TRANG BÌA 4
Dù “đọc một quyển” (Đại Việt sử kí toàn thư) hay “vài quyển”, lịch sử Việt Nam ở đây vẫn chưa thấy được hết tất cả những phức tạp trong tiến trình hình thành của đất nước. Tuy nhiên ít ra thì nó cũng làm tỏ rõ được nhiều biến động vẫn thường nghĩ là giản dị, xuôi một chiều quyền lực đến mức thô thiển, như khẳng định của các sử thần trong quá khứ, và của một số lớn sử gia ngày nay. Sử Việt, đọc vài quyển chỉ là nối tiếp ước mong từ Thần, người và đất Việt (bản mới) để suy nghĩ về “một lịch sử Việt Nam mới, hợp với thời đại khoa học bây giờ”.

Dành riêng cho
hai gia đình 347 và 353/11 Nguyễn Trãi Tp. Hồ Chí Mình
Sửa vài lỗi chinh tả, in ấn, vài chữ thêm bớt, 3/2006
SỬ VIỆT, ĐỌC VÀI QUYỂN
Cô vọng ngôn chi... (Hình như là lời người viết sử nói chuyện với ma)
MỤC LỤC
SỬ VIỆT, ĐỌC VÀI QUYỂN

VỌNG NGÔN
I. Các sử quan ẩn khuất thuở ban đầu
Từ những người có công trình. Các sử quan tiên khởi. Dòng sử kí tăng đạo. Sự chuyển hướng. Đỗ Thiện: giữa thần và người. Tổ chức Ngự sử đài trong triều Trần. Việt chí, Đại Việt sử kí, Đại Việt sử lược.
II. Các sử gia nho thần
Căn bản nho học của sử quan: những điều trong và ngoài tầm tay người bây giờ. Vấn đề đạo lí của sử gia nho thần. Vấn đề đạo lí dân tộc trong tương quan đồng văn. Vấn đề khả năng chuyên môn của sử gia nho thần. Ảnh hưởng của dòng sử kí nho gia.
III. Sex và triều đại
Sex và các cấp bực nho thần. Giống đực và giống cái trên triều đình. Gà mái gáy trong triều đình, trên sân nhà: vinh quang và khổ nhục của giới tính nữ Việt. Nhà nho lại cái. Giống giữa: tôi đòi và quyền lực.
IV. “Tiền bạc”, văn chương và lịch sử
Đồng tiền đồng. Tiền quý và tiền gián. Một quan tiền tốt. Thêm chút tiền cho Toàn thư.
V. Chuyện sử Chàm trong Toàn thư

Kiến thức mới về sử Chàm. Vài vấn dề nhân, địa danh ghi chép từ bên kia Hoành Sơn. Điều khuất lấp trong lời sử quan. Trận chiến 1471, trước và sau.

VI. Tây tiến
Biên giới của Đại Việt: vấn đề liên quan với Trung Hoa và các tộc người thiều số. Đồng bằng và mạn ngược: Lí Trần và Man Lão. Lê, Lào: những “người vùng cao” với nhau.

VII. Các trung tâm quyền lực trong lịch sử Việt
Thống nhất hay bành trướng quyền lực? Cơ sở chìm nổi của quan niệm thống nhất. Thống nhất từ thời “dựng nước” đầu tiên. Từ sự tan rã của phủ Đô hộ An Nam đến trung tâm Hoa Lư. Trung tâm Việt Hoa Thăng Long. Trung tâm Mường, Tày Thái Thanh Nghệ – Đường phân rẽ qua Đông Kinh, Phú Xuân. Trung tâm quấy đảo Quy Nhơn. Huế, Gia Định, Hà Nội. Từ thủ phủ Đông Dương thuộc Pháp đến thủ đô VNDCCH. Nam tiến và CHXHCNVN.

VIII. Tiến trình vương hoá mới (19 49-?)
IX. Giao tiếp Đông Tây ở Việt Nam
X. Tham gia “Đối thoại sử học”

Nguồn tin tức. Có một cuộc nội chiến. Về tính Mác xít phục hồi quật khởi. Về tính yêu nước nồng nhiệt và tính khoa học làng nhàng.
XI. Đối thoại sử học: Tây Sơn, lại nhìn từ bên trong
Phần lưu giữ
VỌNG NGÔN

Những người có theo dõi loạt bài chúng tôi viết trên tờ Văn học (California) thì biết rằng tựa đề nguyên thuỷ của nó là “Sử Việt, đọc một quyển”. “Một quyển” đó là Đại Việt sử kí toàn thư. Nguyên ngày ra đi, 2-8-1994, cũng như những người khác chưa từng bước chân ra khỏi nước, chúng tôi không nghĩ rằng mình có thể tự nuôi sống được ở xứ người chứ đừng nói gì đến chuyện viết lách, khảo cứu. Cho nên vài tập sách mang đi chỉ là theo một thói quen lâu ngày và do đó, bộ Toàn thư (bản dịch và nguyên văn 4 tập, H. 1993) vẫn cứ nằm ẩm mốc ở nhà xe người bạn cho đến khi chúng tôi hơi quen với công việc hàng ngày, chịu đựng với mối lo thất nghiệp vốn là thường xuyên của di dân thiếu căn bản, lúc đó mới giở lại quyển sách cũ bỏ quên. Để xem đích thực người xưa đã viết những gì trong ấy, viết ra sao mà các sử quan, học giả tài danh xưa nay cứ theo đó chép lại, tán rộng khiến sách càng ngày càng dày, càng sinh con đẻ cái phồn tạp đến mức trở thành chân lí khó gột bỏ, thành truyền thống của tập đoàn dân tộc, thành cơ sở để thế giới hiểu về người Việt, nước Việt. Và rồi... À ra thế!

Té ra khi đọc sách, người ta chỉ đọc những gì người ta muốn thấy chứ không phải những gì thực sự hiện ra qua các dòng chữ, khoan nói tới những gì phía sau các dòng chữ ấy nữa. Điều “muốn thấy” đó là kết quả của thói quen lười nhác, lặp lại lời kẻ khác, nói nghiêm chỉnh hơn, đó là do tác động đến tận tiềm thức của thành kiến, giáo dục đã trải qua, và áp lực của quyền bính, quần chúng đương đại. Quyển Toàn thư vốn là tập đại thành kiến thức về sử các vương triều Đại Việt của các sử quan đến thế kỉ XVII, viết theo một khuôn khổ chính trị, quan niệm giáo dục có cơ sở bền vững, không phải chỉ ở nước Việt mà còn xa hơn, từ nơi phát xuất Trung Hoa, cho nên những người còn vướng víu với khuôn khổ ấy không thể nào nghĩ khác dù có gượng gạo xê xích cho hợp với thời đại của mình. Đó là trường hợp của Ngô Thì Sĩ thế kỉ XVIII chẳng hạn, của các sử quan triều Nguyễn thế kỉ XIX, của các học giả thế kỉ XX... Nhất là những người nổi bật sau 1945 của chế độ hiện hành, những người đã bỏ suốt cả cuộc đời tìm danh vọng theo thời thế, củng cố phần lí thuyết cho người cầm quyền, tạo thành một khối hỗ tương khiến cho không thể có sự chao đảo phía này mà không dem lại mòn sứt phía kia. Cho nên quyền bính phải ngăn chặn sự xâm nhập của những ý tưởng khác lạ, không chính thống để bảo vệ chính mình, và nhà nghiên cứu cũng an tâm phát triển dòng sử học chiến thắng, không phải lo sợ bị phủ nhận. Học giả ngoại quốc mang tinh thần hoài nghi của Descartes, không phải chịu đựng sự ràng buộc của “chân lí không thể nào thay đổi” như người bên trong (ngoài sự ràng buộc tiêu cực từ vị thế chính trị, văn hoá của họ), nên đã đặt ra và giải quyết nhiều vấn đề mới cho sử Việt. Tuy nhiên, từ vị thế người ngoài, họ lại như anh mù sờ voi, tuy không kết luận là con voi từ cái chân họ nắn kĩ nhưng dù sao cũng phải vẽ hình ảnh toàn con voi có cái chân mình nghiên cứu, nên phải sử dụng kiến thức có sẵn, và do đó lại phải ngụp lặn trong dòng kiến thức cũ, vô tình làm kẻ bênh vực cho truyền thống sử xưa, nay mang uy tín vay mượn mới. Họ có quá nhiều bận rộn khác để lưu tâm rốt ráo cho sử Việt. Họ chỉ là người viết giùm sử Việt trong lúc thừa biết rằng còn nhiều vấn đề chưa giải quyết. Không phải hời hợt mà là từ căn bản. Không phải đâu xa. Ngay chính trong Toàn thư. Không phải mới đây, mà từ lúc còn viết chui, gởi lén ra ngoài, chúng tôi đã thoáng thấy tài liệu sử cũ tuy ít nhưng “chưa được lăn qua trở lại” kĩ lưỡng để tìm hiểu sâu hơn. (Bài “Việt Nam ở thế kỉ X” đăng trong Vietnam Forum số 5, Yale University, Winter-Spring 1985, in lại trong Những bài dã sử Việt, Thanh văn 1996.) Bây giờ chỉ là tiếp tục đà có sẵn.

Nghĩ lại cũng thấy may mắn trong rủi ro, mình có vị thế cá nhân riêng biệt, và biết rõ vị thế ấy. Là người bên trong, người Việt học sử Việt, đọc chữ Việt hiểu rõ nghĩa của chữ mang tinh thần Việt hơn thứ chữ nào khác. Nho nhỏ chi tiết mà có tầm suy diễn quan trọng là tên đúng của Lí Thường Kiệt... Lơn lớn, là cách nhìn ra một dòng sử ki tăng đạo làm sáng rõ những biến động thời mở đầu độc lập bị các nho sĩ che khuất, tiếp theo là cách nhìn cho rằng xác thực về các triều đại... Đồng thời, cách đọc hiểu Toàn thư như thế cũng là của người đứng ngoài, đứng ngoài sự vướng víu của hệ thống chính trị, giáo dục cũ, mới. Cho nên đã nghĩ ra, và không phải ngượng ngùng, mắc cỡ khi giải thích câu “Ngô Phụ quốc như Lan, Lê Đô quan như Kích” cũng như khi nói chuyện về các linga, các dấu hiệu tính dục của dân, quan, vua Lí, Trần trong quá khứ. Không phải vướng víu với tinh thần trung trinh của các sử quan chuyển qua tinh thần dân tộc quá khích của học giả mới, nên không bị hào quang chiến thắng của Lê Lợi, uy vũ của Lê Thánh Tông làm khiếp sợ, cúi đầu thán phục mà quên sự khởi đầu hữu lí, sự trưởng thành trong tranh chấp tìm quyền lực của họ Lê. Và họ Trịnh, và họ Nguyễn... Là kẻ ở ngoài nên cứ viết! Tất nhiên lúc còn trong nước vẫn đã đem ý nghĩ mình lên giấy. Nhưng cứ chuyền cho bạn bè đọc mãi thì cũng thấy nản. Họ có đời sống riêng của họ, có cơm áo và sự bắt buộc thích ứng. Gởi ra ngoài thì in chữ được chữ mất, và cũng phập phồng. Ra ngoài thoát khỏi tình trạng “cái gai trước mắt”, Nhà nước ta không thể ngăn thì cứ “lờ” đi là được, không cho “chữ của nó” về gây độc hại thế là xong! Ở ngoài cũng có những người có thể không bằng lòng về chuyện ông vua Hùng, về chuyện bêu xấu ông Lí Thường Kiệt... nhưng người ta còn lo làm ăn, lo đại sự, còn phải tính chuyện hoan hô, đả đảo các nhân vật danh tiếng, cứ đánh chữ đại xá đi! Cho nên, ngoài việc sợ supervisor của sở, còn thì cứ viết thoải mái!

Ngay từ lúc đầu, khi dùng tựa đề “... đọc một quyển” cũng đã thấy là “ăn gian” bởi vì có dẫn các sách khác, dù là sách Chợ trời, chứng tích của loại kiến thức “một đôla” từ nơi phát xuất đó. Nhưng cũng vì tự cho mình thoải mái nên sử dụng cả trí nhớ mù mờ, loại bằng chứng mà các học giả nghiêm túc mới nhìn ra là đã gạt phăng, không thèm đọc. Chẳng hề gì. Tuy có loại trích dẫn bằng cớ làm hoảng kinh người của các trường Đại học, các Ban, Viện nghiên cứu, kiểu “LM.X, (sách) XX, Bibliothèque Payot, 1949? 1950?” cho sự xác thực của quyển Quỳ hoa bảo điển, nhưng cứ coi như tự cho mình làm một cái giấy nợ dù có thể không trả nổi. Xin hứa nếu gặp may mắn thì sẽ trả lần hồi. Như lần này đã sửa được một ít với việc tiếp cận vài tài liệu nhờ thời “hưu trí” và các chỉ dẫn của Giáo sư Nguyễn Thế Anh, sửa trong chừng mực có thể được. Tập họp trở thành “Sử Việt đọc vài quyển”, nguyên cũng là cắt gọn từ một tựa đề khác khi từ một cơn bệnh hoạn muốn viết cho một vấn đề bao gồm hơn, có đưa vào đây. Chuyện xưa lan dần đến chuyện trước mắt, vừa xảy ra còn thấm vào người. Nhân tiện, cũng ghép vào đây sự tranh luận bất chợt với những người khác. (Gọi “tranh luận” trong lúc chỉ là ăn-theo sự khởi xướng của người khác, không có “đối thoại” thực sự, nhưng vẫn tạm cho là dùng đúng chữ nghĩa, bởi vì thấy mình cũng đang làm việc một chiều, đối kháng với các học giả đọc Toàn thư!) Đề từ cho tập sách là mượn lời Vương Ngư Dương, theo trí nhớ ở bản dịch Liêu trai của Tản Đà, đọc từ hồi nhỏ: “... vọng thính chi; Đậu bằng qua giá vũ như ti...” Ở xứ này không thấy mưa lưa thưa như tơ qua giàn dưa đậu, chỉ nghe tiếng xe hơi nhưng có căn nhà ma không ai dám ở thì nói chuyện sử ngang ngạnh chắc ma cũng nghe được, nên mượn lời người xưa cho vào. Tập họp lại thì cũng phải cắt xén, sửa đổi cho có sự đồng nhất, khỏi xô lệch, lặp lại, loại bỏ những ngớ ngẩn, ngô nghê của lần ra mắt trên tạp chí chỉ vì lẫn lộn chữ nghĩa nghiên cứu với cái palet, cái máy quây dây điện trong sở...Do đó thời điểm ghi vào cuối mỗi bài viết ở đây đều là của lần xuất hiện đầu tiên, chỉ được giữ lại như dấu hiệu của một giai đoạn để chờ đợi những đổi thay tiếp, nếu có thể được. Phần viết cho “... một quyển” do có các dòng chữ mới này đáng lẽ phải loại bỏ ra, nhưng tiếc-của, xin giữ lại ở cuối sách làm kỉ niệm.
Và cuối cùng, dù có viết loạn xạ cũng xin dành những dòng nghiêm túc tặng: Giáo sư Nguyễn Khắc Kham, San Jose;
Giáo sư Nguyễn Thế Anh, Pháp.

Westminster, California tháng Tư 2004
I
CÁC SỬ QUAN ẨN KHUẤT THUỞ BAN ĐẦU
TỪ NHỮNG NGƯỜI CÓ CÔNG TRÌNH

Chúng ta phải từ những người có mặt rành rẽ để suy ra những người ẩn khuất. Như đã biết, bộ Đại Việt sử kí toàn thư (gọi tắt là Toàn thư, [TT]) in lần đầu năm 1697, là một tập họp sử kí của nhiều người, qua nhiều đời, người sau nối tiếp sửa đổi công trình của người trước, không theo một chuẩn mực bản quyền như ngày nay, thành thử khó có thể phân biệt phần nào tồn tại đến bây giờ là của tác giả nào (trừ các phần bình luận có ghi tên tác giả). Ví dụ tuy biết Lê Văn Hưu, tác giả tiên khởi rõ ràng, viết đến hết đời Lí, nhưng phần đang còn nói về cùng thời đại, lại không hẳn là của ông ta. Và Đại Việt sử kí của ông cũng có phần của người đi trước: Trần Tấn / Chu Phổ, tác giả của quyển sách vẫn thường được gọi là Việt chí.

Thật ra truyền thống sử kí Việt là bắt đầu từ Trung Quốc không cần phủ nhận. Tuy Trung Quốc có đến 24 bộ sử chính thức của nhà nước cho các triều đại trong lịch sử (không kể triều Thanh cuối cùng) còn Việt Nam đến thế kỉ XVII chỉ có một bộ, nhưng sự khác biệt bên ngoài ấy chỉ là do hoàn cảnh xuất hiện cuối cùng khác nhau mà thôi. Ở Trung Quốc, trong khi triều đại mới lên sai sử quan viết về triều trước thì ở Đại Việt, tuy các bộ sách không còn dạng riêng biệt, nhưng cũng có chứng cớ là Trần sai Lê Văn Hưu viết về đời Lí, (Hậu) Lê sai Phan Phu Tiên viết về đời Trần, Minh thuộc. Có khác là ở Trung Hoa, nhờ kĩ thuật in ấn từ thế kỉ X đã trở thành bình thường, sách soạn xong được đem in, trong lúc ở Đại Việt, vào đời Lí người ta còn phải cặm cụi chép kinh Phật xin về (1023, 1027) qua Trần, 23 năm sau khi Lê Văn Hưu dâng sách, người ta mới in kinh (1295) nên sử kí chỉ làm một bản dâng vua xem, người bên ngoài nghe lơ mơ, loáng thoáng, có được phổ biến thì cũng là chép (như bộ sử 26 quyển chép làm 2 bản của Vũ Quỳnh đầu thế kỉ XVI), tuyệt bản là phải. Cả bộ TT của Phạm Công Trứ, đến thế kỉ XVII, năm 1665, mới có một lần in đầu tiên mà dang dở, 23 quyển nguyên gốc nay chỉ còn thấy hơn một quyển, thì nói gì đến chuyện của thế kỉ XIII!

Triều sau viết sử triều trước cũng là một truyền thống đỡ gây khó chịu cho dòng họ đương thời, mà cũng giúp cho các sử quan đỡ tai vạ. Gương Tư Mã Thiên còn đó: Bênh Lí Lăng bị quân quyền ra uy khiến ông điếng hồn, ngưng ngay nửa chừng về Vũ Đế, ông vua trừng trị mình (J. K. Fairbank). Tất nhiên hệ thống chính trị đương quyền, trong ý thức bảo vệ chính mình (Ngự sử đài không chỉ can vua mà còn hặc tội cả các quan), cũng đã đặt ra một số quy định bảo vệ sử quan, kềm bớt quyền lực của vua. Những quy định đó được tô vẽ bằng huyền thoại về sự ngay thẳng, cương trực của các sử quan đời Xuân Thu Chiến Quốc, nhưng trong thực tế, thường thì quyền lực vẫn là ở thế áp đảo. Không nhắc chuyện Tư Mã Thiên xa xôi, Trần Minh Tông bãi quan chỉ vì tội không cho ông vào Ngự sử đài (1342), Lê Thánh Tông thì đòi xem sử quan ghi chép những gì về mình. Có khi cũng thấy tội nghiệp không những cho người viết sử mà cho cả ngành sử nói chung: Trần Đình Thám sau 1400, không vừa lòng với người chủ mới liền được “giáng làm Giám tu quốc sử bí thư giám”. Tất nhiên không kể đến trường hợp các ông sử quan đón ý chủ, sửa sách cho vừa lòng người trên. Có điều, thực lục chép về vua, triều đại đương quyền thường vẫn được cất giữ, không phổ biến khiến cho tác động không rộng lớn, vua quan chịu nhường bước nhau một chút để cơ chế được điều hành suôn sẻ, hệ thống được tồn tại. Tuy nhiên, có vẻ như Đại Việt không có thời gian tồn tại lâu dài như Trung Quốc nên không có sự kiên nhẫn chờ đợi đến triều đại sau. Sự đan xen thời đại và tính cách chính thống lại khiến cho sử quan viết về Minh thuộc tất phải nhắc đến ông vua đầu đời. Ngô Sĩ Liên bị Thánh Tông mắng mỏ, khi viết Tam triều bản kỉ, sát đến đời vua trước, có run tay không? Trước ông, Phan Phu Tiên, mà đoạn bình luận 1459 về biến động giết vua (Nhân Tông) có vẻ lạc lõng khiến sử gia ngày nay thắc mắc, đoạn ấy cũng chỉ chứng tỏ là sử quan nói hùa theo thời thế của vua đang lên, chê trách kẻ cướp ngôi cùng triều thần theo kẻ nguỵ. Còn các sử quan tiếp theo? Nhờ Ngô Sĩ Liên, họ có được một Ngoại kỉ Hùng Vương thật chi tiết, và tiếp tục viết về các đời vua về trước, ngay trong triều đại Lê của mình. Nhưng điều “nóng hổi” đó cũng gây bất lợi cho người sau: Chẳng cần thấy gương Tư Mã Thiên, sử quan vẫn không dám nói động đến cha, ông nội... của vua/chúa trong thế tranh chấp đương thời, nên bộ sách về thời Lê Trung hưng đọc thật chán ngắt!

Trần Thái Tông sai Lê Văn Hưu soạn sử cũng vì nhiều lí do tụ hội. Triều Lí đủ dài để ông vua đầu đời muốn biết về lịch sử dòng họ có trước mình. Một thời hưng thịnh dài trước đó đặt căn bản trên sự bắt chước nền móng tổ chức chính quyền của Trung Hoa cũng đưa kinh sử thế tục Nho Giáo vào thay thế kinh Phật, và tầng lớp nho sĩ tuy còn ở địa vị gia thần nhưng cũng đã xây dựng được uy tín riêng khiến dòng họ đương quyền phải theo các truyền thống có sẵn của tầng lớp này. Tuy nhiên việc Lê Văn Hưu có mặt chính thức với bộ sách ông soạn còn lưu truyền (dù dưới hình thức thay đổi) và việc Trần Tấn / Chu Phổ làm sử quan với quyển sách soạn xong mà chỉ được nhắc bởi một tư nhân, chứng tỏ còn có sự mù mờ trong sử sách vào đầu Trần. Cho nên không lấy làm lạ rằng Lí không còn lưu lại sử kí của riêng mình mà chỉ có những ghi chép thực lục theo một truyền thống khác để người sau tổng hợp lại mà thôi. Sự chuyển đổi Lí Trần do đó cũng đánh dấu thời điểm xuất hiện rành rẽ của văn bản sử Việt. Công việc dò tìm các sử quan ẩn khuất rốt lại là một việc đi ngược thời gian Trần Lí, từ chỗ sáng mù mờ mò mẫm vào trong tối tăm, khuất khúc.
CÁC SỬ QUAN TIÊN KHỞI

Sử quan là chỉ chung các nhân vật được đặt để làm việc ghi chép sử của dòng họ nhà vua, từ đó lan ra đến thần dân, đất nước ông vua cai trị. Bằng chứng về những người này cũng xuất hiện theo thứ tự đó. Ông vua đầu đời Lí đã xuống chiếu làm ngọc điệp, gia phả của vua (1026). Nhưng mãi đến gần một thế kỉ sau mới thấy chức vụ và tên người làm việc cho triều đình, cho nước: Thái sử Trần Độ 1121. Sự xuất hiện này hẳn có lí do, là một chỉ dấu quan trọng làm nổi bật một thành phần quan chức trong triều đại, qua những năm tháng tổ chức chính quyền.

Nhưng mãi về sau, khi tổ chức chính quyền phức tạp hơn thì mới có cơ quan chuyên viết sử như Quốc sử viện chẳng hạn. Sơ khởi, tài liệu về vua (và ảnh hưởng toả rộng từ đó) là bắt đầu từ một cơ quan gần cận vua theo quan niệm tổ chức chính quyền Nho Giáo, của khuôn mẫu Trung Hoa: Ngự sử đài. Mà cái dáng Ngự sử đài liên hệ đến sử thì chỉ mới thấy đầu đời Trần với chức vụ của ông “sử quan ca rằng, sử quan ca rằng..” ấm ớ (như Ngô Sĩ Liên đã chê) trong tiệc rượu năm 1251: Ngự sử trung tướng / trung uý Trần Chu Phổ. Cho nên, với ông vua thứ hai triều Lí, ta chỉ mới thấy có các tên người và chức vụ Tả, Hữu gián nghị đại phu (1028). Chức vụ đó thấy rải rác suốt đời Lí: Mâu Du Đô (1128), Lưu Vũ Nhĩ/Xứng (1141), Trần Trung Tá (1179), và nhất là Thái sư Lí Đạo Thành thất thế trong cuộc giành quyền làm mẹ của các Bà, bị đẩy đến tận Nghệ An, với chức gián nghị như để an ủi. Họ can vua, ghi chép lời vua phán, việc làm của vua, giữ chúng lại và thành tài liệu cho đời sau. Đó là những sử quan chính thức ban đầu mà người chuyên trách đầu tiên được biết đến là Trần Độ như đã nói.

Có dấu hiệu là ở đời Ngô chưa có sử quan chính thức, dù là trong dạng sơ khởi như ta thấy. Từ lúc phần đất Đô hộ phủ cũ tách rời khỏi Đế quốc, các nho thần Trung Quốc không thể với tới cho chính xác hoặc với nhiều chi tiết được về những sự kiện xảy ra ở đây. Hiển nhiên phần lớn đều phải là của người trong nước ghi chép (hay nhớ lại ghi chép). Thế mà ta thử đọc những sự kiện còn ghi lại về đời nhà Ngô. Có năm tháng về những biến động chi tiết xảy ra: đánh Nam Hán, lên ngôi, tranh giành quyền lực, sụp đổ... Những điều này có thể nhớ được nếu có người ghi chép không xa về sau, vì đó là những sự kiện lớn thường dễ dàng được lưu giữ theo tâm lí chung của con người, gây tác động đến giới viết sử ngày xưa (và đến ngày nay có lúc vẫn còn). Thế mà trong đời Ngô có những khoảng trống năm tháng dài không được ghi chép: năm năm từ lúc Ngô Quyền xưng vương cho đến khi mất (939-944). Chi tiết “lập Dương thị làm hoàng hậu” là một sự kiện ai cũng nói được, không thừa nhưng thiếu. Các ông vua Đinh, Tiền Lê, Lí lập nhiều hoàng hậu, tuy đúng với thời đại nhưng bị các sử quan đời sau chê thậm tệ – không phải chê nhiều vợ mà chê không đúng khuôn phép các ông được dạy dỗ: một hoàng hậu vợ chính và nhiều phi tần, bao nhiêu cũng được. Thế thì vì lẽ gì Ngô Quyền chỉ có một vợ? Đó chứng tỏ là điều nói mò của các sử quan đời sau: Con ông Dương Diên Nghệ tất phải họ Dương, ông chồng làm vua, tất bà phải là hoàng hậu, còn ai khác, không biết, không nói tới. Lối nói mò như thế cũng thấy ở sự kiện tiếp theo: “(Ngô Vương) đặt trăm quan, chế định triều nghi phẩm phục.” Câu nói này trở thành sự kiện lịch sử đáng ghi nhận suốt đời sống sách TT đến thế kỉ XVII, dài dài qua Ngô Thì Sĩ thế kỉ XVIII, rồi Phan Huy Chú thế kỉ XIX, các sử sách thời đại khoa học thế kỉ XX và không chừng còn qua hết thế kỉ XXI nữa.

Một khoảng trống khác là dưới đời Ngô Xương Văn. Trong 14 năm đó có chuyện chia quyền với anh, giao tiếp với Nam Hán là điều trong thông lệ ghi nhớ đã nói. Có sự kiện giao tiếp với Đinh Bộ Lĩnh nhưng chi tiết lại rõ là chuyện bịa: việc treo Đinh Liễn trên cây, doạ giết có dáng như chuyện Bái Công – Hạng Vũ. Người ghi chuyện này hẳn là của Đinh, đặt chủ mình vào địa vị Lưu Bang (anh đình trưởng), còn kẻ thua, họ Ngô, là Hạng Vũ (thân vương nước Sở). Cứ tiếp tục theo “truyền thống” đó mà nhân vật cùng loại của Tiền Lê sau này sẽ cho diễn màn Binh biến Trần Kiều của Triệu Khuôn Dẫn trên đất Hoa Lư trong việc Thập đạo tướng quân Lê Hoàn lấy ngôi Đinh. Và cũng không lấy làm lạ rằng họ đã lẫn lộn tên một ông tiên được vua Tống vời đến kinh thành Biện Lương với ông đạo sĩ từng đoán anh em họ Triệu lên làm vua, mà cho ông Trần Đoàn cũng phải đến Thăng Long (992) – xác nhận rành rành nghiêm chỉnh đến mức các sử quan đời sau chỉ đánh dấu hỏi nghi ngờ mà không dám bài bác! Về phương diện tôn giáo thì như các nhà sư Trần sẽ bắt chước lối “truyền đăng lục” của Trung Hoa mà gán ghép các tập họp Phật giáo ở Đại Việt vào những dòng Thiền vậy. (Xem Cuong Tu Nguyen, Zen in Medieval Vietnam – A Study and Translation of the Thiền uyển tập anh, Kuroda Institute, Honolulu 1997.)

Đời Đinh thì có khác với một bằng cớ gián tiếp, cần thêm suy đoán. Hãy chép lại lời bản dịch 1993: (Ba năm sau khi lên ngôi, Đinh Bộ Lĩnh) “... quy định cấp bực văn võ, tăng đạo. Lấy... Trương Ma Ni làm tăng lục.” Hầu như không có ai dịch khác. Nhưng chúng tôi đã lưu ý (Thần, người và đất Việt [bản mới], Văn học xuất bản 2000, trang 188, 199 chú 25) rằng người đó có thể là Ni (sư) Trương Ma, bởi vì chứng cớ cuối đời Lí cho biết ni và tăng ở chùa không có phân biệt. Nhận xét của Đàm Dĩ Mông (1198 – chi tiết trong Đại Việt sử lược, bản dịch Nguyễn Gia Tường, TP. Hồ Chí Minh 1993, tr. 234-235) là một cách đòi lại người sưu dịch cho nhà nước (“ban ngày thì ẩn núp”) mà nhà chùa đã thu tóm dưới dạng tăng sĩ (“tăng đồ và sưu dịch số lượng chẳng kém gì nhau”), cho nên phải kể tội uống rượu ăn thịt, gian dâm của họ chứ đó cũng là điều không thể tránh khỏi trong tổ chức đương thời: Từ Đạo Hạnh (?-1116) có mẹ họ Tăng, một cách nói khác về một ni cô, và có cha làm Tăng quan đô sát, người kiểm tra hệ thống tăng lữ, nghĩa là một nhà sư! Hàng đạo sĩ đương thời cũng từng có vợ con như vậy: Phùng Tá Chu, cựu thần nhà Lí, nhờ công giúp rập nhà Trần mà cha là Phùng Tá Khang có chức Tả nhai đạo lục (1244) để TT thêm một lời khen vua: “lễ ưu hậu lắm” đó. Sự kiện uống rượu, ăn thịt của Mật tông đã được phái Tiểu thừa của Miến Điện lấy làm chủ điểm bài bác sự lạc đạo của phe đối nghịch (The Cambridge History of South East Asia, Vol. I, Part I, Cambrige University Press, 1999, p. 297), thế mà dấu vết Mật tông đương thời lại được thấy trên các bảo tràng của Đinh Liễn và xưa hơn, trong truyền thuyết thai sinh thần bí của truyện Man Nương, cho nên ta cũng không lấy làm lạ về sinh hoạt chốn thiền môn mà Đàm Dĩ Mông công kích.

Với thời đại mà địa vị người đàn bà còn rất quan trọng trong xã hội (TCĐT, “Việt Nam ở thế kỉ X” trong Những bài dã sử Việt, Thanh văn xuất bản 1996, tr. 142-145) đến nỗi các sử quan nho gia không hiểu nên bài bác thậm tệ, thì việc có một ni sư giữ vai trò cao cấp trong hệ thống tăng lữ đương thời để nhà vua đưa vào chính quyền, không phải là điều lạ. Rối loạn trong cung cấm nhà Đinh chẳng phải vì quyền lực truyền thống đương nhiên của dòng mẹ ấy sao? Ni sư cũng không phải là một từ thông thường mà là một cấp bực quý trọng: Năm 1113, công chúa Ngọc Kiều (sinh 1042), con của Phụng Càn Vương (hoàng tử được Thái Tông quý trọng mẹ đẻ đến nỗi chuyển tình sang con, sai đúc tiền riêng mang tên cậu bé), vị công chúa ấy được gả về một lãnh chúa danh giá, goá chồng, đi tu, năm ấy chết, sau được Thần Tông tôn làm Ni sư. Xa mãi về sau, khi Trần Anh Tông định đi tu (1318), muốn có đàn bà theo hầu mà chỉ viên nữ quan Nguyễn Thị Diên thuận tình, người này liền được cấp ruộng, và có Phật hiệu là Tịnh Quang ni – chỉ vì người dịch sách đời nay nắm chi tiết rõ ràng là phụ nữ nên không lầm với tên người nam mà thôi!

Theo ông Cuong Tu Nguyên ( Zen in Medieval Vietnam..., sđd, tr. 338, chú 21) thì Trương Ma Ni trong một truyện về Phù Đổng Thiên Vương được cho là người lập chùa Kiến Sơ, và tin vào Thiền uyển, ông nghĩ rằng Trương Ma Ni (đàn ông) và Cảm Thành, người lập chùa Kiến Sơ của Thiền uyển, không phải là một người. Giá như coi đó là một Ni sư thì chủ chùa có thể là hai người nam/nữ cũng vẫn hợp lí! Theo thông lệ, người ta vẫn cho rằng những chứng cớ được nhiều người, nhiều nơi nói đến thì tất đáng tin hơn chứng cớ chỉ từ một nguồn tin, mà có khi quên chú ý đến giá trị riêng biệt của nguồn tin. Nhiều chứng cớ từ một nguồn gốc, trên cùng một cơ sở tin tưởng thì không hơn gì một chứng cớ duy nhất đặt căn bản trên một cơ sở khác. Đạo Phật dù đặt căn bản trên sự cứu vớt con người nói chung, vẫn không qua khỏi thành kiến trọng nam có ngay từ lúc khởi đầu. Phật Bà Quan Âm rõ ràng là một xuất hiện muộn màng. Cái ego đàn ông càng nặng hơn khi sách vở về Phật Giáo lại qua tay những nho sĩ – hay những người thâm nhiễm văn hoá Trung Hoa tràn đầy tính chất phụ hệ. Các loại truyện tích từ Việt điện u linh tập (VĐULT), TT, tuy có qua tay các nho sĩ nhưng vốn chép về một dân tộc (Việt), về diễn biến trong thời cổ sơ của nó nên dù có ý viết theo quan điểm các tác giả đó thụ nhận, cũng không thể xoá hết các vết tích sơ khởi của nó. Nhắc lại không thừa về dấu vết truyền qua dòng mẹ ở các thế kỉ đầu thời độc lập, về tàn dư tục ăn thịt người xuất hiện trong đời Đinh (dai dẳng qua đầu thế kỉ XV với truyền thuyết “cỗ đầu người” của Nguyễn Biểu), về các “nhân vật lịch sử” không che giấu được xác thân thần thánh của họ, về các tăng ni có vợ có chồng – như các đạo sĩ cùng thời, về điềm lạ ở cây cau (cây nhiều thân, ngọc cau), phần tử thiết yếu trong sinh hoạt ăn trầu còn kéo dài đến ngày nay... Trong thế cân bằng về nguồn tin như thế thì chứng cớ có một Trương Ma (ni) chủ chùa Kiến Sơ cũng phải được đặt ngang hàng với nguồn tin thiền sư Chí Thành / Cảm Thành chủ chùa ấy.

Vấn đề quan trọng hơn, ở đây, là vai trò của người tăng lục. Sử ta không nói thêm về chức vụ này nhưng dựa vào danh xưng từ mặt chữ Hán thì “lục” có nghĩa là “sao chép”, hợp với tình thế sao chép kinh của cả đời Lí về sau (ví dụ năm 1023, 1027). Không chỉ sao chép mà còn là “ghi chép”. Vì thế chúng ta mới thấy chức tăng lục, thành lập (807) dưới đời Đường Hiến Tông (806-820), được Vũ Tông (841-846) truyền lệnh “cùng với các tăng sĩ thông Tam giáo ghi chép các sự biến” dâng lên vua xem (Cuong Tu Nguyen, sđd, tr. 353, chú 51). Vai trò sử quan của tăng lục ở Trung Hoa có thể là phụ, nhưng rõ ràng là chính ở Đại Việt trong đời Đinh, Lê, Lí khi sử quan nho gia chưa đủ thực lực để lấn lướt.

Chúng ta có thể xét đến một người liên quan đến nhiệm vụ của tăng lục ở mãi thời đại về sau: Lí Tế Xuyên, người viết VĐULT 1329, trong chức vụ đứng đầu tập họp quan chức nội đình có nhiệm vụ giữ bộ kinh Đại tạng (“thủ Đại tạng thư hoả chính chưởng”). Người ta đã tranh luận về chức vụ này và từ đó dẫn xa đến việc đoán định Lí Tế Xuyên là người của thời Lí. (Tóm lược ở phần Dẫn nhập của Lê Hữu Mục, Việt điện u linh tập, bản in lại của Đại nam, California, không năm. Bản mới chụp trên bản cũ nên vẫn giữ nguyên các sai lầm trong khi dịch, sai lầm chỉ vì người đứng tên không đủ khả năng kiểm tra công việc của những người được thuê làm. Chúng tôi cũng không thể kiểm tra xem bản chữ Hán có đúng với nguyên tác sử dụng không.) Lí Tế Xuyên người đờùi Trần là điều không thể chối cãi được nhưng “thư hoả” là chức vụ và cơ quan nội đình có tự đời Lí. Đơn vị “hoả” xuất hiện lần đầu 1060 với các tên Ngự thuyền hoả, Củng thánh hoả, Tuỳ long hoả (Đại Việt sử lược / ĐVSL); năm 1088 lập đến “mười hoả thư gia”, và đến năm 1128, 1149 (TT), 1182 (ĐVSL) thấy có chức trung thư hoả – có phải là gọi tắt “thư hoả... trung phẩm” như của Lí Tế Xuyên? Sự liên hệ cho ta thấy từ lúc Lí xin được kinh (1020) rồi làm nhà chứa kinh (1021), người trông coi kinh lúc đó phải là một nhà sư, và cũng là nhà sư phải giữ kinh họ Lê xin được (1005 theo suy luận nơi cột đá còn lại, 1009 theo TT). Trưởng nhóm hẳn là tăng lục. Sự hiện diện của Lí Tế Xuyên chứng tỏ về sau vai trò đó được giao cho một người thế tục nhưng việc ông Lí viết sách cũng chứng tỏ tăng lục không phải chỉ làm việc giữ và chép kinh.

Không thấy sử nói đến tăng lục nào ở các thời đại tiếp theo, sau người đầu tiên. Lê Hoàn có Thái sư Hồng Hiến (+988) người Trung Quốc, “thông hiểu kinh sử... làm quân sư... mưu bàn việc nước...” nhưng chắc không kịp có thay đổi gì về phương diện này, vì rõ rệt các sư Ngô Chân Lưu, Đỗ Pháp Thuận, Vạn Hạnh... vẫn xuất hiện như người cố vấn cao cấp của các vua tuy có dáng hơi sa sút vai trò trong thời gian ngắn ngủi của Lê Ngoạ Triều. Với đời Lí. tuy đã có chức gián quan thế tục như đã nói, nhưng rải rác vẫn có tiếng nói gián quan của nhà sư: Sư Pháp Ngữ bác các quan chúc mừng điềm lành (1053); năm 1202 lại có Tăng phó Nguyễn Thường can vua đừng đi chơi cung Hải Thanh để nghe nhạc Chiêm Thành ai oán. Theo thứ tự cấp bực đời Đinh đã kể thì có thể xem tăng phó là tăng lục, và lời can của ông sư mang nội dung của nhà nho chứng tỏ tính cách của một giao thời, một thời ghi sử sắp chấm dứt với nhà sư và quan niệm Phật Giáo ngự trị. DÒNG SỬ KÍ TĂNG ĐẠO

Vậy thì có thể xem như dưới các triều Đinh, Lê và một phần đời Lí, những người ghi chép sử là các tăng quan. Họ là người được lệnh ghi lại các biến động về trước, thời giành độc lập, có thể đi sâu vào thời ngoại thuộc trong lãnh vực Phật Giáo (với những tin tưởng bình dân mà tôn giáo họ đã chấp nhận). Họ có ảnh hưởng đến cả những sử quan thế tục khi những người này xuất hiện trong triều đại. Cho nên ta có thể nói đến một dòng “sử kí tăng đạo” cho các vương triều này, còn in dấu trong các sao chép lại của đời sau.

Người viết nào thì cũng của thời đại họ sống, theo với khuôn mẫu của tập thể đào tạo nên họ. Kinh Phật là từ Trung Hoa sang, tăng nhân tất phải thông thạo chữ Hán, và do đó, thông thạo Nho học. Hình ảnh rồng liên hệ đến thân phận nhà vua chẳng dính dáng gì đến tin tưởng của Ấn Độ, thế mà nhà sư Pháp Ngữ biết phân biệt được cao thấp. Tăng phó Nguyễn Thường can vua viện dẫn đến Khổng Tử. Lí thuyết cao hấp dẫn người trí thức đương thời nhưng thân phận tăng đồ gắn liền với quyền lợi chức vụ, ruộng đất nên những người học Nho quay sang làm tăng. Mớ lẫn lộn đổi thay vị trí cộng đồng như thế khiến tăng sĩ không giữ được tính chất thuần tuý của tôn giáo mình. Và những tin tưởng thần bí của dân chúng đương thời không phải đã không lấn mạnh vào các tập nhóm Phật Giáo đang ở vào tầng lớp trên của xã hội. (Xem của chúng tôi, Thần người và đất Việt [bản mới]; “Thiền uyển tập anh” trong Cuong Tu Nguyen, sđd.) Một quyển ghi chép về tập họp thần linh được thờ cúng như VĐULT, xưa như thế mà trải qua các biến chuyển vẫn còn lưu truyền, chứng tỏ không phải chuyện tình cờ mà là do sự cố kết của nó với dân chúng, trí thức khiến nó được giữ gìn, cất giấu, sao chép qua các đời loạn li, nhất là qua biến động ghê gớm thời thuộc Minh. Gọi hướng ghi chép sử theo dòng/phái “tăng đạo” là muốn thêm ý nghĩa “Đạo/Thần Giáo” qua các tăng sĩ Phật Giáo theo với tinh thần thời đại đã bàn ở trên.

Dấu hiệu tư tưởng Phật Giáo chen vào thời kì viết sử này thấy rõ ở cách gọi tên thời biến động trước Đinh: thời Thập nhị / Mười hai Sứ quân.
Khi thuộc địa phương Nam của đế quốc Trung Hoa tan rã thì những lãnh tụ địa phương nổi lên tự cai trị phần đất trong vòng quyền lực họ tạo dựng được. Chúng ta không nói đến những lãnh địa bên rìa đồng bằng mà ngay cả các quan cai trị Trung Hoa cũng phải để họ tự trị theo một chế độ lơi lỏng với chính quyền trung ương mà họ gọi là “ki mi”. Các lãnh chúa này làm bận rộn không ít các chính quyền độc lập thay thế thiên tử Trung Hoa ở địa phương, đóng ở Cổ Loa, Hoa Lư hay Thăng Long. Năm 897 Lê Hoàn còn phải đánh dẹp ở Đỗ Động Giang, phần đất của sứ quân Đỗ Cảnh Thạc mà theo thói thường ta tưởng là đã thuộc triều đình từ lâu. Các lãnh tụ đó, ngay cả sau thời “thống nhất” của Đinh Bộ Lĩnh, với đôi người được biết, là những “quản giáp”, có binh lực riêng, phụ thuộc quyền trung ương mới như là trong một liên minh dễ dàng tan rã khi có đụng chạm đến quyền lợi thiết thân: thu thuế. Cho nên, sau khi “thống nhất”, vùng Ái Châu còn một ông Lê Lương mà Đinh Bộ Lĩnh chỉ có cách phong tước chứ không đủ sức chiếm đất. Còn bao nhiêu ông Lê Lương khác, ví dụ ông quan sát sứ nào đó đã đủ quyền lực cho ông “con nuôi” Lê Hoàn lên làm Thập đạo tướng quân triều Đinh? Quan sát sứ là một chức quan địa phương quan trọng, như trường hợp Sái/Thái Tập được lệnh cầm quân đánh Nam Chiếu (862), nghĩa là có thể vẫn còn ở Ái Châu sau thời thuộc Đường, và sau khi chìm lấp trong sử Việt lại xuất hiện ở thời chống Minh với chức tước ban từ ông Lê Lợi, người Thanh Hoá / Ái Châu. Thời Lê Hoàn làm vua thì có quản giáp Lưu Kế Tông theo đánh Chiêm Thành (982) “trốn” ở lại làm vua xứ đó, có quản giáp Dương Tiến Lộc không chịu nạp thuế làm vạ lây đến dân hai châu Hoan Ái!
Còn trong vùng đất đồng bằng của thủ phủ La Thành cũ, các lãnh chúa không phải chỉ có 12 người. Một sứ quân đời sau kể, là Phạm Phòng Át / Bạch Hổ đã có mặt chống đối nhà Ngô từ 945. Không nên nói rằng ông ta vì trung thành với Ngô Quyền (mới chết năm trước đó) mà chống Dương “Tam Kha”; không phải là một lãnh chúa vẫn còn quyền tại Nam Sách từ trước thì không thể nào đủ sức đương cự đến ba lần sự hợp lực của hai sứ quân khác, đến đòi Xương Ngập. Địa vị cao của hai người này thấy rõ trong từ “chỉ huy sứ”, chắc là của sử quan Lê sơ như họ đã dùng để chỉ người đứng đầu các nhóm (có lẽ là địa phương) theo Minh, phản Minh, chịu đầu hàng, rồi cũng chỉ một chức quan sau thời thuộc Minh. Tập họp quân của Dương Cát Lợi và Đỗ Cảnh Thạc có thể coi như một tình trạng liên minh cấp thời, như ở vùng xa xôi phía nam, Đinh Bộ Lĩnh liên minh với Trần Lãm. Và cả tương quan giữa hai “sứ” này với nhà Ngô cũng chỉ là một liên minh có dáng thần phục ở một bên, kiểu như Đinh Bộ Lĩnh để Đinh Liễn ở triều đình này mà không ngăn được xung đột giữa hai phe trung ương Ngô và địa phương Đinh. Nếu tin theo VĐULT thì Lí Huy cũng phải được coi là một sứ quân ở vùng sông Lục Đầu với nơi tập trung là núi Côn Lôn – hẳn là Côn Sơn của Nguyễn Trãi sau này, nghĩa là vùng Chí Linh ngày nay. Trong đời Dương “Tam Kha”, đã có loạn ở hai thôn Đường, Nguyễn (950). Loạn này kéo dài đến 965, gây nên cái chết của Ngô Xương Văn, bắt đầu mối loạn mà sử cũ gọi là Mười hai sứ quân. “Thôn” đời ấy không phải là thôn đời sau, nhưng hẳn là một đơn vị cư dân không lớn, vậy mà vẫn thách đố chính quyền họ Ngô, cái chính quyền có gốc gác ở không phải chính nơi, thì cũng gần nơi làm loạn ấy. Gốc gác Đường Lâm của Ngô Quyền hẳn là căn bản quyền lực để cho một người có vẻ cũng thuộc dòng đích, trở về làm sứ quân nơi ấy với tước vương tự xưng: An Vương Ngô Nhật Khánh. Hai “chỉ huy sứ” Dương Cát Lợi, Đỗ Cảnh Thạc đi theo Ngô Xương Văn dẹp loạn cũng không phải trực tiếp thuộc quyền Dương “Tam Kha” nằm ở Cổ Loa, mà hành xử như các quyền lực riêng biệt trong liên minh. Bởi vì, Xương Văn mới chết năm trước thì năm sau Đỗ Cảnh Thạc đã là một sứ quân đủ quyền lực tranh giành quyền bính để sử quan phải kể ra. Theo đà suy luận hợp lí đó thì Dương Cát Lợi cũng phải là một sứ quân mà sử quan đã bỏ qua. Chỉ vì nếu kể ra thì quá con số Mười hai.
Số sứ quân hơn 12 đã có nhiều kẻ khác. Mà không phải họ không có thực lực so sánh với các nhóm được sử quan kể. Vùng Đỗ Động Giang được coi là của sứ quân Đỗ Cảnh Thạc, vậy mà còn có một “con em Ngô Tiên chúa” (vấn đề sẽ bàn luận sau) dẫn 500 binh đi gần suốt chiều dài trung châu, xuống biển để đánh nhau với lực lượng sứ quân Trần Lãm có Đinh Bộ Lĩnh liên kết. Vậy là vùng Đỗ Động Giang có hai lực lượng, một được coi là sứ quân, một không. Như với Đường Lâm. Chưa hết. Toán viễn chinh mới đến khoảng nửa đường (đối chiếu Ô Man/Lộ? với Bố Hải Khẩu) thì đã bị người làng (hương nhân) ấy là Ngô Phó sứ đánh tan. “Hương” có dân thiện chiến ấy chắc cũng không lớn nhưng với chiến công nọ thì phải đáng được kể là của một sứ quân. Đinh Bộ Lĩnh vì địa vị chính thống có được về sau nên sử quan không thể kể là một sứ quân, nhưng còn chú của ông ta? Vậy là qua thiên tai thuỷ hoạ, bụi đất hằn học của con người trải dài hơn mười thế kỉ, ta còn đếm được 15, 16 sứ quân. Vậy tại sao chỉ kể có 12? Người Trung Hoa, như đã nói, trở thành kẻ đứng ngoài nên không thể có đủ số. Lượm lặt đâu đó cũng chỉ ra được bốn ông sứ quân, trong đó có ông Dương Huy không thấy trong sử Việt (kẹt lắm thì có thể ghép với Lí Huy của VĐULT), cuối cùng đành phải theo “Nguỵ kí” mà kể cho đủ 12 ông. (Collection de textes et documents sur l’Indochine, Ngan nan tche yuan, E. Gaspardone dẫn giải, Hanoi 1932, phần chữ Hán, tr. 182.) Tuy nhiên nếu xét kĩ thì thấy tác giả người Minh có phân trần “so với Chí lược thông khảo (?) thì không giống”, chỉ vì khi hỏi dò các bậc già cả bảo có 12 ông thì đành đem sắp 12 ông theo ý mình. Sử quan Việt đã cho Đinh Bộ Lĩnh thống nhất đất nước thì không thể kể ông là một sứ quân, nhưng sử gia Thiên triều thì đâu có đếm xỉa gì đến điều đó, cho nên tác giả Ngan nan... gạt bớt ông Nguyễn Siêu ở Tây Phù Liệt của sử quan Việt ra ngoài và để ông Đinh Bộ Lĩnh, “con nuôi” của Trần Lãm vào con số 12!
Vậy thì chỉ có thể nói: con số 12 là cố tình đếm vừa đủ cho hợp với một phạm trù nào đó của ý thức hệ đương thời. Con số 12 được gợi từ ý niệm “thập nhị nhân duyên”, “thập nhị duyên khởi” của Phật Giáo. Chỉ vì người chép sử Đinh là một tăng lục, Ni sư Trương Ma, như ta đã thấy rõ nhiệm vụ thế tục giao phó cho Bà.
Hệ tư tưởng nào cũng thường mang một số ý niệm phổ quát, cô đúc giản dị trong một vài từ ngữ dễ nhớ, dễ thuộc để người ta đem ra sử dụng hàng ngày từ việc nhỏ tới việc lớn. Thời đại ngày nay đã cho chúng ta nhiều chứng dẫn. Còn giới cầm quyền Á Đông thời xưa hay nói về quan niệm “bỉ thái, hưng vong, trị loạn” như những đổi thay xã hội tất yếu. Nó mở đầu cho “tiểu thuyết” Tam quốc chí diễn nghĩa, bình dân hoá ý tưởng của các nhà chính trị, triết gia thời Xuân thu Chiến quốc, nó đi vào trong lời thư của Nguyễn Ánh mang tính cách trao đổi giữa những nguyên thủ, rồi lại thấy vụt nổi lên ở nơi phát xuất, ám ảnh vị lãnh tụ “Đại lão nhân gia” Mao Trạch Đông đã đem ra thực hiện, gây nên phong trào Hồng vệ binh làm kinh hoàng không chỉ dân tộc Trung Hoa. Về phía Phật Giáo, theo mối liên hệ nhân quả khởi đầu trong ý niệm Tứ diệu đế căn bản thì quan niệm Thập nhị nhân duyên, Thập nhị duyên khởi đã muốn đi tìm nguyên nhân của Khổ đế sâu vào tận chỗ Vô minh của con người, từ đó đưa đến những mức độ tu tập khác nhau qua các cấp bực Thanh văn thừa, Duyên giác thừa dẫn đến sự phân li các hệ phái. Quan niệm về Thập nhị nhân duyên ấy được thấy khắp các phái trong thế giới Phật giáo từ lục địa lan xuống hải đảo Đông Nam Á, và nằm trên các tấm vàng lá cùng những phần chú giải, tìm được ở Java (The Cambridge History..., sđd, tr. 317, chú 95). Tất nhiên, Đại Việt từ lúc khởi thuỷ du nhập vẫn không xa rời nó. Người Phật tử tâm niệm hàng ngày với “nghiệp”, với “nhân duyên”.., và điều đó đi vào tâm trí người tăng lục sử quan của triều Đinh, trở thành sự kiện lịch sử muôn đời cho dân Việt. Sứ quân, không cần đếm rõ bao nhiêu cho đến hết, được coi như là mười hai “nhân duyên” gây ra khổ nạn loạn li cho dân chúng (cũng như con đường “nhân duyên” kềm hãm con người trong khổ nạn). Và việc dẹp tan sứ quân, là một Giải thoát, đã được thực hiện bởi người chủ tướng, vị hoàng đế đã đem lại ân đức cho Trương Ma, cho tôn giáo của Bà. Sự kiện lịch sử trần trụi đã được lồng vào ý thức hệ để tuyên dương cho ý thức hệ vậy.
Dấu vết sử quan tăng đạo còn thấy rõ trong chuỗi sấm truyền tiên đoán về những sự thay bậc đổi ngôi về sau. Lời sấm bàn về biến động trong cung nhà Đinh “Đỗ Thích thí Đinh Đinh...” ở ĐVSL chỉ có 4 câu, ở TT có đến 8 câu. Vì ĐVSL chỉ là “lược” nên có thể cho rằng 8 câu ở TT là đầy đủ hơn. Và nhìn kĩ thì đó không phải là một câu sấm mà chỉ là một chuyện kể nối tiếp có chen các ý tưởng bình luận, phê phán. “Đỗ Thích giết hai Đinh, Lê Hoàn lên ngôi, nhiều kẻ chết vì tranh quyền (đến nỗi) ngoài đường vắng tanh...” Ngôn từ và ý niệm được sử dụng ở đây lại làm nổi bật thêm ảnh hưởng của Phật Giáo trong việc ghi chép sử đương thời. Loạn sau khi Đinh Tiên Hoàng chết, với sử chính thức chỉ có hai phe đánh nhau (Lê Hoàn và nhóm Đinh Điền), với sử dân gian thì hẳn là vô số, thế mà “sấm” lại nói đến “Thập nhị xưng đại vương” (cũng con số 12!) Lại dẫn giải quan niệm “thập ác” thông thường của Phật Giáo nói về cái ác tràn lan (“thập ác vô nhất thiện”) khiến người đạo đức, hiền giả phải lánh xa (“Thập bát tử [La Hán] đăng tiên”). Rồi câu chuyện lan qua sao Kế đô. Sao này là của thiên văn học cổ Ấn Độ truyền vào Trung Quốc trong kinh Phật (còn thấy trong sách tướng số ngày nay), cho nên người chú sách TT bây giờ (tập I, tr. 214, chú 3) cũng phải có nhận xét: “Người làm bài sấm trên – nhiều khả năng là nhà sư...” Sao Kế đô được cho là che mặt trăng, mặt trời (vua), nên “hai mươi ngày” của sao, có thể là ghi nhận thời gian biến động trong vụ hành thích Đinh. Câu sấm được cho là xuất hiện vào năm 974 cũng có ý nghĩa của thời gian khởi đầu tranh chấp trưởng thứ dẫn đến thảm hoạ, vì đó là năm Đinh Toàn, người con dòng chính sinh ra, và là Vệ Vương sau này – không kể người khác bị khuất lấp nhưng lại ở địa vị cao hơn, khuất lấp theo nguyên tắc ghi chép ở sử xưa dành cho người không làm vua: Hoàng thái tử / Chàng Lớn (“thiếu tử Hạng Lang” / “người con [còn] nhỏ [tuổi là] Chàng Lớn”). Năm trước đó (973), Đinh Khuông Liễn được xác nhận danh vị từ Thiên triều Tống, và tự xác nhận quyền uy trong nước bằng việc dựng bảo tràng, nhưng không thấy kết quả lấn lướt được truyền thống, vẫn thấy mình bị thua kém trong lần xác định ngôi vị năm 978 nên ra tay giết em: “Tranh quan không nhường chỗ, hạ thủ trước là hay”, đó là lời để lại (979) trên bảo tràng cầu Phật chuộc tội giết người, không phải người bình thường mà là một tăng sĩ – Đại đức Đính-noa-tăng-noa / Hạng Lang. (Có thể phiên âm ra Phạn ngữ để biết đúng tên của Thích gia này có nghĩa là gì không?)
“Sấm” lại cũng tiếp tục xuất hiện dưới đời Lí để nói về việc dời đổi triều đại nhưng ở đây dấu hiệu chữ nghĩa của nhà nho đã chen vào (chiết tự) để không còn thuần là sự kiện xảy ra mà là như một số mệnh được báo trước. Ở ĐVSL chỉ có 8 câu vì dừng lại chuyện Lê Lí, ở TT chen thêm 2 câu nữa cho chuyện Lí Trần để có dạng “sấm” hơn. Nhưng ta vẫn còn thấy dáng nhà Phật trong sự chuyển đổi Lê Lí: Không phải “thập bát tử [La Hán] đăng tiên” bỏ đi như vụ Đinh Lê mà “thập bát tử thành”, bởi vì sau biến động là “thiên hạ thái bình”. Đành rằng Lí Công Uẩn lên ngôi là bắt đầu cho một thời kì yên ổn nội bộ kéo dài nhưng vai trò của sư Vạn Hạnh nói riêng, Phật Giáo nói chung sau thời khủng hoảng bởi Ngoạ Triều, có ảnh hưởng nào dẫn đến lời ca tụng “thái bình” này không?
Sự thiên lệch của sử quan tăng đạo thấy rõ trong những điều ghi chép về Lê “Ngoạ Triều”. Chắc ông vua này không tránh khỏi những bệnh tật nguy hiểm, hay những trái gió trở trời mà với khả năng y tế của thời xưa cũng có thể bỗng chốc trở thành trầm trọng. Hầu hết các ông vua Lí đời sau đều chết vào mùa lạnh. Chắc chắn Ngoạ Triều không phải bị bệnh trĩ đến phải “nằm mà coi chầu” như cái tên đã được hiểu theo cách hạ giá trị, vì trong bốn năm cầm quyền ông đã tỏ ra là người rất xông xáo hoạt động. Có chứng cớ Lê Hoàn cưỡi ngựa thì chắc Lê Ngoạ Triều cũng cưỡi ngựa trong khi hoạt động, nghĩa là đó là chứng cớ rằng ông không phải chỉ “nằm” mà có thể ngồi trên lưng ngựa, phải chịu dằn xóc trong thời gian dài. Giết anh cướp ngôi, giành quyền với anh em khác đến nỗi ông vua cha chết trong 8, 9 tháng trời mà không kịp có miếu hiệu đành chỉ để lại tên Đại Hành cho đời sau. Mùa đông tháng Mười chết mà trong năm Ngoạ Triều còn ở trên công trường xây dựng đường xá, suy nghiệm ra một cách rất thực tế về việc dò tìm lối có thể qua sông dễ dàng; mùa thu tháng Bảy còn ở trên chiến trường Nghệ An, bỏ đường thuỷ theo đường bộ về kinh đô – có thể là lí do dẫn đến bệnh hoạn bỏ mình như Lí Nhân Tông thăm ruộng bị cảm chết hơn 100 năm sau. Tính chất hưởng lạc của ông (có bọn hề làm vui) thấy rất rõ qua những sự kiện sử quan dẫn chứng làm lời chê bai, kể tội ông nhưng thật ra lại là bằng cớ chứng minh cho danh hiệu của ông: nằm mà bàn chuyện triều chính. Một số chê bai khác có thể lại bắt nguồn từ nhận định khác biệt về ẩm thực. Ngoạ Triều có mẹ là người Chàm, tất lúc nhỏ phải có thời gian gần gũi lớp nữ tù binh Chàm cùng số phận với mẹ ông và do đó có sinh hoạt ẩm thực khác với lớp người gốc Hoa Lư. Bị nhạo báng thì nín nhịn nhưng lúc có quyền, tại sao không bắt những kẻ kia bị gạt gẫm ăn thịt mèo để cười chơi? Gộp TT và ĐVSL thì có chuyện cùng bè bọn ăn thịt thạch sùng làm gỏi/chả, sao không thấy đó là dấu hiệu “trở về nguồn” của Ngoạ Triều thưởng thức cùng với người đồng chủng, đồng điệu? Con thạch sùng nhỏ xíu làm sao dọn thành món ăn gỏi, chả? Thạch sùng / thằn lằn trong nhà, hay thằn lằn / rắn mối, hay đúng ra là kì đà, kì nhông / giông núp trong hang hóc các bãi cát trắng Phan Rang, Phan Thiết – rộng ra, ở dọc bờ biển xứ Chàm cũ – mà người dân còn ăn ở thế kỉ XVII (Ch. Borri, Xứ Đàng Trong năm 1621, bản dịch 1998, tr. 31) kéo dài đến ngày nay, và khen là “gà đồng”?
Tất nhiên ông không thể là một con người dùng “ân đức trị dân” theo kiểu các nho gia bàn chuyện kinh sách, quên thực tế. Hành hạ tù binh, kẻ bại trận cho hả giận không phải là độc quyền của Ngoạ Triều mà còn kéo dài đến ngày nay dù là đã thay đổi với các phương tiện mới. Lí Thánh Tông có thể thương hại vui vài lời về nỗi khổ cực của dân tù phạm, nhưng hình phạt lóc thịt, “lên ngựa gỗ” vẫn là cung cách đối xử bình thường với kẻ chống đối, phản loạn dưới đời Lí. Và sử quan không nói nhiều đến hình phạt mà có thể Đinh Tiên Hoàng thoả chí khi cho vứt kẻ tội phạm vào chuồng cọp hay vạc dầu sôi sùng sục. Nói nhiều về tội của Ngoạ Triều chỉ vì sử quan (tăng lục) mang tính cách phe phía trong ghi chép: Họ oán giận chuyện Ngoạ Triều róc mía trên đầu Tăng thống Quách Mão mà lại cố tình lỡ tay làm chảy máu, và cười! (ĐVSL, sđd, tr. 106). TT chỉ nói đến “nhà sư Quách Ngang” nhưng bấy nhiêu đó cũng là đủ kể tội Ngoạ Triều rồi vì mãi đến bây giờ khi nói về sự tàn ác của ông ta, có sách cũng chỉ viện dẫn đến chứng cớ ấy mà thôi. Ta có thể hiểu được nỗi tức giận của viên sử quan tăng lục khi thấy người cầm đầu của mình bị hành hạ, địa vị, phẩm giá tôn giáo của mình bị lung lay, khinh miệt.
Các tăng lục đã kể lại các sự kiện về đạo Phật có hơi nhiều vì tình thế thời đại, vì thiên kiến tôn giáo, khiến các sử quan nho gia đời sau chê trách. Ngô Sĩ Liên nhân kẽ vạch chuyện chuông tự đi đến chùa (1035): “sư chùa muốn làm cho đạo mình có vẻ thần diệu mới nói phao lên như thế mà thôi”, đã bàn lan qua các sự kiện khác: “Những chuyện như dấu vết người thần, ánh sáng xá lị, cây ưu đàm nở hoa, chuyện tượng Phật cổ nổi lên... đều do bọn các nhà sư mà ra cả.” Giá như Ngô Sĩ Liên biết rõ vai trò sử quan khởi đầu của tăng nhân thì ông phải đổi là “... đều do các bọn nhà sư ghi chép, viết ra cả.” Tuy nhiên tăng nhân cũng đã làm tròn nhiệm vụ được giao phó, khi ghi lại sinh hoạt của thời đại họ một cách chính xác mà đời sau chê trách hay khen lao tuỳ theo tâm cảm hay kiến thức đã bị lệch lạc. Tượng Phật cổ nổi lên hẳn không phải là chuyện bịa để Ngô Sĩ Liên trách “người cầm bút đương thời [hay về sau] không xét lí lẽ, cứ theo đó mà chép vào sử sách”. Bắt kịp những ý nghĩ đương thời đó, chúng tôi đã nhận ra tính cách truyền theo dòng mẹ ở các thế kỉ đầu độc lập, để thấy sự rối loạn cung đình không đếm xỉa gì đến tinh thần trung trinh của đời sau, về việc các ông vua biết cày, để nhìn ra tính chất ruộng đất thời đó ảnh hưởng đến cả những biến động lịch sử to lớn như việc Mông Cổ xâm lăng... (Những bài dã sử Việt). Chúng ta thấy danh xưng Dương Chủ tướng chứng tỏ thực quyền đương thời của anh bà Dương hậu. Chúng ta thấy chức Hoằng Phúc Hầu ( “Ông lớn phước”) chứng tỏ Đỗ Thích không phải là một chức “lại” (ở Đồng Quan) tầm thường... Hay, nếu đó là hoành Phúc Hầu (cho hợp với chức “lại”) thì tên nô được coi là hầu hẳn cũng có địa vị không thấp trong nội đình Đinh. Ai có nhiều tâm trí hơn chắc có thể tìm hiểu được thời đại rõ ràng hơn, theo đường hướng rất bình thường ấy. Noạ tính, suy nghĩ theo thói quen, thường xảy ra chỉ vì chúng ta vẫn nằm trong sự dắt dẫn sẵn của các sử quan nho gia tuy chúng ta có thêm vào sự hãnh diện của những người sống trong thời đại khoa học. Có khi sự hãnh diện mù quáng lại gây tệ hại hơn: Thấy người ta cỡi máy bay, bấm nút, hay ít ra thấy mấy ông hoàng bà chúa Trung Hoa vàng son uy vệ, nên không thể chịu đựng được sự thật là các ông vua đánh Tống bình Chiêm của mình lại đã từng, và vẫn còn, là anh trai cày! Nói chuyện đạo lí thánh hiền trên-mây lâu ngày, không thể chấp nhận chuyện vài ông vua đó đã đồng hoá mình với con cu đá, dù là cu thần thánh! Dù là Lê Văn Hưu (1272) có nhắc (để chê) chuyện vua Lí “lập tước thạch chi tự”, hẳn là nhiều, và ngày nay cũng còn một cái như thế ở chùa Giạm.
Sử quan nho gia chê các ông vua đầu đời lập nhiều hoàng hậu nêu gương xấu cho đời sau mà không hiểu rằng gương đó thật ra đáng để các ông vua sau noi theo. Đinh Tiên Hoàng lập 5 hoàng hậu, Lê Đại Hành cũng có 5 bà, Lê Ngoạ Triều 4 bà, Lí Thái Tổ 6 bà, Thái Tông 7, chỉ vì bao nhiêu vợ họ có đều ngang vị thế với nhau, theo thói tục đương thời. Vì thế các ông cha vợ của Thái Tông mới được phong tước như nhau với các tên hàm ý nghĩa phù trợ tốt đẹp. Họ có đổi người, lấy thêm người thì cũng đều phải coi là vợ ngang nhau: Đó là trường hợp Lí Thái Tổ với 3 bà khác, bảy năm sau khi lên ngôi, thời gian đủ để thấy có quyền lực làm đổi thay cung đình trong-nhà. Tất nhiên họ có thể dùng quyền chúa tể để có thêm nhiều “vợ” khác, nhưng không thể, hay chưa thể, coi những người này là vợ / hoàng hậu. Ví dụ Lí Thái Tông với Mị Ê nếu bà này không có sông để mà nhảy xuống như các tù binh cung phi Chàm của Lê Hoàn. Với thời ông này thì một nữ tù binh Chàm nào đó đã may mắn đẻ ra hai ông vua của nước Đại Cồ Việt: Lê Trung Tông và Lê Ngoạ Triều. Bà hoàng cựu tù binh mất tên của xứ mọi rợ đó, người “hầu Di nữ” (ĐVSL) mà đời sau tránh né vì ý thức tự tôn, người đó là đồng chủng tộc với ông vua Chàm “tướng Di” trong lời sớ của Đào Hoàng dâng lên vua Tấn (TT, I, tr. 172). Nếu muốn mở rộng nghĩa chữ “di” cho tất cả những dân thiểu số quanh chính quyền trung ương thì cũng nên nhớ rằng số phụ nữ Di nhiều nhất ở Hoa Lư thời đó hẳn là các nữ tù binh Chàm (“cung nữ” của ĐVSL, “kĩ nữ” của TT) mà Lê Hoàn đã bắt về trong trận chiến 982. (Cũng như các cung phi Chàm sau này ở cung Ngân Hán của Lí, viện Châu Lâm của Hậu Lê vậy.) Năm sinh của Long Việt là 983, của Long Đĩnh là 986 cũng là một chứng cớ phụ cho mối liên hệ mẹ con. Lời của Ngô Sĩ Liên phê phán Ngoạ Triều với cốt ý làm đầy đủ nhiệm vụ sử quan, trong đó có chen vào lời che đỡ người cùng phe đời trước, thật ra lại cho chúng ta thấy thêm nguồn gốc và tính chất “man di” của anh em ông: “Ngoạ Triều không những chỉ thích giết người lại còn oán vua cha không lập mình (làm thái tử)... Lại xét Trung Tông và Ngoạ Triều, đều không chép việc tang lễ, đó là do sử cũ bị thiếu, há dám coi vua như là Di Địch mà không chép việc tang đâu.” (Khởi cảm Di Địch kì quân nhi bất táng hồ!) Đọc sách đến chỗ chúng tôi nhấn mạnh này cũng không cần theo người dịch sách thêm một chữ “như” để che giấu tinh thần tự tôn chủng tộc. Sự thật được xác nhận rành rành ra đấy. Thời gian xa dần, ý thức tự tôn tăng lên, từ “hầu Di nữ” của ĐVSL (hẳn là gốc từ ĐVSK) nói chuyện ở Hoa Lư, qua TT trở thành “Chi hậu diệu nữ” mang tính chất cung đình cao hơn ở Thăng Long nhưng gốc người hầu, nô tì kém thế (mà trẻ, có thần!) vẫn còn đó để vào thế kỉ sau nữa, Ngô Sĩ Liên khi bênh vực phe làm sử đã không thể nào rứt ra khỏi ý nghĩ về Di Địch. Anh em Long Việt, Long Đĩnh vẫn được vua cha phong vương, làm chủ đất như các anh em khác, nhưng hẳn là mang vị thế bên lề của người mẹ khiến họ cương cường hơn những kẻ kia nên giữ được vị trí tất thắng, do đó sự tranh chấp tiếp theo cũng không tránh khỏi giữa hai anh em ruột thịt. Và khi họ chết đi, phải chôn cất, hẳn là không chịu theo tang lễ của nhà nho. Tang lễ được thực hiện tuy rằng trong một vương triều hướng về Trung Hoa có ông Thái sư Hồng Hiến, “người phương Bắc”, nhưng giữa một xứ sở mới thoát vòng Bắc thuộc còn vướng vất thời đại cũ, tang lễ hẳn phải là khác lạ nên sử quan không chép, vì dị ứng, hoặc vì không hiểu, không chép được, có thế thôi.
SỰ CHUYỂN HƯỚNG
Chúng ta đã không thấy được tên một tăng lục nào khác sau sự kiện đầu đời Đinh dù rằng có đoán mò rằng “tăng phó” có thể cũng là một tăng lục. Tuy nhiên với đời Lí thì có những sự kiện giải thích sự trường tồn của triều đại này, đem đến sự thay đổi trong lãnh vực ghi chép sử kí.
Ngô, Đinh, (Tiền) Lê là những thủ lĩnh cầm quyền bằng sức mạnh của chính bản thân tập họp được. Dương Diên/Đình Nghệ liên kết với họ Ngô qua tính cách thông gia nên từ châu Ái xa xôi đặt chân được trên vùng Đại La, nhưng cũng vì sự xa xôi đó mà thất thế đối với một lãnh chúa địa phương khác: Kiều Công Tiễn. Từ vị thế bản thân, Ngô Quyền lật ngược được cái thế bất lợi của họ Dương thành ưu thế của mình (người địa phương, tập họp được hai lực lượng) nên giết được Kiều Công Tiễn, chẳng cần phải nhờ người sau rêu rao về chính nghĩa chủ tớ, vua tôi. Những cuộc đảo chính thay đổi triều đại Đinh/Lê, Lê/Lí đều chứng tỏ vai trò quan trọng của người cầm đầu quân đội. Lê Hoàn là một thứ “tổng tư lệnh” của đời sau, Lí Công Uẩn trên danh xưng có vẻ thấp hơn Lê Hoàn, chỉ là một “tư lệnh quân khu thủ đô”, nhưng với thời mà những diễn biến quan trọng chỉ cần xảy ra ở triều đình, trong nhà của người cầm quyền thì chức vụ điện tiền chỉ huy sứ cũng đủ để ông cướp địa vị chủ tể rồi.
Tình thế đã khác với triều Lí. Lí Công Uẩn lên ngôi, kẻ nào thấy mình không hợp với triều mới như Viên ngoại lang Đào Khánh Vân thì nhân dịp đi sứ trốn ở Tống, và bị trả lại, đánh đến chết. Các ông tướng: Định thắng tướng quân Nguyễn Khánh (1035), các Điện tiền chỉ huy sứ Đinh Lộc, Phùng Luật (1041, tên một người rõ ràng là con cháu sứ quân cũ, lãnh chúa địa phương) nho nhoe nổi loạn theo kiểu cũ, đều bị diệt trừ. Đến gần cuối đời, chức quyền cao cấp này vào tay một người thuộc họ ngoại (Điện tiền chỉ huy sứ Đỗ Thanh), thế là đủ cho nhà vua an tâm cho đi kiểm tra xứ xa: Nghệ An, không sợ nổi loạn nữa (1203). Thời đại đã khác. Lí bỏ xứ Hoa Lư của quyền bính bộ lạc mở rộng để chuyển về Đại La, trung tâm quyền lực thuộc địa cũ nhưng đại diện cho một mức độ kết tập cao hơn. Việc đổi phủ trị An Nam cũ thành tên Thăng Long cũng là một ngụ ý xác nhận quyền lực mới, hướng về một sự phát triển cao hơn, thấy rõ trong việc xây dựng, tổ chức cung đình, mở rộng thế lực lãnh thổ.
Thế là sau việc tổ chức biên chép phổ hệ riêng cho gia đình vị chủ tể, đến đời thứ hai là có các ông gián nghị đại phu. Viên nội thị Lí Nhân Nghĩa khi thuyết phục Thái tử Phật Mã diệt trừ anh em phản loạn đã viện dẫn kinh sử Trung Hoa rất rành rẽ, và khi vua đi đánh Trường Yên đã cho ông ở lại giữ kinh thành mà không thấy nêu tên một ông hoàng tử nào cả. Tuy chức vụ các ông gián nghị đều do người tục thế đảm nhận nhưng tăng sĩ có lúc cũng chen vào: Đó là trường hợp nhà sư Pháp Ngữ can vua về điềm rồng vàng hiện (1053), và muộn màng hơn, là chuyện Tăng phó Nguyễn Thường can Cao Tông (1202). Nhưng đó chỉ là dấu hiệu một truyền thống dây dưa. Nhà sư trong nhiệm vụ cố vấn đã mất dần uy thế trước tổ chức trần tục. Năm 1121, khi nhà sư Vương Ái dâng cây cau một gốc bảy thân thì bị Thái sử Trần Độ bác bỏ. Một vật truyền thống lúc trước được nồng nhiệt đón nhận (1110, 1111 TT, 1116 ĐVSL) chỉ năm, mười năm sau lại bị bác bỏ (tiếp theo là giá trị của “ngọc” cau 1122, 1125). Địa vị gián quan bán chính thức của nhà sư đã bị phủ nhận rõ rệt. Thay thế vào đó là sự xác nhận của quyền chức thế tục (thái sử). Trong sự chuyển hướng nhập nhoà như thế thì sự xuất hiện không rõ ràng của Đỗ Thiện với quyển Sử kí của ông không phải là điều lạ lùng.
ĐỖ THIỆN: GIỮA THẦN VÀ NGƯỜI
Chúng tôi cũng có tham gia sơ sài vào việc xác định Đỗ Thiện và quyển Sử kí của ông ta (Thần người và đất Việt [bản mới], tr. 73, chú 2). Vẫn không có sự xác nhận dứt khoát nhưng chúng tôi tưởng có thể đi gần đến sự thật hơn khi cho rằng với nhân lực và cách tổ chức cai trị thời Lí thì không thể có hai Đỗ Thiện. Khi lập vua mới, chuyện công mà cũng là riêng, nên triều đình sai một “xá nhân” không có chức vụ nhà nước (Bồ Sùng) và một “nội nhân” của cung đình (Đỗ Thiện) đi báo cho Sùng Hiền Hầu là cha Dương Hoán (Thần Tông) biết việc con mình lên ngôi. Và Đỗ Thiện là cùng họ với mẹ vua mới, một dòng họ sẽ có người chuyên quyền trong triều sau này (Đỗ Anh Vũ). Thần Tông lên ngôi, có cả một loạt người cầm đầu một đơn vị “nội nhân” lên làm Thái phó, Thái bảo – loại Tam công của triều đình. Lại cũng có thể xét một ghi chép của TT về một Nội thường thị Đỗ Nguyên Thiện làm Tham tri chính sự trông coi phủ Thanh Hoá năm Kỉ dậu (đã qua năm 1130). Hai tên khác nhau một chữ “nguyên” tuy nhiên chức vụ về trước lại giống nhau (nội nhân / nội thường thị) thêm sự thăng chức hợp lí sau khi góp công trong việc phò tá vua mới (từ nội cung ra đến triều đình “coi việc chính sự” và vươn quyền đến tận địa phương xa), tất cả khiến ta nghĩ rằng đó cùng là một người. Có thể suy diễn giống như trường hợp sử quan Trần Phổ và Trần Chu Phổ về sau vậy. Như thế cũng đủ giúp ta nghĩ rằng Đỗ Thiện có kiến thức và địa vị để thông hiểu việc triều đại dù không thấy dấu hiệu ông được trao cho nhiệm vụ viết sử, bởi vì chức quyền chính thức đã là của ông Thái sử Trần Độ, xuất hiện (1121) trước Đỗ Thiện (1127) không xa, còn Đỗ Thiện có lẽ đi theo Dương Hoán vào cung Lí Nhân Tông năm 1117 vẫn chỉ là “nội nhân”. Tuy nhiên việc làm sử không chính thức, có thể cho là “cá nhân” này, giúp ta hiểu về tính chất sử gia của Đỗ Thiện, về tính cách quyển Sử kí được nói đến, dù là qua những mảnh vụn. Cái tên Sử kí mượn cũng không phải là xa rời “sử” bởi vì Đỗ Thiện đã viết theo lối kỉ truyện của Tư Mã Thiên.
Chúng ta chỉ biết Đỗ Thiện liên hệ với quyển sử của ông qua tài liệu duy nhất: quyển Việt điện u linh tập của Lí Tế Xuyên (1329). Nhìn chung thì họ Lí đã đưa vào sách mình truyện của 9 nhân vật lấy từ Đỗ Thiện: 1/ Nhị Trưng Phu nhân (Hai Bà Trưng) được xếp vào mục “Lịch đại đế vương”; 2/ Bảo quốc Hiển linh Trấn bang Quốc đô Thành hoàng Đại vương (Tô Lịch), 3/ Hồng thánh Khuông quốc Trung vũ Tá trị Đại vương (Phạm Cự Lượng), 4/ Đô thống Khuông quốc Tá thánh Vương (Lê Phụng Hiểu), 5/ Thái uý Trung tuệ Võ lượng Công (Mục Thận), 6/ Khước địch Thiện hựu Trợ thuận Đại vương và Uy địch Dũng cảm Hiển thánh Đại vương (Trương Hống và Trương Hát), 7/ Chứng an Minh ứng Hựu quốc Công (Lí Phục Man), 8/ Quả nghị Cương chính Uy huệ Vương (Cao Lỗ), tất cả bảy nhân vật được xếp vào mục “Lịch đại phụ thần”; 9/ Khai thiên Trấn quốc Trung phụ Tá dực Đại vương (thần Đằng Châu), người cuối này được xếp vào mục “Hạo khí anh linh”.
Tuy nhiên cũng có mức độ dẫn trích rõ ràng khác nhau ở các truyện trên. Chỉ có dấu hiệu trực tiếp liên hệ giữa Đỗ Thiện và quyển sử của ông (“Án Đỗ Thiện Sử kí”) trong 4 truyện: Trương Hống Trương Hát, Lí Phục Man, Cao Lỗ và thần Đằng Châu. Mức độ rõ ràng thấp hơn ở 3 truyện Phạm Cự Lượng, Lê Phụng Hiểu và Mục Thận: “Án Sử kí”. Qua đến truyện Hai Bà và Tô Lịch thì lại mất thêm một chữ (vì sao qua chép lại?): “Án sử...” (có nên viết hoa hay không?) Về nội dung thì chỉ có 3 truyện Trương Hống Trương Hát, Lí Phục Man, thần Đằng Châu là dẫn riêng Đỗ Thiện và sách của ông ta; ở truyện Cao Lỗ có dẫn thêm Giao Châu kí, ở truyện Mục Thận có thêm “đời truyền...”; Tô Lịch có thêm của Giao Châu kí, Báo cực truyện; còn truyện Lê Phụng Hiểu thì lấy của Việt sử bổ di (?), phần của Sử kí chỉ là cái đuôi nói về việc ném đao, một giải thích thần thuyết về tên “chước đao điền”.
Như vậy, như đã nói, thật khó xét nhiều về tính chất sử gia của Đỗ Thiện qua các mảnh vỡ như vậy. Với chữ “đời truyền” trong truyện Mục Thận, ta biết có sự xâm nhập từ ý thức đồn đãi của dân chúng vào công trình của Lí Tế Xuyên. Trong ĐVSL (mà ta biết chắc là thuộc phần tư cuối thế kỉ XIV, chắc hơn những người khác, và là “lược” của sử kí cung đình 1272), trong đó không có tên Mục Thận tham dự, càng không có chuyện vãi chài (!?) bắt cọp, chỉ có chuyện khá giản dị và trần tục là Lí Nhân Tông cầm giáo đâm (con quái) Lê Văn Thịnh trong cơn hoa mắt của mình. (Nhân Tông cho đày Lê Văn Thịnh lên thượng lưu sông Thao hẳn là vì nhận ra lầm lạc – mà vẫn muốn bảo vệ bản thân – chứ không phải ngu dại rộng rãi vì mê đắm đạo Phật mà không xử phạt đúng đối với kẻ phản thần như các ông sử quan nho gia đời sau mạnh dạn chê trách theo kinh sử học được! Họ không thấy đằng sau Lê Văn Thịnh còn có cả một thế lực họ Lê của ông ta nữa!) Trong truyện Hai Bà (hãy cho rằng “sử” là Sử kí) thì phần hai Bà làm mưa cũng được thêm vào sau, vì việc dựng đền Vũ sư sau sự kiện cầu mưa này là của năm 1160, có khả năng là Đỗ Thiện không viết sách vào cuối đời mình.
Tuy nhiên, giữa những phần thần thuyết, ta nhận ra những phần trần tục rất thật từ ghi chép của Đỗ Thiện. Hai Bà Trưng đã tử trận chứ không phải nhảy xuống sông Hát như quan niệm trinh liệt của đời sau gán cho. Tô Lịch có dáng một thực dân đến khai thác một vùng trù phú về nông nghiệp (đời sau chuyển sang thương mại phồn thịnh), sử dụng được mối tương quan giữa di dân và chính quyền trung ương để khai thác biên cương và làm đường tiến thân: Dựa quyền lực di dân chiếm đất đai làm giàu, đong thóc cho vua từ lợi tức đó để cứu đói địa phương và được “cử” chức hiếu liêm để đi vào quan trường như quy định từ đời Hán. Truyện Phạm Cự Lượng bị nho thần đời sau (Hậu Lê) chê trách vì không hợp với quan niệm của họ nhưng chính sự khác biệt ấy mới làm nổi bật tính chất đương thời mà Đỗ Thiện ghi lại. Phần lí lịch, gia phả của Phạm Cự Lượng có lẽ là tài liệu độc nhất còn lưu lại của ông tướng làm đảo chính đưa Lê Hoàn lên ngôi này. Trong truyện Lí Phục Man, Lí Thái Tổ đổ rượu xuống sông vái tặng vì ông biết đây là một thần sông chứ không phải là một người làm tướng đã chết trôi! Ở truyện Hống Hát, nổi lên tên một sứ quân (Lí Huy, có lẽ dư âm lưu lại đến thế kỉ XV để người Minh nghe thành tên Dương Huy), và căn cứ chính của ông ta (Côn Lôn, đoán chừng được ở vùng Chí Linh bây giờ). Chúng ta cũng đoán ra tên nước dưới đời Ngô: nước Đô Hộ. Dù có dẫn người đọc vào cõi u minh thì Đỗ Thiện cũng vẫn có một chừng mực rạch ròi. Về thần Đằng Châu, thật rõ rệt: “Vương vốn là thần thổ địa...” Nói về Cao Lỗ, ông vẫn ghi “Thạch thần”. Đến gần cuối thế kỉ XIII đời Trần, vua chúa còn biết đó là “đá” thì nếu người bây giờ nhìn chữ “lương tá của An Dương Vương” mà đoan quyết là người thật thì không phải lỗi của Đỗ Thiện.
Phần chứng tích của Đỗ Thiện cũng cho ta thấy dấu vết của chính ông và thời đại ông. Tô Lịch trong cơn mơ của quan Đô hộ Lí Nguyên Hỉ đã cỡi con hươu trắng, con vật mà các quan Lí kể cả thái uý, phò mã cố công tìm dâng vua để được thưởng: 1117 ba lần, 1119, 1122, 1124, 1129, 1133 – năm 1129 ba lần, có tước đại liêu ban, minh tự ban cho. Điều đáng chú ý là sự kiện này xảy ra trong các năm bắt đầu thời gian Dương Hoán được nhận sẽ kế nghiệp ông bác Nhân Tông (1117), và trước sau lúc cậu bé lên ngôi (1127), trở thành Thần Tông, ông vua có vai trò của Đỗ Thiện đóng góp bên lề, để rồi chuyện hươu trắng còn kéo dài đến đời vua sau, Anh Tông. Thời đại Đỗ Thiện còn lưu lại chứng tích của những điềm lành xuất hiện qua sản vật, chim chóc, muông thú lạ mà sắc trắng được coi là điềm lành – màu trắng xuất hiện từ trước trên lá cờ quân tướng Lê Hoàn Tống Cảo đã thấy rợp trời khi đi sứ đến Hoa Lư (990). Đó là thời đại của sự trộn lẫn tục thế và thần thuyết, người và thần tương cảm, tương thông khiến cho người thời nay thấy chuyện thần trong đời sống thường và thấy chuyện lịch sử đi vào trong cơn mơ của người đương thời. Hai dòng chảy sông Cầu và sông Thương trở thành người giúp Ngô Xương Văn mà dòng họ còn đóng đô sâu trong đất liền (Cổ Loa), chưa thấy sự dữ dằn của biển cả như họ Trần “người hạ lưu” (chữ của Trần Nhân Tông 1299) hẳn là sẽ phát hiện ra truyện tích “Hoàng đế” Triệu Quang Phục. Chuyện chiến trận theo đường biển, đường sông xâm nhập vào phủ An Nam Đô hộ, lại hiện qua lời kể công trong mộng của ông thần Lí Phục Man. Điều ước muốn điều hoà mâu thuẫn với phe thất thế, chuyển qua việc đặt Phạm Cự Lượng, người góp phần mở đầu nhà (Tiền) Lê làm kẻ trông coi hình án cõi dương từ cõi âm, dưới triều đại đã cuớp ngôi nhà Lê. Mối mâu thuẫn của hai dân tộc Thục, Lạc thể hiện trong sự tương phản tín ngưỡng trên tầng lớp lãnh đạo khi tộc nhà Thục bành trướng lãnh thổ, trước khi truyện tích thần Cao Lỗ chuyển hình qua sự xung đột Triệu (Nam Việt) Thục với hai nhân vật Trọng Thuỷ Mị Châu, để theo đà truyền thuyết, vượt qua Đỗ Thiện trở thành xung đột Triệu Quang Phục – Lí Phật Tử với Nhã Lang và Cảo Nương của Trần. Cuối cùng trong loạt dẫn trực tiếp, hoàng tử Long Đĩnh trấn đất Đằng Châu phải nhờ đến sự yểm trợ của vị thần ở đấy để giành ngôi – dù bằng bạo lực thì cũng là chuyện thường tình của thời đại nhưng có sự tán trợ của thần thì càng thêm là một cách chính danh. Trong truyện, Long Đĩnh cướp ngôi anh không có gì là trái lẽ như đời sau chê trách kéo dài đến cả hành trạng suốt quãng đời về sau của ông.
Và cũng có thể trở lại trong không khí thần thuyết của thời đại được cô đọng nhiều trong Sử kí hơn trong TT để tìm ra lí do cải đổi họ của một nhân vật cùng chia xẻ biến cố cung đình với Đỗ Thiện và là thuộc cấp trên của ông: Lê Bá Ngọc, người bảo vệ Lí Thần Tông lên ngôi đầu 1128, cuối năm được phong chức Thái sư và cho đổi làm họ Trương. Một họ có vẻ nổi lên bất chợt, nhưng nếu đặt vào đúng thời đại của thần thuyết chịu ảnh hưởng Hán Đường thì thấy hợp lí ngay. Chúng ta biết Đạo giáo mang tính triết lí siêu hình là của Lão Tử Đạo Đức Kinh, nhưng Đạo Giáo dân gian của Trung Quốc là một tập họp của những người họ Trương còn tên tuổi trong sử sách nhưng lâu dần, xa đời, xa cách đối với dân chúng thì đó chỉ là ông Trương Thiên sư trấn áp tà ma mà người ta vẽ trên các lá bùa dán ở cửa, cầu mong đem lại sự an bình cho gia đình, tập thể. Lê Bá Ngọc, người “có khí lượng của bậc già cả”, được ông vua sắp chết sai “sửa sang giáo mác để phòng việc không ngờ”, sau đó ra lệnh canh gác, trấn áp trước việc chống đối rồi dàn bày vũ khí tổ chức việc lên ngôi của ông vua mới một cách suôn sẻ, hình ảnh đó là của một ông Trương Thiên sư thế tục trong tâm trí người đương thời mà với sự thụt lùi của thời gian một năm hành động, người ta nhận ra sự tương đồng để ban họ Trương, nâng cấp cho ông, khi với chức Thái sư tột đỉnh trong triều đình, thấy không còn gì để phong nữa.
Đó là điều ta ghi nhận về Đỗ Thiện như một sử gia, người bắt chước viết nhân vật của quá khứ với ý thức thời đại ông theo mẫu hình quyển sử tiêu chuẩn của nền văn hoá ông thu nhận, quyển Sử kí của Tư Mã Thiên như đã nói.
Và tất cả cũng là chứng tích của một quan niệm sử chưa thay đổi trước khi một triều đại mới thay thế: triều Trần, thời đại có tính chất tổ chức chặt chẽ hơn để sử dụng các ghi chép thực lục của thời trước mà viết nên bộ sử của triều đại lâu dài đầu tiên của nước Việt.
TỔ CHỨC NGỰ SỬ ĐÀI TRONG ĐỜI TRẦN
Cũng như phần lớn các tổ chức chính quyền khác ở Đại Việt, ngự sử đài có nguồn gốc xuất phát là Trung Quốc, nên việc tìm hiểu từ ngành ngọn may ra có thể làm tăng hiểu biết nhiều hơn. Tuy nhiên với tài liệu để lại, và dõi theo đường lối điều hành cụ thể sơ lược thì chúng ta có thể nghĩ rằng trên nguyên tắc chung, ngự sử đài của Đại Việt đã làm đúng với nhiệm vụ đề ra cho cơ quan này.
Nhưng như đã nói, theo tài liệu để lại thì đời Lí chỉ có chức quyền làm việc tương tự mà chưa thành tổ chức lớn. Có vẻ như chỉ một hai ông gián nghị đại phu làm việc can vua, dòm ngó các quan làm việc mà thôi. Qua đời Trần, danh xưng cơ quan thấy chính thức đầu tiên là trong chức vụ ban cho Nguyễn Trung Ngạn năm 1321: Ngự sử đài thị ngự sử. Tuy nhiên đó là bám vào chữ nghĩa rành rẽ chứ ngự sử đài có vẻ thành lập ngay từ đời vua đầu Trần với chức quan ngự sử đại phu ban cho Trương Mông (đầu 1247) mà ý nghĩa quan trọng còn ghi lại trong chi tiết cho lần phong chức đầu tiên này: Mông, người Thanh Hoá, “có hùng tài” – chắc là do giỏi lí luận đủ thuyết phục được vua, bắt bẻ được các quan.
Nhiệm vụ can vua thấy trong chuyện tiệc mừng năm 1251 với sự xuất hiện của Ngự sử trung tướng Trần Chu Phổ. Yến tiệc của vua ban mừng ông cháu Trần Quốc Tuấn cướp vợ người, chỉ vì Thái Tông bị đặt trước sự đã rồi, và cũng vì kẹt chuyện buộc cướp mẹ cháu hồi xưa. Sinh hoạt của những người trong họ Trần còn đầy tính cách du đãng đường sông như chuyện con ông vua trốn ra ngoài tay không đi ăn cướp, thì ông ngự sử tuy có vẻ như người cùng họ cũng không thể có lời nào khác là hùa theo, đành dang tay mà hát “sử quan ca rằng...” Ngô Sĩ Liên nhờ có một triều đại cách biệt nên phát biểu rõ ràng lời chê trách ông ngự sử không làm tròn nhiệm vụ, nhưng sử quan đương thời thì chỉ có thể để lộ ngụ ý khi thuật chuyện mà thôi. Việc đàn hặc các quan thì xảy ra trong năm 1327, khi các quan họp bàn vụ sét đánh lăng tẩm. Tên viên ngự sử không được nêu ra nhưng chắc là của cả những người chuyên trách. Không biết có gì về câu “chuyện có vẻ hài hước” của Trần Khắc Chung nhưng Hành khiển Đoàn Nhữ Hài, dù viện dẫn đã tránh đi chỗ khác, vẫn bị vua phạt cùng với ông thiếu bảo kiêm việc hành khiển nói đùa kia. Điều quan hệ ngoài lề đối với chúng ta là các quan chức, trong phút chốc, cũng biết đùa bỡn cả đến chuyện có thể gây nguy hiểm cho bản thân, và nơi họp: Nội nhân văn cục, chứng tỏ được sự phản ứng kiểu nói-lén của tầng lớp nho sĩ đối với hoàng tộc cao vòi vọi. Về mặt biên chế thì không thấy có chức Khởi cư chú như ở Trung Quốc dành cho các quan ghi chép lời vua, tuy đã thấy có Thực lục trong triều này. Mãi về sau ta vẫn còn gặp chức gián nghị đại phu với Trần Thì Kiến (“hữu gián nghị...” đầu 1299), Trương Hán Siêu (“tả gián nghị...” 1345). Nhưng ngay từ lúc đầu, như đã nói, và thường gặp là chức ngự sử đại phu (Trương Mông, Lê Phụ Trần 1258, Đỗ Quốc Kế 1290, Trần Khắc Chung có chức trước 1299, Trương Đỗ 1377, Đỗ Tử Trừng 1389). Lê Phụ Trần lúc còn là Lê Tần lại có chức ngự sử trung tướng (1250) hẳn là thấp hơn cấp đại phu được ban sau đó, khi cứu vua, thắng Nguyên. Đoàn Nhữ Hài mới làm đơn giùm vua, được chức ngự sử trung tán (1299), bằng vai với ông quan (Lê Duy) theo hầu Minh Tông trong chuyến thăm Ngự sử đài năm 1342 gây rắc rối, và cho ta biết thêm một chức: giám sát ngự sử. Phạm Mại trong vụ Quốc Chẩn 1328 là ngự sử trung thừa. Đây là những chức quan thấp, sát với vua nhất, có thuận tiện về mặt tâm lí để can vua, có gặp khó khăn cũng không nhiều: Nguyễn Trung Ngạn làm “ngự sử đài thị ngự sử” lúc 23 tuổi, hai năm sau nhân vị trí của mình trổ tài cãi thắng sứ Nguyên, được ban khen nhưng “sau vì bàn việc trái ý vua” liền bị giáng cấp. Không lâu. Và họ nhà vua nói chung cũng có lợi: Đoàn Nhữ Hài “sau khi nhận chức, xem thực lục của sử thần chép, có chỗ lầm lẫn, liền sửa lại cho đúng, rồi đốt bỏ bản thảo cũ đi.”
Nếu ta chú ý đến nguồn tin ngoại TT (Lê Tắc) thì quan ngự sử có chuyên trách viết sử ngay từ đầu đời (Trần [Chu] Phổ và “Việt chí”). Và chính liên hệ từ nguồn tin tư này mà ta thấy có cơ quan viết sử, Quốc sử viện, ngay từ đầu Trần, bởi vì người “sửa Việt chí” là Lê Văn Hưu được chính thức giữ chức Quốc sử viện Giám tu khi viết ĐVSK. Nhưng chi tiết về mối liên hệ của hai cơ quan, Ngự sử đài và Quốc sử viện, chỉ được TT cho biết rõ hơn vào thời thanh bình về sau. Theo TT thì Ngự sử đài viết sử đương thời, như ở Trung Quốc, chứng tỏ trong vụ Đoàn Nhữ Hài sửa sử, trong chuyện tranh chấp năm 1342. Nguyên Minh Tông đến thăm toà ngự sử đài mới vừa trùng tu liền bị hai giám sát kháng nghị, bảo không được phép vào. Minh Tông bác đi “Đó là nhà của Ta!” Hai viên quan bị bãi chức, nhưng điều cần cho chúng ta thêm ở đây là Minh Tông viện cớ ngày xưa Đường Thái Tông còn vào xem Thực lục, viết về đương thời, huống chi là nay ông thượng hoàng chỉ đi xem cột kèo, chưa nói tới việc xem người ta viết gì về mình! Bộ Trung hưng thực lục làm sau khi thắng Nguyên (1289) hẳn là xuất phát từ người của Quốc sử viện nằm trong Ngự sử đài. Về phần cá nhân người phụ trách viết sử thì trước kia ta chỉ biết đến Trần Chu Phổ và Lê Văn Hưu. Thế rồi từ mùa đông 1329, Minh Tông đi đánh Ngưu Hống lại mang Nguyễn Trung Ngạn theo để “biên soạn thực lục”. Và đến mùa thu 1337 thì nhắc lại danh tính Quốc sử viện cũng với ông Nguyễn Trung Ngạn được nêu. Có điều hình như cơ quan này không được coi là quan trọng lắm, không cần phải chiếm nhiều thời gian nên Nguyễn Trung Ngạn chỉ là làm-thêm (“kiêm”) vì chức vụ chính của ông là An phủ sứ Nghệ An, lo việc chuyển vận tiếp tế, đưa sáng kiến cứu trợ ở vùng Khoái Châu, trung gian giữa đất Nghệ và Kinh sư! (Có thể nhắc lại thêm với trường hợp Trần Đình Thám sau 1400 đã nói.) Tuy nhiên thì dù sao một tổ chức đi vào chuyên trách như thế có thể mang lại sự dồi dào cho sử Đại Việt nếu lớp sử quan không làm cùn nhụt các tiêu chuẩn cao của ý thức hệ dù sao vẫn có trong hành trình kiến thức của họ.
VIỆT CHÍ, ĐẠI VIỆT SỬ KÍ và ĐẠI VIỆT SỬ LƯỢC*
Chúng tôi thấy ông Phan Huy Lê đã tóm lược công trình của các học giả bàn luận về sự liên hệ của quyển sử gọi là Việt chí với Đại Việt sử kí của Lê Văn Hưu (1272) và Đại Việt sử lược – quyển này may mắn nằm trong thư viện Trung Quốc nên có thể coi như là sách xưa nhất được giữ gìn gần nguyên bản, so với các sách khác ở Đại Việt. Với các nhà nghiên cứu vẫn quen với các tác giả Tây phương thì đến đây lại có thể biết đến hai tác giả Liên Xô nối liên hệ đến cả Sử kí vào trong dòng lịch sử sử học Lí Trần.
Chúng ta có thể nói trước đến mối liên hệ của các quyển sử kia với Sử kí. Chỉ có hai sử gia Liên Xô đặt mối liên hệ này. Theo những người này thì Đại Việt sử lược được viết trước Đại Việt sử kí. Chúng ta sẽ thấy sự sai lầm khi xét đến phần Hùng Vương có mặt trong Đại Việt sử lược (dù rằng cho đây là phần của Trần Chu Phổ thêm vào). Căn cứ lập luận của học giả Liên Xô là do việc nối kết Đại Việt sử lược với Sử kí cùng những năm cho là được hoàn thành các tác phẩm này so với năm rành rẽ hoàn thành Đại Việt sử kí. Họ cho rằng Đỗ Thiện chép sử từ nhà Triệu đến Lí Nhân Tông, và Trần Chu Phổ, trước sau năm 1233, sửa lại và viết nối tiếp cho hết đời Lí để thành Việt chí. Tập họp Sử kí, Việt chí đó được người sau thêm bản Phụ lục kỉ niên, đổi sách ra thành Đại Việt sử lược. Chẳng ai thấy mặt mũi của Việt chí ra sao, và phần Sử kí chỉ có mặt với những chênh lệch xác định trong VĐULT như chúng tôi đã phân tích, nên việc xác định thời đại hoàn thành và nội dung của Sử kí, và thời điểm bắt đầu của Việt chí cùng mối liên hệ giữa hai bên, chỉ là điều nói mò. Cho rằng Sử kí chấm dứt với Lí Nhân Tông hẳn là dựa vào sự xuất hiện của Đỗ Thiện vào lúc ông vua chết (1127). Nhưng Đỗ Thiện đi báo với Sùng Hiền Hầu về việc con ông được lên ngôi thì việc gì lại mất chức (nếu cho là đã thay chức thái sử của Trần Độ) để không viết tiếp về đời vua ông phục vụ? Những người có mặt trong thời điểm này, sau đó được trọng đãi, cất nhắc, kể cả Lê Bá Ngọc “được đổi làm họ Trương”, tuy sự tôn quý chưa đến mức mang họ của vua nhưng rõ ràng là một dấu hiệu trân trọng. Cho rằng Đỗ Thiện không phải là Đỗ Nguyên Thiện, cứ cho ông ta không bị thất sủng mà lại được cất nhắc để viết sử thì việc chấm dứt sau khi viết về đời ông vua vừa chết cũng là đoán mò bất hợp lí như việc cho Trần Chu Phổ chép tiếp Sử kí để hoàn thành Việt chí vào khoảng trước sau năm 1233. Các sử gia Liên Xô xác định cho năm đó hẳn là dựa theo việc ông sử quan trung tướng được nhắc tới năm 1251, đã đỗ Đệ tam giáp thái học sinh năm 1232. Mới đỗ xong năm trước, (cho là được bổ ngay vào làm quốc sử) rồi một, hai năm sau hoàn thành một bộ sử thì Trần Chu Phổ hẳn là người tài vượt chúng và vua Trần thật biết cách thúc đẩy bộ hạ làm việc. Nhưng Lê Văn Hưu đỗ năm 1247 (cũng cho là được bổ ngay vào làm quốc sử) sao mãi đến 25 năm sau (1272) mới xong Đại Việt sử kí? Trong thứ tự xuất hiện, thì hẳn Trần Chu Phổ còn đó khi Lê Văn Hưu vừa đỗ xong, sao Lê ở cùng cơ quan của nhà vua sai phái với ông kia lại không biết đến Việt chí để thêm bớt, như hai học giả Liên Xô đã phủ nhận chứng cớ của Lê Tắc là người đương thời nói về sự “trùng tu”?
Theo lời ông Phan Huy Lê thì các sử gia Liên Xô cho rằng Trần Chu Phổ “sửa lại tác phẩm của Đỗ Thiện”, chẳng biết sửa làm sao nhưng phần khác biệt rõ rệt là có thêm giai đoạn trước nhà Triệu (cho rằng Đỗ Thiện chỉ viết từ Triệu trở đi tuy không có gì để chứng minh), tức là phần nói về Hùng Vương và xứ sở của ông ta. Đó lại là sự kiện lệch thời đại đối với Trần Chu Phổ như ta sẽ bàn sau đây. Người sau ông là Lê Văn Hưu không biết đến Hùng Vương, cũng chỉ bắt đầu quyển sử bằng nhà Triệu như có bằng cớ rõ rệt từ Ngô Sĩ Liên, thì vì lẽ gì Trần Chu Phổ lại có ý tưởng “tiến bộ” như vậy, và vì lẽ gì Lê Văn Hưu trở thành “phản động”, dám loại bỏ các ông vua mở nước, dựng nước kia? Có thể khẳng định rằng hoàn toàn chúng ta không có bằng cớ gì để đặt mối liên hệ của Sử kí Đỗ Thiện với những quyển sử xuất hiện về sau. Sử kí tách riêng hẳn với các quyển sau thành một dòng viết sử – không hẳn là dòng Phật Giáo như các sử gia Liên Xô nhận định, và lại còn ghép thêm Việt chí vào. Các quyển sau Sử kí, theo một dòng khác, còn cho ta thấy dấu vết liên hệ với nhau hơn.
Vậy dưới triều Trần, đến nay ta còn thấy được hai bộ sử Đại Việt sử kí, Đại Việt sử lược và bóng dáng một quyển sử được gọi là Việt chí mà các nhà khảo cứu đời nay đã cố công tìm cách nối kết liên hệ.
Đã nói không thể coi nhẹ chứng cớ của Lê Tắc/Trắc. Ông này tuy viết An Nam chí lược vào thế kỉ sau, nhưng hàng Nguyên năm 1285 nên các hiểu biết chính về quê hương cũ để soạn sách là trước năm này. Chứng cớ của ông phải được coi trọng hơn bất cứ của ai khác về sau. Ông là gia thần của Trần Kiện, người có thể coi như là cháu nội của Thái Tông. (Xem chuyện đùa bỡn giành ngôi giành áo giữa Quốc Khang, cha Kiện, và Thánh Tông lúc ông này đã làm vua 1268.) Họ Trần rất gắn bó với nhau trong việc giữ gìn quyền lực, các gia thần của họ tuy ở địa vị thấp kém hơn nhưng là những người thông thạo nho học, có thể nói là văn võ toàn tài, như Phạm Ngũ Lão chẳng hạn. Tắc/Trắc tất phải biết chuyện dâng lên vua quyển sử (có tên chính thức là Đại Việt sử kí) năm 1272. Điều ông nói về mối liên hệ của quyển sử này với một quyển có trước của người cùng cơ quan (Trần Chu Phổ) hẳn là xác thực. (Hãy nhìn lại công việc của Quốc sử quán triều Nguyễn với các ông Tổng tài, Phó tổng tài kế tiếp nhau.) Bác bỏ mối liên hệ đồng tác giả của quyển sử viết trong triều Trần kia là bác bỏ nhiệm vụ, công trình của một cơ quan và loại trừ chứng cớ của người đương thời. Nhưng sao ông lại dùng chữ “Việt chí” để chỉ bộ sử đó? Lí do rất giản dị: Ông ở mãi Thanh Hoá mà quyển sử thì nằm tận trong cung vua (có lẽ chỉ gồm một bản nháp và một bản viết dâng lên vua) với cái tên chính thức không hẳn ai cũng được biết. Ông chỉ nói “một quyển sách (sử) viết về nước Việt” theo hiểu biết của ông – cũng có thể là theo trí nhớ mù mờ khi viết An Nam chí lược sau gần 50 năm lưu vong. Có thể giải thích rộng về lời của Lê Tắc/Trắc như sau: “Trần Tấn/Phổ soạn sách ‘viết về nước Việt’... và Lê Văn Hưu sửa sách đó”. “Việt chí” chỉ là Đại Việt sử kí lúc chưa thành tên (hay chưa đưa ra chính thức). Lầm lạc đi xa về đời sau chỉ vì chữ Hán không có lối in hoa tên riêng, in xiêng tên tác phẩm (như bây giờ) mà chỉ là do người đọc đánh dấu thêm, hiểu ra theo định kiến của mình. Chúng ta đã thấy bà Triệu có tên Ẩu, tên Trinh Nương; thấy các chữ “Dương tam kha” trở thành tên một người họ Dương, chữ lót “tam”, tên riêng Kha; thấy “Chàng Lớn”, danh hiệu đương thời xác nhận địa vị chính thống Hoàng thái tử của cậu bé bất hạnh của Đinh Tiên Hoàng, trở thành tên kép Hạng Lang, hay như gần đây, thấy ông Quang Trung đội xác trong pho tượng chùa Bộc chỉ vì một vế câu đối có chữ “quang trung”... Không có An Nam chí lược và Minh sử để đối chiếu đính chính thì hai nhân vật triều Trần: Đồng Tử Dã, Đỗ Mộc trở thành cậu bé (“đồng tử”) Dã Đỗ Mộc trơ trọi một mình đi sứ Nguyên. Cho nên ngay trong bộ TT đang xét, khi dịch lời Ngô Sĩ Liên nói về việc tranh giành giữa hai anh em Ngoạ Triều, bản chính chép “Dã sử vân” được dịch là “Sách Dã sử chép rằng...” Làm như có một quyển sách mang tên Dã sử, của một tác giả lạc loài nào đó vậy!
Vậy thì luận cứ của ông Phan Huy Lê muốn dành phần độc đáo cho Lê Văn Hưu, người viết bộ “quốc sử đầu tiên”, cho hợp với mong muốn chứng minh về một “nền văn hoá Thăng Long đang phát triển rực rỡ lúc bấy giờ”, luận cứ ấy không đứng vững được. Giải thích của chúng tôi về chữ “Việt chí” tưởng cũng có thể bổ túc cho các tác giả Trung Quốc, Nhật Bản, Việt Nam khác về mối liên hệ không thể nào khác của “Việt chí” và Đại Việt sử kí.
Chúng ta cũng có thể theo ông Yamamoto Tatsuro mà cho rằng Đại Việt sử kí có thể chỉ 3 quyển chứ không đến 30 quyển, dù lòng ái quốc có thúc đẩy muốn đưa lên đến con số vĩ đại kia. Chúng ta đã thấy các sử quan nói mò về đời Ngô Quyền, chúng ta thấy trong TT có cả một phần Ngoại kỉ Hồng Bàng, có các phần Trương Hống Trương Hát, Triệu Quang Phục, Lí Phục Man là của Ngô Sĩ Liên đưa vào, thế mà sách (bao gồm cả triều Trần) cũng không dày lắm, vậy thì Lê Văn Hưu vẽ rồng vẽ rắn làm sao cho chỉ hết đời Lí mà được đến 30 quyển? Chứng cớ của Lê Quý Đôn, Ngô Thì Sĩ, Phan Huy Chú, Quốc sử quán Nguyễn là của thế kỉ XVIII, XIX, được dễ dàng cho là có sự “thống nhất .. của thư tịch Việt Nam” chỉ vì ông sau chép của ông trước, nối mãi từ TT mà thôi. Mới cách nhau độ hơn trăm năm mà sách của Lê Hi một quyển đến Phan Huy Chú trở thành mười quyển, thời gian quá dài cho việc giản dị là sổ một nét dọc trên nét ngang có sẵn, thì việc ở năm sáu thế kỉ trước, thêm chữ “thập” sau chữ “tam” nào có khó gì hơn? Đi tìm lại quá khứ qua các mảnh vụn thì không thể nào có sự xác quyết đủ thuyết phục cả người không muốn tin, chỉ có thể đưa gần đến sự thật hơn thôi, dù là có khi chỉ bằng vào những lí lẽ rất bình thường.
Chúng ta có thể tiếp tục về mối liên hệ giữa Đại Việt sử kí và Đại Việt sử lược. Các luận cứ cũng được ông Phan Huy Lê tóm lược trong bản dịch TT bản Chính hoà. Về phần chúng tôi, như đã nói, chỉ có bản dịch Đại Việt sử lược của ông Nguyễn Gia Tường với các câu chữ và chú thích hơi ngớ ngẩn, thiếu tình cách chừng mực nghiên cứu của người dịch lẫn người hiệu đính. (Hình như bản dịch của ông Trần Quốc Vượng mà chúng tôi thấy qua một lần, có vẻ tốt hơn.)
Phần lớn các học giả đều cho Đại Việt sử lược là bản tóm tắt của Đại Việt sử kí. Tuy chúng ta không thấy được diện mạo lúc đầu của Đại Việt sử kí, nhưng tính chất “lược” thấy rõ khi đối chiếu với phần còn lại nằm trong TT. Một chi tiết sai lầm được Ngô Sĩ Liên xác nhận là của Lê Văn Hưu cũng thấy trong Đại Việt sử lược. Đó là bức thư đe doạ của nhà Tống gởi cho Lê Hoàn lại được chép vào đời Đinh (TT, I, ttr. 217-219) – cũng đã bị “lược”. Chuyện Lê Văn Thịnh hoá cọp, truyện Triệu Quang Phục (và Trương Hống, Trương Hát) rõ ràng là do Ngô Sĩ Liên đưa vào, dựa theo VĐULT, nơi nhắc đến việc phong thần đầu tiên năm 1285, sau năm hoàn thành của Đại Việt sử kí 1272. Tất nhiên trong quyển vừa kể này không thể có ông vua thần nước họ Triệu. Còn ở Đại Việt sử lược thì không có truyện Triệu Quang Phục... cũng không có chuyện hoá cọp mà kể chuyện Lí Nhân Tông đâm (con quái) Lê Văn Thịnh thật hợp lí: Sách này hẳn đã theo sách trước mà không chép theo VĐULT 1329 vốn gần hơn với thời đại tác giả quyển sử gây tranh luận, nhưng không phải là chính thức của triều đình. Vấn đề còn lại thường bàn đến, là niên đại soạn sách của Đại Việt sử lược có thêm cái đuôi phụ bản Trần triều thế phổ chấm dứt không thể trước năm 1377, cho nên có người nghi ngờ đây là phần của người sau thêm vào. Do đó mới có ý kiến cho Đại Việt sử lược không có phụ bản, là Việt chí (hay có gốc xa là Sử kí).
Trước nhất, hãy xét câu cuối của Đại Việt sử lược :”Vua đương thời: Đế Nghiễn...” Trong các đời vua Trần trước, đều có câu tổng kết về thời gian kéo dài của một niên hiệu, ở đây chỉ có câu “Năm thứ nhất niên hiệu Xương Phù là năm Đinh Tị (1377)”. Như vậy có nghĩa là chưa hết đời Đế Nghiễn (1388), sách, hay phần phụ bản, không hẳn phải là viết vào năm này. Ta cũng lưu ý rằng phần “thời sự” còn ảnh hưởng rất rõ nơi tác giả. Phần về Dương Nhật Lễ vẫn được chép ở TT (tuy là ở vị trí “phụ”) nhưng không có mặt trong thế phổ: Tác giả đang ở vào thời đại Trần Nghệ Tông còn sống, gọi ông này là Thái vương, tất không chịu kể tên người bị lật đổ tuy rằng các dữ kiện còn lại cho thấy việc Dương Nhật Lễ lên ngôi rất là chính thống. Tuy nhiên hầu hết các học giả đều chú ý vào phần Trần triều thế phổ mà không lưu tâm đến phần đầu sách. Thật dễ hiểu, vì các nhà nghiên cứu đến nay đều thuộc vào thế hệ không đặt vấn đề tính chất lịch sử của quan niệm về Hùng Vương qua thứ tự các tài liệu để lại. Chỉ có Y. Tatsuro cho thấy tuy không đặt thành vấn đề lớn nhưng đã giải quyết theo hướng này, cho Đại Việt sử lược có thể là Việt sử cương mục của Hồ Tông Thốc (hiện diện trong sử các năm 1372, 1386), nhưng sai lầm lại thuộc một hướng khác.
Có thể nhìn lại bố cục Đại Việt sử lược theo hướng tập họp sự kiện ghi chép có lí, ứng hợp với tình trạng kiến thức thời đại của tác giả, của các tác giả, nếu cho rằng quyển sách là của những người khác nhau được đem gồm làm một. Phần Trần triều thế phổ mang tính cách riêng biệt của một triều đại với tính cách quá lược giản, không thể coi là dụng tâm của tác giả viết về triều đại đó. Phần chính của sách từ Triệu kỉ đến hết nhà Lí là căn cứ để các học giả đời sau cho là bản lược giản của Đại Việt sử kí. Dù sao thì sự kiện các họ Lí đều đổi ra họ Nguyễn đã là điều chắc chắn rằng sách viết dưới triều Trần. Riêng phần đầu ghi về Hùng Vương và Thục An Dương Vương rõ ràng không thuộc phần chính nói trên và hẳn là căn cứ để học giả Nhật Bản đoán định là của Hồ Tông Thốc. Điều này cần được chú ý đặc biệt.
Chúng tôi tưởng đã giải quyết đúng đắn vấn đề xuất hiện của quan niệm Hùng Vương kéo dài trong nhiều thế kỉ, đến Ngô Sĩ Liên (1479) mới chính thức như một triều đại mở đầu của Việt Nam trong sử sách (Thần, người và đất Việt [bản mới], chương V). Rõ ràng Lê Văn Hưu không viết phần Hùng Vương này (cùng với An Dương Vương, tuy ngắn nhưng là phần riêng biệt với nhà Triệu, phần được Ngô Sĩ Liên xác định là của Lê Văn Hưu: “từ Triệu Vũ Đế trở xuống...”), và vì thế các lập luận cho rằng Đại Việt sử lược là Sử kí hay Việt chí (dù có thêm bớt), đều là sai. Theo các tài liệu để lại thì nói về Hùng Vương và 18 đời cai trị là ở Việt nam thế chí của Hồ Tông Thốc và có khả năng nằm trong Việt sử cương mục cũng của ông này. Nhưng Đại Việt sử lược cũng không thể là Việt sử cương mục chỉ vì trong quyển trên không có dấu hiệu gì là theo thể “cương mục” cả. Hãy giở lại quyển Khâm định Việt sử thông giám cương mục của triều Nguyễn thì rõ. Đại Việt sử lược đã viết theo phép biên niên của TT, và chắc cũng theo của Đại Việt sử kí. Các sử gia Liên Xô và Trần Kinh Hoà (ông thầy cũ của chúng tôi) cho rằng Đại Việt sử lược được viết trước Đại Việt sử kí. Vấn đề đã được giải quyết ở trên vì lí do phần Hùng Vương ghép thêm đó mang tính chất lệch thời đại. Ở đây chúng tôi sẽ chứng minh thêm tính cách nhất quán của Đại Việt sử lược, quyển sách có phần cốt yếu (phần “Việt chí”) không phải dựa trên ý thức hệ Phật Giáo như các tác giả Liên Xô chủ trương mà đúng là của ý thức hệ Nho .
Hãy nhìn kĩ thêm phần chính của Đại Việt sử lược và so sánh với phần còn lại nói về nhà Lí nằm trong TT. Trong khi các sự kiện riêng của Lí lúc Trần chưa xuất hiện được ghi hết sức đơn giản thì ở giai đoạn chuyển tiếp Lí sang Trần (cuối Lí Cao Tông và đời Huệ Tông) lại có rất nhiều chi tiết, nhiều hơn ở TT, nhiều đến mức làm lệch quân bình cả quyển sách. Sự hiểu biết về biến cố thuộc giai đoạn này của sử gia nằm vào đời Trần thấy thật rõ. Chứng cớ về bản thân tác giả thấy rõ hơn khi ta đi sâu thêm vào một chi tiết khác. Sách theo tính cách thời đại, không thể bỏ qua chuyện các điềm lành xuất hiện, trong đó có các điềm theo tin tưởng Phật Giáo, không thể bỏ qua chuyện các vua Lí cất chùa, xin kinh, bởi vì đó là chuyện của nhà vua, nhưng gần như hoàn toàn bỏ qua việc nhắc đến tên các tăng sĩ trên triều chính, những chi tiết mà TT nhắc lại, hẳn là căn cứ trên sách của Lê Văn Hưu. TT kể tên các nhân vật tăng đạo của Đinh Tiên Hoàng trong khi Đại Việt sử lược ghi “định phẩm cấp các quan văn võ” với tên người, và lờ tên các “thầy tu” lúc đó, và về sau: Đỗ Pháp Thuận, Tăng thống Ngô Chân Lưu qua đến đời Lê (987), Thẩm Văn Uyển (1014), Minh Không (1131). Sách này bất đắc dĩ nói chuyện xin kinh (1018) mà không chép việc xin được kinh hai năm sau với tên người Tăng thống (Phí Trí) đi rước, cùng việc chép kinh 1023, 1027 của TT. Không có tên chùa Diên Hựu năm xây cất. Dấu hiệu kì thị rõ rệt vì tác giả là một nho sĩ cuối triều Trần, lúc nho sĩ lên chân. Tác giả không phải là quan chức – viết sử cho triều đình thì ít nhiều gì cũng phải tôn trọng sự kiện; tác giả là một nhà nho thời loạn, nghe theo lời cổ nhân “bình thời luyện võ, loạn thế độc thư”, nên viết sách trong điều kiện không bị ràng buộc, đã để lộ sự chọn lựa của chính mình.
Sau một thời gian kinh qua sự tuyển lựa bằng kinh sử, nho sĩ nhờ “biết chữ” đã thấy mình là người quan trọng, có lúc dùng đến mánh khoé để chèn ép người, ví dụ trường hợp Đinh Củng Viên bêu xấu hoạn quan Lê Tông Giáo “không biết chữ” để Nhân Tông phải xúi ông lưu thủ Thiên Trường, đất nhà vua, hối lộ cho ông Đại học sĩ (1288). Đến cuối Trần thì nho sĩ vào làm tể tướng (Phạm Sư Mạnh 1358), chức vụ trước kia chỉ dành cho hoàng tộc. Năm 1296 một ông thượng phẩmï đánh bạc bị lôi ra đánh chết, về sau Đỗ Khắc Chung (được cho họ Trần) ngồi trên giường đánh bạc suốt hai ba ngày đêm không nghỉ, chỉ húp cháo lấy sức (chuyện năm Khắc Chung chết 1330). Nghệ Tông cho nho thần Chu An (1370), Trương Hán Siêu (1372), Đỗ Tử Bình (1380) vào thờ ở Văn miếu. Nho sĩ tăng uy tín nên Phạm Sư Mạnh, Lê Quát xúi dục Minh Tông không được, vẫn thành công với Dụ Tông, thực hiện “thay đổi chế độ” trong đời Đại Trị (1358-1369). Cho nên Trương Hán Siêu (chết 1354) làm văn bia, cương quyết: “Dị đoan đáng phải truất bỏ, thánh đạo nên được phục hưng.” Dị đoan là “lải nhải chuyện Phật”, thánh đạo là “Nghiêu Thuấn... Khổng Mạnh”.
Tuy nhiên cái thế đang lên của nho sĩ đó vẫn còn bấp bênh, bị phản ứng. Những người đỗ đạt ban đầu xuất thân là môn khách, gia thần của các ông hoàng tộc (như Trần Thì Kiến, Trương Hán Siêu... của Trần Hưng Đạo), có người đỗ trạng nguyên vẫn không chịu làm quan mà chỉ lui về làm bộ hạ của chủ cũ, hẳn không phải vì lòng trung thành mà vì danh giá, quyền lợi mới không thấy hơn xưa! (Bạch Liêu 1266, người của Trần Quang Khải.) Người hiền Chu An mà đời sau ca tụng bốc trời vì mấy đoạn văn của TT, chỉ là ông thầy ở Quốc tử giám, gắng gỏi dâng Thất trảm sớ, may mà không bị “trảm”. Thể chế lại vẫn chưa thấy rõ rệt: Đoàn Nhữ Hài được tuyển lựa không qua thi cử, chỉ nhờ tình cờ làm đơn cho ông vua Anh Tông muốn chạy tội với cha mà được cất nhắc (1299), lần hồi lên đến chức hành khiển, rồi vẫn không khỏi bị phạt vì dính líu đến chuyện đùa cợt sét đánh trúng lăng tẩm (1327). Đến cuối đời, hoạn quan Nguyễn Nhiên nhờ một lời “cố vấn” cho vua (1370), lúc thành công, được làm hành khiển mà khi phê giấy tờ, Nghệ Tông phải bảo vẽ các nét chữ cho ông quan biết mà đồ theo! Họ Trần đến hồi suy sụp, anh đồ Nguyễn Phi Khanh làm liều, may mắn lấy được vợ sang nhưng khi thi đỗ vẫn không được Nghệ Tông dùng, vì tội chơi trèo giai cấp.
Chính nhìn vào thái độ này mà ta có thể xét đoán một cách trung thực hơn về việc Nghệ Tông cho các ông nho khanh vào Văn miếu. Chu An mà Ngô Sĩ Liên không tiếc lời ca tụng, là người được Dụ Tông “định đem chính sự trao cho ông” hẳn là vào thời cải cách Đại Trị, thời Nghệ Tông cho là bị “bọn học trò mặt trắng... đem phép cũ của tổ tông thay đổi theo tục phương Bắc... không kể xiết.” Nếu nói theo ngôn ngữ thời nay thì Chu An “tiêu cực” hơn Trương Hán Siêu, Lê Quát (những người học trò đã làm được thay đổi lớn, dọn cỗ sẵn cho sư phụ); ông chỉ nhờ tiêu cực mà không vướng vấp vào những hệ luỵ của chính trường như những người kia thôi. Ông còn thua ông thầy Khổng Tử “xông xáo” hơn nhiều, có nghĩa là không phải bậc “hiền giả”. Trương Hán Siêu (nhắc lại: gia thần của Trần Quốc Tuấn!) bị Ngô Sĩ Liên chê tội kiêu ngạo, nhất là tội tham giàu “chơi với kẻ không đáng chơi, gả con gái cho người không đáng gả”. Đỗ Tử Bình bỏ vua chết, chạy thoát lấy thân, được Nghệ Tông tha chết nhưng phạt tội đồ làm lính (1377). Thế thì việc Nghệ Tông cho các ông này vào ở một chỗ với Khổng Tử và Thất thập nhị hiền không phải vì danh vị “người hiền” như Ngô Sĩ Liên muốn gán cho Chu An, hay vì tinh thần dân tộc cao vời của ông Thượng hoàng như người bây giờ muốn nghĩ ra, mà chỉ vì một lí do giản dị: cho thờ chung với người cùng một phe, một phái, một dòng kiến thức. Chỉ có thế thôi.
Nhìn xuống phía dưới tầng lớp dân chúng, nho sĩ cũng thấy mình lạc lõng. Vào thế kỉ sau, ở một thời đại khác, Ngô Sĩ Liên chê thẳng các ông vua Lí Trần “sùng mộ đạo Phật” – không phải là đạo của Thánh hiền, nhưng ở thế kỉ này, Trương Hán Siêu viết bia cho chùa Phật, mà ân hận đã làm trái với lòng mình, với tin tưởng của mình (“Ta định lừa dối ai đây?”) bởi phải lôi cuốn theo ông con rể tuy thuộc tầng lớp nô – lại là nô nhà Phật (tam bảo nô) nhưng... nhà giàu! Còn ông Lê Quát, cũng lại làm văn bia (1371) cho chùa (chùa xin chữ, trả tiền!) thì than thở đã tận lực học sách từ trẻ, mong “để giáo hoá dân chúng mà rốt cục vẫn chưa được một hương tin theo” trong khi “từ kinh thành đến châu phủ, cho tới thôn cùng ngõ hẻm (đạo Phật) không mệnh lệnh mà người ta vẫn theo, không thề thốt mà người ta vẫn tin, [c]hỗ nào có người tất có chùa Phật...chuông trống lâu đài chiếm đến nửa phần so với dân cư”.
Đó là hoàn cảnh thực tế phải sống của nhà nho làm Đại Việt sử lược. Không thể huỷ chuyện Phật thì bỏ bớt đi, lược các ông tăng thống, quốc sư, tăng lục đi, phải ghi lại dấu vết đền đài vật chất, sự kiện chung chung thì xoá mất con người cụ thể để khỏi có bóng dáng che lấp nhân vật của phe mình. Tác giả chỉ nhắc đến tăng ni trong cái thế gìm người nâng mình lên. Tuy chê Đàm Dĩ Mông thuộc loại “mọt quốc hại dân”, phản thần nhưng chép dài dòng như mượn lời tâu của ông kia để trình bày cái xấu của phe đối nghịch: “Nay tăng đồ và phu dịch số lượng chẳng kém gì nhau. Bọn tăng đồ tự kết lập bè đảng, lập càn người lên làm chủ, tụ họp thành từng nhóm làm nhiều việc dơ bẩn. Hoặc ở giới trường tịnh xá thì công khai ăn thịt uống rượu. Hoặc nơi thiền phòng, tịnh viện thì kín đáo tự gian dâm với nhau. Ban ngày thì ẩn núp, ban đêm thì làm như chồn như chuột...” trong lúc TT, vào thời nho sĩ đã có địa vị vững chải, chỉ ghi giản dị “theo lời tâu của Đàm Dĩ Mông.” Tác giả nhắc tên một ông tăng phó vì ông này can vua mà trích dẫn kinh Thi. Tuy chê Ngoạ Triều, trong lúc TT chỉ nhắc đến “nhà sư” Quách Ngang thì Đại Việt sử lược nói đến một ông tăng thống, như hả hê có người trị tội kẻ cầm đầu mê tín dị đoan giùm mình!
Tính chất thời đại cuối Trần thật rõ rệt về tác giả Đại Việt sử lược. Tuy nhiên chúng ta cũng vẫn chưa biết tác giả là ai – và có vẻ như chẳng bao giờ biết được. Cũng qua tóm lược của ông Phan Huy Lê, một nhà nghiên cứu trong nước hơn hai thập niên trước cho rằng mình đã tìm ra tác giả là Sử Hi Nhan (trạng nguyên 1363). Chúng tôi không có phương tiện để xét điều kiện khả tín trong nguồn tin về ông tác giả này (Quan du tạp lục của Nguyễn Hoằng Nghĩa), nhưng nhận ra hai điều sơ hở. Năm 1363, theo TT, chỉ có kì thi lấy người cấp thấp chứ không có tổ chức thi thái học sinh – đã nhớ ghi kì thi nhỏ sao lại quên kì thi lớn? Điều thứ hai là việc ông Sử vốn có họ Trần nhưng vì là giỏi sử nên được vua cho đổi họ. Nguồn tin này có vẻ do ảnh hưởng các truyền thuyết từ triều đình Trung Quốc (kiểu mấy ông viết sử, “coi ngựa” mang họ Thái Sử, Tư Mã) và vài chuyện xảy ra cho những người khác, theo những lí do khác, chứ không nhìn vào thực tế của thời đại họ Trần ở Đại Việt. Ông Hi Nhan vốn gốc họ Trần, dù không chắc là họ của vua đương thời nhưng cũng là nằm trong một họ tôn quý, không thể có họ nào tôn quý hơn dù là nhân danh một chuyên môn. Đó là điều ta phải chú ý. Khắc Chung lúc còn là họ Đỗ đã có uy quyền khiến cho hình quan không dám xử kiện công bằng, khi được cho sang họ Trần, đủ tự tín đến nỗi hành động như người họ Trần chính tông (dẫn công chúa Huyền Trân đi quanh quẩn trên biển để có thời gian thông dâm) thế mà khi gặp đúng người họ Trần có huyết thống (Hưng Nhượng Vương Quốc Tảng – con Trần Quốc Tuấn) vẫn đành phải len lén lảng tránh. Có thể so sánh điều đó với sự ngang tàng của Trần Khánh Dư: không chê công chúa Thiên Thuỵ vợ Hưng Nhượng Vương Nghiễn, dâu Trần Quốc Tuấn, vua gọi không tới, tham lam hà hiếp dân chúng mà bị khiển trách còn cứng cỏi viện dẫn uy thế của toàn dòng họ: “Tướng là chim ưng...” Uy thế của họ Trần trên tột đỉnh của xã hội đương thời như thế được thấy trong rất nhiều sự kiện khác, nên chuyện một người có họ Trần “được” đổi sang họ khác thật là điều khó tin. Những bằng cớ gián tiếp dù có vẻ bên-lề như thế vẫn khiến ta phải dè dặt về nguồn tin Sử Hi Nhan là tác giả Đại Việt sử lược.
Vậy thì chưa có thể giải quyết vấn đề tác giả, chỉ có thể nói Đại Việt sử lược mang tính cách toàn bộ tạo dựng của một người chứ không phải là chắp vá tình cờ của nhiều người. Sự thống nhất về ý thức hệ, của kiến thức trong sách thật rõ ràng và xuyên suốt. Nó được thực hiện trong hoặc sau năm 1377, không sau 1388, bởi một nho sĩ cuối Trần, dè dặt hơn Hồ Tông Thốc, vào lúc đã có ý thức về một thời Hùng Vương xa xưa, một ông Hùng Vương phù thuỷ lãnh chúa, chưa bị biến thành một ông Hùng Vương Hoàng đế vững vàng như khởi thuỷ từ Hậu Lê, từ đây càng lúc càng đậm nét cao sang, thần thánh. Vai trò Hùng Vương rụt rè đó hợp với thời đại có nho sĩ đang lên mà chưa đủ uy thế vững vàng, trong triều còn bị hoàng tộc chèn ép, ngoài xã hội còn chưa thấy bóng dáng Văn miếu, trừ cái ở Kinh sư từ xưa, lập ra theo sự cần thiết tổ chức triều chính. Phần chính của quyển sách có thể là căn cứ trên Đại Việt sử kí của triều đình (bởi vì đến lúc này chưa thấy bóng dáng quyển sử nào khác), theo đó tác giả lược bỏ, chấp nhận sử kiện theo tâm ý của mình. Có thể tác giả cũng biết đến Trần Thuận Tông, nhà Hồ... nhưng không ghi chép thêm vì những biến động dồn dập về sau. Sách chấm dứt với dòng chữ “Vua nay, Xương Phù...” cho đến khi vào tay quân Minh, giữ được nguyên bản đến hàng bảy thế kỉ, làm kỉ lục lưu truyền cho sách vở Đại Việt.

Vậy thì các sử quan đầu tiên của nước Việt dù mất danh tính, mù mờ thân phận nhưng rốt cục vẫn còn lưu lại dấu vết để ta hiểu thêm về họ, nhân đó thêm một chút về lịch sử nước Việt vốn đang càng lúc càng “loạn” thêm với những nhân danh khoa học, giả - khoa học mới.

5 Mười một 2000 Văn học, Xuân Tân tị 2001

* Dõi theo các thư mục và do chỉ dẫn của GS. Nguyễn Thế Anh, chúng tôi biết được có các bản in TT của GS. Trần Kinh Hoà, xuất bản năm 1984-86 (3 quyển), nhưng trong tình thế không thể tiếp cận tài liệu nên đành phải chịu lỗi thiếu sót mà cứ trình bày theo hiện trạng hiểu biết của mình. Một chú thích của Momoki Shiro (“Gia đình của các vua nhà Lí và sự xuất hiện của các vương triều phụ hệ ỏ Việt Nam” trong Các nhà Việt Nam học nước ngoài viết về Việt Nam, Hà Nội 2002, chú 37, tr. 188) có nhắc đến ý kiến của GS. Trần Kinh Hoà về thời điểm của ĐVSL nhưng hình như lại có lỗi in: thế kỉ XII hay XIII?

II
CÁC SỬ GIA NHO THẦN
CĂN BẢN NHO HỌC CỦA SỬ QUAN: NHỮNG ĐIỀU TRONG VÀ NGOÀI TẦM TAY NGƯỜI BÂY GIỜ

Dù là thoát khỏi vòng Bắc thuộc, ngay từ lúc khởi đầu, cựu thuộc địa An Nam vẫn mang khuôn khổ của người chủ cũ. Ngô Quyền vẫn xưng vương chứ không phải là một ông cồ-khun hay cồ-lang gì đó. Dù với Đinh xưng Đế, có tên nước là Đại Cồ Việt, người được sai phái từ kinh đô vẫn là “nha hiệu”(Giang Cự Vọng, Vương Thiệu Tộ 980, Phí Sùng Đức 994) trong dấu vết của một nha phủ Đô hộ kéo dài đến thế kỉ XV. Thái sư Hồng Hiến chết đi (988) nhưng di sản vẫn để lại cho Ngoạ Triều các kép hát người nước Tống và những cải cách theo Tống của ông vua Chàm (nếu nhìn về phía mẹ, và cả Việt của một chừng mực thời bấy giờ) bị chê trách nhất suốt trong lịch sử Việt này. Nhưng Hoa Lư chật hẹp vẫn là nơi của những tranh chấp bộ phận quyền lực phương Nam, trong đó Lí Công Uẩn nhận ra sự lạc loài của mình. Ông phải dời về thành Đại La cũ, gần nơi căn bản quyền lực gia tộc, biến Hoa Lư thành vùng tiềm ẩn li khai sẽ nổ bùng dữ dội khi Lí suy yếu. Tuy nhiên Thăng Long đã đem đất nước mới đi vào một hệ thống to rộng hơn mà nhà Lí phải ứng xử theo tình thế, và đã đạt được hiệu quả, dẫn đến sự truyền đời lâu dài làm cơ sở chính thống cho các đời về sau.

Sự xuất hiện của tổ chức chính quyền theo khuôn mẫu Trung Hoa thì như thế nhưng kiến thức về cách tổ chức qua những con người cầm quyền mới như thế nào, ta không được biết rõ. Một Thái sư Hồng Hiến không đủ. Riêng biệt thì có các nhà sư đọc được chữ Hán nơi các kinh Đại tạng xin về (lần đầu 1009). Hẳn còn có những nha lại cũ của phủ Đô hộ nằm trong chính quyền mới, nhưng họ bị chìm lấp trong khung cảnh tập họp dân tộc địa phương có ông vua (Lê) hát những câu mà sứ Tống (Cảo) không hiểu, thì kiến thức vốn không cao đó càng chỉ có thể đem ra áp dụng một cách tạp nhạp, lẫn lộn cho ứng hợp với tình thế mà thôi. Vì thế ta mới thấy cậu bé có danh vị chính thức tiếp nhận ngôi vị của Đinh đã được gọi là Chàng Lớn chứ không phải là Hoàng thái tử. Ông vua khai sáng nhà Đinh lúc sống là Đại Thắng Minh Hoàng Đế, lúc chết đi được gọi giản dị là Tiên Hoàng Đế, ông vua Lê chết chưa kịp chôn không có miếu hiệu đành phải gọi là Đại Hành Hoàng Đế. Ông vua con “theo Tống” mang tôn hiệu 19 chữ trong đó soán đoạt một phần tôn hiệu của cha, của ông vua triều trước, dấu vết hẳn còn ẩn khuất kéo dài trong đời cha mình chỉ vì bóng dáng bà Dương hậu trong triều mới. Lí Thái Tổ dời dô về Thăng Long, cơ hội tiếp xúc càng nhiều hơn với phương Bắc vốn cũng là một yếu tố củng cố triều đại, cho nên có những người vào làm quan ở Đại Việt. Triều Lí chấp nhận cả những kẻ li khai từ những rối loạn cải cách ở Trung Quốc. (Hoàng Xuân Hãn, Lí Thường Kiệt; TCĐT, “Người hay Phật?” trong Những bài dã sử Việt.) Dấu vết nho sĩ phương Bắc xâm nhập nhiều hơn tất có gây ảnh hưởng đến tổ chức triều chính, tuy nhiên giới hạn thuộc lại trong vai trò của họ còn chứng tỏ trong cách xưng hô, nơi các tôn hiệu lòng thòng dành cho các vua, mang tính cách xưng tụng nịnh bợ mà các nho sĩ đời sau chê trách vì thấy không hợp với thể cách ngôn từ của vương quyền các ông đã học được.

Tuy nhiên ta vẫn chỉ thấy có người xâm nhập, không thấy người được đào tạo trong nước. Người đỗ trong khoa gọi là “tuyển Minh kinh bác học và thi Nho học tam trường” lần đầu tiên (1075), Lê Văn Thịnh, hẳn không phải là dân di tản, đã tỏ ra làm việc rất xuất sắc trong hệ thống quyền bính mới, nhưng ông đã được đào tạo như thế nào? Trước đó (1028), Nội thị (người hầu trong “nhà”) Lí Nhân Nghĩa hẳn cũng không phải là người xâm nhập, đã chứng tỏ rất thông thạo kinh sử Trung Hoa. Lại ai là người dạy học về tính toán, viết chữ, hiểu luật lệ mà có cuộc thi cấp thấp mở ra (1077) để lấy người tính sổ sách ruộng đất, dân đinh cho nhà Lí? Có vẻ như việc đào tạo đã được thả-nổi, nhà nước đỡ tốn công sức, chỉ việc thu nhận kết quả, công nhận sự cần thiết của một hệ thống giáo dục, như khi cho xây Văn miếu đắp tượng các ông tổ cao thấp, vẽ hình các đồ đệ, bốn mùa cúng tế (1070). (Các năm sau 1156, 1171 là sửa chữa, xây dựng thêm.) Gọi là “miếu” nhưng cũng là nhà trường vì đây là nơi Hoàng thái tử đến học. Lại cũng chỉ là chuyện nhà vua, vì ông hoàng thái tử Càn Đức lúc bấy giờ mới 4 tuổi, khoa thi 1075 chỉ là lấy người vào dạy vua bé con, sử còn lưu lại tên Lê Văn Thịnh hẳn không phải là bỏ sót người. Ngày trước (và vẫn còn tiếp tục một thời gian) con đường tiến thân là bằng các ngõ khác (dòng dõi, đi tu, thiến...), lần đầu mở khoa thi không có người đủ tiêu chuẩn cho nên năm sau (1076) phải lấy nhân lực từ hàng quan chức chuyển sang nơi học của hoàng tộc – Văn miếu được gọi là Quốc tử giám theo cách gọi hồi tố của sử quan về sau. Trường hợp tiếp theo cũng xảy ra dưới đời ông vua bé con khác: 1185 “thi sĩ nhân” chọn 30 người từ 15 tuổi trở lên ở lại hầu vua (Cao Tông) học, năm 1193 cũng chọn người vào hầu vua học, lúc này đã lớn. Chọn tuổi 15 mà có đến 30 người được tuyển, hẳn là các “trường tư” đã thấy có chỗ thu lại kết quả công sức. Vì thế có thi Điện (?) 1152 (1150 ở ĐVSL), thi Tam giáo (Nho, Lão, Phật) 1195. Không ghi việc khảo khoá các quan văn võ 1162, 1179 của TT, trong đó có phân loại người biết chữ nghĩa, người không, nhưng ĐVSL nói mơ hồ về việc mở khoa “thi học sinh” các năm 1165, 1199, và cho biết chi tiết trong khoa thi Tam giáo 1179, 1196 có khảo hạch việc viết ám tả, làm thơ phú, giảng nghĩa Kinh và làm tính (chắc là riêng cho thành phần nho gia).

Đà học vấn Nho gia phát triển thêm một bậc, gần như hoàn chỉnh ở mức độ hình thức dưới triều Trần tiếp theo. Riêng biệt với các khoa thi Tam giáo dư âm của đời trước, có khoa thi Thái học sinh đầu tiên (1232) cho ngành Nho với tên người thi đỗ có thứ bậc. Nhưng mãi đến 4 năm sau họ mới được vào chầu vua cùng lúc với việc mở rộng nhà Quốc tử viện (trước kia chỉ dành cho hoàng tộc) cho phép con quan được vào học. Sau khoá 1232 và 1239, năm 1247 lại nâng cấp làm khoa thi Tiến sĩ với các bậc trạng nguyên, bảng nhãn, thám hoa. Người đi thi (và thi đỗ) không phải chỉ từ Quốc tử viện mà còn ở địa phương, nhất là từ hoàng tộc nuôi gia thần: Bạch Liêu, được sử khen “thông minh nhớ lâu, đọc sách ngàn dòng một mạch”, đỗ trại trạng nguyên năm 1266. Như thế cũng như đời trước, ta chỉ biết có một trường học ở kinh đô còn thì mù tịt về việc giáo huấn trong dân gian. Cuối đời thấy có Chu An dạy học tư, học trò làm hành khiển, nhưng Chu An học ở đâu? Hai thầy đồ Nguyễn Hán Anh, Nguyễn Phi Khanh dạy con gái của Trần Nguyên Đán, học ở đâu? Dù sao thì Trần cũng chỉ nối tiếp việc học kinh sách Nho qua những phương cách tiếp cận nào đó về kiến thức lưu hành ở Trung Hoa để đi thi, làm quan, trị nước kiểu bình thường như một anh học trò ngoan ngoãn. Với Hồ Quý Li ta mới thấy một xuất hiện khác mà tiếc rằng thiếu sách vở căn bản lưu truyền khiến ta không thểå bàn sâu thêm.

Sự thất bại của nhà Hồ nằm trong những điều kiện lịch sử, khác với toan tính của người mở đầu nhưng dù sao thì ý tưởng muốn làm-mới thời đại cũng còn thấy rõ nơi ông ta. Mối thâm tình của cha con Hồ Quý Li với Trần Nghệ Tông chứng tỏ ban đầu họ không có ý cướp ngôi nhà Trần: Quý Li run sợ muốn tự tử khi một phe tông tộc Trần bàn mưu giết ông (1388) trong lúc ông có thừa quyền lực trong tay; Hồ Nguyên Trừng những ngày lưu vong ở Minh đã nhắc đến “Nghệ Vương” với đầy cảm tình nuối tiếc. Ý phù trợ nhà Trần hiện rõ trong chi tiết còn lại của tập Minh đạo 14 thiên: Ông muốn làm Chu Công (như ông này phù trợ nhà Chu) nên đặt ông này vào chính vị tiên thánh trong Văn miếu, gạt ông Khổng Tử sang một bên. Ông đem sách của Chu Công soạn dạy vua trẻ (Chu) Thành Vương xưa để dạy (Trần) Thuận Tông đương thời.

Từ sự chọn lựa vị thế chính trị đó dẫn đến sự bài bác Luận ngữ và các Tống nho nổi danh như hai họ Chu, hai anh em họ Trình, thật là dễ hiểu. Đã nói chúng ta không có chi tiết lí luận của ông để có thể bàn sâu thêm, nhưng cái ý chính nổi bật của ông rõ ràng là không muốn theo khuôn thức thời đại, dù là khuôn thức của Thiên triều, của trung tâm xuất phát luồng tư tưởng chủ đạo đang lưu hành ở đất nước phiên thuộc. Từ tình thế riêng biệt của đất nước có ông ra tay đảm trách, ông muốn lập ra một môn phái mới (mà chúng ta không biết là gì) để cạnh tranh với các môn phái đương thời. Với vài câu còn lại trong sử, ta thấy ông chê trách các danh gia Tống nho đi vào lí thuyết mông lung nhiều mà không chú trọng đến thực hành. Vì thế dưới mắt Hồ Quý Li, Hàn Dũ mà danh tiếng nổi bật không phải vào lúc sinh thời (tuy với bài biểu đòi đốt xương Phật) nhưng được bốc cao nhờ các Tống nho về sau, con người của văn từ rổn rảng đó bị ông đặt vào hàng ngũ “đạo nho” (nho ăn trộm, nho vặt vãnh), cũng không phải là quá quắt. Nói một cách khác, Quý Li là nhà chính trị, là con người của hành động, không ưa lí thuyết, nên chê Tống nho “học rộng nhưng ít tài”, chê Khổng Tử thiếu ứng biến, chao đảo không quyết đoán, không như Chu Công vừa tạo nghiệp được cho nhà Chu, vừa để lại điển chế cho đời sau, xứng đáng cho ông ngầm ý so sánh, tôn phục, đòi thiết lập một hệ thống “Chu nho” trong Văn miếu mới. Ông rất kiêu ngạo về kiến thức của mình, soạn sách dạy trong nội cung vẫn không theo ý Chu Tử, và đã từng chê kẻ viện dẫn kinh sử: “Biết được mấy chữ mà dám nói chuyện Hán Đường?” Chẳng thấy lí thuyết mới của Hồ Quý Li được đem ra áp dụng, nhưng tính chất tranh luận từ người lãnh đạo đã ảnh hưởng đến các kì thi lúc này đòi hỏi một tầm mức kiến thức cao hơn trước.

Không có một cuộc cải cách tư tưởng như Hồ Quý Li mong muốn, nhưng với quyền Phụ chính, Hồ đã cho đặt chức giáo thụ, lập thư khố ở các châu trấn (1397) tuy tác dụng hẳn không lớn rộng vì triều đại ngắn ngủi, đầy biến cố và sức chống đối. Thời thuộc Minh tuy vẫn ngắn nhưng với sự tích cực đồng hoá, đã đem lại sự xâm nhập của Nho giáo sâu đậm hơn, với những cải cách thời chiếm đóng sẽ làm đà cho những đổi thay về sau. Rối loạn, chiến tranh tàn phá nền tảng xã hội cũ, một tầng lớp cầm quyền xuất phát từ một khu vực khác, đóng đô trên vùng xa lạ – một chừng mực như là đất địch, phải giải quyết những vấn đề cai trị khác xa thời ông cha làm tù trưởng, điều kiện đó khiến họ, sau một thời gian hoang mang, dễ chấp nhận phương thức tập trung quyền bính của nhà Minh đem lại, trong đó sự chuyên chế khởi mầm trong lí thuyết Tống nho được thi hành ở Trung Quốc, nay đưa vào trong chính sách trị nước giúp Lê Thánh Tông nắm chặt được đám quần thần kiêu căng vì công tích cũ, hay đã luồn lọt xoay đổi thành thói vì chính trị bất thường.

Thời thuộc Minh, Nho học lan ra các địa phương phủ, châu, huyện với các quan lại chuyên trách (Ngan nan tche yuan, phần chữ hán tr. 106-107; TT II, chuyện tháng 9âl. 1414). Lê Thái Tổ hẳn là chưa kịp tổ chức gì nên chỉ mở khoa thi chọn người làm việc (1429), nhưng với đà có sẵn, năm 1434 thấy thi học sinh trong nước lấy 1000 người, có “nhà học ở các lộ” với chức giáo thụ vốn thường vẫn dành cho người nằm ở Quốc tử giám. Khi lộ được cải thành phủ thì có chức huấn đạo (1466). Ngoài việc thi cử để tuyển người làm quan, thỉnh thoảng vẫn có việc chọn người làm lại thuộc như khoá thi viết chữ, làm tính năm 1437 (theo dự tính 1434), lấy đến 690 người. Việc học hành thi cử được chú ý nên từ chỗ người dân tìm đường khác để vào hoạn lộ, các thí sinh trở nên đông hơn, có vẻ như cũng đã đến độ lạm phát. Khoá thi 1442 có 450 người, lấy đỗ 33 người, năm 1463 thi 1 400 người, lấy đỗ 44 người (TT ghi đến 4 400 thí sinh). Các con số tỉ lệ người thi và người đỗ được tiếp tục lấy ở Văn khắc Hán nôm (Nguyễn Quang Hồng chủ biên, Hà Nội 1993) tóm lược từ bia Văn miếu Hà Nội, là: 1 400/44 người đỗ năm 1453, hơn 1 100/27 năm 1466, hơn 3 000/43 năm 1475 (TT ghi rõ 3 200 thí sinh), năm 1516 vụt lên đến 5 700 thí sinh mà chỉ lấy có 43 người. Các bia sau chỉ có người đỗ mà không thấy số người thi trừ bia 1516. Các con số khác lấy từ TT, không có bia lập: 1499 thi hơn 5 000, lấy đỗ 55 người, năm 1502 thi 5 000 lấy đỗ 61 người, năm 1505 không rõ số người thi, chỉ có số đỗ là 55 người. Dự định bắt đầu mở khoa thi hương, thi hội từ 1438 nhưng năm 1442 mới thực hành được đồng thời với dự tính dựng bia (thực hiện 1484). Thế mà khả năng thâu thái tỏ ra đã không kịp với kiến thức sách vở đòi hỏi: Giáo quan ở Quốc tử giám, các lộ phải bị “thi lại” để thải bỏ; năm 1467, thầy của Thái tử không biết làm chiếu, chế, biểu, còn giám sinh (thầy ở huyện) thì chỉ học kinh Thi, kinh Thư nhiều, mà biết ít về Lễ, Dịch, Xuân Thu, điều đó có nghĩa là khả năng suy luận cao cấp còn yếu. Tuy nhiên từ đà mở rộng tuyển trạch nhân tài theo thi cử kinh sách của triều Lê Thánh Tông, Nho học trở thành ý thức hệ chủ thể để các sử quan lên tiếng càng mạnh bạo đối với các triều trước, đúng với khuôn khổ lí tưởng đòi hỏi mà khả năng thì chưa theo kịp với thực chất của ngành chuyên trách.
VẤN ĐỀ ĐẠO LÍ CỦA SỬ GIA NHO THẦN

Cùng với sự phát triển Nho học như ta đã thấy thì sử kí Việt cũng chuyển qua một giai đoạn khác, bắt đầu dòng sử của Nho gia mà hai tên tuổi Lê Văn Hưu và Ngô Sĩ Liên như hai mắt xích nổi bật. Những gì chính của họ viết thì phần lớn đã lẫn lộn trong tập họp của những người sau. Lê Văn Hưu đã bị lược giản bởi tác giả ĐVSL, bởi Ngô Sĩ Liên..., Ngô Sĩ Liên còn lại các Kỉ của thời Hùng Vương, còn quyển 11 trong TT (như ông Phan Huy Lê xác nhận) nhưng sách đã qua tay các ông Phạm Công Trứ, Lê Hi thì không có gì bảo đảm các ông này không ngứa tay thêm bớt. Cũng như, giá bản in TT không còn, chúng ta chỉ có quyển sử của Ngô Thì Sĩ thì sẽ không biết nhiều chuyện cất chùa chiền của Lí, không biết chuyện ông xào nấu xáo trộn sách xưa. Phần tin chắc nguyên văn của các sử quan, là các Lời bàn giúp ta hiểu một ít về cung cách làm việc của họ, cùng khả năng suy luận phản ảnh một chừng mực thời đại họ sống.

Ông Phan Huy Lê đã đếm giùm ta về tổng số lời bàn của các sử thần còn lưu lại trong TT. Lê Văn Hưu có 30 lời bàn, Phan Phu Tiên có 11 lời bàn, Ngô Sĩ Liên có 166 lời bàn. Chúng ta có thể đếm thêm. Vũ Quỳnh viết sách cho cùng thời đại với của Ngô Sĩ Liên (khi làm Biểu 1479) không bàn thêm gì cả, chỉ để lại lời khen (Lê) Thái Tông, Thánh Tông và “lời tán” Hiến Tông, hẳn là được người sau lấy từ trong Tứ triều bản kỉ của ông. Phần của Phạm Công Trứ thì không có ý kiến của ông này mà lại trích dẫn của Lệnh Vọng, Đăng Bính với lời bàn về cơ đồ sụp đổ của nhà Lê vào tay họ Mạc. Nói lấy từ “sách Dã sử” của Đăng Bính chỉ là một cách nói về quyển sách không do triều đình đề xướng, chứ xem lời bàn của ông này (TT III, tr. 111) thì rõ ràng ông ta viết một quyển sử theo đường lối chính thống, hẳn hoi như một sử quan (nếu được triều đình phó thác công việc), do đó, sách, hoặc đã có tên khác, hoặc chưa đặt tên chứ không phải mang tên Dã sử. Còn về những “lời bàn”, “sử thần bàn” khác, tại sao không có tên tác giả?

Những đoạn văn này có nhiều khác biệt khiến ta không thể ghép vào một hai người được. Nhiều lời bàn mang tính cách tán tụng thông thường của sử thần đối với vua đương đại (hay gần đó) nhưng cũng có lời bàn với giọng gay gắt, chửi bới giống như nương thế vua sau sát phạt vua trước vừa bị lật đổ (thời Tương Dực nói về Uy Mục). Ta có thể hiểu đây là những sử thần ít tiếng tăm, vào Quốc sử viện trong thoáng chốc, bàn như một điều phải làm, chứng cớ là TT có ghi về việc phong chức các sử thần chỉ có tên mà không lưu lại vai trò gì đặc biệt: Trong năm 1448, “Quốc sử đồng tu Nguyễn Văn Tộ từ chức”, qua đầu năm sau, có việc phong chức cho 4 người làm Quốc sử viện đồng tu sử mà chỉ Nguyễn Văn Chất còn để lại tên trong một phần của VĐULT. Tuy nhiên đặc biệt có một lời bàn về Lê Thái Tổ chen lời phê phán nghiêm khắc, được chép lại gần nguyên văn ở đề mục nói chung, mở đầu triều ông vua này. Lời bàn này nằm ở quyển X Bản kỉ toàn thư, trước quyển XI được ghi rõ là của Ngô Sĩ Liên soạn, tất nhiên ta có thể nghi là đã qua tay người khác, Vũ Quỳnh chẳng hạn. Nhưng với các lời “tán” còn lại của ông này thì ta khó tin ông đã làm chuyện đó. Thời đại Lê Thái Tổ cũng là của Ngô Sĩ Liên chấp bút. Trong đà hăng say phê phán các ông vua Lí Trần, ông ta có còn chút can đảm nào để chen thêm một lời về ông vua đầu triều không? Lời chê Lê Lợi “đa nghi hiếu sát” hẳn là nhắm vào việc giết Trần Nguyên Hãn, Phạm Văn Xảo mà sử thần không dám ghi thẳng, chỉ chen vào trong sự kiện chê trách do ngôn quan gợi nên thôi. Văn nho “Kinh lộ” đối chọi với võ thần Lam Sơn trong vụ sử dụng quan chức này, sở dĩ thắng thế là nhờ núp bóng ông Thái Tổ. Họ triệt đường tiến thân của những người ton hót giết công thần gốc Trần, hành động đó cũng là một cách trả thù cho người đã khuất, một cách biểu lộ cảm tình với cựu triều mà Ngô Sĩ Liên, cũng dân “Kinh lộ”, tuy đồng tình nhưng không dám tỏ bày chính thức. Ông lại viết sử vào thời ông vua (Thánh Tông) ra lệnh phục hồi “sinh mệnh chính trị” của Nguyễn Trãi, một nhân vật “kinh lộ” khác, ông có nhân đó thêm can đảm để ghi lời phê phán về ông vua đầu đời không, nhất là khi ông đã che chắn hết mực, trong một lời bàn dài nhất dành để tán dương công đức cứu dân cứu nước của ông vua này? (Chưa kể đến những liên hệ khi bàn về công chống Nguyên của các vua Trần.)

Những lời bàn lẻ tẻ không tên kia giúp ta suy đoán rằng 30 đoạn của Lê Văn Hưu, 11 đoạn của Phan Phu Tiên, 166 đoạn của Ngô Sĩ Liên có thể là hầu hết (nếu không nói là tất cả) những điều phê phán của các ông đã đem vào sách sử họ viết, có tên riêng biệt của họ. Như thế tuy ta hơi gặp khó khăn khi muốn xét về những điều họ viết như một sử gia vì tính cách chồng chất tác giả của TT, nhưng cũng tạm có chứng cớ để thấy quan điểm của họ như một sử quan trong truyền thống kết tập từ Trung Quốc, chuyển sang nhận định trên đất Đại Việt như một chủ thể riêng biệt. Và lẽ tất nhiên cũng cho ta thấy chênh mực và cách biệt kiến thức giữa họ với nhau nữa.

Ta thấy trước hết, theo truyền thống Nho Giáo, họ theo sát quan điểm phê phán đạo đức làm người nói chung, đạo trị nước của ông vua nói riêng vốn đã có mẫu mực trong kinh Xuân Thu, còn chi tiết sự việc dẫn chứng thì có thêm các loại truyện-sử thời Tam Hoàng Ngũ Đế, Xuân Thu Chiến Quốc đầy dẫy trong tác phẩm của Nho gia. Tuy nhiên trong khi Lê Văn Hưu bàn thấp ngang tầm sự kiện, chỉ có một lần trích dẫn Kinh Thi (1130) thì Ngô Sĩ Liên nói rõ ràng “phép của sách Xuân Thu”, dẫn cả Kinh Dịch, Kinh Thư, Trung Dung, Mạnh Tử, chưa kể những dẫn chứng nhập-tâm từ Kinh Truyện mà không cần nêu xuất xứ. Tính chất trường ốc do thi cử nhặt nhiệm của thời Hậu Lê đã tỏ rõ nơi kiến thức của Ngô Sĩ Liên, trong khi Lê Văn Hưu lại cho ta biết một trình độ cùng loại, ít bị ràng buộc hơn, ở giữa triều Trần. Phan Phu Tiên gần gũi Ngô Sĩ Liên hơn nhưng sống choàng qua biến loạn Minh thuộc, còn nằm trong sự tranh chấp đầu triều đại, ít chịu đựng không khí của thời Lê Thánh Tông hơn nên ông ít dẫn Kinh Truyện hơn. Ông chưa đủ tự tín để bàn thêm chuyện Lê Văn Hưu đã bàn, chỉ bắt đầu với thời gian đầu Trần, có một lần lên tiếng vì “luân lí lớn của loài người” để chê Trần Thái Tông, mà cũng không đủ nhiệt thành như Ngô Sĩ Liên. Ông này, với lòng tự tín do sự thụt lùi của thời đại mang lại, đã gay gắt phê phán hoàng tộc Trần đến mức dùng cả những từ thô bỉ khác thường: “thói chó lợn”, “giặc giết vua” (Trần Thủ Độ), “thói gian tà”, “trò chó lợn” (Trần Khắc Chung). Tuy nhiên với các ông vua thì phần lớn chữ dùng nhẹ hơn mà vẫn phải núp sau thánh nhân, sách vở: “danh không chính...” (Thái Tông), “không hợp đạo Trung dung” (Nhân Tông)... Ấy là ông đã bước qua một thời đại với ý thức hệ chủ đạo khác hẳn, nên có các lời thẳng thừng (“lỗi lớn”, “chỗ kém” với Lí Thái Tông, “bất chính trong đạo vợ chồng” với Trần Thái Tông) chứ Lê Văn Hưu, làm nhà nho lúng túng của thời đại ông, bị tràn ngập bởi sự kiện của dòng sử kí tăng đạo và thế lực hoàng tộc đương quyền, chỉ đành trút tội cho các nho thần dưới quyền vua. Có núp theo danh giáo, thể thức Nho gia để bài bác ý thức hệ khác thì lời chê của ông cũng vẫn phải nhẹ hơn nữa: “(Lí) Thái Tông... say đắm cái lòng nhân nhỏ nhặt của đạo Phật mà quên mất cái nghĩa lớn của người làm vua.” Phan Phu Tiên, con người trong biến loạn như đã nói, nên không cần chuyện chống đối đạo Phật, điều mà hai sử quan trước và sau đã tận lực làm rồi. Ngô Sĩ Liên được thời đại ủng hộ, đã dài dòng chê trách không những các ông vua mê đắm lí thuyết “đạo Tam muội” từ Lí đến Trần mà còn mở rộng việc bài bác chính các sử kiện được ghi chép, bài bác “dị đoan” từ quan niệm tăng, đạo của thời trước, đồng thời tăng thêm cách nhìn theo quan niệm nho để phê phán các ông vua và bầy tôi.

Tuy nhiên khi đạo Phật mất dần uy thế, Nho học tiến bước thì trách nhiệm bênh vực “chính giáo” lại phải thêm phần giữ gìn chính thống, nghĩa là bắt bẻ ngay chính người trong phe, theo một cách hiểu cho là lệch lạc nào đó, kể cả phải đối phó với người cực đoan, “tả”, “hữu”, như cách sử dụng ngôn từ ngày nay. Cho nên Ngô Sĩ Liên đã không đồng ý với Lê Văn Hưu phê phán về biến loạn Đinh chuyển sang Lê. Quan niệm của hai người khác nhau vì tính cách duy văn hoá liên khu vực đối chọi với tinh thần địa phương – theo kiểu tinh thần quốc tế đối chọi với tinh thần bị coi là quốc gia dân tộc hẹp hòi: Ngô dựa trên luân lí tam cương ngũ thường còn Lê thì coi công cứu nước là đủ cho sự tự xưng chính thống rồi. Những kèn cựa vì chi tiết cho thấy là đã nảy sinh từ một sự chọn lựa phe phái mang tính cách tín điều rõ rệt trong lập luận. Nhân dịp Phan Phu Tiên mỉa mai chuyện Hồ Quý Li mở rộng thế phổ của mình đến tận Nghiêu Thuấn, rồi bắt quàng sang các nhân vật khác, Ngô Sĩ Liên liền bắt bẻ một sai lầm chỉ vì ông kia theo Tư Mã Quang, còn Ngô theo lí mà “Chu Tử đã theo... thì không thể nghi ngờ gì cả”! “Trình Tử xướng ở trước... Chu Tử bổ sung chỗ chưa hoàn hảo ở sau thì nghĩa đã tinh lắm rồi. Người sau mà có trước tác thì cũng chỉ là mở mang cho rộng thêm, tô chuốc cho bóng thêm, có thế mà thôi, (không) được chê bai bàn cãi.” Ông tức giận phát biểu như trên vì thấy Hồ Quý Li dám chê cả một loạt danh nho Tống kém tài, chỉ làm việc cóp nhặt văn chương của người khác thôi. Ông càng tức giận khi bậc tiên thánh bị động chạm – không phải bị gạt đi, chỉ bị mất vị thế Số Một – và bị bàn tới, gây hoài nghi hoang mang về Kinh sách: “Từ khi có sinh dân tới nay, chưa có ai nổi tiếng hơn Khổng Tử, thế mà Hồ Quý Li dám khinh suất bàn về ngài thì thực là không biết lượng sức mình.”

Thực ra bàn bạc, lí luận dựa theo nguyên tắc có sẵn đặt làm tiêu chuẩn cũng gây ra những sơ hở, mâu thuẫn như khi Ngô Sĩ Liên khen chê về rối loạn ở cuối đời nhà Triệu: “Làm vua mà không biết nghĩa Xuân Thu tất phải chịu cái tiếng cầm đầu tội ác; làm tôi không biết nghĩa Xuân Thu tất phải mắc phải tội cướp ngôi giết vua, tức như là Minh Vương, Ai Vương và Lữ Gia vậy.” Thần tử hay vua chúa mà nghe theo lời này của kinh sách thì sẽ xử trí giống như con lừa Buridan của chuyện ngụ ngôn vậy. Rốt lại việc khen chê lại là việc nói-lấy-được của sử quan để nâng cao mình theo với tình thế cho phép mà cứ tưởng đã làm đúng nhiệm vụ thiêng liêng được đặt để cho tập nhóm mình. Ông vua Tương Dực muốn hiểu quá khứ qua sử lược mà đọc “Việt giám thông khảo tổng luận” (1514) của Lê Tung với ý định tìm “bài học lịch sử” thì chắc chắn chẳng thấy học được những gì. Ông chỉ thấy khen chê rối mù của sử thần nói về những người xa đời, chẳng gây động chạm gì đến ai, chê đến mạt sát những người mà công luận quyền chức trong quá khứ đã gạt bỏ, không còn có thể tự mình bênh vực, khen thì càng đến thời đại của mình càng cao tiếng tán tụng, quên cả ngay lúc viết, thế nước không “vững như Thái Sơn, bàn thạch”, sinh dân không thể “lên chiếu đệm ấm êm”. Chẳng trách chỉ hai năm sau, Tương Dực không thể “mở nền cho ức vạn đời” mà lại bị quyền thần giết trong tiếng cười ngạo nghễ! Đó là truyền thống nói chuyện từ chương kinh sách kéo dài mãi về sau, theo kiểu Nguyễn Nhữ Thuyết bị Hồ Quý Li bỏ không dùng vì nói: “(Thế vững vàng cho nước nhà) cốt ở đức chứ không cốt ở hiểm.” Rồi 4 thế kỉ sau cũng một con người hành động, Nguyễn Hữu Chỉnh, lại có dịp chê một “nhà nho nói khoác”.

Đúng ra sách vở cũng tạo cho con người sống trong ảo tưởng, lấy ảo tưởng làm sự thật trong phút chốc. Lê Tung hẳn tự khen về văn chương đại khoa của mình trong lúc Hàn Dũ thoát nạn rơi đầu, bị đày đi châu xa hẳn phải trở về với thực tế mà hối hận buổi gan liều vì khả năng tinh thuần cổ văn. Khi nhận ra áp lực của hiện tại thì người ta đẩy vấn đề vào quá khứ, cũng là một ảo tưởng rằng đã giải quyết xong. Lê Quát cuối đời Trần còn thấy sự cô đơn của phe phái huống chi Lê Văn Hưu vào lúc giữa đời, nên ông này chỉ chê khéo vua đương thời bằng cách bài bác cái sai của vua triều trước. Ngô Sĩ Liên cũng vậy. Ông chỉ thẳng thừng với các ông vua Lí Trần mà khuất mặt sau lời khen Lê Thái Tổ. Còn lưu lại trong quyển 11 TT ngày nay, là phần mượn của Phan Phu Tiên với nỗi thương tiếc nịnh nọt thông thường. Một đoạn trích của (Quang Thuận) Trung hưng kí với lời lẽ nặng nề nhưng là nương theo thời thế, giúp ông có một lời chê Thái Tông về một lỗi phạm đến danh giáo (tư thông vợ người, chết vì dâm dục) khiến ông vua con, Thánh Tông, người lúc đầu còn ở thế bấp bênh, muốn dựa lưng vào quyền uy ý thức hệ mới, đã không thể bênh vực được. Nhưng từ từ, Lê Thánh Tông chuẩn bị kĩ cho triều đại của mình, chận tiệt được mọi phê phán. Ông mắng sa sả các cận thần; trong chuyến đánh Chiêm Thành (1471), ông bắt chước Hán Cao Tổ đái vào mũ các quan về “tội hủ nho làm hỏng việc” – những “người tâu càn bậy” ấy mới vừa được ông thưởng tiền trước đó! Có khen, có nhận lỗi ông cũng bày tỏ một cách hách dịch, không chừa cả việc giết người thân quen từng được nâng đỡ lâu ngày, khi người này lầm tưởng được đắc thế, dám chê bai ông (Trần Phong). Với sử quan, ông đòi xem thực lục chép về ông. Tất nhiên Lê Nghĩa dùng dằng cho phải phép nhưng rốt lại vẫn phải đưa – sao không là bản đã sửa đổi để ông cho trả lại, im lìm? Với Ngô Sĩ Liên, ông dằn mặt hạch tội “theo nguỵ”, hạng nguỵ Nghi Dân cướp ngôi trong 8 tháng, chưa kịp thay đổi gì, nghĩa là tội trạng có thể gán cho bất cứ ai lúc bấy giờ, chẳng cứ gì với ông ngự sử. Ông nêu tội “gian thần bán nước”, nhiếc họ sao không chết đi theo nguỵ mà lại trở cờ phục vụ ông, nghĩa là, theo ông, công lao trong hiện tại không đủ bù lấp quá khứ xấu xa vốn có thể bị hạch hỏi bất cứ lúc nào.

Ảnh hưởng của Lê Thánh Tông không phải chỉ dừng lại dưới đời ông. Thể chế ông lập ra, Mạc cũng không dám thay đổi, còn được áp dụng cả vào thời trung hưng về sau, cho nên cũng dễ hiểu là có tác động đối với sử thần. Sau Ngô Sĩ Liên là Vũ Quỳnh với vài lời loạng quạng cho phải phép, Đăng Bính chê họ Mạc như những người khác chê họ Hồ, còn với Phạm Công Trứ thì chỉ có họ Trịnh mà thôi dù hình thức vua Lê vẫn còn đó. Cho nên chi tiết Lê Lợi giết Trần Nguyên Hãn, Phạm Văn Xảo phải đợi đến thời chính quyền Lê Trịnh lung lay mới thấy Lê Quý Đôn nói tới!
VẤN ĐỀ ĐẠO LÍ DÂN TỘC TRONG TƯƠNG QUAN ĐỒNG VĂN

Nét nổi bật nhất của Lê Văn Hưu không phải là chuyện chính danh hay lấy đức người quân tử làm nền tảng cho việc dựng nước, trị nước. Ông chỉ nói những điều đó như các sử quan Trung Hoa, có thể như sử quan đồng liêu với ông sứ thần Cao Li cùng xướng hoạ với Lê Quý Đôn 5 thế kỉ sau. Điều đặc biệt là trên nền tảng một đạo lí làm người nói chung, ông khẳng định có sự chia xẻ nhân cách cho khu vực, cho tập họp Đại Việt mà vẫn không rời xa những lời dạy của thánh hiền Kinh Truyện cùng những sự kiện còn lưu truyền. Những lời khen các nhân vật nổi dậy chống chính quyền phương Bắc, lời cảm thán lúc đất nước dân tộc suy vong, lời miệt thị kẻ cả đối với các tập đoàn nhỏ yếu hơn, chứng tỏ ông đã kết nối được cái chung và cái riêng trong một sử phẩm, vốn nếu không có nó thì chỉ là những mảnh sự kiện xảy ra theo thời gian gói tròn trong khu vực mà thiếu sự vươn toả ở tầm mức lí trí cao hơn, rộng lớn hơn. Tất nhiên là đã có những nho sĩ đem kiến thức Kinh Truyện vào làm khung cho một tổ chức chính quyền trung ương ở cựu thuộc địa phương Nam này; đã có những trận chiến giành quyền làm chủ thành công từ thế kỉ X, XI cùng những xây dựng lâu dài mang danh nghĩa đất nước riêng biệt từ lúc Thiên triều Tống phải công nhận một biên giới và người chủ có tên gộp lại là An Nam Quốc Vương. Tuy nhiên vẫn cần có một hình thức ở tầm mức trí tuệ để lưu giữ kí ức lâu dài mà những ghi chép dù qua nhiều năm tháng vẫn không đạt được đòi hỏi cần thiết. Cần phải có một cái khung bao trùm, kết hợp các sự kiện, cần một quyển sử tổng hợp, và Đại Việt sử kí của Lê Văn Hưu là kết quả đáp ứng. Tất nhiên có thể là “Việt chí” của Trần Chu Phổ đã đạt được mong muốn ấy nhưng với tình hình thực tế của tài liệu hiện nay thì ta đành phải bỏ qua Trần mà thừa nhận Lê Văn Hưu với công tạo dựng ý thức Việt cho đời sau.

Khung địa lí, khung tư tưởng đã sẵn có, chỉù còn lại vấn đề khung thời gian cho chủ thể, và Lê Văn Hưu đã chọn khởi đầu là Triệu Đà. Vì sao? Ta không biết, chỉ vì tác phẩm của ông không còn lại nguyên vẹn, ít ra là lúc mở đầu sách, để xem ông có biện minh điều gì không. Ta chỉ biết ông viết “từ Triệu Vũ Đế...” theo lời người đã choàng vào sách ông cả một kỉ Hồng Bàng thị mở rộng khung thời gian đến hơn hai ngàn năm trước, mà nếu ông thấy được chắc sẽ có nhiều phiền trách, đôi co. Vậy thì hãy phỏng đoán. “Sử” phải được “kí”. “Kí” xong thì trở thành “sử”. Ông Hùng Vương lớn mạnh, vươn ra đến tận Âu Mĩ ngày nay cũng vì nhờ Ngô Sĩ Liên đưa vào sử chứ không thì cũng chỉ làm ông thần lẩn quẩn ở Nghĩa Lĩnh, lâu lâu lại kèn cựa với ông Ngọc Tháp Đại Vương gần đấy mà thôi. Và Ngô Sĩ Liên không phải đã bịa ra chuyện Hùng Vương, mà là kết tập những điều đã lưu truyền đến đời ông và khai triển nó ra.

Lê Văn Hưu cũng vậy. Hẳn ông đã biết đến các thư qua lại giữa Tống và Đại Việt. Thư Tống Thái Tổ đe doạ Lê Hoàn làm cho ông tức giận – xét theo lời ông tán tụng công tích của Lê Hoàn. Nhưng tinh thần đồng văn hẳn khiến ông chấp nhận lời dịu ngọt của bức thư Lí Nhược Chuyết mang sang năm 986, trong đó có lời vua Tống ban cho người xin thần phục: “[Phải như] Sĩ Nhiếp cứng mạnh, đổi tục Việt đều hay, Úy Đà cung kính thuận tòng, vâng chiếu Hán chẳng trái. Nên... vỗ yên man di bộ lạc, tuyên dương đức tốt vương triều.” Ông đã biết Đinh Liễn được Tống phong làm Giao Chỉ Quận Vương – không phải là Nam Việt Vương như trong nước tự phong, ở nơi có cùng tên với nước của nhà Triệu. Chắc ông cũng biết họ Lưu đóng đô ở Phiên Ngung (của họ Triệu trước kia), đổi tên nước là (Nam) Hán (918) sau một thời gian ngắn ngủi tự xưng Đại Việt, cái tên mà vùng Giao Châu phương Nam sẽ phục hồi khi giành được độc lập. Tuy Hoàng đế Thiên triều vẫn miệt thị là “An Nam” nhưng vua quan ở đây đã gọi riêng với nhau là Đại Việt, nên Lê Văn Hưu viết sách mới lấy tên là Đại Việt sử kí. Trong tinh thần dân tộc lên cao, ông sử quan vốn đọc được sách thánh hiền Trung Quốc nên cũng biết sử Trung Quốc có ghi tiền sử của khu vực Đại Việt kéo dài được cả hơn ngàn năm về trước, đụng đến tộc Bách Việt. Nhưng một tộc người dù có cả trăm (hay nhiều) giống thì cũng chẳng danh giá gì mà hỏi dò thêm. Chỉ có một ông họ Triệu lập nên nước sát bên cạnh, xưng là Nam Việt, lại còn lấy danh hiệu đế – bao nhiêu là trùng hợp! ngang với ông đang làm chủ ở Lạc Dương bấy giờ và ông ở Hàm Đan trước kia, chỉ có ông đó mới xứng đáng để nhận-họ-nhận-hàng, nhận làm người mở đầu cho nước Đại Việt của ông ngày nay mà thôi. Tâm tình của ông phù hợp với các tài liệu sử ông được biết từ thời mở đầu độc lập. Ông chỉ chuyển ý nghĩa các tài liệu từ tương quan lệ thuộc sang tương quan độc lập cho đúng với “lí thuyết dân tộc” mà ông bênh vực. Nhưng đó cũng là “mới” rồi.

Có điều, lí thuyết nào đem so với thực tế thì cũng có sơ hở, và người mở ra còn phải tìm cách sắp xếp, biện minh. Lê Văn Hưu đã làm điều đó, vừa cho sự tự tín của cựu thuộc địa vừa cho tính chất ngoại lai của triều đại mở đầu. Triệu Đà mang dấu vết quan cai trị xa lạ rõ rệt quá, không có tính cách địa phương – giá lai một chút thì còn tốt, tốt hơn là bắt chước thổ dân ngồi chồm hổm tiếp sứ Hán. Tuy nhiên, lí thuyết thiên mệnh mà Lê Văn Hưu học được có tiên liệu cả điều bất trắc ấy rồi. Ông phải đem ra áp dụng. Thiên mệnh có thể trao cả cho người ngoại quốc, như ông đã biện minh: “Đại Thuấn là người Đông Di nhưng là bậc vua giỏi trong Ngũ Đế, Văn Vương là người Tây Di mà là bậc vua hiền trong Tam Đại... người giỏi trị nước không cứ đất rộng hay hẹp, người Hoa hay người Di, chỉ xem ở đức mà thôi.” Và khi nhắc lại nguồn gốc của Ngu Thuấn, Văn Vương, Lê Văn Hưu đồng thời nghĩ rằng đã xoá được mặc cảm Man của tập đoàn Đại Việt.

Suy đoán của chúng ta về lí do chấp nhận Triệu Đà nói ở trên dù không đúng, vẫn còn một sự thật kéo dài đến nhiều thế kỉ là ông Triệu Đà và nhà Triệu nằm được trong sử Việt, cả khi Ngô Sĩ Liên làm ông mất địa vị kẻ khai sáng, cả đến khi Ngô Thì Sĩ gạt ra thành kẻ xâm lược. Để rồi tên nước của Triệu Đà vẫn luồn lọt chuyển đổi mà hiện diện đến tận ngày nay.

Đến đây chúng ta có thể kéo dài qua Ngô Thì Sĩ. Quyển Đại Việt sử kí tiền biên được ông Phan Huy Lê cho là “một tác phẩm khác” (TT) nhưng lại công nhận nó đã “bảo lưu gần như nguyên vẹn từng đoạn của bộ ĐVSKTT”. Điều đó chỉ chứng tỏ thêm một cung cách viết sử của người xưa mà thôi. Sự kèn cựa kẽ vạch chi li của nhà nho ngày xưa khiến Ngô Thì Sĩ đã thêm nhiều điều mới trong đó có phần xác định tương quan của nhà Triệu với Đại Việt mà ta muốn bàn ở đây. Việc ông không chịu Triệu là một triều đại Đại Việt khiến nhiều sử gia và nhà nghiên cứu ngày nay khen ngợi tinh thần ái quốc nồng nhiệt của ông. Đúng là thấy đâu nói đó! Những người trích dẫn Ngô Thì Sĩ về chuyện này thường chỉ dừng lại ở chỗ mình muốn khen mà không trích hết lời bàn, vì ở đoạn cuối có điều khó ăn khó nói. Đoạn ấy như thế này: “Đà đối địch với Giao Châu mà Giao Châu lúc ấy chưa thông với Trung Quốc. Cho nên tôi đặt ra lệ ngoại thuộc để phân biệt với nội thuộc.”(Chúng tôi nhấn mạnh.)

Chúng ta bàn trước hết theo hướng “ái quốc” đã được dẫn giải. Ngô Thì Sĩ cho thời kì đó là “ngoại thuộc Triệu” chỉ vì Đà là người Hán, nước Việt của Đà không phải là nước Việt của Hùng Vương. Nhưng sau khi công nhận An Dương là người Thục, cho rằng An Dương diệt Hùng Vương cũng như Đà diệt An Dương, lại chỉ vì cái khác là Đà đóng kinh đô ở ngoài địa phận Giao Châu nên bị coi là kẻ ngoại xâm, còn Thục đóng đô ngay bên trong (mới được một đời!) nên được công nhận là triều chính thống của nước Việt, thì lí lẽ cũng hơi gượng ép đấy. Thế rồi chịu “ngoại thuộc Triệu” mà công nhận “nội thuộc” Tây Hán, Đông Hán... “nội thuộc Minh” thì cũng không có tinh thần ái quốc nhiều lắm đâu! Mấy ông vua Đinh, Lê, vài ông vua Lí còn phải chịu tiếng Tiết độ sứ, (Giao Chỉ / An Nam) Quận vương như một ông quan trong triều Trung Quốc, nhưng dù sao cũng hãnh diện có được lãnh thổ riêng biệt rồi. Lí Anh Tông, từ 1164 lại thêm được Thiên triều Tống công nhận là Quốc vương, nghĩa là vua một nước tuy còn chịu tiếng phiên thuộc nhưng đã có danh vị bên ngoài đàng hoàng, thì hà cớ gì đến đầu thế kỉ XIX Ngô Thì Sĩ (do Ngô Thì Nhậm bảo tồn bản cũ) lại để cho người dân, khi nghĩ đến thời mất nước, cứ khăng khăng chịu là nội thuộc chứ không chịu dùng chữ ngoại thuộc? Cũng vẫn theo lí sự thường thường bậc thấp đó thì phải cho rằng Ngô Thì Sĩ chê nhỏ nịnh lớn, bỏ thấp vói cao, không chịu đi chầu Phiên Ngung mà muốn lặn lội đến tận Lạc Dương, Tràng An, Bắc Kinh cho bõ công thần phục.

Nhưng thôi, chớ suy luận theo kiểu lấy tâm tình đời nay xét lịch sử nữa. Hãy cứ ráng theo sát các ông sử quan xem họ nghĩ gì với con người thời đại của họ. Không có cách nào khác, ta đã đoán chừng lí do Lê Văn Hưu chọn Triệu Đà vì ý thức dân tộc riêng biệt tích luỹ qua nhiều thế kỉ độc lập rồi. Lại cũng phải đoán thêm nguyên nhân cấp thời khiến ông có giọng thiết tha quá khích: Chỉ vì đã xảy ra các biến cố đe doạ đến sự tồn vong của tông tộc chủ nhân của ông, từ đó đến bản thân ông đang sống trong một đất nước có chủ quyền riêng từ lâu. Mười năm sau khi ông thi đỗ làm quan (1247/1257) toán tiền phương Mông Cổ sau khi chiếm nước Đại Lí đã lấn thăm dò Đại Việt. Họ thua vì ít quân, vì không có dự mưu chiếm đóng, nhưng mối đe doạ của toán quân bách chiến bách thắng Mông Cổ đã hiện hình nơi biên giới. Từ đó, nhà Trần lo liệu chuẩn bị chiến tranh giữ nước. Chưa đến lúc có những trận đánh lớn như về sau nhưng sứ Nguyên sang dụ dỗ, hạch sách đã tỏ rõ mối đe doạ càng lớn hơn, và ngay chính năm Lê Văn Hưu viết sử (1272) thì đã có chuyện vặn vẹo về cột đồng Mã Viện xác nhận tin tức quân Nguyên chuẩn bị xâm lăng nghe vài năm trước (1266). Ám ảnh mất nước, tưởng tượng ngày bị lệ thuộc hiện ra lời cảm khái khi nói về thời thuộc Hán “bị các thứ sử phương Bắc tham tàn làm khổ... cướp vét” khiến Lê Văn Hưu quên mất kinh đô Lạc Dương của Hán xưa kia mà lại lẫn với Bắc Kinh (Đại Đô) của Nguyên vào thời ông!

Mặt khác, quan niệm đồng văn với Nho gia Trung Quốc (riêng biệt là với người viết chế sách năm 986) khiến Lê Văn Hưu tán tụng Sĩ Nhiếp, quên ông này là một thái thú Thiên triều, từ chỗ nhận như người cùng phe văn hoá, lại nhảy sang tinh thần dân tộc, ghép ông thái thú vào với Triệu để có dịp tán tụng người ở giai đoạn trước có “tài”, “dũng”, người sau có “trí” khiến cho “bờ cõi nước Việt... toàn thịnh” được một thời. Chú tâm về sự tồn vong của đất nước khiến ông quên mất lòng tự ái phái tính của bản thân, của giáo dục nho gia, chê:”[T]rong khoảng hơn nghìn năm, bọn đàn ông chỉ cúi đầu bó tay làm tôi tớ cho người phương Bắc, há chẳng xấu hổ với hai chị em họ Trưng là đàn bà hay sao?” Cũng từ ý thức đồng văn, Lê Văn Hưu lại chia xẻ quan niệm vương hoá của Trung Hoa, đem áp dụng một cách tự nhiên vào quốc gia mình để đối xử với Chiêm Thành theo cung cách nước lớn. Cho nên ông mới có lời cảm khái vì bị Chiêm xâm lấn trong hồi Bắc thuộc và nỗi hãnh diện khi nhắc về những chiến công của Lí Thái Tông, Thánh Tông. Tất cả những lời bàn sử đó đều phản ảnh mối lo âu về một thời mất nước có thể xảy đến như trong quá khứ, nhưng lại cũng có chút tự trấn an rằng chưa đến nỗi nào đâu! Ta chớ chê Lê Văn Hưu quan văn nên nhát sợ, có tinh thần chủ bại. Người sau đọc về chiến thắng của nhà Trần, cứ nghĩ mình là vô địch mãi mãi nhưng viên tướng bách thắng đương thời thì thực tế hơn: Trần Quốc Tuấn khi chết trối lại, bảo hoả táng (cho nhẹ dư xác), bỏ vào hũ lọ, bí mật chôn, san bằng, trồng cây lên trên như cũ, cho người đời không biết chỗ nào. Cái “người đời” đó, sử quan chỉ đích danh là quân Nguyên không phải là làm chuyện vu cáo, hạ giá anh hùng dân tộc.

Ngô Sĩ Liên thì bình tĩnh hơn. Vẫn công nhận Sĩ Nhiếp, vẫn công nhận Triệu Đà nhưng ông vừa hưởng được một thành quả chiến thắng rỡ ràng của Lê Lợi, thành thử ông có thể đặt suy luận vào ý thức văn hoá nhiều hơn, theo với tầm mức xâm nhập Nho Giáo sâu hơn ở thời đại ông. Vì ý thức dân tộc mở rộng, lại nắm được các tài liệu mới (cứ tưởng là đúng), ông đặt thêm một ngoại kỉ Hồng Bàng cho nước Việt để thấy có thể phục vụ được cho thời đại nhiều hơn người trước. Ông không coi Triệu Đà là người khai sáng nữa, tuy nhiên vẫn để ông này ở địa vị cao và do đó, sự tán tụng không nằm ở phần đối địch với Hán mà chuyển qua bàn về lí do truyền đời căn cứ trên cái đức cho hợp với lời thánh hiền dạy. Nhà Triệu vẫn là “của ta” trong tâm trí ông nên đất Triệu cũng vậy, do đó ông tiếc cho Ngô Quyền thắng Nam Hán mà “không giữ được đất (Nam Việt)”. Trong tinh thần đồng văn được nâng cao, ông ít xét đoán các quan lại cai trị theo khía cạnh áp bức như Lê Văn Hưu mà lưu tâm hơn đến cách hành xử theo lễ, theo nghĩa, theo tinh thần trung dung của người quân tử, của bậc thánh nhân cầm quyền, những tiêu chuẩn mà ông cũng sẽ dùng đến khi phê phán người trong, ngoài nước không phân biệt chủng tộc, Nam Bắc. So với Lê Văn Hưu, ông cũng phô bày tinh thần “Thiên triều nhỏ” nhưng với một cách mềm mỏng hơn: Không những không huênh hoang về các thành quả đánh bắt vua Chiêm, tàn phá thành trì mà ông lại trách vua Lí đã sử dụng binh đao, không chịu lấy cái đức để phủ dụ man di theo về! (Lời trách này có dụng ý mượn kinh sách, ám chỉ chiến thắng Chiêm Thành 1471 để trả thù ông vua chửi mắng mình không?) Cũng vậy, đối với sự mất còn của đất nước ông không phải lo âu bối rối như Lê Văn Hưu. Ông đã có chiến thắng quân Nguyên rành rẽ trên trang giấy, và thấy chiến thắng quân Minh trong đời, nên chỉ bàn lẽ thắng bại tuy là do “vua tôi cùng lo, quân dân chung sức” nhưng trước hết là do “thận trọng trước sự răn bảo của trời, làm hết phận sự của người... (theo) cái đạo vãn hồi tai biến của trời vậy.” Không những thế, ông còn nhân dịp các sự kiện chiến tranh mà tán tụng thêm công đức của chủ ông, Lê Thái Tổ. Mặt khác, cái đà duy văn hoá ấy lại khiến ông giống Ngô Thì Sĩ nếu không có lời mắng mỏ của Lê Thánh Tông: “ [N]gươi bảo nước ta đời xưa là hàng phiên bang, thế là... ngươi theo đạo chết, mang lòng không vua.” Nguyễn Trãi có may mắn là không phục vụ Thánh Tông để khỏi nghe lời mắng mỏ khi ông vua này đọc sách của quan “Thừa chỉ” do ông sai gom lại, trong đó có lời xưng tụng Thiên vương và chữ “nội thuộc” (Dư địa chí).

Ngô Thì Sĩ đi xa hơn Ngô Sĩ Liên chỉ vì không có một ông Thánh Tông như thế. Ông chê Ngô Sĩ Liên “theo lối hiểu nông cạn” của Lê Văn Hưu, rồi chê Lê Tung, Đặng Minh Khiêm tiếp tục “cùng nhau ca tụng” Triệu Đà đến gần cả ngàn năm, cứ sai lầm mãi cho đến khi có ông cải chính, mà không thấy rằng đó là kết quả của tinh thần từ chương kinh sử ông cũng chia xẻ trong những phần khác ở quyển sách của ông. Bỏ qua sự suy nghĩ trì trệ kéo dài thành truyền thống, ta cũng thấy đó là do các người kia chấp nhận một cách giải thích điều hoà được sự mâu thuẫn của tinh thần quốc gia địa phương và tinh thần văn hoá quốc tế trong khung cảnh của quá khứ Á Đông. Lê Văn Hưu đã viện dẫn Thuấn, Chu gốc là “Di”, điều mà sau khi các ông đó vào ngự trị được trong lịch sử một nước Trung Hoa to lớn, người ta hay quên – và ông Ngô Thì Sĩ cũng đã quên. Lê Văn Hưu đã giải quyết được sự tự ti địa phương trong khung cảnh văn hoá to rộng ông chấp nhận. Chỉ còn vấn đề gốc Hán, quan lệnh vốn của nhà Tần nếu còn gây lấn cấn, thì Ngô Sĩ Liên đã đem thêm lí lẽ, thay thế Triệu bằng Hùng Vương và cho nước Văn Lang lên đến tận hồ Động Đình thì không còn lí do gì mà phải theo Ngô Thì Sĩ bảo rằng Triệu Đà đóng đô ở Phiên Ngung là ngoài lãnh thổ Việt. (Nhắc lại, cũng tương tự lập luận của ông này, cho An Dương, người nước Thục đến đóng đô ở Cổ Loa thì đương nhiên là một triều đại Việt vậy.) Thời Ngô Thì Sĩ, chuyện nước Việt có lúc lên đến hồ Động Đình đã thành chuyện hoang đường với tài liệu Bắc sử rành rành. Vậy mà Ngô Thì Sĩ tuy bác bỏ (ông chỉ theo “sử cũ chép”) vẫn không thể nào dứt khỏi chuyện cha ông Hùng Vương, ông Lạc Long Quân, dòng dõi loanh quanh, bản thân ngụp lặn ở hồ Động Đình! Sự khác biệt của Ngô Thì Sĩ với những người kia không bởi một ý tưởng “cách mạng” mà là do ý thức đồng văn đã tiến triển đến một giai đoạn khác. Nước Đại Việt / An Nam đã độc lập gần cả ngàn năm – thời Minh thuộc ngắn ngủi chỉ như một sự bất thường trong đời sống, mà lại cách thời ông đến cả ba thế kỉ rưỡi. Ông có ca tụng các anh hùng liệt nữ của nước Việt thì cũng chỉ là làm công việc của lí trí, vẽ vời cho một điều đã trở thành hiển nhiên chứ không thiết tha, xao xuyến như Lê Văn Hưu. Đến thời ông, kinh sử Trung Hoa đã được học nhiều và sâu. Một ông tiến sĩ cùng thời, vịnh sử chỉ toàn thấy các nhân vật Hán Đường Tống tiêu biểu về đạo đức trung trinh, chẳng thấy của An Nam ta đâu cả (Song Quỳnh – Đức Đạt – Mai Am, Nhàn trung vịnh cổ, vịnh sử – Giáp ất tập, Lưu Minh Tâm dịch, Sài Gòn 1971).

Kiến thức về Kinh Sử của Ngô Thì Sĩ đã hơn Ngô Sĩ Liên nhiều khiến ông thêm thắt cho TT ở quyển sử của ông những điều đôi lúc có vẻ dư thừa, hơi giống như có vẻ khoe-chữ. Ông áp dụng tiêu chuẩn đạo lí viết sử của Chu Hi nhặt nhiệm hơn. Ngô Sĩ Liên chỉ nhắc đến Kinh Dịch như một bằng cớ kiến thức chung, còn ông thì đẩy xa hơn đến các thành quả lí số của kinh này. Tóm lại, ông đi xa hơn những người trước trong sự thâm nhiễm văn hoá Trung Hoa. Cũng như họ, ông coi đó là văn hoá của con người chứ không phải của người Trung Hoa, của vua Hán, quan Đường, dân Tống. Tuy nhiên trong sự ngưỡng mộ sao lại không có chỗ, có lúc lẫn lộn con người chung và con người cụ thể của địa phương dân tộc? Trở về với con người An Nam thì ông ca tụng anh hùng liệt nữ Việt, nhưng lấy mẫu hình tiêu chuẩn là ở phương Bắc. Khen bà Trưng “tiếng tăm... chấn động cả Man Di, Hoa Hạ, cơ nghiệp mở mang... khuấy động cả đất trời” nhưng làm sao bỏ được cái ý miệt thị “đàn bà con gái đái không khỏi ngọn cỏ”? Phải dẫn chứng “theo Bắc sử, thời Hán thời Đường cũng có vua đàn bà”, mà quên rằng ở xứ đó người ta chê các bà kia là soán đoạt, dâm loàn! Tuy chê Lê Hoàn có tội cướp ngôi vua, tư thông với thái hậu, lại không thể phủ nhận công tích thắng Tống, nhưng đồng thời cũng hãnh diện việc Hoàn “được thượng quốc [Tống] thông hảo, ban văn sách khen ngợi, sánh với Triệu Đà...”

Tính chất đồng văn hoá có cấp bậc đó, phản ảnh thực tế thiên triều và phiên thuộc trong cách đối xử giữa Trung Quốc và Đại Việt, đến thời đại ông đã thành nếp. Cho nên về mặt lí thuyết, Ngô Thì Sĩ không đồng ý việc Lê Văn Hưu, Ngô Sĩ Liên so sánh Triệu Đà với Cơ Tử, Thái Bá chỉ vì trong sử sách ông đã học, Đà không được ca tụng nhiều như hai người kia. (Ông không nghĩ ra, có thể giản dị là vì hai người kia xưa hơn, lại nằm gần trung tâm Hạ Thương Chu hơn.) Ông bỏ lơ cái ý Ngu Thuấn, Văn Vương là Di (mọi rợ) của Lê Văn Hưu, bởi vì “với Thuấn thì Đà không thể sánh kịp rồi”. Lê Văn Hưu với kiến thức của người mới nhập cuộc dễ nhận ra sự thật chưa bị cải chính về sau. Còn trong đầu óc của Ngô Thì Sĩ do kinh sử nhồi nhét, Thuấn đã là bậc đại thành trong thời Ngũ Đế, không thể nào là Di để Triệu Đà có thể so sánh mà làm bằng cớ cho Lê Văn Hưu an tâm với nguồn gốc (Nam) Man Di của mình. Chính vì quan niệm đồng văn có cấp bậc như thế nên Ngô Thì Sĩ mới sửa đổi, xếp nhà Triệu vào kỉ ngoại thuộc để thuận tình gọi là nội thuộc với các thời đại bị cai trị bởi Lạc Dương, Tràng An, Nam, Bắc Kinh, trung tâm của Văn hoá, Văn minh, không phải của Di Địch. Và điều này cũng thấy tiếp tục với tầng lớp nho sĩ đó, tuy qua triều đại khác: Phan Huy Ích phò Quang Trung (giả) đi sứ Thanh, không phải với tinh thần Đống Đa oai hùng mà là của một phiên dân ngợp người trước sự hào nhoáng của triều đình phương Bắc, trước ân điển được ban phát từ Thiên tử Lớn Càn Long.
VẤN ĐỀ KHẢ NĂNG CHUYÊN MÔN CỦA SỬ GIA NHO THẦN

Chúng ta đã nói khá nhiều về quan niệm đạo lí của các sử gia nho thần. Một quan niệm như thế tỏ ra khá xa lạ đối với nền sử học ngày nay nhưng lại là nền tảng trong cách nhìn về quá khứ của người xưa và điều này không phải là không tác động đến những gì còn lưu lại để chúng ta có thể hiểu về lịch sử đất nước. Ví dụ như đã nói, Ngô Thì Sĩ vì thấy việc cất chùa là vô ích trong việc trị nước nên đã tuyên bố bỏ qua nhiều địa điểm xây dựng như thế, chỉ chép chùa Chân Giáo vì đây là nơi Lí Huệ Tông tự tử, việc chép này mang ý nghĩa như một sự cảnh cáo răn đe các sai lầm của bậc đế vương. Và khi phụ hoạ với các sử gia về trước mạt sát ông vua thất đức Ngoạ Triều, ông tiến lên một bậc, theo lời dạy của ông thánh Khổng, bỏ qua danh hiệu hoàng đế của ông vua này, chỉ cho chúng ta biết phong hiệu Khai Minh Vương của ông ta lúc còn là hoàng tử thôi. Một quan niệm phe phía như thế cũng là thường tình, tuy nhiên, cách nhìn lịch sử theo quan điểm Nho Giáo như thế vốn phát xuất từ Trung Hoa cũng không ngăn được lịch sử của nước này còn lưu lại nhiều tài liệu, sách vở có thể được nhìn theo nhiều khía cạnh khiến cho quá khứ của họ đầy tính chất sống động, đòi hỏi khám phá cho người đời nay. Còn ở nước ta?

Thật ra thì chúng ta cũng phải lấy làm may mắn đã có một quyển TT khiến cho bây giờ chúng ta thấy được quá khứ của đất nước, tuy ít oi nhưng vẫn là liên tục đến cả hơn ngàn năm, tránh cho các nhà nghiên cứu ngày nay khỏi phải mò mẫm tìm bia đá, đào moi đất đai, ráp nối sự kiện nghe ngóng chép ở các nước khác.., công việc đã nhiều cực nhọc mà kết quả vẫn đầy phân vân. Có điều quyển sách mang tính cách gần như là của tập thể không phân biệt đó cũng khiến cho ta khó thấy được sự tiến triển trong nền sử học nước nhà. Trong tình hình thực tế của tài liệu, chúng ta đành phải bỏ qua điểm khởi đầu: Lê Văn Hưu. Người đầu tiên giải bày phương pháp làm sử là Ngô Sĩ Liên, nói đến kinh Xuân Thu, mẫu hình đạo lí về sử, nhưng cũng chỉ ra riêng biệt quyển Sử kí của Tư Mã Thiên. Ngoài Xuân Thu, ông còn kể các sách Đào Ngột của Tần, Thặng của Sở nhưng rõ ràng đó chỉ là viết xuôi theo dòng văn chương chứ không phải đưa ra để làm chứng tích công trình. Kiến thức chi tiết thì từ Xuân Thu, ông phải đọc đến Tả truyện như đã thấy trong các dẫn chứng. Ông có biện biệt về Chu Hi (và Tống nho nói chung), có nhắc đến Tư Mã Quang, tác giả Tư trị thông giám, về chi tiết có chuyện Tống Thái Tổ làm vua, truy phong 4 đời tổ cho làm đế. Kiến thức của ông về các sử gia này, rõ rệt hơn hết là ở phần Phàm lệ với câu “khảo với Cương mục của Chu Tử” cùng cách xếp đặt triều đại, chú ý chi li như Chu Hi về cách dùng chữ như thế nào cho đúng với vị thế của nhân vật được nói đến... Tuy nhiên, vì vướng mắc của thời đại, ông đã làm điều ấy không cương quyết như Ngô Thì Sĩ nên ông này đã vứt “Sĩ Vương” cho trở lại hàng thái thú, và quá khích hơn, đã hạ Hoàng đế Ngoạ Triều xuống làm hoàng tử, cho bà Dương Thái hậu “tử” chứ không phải là “vong” để trị tội thất tiết...! Khi Ngô Sĩ Liên kể ra Sử kí mà chỉ chú ý đến tính cách biên niên như của phần thực lục, thì ta cũng ngờ rằng ông đã không theo sát các chuyên gia Trung Hoa. Tuy nhiên như sẽ bàn, dù có biết những khu vực cần phải nói đến thì sử quan Việt xưa cũng không có cách nào thực hiện được điều mà các bậc thầy ở Trung Hoa đã làm.

Tính cách thiên tử nhỏ ở Đại Việt lan qua việc làm sử sách, thể hiện ở chỗ các sử quan về sau dùng sách của người trước, nhập chung vào sách mình mà thấy không cần lưu giữ sách cũ, khiến người sau không còn gì để đối chứng. Sử thời nào thì cũng là của vua sai làm cả, các tác giả không phải là thành phần quan trọng lắm để phải lưu tâm đến danh vị cá nhân. Ngoài sách của Quốc sử viện, Ngô Sĩ Liên còn kể các sách “dã sử và truyện kí xưa nay do các tư nhân cất giữ” được đưa về triều đình. Không thấy ông nói đến tên và tác giả của các sách ấy, trừ trường hợp đối với Việt sử cương mục của Hồ Tông Thốc. Có vẻ vị trí ông quan của triều đình khiến Ngô Sĩ Liên đã bỏ qua chi tiết về các sách kia, nhưng không thể lờ đi con người một tối làm xong 100 bài thơ “tiếng dậy kinh sư”, như ông đã chép vào sử. Ông đã đọc kĩ VSCM, biết sách “ghi chép sự việc thận trọng mà có phương pháp, bình luận sự việc thiết đáng mà không rườm rà” hẳn vì cách thức “cương mục” của ông kia đã hợp ý ông. Tất nhiên ông đã biết VĐULT và LNCQ nên mới viết nên phần Hồng Bàng thị, tuy nhiên một trong hai quyển sách đó có tên tác giả rõ ràng mà ông vẫn không đưa vào, lí do hẳn là từ quan niệm sử có cách biệt tôn trọng về phương pháp như đối với VSCMù. Cũng không thấy ông nhắc đến Nguyễn Trãi. Ông này với thời bình trở lại, đã đọc sách xưa, nghe lệnh sưu tập thơ văn Hồ Quý Li, hẵn là biết Hồ Tông Thốc như Ngô Sĩ Liên, nên viết Dư địa chí (1434) dâng cho Thái Tông, chèn thêm ông Hùng Vương vào sử Việt, thế màNgô Sĩ Liên bỏ lơ. Cũng khá dễ hiểu: Tuy Biểu dâng sách làm năm 1479, Nguyễn Trãi đã được giải oan, con được làm tri huyện (1464), sáng tác được phép thu thập (1467) nhưng lệnh ngưng khắc bản Dư địa chí (1447) vẫn còn đó, chuyện Nguyễn Trãi vẫn là chuyện “thời sự”, Ngô Sĩ Liên khôn ngoan né tránh là phải.

Về phần tài liệu được ghi nhận để làm nên TT, chúng ta đã không thể phân biệt rạch ròi phần của Lê Văn Hưu, chưa nói đến phần của các các giả về trước. Tuy nhiên các sử gia nho thần cũng không thể gạt hết các tín hiệu giúp người bây giờ hiểu biết một ít về các thời đó. Lê Văn Hưu mang tinh thần xiển dương chính giáo mà còn lạc loài, đang sống trong thời đại ông vua còn đi làm sãi, thì không thể bỏ những sự kiện của các ông, bà sãi tăng lục đã ghi chép. Độ chênh lệch ít về ý thức hệ đó khiến còn lại dấu vết về một thời có những đặc điểm rất khác xa với các đời sau. Sự mâu thuẫn giữa quan niệm viết sử của Nho gia và những ghi chép của Phật gia đã khiến cho Ngô Sĩ Liên chê “lời ghi có phần quái đản... rườm rà, chỉ làm loạn mắt”, nhưng cả đến ông cũng không thể gạt hết ra nếu không muốn không còn gì để thành quyển sử. Trái ngược lại, tuy chê chuyện quái đản nhưng vì nhu cầu cần có một thời khai sáng, ông phải đem vào truyện Hồng Bàng đầy tiên rồng, thuồng luồng, trẻ con đánh giặc, rùa xây thành... với những lời biện minh xuê xoa. Cho nên khi Nho gia chê bai đối thủ, chúng ta vẫn thấy được hiểu biết thêm qua chứng cớ hạch tội: Lê Văn Hưu cho biết các vua Lí khác xưng là “Vạn thặng”, “Phật”, Ngô Sĩ Liên cho ta thấy một dòng sử kí tăng đạo ngự trị trong các triều trước ông.

Là người sau, kiến thức nhiều hơn, tiếp xúc sách vở nhiều hơn nên Ngô Sĩ Liên có thể điều chỉnh “những chỗ ghi chép còn chưa đủ” kể cả “sửa đổi văn tự... chỗ chưa đáng” cho nên dù không có nguyên bản ĐVSK để so sánh, ta cũng nghĩ được rằng thời Bắc thuộc của Ngô Sĩ Liên đã đầy đủ hơn của Lê Văn Hưu. Và Ngô Sĩ Liên còn cải chính một sai lầm của Lê Văn Hưu – gượng gạo đẩy qua lỗi của người khác, khi nói về năm vua Tống gởi thư sang Việt là 980 chứ không phải 971. Ông cũng giúp ta ngờ rằng Lê Văn Hưu không phải chỉ viết đến hết đời Lí mà có tham gia viết sử cả đầu Trần. Đó là chuyện năm 1252, Thái Tông đánh Chiêm Thành, Ngô Sĩ Liên theo Phan Phu Tiên chép rằng đã bắt được vợ vua Chiêm chứ không phải chính ông ta. Lời phân trần viện dẫn thêm Lê Văn Hưu, nói rằng ông này là người (sử quan) đương thời phải biết rõ đã bắt được ai, nếu bắt được đúng ông chúa Chiêm thì hẳn đã chép cùng với việc ông vua Lí bắt Sạ Đẩu? Chứng cớ thật mỏng manh nhưng cũng là điều đáng để ý. Bởi vì điều đó không có gì trái với truyền thống viết thực lục của sử quan Lê Văn Hưu làm việc dưới triều Trần cả.

Việc sử dụng các loại tài liệu muộn khiến Ngô Sĩ Liên mắc phải khuyết điểm là đem thêm sai lạc vào sử, chứng cớ lớn là thêm một triều đại Triệu Quang Phục vào thời Bắc thuộc với cả một loạt thần tử từ của miếu đền. Tuy nhiên, làm người của biến loạn, từng trông thấy sự thành bại đã qua, Ngô Sĩ Liên lại có kinh nghiệm sâu sắc để nêu những nhận xét về triều Trần giúp người sau hiểu rõ, nhất là đối với trận chiến thắng quân Nguyên.

Với triều Lê đương đại, sự việc được ghi chép nhiều hơn, cả trong lẫn ngoài. Liên hệ với triều đại, những cuộc nổi dậy nhỏ vẫn được ghi chép, tài liệu của nhà Minh được khai thác. Về bên trong, sự việc được ghi đến từng ngày liên tục, không như trước kia, sử quan chỉ chú ý lúc có thay đổi triều đại, lúc có vua mới lên ngôi. Sự tỉ mỉ đó không phải ngẫu nhiên mà có. Khả năng điều khiển cuộc chiến khiến các lãnh tụ Lam Sơn ghi chép nhiều hơn theo tình hình cần thiết, nên có thể lưu lại tài liệu cho người sau hơn. Bảy năm sau khi chiến thắng, có một người ở Nội mật viện bị giáng chức vì “bồi đai bán cho người phương Bắc, dùng... giấy ghi các việc điểm binh” (chuyện ngày 22/11âl. 1434). Gọi là “dùng lầm” hẳn là một lối nói vớt cho cận thần của vua, nhưng có thể vì thời thái bình đã đến khiến cho người ta thấy giấy tờ chất đống có vẻ như thừa thãi vô ích nên đem ra dùng vào việc tưởng là thực tế hơn, nhất là khi các ông quan liên tiếp đi sứ bên ngoài tha hồ gồng gánh buôn bán với người phương Bắc!

Thế rồi sự kiện Nho Giáo độc tôn tăng dần hỗ tương theo hướng vương quyền chuyên chế đã khiến các sự kiện ghi chép trở nên một chiều thu hẹp và khó hiểu. Năm 1450 có chép chuyện tháng 7 (âl.) sứ thần Minh đi đón vua Anh Tông bị tù trưởng Dã Tiên bắt giữ (chuyện năm trước), lúc này thuận thả cho về. Có chi tiết sứ thần làm thơ, cảnh rước về Bắc Kinh, vua cũ vua mới dè dặt nhường nhịn nhau. Sự kiện này không thể ghi ngay trong năm đó được vì năm sau mới có sứ nhà Minh báo tin vua-mới lên ngôi và 7 năm sau thì vua cũ giết vua mới. Không thể hiểu bỗng dưng có chuyện nhà Minh dài dòng chen vào đây mà phải là do chủ đích của sử quan. Thời gian này ở Đại Việt, một ông hoàng thái tử bị phế (1441) và ông vua bé con lên ngôi (1442) trong đó Lê Liệt, một trong những người nhận mệnh lập vua thì hai năm sau bị bắt giam, ba năm nữa ra khỏi lao hầm, không rõ thoát tội vào lúc nào mà vợ con chỉ ra khỏi ngục trước khi sử thần chép việc vua Minh. Ngay triều vua khai sáng cũng có chuyện phế trưởng (Tư Tề) lập thứ (Nguyên Long). Dự yến đầu mùa xuân 1456 có mặt cựu thái tử Nghi Dân, trông giống như việc hoà giải của hai ông vua Minh để đến năm 1459 thì ông anh Việt giết ông em, giống như ở Minh (1457). Tuy kết quả về sau là khác, nhưng sử quan chắc là gốc Trần chỉ có thể làm chuyện cảnh cáo vương quyền Lê theo lối nói xa nói gần như thế thôi. Nêu sự việc ấy ở đây, có phải sử quan muốn phê phán việc bỏ trưởng (Nghi Dân) lập thứ (Bang Cơ) của Lê Thái Tông – hay chê về chuyện bỏ trưởng lập thứ đến hai lần, sắp thành lệ, trái với quan điểm của sử thần? Chép thơ của sứ thần Minh than khóc cho tình cảnh khốn khó của vua Minh-anh, có phải sử quan Việt muốn đứng về phe Tư Tề, Nghi Dân cho đúng tinh thần chính thống? Về những sự kiện khác, ta chỉ thấy giết ông công thần này, hạ ông kia, xá tội ông nọ mà không biết thật sự nguyên nhân tại sao, sự việc tranh chấp rối mù chỉ khiến ta đoán hiểu tại sao Nguyễn Trãi bị hoạn quan cảnh báo về ông vua háo sắc mà vẫn cố đưa Nguyễn Thị Lộ vào cung trong tinh thần còn lại của ông mưu sĩ thời chiến muốn có taytrong để giữ thân mà rốt lại cũng không bảo toàn nổi gia tộc.

Từ lâu, ngay chính các sử quan cũng biết sử không phải chỉ là chuyện kế vị, đánh dẹp, tuyển bổ quan chức... Bộ sử chuẩn mà Ngô Sĩ Liên kể ra, bộ Sử kí, thêm (Tiền) Hán thư.., không phải chỉ chép những chuyện đó mà còn nói đến kinh tế tài chính (thực hoá chí), địa chí... Sách Văn hiến thông khảo của thế kỉ XIII đã được Lê Thánh Tông dùng làm chuẩn khi sai đúc ấn; năm 1484 thấy nằm trong lời sử “trước đây, sách công hàng năm ban xuống cho các phủ ở ngoài, như ...Văn hiến thông khảo, Cương mục...” Vào nửa sau thế kỉ XVIII, Bùi Huy Bích vẫn nhắc đến phép chép “kỉ truyện” (thực hiện trong Sử kí). Và ngược về trước, có thể ngờ rằng Đỗ Thiện của đời Lí đã chép sử theo thể thức này mà không theo phép biên niên các triều đại. Không phải các sử quan ở TT không biết đến những đề mục được ghi chép ở Bắc sử, họ đã đưa chúng vào rải rác trong sách nhưng không thể làm hơn. Chỉ vì trong đà hấp thụ kiến thức của Minh thuộc đưa lại và nhu cầu dồn dập của sự tuyển lựa quan chức mới như một phương tiện tiến thân trở thành gần là duy nhất, các nho gia lo đọc sách đi thi, không đủ thì giờ để làm việc chuyên môn, chuyên sâu. Đã nhắc chuyện năm 1467, sĩ tử chỉ học Kinh Thi, Kinh Thư nhiều. Gần giống như sau này, đất Gia Định “ít học” như vua tôi nhà Nguyễn chê bai, phải nâng đỡ, các điều kiện chuyển đổi văn hoá cần phải có thời gian chín muồi, cho nên các sử quan ghi chép chuyện nhà vua, kinh thành nhiều hơn các đời trước đã là một tiến bộ rồi, không thể vượt tầm cho phép của thời đại được. Phải đợi đến Lê Quý Đôn có tâm thuật nhiều hơn trong một thời đại nhiều biến động vượt ra ngoài khuôn khổ khu vực mới thấy có chút thay đổi. Phải đợi nhà nho thất nghiệp Phan Huy Chú may mắn kê cứu từ sách vở truyền dòng, người ta mới có tập họp Lịch triều hiến chương loại chí, mà cũng từ đây phải thấy thêm thất vọng về mong ước muốn tìm hiểu sâu vào trong quá khứ.

Không có nhiều tài liệu đương thời để lại, sử quan lấy thêm sách của thời đại mình, hay không xa thời đại mình, đem hẳn vào làm tài liệu sử đích thực – tuy không phải là bộ mặt của quá khứ nhưng cũng tạo nên thêm một truyền thống khác cho lịch sử. Ngô Sĩ Liên đã mở đầu với Hồng Bàng thị khiến cho Ngô Thì Sĩ có nghi mà vẫn phải chép, chép lại cả truyện Triệu Quang Phục để thêm hãnh diện chê Bắc sử thiếu sót! Ông không làm được chuyện lớn như Ngô thì thêm bà vợ Việt cho ông Triệu Đà trong các ngôi miếu nảy ra từ truyền thống dòng họ chính thức mà ông bác bỏ. (Để đến thời bây giờ, nhân các khai quật về nhà Triệu ở Trung Quốc, có người suy ra việc tìm ra mộ “con Trọng Thuỷ” – Văn Vương, ngầm ý còn có nàng Mị Châu và mớ lông ngỗng bay đâu đó!)
ẢNH HƯỞNG CỦA DÒNG SỬ KÍ NHO GIA

Dòng sử kí Nho gia tất nhiên không phải đã chấm dứt với quyển TT mà còn kéo dài đến hết triều Nguyễn. Chút khác biệt thêm bớt nào xuất hiện giữa hai thời đại không phải là điều bàn bạc ở đây. Sự khác biệt hẳn, tiến lên một mức cao hơn của sử học Việt đáng lẽ phải có, là do tình trạng người Pháp chiếm đóng Việt Nam. Muốn hay không, người Việt cũng phải tiếp nhận thế giới khoa học của thời mới, dù là qua cái lọc, qua vòng tay của người Pháp. Họ bắt đầu khảo sát vùng đất chiếm đóng, ban đầu do nhu cầu thực tế cai trị, dần dà đi sâu vào những chuyên ngành mang tính chất vô vị lợi hơn. Trường Viễn Đông Bác Cổ (tên Việt thường gọi của Ecole Francaise d’Extrême Orient) được lập ra, đóng trụ sở ở Hà Nội từ cuối thế kỉ XIX, xuất bản Tạp chí riêng vào năm 1901, là mốc lớn cho việc nghiên cứu Đông Pháp nói riêng, Đông Á nói chung trên khía cạnh lịch sử, văn hoá, xã hội... với những tiêu chuẩn khoa học của thế giới Tây phương. Nền giáo dục mới cũng đem lại cho một lớp người những suy nghĩ khác truyền thống cũ, ít ra là ở một chừng mực nào đó.

Tuy nhiên những bài, những cuốn sách nghiên cứu về lịch sử Việt Nam dù dồi dào, sâu sắc đến đâu mà viết bằng tiếng Pháp – ngôn ngữ của chính quyền cai trị, dù các tác giả là người Việt, thì cũng không thể nào được coi là cái mốc cho nền sử học Việt Nam mới. Có chăng, một số người được đào tạo làm công chức của Trường, được hưởng thụ nền học vấn mới, đã đem kiến thức thâu thái từ đó viết ra những bài, những sách ít nhiều gì cũng khác với thời xưa. Tạp chí Nam Phong mang tính chất dilettante và tạp chí Tri Tân mang tính chất chuyên ngành (theo quan niệm cũ: ôn cố tri tân) là nơi dành chỗ cho những người đó. Và cái mốc khởi đầu đáng kể cho sử học Việt Nam phải nói là quyển An Nam sử lược (1925?) của Trần Trọng Kim. Bài, sách viết về sử Việt thời mới tuy không nhiều, không có những sâu sắc, khám phá gì mới – không thể đòi hỏi hơn – nhưng cũng có những đặc điểm chung là phần lớn chúng đã thoát ra được quan niệm đạo lí về sử nói chung, Khổng Nho nói riêng. Các triều đại Hồ, Mạc, Tây Sơn không bị ghép vào kẻ cướp nước (của vua) mà chỉ là những dòng họ kế tục trong lịch sử Việt. Tuy cũng có những ca tụng về đạo đức cá nhân, những an ủi về định mệnh, nhưng thường không ai xem việc có “đức” như là tiêu chuẩn cần phải có trong việc nắm giữ quyền bính. Nói chung, không thấy có việc sử dụng các từ ngữ kì thị, phân biệt như của Chu Hi dạy khi chép về các nhân vật lịch sử. Vẫn còn một chút quan niệm đạo đức cũ định mức chênh lệch, thể hiện trong các ngôn từ tôn xưng hay thô lỗ hàng ngày, nhưng không phải là từ ý thức nồng nhiệt bênh vực thánh giáo như xưa. Chính vì thế mà Việt Nam sử lược (chuyển tên cũ trong lần tái bản 1953) tuy chỉ là một quyển sử “lược”, quyển thông sử của ông giáo Trần Trọng Kim viết cho cấp bực trung học, lấy tài liệu phần lớn trong TT, của nhà Nguyễn, của các tác giả Pháp, quyển sử đó giữ một vị trí khá lâu dài ngay sau khi người Pháp đã ra đi, khi đã có những toan tính viết bằng tiếng Việt của những sử gia mới, của thời độc lập.

Tình hình phức tạp trong cuộc chiến 30 năm (1945-1975) khiến cho bộ mặt của nền sử học quốc gia cũng không giản dị theo với sự trôi nổi chính trị đặt để cho từng vùng của đất nước. Tình hình càng phức tạp hơn khi những người viết sử “trở về với dân tộc”, lại mang cả quá khứ văn hoá cũ ẩn giấu đâu đó để chúng lại xuất hiện dưới những dạng hình mới, nhân danh lí tưởng khoa học hay của một lí tưởng chính trị. Đọc người xưa có thể thấy những vướng víu của người nay, và đọc người nay có lúc tưởng chừng người xưa đã hiện về với áo mũ khác, loại áo cặp đôi, cặp ba, phần trong khoe ra với phần ngoài.

Từ 1955, vì Miền Nam có một chế độ theo Tây Phương (tư bản), theo một chừng mực nào đó, sử học được xem là tách rời với chính trị, với chính quyền đương chức nên từ trong các trường đại học thấy xuất hiện một số sách nghiên cứu chuyên đề theo cung cách giảng dạy ở phương Tây. Tuy nhiên như đã nói, quá khứ lại xuất hiện lẫn lộn với hiện tại theo tinh thần dân tộc huênh hoang, có khi pha lẫn một vài quan niệm xưa cũ về định mệnh, về đạo đức trung trinh của các nhân vật vốn chỉ là tán rộng từ TT. Điều đó càng hỗn độn nhiều hơn ở những “sử phẩm” trên thị trường sách báo, của những người cứ tưởng biết được chữ là viết được sử. Sử học là một khoa học, là một ý niệm khó chấp nhận nên có nhiều ngành khác lấn sân vào sử để trở thành sử kí. Nhà chính trị trong niềm u uất của người dân mất nước, đem phóng đại quá khứ dân tộc để vẽ ra một tương lai huy hoàng. Tương lai đó có vẻ đã trở thành hiện thực trong thời đại độc lập, nên nhà “nghiên cứu” thấy quá khứ kia đúng là hiện thực của thời đã qua, liền tô vẽ thêm bằng ngôn từ khoa học, triết lí mình thu nhận của thời nay. Do đó, Khổng Nho biến thành Việt Nho, dân Việt không còn là một nhúm người ở Giao Chỉ / Giao Châu như của Ngô Thì Sĩ hay lấn lên hồ Động Đình như của Ngô Sĩ Liên mà lại đúng là chủ nhân ông của đất tộc Hán, nên cố giành lấy Hà đồ, Lạc thư về mình! Chính trị, huyền sử đã trở thành lịch sử – trong ước mơ. Tinh thần dân tộc của thời mới đã làm đảo lộn nội dung đồng văn xưa cũ. Không phải người Hán dạy dân Việt mà dân Việt đã khai phá văn minh cho dân Hán. Tiến trình vương hoá không đi theo dòng địa lí bắc – nam mà là chuyển hoá tự bên trong giữa hai dân tộc trên cùng địa vực, trong đó dân Việt là chủ thể phát tán. Tuy nhiên, khi cho rằng tương quan Thiên triều / phiên thuộc của quyền lực cụ thể trong quá khứ phải hiểu đảo lộn trong lãnh vực văn hoá, nhà “nghiên cứu” triết gia muốn thành sử gia – và những đồ đệ nối tiếp trong và ngoài nước cho đến bây giờ, đã để lộ ra một tinh thần tự ti dân tộc ráng che mà không kín. Ngô Sĩ Liên đã đẩy đất nước lên đến hồ Động Đình, ngày nay người ta chỉ mở rộng nó sâu và xa theo với đà toàn cầu hoá đấy thôi!

Trên phần đất Dân chủ cộng hoà người ta cũng thấy những hiện tượng tương tự, tất nhiên không phải là giống-như-in. Buổi đầu chống Pháp, kiến thức mang từ Hà Nội thuộc Pháp còn có tác động trên những bài viết mà chính quyền không quan tâm xét nét xem nó có giống với khuôn khổ chính trị đích thực của đảng cầm quyền hay không (dù lúc này nó chưa ra mặt.) Thế rồi năm 1949 tới – năm 1949 có bằng cớ tiếp nối là đã quan trọng hơn năm 1945 vẫn thường được nhắc nhở. Hồng quân Trung Hoa chiến thắng đe doạ đồn luỹ quân Pháp nơi biên giới, không yếu ớt như đám quân binh Thanh ở thế kỉ trước. Tân Trung Quốc có vũ khí tư tưởng thời đại là mácxít, nhưng thật ra còn cả một quá khứ Hán Đường Tống theo sau, thành thử không thể ngăn cản một hình ảnh Thiên triều mới chưa kịp nhận ra trong buổi đầu. Từ đó, xuất hiện một tinh thần đồng văn mới giữa hai nước Việt Trung mà ý thức hệ mácxít biện minh cho sự hoà đồng, để “tư tưởng Mao Trạch Đông” được chấp nhận trong Điều lệ Đảng Lao Động Việt Nam (1951), không hề bị thắc mắc như một trào lưu vương hoá của thời hiện đại.

Điều đáng quan tâm cho sử học Việt Nam từ đây, là dưới nhãn hiệu mới, mối tương quan giữa người viết sử và người cầm quyền đã trở lại như xưa. Có khi người ta cũng không ngần ngại sử dụng những từ ngữ cũ – có cải biên nhưng nội dung tương quan quyền lực không khác. “Trung với nước, hiếu với Đảng” – hay có lúc “...hiếu với dân”, nhưng nước, dân là do “Đảng lãnh đạo” – một cách nói khác, như khi Lê Thánh Tông lấy làm căn cứ để hạch tội Ngô Sĩ Liên từng “bán nước” vậy. Nổi bật nhất là công cuộc nghiên cứu về thời Hùng Vương, xoay quanh việc đắp vá da thịt, choàng mũ mảng đai hia cho ông vua Hùng của Ngô Sĩ Liên, bằng các thành quả gọi là khảo cổ học và “tiếp cận liên ngành”, để củng cố truyền thuyết của Ngoại kỉ bằng minh chứng “khoa học”. Từ lời của lãnh tụ thúc đẩy: “Vua Hùng đã có công dựng nước...”, tác động của người cầm quyền thật rõ rệt. Những đề tài gợi hoài nghi lệch lạc như vấn đề tương quan Lạc và Hùng được bàn tới một cách lơ là, lạc lõng. Ý thức hệ được coi là chính thống dẫn dắt cho những nghiên cứu về “thời chiếm hữu nô lệ”, “thời phong kiến”, thời tư bản, thực dân đế quốc. Và lại cũng như xưa, người ta không bàn xem sự kiện đã xảy ra như thế nào mà lại đem so đọ các sự kiện đó theo tiêu chuẩn của ý thức hệ, không theo ông Khổng Mạnh thì theo ông Marx Engels. Hãy đọc lại lời Ngô Sĩ Liên bênh vực Không Tử, Chu Hi để đối đầu với Hồ Quý Li: “Từ khi có sinh dân tới nay chưa có ai nổi tiếng hơn Khổng Tử... Chu Tử đã theo... thì không thể nghi ngờ gì cả... Người sau... chỉ tô chuốt cho bóng thêm... không được chê bai bàn cãi gì cả.” Nghe như lời của ông Bùi Thiết trong năm 2000 ở quyển Đối thoại sử học. Nhưng trong khi ông này thẳng thắn trình bày theo tính cách luận chiến thì những sử gia khác không cần ồn ào nhiều, đã thực hiện rất trung thành tinh thần sử quan Xuân Thu đó trong dạng mới của thế kỉ XX. Trong muôn một, có thể trích dẫn một vài “thể thức Khổng Tử
– Chu Tử” của thời đại trong quyển Theo dòng lịch sử của sử gia Trần Quốc Vượng (Nhà xuất bản Văn hoá thông tin, Hà Nội 1996): “tên đô hộ kiêm đạo sĩ Cao Biền” (trang 27), “bọn phong kiến phương Bắc” (tr. 35), “học giả Tàu (không phải Hoa, Trung Quốc, tr. 41), “Bác Hồ... Người là ông tổ... (làm) một tổng hợp không tiền khoáng hậu... cả Đông lẫn Tây” (tr. 6, 13)...

Vấn đề còn lại sẽ tuỳ thuộc vào khả năng người sắp xếp giỏi hay dở để dành cho người đọc chút tự do nhận định về sử phẩm mới xuất hiện. Nhưng vẫn còn sự vướng víu áp lực vô hình của các ông tổ với đề tài nữa. Marx... không biết gì nhiều về phương Đông, huống chi là chuyện nước An Nam, nên quyển Lịch sử Việt Nam tập I còn nhiều chỗ cho sử gia tung hoành. Đến tập II thì thật là một thảm hại. Không chắc tại sử gia kém cỏi. Chỉ vì nó dính dấp đến thời hiện đại, thời Marx Engels nói nhiều về phương Tây, trong lúc bằng chứng từ địa phương đất nước còn lưu giữ không nhiều nhưng lại khác, khó cho sự sắp xếp đúng theo các Tuyển tập, Toàn tập. Thêm nữa, cách hiểu về “tính đúng đắn của Giai cấp” không dễ xác định trong sự đổi thay quyền lực có trước mắt và trong tương lai, làm rụt rè người viết... Nhờ chủ nghĩa Mao vớt vát cho sử gia có chuyện nói về nông dân, nhiều hơn là về công nhân lưa thưa. Nhưng trở lại truyền thống của địa phương thì quyền bính vẫn là điều kiện cụ thể cho việc viết sử. Cho nên người viết các sách giáo khoa Việt Nam cho thời đương đại trước mắt, chỉ còn có cách là trích văn kiện Đảng. Hơi giống sử quan chép lại chiếu, sắc (vốn cũng không phải do vua xắn tay áo viết ra mà là của bộ phận nho thần lựa chọn văn từ cho vừa lòng bậc chủ tể).

Nguồn thông tin đến với chúng ta ngày nay đã nhiều hơn xưa. Cũng giống như Ngô Sĩ Liên hưởng nhiều hơn Lê Văn Hưu, Ngô Thì Sĩ hơn Ngô Sĩ Liên. Dù sao thì cũng vẫn có hàng đống sách vở của các tác giả phương Tây chứng tỏ ưu thế nghiên cứu của họ, khác và hơn truyền thống sử học phương Đông. Hình như những nhà nghiên cứu nổi tiếng của Miền Bắc hiện nay tuy không phải của thế hệ trực tiếp được đào tạo từ thời Pháp thuộc nhưng cũng gián tiếp từ đó, qua các ông thầy cùng sách vở của người Pháp để lại, thêm chút mắm muối mác xít cố gắng cho kịp thời. Bởi vì lớp người sau họ thật là tệ hại. Hoặc cứng khều trong một thứ mácxít của trường Đảng, hoặc mê muội hãnh diện trong một tinh thần dân tộc chủ nghĩa rồng tiên của một nền văn minh độc đáo. Họ hung hăng hơn. Chúng tôi đã có dịp nói đến (nhóm) ông Bùi Thiết sử dụng quan niệm “phụ” của các sử quan đem áp dụng vào thời đương đại – tất nhiên là có xuê xoa.., và mang một lối nhìn kẻ cả đối với các tập đoàn dân tộc phía Nam, bằng ngôn từ thời đại mới nhưng không giấu được tư thế của một thiên triều nhỏ mà sử quan xưa nói thẳng thừng hơn. (TCĐT, “Tham gia đối thoại sử học”, có in lại trong tập sách này.) Những điều này thì các bậc đàn anh của họ cũng không thể cởi bỏ hết. Cái học gián tiếp như đã nói trên không giúp họ rũ bỏ những quan niệm xưa cũ của Nho gia truyền lại, huống hồ là còn có các biến chuyển mới củng cố thêm. Với sự khủng hoảng kinh tế nội bộ dẫn đến “Đổi mới” và sự suy sụp của hệ thống xã hội chủ nghĩa, khi mácxít chỉ còn là một nhãn hiệu cần thiết thì nội dung dân tộc càng phải được đề cao. Quyển TT được tập thành bằng một tinh thần dựng nước, giữ nước và tuyên dương Thánh giáo, nay đem ra bàn lại về giá trị của nó, về khả năng của các sử quan xưa thật dễ có sự tán đồng, ca tụng, thêm thắt với những xê dịch cho hợp với thời đại. Điều đó thấy rất rõ nơi người giới thiệu bản dịch 1993.

Không vượt nổi tinh thần Nho gia, người ta tán tụng công chống ngoại xâm của Lê Hoàn, công “thống nhất” đất nước của Đinh Bộ Lĩnh (nối tiếp Vũ Quỳnh “nêu rõ đại nhất thống”), không chê Dương Thái hậu như Nho gia nhưng lại vẫn giữ quan điểm trung trinh – một cách khác. Lời tán trợ hành động của bà Dương này (dẫn trong Tìm hiểu xã hội Việt Nam thời Lí Trần, Hà Nội, 1981, tr. 681) từ nơi ông Đặng Thai Mai, một người phát triển kiến thức trong giai đoạn Pháp thuộc, chứng tỏ sự liên tục tâm tưởng của Nho gia được có đà gìn giữ đến các thế hệ sau, không thể nào bị đánh bạt được bởi một lớp sơn sử học khoa học mỏng manh.

Tinh thần dân tộc mới cũng trôi nổi theo tương quan đồng văn mới. Nhà chính trị đem áp dụng sít sao tổ chức quân sự, xã hội của tư tưởng Mao Trạch Đông, trừ những phần có hại đến quyền bính của mình (như quan điểm “tạo loạn” của phong trào Hồng vệ binh, được rụt rè bắt chước vì tình thế thúc đẩy, với thành phần khác, và bị dập tắt ngay trong cuộc cởi, trói các năm 1986-1988). Nhà sử học bàn chuyện quá khứ, né tránh gây mâu thuẫn trong hiện tại bằng cách đổ thừa cho “thời phong kiến”, do bởi một tâm thức phiên thuộc chưa thành hình rõ rệt trong buổi đầu tiếp nhận nồng nhiệt. Chưa kịp có một thời đồng văn dài yên ổn như của Ngô Thì Sĩ cho nên người ta chộp lấy một nửa ý của ông ta để tán dương hành động làm “cách mạng” sử kí về quan điểm đối với nhà Triệu, hợp với tinh thần dân tộc mới. Tuy nhiên, không biết chừng nếu vạch ra ý “nội thuộc” đi kèm ý ngoại thuộc, thì người ta lại có thể lấy một nửa của Ngô Thì Sĩ đánh nửa kia, cũng của ông ta, để so đọ với thời đại của mình!

Về phía Trung Quốc, tâm thức Thiên triều cũng không dễ gì xoá bỏ, nhất là khi có bằng chứng được học hỏi, và có ban phát nuôi dưỡng tận tình. Xưa một chút, Tôn Văn chê dân An Nam mang tinh thần nô lệ tận căn bản; có đổi-đời thì khi giận dữ, Đặng Tiểu Bình cũng quyết “dạy (thêm) một bài học”. Không phải chỉ ở tầng lớp trên. Người công an Trung Quốc khi hỏi ông Tô Hoài nơi biên giới: “Sao các đồng chí đánh đồng chí Pôn Pốt”, lời đó không phải là một yêu cầu thông tin, không phải là thắc mắc của một thanh niên đi tìm kiến thức ở một ông già đến từ nơi xảy ra sự việc, mà là lời của một bậc trưởng thượng trách móc bầy trẻ lung lăng, làm phiền người lớn. Sự hoà hoãn của tinh thần đồng văn có khi làm dịu mâu thuẫn đến mức độ có lệ thuộc chen vào, trong khi sự khác biệt văn hoá lại làm tăng xung đột chủng tộc. Khi quân Minh sang thì con cháu họ Trần, quan lại ùn ùn hợp tác, át hẳn lớp người chống đối. Nhưng khi người Pháp đến Việt Nam thì ra phục vụ “Tân trào” lúc đầu chỉ có loại bồi thông ngôn Trần Bá Lộc, con nhà bá hộ Đỗ Hữu Phương – mà ông này khi bày mưu đánh Quản Lịch (Nguyễn Trung Trực) còn thấy xấu hổ “Đừng nói cho người An Nam hay...”

Tương quan đồng văn khiến cho những người hợp tác không thấy khó khăn trong vấn đề hội nhập. Trên vùng đế quốc Trung Hoa rộng lớn, các bộ phận dân chúng địa phương vẫn không thấy khó khăn vì tiếng nói khác biệt. Họ đã có thứ chữ viết đồng nhất để phát biểu ý kiến, có sẵn những ý kiến được khuôn đúc trong một ý thức hệ chung, một tâm tình văn hoá chung trên tầng lớp cao để biểu lộ ra. Vì thế sau khi Lê Tắc về với Nguyên thì vẫn có chức phận, Hồ Nguyên Trừng thoát nạn tru di thì lại làm quan lớn trong triều Minh. Có bao nhiêu người như thế từ Đại Việt sang mà ta không biết đến chỉ vì không còn một quyển An Nam chí lược hay Nam Ông mộng lục cho người sau nhớ lại? Quan điểm của Ngô Thì Sĩ, như đã bàn ở trước, không có gì là mâu thuẫn cả mà lại còn cho thấy tính chất của mối tương quan thiên triều – phiên thuộc dai dẳng, phức tạp. Mười mấy năm sau khi Ngô Thì Sĩ chết đi, Lê Chiêu Thống chạy sang cầu cứu quân Thanh, trong đó có người về sau không chịu róc bím: Lê Quýnh. Các quan tòng vong đó chỉ làm như Ngô Thì Sĩ, nếu ông này còn sống. Các sử gia của thời bây giờ, co rút trong quyền bính truyền thống trở lại, có lẽ chưa đủ tâm thuật và kiến thức để nhận ra dù vẫn có các sự kiện tương tự tiếp nối. Họ theo lệnh quân vương mới, né tránh động chạm đến đàn anh trong thời kì tiếp nhận, nhưng lại hùng hổ bới móc, nặng nề lời lẽ trong thời kì có xung đột, và tịt ngay trong biến chuyển xoay chiều nối tiếp. Bao nhiêu hội nghị sử học mở ra đủ cho các bài tham luận chống bá quyền bành trướng phương Bắc, đã lên tiếng, và đã lỡ làng vì không tính kịp thời gian?

Họ vẫn chỉ là sử quan, nhưng có lẽ nhiều khổ tâm hơn người xưa. Vì thế giới đã mở rộng hơn.
22 Giêng 2001 Văn học tháng Ba, tháng Tư 2001
III SEX và TRIỀU ĐẠI

Sớm mai lên núi hái chè, Gặp thằng phải gió nó đè em ra. Em van nó cũng chẳng tha... (ca dao) “Ngô Phụ quốc như lồn, Lê Đô quan như cứt” (Dư luận đương thời phê phán triều đình Lí) Mồng một tháng giêng (1501), vua về Tây Kinh, cấm các quan không được sai quân cờ chở vợ con, đĩ đi theo, bừa bãi tình dục... (Toàn thư, XIV, 23b) Trích Trị bình bảo phạm

(Nguyên tắc báu cho việc trị bình) 1511: Quan các nha môn trong ngoài... không được sai khiến người dưới quyền dắt mối gái điếm...

Sex, hiểu như là giới tính liên hệ với dục tính không thường thấy trong sách sử. Vẫn có thể thấy đàn ông làm vua, đàn bà làm hoàng hậu, thứ phi – với vài bà ngang ngược nhảy lên ghế rồng trị nước khiến đàn ông tức tối gán cho các bà đủ thứ tên xấu xa. Giới tính ghi ở đây là điều không thể tránh né, nhưng được sử quan hiểu rằng không cần bàn đến vì lẽ đương nhiên của sự phân biệt phái tính. Rồi lại vẫn có đấy, các quan thị ẩn khuất cúc cung phục vụ nội cung hay ra mặt lấn át triều đường, cả đến tung hoành giữa chốn ba quân, nhưng cũng phải nói đến vì đây là một tổ chức xã hội, tuy là riêng cho một tầng cấp ở đỉnh cao. Vẫn có đấy các đoạn văn phẩm bình những ông vua mê đắm tửu sắc, dâm loạn... Tuy nhiên các lời cao ngạo này của sử thần lại chỉ nhắm mục đích biện minh cho một lí thuyết sử học thiên về đạo lí chính trị được dạy dỗ từ các bậc thầy Khổng nho, càng xa cỗi gốc càng nghiêng về một tinh thần nghiêm túc thanh giáo, xa rời đến mực khinh ghét một sinh hoạt cơ bản nhất của con người vốn là đầu mối của sự tồn tại, phát triển, điều mà những người đại diện Thánh giáo này vẫn thực hiện thường xuyên, và dân chúng dưới quyền họ lại đưa lên thành tôn giáo, hay ít ra là một tín ngưỡng sâu đậm trong tâm hồn với những bằng cớ vật chất không thể chối cãi.
SEX VÀ CÁC CẤP BỰC NHO THẦN

Muốn tìm tính chất giới tính trần trụi, hay có liên hệ với dục tính trong sử Việt phải đi ngược dòng thời gian của tài liệu còn giữ lại qua bao sửa đổi của người sau. Điều này thì không phải chỉ là chuyện của Việt Nam – Đại Việt. Bởi vì không có Việt Nho mà chỉ có nho-Việt học của người Trung Quốc, của Khổng Nho. Nho Giáo qua các lí thuyết gia triều Tống mang tính cách thanh giáo gay gắt, khai triển từ cơ sở nghi lễ thích dụng cho quân quyền, được tuyên dương trong các triều Minh Thanh. Nó có một thời gian dài đủ để tác động sâu xa trên các nho thần Việt Nam và đi vào sử sách.

Trung Quốc không phải chỉ có Nho Giáo nên cổ sử của họ thời Tam Hoàng Ngũ Đế còn có chuyện rồng giao phối rải tinh khí trước sân chầu, văn khắc đời Hán còn có hình bà Nữ Oa và ông Phục Hi quấn đuôi vào nhau, Đạo gia như Cát Hồng, một thời làm huyện lệnh Câu Lậu ở Giao Chỉ, chỉ rõ phương cách thi hành tính dục để thành tiên thánh... Nho Giáo lại cũng không phải là Tống Nho cho nên ông Khổng Tử ngay cả khi bàn về đạo trị nước cũng không phải chỉ nói chuyện tôn ti, cương thường mông lung. Mà rất cụ thể. Bị vạ vì nàng Nam Tử, ông cũng biết than “Ta chưa thấy ai hiếu chính như hiếu sắc”, nhưng trong đạo Tề gia – trước giai đoạn Trị quốc, Bình thiên hạ, ông có dặn cách xử trí cho người đàn ông đa thê của thời đại ông: “Người thiếp dù có già, nếu chưa tới 50 tuổi thì cũng nên gần gũi 5 đêm một lần.” (Lễ kí, dẫn theo Reay Tannahill, Sex in History, New York 1982, tr. 184. Bản dịch của Nguyễn Tôn Nhan: Kinh Lễ, Nxb. Văn học 1998 không có câu này, có lẽ vì dịch giả đã lược bỏ nguyên bản rất nhiều.) Đó không phải là chuyện riêng tư trong phòng kín, bởi vì nếu không giữ yên gia đạo, nếu có xảy ra xào xáo thì hàng xóm biết chuyện, mất mặt, làm sao thi hành việc công, làm sao lấy được lòng tin cậy của vua chúa? Vua quan Việt đời Lê làm luật theo sách nhà Đường không thể nào không chịu ảnh hưởng: “Chồng sơ với vợ, đến 5 tháng không đi lại, cho phép người vợ cáo lên quan sở tại và xã quan làm bằng, thì mất vợ.” (Phan Huy Chú, Lịch triều hiến chương loại chí, Hình luật chí, H. 1992, tập II, tr. 327.) Với điều kiện kèm theo, “nếu có con thì cho hạn một năm”, ta không rõ, có một con hay mười con có khác gì nhau, bởi vì với vợ già mười con thì khó theo luật lắm. Mà mất vợ theo kiểu này thì cũng nên dọn tiệc ăn mừng!

Nho gia Việt bình thường làm ra dáng không lưu tâm đến chuyện đó. Họ được huấn luyện theo một thiên hướng khác nên không thể tin rằng có ý thức tính dục trong câu nói của bậc Vạn thế Sư biểu. Chỉ trong tinh thần phe phía họ mới sáng suốt lên khi công kích đạo Phật: “Khuyến thiện trừng dâm, con ai đẻ tháng Tư mồng Tám?” Còn thì họ vẫn nghe đến câu “Thư trung hữu nữ nhan như ngọc” nhưng cứ coi như một lời khuyến khích học vấn thanh cao mà không thấy hàm ý sử dụng hình ảnh sex của người xưa, lúc chưa bị những lời giáo huấn về “lễ” che lấp. Cũng như khi kính cẩn quỳ lạy Hoàng Đế, lết tới ôm gối theo kiểu “bảo tất” học được của vua Thanh, họ cũng có thể tưởng tượng những gì thầm kín trong cung thất nhưng cứ xưng tụng bậc Con (của ông, bà) Trời (đẻ ra) theo kiểu “nói dậy mà không phải dậy”. Chỉ có ông vua mới chỉ ra sự thật không ai dám nói đó, và có lọt ra ngoài, có lưu truyền lại hậu thế thì không phải qua tai, qua miệng của người trong nước, người ở trong nước. Giá như đừng có ông Tây Chaigneau giúp việc cho Nguyễn Ánh, giá ông con lai tên Đức không di tản qua Pháp viết hồi kí thì hậu thế không biết Gia Long đã dạy cho cậu bé bài học sinh lí đầu đời như thế nào. Và để người Việt ngày nay hãnh diện đã có ông vua, trước cả người nước Mĩ, biết sự giáo dục sinh lí cho trẻ con quan trọng là dường nào: Nó có cơ làm đảo lộn cả một ý thức hệ!

Như đã biết, quyển TT là do tập họp sử quan nhiều đời viết nên. Phần của sử quan thời Lê Trung hưng khô khốc, buộc Lê Quý Đôn phải chê bai. Thời Lê sơ có ông vua được ngày nay coi là “nhà chính trị tài năng, nhà văn hoá lỗi lạc, nhà thơ lớn” (tiểu mục trong quyển sách kỉ niệm 500 mất của Lê Thánh Tông, xuất bản năm 1998), trừ một lời đâm-ngang của ông Trần Quốc Vượng, nhưng ngày xưa ông sử quan Vũ Quỳnh đã có thể nói mơ hồ về căn bệnh “xã hội” của ông hoàng đế, một phần chắc vì e sợ lời nói không thanh tao, phần khác vì vấp phải khả năng kiến thức y tế của thời đại. Trước ông một thế hệ, sử quan Ngô Sĩ Liên, dưới quyền của ông vua luôn luôn đề cao thánh giáo, đã dọn lại sách sử cũ, quyết định “lễ nhạc... chẳng có điều gì sai mà không sửa đổi” (Biểu dâng sách), cho nên đã xoá bỏ nhiều ghi chép của người trước – tuy không thể nào tước sạch, chỉ vì người trong quá khứ đã không sống như thời ông, đi theo một lí tưởng chẳng bao giờ đạt được của tầng lớp ông. Sự cách biệt đó thấy rất rõ khi so sánh TT với ĐVSL, quyển sách tuy cũng của nho thần nhưng là người của thời đại về trước.

Chẳng ở đâu trong TT thấy được đoạn văn này:
“(Năm Ất tị, 1185) Kiến Ninh Vương là Long Ích đốc suất quan lính hơn 12 000 người đi đánh bọn Sơn Lão ở sách Linh để báo thù trận La Ao. Quân kéo đến đóng ở thôn Đỗ Gia, Long Ích bắt giữ hết cả (người ở đó). Bọn Đinh Võ kêu than một cách thảm thiết. Người đi theo là Nguyễn Đa Cẩm thấy bọn Đinh Võ bị bắt làm tù, khoái chí bèn la mắng nhục mạ và đái vào miệng bọn Đinh Võ. Giống rợ Lão có tính hung hãn bèn cắn âm hành của Đa Cẩm. Đa Cẩm dùng tay đánh, Đinh Võ sẹo mất cả mồm. Đa Cẩm cũng ngã xuống đất gần chết. Do đó Long Ích mới sai các quan chức làm con cá gỗ khớp mồm bọn Đinh Võ, xong, dùng gậy đánh chết rồi đem phơi khô thịt của bọn ấy”. (Chép gần nguyên văn trong bản ĐVSL do Nguyễn Gia Tường dịch, tr. 226.)
Chỉ vài năm sau (1189), ĐVSL (tr. 229) lại chép về một bộ phận sex khác, “ghê gớm” hơn: “Nhà vua (Lí Cao Tông) sai Thái phó là Ngô Lí Tín, Đô quan lang trung là Lê Năng Trường xét xử về vụ tranh tụng quan Thiếu sư là Mạc Hiển Tích. Bọn Lê Năng Trường sợ Mạc Hiển Tích nên không dám tìm tòi tra xét. Người trong nước cười giễu rằng: ‘Ngô Phụ quốc là lan, Lê Đô quan là kích’.” Người dịch viết hoa hai chữ lan và kích vì nguyên bản còn thêm: “Lan và Kích là hai người cuồng.” Tội nghiệp người chú thích phải khổ công tìm kiếm hai người ấy trong sử sách để rồi bàn lan man mà không thấy rằng ý về “hai người cuồng” chẳng ăn nhập gì với nội dung chuyện kể cả. Câu phát biểu hàm ý khinh miệt, chửi mắng đến tàn tệ thì liên hệ gì đến người cuồng? Rõ ràng sử gia phải né tránh khi chạm đến một bộ phận sex ghê gớm hơn: Kích có âm gần cận với “kít”, một phát âm slang của “cứt”, và lan là “lồn”!
Hình như đây là hai đoạn văn độc nhất trong sử cũ có nhắc đến bộ phận sex mà Ngô Sĩ Liên đã lược bỏ có lẽ vì “thô vụng” như ông đã cho biết khi biên tập sách xưa. Đoạn văn phát biểu bằng chữ Hán nên ta không biết người xưa gọi âm hành là gì – có lẽ cũng gần gần như người nay mà thôi, bởi vì các từ này mang tính cấm kị (xấu, dơ nhớp) nên có thể vẫn giữ nguyên trạng qua thời gian. Ví dụ, (Lí) Thường Kiệt có thể mang tên trong cung đình là “thằng Cặt / thằng Cu” cùng với tên “thằng Cứt” (xem sau). Tuy nhiên với một hai chút ghi chép còn sót lại đó, ta cũng có dịp để nghĩ rằng nếu ĐVSK của Lê Văn Hưu hay các Thực lục của Đinh, Lê còn nguyên vẹn chắc sẽ cung cấp cho ta những cung cách xử trí tuy thô lỗ nhưng rất sát thật với đời sống hàng ngày của người xưa như thế.
GIỐNG ĐỰC VÀ GIỐNG CÁI TRÊN TRIỀU ĐÌNH
Trên tột đỉnh quyền bính của nước Việt chỉ có một người đàn bà được sử ta cho là đã xưng “vương”: Trưng Trắc. “Vua nước/dân Việt” đó (VĐULT, 1329) lại chỉ được vua Trần phong là “Phu nhân” chỉ vì các ông không công nhận có vua đàn bà. Trước Trần có một cô bé (Chiêu Thánh) làm kẻ lót đường cho dòng họ nhưng cũng bị né tránh chữ “vương”, chỉ được gọi là Chiêu Hoàng. Chúng ta người đời nay vẫn không thể tranh luận được gì nhiều hơn. Chúng tôi từng nhắc đến các dấu vết rất nhiều trong thời có sử về vai trò nổi bật của người phụ nữ Việt nắm giữ giềng mối truyền thống. Tuy nhiên lại cũng biết rằng việc cầm quyền thật sự là của người đàn ông thuộc dòng nữ chứ không phải là đàn bà. Có lẽ, theo với thời gian, tổ chức xã hội phức tạp hơn, nhất là trải qua ngàn năm thuộc trị, người chủ tể mang vương hiệu của hệ thống quân quyền Bắc phương không thể là đàn bà tuy sự ghìm giữ của thói tục địa phương vẫn còn giữ lại cho họ một địa vị cao trong xã hội mà với thời gian cũng phải thu hẹp dần.
Từ uy lực của truyền thống chuyển qua sức mạnh của giới tính
Chính vì nhận ra sự níu kéo của truyền thống nói trên mà chúng ta không lấy làm lạ như các sử quan nho thần về việc các ông vua Đinh, Lê và vài ông vua Lí đã lập nhiều hoàng hậu. “Hoàng hậu” chỉ là một cách gọi thuận tiện cho sử quan khi phải nói về vợ các ông vua. Đúng, đó chỉ là vợ các ông Đinh Bộ Lĩnh, Lê Hoàn, Lí Công Uẩn..., giản dị có thế mà thôi. Tuy nhiên vẫn có điều nói thêm về các bà vợ này với vai trò khuất lấp nhưng không che giấu hết sự thật lịch sử bên dưới các danh hiệu vương giả vay mượn của họ.
Ta chú ý đến một số hoàng hậu có chữ “quốc” kèm theo: Kiểu Quốc, Cồ Quốc của Đinh Tiên Hoàng, Trịnh Quốc của Lê Đại Hành, Tá Quốc của Lí Thái Tổ. Hẳn không phải các bà đó vốn có tên cùng âm, mang ý nghĩa xa lạ khác nhau nhưng do sự diễn dịch của sử quan, đã tạo ra sự đồng âm bắt buộc. Sau ngàn năm Bắc thuộc, người thủ lãnh đã xưng vương thì các bà vợ phải được gọi với tên trang trọng của tầng lớp thượng lưu Trung Quốc. Trừ bà Ca Ông còn có dáng Di Lão gốc như của Đinh, tên các bà khác đều nghe rất kêu: Đan Gia, Trinh Minh, Đại Thắng/Thánh Minh (Dương Hậu), Phụng Càn Chí Lí, Thuận Thánh Minh Đạo. Vậy thì chữ Quốc trên chỉ có nghĩa là “nước”, các bà trên là đại diện của một “nước”. Dấu vết tàn dư của chữ Quốc ở cuối đời Trần là việc phong cho bà Thái trưởng công chúa Thiên Hinh ở “Lạng Quốc” (Lạng Sơn.) Các ông vua có tôn hiệu chữ Hán dài dằng dặc, các bà vợ có tên sang cả, hẳn là do các quan học chữ Hán/nho (hay chính người Hán như trường hợp Hồng Hiến của Lê Hoàn) đặt ra. Họ đã từng ghi chép sử kiện của triều đại dựa theo các biến động tương tự ở phương Bắc: Chúng ta đã thấy sự tương đồng trong cuộc tranh chấp giữa Ngô Xương Văn và Đinh Bộ Lĩnh với chuyện giữa Hạng Vũ và Lưu Bang, chuyện Lê Hoàn cướp ngôi Đinh được diễn tả như cuộc binh biến Trần Kiều của Triệu Khuông Dẫn lấy ngôi nhà Hậu Chu. Ý thức bắt chước cho được ngang tầm với người cai trị cũ khiến cho cái cổng ngoài của kinh đô Hoa Lư mang tên một biên ải của Trung Quốc, cửa Đồng Quan, nơi đó thay vì có quan quân bị lưu đày canh chừng sa mạc, lại có người đầy tớ (hoành) tước Phúc hầu tên Đỗ Thích, ngủ giữa trời nằm thấy sao rơi vào miệng, nhân dịp trở về nhà chính, liền làm việc thí nghịch tưởng là để hoàn thành thiên mệnh được trao. Những cuộc phân tranh sau khi thành phần đế quốc Đường ở phương Nam sụp đổ cũng tạo nên những lãnh chúa địa phương mà hình tượng Thập nhị sứ quân không phải chỉ có 12 người, đã cho ta thấy tính chất manh mún của nó. Ngô Quyền xưng vương trên phần đất đô hộ cũ, phải coi đó là nước, nước Đô Hộ. Nhà Đinh có tên nước được ghi lại là Đại Cồ Việt nhưng còn lưu dấu tên của triều trước khi phong cho ông lãnh chúa Lê Lương ở một vùng Ái Châu mà quyền hành ông hoàng đế không với tới, là “Ái Châu, Cửu Chân Đô quốc dịch sứ”, nghĩa giản dị là “ông quan phụng mệnh coi đất Ái Châu, Cửu Chân của nước Đô (hộ)”. Thật ra đây là ông vua nhỏ, cũng như vô số vua nhỏ khác chiếm quyền trên thân xác tan rã của cựu phủ Đô hộ. Tính chất liên minh khu vực của thời kì hậu thuộc địa thấy rõ với nhiều trường hợp thời Ngô, Đinh, Lê. Ta biết được nhà Lí áp dụng liên hệ hôn nhân để lấy vây cánh là nhờ tài liệu ghi lại dồi dào hơn nhưng điều đó không phải đã không từng xảy ra về trước. Các bà được coi là hoàng hậu ngang nhau có nguyên nhân hẳn là từ những thế gia ngang ngửa quyền hành trong vùng, những tập họp địa vực hoặc cũng tự xưng là “quốc”, hoặc được nâng cấp là “nước” để ngang tầm với phía thông gia. Và sử quan thời đại cũng lại có một mẫu hình phương Bắc để chính danh cho sử sự: lịch sử Xuân Thu Chiến Quốc với các “nước” tranh giành nhau trên quyền bính tột đỉnh mà không mất sự gián đoạn giao tiếp bên dưới, ở đây là của cựu thuộc địa phương Nam. Bà Cồ Quốc có thể xuất thân từ tập đoàn Đinh cầm quyền kèm trong danh hiệu nước: (Đại) Cồ Việt – “đại” chỉ là chữ Hán của “cồ”; Kiểu Quốc là của tộc đoàn Kiểu thời tranh chiến mà Đinh thu phục; Trịnh Quốc là từ một tập đoàn Thái nào đó như ta sẽ thấy xuất hiện nhiều về sau. Tăng lục Trương Ma sáng tạo ra các danh hiệu này chăng?
Quan niệm về sự đối kháng tập đoàn trong tính cách chiến tranh khu vực ít nhiều gì cũng cho thấy rơi rớt của hình thức xung đột bộ lạc, trong đó tù binh nữ được coi như là chiến lợi phẩm, thể hiện nơi việc Lê Hoàn sử dụng các người vợ lớn nhỏ, các người hầu cận, ca kĩ của chúa Chàm sau trận chiến 982. Và cũng chính trong tâm thức thời đại đó mà các bà vợ “Di” có quyền “tay hòm chìa khoá” một khu vực như dưới đời Lí tiếp theo ngay sau đó, còn những đứa trẻ sinh ra, vốn thường bị ruồng bỏ vào thời gian sau, lúc này lại được công nhận chính thức, đương nhiên hưởng quyền lợi như các anh em khác mẹ khác để rồi theo khả năng riêng, cướp được chính quyền, nối nghiệp cha dù với sinh hoạt khác lạ đã khiến cho sử quan đẩy vào địa vị tội nhân của lịch sử: Đó là trường hợp Lê Ngoạ Triều ta đã bàn tới.
Sự sử dụng nữ tù binh của phe chiến thắng đương nhiên là có tính chất ép buộc nhưng cũng có thể thấy là điều bình thường. Trường hợp gặp phản kháng như Mị Ê là đặc biệt. Lí Thái Tông là “the right man in the wrong place”. Ông hấp tấp không lường được tâm cảm của kẻ thấy cảnh nước mất nhà tan còn sờ sờ trước mắt, và còn có sông nước thuận tiện bên cạnh tù binh, chứ nếu ông từ từ đưa về Thăng Long, an trí ở cung Ngân Hán xây xong thì Mị Ê hẳn cũng như Bà chúa Lẫm, Bà chúa Dệt Lĩnh nào đó được chia phần ruộng của ông hoàng đế điền chủ, sẽ thu lúa ruộng, trông coi quan nô tì trồng dâu nuôi tằm, an hưởng phúc mới, không cần phải tạo ra một cái chết bất đắc kì tử làm hoảng sợ ông vua của một thời lẫn lộn thần người, phải xây miếu đền để cầu xin tha thứ. Các nho thần về sau cũng chỉ là làm việc phụ hoạ, tán tụng người chết theo quan điểm của mình học được, vừa tỏ lộ được sự thông thái vừa để vớt vát uy tín của đấng quân vương vốn chưa từng sống như mình tưởng.
Sinh hoạt riêng tư ở cung đình tuy không bày tỏ nhưng ta thấy được sự biểu lộ tính dục trong các tên cung điện. Bỏ qua các tên sang cả thì ta thấy “cung” chỉ là “phòng”, “điện” chỉ là “nhà” để hiểu những diễn biến bên trong mà không ngạc nhiên. Lê có các điện Phong Lưu, Tử Hoa, Bồng Lai, Cực Lạc, và chỗ nằm ngủ được gọi là Trường Xuân. Các danh xưng cùng ý nghĩa hưởng thụ xác thịt đó khiến ta ngờ rằng người đặt tên lầu Đại Vân mà Lê Hoàn khoe với Tống Cảo, hẳn có chủ ý liên hệ với chuyện “mây mưa”. Lí Thái Tổ cho mở cửa Phi Long thông với cung Nghênh Xuân, có nghĩa là con rồng cao cấp sẽ đi qua cửa ấy để hưởng thú vui chăn gối, cũng như tất phải nằm chung với cung nữ nên một chỗ ở của những người này có tên là Long Thuỵ (có lẽ nên sửa chữ “thuỵ” của bản chính thành: ConRồngmỏi-mệt-thiếp-đi), cùng tên với điện Long Thuỵ được giảng rành rẽ: “làm chỗ cho vua ngủ nghỉ”. Cung Long Thuỵ được xây cùng với cung Thuý Hoa cho cùng mục đích, và khi nơi này xong thì có việc khánh thành trang trọng, đại xá, ban thưởng, trong khi sử quan không hề nói đến cuộc khánh thành nào khác. Lí Nhân Tông thì có cung Hợp Hoan (1089) mà sử quan không cần phải giải thích công dụng của nó, chúng ta vẫn có thể hiểu ngay.
Vì Lí có chút đổi khác. Là dân lưu vong, Lí không có cơ sở bản thổ ở Hoa Lư nên phải dựa vào binh lực và hệ thống tôn giáo có sẵn mà phá vỡ truyền thống địa phương. Vẫn còn các bà vợ mang chức “hoàng hậu” nhưng chen vào là một phân biệt cấp bực, cho bà vợ mang tên Lập Giáo đứng trên hết với quy chế xe kiệu và y phục khác hẳn những người kia. Sự dời đô về gần gũi trú quán quê nhà, với thủ phủ Đại La cũ có thói tục sinh hoạt thuộc địa hẳn là quen thuộc hơn so với thời ở hang động Hoa Lư , đã đem lại tự tín cho triều mới hơn, nên lại có sự đổi thay. Lí Công Uẩn có ba bà hoàng hậu mới mà ý nghĩa loại bỏ những người cũ nằm trong ghi chép “lại lập ba hoàng hậu” và tên mới đầu bảng của hoàng hậu Tá Quốc. Nước bây giờ chỉ có một, và vị thế tôn giáo phù trợ phải theo bà Lập Giáo tụt xuống sau cùng. Từ đây, ảnh hưởng vào triều chính của người phụ nữ Đại Việt không chỉ dựa vào truyền thống cũ nữa mà đi theo quy trình chung nhất của nhân loại các thời trung cổ, là sử dụng âm mưu của giống cái chen chúc trong một cung đình phức tạp, nhiều thứ bực nhưng cũng dễ đảo lộn.
Điều đó thấy ngay trong đời thứ hai của nhà Lí. Lí Thái Tông vẫn lập 7 hoàng hậu nhưng có một hệ thống cung đình (1041) hợp với tình hình mới trong đó có thêm nhiều vợ nhỏ khác chủng loại (như người họ Đào ở Chân Đăng tây bắc 1033), và hẳn ông không chừa các nữ tù binh Chàm tập họp vào cung Ngân Hán 1046 – cái tên có ý nghĩa của một sự xa cách đường đất mà nay lại được tiếp cận chung chạ. Cho nên vị trí “hoàng hậu” thấy là bình thường trong quá khứ nay có thêm dấu vết của sự thiên lệch ưu ái. TT không nói gì hơn, chuyện năm 1035 “lập người thiếp yêu (không rõ tên) làm Thiên Cảm Hoàng hậu, phong Hoàng tử Nhật Trung làm Phụng Càn Vương”. Tuy nhiên chúng ta lại thấy rằng tôn hiệu của bà được dùng làm một phần niên hiệu của vua sau trận thắng Chiêm Thành (Thiên Cảm Thánh Vũ) và cổ tiền gia ngày nay còn giữ được các đồng tiền có chữ “thiên cảm”, “(phụng) càn vương”. Phụng Càn Vương chỉ đứng sau Thái tử Nhật Tôn (Thánh Tông sau này) và từng cầm quân đánh giặc (1043), giữ kinh thành khi cả vua và thái tử cùng xuất chinh (1037). Rồi ông mất tăm dạng, gây thắc mắc hữu lí cho người sau, vì nếu ông chết bình thường thì ắt cũng phải được ghi chép cẩn thận như những người ít có tầm quan trọng hơn ông nhiều.
Hệ thống cung đình có thứ bực của Lí đã thành hình, tuy còn chông chênh nên khiến phát sinh nhiều mâu thuẫn trong việc thế tập, thể hiện bằng những cuộc âm mưu hoặc phản kháng vũ lực. Thân Lợi (“thằng Suy Vi”, bia Đỗ Anh Vũ +1159) làm loạn trong hai năm 1140-41, được sử quan cho là “tự xưng” con của người thiếp không được Nhân Tông thừa nhận nhưng có thể là đúng như đã cáo với nhà Tống, và nếu ta xét theo khả năng tập họp binh lực được nhiều người theo của ông. Trái lại, Thiên Lộc con người thiếp yêu của Thần Tông lại suýt được lên ngôi nếu không có cùng một lúc cả ba bà phu nhân tranh đấu theo kiểu vừa hối lộ với thế lực khác, vừa làm áp lực tình cảm với ông vua chỉ còn chút hơi tàn, để đổi di chiếu.
Cái đà của áp lực phái tính đó trong cung cấm khiến cho uy lực dòng nữ ngày xưa đang lây lất trong triều Lí, lại có dịp tồn tại trong sự kèn cựa chiếm đoạt quyền hành. Việc cậu bé 3 tuổi Thiên Tộ (Anh Tông) lên ngôi làm nổi bật vai trò những người bên ngoại họ Đỗ trên chính trường. Mẹ Thần Tông họ Đỗ (+1145), bà nội của ông vua bé con, đã đem em là Đỗ Anh Vũ vào nắm quyền. Thoáng về trước ta đã thấy có những người họ Đỗ trong đó có Đỗ Thiện mà người ta đoán là tác giả Sử kí, người được lệnh đi báo cho cha mẹ ruột việc Thần Tông lên ngôi, chứng tỏ dấu vết liên hệ bà con. Đỗ Anh Vũ có tiếng xấu với sử quan nho thần nhưng công tích với triều đại cũng không bị phủ nhận cùng với bia đá còn lại ngày nay đã giúp cho sử gia K.W. Taylor thêm một bài nghiên cứu. (“Voices Within and Without: Tales from Stone and Paper about Đỗ Anh Vũ [1114-1159]” trong Essays into Vietnamese Past, Cornell University 1995, 59-80.) Về sau lại có một bà Đỗ (Chiêu Linh) Thái hậu khác (Đỗ Thuỵ Châu +1190) phù trợ cho một Đỗ An Di/Thuận (+1188) là em trai, lên nắm quyền. Đến cuối đời càng thấy xuất hiện nhiều người họ Đỗ nổi chìm theo với sự suy tàn của triều đại. Điều ta chú ý ở đây là việc Đỗ Anh Vũ tư thông với Lê Thái hậu (Cảm Thánh, vợ Thần Tông) khiến xảy ra một âm mưu triệt hạ bất thành dẫn đến một suy luận có thể xa hơn về xã hội, hình luật thời ấy. Tính chất tư thông, cung cách chăm lo gỡ tội cho tình nhân của bà thái hậu khiến ta thấy có một chút gì bình thường thế nhân trong sinh hoạt đương thời. Như mọi tình nhân mê mệt khác, bà thái hậu trong tập họp buông rèm trị nước thay ông vua nhỏ, đem vàng bạc đút lót phe đảo chính, vận động phân rẽ phe này (trường hợp đối với Đàm Dĩ Mông), uyển chuyển làm theo luật nước để lật ngược thế cờ thua thành thắng, tạo nên một kì tích trong chính trường cũng như tình trường. (Đỗ Khắc Chung có phải thuộc dòng họ Đỗ của Lí không, vì thấy ông ta có uy tín ngay từ đầu Trần, cả trước khi được mang họ Trần?) Cũng bình thường đối với thời đại, như trường hợp một ông quan khác, Thiếu sư Mạc Hiển Tích tư thông với Thái hậu Đỗ Thuỵ Châu mà các quan đều né tránh. Chuyện ghi chép trong ĐVSL vào năm 1189, có gây cho ta thắc mắc về thời điểm (Mạc Hiển Tích trúng tuyển kì thi năm 1086, không thể hiện diện vào năm 1189, chưa kể còn làm việc quậy phá nội cung, và còn được sử ghi bị vua đày vào năm 1190 sau khi Thái hậu mất) nhưng có thể đã xảy ra vào một lúc nào đó.* Chỉ có Thái tử Long Xưởng đi quá giới hạn mới gây tai hoạ cho mình.
TT chép rằng “(Thái tử) Long Xưởng thông dâm với cung phi, vua không nỡ bắt tội chết” nên phế làm thứ nhân và bắt giam. Chuyện này thì cũng từng xảy ra ở nước làm gương mẫu cho Đại Việt: Trung Quốc. Tuy nhiên, ĐVSL (tr. 215) có chi tiết lạ hơn:
“Long Xưởng có tính hiếu sắc. Ở trong cung có cung phi nào được vua yêu quý, Long Xưởng cũng đều tư thông cả. Nhà vua rất ghét sự vô lễ ấy. Bà Nguyên phi là Từ thị được vua yêu, Hoàng hậu ghen bèn sai Long Xưởng lén lút đến tư tình để gây sự ngờ vực cho nhà vua, muốn rằng Từ thị từ đó bị vua đối xử nhạt nhẽo đi. Từ thị cứ tình thực tâu vua. Vua giận bèn phế Long Xưởng.”
Như vậy có nghĩa là trong cung vua, người ta khá dễ dàng tư tình, từ quan triều với mẹ vua, đến thái tử với các “dì” của mình, ông vua có biết cũng làm ngơ trừ phi động đến “cục cưng”. Cho nên ta không lấy làm lạ về chuyện đời Trần. Và ở đây là bắt đầu từ trong dân chúng, dù đã xảy ra ở nhà hào phú.
Từ bảo tràng của Đinh Khuông Liễn đến cây cột đá chùa Giạm
Sử quan nho thần trong khi hạ bút để tuyên dương thánh giáo đã gạt hẳn những sự kiện xảy ra trái với ý thức hệ của mình. Người sau biết được những mảnh vụn rải rác là nhờ sự vô tình của các ông hay chỉ vì lớp sơn chuyển hoá mà các ông phủ lên đã không che lấp được hết quá khứ.
Khảo cổ học Việt Nam ngày nay đã đào được các cột đá khắc kinh của Đinh Khuông Liễn dựng năm 973 và của các năm sau đó. Kinh khắc được ông Hà Văn Tấn khảo sát kĩ càng (Hà Văn Tấn, “Từ một cột kinh Phật năm 973 vừa phát hiện ở Hoa Lư”, và “Cột kinh Phật thời Đinh thứ hai ở Hoa Lư” trong Theo dấu các văn hoá cổ, Hà Nội 1998, tr. 786-832). Ông cho biết kinh (bài chú) khắc trên hai loạt cột tuy có khác nhau một ít nhưng chỉ là một bản với mục đích cầu thọ của Mật Tông. Ông cũng chỉ rõ tính chất khác nhau của Mật Tông và Thiền Tông, ngành Phật vẫn thường được coi là chủ đạo ở Việt Nam, nhưng qua bằng chứng ở các cột kinh này thì lại tỏ ra chúng có liên hệ mật thiết với nhau. Tuy nhiên sự thông thái của ông vẫn bị tính chất “nghiêm túc” che chắn nên ta có thể chen vào một vài suy nghĩ thường tục hơn.
Cột kinh có hàng chữ “ Tĩnh Hải Quân Tiết độ sứ ... Nam Việt Vương” thêm bằng cớ xác nhận cho ghi dấu năm giáp tí kèm theo, là cột khắc năm 973, năm Liễn được vua Tống phong tước trên. Nam Việt Vương là tước trong nước (986), nay chức tước trong ngoài có đủ cho Liễn khắc kinh cầu thọ mong hưởng phú quý lâu dài. Nhưng loạt kinh tràng thứ hai thì rõ ràng là dấu hiệu ăn năn cầu thọ vì đã giết người, lại giết một đệ tử của Phật, Đại đức Đính Noa Tăng Noa / Hạng Lang, nên hẳn phải được khắc trong hoặc sau năm 979. Kinh và chú của Mật Tông, vốn qua tay thiền sư Trung Quốc, chỉ là chữ (mà lại là ẩn ngữ), không thể cho ta biết sinh hoạt đi theo các bài ấy như thế nào. Đặc điểm của phần lớn các hệ phái tư tưởng Ấn Độ, trong đó có Phật Giáo, là nằm ở sự mưu tìm Giải thoát bằng suy tưởng, trong khi Mật Giáo lại nhắm vào hành động (Sex.., sđd, tr. 222-223), như ông Hà Văn Tấn thấy họ “chú trọng đến các nghi lễ tôn giáo thần bí”. Nhưng không hẳn vì họ “tiếp cận với Đạo Giáo (Trung Hoa)” – ít ra là đối với những người theo Mật Tông ở Đại Việt, mà dấu vết để lại khiến ta phải nhìn về hướng ảnh hưởng đó.
Bằng cớ nằm trong truyện Man Nương của LNCQ, quyển sách có thời điểm xuất hiện cuối Trần, tương đương với ĐVSL, nghĩa là không bị ràng buộc về tính cách thanh giáo như khi ta phải so sánh với tác phẩm của Ngô Sĩ Liên. Một chứng minh khác là khi Vũ Quỳnh phỏng theo truyện cũ để viết Tân đính Lĩnh nam chích quái (Bùi Văn Nguyên dịch thuật, chú thích, dẫn nhập, Hà Nội 1993, tr. 149) ông đã dàn xếp cảnh chùa chiền theo tính cách nam nữ riêng biệt, hợp với phong khí Nho học của Hậu Lê, điều không xảy ra trước lúc “sửa mới”. Song ở cả hai bản cũ, mới đều có phần về nhà sư Ấn Độ biết thuật kì lạ “làm phép đứng/nhảy một chân”, và khi bước ngang qua bụng Man Nương đang ngủ thì khiến cô gái thụ thai. Địa điểm diễn tiến của truyện vẫn được coi là ở vùng chùa Dâu ngày nay, nơi phát xuất của một dòng Thiền Tông có tên là Nam Phương. Tên đó, nhà sư Ấn Độ đó, tính chất thụ thai thần bí trong truyện tích cho ta thấy tính chất Mật Giáo của Ấn Độ ở đây đã đậm nét hơn những gì lưu lại trong sách vở từ Mật Tông Trung Hoa. Không phải chỉ có dựng đạo tràng làm phép hô phong hoán võ, phục hổ giáng long, bay trên không, đi dưới nước, hay khắc kinh tràng ghi bài chú Đà la ni cầu thọ đã từng dùng cho ông vua Thiện Trú xưa... Nghi lễ của Mật Giáo Ấn diễn tiến trong cảnh uống rượu, nhai thịt, ăn cá, điều mà Mật Tông Phật của Miến Điện thi hành khiến cho phái Tiểu thừa ở đấy lấy làm căn cứ để công kích tính chất tà đạo của đối thủ, tuy không biết rằng những người này coi lạc thú như là thứ cần bồi đắp chứ không phải để xua đuổi, ghê sợ tránh xa. Sư đời Lí ở “giới trường, tịnh xá công khai uống rượu, ăn thịt, ở thiền phòng thì ‘gian dâm’ với nhau” không đợi đến Đàm Dĩ Mông tố cáo (1198). Nghi lễ Mật Giáo Ấn có hành động giao hợp như chứng tích đạt được sự hoà hợp của Tiểu Ngã (cá nhân) và Đại Ngã (vũ trụ). Người ta không xấu hổ vì những điều ấy mà còn nặn tượng gắn lên đền thờ cho thế gian chiêm ngưỡng. Vì thế câu thần chú linh nghiệm thường được sử dụng nhất: Án ma ni bát di hồng / Om mani padme hum, có nghĩa theo tín đồ Việt là “Thanh tịnh: thân, khẩu, ý” nhưng nguyên gốc lại mang hình thức tính dục là “Hoan nghênh châu báu nằm trong hoa sen” – một cách nói thanh tao hơn của câu: “Hoan nghênh cái lingam nằm trong cái yoni”. (Sex.., sđd, tr. 223-225.)
Chúng ta không biết hệ phái (Thiền Tông) Nam Phương chịu ảnh hưởng Mật Giáo Ấn như đã nói trên trong chừng mực nào, nhưng chùa Dâu, qua cơn Cách mạng văn hoá Việt, còn giấu được đến nay hòn đá cầu mưa của Lí Trần Hồ gọi là Thạch Quang Phật, “có dáng một sinh thực khí nam” như xác nhận của người quan sát, và chùa còn có tên chùa Dặn (Rặn), như là từng giữ một cái yoni nào đó. Hòn đá như “cái nắm tay” đó chẳng thể nào là“cái nghiên đá” như sử gia nho thần nói, nó đã nấp dưới danh hiệu Phật Pháp Vân trong TT, nhưng chúng ta biết được đích danh nhờ sự tranh chấp ngôi vị hoàng đế giữa Hồ Nguyên Trừng và Hồ Hán Thương qua câu đố thử thách của Hồ Quý Li vào đầu 1400. Cái yoni từng nằm trên trống đồng. Và trong dân gian còn có tục thờ nõ nường, rước sinh thực khí nam nữ, biểu diễn hành động giao hợp, qua mặt thời kì thanh tẩy xã hội chủ nghĩa, để còn tái hiện lễ hội Trò Trám (lấp đầy?) trong năm 2001, mở màn lễ Mật làm việc tính giao thật sự cho trai gái làng Dục Mĩ, huyện Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ, dưới sự chứng kiến của phóng viên ngoại quốc quay phim làm tài liệu. (Tin của nguyệt san Khởi hành, California, số 55, tháng 5-2001, trang 3.) Xa tuốt về phía nam, trong đầu thập niên 1970, một người ở Phan Thiết còn nhớ trước 1945, hàng năm người Chàm thường tụ về một khu vực đồng trống bên ngoài thành phố để tế thần, với nghi lễ như trò Trám trên. Những người chép bài chú Đà la ni cho Đinh Liễn hẳn là có chứng kiến những lễ hội tương tự trong thế kỉ X của họ. Bánh dầy có dáng một cái yoni mà câu vè: Trúc Phê có tiệc bánh dầy, Bên Á hả miệng bên này chày đâm, như một hình tượng về hành động fellatio đã có trong ngôn ngữ thường tục. Tập họp “bán trôn nuôi miệng” chứng tỏ người ta đã biết về kê-gian / anal intercourse. Và thường vẫn có những từ chỉ các hành động cunnilingus, masturbation, zoophilia mà vì ảnh hưởng thanh giáo của giới Nho học, người ta chỉ còn dùng chúng như những lời chửi mắng thô tục mà thôi.
Lí Thánh Tông đem bộ linga yoni của Chàm về trong trận 1069 (từ Thuỷ Vân, bắc Quảng Trị?), tuy hành động mang ý nghĩa thu phục thần linh kẻ chiến bại nhưng lại không cho ta thấy là dị ứng với tục thờ Bà Chúa Xứ, bởi vì họ Lí đã đặt Bà làm chủ đàn Viên Khâu (1154), nơi vốn theo ý nghĩa gốc của nó là chỗ thờ ông Thiên, cha của vua, như VĐULT còn ghi. Sự tiếp nhận không gây thắc mắc chứng tỏ trong các phong tặng đầy hiểu biết của đời Trần tiếp theo: 1285 Địa Kì Nguyên Quân / Bà Chúa Xứ, 1313 Ứng Thiên Hoá Dục / Theo Đạo Trời Sinh Sôi Nảy Nở, và 1288 Nguyên Trung / Vốn Thẳng Cứng Xuyên Suốt (nếu ta loại bỏ ý nghĩa chuyển hoá che lấp của chữ Hán sử dụng mà trở về với nghĩa đen của hình tượng cụ thể, như ta đã nhìn thấy ý nghĩa đá trong các tước phong Quả nghị, Cương chính cho thần Cao Lỗ.) Các chùa gốc thờ thần Po Yan Dari Chàm, vào thời kì “bắc tiến” về sau, dưới lốt tổng hợp của Bà Chúa Xứ, đã xuất hiện ở Miền Bắc hoặc dưới tên thô lỗ mà chính xác: Bà Banh / Bà Đanh, Bà Chúa Ngựa, hoặc dưới tên chuyển hoá ẩn tàng, nôm hoặc nho: chùa Bà Ả, Nhà Nàng, Thiên Phúc (Văn khắc Hán Nôm Việt Nam, tr. 248 / bia 1620, tr. 332 / bia 1622, tr. 474 / bia 1562). Tất cả chứng tỏ một sinh hoạt cúng lễ rất nghiêm chỉnh về cái giống trong suốt lịch sử Việt.** Lại thấy hai trường hợp chữa bệnh hiếm muộn trong đời vua Lí Thánh Tông và ông con. Chúng tôi đã dựa vào truyền thuyết cho tới ngày nay và một sơ hở của sử quan mà cho là vào thời đó (Thần, người và đất Việt), các ông pháp sư đã nghĩ rằng có thể sử dụng thân xác mình làm phương tiện chữa bệnh. Không hẳn là một sự lợi dụng nhưng là một tin tưởng kiểu của Mật Giáo đem vào hành động. Ở cấp cao trên triều đình thì có một ông sư thực thụ (Từ Đạo Hạnh) và một ông gián tiếp làm việc truyền đạt (Đại Điên, sư chùa Thánh Chúa dạy cho Nguyễn Bông.) Địa điểm chùa, tên Cánh đồng Bông của nạn nhân mà các tác giả TT còn biết, đã chứng tỏ một phần sự thật. Cả hai thầy pháp đều làm cùng một việc chữa bệnh là “lẻn vào nhà tắm” (như Từ Vinh, cha Từ Đạo Hạnh, lẻn vào chỗ ở của cung nhân), hẳn vì thế mà sử quan ghi là “việc bị phát giác”. Thánh Tông giận sai chém Nguyễn Bông, nhưng Sùng Hiền Hầu lơ chuyện vợ mách. Điều đó được kể ở Thiền uyển tập anh đời Trần, chứng tỏ người đương thời từng in trí theo một lí thuyết để không cho là chuyện ghi lại này có ý nghĩa “lợi dụng bậy bạ”.
Cho nên, Lí Nhân Tông, chủ nhân cái mukhalinga Việt Hán, nằm trong sinh hoạt của thời đại, hẳn là không có phản ứng phủ nhận khi biết rằng bản thân cao quý con-Trời được xưng tụng giữa chốn triều đình của mình lại đồng thời cũng nằm trong con cu đá kia. Trước ông, “chùa” cổ Tùng Sơn vẫn có cái linga – chuyện năm 1043. Ông hoàng đế - điền chủ còn chăm chút ruộng nương, gần như không bỏ sót một mùa cấy gặt, để cung cấp lợi tức cho mình, biết xây cầu qua sông để nối liền trang trại bao la, tính chuyện tằn tiện tiêu pha cả khi sắp nhắm mắt, buông xuôi hai tay, cách sống như thế của con người tuy được thời thế cho nằm ở tột đỉnh xã hội, nhất định là không phủ nhận mà còn chia xẻ với những tin tưởng của người dân dưới quyền mình. Nhất là trong tay ông còn có các “kiến trúc sư” từng xây dựng đền tháp ớ phía Nam, bị bắt trong thời cha, ông nội của ông. Cho nên tháp chứa linga, cầu kì mất đến gần 6 năm (1088-1094), năm 1105 lại xây thêm ba tháp ở nơi ấy nữa, tính chất trân trọng đối với thần vật này thật không thể chối cãi. Người ngày nay gọi cây trụ đá chạm rồng đó là “cột đá chùa Giạm”,*** sử quan Lê Văn Hưu (1272) có thấy, đã biết nó xây dựng gần hai trăm năm trước, và lấy hình ảnh cái nạo sửa chữ cao quý của thánh Khổng để che lấp thực tế “thô tục” của cái linga ông còn biết ý nghĩa đích xác. Cũng như chuyện về các vua Trần của ông.
Trần nữ – con gái họ Trần
Sinh hoạt tính dục của người họ Trần thường bị các sử quan đời sau chê trách. Với ông vua (Thái Tông) thì chê trách nhẹ nhàng: “Chốn buồng the cũng có điều hổ thẹn”, căn cứ trên đạo lí: “Bỏ luân thường, mở mối dâm loạn”. Nhưng với ông quan (Trần Thủ Độ) thì lời chửi mắng “thói chó lợn” được tung ra như để hả ấm ức không thể thốt ra hết với vua. Tuy nhiên các chứng nhân đương thời thì lại không có thái độ hùng hổ ấy. Lê Văn Hưu chỉ chê gián tiếp về các cách tung hô xưng tụng, Lê Tắc không nói một lời về sinh hoạt trong nhà phía chủ. Hai người kia là thủ hạ của dòng họ cầm quyền không nói làm gì, nhưng Hồ Nguyên Trừng đối kháng, ít ra cũng thuộc dòng họ “cướp ngôi”, thế mà trong hồi kí Nam Ông mộng lục, ông này cũng không nhắc đến điều gọi là sự dâm loạn của họ Trần như người sau.
Phan Phu Tiên (1455) đổ thừa cho người thứ nhất (Thái Tông) là “mở mối dâm loạn... đầu têu cho Dụ Tông” sau này. Nhưng sử quan chỉ nói cho sướng miệng chứ Trần Cảnh lấy chị dâu là do sự sắp đặt ép buộc của Trần Thủ Độ và bà mẹ vợ Linh Từ, nguyên Trần nữ – con gái họ Trần. Ông đã trốn đi nhưng thấy “vua ở đâu thì cung điện (xây) ở đó”, nên phải trở về. Sinh hoạt phóng khoáng, buông lung là của cả người họ Trần, của người đương thời chứ không phải do Thái Tông khởi xướng.
Hãy cho rằng Trần Quốc Tuấn cướp Công chúa Thiên Thành, con Thái Tông, em con chú của mình, là muốn phá gia đình kẻ đã làm tan rã nhà mình, trước khi được nghe lời trối phải báo thù của cha. Tuy nhiên khi Thái Tông gả con cho người cùng thân tộc gần (có thể là em khác mẹ) thì rõ ràng là điều bình thường của thời đại, sử quan không xoi mói ra để thấy đó là loạn luân. Lại thêm, xét cung cách tự nhiên của Quốc Tuấn lẻn vào nơi cô gái đã hứa hôn đang ở gia đình người vị hôn phu, thì ta thấy có sự thuận thảo giữa đôi bên, có sự đồng ý của cô gái, đồng thời cũng thấy có sự ngang bướng của con trai họ Trần như kiểu ông hoàng tử Trần Duy lẻn ra ngoài cung đánh nhau, ăn cướp (1254) – hẳn không phải vì thiếu tiền mà chỉ vì nhu cầu tung hoành, để chứng tỏ sự dũng cảm của mình. Liên hệ thân tộc trong hôn nhân họ Trần do đó càng chòng chéo, khó có thể xác định cách xưng hô với nhau theo cách ta thường dùng ngày nay. Cho nên ta không quan tâm về việc Trần Hoảng (Thánh Tông sau này) lấy em gái Trần Quốc Tuấn, mà chỉ chú ý rằng cậu thái tử mới được làm vua, lấy vợ (tháng 8 âm lịch) vài tháng (tháng 11) là đã có con ngay! Đó là chứng tích sinh hoạt tính dục mạnh của con gái họ Trần mà người còn lưu lại nhiều bằng cớ hơn vì có thời sống đời dân dã là: Trần thị – Trần Nhị nương – Huệ Hậu – Thiên Cực Công chúa – Linh Từ Thái hậu (+1259), một loạt tên với địa vị càng lúc càng cao cùng công tích với dòng họ càng sâu dày khiến cho sử quan khó tính phải quay lại xưng tụng.
Nói nhiều về bà chúa này là ĐVSL mà một tên, suy ra có sự xuyên suốt các tài liệu, là Thiên Cực Công chúa. TT tuy chép sơ lược về thời nhiễu nhương chuyển tiếp Lí Trần nhưng cũng cho ta thấy tên bà vào lúc thành lập xong triều đại mới. Họ cho biết sau khi Lí Huệ Tông tự tử thì bà bị “giáng làm Thiên Cực Công chúa, gả cho Trần Thủ Độ (1226) ...” Tuy tên tước của TT xuất hiện muộn sau tài liệu của ĐVSL nhưng có thể sử gia sách sau đã dùng theo kiểu hồi cố, vì lúc họ Trần chưa làm vua thì không thể có danh hiệu “công chúa” cho Bà được. Tác giả ĐVSL chắc sử dụng nó theo thói quen đời Trần là thời gian sử quan sinh sống, ví dụ như Trần Thủ Độ đã dùng chữ “công chúa” khi nói với người khác về vợ mình. ĐVSL còn gọi là “Cô Hai họ Trần”. Trần Lí còn một người con gái nữa được gọi là “Cô Ba họ Trần” gả cho Nguyễn Đường (1215) để ràng buộc người này khỏi thông đồng với Nguyễn Nộn, đến khi người này bị tử trận (chết ngay sau đó) lại gả cho Đoàn Văn Lôi (1218), một người con của Đoàn Thượng thủ lãnh của hệ thống họ Đoàn ở Hồng Châu. Vì các thứ bực này mà ta khó chấp nhận Trần Tự Khánh (+1223) là “anh” của Trần thị theo TT, vì đã có người anh cả là Trần Thừa (cha Trần Cảnh / Thái Tông). Tuy nhiên nếu xếp Trần Tự Khánh sau cả Cô Ba, thì tuổi ông ta có thể là quá nhỏ so với những hoạt động chính trị và quân sự vốn có tác động rất lớn trong việc gây uy thế họ Trần, dẫn đến việc chiếm ngôi mà Trần Thủ Độ chỉ là người kế tục. Vấn đề có thể giải quyết nếu cho rằng họ là những người cùng cha khác mẹ. Chúng ta ráng chờ đợi sự chứng minh rành rẽ, và bây giờ trở lại với Cô Hai.
Lại phải thấy ĐVSL không bao giờ liên kết Cô Hai và Công chúa Thiên Cực: Cô Hai họ Trần đi với Hoàng tử Sảm (Huệ Tông sau này), còn Công chúa Thiên Cực chỉ xuất hiện trong những chuyện thông dâm hấp dẫn với người khác mà thôi. Điều trở ngại khác là trong chuyện thông dâm với Tô Trung Từ/Tự (6âl.1211) thì sách có nói rõ chồng cô là Quan nội hầu Vương Thượng. Có một Quan nội hầu Vương Thượng ở tận Lạng Châu “xa xôi hiểm trở...” như lời Đàm Dĩ Mông can Huệ Tông khi ông vua muốn dẫn gia đình lên đấy tránh Trần Tự Khánh, tuy rằng cuối cùng ông vua vẫn có mặt nơi ấy (đầu 1214). Lạng Châu trong tranh chấp cũng thường đổi chủ. Tháng Giêng âl. 1212, Đinh Khôi đánh Lạng Châu, cướp các tài vật trong nhà Công chúa Thiên Cực rồi kéo đi. Điều này là nói về một Thiên Cực khác biệt với Cô Hai họ Trần, bà công chúa của năm 1167 gả về cho châu mục Lạng Châu là Hoài Trung Hầu, và sử quan vì ghi theo lối hồi cố mà lẫn lộn hai người. Bà Thiên Cực lúc xảy ra các chuyện thông dâm (1209, 1211) nếu mà của Lí thì đã quá già, hẳn không đủ để Phạm Du say mê đến mức lỡ hẹn quân tình được. Chuyện Tô Trung Từ thông dâm với Thiên Cực lại xảy ra ở Gia Lâm, nơi này rõ ràng là cách xa Lạng Châu, khó thể liên kết với Quan nội hầu Vương Thượng, mà lại gần với Thăng Long của Cô Hai đang làm nguyên phi nơi ấy hơn, và cô Hai trước kia cũng đã từng ở trong nhà Tô Trung Từ. Chuyện Phạm Du thông dâm với Thiên Cực đã xảy ra khoảng thời gian Cô Hai lấy Vương tử Sảm (tháng 7âl. 1209), và điều này là đáng chú ý: Phạm Du bận bịu với Thiên Cực, lỡ hẹn quân tình, bơ vơ bỏ thuyền lên bộ liền bị hai tướng bắt đưa cho Vương tử Sảm giết đi. Không phải ngẫu nhiên mà kẻ ngoại tình bị bắt lại được dẫn giải về cho ông chồng bị mọc sừng. Lê Tắc (An Nam chí lược, tr. 222) cho biết “hồi gần đây”, lúc chưa có chuyện chuộc tiền thế mạng thì người chồng được tự chuyên giết chết gian phu. Tên Vương Thượng cũng có thể hiểu theo nghĩa khác. Đó là chữ theo lối ngày nay, viết thường, chỉ sự tôn xưng : “Vương thượng” chỉ Vương tử Sảm, lúc bấy giờ đã được họ Trần bỏ Vương tử Thầm, tôn là Thắng Vương. Sự nối kết “Vương thượng” với Quan nội hầu Vương Thượng ở Lạng Châu là lầm lạc của sử gia, hay của người sau chép lại sách. Như thế ta gần như đã nối kết được Công chúa Thiên Cực và Cô Hai họ Trần trong thời chưa vinh hiển, còn đầy quá khứ buông lung, phóng túng như những người con gái, con trai khác của thời đại.****
Đã nói, ĐVSL không chừa những chi tiết sỗ sàng, thường tục như trong chuyện Nguyễn Tự (1212), một tướng ngang ngửa tung hoành thời đại, đánh trận bị trúng tên, về nghỉ, hơn 10 ngày “vì lầm lỡ ăn nằm với đàn bà nên khí độc phát lên mà chết”! Ông cậu Tô Trung Từ không chừa cả cô cháu nên ban đêm lẻn vào nhà (cung vua! nên bị giết là phải) rồi cũng được cháu Trần Tự Khánh chôn cất tử tế. Cô Hai họ Trần “có nhan sắc” (sử quan nhắc lại nhận định của Vương tử Sảm), lấy chồng tuy thuộc dòng hoàng phái, có cơ nối ngôi Trời, nhưng làm nguyên phi của một ông vua khốn khổ thì cũng chẳng là vị trí để cô bỏ thói quen lúc còn là người long đong, lúc không quên nhìn sang kẻ khác,. Đoạn văn của ĐVSL kể lại không thô tục nhưng đầy hấp dẫn, mở rộng lối cho dòng tưởng tượng: “Nhà vua (Cao Tông) sai Phạm Du đến lộ Hồng để huấn luyện quân sĩ sắp đánh người ở Thuận Lưu. Biết đã đến lúc dân Hồng đi đón mà Phạm Du còn cùng với Công chúa Thiên Cực tư thông, không ngờ qua khỏi giờ phút ấy thì đã sai hẹn với người Hồng rồi. Phạm Du bèn lên thuyền theo đường sông mà đi đến bến Cổ Châu mới dừng lại, rồi theo đường bộ đến xã A Cảo thuộc vùng Ma Lãng thì bị người ở Bắc Giang là Nguyễn Nậu và Nguyễn Nải bắt đưa cho Vương tử Sảm giết đi.” Một chuyến phiêu lưu tình ái đầy hấp dẫn mà thiếu người khai thác thành trường thiên tiểu thuyết hoặc phim ảnh bây giờ!
Khúc dạo đầu của Cô Hai họ Trần khiến ta không lấy làm lạ với sinh hoạt tính dục của người họ Trần về sau. An Sinh Vương Trần Liễu nhân nước lụt chèo thuyền vào cung họ Lí hiếp dâm cung phi tiền triều (1238), tuy vẫn bị phạt cho phải phép nhưng cung Lệ Thiên ấy lại được đổi tên là Thưởng Xuân, tỏ rõ một ám ảnh thích thú của toàn dòng họ mới vừa sang cả, được dịp thành hình. Đã nói chuyện Trần Quốc Tuấn. Đã nói chuyện Thái tử Trần Hoảng (Thánh Tông). Hãy kể thêm chuyện Trần Khánh Dư và Công chúa Thiên Thuỵ, vợ Hưng Vũ Vương Trần (Quốc?) Nghiện. Nhân Tông tuy trị tội sai đánh nhưng dặn không để cho chết, và “gian phu” tiếp tục làm tướng, ngang tàng. Chuyện buông lung của nhà họ Trần không đủ giấy để kể hết. Đến như anh họ Đỗ (Khắc Chung) được mon men làm họ Trần mà cũng “kết” với gái họ Trần, vợ vua Chàm, tuy có bị dân chính thống chửi mắng phải tránh né, nhưng rốt cục chỉ khi chết đi mới bị trả thù trên cái xác, nguyên nhân lại không phải vì chuyện trong buồng kín!
Điều đáng chú ý là sự chủ động của những người con gái họ Trần trên việc tìm người phối hợp giữa sự o ép của tình thế. Cái ego đàn ông của họ Trần không phải không mạnh. Trần Duệ Tông đánh Chiêm, tự thân xông tới, bị đại tướng can ngăn, liền chê: “Ngươi thật là đàn bà” rồi sai lấy áo đàn bà mặc cho! Nhưng bà Thiên Cực một thời tung hoành trên tình trường, rốt lại lấy Trần Thủ Độ không phải là bị ép uổng, rồi sau đó đã chuyển sức xung động của mình vào việc quân cơ. “Khi... kinh thành thất thủ, Linh Từ ở Hoàng Giang, giữ gìn hoàng thái tử, cung phi, công chúa và vợ con các tướng soái thoát khỏi giặc cướp, lại khám xét thuyền các nhà chứa giấu quân khí đều đưa dùng vào việc quân.” (Ngô Sĩ Liên). Đến cuối đời, vai trò đàn ông hết nổi bật, còn thêm tàn tạ nữa, thì hành tung của các bà lại hiển hiện rõ rệt như vào thời dòng họ còn là dân dã. Hoàng hậu của Phế Đế (+1388), năm 1393 đi chơi hồ Tây với Trần Nguyên Uyên (+1395), bị Nghệ Tông đem gả cho em Uyên là Trần Nguyên Hãng (+1399) để làm nhục, rốt lại trong biến loạn Minh (1406) thấy cùng với Trần Nguyên Chỉ chạy ra Đồ Sơn. Ông Tư đồ Trần Nguyên Đán thấy thế nước nghiêng ngửa, hạ giá kết thân với họ Hồ nổi lên cũng khiến cho cô Thái bắt chước cha, có thai với anh đồ dạy học sợ tội bỏ trốn, không biết có phải từ đó đã sinh ra đại công thần Nguyễn Trãi sau này của triều Lê hay không.
Nhưng nổi bật nhất là Công chúa Thiên Ninh (tên Bạch Tha, Ngọc Tha), con Minh Tông (+1357), lấy chồng năm 1342, trong biến loạn 1370 thấy có hai con đủ lớn để âm mưu giết Dương Nhật Lễ, không thành. Con chết, mẹ chết, Thiên Ninh đóng vai trò tích cực trong việc lật đổ Dương Nhật Lễ, xúi ông anh Trần Phủ lừng khừng, nhút nhát: “Anh phải đi (tránh nạn) đi! Em sẽ đem bọn gia nô dẹp nó cho!” Với công phục nghiệp cho họ Trần, bà được đổi tên là Quốc Hinh / Hương-thơmcủa-nước, với tước phong Lạng Quốc Thái trưởng công chúa. Tuy nhiên lại cũng giống bà tổ Thiên Cực, bà không thấy thắc mắc về khía cạnh sinh hoạt tính dục của mình. Có cậu em Hoàng đế, vì danh y Trâu Canh cứu khỏi chết đuối lúc 3 tuổi, “châm” chữa sao đó mà bị liệt dương, Thiên Ninh liền chịu lấy thân mình chữa bệnh. Chuyện kể là vào năm 1351, lúc cậu vua 15 tuổi nhưng đã lấy vợ từ hai năm trước, còn bà chị thì có chồng đã được chín năm. Sử quan cẩn thận ghi lại bài thuốc, chắc là để dành cho người sau, vì thấy rằng “quả nhiên công hiệu”: “Giết đứa bé con trai, lấy mật hoà với dương khởi thạch (“đá” kích dâm?) mà uống rồi thông dâm với chị hay em ruột của mình thì sẽ hiệu nghiệm.” Không biết các ông vua sau có dùng hay không nhưng công lao Trâu Canh đã khiến ông khỏi chết khi mắc tội thông dâm với cung nữ, còn được mời chữa bệnh khi Minh Tông hấp hối 1357. Hẳn Trâu Canh không phải chỉ chữa bệnh bằng bài thuốc mà còn bằng ngôn từ dẫn dụ, động tác làm gương vì sử ghi rằng ông ta “ra vào cung cấm hay dùng những câu kì lạ, những kế quỷ quyệt để huyễn hoặc Dụ Hoàng”. Sử quan nhà Lê còn thấy con cháu Trâu Canh nối nghiệp nhà trong đời mình, trong lúc dân gian ngày nay thì thích thú riêng với bài thuốc của Trâu Canh mà chắc là không thể thực hiện được, nên chuyển qua chuyện truyền kì về anh nông dân ngờ nghệch tìm được loại dây thảo ở bờ mương, vạt suối nào đó, quàng vào thì cường dương còn tháo ra thì hết hiệu nghiệm!
Cao độ sinh hoạt tính dục buông thả của nhà họ Trần tập trung vào chuyện Trần Dụ Tông, nên không lấy làm lạ là đã nảy sinh truyện Hà Ô Lôi của Lĩnh Nam chích quái, ghi lại dưới đời ông vua này, còn có cả thời điểm rành rẽ “Thiệu Phong thứ sáu” (1346).
Truyện nói về một chàng trai sinh từ sự phối hợp giữa người trần và một vị thần, một chuyện thần lén lút cướp vợ viên quan đi sứ vắng nhà, sinh ra một cậu bé đen xấu nhưng nhờ Lã Động Tân làm phép nên có được giọng hát mê mệt lòng người. Dụ Tông mê Quận chúa A Kim mà không được thoả mãn mới bảo Ô Lôi đi dụ để bêu xấu, và Ô Lôi thành công. Các nhân vật, trừ Dụ Tông, đều có dáng lịch sử nhưng không rõ ràng. Đặng Sĩ Dinh, viên quan đi sứ có vợ bị thần hiếp, người làng Ma La, gộp lại giống như tên của ông thám hoa Đặng Ma La đỗ vào đời Thái Tông (1241). Huy Từ Hoàng hậu giống như được nhớ từ tên hiệu một bà phi của Anh Tông: Huy Tư. Và Minh Uy Vương, người giết Ô Lôi, như là tước đảo ngược của con Lí Thái Tông: Uy Minh Vương Lí Hoảng mà vai trò trấn nhậm Nghệ An hướng về nam khiến ông còn được thờ xa hơn, ví dụ như ở Bình Định. A Kim chỉ là tên tượng trưng của dòng cành vàng lá ngọc, cũng như Ô Lôi là trỏ hình dạng đen đúa của nhân vật chính. Dụ Tông thì mới có 10 tuổi.
Tuy nhiên nếu loại bỏ những thêm thắt, ta thấy truyện có một cốt lõi thật, đáng lưu ý, nhất là khi so với tình hình khả năng nho sĩ đương thời, rõ ràng họ chưa đủ sức viết được một “tiểu thuyết” của sáng tạo mà chỉ là tô vẽ từ “những chuyện góp nhặt... lượm lặt ở tiếng vang chuyện đồn”, theo con đường hẳn là thành công hơn Hồ Tông Thốc chỉ vì gần với nguồn thông tin chi tiết hơn mà thôi. Dụ Tông mê người tôn thất là chuyện-thường của họ Trần. Dịch giả Lê Hữu Mục đã dựa vào thời gian xảy ra truyện tích, và lầm lạc với đời sống của anh Dụ Tông, Cung Túc Vương Trần Nguyên Dục, lấy người con hát sinh ra Dương Nhật Lễ sau được nối ngôi, mà đoán định niên đại ra đời của LNCQ (tr. 14, 15). Ông cho chuyện cướp vợ là của Dụ Tông chứ không phải của người anh nên xếp đặt sự thật sít sao từ chuyện đời thường qua sách vở, quả quyết Hà Ô Lôi là hình ảnh của Dương Nhật Lễ lịch sử, để tìm ra luận chứng cho mình. Về phần chúng ta chẳng tìm cách kết tội người xưa, nhưng sự kiện Nguyên Dục cướp vợ từ tay người chồng họ Dương cũng được Lê Tắc nói về một ông vua khác cướp vợ hứa hôn của người (tương đối thất bại). Tên vua không được nói rõ, tên người phụ nữ chỉ nhớ được từ quê quán (Vạn Xuân phi), nhưng Lê Tắc hàng Nguyên từ 1285 thì hẳn là chuyện đã xảy trước đời Trần Dụ Tông gần một thế kỉ (An Nam chí lược, tr. 238), nghĩa là cũng vẫn chuyện bình thường của nhà họ Trần. Nhưng ở truyện Hà Ô Lôi, ta lại thấy nhiều tình tiết, tâm cảm thời đại hơn các dòng sử khô khan, đồng thời truyện cũng hé mở cho những suy đoán bất ngờ hơn.
Trước hết là ở hình dạng nhân vật, được tả là “da thịt đen như mực”, đen “nhưng da láng như mỡ”, được cả tiên Đồng Tân khen “đẹp lắm” trước khi tiếp sức thêm giọng hát tuyệt vời ngoài tính chất thông minh mẫn tiệp khác. “Đen” ở đây rõ ràng là da đen theo giống chứ không phải vì dang nắng! Đời Trần đã có rất nhiều giao tiếp với hải đảo dân có màu da sậm hơn người Việt, vậy thì việc có một người con lai như thế không phải là điều lạ. Thời Lê Trung hưng có người lấy lái buôn ngoại quốc sinh con đen mà chắc vì sĩ diện con Rồng cháu Tiên người ta đã cho bà ta mãi đến sau hai năm xa chồng mới sinh con! Ô Lôi lúc lớn lên được vào hầu trong cung Dụ Tông. Phía trời Tây, triều đình người Ả Rập đã có rất nhiều nô lệ da đen “làm loạn” ở hậu cung như còn truyền lại trong Ngàn lẻ một đêm. Huyền thoại về khả năng tình dục của người da đen có ở khắp nơi, cho nên cung đình họ Trần thêm một Ô Lôi cũng không là mới. Vậy phải chú ý đến sự “sủng ái” của vua đối với “tân khách” Ô Lôi. “Vua thường bảo ở triều rằng nếu ai có thấy Ô Lôi gian phạm con gái nhà ai, bắt nó đến đây thì vua thưởng tiền một ngàn quan, nếu giết nó thì phải bồi thường một vạn quan. Đi chơi đâu vua cũng thường cho nó đi theo.” Tuy sử quan khen bài thuốc của Trâu Canh, nhưng chắc là không “công hiệu” lắm vì rốt cục Dụ Tông vẫn không có con, lúc chết đi phải để Dương Nhật Lễ lên thay. Vậy thì Ô Lôi trong triều, với những điều ghi lại “nhẹ nhàng” kia, chứng tỏ là một “boy friend” của Dụ Tông (theo chỉ dẫn của Trâu Canh?), điều đã thấy rất nhiều ở thời Cổ Hi Lạp, cũng như trong chữ Hán “đoạn tụ”, từ tích Hán Ai Đế (năm 6-1 tCn.) phải cắt ống tay áo của mình mới trỗi dậy được mà không làm kinh động người yêu-trai (Đổng Hiền) đang ngủ mê mệt nằm đè lên (Hán thư, Đổng Hiền truyện). Nhu cầu sex ở người bị liệt dương cũng thấy ở Đàng Trong, thời chúa cuối đời Nguyễn. Lê Quý Đôn ghi lại (Phủ biên tạp lục, bản dịch Hà Nội 1964, tr. 65): “(Nguyễn Phúc Thuần) tuổi trẻ thích chơi bời múa hát, có bệnh không gần đàn bà được, sai người con hát yêu dâm loạn với cung nữ để làm vui”. Ngờ rằng sự rối loạn dục tính của Phúc Thuần phát sinh tình trạng voyeurisme đó, đã có mầm mống từ cha của ông: Võ Vương Nguyễn Phúc Khoát đã cho gọi con trai là con gái, con gái là con trai, nhưng dấu hiệu phía nữ không thấy, chỉ rõ rệt là phía nam, như cũng Lê Quý Đôn cho biết Nguyễn Phúc Hiệu (con trai trưởng) được gọi là Đức mụ, còn Phúc Dương (cháu) được gọi là Chị Dương. Phúc Khoát có 15 con trai, không kể con gái, như vậy không thể là “bất lực”, nhưng sự việc đổi-giống như thế tỏ ra ông có khuynh hướng đồng tính trong người. “Người con hát yêu” của Phúc Thuần, ở trường hợp Trần Dụ Tông là Hà Ô Lôi. Ô Lôi không phải chỉ là trường hợp đồng tính mà là lưỡng tính.
Có lẽ hiếm có trường hợp văn chương sex trong sách xưa của Việt Nam như ở đây, ở tài liệu có thể là xưa nhất. “Giọng phúng vịnh (của Ô Lôi) như đùa gió cợt trăng, như mây bay nước chảy làm cho ai cũng thích nghe, đến đàn bà con gái càng thích nghe hơn.” Quận chúa A Kim “nghe tiếng hát Ô Lôi... véo von như tiết điệu Quân thiên... ý tứ thê lương” liền cho vào chầu hầu. “Thanh âm thấu cả trong ngoài, Quận chúa vì thế cảm động mới thành bệnh uất kết, dần dà đến ba bốn tháng bệnh càng nặng thêm... Một hôm Ô Lôi đêm vào hầu bệnh... Quận chúa không ngăn được tình dục mới bảo Ô Lôi rằng: ‘Từ ngày mày vào đây, vì giọng hát của mày mà ta thành bệnh’. Rồi cùng Ô Lôi giao thông, bệnh dần dần bớt.”
Họ Trần chấm dứt vai trò lịch sử của mình, với cái đuôi ngắn ngủi của họ Hồ, cũng là đóng kết luôn cả một giai đoạn sử nước Việt từ thời độc lập. Một giai đoạn mới sẽ bắt đầu với sự khích động của một thời thuộc trị nữa.
Khi Thánh giáo lên ngôi
Rõ ràng từ triều (Hậu) Lê, nhất là từ Lê Thánh Tông (làm vua 1460-1497), ý thức hệ Nho giáo đã được chấp nhận là chính thống từ trên tột đỉnh quyền hành – ít ra là trên đại thể và lí thuyết, để hướng dẫn tổ chức chính trị và cách hành xử cá nhân. Thánh Tông như đã tìm được ở Tống Nho một lí thuyết, một phương tiện xoá bỏ sự cách biệt giữa dòng giống Mường của nhà mình để trị đám quan dân trung châu của Trần còn lưu luyến chủ cũ.
Không phải bỗng nhiên mà vấn đề nổi bật dằng dai của thời gian Lê trị nước đầu tiên là vấn đề tranh luận về lễ nhạc thi hành trên triều đình như thế nào. Công cuộc cải cách lễ nhạc diễn tiến trong sự giằng co giữa bảo thủ và đổi thay, nằm cả trong quan điểm của hai phe đối nghịch với đại diện là Lương Đăng và Nguyễn Trãi nhưng căn bản vẫn là “phỏng theo quy chế của nhà Minh” đương thời. Tổ chức học hành thi cử nhặt nhiệm, thường xuyên hơn thời trước đã đem những nguyên tắc Nho đi vào tầng lớp dân chúng rộng rãi hơn. Cho nên những gương tiết nghĩa, những việc trừng trị các quan dân không theo “lễ” cũng được ghi nhận nhiều hơn.
Vợ goá của Nguyễn Văn Điều là tiết phụ được cấp bảng vàng (1456). Người ta truy tặng cả những nhân vật trong quá khứ: Lê Thị Liễn (ghi được cả tên họ), vợ Túc vệ Lương Thiên Tích đời Hồ, có nhan sắc, goá chồng sớm, không con, ở vậy, được biểu dương (1437). Trong lúc đó thì Quốc tử giám sinh Lê Tử Dục dụ dỗ vợ cả, vợ lẽ của người khác (mắc cùng các tội khác) liền bị xử chém. Hàn lâm viện đãi chế Vũ Văn Phỉ thông dâm với mẹ vợ, tuy bỏ tiền chuộc tội nhưng vẫn phải đi đày, bất thường, khác với trường hợp Trạng nguyên “Lợn” Nguyễn Nghiêu Tư (1448) vẫn cứ còn khoa bảng, làm quan triều đình. Ngay đến người có tên trong biển ngạch công thần (1429) như Lê Thụ mà vẫn bị hặc tội (đầu 1435) “đang có quốc tang lại lấy vợ lẽ... không theo lễ, phép.” Bà Dương Hậu từ xưa được ngồi chung với hai ông chồng Đinh Tiên Hoàng và Lê Đại Hành nay phải di dời. Đến ông vua Hùng Quốc tổ được Ngô Sĩ Liên chế biến để phục vụ chủ mới cũng bị chê mất ngôi chỉ vì ham ăn uống, vui chơi.
Quy chế Lễ của Khổng Tử rất gắt gao trong việc phân biệt giao tiếp trai, gái. Nam nữ không được ngồi lẫn lộn với nhau, không treo quần áo cùng chỗ, không dùng chung khăn lược, không trao vật gì tận tay... Nếu có trao, người nữ phải cầm một cái thúng, không có thúng thì hai bên ngồi xuống đặt vật xuống đất rồi mới nhận của nhau. (Kinh Lễ đã dẫn, tr. 41, 135.) Nguyên tắc “trai gái không được tắm chung” đã được đề ra trong “24 điều giáo huấn” của thời Hồng Đức. Chắc là bắt chước của Đại Việt nên vài thế kỉ sau đó, một giáo phái Tin Lành Mĩ, Giáo phái Shakers cũng chủ trương nam nữ ăn riêng, làm lễ riêng, không được bắt tay nhau, cả đến ngăn cấm tình dục nữa. Chỉ vì giáo chủ “ Mẹ Lee” của giáo phái này nằm mộng thấy mình trở lại Vườn Địa Đàng, gặp cảnh ông Ađam bà Êvà giao hợp khiến từ việc đó phát sinh muôn đời phiền luỵ khổ ải cho nhân loại. (Sex .., tr. 187). Thánh Tông lại muốn vươn lễ giáo đến cả các dân tộc thiểu số nên sắc chỉ 1470 cũng nhắc đến việc trị tội những người Man lấy vợ cả, vợ lẽ của anh em đã chết rồi, cho là phạm đến luân thường đạo lí (như khi mắng chửi vua Chiêm) mà không biết rằng đó là tục lệ thường của họ. Và chắc Thánh Tông cũng không biết rằng ngay trên vùng quyền lực trực tiếp của ông, người dân cũng chỉ quan tâm đến một nửa của một trong 24 điều giáo huấn kia. Nhà văn Chu Tử còn thấy ở gần quê ông (Sơn Tây), phụ nữ vẫn tắm truồng và có lần cậu bé Chu Văn Bình (lén đi coi) đã bắt quả tang ông thầy khả kính của mình cũng lảng vảng gần đó!
Lê Thánh Tông với tam cung lục viện không màng đến việc sử quan chê ham mê tửu sắc, bởi cho mình có quyền đó nhưng không ngờ con cháu mình còn ngon lành hơn. Lê Tương Dực tuy để các quan ra văn thư làm phép khuôn mẫu cho việc trị bình muôn đời, cấm các quan không được sai người dắt mối đĩ để vui chơi, nhưng có sẵn người thì cũng không nề hà gì mà không thụ hưởng. Vua “sai bọn nữ sử (đàn bà con gái trong cung) trần truồng chèo thuyền chơi trên hồ Tây... vua cùng đi chơi thích lắm!” Vào nửa sau thế kỉ XVIII, chúa Trịnh Sâm bắt chước cũng không có gì lạ. Lê Thánh Tông mắng chửi bọn man di mọi rợ nhưng cũng không ngờ con cháu mình lúc thất thế cũng phải lâm vào vòng loạn luân như ai. Lê Thần Tông Duy Kì (1607-1662) là cháu ngoại Trịnh Tùng, cháu gọi Trịnh Tráng bằng cậu, thế mà phải chịu làm rể ông này, lại lấy bà vợ có 4 con của ông bác họ Lê Trừ bị Tráng giam trong ngục, hành động bị triều thần can ngăn, nhưng trước sự thể bị áp bức đành chỉ có thể ngậm ngùi than van! Chỉ vì họ Trịnh trong thế không thể cướp ngôi Lê thì để con cháu làm hoàng hậu, làm vua thay mình. Tính chất tương tranh của các dòng lớn đương thời khiến họ dùng nhân vật nữ làm thế kết giao, hoà hợp tạm thời, không kể gì đến lời Thánh dạy, hay phép nước do chính họ đặt ra, răn đe. Nguyễn Hoàng khi về Nam (1600), đã để con cháu làm tin ở đất Bắc, thấy chưa đủ, bèn gả con gái cho Trịnh Tráng, nghĩa là người ông-cậu trở thành cha vợ, cháu (dù có mẹ họ Đặng) vẫn lấy bà-dì hay, cháu (Trịnh Tùng) trở thành cha chồng người dì ruột! Tuy nhiên loại incest vì nhu cầu chính trị như thế là chuyện thông thường của khắp nơi, không riêng gì Đại Việt.
Đời sống vốn không phải chỉ là chuyện của sách vở như đã thoáng thấy trong các trường hợp bị trừng trị, làm cớ hoà hợp hoà giải kể ở trên. Cái nghề xưa như trái đất, đầu tiên của nhân loại (trước nghề thầy thuốc) cũng được ghi lại cẩn thận vào đời Lê, thời ông vua nối nghiệp cha, thấy không cần sửa đổi gì nhiều vì coi là đã đạt đến tột đỉnh của văn minh. Đầu năm mới (1501), Hiến Tông về Tây Kinh thăm quê cha đất tổ, ra lệnh cấm các quan không được mang theo vợ con, đĩ, để “bừa bãi tình dục”. Chữ “nữ kĩ” của TT đã được các sử quan Nguyễn thế kỉ XIX sửa thành “nữ nhạc” vừa cho hợp với thể giá tầng lớp thanh cao của mình, vừa để khỏi thất kính dưới mắt đấng quân vương sắp buông lời Châu phê. Một chữ dùng ngắn ngủi không cho ta hiểu nhiều về sinh hoạt thường tục đó của nhân loại nhưng cũng cho ta thấy ra một tổ chức, lỏng lẻo hay chặt chẽ thì không rõ, nhưng vẫn là một tổ chức cung ứng sinh hoạt tình dục cho người có quyền thế, tiền bạc đi theo với thời thịnh trị, an bình tương đối của Lê Thánh Tông.
Tổ chức cung ứng tình dục đã phát triển rất đa tạp ở mẫu hình Trung Quốc của Đại Việt vào thời Tống, Nguyên, Minh – cùng lúc với Lê. Đất Hàng Châu nổi danh của Tống có các hoa thất, ở cấp bực thấp nhất, do nhà nước quản lí, dành cho lính tráng, thuỷ thủ và cả dân nghèo tìm vui. “Gái” ở đây là chiến lợi phẩm từ nước bại trận, là vợ con tù phạm, lưu đày. Ở cấp bực giữa là tửu gia, đôi lúc do Bộ Công quản lí, dành cho quan chức, nơi có “cơn vui suốt sáng trận cười thâu đêm” với gái đẹp, rượu ngon chuốc trong chén bạc, với cao lương mĩ vị, thắp đèn màu, phát sinh ra từ ngữ thanh/hồng lâu trong khu đèn đỏ ở Hà Nội, để thêm cho Mĩ tập họp “red light district” khi theo lưu dân tìm quý kim ở Núi Vàng Cũ (San Francisco) vào cuối thế kỉ XIX. Ở cấp bực cao nhất, bảo trợ do quý quan, cự phú, văn nghệ sĩ là một loạt tên: ca thất, ca kĩ thất, trà gia, mà khách làng chơi khi mới bước qua cửa đã phải bỏ vài quan tiền ra mắt với “chén trà tìm hoa”, rồi lên lầu tốn thêm vài quan với chung rượu, để thấy mặt người đẹp dành cho chọn lựa, rồi cơm rượu, rồi ca múa, mỗi tiết mục trải qua là nghi lễ, là tiền tung “trăm nghìn đổ một trận cười như không” nhưng cũng xứng đáng với cao lương mĩ vị, khung cảnh người đẹp lụa là gấm vóc chiều đãi, trong căn phòng có nhiệt sưởi ấm mùa đông, có bầu nước đá làm mát mùa hè. (Sex.., tr. 191-193.) Cô Kiều than “thanh lâu hai lượt” nhưng chắc lần đầu đã ở đây gặp Thúc Sinh, sau mới hạ giá “mắt xanh” với Từ Hải ở thanh lâu thực sự.
Ở Đại Việt không thấy nhà nước bao cấp hay tổ chức với nhân dân cùng làm công việc này. Có một khía cạnh của một tổ chức không lên đến cấp bậc trung ương nhưng ở khu vực hành chính thấp đã gây nên tai tiếng dưới mắt vua quan thấm nhuần kinh sách. Từ khi đình làng thành lập cuối thế kỉ XV, tổ chức Hát cửa đình (lại cũng có thể manh nha từ lúc đình chưa thành đình làng) với từng nhóm chuyên nghiệp nhận thù lao từ vùng có sinh hoạt đó, có thể mua bán, trao đổi sinh hoạt này để kiếm lợi hay làm phương tiện cho làng xã giải quyết túng thiếu trong việc quan. Các tổ chức này có khi mở rộng tầm hoạt động theo với sự thành lập các giáo phường, nhưng tính chất cấp thấp của chúng khiến cho sinh hoạt các thành phần không xa rời nếp sống phóng túng tự nhiên thường nhật, khác với sự câu thúc triều đình muốn có. Đó là đầu mối của sự khinh miệt “xướng ca vô loài” mà những người dù bất mãn với quan niệm trên cũng không thể phủ nhận những bằng cớ còn xuất hiện mãi đến ngày nay. Đào với kép, đào chính với bầu gánh, với chức quyền địa phương, có khi trở thành một tầng lớp mãi dâm không chuyên nghiệp, khuất lấp mà vẫn có đó trong sinh hoạt xã hội thường được mô tả là thanh cao dưới ngòi bút của sử thần.
Các dấu vết ấy phải nhờ các biến loạn mới bày tỏ ra dưới ngòi bút của những nho sĩ nhân dịp thoát được sự kềm thúc của “cương thường đạo lí” để sống buông thả – tuy theo lẽ thường cũng tránh né bằng văn từ hoa mĩ. Đò sông Hương không phải đợi tới thực dân Pháp mới có, vì điệu nhạc các bài Nam bình, Nam ai đi theo các câu hò mái đẩy, tuy không để lại chứng cớ về thời điểm nhưng rõ ràng là xuất hiện từ rất lâu. Nguyễn Du đã thưởng thức tiếng đàn của người ca kĩ thành Thăng Long, cùng với đám quân tướng Tây Sơn chắc là há hốc mồm theo với tiếng nhạc lời ca. Sao lại có thể nghĩ rằng “cầm giả” này chỉ hát làm vui cho tác giả Truyện Kiều mà lúc khác không làm việc như người kĩ nữ bến Tầm Dương xưa kia? Người của nhà thế gia này không giã từ Thánh Khổng một thời gian lâu dài thì hẳn không biết đến “Nước vỏ lựu, máu mào gà”, không thể viết những câu như: “Rõ ràng trong ngọc trắng ngà, Dầy dầy sẵn đúc một toà thiên nhiên” được. Thi sĩ ngắm nghía, trầm trồ rồi câu thơ vọt thoát ra như một thứ orgasme qua thi tứ, một thứ khoái trá được giải thoát của kẻ phải chịu ép mình trong kềm thúc lâu ngày. Trước ông một chút, nho sĩ võ biền Ôn Như Hầu Nguyễn Gia Thiều tả cảnh ân ái “Bóng dương lồng bóng đồ mi chập chùng”, theo cách nói khác của bình dân “Gặp thằng vua phải gió nó đè em cung nữ ra”. Ở những nơi có các “Hồng Hồng, Tuyết Tuyết mới ngày nào còn chửa biết cái chi chi” vừa cho thấy một tình trạng mại dâm trẻ em về phía chủ chứa, mà cũng tỏ rõ khuynh hướng ưa thích trẻ em ở các nhà nho đi tìm thú vui ngoài văn thơ. Nơi chốn vui chơi chắc không nhiều, không đa dạng nên nhà nho tiến sĩ đã lảng vảng một chỗ đến hàng mươi năm hơn, lần khân từ mẹ tới con: “Mười lăm năm thấm thoát có ra gì... Ngã lãng du thì khanh thượng thiếu, quân kim hứa giá ngã thành ông...” Chính từ nơi này cũng nảy ra thảm cảnh gia đình như của Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu, hay các chuyện chính trị lớn lao với trường hợp Thủ tướng tương lai Trần Trọng Kim vì đi hát ả đào chung với người thân Nhật bị Pháp vây bắt (Dương Bá Trạc), nên phải lẩn trốn để rồi thành nhà chính trị ngơ ngáo trong thời đại chỉ cần đến quần chúng, âm mưu, bạo lực. (Dẫn chứng từ Hoàng Văn Chí.)
Đã nói nhà nước Đại Việt không dính dáng gì đến tổ chức mại dâm. Dân chiến bại được ban cho các quan có công về làm nô, vợ con tù phạm, kể cả vợ con các cựu công thần (như trường hợp vợ Đại tư đồ Lê Sát) ban cho quan đương chức. Lê Tương Dực đánh thắng Uy Mục rồi “sử dụng” phi tần của ông này cũng có thể coi là một trường hợp chiếm đoạt chiến lợi phẩm. Tuy nhiên rõ ràng là có tổ chức mãi dâm trong dân chúng như đã thấy ở trên. Điều này không tránh khỏi vì tổ chức thương nghiệp tuy bị chèn ép nhưng vẫn phát triển với các chứng tích từ rất xưa. “Chợ Đông” không phải chỉ xuất hiện với Trần mà đã phồn thịnh cả trong thời Bắc thuộc. Cao Biền mua chuộc thần Long Độ/Đỗ bằng cách tạc tượng đồng, rồi quay trở lại làm bùa yểm trấn áp không được, đành chịu thua “trở về Bắc”. Thời Lí Thái Tông, “chợ Đông mở rộng thêm, huyên náo tấp nập”, đời Trần uy thế chợ lớn lên cùng với tước phong của vua, nên người đương thời thấy “lửa cháy ba lần thiêu chẳng hết” (thơ Trần Quang Khải, bản dịch VĐULT). Vua Lí muốn dời đền đi chỗ khác vẫn không xong, chỉ vì thần là tượng trưng cho sinh hoạt thương mãi. Chợ đông người, sinh hoạt phồn thịnh nên Trần muốn chém người “phỉ báng nhà nước” để thị chúng cũng đem ra xử ở đây (1283). Lại còn thêm chợ Tây Nhai nữa (1035). Bước phát triển mới của Lê hẳn là làm mất cái tên Bụng Rồng mang tính cách phong thuỷ rơi rớt của Đạo Giáo thời Đường mà thay vào cho hợp với thời đại Tống, Nguyên, là ông thần cụ thể của thương nghiệp, thần Bạch Mã Balaha, còn tới bây giờ. Thế thì tuy không được như Trung Quốc, nhưng Đại Việt cũng có một bộ phận thương nhân khuất lấp dưới mắt nho sĩ mà vẫn thường trực, để kéo theo sinh hoạt riêng đi với tiền bạc rủng rỉnh, trong đó có sinh hoạt gái. Các ông quan của Lê Hiến Tông đi về Tây Kinh, hay những người dắt mối bị tố cáo vào thời sau, hẳn là lấy nguồn cung cấp nếu không từ chợ Tây Nhai thì cũng là từ chợ Đông này.
Ở các thế kỉ XVII, XVIII, trên hai phần đất nước, Đàng Trong mở rộng giao thương hơn Đàng Ngoài nên sinh hoạt mại dâm cũng có vẻ buông thả không thua kém, lại thêm chứng kiến của người ngoại quốc được mời chào. Một du khách tình cờ trên đường từ Hội An đi Phú Xuân triều kiến chúa Nguyễn gặp một cô gái đẹp (2-1-1765), cho tiền định mua dâm, cô gái bỏ chạy thì một người đàn bà có tuổi tiến đến “ngỏ ý tìm hộ một thôn nữ nhỏ...” (Nguyễn Sinh Duy, “’Nhật kí du hành xứ Đàng Trong’ của James Beans”, Nghiên cứu Huế, tập 2, 2001, tr. 155.)
Dưới không theo Lễ thì vua việc gì phải bận tâm. Quan như Nguyễn Lĩnh lấy em gái Mạc Đăng Dung sau khi có đến 10 vợ lẽ thì vua tam cung lục viện là chuyện đời thường. Cho nên sử thần lại có dịp chê các ông vua say đắm tửu sắc. Vẫn biết sự suy sụp của một triều đại nhìn dưới mắt sử gia về sau là do nhiều nguyên nhân khác sâu xa hơn, nhưng với thời đại mà quyền bính tập trung vào một gia đình, có các nguyên tắc đạo lí làm nền tảng cho sự an nguy của đất nước thì hạnh kiểm của một ông vua cũng có phần góp vào sự đảo lộn chính tình.
Lê xuất thân từ tù trưởng phụ đạo, rõ ràng vào những ngày đầu của triều đại vẫn mang dấu vết cũ. Đánh nhau vừa xong thì có lệnh cho các đầu mục trở về quê cũ giành lại ruộng đất bị lấn chiếm. Mâu thuẫn của vị thế phụ đạo cũ và hoàng đế mới đã gây nên những rối loạn cung đình cộng với những mâu thuẫn khác làm nên những biến động buổi đầu Lê sơ. Chỉ đến khi Lê Thánh Tông “đổi đời”, bỏ thú “chơi săn”, vui “ngâm vịnh” (lời tựa của Đào Cử cho tập Quỳnh uyển cửu ca; Phan Huy Chú, Lịch triều..., II, tr. 204) thì triều đại và đất nước mới chuyển qua giai đoạn khác.
Nội tình gia thất của Quốc/Quận vương Tư Tề có chuyện người vợ lẽ bị ruồng bỏ được vừa mắt Hoàng Nguyên Ý, một ông phụ đạo khác ở Lạng Sơn, cũng là một nguyên nhân khởi loạn của ông này. Tổ chức cung đình chưa đủ quy củ ràng buộc nên ông vua thứ hai (Thái Tông) có bà vợ lớn quậy phá thật dữ. Sử quan cho là bà Dương Thị Bí “lăng loàn kiêu căng” vì có con được phong Thái tử nhưng hẳn với nguyên nhân khác, vì có chuyện vua “nín nhịn bao dung” và bà bị giáng chức vẫn “hằn học trong lòng không kiêng nể gì cả” – tất cả những triệu chứng viện dẫn đều là của tình trạng xung đột ghen tuông tột đỉnh mà khuôn phép “lễ giáo” tỏ ra chưa đủ sức ràng buộc bà vợ. Hai tháng sau khi bỏ vợ (giáng làm thứ nhân), vua “ra lệnh-chỉ tuyển con gái đẹp ở các huyện.” Thế mà bên mình vua đã có Lễ nghi học sĩ Nguyễn Thị Lộ, “người rất đẹp, văn chương rất hay... ngày đêm hầu bên cạnh,” ba năm sau (1442) sẽ gây nên cái chết của ông vua 19 tuổi. Sử quan ghi gọn ghẽ mà nhiều ý: “Vua thức suốt đêm với Nguyễn Thị Lộ rồi băng.” Sửù quan thế kỉ XIX, lại vẫn thói quen che đỡ quân vương, tuyệt đối tránh nói chuyện tính dục, nên chuyển qua việc Thái Tông “mắc chứng sốt rét (?!),” Thị Lộ vào hầu, chẳng để vua làm phiền (!) gì nhưng vẫn bị tội thí quân, gây vạ cho ông chồng già Nguyễn Trãi. Tự Đức gạt bỏ danh hiệu “người hiền” thiên hạ gán cho Nguyễn Trãi vì “Trãi nếu là người hiền thì sớm liệu rút lui, ẩn náu tung tích... (trái lại) thả lỏng cho vợ làm việc hoang dâm, vô liêm sỉ... (nên) cái vạ tru di cũng là do Trãi chuốc lấy”. Ông vua không-thể-có-con này chắc không chú ý đến một chi tiết khác của TT: “Tháng 9 ngày 9, giết bọn hoạn quan Đinh Phúc, Đinh Thắng vì khi Nguyễn Trãi sắp bị hành hình, có nói là hối không nghe lời của Thắng và Phúc.”
Với sự kiện này, thì theo ý Tự Đức, Nguyễn Trãi còn tệ hơn là không phải “hiền giả” nữa. Nhưng hãy xét theo tính cách một mưu thần nổi danh, của Nguyễn Trãi, người thấy được tình thế đương thời của chính mình, phải chọn lựa đường lối thoát thân mà kết quả tàn hại cho bản thân, cho gia tộc không phải là do ông kém cỏi. Sự xung đột sau chiến tranh giữa Trần cũ và Lê mới, giữa truyền thống tông tộc Thăng Long và sức mạnh phụ đạo Lam Sơn không phải là điều tưởng tượng mà người tôn vinh tinh thần đoàn kết dân tộc thời bây giờ có thể cho là chuyện vu khống xấu xa. Sử quan Lê chỉ nói chuyện giết Trần Nguyên Hãn, Phạm Văn Xảo “người Kinh lộ” bên lề những sự kiện khác, nhưng ý định tránh né lỗi của vua, đổ tội cho các nịnh thần cũng là một chỉ dấu của sự xung đột không nằm trong tính cách cá nhân mà có dạng tập thể.
Võ tướng đủ sức lật đổ chính quyền mới đã bị giết, nhưng có thể buông tha cho văn thần không nguy hiểm chỉ vì họ còn cần cho việc trị nước vốn nằm trong tay các võ tướng Lam Sơn, những người chỉ có mỗi một quyết định là “giết”. Trong việc xử tử 7 tên ăn trộm vị thành niên (1435), Nguyễn Trãi nói chuyện nhân nghĩa, dẫn Kinh Thư , Tả Truyện liền bị các Đại tư đồ Lê Sát, Lê Ngân đùn, nói dỗi: “Ông có nhân nghĩa có thể cảm hoá người ác thành thiện, xin giao chúng phiền ông cảm hoá cho.” Nguyễn Trãi đã gặp xung đột với Lương Đăng trong việc chế định mũ áo, nhạc lễ mới cho dòng họ cầm quyền từ lâu vốn chỉ biết mặc khố đâm trâu hội thề. (Quan tài ông Lê Tương Dực +1516 còn có cái khố đấy!) Quan văn gốc Lam Sơn cũng vậy: Ngôn quan, thái sử Bùi Thì Hanh cùng với ông Lễ bộ thị lang gốc đạo sĩ làm lễ giết vượn sống cứu mặt trời, bị Đồng Hanh Phát, học trò của Nguyễn Mộng Tuân (“người tài sĩ” theo Phan Phu Tiên), bài bác tâu với vua là không nên sử dụng “bọn âm dương, bói toán” làm mất thể thống triều đình. Cũng chính Đồng Hanh Phát xin bỏ lối hát rí ren của Thanh Hoá, và khi Bùi Thì Hanh bị giáng thì Ngô Sĩ Liên “Kinh lộ” ghi là “mọi người rất khoái chí”. Văn quan cấp dưới có thể chịu luồn lọt ẩn nhẫn để thoát, hay dựa vào thế cần đổi thay của nhóm Lam Sơn để tiến thân nhưng công thần Nguyễn Trãi đã từng nằm ngục ngay lúc Chiếu bình Ngô chưa ráo mực, tất thấy thế mình khó hơn nhiều. Muốn thoát được, ông phải vận dụng công sức nhiều hơn. Vì thế với óc mưu sĩ, ông đã cho Thị Lộ vào cung tìm thanh thế tận bên trong. Lời các hoạn quan can ngăn không làm ông co lại mà còn như chỉ dấu rằng mưu định của ông có cơ sở vững chắc hơn: Vua 17, 18 tuổi con nít ham sắc thì “vợ” ông, lớn tuổi hơn, lão luyện hơn, càng dễ xỏ mũi đắc thế hơn chứ sao! Không thấy bà Thị Lộ xúi được vua giáng chức ông đại công thần Đinh Lễ “cưng” của Lê Thái Tổ là gì! Vậy thì Nguyễn Trãi không “hiền”, là “thứ dữ” nhưng chỉ vì không vượt qua được tình thế không ngờ, để ngăn trở cơn “thượng mã phong” của Lê Nguyên Long Thái Tông, mà ông mắc vạ đấy thôi. Lại không phải chỉ Thái Tông mà Hiến Tông có vẻ cũng chết cùng nguyên cớ: “Tháng 5, ngày 23 (1504), vua vì ham nữ sắc bị bệnh nặng”, và ngày hôm sau thì băng. Còn nhanh hơn cái chết của Nguyễn Tự cuối Lí qua Trần.
Tình thế ghen tuông trong cung cấm cũng thấy dưới đời Lê Thánh Tông tuy không xảy ra một vụ Nghi Dân khác. Không có chuyện lịch sử lặp lại nhưng vẫn có diễn biến dẫn đến những tình thế thú vị hơn nhiều. Sử quan Vũ Quỳnh, người chứng đương thời, nói rõ: “Trường Lạc Hoàng hậu (1441-1505) bị giam ở cung khác, đến khi vua ốm nặng mới được đến hầu bệnh, bèn giấu thuốc độc trong tay mà sờ đến chỗ lở, bệnh vua do vậy mới càng thêm nặng.” Nhà nho ít lời nhưng vẫn nhiều ý. Thánh Tông không chết vì vợ bởi vì nếu thật như vậy thì tuyệt dòng Nguyễn Đức Trung, có người cho là tổ ông Bảo Đại nhiều thăng trầm trong tình thế đầy xuôi ngược ngày nay. Nhưng cái ghen của bà hoàng thì đã thấy rõ. Ghen thấy qua sự kiện “bị giam ở cung khác”, ghen thấy qua lời đoán mò của sử quan. Nhưng quan trọng đối với chúng ta hơn, là căn bệnh của nhà vua.
Vua bị thương không phải vì chinh chiến. Đánh Chiêm Thành khải hoàn, vua thấy có mẹ, con đón rước, “thay áo, lên thuyền rồi về hành điện”, lành lặn. Mùa đông, tháng 11âl. (1496), “vua không khoẻ”, còn gượng làm thơ khoe rằng “Dù Lí (Bạch), Đỗ (Phủ), Âu (Dương Tu), Tô (Đông Pha) sống lại vị tất đã làm nổi, chỉ có Ta làm được”. Thế mà chỉ hơn hai tháng sau, vua ốm nặng một ngày rồi băng, “gươm thần, ấn thần đều biến mất”, chỉ còn lại bài thơ và mối hoài nghi người sau không dám nói. Thái tử lên ngôi, cho biết vua cha bị bệnh phong thũng. “Phong thũng” theo cách hiểu thông thường, và của cả y sinh ngày xưa, là chỉ hiện trạng bệnh lở lói, cùi hủi. Vua không bị chiến thương như đã nói, mà sử quan lại có lời mào đầu là vua mắc bệnh nặng “vì nhiều phi tần quá”, vậy thì Thánh Tông đã mắc “bệnh xã hội”. Vua bị lở lói ở chỗ đó, hay khắp mình mẩy vì giang mai ở thời kì cuối?
Cổ Ai Cập đã biết đến bệnh giang mai. Trung Quốc chậm hơn, mãi đến thế kỉ VII, VIII mới bắt đầu biết vài căn “bệnh xã hội” là do giao hợp mà ra. Đầu thế kỉ XVI, y học Minh nhận ra bệnh giang mai và cảnh giác dân chúng về việc giao hợp với gái làng chơi (Sex.., tr. 193). Y giới Tây phương trước khi biết đến loại kháng sinh, đã chữa bệnh giang mai bằng hợp chất thuỷ ngân, arsenic, y giới Đông cũng chữa bằng thạch tín (arsenic). Thái Y viện đời Lê đã dùng vị mã tiền có thạch tín chữa cho Thánh Tông chăng? Vì thế mới có ghi nhận Trường Lạc Hoàng hậu bôi “thuốc độc” (thạch tín) cho vua?
Vấn đề đặt ra là Thánh Tông mắc bệnh (có thể là) giang mai từ đâu? Ông vua không cần đi ra ngoài dân gian tìm thú vui, mà bắt con gái vào cung cho mình hưởng. Mĩ nữ các quan chọn cho vua hẳn phải lành lặn, “tinh khiết”. Có một nguồn cung cấp gái phức tạp hơn: các tù binh, và hẳn chắc chắn hiện diện nhiều, là tù binh Chàm. Thời Lê sơ thương nghiệp đã rộng như ta nói, nhưng không đến mức phát triển theo đà phồn tạp sôi nổi bên ngoài. Gốc rừng núi của Lê đã khiến họ không theo kịp với tình thế. Và hình như sự co lại của nhà Minh cũng có ảnh hưởng đến cách ứng xử với người ngoại quốc của Lê. Các quan gồng gánh mua bán chỉ những lúc đi sứ Trung Quốc, và Lê bị sứ thần Thiên triều ép mua hàng cao giá, còn người hải đảo, người lục địa phía tây vẫn thường bị từ chối. Trong lúc đó thì sự giao tiếp với vùng hải đảo, với bên ngoài của Chiêm Thành có liên hệ từ rất xưa trong khối chung văn hoá Ấn, rồi Hồi Giáo. Cơ chế chính quyền lỏng lẻo, rồi qua những hồi tan rã của hệ thống Chiêm Thành khiến việc giao thương với bên ngoài đại dương không gặp trở ngại nhiều. Thuỷ thủ vẫn là tác nhân chuyển bệnh xã hội của mọi thời đại, nơi chốn. Căn bệnh có tên “giang (dương) mai” qua truyền thuyết ảnh hưởng từ Trung Quốc là do Dương Quý phi và Mai Uyển (?) gây tác hại cho đời sau, nhưng tên gọi thông thường ngày nay vẫn là “tim la”. Đó là chứng cớ nguyên gốc Đàng Trong, phát xuất qua giao thương mặt biển vì tim la rõ ràng là từ chữ Tiêm/Xiêm La, Thái Lan ngày nay. Tất nhiên nữ tù binh Chàm của Lê Thánh Tông cũng không phải là thứ đứng-đường, nhưng trong biến động nước mất nhà tan, sao khỏi có người sa sẩy trong buông thả? – và vẫn còn sắc đẹp cho ông vua chú ý tới. Người đẹp lại là tác nhân thu hút bệnh nhiều hơn người xấu. Lớp tù binh Chàm 1471 hai năm sau khi Thánh Tông mất (1497) còn được thấy “thân vương” Lê ưa chuộng thì trong thời gian còn sống, sao không có người lọt vào mắt xanh ông vua? Thời gian từ sau 1471 hay của những chuyến viễn chinh sau đó, đến khi ông mất là đủ dài cho sự ủ bệnh và phát triển đến độ “lở lói” cuối cùng, đưa ông vua sáng giá nhất Đại Việt về nơi yên nghỉ.
Căn bệnh của ông vua thời thịnh trị có tác động gì đến sự tàn tạ của triều đại về sau? Tất nhiên không có cách nào tìm chứng cớ ở sử quan. Chúng ta chỉ biết rằng ông sống khá lâu nên con ông (Hiến Tông) lên ngôi khá muộn, và sau đời ông này thì có dấu hiệu lệch lạc tính dục trong dòng họ. Chúng ta không bàn nhiều đến các ông Vua Quỷ (Uy Mục Đế), Vua Lợn (Tương Dực Đế), bởi vì các danh hiệu kia mang dấu hiệu phe phía rõ rệt khi ta đối chiếu với lời xưng tụng của các sử thần dưới đời những ông vua “bất xứng” này. Đã nói, hình như nguyên nhân chết cấp thời của Hiến Tông là vì truy hoan. Người con trưởng tên Tuân, theo xác nhận chính thức (Sắc chỉ 1499) thì “thích mặc áo đàn bà, bỏ thuốc độc cả mẹ,” nói theo ngôn ngữ thông thường ngày nay, là “lại cái”. Có lẽ chi tiết “bỏ thuốc độc cả mẹ” mới là nguyên nhân chính của quyết định Hiến Tông không chịu phong Thái tử cho ông. Bởi vì sự bất thường về giới tính ở phương Đông chỉ gây sự tò mò, ngạc nhiên, cùng lắm là chê trách chứ không bị coi là tội lỗi như dưới ảnh hưởng Thiên Chúa Giáo của Âu Tây. Chứng cớ là nhà Tây Hán có ông vua gay như đã nói. Từ khi phát triển bớt ảnh hưởng thần quyền của Lí rồi, thì Trần cũng chú ý đến các hiện tượng lạ của con người, như khi sử quan ghi chép (1300) việc người lộ Hồng sinh con trai hai đầu (frères siamois chưa hoàn chỉnh), người đàn bà ở Kinh thành sinh con gái hai đầu, bốn chân bốn tay (1304), việc con gái Nghệ An biến thành con trai (1351). Khó có thể suy đoán thêm chi tiết về trường hợp thứ hai này nhưng khi khai triển luật pháp phổ biến hơn thì hẳn quan chức nhà Lê cũng gặp các trường hợp kì lạ về giới tính, với nghi án hai người phụ nữ ăn nằm với nhau mà ta chỉ có thể đoán là một người đã dùng cái clitoris của mình để làm tình với em gái! (Hồng Đức thiện chính thư, Nguyễn Sĩ Giác dịch, Sài Gòn, tr. 105, 107.)
Người chú bản dịch TT dẫn Lê Quý Đôn cho biết thêm chi tiết về An Vương Tuân. Ông là người thông minh học rộng, sức lực hơn người, nhưng tính ngang bướng, thích mặc áo phụ nữ, hồi nhỏ vì không được như ý, đem thuốc đầu độc mẹ. Chuyên viên về sexologie hẳn có suy đoán hơn chúng ta với những chi tiết này. Người thường chỉ có thể đoán rằng tính chất về sức lực, trí thông minh được nêu ra là để nói về những yếu tố cá tính mạnh, đối kháng với tính nữ tiềm tàng trong người ông. Kết quả đưa đến việc bỏ thuốc độc mẹ là sự chống đối (“ngang bướng”) với những uốn nắn người con theo trí tưởng bình thường của người mẹ, trong đó hẳn không thiếu những lời chế riễu, răn đe. Nhưng đó là cá tính thiên bẩm, hay nói với sự thông cảm như của ngày nay, đó là do sự tạo giống bất toàn mà trong một chừng mực có thể sửa chữa được thì ảnh hưởng khuôn khổ xã hội sẽ mang lại kết quả đổi thay. Sống trong khuôn khổ của một quan niệm nam nữ rành rẽ thì về lâu về dài, khi lớn lên, qua thấm nhuần của kinh sách học được, An Vương Tuân sẽ trở lại như mọi con người khác. Cá tính nữ đã biến mất, hay bị nhận chìm trong sâu kín mà người đương thời không thấy, hay không quan tâm tới nữa. Lời Lê Quý Đôn làm nổi sự hả hê của một người thấy có kẻ trở về với Chính giáo “sửa bỏ nết cũ, thờ mẹ rất hiếu”. Nhưng khi sử gia vô tình dùng ngôn từ kinh sách “giữ mình kín đáo” để chứng tỏ thêm sự đắc thắng của đạo lí, thì đồng thời cũng cho chúng ta hiểu được nỗi khổ tâm của một con người lạc loài với giới tính xác định vốn có từ trong căn bản mà phải bị đàn áp, nén sâu.
Bệnh về tình dục như của Tự Đức được người sau biết rõ vì ông phải nuôi đến 3 người để kế nghiệp (mà ai cũng đều chết thảm theo với rối loạn ngoại xâm). Bầy tôi thì dễ nói hơn, tuy cũng không nhiều lời. Đó là Tống Phúc Đạm (+1799), người xung đột với Bá Đa Lộc, ông tướng “sợ súng... từng có tật ngầm (?), không gần đàn bà nên không có con.”(Đại Nam liệt truyện, tập 2, tr. 160-161.) Ông bị liệt dương hay như Lê Văn Duyệt?
GÀ MÁI GÁY TRONG TRIỀU ĐÌNH, TRÊN SÂN NHÀ: VINH QUANG VÀ KHỔ NHỤC CỦA GIỚI TÍNH NỮ VIỆT

Chúng ta đã thấy cung đình triều Lí còn vướng vất tính chất quyền uy truyền thống của phụ nữ trên đất Việt. Khi ông vua yếu thế thì điều ấy hiện ra tuy vẫn bị khuất lấp dưới ngòi bút của sử thần nho sĩ. Sử quan cho rằng Thái hậu Ỷ Lan, mẹ đẻ của Nhân Tông, “dèm” chết bà chính cung cũ. Nhưng sử thần cũng thấy khi Nhân Tông lên ngôi thì bà Dương Thái Hậu “buông rèm cùng nghe chính sự”, có phe phái đàng hoàng là Thái sư Lí Đạo Thành. Nguyên tắc trưởng thứ có dáng Nho Giáo ấy nếu đủ sức mạnh thuyết phục thì làm sao bà mẹ ruột Ỷ Lan với cậu bé vua 6 tuổi, đủ vây cánh để làm cuộc đảo chính cung đình với gần cả trăm người bị giết, dù sử quan chỉ kể ra những người phụ nữ? Đời Anh Tông có ông cậu Đỗ Anh Vũ tung hoành, người bị sử quan TT dài dòng kể lể tội lỗi trong lúc kẻ viết văn bia lại không đủ lời tán tụng. Đời Cao Tông tiếp theo cũng có ông Đỗ An Di/Thuận có vẻ như bị ông Tô Hiến Thành chia quyền, nhưng ông Taylor lại thấy rằng viên thái uý cương trực của sử quan này cũng là người dính líu đến phe họ mẹ! Nói tóm lại, qua tấm rào che chắn chữ nghĩa của sử quan, ta vẫn thấy quyền uy của các ông cậu vua trên triều đình, dấu hiệu của truyền thống ưu thế thuộc về dòng mẹ.

Lê có đổi khác theo tình hình lí thuyết trị nước áp dụng phổ biến, sâu xa hơn, tuy nhiên với thực tế vướng víu tình cảm và một sự trùng hợp tình cờ của lí thuyết Nho mà phe ngoại vẫn còn chen được vào quyền bính trị nước. Với Nho Giáo ngự trị, ngày nay người ta vẫn còn vẽ ra những thảm cảnh có thật của người phụ nữ ở Á Đông. Hãy đọc một phần nhỏ lời khinh miệt của phe cầm quyền khi xét đời vua trước: “Nhân Tông mới lên hai tuổi đã sớm nối ngôi vua, Thái hậu Nguyễn thị là gà mái gáy sớm... Vua đàn bà mắt quáng buông rèm ngồi chốn thâm khuê, bọn họ ngoại lòng tham, khoác lác hoành hành khắp cõi... như Văn Lão, Xương Lê lòng như quỷ quái...” (Trung hưng kí, đời Quang Thuận; chúng tôi nhấn mạnh.) Người ta tưởng phe ngoại không thể có mặt dưới triều ông vua vừa chê người ta, nhưng ông sử quan Vũ Quỳnh sau khi không tiếc lời ca tụng Thánh Tông, lại thấy là có dịp để khen tiếp sự việc “(vua) dùng họ mẹ làm việc duyệt xét (nên chỉ) rũ áo khoanh tay mà trong nước được yên ổn.” Mâu thuẫn không phải chỉ do sự nịnh nọt của sử thần mà là do lí thuyết đem ứng dụng vào thực tế làm nảy sinh phức tạp.

Lí thuyết Nho vẫn dành một địa vị trang trọng cho người phụ nữ, tất nhiên trước hết là trong gia đình, nhưng không khỏi lan ra ngoài xã hội, điều nhà nho thường cố sức ngăn chặn bằng những lời cảnh cáo mà vẫn không hiệu quả. Lễ kí tuy dành phần ưu thế cho phía đàn ông nhưng vì mối liên hệ tương quan nam nữ rất cần thiết cho sự vững bền của thể chế nên không thể bỏ qua sự trọng đãi người phụ nữ khi đã ràng buộc họ vào bổn phận. Qua các phần nghi thức của hôn nhân, ta thấy rõ điều đó: “Hôn lễ hoàn tất... cô dâu bái kiến các bậc tôn trưởng... Cô dâu được ban rượu ngọt... xuống làm cơm để rõ đạo phụ nữ thuận tòng... Sáng sớm hôm sau cha mẹ làm cơm đãi con dâu... Cha mẹ ăn xong đi xuống bậc phía tây trước, cô dâu xuống bậc phía đông sau, có ý là từ nay cô dâu là người thay mặt mẹ chồng lo việc nhà... Nghi lễ chấp nhận con dâu đã xong... có ý nghĩa là con dâu đã có tư cách thay thế mẹ chồng... Phụ nữ có thuận tòng thì trong nhà mới hoà hợp, nhà có hoà hợp thì sau mới lâu dài. Cho nên bậc thánh vương coi trọng điều ấy lắm vậy.” (Bản dịch đã dẫn, tr. 364. Chúng tôi nhấn mạnh.)

Địa vị “con gà mái gáy” của phụ nữ trong gia đình Nho Giáo là do ở lời Thánh dạy “có tư cách thay thế mẹ chồng” đó. Ý nghĩa tăng thêm, là “chủ gia đình”. Gia đình của vua cũng là gia đình. Cho nên vua còn trẻ thì bà thái hậu “buông rèm phụ chính”, thật ra có thể ngồi ngay giữa triều đường để bàn việc nước. Lí thuyết mới đem vào Đại Việt đã gặp được sự đồng điệu với truyền thống cũ. Bà thái hậu mạnh mẽ ý chí thì có thể thành Lữ Hậu của Hán, Vi Hậu của Đường, Từ Hi của Thanh. Mạnh hơn nữa thì xưng Đế, đổi quốc hiệu là Chu, ngang nhiên tuyển lựa hai chàng trai họ Trương vào hầu hạ, trả thù cho phần nửa nhân loại bị áp bức, như Võ Tắc Thiên của Đường. Ở Việt Nam chưa có ai xưng Đế nhưng bà “Nguyễn thị gà mái gáy sớm (vua lên hai, nghĩa là bà thái hậu chưa quá tuổi teen!)” kia đã chém một loạt quan, trong đó có công thần của ông cha chồng! Bà Từ Dũ thì theo một nguồn tin, đã bảo được ông con hoàng đế chọn Dục Đức lên nối ngôi tuy Tự Đức không bằng lòng ông con nuôi “vô hạnh”. (Nguyễn Đắc Xuân giới thiệu, “Khúc tiêu đồng – Hồi kí Hà Ngại”, Nghiên cứu Huế, tập 2, 2001, tr. 182.) Sự kiện mất nước nửa sau thế kỉ XIX không phải bắt đầu từ đây nhưng cũng là dịp cho biến chuyển thêm phần rối rắm hơn.

Sự cô đơn trong cung cấm đã khiến xảy ra vụ án Mĩ Đường (+1849) thông dâm với mẹ mà sự trừng phạt vốn là theo luật pháp Nho Giáo nhưng cũng không tránh khỏi tiếng xấu cho Minh Mạng, trong đó lời đồn về con cháu Hoàng tử Cảnh thoát thân trốn sang Cao Miên, ít nhiều gì cũng gây nên sự đề phòng về phía Nam Kì có ông Tổng trấn không mấy thuận thảo với nhà vua. Vợ Hoàng tử Cảnh cũng mang họ Tống, một họ quý hiển, có khi được ban cho một bà hoàng khác họ (trường hợp Hồ thị +1716, vợ Nguyễn Phúc Chú), có nhiều người lấy vua chúa, như một người đàn bà khác đã gây nên sự rối loạn anh em, chú cháu tranh giành gái, lúc Nguyễn còn là chúa.

Trong triều đình, bà thái hậu còn phải chịu nhiều áp lực phe phái chứ ngoài dân gian, gia đình dù sao cũng là một đơn vị có phần riêng biệt, nên người phụ nữ qua giai đoạn làm dâu khổ nhục, một khi trở thành mẹ chồng thì đã là chúa tể với đám người dưới quyền. Tuy bề ngoài không lấn chồng, nhưng với tình trạng các bà kinh doanh nuôi chồng, ông chồng làm quan với số lương còm cõi, chỉ có danh vị, thì quyền đó trở thành thế lực cụ thể với sự làm ngơ vì bất lực của đấng nam nhi. Trong cái harem nhỏ vừa tầm với đại gia đình Việt, bà vợ già là người ban phát ân huệ tình dục cho các bà vợ lẽ của quan. Cũng ông cử nhân Hà Ngại (bđd, tr. 187) kể chuyện bà nội ông Phan Khôi làm chính thất cho ông Án sát có đến ba bà vợ lẽ, bà nào đi ngang trước mặt Bà cũng vòng tay cúi đầu lễ phép. “Ba bà ấy có nhà riêng gần đó, làm ăn khá, con đều phát (đỗ) đạt...Mỗi ngày bà Án chia phiên cho các bà kia vào hầu... Các bà ấy đều trên dưới 50 tuổi, mà bà Án (gần 70) vẫn bảo: ‘Đêm nay con Ba vô hầu ông lớn... đêm mai con Bốn...’” Cho nên, không lấy làm lạ với chứng nhân Miền Bắc ngày nay kể chuyện bà vợ cả ông Lê Duẩn đích thân lựa chọn người hầu đêm ông Tổng bí thư! Hồi kí kia không cho biết bà Cả nhà họ Phan lúc trẻ có ghen tuông đến mức hành hạ các bà vợ nhỏ như đã từng xảy ra mà nhờ biến chuyển 1945, các con bà bé dựa vào ý thức giai cấp của thời mới đã tìm cách bộc lộ, hay không.

Tất nhiên là với đám dân chúng cày cuốc bình thường thì tình trạng một vợ một chồng là căn bản, bởi vì lẽ giản dị là họ không đủ sức nuôi thêm một gia đình thứ hai. Nhưng điều đó cũng không chứng tỏ được sự “chính chuyên” của phụ nữ hay sự “trung thành” của phía nam. Sự phân công trong việc đồng áng đã khiến cho người phụ nữ có một chừng mực ngang hàng với nam giới – chưa kể trường hợp người vợ chạy chợ buôn bán xuôi ngược, nắm quyền kinh tế trong gia đình như đã nói. Sự kinh doanh đã khiến cho người phụ nữ Việt có nhiều ứng biến đối phó trong những hoàn cảnh khó khăn, khác xa với đám đàn ông kiêu kì khô cứng đến thành bất lực trong khuôn khổ của hệ thống đặt giới mình làm chủ nhân ông. Tình trạng cần nhân công khiến cho người phụ nữ cao giá trong thời gian chuyển từ thời con gái sang thời làm vợ. Về làm dâu thì cực khổ nhưng những người chủ gia đình nhà gái thấy mất một nhân công, phải tìm cách bù trừ trong thời gian có thể được, và mặt khác vì nhà trai sắp có thêm một nhân công nên cũng ráng chịu đựng đòi hỏi. Vì thế cảnh làm rể từ Nam chí Bắc đã giống hệt nhau: Anh con trai Bắc tủi nhục với công “làm rể ba năm... như chó nằm gầm chạn”, còn anh con trai Nam thì than thở não nùng: “Tháng chín mưa bụi gió bay, Nắm lấy gàu nước chân tay rụng rời!” Tuy nhiên về phương diện buông thả dục tính thì cũng có những điều kiện như nhau. Xóm làng còn nhiều bờ cỏ, đống rơm. Vì thế người phụ nữ đủ khả năng thách đố: “Ông ăn chả thì bà ăn nem, đầy tớ có thèm thì cho một miếng!” Nhìn lại các án lệ được ghi lại và các sự cấm đoán được nêu ra trong luật thời “phong kiến” thì thấy không có gì lạ dưới ánh mặt trời, kể cả sự phóng túng loạn luân. Chúng ta cũng không nhắc lại các lễ tiết phồn thực đã kể. Chỉ biết rằng sinh hoạt thường trực của xã hội ở tầng lớp đông không thiếu chỗ cho sự buông thả của người có vợ, có chồng hay không. Và điều đó thì không có ông thánh cũ hay mới nào ngăn chặn được.

Tuy nhiên lại cũng không có nghĩa là sự kì thị giới tính không còn nữa. Nó lại tăng thêm vì có sự phối hợp của thành kiến trong quá khứ ăn sâu vào tâm tính nhân loại, cộng thêm với lễ giáo mới. Hiện tượng kinh nguyệt là điều ghê sợ, gây cấm kị khắp nơi (Sex.., tr. 43, 66), cũng có ở Việt Nam: “Đồ đội quần đàn bà!” “Đồ ăn máu què, ăn quần (có máu) què!” Ngô Sĩ Liên chê: “Nữ sắc làm hại người ta quá lắm. Thị Lộ chỉ là một người đàn bà thôi, Thái Tông yêu nó mà phải chết, Nguyễn Trãi lấy nó mà cả nhà bị diệt. không đề phòng mà được ư?” cùng với các truyện, tuồng tích đem lại hình ảnh con Đắc Kỉ Hồ li tinh, con Võ Hậu lăng loàn... trong đầu óc dân chúng bình thường về sự khinh miệt “đàn bà đái không khỏi ngọn cỏ”. Sự phán xét thiên lệch này thấy tăng thêm trong tương quan sex đối với các tập họp thiểu số.

Thật ra thì sự phân biệt đa số, thiểu số không phải chỉ bởi nguồn gốc chủng tộc mà còn vì trình độ phát triển của tập họp, uy thế chính trị của người cầm đầu phe nhóm nữa. Đinh làm việc “đại nhất thống” xong, khi mất ngôi thì tập đoàn xa gần của họ trở thành “man lão” để người cầm quyền mới phơi khô thịt, bắt làm nô lệ xây thành. Lê, nếu đánh Minh bại thì cũng chỉ là một thứ Phan Liêu lêu bêu, cuối cùng bị Lê giết trong sự tranh giành quyền lực, và để sử gia ngày nay ồn ào mắng chửi. Lê thắng nên từ tù trưởng nơi núi rừng trở về nghênh ngang trên đất Thăng Long của họ Trần quý hiển. Nguyễn đường bệ ở Phú Xuân / Huế, bỏ lại người cùng xứ với ông tổ Nguyễn Kim còn vướng chữ “mường” đến ngày nay. Tất cả, rốt lại, chỉ còn là một tập họp “người nói tiếng Việt” (chữ của ông K.W. Taylor) có trình độ phát triển cao hơn vì có sự tiếp xúc rộng lớn hơn những tập họp trong bìa rừng hóc núi mà họ không tránh khỏi giết chóc, lấn chiếm, giao tiếp, có khi tận trên giường ngủ.

Năm 1499 có lệnh cấm Quảng Nam không được bắt người Man và mua bán nô tì tư. Lê Quý Đôn nhắc đến việc buôn nô lệ “man” trên đất Gia Định, không cho biết gì thêm về sinh hoạt “trong nhà” của các điền chủ kia, nhưng hiển nhiên là làm sao tránh khỏi có những dòng giống phát xuất từ đó mà vì chẳng có điều kiện lưu giữ chứng tích nên ta không có các hậu duệ kiểu của ông Tổng thống Jefferson, trên đất Việt? Chủ thể Việt ở Gia Định cũng khiến cho một bộ phận lai khác trở thành Việt: lớp người Trung Hoa Miên bị gọi một cách khinh miệt “đầu gà đít vịt” lại có thế lực kinh tế, và chủ yếu ở vấn đề ta đang bàn là, mang dáng vẻ sex thu hút. Trong tình hình giao tiếp chung đụng thì tầng lớp dưới của xã hội vì nhu cầu sinh lí có thể vượt qua được sự khác biệt chủng tộc. Có lấy làm lạ chăng, nếu ta thấy con cháu người tù dân Hưng Nguyên thế kỉ XVII sống ở đất Kontum ngày nay, có người “tóc quăn” như Nguyễn Huệ? Con trai đàn ông đi đánh giặc đâu có mang theo vợ để đến khi bị đày ải thì khỏi tìm đến các cô sơn nữ? Trong cuộc chiến vừa qua, dân “Việt” tiếp xúc với người Thượng ngày nay thường xuyên, sát sao hơn. Đám lính tráng thô lỗ của các thành thị Miền Nam được dịp biết gái Thượng để chê về động tác làm tình của họ. Các cán bộ ba cùng cà răng căng tai, nghiến răng ngồi giữa nắng để cho ruồi trâu cắn làm một thứ initiation hội nhập, và học ngôn ngữ địa phương đến làu thông đủ qua mặt chiến dịch Phượng Hoàng, ngày nay tuy vẫn không lên tiếng, nhưng chắc còn giữ những kỉ niệm “bắt cái nước” nơi bìa rừng, trên nhà gác. Bởi vì, lại vẫn phải nhắc, điều đó không tránh khỏi, tuy là nói ra thì sợ mất tính chất thần thánh của “cuộc chiến tranh chính nghĩa của dân tộc”. Những người dân di dời sau 1975 (dân Tày, Nùng đến Bù Đăng, Thái Bình vào Bình Dương, Sông Bé, Hà Nam Ninh vào Bảo Lộc, Thuận Hải, người nghìn nghịt trên vùng Gia Lai, Kontum. Đắc Lắc...) chắc vì là số đông Việt tràn ngập nên hẳn không có cơ hội giao tiếp thân mật với người bản thổ – trừ các cán bộ. Xa về phía bắc, lại là chuyện của các ông quan tây ta lên vùng người Thái được chủ nhân đem vợ con “chiêu đãi”. (Chứng nhân riêng biệt của kẻ này là một nhân vật trong đại gia đình, tuy ông lão lại dại gì nói với thằng bé là mình từng được thụ hưởng cái phúc ấy!) Người lính Tây tiến thực thà tội nghiệp bị “nhân dân” mắng: “Mày không có... hay sao?” nhưng các cán bộ thì “biết hết”. Tuy nhiên với tầng lớp trên, và công khai, thì sự kì thị giới tính trong tương quan đa số thiểu số vẫn không tránh khỏi. Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ vì “Các chú ở Bộ Chính trị nói Bác không lấy vợ có lợi hơn”, nên không đáp ứng được yêu cầu của cô cán bộ đất ngàn năm văn vật bị tướng Nguyễn Sơn chê “lép kẹp!” Thế là người ta phải đi tìm một cô Thổ cho Bác, dẫn đến việc giết người công khai giữa Thủ đô, và khiến ông Uỷ viên Bộ chính trị, Bộ trưởng Công an phải cho người lên tận rừng núi Cao Bằng đuổi tận giết tuyệt cho phi tang. Đâu phải đợi đến tận đời Lê sơ mới có chuyện oan khuất!
NHÀ NHO LẠI CÁI

Nho sĩ Việt từ lúc muốn là, và trở thành tầng lớp trí thức truyền thống, đã phải chịu hai áp lực chính: áp lực từ tính chất tầng lớp xuất thân của mình và áp lực từ kiến thức ngoại lai thu nhận. Hai điều ấy khiến tạo nên tính chất các sản phẩm được cho ra đời, cùng lúc với những cung cách ứng xử trong tình thế có áp lực nặng nề từ bên trên và sự trống rỗng lí thuyết đồng điệu của quần chúng từ phía dưới.

Nhắc lại, dưới hệ thống cai trị bằng tông tộc của Lí, Trần, nho sĩï chỉ là “gia thần”, cái tên được xác nhận bởi ông chủ Trần. Vì kiêu ngạo với kinh sách học được, loại kinh sách từ Nước lớn đưa tới vốn có bản chất độc tôn từ căn bản, nhưng đến đây lại được ứng dụng qua những thân xác mang địa vị thấp kém ở địa phương, nên các sử quan Việt tha hồ mắng chửi người vắng mặt mà né tránh người có quyền chức đương thời. Nhà nho Trần chỉ huênh hoang với chữ nghĩa mà không dám đụng chạm đến thực tế nên Chu An làm Thất trảm sớ mà khi được trao quyền lại giật mình, lẩn đi ẩn để cho thanh cao. Không điều gì chứng tỏ rõ hơn mối tương quan đó khi thấy người có quyền – và ở vào cái thế ứng dụng học và hành như Hồ Quý Li, chê một nho sĩ: “Biết mấy chữ mà (dám) nói chuyện Hán, Đường!” Với Hậu Lê, khi kinh sách phổ biến rộng rãi hơn với tính chất tuyển lựa qua thi cử đều đặn hơn, có hệ thống hơn thì nho sĩ tuy phồn tạp hơn nhưng vẫn không thấy địa vị mình đổi khác để có thể tự đổi thay. Lê Thánh Tông vẫn đái vào mũ quan – như Hán Cao Tổ xưa, vẫn mắng sàn sạt nho thần, giết người – rồi phản tỉnh, tự phê.

Nhưng nho sĩ lại xuất thân từ đám dân chúng không những đã mờ mịt với lời Thánh dạy mà lại còn có lối sống thường trực không còn gì xa hơn: Sự biểu lộ dục tính là thường trực, bình thường mà lại là những điều nho sĩ không nói ra được, vì không có chữ để diễn tả. Hãy đọc lại những bài thơ văn chữ Hán bị ràng buộc từ trong lúc luyện tập thi cử mà họ chưa thoát nổi dù là để đem ra thù tạc, ngâm vịnh riêng tư. Vòng kềm toả của chữ Hán với nội dung được học tập khiến họ chỉ có thể trôi nổi trong các sáo ngữ không dính líu gì tới cuộc sống thực của họ, cuộc sống vốn gắn liền với những suy nghĩ bằng ngôn từ bản xứ, thế mà lại chưa có hình thức biểu hiện: chữ viết. Cố gắng tìm ra một dạng chữ thì quốc ngữ ấy cũng còn bị ràng buộc bằng chữ Hán vay mượn. Tuy nhiên, có còn hơn không, và thứ văn tự Nôm đó cũng phải trải qua một thời gian dài để thành hình. Ta có thể bắt đầu với bài thơ của chàng điếm Ô Lôi ở LNCQ và thơ quốc ngữ của Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm để thấy chặng đường hình thành gập ghềnh như thế nào. Hai chữ “song viết” đang làm khổ người nghiên cứu ngày nay chắc cũng phải làm cực nhọc người xưa không ít. Chỉ đến khi loạn lạc tiếp theo làm giảm bớt áp lực kinh sách, đồng thời với đường tiến thân bằng khoa cử tuy vẫn còn đều đặn theo lối nhân tuần nhưng không còn là lối duy nhất dẫn đến quyền tước, sang giàu, lúc đó chữ quốc ngữ nôm mới phát triển theo với đà tiến lên đông đúc của đám người ít học (nho). Loạn lạc, võ tướng cũng làm quan được; Trịnh cần tay chân nhiều nên hoạn quan cũng chẳng cần học lắm. Giao thương mở rộng, thương nhân tuy không được sử quan hé mở cho một lời mà vẫn hiện diện, dù nhỏ nhoi, bên cạnh các thái giám trên bia đá lưu truyền hậu thế, kể chuyện làm chùa, xây đình, mở chợ... cả khi đem tiền giúp cho làng xã thanh toán việc quan. Cho nên thế kỉ XVIII, nhất là nửa sau, đã thấy sự phồn tạp của sách vở chữ nôm khiến cho chúa Trịnh đại diện chính giáo thấy địa vị chữ thánh hiền lung lay, phải lên tiếng ngăn cấm. Đàng Trong đặc biệt hơn, vì ít nhiều thoát ra ngoài áp lực của kinh sách nên từ thế kỉ XVII đã có những truyện thơ nôm có tên tác giả chính là những quan chức cao cấp, không cần phải xấu hổ giấu diếm, khác miền Bắc với Trinh thử, Trê cóc mang văn từ khúc khuỷu, không thấy ai nhận là chủ nhân. Thể thơ lục bát nhờ các đại biểu rỡ ràng như Truyện Kiều nên khiến có người cho là gốc Việt “vì dân tộc Việt có đủ mọi điều kiện để tạo nên (nó)... không phải vay mượn từ (ai) khác”, nhưng nếu nhìn vào tiến trình thể loại, với các truyện thơ phía Nam chưa hoàn chỉnh (như Truyện Song tinh), dấu vết rõ ràng sơ khởi của lục bát, thì cũng nên nén tự ái mà xem thử nó có gốc Chàm hay không.

Thế là với dạng chữ biểu hiện trực tiếp lời nói, các nho sĩ có phương tiện tỏ bày tâm tình của mình dàn trải hơn, thành thực hơn. Tất nhiên lúc này không thể có một thứ văn chương cá nhân chủ nghĩa xuất hiện ở Đại Việt, nơi một thể chế chính trị còn kềm hãm con người theo với một cơ sở đạo lí đem từ phương Bắc, càng lúc càng khắc nghiệt. Người ta phải lén lút náu hình, “núp bóng đàn bà”: Tần cung nữ oán Bái Công văn, Cung oán ngâm khúc. Nhà nho khi mượn lời nữ đã trở thành lại cái. Sự biến hình, dù trong tâm tưởng, và vô ý thức, cũng đã có nguyên nhân từ sự đè nén của quyền lực chính trị, của đạo lí gay gắt bóp mềm con người. (Dân cải tạo Miền Nam từng ngạc nhiên khi thấy các anh bộ đội ngoe nguẩy tay chân.) Dạng hình mượn (làm người nữ) phối hợp với sự mềm yếu tâm tính, đủ cho sự giả trang của nho thần che mắt được quyền lực bên trên. Và thế là Đại Việt có một thành phần văn chương lại cái.

Lúc sơ khởi, và cũng có thể vì khả năng tác giả, sự giả trang còn lộ nét vụng về. Người cung nữ của Ôn Như Hầu lộ rõ chân tướng võ biền:
Giang tay muốn dứt tơ hồng,
Bực mình muốn đạp tiêu phòng mà ra!

và kể chuyện đêm tân hôn say sưa, táo bạo như niềm hoan lạc của chàng trai Nguyễn Gia Thiều nghỉ đêm ở nhà hát cô đầu: “Bóng dương lồng bóng đồ mi chập chùng.” Nhưng có lẽ không ai giả gái trong văn thơ thành công hơn Phan Huy Ích.

Thế kỉ XVIII, XIX, theo với đà chung, cũng là lúc xuất hiện các nữ sĩ dài hơi trên thi văn đàn Việt. Người ta nói đến Đoàn Thị Điểm với bản dịch Chinh phụ ngâm, Công chúa Ngọc Hân với Ai tư vãn, và Hồ Xuân Hương với những bài thơ gán ghép đầy dục tính táo bạo... Và tất cả đều như những huyền thoại phát sinh từ thành kiến đơn giản hoá giới tính.

Với nàng công chúa không bị lạc loài như người xưa (Một đi từ biệt cung vua, Có về đâu nữa đất Hồ ngàn năm) nhờ có ông Quang Trung uy vũ trùm trời, nên Lê Ngọc Hân cũng dễ được thông cảm là đã làm bài vãn dài khóc ông chồng anh hùng. Không có gì sai hơn. Cũng giống như bảo Lộ bố văn là của Lí Thường Kiệt đích thân thảo ra, Hịch tướng sĩ là của Trần Quốc Tuấn (tuy chắc ông cũng có liếc qua), hay với chuyện đương đại, bảo Toàn tập Đỗ Mười in để lấy tác quyền với lượng ấn phẩm lớn theo tiêu chuẩn sổ Tông Đản, là chính của ông cựu Tổng bí thư, cựu Cố vấn xắn tay áo chấp bút vậy. Không có bằng chứng theo kiểu “all rights reserved” thì ta hãy theo sự nghi ngờ hữu lí của ông Hoàng Xuân Hãn mà cho rằng Ai tư vãn là của danh sĩ Phan Huy Ích làm ra. Bởi vì nó giống với trường hợp bản dịch Chinh phụ ngâm khúc thường cho là của Đoàn Thị Điểm.

Bằng lòng hay không bằng lòng thì chúng ta là người của thời đại ngày nay, trước khi có bằng chứng khác đánh đổ, chúng ta phải theo xác định của ông Hoàng Xuân Hãn và Nguyễn Văn Xuân. Thật ra thì ngoài bằng cớ rành rành kiểu hàng chữ “Tác giả giữ bản quyền” không tìm đâu ra, những người bênh vực “nữ quyền” cũng có bằng cớ. Thông thường, khó có thể tin ai không phải là đàn bà mà viết được những câu:

Nghe trước có đấng vương Thang, Võ.
Công nghiệp nhiều tuổi thọ thêm cao,
Mà nay áo vải cờ đào.
Giúp dân dựng nước xiết bao công trình.
(Chắc có thể tìm ra những câu mềm hơn, nhưng người viết không có bản văn

trong tay, đành lấy lại trong quyển sách cũ vậy.)
Hay:
Quân đưa chàng ruổi lên đường,
Liễu Dương biết thiếp đoạn trường này chăng?
...
Dấu chàng theo lớp mây đưa,
Thiếp nhìn rặng núi ngẩn ngơ nỗi nhà.
Tuy nhiên loại chứng cớ trên lại là dựa trên thành kiến về sự phân biệt rạch ròi

giới tính, rạch ròi về phương diện sinh lí và quan điểm đạo lí Nho với sự phân biệt rõ ràng về bổn phận, tâm cảm. Chúng ta cũng muốn bà Đoàn Thị Điểm là tác giả bản dịch thường dùng kia nhưng không thể, hay chưa thể, cãi lại chứng cớ của ông Hoàng Xuân Hãn.***** Dòng lí luận có thể đúng suốt một tiến trình bắt đầu bằng cái sai nhưng không thể cải đổi được chứng cớ căn bản. Vấn đề là trở lại với cái đúng ban đầu và tìm cách giải thích sao lại có sự (ta tưởng là) ngược ngạo kia. Bản văn đã có tác giả thì chỉ tìm nguyên nhân ở chính tự thân tác giả. Lời ngâm khúc đã nhuần nhuyễn giọng đàn bà thì phải hiểu là, ít ra lúc viết nên câu thơ, tâm tình Phan Huy Ích đã chuyển hoá thành đàn bà. Đó là tài riêng của Phan Huy Ích, nhưng cũng là kết quả của giáo dục Nho dồn ép con người ông, phát lộ trong thời kì uy thế thánh giáo sa sút, có một anh dòng dõi thương nhân (Nguyễn Hữu Chỉnh) chê “nhà nho nói khoác”, cùng lúc với sự dọn sẵn nhuần nhuyễn cho cách phát biểu tâm tình bằng ngôn từ bản xứ.

Phan Huy Ích chỉ núp bóng một nhân vật tưởng tượng, và còn giữ lại lời của tầng lớp sang cả của ông, nhưng những người sau ông lại núp bóng một nhân vật có thật: Hồ Xuân Hương, để thoả mãn một ẩn ức có thật, lâu dài, phổ biến trong dân chúng. Và điều này thì lại phải đợi đến khi Nho Giáo tàn tạ, khoa cử bãi bỏ để cái giống bị đè nén lâu ngày, nổi lên. (Xem Đào Thái Tôn, Hồ Xuân Hương – Tiểu sử
– Văn bản – Tiến trình huyền thoại hoá, Nxb. Hội nhà văn, Hà Nội 1999. Chú ý các năm xuất hiện loại thơ này.) Lấy ví dụ bài thơ Cái quạt:

Mười bảy hay là mười tám đây?
Cho ta âu yếm chẳng rời tay...
Rõ ràng là chuyện mơ tưởng của anh chàng An Nam tây kiểu Xuân Diệu, vì

với “truyền thống” thì tuổi lí tưởng trọn vẹn của người con gái là 15, 16. ( Xuân xanh nay độ trăng tròn lẻ, lời gán cho Nguyễn Thị Lộ của thời văn thơ Nguyễn Trãi còn khấp khểnh gập ghềnh như chuyến tiễn đưa nàng Kiều về thanh lâu.)

Nhà nho chỉ đổi giống tâm tình, khác với một loại đồng liêu khác, thay đổi thể xác mà có khi tâm tình, thể chất còn nguyên là đàn ông: các hoạn quan. GIỐNG GIỮA: TÔI ĐÒI và QUYỀN LỰC

Hoạn quan là chỉ một tầng lớp quan chức tôi đòi nằm trong cung đình Trung Quốc và các nước chung ảnh hưởng: Việt Nam, Triều Tiên. “Hoạn” có nghĩa là thiến. Thiến là một hình phạt, trước khi có tình trạng con vật bị thiến được đem ra sử dụng. Điều này có vẻ như chứng minh tính chất ưu thế đàn ông trong mọi tổ chức xã hội loài người. Người có quyền lực thiến kẻ thất thế hơn để bảo vệ giống cái của mình, để trừng phạt kẻ kia sử dụng cái quyền của giống đực mà mình được hưởng.

Hình luật của xứ Assyrie (1450-1250 tCn., khoảng vùng Irak ngày nay) cho phép người chồng bắt gặp vợ ngoại tình thì có quyền, hoặc giết cả hai hoặc cắt mũi vợ và thiến tình địch. Trung Quốc có luật thiến kẻ phạm tội hình sự, gọi là “cung hình”. Quan chức nổi danh bị thiến là tác giả Sử kí, Tư Mã Thiên (145- khoảng 90 tCn.) bị đưa vào “tàm thất” vì tội bênh Lí Lăng hàng Hung Nô. Hình luật của người Do Thái có cách dùng đá đập nát hoặc cắt bỏ bộ phận sinh dục. Ảnh hưởng truyền đến Kinh Thánh, cho rằng những người ấy “không xứng đáng đứng vào hàng ngũ dân Chúa” (Deuteronomy). Có lẽ một phần vì vậy mà giáo hội Thiên Chúa thường không dùng người thiến (trừ trong một dàn đồng ca bị Giáo hoàng Leo XIII bãi bỏ năm 1878). (Sex.., tr. 146-254). Tuy nhiên các quan quyền, vua chúa lại thấy người nam mất khả năng sinh dục là phương tiện hiệu quả để giữ gìn gia đình mình, cần thiết đến nỗi khi không được cung cấp đủ nhu cầu thì bắt dân thuộc quốc, dân bại trận kiếm người điền thế như Darius đối với dân Assyrie, nhà Minh đối với Trần, Hồ (1395, 1407).

...Thị ngóng, thị trông, thị không cái ấy

Tổ chức vốn phát xuất từ Trung Quốc nên ngoài chữ hoạn quan, thái giám, trong sử sách ta còn gặp các tên nội quan chỉ chức trách chung bên trong cung đình: người áo xanh/thanh sam chỉ quy chế y phục, trung quan, trung quyên để chỉ tình trạng lơ lửng của cái giống, cũng ẻo lả mà không phải là thuyền quyên, đàn bà con gái thực sự. Chức phận tôi đòi hầu hạ khiến người ta mượn tính cách đồng âm của chữ để diễn ra cả một vế câu đối trong đó chỉ được tính cách đích thực của loại người mất khả năng làm loạn cung đình về phương diện sinh lí để vua an tâm cai trị thần dân: thị không cái-ấy. Trong thực tế thì hoạn quan không phải chỉ là người bị thiến mà đúng còn là kẻ bẩm sinh có phương tiện sinh dục của đàn ông không hoàn hảo, những kẻ được gọi là có “ẩn cung” như trường hợp Lê Văn Duyệt. (Có thể Tống Phúc Đạm cũng vậy nếu ta bám vào chữ của sử quan được dùng là “tật ngầm” chứ không phải là “bệnh” – nhưng ông này không phải kẻ hầu trong cung cấm). Trường hợp gọi là “ẩn cung” này cũng gây nên lầm lạc do kiến thức yếu kém của thời đại: Đời nhà Nguyễn có một viên đội thị vệ bị tử hình vì ăn nằm với một hoạn quan khiến người này có thai, sinh con – đây là một người phụ nữ thật sự! (A. La Borde “Les eunuques à la Cour de Hue”, Bulletin des Amis du Vieux Hue 1918, tr. 121-122. Tác giả có thấy một hoạn quan vú vê to sồ!) Và như sẽ thấy, có dấu hiệu những người được gọi là “thái giám” đầu Lê không hẳn là “hoạn” quan.

Nhưng thông thường, hoạn quan là kẻ bị hay được thiến để vào hầu hạ trong cung cấm. Cửa cung là “cửa vàng” do hoạn quan trông coi nên chức danh này có tên là Hoàng môn lệnh. Hầu hạ cung đình dẫn đến những đặc ân cho bản thân và cả gia đình. Cho nên ngay từ đời Lí đã có chiếu cấm tự hoạn (1162). Cổ Hi Lạp, ở đảo Chios có chuyên viên thiến người rồi đem bán cho nhà quyền quý. Cung cấm vua chúa Hồi Giáo có hàng bảy tám trăm nô lệ da đen bị hoạn, hầu hạ các bà. Hoạn quan nổi danh nhất trong lịch sử Việt là Lí Thường Kiệt, “khi còn ít tuổi vì vẻ mặt tươi đẹp được sung làm Hoàng môn chi hậu.” Sử quan chép chuyện năm 1105, khi Lí Thường Kiệt chết, mà né tránh chỉ để ý nghĩa bị thiến trong chức tước nêu ra, trong lúc Phan Huy Chú về sau dùng chữ “tự thiến” trong đó không phải không ngầm có ý nghĩa hạ thấp tư cách của ông (Lịch triều... Nhân vật chí, tr. 308.)

Ý nghĩa cao quý của việc hầu hạ Con Trời nằm trong tên quyển sách được ông Kim Dung kiếm hiệp hoá mà lớp người ở Miền Nam những năm 60 của thế kỉ vừa qua ai cũng nghe tên, có điều không biết đó là sách chỉ phương cách thiến an toàn: Quỳ hoa bảo điển. Lâm Bình Chi, Nhạc Bất Quần, Tả Lãnh Thiền, Dương Giáo chủ... ai cũng phải qua cái cầu “giơ dao chém phăng một cái” mới có thể bắt đầu tập luyện võ nghệ tuyệt luân, và chắc chắn sẽ trở thành võ lâm minh chủ. Chỉ có điều bất tiện là các bậc anh hùng cái thế này sau đó râu rụng sạch, tiếng nói eo éo, chạy xa vợ, hay như Dương Giáo chủ võ nghệ cao cường hơn thì ru rú trong phòng kín đan thêu, mê trai. Quỳ hoa bảo điển là “sách báu khuôn thước của hoa quỳ”. Vua là mặt trời để hoa quỳ hướng theo phía mặït trời mọc, mang tên khác: hướng dương. Lòng quỳ một dạ hướng hương. Ý nghĩa trách vụ và tâm cảm của hoạn quan cũng tương tự. Một linh mục qua Trung Quốc, viết về các mặt sinh hoạt không thường được nói ra, trong đó có cả chuyện về Cái bang gần gần như thứ ông Kim Dung làm mê thanh niên Việt. Tên sách âm theo lối latinh nhưng dễ nhận ra, và tấm hình kèm theo cho thấy “chuyên gia” mà R. Tannahill biết người La Mã gọi là “barbers”, đã làm thật gọn (“shave”) (LM. ?, ?, Bibliothèque Payot, 1949, 1950?).

Ở vùng quê miền nam Trung, trước 1945 vẫn thường có những người đàn ông làm nghề đi dạo thiến gà trống, chó, heo. Tiếng rao “heo, THIẾN... đây” có khi kèm theo tiếng ống tiêu thổi đã làm cho chó chạy theo sủa vang cả xóm làng, trẻ con chạy trốn vì sợ, khiến sản sinh ra câu mắng: “Mặt như thằng thiến...!” Họ dùng lọ nghẹ, nghệ và muối bôi lên vết mổ để cầm máu, và xong! Đôi khi vừa mới luồn tay dưới bụng, gà kêu “ót” một tiếng, lăn quay ra. Cũng có lúc vài ngày sau con heo mới chết. Không hề gì, rủi ro của khoa giải phẫu lúc nào cũng có. Thợ thiếnngười hẳn có chuyên môn cao cấp hơn, tuy ta không nghe nói đến. Người La Mã còn để lại cho đời một loại dụng cụ thiến hoàn hảo, dọn sạch cả hai phần. Người bị thiến nằm nghỉ nơi được sưởi ấm, không có gió máy, vì thế ta mới thấy Tư Mã Thiên thọ phạt mà được gọi là gởi vào “tàm thất” (nhà nuôi tằm). Trần Nhân Tông đi dạo, thấy người trong mộng, bảo hoạn để vào hầu, đặt tên là Phạm Ứng Mộng (1254). (Hành trạng người này được chép sai có vẻ giống như của Mạc Hiển Tích đời Lí, vì thấy ông ta còn sống đến hơn một trăm năm sau, cuối đời Minh Tông, đòi chết thế thân cho vua, 1357.) Sử ghi rằng tiền cho để thiến lên đến 400 quan. Đó là một số tiền khá lớn, vì Lê Tắc cho biết (An Nam chí lược, tr. 222), chắc là cùng thời với ông quan hoạn (“đời gần đây”, Tắc hàng Nguyên năm 1285), gian phu bị bắt gặp muốn khỏi bị giết phải nạp 300 quan chuộc mạng. So sánh ra thì thấy việc thiến có vẻ không bảo đảm thành công cho lắm!

Vì là tập tục truyền từ Trung Quốc nên chắc hoạn quan Việt cũng đối xử tương tự với “bảo vật” họ phải chia lìa. Một thuyết cho rằng tu sĩ thờ Nữ thần phồn thực Sybèle ở La Mã, sau khi tự thiến liền cầm bảo vật chạy tung ngoài đường cho đến khi mệt đuối mới ném qua cửa sổ một ngôi nhà gần đấy. Nhưng thông thường hơn, là họ kiếm một chỗ chôn theo nghi lễ. Người Trung Hoa lại giữ gìn thật kĩ trong một hộp kín, để trên kệ, chờ ngày chết chôn theo cho thân xác tròn vẹn. Mãi đến cuối thế kỉ XIX, hoạn quan còn phải đem trình diện cho Trưởng thái giám làm bằng cớ trong những dịp thăng thưởng.

Thị là hầu... thị mang cái ấy

Thông thường, khi nói đến người hầu hạ trong cung là người ta nghĩ ngay đến người bị thiến. Sai lầm từ bên ngoài dân chúng vốn cũng là do sử quan mà ra. Phê bình chuyện Giản Định Đế nghe lời “nội nhân” giết công thần (1409), Ngô Sĩ Liên nói rõ đó là “hoạn quan”. Chữ “nội thị” cũng mang lại cùng một lầm lạc. Từ hải không cho thấy có chữ “thị” nào nghĩa là hoạn quan cả. “Người trong nhà”, “người hầu cận” đều được sử gia cho hiểu là “người bị thiến” trong lúc thực tế không phải lúc nào cũng như vậy. Sứ giả Tống Cảo thấy Lê Hoàn đánh đòn người hầu, đuổi ra, cho phục chức, những người này không phải lúc nào cũng bị thiến. Tước Phúc Hầu của Đỗ Thích đời Đinh mang chữ “hoành” đi theo cho thấy đó là “quan nô bộc”. Cho nên, lại cũng như chuyện “cắn cu”, chỉ có sử quan trước Ngô Sĩ Liên mới “thực thà” hơn để chỉ rõ như thế nào là hoạn quan:

“Mùa đông (năm 1184), sách Tư Nông, sách Trịnh, sách Ô Mễ làm phản, vua sai quan Thái phó là Vương Nhân Tử đánh dẹp. Vương Nhân Tử sai người trong châu là Phạm Phẩm đóng giữ nơi ải Ông Trọng, Trương Nhạn và Phạm Đỗ đóng giữ làng (sách?) Bái, Đoàn Tùng đóng giữ Khả Lão. Rồi Vương Nhân Tử đánh thẳng vào hai sách Đăng Bái và Vạn Mễ mà san bằng đi. Lúc tiến quân đến trại La Ao thì bị rợ Lão đánh lén, quan quân thua to. Vương Nhân Tử chạy về núi An Cối thì bị công hãm chỗ bùn lầy và bị giống rợ Lão đâm chết. Bọn Sơn Lão nói với nhau rằng: ‘Ngày nay có một người đàn bà bị ta đâm chết’ rốt cuộc mới biết đó là Vương Nhân Tử. Tìm riêng trong khoảng đầm lạch ở trên núi thì được cái thây ấy. Vương Nhân Tử là hoạn quan nên giống người đàn bà.” (ĐVSL, tr. 222.)

Từ “thái giám” cũng gây nên lầm lẫn như vậy. Tên thần Bạch Mã Thái Giám là từ cách hiểu thông thường đó khi dân chúng Việt gán cho một hình tượng con ngựa Balaha. Nhưng thật là sai lầm khi nhìn vào một số quan chức đời Lê trong chiến tranh chống Minh, lan qua buổi đầu xây dựng triều đại. Các “thái giám” Lê Khả, Lê Khuyển, Lê Chửng, Lê Nguyễn được nhắc trong các năm 1426, 1427, 1428. Sau chiến tranh, các công thần được ban quốc tính để họ Lê có vây cánh đông giữa Thăng Long của họ Trần. Đến khi chỗ đứng chân đã vững, Lê trả lại họ cũ cho con cháu các công thần, nhờ đó ta thấy được họ gốc của vài người. Khả họ Trịnh, sau này có tên trong những người tôn Bang Cơ (Nhân Tông) lên ngôi, đánh Chiêm (1446), cuối cùng bị giết (1451), hành trạng như những người khác trong sự tranh chấp của các nhóm thân tộc giúp Lê Lợi. Lê Khuyển có lẽ là Thái giám Đỗ Khuyển, người được lệnh soát nhà Lê Ngân năm 1437. Vẫn biết rằng thái giám / hoạn quan cầm quân được (chính vì là hoạn quan thân tín mới cầm quân như Lí Thường Kiệt, Vương Nhân Tử nói trên) nhưng xét các chức phong cho những “thái giám” của Lê thì không có ý nghĩa gì về nhiệm vụ của hoạn quan cả. Năm 1434, Lê Khuyển làm Nhập nội Thái uý, vẫn kiêm Hải Tây đạo chư vệ quân sự Thái giám. Năm 1439, Trịnh Khả có chức rất lớn: Hành quân tổng quản coi các việc quân của Xa kị vệ, quản lĩnh (kiêm) Thiết đột hậu dực thánh quân, thái giám ngự tiền lục quân, coi các đội Ngự tiền võ sĩ, Ngự tiền trung quân! Rõ ràng ở đây “giám” chỉ có nghĩa là trông coi, kiểm tra xem xét. Vấn đề khiến ta phải xét đến gốc của chức tước và thực tế của gia đình họ Lê tù trưởng, cả hai liên hệ trong một tình trạng tiếp nhận văn hoá ở Đại Việt.

Khởi đầu, chức Thái giám không phải xuất phát từ các triều đại Hán Trung Quốc mà của một triều ngoại tộc chịu ảnh hưởng Hán: Liêu là nước đầu tiên đặt hai chức Thái giám và Thiếu giám. Bắt chước theo cũng là một nước ngoại tộc, đã vào cai trị hẳn Trung nguyên: Nguyên. Triều Minh của dân Hán có chức Chưởng ấn Thái giám của Nội quan, lại là một triều mà nội quan có quyền thế lấn lướt từ trong ra ngoài, cho nên thái giám trở thành đồng nghĩa với nội quan / hoạn quan. Xét các nhân vật “thái giám” của Lê nói trên, ta thấy họ thuộc thành phần gốc gác phần lớn là những đầy tớ của Lê Lợi vốn nhan nhản trong triều. Trịnh Khả và Lê Khuyển được xếp vào bậc công thần hạng 5, trong đó cùng hạng là Nguyễn Xí, người đóng vai trò phù trợ quan trọng cho Lê Thánh Tông sau này. Chức tước của Lê Ê (công thần hạng nhất – 1428) sau khi thành công (1434) cũng còn chứng tỏ tính cách đầy tớ sai phái như thế: Điện tiền đô kiểm điểm, đồng Thái giám nội giám, nội ngoại chư dịch,chức vụ và vị trí đúng với lời Trung hưng kí của Thánh Tông chê Lê Ê “không biết một chữ!” Đại đô đốc Lê/ Đỗ Khuyển làm việc lục soát nhà Lê Ngân như đã nói, bị đời tiếp theo chê: “như thỏ khôn giữ mệnh”. Làm ông tù trưởng thì đầy tớ không cần phải thiến nên những “thái giám” nói trên không phải là hoạn quan. Có thể nghĩ rằng tuy đời Minh, ngang với Lê, đã thông dụng từ thái giám có nghĩa là hoạn quan, nhưng để tổ chức triều đại giúp họ Lê phụ đạo vừa xuống đồng, các nho sĩ Trần Hồ vốn học sách xưa, chưa up to date, nên vẫn dùng tên quan chức cũ. Điều này cũng là hợp với thực trạng của ông chủ Lê mới mà không làm ngượng các người đương chức. Tất nhiên là với sự phát triển triều đại sẽ có những hoạn quan thực thụ, tuy ta không thể nào biết rõ trong số nội quan của Lê ai là người đáng được “chính danh”.

Nội quan thực thụ cũng không phải toàn là người bị/được thiến. Có những người nhờ có sự bất toàn của cơ quan sinh dục mà được tuyển vào cung. Tả quân Lê Văn Duyệt lúc chưa cầm quân là một. Chúng tôi không rõ bản chữ Hán là gì mà người dịch Đại Nam liệt truyện (Q. 22) chuyển chữ theo kiểu e dè, là ông “sinh ra không dái”, còn lời loan truyền trong dân chúng thì phân biệt rõ hai phần của cơ quan sinh dục, nên cho rằng ông chỉ thiếu phần chính, bị thu nhỏ, theo lối nói kín đáo là có “ẩn cung”. Chứng nhân ngoại quốc đương thời, John Crawford (1822) đã nghe được “tiếng nói hơi nhỏ và dịu như một phụ nữ”, và chúng ta thì nhìn bức tranh ở Lăng Ông Gia Định cũng thấy dáng mặt mai mái mà đoán hùa theo điều đã hiểu. Vì là người của thời đại gần, nên ta nghĩ tiếng đồn ông có bộ phận sinh dục nhỏ là điều xác thật.

Vua chúa dùng người có khuyết tật vào cung khỏi cần phải thiến thì cũng tiện, nhưng khi có kẻ moi móc ra thì lại giật mình. Triều Càn Long (1736-1796), Tể tướng xung đột với hoạn quan, liền tâu với Hoàng đế: “Các hoạn quan tuy bị cắt nhưng lâu ngày có thể mọc ra lại. Thần nghe chuyện đó từng xảy ra trong triều Minh, và đã phát sinh những chuyện xấu xa trong cung cấm, nên để đề phòng tái phát, xin đem các hoạn quan ra kiểm tra để cắt lại.” Hoàng đế tuy thường nghe lời cận thần hơn quan triều nhưng trong trường hợp này thì phải chọn lựa “entre le meilleur et le pire”, giữa đầy tớ và “vợ”, nên cho lệnh thi hành ngay. Kết quả ông tể tướng tha hồ “cắt” và có hoạn quan đã chết vì vụ kiểm tra này. R. Tannahill, dẫn theo người khác, kể như trên và ngờ rằng không có chuyện “mọc lại” mà chỉ có chuyện về những mảnh đầu thừa đuôi thẹo của các thợ hoạn chủ tâm làm lấy năng suất, không kĩ nên còn sót mà thôi. Nhưng chúng tôi nhớ đã đọc trong một quyển Truyện Tàu mỏng thì đó là chuyện cắt các ông có ẩn cung được chọn vào hầu từ lúc nhỏ, nghĩa là chuyện mọc lại (lớn theo tuổi) là điều tự nhiên, và trong truyện có chi tiết đè ông trưởng Thái giám ra, cắt bằng dao tre!

Theo quan niệm truyền dòng, hoạn quan phải có con để nối dõi tổ tông, thờ cúng mình sau khi chết đi. Thế là họ phải nuôi con nuôi, hoặc từ người xa lạ được chọn lựa, hoặc ngay ở bà con thân thuộc. Hoạn quan Phạm Bỉnh Di bị Lí Cao Tông giết (1209) cùng lúc với con là Phạm Phụ. Hoàng Ngũ Phúc (1713-1776) của Trịnh Sâm có con là Hoàng Ngọc Bảo. Lê Văn Duyệt lấy cháu gọi bằng bác làm con thừa tự, nuôi Lê Văn Khôi (Bế Văn Khôi, Nguyễn Hựu Khôi) gốc là người Nùng của tù binh từ miền Bắc. Vinh hiển của hai lớp người đó, nối nhau cũng có mà khổ nhục cũng không chừa khi phải thất thế.

Quyền lực đầy tớ
Hoạn quan trước tiên là để phục vụ trong cung cấm, trong gia đình nhà vua. Chính vì vai trò đó mà họ bị khinh miệt nhưng cũng chính nhờ đó mà họ có quyền uy.
Với một tổ chức quyền bính còn nhỏ thì người chủ tể phải tin ở kẻ thân thuộc trước hết, trong đó có tay chân trong nhà. Ông Quách Tuấn kia nếu không chịu hoạn thì không thể nêu danh trong sử sách với tên Lí Thường Kiệt được. (Hữu Ngọc - Nguyễn Đức Hiền, La Sơn Yên Hồ Hoàng Xuân Hãn, Nxb. Giáo dục 1998, tập II, tr. 496.) Trần Thái Tông muốn trao chức Hành khiển (điều hành việc nước, có lúc, có người như Tể tướng) cho Phạm Ứng Mộng nhưng bảo phải thiến, vì triều mới còn vướng tục lệ cũ của Lí, buộc người được trao quyền phải là hoạn quan. Cho nên, khi tổ chức chính quyền phức tạp hơn, cần có nho sĩ vào làm việc trong các sảnh, hình, viện của chính phủ vào tháng 4âl. 1267, sử quan TT coi việc bổ nhiệm lấn át vào địa hạt của hoạn quan như thế là một thay đổi trọng đại. Nhưng ngay cả khi cần phải có một tổ chức ngoại quan để toả rộng quyền hành trong phạm vi cả lãnh thổ thì hoạn quan là người gần gũi vua, trung tâm quyền bính, vẫn giữ vị thế đáng kể, có khi khuynh đảo cả triều đình.
Tất nhiên vị trí gần vua là lợi thế nhưng tính cách riêng của hoạn quan, nằm trong sự bất toàn của cơ thể – và ảnh hưởng nảy ra từ sự bất toàn đó, không phải là không quan trọng trong sự phát sinh những cung cách hành xử vượt thường, quái gở nữa, của hoạn quan. Trước nhất, tâm tình của hoạn quan cũng nằm trong tâm tình của người bị thiến nói chung. Tám năm sau khi bị thiến, Tư Mã Thiên còn cảm thấy đau đớn: “Mỗi khi nghĩ đến mối nhục đó thì mồ hôi còn thấm ướt cả lưng áo. Tôi chỉ đáng được làm kẻ canh cửa phòng cho đàn bà, tốt hơn là nên vào ẩn tận sơn cùng núi thẳm...” Sự bất toàn đó khiến cho người ngoài nhìn hoạn quan như một khối thịt dị dạng, có bộ mặt buồn thảm. Chắc là cho dù tự nguyện, họ cũng mang mối bất mãn với hệ thống chính trị xã hội đã khiến cho họ phải thiệt thòi trong một khía cạnh sống. Trong hệ thống phương Đông thì họ luôn luôn bị lớp nho sĩ ganh ghét, khinh miệt. Hàn lâm Đinh Củng Viên chơi khăm, viết chiếu không đưa cho hoạn quan Lê Tông Giáo chuẩn bị trước để ông này lòi sự dốt nát trước triều đường (1288). Sử quan nho học xưa cứ mỗi lần đặt bút xuống là chê hoạn quan dốt nát, ngay cả khi có dịp khen thì cũng chỉ nhìn theo vị trí đầy tớ của họ mà thôi. Phan Phu Tiên phán xét về những người theo họ Hồ liên quan đến việc mất nước, tuy có khen về những gương tử tiết nhưng vẫn hài tội bỏ Trần theo Hồ, là “phường ác giúp nhau”, là “ăn lộc của ai chết vì người ấy (tuy) là nghĩa mà không biết người ấy là bất nghĩa”... Chỉ có các hoạn quan là được ông không hài tội thờ chủ mới: “Ngô Miễn, Nguyễn Lệnh, Kiều Biểu vốn là kẻ hoạn quan, cái chết của họ là điều nên lắm.” Vì hoạn quan “vốn là” đầy tớ nên được ông sử quan này nhìn ở tầm mức tương quan chủ tớ ngắn hạn: Lúc kẻ nô đã trao qua chủ mới thì chỉ cần biết chủ mới là đủ. Một tên khác của Lí Thường Kiệt cho ta thêm một gợi ý về địa vị đó của hoạn quan.
Ông Hoàng Xuân Hãn trong Lí Thường Kiệt, khi đối chiếu với sách Trung Quốc, thấy ông danh tướng của Lí cũng được gọi tên khác là Lí Thượng Cát. Do cách phiên âm qua một thứ chữ không thể sát với âm vận bản xứ nên khó có thể biết tên nào là đúng nhưng ta hãy đoán ra theo cung cách bình thường. Chữ “thượng”/“thường” gần cận, thường được thấy phiên âm cho chữ “thằng”. Và nó không phải lúc nào cũng có ý nghĩa khinh miệt. Nguyễn Ánh gọi tướng Tây Sơn là “thằng Sâm”, “thằng Hưng” nhưng bia 1210 đời Lí chỉ chủ đất hẳn là theo tiếng gọi thông tục đương thời, cũng như “thằng” ngày nay còn có ý nghĩa thân mật là khác. Với chữ “cát” thì ta có câu chuyện tranh chấp binh quyền cũng đời Lí về Vũ Cứt, Vũ Đái (chuyện năm 1150)... Trong chuyện chửi mắng ở triều đình năm 1189, ta cũng gặp các từ “lồn”, “cứt”. Vậy thì Thượng Cát có thể là “thằng Cứt”. Ông Hoàng Xuân Hãn cho biết Thường Kiệt là tên “tự”, và dẫn bia Nhữ Bá Sĩ đoán tên tự có từ lúc xuất thân, hiểu một cách khác, là lúc vào cung, làm hoạn quan. Tự “thằng Cứt” là một thứ nickname trong cung gọi ông danh tướng tương lai nọ như ngày nay trong dân gian còn gọi “thằng Bò”, “thằng Cu”..., có vẻ còn dễ nghe hơn tên của đám nô Trần Quốc Tuấn là “Voi rừng”, “Chó săn / Cồng cộc.” Ta nhắc lại ý nói trên về sự khó khăn có thể dẫn đến sai lạc trong việc phiên âm một tiếng bản xứ (Việt) qua văn tự Hán do bởi hai lớp người (Trung, Việt) để đề ra một ý kiến chủ quan. Nickname “thằng Cứt” là theo liên hệ bằng chứng sử liệu, nhưng chữ “kiệt” lại khó có thể là từ phát âm của “cứt”. “Cát” là phiên âm của sử quan Hán, chắc không đúng bằng lỗ tai của sử quan Việt đã chuyển sát hơn bằng chữ “kiệt”, không lầm lẫn được, đó là chữ “cặt”/cu. Cũng như kích/kít/cát/cứt, trong phát âm đùa bỡn, né tránh, người ta còn gọi con cu là “con kẹc”, rõ ràng là “kiệt”nếu phóng tay văn hoa viết ra chữ Hán! Tên huý là Tuấn của ông cũng gợi nên một liên hệ nhỏ với “thằng Cặt.” Hãy nhớ lại tính chất Trung Quốc của cung đình, triều đình Lí giữa cả tập đoàn Hán, bản xứ lẫn lộn. Và tập đoàn này nhìn tập đoàn nọ có thể chỉ giản dị ở chỗ phân biệt giới tính là đủ. Cũng như bà chủ một nhà hộ sinh Việt ở Chợ Lớn đã tự động khai sinh cho các cô cậu bé người Hoa ra đời ở đây là Tửng (Tuấn), Muối (Muội) khiến cho cả một khu vực có toàn thằng Tửng, con Muối, mặc kệ cho các cô cậu này khi đi học mang giấy tờ Trần (Thị) Lan Anh, Lí Hùng Dũng... cũng chẳng sao! Vậy thì anh thanh niên Tuấn/Tửng vào cung đình Lí phải được gọi là Thằng Cặt đúng như chỉ danh phái tính của anh, chứ không thể mang tên Thằng Cứt. Lại cũng có thể nghĩ đến chữ “thằng Cu” thường dùng bây giờ nhưng rõ ràng nó mang dấu vết tránh né thô tục, nghĩa là “thằng Cặt” xưa hơn, đúng với tên gọi đương thời hơn.
Và như đã nói, cách nhìn của xã hội bên ngoài như thế cộng với sự bất toàn của thân xác không phải không ảnh hưởng đến hành vi của hoạn quan, nhất là khi họ ở vào vị thế có thể toả rộng quyền hành, dù là quyền hành nấp bóng quân vương, chế độ. Người bị thiến Tư Mã Thiên cố bù đắp nỗi nhục mất danh tiết bằng những trang Sử kí để đời. Sử quan Nguyễn ghi rằng: “(Lê Văn Duyệt) năm 14, 15 tuổi thường tự than thở rằng sinh ở đời loạn, không dựng cờ trống đại tướng, chép công danh vào sách sử, không phải là trượng phu.” Không hẳn đó là nguyên văn lời ông, nhưng ý đó đúng là của một người muốn vượt khỏi bản thân. Chế độ vương triều của Trung Hoa, Đại Việt có rất nhiều dẫn chứng về sự lộng hành của hoạn quan. Triệu Cao làm việc phế lập trong triều Tần. Hoạn quan làm nhục vua trong triều Hán. Họ lộng hành nhiều nhất là dưới triều Minh. Theo quân đánh họ Hồ, cũng như trong các cuộc hành quân các nơi khác, cứ một ông tổng binh là có một hoạn quan theo kềm giữ: Tổng binh Trương Phụ đi có Nội quan Mã Kì báo cáo hành vi gọi là âm mưu vây cánh nên bị vua Minh rút về (1417); Nội quan Lí Lương đi theo Tổng binh Lí Bân (1426), giữ thành Đông Đô đến phút cuối với Tổng binh Vương Thông. Nội quan Sơn Thọ, người được ghi là Thái giám, bắt voi ở Quảng Ninh năm 1418, có mặt dài dài trong cuộc chiến.
Sự xung đột giữa nho thần và hoạn quan có lúc đi đến chỗ khôi hài điếng người như trong câu chuyện xảy ra dưới triều Càn Long đã kể. Tuy nhiên sự khinh miệt của nho thần cũng dẫn đến phản ứng của hoạn quan khi thấy những người kia có thành kiến quá quắt, không hiểu cả lí lẽ bình thường. Trong cuộc tranh chấp về lễ nhạc giữa nhóm Nguyễn Trãi và Lương Đăng (1437), Tham nghị Nguyễn Liễu chê hoạn quan không đủ khả năng, không hiểu phép xưa (như của Chu Công), phép nay (như của nhà Minh), nên làm sai lệch cả. Lương Đăng, với quan điểm ngày nay thì chắc là làm theo “tinh thần dân tộc có sáng tạo” chế biến, nên nhũn nhặn xin dành quyền quyết định cho vua. Nguyễn Liễu sợ Thái Tông nghe lời, liền phản kháng trước: “Từ xưa đến nay chưa bao giờ có cảnh hoạn quan phá hoại thiên hạ như thế này.” Thế là tranh chấp tổ chức văn hoá trở thành sự kèn cựa phỉ báng riêng tư tập thể. Đinh Thắng từ trong bước ra mắng: “Hoạn quan làm gì mà phá hoại thiên hạ? Nếu phá hoại thiên hạ thì chém đầu ngươi trước.” Ông văn quan đa sự hay chữ, hú hồn vì thoát khỏi bị chém đầu, nhưng mang chữ thích vào mặt, những ngày tàn nằm ở châu xa hẳn phải ân hận về cơn cường ngạnh bảo vệ Thánh giáo của mình. Cũng nên lưu ý rằng Đinh Thắng là người đã có lòng can ngăn Nguyễn Trãi chớ đem Thị Lộ vào cung làm vây cánh, hành động đã khiến ông thái giám này chết (1442) theo ông Hành khiển đối thủ trong cuộc tranh cãi trên.
Giám ban của Trịnh
Nhưng hoạn quan nổi bật trong lịch sử Việt là vào thời Lê Trung hưng, đặc biệt vì đã có vua còn có chúa, nên có hẳn hai lớp hoạn quan, trong đó người của Lê không đáng kể nhưng người của Trịnh lại rất cần thiết cho gia đình, có thể nói là đóng vai trò khá quan trọng để giữ gìn cho nhà chúa được vững vàng.
Trịnh xuất thân là tướng soái nên nắm binh quyền trong tay, thuộc hạ tuân theo, đương nhiên được lên làm chúa. Nhưng họ phải nấp bóng vua, với danh nghĩa “phò Lê” và phải luỵ vì danh nghĩa ấy, chưa kể vì thực tế có những phe phái khác cũng muốn giành giật, từ đám dân cùng nổi loạn đến họ Nguyễn cường ngạnh một phương ở Đàng Trong. Nho sĩ được học Kinh sách tuy phục vụ Trịnh theo cơm áo nhưng vẫn hướng về ông vua Lê bù nhìn. Sử quan nối tiếp Ngô Sĩ Liên vẫn để các vua Lê làm đầu. Hồ Sĩ Dương (tiến sĩ 1652) viết Trung hưng lục ghi chuyện Lê Cập Đệ bị Trịnh Tùng giết (1572) vì phù Lê chứ không phải vì ganh ghét với Trịnh Tùng như trong TT, bộ sử chính thức, đã kể. Tinh thần đó không phải chỉ có ở những nhân vật khoa bảng. Trịnh Tạc (làm chúa từ 1657-1674) muốn phá vỡ hình thức tôn quân, nhân ngày nguyên đán, định bắt các quan mặc triều phục chầu vua, cứ mang nguyên phẩm phục ấy sang chầu mình. Vũ Duy Chí làm tể tướng (1669), vốn bị đồng liêu chê là từ chân lại thuộc mà ra, nhưng vẫn lên tiếng can ngăn vì cho là “trái với chế độ cũ,” khác với truyền thống “nhà Chúa... một niềm tôn phục hoàng gia”. Tuy năm 1673, Trịnh Tạc dời việc nước vào bàn ở phủ mình, nhưng loạn kiêu binh ngay năm sau chứng tỏ là quyền chúa vẫn còn lung lay. Sự khinh miệt hoạn quan thấy rõ trong trước tác tuy xuất hiện về sau nhưng của một người trong dòng họ phục vụ Trịnh Lê: Phan Huy Chú với Lịch triều hiến chương loại chí. Ông này kể các danh nhân đều là nho sĩ, tướng gia văn thần. Không thể loại trừ Lí Thường Kiệt, Hoàng Ngũ Phúc nhưng thêm chữ “tự thiến” để tỏ rõ sự cầu cạnh. Và vì có lẽ không biết (hay tránh né?) Lí Thường Kiệt còn được ghi với tên Lí Thượng Cát nên trong truyện Lí Đạo Thành, tác giả tha hồ mượn tên đó để kể tội hoạn quan: “Lí Thượng Cát là chức ngự tụ, cậy được thương yêu, bàn chõ vào việc chính.”
Ngay bên trong gia đình, Trịnh vẫn không yên tâm. Trịnh xuất thân từ vùng thượng du Thanh Hoá cũng thuộc các nhóm “thiểu số” hoạt động nổi bật theo sự hưng khởi của nhóm Mường Lam Sơn. Điều chắc chắn là gia phả họ Trịnh không giấu sự thấp kém của ông tổ Trịnh Kiểm vốn từng đi ăn trộm.****** Ông này có bạn thân đến mức hi sinh giúp nhau làm cả những việc nguy hiểm, là một người gốc Chàm. (Hữu Ngọc - Nguyễn Đức Hiền, “Gốc tích các chúa Trịnh và một bức thư nôm của Trịnh Kiểm”, La Sơn Yên Hồ .., tập II, tr. 649-669). Và ông tổ dẫn đến dòng vua Nguyễn sang cả, lúc đó cũng chịu gả con cho một tên trộm. Tất cả chứng cớ đều nói lên một mức độ sàn sàn như nhau của các dòng họ cầm quyền về sau của nước Việt, không có dáng gì như các nho gia Thăng Long, Huế cao tiếng rao giảng theo truyền thống tôn phù. Vì thế, riêng về họ Trịnh, các “thế tử”, “công tử” anh em chú cháu tranh giành địa vị của nhau không nhân nhượng chút nào, và người thắng giết người bại cũng không nhẹ tay thương xót. Để xử trí chuyện gia đình thì trước hết Trịnh sử dụng đầy tớ riêng. Trịnh Tùng dùng “nội giám” Bùi Sĩ Lâm giải quyết Trịnh Xuân, “sai người chặt chân cho chết”. Vào cuối đời, Trịnh Sâm giao Thế tử Trịnh Cán cho Hoàng Đình Bảo, cháu/con nuôi hoạn quan Hoàng Ngũ Phúc chăm sóc. Rồi cũng một mực như thế, Trịnh đã đem người trong nhà xử trí việc nước. Năm 1603, chưa yên vị ở Đông Kinh, Trịnh Tùng đã dùng Chưởng cung giám Bùi Sĩ Lâm tra xét tướng Nguyễn Khải vì ngờ có âm mưu phản loạn. Năm 1683, trong việc tiếp nhận tù binh Mạc do Thanh trao trả, Thượng thư Vũ Duy Đoán cùng với hoạn quan Thân Đức Tài đi theo, mang công văn với tên Tài đứng đầu y như sổ năm trước. Ông thượng thư không chịu cái nhục làm quan triều mà thua tên đầy tớ nên gân cổ cãi, rốt cục bị Trịnh Căn bãi chức, lấy người khác thay thế với quan chức lớn hơn, Bồi tụng (Tể tướng) Nguyễn Quai, qua biên giới giải quyết công việc – tất nhiên công văn vẫn để tên hoạn quan đứng đầu. Có cái đuôi hơi lạ trong câu chuyện tiếp nhận tù binh này: Sứ bộ bị quan Thanh đòi hối lộ, Đặng Đình Tướng, chức sắc nhỏ trong đoàn, phải đi nộp bạc, lúc về triều đình tiếc tiền, bắt giáng chức, nhưng tha cho tể tướng với lí do “bị bệnh không dự vào việc giao nộp,” trong lúc không nhắc gì đến vai trò của ông trưởng đoàn hoạn quan cả. (Cương mục, tập II, H. 1998, tr. 350.) Điều này cũng thật dễ biện minh, rằng việc xử lí kia là của triều đình, phép nước, hoạn quan chỉ là “người trong nhà,” không phải chịu trách nhiệm đó!
Là người-trong-nhà-Chúa nên hoạn quan có tiếng tôn xưng khác. Sau vụ tiếp nhận tù binh Mạc đó, có sứ đoàn của Thanh sang làm lễ tấn phong vua Lê. Ngày tiễn sứ ở quan ải, quan Trịnh Lê phải cực nhọc vì sứ Thanh kì kèo chê ít tiền tiễn biệt góp vào lộ phí đi đường (gọi là quỹ tẫn) nên phải cò kè gượng bỏ thêm ít lạng bạc. Do đó tờ trình sự việc của các quan cho chúa Trịnh về sau có câu phân trần: “Bấy giờ cũng có Cậu Chu vệ tống tẫn lễ ấy. Cậu ấy cũng có xem sóc...” (La Sơn Yên Hồ..., II, tr. 807.) Rõ ràng “Cậu Chu” không phải là quan chức triều đình mà là hoạn quan, xét theo các sự việc đã thấy. Tiếng tôn xưng “cậu” cho người quyền quý mà không có chức vị chính thức của quyền bính còn sót lại thời gần đây là trường hợp của “Cậu Cẩn”, tuy Ngô Đình Cẩn không phải là hoạn quan!
Điều đáng chú ý khác là có những nội giám gốc thiểu số giáp Trung Hoa trong phủ Trịnh. Vì sử quan TT coi thường nội giám nên ta không thấy rõ nguồn gốc quê quán của các ông này, nhưng sử quan Nguyễn với nhiều chú thích khiến ta biết vài điều thích thú. Cùng với nhiều hoạn quan gốc vùng đồng bằng họ Phạm (Xuân Đỉnh), Nguyễn (Đình Huấn), Lê (Trung Nghĩa)... cũng có người họ Hoàng như Hoàng Công Kì (+1745). Tất nhiên họ Hoàng đã phục vụ Trịnh Lê có rất nhiều người gốc trung châu, vì đã trung châu hoá, nhưng Hoàng là họ lớn trong các nhóm thiểu số tây nam Trung Quốc kề cận Đại Việt mà ngày nay được gọi chung là Choang/Tráng, có khu tự trị riêng ở Quảng Tây. Hoàng có lẽ phát sinh từ quan niệm Trung Quốc của các tộc đoàn muốn lên làm lãnh chúa: hoàng, màu vàng, của hoàng đế, Hoàng Đế. Trong sự tranh giành ảnh hưởng, Lí Trần đã dùng nhiều họ Hoàng trong việc giao tiếp với Trung Quốc cũng như phải khổ nhọc xử lí về việc họ nghiêng ngả lúc theo phe này, lúc phe khác trong thế đối phó với Thiên triều. Thổ tù Hoàng Văn Đồng cai quản mỏ đồng Tụ Long đã có cung cách như tổ tiên xa đời của họ (1779). Và đã có những hoạn quan cùng gốc gác như thế nổi bật nhất trong phủ Chúa, theo một cung cách phục vụ không thường thấy của những người quen “khuôn phép”. Hoàng Công Phụ (Bắc Giang) nắm quyền dưới thời Trịnh Giang (1729-1740), Hoàng Ngũ Phúc (Yên Dũng, Lạng Sơn) tung hoành cuối đời Trịnh nên để lại nhiều chi tiết đáng lưu ý. Phan Huy Chú cho biết Hoàng Ngũ Phúc “tự thiến”, những ông họ Hoàng dân tộc Tày, Thái, Nùng khác có làm như vậy không?
Chuyện bắt đầu từ tháng 2âl. 1743 khi ông hoạn quan Hoàng Ngũ Phúc vốn chỉ loanh quanh lẩn quẩn trong Hình phiên của Trịnh, bỗng nảy ra ý muốn chơi trội, đem dâng cho Trịnh Doanh 12 điều binh pháp để dùng dẹp biến loạn đang xảy ra khắp nơi. Cũng tưởng chỉ là để loè kiếm chút ân huệ, không ngờ Chúa tưởng thật có người tài ẩn danh mà lâu nay không được biết nên cho phép ông hoạn quan ra trận chống với tay Quận He Nguyễn Hữu Cầu kiệt hiệt đương thời. Nên chép nguyên văn của sử quan Nguyễn để thấy khởi đầu của một danh tướng: “(Hoàng) Ngũ Phúc mới được nghe mệnh lệnh, rất lấy làm lo, vì từ trước chưa từng đi chiến trận bao giờ. Có người khách khuyên: ‘Nên vay một vạn quan tiền công để mộ lấy những tay tráng sĩ.’ Ngũ Phúc nói: ‘Nay vay tiền công, một ngày kia bắt phải nộp trả, thì lấy tiền đâu mà trả được?’ Khách nói: ‘Tục ngữ có câu: Tướng vô tài, sĩ bất lai, nghĩa là người làm tướng mà không có của thì không bao giờ dũng sĩ tìm đến. Nếu ông thật lòng theo kế của tôi thì những tráng sĩ đều hết sức với ông, quyết thắng được địch, từ đấy sẽ được vừa sang vừa giàu, có lo gì cái món tiền vạn quan? Nếu nhỡ ra vấp váp đến chỗ không thể nói được thì còn ai trách cứ món nợ ấy vào đâu được nữa?’” (Cương mục, II, tr. 563-564.) Câu chuyện cho thấy cái liều lĩnh lưu manh trong thực tế của một anh thương buôn: Phải có của mới có quyền lực, có quyền lực thì tìm ra tiền rất dễ, lỡ không được tiền thì với chút dư danh của tướng soái, cũng không ai dám đòi nợ! Nhưng điều đáng chú ý là, Hoàng Ngũ Phúc, chắc thuộc sắc tộc Nùng nên dễ quen thân để vấn kế ông lái buôn Con Trời kia. Chúng ta cũng có thể đoán là cùng sắc tộc, một ông hoạn quan khác sống gần hơn thế kỉ trước: Hoàng Nhân Dũng. Ông hoạn quan được Trịnh Tráng yêu quý, cho đổi họ Trịnh, lấy tên là Trịnh Lãm, nhân việc Thanh đánh Minh, đã từng được sai dẫn thuyền chiến qua cướp Quảng Đông (1647) không thành, nhưng có lẽ cũng là chứng cớ để Trịnh Tráng kể công với nhà Minh, và được phong làm An Nam Phó quốc vương (1651). Nhưng Trịnh Lãm rốt lại bị giết (1652) vì “kiêu ngạo càn dỡ... mưu nổi loạn.” Đoán là gốc Nùng (Cương mục không có chú về gốc gác người này) vì thấy sử thần Lê kể tội “vụng trộm nuôi người có tà thuật”. Không rõ hoạn quan Trịnh Lê là người bị thiến hay có ẩn cung, nhưng sự việc có người thiểu số trong cung Trịnh chứng tỏ nguồn cung cấp ở đồng bằng đã không đủ cho nhu cầu trong khi con đường thăng tiến cao vòi vọi khiên người thiểu số dễ chấp nhận hi sinh. Thêm nữa, sự thiên ái đến mức thân thiết ngay từ thời gian dựng nghiệp vững vàng ở Đông Kinh như thế cũng có thể là do sự tương đồng về nguồn gốc thiểu số của chính họ Trịnh mà ra. Hoạn quan Nùng thời mới khởi nghiệp Trung hưng chưa kịp thích ứng (có thể là từ cả phía người chủ Trịnh) nên bị giết, nhưng hơn một thế kỉ sau, Hoàng Ngũ Phúc đã biết phối hợp sự uyển chuyển luồn lọt với khả năng phục vụ để nổi bật trong triều chính họ Trịnh.
vụ để nổi bật trong triều chính họ Trịnh.
1740) đặt ra giám ban (4âl. 1739) ngang hàng với văn, võ ban đương thời. Lại cũng vì sử là của nho thần viết ra nên ta không thấy chi tiết tổ chức: “Theo chế độ cũ, các quan chỉ có hai ban văn và võ. Đến nay bọn hoạn quan lộng quyền, (Trịnh) Giang mới đặt thêm giám ban. Hạ lệnh: ai thi khảo trúng cách sẽ được trao cho quan chức. Các quan lấy làm hổ thẹn nhưng không ai dám nói.” (Cương mục, II, tr. 503.) Nắm quyền chính là ông Nùng Hoàng Công Phụ, trước tiên đã củng cố sự ổn định bên trong với việc Trịnh Giang giết hoạn quan Đỗ Bá Phẩm (1734), rồi dèm pha giết Trương Nhung (1736), ông-cậu của Giang, thuộc phe nghịch. Tiếp theo, Phụ tìm cách giải toả sự cô lập bằng cách xúi Trịnh mở khoa thi ngay trong phủ Chúa (1736), lấy riêng Trịnh Tuệ, người trong họ, đỗ trạng nguyên, để ông này vào làm tể tướng (6âl. 1739) “kẻ trong người ngoài xướng hoạ với nhau”, tạo mối liên kết văn, giám ban. Hoàng Công Phụ có vẻ còn nhiều toan tính to lớn hơn, vì đã từng nuôi Nguyễn Tuyển, một lãnh tụ của cuộc loạn Ninh Xá. Hoạn quan Trịnh không đủ lực lượng như của Minh nên chính biến cung đình nổ ra với sự liên kết của văn quan và phe ngoại nhà chúa rõ ràng mang dấu vết trung châu (đầu năm 1740). Hoàng Công Phụ bỏ trốn, nhóm thủ hạ bị diệt trừ, văn quan có vẻ đắc thế nhưng không được lâu. Họ Trịnh vẫn cần hoạn quan, nên chỉ ba tháng sau khi cầm quyền, thấy cần người chống Nguyễn Tuyển, thay Hoàng Công Phụ đã bỏ trốn, Trịnh Doanh bổ nhiệm Hoàng Công Kì làm Thống lĩnh chinh tây đại tướng quân khiến cho Tự Đức phải la lên: “Trịnh Doanh cũng không phải là người có tri thức” (?). Trịnh Doanh không thể làm gì hơn như khi ông thất bại trong việc trao cho văn quan điều hành tài chính, thuế khoá vào giữa năm 1741: Văn quan muốn nắm quyền kiểm soát tiền bạc từ trong tay hoạn quan nên xin cho tập trung về bộ Hộ, tức là của chính phủ. Trịnh Doanh đã bổ nhiệm Lê Hữu Kiều trông coi, nhưng “quyền lớn lọt vào bọn tín thần đã lâu, bộ Hộ cũng chỉ biết được con số hão mà thôi vì thế không bao lâu lại bãi bỏ.” (Cương mục, các năm trên.) Thế lực của họ như thế nên mặc sử quan khinh thị, họ vẫn đủ tiền của để lại dấu tích cho hậu thế trong công tích đối với làng xóm, dân chúng: Các thế kỉ XVII, XVIII trung châu sông Hồng tràn ngập các bia xưng tụng công đức của các thái giám, Nội phủ chưởng giám, Tổng thái giám kèm các chức Đô đốc, Đô chỉ huy sứ... (Văn khắc Hán Nôm đã dẫn.)
Uy thế hoạn quan lớn thêm khi Hoàng Ngũ Phúc lần mò tìm được khả năng của mình trở thành “viên tướng nổi tiếng trong một đời” (Cương mục). “Ngũ Phúc làm tướng nghiêm chỉnh chắc chắn. Khi có việc thì quyết đoán, đối với ai cũng có lòng trung tín. Khi hành quân thì chuộng kỉ luật, giữ vững sự thận trọng mà không cầu may. Hiệu lịnh lại nghiêm minh, không thể cầu cạnh để xin tha. Ông đánh đông dẹp tây, công danh rực rỡ, là bậc đại tướng có công lao danh vọng. Nhà nước cậy dựa nhiều vào ông.” Nghe Phan Huy Chú ca tụng như thế (Lịch triều..., II, tr. 359), chúng ta thấy thật quá xa thời ông hoạn quan vấn kế khách thương. Nhiều nơi đã tôn làm phúc thần vị danh tướng “được phối hưởng trong cung miếu của Chúa” này, kể cả việc làm sắc thần giả để thời Mở cửa bán cho Việt kiều lùng tìm đồ cổ. Sử xưa đã ghi rất nhiều công lao đánh trận của ông, trong đó có luôn việc chiếm Phú Xuân, không ngại gây tức giận cho nhà Nguyễn.
Nhưng trước hết, Hoàng Ngũ Phúc là tôi của Trịnh, chỉ vì phải khen nên Phan Huy Chú đã lờ đi chuyện phục vụ nội cung, ví dụ như khi Hoàng cùng với Trịnh Sâm giam, giết thái tử Duy Vĩ (1769, 1772). Lập công trong vụ này thấy thêm có tên hoạn quan Phạm Huy Đỉnh. Vai trò hoạn quan trên chính trường Trịnh không giảm đi vì giám ban bị loại bỏ mà còn tăng thêm với nhu cầu củng cố dòng họ nhà Chúa. “Hoàng Ngũ Phúc và Đàm Xuân Vực bè đảng nâng đỡ nhau, vì thế người ngoài bàn tán xôn xao. Ngũ Phúc xin Trịnh Doanh đặt lệnh cấm nghiêm ngặt để khoá miệng mọi người nhưng không sao cấm chỉ được.” (Cương mục, II, tr. 654.) Hoạn quan cầm quân, nhất là lại thắng trận, nên văn quan theo hùa cũng là thường. Lê Quý Đôn cùng với hoạn quan Phạm Huy Đỉnh làm cho nội điện vua Lê vắng ngắt từ 1773. Cũng Lê Quý Đôn với hoạn quan Chu Xuân Hán đi kiểm tra mỏ đồng Tụ Long đòi hối lộ 3000 lạng bạc (1779). Cho nên có gì là lạ khi Trịnh Khải muốn chuẩn bị đảo chính (1780) lại hỏi vay 1000 lạng của Chu Xuân Hán! Hoàng Ngũ Phúc khi nên danh phận hẳn phải tự cười thầm mình lúc nhớ chuyện xưa kia đã từng lo không trả nổi nợ.
Những rối loạn về nội cung ở Đàng Trong không cho thấy có vai trò nổi bật của hoạn quan. Có lẽ là do tình hình phát triển ở đây khiến cho những mâu thuẫn không co lại trong nội bộ; các nguồn lợi khai thác với thương nhân khiến cho ai ít nhiều cũng có phần, khỏi tranh giành gay gắt. Ngạn ngữ địa phương còn để lại một danh xưng dân chúng dành riêng cho thái giám: “Đẻ ông BỘ, đẻ cho làng nhờ.” Chứng nhân LM. Koffler thấy (1755) ở Đàng Trong có 3 quan hoạn lớn quyền, một quan trông coi Nhà Đồ tức là tài chính phủ Chúa, hai quan kia trông coi việc thương mại, mua bán vàng bạc, ngà voi... tìm hàng cho Chúa (La Boprde, bđd.) Đến triều Nguyễn thì chiến trận bao nhiêu năm đã đặt hẳn uy tín quyền lực nằm ở ngoại vi cung đình – Lê Văn Duyệt đã là tướng, dù là tướng khuyết tật, chứ không phải là hoạn quan nữa. Thế mà vai trò của ông cựu hoạn quan này cũng là một cớ để cho Minh Mạng ra Dụ 17-3-1836 chận đứng sự lộng quyền của hoạn quan, không cho quan chức để đặt họ vào vị trí tôi tớ trong nhà. Quyền vua do đó thêm xuyên suốt vững vàng, không cần đến vây cánh ngay từ cung cấm, như lời Tự Đức nhận định về đối thủ dòng họ mình ở phía bắc: “Họ Trịnh gian ngoan lấn quyền, sợ người ngoài toan tính đến thân, cho nên phần nhiều dùng hoạn quan làm tai mắt mà quên bẵng đi rằng cái tệ hoạn quan, cuối cùng sẽ đi đến chỗ nhiều việc, không thể ngăn cản được (Khâm định Việt sử thông giám cương mục, 1998, tập II, tr. 549). Hoạn quan Nguyễn không thể nào nho nhoe, chỉ dừng lại địa vị nô thần, có làm việc gì để bù đắp sự thiếu thốn của mình thì chỉ có thể tìm cảm giác lúc cõng bà phi đi, về hầu vua, hay mua giúp chuối già-hương cho các bà trước khi có thể đặt hàng dụng cụ ở các “bookstores” của Mĩ mà thôi.

11 Tám 02 Văn học tháng Ba, Bảy, Mười 2002

* Momoki Shiro ( bđd, chú 60, tr. 190) cũng có thắc mắc tương tự về Mạc Hiển Tích. ** Không chỉ có sự liên hệ giữa nơi thờ cúng mang tín ngưỡng thuần tuý Po Yan Dari Chàm chuyển sang Việt với các tên “chùa”, mà hình thức này còn lấn sang đình làng như đồng thời ở hai bia chùa Phúc Hải và đình Hải Trung (nửa đầu thế kỉ XVII) khắc hình “người đàn bà khoả thân ngồi xổm, dạng hai chân ra hai bên... với bụng lớn, hạ bộ...” Rồi nó nằm riêng biệt ở đình Phù Lão (1688) chạm “một người đàn bà khoả thân bụng rất lớn, hạ bộ thể hiện rõ...” Chùa Ông (Hưng Yên) “chạm người đàn bà đội mặt trời, hai chân hai tay mở sang hai bên để lộ rõ ngực, bụng, hạ bộ sung mãn.” Tương tự cũng là bia chùa làng Tứ Liên (Hà Nội), chùa Thổ Hà (Bắc Ninh). Đình Tây Đằng (phỏng doán 1583) có người đàn bà ngồi xổm, dang rộng chân, mặc váy, hai tay nắm lấy cổ và đuôi rắn. (Trần Lâm Biền, Một con đường tiếp cận lịch sử, 2000, tr. 282, 493, 693.)
Trong ý thức thanh giáo về nền văn hoá dân tộc, các nhà nghiên cứu trong nước vẫn nhìn các điêu khắc đó như trò nghịch ngợm của dân quê (khắc dồng thời với các hình có vẻ đùa cợt khác), hay biểu hiện tinh thần chống phong kiến của nông dân (khắc hình Bà Banh trên cốn đầu rồng, biểu tượng riêng dành cho vua). (Hà Văn Tấn – Nguyễn Văn Kự, Đình Việt Nam, H. 1998, tr. 45.) Nhưng người ta sẽ nghĩ sao trước phác giác của khảo cổ học của thế kỉ mới, về đình Yên Bồ (XVII, Hà Tây) nơi có tục cầu tự, với hình (Bà Banh) mặt bầu bĩnh, đầu vấn khăn, mắt mơ màng nhìn xuống, sống mũi cao, thân mình tròn lẵn, đôi tay và đôi chân dạng ra, cùng cây gậy gỗ tròn khắc chữ “hỉ” (vui mừng) sơn son thếp vàng, có dấu sử dụng nhiều nên đã cũ? (Những phát hiện khảo cổ học mới năm 2001, tr. 44.) Cho nên cổ và đuôi rắn ở đình Tây Đàng có thể là tượng trưng cho cái linga gậy gỗ.
*** Chúng tôi thật ngạc nhiên khi Trần Lâm Biền (sđd, tr. 29, 59, 67) cho biết cột chùa Giạm cao đến khoảng 5 mét. Ông cũng nghi ngờ, nói đến linga, mukhalinga, nhưng không thoát được trào lưu chung, vẫn liên hệ đến cột bảo tràng của Đinh Lê, trụ biểu của Nguyễn. Ông không thấy sự thể rõ ràng là hình rồng tượng trưng cho Lí Nhân Tông (như mặt người ở các mukhalinga Chàm), và cột nằm ở nền thứ hai, nghĩa là nằm bên trong tháp. Như ông chỉ rõ, cách thức thờ Phật đời Lí, chủ yếu là tháp, chỉ gồm một tượng Phật (như chùa Quỳnh Lâm, theo bia cổ, cao 6 trượng đặt trong toà điện 7 trượng, đầu tượng sát mái điện.) Hãy tưởng tượng cột “chùa” Giạm xây cất trong 6 năm cũng chỉ chứa cái mukhalinga Việt Hán của Lí Nhân Tông kia. Ngôi “chùa cổ” Tùng Sơn có cái linga nghiêng, hẳn nhiên là một kiến trúc từ lâu đời, cũng là một chùa Giạm cũ! Tất cả giống in như các tháp Chàm của họ, trải dài trong lịch sử, còn lại đến nay. Hai bản hình chụp Cột đá chùa Giạm in trong Mỹ thuật thời Lý, Nxb. Văn Hoá, Hà Nội 1973.
**** Theo chủ quan của chúng tôi, các luận cứ này có thể giải thích được sự phân vân của Momoki Shiro (bđd, chú 47, tr. 189) về hai tên Thiên Cực Công chúa.
***** Sống ở Mĩ mà chúng tôi không đọc Hợp lưu để biết nỗi nghi ngờ của bà Chân Quỳnh về giả thuyết gần như xác quyết của Hoàng Xuân Hãn. (Nguyễn Thị Chân Quỳnh, “Thư ngỏ gửi anh Nghiêm Xuân Hải” trong Hồn Việt, H. 2003, tr. 212- 229, phần bàn về Chinh phụ ngâm.) Như đã thấy, sự đòi hỏi một chứng nhận bản quyền rành rẽ cho các tác phẩm ngày xưa, thật là khó. Có điều, những chứng cớ phụ bồi đắp cho nhau cũng có thể làm một luận cứ trở nên đáng tin hơn. Ví dụ ông Hoàng Xuân Hãn có nói tới tính cách nhuần nhuyễn trước sau của bản (cho là) Phan Huy Ích và bản (cho là) của Đoàn Thị Điểm cũng là điều phải lưu ý. Có thể ghép thêm với Ai tư vãn được cho là của Ngọc Hân mà có dáng Phan Huy Ích thì thấy rõ.
****** Antoshchenko, Ul. (“Dòng họ các chúa Trịnh ở Việt Nam từ thế kỉ XVI đến thế kỉ XVIII” trong Các nhà Việt Nam học..., tr. 80) cứ tưởng Trịnh là một họ – gia tộc nên không phân biệt các người họ Trịnh giúp Lê Lợi và Trịnh Kiểm, người còn để lại tông tích rõ ràng mà con cháu không cần bám vào “ông cha” của thế kỉ XV.

IV
“TIỀN BẠC”, VĂN CHƯƠNG VÀ LỊCH SỬ

(Trước 1975, nhân chạy quanh tìm được mấy đồng tiền xưa – không xưa lắm nhưng cũng đủ gợi liều lĩnh để kẻ hèn này viết lếu láo được một tập sách nhỏ mà một phần sau 75 sửa lại đăng trong Văn học và in thành sách [Những bài dã sử Việt, Thanh văn 1996.] Nay còn một phần nữa, tủi phận, cũng muốn đòi ra tuy tác giả chờ mãi mà vẫn thấy chắc chẳng bao giờ được đi nghiên cứu ở Miền Bắc, khu vực chính yếu của đề tài này. Lại thêm sách vở cũng chẳng có bao nhiêu, không muốn làm kẻ “Đọc [duy nhất] một quyển sách”, quyển Đại Việt sử kí toàn thư, nhưng cũng không dám hù doạ người mà đành phải lôi giấy tờ cũ ra viết lại, coi như chứng tích đam mê một thời đã thoát nạn phần thư thì cũng nên lợi dụng thời thế để xuất hiện. Mặt khác, vì thói quen nhập cuộc thời thế hỗn mang, lại đi lấn đất nhà văn nhà thơ thì cũng phải sửa sang làm sao núp bóng cho được, nên xin các bậc Đại-học giả chớ chê cười.)

Với đề tài trên thì có thể bàn đủ thứ chuyện trên đời, từ lãnh vực đã trở thành cổ điển của Kiều “Có ba trăm lạng việc này mới xong” đến chuyện ngoài giang hồ “Tiền tài như phấn thổ, nhân nghĩa tợ thiên kim”. Đành chỉ nói chuyện nho nhỏ vừa với túi tiền của mình, về đồng tiền-đồng, đơn vị trung gian trao đổi nhỏ nhất trên xóm chợ làng quê ngày xưa, vào thời mà, nghe nói lại, đổ cả đống trên lẫm thượng trong nhà, cứ mỗi lần đi chợ là bà bác lấy rổ xúc một cái, mang đi.
ĐỒNG TIỀN ĐỒNG

Về hình thức thì đồng tiền có dạng tròn vành, vuông lỗ với ý nghĩa trời tròn, đất vuông, căn bản của kiến thức địa lí, thiên văn học ngày xưa, thật là xưa, được chuyển sang quan niệm siêu hình về sự an bình, hạnh phúc thường tục: mẹ tròn con vuông. Ý nghĩa siêu hình ấy lại kèm theo niên hiệu của ông vua cho nên miếng đồng nhỏ ấy có khi trở nên quý giá hơn giá trị thật của nó và được dùng làm “tiền thưởng”:

Vua khen thằng Cát có tài,
Thưởng cho cái khố với hai đồng tiền.
Ông Hoàng Xuân Hãn bảo rằng đó là tiền thưởng (kèm với “cái áo” chớ không

phải là cái khố) cho ông Lê Ngô Cát, người viết Đại Nam quốc sử diễn ca. Nhưng kẻ xấu miệng thì lại dựa vào chứng cớ xưa (ghi rõ ràng trong TT) rằng đó là nói về “thằng Cứt”, ý nghĩa cũng như trong vế câu đối: “Trời sinh ông Tú Cát / Đất nứt con bọ hung” vậy.

Thường thì đồng đơn vị có đường kính khoảng 24mm nhưng vì nhiều lí do, kể cả lí do ăn gian, kích thước chuẩn không thể đều đặn khít rịt như đồng tiền Mĩ ngày nay có thể nhét vào bất cứ cái máy kéo bạc nào nó cũng nuốt được hết, không chịu nhả ra, chỉ reng reng ít tiếng nhạc an ủi chủ nhân thôi. Kích thước 24mm xê xích chỉ vì cách thức đúc thủ công đã đành mà còn vì người ta muốn đúc nhỏ để lợi nhiều đơn vị, tạo ra những vấn đề rắc rối nan giải trong hệ thống trao đổi bằng tiền từ khi nó xuất hiện trên thị trường.

Vì muốn ăn-gian cho nên người ta đúc tiền bằng các thứ kim loại dễ chảy như thiếc, chì, hay trộn lẫn với kim loại chính do đó đỡ tốn công, ít hư hao, giá thành thấp rồi tung ra thị trường “mập mờ đánh lận con đen”, cứ tính theo kiểu “đếm đầu chia xâu”: một, hai, ba... một tiền, một quan là... ăn tiền. Tất nhiên người ta cũng thấy được giá trị thấp của chúng nhưng trong thực tế chúng vẫn có lúc qua-mặt được nhiều người:

Đồng tiền chì mua mớ tôm tươi,
Mua rau mới hái, mua nàng [người?] đảm đang.
Tiếc thay đồng tiền trinh mua vội mua vàng,
Mua rau muống héo, mua nàng ngẩn ngơ!

(Nguyễn Văn Ngọc, Tục ngữ phong dao I, Mặc Lâm 1967, tr. 94)

Chất chính nằm trong tiền (đồng trinh/chinh) là đồng, thứ kim loại tạo nên cả một giai đoạn văn minh toàn nhân loại làm mệt công các nhà khảo cứu. Cho nên tiền ngày xưa không phải chỉ là vật trung gian trao đổi mang thuần tính cách ước lệ mà còn chứa chất giá trị riêng nằm trong bản thân của nó nữa. Đại nạn Tam tông của Phật Giáo Trung Hoa là một minh chứng cho tương quan trên bình diện chính trị của giá trị chất đồng nằm trong các tượng và trong các đồng tiền lưu hành ngoài dân gian. Các ông vua sùng mộ đạo Phật đua nhau đúc tượng làm khan hiếm đồng bên ngoài, khiến các chùa trở thành nơi chốn đầu cơ tích trữ, thành cái đích dòm ngó thèm thuồng của nhà chính trị khi còn kém thế; và khi mạnh thế lên thì họ xông vào chùa mang tượng Phật ra đúc tiền, tạo tài sản khuynh loát thiên hạ hay để giữ vững ngôi vị của mình. Gần nhất ở ta là trường hợp Nguyễn Hữu Chỉnh với đồng Chiêu thống của ông vua Lê cuối mùa. Giá trị chất kim loại nằm ngay trong hình thức của đơn vị tiền tệ xưa khiến cho chữ “đồng” thêm ý nghĩa kinh tế tài chính căn bản, có tầm sử dụng rộng rãi, vượt lên cả các chất kim loại cao giá hơn: đồng bạc, đồng tiền vàng. Rồi kéo dài tới ngày nay, nó trở thành đơn vị tiền tệ Việt Nam, không thấy xu, hào/cắc đâu cả mà chỉ thấy tờ giấy – hình như tờ 500 000 đồng là lớn nhất.

Gốc đồng tiền đồng là của Thiên triều Trung Hoa. Cùng là xuất phát từ Trung Hoa mà Cao Li / Triều Tiên / Đại Hàn (rắc rối quá!) và Nhật Bản đều giữ đơn vị “nguyên” của Tàu: won và yen. Chữ nguyên đã thấy ở tập họp “nguyên bảo” trên tiền đồng nhưng về sau được nâng cấp, chỉ giá trị của kim loại bạc và từ đó đi qua tiền giấy. Trong lúc đó, chữ “đồng” còn lại ở nước An Nam chỉ vì người ta giữ lại tên gọi từ một đơn vị trọng lượng tính cho đồng Khai nguyên thông bảo (đúc lần đầu năm 621 Đường Cao Tổ) được quy định tương đương với 1/10 lượng: 10 đồng Khai nguyên nặng một lượng. Sự kiện này phù hợp với chứng cớ về kiến thức của tầng lớp trí thức Bắc Hà ngày xưa, chỉ biết đến Đường Tống, chưa biết đến Nguyên, thời kì tiền giấy lấn át tiền đồng, về sau làm quên đơn vị “đồng” của Khai nguyên.

Cũng không nên tham lam mà kể chuyện thời Tam Hoàng, Ngũ Đế. Chỉ cần biết đồng tiền trong hình dạng gần với chuyện ta kể là xuất hiện cuối cùng của thứ tiền kim loại thông dụng ở Á Đông trước khi các hình thức Tây Phương đến thay thế. Một mặt đồng tiền có hai chữ là niên hiệu của vua lúc đúc tiền (thường là năm đầu lên ngôi hay đổi niên hiệu), hai chữ khác thường là thông bảo, nguyên bảo... Mặt sau trơn láng, thỉnh thoảng có các chữ chỉ nơi chốn, năm thứ ... của niên hiệu đúc tiền, và có khi chỉ giá trị tương đương với đồng đơn vị: đương nhị, đương ngũ, đương thập (gấp đôi, gấp năm, gấp mười)...

Có sự thống nhất trong phép đo lường xưa giữa một đơn vị tiền và đơn vị trọng lượng, cả đến đơn vị chiều dài. Cho nên từ chữ Hán đã có sự lẫn lộn, qua tiếng Việt sự phức tạp càng tăng thêm. Về phương diện trọng lượng, chữ tiền (Hán), đồng (Hán) chỉ một đơn vị nặng bằng 1/10 lượng. Đồng tiền làm cục cân, đồng tiền xếp nối nhau làm đơn vị chiều dài, vì thế mới có cân non, cân già, thước non, thước già! Về phương diện tiền tệ, tiền (Việt) là chữ tương đương với mạch (Hán), đồng là chuyển sang Việt của văn (Hán), chỉ một đồng tiền. Và vì lẽ dùng chữ “tiền” để chỉ một đơn vị tính đếm nói trong một bài viết về tiền bạc bằng tiếng Việt thì dễ lẫn lộn, nên ở đây, khi nào có thể được, chúng tôi chuyển qua cấp bực quan cao hơn để khỏi gây rối rắm đầu óc. “Văn” được dịch sát là “chữ”, sinh ra biến giọng “trự” của dân Nghệ Tĩnh. Cho nên anh đồ Nguyễn Công Trứ đánh bạc gặp hên, mừng rơn:

Tưởng làm dăm trự mà chơi vậy,
Bỗng chốc nên quan cũng sướng đời!

Lại cũng là một câu chuyện về giọng ngông nghênh của nhà nho lỡ thời tự an ủi – cái loại tâm tính khẩu khí huênh hoang truyền qua cả đám dân thường chẳng biết gì là thơ với thẩn. “Quan” là đơn vị cao nhất của tiền đồng, có đến ba chữ Hán chỉ về nó: quán, mân, cưỡng.

Trong hệ thống tính đếm tiền xưa, như đã nói, thứ tự từ nhỏ tới lớn là văn / đồng tiền, mạch/tiền, quán/quan. Chữ (đồng) trinh Việt có vẻ là lấy từ nghĩa của chữ “trinh” Hán chỉ phần nền của vách nhà, cột nhà chuyển qua đơn vị thấp nhất của hệ thống xếp đặt tiền. Việc tính đếm Trung Hoa cũng có căn bản là hệ thống thập phân (nhất, thập, bách, thiên.., một tuần có 10 ngày). Chính chữ mạch lúc ban đầu được mượn làm chữ bá/bách (một trăm). Và một mạch có đủ một trăm như vậy gọi là mạch đủ. Song ít khi đủ lắm: Năm Đại Thông thứ 11 (Hậu Tề, 537) có chiếu bắt buộc một mạch ăn một trăm mà dân không chịu, đến cuối đời chỉ còn có 35! Chúng ta phải lưu ý là chuyện bớt số lượng chỉ nằm giữa sự chuyển đổi từ cấp bực thấp nhất (văn / đồng tiền) qua cấp bực thứ nhì (mạch/tiền), còn qua cấp bực thứ ba thì vẫn theo hệ thống thập phân (một quan có 10 tiền). Điều đó cho ta nghĩ rằng sự thay đổi nhất thiết phải là từ trong dân chúng, trong sinh hoạt hàng ngày, nơi sự trao đổi chỉ cần đến số lượng tiền thấp, của những hàng hoá có giá trị thấp.

Thật cũng lạ. Các tên văn, mạch, quán chỉ là những quy ước tính đếm, còn giá trị thật để trao đổi nằm trong chính các đơn vị đồng tiền, vậy thì nếu chưa đủ trăm thì cứ không gọi là mạch, không đủ ngàn thì chưa gọi là quán, gọi là: tám, chín... chục đồng tiền, gọi bảy, tám mạch, mấy mươi đồng, không được sao? Có lẽ chỉ có thể giải thích bằng một thứ tâm lí giấu chịu thực tế tầm thường, thấp thỏi, thấp kém đằng đẵng để ném mình vào ảo tưởng no đủ, cao sang trong thoáng chốc, để có thể sống được. Chưa có một trăm đồng tiền trong tay mà cứ nghĩ mình có một mạch, chưa đủ ngàn đơn vị mà cứ xỏ xâu vào dây lạt, dây mây để chứng tỏ mình có một quan đây! Đó là dạng của một thứ tâm lí vây vo, ngậm tăm xỉa răng khi không có gì trong bụng – và thành “truyền thống” vẫn ngậm tăm khi đã no đủ.

Tiền không-đủ mà vẫn cho là đủ có đầy dẫy trong lịch sử Trung Hoa. Cuối thời đại Lục Triều có Đông tiền một mạch ăn 80 đơn vị, Tây tiền chỉ có 70 đồng (đông, tây lấy ranh giới là kinh đô của nước Sở cũ). Nơi Kinh sư dùng Trường tiền: 90. Đời Kim Thế Tông chỉ có 80 gọi là Đoản tiền. Đất Ngô có tên riêng gọi là Lục thân (60), Thất thân (70).

Với nho sĩ Việt thì Trung Quốc là Tứ thư, Ngũ kinh, Nghiêu Thuấn... nhưng “vùng trời Hoa hạ” của dân chúng chỉ có một khoảnh của hạ lưu sông Dương Tử xuôi về nam, nơi phát xuất của các vua Lí, Trần, nơi có một nước Ngô trở thành quen thuộc trên cửa miệng dân chúng miền Bắc: “thằng Ngô, con đĩ” “chẳng ra ngô ra khoai gì cả” – cây ngô trong câu chuyện gần-như-tiếu-lâm về hột bắp giấu trong đít của viên sứ thần Việt đem về trồng, cho nên không thể dùng để cúng kiếng được. Vậy thì việc Trần quy định (1226) nộp cho “quan gia” phải đủ 70 đơn vị mới là một tiền (mạch), sau hồi Minh thuộc thiếu tiền đồng, Lê Thái Tổ chịu tính tiền chỉ có 50 đồng (1429) nhưng đến lúc ổn định, số đơn vị được tăng thành 60 (Thiệu Bình 1439), tất cả cho thấy rõ ràng dấu vết Lục thân, Thất thân của đất Ngô. Tuy nhiên dù đã là quan-không-đủ, nước ta vẫn không chịu thua Tàu, vẫn có trường tiền, đoản tiền riêng: tiền quý / cổ tiền và tiền gián / sử tiền. TIỀN QUÝ và TIỀN GIÁN

Chứng cớ rành rẽ là của Lê Quý Đôn ( Vân Đài loại ngữ, Phạm Vũ – Lê Hiền dịch, Sài Gòn 1973, trang 444):
-Một mạch sử tiền (tiền gián) có 36 đồng tiền đồng;
-Một mạch cổ tiền (tiền quý) có 60 đồng tiền đồng;
-Mười mạch sử tiền bằng 6 mạch cổ tiền, bằng một quan sử tiền;
-Mười mạch cổ tiền bằng 1 quan 6 mạch 24 đồng sử tiền.
(Vì chép lại nguyên văn bản dịch, chúng tôi giữ lại tên gọi “sử tiền” để rồi sẽ bàn sau về “sử” hay là sứ”.)
Hai vế sau chỉ là suy diễn từ trên – một cách làm tính giùm cho độc giả của người xưa. Riêng hai vế đầu cũng đủ xác định tương quan đơn vị của hai loại tiền: tỉ lệ đơn vị tính đếm trên cấp bực mạch/tiền, quán/quan của quan-thiếu (tiền gián) và quan-đủ (tiền quý) là 3/5 (36/60 hay 360/600.) Vấn đề đặt ra ngay ở đây là tại sao có con số 36, tại sao không là 30, 40? Có lẽ dân chúng căn cứ ngay trên con số 6 (đã trở thành quen thuộc) từ trên triều đình mà làm thêm một tầng cấp khác (6x6) cho hợp với tình hình thực tế thiếu thốn của mình.
A. Schroeder (Đại Nam hoá tệ đồ lục – Annam, Etude numismatique, Paris 1905, trang 61) hẳn sử dụng một bản Vân Đài loại ngữ khác, cho biết quy định trên là từ tháng 10âl. niên hiệu Quang Thuận thứ 8 của Lê Thánh Tông (1467). Tại sao có quy định như thế? Đương thời ở Đại Việt đã xảy ra chuyện như thời Hậu Tề trước kia chăng? Dân không theo lệnh năm 1439, đã dùng một thứ đoản tiền cho riêng mình và Lê Thánh Tông trong cố gắng thể chế hoá phép nước nên đành công nhận thói tục bằng một văn bản chăng? Sử sách của ta vốn hà tiện lời thì đành phải dừng lại ở chỗ phỏng đoán vậy.
Ta lại còn phải suy đoán thêm về các từ ngữ được sử dụng. Lê Quý Đôn là người của thế kỉ XVIII, các danh từ chỉ các loại tiền đó vẫn thường được thấy trong thế kỉ XVII, XVIII nhưng người của thế kỉ XV có dùng chữ tiền gián, tiền quý, tiền cổ, tiền sử giống như những nhóm từ định-loại đó vào thời gian sau không, bởi ta thấy trong đó có những nhóm từ mang nghĩa rất mơ hồ? Cho rằng chúng đã được sử dụng từ thế kỉ XV, nhưng nội dung của chúng có biến đổi theo năm tháng – hay có khi đã chuyển đổi cả hình thức tên gọi trong trường hợp này không? Lại thêm một chữ Hán có thể đọc thành hai, nhiều lối, trong một trường hợp trên nên đọc là sử tiền hay sứ tiền? Phần rất lớn các dịch giả đều đọc là “sử tiền”, chỉ gần đây mới thấy Hà Văn Tấn (chú thích Dư địa chí) dùng chữ “sứ tiền”.
Cổ tiền, tiền cổ, tiền xưa, tưởng là dễ nhận ra ý nghĩa nhất, nhưng như thế nào để được gọi là “tiền cổ”? Lê Thái Tông khi quy định một quan ăn 600 đơn vị hẳn là để chỉ trước tiên vào các đồng Thuận thiên của cha mình, các đồng Thiệu bình, Đại bảo của chính mình, nghĩa là các thứ chẳng có thể gọi là “cổ”. Nếu muốn chỉ chung tiền niên hiệu của các vua trước, vơ vào cả các niên hiệu của Thiên tử phương Bắc (tiền chắc chắn là tốt) thì khá đúng với thực trạng rất nhiều tiền Trung Quốc trong các lô tiền còn tốt thấy được từ trong đất ngày nay. Nhưng sao trong mộ cổ Gò Mun, người ta sắp từng cọc 36 đơn vị của Thái bình thông bảo, tiền của Tống Thái Tông? (Ta suy đoán mà biết chắc chủ nhân của chúng tuy báo cáo khai quật không nói rõ.) Con số trên là đủ cho một tiền gián tiền. Cổ tiền đấy, sao không sắp từng cọc 60 đơn vị? Tiền chôn theo người chết là để ăn đường, để hối lộ khi qua Quỷ Môn Quan mà đưa tiền-thiếu thì hàng quán nào nhận, quỷ sứ nào bỏ túi rồi không quất thêm một roi? (Coi hàng quán, quỷ sứ của Âm ti là thứ của nhân dân [ma] cũng được, nhưng lỡ phải nộp thuế cho Ngọc Hoàng thì có phải xỏ xâu lại từng 600 đơn vị không?)
Chữ tương đương với cổ tiền là quý tiền / tiền quý. Thấy tương đương với tiền cổ, người ta dễ dàng nghĩ quý là “quý giá” nhưng không phải. Trong hoàn cảnh riêng lúc này, chúng tôi chỉ thấy nó xuất hiện năm 1625 trong sử với bản chữ Hán kèm theo (Toàn thư, bản Chính Hoà, phần của Phạm Công Trứ, tập III, trang 328, 329, tập IV, 8b, 9a. Phan Huy Chú cũng có nhắc trong Lịch triều hiến chương loại chí, Quốc dụng chí, tr. 229. Tất cả đều căn cứ trên một lệnh, chi tiết hơn, may còn văn bản được dịch trong Lê triều chiếu lệnh thiện chính,Lê triều chiếu lệnh thiện chính, 71. Phần chữ Hán kèm theo giúp chúng ta điều chỉnh các lời dịch sai, sót.) Nội dung lệnh đó nói về thuế thân nên các dịch giả có khi dùng chữ thuế thân thay vào. Và đó là chữ quý chỉ tam cá nguyệt, mùa. Vì đó chúng ta có thể nghĩ rằng tiền quý không phải chỉ riêng thuế thân mà còn là thuế ruộng, nói rộng ra, tất cả các thứ thuế nộp cho triều đình. Phỏng đoán không phải là vô căn cứ và nhân đó ta có thể suy ra lí do ghép-đôi với cổ tiền còn mãi đến về sau.
Từ thời Lê Trung hưng (thế kỉ XVII, XVIII), những quy định về thuế má, tặng thưởng có lúc nói sóng đôi tiền quý, tiền gián, hoặc chỉ nói riêng đến việc thu tiền quý cho nhà nước thôi. Lệnh năm Thiệu Bình thứ 1 (1434), Hồng Đức thứ 17 (1486) tuy chỉ là cấm người coi kho, người thu nhận không được chọn lựa tiền quá gắt, nhưng rõ ràng không có phân biệt loại tiền đồng nào, miễn bằng đồng là được. Và cũng cho ta ngầm hiểu là nhà nước thu theo quan-đủ (600 đơn vị.) Từ 1226, Trần đã quy định tiền tỉnh mạch trong dân chúng là 69, còn tiền thượng cung, dâng lên trên, phải đủ 70, thì không lẽ ông Lê Thánh Tông chịu thiệt, cứ để dân chúng theo thói tục riêng mà nộp chỉ có 36 đồng một tiền? Căn bản lợi tức của nhà nước ngày xưa chỉ có ruộng đất và thân xác người dân, vậy thì cách thu đủ như vậy đã khiến cho chữ tiền quý đi vào trong cấp bực quan-đủ.
Chuyện thắc mắc về cách xếp đặt tiền cổ theo quan-thiếu trong mộ cổ Gò Mun ở trên chứng tỏ vào lúc đó người ta chỉ quan tâm đến cách tính đếm tiền mà không nghĩ đến sự phân biệt phẩm chất của loại tiền sử dụng. Điều này đã khác đi theo với thời gian. Chữ tiền gián với nghĩa rõ ràng là “tiền xấu” xuất hiện trong sử vào năm 1528, khi sử quan nói về việc Mạc Đăng Dung đúc tiền đồng pha kẽm, sắt sau khi đúc Minh đức thông bảo theo kiểu tiền xưa, không được thành công. Không thấy Từ hải ghi chữ “gián tiền”. Chữ “gián” có nghĩa là “xen lẫn”, “lẫn lộn”, “chỉ cách nhau một tí.” Những người của thế kỉ XVI có thể sử dụng một từ Hán cũ cho mang ý nghĩa mới, tệ hơn, từ “cách nhau một tí” không đáng quan tâm, đã chuyển sang “lẫn lộn” để chỉ loại tiền xấu đó theo với sự đồng thuận của thời đại. Tiền gián đến đây có thể nói là thuộc về một thứ tiền hầm-bà-lằng, miễn có sắc đồng, vành tròn lỗ vuông, của chính thống cũng được, nguỵ cũng xong, chính tà khó phân bởi vì người dân đúc lậu thì gọi là tiền giả, nhưng chính nhà nước cũng đúc tiền lấy danh xưng của các thứ đang lưu hành, nấp dưới uy tín có sẵn của chúng. (Trong lệnh 1743 cho thấy Lê Trịnh đúc tiền Tống mà, nói theo kiểu ngày nay, lại còn ép dân chúng phải chấp nhận sự sang đoạt “bản quyền” đó khi buộc người ta không được loại bỏ.) Chắc cũng hiểu thứ tiền rắc rối đó được dân chúng chấp nhận, nên các dịch giả ngày nay thường giải thích, chuyển âm sử tiền / tiền sử ra nghĩa “tiền thường”, “tiền thông dụng” (tuy vẫn có sự lộn xộn là chính văn đôi khi vẫn dùng chữ “thông dụng tiền” để chỉ cả tiền cổ lẫn tiền sử.) Vậy có lẽ từ khi Lê Thánh Tông chấp nhận (1467) lối tính quan-thiếu (360 đơn vị) của dân chúng chỉ ở sự khác biệt về số lượng đối với quan-đủ (600 đơn vị) thì đến thế kỉ XVI, XVII, XVIII, loại tiền nằm trong quan-thiếu đã có sự chênh lệch về giá trị tự thân (giá trị chất đồng) đối với tiền nằm trong quan-đủ.
Cả hai ý nghĩa quan đủ, quan thiếu, vừa theo lối tính đếm đơn vị vừa theo cách xác định giá trị, thấy trong câu chuyện “đùa bỡn văn chương” của hai nhân vật sống ở thế kỉ XVIII, XIX: Phạm Đình Hổ và Hồ Xuân Hương. Ta không cần minh định tính xác thực lịch sử của loại chuyện tiếu lâm này. Chúng chỉ là dấu vết ẩn ức tình dục, không phải chỉ riêng cho Hồ Xuân Hương như nhiều người nghĩ đến và có khi mượn S. Freud đưa ra làm luận thuyết, mà là chung cho cả nhiều thế hệ nho sĩ vốn chịu đựng một thứ Khổng Giáo mang tính duy lí từ chương gay gắt trong lúc bản thân vẫn sống trong một xã hội thôn dã tràn trề tính dục. Trong câu chuyện trên, “bà” hỏi mượn “ông” năm quan, ông chắc vừa tiếc tiền (“Bắc thang lên hỏi ông trời, Những tiền cho gái có đòi được không?”) vừa sợ mất “gái”, nên chỉ đưa có ba quan. Đến khi bị bà vặn hỏi:
Sao nói rằng năm lại có ba?
Trách người quân tử hẹn sai ra.
Bao giờ thong thả lên chơi nguyệt,
Nhớ hái cho xin nắm lá đa.
ông cũng núp bóng nhân dân, truyền thống, nhưng vặn vẹo truyện tích chú Cuội, trả lời khêu gợi, dẫn dụ khích động:
Rằng gián thì năm, quý có ba,
Bởi người thục nữ tính không ra.
Ừ, rồi thong thả lên chơi nguyệt,
Cho cả cành đa lẫn củ đa.
Nếu chọn theo lối tính đếm đơn vị thì đưa 3 quan-đủ cũng tức là đưa đủ 5 quanthiếu, quan nào cũng là quan, có dối trá chút nào đâu! Nếu chọn theo lối tính giá trị thì 3 quan tiền quý (tốt) đã là 5 quan (tiền gián) rồi, nay tôi đưa “người thục nữ” 3 quan tiền tốt, giá trị cũng bằng số lượng hỏi mượn (quan nào cũng là quan), có thiệt thòi chút nào đâu! Còn muốn vơ hết về mình để được cả hai đằng (tiền tốt đồng thời với số lượng nhiều) thì hãy cứ có dating để bù phần thiệt thòi cho tôi!
Lối tính toán này không phải chỉ có trong chuyện tiếu lâm mà đã được nhà nước Lê Trịnh thu xếp với nhân dân rất là cửa quyền, đầy tính năng động, sáng tạo. Nhưng trước hết hãy xét vì sao có sự kiện đậm thêm tính chất tiền xấu trong ý nghĩa về loại tiền gián. Muốn hiểu được điều này lại phải nhờ “người nước ngoài”.
Giáo sĩ A. de Rhodes (A. Schroeder, sđd, trang 323, 324) thuật lại:
“Những đồng tiền lưu hành ở Tunquin [Đàng Ngoài] gồm có hai loại lớn và nhỏ. Loại lớn được tiêu dùng đồng loạt khắp nơi trong xứ và phần lớn được mang vào do thương buôn Trung Hoa cùng thương buôn Nhật Bản hồi trước. Nhưng loại tiền nhỏ chỉ lưu hành trong kinh đô và 4 tỉnh chung quanh, và không dùng ở các tỉnh khác trong xứ; xứ Cochinchine [Đàng Trong] cũng không dùng. Tiền này chắc là đem vào khi 4 tỉnh chính này cách biệt với các tỉnh khác bởi cuộc loạn mà tôi đã nói ở trên [phân tranh Lê Mạc]...”
“... Ba đồng tiền lớn giá bằng 5 đồng loại nhỏ... (Tiền lớn) xỏ trong dây... theo đó mỗi xâu có 600 đồng hay 10x60, được đánh dấu rõ ràng sau 60 đồng như vậy.”
May mắn làm sao, khi phối hợp thêm với bằng chứng của Lê Quý Đôn lấy từ sự kiện ở Đàng Trong, ta biết được cỡ tương đối của ba loại tiền. Ông Tham quân vào lo liệu việc hành chính ở Phú Xuân vừa chiếm được, có nhận xét (1777) về tiền Hà Tiên, đã gọi chúng là “tiểu gián tiền”. Tiền An pháp, Thái bình của Mạc Thiên Tứ nay còn lại có đường kính khoảng 20, 21mm, tiền niên hiệu Trung Quốc mà A. de Rhodes ghép vào “loại lớn” (cổ tiền) có cỡ xê xích 24mm, vậy thì tiền gián ở Đàng Ngoài của các thế kỉ XVI, XVII, XVIII là ở giữa hai giới hạn kia.
Có thể nhìn kĩ hơn về giới hạn đó. Tiền niên hiệu Việt, có lẽ vì xuất thân ở nước nghèo nên thường không lớn như tiền đồng loại của Trung Quốc. Giới hạn 23mm là thường thấy nhất. Vậy có lẽ phải đẩy giới hạn kích thước của tiền gián Đàng Ngoài về phía 21mm của An pháp. Tuy Lê Quý Đôn gọi An pháp là “tiểu gián tiền” nhưng có thể thấy hai loại không xê xích nhau bao nhiêu. Hoặc Lê Quý Đôn nghĩ tới loại An pháp nhỏ (20mm), hoặc tiềm thức của ông quan chiếm đóng khiến ông hạ giá chúng, nhìn thấy chúng nhỏ hơn tiền Đàng Ngoài chăng? (Ông đã từng chê bai quan quyền, dân chúng Đàng Trong xa hoa, phung phí rất mực.) Dù sao thì đối chiếu với những bằng chứng phát hiện ngày nay, ta thấy tiền nhỏ Đàng Trong cũng đồng cỡ với tiền gián Đàng Ngoài. Nếu không như vậy thì làm sao ta lại thấy có đồng An pháp trong mộ ở Mường Thanh xa xôi, heo hút, cùng với những đồng tiền ngày nay xuất hiện trên Miền Bắc mà tuy không thấy hạng hình tả vẽ nhưng chỉ nghe đến tên, ta đã biết là tiền cỡ nhỏ: Chính nguyên pháp bảo, Trị bình thánh bảo, nguyên bảo, Thánh nguyên thông bảo... (“Tiền đúc ở Đàng Trong...” Những bài dã sử Việt, sđd, trang 284.) Chúng tôi cũng từng thấy đồng Vĩnh định thông bảo mà chúng tôi cho là của Đàng Ngoài, cùng dạng hình với một số có danh hiệu khác, các tiền đó cũng không lớn hơn An pháp, tuy là kiểu thức đúc đẹp hơn. Dạng hình của tiền gián đến lúc này có vẻ đã rõ rệt đối với chúng ta hơn rồi vậy.
Vì thấy có sự chuyển dịch ý nghĩa của tiền gián qua nhiều thế kỉ, nên ta cũng táo bạo xem thử có sự chuyển đổi nào ở cách nhìn sử tiền, một tên khác của gián tiền, của dân chúng các thế kỉ XVII, XVIII không. Nếu phỏng đoán của chúng ta đúng thì trong trường hợp này sự chuyển đổi có vẻ phức tạp hơn, cho thấy có sự thay thế từ ngữ chuyển đổi nội dung ý nghĩa đi theo với xuất xứ hiện vật.
Ta biết những “tỉnh” (province) mà A. de Rhodes nói tới là những vùng chung quanh thủ đô Thăng Long: Hải Dương, Sơn Tây, Sơn Nam, Kinh Bắc, (“bốn tỉnh chính”) và Thanh, Nghệ (“các tỉnh khác”). Danh xưng công quyền gọi chúng là “trấn”, nhưng dân chúng đến gần đây vẫn gọi là “xứ” theo vị trí phương hướng: xứ Đông (có làng Cổ Trai – Dương Kinh của nhà Mạc), xứ Đoài, xứ Nam, xứ Bắc, và đặc biệt: xứ Thanh, xứ Nghệ. Lê Quý Đôn khi nói về tiền Đàng Trong cho biết dân Nghệ gọi cổ tiền là “thư tiền”, tiền cái, tiền to, như vậy cũng nối tiếp – mà không biết đến ý của A. de Rhodes, là tiền nhỏ “không dùng ở các tỉnh khác” (nghĩa là Thanh Nghệ). Vùng này trong phân tranh Lê Mạc thuộc riêng về Lê. Thăng Long cùng với Tứ trấn, cách biệt với Thanh Nghệ vào thời kì có loại tiền nhỏ lưu hành mà khởi đầu dung dưỡng là từ trên triều đình với Mạc Đăng Dung đúc và cho dùng loại kém giá trị (pha tạp chất mà căn bản vẫn là đồng) khiến sử quan phải dùng đến chữ tiền gián để chỉ chúng. Vậy có phải sử tiền / tiền sử đến lúc này đã trở thành xứ tiền / tiền xứ của các xứ Đông, Đoài... khởi xướng với quyền trung ương nên tiền nhỏ, tiền xấu dồn dập phồn tạp ảnh hưởng đến tên gọi có trước không?
Đã nói, dịch giả ngày nay gọi sử tiền là tiền thông dụng, đúng với một nghĩa của chữ “sử” Hán ( ) nhưng chữ này cũng còn được đọc là “sứ” (giả). Chữ “xứ” Hán ( ) viết khác nhưng cũng lại được dùng cho chữ “xử” (trí). Hai tập họp từ Hán dù có cùng sự chuyển biến về cách đọc, nhưng vẫn dẫn đến những từ chỉ hai sự việc khác nhau. Nhưng trong dân chúng thì vẫn có sự lẫn lộn âm của s và x, nghĩa là sử, sứ, xử, xứ được phát ra ngoài cửa miệng lúc đầu, vẫn giống nhau. Có thể nào dân chúng Đàng Ngoài của thế kỉ XVII, XVIII khi chỉ một loại tiền hiện diện trước mắt, đến từ Tứ trấn, đã gọi là “tiền xứ” mà nhà nho, người cầm quyền cứ dùng chữ cũ, hoặc bởi thói quen không chịu thay đổi, hoặc bởi thấy giọng đọc không có khác nên không cần thay đổi chữ viết cho đúng với nội dung mới?
Vậy thì sự phức tạp đã xảy ra từ quy định của quá khứ và thực tế đương thời khiến cho tương quan giữa tiền quý và tiền gián ở các thế kỉ XVII, XVIII càng thêm phần phức tạp, không phải chỉ dừng lại ở sự chênh lệch về tổng số tính đếm, mà ngay cả khi được quy định tương đương giá trị rồi, vẫn có sự thiên ái về loại tiền lớn, nhất là dưới mắt nhà cầm quyền. Lê Quý Đôn phân biệt trong Vân Đài loại ngữ: “Công tư tiêu dùng, ban thưởng hay cấp phát đều kể theo sử tiền, mà thu nộp thuế thì kể theo tiền cổ; tiền sử chỉ dùng về việc mua bán trong dân gian mà thôi.” Tuy các lệnh của các năm Vĩnh Thọ thứ nhất (1656), Cảnh Trị thứ 8 (1669) có nói rõ: “ Quan dân mua bán thông dụng tiền cổ, tiền sử...”, “... đều dùng tiền cổ, tiền sử, trừ tiền chì, thiếc, gang, sắt...” nhưng rõ ra là có sự dè bỉu tiền sử/gián, như ví dụ ở chuyện quy định tiền thưởng thi bắn năm Chính Hoà thứ 10 (1669): Tiền gián chỉ để thưởng cho những người bắn súng hạng bét, còn các hạng trên đều được thưởng cổ tiền. Và triều đình cũng chỉ kể cổ tiền / tiền quý khi thu vào kho đụn: Nha môn xét kiện lấy tiền công gọi là “lễ đảm” (1659); làng xã theo hương ước không theo lệnh triều đình cho lính về hưu sớm, phạt (1681); quan được thăng chức phải có lễ tạ (1720); nạp kiện mà bỏ ngang không đi hầu, phạt (1718); lính nhập ngũ rồi mà được vào hầu hạ (phủ Chúa) phải nạp tiền (1733); tất cả đều là tiền quý, cổ tiền.
Chính quyền Lê Trịnh dùng tiền gián cấp tiền tuất cho các quan văn, vũ, giám ban, tôn thất, quận chúa, cung tần, nghĩa là những người trong và quanh Phủ liêu. Đó là các năm Bảo Thái thứ 2/1721, Bảo Thái thứ 5/1724, Vĩnh Khánh thứ 4/1732, Vĩnh Hựu thứ 5/1749. Tiền thờ cúng cấp ở các năm Bảo Thái thứ 3 (1722), Vĩnh Khánh thứ 4 (1732) cũng bằng gián tiền nhưng đến năm 1767 thì lại phát bằng cổ tiền. Có vẻ điều này trùng hợp với lúc tiền đồng (tốt) dồi dào nhờ khai thác lại mỏ Tụ Long (1757), khai thác các mỏ ở Thái Nguyên, Hưng Hoá, ở Lạng Sơn (1759), thu thuế hai mỏ đồng ở Hưng Hoá (1759).
A. de Rhodes có mặt ở Đàng Ngoài từ 1627 chắc thấy đang thi hành một lệnh đóng thuế thân đưa ra hai năm trước đó (Vĩnh Tộ thứ 7, 1625). Theo đó, tiền thuế thân của dân Tứ trấn Sơn Tây, Sơn Nam, Kinh Bắc, Hải Dương, hạng “lánh” đóng mỗi năm 3 quan 5 tiền, hạng “quân” 1 quan 5 tiền, hạng “dân” 1 quan 2 tiền 30 đồng, hạng (ưu đãi) 1 quan, hạng “bất cụ” 8 tiền. Chữ “ưu đãi” trên là của chúng tôi dùng để tạm chỉ một lớp người trong làng xóm mà cả ba tài liệu có phần không đồng nhất với nhau, nhưng đó không phải là điều đáng quan tâm ở đây. Lệnh trên ghi từ hai sử gia Phan Huy Chú và Phạm Công Trứ chỉ nói trống trơn về một loại tiền phải nạp, tuy ta có thể chắc chắn đó là tiền quý, cổ tiền. Lê triều... cho ta thêm bằng cớ, vì ngoài việc thêm chữ “cổ tiền” có nói rõ số tiền gián các hạng phải nạp: hạng lánh 7 quan (gián tiền), hạng quân 3 quan 3 tiền, hạng dân 2 quan 5 tiền, hạng ưu đãi 2 quan, hạng bất cụ 1 quan 6 tiền.
Nhìn sự tương đương quy định các hạng phải nạp thì, trừ hạng quân, con số chỉ tiền gián gấp đôi con số chỉ về cổ tiền (ví dụ 3 quan 5 tiền cổ tiền và 7 quan gián tiền...) Nhưng nếu chiếu theo quy định gấp đôi đó áp dụng cho hạng quân thì họ chỉ phải đóng có 3 quan tiền gián, chứ không phải là 3 quan 3 tiền. Cứ theo suy nghĩ bình thường, một điều luật phải có tính cách nhất quán trong từng phần một, có biệt lệ tất nhiên phải được dành riêng, hoặc giải thích, nếu cần. Vậy có thể là Lê triều... đã bị chép sai ở đây: hạng quân chỉ phải đóng có 3 quan gián tiền mà thôi. Cái đuôi 3 tiền có thể theo đà quáng mắt, lỡ tay mà chui vào văn bản thôi. Chúng ta có thể thấy một chứng cớ khác: Năm Thịnh Đức 6 (1657), có lệnh về nộp tiền cho toán duyệt tuyển (điều tra hộ khẩu), “nếu không có cổ tiền 1 quan thì nạp sử/gián tiền 2 quan.”
Thường trong các bản dịch người ta dùng ngay chữ “lính” thông dụng ngày nay để dịch chữ “lánh hạng” của văn bản cũ khiến dễ gây lầm lẫn, nhất là khi kề sau đó có hạng “quân” với chữ ngày nay cũng có nghĩa là lính. Chữ “lính” ngày nay có thể xuất xứ từ chữ lánh nọ nhưng nếu cho chúng có nghĩa tương đương là ta đã hiểu lệch thời đại. Chữ “lánh” ( ) có từ lệnh lập sổ đinh năm 1470 để chỉ một “hạng người riêng biệt” theo ý nghĩa chữ Hán của nó. Lê Thánh Tông lập điển lệ lớn dùng được cả ở đời sau, nhưng cấp thời là vét người chuẩn bị đánh Chiêm Thành năm sau, nên “xếp riêng” một hạng tráng đứng trên đầu các hạng quân, dân, lão, cố cùng khác. Vậy thì “lánh tráng” không phải là “lính tráng”, có thể bị lôi đi cho chiến dịch 1471, nhưng vào thời bình chỉ là một người dân (hiểu theo nghĩa ngày nay), một thanh niên được xếp vào hạng nhất trong ứng tuyển quân vụ. Vì thế anh ta mới phải chịu thuế thân, chứ nếu đi lính thật sự thì anh ta đã được cấp phát ruộng lính rồi! Phạm Công Trứ viết rõ “lánh hạng vô tòng chinh nhân” bị người dịch chuyển qua “hạng lính không tòng chinh” trở nên vô nghĩa với người ngày nay. Lính không tòng chinh sao gọi là lính? Còn nếu nói “lính không tòng chinh” (TT dịch) hay “lính không đi trận mạc” (Nguyễn Sĩ Giác dịch) có nghĩa là lính đồn trú, lính chưa gặp giặc, phân biệt với lính đang hành quân hay đang giáp trận, thì chắc người thâu thuế phải điên cái đầu! Các lệnh trong Lê triều... có viết rõ ø “binh” hoặc “lánh binh” là theo nghĩa “lính” ngày nay. Và anh lánh trừ bị này phải là con nhà, nếu không giàu thì cũng phải có tiền của. Ngày xưa, cả đến thời Nguyễn (ít ra là trên giấy tờ chỉ dụ chính thức), làng xã không được bắt người nghèo đi lính, chứng cớ là có hạng “cố cùng” để riêng trong lệnh kiểm tra người của Lê Thánh Tông kia. Và vì thế ”quân”ø là hạng trừ bị số 2. Lệnh phân loại người của Lê Thánh Tông (mà thời Lê Trung hưng còn theo) có chi tiết cho thấy rõ sự phân biệt trước sau, nặng nhẹ của hai hạng lánh, quân này. Tính cách tính thuế nặng nhẹ cho họ chứng tỏ vai trò quan trọng khác nhau giữa hai loại lánh, quân đó.
Vậy mà tương quan tiền quý, tiền gián còn bị khủng hoảng vì một loại tiền khác: tiền kẽm. Đây là nói chung để chỉ loại tiền khác chủng loại đồng, hiện diện thường xuyên nhiều nhất, chứ từ lâu trong nước vẫn có các thứ tiền gang, sắt, chì cùng lưu hành. Kim loại kẽm (và hợp kim của nó) có độ nung chảy thấp nên dễ có việc đúc trộm, và chính triều đình trong quá khứ cũng từng tham gia. (Lệnh đình chỉ năm 1325 của Trần Minh Tông.) Lê Trịnh trong thế kỉ XVII theo truyền thống từ Lê sơ, đã ra nhiều lệnh không công nhận các loại tiền khác ngoài thứ “có chữ đồng” (Lệnh 1658). Lệnh 1662 kèm các chỉ thị thi hành kiểm tra trên dưới trong ngoài, cấm dân các xã có phép đúc tiền đồng không được nhân dịp mà đúc các loại khác. Năm sau (1663) gắt gao hơn, không những cấm mà còn bắt buộc thu đổi, bù lại bằng một số tiền đồng ít hơn để lệnh tiêu huỷ tiền kẽm có hiệu quả hơn.
Thế mà triều đình không những không buộc được dân chúng theo đúng chính sách đề ra mà còn bị lôi cuốn theo làm tình hình tiền tệ đương thời rối rắm thêm. Chúng tôi từng suy đoán Lê Trịnh có đúc các đồng Vĩnh trị (1676), Chính hoà (1680), nhưng chỉ có thể dựa vào các mẫu thấy được ở Đàng Trong. (Những bài dã sử Việt, trang 335.) Chứng cớ tiền kẽm còn lưu hành ở lệnh năm 1741: “Cấm kén chọn tiền kẽm (vì triều đình)...mới đúc tiền lớn nhỏ không đều, nhiều đồng mỏng quá... dân gian không cứ lớn nhỏ, đều chê là tiền xấu...” Điều này là để nói về các đồng Vĩnh trị, Chính hoà kẽm ở trên còn lại chăng? Nhưng rõ ràng là tiền kẽm tốt được nhà nước công nhận lưu hành tương đương với tiền đồng. Các lệnh không rõ ràng, lại qua bản dịch (Phan Huy Chú, Lịch triều... II, tr. 244) nên chúng ta chỉ có thể suy đoán mà thôi. Triều đình “mới đúc tiền” hẳn là tiền đồng Cảnh hưng (niên hiệu bắt đầu 1740). Lệnh năm sau (1742) cho thu hồi tiền kẽm xấu, một quan lấy 5 “tiền tốt”, chữ dùng mơ hồ nhưng thấy trị giá tương đương với lệnh năm trước cho đổi lấy “tiền thông dụng”, nghĩa là tiền đồng. So sánh với lệnh 1663 nói về trước, chỉ cho đổi lấy 2 tiền quý, ta thấy nhà nước đã nhượng bộ dân vì trị giá đã tăng (5 tiền) có lẽ vì đó là tiền kẽm của nhà nước đúc. Lệnh năm 1745 nói rõ các tiền Cảnh hưng, Thái bình, Nguyên thông nên ta hiểu là tiền đồng. Những tiền đồng nhỏ bị đúc trộm chắc sẽ nhập chung vào loại A. de Rhodes chứng kiến. Còn tiền kẽm hẳn là được đánh đồng với loại tiền gián, kém giá trị hơn tiền đồng như sau này vẫn thấy trước khi người Pháp loại bỏ, thi hành khuôn mẫu tiền tệ mới.
Thật ra thì việc rối loạn tiền tệ này từ thế kỉ XVI, không phải bỗng dưng mà có, không thể chỉ trách cứ nơi sự bất lực của nhà cầm quyền Lê Trịnh (theo cách nhìn của người đời sau) hay nơi lòng tham của dân chúng (theo cách nhìn của vua chúa đương thời.) Thế kỉ XVII, XVIII là lúc mối giao thương Đông Tây đã mở rộng với sự xuất hiện của các thương nhân Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, Anh, Pháp ... đến châu Á xin mở thương điếm buôn bán, lấn chiếm đất đai và do đó cũng kích động thêm các mối giao thương có sẵn trong vùng. Nhu cầu tiền tệ trao đổi trở thành vấn đề gắt gao. Chúng ta sẽ bàn đến sự kiện tiền của các vương triều Việt đúc ra vốn nhằm mục đích khác hơn là tính toán cho nhu cầu kinh tế tài chính trong nước. Số lượng tiền thừa thãi ở Trung Quốc bị đẩy ra ngoài từ khi họ dùng tiền giấy, cũng đủ dùng ở nội địa Đại Việt, trong các chuyến buôn bán trên khu vực Á Đông, dài xuống phía nam, nhưng lại không đủ khi người Tây Phương tới. Chúng ta thấy các chúa Đàng Trong cũng như Đàng Ngoài phải mua tiền của người Nhật, người Hoà Lan đúc bán, trong lúc cũng tự mình cố gắng đúc tiền riêng. Khả năng đồng không đủ cung cấp liền xoay qua đúc tiền kẽm. Loạn tiền kẽm ở Đàng Trong vào nửa sau thế kỉ XVIII (“Tiền kẽm và sự khủng hoảng tiền tệ...”, Những bài dã sử Việt,Những bài dã sử Việt, 369) xét cho cùng không phải chỉ bởi tham tâm của Võ Vương với sự xúi bẩy của một “cố vấn” Thiên triều mà là bởi khả năng kém cỏi trong việc điều hành đất nước trong một tình thế “đổi mới” không còn như khi khép kín trong khu vực nữa. Tình thế mới đó cũng đã thấy manh nha ở thế kỉ XVI trước, với nhà Mạc, với sự xuất hiện của loại tiền gián mang ý nghĩa kém cỏi của đời sau. Họ Mạc gốc dân chài, vốn người Hải Dương, ở miệt biển, tất quen thuộc với việc giao thương hơn các nơi nào khác ở sâu trong đất liền. Cho nên Mạc Đăng Dung đúc tiền không phải chỉ để khoa trương danh hiệu một vương triều mới mà còn để sử dụng trong lưu thông. Lời sử quan phe đối nghịch (sử thần Lê Trịnh) có ngụ ý chê bai, trút tội nhưng vẫn cho ta thấy ông vua đầu đời Mạc này đã cố gắng đúc thật nhiều tiền. Ý nghĩa cầu phúc, cầu lợi thấy rõ trong việc xây dựng, giữ gìn các chùa Bà Banh vùng biển (và hẳn không quên chùa Bà Banh ở Thăng Long) mang ý nghĩa cúng tế Lỗ Lường, Đĩ Dàng ngày nay còn hiện diện trên đất Chàm cũ. Danh xưng một số chùa Bà Banh đổi dạng thành Miếu Bà Chúa Ngựa với gốc Po Yan Dari, còn thấy ở thế kỉ XVIII, XIX có thấp thoáng bóng ông thần Bạch Mã Thái Giám bảo trợ thương buôn trên mặt biển đã Việt hoá từ con ngựa Balaha của dân đi biển Ấn, Khmer, Chàm. Và do đó cũng không nên lấy làm lạ rằng triều Mạc đã xây dựng, thờ phụng rất nhiều hình tượng Quan Âm, vị Bồ tát cứu nạn quen thuộc mà cũng có liên hệ đến truyện tích cứu người trên mặt biển của thần Bạch Mã. Bia đình Lê Xá ở Hải Dương dựa theo Nguyễn Bính (thế kỉ XVI) ghi việc viên tướng và con ngựa mất cổ, hẳn là nằm trong truyền thống ấy. (Văn khắc Hán Nôm... tr. 136.) Cho nên có thể nói triều Mạc đã tiếp tục đi theo quá khứ của dòng họ mình, chủ động phát triển giao thương trên mặt biển hơn các triều trước, và vì thiếu phương tiện nên phải sử dụng một loại tiền nhỏ, kém phẩm chất mà đời sau dù chê bai vẫn không thể chối bỏ được. Đó cũng chính là cơ sở khiến cho nhà Mạc cướp được quyền bính, tạo dựng được một nền chính thống riêng, đủ sức giằng co đương cự với Lê Trịnh trong hai phần ba thế kỉ giành làm chủ xứ Bắc.
Tóm lại, có thể nói từ thế kỉ XV (trở về trước bao nhiêu thì không biết) tiền quý tiền gián chỉ là cách phân biệt quy định tính đếm cho các loại tiền được coi là ngang giá. Còn có thể là từ thập niên thứ hai của thế kỉ XVI, và thế kỉ XVII, XVIII trở về sau thì đó là sự phân biệt hai loại tiền khác giá trị. Lịch sử tiền gián, tiền quý không phải chỉ là chuyện của hứng khởi hay tham tâm cá nhân, dù là cá nhân cầm quyền mà là của một phần đất nước vậy.
MỘT QUAN TIỀN TỐT
Một quan tiền tốt mang đi,
Nàng mua những gì mà tính chẳng ra?
Thoạt tiên mua 3 tiền gà,
Tiền rưỡi gạo nếp với 3 đồng trầu.
Trở lại mua 6 đồng cau,
Tiền rưỡi miếng thịt, giá rau 10 đồng.
Có gì mà tính chẳng thông?
Tiền rưỡi gạo tẻ, 6 đồng chè tươi.
Ba mươi đồng rượu chàng ôi!
Ba mươi đồng mật, 20 đồng vàng.
Hai chén nước mắm rõ ràng,
Hai bảy mười bốn [2x7] kẻo chàng hồ nghi.
Hai mươi đồng bột nấu chè,
Mười đồng nải chuối chẵn thì một quan.
Giả định rằng người làm bài trên không bị câu thúc vào âm vận để phải làm lệch tình hình thực tế chợ búa, sử gia nào có thể dựa vào các dữ kiện kinh tế khác để tính thời điểm xuất hiện của nó không? Hay, ngược lại, dựa vào yếu tố nào đó để định ra thời gian xuất hiện của bài trên mà xét tình hình giá cả thời đó không? Riêng ở đây ta chỉ có thể làm mỗi một việc là “check” lại sự thật thà của người nội trợ đảm đang kia mà thôi. Cộng lại:
Về đơn vị tiền: 3 gà + 1,5 nếp + 1,5 thịt + 1,5 gạo tẻ = 7,5 tiền;
Về đơn vị đồng: 3 trầu + 6 cau + 10 rau + 6 chè (trà) + 30 rượu + 30 mật + 20 vàng (mã) + 14 nước mắm + 20 bột + 10 chuối = 149 đồng.
Tất cả chỉ có 9 tiền 59 đồng thôi! Còn thiếu 1 đồng nữa mới “chẵn thì một quan”. Người nội trợ giấu mua quà riêng hay thời đó cũng thi hành luật đời Trần (1226) có sửa đổi: tiền dâng lên vua thì một quan đủ 600 đồng còn trong dân chúng chỉ có 599 đồng, một thứ quan-đủ mà thiếu? Nhưng cũng có thể giải oan cho bà nội trợ bằng cách đổ thừa cho ông thi sĩ đồng quê quá câu nệ niêm luật. Giá ông ta chịu phá thể lục bát như điều vẫn có thể xảy ra, nếu ông ta thêm chữ “mốt” (một) vào chỗ tính “hai mươi”, “ba mươi” (ví dụ: Hai mươi mốt đồng bột nấu chè) thì đúng là có một quan đủ. Sự bứt phá khuôn khổ đôi khi vẫn là con đường đạt đến chân lí, đó là điều người ta vẫn thường ít chú ý tới.
: 5 Ba 2 000
Văn học, tháng Mười một 2000

THÊM CHÚT TIỀN CHO TOÀN THƯ

Lê Quý Đôn trong lúc lan man bàn chuyện cổ kim cũng nhận ra đồng tiền Thiên phúc của Lê, nhưng các sử quan Việt lại cũng không làm nổi một thiên Thực hoá chí như ở nơi họ bắt chước việc viết sử để người sau có căn cứ mà lưu tâm đến chúng. Trong các tư gia, người ta giữ vài đồng tiền phòng khi cần xin xăm, thỉnh thoảng một vài nhà giữ được vài xâu tiền tình cờ móc lên từ ruộng vườn, hay cố tình lưu lại một xâu với mỗi đồng tiền một niên hiệu để lấy phước, cái phước bám víu vào danh vị của ông vua, thiên tử. Và thế là theo với sự tăng tiến của thời đại, chúng ta có những nhà cổ tiền học Việt Nam. Nói như vậy cũng không phải là oan, bởi vì họ là những nhà sưu tập trở thành cổ tiền gia chứ không phải là nhà cổ tiền học đi sưu tầm nghiên cứu. Tất nhiên với tình hình phát triển thấp kém của đất nước, trong đó phải kể thêm yếu tố về quan điểm chính trị có khi gây sự phủ nhận ngay cả trong vô thức, thật khó có thể đòi hỏi sự thành công của hai hạng người ấy đạt đến mức độ cao được.

Những năm gần đây người Việt hải ngoại tương đối có phương tiện nhiều hơn đã chen vào trong những cuộc tìm kiếm, thủ đắc các tiền Việt hiếm cạnh tranh với người ngoại quốc, đã mở những luồng thông tin trên hệ thống internet để trao đổi kiến thức, hiện vật. Do đó lại thấy xuất hiện thêm những đồng tiền xếp vào hạng không rõ nguồn gốc: Tây dương phù bảo, Nam vương cự bảo... có vẻ cũng không xa thời nay là mấy. Tiền quý hiếm đã được định giá cả ngàn đôla trong các cuộc trao đổi; tiền lên giá đến nỗi Thái Lan cho đúc đem vào bán ở Việt Nam! Một người vượt biên mang theo đồng Bảo hưng quý hiếm đã đem cất vào két nhà băng. Một người hình như đã có đủ các loại đồng Thái (Đại) bình hưng quốc của Đinh. Tuy nhiên căn cứ trên các thông tin nghèo nàn về phía chúng tôi nhận được thì tính chất gọi là nhà sưu tập muốn trở thành nhà cổ tiền học vẫn thật rõ nét tuy không thể phủ nhận thiện ý của những người này. Đáng tiếc nhất là tính chất “phong trào”, muốn làm nhà tiên phong, hay lấy danh vị đã đẻ ra những tác phẩm quái gở, dù có bề dày đáng nể. Một quyển Tiền cổ Việt Nam xuất bản trong nước và những bài đăng rải rác khác cho thấy tác giả chỉ chép sách cũ, không hề bỏ công suy xét trên các tài liệu đó, hay có vẻ như không có sưu tập riêng của mình mà cũng không cần xem xét đến các sưu tập ở viện bảo tàng; sách “tiết kiệm” công đến mức in lại các bản vẽ khắc gỗ tiền của D. Lacroix năm 1900, có vẻ được chọn lựa hơn bản chụp mẫu thật của A. Schroeder vì bản này ít hình hơn. Không chịu suy nghĩ thêm một chút, trong một bài viết, tác giả cứ cho rằng không có đồng Bảo hưng, và tuy không biết đồng tiền này, vốn từ một niên hiệu tận xứ Bắc, đã xuất hiện nơi Quê hương Đồng Khổ xa xôi, nhưng tác giả lại không nhìn ra rằng chúng đã được nhắc nhở chính ngay trong các văn bản cấm tiền nguỵ của nhà Nguyễn! Lại có quyển được trình bày với dạng một luận án ở Pháp! Một hai bài bàn về tiền thấy trên tập Nghiên cứu Huế gần đây của một nhà sưu tập có danh trong nước tuy nghiêm chỉnh hơn, nhưng vẫn không thoát khỏi những sai lầm đáng lẽ không nên có đến lúc này, chỉ vì cái thói quen lặp lại lời người khác.* Nếu không lặp lại thì lại suy đoán theo thiên kiến, ví dụ cho rằng đồng tiền có hai mặt chữ niên hiệu giống nhau là do “các vị vua thường sử dụng các thuật tạo ra yếu tố thần linh đề tập họp người dân ủng hộ” chứ không phải giản dị vì thợ úp lộn hai khuôn có mặt chữ vào với nhau! Và nếu thợ úp lộn hai khuôn mặt trái với nhau thì ta chỉ có những miếng đồng vành tròn lỗ vuông, không biết của ông vua nào cả.

Trách người ta, nhưng người viết này cũng chỉ có một vài quyển sách và một thời gian tìm tòi hiện vật thu hẹp trên đất nước rồi lại đứt đoạn, cho nên không thể đi xa hơn. Chỉ có thể theo đà làm việc sẵn mà “thêm chút tiền” cho quyển sử xưa, như đã nói rõ về mục đích khi viết loạt bài này, để xem thử quá khứ có hiện ra những gì hơn những dòng chữ trong ấy không.

Trước nhất, về những đời vua có đúc tiền thì TT thật hà tiện lời. Vẫn biết có những lúc gặp biến động thúc bách, sử quan có thể bỏ qua chuyện đúc tiền, nhưng ngay khi ghi lại người ta cũng không cho thấy chi tiết nào hơn là chỉ ra niên hiệu ấy mà thôi. “Mùa thu tháng hai (Giáp Thân – 984) đúc tiền Thiên phúc”, đó là ghi chép đầu tiên về việc đúc tiền của vua Việt. Sử quan đã làm hại đến cả tinh thần độc lập, muốn tách biệt với chủ đô hộ cũ của thời đại đó đã thể hiện rất rõ ràng trên danh hiệu đầy đủ của hiện vật. Tiền Việt xuất hiện muộn trong truyền thống đúc tiền Á Đông nên chỉ ghi có niên hiệu đời vua lúc đúc và phần đi theo tuyệt đối để chỉ “tiền” là hai chữ “thông bảo”. Ở đây, triều đại đúc tiền không những dùng chữ “trấn bảo”, khác, có ý tự phụ, mà còn in thêm chữ “Lê” ở mặt sau để khỏi lẫn lộn, và biết đâu còn có ý nghĩ cạnh tranh với Hậu Tấn, Hậu Hán của thời Ngũ Đại đồng thế kỉ với mình nữa. Sử quan khi quên ghi đồng Thái bình, đã khiến người sau không nhận ra tinh thần độc lập, muốn dứt khoát cắt đứt với quá khứ thuộc địa đã thể hiện rất rõ ngay từ triều đó trong tập họp “hưng bảo” kèm theo chữ Đinh.

Mãi đến triều Lí, người ta cũng bỏ qua đời ông vua đầu, mà đến ông vua thứ hai cũng bỏ qua niên hiệu thứ nhất để chỉ nói đến tiền của niên hiệu thứ hai: Minh Đạo. Tuy nhiên sử đã ghi rõ thêm một điều: Nguyên cớ đúc tiền là do phối hợp sự kiện ban Hình thư và đổi niên hiệu (tháng 10âl. 1042) mà có. Năm sau, “lại đúc tiền Minh đạo ban cho các quan văn võ”, tuy không thêm chi tiết nhưng ta đoán rằng Thái Tông rải tiền cho thuộc hạ là để chuẩn bị đánh Chàm. Chi tiết đúc tiền lúc đổi niên hiệu ở đây, tuy nhỏ nhưng quan trọng bởi vì tiền Thiên phúc của Lê Hoàn đã đúc vào năm Thiên Phúc thứ 5, sau khi đánh Chàm, cùng lúc với việc xây cung điện nhiều, có lẽ nguyên do là bởi có chiến lợi phẩm dồi dào, kho đụn sung túc hơn. Tuy nhiên nguyên tắc đúc tiền vào đầu đời, đầu năm đổi niên hiệu có vẻ vẫn không được giữ vào lúc sau đó, vì chuyện đúc tiền gần như vắng mặt hẳn trong sử ở các đời sau. Suốt hơn 200 năm của Trần, vài năm ngắn ngủi của Hồ, chỉ có một lần nhắc đến đúc tiền mà lại vào năm Đại Trị thứ 3 (1360). Còn trong thực tế hiện vật thì ngoài đồng Thiệu phong thông bảo có chữ “Trần”, ta còn có Thiệu phong nguyên bảo với “thập ngũ”, chứng tỏ đúc năm thứ 15 của niên hiệu (1356). Hình như các vua, tuy vẫn muốn chứng tỏ sự hiện diện của mình nhưng chỉ có thể đúc tiền vào lúc “có tiền” mà thôi.

Thế rồi, chiến tranh dồn dập dẫn đến sự kiện trong hai năm 1427, 1428 có chuyện đúc tiền Thiên khánh dưới niên hiệu của Trần Cảo và tiền Thuận thiên của Lê Lợi. Nguyên cớ là việc tranh chủ quyền nước Việt của Lê trước áp lực gỡ thể diện của nhà Minh và nguyên tắc chính thống trong nước, khi Lê còn phải núp bóng họ Trần để mua chuộc dân trung châu Đông Đô trong lúc mình còn là nguyên dạng hình của một tập nhóm vùng rừng núi Lam Sơn xa xôi. Tình hình rối rắm đó lộ ra trong lối ghi chép bất đắc dĩ phải quan tâm của sử quan. Lê Lợi đặt Trần Cảo làm vua cuối năm 1426, lấy niên hiệu Thiên Khánh. Một năm sau, ban hành tiền Thiên khánh nhưng Trần Cảo chỉ thọ thêm hơn hai tháng, đành phải chết khi quân Minh rút khỏi Đông Đô. Lê Lợi lên ngôi lấy niên hiệu Thuận Thiên, đúc tiền đến hai lần cách nhau không xa (giữa năm 1428 và đầu năm 1429). Không thấy ghi trọn vẹn tên tiền Thiên khánh, và tiền Thuận thiên thì được ghi là “thông bảo” trong khi đúng là “nguyên bảo” mang tính hiện đại đối với đương thời mà sử quan không theo kịp.

Có vẻ đến lúc này nguyên tắc lên ngôi, đổi niên hiệu và đúc tiền ngay đã thành lệ nên sử quan ghi chuyện “tháng 9 (âl. 1434) ban hơn 600 quan tiền (Thiệu bình) mới đúc cho các quan văn võ.” Bởi vậy tuy bỏ qua các niên hiệu Đại Bảo (1440). Đại/Thái Hoà (1443) (thật có đúc tiền) mà đầu niên hiệu Diên Ninh (1454) lại có ghi chép việc ấy. Không rõ vì sao từ ông Thánh Tông uy vũ đến các con cháu không thấy sử ghi đúc tiền nhưng Nghi Dân cướp ngôi 8 tháng mà cũng có tiền Thiên hưng để lại. Cho nên cứ cái đà quên đó mà sử quan sẽ không hề nhắc chuyện đúc tiền theo niên hiệu trong suốt thời gian còn lại của nhà Lê.

Sử quan tuy không nói đến tên tiền đúc nhưng loáng thoáng chúng ta cũng thấy có ghi dưới đời Trần Minh Tông: “Tháng 11 (âl. 1323) đúc tiền kẽm”, nhưng đầu năm 1225 thì bỏ. Đời Trần các vua có đúc tiền niên hiệu bằng đồng như mẫu vật còn lại cho thấy, vậy tiền kẽm này hẳn lấy tên Đại khánh của niên hiệu Trần Minh Tông lúc bấy giờ. Tiền kẽm dễ hư, dễ bị đúc lại, vậy thì chỉ chờ đến khi ta lấy được một đồng Đại khánh từ các đào bới (khá khó!) mới mong xác nhận được chúng mà thôi. Trong thời kì đầu thuộc Minh, Lê Ngã nổi dậy, “xưng tôn hiệu, đặt niên hiệu (Vĩnh Thiên), quan chức, đúc tiền, đốt thành Xương Giang...” Mạc Đăng Dung lên ngôi (1527), có niên hiệu là Minh Đức, năm sau cho đúc tiền, vậy mà sử quan chỉ ghi “sai đúc tiền thông bảo theo kiểu cách đồng tiền cũ, nhưng phần nhiều không thành. Sau lại đúc các loại tiền gián pha kẽm và sắt ban hành các xứ để thông dụng.” Chứng cớ đó chỉ vừa đủ để thấy căn bản là tiền niên hiệu và cũng bằng đồng. Sử quan Nguyễn đã thoát khỏi sự ràng buộc của TT một thời gian dài (từ 1697) mà viết sử đến năm 1787 mới nói thêm chuyện đúc tiền Chiêu thống thông bảo (Cương mục, bản dịch Hà Nội 1998, tập Hai, tr. 809) có lẽ chỉ vì nhân vật Nguyễn Hữu Chỉnh liên hệ to lớn với thời đại đã được nhắc trong Hoàng Lê nhất thống chí.

Như vậy nếu không kể tiền triều Nguyễn vừa qua thì quả tiền Việt của các triều trước thật hiếm hoi. Sử đã hà tiện lời thì người ta trông chờ vào người sưu tập, phần lớn cho đến gần đây, tiếc thay lại cũng là người ngoại quốc. Chúng tôi hiện nay chỉ có quyển Cổ tiền đại từ điển (ĐTĐ) của Đinh Phúc Bảo (Đài Bắc 1965) và vài thông tin lẻ tẻ mà thôi. Theo đó, về danh hiệu tiền, thật ra các triều vua cũng đúc khá nhiều cho các niên hiệu. Đinh có Thái bình hưng bảo, Lê có Thiên phúc trấn bảo như đã nói. Triều Lí có Minh đạo nguyên bảo, Thiên cảm nguyên bảo. Tiền Trần (trừ Đại trị) vắng mặt trong sử nhưng lại có chứng cớ đúc khá đều trong các đời, qua các hiện vật: Kiến trung, Chính bình, Nguyên phong, Thiệu long thông bảo, Khai thái, Thiệu phong nguyên bảo, Đại trị thông, nguyên bảo. Hậu Lê sơ có chắc chắn các đồng tiền của thời thịnh trị, tuy sự việc kéo dài đến lúc đã bấp bênh nhưng còn chủ quyền để ráng đúc cho niên hiệu mình. Các thời đại rối loạn cũng có một số tiền đúc xác nhận được theo một số chứng cứ tuy không chắc chắn nhưng không có cách nào khác: Đại định thông bảo của Dương Nhật Lễ, xét theo truyền thống của Dụ Tông ngay trước đó và tính chất rất chính thống lúc đầu của ông vua lạc loài trong triều Trần này; Thánh nguyên thông bảo của Hồ Quý Li như tính cách mở đầu triều đại tuy ông này đã chuyển sang tiền giấy; các tiền Mạc; các tiền thời Lê Trung hưng: Nguyên hoà của người Nguyễn Kim đưa lên dấy nghiệp, các tiền Gia thái, Thịnh đức, Vĩnh thọ... Ta không kể đến các đồng Cảnh hưng vì rõ rệt quá, có rất nhiều, đủ dạng hình kể cả dạng hình bắt chước tiền Thanh đương thời. Và thêm nữa là tiền thời đại Tây Sơn, không những còn nhiều trong hiện vật mà còn được nhắc nhở trong các lệnh huỷ tiền nguỵ của các vua Nguyễn nữa.

Tiền như dấu hiệu chính thống trong việc tranh giành quyền lực nên ngoài tiền của các triều đại, ta còn thấy tiền của những tay nổi loạn mà các cổ tiền gia, không có cách nào khác, thường là đem so sánh tên tiền và các niên hiệu tự xưng được ghi trong sử sách. Ví dụ tiền Thiên ứng thông bảo của Trần Cảo (1516), Tuyên hoà hựu bảo của Trần Cung, con Trần Cảo...

Về các loại tiền mù mờ này, nhất là các thứ tiền có tên không ứng vào niên hiệu nào hết, các tiền đúc lại, chúng tôi đã từng bàn qua (Những bài dã sử Việt, Thanh văn, California 1996) nay chỉ thêm vài lời mà thôi. Chứng cớ khá tin cậy là ở các cổ tiền gia Trung Quốc. Họ mang tính cách đồng văn với Việt Nam, nhiều sưu tập, có các sách về cổ tiền trước các tác giả Âu Mĩ nhiều. Tuy một niên hiệu của Lí Thái Tông có đến 4 chữ (Thiên Cảm Thánh Vũ) nhưng khi họ tìm được đồng Thiên cảm nguyên bảo mặt sau có chữ “càn vương” rồi gán cho ông vua đúc tiền vì Thiên Cảm Hoàng hậu và ông con Phụng Càn Vương được phong vương riêng biệt và những chứng tích ưu ái tiếp theo, thì ta có thể tin là sự thể gần chắc chắn như thế. Một niên hiệu lấy từ tôn xưng của “người thiếp yêu” được phong hoàng hậu hồi 9 năm trước (1035), chuyển qua tên tiền, có một phần tên con của bà hoàng đó, sao không phải là chuyện hữu lí một khi cũng sử kí xác nhận rằng ông vua đã từng đúc tiền (Minh đạo) ban cho các quan? Xét sự yêu chiều của vua cha (Thái Tông) như vậy mà không thấy sử chép năm Phụng Càn Vương chết khiến ta phải nghi ngờ lòng tốt của ông vua tiếp (Thánh Tông) khi nhận nuôi Công chúa Ngọc Kiều con Phụng Càn Vương. Ông này có bị Thánh Tông giết đi để tránh một cái hoạ Tam vương khác không? Tuy nhiên cũng lại có cách trở địa lí khiến cho dữ kiện về lịch sử Việt của cổ tiền gia Trung Quốc có nhiều sai lệch, chưa kể chuyện đoán ẩu vì thiếu dữ kiện, bình thường như với bất cứ ai khác. Thấy tiền Cảnh hưng có chữ “sơn tây”, họ thắc mắc: “Sơn Tây là đất Trung Quốc mà!” (ĐTĐ, tr. 402). Họ bảo tiền Vĩnh ninh là niên hiệu của Phạm Ngọc người khởi nghĩa đầu Minh thuộc, điều mà chính họ cũng còn ngờ, còn sử ta thì không nói đến chuyện Phạm Ngọc xưng vương, chỉ có người đồng thời là Lê Ngã có niên hiệu Vĩnh Thiên và đúc tiền thì chắc với niên hiệu đó chứ không phải là Vĩnh ninh. Họ bảo đồng Phật pháp tăng bảo là của Trần Cảo (1516) chắc do đoán rằng binh sĩ ông này cạo trọc đầu, khởi binh ở chùa làng mà ra. Tuy nhiên, ông ta chỉ nổi chừng hơn tháng, lấy được kinh thành có hơn mươi ngày đã phải bỏ chạy thì sao đủ thì giờ vừa đúc tiền Phật vừa đúc tiền niên hiệu Ứng Thiên?

Thời chuyển mình qua văn hoá Tây phương khiến các cổ tiền gia Việt hiện nay không đọc được chữ Hán (hay không đủ kiên nhẫn tìm sách Tàu?) nên dẫn chứng theo các tác giả Anh, Pháp từ cuối thế kỉ XIX, đầu thế kỉ XX, và sai bét. Họ không thấy cổ tiền gia Trung Quốc khi nói về mấy đồng tiền nhỏ ngoằn ngoèo đều cho là “giống An nguyên / An pháp” và loại này thì vốn của Hà Tiên, nên cứ tán rộng An pháp, Thái bình... là của triều Mạc, của các tay nổi loạn chống Minh nào đấy. Họ không thấy ông D. Lacroix chẳng hạn chỉ đọc được tiếng Việt không dấu, nên lộn ông này ra ông kia – khá hơn một ông Tây khác, Đại tá, cũng vì đọc tiếng Việt không dấu nên cho tiếng Việt là mẹ cả thế giới (L’annamite, mère des langues). Có một đồng tiền đọc là Trần công tân bảo hay Trần tân công bảo, được A. Schroeder cho là của Trần Công Ninh khởi loạn năm 1516, tuy giống ở cái tên nửa chừng nhưng khó chứng minh được gì vì cuộc loạn Trần Công Ninh rất nhỏ. Không hiểu vì lẽ gì tiền lại được gán cho Trần TUÂN, người khởi loạn ba năm trước đó! Chắc vì cuộc loạn này lớn nên ĐTĐ không đồng ý với A. Schroerder mà thuận cho chủ nhân là Trần Tuân, không kể đến mặt chữ Hán sờ sờ trước mắt. Các gán ghép không cần chứng minh của D. Lacroix có sai cũng không nói làm gì, có điều đến ngày nay mà có “học giả” vẫn bám vào mới thật là đáng tiếc.

Sự suy đoán về chủ nhân các mẫu tiền cũng như chuyện ở các nơi khác, lúc nào cũng phải loại bỏ sự dễ dãi, theo đuôi. Và nhất là, đúng với tinh thần nghiên cứu, phải căn cứ trên hiện vật. Các cổ tiền gia Trung Quốc, sưu tập được nhiều, thường hay tìm ra tính cách chung của một loại tiền Việt, của một thời rồi đối chiếu, tìm ra kết luận. A. Schroeder đã cẩn thận một chừng mực đáng kể so với thời đại. Không phải cứ thấy đồng tiền có tên Đại định, Thái hoà... là nhất quyết phải thuộc về ông vua Việt (hay Trung Quốc) có niên hiệu đó. Sự chiếm hữu có khi bị thôi thúc mạnh vì “tinh thần dân tộc” dâng cao, ví dụ như nhất quyết Thiên đức thông bảo làcủa Lí Bôn/Bí dù rằng vua Mân đã cầu chứng tiền của mình bằng cách khắc thêm mặt sau một loại tiền bằng chữ “Ân” chẳng hạn. Suy đoán trên hiện vật kèm theo chút nhìn nhận điều kiện lịch sử cũng có thể giải toả nhiều thắc mắc. Năm 1970 gì đó, cầm trên tay đồng Nguyên hoà chữ triện chúng tôi thật phân vân. Nguyên Hoà cũng là niên hiệu của Nhật, của Hán Chương Đế, của Đường Hiến Tông (bắt đầu 806). Tuy nhiên cổ tiền gia Trung Quốc không giành tiền về phần mình vì đời Hán chưa dùng chữ thông bảo, Tân Đường Thư không chép việc đúc tiền nên họ thường ghép vào niên hiệu của Lê Trang Tông (1533-1548). Tiền Lê theo truyền thống bắt đầu từ Minh đã giản dị đi, không đầy lối thảo triện hoa hoè như của Tống nữa, do đó đồng Nguyên hoà này có vẻ lạc loài thời đại. Tuy nhiên nhìn các tiền Tống lưu hành ở Việt Nam đến mức gần như tuyệt đối, phải suy nghĩ, lối đó sao không ảnh hưởng đến chủ ý của người ra lệnh đúc tiền muốn chứng tỏ là minh chủ của một thời “trung hưng”, bình nghịch tặc? Mẫu Nguyên hoà chữ khải giá rất đắt so với mẫu chữ triện, chứng tỏ nếu tiền đúc cho một người thì khuynh hướng chữ triện đã thắng thế, nghĩa là lượng tiền đúc nhiều hơn, đúng với chủ ý muốn nổi bật đã bàn ở trên của người chủ trương. Đồng Ninh dân thông bảo không chứng tỏ một nhân vật, một niên hiệu mà chỉ có nghĩa của một ước vọng tốt đẹp, nhưng khi biết được Nguyễn Tuyển, một người từng ở trong vòng thân cận của vương quyền Trịnh Lê (“khách” của hoạn quan Hoàng Công Phụ), nổi dậy ở Ninh Xá, dựng cờ “Ninh dân”, xây dựng sự nghiệp riêng, thì ta có thể đoan chắc đó là tiền của ông này. Sự mò mẫm đòi hỏi cực nhọc nhưng một chút thành tựu nhỏ nhoi khiến cho một đồng tiền mù mờ trở nên có danh vị, cũng thật bõ công tìm tòi...

Ninh dân thông bảo là một trường hợp chứng tỏ tiền đúc có căn bản là một chứng minh quyền lực hơn là vì nhu cầu lưu thông. Ngay cả một số lớn tiền niên hiệu cũng vậy. Vì ít chúng mới trở thành hiếm. Không phải bởi nhu cầu lưu thông cho nên vua đúc tiền ban cho các quan, cho vợ con cưng, theo một đòi hỏi thoả mãn riêng tư. Trong đời Trần, tiền đúc dồi dào dạng hình không phải từ các ông vua anh hùng đánh giặc, ngâm thơ mà là của ông vua ăn chơi Trần Dụ Tông. Ông này có hai niên hiệu thì đều có đúc tiền, niên hiệu đầu còn tuỳ thuộc ông Thượng hoàng Minh Tông nên tiền chỉ có một, hai loại, đến khi thoát ra được kềm toả thì niên hiệu Đại Trị sau có đủ thứ kiểu dáng tiền. Vẫn là không nhiều như ngày nay đã chứng tỏ, nhưng điều đó cho thấy khả năng tự phô trương hạn hẹp của ông vua gốc con nhà chủ ruộng, chủ thuyền chài, thu hẹp thành ông vua chủ vườn tỏi bán lấy tiền đánh bạc cho qua những ngày xác thịt thôi thúc mà không được thoả mãn. Tuy nhiên, hình như lối sống “tiền bạc” đó cũng đã khiến ông nhìn rộng hơn về giao thương, tầm nhìn lớn hơn các ông vua anh hùng kiêu ngạo, hay sống đạo đức xa rời thực tế.

Dù sao thì nhìn các đồng tiền Đại trị ta cũng thấy khả năng đúc đương thời không thua của Trung Hoa. Khả năng đó, qua chứng vật, lại cho thấy không tuỳ thuộc sít sao vào biến động ở tầng lớp trên. Hẳn người thợ đúc không phải đợi Trần Dụ Tông ra lệnh mới nảy sinh tài năng. Trong triều Lê sơ về sau, các đồng tiền tốt cùng một kiểu dáng Hồng đức (của niên hiệu bắt đầu 1470) không những còn thấy ở các đời vua loạn Uy Mục, Tương Dực về sau mà vẫn giữ dáng dấp đến cả đồng tiền của Mạc Đăng Dung. Vậy mà cùng một đời vua, đồng Quang thuận (niên hiệu đầu của Lê Thánh Tông, 1460-1469) thấy kém thua đồng Hồng đức, điều đó chứng tỏ sự ổn định bắt đầu từ lúc ông lên ngôi phải đợi một thời gian mới có kết quả trong niên hiệu sau.

Thật ra thì không phải không có lúc tiền triều đại Việt có mặt trên thị trường với số lượng đáng để ý. Sách tiền đời Tống đã dẫn việc tiền Thiên phúc trấn bảo có chữ Lê xuất hiện trên thương trường, điều này không phải là lạ khi sử ghi rõ việc buôn bán ở châu Liêm và trấn Như Hồng giữa Tống và Việt. Rồi đến thế kỉ XVIII nổi bật với đồng Cảnh hưng. Không phải bỗng dưng mà họ Trịnh đề cao ông vua Hiển Tông nín thở cầu mạng, bằng cách cho đúc tiền đủ thứ dạng hình mang niên hiệu của ông (1740-1787). Đó chỉ là vì tình trạng loạn lạc đương thời “việc quân hao tốn”, nhà nước cần tiêu dùng. Thiếu tiền, người ta cho sử dụng cả tiền kẽm, đổi tiền nát để đúc lại với nửa giá trị (1741-42) trong lúc ở thế kỉ trước thì cấm ngặt, tịch thu, chỉ hoàn lại có 1/5 giá trị (1663). Và công quỹ thiếu, năm 1741, người ta tăng thuế ruộng công tư mỗi mẫu 2 quan tiền (Phan Huy Chú, Lịch triều hiến chương loại chí – Quốc dụng chí, tr. 237, 243, 244.) Khi đúc tiền thì tất phải lấy niên hiệu ông vua đương thời, không có cách nào khác, huống chi còn có thể nhân việc này mà tỏ dấu hiệu tôn phù đối với dân chúng để chống đỡ sự phản đối khắp nơi. (Lịch triều.., Lễ nghi chí, tr.58.) Tuy nhiên từ tính chất dồi dào dạng hình cũng lộ ra một ý thức khoe mẽ của kẻ yếu. Thay vì cứ đúc Cảnh hưng thông bảo cho nhiều, người ta lại thay chữ thông bằng chi, chí, thái, đại (thật ra chẳng lớn tí nào)... rồi lại thêm dấu hiệu lò đúc trung ương, địa phương... Rồi cũng có dấu hiệu mất kiểm soát của chính quyền, tiền Cảnh hưng có thứ mang dấu ngũ thù nửa chừng, dấu hiệu chữ Mãn bắt chước của tiền Thanh... Không nên lấy làm lạ về điều này vì như Phan Huy Chú cho biết từ khi trấn Sơn Tây được phép mở trường đúc tiền (1760) thì các trấn khác hùa theo, và mở màn cho các khách thương Trung Hoa bao thầu “giấu diếm gian dối, mưu tính kiếm lợi”. Chữ Mãn Châu ở mặt trái tiền còn xuất hiện nơi đồng Minh mạng.

Trong các báo cáo đào bới, cho đến gần đây không thấy có những chi tiết kiểm điểm phân biệt tiền Việt, tiền Trung như A. Schroeder đã làm với mớ tiền ở Quần Ngựa (Hà Nội). Có thể vì lẽ thiếu người chuyên môn trong lúc phải tập trung vào nhiệm vụ chứng minh Bốn ngàn năm văn hiến với các vua Hùng dựng nước. Tuy nhiên nhìn chung thì tiền Việt vẫn là thiểu số trong số lượng lưu hành như chứng dẫn ở bất cứ nhóm tiền nào đào từ trong đất ra. Vẫn biết trong tình hình chung nền văn hoá, đồng tiền đồng mang dấu hiệu chung thì việc sử dụng tiền Trung Hoa không gây thắc mắc ở Việt Nam cũng như ở Cao Li, Nhật Bản nhưng số lượng tiền Tống áp đảo ở Việt Nam cũng là điều đáng lưu ý. Có giải thích cho rằng từ Nguyên, Minh, Trung Quốc dùng tiền giấy, không đúc tiền đồng (ngay Minh cũng không đúc đủ tiền niên hiệu nữa) cho nên tiền đồng dồi dào đời Tống phải chạy ra ngoài. Đại Việt vốn chỉ đúc tiền niên hiệu để tượng trưng tính cách chính thống cho dân nước nên không có truyền thống đúc tiền cho nhu cầu sinh hoạt, và dễ dàng tiếp nhận loại tiền từ bên ngoài vào. Trong tình hình giao thương với Trung Quốc, nhà nước Đại Việt có cái lợi là thuộc xứ có sản phẩm nhiệt đới như đã chứng tỏ từ xưa. Cống phẩm của thời phân li không thể dồi dào như cống phẩm thời thuộc trị nên các cuộc buôn bán giữa Trung Hoa và Đại Việt độc lập trở thành như một cuộc trao đổi hàng lấy tiền đồng, một bên lấy hàng đưa tiền đồng đã thừa mứa ở chính quốc và một bên khỏi đúc tiền hẳn là đỡ tổn phí, chắc chắn tốt hơn hàng nội. Số lượng tiền đưa vào đó thường thường đã là đủ cho sinh hoạt kinh tế trong nước. Hồ Quý Li làm cuộc “cách mạng tiền giấy”, sở dĩ thất bại chỉ vì muốn thâu tóm cho dòng họ mình, chính quyền mới, lại cũng chỉ bắt chước Trung Hoa mà không để ý đến thực tế trong nước với tình hình trao đổi bằng tiền đồng không lớn đến mức độ cần đến tiền giấy. Tiền Tống trở thành quen thuộc trong sinh hoạt đến nỗi khi cần người ta lại đúc tiền Tống. Không rõ điều này đã xảy ra vào năm nào nhưng trong một lệnh chỉ 1745 nói về “(các) đồng tiền Cảnh hưng, Thái bình, Nguyên thông mới đúc”, chúng ta thấy chúng được đúc ít ra là đồng thời với nhau (niên hiệu Cảnh Hưng bắt đầu 1740). “Nguyên thông” rõ ràng là một cách nói gọn về các tiền Nguyên phong, Nguyên hựu... (thông bảo) của Tống, như vậy Thái bình cũng là của Tống (tiền niên hiệu Thái Bình Hưng Quốc của Tống Thái Tông cũng có nhiều trong các khai quật.) Và điều này cũng xảy ra đồng thời ở Đàng Trong, chứng tỏ cùng chung biến động thương mại trên toàn vùng.

Thói quen không đúc tiền cho sinh hoạt kinh tế cũng bắt nguồn tâm ý điều hành đất nước của tầng lớp nho sĩ, trí thức đương thời. Vẫn thấy có dòng sinh hoạt thương nghiệp nằm ngoài tầm tay người cầm quyền nơi các truyện Chử Đồng Tử, An Tiêm, nơi các ghi chú về chợ Đông, chợ Tây... Tuy nhiên tính chất của ghi chép lại chứng tỏ thương nghiệp không phải là nguyên cớ chính: Trong các “chuyện đời xưa” kia, An Tiêm là kẻ đi đày, Chử Đồng Tử là anh chàng nghèo hèn gặp may, lúc làm ăn thịnh đạt đã phải biến đi để tránh tội phản loạn, còn các chợ được ghi chỉ vì có cháy lớn, vì là nơi “bêu đầu thị chúng”! Suốt các triều đại Việt, người ta coi thường thương nghiệp không phải chỉ vì Nho Giáo dạy dỗ. Thời Lí Trần, các ông vua là những điền chủ thực thụ ít nhiều, cho nên thu nhập từ ruộng đất trong nước và với bên ngoài qua hình dạng cống phẩm (thực thụ với Trung Hoa, giả mà quan niệm là thật với các nước Xiêm, Chân Lạp, Chà Và...) cũng là đủ với triều đình rồi. Còn nho sĩ cũng chỉ là gia thần của Trần như đã nói tuy có dấu hiệu có người giàu hơn chủ, nhưng không hẳn vì đi buôn. Phạm Ngũ Lão giàu đến mức coi thường ông con út Trần Thái Tông hẳn vì gốc có ruộng đất, chớ suốt đời đánh giặc như thế ông không rảnh rang mà đi buôn được! Trương Hán Siêu gả con gái cho người bị liệt vào hàng “tam bảo nô” chỉ vì người này giàu có theo với ruộng đất của chùa. (Đến như đầu thế kỉ XIX, nhà nho Phan Huy Chú khi bàn về cuộc tranh luận tiền giấy tiền đồng thời Lê Lợi, còn viện dẫn đời Thương Chu “nước đủ, dân giàu chỉ cần lấy thóc lúa làm gốc” nữa là!) Qua đến Lê với phát triển của Nho học, nho sĩ cũng không thể vượt thoát được tình trạng lệ thuộc mà còn như phải luỵ nhiều hơn vì với ý thức hệ Tống Nho đã thăng tiến cho họ, tương quan gia thần với bậc chủ tể trước kia nay được nhấn mạnh hơn trong tương quan tôi chúa. Cho nên có sự đồng tình liên tục của triều đình trong cách xử trí đối với tầng lớp thương nhân. Nhóm tù trưởng Lam Sơn không biết gì về buôn bán lớn lại có sự xúi giục của nho sĩ trung châu nên cho bày hàng hoá của sứ bộ đem về để bêu xấu họ, và còn định thêm: “Việc này rồi thành lệ thường” (tháng 11âl. 1432.)

Kinh sách xâm nhập vào nho sĩ đến mức có người đã quên sự tủi nhục của chính bản thân chính vì kinh sách đó. Đào Duy Từ không được Lê Trịnh cho đi thi vì bản thân “con nhà xướng ca vô loài” thế mà khi vào phục vụ Đàng Trong thấy chúa Hiền muốn tự thân nắm lấy mối lợi buôn bán với bên ngoài, ông quân sư đã mặc áo thương nhân để khuyên can chúa đừng hạ giá dù là làm người đứng đầu giai cấp (1632). Nho sĩ thấm nhuần lâu trong môi trường đất nước nuôi dưỡng không thể thấy rằng ngay nơi xứ sở nhồi nhét kiến thức cho họ, cũng chỉ bắt chước Mạnh Tử “Nói đến nghĩa mà không nói đến lợi” là ở bề ngoài mà thôi. Nghĩa là Trung Quốc tuy ép thương nhân ở vào tầng lớp cuối của xã hội, vẫn có ông đòi buôn vua (Lã Bất Vi), vẫn có cả một tầng lớp thương nhân sang cả làm giàu cho đất nước, và nhà nho cũng vẫn chú ý đến kinh tế để tranh luận về việc nên độc quyền hay không (Diêm thiết luận), vẫn thêm một thiên Thực hoá chí trong các quyển sử của họ... Cho nên ở Đàng Trong, mặc dầu sự coi thường của Đào Duy Từ, thương nghiệp ở đấy vẫn tiếp tục để đủ khả năng chống cự với Trịnh, và khi dòng phát triển gặp vấp ngã thì chen vào đề nghị cứu nguy (tuy muộn) lại là một nhà nho, Minh hương, Ngô Thế Lân, người cũng đã từng mơ màng chuyện gió trăng tre trúc.

Khả năng quản lí đất nước của nho thần Việt ứng hợp tình hình thực tế của đất nước cũng thấy ở việc chảy máu tiền đồng vào nửa đầu thế kỉ XVIII trên đất Lê Trịnh. Trong khi cùng thời gian ở Đàng Trong, việc phát triển thương mại sinh ra thiếu tiền lưu thông, người ta phải nhập tiền đồng, đúc tiền kẽm thì ở Đàng Ngoài, lúc vẫn cần phải đúc cho nhu cầu thực tế, thì đồng thời tiền lại được chuyển lậu ra ngoài. Năm 1721, đoàn tàu Anh của Madras mua lậu tiền bị thuyền Chúa rượt đuổi bắt đánh chìm 2 chiếc. Năm 1734, tàu Hoà Lan của Batavia bị chận bắt vì chở tiền lậu, còn một thuyền Quảng Đông năm 1744 thì bị chìm khi ra khỏi bến chỉ vì chất nặng tiền đồng và bạc! (A. Forest, “L’ASE continentale vue de la mer”. trong Commerce et navigation en ASE – XIV-XIXe siècle, L’ Harmattan, 1999, tr. 18.) Cũng có thể thấy những chuyện buôn tiền như thế ở Phủ biên tạp lục, tuy Lê Quý Đôn không nói rõ hơn. Tiền chạy ra ngoài nhiều có thể vì thói quen hối lộ tham nhũng của vua quan Việt dẫn đến truyền thống buôn lậu trong vùng, nhưng phần khác có thể chính vì sinh hoạt ở xóm chợ làng quê không cần đến số lượng tiền như thế mới thấy có mối lợi trong việc buông lỏng cho chúng ra đi, như trong chuyến buôn lậu năm 1721 dẫn trên có “sự a tòng của dân làng”. Và có lẽ đó cũng là nguyên nhân của việc đã đúc nhiều tiền Cảnh hưng cho nhu cầu quân vụ mà lại vẫn thiếu tiền đồng chi dụng.

12 Chín 2003 Văn học, tháng Mười một 2003

* Trong Những phát hiện khảo cổ học mới năm 2001, có báo cáo về hàng trăm kí tiền cổ xuất hiện ở Bình Đinh, Phú Yên. Năm 2002 lại có 3 bài về tiền cổ, tất cả chứng tỏ trong nước không có chuyên viên về loại này. Không có suy nghĩ thông mình đã đành mà thành kiến tự phụ địa phương lại càng làm rối rắm thêm vấn đề đáng lẽ không nên có. Việc đồng An pháp của Hà Tiên chỉ cần nói vài câu là giải quyết xong, thế mà chỉ vì cho rằng chỉ có vua Mạc ở Miền Bắc mới có danh nghĩa đúc tiền nên lằng nhằng cãi nhau nhiều năm, qua lại đến hơn 10 bài tranh luận. (Nguyễn Anh Huy, “Những nhận định về ‘họ Mạc đúc tiền’” trong Nam Bộ, đất và người, tập II, 2003, tr. 209.)

V
CHUYỆN SỬ CHÀM TRONG TOÀN THƯ
KIẾN THỨC MỚI VỀ SỬ CHÀM VÀ TT

Các nước chịu ảnh hưởng của Ấn Độ thuộc vùng Đông Nam Á đã để lại những kiến trúc đặc sắc nhưng lại khiến các sử gia thất vọng vì thiếu chứng cớ cho một lịch sử liên tục của tập đoàn, khu vực. Chứng cớ của bản thân còn lại là những bia đá rải rác mang tính chất tụng ca nhiều hơn sự kiện, là những tài liệu khá muộn về sau, ghi trên những vật liệu dễ huỷ nát như lá buông chẳng hạn. (Ví dụ mới nhất trong năm 2003 là sự phát hiện bộ kinh lá buông 13 “quyển” lưu giữ tại nhà Xế Cả Mai Tiêm dòng Chăm Bà La Môn ở thôn Bình Tiên, xã Phan Hiệp. huyện Bắc Bình, tỉnh Ninh Thuận. Inrasara / Phú Trạm, một tác giả đa năng Chàm, đã lặn lội moi móc trong nhiều năm các tài liệu như thế vốn thường cất giấu nhiều trong các ciet – có chữ “cà tăng” chuyển sát từ âm Chàm của vật dụng này, nhưng ở Bình Định, người ta dùng để chỉ một nhu cầu riêng biệt: đó là tấm cót tre đan quây tròn chứa lúa.) Vì thế có thể nói lịch sử các nước này là công trình của các học giả Tây Phương, gom góp từ những bia đá, từ cách phân tích công trình nghệ thuật tại chỗ, và phần lớn là từ những ghi chép ở các nước liên quan có truyền thống kí sự, sử kí như Trung Hoa. Trên vùng đất phía đông bán đảo Đông Dương, các học giả Trường Viễn Đông Bác Cổ cũng đã xây dựng được một lịch sử của dân tộc Chàm, phần lớn dựa vào tài liệu sử kí Trung Hoa và Việt Nam.

Trong tình hình đó thì kết quả tuy có tăng nhưng vẫn còn nhiều vấn đề bỏ lửng, gây tranh cãi. Sự choáng ngợp của các đền đài xứ Chùa Tháp làm cho việc nghiên cứu về Chàm phải thất thế vì các học giả quay sang tìm hiểu dân xứ Kampuchia. Sau 1975, tiếp với sự sôi động của chiến tranh trước đó và thời kì tương đối an bài chính trị theo sau, các nhà nghiên cứu có dịp nhìn lại Đông Dương với các vấn đề bỏ dở. Việc nghiên cứu lịch sử Chàm lại được chú ý vì được khai thác từ những tài liệu lâu nay nằm im trong các thư viện và có sự tham gia của một lớp người mới, nhất là người bản xứ Chàm. Kết quả từ bên ngoài là những công trình được đưa ra trình bày cho học giới, thu gọn trong cuộc hội thảo năm 1987 ở Copenhagen, Đan Mạch. Bản tiếng Pháp về cuộc hội thảo năm 1988 được ông Huỳnh Đình Tế chuyển qua Anh ngữ với nhan đề Proceedings of the Seminar on Champa do Southeast Asia Community Research Center xuất bản năm 1994. Từ hội nghị thấy có hai kết quả nghiên cứu được cho là dẫn dắt đến một cách nhìn mới về lịch sử Champa, khác với những suy đoán giản lược thiếu sót lâu nay. Một là phải bỏ quan niệm về một nước Chàm chỉ gồm có dân tộc Chàm mà phải chuyển qua cách nhìn về nhiều trung tâm chính trị Chàm với một trung tâm nổi bật quyền thế trong từng thời kì lịch sử, trong đó có sự tham gia rộng rãi của các dân tộc miền cao nguyên ngày nay. Hai là không nên tưởng rằng vương quốc Chàm đã bị tiêu diệt sau trận chiến 1471 của Lê Thánh Tông mà thật ra nó vẫn tồn tại lâu dài sau đó, tuy thu hẹp hơn, càng lúc càng thu hẹp nhưng chỉ hoàn toàn mất hẳn sau 1832, theo xác định của ông Po Dharma. Tuy thế vấn đề vẫn còn gây nhiều tranh luận, ví dụ tính chất dân tộc chủ nghĩa của các nhà nghiên cứu Chàm mới có đưa lại sự thiên lệch nào không. Inrasara (Văn hoá- Xã hội Chăm. Nghiên cứu và đối thoại, H. 2003, tr.22) cho rằng trong một tác phẩm đã xuất bản, (Po Dharma) có những “nhầm lẫn giữa hư cấu và hiện thực, giữa địa danh lịch sử và địa danh văn chương... từ đó dẫn đến những nhận định lệch lạc, tai hại.”

Con người có sự hãnh diện là không biết dừng lại. Nhưng sách vở bị ẩm mốc, tài liệu bị chối bỏ, không khai thác hết khả năng của nó, là lỗi của con người. Tuy nhiên trong việc nghiên cứu một dân tộc có số phận xấu như dân Chàm thì nhìn từ phía sử Việt hẳn không khỏi có điều lấn cấn. Hoặc gạt bỏ, hoặc tránh né (sau một thời huênh hoang, tự phụ). Điều nào thì cũng dẫn đến thiếu sót, do thế, theo ý chúng tôi, quyển sử Việt xưa mà trong quá khứ các học giả đã dựa vào để tìm hiểu dân nước Chàm với một vài kết quả, quyển TT đó chưa được sử dụng hết khả năng của nó, khả năng không phải từ dụng ý của sử quan mà từ những điều ghi chép không thể bỏ qua được dù họ hãnh diện đến mức nào trong quan điểm nhìn-xuống của họ. Sử quan chép các lân bang theo những thời gian tiếp xúc thì không thể có cái nhìn toàn bộ, nhưng sự thật một lần tiếp xúc có khi cũng hé lộ cho ta thấy các sự kiện không tuỳ thuộc vào tính đơn lẻ thoảng qua. Ví dụ sự kiện sau chiến thắng 1044 trở về, Lí Nhân Tông “cho các tù binh được nhận người cùng bộ tộc, cho ở (các nơi), đặt hương ấp phỏng theo tên gọi cũ của Chiêm Thành”, ta thấy tập họp dân, quân Chàm rõ là không thuần nhất, không phải chỉ có người Chàm! Xa về trước, Thứ sử Giao Châu là Đào Hoàng đã báo cáo (353): “(Lâm Ấp) liền với Phù Nam, rất nhiều chủng loại...” Trong trận chiến 1312, TT chép việc Trần Anh Tông bảo trạị chủ Câu Chiêm (vùng Quảng Nam) chuyển yêu cầu quốc chủ Chiêm Thành (Chế Chí) ra hàng. Cách sử dụng từ như thế chứng tỏ vua tôi Trần biết có sự phân biệt, không phải chỉ là quyền hạn trên dưới mà còn có phần riêng biệt, có một chừng mực tự chủ của người trông coi từng vùng, ở đây là vùng Câu Chiêm. Rồi đến trong chiếu ra quân năm 1470, lại có lời “kể tội”: “Dân Chiêm Thành thì nặng thuế thảm hình, người Thi Nại thì quan cao tước trọng...” Sự phân biệt hai loại dân từ miệng kẻ thù nghịch tuy có giọng hằn học, thương vay để được việc cho mình nhưng không phải là điều vu cáo nếu ta kết hợp với phát hiện bây giờ về tập họp các vương quốc Chàm mà ví dụ, Vijaya một thời là vùng hùng mạnh nhất, và Trà Toàn được tài liệu Chàm nhận là “Vua của các vua Champa” (Po Dharma, Proceedings... tr. 55). D.G.E. Hall trong quyển sử Đông Nam Á, phần nói về Chiêm Thành, phối hợp với các nghiên cứu của Maspero, Coedes đã cho thấy rõ các tranh chấp khu vực của các vương quốc Chàm. Kết quả lí thú gần đây là vì các bia đá còn lại ở Tháp Chàm (Đồi Trầu – Bbon Hala) của Po Glaung Garai mà một nhà trí thức Chàm đã cho rằng tháp không phải do người Chàm xây vì “không lí gì người Chăm xây tháp để miệt thị mình”. Tấm bia thế kỉ XIII đó viết: “... Vì người Chăm vùng Panduranga ngu ngốc, ngang bướng luôn chống lại hoàng đế tối cao. Cuối cùng ngài phải thân chinh đến.” (Inrasara, sđd, tr. 218-219.) Đây chắc là cuộc loạn 1155 kéo dài đến 1160. Bia 1050 xưa hơn thì nhiếc dân Panduranga “xấu xa, hung dữ, luôn luôn chống lại hoàng đế...” (Kenneth R. Hall, Maritime Trade & State Development in Early SEA, Honolulu 1985, tr. 181.)

Còn kết luận cho rằng nước Chàm bị tiêu diệt sau chiến thắng năm 1471, thì lỗi đó hoàn toàn là của sử gia, của nhà nghiên cứu mù mờ, biếng nhác! Ai có đến vùng Ninh, Bình Thuận ngắm các tháp Chàm lớn nhỏ xây cất các thế kỉ về sau, không thể tưởng tượng chúng là của Bà Chúa Thềm tuy ở nhà ngói khang trang nhưng đang xúc lúa trong lẫm ra lúc chúng tôi đến thăm, hay của ông Xế Cả chúng tôi được hân hạnh cùng ngồi ăn trong một bữa lễ gì đó năm 1970. Ai lại đi xác quyết chuyện về sau trong một quyển sử viết phần cốt yếu là chuyện ở Miền Bắc Việt Nam chỉ ghi đến năm 1675 mà không ráng thêm, đọc thêm sử của triều Nguyễn, hoặc rải rác đây đó, hoặc đã gom lại trong mục Chiêm Thành của Chính biên Liệt truyện!

Vậy thì tuy có sự tham gia của nhiều học giả tiếng tăm, dồi dào phương tiện nhưng một chút ngoái nhìn lại thêm TT, biết đâu chẳng thấy được điều hay ho? Và điều này, theo chúng tôi, là quan trọng. Số phận nước/các nước Chàm đã là điều kết thúc. Không ai, nhất là sử gia “dư nước mắt khóc (cười với) người đời xưa”; chuyện mất còn trong quá khứ không phải chỉ riêng với dân, nước Chàm. Cả đến có chuyện ngược đã xảy ra như các tập đoàn Tày Thái làm quan, ngự trị ở Thăng Long / Đông Kinh, và to rộng hơn, là tộc Mãn Châu đã mất vết tích tuy thống trị Trung Quốc hàng mấy trăm năm. Lãnh thổ Chiêm Thành xưa cũ đã nằm trong nước Việt Nam ngày nay. Dân đó ngày nay, một bộ phận còn nói tiếng Chàm trong một khu vực nhỏ hẹp, nhưng những người chuyển sang tiếng Việt hẳn là nhiều không ít, nếu không nói là nhiều gấp bội. Sinh hoạt, tin tưởng xưa cũ của dân đó không phải chỉ co lại ở vùng Ninh, Bình Thuận, trên những nhóm ở Cao nguyên hay đã chuyển hoá tôn giáo như ở vùng Châu Đốc, Tây Ninh mà còn đã từng lan xa đến tận phía Bắc, trên khắp nước Việt Nam như chúng tôi đã chứng minh nhiều và nhiều lần. Thực tế liên hệ đó đã trở thành một thứ bắt buộc tự nhiên trong hiện tại khi những người Chàm di tản xuất phát từ Việt Nam đã tìm đến sinh hoạt với cộng đồng Việt nơi vùng tạm dung (Proceedings... tr. 119). Còn ngay trong nước, chớ có thành kiến rằng những kẻ bại trận chỉ có thể sống đời đời liên tục trong cùng khốn, nhục nhã: Chứng dẫn thoảng qua cho thời hiện đại không chỉ nên kể đến chú cháu Ung Bảo Toàn, Ung Văn Khiêm của VNCH và VNDCCH ở tầng lớp cao mà còn có thể tìm nơi những ông họ Ma chủ nhân các nhà lá mái ở Phú Yên trong tin tức báo chí bây giờ, loại nhà lá mái sang trọng đặc sắc đã gây sự chú ý của P. Gourou. Quyền uy sấm sét của triều đình xưa không chỉ dành cho đám dân khác tiếng nói, phong tục mà cũng không tha cả đám “con đỏ” tưởng là cùng nòi giống dưới tay nữa: Năm 1501 có “lệnh cho người Kinh trốn lánh xiêu dạt ra đầu thú thì đưa về làm lao dịch ở các phiên trấn”! Vấn đề là thay đổi não trạng của những người ngày nay nhiễm đậm thành kiến truyền bá từ các quyển sử viết cho các vương triều. Một quyển sử như quyển TT đã làm nhiệm vụ lịch sử của nó, không thể có một quyển sử theo đuôi nó mà không làm xấu hổ người hiện tại, một quyển sử Việt Nam ngày nay phải bao gồm hết những thành phần từng sinh sống trong lãnh thổ của nó, trong đó có dân tộc, nước Chàm. Tìm lại trong TT những ẩn giấu mà lòng tự phụ của các sử quan vương triều làm che khuất, đó không phải là làm chuyện hoài cổ mà là để sống đời hiện tại, văn minh.
VÀI VẤN ĐỀ NHÂN, ĐỊA DANH GHI CHÉP TỪ BÊN KIA HOÀNH SƠN

Trong tương quan với các nước bên ngoài Đại Việt, các sử quan theo tinh thần hướng thượng của thời đại đã lưu tâm một cách trang trọng với các nước phương Bắc theo một tiêu chuẩn chính nguỵ quen thuộc. Họ theo truyền thống học được, “chỉ chú thích các đời nối chính thống [như Hán, Đường...] ngoài ra đối với các nước khác thì không chép những nước không có giao tiếp với nước ta. Như nước Ngô, Nguỵ, Nam Hán có giao tiếp với ta thì chép tên vua nước ấy.” Nhưng cũng do sự kẽ biệt đó mà ta thấy ghi nhiều sự kiện về nước của dân Chàm, tập họp người liên hệ với Việt nhiều nhất, nếu không kể đến Trung Hoa.

Lịch sử được hiểu rõ ràng ít ra cũng là nhờ có các tên người với nơi chốn hành động, trong khoảng thời gian xác định nào đó. Ấy thế mà một tập đoàn này viết về một tập đoàn khác theo ngôn ngữ khác thì sai lầm không thể nào tránh khỏi. Sử quan Việt lại viết bằng chữ Hán thì sai lạc lại thêm một tầng chồng chất nữa. Người Hoa không có vần R, đem thay bằng vần L... nên TT đầy những Phan Lang, Phan Lí, Bà Địa... trong lúc người Việt ai cũng biết đó là Phan Rang, Phan Rí, Bà Rịa... Trong sự chuyển đổi quyền làm chủ đất đai, những tên cũ phải mất đi để qua giai đoạn trung gian là người mới dùng ngôn ngữ của mình để chuyển âm theo cách gọi của dân bản xứ. Vì thế vùng cửa Quy Nhơn ngày nay được TT ghi là Thi Lị Bì Nại để người Pháp có căn cứ chuyển về nguyên gốc là Cri Bonei. (Inrasara âm là Bal Sri Banưy.) Nhân trận chiến đánh Chàm năm 1069, Lí Thường Kiệt chiếm Chà Bàn, các nhà chú thích nói đến địa điểm Phú Gia Đa, chúng ta có thể nghĩ rằng trong kiến thức mơ hồ của quân lạ và tâm ý lẫn lộn của địa phương, đó có thể là từ Vijaya, tên chỉ cả vùng đất của chính quyền đương thời. Và những toán tù binh đưa về cho ở trên đất Lí, “đặt hương ấp phỏng theo tên cũ của Chiêm Thành” (1044), đến đời sau còn có địa điểm được nhận ra gốc gác trung gian là Đa Gia Li, khi Trần Nhật Duật đến thăm đã là thôn Bà Già. Qua giai đoạn trung gian như thế thì sau lúc âm theo tiếng Việt của chủ thể mới, các tên còn bị rút gọn thêm: Thi Lị Bì Nại thành Thi Nại, Phú Gia Đa thành Phú Đa, tên còn lại ngày nay của một làng, chợ, một phân lưu của sông Côn từ Chà Bàn chảy xuống qua địa phương. Đa Gia Li thành Bà Già như đã thấy. Lại có trường hợp xáo trộn vừa chuyển âm, vừa dịch nghĩa rồi dồn cả tên mới đặt thành một dãy dài xòng xọc, như tên văn hoa trong sử sách của Bà Chúa Xứ. Thiên Y là nói khác của Thiên Y A Na, Thiên Y A Na Diễn Bà Chúa Ngọc Thánh Phi, trong đó “thiên” là dịch nghĩa của “yan/y a na” thay vì tiếng bình dân là “giàng”, nhưng cũng đã được chuyển âm là “diễn (bà)” để nối với tên Chúa Ngọc của Việt kèm thêm lời xưng tụng Thánh Phi. Cho nên khi chuyển qua âm Việt hay Việt Hán, tên Chàm trở nên rối rắm hơn, có thể mang một nghĩa khác để ta có thể lầm lạc cho đó là tên không dính dáng gì đến dân bản xứ cũ, khiến người nghiên cứu lười nhác dễ bỏ qua. Ví dụ với trường hợp tên Phú Đa trên, ta có thể nghĩ rằng đó là lời chúc phúc “giàu nhiều” mang tính văn hoa cho một địa điểm trong vòng văn hoá Hán, chứ không ngờ đến gốc Chàm của nó!

Thật ra việc xuất hiện hay chuyển đổi một tên địa điểm có khi khá phức tạp, không phải lúc nào cũng tuỳ thuộc vào nhà cầm quyền, hay theo một tiêu chuẩn hợp đạo lí nào đó như người ta vẫn nghĩ, và điều này thì không phải chỉ là chuyện xa xưa mà vẫn đang tiến triển trước mắt. Mới đó mà đã không tìm ra gốc tích địa điểm Chu Lai (Chu Mai, Chan May trên bản đồ Pháp?), nhưng trong đồ bản xưa của nước Việt không có dòng chảy nào là sông Hồng Hà cả. Đó chỉ là tên dịch Fleuve Rouge của người Pháp từ màu phù sa mùa nước lũ, cái tên may mắn hơn Song Koi vốn từ âm sông Cái mà ra. Cũng như Chàm chịu mất chữ Cri/Sri để thành Thi, Thi lị, Thì... của Việt thì qua thời gian cai trị của người Pháp, Vĩnh thành Vinh, (sông) Sũ thành (sông) Chu, mấy con rồng phía nam quên mất nguyên gốc là Cồn Ngao / Cồn Hàu, Trấn Di để trở thành (cửa) Cung Hầu, Tranh Đề / Trần Đề, chỉ vì người Pháp đã âm trên bản đồ của họ các chữ Conghau, Tranh Dee! Dũng (Vũng) Quýt của bình dân mang một phần âm Hán “quất” được nhà làm bản đồ viết không dấu Dung Quat, nay theo thời phát triển trở nên thời danh với địa điểm lọc dầu gây tranh cãi về lợi nhuận. Cho đến ông giáo Trần Trọng Kim chỉ vì tưởng theo người Pháp đọc vần CH thành vần K (như archéologie), nên thấy người ta viết Chi Hoa (không dấu) rồi đọc thành Kì Hoà (thêm dấu) để đẻ ra một địa danh theo với thời Mở cửa, lan tràn hơn danh hiệu cũ: hồ tắm Kì Hoà, khu giải trí Kì Hoà! Ý thức văn hoá mang tính phong thuỷ đã khiến vua quan xưa tìm đặt tên đất cho có ý nghĩa tốt đẹp: Long, Thịnh, Đức... nhưng cũng có khi là chủ tâm xoá sạch vết tích cũ khỏi làm bằng chứng tranh chấp, như khi ông cựu Thượng thư triều Nguyễn làm Tổng thống nước mới đã cho đổi Blao thành Bảo Lộc, Khánh Hưng thay cho Sóc Trăng... Tất nhiên là vẫn còn đó: (sông) Đà Rằng, Nha Trang, Phan Rang.., và nhỏ hơn: Phú Đa, Do Lâm / Du Long (Krom / Kà Rom), Ba Thắc, núi Bà (Bình Định) của bình dân còn được Đại Nam nhất thống chí ghi là Bô Chinh, từ thần Po Yan In ra... Có tên nửa nạc nửa mỡ như các thuộc: Thì (hay Thời) Đôn, Thì (Thời) Lượng, Thì (Thời) Ngạn trên vùng nam Bình Định được ghi trong Hồng Đức bản đồ và còn mãi đến gần đây. Tên loại ruộng Trà Nương của sử quan Nguyễn được xác nhận hồi cuối thế kỉ XVIII là “ruộng lộc của chúa Chàm” tất nhiên là đúng tên âm ra tiếng Pháp taboung của E. Aymonier cuối thế kỉ XIX. Cho nên một cuộc điều tra địa danh học đi vào từng vùng, biết đâu chẳng đem lại những điều người ta đã quên, thêm bằng cớ cho những kiến thức cũ cứ tưởng là đầy đủ rồi? Đến nay vẫn chưa có một quyển địa lí cho toàn quốc tương xứng với Đại Nam nhất thống chí của nhà Nguyễn tàn tạ, chưa nói đến làm hơn!

Tên người thì lại được giữ lại nhiều hơn, tuy nhiên lại vẫn có sự sai lạc do cách biệt văn hoá, ngôn ngữ và cách biểu hiện (chữ Hán) như đã nói. Cái may mắn ở đây là do chứng tích nhiều (trong sách vở, hơn là địa danh) nên hướng tìm hiểu có thể mở rộng hơn. Trong khi các ông vua Việt có tôn hiệu, miếu hiệu mượn của vua Trung Quốc, thì các vua Chàm cũng bỏ tiếng bản thổ mà núp bóng các ông thần Ấn, các từ tôn quý để khoác cho mình các danh hiệu bằng chữ Phạn khắc trên các bia đá hay để giao tiếp với lân bang. Trong khoảng thời gian tiếp xúc đầu, sử Việt có vẻ chỉ biết đến các danh hiệu trang trọng này. Cho nên Lê Hoàn đánh với Bê Mi Thuế (982) mà G. Maspéro phiên âm hoàn nguyên là Paramesvaravarman, để rồi năm 988 Việt lại biết “Vua nước Chiêm Thành là Băng Vương La Duệ... tự đặt hiệu là Câu Thi Lị Ha Thân Bài Ma La.” Lần mò theo tiếng phiên âm như thế, học giả thấy đó là Sri Harivarman II (988-999), cũng như cho Chế Củ bị Lí Thánh Tông bắt năm 1069 là Rudravarman IV. Tuy nhiên phải cần có sự đối chiếu với bia đá để xác định được chắc chắn, như trường hợp Maspéro phiên âm cho Bế Mi Thuế trên, ra được tên người nhưng đó chỉ là của học giả mà thôi.

Qua thời gian, có vẻ xác định được tính cách ưu thế thiên tử của vua mình đối với “phiên thuộc” Chàm nên các sử quan không lưu ý đến các tôn hiệu nữa mà gọi thẳng các tên như được nghe thấy, theo sự tiếp xúc sít sao mang tính cách thời sự hơn. Ở đoạn ghi năm 988 trên, ta thấy sử quan đã nhận rõ tên thường (Băng Vương La Duệ) phân biệt với tôn hiệu. Thế là từ đó ta có trong sử một loạt tên, ngoài vua chúa ra còn có quan chức, thường dân được phiên âm từ tiếng Chàm khi ngắn khi dài. Phan Huy Chú còn giữ được tờ trình của Lê Thánh Tông phân trần với nhà Minh về việc tranh chấp với Trà Toàn, trong ấy là các tên người dài xòng xọc và rối mù. (Lịch triều... Bang giao chí, t. III, tr. 285-287.) Sự cách biệt ngôn ngữ làm ta phải lúng túng với các tên này. Bởi vì các nhà ngôn ngữ học đã thấy tiếng Chàm ngày nay có đến ba âm tiết rất là hiếm, giữ lại hai hay ba là đọc theo lối học giả (hay như quan Việt nghe ngóng) chứ bình dân Chàm thì quen lối nuốt phần đầu của chữ hai âm tiết, rốt lại phát âm chỉ còn một mà thôi. (Proceedings.., tr. 12.) Cho nên các tên của văn thư nhà Lê nói trên: Giảng Ma Thích Túc Thế, Hữu Đà La Bát... biết đâu vốn là gọn hơn hay có những thành phần riêng biệt mà sử quan không biết, cứ chép ngay một dọc! Lại thêm, như đã nói, chữ Hán không có dấu hiệu bằng cớ viết hoa nên một loạt tên kia dù sử quan có biết phân biệt từng thành phần thì cũng không có cách nào truyền lại cho người sau hiểu được. Họ lại đã từng diễn âm Việt cho chữ mà ngày nay viết Sri/Cri là Thì, Thi Lị, Câu Thi Lị... Bố Trì (vua, 1203), Bố Tinh, Bố Hoằng, Bố Đột (sứ giả 1266) có cùng âm khởi đầu như nhau, nhưng đồng thời lại thấy ghi Văn Bố Điền cướp ngôi Bố Trì, cũng như năm 986 có Bồ La Át chạy sang Việt giống Ba Tư Bồ Đà La về sau (1124), sự việc có vẻ như “Bồ”, “Bố” là họ chính theo cách ta hiểu ngày nay, còn chữ thừa ra phía trước là một chức tước, một dấu hiệu thứ bực thân tộc nào đó. Và “bố” có vẻ cũng chỉ là một danh xưng thân tộc cấp trọng nể: “ông”, thành tên, như khi ta gặp ở các tên thần Pô Yan In, Pô Nư Ga... mà sự chuyển biến không phân biệt giới tính đã sản sinh hàng loạt địa điểm Bà (Thị) Nghè, Bà Hom, Bà Điểm quanh thành phố Sài Gòn ngày nay. (Hoàng hậu bị Trần bắt năm 1253 tên là Bố Da La. Đồng thời cũng thấy các tên chúa Chàm Bà Tranh, Bà Tấm dưới thời chúa Nguyễn thế kỉ XVII, XVIII, chưa kể Bà Chúa Xứ quen thuộc.) Cho nên khi TT nhận ra các chức tước Bố điền, Bố đề để giải thích đó là Đại vương, Tể tướng thì thêm bằng cớ cho ta nghi ngờ các chữ “văn”, “ba tư” trên đã mang ý nghĩa chung nào đó, khác với tên người.

Có vẻ như dần dà trong sự tiếp xúc cận kề hơn, người Việt xưa mới nhận ra chữ chính để chỉ một thân tộc. Địch thủ của Lê Thánh Tông được ghi là Bàn La Trà Toàn giống như người anh ông ta tiếp ngôi: Bàn La Trà Duyệt, nhưng tên Trà Toàn đứng một mình thì được nhắc nhở nhiều hơn. Họ Chế (có lẽ từ chữ Sri/Cri) là quen thuộc nhất. Chế Mân không những có con với Huyền Trân đặt tên là Chế Đa Da mà người cầu hôn cũng cùng họ: Chế Bồ Đài. Chế Bồng Nga có các con là Chế Na Mô Đà Nan, Chế Sơn Nô thật rành rẽ như một truyền thống phụ hệ. Trong lúc đó thì Trà Toàn có người bác ruột là Bô Sản Ma Ha, La Ngai chết đi (+1400) con lên ngôi lại có tên là Ba Đích Lại, có phải những gia đình này xuất thân từ tầng lớp thấp hơn nên các con phải chịu truyền theo dòng mẹ? Hay theo một hệ thống đặt tên không quan tâm đến tình chất giữ gìn một dấu hiệu truyền dòng phụ hệ quen thuộc như ở phía bắc? Có dấu vết truyền dòng nào chỉ cần liên hệ giữa hai đời liên tiếp như trường hợp bà Tổng thống Megawati Sukarnoputri của Nam Dương bây giờ với ông Tổng thống Sukarno xưa, như bà Aung San Suu Kyi với nhà chính trị Aung San, lối truyền dòng mà nghe nói người Miên bình dân còn giữ? Chỉ đến khi những người Chàm đã nói tiếng Việt, ta mới thấy có các “họ”rành rẽ: Ung, Ma, Trà, Chế...

Vì khả năng thấp của người viết này nên những vấn đề đặt ra chỉ dừng lại ở mức độ phỏng đoán. Nhưng không phải là không có cách giải quyết xa hơn. Đã nói, trong TT, các ông vua Chàm mang tôn hiệu chữ Phạn, lấy từ tính cách thần linh, cần đến sự đối chiếu văn bia thì không có nhiều, phần rất lớn còn lại hình như đều là bằng tiếng Chàm thông thường. Trên nước Việt Nam hiện có gần trăm ngàn người Chàm (không kể người đã nói tiếng Việt), chỉ cần họ đem đối chiếu các phiên âm líu lo trong TT kia với tiếng nói thường ngày, tất nhiên thêm một chút suy nghĩ, hẳn có thể phục hồi được tên chính của họ. Đây không phải chỉ là chuyện làm cho bản dịch TT của Nxb. Khoa học xã hội thêm phần chú thích dồi dào. Không chỉ nên dừng lại ở phần đối chiếu ngôn ngữ. Ý nghĩa từ các tên được hiểu ra biết đâu có thể giúp ta rõ hơn một dạng hình xã hội xưa bị khuất lấp vì chữ đã che nó đi. Lấy ví dụ khi chúng tôi tìm ra tên vị danh tướng của họ Lí có thể là “thằng Cặt” hay “thằng Cứt” thì không phải là chuyện hả hê vì đã “hạ” được một bậc anh hùng, mà là thích thú có thêm chứng cớ về một thời đại vẫn được tô vẽ bằng ngôn từ cao sang mượn của phương Bắc, thời đại đó lại rất thật, rất bình thường, có ông vua đi cày, trực tiếp trông coi ruộng đất, chịu làm con cu thần thánh, sợ sấm sét, u tối bị lừa gạt (nhiều lần!) mà không thấy phản ứng, thời đại có một triều đình nhiều quyền lực (địa phương) phân tán đến nỗi một ông lăm le giết vua (Lê Văn Thịnh) mà chỉ bị đi đày, một ông Thiếu sư (Mạc Thiên Tích) ve bà Thái hậu mà không ai dám xử, để chỉ có thể nổi xung chửi tục, cũng rất bình dân! Sao lại cứ chịu rụt rè khúm núm vì sợ “phạm huý” mà không tìm hưởng những khoái cảm của sự mới mẻ trong kiến thức?

Còn nữa. Ngôn ngữ biến đổi theo từng địa phương, khu vực. Lâu nay người ta bàn tán thêm về việc không phải chỉ có một nước Chàm lưu tên trong sử sách Trung, Việt là Lâm Ấp, Hoàn Vương, Chiêm Thành, mà cho đó chỉ là những khu vực quyền bính Chàm nổi bật được tiếp cận với bên ngoài nên được mang những tên rõ ràng là có dấu hiệu ngoại nhập. “Chàm” theo cách gọi của người Việt, bắt chước từ tiếng “Chăm” ngày nay được chính thức lưu giữ làm tên dân tộc, nhưng lại cũng là chuyển từ chữ trong bia đá “ura Campa” (dân Chăm). Người ta đã loáng thoáng thấy truyền thuyết về các bộ lạc Cau và Dừa. Nhưng lịch sử các tập họp quyền bính Chàm do đó cần phải được nhìn lại tinh tế hơn nữa, theo từng địa phương. Phải nhìn từ từng vùng bên trong. Tất nhiên không phải chỉ là công việc của các học giả Tây Phương. Lần này là từ các học giả Chàm, trong vấn đề ta đang đưa ra là về các khám phá từ nhân, địa danh trong dạng hình Việt. Cuối thế kỉ XVIII, Nguyễn Ánh có “ban” họ Nguyễn của mình cho các ông Thôn Ba Hú, Bô Kha Đáo, Môn Lai Phù Tử, cải thành Nguyễn Văn Hào, Nguyễn Văn Chấn, Nguyễn Văn Chiêu. Rõ ràng họ là người của vùng Ninh, Bình Thuận ngày nay. Đối chiếu với chỉ dẫn của Po Dhama (Proceedings..., tr. 60) và Chính biên Liệt truyện của sử quán Nguyễn thì Nguyễn Văn Chiêu / Môn Lai Phù Tử là Po Sau Nun Can. Đối chiếu theo bằng cớ lịch sử thì đúng rồi, nhưng chuyển qua thì thấy không hợp âm tiết, không hiểu tại sao. Cũng theo cách đối chiếu trên thì Nguyễn Văn Thừa (con Chiêu, sử quan thấy không cần nhắc đến tên gốc của ông này) có tên Chàm là Po Phank To. Tên những người xưa biết rõ ở Quảng Nam, Bình Định, ở Bình, Ninh Thuận là Bô, là Chế gì đó khi được hoàn nguyên về ngôn ngữ Chàm có nảy sinh vấn đề gì không? Là người “ngoại đạo”, chúng ta đành dừng lại nơi đó, không hiểu có phát hiện gì thêm như trường hợp Lí Thường Kiệt hay không. Ước mơ với thiện chí, không làm hại cho ai thì dù chẳng nên cơm cháo gì cũng nhất định không chịu xấu hổ.
ĐIỀU KHUẤT LẤP TRONG LỜI SỬ QUAN

Trong đà mở rộng quyền lực lấn chiếm các tập đoàn chung quanh, các vương triều xưa đã nhận ra một hướng tiến dễ dàng hơn: hướng nam (mà với thời đại thì được hiểu là hướng tây). Năm 1329, Trần Minh Tông đi đánh Ngưu Hống vùng sông Đà, Trần Khắc Chung can: “Đà Giang là đất lam chướng nhiều thác ghềnh chảy xiết không có lợi cho việc hành quân, Chiêm Thành không có lam chướng khí độc, vả lại đế vương đời trước nhiều lần thân chinh bắt được chúa nó, chi bằng bỏ Ngưu Hống mà đánh Chiêm Thành là hơn.” Minh Tông không chịu, và thất bại. Trần Khắc Chung đã nói ra một nhận định rất bình thường làm cơ sở cho quan chức triều đình Việt nhìn Chiêm Thành với một thái độ cao ngạo khiến các sử quan cũng ghi chép theo chiều hướng lấn lướt không có hồi thua thiệt. (Cũng như ngày nay, những người hăng say Sinh Bắc tử Nam chẳng bao giờ muốn nghe nói đến cảnh các cậu bé làm nghĩa vụ quân sự quắn quýt che mông trước ngọn roi của ông thượng sĩ già thường vụ đại đội: “Con lạy Bố, con lạy Bố, Bố tha cho con!”) Tuy nhiên vì sự việc phải ghi chép ra, theo từng ngày tháng khiến đánh mất sự cảnh giác, chưa kể có những sự kiện thất lợi không thể chối bỏ nên ta thấy được một quá khứ tranh chấp phức tạp hơn sự huênh hoang dễ thông cảm kia.

Ta đã nghe nhắc nhiều đến các vua chúa, cung phi Chàm bị bắt làm tù binh. Sử quan chép cả tên những người tranh chấp ngôi vua trong nước, thất bại, bỏ chạy sang Việt: Địa Bà Lạt “con vua Chàm” 1039, Ung Minh Ta Điệp 1152, Bố Trì 1203, Chế Mỗ 1352... Nhưng chúng ta cũng thấy Dương Tiến Lộc muốn đem dân hai châu Hoan Ái về với Chiêm Thành (989), Ngự Câu Vương Trần Húc bị bắt 1377, lấy vợ Chàm (cho được tin cẩn hơn?), theo quân ra Nghệ An tranh quyền với Thăng Long. Chưa kể Trần Nguyên Đĩnh cháu nội Nghệ Tông, Nguyên Diệu, em Phế Đế, cũng tiếp tay với quân Chế Bồng Nga vì mối thù anh bị giết. Và chúng ta cũng không hiểu Trình Nguyên Đĩnh bị bắt hồi nào mà năm 1449 được Chàm trả về cùng với 70 người khác. Đó là kết quả của đoàn sứ giả tháng 7 cùng năm, đi “đòi lại người nước ta trước ở Chiêm Thành”. Trình Nguyên Đĩnh trở về được phong chức lớn chứng tỏ không phải chỉ là quan cấp thấp bị bắt cóc ở biên cương mà hẳn là tù binh trong trận chiến thắng của Việt năm 1446 trước. Trong trận này TT nhắc đến oai danh bắt chúa Chàm dâng Thái miếu mà không nói đến các tù binh sa sẩy trong tay kẻ địch. Trong cái thế tranh chấp như vậy thì đường biên giới không phải chỉ thuận một chiều xuôi về phía nam liên tục mà có những thời gian dài ngược lại ảnh hưởng đến tính chất tập họp người sinh sống nơi đó.

Thuộc địa Giao Chỉ - An Nam vốn không thuần nhất về mặt chủng tộc ngay cả ở đồng bằng. Phần phía nam tách ra lập nước Lâm Ấp được coi như chính thức của người Chàm là một chứng cớ. Vua Đen Mai Thúc Loan nổi dậy ở châu Hoan (Nghệ Tĩnh) năm 722, quân nhiều đến ba, bốn mươi vạn, con số chắc là do các quan địa phương báo cáo thổi phồng với Trường An xa xôi để che lấp sự bất lực của mình nhưng cũng cho thấy một tập họp người đông đúc không đồng nhất với vùng trung châu phía bắc. Thế rồi những tranh chấp trong thời độc lập dẫn đến những xáo trộn khác. Số tù binh Chàm bị bắt đưa về phía bắc nằm ở kinh đô, ở gần kinh đô (Trần Nhật Duật “cỡi voi đến chơi ba bốn ngày mới về,” chuyện đề cập năm 1330) cho thấy vẫn giữ cách biệt đến hơn hai thế kỉ rưỡi sau (từ 1044, 1069) làm cớ cho Lê Văn Hưu nhận ra mà tự phụ. Số người của họ trên lãnh thổ Đại Việt không bị hao mòn mà còn tăng thêm trong những trường hợp đầu hàng lẻ tẻ, những quân tướng đi theo các lãnh tụ thất thế như Chế Mỗ (1352-1353), hoặc đầu hàng với số lượng đông như 340 người đàn ông đàn bà theo Phan Mỗ (1448, cái tên chỉ có nghĩa “một tên phiên nào đó”) “được chia cho ở các đạo”. Dân Việt đi về phía nam, ngoài lí do theo chính sách nhà nước hay tự do còn có những người bị bắt làm nô như các chứng cớ ghi lẻ tẻ trong TT và dấu vết bạn chèo búi tóc trên điêu khắc ở Bayon. Quyền lực suy sụp ở Thăng Long / Đông Kinh, nổi bật là trường hợp quật cường gây khiếp đảm cho vua quan Trần của Chế Bồng Nga phần nửa sau thế kỉ XIV, cũng khiến cho nhà cầm quyền ở đấy không với tay tới được các vùng theo lí thuyết pháp lí là thuộc về của mình. Từ xưa, vua Lí đánh Nghệ An vì “không theo giáo hoá, ngu bạo làm càn...” Trong chuyện tháng 11âl. 1436, triều đình Hậu Lê cũng xác nhận vùng Quảng Nam, Quảng Ngãi đã bị Chiêm chiếm lại... Và thế là đám dân bị kẹt lại phải chịu đựng những chính sách khắc nghiệt không phải chỉ vì dưới một chủ quyền khác chủng tộc mà vì khác cả sinh hoạt, văn hoá. Lời chiếu hạch tội chúa Chàm để lấy cớ tiến quân năm 1470 của Lê Thánh Tông cho thấy sự khác biệt đó: “Nhảm tin phật quỷ dựng tháp chùa, bịa điều hoạ phúc cho dòng giống Trà Toàn được sinh sôi. Cấm mổ thịt làm khốn khó dân trời, cấm nấu rượu việc tế thần phải bỏ... Đàn ông đàn bà của ta nó bắt làm nô lệ, tù tội trốn tránh của ta nó hết thảy bao dung. Dân lưu vong phải chụm chân mà chịu oan... Đứa ngủ trọ nhà sắp bị đốt, mạo xưng phong hoá...” Có lẽ Trà Toàn vì theo Ấn Giáo nên cấm giết bò! Hay cũng có thể Hồi Giáo hiện diện trong dấu vết bia khoảng 1029-1035, chữ Arab ở Phan Rang (Kennth R. Hall, sđd, tr. 183) đã lan rộng nên Trà Toàn cấm giết heo, cấm nấu rượu? Lê Thánh Tông không thể hiểu rằng “phong hoá” mà vua Chàm nại ra không phải là “mạo xưng”. Còn “dân Trời” của vua Lê không phải chỉ là những bậc hiền lương bị oan khuất mà cũng có những kẻ bị coi là “tù tội trốn lánh”, coi nơi quê gốc chẳng phải là “đất lành...” Họ ở đấy, dưới quyền lực khác tất phải cải biến, đồng hoá với chủ trương mới, để sống được. Cho đến khi gió đổi chiều...

Thái độ kiêu căng của sử quan cũng không che giấu được một dấu vết bang giao theo nghi lễ bình đẳng lâu dài. Đó là chuyện đi sứ năm 1303 của Đoàn Nhữ Hài, sau lời lẽ kiêu ngạo của Lê Văn Hưu (1272) đến hơn ba mươi năm: “Trước đây, sứ nước ta tới Chiêm Thành đều lạy chúa Chiêm trước rồi sau mới mở chiếu thư. Đến khi Nhữ Hài tới, liền bưng ngay chiếu thư để trên án và nói với chúa Chiêm: ‘Từ khi sứ thiên triều mang chiếu thư của thiên tử sang, xa cách ánh sáng lâu ngày, nay mở chiếu thư, thực như trông thấy mặt thiên tử, tôi phải lạy chiếu thư đã rồi mới tuyên đọc sau.’ Rồi lập tức hướng vào tờ chiếu mà lạy. Lúc ấy chúa Chiêm đứng bên cạnh, lạy thế không khỏi có chút chưa ổn, nhưng lấy cớ là lạy chiếu thư thì về lí là thuận, mà sứ tiết cũng không phải là khuất.” Sử quan kể chuyện này, thêm một hành động “xạo” của Đoàn Nhữ Hài ở bến cảng Thi Nại, để khen công của ông ta về việc xoá bỏ được một lễ tiết mà quan-trời cho là khuất nhục. Thực ra thì ý nghĩa hành động của Nhữ Hài có cơ sở không chỉ nhắm vào chúa Chiêm mà còn có hàm ý chê trách đồng liêu, chưa kể là chạm đến chúa của mình nữa! Bởi vì nghi lễ nếu bị coi là “khuất nhục” như thế sao triều đình không biết để dựa vào ưu thế quân lực mà đàng hoàng sửa đổi lại phải nhờ vào một mưu mô ranh ma của một anh sứ thần? Một phần ý nghĩa chuyện kể bên trong cho thấy thật ra vào thời gian đó, triều đình Trần nói chung và Nhữ Hài nói riêng còn phân vân về thế thượng phong của mình. (Dán bảng cấm ở Thi Nại xong rồi bỏ chạy!) Trước năm 1303, việc sứ Việt lạy vua Chiêm là bình thường, lúc đó viên sứ thần không thắc mắc về thứ bực trên trước của hai nước, chỉ coi việc lạy vua Chàm cũng như lạy vua Trần, ông chủ của mình. Rồi qua hành động của Nhữ Hài, sử quan mới biết rằng ngay cả kẻ thần tử Việt dựa hơi chủ, cũng có thể ở thế người-trên, còn Nhữ Hài thì lúc đó chỉ làm một việc ranh vặt hợp với tính kiêu ngạo của mình, tỏ lộ một tính chất gia thần thành nếp của tập đoàn mình, vì trung thành rất mực với chủ nhân mà coi thường kẻ khác, thế thôi.

Một điều lưu ý khác là vấn đề ngôn ngữ sử dụng lúc đương thời. Nhiều bằng cớ cho thấy ngôn ngữ khác biệt vì gốc gác chủng tộc, khu vực chính trị không phải là trở ngại lớn cho tướng, dân chạy qua chạy lại phục vụ một chính quyền. Phan Ma Lôi với Nguyễn Nộn (1229), Bố Đông trông coi thành Đa Bang cho Hồ Quý Li, Phan Ất với Trần Cảo (1516)... chứng tỏ không có trở ngại cho việc chỉ huy số đông người dưới quyền. Không phải chỉ có Trần Nhật Duật với khả năng thiên phú đa ngôn ngữ mới biết tiếng Chàm. Không phải những người tướng kia vì phục vụ nhà cầm quyền Việt mà phải học tiếng Việt. Điều đó tất nhiên phải xảy ra, nhưng đã có dấu vết tiếng Chàm không bị bó gọn trong các khu vực tù binh (như ta có thể tưởng tượng về một trại giam lớn) mà đã phổ biến lan tràn ra bên ngoài. Đó là các lệnh cấm nói tiếng Chàm của Trần (1374), của Hậu Lê chứng tỏ một tình trạng bình thường về giao hoán ngôn ngữ của những tập họp khác nhau sống gần nhau đã phát triển đến mức nhà cầm quyền phải tìm cách ngăn chặn. Đây đó trên đất Đại Việt, lúc nào cũng vẫn có những khu vực song ngữ cho các tập họp người hiểu biết trong giao tiếp với nhau. Giữa Chàm và Việt phải có thông ngôn, như khi Lê Thánh Tông vào thành Chà Bàn có Ngô Nhạn, Đỗ Hoàn. Nhưng ngay cả “cùng chung nòi giống” vẫn phải có một thứ thông ngôn khác: Khi Lê Thánh Tông soạn Bình Chiêm sách đã “sợ tướng sĩ chưa hiểu nên sai Nguyễn Thế Mĩ dịch ra quốc ngữ để nhắc lại!”
TRẬN CHIẾN 1471, TRƯỚC VÀ SAU

Dù bằng những nhận định chủ quan nào đi nữa thì trận chiến 1471 cũng là một mốc quan trọng trong sự tranh chấp Chàm Việt dẫn đến sự bại vong không tránh khỏi của một phía. Trước đó như đã thấy, một dải đất từ Hoành Sơn vào, tuy tiếng là nhường cho vua Việt nhưng vẫn là vùng tranh chấp lâu dài với những thời gian đổi chủ chỉ nhìn thấy trong sự lặng yên hay vài dòng hé mở của sử quan. Nghệ An mới chính là vùng biên cương, chịu đựng không phải chỉ các trận chính thức mà cả những thua thiệt lặt vặt như dân bị người Chàm bắt bán cho Chân Lạp (1133). Và họ không thể nghe lời nhà nho ngồi ở cung đình nói chuyện trung trinh, họ phải sống với thực tế nên khi Chế Bồng Nga lấn ra, họ phải chịu tiếng “ăn ở hai lòng”, không thể nào làm khác với tình hình “dân Tân Bình, Thuận Hoá làm phản theo Chiêm”, từng ra “Nghệ An, Diễn Châu cướp của bắt người” (1380). Chiến tranh chống Minh với quân binh qua lại làm cho Chiêm Thành không giữ được Hoá Châu nhưng có một thời gian yên ổn lâu dài, thêm với sự tranh chấp bên trong cung đình Đông Kinh, giúp họ củng cố vùng phía nam. Chúng ta nhắc lại chuyện năm 1436, quan Việt cũng nhận với sứ thần Chiêm là vùng Quảng Nam Quảng Ngãi đã không thuộc về họ. Khi Lê Thánh Tông phân trần với vua Minh, nói ranh giới hai nước là cửa biển Đề Gi, tức là gần thành Chà Bàn, nhưng cũng có sơ hở cho thấy thực ra là hàng trăm cây số về phía bắc! Ngay đến trong ranh giới đưa ra đó (“Nghĩa Châu” – Quảng Ngãi) cũng lại không đúng trong thực tế tranh chiến vì trong lần tấn công 1471, Thánh Tông cho quân đổ bộ ở một cửa biển Quảng Ngãi “để chặn đường về của giặc,” có nghĩa là quân Chàm đã đóng trên đất Quảng Nam! Thế mà hãy đọc Ô Châu cận lục của năm 1555 để thấy tiến trình biến đổi không thể đảo ngược của vùng Thuận Quảng.

Thất bại của Trà Toàn làm lu mờ hình ảnh thật của ông. Tuy nhiên, dù chiến tranh chỉ được nhìn từ một phía, ta vẫn nhận ra một phần sự thật về phía đối nghịch. Để cho văn quan viết chiếu mắng mỏ “ngập ngụa hôi tanh loài chó lợn”, nhưng Lê Thánh Tông trong lúc ở thế chiến thắng vẫn nhận ra vị thế của kẻ thù để la rầy cấp dưới: “Đưa người ta đi thong thả thôi, người ta là vua của một nước...” Lực lượng kẻ địch, theo lời chiếu: “... đã rất đông, nương chốn Cổ Luỹ như hang cầy, cậy thành Chà Bàn như ổ kiến... xưng bừa là cha chú, gọi đức vua ta là cháu con... nhận liều là trời phật, coi nước Việt ta là tôi tớ...” Cụ thể, bậc “cha chú” đó đã “tự tôn là Hoàng đế nước Nam”, đã “cướp Hoá Châu”, đã tung cả những cuộc vận động ngoại giao: “... xiểm nịnh với Yên Kinh vu cáo ta điều động binh sĩ muôn người, sắp thôn tính cõi bờ triều Bắc... cướp mất lễ cống ngọc vàng... tranh mất giống voi cái trắng (đem cống Minh).” Giận là phải, bởi vì vua Minh “hạch hỏi mấy lần”, Thánh Tông cho viết biểu phân trần, bị bắt buộc phải có lời lẽ co rúm nịnh bợ, khác hẳn lúc nghênh ngang với kẻ thù: “Thần từ được phong đến nay đêm ngày kính sợ, thường lo giữ gìn đất đai và nhân dân của triều đình, đâu dám lấy của không phải làm của mình, trái lời bội nghĩa, chuốc lấy quở trách...”

Nhưng đúng là Trà Toàn không may gặp triều Lê đến hồi ổn định, khí thế quân tướng thời chống Minh vẫn chưa tàn. Và ông vua Đại Việt cũng cần một chiến thắng để củng cố uy thế của mình qua những cuộc giành giật quyền chính thống nội bộ. Thế là có những cuộc chuẩn bị chinh phạt với việc tuyển quân, tập luyện, tuyên cáo trong ngoài.

Sử quan viết: “Ngày... ngự giá khởi hành, trời mưa nhỏ gió bấc. Tư thiên giám Tạ Khắc Hải tâu rằng ‘Mưa là mưa nhuần quân, gió từ phương bắc là gió hoà...’” Chẳng phải đợi sử quan ghi thêm: “Đó là ghi sự thực.” Không phải đợi đến chiến tranh Nguyễn Tây Sơn mới thấy quy luật gió mùa trong việc chuyển quân. Nói chung trong vùng, gió mùa đông bắc thổi từ tháng mười ta đến tháng ba, gió mùa tây nam thổi từ tháng năm đến tháng chín, uốn theo hình dạng bờ biển miền Trung thành gió đông nam (gió nồm), khoảng giữa là thời lặng yên hoặc gió nồm nhẹ (đông đông nam), thời gian lí tưởng cho những chuyến vượt biên vừa qua. Chiến tranh Chiêm Việt phần lớn đã theo quy luật thời tiết ấy. Năm 1044, Lí Thái Tông dẫn quân đi tháng giêng, tháng 8 về; năm 1069 Lí Thánh Tông đi tháng 2, về tháng 6. Trần Duệ Tông tổng duyệt quân thuỷ bộ từ tháng 10, nhưng dẫn quân đi tháng 12 (đầu 1377). Các cuộc hành quân của Chế Bồng Nga phức tạp hơn vì ưu thế của quân Chiêm khiến họ có lúc đã có mặt sát Thăng Long, đường chuyển quân gần, và là quân bộ, tuy nhiên cũng có dấu hiệu thường theo quy luật gió mùa: cướp Thăng Long 1377, 1378 là vào mùa hạ, năm 1383 đánh phía tây Thăng Long trong mùa thu nhưng mùa đông thì rút quân về. Tất nhiên có những yếu tố khác khiến một cuộc hành quân thất bại nhưng rõ ràng gió mùa có tác động đáng kể. Năm 1353, quân bộ của Trần đến Cổ Luỹ nhưng “quân thuỷ chở lương gặp trở ngại, (quân bộ) lại trở về”, sử quan không nói thêm nhưng chúng ta biết vì đó là tháng 6, mùa gió nam ngược. Trận đánh Chiêm dưới đời Lê Thái Tông, chỉ thấy các lệnh đi đánh năm 1444, 1445 mà không thấy người, đến năm 1446 mới có quân ở đất địch, chỉ vì hai năm trước lệnh ra vào mùa hạ ngược gió, còn năm sau cùng thì quân đi vào mùa xuân gió bấc. Năm 1166, có quân “phong thuỷ” cướp châu Ô, Lí được giải thích là “quân ma thuật của thầy tăng,” tháng 3 được ghi nhận là lúc chuyển mùa, sao không nghĩ giản dị đó là “quân (theo) gió sóng” tiến ra? Tất nhiên sóng gió, bão táp vẫn là điều bất thường mà kĩ thuật đi biển ngày xưa chưa vượt qua được khiến người ta phải cầu cứu đến những thế lực thiêng liêng: Lí Thái Tổ qua cửa Biện, cầu thần ở đấy, đỗ lỗi cho dân châu Diễn, Trần Duệ Tông hi sinh một cung nhân cho sóng biển, chắc là do viên quan nào đã biết chuyện đòi hỏi của Càn Long Chúa Xứ Nương Nương Thiên Y A Na!

Có hai điều đáng lưu ý thêm về cuộc chiến. Đó là vấn đề lương thảo, một điều hiếm khi nhắc đến trong chiến trận ngày xưa tuy cũng đã được nói qua dưới đời Hồ. Ở đây chúng ta biết chi tiết lương quân là gạo nấu chín cả vỏ. Thánh Tông hỏi người vận lương là Nguyễn Văn Chất (tác giả mở màn chắp đuôi cho ông Thánh Gióng trong Việt điện u linh tập) về thời gian sử dụng hiệu quả, thì được trả lời “ít nhất là 26 năm”. Quan chức có trách nhiệm tính theo thực tế kiểm nghiệm làm ông vua thấy lỡ đà (đoán chỉ có “mười năm”) nên chữa thẹn: “Đó là hạng tốt, vậy nên cho giới hạn 10 năm là khỏi bận tâm đến chuyện mốc mục.” Trận đánh Bồn Man 1469 sử dụng gạo nấu chín từ 26 năm trước mà mốc mục thì Thánh Tông cầm quân lúc đó chắc đã chém đầu ông quan chép sử, khiến ông không thể làm sứ thần đi Minh nữa rồi!

Điều thứ hai đáng nói là trận chiến thật dữ dội với số người chết, số tù binh được nêu ra nhưng lại cho thấy Thánh Tông không có toan tính chiếm thêm đất đai. Trận đánh chỉ xảy ra chung quanh thành Chà Bàn, trong một hai ngày, và vua chỉ ở lại có một ngày mà thôi. Điều đó giúp ta hiểu được những chuyện xảy ra thêm trên đất Trà Toàn như sẽ nói sau. Trên đất chiếm lại thuộc Quảng Nam Quảng Ngãi, Thánh Tông cắt người canh giữ nhưng phải đặt thêm người đầu hàng cho có chút danh vị bản xứ. Có thể hiểu trận chiến thắng đã đem lại uy danh trong ngoài cho Lê Thánh Tông hơn là việc mở mang đất đai. “Vua đã dẹp được Chiêm Thành, uy thanh chấn động khắp chốn, cho nên các nước phiên thuộc ở phía tây đều lật đật kẻ trước người sau tranh nhau đến cống.” Uy thế cá nhân đó là cơ sở cho việc cải cách sâu rộng xoá bỏ tính chất thổ hào Lam Sơn đồng thời vừa đè bẹp vừa xoa dịu nhóm quan lại Đông Kinh để đưa họ nhà vua lên tột đỉnh quyền lực ngay trên đất còn xa lạ một phần. Tầm mức to lớn của cải cách dẫn đến phản ứng có thể lường theo mức đe doạ của lời Dụ tháng 9âl. 1471 : “Kẻ nào là con cháu ta... phải kính cẩn duy trì và thực hiện, không được cậy mình là thông minh rồi đem so với triều trước mà sửa đổi lại... Kẻ nào dám dẫn bừa quy chế cũ mà bàn càn một quan nào, thay đổi một chức nào, chính là kẻ bề tôi gian nghịch, làm loạn phép nước, phải xử tử vứt xác ra chợ không thương xót, còn gia thuộc nó phải đày đi nơi xa để tỏ rõ tội kẻ làm tôi bất trung...” Viên quan nào chấp bút cho lời Dụ này hẳn là nhớ (hay được Thánh Tông nhắc) để lặp lại các nhóm từ của Lí Tư mớm cho Tần Thuỷ Hoàng về việc cải cách dẫn đến chuyện Phần thư khanh nho: “Kẻ nào dám dẫn bừa quy chế cũ... phải xử tử vứt xác ra chợ... gia thuộc nó phải đày đi nơi xa!” Phía Lê cũng không phải chỉ là lời đe doạ suông. Năm 1485, Lê Thánh Tông giết Trần Phong, người từng dạy ông lúc chưa lên ngôi và đang là thầy dạy con ông, chỉ vì Phong bảo ông “đặt quan hiệu của nhà Minh ... làm trái thông chế của quốc triều”. Ông gầm lên: “Phong là tên phản quốc, ai là kẻ giơ càng bọ ngựa bênh nó, hãy tự thú cho ta biết!” Chẳng trách Ngô Sĩ Liên đã nương theo đà quyền lực mà đem một ông tù trưởng ngoài đồng bằng, giống với ông phụ đạo Lê, vào làm tổ nước Việt! Rồi đến ông vua con tiếp theo (Hiến Tông) cũng thấy “không có việc gì phải bày đặt, chỉ (cần) tuân giữ phép cũ... để tỏ rõ công đức của ông cha mà thôi”.

Ai làm vua ở Chà Bàn sau khi Thánh Tông rút quân? Tờ trình năm 1474 của Lê dâng cho vua Minh có thêm những chi tiết phức tạp, ít ra là vài năm sau trận chiến. Tất nhiên sự việc báo cáo thì phải vặn vẹo đem lợi cho phe mình nhưng tên người, tên đất là điều không thể bịa khiến ta nhận ra một chút tình hình và nhân vật ở Chà Bàn lúc đó mà không thể tìm tài liệu nơi nào khác cả. Tiếc rằng bản dịch Lịch triều... của Hà Nội không có chữ Hán kèm theo nên suy đoán thêm một phần hạn chế.

Thánh Tông báo cáo với Minh rằng không phải ông mà là Trà Toại giết Trà Toàn hồi tháng 3âl.(1471) sau khi quân Lê rút đi, rồi đến đầu năm sau thì cho người liên lạc hoà giải với Lê để mong được giành quyền chính thống. Nhưng sử Nguyễn cho biết thêm Thánh Tông đã sai Lê Niệm bắt Trà Toại đem về giam đến chết 30 năm sau. Đó là chuyện cuối năm 1471 nhưng TT không nêu tên tướng cầm quân. Vậy là có chuyện Trà Toại kế tục Trà Toàn trong vài tháng. Sau ông kia là loạn vì cũng tờ tâu trên cho biết có đến 18 người tranh quyền mà Lê chỉ kể tên vài người có liên hệ đến vụ việc thôi. Sau này khi nghe lời Minh bảo phải trả lại số người Chàm bị bắt (741 người), Lê đổ thừa là họ bị các tay thổ hào kia bắt, còn Trà Toại thì bị Trà Chất Đài Lai giết rồi dời kinh đô đến Thẩm Trì (một nơi gần đầm ao, bàu nước liên quan đến việc thề bồi?) Lê xác nhận cũng có can thiệp vào vụ tranh giành về sau vì có tên quan Lê bị giết theo với chúa Chàm mới. Sau đó thêm tên 2 người làm chủ ngôi vua Chiêm Thành, không có ai là Bố Trì Trì cả. Ở đây cũng có nhắc đến tên xứ “người Man” Quy Bộ Bảo Bộ tiếp giáp với phía nam Chiêm Thành mà liên hệ hai bên cũng không mấy gì tốt đẹp. Mười tám người tranh quyền kia đã có chuyện tranh chấp với Lê, từng giết quan Lê (Trần Chửng) thì hẳn phải là ở biên giới phía bắc giáp với Chà Bàn. Nước Quy Bộ Bảo Bộ (lại phải nhờ một ông Chàm chuyển âm để hiểu nghĩa), nước đó ở phía nam đất của Trà Chất Đài Lai, thường đem quân cướp của, bắt người Chàm. Có thể đó là vùng Nha Trang ngày nay, vì cho mãi đến những năm 30 của thế kỉ XX còn thấy những người thiểu số sót lại ngay dưới vùng biển mà dân chúng trong vùng gọi là người (Mọi) Hạ (Thần người và đất Việt, tr. 271, 273, chú số 9, 28.) Và do đó suy ra, vùng Trà Chất Đài Lai cầm quyền trong khoảng sau 1471 trước 1474 là ở vùng Phú Yên, nơi hai ba người tranh chấp giành quyền, “liền năm lụt hạn... dân chúng bị Bảo Bộ bắt... bị các người Man bắt.”

Sau trận chiến, sử quan ghi một đoạn giản dị gây kết luận hồ đồ cho người sau. Theo đó, tướng của Trà Toàn là Bố Trì Trì chạy đến Phan Rang xưng là kẻ kế nghiệp Chiêm Thành. Thánh Tông phong vương cho ông ta, đồng thời phong cho chủ hai nước Hoa Anh và Nam Bàn. Bố Trì Trì được một phần năm của nước cũ; con số 5 này hơi phù hợp với sử quan Nguyễn dẫn Minh sử nói Lê “lập cháu vua trước là Trai A Ma Phất Am làm vua, lấy đất ở 5 nơi thuộïc biên giới phía nam... từ Bang Đô Long đến gần Chân Lạp cho ở”. Như thế Bố Trì Trì tương đương với Trai A Ma Phất Am. Hai nước kia tuy không nói rõ là của người Chàm nhưng chung ngụ ý, bởi vì cách phong đồng thời trên là “để ràng buộc”. Vậy thì chi li ra mà nói thì ngay với vài dòng trên, không ai dám bảo là Chiêm Thành đã bị mất nước từ sau 1471 trong khi người ta đã ghi rõ về Bố Trì Trì như vậy. Hai năm sau trận chiến, sử quan ghi thêm hai việc: Thánh Tông đặt tên cho “người Chiêm và người Man” và cấm quan viên không được giấu chứa người Chiêm. Nhưng đó chỉ là việc ổn định bên trong phần đất của mình. Năm 1509 sử quan nhắc lại chuyện cũ bắt Trà Toại, vì người con (Trà Phúc) vào thời Hiến Tông (1498-1504) đã trốn về Chiêm Thành lập cơ sở vương triều trở lại, chuyện đó là cái đuôi của sự việc 1471, dẫn thêm đến những tranh giành thanh toán nội bộ làm ông vua Lê mất cơ nghiệp. Chúng ta không rõ Trà Phúc và người con ông ta về đất Chàm dâng thư khiếu nại với nhà Minh là từ địa phận nào. Trà Phúc nối tiếp Bố Trì Trì? Hay chính là người mà Minh sử gọi là Cổ Lai đã giết Phất Am? Không thể nào biết được.

Như vậy chuyện ba nước phân chia phần đất Chiêm Thành còn lại là nhiều năm sau 1474. Sử quan làm việc tổng hợp có cần ghi về tờ biểu kia thì chỉ một dòng “Mùa đông tháng mười, sai sứ sang Minh phân trần... bọn Nghiên Nhân Thọ, Nguyễn Đình Mĩ tâu việc Chiêm Thành tan vỡ quấy nhiễu biên giới” là đủ. Đoạn cuối của cuộc tranh chấp đến hồi đó là Lê Văn Xuất (trong tờ biểu, chắc là chỉ Lê Niệm) đã đánh tan thế lực vua Chàm, bắt người (741 người kể trên) cho nên hai năm sau (1474) đã có lệnh đày những người bị tội “đày châu xa” hay “được tha tội chết” vào Hoài Nhơn, đất Bình Định ngày nay. Biên giới phía nam lúc này rõ là không quá đèo Cù Mông vì hẳn với sự hạch hỏi gay gắt của Minh, Lê Thánh Tông đã phải trả lại người thì không dám lấn xa hơn. Cho nên lại cũng vì tính chất ghi tổng hợp, và sự kiện Chiêm Thành không còn là điều đáng quan tâm nữa, nên sử quan chỉ tóm lược tình hình chung của Chiêm Thành như ta đã thấy. Rồi càng về sau, phần phía nam Thuận Hoá sử quan không chép nữa vì họ phải quan tâm đến những biến chuyển ngay trên vùng đất của Lê, phần kia thuộc về một quyền bính khác, họ không thể nào có thông tin xa hơn. Tiến chiếm Phú Yên và bành trướng xa hơn là việc của Nguyễn Hoàng và con cháu ông.

Nước mới của Chiêm Thành được sử quan xác nhận là ở đất Ninh, Bình Thuận ngày nay. Họ không nêu vị trí Hoa Anh, Nam Bàn nên người sau phải đoán ra. Sử quan Nguyễn hẳn theo Lê Quý Đôn, người cho Nam Bàn là vùng được coi là của Thuỷ Xá, Hoả Xá tức vùng trung Tây Nguyên ngày nay, còn Hoa Anh thì không nói tới nên Phan Huy Chú không biết. Người chú dẫn sách TT dịch thì đoán thêm Hoa Anh là vùng Phú Yên Khánh Hoà (dễ hiểu, bởi vì chỉ còn chỗ này là trống trên bản đồ mà thôi!) Có lẽ phải nói ngược lại. Chúng ta biết hai tên đất kia không phải là tên Chàm phiên âm ra mà là của quan chức Việt, theo âm Hán Việt, biểu diễn tâm ý của người đặt tên, cho nên cách giải thích phải theo đường hướng đó. Người xưa, trong tương quan “quốc gia” thì coi Chiêm Thành là ở phía tây của nước mình, nhưng bên trong vẫn phân biệt được đông tây nam bắc: xứ Đông, xứ Đoài, Kinh Bắc, Sơn Nam. Thuỷ Xá, Hoả Xá tuy là hơi lệch nam với Bình Định ngày nay (tây Phú Yên) nhưng vẫn là thuộc rừng núi phía tây, có đường thông thương từ Bình Định nên đầu thế kỉ XX (1-4-1904), công sứ Odend’hal lên thám hiểm, vì tò mò đòi xem kiếm vua Lửa mà bị người Jarai giết chết. Cho nên Nam Bàn không thể là ở phía tây phủ Hoài Nhơn của phần đất Đại Việt tại chỗ được, nó phải ở phía nam! Dù chúng ta có phân vân về nghĩa chữ “bàn” trong Nam Bàn như thế nào đi nữa nhưng ông quan Lê nào đó đã đặt hướng địa lí cho tên đất thì cũng phải căn cứ trên thế đứng của mình, nghĩa là tên đất mới đó phải ở phía nam phủ Hoài Nhơn của đương thời. Ở Phú Yên còn có các địa điểm Bàn Nham, Bàn Thạch, tuy chữ Hán viết khác nhau, nhưng tiếng Việt cũng là một, nói về đất đá thì ghép bộ thạch vào, nói về dân chúng cho là thấp kém thì ghép bộ trùng vào cho Nam Bàn! Lê Tắc có giữ lại một tài liệu hiếm hoi về tờ biểu chúa Chiêm Thành dâng lên vua Tống, tự hạ mình, nhắc đến một nước Bàn Mộc cống ca khúc cho nhà Hán, cái tên Bàn Mộc lại cũng chỉ một địa danh tương truyền là xứ của Thần Trà, Uất Luỹ, những ông thần dữ dằn gốc Ấn! Chữ bàn này có khi lại dùng như chữ bàn của thành Chà Bàn nữa. Người sính chữ nho ở Bình Định ngày xưa vẫn dùng chữ Bàn Thành, Cổ Bàn Thành để chỉ xứ của mình (mất chữ Chà). Nam Bàn biết đâu chẳng là “Chà Bàn / Bàn Mộc ở phía nam”, nơi năm 1474 Thánh Tông đã biết có nhóm Chàm đang tranh chấp và “người Man” Quy Bộ Bảo Bộ? Cho nên cũng giải thích theo tâm ý đó mà ta có thể cho Hoa Anh là ở vùng Tây Nguyên vì hai chữ này có ý nghĩa những biểu trưng vẽ mình, cờ xí giáo mác. Chuyện Thuỷ Xá Hoả Xá là của thời chúa Nguyễn, người Lê sơ không biết, Lê Quý Đôn ghi chuyện ở Đàng Trong thì cũng đã cách xa đời, sự việc do người tại chỗ dẫn chứng cũng vì sự cách biệt thời gian đến hai thế kỉ mà có thể thành sơ hở giúp ta chen vào một chút lập luận riêng.

Còn lại là nước Chiêm Thành của Bố Trì Trì với một dòng ngắn ngủi của sử quan. Lẽ tất nhiên không nên cho rằng Chiêm Thành đã bị tiêu diệt hẳn. Chúng cớ là những tháp, những công trình mương đập còn lại. Ngày nay người ta khai thác thêm các tài liệu chữ viết của chính các vương triều ở vùng này, những tài liệu ngoại quốc lâu nay nằm trong các thư viện không ai ngó ngàng tới. Chúng tôi cũng có hân hạnh từng nhắc nhở là không nên coi thường tính chất sử liệu trong Biên niên sử Chàm phát hiện ở Bình Thuận, nhờ ở một đối chiếu nhỏ (Thần, người và đất Việt, tr. 211, chú số 15) tuy không thể đi xa hơn vì không phải thuộc khả năng của mình. Tuy nhiên cũng không nên mở rộng nhận định về sự sống bền dai của phần Chàm còn lại đó, cũng như có ẩn ý nói đến một sự “đoàn kết Chàm Thượng” trong tập họp các nước Chàm xưa. Đó là nhận định mang cảm tính từ nhiều nguyên cớ của người thời nay. Chứng cớ có bia Chàm ở Hạ Lào, cũng như có tháp còn lại trên Tây Nguyên không chứng minh được những liên hệ tình cảm không thay đổi của các tộc đoàn; nó chỉ cho thấy mức độ phát triển của một quyền lực mà thôi. Một tập đoàn cầm quyền tự cho mình là văn minh, là chính thống, coi người chống đối mình là mọi, là nguỵ cũng là điều thường tình. Cho nên ông vua Harivarman I khắc trên bia Mĩ Sơn gọi “Kirata” (mán mọi) để chỉ cả những người Chàm, những người Thượng thuộc phe ông hoàng Varicaraya, (anh) em vợ chống mình (Proceedings... tr. 48) thì cũng giống như nhà Lí gọi con cháu Đinh Tiên Hoàng là Man Lão vậy. Có vua Chàm là gốc Chru, gốc Rhadé cũng giống như Việt có hai ông vua Lê Trung Tông, Lê Ngoạ Triều mà sử quan tránh né thôi. Chế Đa Da, con Huyền Trân, còn ở lại Chiêm Thành chắc cũng tham gia vào việc “chó lợn” để Lê Thánh Tông mắng chửi vậy. Trong sự phát triển quyền lực, hôn nhân dị chủng là một yếu tố quan trọng để tìm thêm vây cánh. Chế Mân lấy vợ người Java thì cũng như lấy Huyền Trân, cùng một ý nghĩ như Trần Nhân Tông khi chịu gả con. Khác với triều thần của ông mau quên sau cơn hoạn nạn Nguyên Mông, Nhân Tông không mang một nỗi hợm hĩnh nào trong hành động đó cả.* Có điều trong thế lợi dụng lẫn nhau đó, kết quả có khác nhau là chỉ bởi tương quan quyền lực đổi khác mà thôi. Chế Mân chết, Trần bắt cả mẹ lẫn con về, con của công chúa Java gốc gác xa xôi diệu vợi, phải ở lại tranh giành quyền bính. Tù binh của chúa Nguyễn, Po Romé, con một bà Chru, lấy một bà Rhadé, có con nối nghiệp truyền dòng ở Chiêm Thành, là nằm trong trường hợp không có ông chủ buôn Rhadé, Chru nào đủ sức bắt con cháu cả. Lê Ngoạ Triều mà còn sống thêm hẳn lại đem quân đánh thành Phật Thệ như ông ta đã chuẩn bị. Dù sao thì thực tế của những cuộc hôn nhân kia cũng chứng tỏ mối liên kết (chứ không phải đoàn kết) Chàm Thượng đã là một trong những yếu tố để nước Chiêm Thành không tan rã sau năm 1471. Ngày nay Mặt trận FULRO, nước DEGA trong dự tưởng, có các nhân vật Chàm Thượng liên kết là chuyện của thực tế bây giờ, là tuyên truyền của người làm chính trị mượn “bài học lịch sử” chứ không phải là chuyện trùng lắp lịch sử.

Nước Chiêm Thành được yên một lúc vì về sau Lê Thánh Tông bận tâm về phía tây, tiếp theo là thời kì tan rã, tranh giành quyền bính trên đất Đại Việt. Đó là một thời gian dài đáng nể, cứu cho Chiêm Thành: hơn một thế kỉ. Thói quen có giải đáp sẵn (tài liệu TT) khiến phát sinh ý nghĩ nước Chàm bị tiêu diệt sớm kia. Các quan biên cương lo giữ mình, mãi đến khi Nguyễn Hoàng vào nam lần thứ hai (1600) với ý định dứt khoát li khai, mới tiếp tục tiến trình xâm lấn bắt đầu năm 1602. Rồi Nguyễn lại còn phải lo đối phó với Trịnh để giữ yên phần đất của mình. Không có quyền bính yểm trợ, đám lưu dân Thuận Quảng không thể xâm nhập vào vùng người Chàm được. Là nông dân, họ đi vòng các mũi đất để vào Đồng Nai hay đi xa hơn. Là ngư dân, họ chỉ có thể trụ lại ở vùng biển. Ta thấy hiện nay có tên cửa Duồng ở Tuy Phong (Bình Thuận). Tên Duồng chỉ người Việt hẳn là của dân Chàm đặt cho, thời gian có tên là lúc đồng thời có hai tập đoàn người sống, trông thấy nhau. Tất nhiên là sử Nguyễn có chép thêm về những việc đánh chiếm trong thế kỉ XVII. Cuộc chiến 1653 là đánh Bà Tấm lấn Phú Yên. Hết chiến tranh với Trịnh (1672), Nguyễn mới vào đánh Bà Tranh (1691), sáp nhập được vài tháng lại phải trả vương quốc về cho người Chàm. Nhưng sự chấm dứt nước Chiêm Thành sớm hơn là do cuộc chiến Nguyễn Tây Sơn và hậu quả của nó. Chiến tranh trên bộ mang quân binh chà qua xát lại để không còn một chính quyền nhỏ nhoi nào trên đó có thể đứng ngoài sự chọn lựa phe phái: Người kế tục vương triều cũ tên Tá được Nguyễn phong Chưởng cơ phải theo kẻ mạnh thời gian trước nên thua trong thời gian sau, để những người theo Nguyễn Ánh được bốc lên trên sân khấu lịch sử. Và sự sụp đổ dứt khoát là dưới triều Minh Mạng của nhà Nguyễn thống nhất, ông vua muốn tóm thâu quyền hành lên đến bực cao nhất, ông vua không sợ vướng víu vì chữ Hiếu, đã đổi tên nước Việt Nam của ông cha mới đặt ra, thành Đại Nam.

Một vấn đề khác đặt thêm cho niên điểm 1471 là từ những phát hiện khảo cổ học gần đây trên đất Bình Định. Ở đây, trong thập niên 90 của thế kỉ XX đã phát hiện những lò nung sản xuất những loại gốm mang giá trị cao mà người ta tưởng là không thể có từ địa phương này được. (Yogi Aoyagi, “Production and Trade of Champa Ceramics in the 15th Century” trong Commerce.., pp. 91-100.) Nhà nghiên cứu cho rằng loại gốm Gò Sành nói trên sản xuất trong địa phận nước Chiêm Thành, riêng biệt là ở vùng Vijaya từ thế kỉ XI đến thế kỉ XIV dưới ảnh hưởng gốm Trung Quốc, nếu không là chính do người Hoa làm ra. Những phát hiện khác lại cho thấy nguồn gốm ấy còn dấu hiệu phồn thịnh vào nửa sau thế kỉ XV, nửa đầu thế kỉ XVI, có thể kéo dài đến thế kỉ XVII, hay đầu thế kỉ XVIII. Như vậy, theo tác giả, “mối tin tưởng rộng rãi về năm 1471 là năm đánh dấu sự chấm dứt – hay ít ra, sự suy tàn – của vương quốc Champa phải được xét lại dưới ánh sáng những phát hiện về tình hình phát triển và cao điểm sản xuất của gốm Chàm.”** Chẳng có máy quay ngược thời gian nào cho ta một giải đáp chính xác nhưng từ những điều đã nói trên, với vài suy đoán khác, cũng cho thấy vài lí lẽ. Hết chiến tranh thì người ta lo làm ăn. Nếu vì chiến tranh với Việt, với Kampuchia mà nước Chàm tàn tạ thì hẳn không có triều đình sang cả cho Lí Trần Lê bắt người, cướp của mang về. Vùng Vijaya cả khi chuyển qua Việt cũng có thời gian dài không biến động lớn cho đến cuộc biến Tây Sơn phần tư cuối thế kỉ XVIII. Cho đến gần đây, vùng đồng bằng quanh thành Chà Bàn còn có một hệ thống mương đập mang tính cách tự quản một chừng mực, mường tượng như lối quản trị có ông Chủ đập Chàm ở Bình Thuận mà E. Aymonier nhắc qua hồi cuối thế kỉ XIX. Tất nhiên là vùng đất đã trải qua tổ chức của nhà Nguyễn nên làng có ông hương/chánh yển coi về việc mương đập (yển) nhưng sự góp công góp của để đắp đập lở sau mùa lụt lội của người dân trong vùng cho thấy tính chất tập thể ngoài chính quyền của công trình, và việc phân bố hưởng thụ nước một cách nhặt nhiệm khít khao trên một vùng rộng lớn, chứng tỏ đây là một truyền thống rất lâu đời. Có thể nói đây là bằng cớ của một sinh hoạt ổn định qua các biến cố, gợi ý cho những sinh hoạt ổn định khác trong vùng.

Cho tới nay thì chưa thấy phát hiện gốm nào như gốm Gò Sành ở các nơi khác trên đất Chàm cũ nên nhận định về cao điểm gốm Chàm là thế kỉ XV, XVI cũng phù hợp với tình trạng đất Vijaya “không chủ” trong thời gian trên như ta đã nói, để có sự phát triển cao độ. Ý kiến về các thợ người Hoa làm gốm đáng lưu ý trong trường hợp này. Ngay đến ngày nay, người ta còn thấy dấu vết rất rõ về các tập họp người Hoa (Minh Hương hay Thanh) nằm rải rác suốt dọc sông Côn từ biển lên nguồn: chợ Giã (Quy Nhơn), Gò Bồi nơi đỉnh đầm Thi Nại gần địa điểm Nước Mặn nổi tiếng trong ghi chép của thương nhân, giáo sĩ phương Tây, thêm Kiến Hàng, Đập Đá, An Thái điểm đầu thông lên Tây Nguyên qua ngả An Khê, tất cả chứng tỏ một hệ thống nắm giữ đầu mối buôn nguồn nơi đây. Chúa Nguyễn đã để cho người Hoa có chức quyền lớn, nhất là ở các cửa biển vì vai trò kinh doanh lớn lao trong vùng của họ. Vị trí tộc đoàn trung gian không liên hệ đến tranh chấp, và khả năng giao tiếp, luồn lọt nữa, khiến họ hoạt động trơn tru trong vùng, tránh được những khó khăn nhỏ do chức quyền địa phương gây ra – những người này phải cần đến họ để đầy túi mình sau khi phải nộp những số tiền rất lớn cho chúa vào dịp có tuyển trường, xin thăng chức! Thời điểm chấm dứt nói là ở đầu thế kỉ XVIII hẳn nằm trong chiều xoay đổi của thương trường để lớp người Minh Hương làm gốm kia địa phương hoá chuyển sang làm ruộng, thành chủ cũng như tá điền. Làng gốm Thanh Hà gần Hội An là một minh chứng khác. Vậy có thể nói nguồn gốm Gò Sành là của thợ Trung Hoa, chắc không phải chỉ qua vài thế hệ, đã thực hiện suốt trong thời gian dưới cả chính quyền Chiêm Thành cũng như Đại Việt. Vấn đề niên điểm 1471 trở nên không có liên hệ nữa.

Mười một 2003 Văn học Xuân Giáp Thân 2004

* Sự phát hiện mới đây (3-2004) về hai chốt gạch nung khắc chữ Trần (Hán) trong khu tháp G1 Mĩ Sơn vốn cho là thuộc thế kỉ XII, XIII, có ý nghĩa thật quan trọng. Lúc này Việt Chàm chỉ có một giai đoạn hoà hoãn cần thiết là thời kì chống Nguyên Mông. Trần Nhân Tông sang Chiêm Thành (tháng 3âl. đến 11âl. 1302) trong lốt hoàng đế - hoà thượng (“vân du”), nghĩa là mang tính cách ngoại giao chính trị đồng thời tuyên dương tôn giáo, hẳn có tiếp cận với các đền tháp nơi đây và do đó có thể cho người tham gia việc xây dựng, nên còn lưu lại dấu vết chữ Trần này.

** Cũng thấy trong tham luận đọc ở Hội nghị Việt Nam học, Hà Nội 1998 (Các nhà Việt Nam học nước ngoài... đã dẫn, tr. 521-528).
VI
TÂY TIẾN
BIÊN GIỚI CỦA ĐẠI VIỆT: VẤN ĐỀ LIÊN QUAN VỚI TRUNG HOA VÀ CÁC TỘC NGƯỜI THIỂU SỐ

Nói về vấn đề biên giới giữa hai nước, người thời nay thường nghĩ tới cái cột mốc bằng xi măng đặt ở một nơi nào đó rồi người ta lén lút dời đổi để cho đất mình rộng hơn, như chuyện từng xảy ra giữa Việt Nam và Kampuchia thời Cộng hoà, giữa Việt Nam và Trung Quốc ngay trong thời sinh tiền “cụ Hồ”. Gọi là “lén lút” bởi vì dù ở thế mạnh, như Trung Quốc (đối với Việt Nam) và Việt Nam (đối với Kampuchia) người ta cũng chỉ ôm cột mốc chạy đặt vào đất bên kia vào lúc nửa đêm gà gáy để sáng ra, chủ nhân bị lấn, nếu biết, lại ôm đặt vào chỗ cũ, và chắc có càu nhàu chửi bới om sòm! Chưa nói đến chuyện ở trên biển Đông ngày nay với cái miếu Ba Bình ở Hoàng Sa hay các căn nhà trồi sụt trên sóng ở Trường Sa. Nghe Kampuchia tố cáo thì sau này, CHXHCN Việt Nam đã dùng luỹ tre để “vẽ” cột mốc, khó ôm chạy, khó bứng hơn. Không biêÙt điều này có xảy ra ở “mục” Nam Quan, thác Bản Giốc với khẩu đại bác đặt trên các cao điểm chĩa mũi về phía nam hay không. Tuy nhiên cột mốc cũng không phải là chuyện mới, mới chỉ là cái chất xi măng kèm theo thay vì cục đá trống trơn mà thôi. Ngày xưa vua quan Trần đã cực nhọc vì sứ Nguyên đòi hỏi tìm vị trí của cột mốc Mã Viện đặt trên đất Giao Chỉ xưa. Hốt Tất Liệt chắc có nghe chuyện kim thạch học của nhà nho Tống, nhưng bảo Đại Việt tìm cột đồng không phải để làm nhà khảo cổ yêu nước (nhà mình) mà là để xác nhận quyền lực Thiên triều đã từng đến đấy, không nệ lí lẽ rằng của-Hán không phải là của-Nguyên Mông Cổ! Vua Trần chắc không thèm tìm kiếm, nhưng câu trả lời “đã lâu mất vết tích” bao hàm ý nghĩa không phủ nhận một sự kiện nói rằng có ghi trong sử sách, để rồi lại đẩy nó vào cõi mơ hồ cho mất bằng chứng tranh chấp cụ thể. Bởi vì trước khi xảy ra to chuyện hơn thì cột mốc vẫn mang một chừng mực giá trị pháp lí mà cả hai bên đều phải công nhận, cho nên dù là ở phía mạnh người ta cũng chỉ có thể làm việc dời đổi một cách lén lút. Cho đến khi không thèm nói chuyện pháp lí nữa. Thế là quân Mông Cổ xuống Nam cũng như gần đây Pol Pot đòi lại Khmer Krom, với kết quả cấp thời thì gần gần như nhau nhưng về lâu về dài thì đủ để Miên sợ Duôn và Việt sợ chú-Ba. Chưa kể chỉ riêng sức mạnh cũng đủ tạo nên lí, lẽ phải, không cần đến lập luận rằng chính lí mà không có sức mạnh kèm theo thì cũng chẳng có tác dụng gì, hình như ông B. Pascal đã nói như thế, đúng mọi thứ cho cả tương quan quốc tế đến tận ngày nay .

Vậy thì cái khác xưa và nay không phải là có hay không biên giới mà là sự rành rẽ chi li trong sự phân định biên giới ấy. Lê Văn Thịnh tranh giành đất Quảng Nguyên với nhà Tống. Lê Thánh Tông nói đến việc “không nhường một tấc đất của Thái Tổ để lại”. Nhưng như thế nào là “đất của tổ tiên để lại”? Trong tương quan biên giới, vua chúa Đại Việt chỉ quan tâm tới phía mạnh, phía Trung Quốc mà bỏ ngỏ vấn đề đối với phía tây, hay có khi chỉ giải quyết phía tây theo với quyền lực cụ thể của mình trong tương quan với thế lực Trung Quốc mà thôi. Thế nhưng, tuy không nói ra, mảnh đất mà Lê Thánh Tông giành với Thiên triều đó lại là chính của Thiên triều, theo pháp lí được công nhận dài dài trong lịch sử, cả ông cũng không chối bỏ! Vấn đề Nguyên đòi tìm cột đồng chỉ là thời điểm xung khắc nổi bật trong cuộc tranh chấp theo hướng pháp lí đó, cũng như trước kia Minh đánh Hồ và sau này Thanh gặp Nguyễn Tây Sơn mà thôi.

Không bàn đến “lực” là yếu tố then chốt cuối cùng, bây giờ hãy nhìn đến phần “lí” về chủ quyền Việt mà hai bên đều công nhận. Vấn đề không đặt ra trong thời Bắc thuộc. Vấn đề chủ nhân ông của vùng đất An Nam chỉ đặt ra khi người Hán mất quyền cai trị trực tiếp nơi này để chuyển qua một lớp người khác không do triều đình Lạc Dương, Tràng An, Lâm An, Hàng Châu hay Nam Bắc Kinh phái tới. Nhưng thay vì nó trở thành dứt khoát lại chuyển qua những hình thức rửa-mặt cho nhau trong đó có mang sự bất lợi của phía yếu hơn, là Đại Việt. Trong thế kỉ X, lúc khởi đầu, họ Khúc đã bắt chước các ông lãnh tụ quân sự địa phương nơi các “quân” của thời Tàn Đường mà xưng là Tiết độ sứ của Tĩnh Hải Quân, bộ phận cai quản khu vực An Nam cũ đã đổi tên từ 866. Dương Đình Nghệ cũng tự xưng Tiết độ sứ, loay hoay chưa được việc gì thì bị giết. Đến Ngô Xương Văn mới thấy chức Tiết độ sứ trở lại, kéo dài qua Đinh Liễn, Lê Hoàn. Biến chuyển của thời kì này thường được coi như nằm trong thời độc lập của Đại Việt nhưng thật ra chỉ là việc giành quyền bính ở thuộc địa phương Nam khi chính quyền trung ương suy yếu, giống như những chuyện đã xảy ra trong quá khứ nhưng với một tập đoàn đã có ý thức riêng biệt mạnh hơn. Vua Lương (trung ương) đã trao cho họ Lưu coi Quảng Châu kiêm thêm Tĩnh Hải Quân Tiết độ sứ, cho nên khi thấy họ Khúc được trao (hay chỉ mới xin?) chức ấy, họ Lưu liền sai người đánh giết. Cũng vì lẽ đó mà Nam Hán tiếp đánh Ngô Quyền, người kế nghiệp kẻ từng xưng Tiết độ sứ (ngầm hiểu: của Tĩnh Hải Quân), rồi buông tha cho con, chịu Ngô Xương Văn lãnh cái khu vực Nam Hán muốn giành mà vì chết mất con, không chiếm được đó. Thế có nghĩa là trong khi tham gia giành giật, dùng thế lực riêng tiêu diệt lẫn nhau để đòi trung ương chấp nhận mình, những người đó, tuy hành xử tự ý, nhưng vẫn công nhận là còn nằm trong hệ thống chung của thuộc địa. Tiết độ sứ tuy bị Thiên triều Tống hạ giá sau thời kì thuộc địa tách rời: chức chỉ phong cho con của ông vua nhỏ (Đinh), gượng gạo cho kẻ đánh quân mình (Lê Hoàn), nhưng đó lại là cái khâu quan trọng để ràng buộc cựu thuộc địa nay đã trở thành độc lập trong thực tế.

Người ta đã tha hồ xưng vương đế mà mình không có cách nào trừng phạt được thì phải nới tay, phong cho làm một chức gì trong triều, còn thuộc vào hệ thống của triều đình. Thế là Đinh Bộ Lĩnh được phong Giao Chỉ Quận vương, Lê Hoàn mắc “tội” đánh thắng quân của Thiên tử, nên bị tụt xuống chỉ là quận hầu (986), nhưng lại được tha cho để trở lại chức Giao Chỉ Quận vương (993). Danh xưng “quận” kèm theo chứng tỏ kẻ được phong là một quan chức nằm trong hệ thống hành chính của Đế quốc. Ông quận vương ở An Nam chỉ biến mất khi nhà Nam Tống bị “rợ” Kim uy hiếp, muốn tìm thế nhờ cậy ở phương Nam nên phong cho Lí Anh Tông làm An Nam Quốc vương (1164), của An Nam Quốc một thời mới hơn chứ không là Giao Chỉ quận quá xưa nữa.

Vấn đề lằng nhằng như thế lại đưa đến một kết quả pháp lí to lớn mà các sử gia thường bỏ qua, chưa kể các sử gia dân tộc lại cho rằng nhắc tới là làm điều ô nhục, là vô lí, không hợp với tinh thần yêu nước, là phản bội ý chí kiên cường bảo vệ tổ quốc của toàn dân Việt. Hãy nghe Lê Hoàn đưa lời tranh luận với sứ Tống: “Việc cướp trấn Như Hồng là do bọn giặc biển ở cõi ngoài, Hoàng đế có biết đó là không phải của quân Giao Châu không? Nếu Giao Châu có làm phản thì đầu tiên đánh vào Phiên Ngung, thứ đến đánh Mân Việt, há chỉ dừng ở trấn Như Hồng mà thôi?” Ông quận vương ở châu Giao Chỉ đòi chiếm đến một phần khá lớn của nhà Tống mới vừa phục hưng, ông đó yêu đất của mình đâu có thua gì tinh thần yêu nước của người bây giờ? Thực tế của quyền lực trên vùng đất mà Thiên tử không với tới được đã dựa trên một căn bản pháp lí rõ ràng: ông tiết độ sứ Tĩnh Hải quân, ông quận vương của châu Giao Chỉ đã lãnh trông coi đất của Hoàng đế Thiên triều nên thấy mình có toàn quyền trên đất được giao. “Quân Giao Châu” là của triều đình có châu Giao nhưng cũng là của người đương quyền ở châu Giao: Lê Hoàn.

Đại Cồ Việt rồi Đại Việt, hiểu cả từ phía Việt, là tiếp nối phủ Đô hộ An Nam, chưa kể là Nam Việt của Triệu Đà, là Giao Châu, Giao Chỉ của Hán và các triều đại Trung Quốc tiếp theo. Cho nên sử quan Việt cứ nhắc tới Triệu Đà và nước Nam Việt. Trần Quốc Tuấn nhắc đến Triệu Đà để đem tự tín cho Anh Tông chống Nguyên: “Từ khi Triệu Vũ mở nước, vua Hán đem quân xuống nam...” Và Nguyễn Trãi huênh hoang trong Cáo bình Ngô đã vẽ ra truyền thống “Từ Triệu, Đinh, Lê, Lí Trần...” để giành lấy quyền chủ nhân ông của tập đoàn mới vừa chiến thắng. Điều quan trọng khác theo kiểu “bắt không được, tha làm phúc”, là phía mạnh cũng mở đường không chối bỏ, coi tính chất pháp lí đó như là điều kiện ràng buộc vừa phải. Tống sau khi đòi “làm cỏ”, đòi “dạy lễ” cho đám dân Việt “uống bằng mũi... nói tiếng chim” không được, liền vỗ về “Phải như Uý Đà cung kính, thuận tòng vâng chiếu Hán chẳng trái”. Đó là một cam kết công nhận địa vực đi theo với việc phong chức. Ranh giới của địa vực đó còn co giãn theo với tham vọng và quyền lực cụ thể của các bên, nhưng thông thường thì người ta vẫn tôn trọng nó. Nùng Tồn Phúc, Nùng Trí Cao nổi dậy chỉ có vua Lí sai quân đánh dẹp, cho đến khi Trí Cao lấn trên vùng chủ quyền của Tống mới thấy Địch Thanh ra tay. Đất Quảng Nguyên giàu vàng mà nhà Tống chiếm trong chuyến Quách Quỳ ra quân (1076) sau trả về Việt không phải vì nhà Tống “tham Giao Chỉ tượng” nhưng chính vì Lí dựa trên một căn bản pháp lí: đất đó của họ Nùng, nghĩa là thuộc phần của Lí! Chúng ta còn có thể kể những sự kiện lặt vặt khác như việc các cá nhân, tập đoàn của bên này chạy qua bên kia liền được trao trả cho chủ vùng đất...

Tính chất “uỷ nhiệm” đó vẫn không mất đi khi Quận trở thành Quốc. Quyền của Thiên tử lớn thu hẹp lại nhưng vẫn còn có lí do để can thiệp nơi đất xa, dựa trên nền triết lí chính trị ban phát từ trung ương: thuyết vương hoá được Nho Giáo bồi đắp. Tờ trình của Lê Thánh Tông có nhắc lại lời Dụ của vua Minh: “Nước của vương cùng nước Chiêm Thành thế lực lớn nhỏ không đợi phải nói, nếu trước kia (Chiêm Thành) sinh sự ấy là không biết đo đức lượng tài, vẫn là việc bất nghĩa, nhưng nếu vương lại nhân họ nhỏ yếu mà tức giận đem quân uy hiếp kẻ yếu hèn cô đơn, thì có gọi là nghĩa được không? Sắc cho vương nên bỏ điều lỗi nhỏ mà tỏ cái nghĩa lớn, đem hết số người đã bắt trả lại cho nước Chiêm và nghiêm cấm quan lại giữ biên giới không được sinh sự cầu công, động binh gây oán để đến nỗi nghiêng đổ mà tự chuốc lo ngại.” Lời đe doạ không che giấu nên Lê Thánh Tông tỏ ra hiểu biết vị trí của mình: “Thần từ được phong đến nay đêm ngày kính sợ, thường lo giữ gìn đất đai và nhân dân của triều đình, đâu dám lấy của không phải làm của mình, trái lời bội nghĩa, chuốc lấy quở trách. Thần dù ngu si đến đâu cũng biết hoạ phúc... đâu dám đem lòng thôn tính, mà vẫn thương kẻ lưu li thất sở, gia ơn vỗ về khiến họ trên dưới yên lành, cùng ở trong vòng hoà vui thịnh trị, mà quân dân nước thần được nghỉ ngơi mãi mãi, không phải lo việc binh đao.” Vấn đề bàn ở đây là sự minh định chủ quyền của Đại Việt, một thứ chủ quyền bị cắt xén nhưng vẫn là riêng biệt của một nước. Sự vòng vèo quanh chữ “nghĩa” của hai bên là một xác nhận đồng văn hoá, nghĩa là nước nhỏ tự nhận vẫn có giá trị riêng của mình, giá trị mà nước lớn đã đưa ra làm tiêu chuẩn xử trí, do đó phải nhìn nước nhỏ như một thành phần xứng đáng đứng trong trời đất, dù đó là khung trời “thiên hạ” của quan niệm Trung Quốc. Từ đó đi đến vấn đề cụ thể là sự phong tước với những quyền hạn mà Lê Thánh Tông, bằng những lời nhẫn nhục, đã biện minh cho vai trò của mình: Đánh “kẻ bất nghĩa” (vậy là đang theo “nghĩa”) chỉ vì muốn lo cho dân nước “được yên nghỉ mãi mãi” vốn là trong nhiệm vụ “giữ gìn đất đai và nhân dân của triều đình”.

Tính chất phiên thuộc mang lại thất thế cho Đại Việt. Cứ mỗi lần có đổi thay triều đại thì bị hành hạ khổ sở: hoặc bị xâm chiếm, hoặc chủ nước bị hạ giá, đang Quốc vương trở thành Đô thống sứ (Mạc, Lê một thời gian). Cơ sở pháp lí từ phía Trung Quốc là Hoàng đế chỉ phong cho một người, một dòng họ, không thể ngang nhiên cướp đoạt dù là vì những biến động nội bộ. Trần Cảo chỉ là bù nhìn nhưng được phong là An Nam Quốc Vương vì nối nghiệp cha ông, còn Lê Lợi khi chưa tìm được con cháu họ Trần thì chỉ là “Quyền thự An Nam quốc sự” thôi. Ở nước nhỏ không thể áp dụng thuyết Thiên mệnh được; nhìn trong tương quan quyền lực thì nó chỉ dành riêng cho nước lớn. Trong tương quan bị chèn ép dài lâu như thế đã nảy sinh một thứ Hội chứng phiên thuộc ở tầng lớp trên: Vua trong nước xưng là hoàng đế nhưng đổi tên khi giao tiếp với Thiên triều, vua cầu cứu kêu khóc khi thất thế, lãnh tụ tranh nhau cầu phong giành quyền (Lê Mạc, Trịnh Nguyễn). Quan ngợp người khi đi sứ dù là mới thắng trận, quan ngày thường làm văn thơ ca tụng nhân vật Bắc sử. Và rồi đến ngày nay, sự theo đuôi vẫn tiếp tục, có thể lúc đầu vì tình thế ép buộc nhưng lâu dần lộ ra tính chất ngoan ngoãn tự nhiên, như khi điều chỉnh ngôn ngữ cho sát với đà hiện đại của Trung Quốc, rồi đến khi nhận ra sự đe doạ thì dấu vết tự đè nén lại xuất hiện, ví dụ nổi bật qua lối tự kiểm duyệt trong khi cắt bỏ phần nói về biên giới với Trung Quốc trong nghiên cứu của ông Đào Duy Anh. Ở dân chúng là những chuyện tiếu lâm che giấu sự tự ti, những ngôn từ khinh bạc... với người Hán, chuyển qua đến tận bây giờ trong cách nhìn đối với người Tây Phương. Tuy thế từ khi được nhận là “quốc” thì chủ quyền cũng cao thêm một bực. Mạc cắt đất cầu phong “chuộc tội” không nghĩ là đất của người khác, của quyền lực khác, như kiểu người nông dân Việt bây giờ khi được chia ruộng cày cấy, còn Minh nhận mà không thấy nó vốn là “đất đai và nhân dân của triều đình (ta)” nên mới có quà trao đổi là chức Đô thống sứ! Ông Thiên tử Lớn khi thất thế cũng biết nhún nhường làm lợi cho phía phiên thần đối với dân chúng riêng. Không rõ tờ chiếu của Tống Hiếu Tông phong Quốc Vương cho Anh Tông Việt như thế nào, nhưng Minh Vĩnh Lịch khi bị Thanh rượt đuổi lại được Lê vượt biển xin phong (đường bộ bị tắc) thì có lời tuy vẫn bề trên nhưng sự nhường quyền thật rõ (1647): “(Hãy) làm vua nước ngươi, chăn nuôi dân ngươi.” Chẳng trách Trịnh Tráng cũng nhân dịp đó kiếm lợi cho mình. Tờ Chiếu phong An Nam Phó quốc vương thật là thảm hại (1651): “Những người theo quân lần lượt đi cả (trốn, đầu hàng Thanh!) mà Trịnh Tráng ngươi dâng biểu nộp cống, từ mùa xuân đến mùa thu vất vả theo gót... Tuy có nhiều kẻ chê dèm, Trẫm cũng không có lòng ngờ vực... tấn phong ngươi làm An Nam Phó quốc vương.” (Phan Huy Chú, Lịch triều... Bang giao chí, tập III, tr. 210-211.) Rõ ràng họ Trịnh đã chuẩn bị bước lên địa vị tối cao nhưng tình hình bên trong, cả ở nội bộ, không cho phép nên phải chịu phận Phó cho đến khi tàn cuộc tang thương.

Thật ra thì tương quan giao tiếp biên giới Việt Trung chỉ khá rành rẽ ở về phía đông bắc. Đó là đường xâm lăng cổ điển qua trũng Lạng Sơn ngay từ thời Mã Viện, chưa kể đường biển với ông phù thuỷ Cao Biền sai sấm sét đào kinh. Ngay cả ở đây, địa vực mà Thiên tử Hán trao cho vua Việt vẫn còn có cả một vùng đệm của các tập đoàn thiểu số nắm quyền cai trị mà chính sách “ki mi” ngầm hiểu là sự bất lực một chừng mực của trung ương, vẫn còn đeo đẳng khi chuyển qua Việt. Trên biên giới đông bắc nhà Lí phải kết thân gia với các tù trưởng trên các vùng bên rìa khu vực đồng bằng ngày nay, như họ Thân của “động” Giáp chắn đường ải Chi Lăng nổi danh trong lịch sử. Xa hơn, họ Nùng ở một vùng Quảng Nguyên còn đầy đủ thực lực để tự quản, nếu không mưu tính bành trướng thành lập nước riêng thì hẳn không bị diệt. Khi quân Nguyên xâm lấn thì phụ hoạ với Trần đã có những tù trưởng đánh với thực lực riêng của mình. Với thời gian lâu dài, khi thế lực Thăng Long bành trướng, ta thấy có hiện tượng thổ tù hoá và trung châu hoá của lớp người đồng bằng và miền núi trong vùng. Qua tranh chấp cuối Trần, nhờ ở vị thế đứng về phe chính thống (âm mưu giết Lê Quý Li, 1399) nên sử gia ghi rõ một người là Lương Nguyên Bưu có tiên tổ là phụ đạo triều Lí với tước Vương, con cháu từng tham gia đánh Nguyên, đến đời Bưu thì với hành động kia rõ ràng không còn là thổ tù nữa mà đã trung châu hoá hoàn toàn. Họ Vi vốn có mặt ở biên giới đông bắc từ thời Lí, hẳn cũng như tiên tổ Lương Nguyên Bưu, trong thời Lê Trung hưng thành gốc Hưng Yên dưới đồng bằng, rồi làm quan Cao Bằng, thổ tù hoá lại, khiến cho Vi Văn Định làm Tổng đốc Hà Đông, nổi tiếng với cách tra tấn tù chính trị bằng cối chày mà sau 1945 không bị giết chỉ vì Hồ Chí Minh sợ mất lòng người Thổ (Tày) của vùng có động Các Mác, suối Lê Nin để ông ẩn thân, nơi mà họ Vi đã trở thành quan lang nhiều đời!

Phía tây bắc thì phức tạp hơn. Lưu vực sông Hồng có các dòng chảy theo hướng tây bắc - đông nam không thấy dấu vết quân binh Bắc di chuyển vào thời xa xưa. Các nước Điền, Dạ Lang và sau này, Nam Chiếu, Đại Lí là những tập họp người thành lập được quốc gia đã cùng với các nhóm nhỏ hơn, ngăn chặn bước tiến của dân Hán đi về phía tây nam của họ. Trái lại, các triền sông kia là đường mở thiên nhiên cho các tộc đoàn người thiểu số tràn xuống châu Giao nếu không bị ngăn chặn. Đời Đường đã thấy quân Nam Chiếu trên đất phủ Đô hộ như dấu vết di cư nổi bật. Họ có hai vạn quân giữ thành Đại La (863), phần lớn thuộc thành phần tộc Thái, trong đó có quân Pyu (“Phiếu” của sử quan Việt) khi họ chiếm nước này, bị Cao Biền giết khi đang gặt lúa nơi phía nam sông Đuống ngày nay, rồi cuộc tái chiếm phủ Đô hộ dừng lại, như thế quân Nam Chiếu của lưu vực sông Lô, sông Hồng, sông Đà vẫn còn đó để tham dự vào những biến động với Đại Việt sau này. Phải chăng bà Trịnh Quốc (xem minh định về họ Trịnh nói sau) của Lê Hoàn là thuộc vào một tập họp Thái còn lại đó? Chỉ đến khi quyền lực của chính quyền Trung Hoa vươn tới vùng tây nam ta mới thấy có các cuộc hành binh theo ngả sông Hồng: quân Mông Cổ trong năm 1257 và tiếp theo là Minh trong chiến tranh chiếm đóng và giữ gìn thuộc địa mới. Cho nên vùng tây bắc và tây của lưu vực sông Hồng, vùng tây của các lưu vực sông Mã, sông Lam trở thành khu vực tranh chấp riêng của một chính quyền Đại Việt lớn mạnh lấn tới và của các tộc người lần mò mưu sinh, phát triển, có khi cũng không yếu chút nào.
ĐỒNG BẰNG VÀ MẠN NGƯỢC: LÍ TRẦN VÀ MAN LÃO

Trải qua nhiều biến chuyển theo với thời gian, những tộc người thiểu số trên vùng tây nam Trung Quốc, tây, tây bắc Việt Nam vẫn còn đó tuy đã dời đổi, thay hình theo hướng phức tạp hơn. Có những người đã đồng hoá theo các tập đoàn lớn mang tổ chức chính trị quốc gia đủ sức hiện diện trên trường quốc tế. Có những tập đoàn co rút lại, chia ra thêm nhiều nhóm thành phần theo tình hình sinh hoạt địa vực. Có những tập đoàn mới phát sinh vốn là của các tộc đoàn đa số biến dạng. Vậy thì những nghiên cứu về các dân tộc thiểu số do các chính phủ ngày nay, cụ thể là Trung Quốc và Việt Nam có giúp ích gì cho những hiểu biết của thực trạng quá khứ không?

Dân thiểu số Trung Quốc chỉ chiếm 6,7% số lượng toàn thể nhưng lại sống trên 62,5% đất đai cả nước. Nhà nước đương quyền với tinh thần vô sản quốc tế buổi đầu phải chú ý đến họ – trong chừng mực những người này không làm hại đến chính quyền trung ương. Vì các nghiên cứu dân tộc học được thực hiện còn nhắm vào mục đích chính trị như thế nên có những chông chênh trong kết quả qua thời gian. Tuy nhiên có thể nói đây là lần đầu tiên một chính quyền đa số Hán tộc có hiểu biết nhiều và chi li về các thành phần người sống chung chạ, sống bên cạnh mình, không như về thời xa xưa họ chỉ nêu tên các dân tộc phía nam bằng chữ “bách” mơ hồ đi theo với một xác định tộc người “Việt” cũng mơ hồ không kém. Ngày nay, phía nam Trung Quốc cũng vẫn chứa chấp những tộc người thiểu số phức tạp, xứng đáng với nghĩa “nhiều” (bách) của thời xưa. Đó là những “ổ” dân cư đông đúc khiến chính quyền trung ương phải cho thành lập khu tự trị riêng trong nước (người Tráng/Zhuang ở Quảng Tây) và đó cũng là nơi xuất phát của những người xuống nam thành lập các quốc gia hiện tại (Miến, Thái, Lào) hay chen chúc trên biên giới Việt Trung gây hỗn độn trong thời kì có đường ranh rành rẽ.

Chính phủ có mục đích của mình thì các tập họp ngoại quốc trong tham vọng riêng cũng không buông bỏ các tộc người thiểu số đó. Một quyển sách tiếng Anh mang tựa đề “Operation China” (Paul Hattaway, Piquant 2000), với mục đích truyền đạo nên đã xếp tộc người theo tiếng nói sử dụng hàng ngày, và do đó trong khi chính quyền Trung Quốc chỉ nhận có 55 tộc người thiểu số trên đất mình thì tác giả đưa ra đến 490 nhóm để thành một “phong trào quần chúng” mong mỏi được Cứu Rỗi. Với chúng ta ở đây thì sự chi li đó tuy có hơi thừa thãi nhưng giúp hiểu được thêm các tộc người dính dáng xa gần đến Việt Nam trong quá khứ cũng như bây giờ. Bởi vì sự phát triển của các nhóm Thiên Chúa Giáo Hoa Kì trên vùng thiểu số của Việt Nam ngày nay không phải không có sự tương hợp khi các giáo sĩ mang “Tin Lành” đến cho các nhóm người vốn có sẵn tin tưởng thần quyền về một bậc Tiên tri sắp xuất hiện đâu đó (ví dụ với nhóm người Mèo/H’Mong).

Chính phủ Việt Nam DCCH cũng theo Trung Quốc thành lập Viện Dân tộc học để nghiên cứu các thành phần “dân tộc ít người” trên đất nước mình theo tiêu chuẩn để họ “tự chọn” với kết quả 36 danh mục năm 1973, riêng cho phía Bắc (Thừa Thiên ngược lên). Chúng tôi chỉ có tài liệu in năm 1978 (Các dân tộc ít người ở Việt Nam – Các tỉnh phía Bắc) nhưng quyển sách cũng đánh dấu sự suy nghĩ của một thời đại để bù vào sự thiếu sót của bằng chứng mới hơn. Ích lợi thực tiễn từ sự quan tâm của nhà nước đối với các dân tộc thiểu số là họ đã tập họp được những người thuộc các thành phần bên lề tộc người Việt đa số vào cuộc chiến đấu chung trong thời gian vừa qua. Vì thế họ cố ca tụng mà tránh những động chạm, tương tự như người Trung Quốc né các từ cũ mang ý nghĩa miệt thị (không dùng chữ “Man” vốn đi theo bộ “trùng”, “Dao” với bộ “khuyển” nay kèm với bộ “vương”, “Di” với nghĩa “rợ, mọi” nay chuyển sang dùng chữ có nghĩa “vật dụng cúng tế” trang trọng hơn...) Một nhóm thiểu số đông nhất (800.000 người năm 1973) trong toàn tập họp phía Bắc, rải rác tràn khắp vùng đông bắc, bắc lan qua tây bắc của Việt Nam, đến thời Pháp thuộc còn được gọi là Thổ, nay đã đổi thành Tày. Theo chúng tôi đó chỉ là sự tránh né vì sai lạc ngôn ngữ chứ tộc người này (134.000 người ở Trung Quốc) có âm “tho”, với chữ Hán Việt phải đọc là “thoả”, không có nghĩa gì thấp kém của chữ “thổ” (dân) cả. Lại cũng như Trung Quốc, những năm sau chống Pháp thành công, người ta cũng tổ chức các khu tự trị cho người Thái, Mèo, Tày, Nùng nhưng bản in 1978 chỉ nhắc qua đến các tập họp Khu tự trị mà thôi. Các dân tộc thiểu số chỉ có ích cho trung ương khi cần thiết nhưng, nhất là khi có mầm mống chống đối thì bị dẹp ngay, không thương tiếc. Đó là trường hợp của phong trào FULRO ở Tây Nguyên sau 1975, của sự kiện đón Vua Mèo/ Hmong ở phía Bắc đầu những năm 60, thế kỉ XX, giống như ở thế kỉ XIX. Học giả nhà nước cũng biết “đại bộ phận người Mèo ở nước ta tự gọi là Mống... cũng là tên tự gọi người Mèo ở Thái Lan, Lào... và Trung Quốc” thế nhưng họ vẫn được ghi danh là Mèo mà không là Mống/H’mông có lẽ vì “kị huý” nhóm H’mông đang chống phá “nhân dân ta” ở Lào.

Trong khi tìm hiểu, các nhà dân tộc học Việt Nam cũng đi sâu vào quá khứ của các tập họp người này nhưng với “tinh thần đại đoàn kết dân tộc” được hướng dẫn, họ không làm cho những người nghiên cứu khác hài lòng, không phải chỉ vì các bằng chứng sơ hở mà còn vì sự thiên lệch lộ liễu quá. Ví dụ khi nói về việc “tiễu phỉ” với mục đích cao cả “bảo vệ địa phương” sau 1954 ở vùng Mèo, người ta đã dùng tập họp từ “cuộc đấu tranh phức tạp”, cho ta hiểu rằng không phải người Mèo nào cũng công nhận lí do chính đáng được nêu ra trong cuộc đàn áp đó. Trong các cuộc chiến tranh Trung Việt của quá khứ, người ta lờ đi những kẻ theo về phe Bắc mà chỉ tán tụng các “nghĩa quân” của phe Nam, không nhắc chuyện các ông chúa này quay đầu trở giáo, hay bị vua Việt hành hạ đến khổ sở.

Thực ra trong TT có rất ít các chứng dẫn về tập đoàn dân tộc, độc nhất có lẽ là chi tiết về năm 1435, người La La Tư Điện ở Vân Nam đến cống, “nói tiếng nước họ”. Thường thì chúng ta chỉ có các họ của những người cầm đầu: họ Hoàng, họ Vi, họ Hà... nhưng các họ này có thể thấy ở nhiều tộc khác nhau, ở tộc Tráng thời Đường Tống, ở tộc Nùng, Thái... ngày nay. Tồn Phúc, Trí Cao được sử ghép tên Nùng vào trước, và (Nùng) Tôn(g) Đản của chiến tranh Lí Tống như là một xác định tộc Nùng nhưng lại cũng không phải tập họp người trên đất Việt ngày nay vốn từ Quảng Tây mới sang vài thế kỉ trước. Họ Mạc, một tộc đoàn rẽ từ tộc Tráng có mặt trên vùng Quảng Nguyên, có nhóm đi theo trũng đông bắc hay theo đường biển đến trung châu sông Hồng lập thanh thế dưới triều Lí Trần, còn giữ lại một tước vương trên bia 1470 của người con gái lập (Văn khắc Hán Nôm Việt Nam, H. 1993, tr. 155), cuối cùng làm vua Đại Việt. Ngay cả tên các người lãnh đạo có khi cũng được chỉ định, hình như bằng nhiệm vụ do vị trí được tôn cử mà ra (phụ đạo?), như các tên Đạo Miện (1435), Đạo Quỳnh, Đạo Quỹ (1436-1437)... Con Cầm Quý là Đạo Mộ, Đạo Muộn, nhưng con Đạo Quỹ lại được giữ là Đạo Xa. Những tộc người mạnh như tộc Thái có mặt lâu đời và phát triển bền vững đến ngày nay, nên sự suy đoán về những nhân vật lịch sử liên quan đến các triều đại Việt là thuộc tộc đó cũng có chút căn cứ, còn ngoài ra chỉ có thể hiểu một cách mơ hồ rằng họ thuộc người thiểu số, căn cứ vào vị trí xuất hiện của họ nằm ngoài vòng kiểm soát trực tiếp của vua quan Thăng Long. Trên vùng đó họ tranh chấp lẫn nhau, kẻ yếu thế kêu cầu Thăng Long giúp đỡ, thành thử biên giới gọi là Trung Việt rốt lại chỉ là lằn ranh đất đai của hai hay nhiều bộ tộc, xê xích thay đổi theo với quyền lực địa phương khi chưa có bên ngoài chen vào.

Bởi vì lại phải nói một điều vốn là hiển nhiên nhưng cứ bị phủ nhận, là Lí Trần không có toàn quyền trên lãnh địa như người ta đã vẽ ngày nay (hay cho là chỉ thu lại chút xíu, chứ không phải đúng thật chỉ quanh quẩn vùng đồng bằng, lúc đầu còn hẹp sau mới bung dần ra). Tiến trình thành lập Đại Việt trong thời Lí Trần, ngoài phần bành trướng về nam, còn thì chỉ là sự ghép dần lại những mảnh vỡ của phủ Đô hộ An Nam tan rã. Tổ chức toàn vùng được gọi là “đạo” (Đinh Lê), là “lộ” (Lí) chỉ là “đổi mớiù”, chuyển tiếp “hiện đại hoá” cho kịp theo với Đường Tống mà thôi. Điều đó chỉ làm khổ cho người đời sau cả tin để tính ra với 10 đạo thì quân số của Đinh Lê phải tới một triệu người! Và ông Đào Duy Anh trong Đất nước Việt Nam qua các dời, ông Hà Văn Tấn khi chú thích Dư địa chí trong Nguyễn Trãi toàn tập tân biên, cứ ráng tìm xem đó là những đạo nào, lộ nào, và làm sao cho đủ 24 lộ của Lí! Không phải ngẫu nhiên mà danh xưng phủ Đô hộ, rút lại ở quận Giao Châu cũ, lại cứ đeo đẳng mãi cho đến khi người Minh sang. Gọi là “những mảnh vỡ” bởi vì tình thế có vẻ còn tệ hại hơn thời ngoại trị. Lê Tắc xác nhận điều ông biết đến năm 1285: “Thế tập hương ấp quan: quản giáp... đại toát, tiểu toát, chủ đô.” (An Nam chí lược, 1961, tr. 220.) Chúng tôi đã nói đến chuyện 12 sứ quân mà không phải chỉ có 12 người. Đinh không với tới vùng của Lê Lương. Vùng này có vẻ sa sút khi Lê Hoàn đánh Ái Châu nhưng trước đó còn có một quan sát sứ Lê nuôi ông ta, làm điểm tựa cho ông làm Thập đạo Tướng quân. Mãi tới đời Lí, họ Lê đó còn đủ thế lực đưa Lê Văn Thịnh vào cung Lí theo một cuộc thi tam trường (1075) giả dạng (chỉ lấy có một người!) đến khi ông mắc tội âm mưu giết vua mà không bị tru di tam/cửu tộc, lại chỉ bị đi đày thôi – sự việc “phức tạp” khiến cho sử gia xưa nay quýnh quáng ghép tội hay kể ơn cho Phật Giáo! Lê Hoàn phải lo tranh chấp với các quản giáp Dương Tiến Lộc, Lưu Kì Tông. Sử còn ghi các giáp: Thái Đường (1117), Giao (của Phạm Ba Tư 1122), Phù Thu Liễu (1130), Cổ Hoằng ở Thanh Hoá làm phản 1192. Trên vùng Giao Châu cũ, các con của Lê Hoàn chỉ quanh quẩn ở phần trung châu nhỏ hẹp. Đời Lí bỏ “động” Hoa Lư dời về Đại La, lập chính danh cho sự quản trị phủ Đô hộ An Nam cũ, nhưng thu thuế thì tuy có sự ràng buộc vẫn phải cần nhờ đến các quản giáp, chủ đô (“hương ấp quan”) và chia phần cho họ (tiền hoành đầu, 1042). Các tập nhóm Lam Sơn của đầu thế kỉ XV rõ ràng gần biển hơn là với biên giới phía tây trên bản đồ ngày nay, vậy mà họ là những phụ đạo của các “mường”.

Đất riêng của Lí Trần ở cấp thấp nhất có xã quan như khi Trần Nhân Tông ban chức tiểu tư xã cho người (họ Trần!) đã cho vua bát cơm hẩm lúc chạy loạn (1284). Phải là đất riêng của họ Trần vì địa điểm đề cập nằm ở vùng biển, khu vực của Trần, và vì tất nhiên không thể ban chức trên đất của các hương ấp quan được. Khi Minh Tông than phiền “nước bằng bàn tay” mà đặt quan nhiều, tức là nhận ra sự thật đương thời chứ không phải vì khiêm nhường. Chuyện thế tập xảy ra lâu bền nên quyền bính ở các địa phương nhỏ này khá vững chắc, chứng tỏ là khi Lí suy yếu, một “ấp” (không nhỏ như ta tưởng về một ấp bây giờ) cũng tham gia vào biến cố quấy đảo (Đà Mỗ 1203, Châu Đình đem ấp của ông phụ vào Nguyễn Nộn 1215, Đỗ Ất làm phản ở đất Cảo 1215... theo vài chứng dẫn của Đại Việt sử lược). Những họ Mạc dù có khi chỉ được gọi là “tiểu thủ lĩnh” nhưng cũng được nổi bật vì chống đối, hay được cho là bộ phận của Lí như trường hợp dòng họ có ông Mạc Hiển Tích cũng chỉ đỗ trong khoa thi (1086) chọn được mỗi một mình ông (như Lê Văn Thịnh!) rồi ve bà Thái hậu mà không ai dám xử. Và ở đây nổi bật thêm quyền lực của các họ ngoại, nhất là họ Đỗ trong đời Lí. Chúng ta có thể hiểu tại sao Ngô Sĩ Liên tóm gọn thời kì Lí chuyển qua Trần vốn được nói rất dài, rất chi tiết trong ĐVSL. Những biến động trong sách này ghi từng địa danh với thật nhiều “ấp” nhưng không cho thấy chúng liên hệ đến một hệ thống hành chính nào lớn hơn cả để có thể định vị trí cho chúng. Vùng lớn chỉ có những từ mơ hồ “châu Lạng”, “châu Đằng”, “đất Hồng”... đã hiện diện ngay ở triều trước. Thế thì Ngô Sĩ Liên khi “hiệu chính, biên soạn lại” Đại Việt sử kí có cách nào khác hơn việc lược bỏ sách cũ thật nhiều?

“Hương, ấp” là danh từ chỉ các vùng chịu ảnh hưởng nền hành chính thuộc địa hay tiếp tục, của Lí Trần, điều đó cho ta thấy trên vùng trung châu có phần trực tiếp nằm dưới quyền vua Lí Trần, và vùng gián tiếp của các hoàng đế cai trị qua tay các thủ lĩnh thế tập. Bên ngoài các vùng đó, người ta sử dụng các từ cũng của quan lại Hán đã dùng, có chút tóm gọn hơn. Có vẻ “di”, “phiên” chỉ dùng cho người Chàm: Phiên là của người Hán chỉ rợ phía tây, Di là rợ phía đông: Có phải vì một lúc nào đó người ta nhận ra rằng đến Chiêm Thành bằng đường biển, nghĩa là đi về phía đông? Còn những người quanh Thăng Long thì tóm gọn ở từ Man, Lão, có khi chi li hơn với Sơn Lão. Ranh giới giữa người Man Di và người Kinh Lộ (chữ của Ngô Sĩ Liên) một lần được Lí Thái Tông phân định. Năm 1047, ông đặt trấn Vọng Quốc và 7 trạm Quy Đức, Bảo Ninh, Tuyên Hoá, Thanh Bình. Vĩnh Thông, Cảm Hoá, An Dân, các trạm đều “dựng ụ bia, để làm chỗ trọ cho người man di”. Như vậy là ranh giới tuy không được định bằng trụ xi măng nhưng cũng là có “ụ bia” phân biệt. Có vẻ đó cũng là những đống đá phân định ranh giới kiểu đồng trụ của Mã Viện, nay thêm cơ sở xây cất nhỏ xác lập quyền hạn chi li hơn trước. Trong 7 trạm có tên Tuyên Hoá mang dáng vẻ quen thuộc (mường tượng Quy Hoá trong sử chỗ khác, hay Tuyên Quang ngày nay) nhưng thật ra nó có thể cùng tính cách với 6 tên kia, đều mang ý nghĩa gia ngữ, tên chúc lành, chắc là của ông thư hoả nào muốn tỏ thông thái, bày ra. Cái hại lâu dài là bây giờ chúng ta không biết chúng ở vị trí nào trên đất nước ngày nay cả.

Lại cũng từ tổ chức Hán, vua Lí dùng danh xưng hành chính “châu” để chỉ những vùng coi là của trung ương Thăng Long có quyền vươn tới theo từng tình hình thực tế của địa vực và sự liên kết với người cai quản. Đã nói, vùng phía bắc và đông bắc Thăng Long giao thiệp sít sao với Tống nên vị trí các châu thấy xuất hiện nhiều, và hầu như chỉ thấy phía này mà thôi. Thủ lĩnh châu Tây Nông tâu việc Nùng Tồn Phúc “làm phản” (1039). Đất chấp chứa họ Nùng này cũng được gọi là châu. Quảng Nguyên tăng lên địa vị “châu” có họ Dương dâng hươu trắng (1124), lại có “tiểu thủ lĩnh” Mạc Hiền trốn qua Trung Quốc. Và cũng có chuyện Lê Bá Ngọc đánh Nùng Quỳnh và Mạc Thất Nhân ở châu Quảng Nguyên (1125). Như thế là nội một vùng Quảng Nguyên cũng có nhiều lãnh chúa cai trị, giành quyền nhau, kẻ chống người theo Lí, và rõ ràng danh xưng “châu” không có ý nghĩa hành chính sít sao mà chỉ là tượng trưng cho phần lí thuyết thống thuộc mà Lí giành lấy thôi. Châu Phú Lương hẳn còn gần kinh thành hơn nên được TT ghi là “phủ”, có Dương Tự Hưng được gả công chúa (Thiệu Bình, 1127), tham gia vào việc âm mưu giết Đỗ Anh Vũ (1150) bị quật ngược mà không hề hấn gì, chỉ bị “tội lưu ở nơi xa độc”
– một cách nói khác của việc trả về quê hương bản quán! Châu Lạng có họ Thân được gả công chúa nhiều lần (1029, 1066, 1167). Châu Vị Long là thành phần tiền phong của Nam Chiếu trên đường tràn xuống đồng bằng thì thủ lĩnh bị bắt giết (Hà Trác Tuấn 1012, 1015) nhưng rồi được gả công chúa (Khâm Thánh, 1082) như thế trở lại thành châu. Châu Phong khá đặc biệt: Đất của Ngự Man Vương Lê Đinh của Tiền Lê tuy thấy có chuyện Phật Mã (Thái Tông) đánh (1024) nhưng còn con cháu ở đó tiếp tục cai trị tập đoàn thiểu số đó, và được gả công chúa (KimThành 1036). Cũng một người họ Lê dòng đó làm châu mục Chân Đăng trong vùng (1096), cưới công chúa Ngọc Kiều (chuyện nhắc lại, năm 1113), gả người cho Lí Thần Tông (chuyện ở bia Phụng Thánh) như một việc trao đổi. Có điều vật đổi sao dời, Chân Đăng lại thuộc về họ Hà, chống Lí nên bị bắt (1193). ĐVSL chỉ ghi trống trơn “Thủ lĩnh Chân Đăng Hà Lê phản, bị bắt”, sự việc như thể là người ở Vị Long thuộc dân thiểu số khác, đã tràn sang chiếm quyền tập đoàn thân thuộc của Lí, đe doạ quyền lực Thăng Long. Ở phía này, nối tiếp từ Nghệ An, còn có các tập đoàn thiểu số phía Nam trong quân dân Chiêm Thành bị bắt làm tù binh dưới thời Thái Tông, Thánh Tông. Cho nên việc Thái Tông “đày” sứ Chiêm lên đây (1047) thật ra chỉ là cách đẩy người về bộ tộc quen thuộc mà thôi.

Châu Phong có Ngự Man Vương nhưng năm 1000, Lê Hoàn còn đi đánh dẹp dân làm phản chạy trốn vào núi Tản Viên. Trên đất này, Lĩnh Nam chích quái cuối Trần còn nhớ có người Man Áo Trắng “gác cây kết cỏ mà ở” (nhà sàn!) tuy đã “biết cày ruộng, dệt vải”. Chuyện kể kéo dài đến tận hồ Tây với nơi gọi là Hồ Thôn, nơi họ Lí đã lập đền thờ cho ông Thánh Gióng chưa thành dạng người anh hùng cứu nước. Đến năm 1207, dân Man Tản Viên còn kéo xuống gần kinh thành, “bè lũ rất đông”.

Tương quan giao tiếp của họ Lí với các tập đoàn phía tây kinh đô khiến cho ông thần sông Sở Bộ Đầu thành người mang họ Lí: Lí Phục Man. Năm 1218, Trần Tự Khánh đánh người Man ở Chương Mĩ, Hà Tây bây giờ. Chuyện của ĐVSL chép các năm 1184, 85 được người chú thích bản dịch TT cho là xảy ra trong vùng Hà Sơn Bình, thuộc các nhóm Mường ngày nay, vì có kể ra một quan lang: “bọn” Đinh Võ, nêu danh một tập đoàn bằng tên lãnh tụ, nhưng địa vực “thôn Đỗ Gia” lại chứng tỏ không khác Kinh Lộ nhiều. Ta gặp được một chỉ danh man khác: Lão, Sơn Lão. Đơn vị cư dân ở đây là sách, là trại như tên ở động Hoa Lư của Đinh Bộ Lĩnh. Nhà Đinh mất nghiệp, con cháu, dân chúng cũ bị hành hạ, xây thành trì tuy không bị gọi thẳng là man nhưng dấu vết gần man đã rất rõ. Từ 1005, nhóm Man Cử Long từ phía tây Thanh Hoá đã tràn xuống cửa Thần Đầu, nghĩa là thuộc vùng Hoa Lư. Sử gia ngày nay thấy vùng phát xuất thuộc đất người Mường bây giờ nên xác định là “Mường”, nhưng chúng ta không rõ tính chất của Cử Long là gì, họ vẫn ở đấy làm tổ tiên của người Mường ngày nay hay là đã dời đổi lấn sang phía đông vì bản thân bị thúc phía sau và có tập đoàn khác thay thế, pha trộn? Ngay trong vùng sông Đại Hoàng, địa điểm sau này thường nhắc về chuyện con cháu họ Đinh, trên vùng này năm 1157 có nhóm Sơn Lão Nông (Nùng?) Khả Lai nổi dậy khiến Lí Anh Tông phải thân chinh. Cuộc chiến thường xảy ra giữa giáp ranh Hoa Lư và rìa nam đồng bằng. Ví dụ năm 1211, Trần Tự Khánh đánh ấp Ma La, thua rồi thắng, chiếm núi Đọi (vùng Lê Hoàn cày ruộng trước), khiến người cầm đầu là Đinh Cảm phải chạy vào vùng Sơn Lão. Còn trong trận chiến 1205 với con cháu Đinh Tiên Hoàng thì có chuyện người Man Lão tên Quan Sạn đánh Ứng Phong, trại ruộng của Nhân Tông ngày trước, cũng trong vùng. Năm 1218 có người Sơn Lão tên Bạch Lăng đã có chức Minh tự rồi còn được phong làm Liệt hầu, chức ngang với một lần Lí phong cho Trần Tự Khánh. Như thế có thể nói tộc người từ Hoa Lư ở đông nam lên tây bắc, phía tây Đại La / Thăng Long có gần gũi huyết thống, phần lớn đều mang họ Đinh, luôn luôn có xung đột với Lí từ khi Hoa Lư thất thế, trong đó nhóm được gọi Sơn Lão là tập họp phản kháng mạnh nhất (trận đánh 1184 giết Thái phó “đàn bà” Vương Nhân Tử và trận trả thù năm sau của vương tước Lí có tướng suýt bị đứt cu). Hình như ở vùng phía tây, tây bắc kinh thành, nhóm tù binh Chàm cũng chen vào tranh chấp nhiều hơn là ta tưởng. Năm 1214 có “tướng quân” ở Cam Giá (xứ Mía) làm phản bị Trần Tự Khánh bắt. Một tướng của Khánh là Phan Lân muốn theo Nguyễn Nộn bị giết. Như thế theo về Nguyễn Nộn không phải chỉ có tướng tài “dụng binh như thần” Phan Ma Lôi được ghi chép trong TT mà thôi.

Một tên ”giặc” ở châu Phong (nhắc lại: đất phong cho Ngự Man Vương Lê Đinh) năm 1000, có tên Trịnh Hàng như là một nhân vật có dấu vết của tộc Thái, không rõ có dính dấp gì đến bà Trịnh Quốc của Lê Hoàn. Năm 1280, Trịnh Giác Mật lãnh đạo dân “ăn bốc, uống bằng mũi” ở đạo Đà Giang, nổi lên chống đối. Trịnh không phải chỉ là họ của gia tộc khi chuyển qua Việt mà còn là của địa vực như ta thấy trong các tên: trại Trịnh Kì có tù trưởng Xa Phần khi Trần đánh Ngưu Hống năm 1337, có trang Trịnh Sơn trong trận chiến 1421 thuộc châu Trà Lân, vùng của Trịnh Khả (nhân vật sẽ nói sau). Ở đây rõ ràng “trịnh” là chuyển âm của chữ “chiềng”/chieng (theo âm Pháp, Anh ngữ), tên chung chỉ bản trung tâm của một mường người Thái (như Xa Phần đóng ở Chiềng... nói trên), và tên địa vực đã chuyển thành họ tộc đoàn, có thể là của tộc đoàn cầm đầu địa vực. Như thế với sự gia nhập của tập đoàn Thái, người Việt bắt đầu có một “họ” không phải mượn của Trung Quốc. Tên Ngưu Hống xuất hiện năm 1067, đến “cống” Trần. Ông Hà Văn Tấn cho đó là người Thái Đen ở vùng Sơn La, và giải thích Ngưu Hống là từ tiếng Thái Ngù Háu (rắn hổ mang). Có điều các nhà dân tộc học đã phân biệt rõ ràng Tày và Thái, rồi thấy có những tập họp mang chữ “tày” trong phần nói về người Thái mà lại không giải thích, còn ông Hà Văn Tấn khi chú thích Dư địa chí lại dùng chữ Tày Đen, Tày Trắng. Có vẻ như thông thường, trước khi có định danh nghiêm túc (mà không bao hàm hết trong định nghĩa), người ta đã dùng lẫn lộn tên hai tộc người này, vì thế ta không lấy làm lạ khi ông Hoàng Văn Chí nói về họ Trịnh đã ghép là Tày và Tày Thái mà không thấy thắc mắc. Không như Đinh Lê gọi không phân biệt là Man (như cả khi nói đến, có thể là Mường, Cử Long), đến bây giờ thì các sử quan đã biết thêm về tộc người nên khi muốn chỉ địa vực đi kèm các cuộc chiến dưới đời Trần này, người ta đã dùng chữ “mang” (chữ Hán viết hai cách) để dịch đúng là “mường”. Thế kỉ XI trở đi, đất Việt đã thấy sự tràn lấn mạnh của tộc người Thái. Nam Chiếu mà thành phần bên dưới thuộc tộc Thái, “đi buôn” ở vùng Tây Bắc để cho Lí cướp được cả vạn con ngựa (1012). Áp lực Thái khiến thủ lĩnh Hà Án Tuấn phải trở cờ (1013), bị bắt, bị chém ở Kinh thành (1015) như đã nói, còn Nam Chiếu thì bị mất người, thiệt của. Cho nên từ 1048 đã có chuyến đánh Ai Lao, “bắt được người và gia súc rất nhiều mang về”. Trong chuyến “cống” năm 1067, có tên Ai Lao. Rồi 1183, Ngô Lí Tín đánh Ai Lao. Không thấy ghi chiến thắng.

Phần tranh chấp với các tộc đoàn phía tây không chứng tỏ sự thắng thế của Thăng Long như sử quan muốn cho ta thấy tài ba của vua họ. Trước đó, còn ở Hoa Lư gần hơn, Lê Hoàn đánh giặc Cử Long (Thanh Hoá), Đinh Toàn bị trúng tên chết (1001). Vụ giành ngôi sau khi Lê Đại Hành chết dẫn đến tình hình Cử Long chứa chấp kẻ thua là Đông Thành Vương Ngân Tích rồi lấn đến tận biển. Lí Thái Tổ đem binh đánh vì “giặc ấy càng dữ”. Về tương quan tranh chiến với các nhóm Thái, họ Trần cũng không cho thấy khả năng lấn lướt của mình. Chuyện Trần Nhật Duật khuất phục Trịnh Giác Mật có vẻ như chỉ là một giao tiếp bình thường mà sử quan đem tôn xưng bằng cách gán ghép với tích truyện họ học được về Đường Thái Tông và Quách Tử Nghi ra oai với Hung Nô. Với tập đoàn Ngưu Hống, sau hồi thuận thảo (“cống” 1067) thì có phản (1159) rồi họ phát triển thêm thế lực theo với sự lấn chiếm của Ai Lao trong vùng (1301) nên đổ vào lãnh địa Trần (“cướp nhà Hoài Trung”) khiến Minh Tông phải thân chinh (1329). Sử thần tán tụng: “Thượng hoàng đích thân chỉ huy, hiệu lệnh nghiêm minh, uy thanh vang đội, Ai Lao nghe tiếng chạy tan.” Nguyễn Trung Ngạn, người được mang theo để chép thực lục cho cuộc hành quân, thật không uổng công đề cử! Bởi vì thật ra chuyến ra quân ấy, tướng chết, binh thua, Minh Tông rút quân gặp thác ghềnh trở ngại, cầu thần giúp đỡ, hứa phong rồi trong vội vã, quên mất! Đối với Ai Lao, phần thất bại của Trần cũng khá nhiều qua những xác nhận rành rẽ hay có khi được che khuất bằng những tán tụng vua giỏi tôi hiền. Vừa khi quân Nguyên rút lui, Nhân Tông sửa soạn đánh Ai Lao (1290) nhưng không thấy ra quân vì tháng 9 năm ấy đói to. Sử quan kể chuyện này chỉ như một dịp cho các nho thần tán tụng ông vua trông xa nghĩ rộng mà thôi. Mãi đến năm 1294 mới thấy ra quân, “bắt được người và súc vật nhiều không kể xiết” nhưng vị thân vương làm tiên phong bị quân địch bao vây phải nhờ Phạm Ngũ Lão cứu mới thành công. Năm 1334, sử ghi Minh Tông ra quân, Ai Lao nghe tin chạy trốn, liền sai Nguyễn Trung Ngạn khắc đá ghi công rồi về. Rủi ro cho sử quan là trong chuyến chuẩn bị đánh nhau năm sau, Minh Tông xác nhận: “Năm ngoái định thân chinh rồi không được...” Và năm 1335 đó, Trần thua, Đoàn Nhữ Hài chết đuối, thêm Đỗ Thiên Hư đang bệnh đòi đi theo, chết trong hành quân cho sử thần có dịp khen vua, khen tư cách phục vụ của tầng lớp mình.

Sự thất bại nằm trong bản chất của tập đoàn cầm quyền Thăng Long. Trần Khắc Chung biết giới hạn của phe mình nên can Minh Tông đừng đánh Ngưu Hống mà đánh Chiêm Thành thì hơn. Tổ chức lãnh thổ của Lí trên đại thể giống như một cái kén nhiều vành như đã nói. Phần cốt lõi là gia đình vua với ruộng đất riêng và đã chứng minh bằng khảo cổ học trên các vùng xây cất đền tháp thờ các ông thần bảo trợ ruộng đất của vua. Vòng ngoài là của các tập đoàn yếu thế hơn nhưng vua Lí cũng không thể tranh cướp một khi có sự thoả thuận liên kết, ở đó chủ lãnh thổ hoặc nằm yên tại địa phương chịu phận nhỏ nhoi nộp thuế cho vua, hoặc đến triều đình làm quan lớn mà không cần lãnh lương của vua (vì vua không đủ khả năng bao cấp). Họ sống bằng thu nhập nơi vùng thế tập của mình – và tất nhiên có thế lực riêng. Vòng ngoài hết là các vùng xa lạ, ki mi cũ thời thuộc trị mà Thăng Long trên danh nghĩa thừa hưởng đã coi là thành phần đất đai của mình, và trong thực tế phải chứng tỏ quyền hành hoặc để đẩy xa mối nguy xâm chiếm của chủ nhân cũ, hoặc chống đối các cuộc các cuộc lấn chiếm theo khuynh hướng tự nhiên hướng về đồng bằng của các tộc người nghèo khó hơn. Lí làm được điều đó vì chiếm được một vùng sung túc (“cây lúa chiêm 9 bông” – mùa thứ hai, 1032), vì biết tổ chức chính quyền kiến hiệu theo kiểu mẫu của phương Bắc trên đà của tổ chức thời thuộc trị, lúc này hẳn qua trung gian những người cùng tông tộc xa đời trên đất Mân mà tiếng đồn thu dụng vang đến tận tai vua Tống. Tuy nhiên khả năng giới hạn của ông chủ ruộng, dù là chủ một vùng lớn cần người đến nỗi phải mở nhiều khoa thi tính toán làm sổ sách, khiến cho Lí không thể mở rộng cương vực về phía tây được. Công việc của họ chỉ là chống đỡ, điều mà sử quan của họ khi tán tụng chủ đã dùng chữ “đánh dẹp” kẻ không chịu nộp “cống”, kẻ “phản thần”. Trên căn bản đó của Lí, Trần mở rộng quyền hành hơn một phần vì thu tóm cương vực của Lí, khai thác thêm vùng châu thổ qua việc xây dựng đê điều, và nhân chiến tranh chuyển đổi triều đại, đã chiếm thêm đất đai của những kẻ thân thuộc với Lí hay chống đối Trần. Mặt khác, cuộc chiến chống Nguyên cũng góp phần vào việc xoá bỏ những vùng thế tập trước kia nhờ sức mạnh của kẻ chiến thắng: Tịch thu tài sản những kẻ theo giặc, trừng trị họ như trong trường hợp “xử tội đồ quân dân hai hương Ba Điểm và Bàng Hà”. Có điều nguồn gốc phát xuất cũng khiến họ phải hạn chế trong việc bành trướng về phía tây. “Nhà ta vốn người hạ lưu (vùng biển)...” Nhân Tông đã nói như thế. Ghềnh thác làm chùn tay người chèo ở đồng bằng, rừng sâu “nước độc” cản bước chân lính kinh thành, trang trại. Mãi sau, khi tình hình phức tạp hơn, với sự tranh chấp Đông Việt Tây Việt, Mạc của vùng đồng chua nước mặn cũng không thắng nổi Lê Trịnh trên thế cận sơn Thanh Nghệ sâu vào bên trong xứ Lào. Sự e dè trở ngại của Lí Trần sẽ mất đi khi có một tập đoàn gốc rừng núi về ngự trị ở Thăng Long / Đông Đô.
LÊ, LÀO: NHỮNG “NGƯỜI VÙNG CAO” VỚI NHAU

Nguồn gốc, thanh toán và chuyển đổi

Về tính chất tộc người của thủ lĩnh Lam Sơn, sử sách cho đến nay không ai dám nói rõ cả dù là sự xác định đã rành rành ra đấy. Sử quan viết về vua mình thì dùng những từ văn hoa đã đành: “Bực trượng phu sinh ở đời phải cứu nạn lớn, lập công to...” Người thời nay cũng mượn tôi thần cũ để tung hô mà khỏi mang tiếng tránh né: “ (Lê Lợi) sinh trong một gia đình ‘đời đời làm quân trưởng một phương’.” (Uỷ ban KHXHVN, Lịch sử Việt Nam, tập I, 1971, tr. 239, trích lời bia Vĩnh Lăng của Nguyễn Trãi.) Người ẩn danh trong tác phẩm này cũng là đồng tác giả của tập sách dày Khởi nghĩa Lam Sơn (bản 1977) với nhiều biện minh hơn. Các tác giả đã đặt những thắc mắc ngoài tính chính thống vào các lời chú vì cho rằng chúng vẫn “chưa đầy đủ và vững chắc để xác định thành phần dân tộc của Lê Lợi”.Tất cả những lời ca tụng tránh né có nguyên nhân là vì, với thời đại ngày nay ông vua có quyền sinh sát cũ đã choàng thêm cái áo thần thánh của bậc anh hùng cứu nước. Vì thế, họ nhất định cho là “hoàn toàn không có căn cứ” vì “mâu thuẫn với chính sử (Việt)” chuyện Lê Lợi đã đầu hàng Minh, làm tuần kiểm huyện Nga Lạc, những điều cũng ở trong các tài liệu Minh mà hai tác giả đã sử dụng rất nhiều. Nhưng sử quan xưa, dù phải nịnh bợ, cũng nhân một lúc thành thật của ông vua để ghi chép lại đôi lời bất ngờ: “Trẫm... (từng) đem hết của cải để phụng thờ chúng, mong khỏi tai hoạ... (và) việc dấy nghĩa binh chỉ là sự bất đắc dĩ thôi...”

Tính chất chính thống của thời đại bây giờ không cho phép ai khai thác thêm lời ghi cũ thì hà cớ gì phải phạm huý thêm để nói về tộc người thấp kém của ông vua khai sáng? Chỉ vì ông vua khi xuống đồng bằng làm chủ nước đã nâng cao địa vị dòng họ mình lên đến tột đỉnh, lại không biết níu kéo toàn thể tộc đoàn cũ của mình theo ngang hàng với lớp người ở trung châu, khiến ngày nay, tập đoàn Mường đó vẫn còn sống lạc hậu để người ta không dám nhận là nguồn gốc phát xuất của ông vua kia. Có nể nang lắm, không chối bỏ được thành phần vốn là nòng cốt lúc nguyên thuỷ kia thì người ta cố xếp lại trong một bức tranh “đại đoàn kết dân tộc”, cho bao gồm “những người con ưu tú của dân tộc thuộc các thành phần xã hội và dân tộc (sic!) khác nhau... chung một nhiệt tình yêu nước, một chí căm thù giặc sâu sắc và cùng chung một lí tưởng quyết tâm giải phóng đất nước (Lịch sử Việt Nam, I, tr. 240). “ Đồng bào Mường vùng Lam Sơn vẫn coi Lê Lợi, Nguyễn Thận là thủ lĩnh dân tộc mình” và gọi họ là Đạo Chăm, đạo Mục như các ông “đạo” Tày Thái Mường khác ghi trong TT. “Còn cha, ông của Lê Lai, người xả thân cứu Lê Lợi, đã nhiều đời làm tù trưởng xã Dục Tú, vùng Mường. Thanh niên Mường tham gia nghĩa quân rất đông nên nghĩa quân Lam Sơn còn được gọi là ‘đội lính Mường Lam Sơn’” (Các dân tộc ít người..., tr. 28, chắc là theo bản dịch Lam Sơn thực lục của Mạc Bảo Thần). Thì ra hai phụ đạo Dục Tú (Lê Lai) và Khả Lam (Lê Lợi), một người là Mường, người kia lại không phải, chỉ là kẻ nối nghiệp một ông (Lê Hối) từng “dạy học các nơi, di cư đến Như Áng và sau dời đến chân núi Lam Sơn (Khởi nghĩa Lam Sơn), không nói ra nhưng là ám chỉ một người Kinh có văn học, văn minh rõ rệt!

Định kiến kì thị mạn ngược và trung châu vững chắc đến mức trở thành tự nhiên, ngây ngô khờ khạo trong lập luận. Phan Huy Chú viết (Lịch triều... Nhân vật chí, tr. 324) về Trịnh Khả: “Vua (Lê Lợi) thấy ông biết tiếng Lào, sai mang tờ điệp nhờ vua Ai Lao giúp binh lương...” Dùng cụm từ “biết tiếng Lào” vì tác giả hồn nhiên nghĩ ông kia là người “Việt”/Kinh như ông mà không thấy Lê Quý Đôn nhắc chuyện Lê Lợi giao tiếp với một chức quyền ở Lào được mang họ Trịnh, và lại một nhà sư Lào để mả cho vua cũng họ Trịnh (Lam Sơn thực lục), nghĩa là những người đang được nói đến, không biết có họ gì khi là người Lào, nhưng người dùng ngôn ngữ Việt Hán đã mắc cho họ chữ “Trịnh...”! Không chỉ là giao tiếp bên ngoài, Lê Lợi còn lấy người họ Trịnh (như trường hợp ông cố, ông cha mình), sinh ra Quận Vương Tư Tề sau này. Phan Huy Chú (Lịch triều..., Dư địa chí, tr. 50) nói về “đất Tống Sơn tuy là nơi phát đạt to hơn cả nhưng từ trước tới nay chưa có người đỗ đại khoa”. Ông không chịu dẫn thêm cho ta hiểu đất Lam Sơn “phát đạt to” thành dòng vua Lê (theo ông là “Việt”) cũng không có người đỗ đại khoa, giống như Tống Sơn của nhà Nguyễn vậy. Ta dẫn ra không phải để ngụ ý tiếp tục chê lén như tác giả mà là để xác nhận các vùng đất sản sinh ra hai triều đại Việt vẻ vang ngự trị hơn năm thế kỉ kia, vốn thật là của “thiểu số”, không cần nhờ đến Khổng Mạnh cũng ngồi ở bậc cao, còn dân đại khoa mà tác giả hãnh diện thì cũng chỉ là thần tử của bọn Man/Mang kia, các ông nghè đó từng được một ông vua “mường mán” khác (Nguyễn Huệ) xin về dùng! Các tác giả Các dân tộc ít người... đã lôi những người ở vùng mạn ngược Đại Việt chống Minh để ghép vào từng tộc thiểu số ngày nay mà chừa ra thành phần của các người lãnh đạo, cho thuộc tộc Việt – như mình! Giá đừng hợm hĩnh vô lối, đừng mang tinh thần đại đoàn kết tân thời ra giải thích lịch sử thì người ta sẽ thấy ra một quá khứ Đại Việt vào đầu thế kỉ XV dồi dào hơn bức tranh “nghĩa quân” nhiều sắc mà chỉ có một màu, dù trong đó có kể nghĩa quân Áo đỏ, chắc là đồng tộc với nhóm A La / Hồng Di ở đông Côn Minh ngày nay, còn phía Lê Lợi thì có lúc gọi miệt thị là “Hồng y chi tốt” – bọn Áo đỏ!

Như đã thấy, tuy trưng lãnh đất Giao Châu của Hán Đường để lại nhưng Lí Trần đã không quản trị hết toàn vùng. Sự xâm lăng của quân Minh đã làm đảo lộn khắp Đại Việt đến mức độ gay gắt nhất. Quan điểm độc tôn về phương diện chủng tộc, đậm nét với việc trục xuất Mông Cổ, lại thêm mức độ chuyên chính quen thuộc bắt đầu từ ông vua Minh khởi nghiệp có thuyết Tống Nho nghiêm khắc phụ hoạ, khiến chính sách họ áp dụng ở Đại Việt, phần lãnh địa có sản vật nhiệt đới độc nhất của Đế quốc, cho người dân thuộc trị thấy chỉ có mỗi một con đường là phản kháng. Liên hệ với Thăng Long của Trần, có những người tưởng có thể nhờ cậy quân Minh lật đổ họ Hồ nên lúc đầu hùa theo rất đông. Lúc thất vọng quay giáo thì con cháu họ Trần nào cũng nghĩ mình có thể là vua Trần tương lai. Họ tranh đua với Giản Định, Trùng Quang. Các nô tì cũ tưởng có dịp từ địa vị pháp lí thấp nhất trong xã hội, vụt nhảy lên làm lãnh tụ, chủ vùng, và may ra, làm chủ nước. Thế gia các hương ấp chưa vào vòng kềm toả của Trần – những người của Hội nghị Diên Hồng cũ, nay thấy bị đe doạ mất quyền, mất mạng nên vùng lên phản kháng. Chủ nhân các vùng rừng núi thấy đầu hàng cũng không xong, như trường hợp Phan Liêu, Lộ Văn Luật... Thế là loạn tứ phương, không cần viện dẫn đến một tinh thần đại đoàn kết, ý thức yêu nước, yêu quốc gia giả định nào cả. Tập nhóm Lam Sơn có đủ hạng người quy tụ không phải là chuyện lạ nhưng điều cần thiết cho vấn đề chúng ta bàn ở đây, là nòng cốt của nó chính là tập họp thiểu số trong vùng mở đường cho những liên hệ đi sâu về phía tây Đại Việt, qua liên hệ trong giao thương, chiến tranh, chính các tộc người đó sẽ cai trị các vùng đồng bằng phía đông qua nhiều thế kỉ liên tiếp.

Địa vực của tập nhóm Lam Sơn khiến họ giao tiếp nhiều với tập nhóm tộc Thái vốn đã thành lập các trung tâm chính trị bề thế trên đất Lào ngày nay. Vì thế họ không chỉ gồm những người bản địa, hiểu theo nghĩa các sử gia dân tộc muốn ta công nhận. Chúng ta không thể biết rõ các thành phần Thái trong nhóm đã đến gần Lam Sơn vào lúc nào, pha trộn ở đây đến chừng mực nào, và cũng không thể coi họ thuộc quyền của Đại Việt Lí Trần được, như khi ta đã xét khả năng của các họ này trong sự vươn quyền lực đến những nơi xa xôi, xa Thăng Long, xa đồng bằng. Tuy nhiên rõ ràng cộng thêm với sự suy sụp quyền lực ở Thăng Long, nhóm Lam Sơn đã trở nên tự chủ và theo đó lại mạnh lên vì sự giao tiếp tăng tiến với phía tây. Việc Lê Lợi giao tiếp với một thủ lĩnh tộc Thái đóng nơi một vùng Chiềng gì đấy ở Ai Lao, việc nhờ cậy Trịnh Khả là bằng cớ về liên hệ kinh tế, vây cánh chính trị. Lam Sơn thực lục nhắc chuyện nhà sư núi Đá Trắng với tên xứ Phật Hoàng, là bằng cớ khác về tinh thần: Ông phụ đạo vốn chỉ biết có Giàng nay được sự phổ độ từ Ai Lao, nhận thêm tín ngưỡng Phật Giáo, dù là một thứ Phật Giáo phù thuỷ. Chính quyền ngoại trị mới ở Thăng Long phải lưu tâm đến họ là điều đương nhiên. Và khi phải chống với Minh thì họ phải tìm sự liên kết, cầu viện hay ngược lại, xung đột với các nhóm Thái gần cận. Giữa các tập nhóm này, sử quan Việt nhận ra Ai Lao là thành phần lớn nhất. Tên Ai Lao của sử Việt là từ đâu ra?

Như ta thấy, nhắc đến Ai Lao lần đầu là năm 1048 rồi lại có chuyện Ai Lao sang “cống” năm 1067. Không có chi tiết cho thấy sử quan đương thời biết rõ về Ai Lao như tập họp lớn về sau. Việc Ai Lao “cống” năm 1067 cùng với Ngưu Hống chứng tỏ đó là một tập đoàn gần kề nhóm kia, không có dáng gì là của một tổ chức địa vực lớn cả. Tên Ai Lao của Trung Hoa là chỉ một dãy núi chạy đến biên giới Việt, rồi chỉ một tập đoàn Di được nhắc trong Tiền Hán thư, sinh sống ở vùng thuộc tỉnh Vân Nam liên hệ đến tộc Shan bắc Miến Điện ngày nay. Từ hải cho thấy dưới đề mục Lão Qua, chú thêm Laos, khi xưa là Nam Chưởng, thuộc địa Pháp. Điều đó hợp với ghi chép của sử quan Nguyễn (Liệt truyện) trong đề mục Nam Chưởng mang các tên khác: Lao Long, Lão Quà Gia, Lão Qua, với kinh đô là Mang Long / Mường Luông (Luang Prabang), và xác nhận Ai Lao là tên xưa cuối đời Lê của nước Vạn Tượng đương thời. Nhưng vào thế kỉ XI của Lí thì chỉ mới có những nhóm nhỏ Thái thành lập độc lập, vậy có lẽ triều đình Lí đã có tin tức về các nhóm này và gốc gác của họ, nên lấy tên Ai Lao trong sách cũ mà gọi cho một nhóm liên lạc được với Thăng Long để từ đó gọi chung cho những tập đoàn Thái phía tây có xung đột với Đại Việt cho đến khi họ phát triển lớn thành “nước”. Trần đã có xung đột với Ai Lao nhiều lần (1290, 1298, 1301, 1334-35). Đó là thời gian thành lập vương quốc Chiêng Mai của người Thái lấn qua phía đông Mekong, đến vùng Luang Prabang, gây cơ sở địa vực cho Pha Ngum lập vương quốc Lan Xang (1353) trên đà tiến mãi dẫn đến xung đột với Đại Việt của Lê. Chúng ta có thể xác nhận đây chính là “Ai Lao” nói đến trong TT về thời này mà chứng cớ là Nguyễn Trãi đã ghi trong Dư địa chí của ông, thêm với từ “Lào” ngày nay, được viết gọn lại trong sách là (Ai) Lao. (Những địa danh ghi trên bản đồ của Việt Nam ngày nay có đủ các thanh giọng, đúng hơn, khác với trên bản đồ của người Pháp chẳng hạn. Các nhân danh cũng vậy.)

Tất nhiên, lúc khởi đầu, xung đột với dòng họ Pha Ngum là to lớn nhưng nhóm của Lê Lợi cũng không tránh khỏi sự va chạm với các thế lực địa phương, trong đó hẳn có các nhóm Thái, nằm tràn trên vùng được coi là khu vực thẩm quyền cũ của Trần và phần đất Ai Lao muốn lấn tới. Xung đột nhỏ là chuyện ghi trong Lam Sơn thực lục với “phản thần” Ái ở sách Nguyệt Ấn, và Đỗ Phú ở thôn Hào Lương gây bức bách khởi nghĩa. Nhìn kĩ lại Lời thề Lũng Nhai (bản Hoàng Xuân Hãn chứ không phải là bản sửa lại của Khởi nghĩa Lam Sơn) thì thấy ban đầu cũng chỉ là của một tập họp người làm “lễ tâu cáo” lên “Vua Trời, Hậu Đất” để chống lại “bè đảng nào vì muốn xâm tiếm... sắp vượt cửa vào để làm hại...” (Tất nhiên một tập họp mang tính chất đại diện lớn rộng về mặt địa vực, tộc người như thế này là cơ sở có thể dẫn đến thành công nếu nổi lên chống đối, nhưng đó lại là vấn đề khác!) Các nhân vật họ Đỗ sau này cũng làm lớn trong đời Lê, từng được lấy họ vua nhưng gốc gác thấp kém không mất đi qua nhận xét của người “trí thức” hơn: Lê Thánh Tông chê Đại đô đốc Lê/Đỗ Khuyển “như thỏ khôn giữ mệnh”, còn Đỗ Bí, “chức cao nhất vào hàng tể thần... chỉ biết sắp gà vào nồi mà để cá kình lọt ra ngoài lưới”, tội được ghép ngang với một Đỗ Trượng nào đấy. Cũng là nhỏ nhưng cùng một cơ sở xung đột là sự trả thù của Tư mã Lê Ngân lúc thành công đối với Phạm Mẫn, người tranh ruộng trước kia với đầy tớ của Ngân (ghi lại năm 1434). Xung đột nội bộ của tập nhóm Lam Sơn là chuyện giết Lê Lai, một phụ đạo khác (1427), chuyện nhóm Thái Trịnh Khả lên cầm quyền (1437) mà khiến Đại tư đồ Lê Sát phải tâu vua: “Khả lên cầm quyền thì thần nguy mất!” Với các tập họp sắc tộc khác trong vùng thì có Lộ Văn Luật dèm pha Lê Lợi với Ai Lao, có Phan Liêu chịu quy phục mà cũng không thoát. Các thổ hào họ Cầm trong vùng dính dáng với các địa danh (Kham/Cam Môn, Cam Cát...) có Cầm Bành giữ phủ Trà Lân cho Minh, đầu hàng mà được Lê Lợi buông tha lúc đầu hẳn vì thế lực riêng trong vùng. Có Cầm Quý của châu Ngọc Ma, hợp tác với Lê Lợi (1420), nuôi Trần Cảo, chắc không phải là thương người thất thế mà vì mưu tính riêng, khiến cho Cảo khi thấy nguy đến tính mạng lại muốn trở về chốn nương thân cũ. Cuộc xung đột lớn với chúa Ai Lao, Lan Kham Deng (cầm quyền 1416-1428), được TT vẽ ra như một sự phản bội bởi vì cho rằng họ từng giúp Lê Lợi lúc khởi đầu (1419) mà không thấy đó chỉ là làm việc dùng người ngăn chặn thế lực Minh. Cho đến lúc thấy Minh còn xa mà quân Lam Sơn lớn mạnh lại gần sát nách (tin tức do Lộ Văn Luật cung cấp?), họ phải tự lực ra tay (1421) và tiếp theo, hợp tác với Minh (1422) để tiêu diệt nguy cơ trước mắt. Mưu tính của họ không thành công, Lê thắng Minh dù đem toàn bộ lực lượng về tận Đông Đô xa xôi, nhưng đất căn bản Lam Sơn (trở thành Lam Kinh) với những cuộc hành quân trong quá khứ trên vùng núi rừng xa lạ, đã trở thành mối đe doạ thực sự cho các tập đoàn Thái mới cũ muốn yên thân hay đang trên đà nống ra.

Sự thiệt thòi trước tiên đến với các tập họp vùng bắc, tây bắc Đông Đô khi Lê muốn củng cố quyền hành trên đất mới, lo thu dọn triều Trần cũ. Trần Cảo làm vua hờ cho Minh lấy thể diện rút quân, đã bị giết (1-1428) thì tới lượt những người họ Trần có danh vọng sờ sờ trước mắt phải lo toan. Khôn ngoan hơn, khi thấy Lê có mòi thắng thế (cuối 1427), viên Phán đại lí chính (coi việc hình ngục) họ Trần “tâu với vua là vì tính ngông cuồng nhiều bệnh, xin được xuất gia”. Sử thần “không rõ tên” (?) nhưng đã nhận “vua muốn đền công lao” thì hẳn Trần không phải là thứ vô tích sự; và người kia “vội cắt tóc” hẳn là thấy tình hình nguy cấp, cho nên sau đó “không biết đi đâu”. Biệt tích là phải, vì tuy tuyên bố không tham gia chính trị nữa nhưng còn chường mặt ra ngoài là còn có cớ cho người ta giết. Minh cứ đòi tìm con cháu nhà Trần thì không thể báo cáo họ đã chết hết một khi Tả tướng quốc Trần (Nguyên) Hãn của triều mới dù được cho đổi sang họ Lê vẫn rõ ràng là dòng dõi Trần Nguyên Đán. Thái bảo Phạm Văn Xảo cũng đã được cho họ Lê, đáng lẽ không việc gì, rủi ro lại được mang tên Trần Văn Xảo trong việc “tuỳ nghi” cho có chứng cớ trong hội thề với Vương Thông, do ông quân sư Nguyễn Trãi viết cho mạnh thế chính danh của lực lượng mới. Thế phải chết là đúng rồi! TT khi nói đến sự việc này chỉ nhắc như một điều bên lề về tư cách của bọn nịnh thần, về một sai lầm mà biết hối tiếc của ông vua mở nước. Buông lời chê trách chỉ có những người xa đời không thấy chuyện vạch ra có hại cho bản thân như Lê Quý Đôn, Phan Huy Chú. Với đương thời, liên hệ bên lề đến vấn đề, chỉ còn giữ lại bản “Chiếu bình Phục Lễ ban sư” (Nguyễn Trãi... tập 2, tr. 150-53) cũng của ông Quân sư Nguyễn Trãi, lúc này là Quan phục hầu, thảo ra. Chi tiết thật ít để ta có thể hiểu ngọn ngành nhưng cũng đáng quan tâm vì như đã nói, tờ chiếu cho thấy những biến động trên vùng châu thổ lần này lan đến tận biên giới xa mà một triều đại gốc vùng cao giải quyết được dễ dàng hơn chính quyền gốc “hạ lưu” cũ.

Tờ chiếu bá cáo với quan dân Đại Việt về việc đánh dẹp Đèo Cát Hãn, tù trưởng Mường Lễ, nơi mang tên mới: châu Phục Lễ (1432). Chiến trận chống Minh như đã nói lan đến rừng núi vùng tây bắc của Đại Việt bởi vì đến thời Minh, triều đình Hán tộc đã có mặt vững vàng trên vùng tây nam của họ nên có thể sử dụng đường tiến quân theo triền sông Hồng và các phụ lưu, không phải chỉ lệ thuộc vào lũng Lạng Sơn như xưa. Cho nên khi quân Lê tiến ra vây thành Đông Đô, chém Liễu Thăng khiến quân Mộc Thạnh từ Vân Nam xuống phải tan vỡ thì các tù trưởng vùng đó thấy lẽ khôn ngoan là phải liên kết với Lê. Nhân vật có liên quan ở đây là Đèo Cát Hãn, được dụ về cuối năm 1427. Xa Khả Tham thuộc vùng gần hơn so với Đèo Cát Hãn, đã theo về từ vài tháng trước. Nhưng Đèo Cát Hãn, như lời kể trong chiếu ban sư, cũng không dễ dàng khuất phục. Cuối năm 1430, Lê đem quân đánh Bế Khắc Thiệu, đầu 1432 thắng Đèo Cát Hãn. Lời chiếu kể tội liên can: “Năm ngoái ở trấn Thái Nguyên, thằng (Bế) Khắc Thiệu mưu phản, thật do thằng Hãn gây hoạ. Nay thằng (Đèo) Cát Hãn làm loạn lại bởi âm mưu của thằng Xảo...”

Ta không thể biết gì hơn về âm mưu liên kết trong ngoài đó. “Thằng Hãn” là Trần Nguyên Hãn, “thằng Xảo” là Phạm Văn Xảo. Phan Huy Chú với ảnh hưởng của tiềm thức nghiêng về phe trung châu nên cho rằng Hãn thấy việc xa lánh Lê Lợi là phải: “Ông (Hãn) nói riêng với người thân: ‘Nhà vua có tướng như Việt Vương (Câu Tiễn)... không thể cùng sung sướng được.’ Ông xin về hưu, vua cho... Có người cáo ông mưu phản. Vua sai lực sĩ xá nhân bắt về hỏi. Thuyền đến bến dưới xã Đông Sơn, ông giận uất khấn với trời rằng: ‘Tôi với vua cùng mưu cứu dân, Nay nghĩa lớn đã định, vua lại muốn giết tôi, hoàng thiên có biết xin soi xét cho.’” Nhưng chúng ta cũng có thể nhìn vấn đề kĩ hơn. Những “lực sĩ xá nhân” đi bắt hẳn là thuộc đội Thiết đột nòng cốt tin cẩn của Lê Lợi và chắc cũng không phải chỉ có 42 người ngồi cùng thuyền với Hãn. Nói là oan nhưng Phan Huy Chú cũng cho thấy Trần Nguyên Hãn “về làng làm nhiều nhà cửa và đóng thuyền chở binh khí”. Để làm gì, mơ làm Phạm Lãi ngao du sông nước (Tây Thi đâu?) mà chất binh khí theo, để làm gì? Biết vua nghi mà vẫn làm nhiều nhà cửa thì nếu không ngu độn tất cũng là có ý xây dựng đồn binh để lo thân. Trần Cảo bị giết đầu năm 1428, sứ sang Minh báo tang trở về mang lệnh vua Minh tìm con cháu nhà Trần rồi chỉ mấy tháng sau sứ Minh lại sang thúc giục tìm cho ra, ông cháu Trần Nguyên Đán ngồi ngay trong triều có thấy yên tâm không? Xin về quê mà vua bảo mỗi năm phải đến chầu một lần, gương “về chầu” mà thực ra là làm con tin đó, Hãn chắc phải hiểu như sẽ xảy ra về sau với mấy ông phụ đạo hay con cháu họ nằm ở Đông Đô, lúc vua vui thì tha, lúc buồn thì giết. Hãn phải lo thân và chuẩn bị tìm người liên kết. Bế Khắc Thiệu có mặt cùng phe trong chuyến thề bồi của Lê với Vương Thông, ở địa vực tương đối gần, là ứng viên ưu tiên nhất của ông tướng từng xông pha trận mạc, không chịu bó tay chờ người đến bắt. Có điều cơ may của thời tạo loạn đã qua, không dễ mỗi một lúc lại gây nổi cơ đồ cho nên Hãn phải chịu chết. Chết vì bão lật thuyền hay vì người anh hùng vùng lên lần chót? Và ông cháu ngoại Trần Nguyên Đán nghĩ gì khi phải viết chiếu kết tội người anh em bà con? Chỉ vì mối liên hệ đó mà chính ông cũng phải nằm ngục, cho nên thảo chiếu cho vua rồi mà chưa an tâm, ông còn làm ráng một bài thơ ca tụng chiến công bình Phục Lễ. Mưu mô cho nhiều thêm thì cũng chỉ dẫn đến vườn Vải mà thôi.

Trong biến cố này, ngờ rằng cũng có sự tâng công của một người nguyên họ Trần: Trình Hoành Bá. Sử quan nêu sự hối hận về sau của Lê Lợi, có nhắc tên những người nịnh hót bị bỏ ra ngoài mà Thái Tông (đúng hơn, là một phe nhóm triều thần) muốn dùng lại. Đám văn quan trung châu dựa thế ông vua khởi nghiệp, cương quyết chống đối nên thành công. Vấn đề đáng chú ý ở đây là trong loạt người bị phế đã kể, nhóm Nguyễn Thiên Tích (từng chú thích Dư địa chí của Nguyễn Trãi) lại nhắm riêng vào một người, “sợ Hoành Bá ở trong quân nhất định sẽ gây chuyện trở ngại, nên thích chữ vào mặt, đuổi về làm dân”. Chuyện xảy ra vào lúc ông vua con mới lên (1434), năm sau mới có lệnh kị huý đổi họ Trần làm họ Trình, nhưng rõ ràng là sử quan viết theo lối hồi tố. Vậy thì sao lại có sự thù hằn riêng biệt ghê gớm đến thế nếu phe nhóm trung châu của Tích không cho rằng kẻ kia ít ra cũng được coi là người cùng quê hương bản quán mà đi tố cáo chết người thì đó là một hành vi phản bội không thể tha thứ? Không thể nhắm vào người của phe phái khác thì tập trung vào người cùng phe thất thế như mình vậy.

Trường hợp Phạm Văn Xảo bị ghép với Đèo Cát Hãn khó liên hệ hơn. (Có thể vì chúng tôi không có một tiểu sử của Phạm Văn Xảo.) Nguyên chú của tờ Chiếu trên không biết của ai, nhưng chỉ lặp lại lời bên trong gán tội cho Xảo mà thôi. Có lẽ chuyện Xảo xảy ra muộn hơn của Nguyên Hãn vì mối liên hệ với Trần ít rõ hơn, nhưng sự thể đã xảy ra với Hãn thì Xảo cũng thấy là sẽ tới phiên mình. Kẻ được Lê Lợi sai chiêu dụ Đèo Cát Hãn năm 1428 là một người họ Trần: Trần Hồ. Mối liên hệ gán ghép với triều cũ thật rõ rệt (ít ra là trong ngụ ý của Lê Lợi). Lời Chiếu cho thấy rõ Đèo Cát Hãn là một lực lượng đang lớn mạnh ở vùng Tây Bắc, Xảo muốn cứu lấy thân hẳn phải trông chờ về phía đó. Nhưng quân lực Lam Sơn vừa thắng Minh xong, nhóm Thái ở Mường Lễ cũng như các nhóm tương tự khác không thể đương cự nổi.

Tờ Chiếu “ban cáo thị cho thần dân thiên hạ” trên là một xác nhận quyền lực của tập đoàn lãnh đạo mới: “Phàm kẻ làm bề tôi nên lấy Hãn, Xảo răn mình, là kẻ phiên trấn nên lấy Cát Hãn, Khắc Thiệu răn mình thì thần dân của ta có thể cùng hưởng phúc lợi muôn đời mà được tiếng lâu dài ở đời sau.” Ở lời hăm doạ có ve vuốt này, ta thấy Lê Lợi và tập nhóm Lam Sơn của ông chứng tỏ sự cố gắng đối xử không phân biệt đối với các lãnh tụ cả hai vùng cao thấp. Hội thề với Vương Thông có tên các thủ lĩnh địa phương, trong đó có Bế Khắc Thiệu, Ma Luân (?). Hoàng Nguyên Ý, phụ đạo trấn Thái Nguyên là Thượng tướng. Phụ đạo Mường Mộc là Xa Khả Tham (sau được ban họ Lê) có tước Trụ quốc Quan phục hầu – Nguyễn Trãi không có phần “trụ quốc”; Xa Miên, chắc là bà con với ông phụ đạo kia, có chức Thiếu uý chỉ kém cấp bậc với chức Thái uý đầu triều, rồi Đèo Cát Hãn chức Tư mã, Đèo Mạnh Vượng, con Hãn, được chức Tư không... Ngay cả “nữ sử (nữ quan) nội thần” của vua (Thánh Tông) cũng có người Chàm (sự việc giết người năm 1509). Việc phong quan chức dù có ý chiêu dụ nhưng căn bản là xây dựng bản thân tông tộc nên khi thấy nguy hiểm là họ Lê giết, không cứ trong ngoài, đồng bằng rừng núi. Có điều sự đe doạ ở ngoài biên mang tính cách địa vực nên để lại dấu vết thay đổi trên cương vực lãnh thổ.

Trong lời kể tội Đèo Cát Hãn thấy ông chúa Thái này có tham vọng rất lớn. Không chịu về “chầu” Đông Đô mà còn mở rộng cương vực, liên kết với các nhóm nhỏ hơn lấn đất Việt, rồi tự nhiên theo tương quan cùng tộc Thái, lại chuyển qua chiếm đất Ai Lao, vấn đề Đèo Cát Hãn không còn chỉ là của địa phương mà nối kết với những va chạm khác, trở thành của hai nước Đại Việt và Lào. Sự tranh giành quyền bính ở Luang Prabang cũng là cớ để Lê can thiệp (1434), mở rộng cương vực, cai trị trực tiếp: “Bấy giờ các mường của Ai Lao, tuy ngoài mặt nói là quy thuận nước ta, nhưng vẫn tráo trở bất thường, nên triều đình phải đặt quan ở những nơi đó để trông coi.” Tuy nhiên sự tranh chấp bên trong triều đình Đông Đô đã làm chậm phần nào sự lấn chiếm. Với các nhóm Thái lớn như Bồn Man, Lão Qua, họ chỉ giương oai, với các nhóm nhỏ, họ khích động cho đánh lẫn nhau, khi cần thì ra quân địa phương đàn áp để giữ yên vùng biên giới thủ đắc.

Sự rối loạn bên trong cung đình sau khi ông chúa khởi đầu chết không phải là điều bất ngờ. Chính Lê Lợi cũng thấy trước nên “khóc” lo lắng cho Đinh Lễõ: “Nếu trẫm không còn thì còn ai biết khanh nữa, sợ từ đây bị giáng truất mất thôi.” Nguyễn Thị Lộ “dèm” khiến ông mất chức không phải là vì ganh tị như sử quan nghĩ, nhưng ở đất kinh thành văn học mà ông đầy tớ cũ của chúa chỉ có mỗi việc là “sớm tối chầu hầu, không lúc nào rời bên cạnh”, làm sao cho người ta nhớ đến công xưa lúc hoạn nạn phá vây, đánh giặc? (Cũng may là chỉ biết hầu hạ, không dám chen vào các tranh chấp phe phái nên được chết già, quá thọ!) Đó cũng là một hình thức trả thù của nhóm trung châu vướng víu với thời cũ, vốn chỉ có thể nho nhoe bằng chữ nghĩa, nay cậy vào thực tế trị nước mà lớp võ tướng Lam Sơn không đủ khả năng, có lúc phải cầu cạnh. Sự phân hoá bè nhóm trên đất lạ, trong tình thế mới cũng trở nên phức tạp hơn. Vì các sử quan không để lại chi tiết nên ta không thấy rõ tình thế nhiều hơn, nhưng có vẻ căn bản của những biến động lúc đó là do nhóm cầm quyền Lam Sơn phải thích ứng với vai trò trị nước khi nằm ở trung châu. “Bè đảng riêng tây” là điều Lê Lợi đã thấy. Nhóm Lê Sát thuộc lớp người xuất hiện ngay từ lúc đầu, có Lê Sát cứ đòi giết người, Lê Ngân trả thù vặt từ hồi “tiền khởi nghĩa”, có Lê Ê “không biết một chữ”... đó là nhóm Mường thân cận của Lê Lợi. Nhóm chống đối là Lưu Nhân Chú gốc phía bắc Đông Đô tham gia đơn lẻ nên yếu thế, bị giết trước nhưng Trịnh Khả nhóm Thái còn thế lực từ chính nơi khởi nghĩa, bền dai hơn nên đủ sức chống lại. Sự thành công còn nhờ ở nhóm văn quan trung châu, như đã nói, tuy không có thế lực quân sự nhưng có lí thuyết trị nước, đem nhồi nhét ý thức quyền tuyệt đối của bậc chủ tể vào óc ông vua trẻ để hạ tể tướng Lê Sát, người hành xử theo cung cách những ngày cũ: “Khép cho thần tội chuyên quyền, ấy là tội của thần do Tiên đế mà có cả.”

Xung đột của văn quan trung châu với nhóm “trí thức” Lam Sơn thấy trong nhiều lần tranh cãi về cách thức điều hành đất nước. Hạn hán đã lâu, người ta chỉ “rước Phật (Pháp Vân – cái cục đá của Hồ Quý Li để lại) đọc chú để cầu mưa”. Nguyễn Thiên Hựu không biết đến chuyện ông vua mở nước đã quy y từ ngày còn trong rừng, nên lấy kinh sách ra can ông vua con: “Bệ hạ sửa đức, tha tù oan, thả bớt cung nữ mà trời không mưa thì xin chém đầu thần...” Có chút mưa nhỏ sau đó, bị Lê Sát hù doạ, hẳn ông quan văn ăn không ngon ngủ không yên một thời gian dài (tháng 4-1434). Ba năm sau lại xảy ra chuyện tranh chấp về lễ nhạc giữa Lương Đăng và nhóm Nguyễn Trãi dẫn đến cái chết hụt của Tham nghị Nguyễn Liễu dám cả gan bài bác hoạn quan, dù lúc này Lê Sát đã bị giết. Thế rồi Trịnh Khả, Trịnh Khắc Phục bị hạ tiếp chỉ vì biết chuyện kín trong cung, dù sao cũng là của riêng nhóm Mường: “Diên Ninh (Nhân Tông) tự biết mình không phải là con của Tiên đế...”

Sự hiểu biết về “cách làm vua” của nhóm này phải có thời gian để thâm nhập. Các tờ chiếu thăng giáng của Nguyễn Trãi viết cho Lê Thái Tổ, các lời “can gián” của văn quan Đông Đô cho Thái Tông, Nhân Tông, các lời khích bác tố cáo lẫn nhau của tập đoàn lên xuống quyền bính, cho ta thấy rõ điều đó. Ông phụ đạo ở nhà tranh lên làm vua thấy dị ứng với nhà cửa “quy mô lớn lao lộng lẫy”, thấy rối rắm phiền phức với bọn nịnh thần trung châu nên răn đe: “Lệnh cho bách quan không được làm những việc xưng tụng công đức viễn vông cùng bày đặt linh đình những lễ nghi yến hạ.” Tư Tề “tuy tư lự chưa thật chu đáo (nhưng) mà tai mắt cũng đã thâu nghe sự thế”, được coi là người kế nghiệp (1429), có xác nhận chính thức (1431). Theo thói tục, như Lê Lợi là con út mà cai quản gia đình khi anh chết, việc chỉ định làm chủ đất nước lúc này có kèm theo người em phòng hờ. Thế mà không đợi để thời gian thực hiện sự chuyển tiếp, chỉ hai năm sau Tư Tề lại bị truất phế vì “không hiếu với cha mẹ, ngược đãi quần thần...” Ông vua dần dà cũng thấy ra rằng người con lớn này – chắc coi quan triều như đầy tớ trong nhà ở góc rừng Lam Sơn xưa, đã không thích ứng kịp với thời thế! Ông em cũng chẳng hơn gì, sở dĩ còn ngồi đó chỉ vì ông cha không còn sống để ra sắc chỉ giáng lần nữa. Nhưng lần này đã có cơ chế định cho khuôn phép tuy ông chẳng chịu vào khuôn. Thầy vào dạy, cậu bé vua 12 tuổi đứng dậy bỏ đi; cậu không chơi với bạn bè sách vở mà chỉ nô đùa với bọn hầu hạ trong cung, chắc vì chúng nói nhiều điều thích thú hơn chữ nghĩa xa vời. Nhóm hoạn quan Đinh Thắng ngày sau bị giết vì can Nguyễn Trãi không nên đưa Nguyễn Thị Lộ vào cung cho ông vua sàm sỡ để mưu tính thế bêntrong, những người này không nghĩ rằng chính họ đã gợi chuyện thích thú cho cậu bé lúc trước. Vú nuôi chỉ là đầy tớ, sao bảo đừng mắng chửi? Cầm cung bắn chim mà bị can ngăn thì sao không bắn thẳng vào kẻ không cho mình hưởng vui thú? Có voi sao không tập cỡi? Sao không cho nó đánh nhau với dê núi xem “ai thắng ai”? Mà triều đình có khá gì hơn không, họ còn chăng lưới săn trước cửa kia mà!

Bà Thái hậu họ Nguyễn có thể không chàng ràng với ai được, nhưng tiếng đồn Nhân Tông “không phải là con của Tiên đế” chứng tỏ tổ chức cung đình Lê, dù có hơn Trần chút ít, cũng không được nghiêm túc lắm. Chứng cớ khác là Dương Thị Bí ghen lồng lộn khiến Thái Tông phải truất mẹ, phế con. Sự phân hoá bên trong khiến Nghi Dân đủ người để làm việc giết Thái hậu và vua. Và có người họ Trần chen vào biến cố.

Hình như có sự bất nhất của sử quan trong việc ghi các tên người Trần/Trình này. Chưa có lệnh đổi họ thì đã có Trình Chân (1434) chắc là Trần Chân, lệnh đưa ra rồi (1435), và cả khi các lệnh tiếp theo sau này của Lê Thánh Tông (1661, 1666) xuất hiện, vẫn có các tên Trần Hiển (1437), Trần Bàn (1665), nhưng có thể nghĩ rằng TT vốn là của nhiều đời nên sự sơ hở vẫn có thể xảy ra, chưa kể trường hợp có những người quá thân cận với vua như Trần Phong của Thánh Tông. Nhưng phần lớn có vẻ sử quan đã tuân thủ nghiêm nhặt. Họ Trình hiếm hoi trong các trang sử trước đó, lại nổi lên rất nhiều vào thời Lê sơ, với một loạt quan xử kiện (1448, 1449), nổi bật là công việc đi sứ qua Minh, rõ ràng là cần người văn học mà triều mới chưa có: Trình Nguyên Hi (1435), Trình Chân (1434, 1446, 1451, trong chuyến rắc rối ở biên giới 1456). Trong chuyến sứ đi đòi người bị Chiêm Thành bắt (1449) có tên Trình Nguyên Đỉnh, rõ ràng đó là Trần Nguyên Đỉnh theo dòng tên người quen thuộc vào cuối Trần. Nguyên Đỉnh lúc trở về được phong là Chính sự viện đồng tham nghị. Tất cả minh chứng một tập họp họ Trần cũ, qua biến nạn xảy ra với những người đồng tộc, chịu vào khuôn phép, đã có mặt trong triều mới, và nhân thấy có cơ hội cũng muốn ngoi thêm lên với toan tính riêng. Trong cuộc đảo chính của Nghi Dân, sử quan kê ra một dọc Phạm Đồn, Phan Bang, Trần Lăng (Trung hưng kí thêm Ngô Trang) nhưng đến khi lập bảng quân công phản đảo chính thì được kể: “Xướng nghĩa trước và hạ thủ đầu tiên là Lê Nhân Thuận, đã chém giặc (Trần) Lăng (bè đảng có đến cả trăm người!)” Tên Lê Nhân Thuận trước đó không thấy có trong nhóm chủ trương, mà được kể công đầu, vậy lí do công tích là ở bản thân người ông ta giết kia. Và Trần Lăng không đổi làm Trình Lăng chỉ vì sử quan muốn nêu đích xác nguồn gốc. Cho nên lên ngôi xong là Thánh Tông nhắc lại lệnh kị huý, hai lần.

Tập họp quyền bính lúc này lại trở về với nhóm nòng cốt Lam Sơn. Tuy có việc cạnh tranh tiếp theo là Lê Lăng đòi lập Khắc Xương (bị giam chết 1476) thay Nghi Dân nhưng Lăng sau đó bị giết (tháng 8âl. 1462), quyền hành còn lại trong tay Nguyễn Xí, người trông coi đàn chó săn của Lê Lợi trước kia. Nguyễn Xí muốn nổi bật, và đã thấy thành công khi con là Sư Hồi làm thơ-rơi nói xấu, tố cáo Lê Niệm, Lê Thọ Vực, Trịnh Văn Sái, Nguyễn Lỗi, những người cùng nhóm lật đổ Nghi Dân, thế mà Thánh Tông lại bênh. Thư tố Sư Hồi mưu phản được Thánh Tông đưa xem và an ủi. Những người bị tố cáo kia phải ngậm miệng và chắc là càng phải cố công phục vụ nhiều hơn, tránh cái hoạ của Lê Lăng xảy ra chỉ vài tháng sau. Thánh Tông cần Nguyễn Xí, như khi “tâm sự” với Sư Hồi, tỏ ra biết chuyện mà có ý thóc mách trong thế còn thấy mong manh của mình (1465): “... Án lớn xảy ra hơn... bắt nhiều con em nhà quyền quý... Người ta nói đến cả Cung Vương (Khắc Xương) và Lê Niệm...” Điều này chứng tỏ sự tranh chấp của các phe phái lúc bấy giờ vẫn còn nằm ngoài quyền uy của ông vua mới. Chỉ dần dà với ngày tháng, ông mới tập trung được quyền lực như lời chê khéo của sử quan Vũ Quỳnh (1453-1516): “(Vua) lấy người thân (Nguyễn Xí) làm chức chỉ huy, dùng họ nhà mẹ làm việc duyệt xét.”

Đi sâu vào phía tây
Nhưng rốt lại, kết cục của những biến động đó đã đưa lên một ông vua đủ văn tài, thấu hiểu nguyên tắc trị nước để dân trung châu không dám coi thường mở miệng dạy vua mà trái lại bị vua giở sách thánh hiền mắng không kịp vuốt mặt. Sau nhiều trận giết nhau làm mòn sứt phe phái, võ tướng cũng vào khuôn phép hơn. Tổ chức nội bộ vững vàng, thế là lực lượng Đông Đô dồn sức bung ra biên giới để uy tín Thánh Tông càng tăng. Những trận đánh phía tây lúc đầu, theo lời sử quan thì vẫn có vẻ thắng thế nhưng thật ra kết quả không mấy khả quan. Trận 1467, tướng Khuất Đả báo thắng trận nhưng chỉ thấy quân Lào đã lẩn tránh trước, để nhóm tù trưởng nhỏ ở lại hàng phục. Trận đánh ở vùng Lai Châu tháng Ba năm đó chỉ huy động thổ binh. Khuất Đả cũng bị thua ở đông bắc. Quyển Đại Việt sử kí của Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên nằm trong cung đình đủ cho Thánh Tông biết chuyện xưa mà tiếp tục đánh đòn quyết định về phía Chiêm Thành trước khi lại quay sang tây. Cho nên sau trận thắng ở Chà Bàn, dù “uy danh chấn động khắp chốn... các nước phiên thuộc ở phía tây kẻ trước người sau đều lật đật tranh nhau đến cống”, Thánh Tông vẫn tổ chức đánh Ai Lao.
TT có lúc dùng liên tiếp ba chữ Ai Lao, Bồn Man, Lão Qua nhưng thật ra Lê chỉ động tới nhóm lớn Lão Qua (cũng là Ai Lao) có thủ đô “thành Lão Qua”, và nhóm nhỏ Bồn Man. Tên Bồn Man không thấy ở Từ hải, có lẽ là của Việt đặt ra. Các thủ lãnh ở đấy thường mang họ Cầm tiếp cận với Việt, nhiều và thường xuyên cho nên có thể quan dân Việt đã thấy những cái chum đá sâu vào bên trong địa vực đó, và đặt tên là “người Man (ở vùng có) chậu, chum” – vùng Cánh Đồng Chum ngày nay, là “Mọi Chum” nếu dựa theo cách kêu tên thời gần đây. Và cũng nên lưu ý rằng lần đầu tiên, giữa năm 1434 xuất hiện tên gần với Bồn Man là Mường (mang) Bồn (tên gọi bình dân như Phan Huy Chú ghi nhận), nhưng đến giữa năm 1438 thì có tên đầy đủ là Tồn Bồn Man. Có thể hiểu đó là “người Man (ở vùng có) chum (xưa, cũ) còn lại”. Chắc là theo lệnh của Thánh Tông rút gọn tên người Man năm 1472, Tồn Bồn Man trở thành Bồn Man từ đó. Sử quan Nguyễn phân biệt Lão Quà Gia / Nam Chưởng và Vạn Tượng, “khi xưa là nước Ai Lao”, nhưng họ cũng biết có sự tranh chiến giữa hai khu vực này, đến “cuối đời Lê” Ai Lao mới đổi tên là Vạn Tượng, đúng với chuyện ở sử Lào thời vua P’ot’isarat (1520-47). Mọi chú tâm của họ Lê đều dồn vào lực lượng lớn Lão Qua. Tuy nhiên, phải mất chín năm sau khi thắng Chiêm, Lê Thánh Tông mới tổ chức lực lượng đủ để đánh Lào.
Tầm mức quan trọng của trận chiến 1479 này tỏ rõ với các tờ Chiếu ra quân, cũng đủ dài dòng, lớn lối như khi kể tội Chiêm. Có lẽ ban đầu Thánh Tông đã phân vân về việc chọn đích là Bồn Man hay Lão Qua. Hạ chiếu đánh Lão Qua tháng 9 âl. 1478, không có chi tiết. Thế rồi lại định đánh Bồn Man, khu vực yếu trước (tháng 6âl. 1479). Lúc này thì đạo lí Thánh hiền đã thâm nhập triều chính Đông Đô nên “chính nghĩa” chinh phạt đã cho là thuộc phía Lê: “(Cầm Công) huỷ hoại tóc da chỉ vì đắm mê cửa Phật...” Chủ Bồn Man lại còn mắc thêm nhiều tội: “Bầy gian ác Lệ Khai thì dung túng chở che, người thổ tù Hàn Triệu lại giam giữ không thả. Thích tên bán nước Đức Lân mà kết làm phụ tử, ghét người tích trữ Lang Tủng thì giết cả vợ con...” Vậy là Cầm Công không những tính chuyện khuếch trương thế lực quanh vùng mà còn nuôi dưỡng những kẻ chống đối bên trong của Lê chạy trốn ra ngoài (“phường thích khách vô loài” nào đó và “tên bán nước” Đức Lân), chắc đúng vào sự kiện Lê phân trần với Minh năm 1480: Vì có 13 người ở Đông Đô chạy trốn sang biên giới, nên sai đầu mục sang đòi lại. Và tội nặng nhất là chống đối đại diện triều đình (Chế sứ Nguyễn Tử Nghi “vài mươi bọn”), giết hơn hai chục người (quân Vương Văn Đán).
Tuy nhiên ngay tháng sau lại có lệnh chuẩn bị đánh Lão Qua. Tội được kể ra, nhắc mâu thuẫn từ thời tổ tông: Đánh úp ngay lúc Lê còn phải chống Minh, giúp nhóm thổ tù tây bắc Việt chống đối triều đình (1441 “giúp kẻ gian dấy binh đánh chiếm”, 1448 – “Tư không” Đèo Mạnh Vượng, con Đèo Cát Hãn, bị giết). Đương thời thì “cướp châu Lang Chánh... quấy phủ An Tây... ăn lấn như tằm” vùng Sầm Thượng, Sầm Hạ, nghĩa là đe doạ, lấn cướp phía tây Thanh Hoá, Sơn La, Lai Châu ngày nayï. Lão Qua lại là lực lượng đứng sau lưng Bồn Man chống đối vốn có các thành phần nội địa và nội bộ Lê khá nguy hiểm như đã nói. Thánh Tông không chịu vua Lào gọi ông mình là anh, gọi cha mình là cháu, chắc là lời ghi trong văn thư trao đổi nào đó – nghĩa là không chịu Lào đặt ở tư thế quốc gia ngang hàng với Lê. Thế thì chỉ có đánh nhau thôi!
Hai lệnh ra quân gần nhau quá khiến ta tưởng chỉ do một dự tính. Tuy nhiên nhìn kĩ, thấy toán quân được chỉ định (Lê Thọ Vực...) đi đánh Bồn Man, đang tập họp (tháng 8 mới đến hạn kì) thì tháng 7 lại thêm chiếu đánh Lão Qua tiếp theo. Thế là phải gồm làm một, những người được chỉ định trước đó để ra quân đánh Bồn Man nay đánh luôn Lão Qua, ngay cuối tháng 7. Có vẻ là người ta nhận thấy việc đánh Bồn Man và Lão Qua không thể tách rời nhau, muốn đánh Lão Qua phải qua đất Bồn Man, đánh Bồn Man được không thể không tiến đến đất Lão Qua. Cho nên kế hoạch hành quân đánh Bồn Man cũng dùng cho Lão Qua luôn. Vai trò Lão Qua quan trọng hơn nên để dành cho vua thân chinh, tuy rằng ông vua chỉ loanh quanh ở vùng đồng bằng! Tuy vẫn có toan tính đề phòng Bồn Man đánh tập hậu, nhưng vấn đề chỉ thực sự nghiêm trọng hơn khi quân đi sâu vào đất Lào không thể bảo đảm an ninh phía sau, tin thắng trận đưa về bị Bồn Man ngăn chặn. Cho nên đầu năm 1480 Thánh Tông lại sai Lê Niệm cầm quân thêm với chủ đích đánh riêng Bồn Man.
Tuy nói rằng có 5 đạo quân với những thay đổi nhỏ khi thực thi, nhưng ta thấy đúng là có 3 hướng tiến chính. Mũi chính của Chinh tây Đại tướng quân Lê Thọ Vực, người bắt Trà Toàn 8 năm trước, chắc là theo thung lũng sông Cả vào thẳng Cánh Đồng Chum (tỉnh Xiêng Khoảng ngày nay) tràn ngập một tiền đồn giặc do “tên cháu hiếu của Bồn Man” chống giữ, rồi tiến chiếm “xứ hiểm yếu” Trấn Ninh (Bồn Man) để xông thẳng vào quân Lão Qua. Trịnh Công Lộ đánh ép từ phía sông Đà sang, có vẻ là theo đường Mường Thanh / Điện Biên Phủ ngày sau. Chức Chinh Di của ông Phò mã này với số lượng 2000 quân, cho thấy đối tượng tập kích thấp hơn của Lê Thọ Vực. Và ở giữa là hai cánh quân nhỏ từ phía Nghệ An, Thanh Hoá đi lên, “chận đường giặc chạy”, “đánh chỗ sơ hở”. Toan tính của Lê Thánh Tông rõ ràng dựa vào ưu thế đông quân: “Nó như ong đàn kiến lũ, cố giữ thì được bên nọ núng đàng kia; nó tựa hươu chạy quạ kinh, đánh lại thì thế đã chia lực đã yếu.” Quân Lê chiếm Luang Prabang / Mang Long / Chiềng Vang, bắt/giết Tuyên uý sứ (chức Minh phong) Đao (Đạo?) Ban / P’aya Sai Tiakap’at (1438-1479) và hai người con. (D.G.E. Hall, A History of South-East Asia, tr. 238-239; Sử quan Nguyễn, Liệt truyện... tập 2, tr. 603.) Quân dừng lại ở sông Trường Sa / Kim Sa. Tên sông được người nay chú là Irrawaddi e rằng không phải, vì kinh đô Ava của Thượng Miến đương thời nằm ngay trên sông đó. Trường/ Kim Sa chắc là sông Saluen hợp với lời sử Việt “giáp biên giới phía nam nước Miến Điện”. Còn Luang Prabang đã nằm ngay trên sông Mekong, sử quan Nguyễn biết là sông Khung, TT gọi là sông Tiết La, nơi Đoàn Nhữ Hài (1335) biết “trại nó ở sát sông lớn Tiết La” nên toan tính “sau khi thắng trận bắt được tù binh theo dòng xuôi xuống, đi qua Chân Lạp và các nước phiên khác... diệu võ giương oai...”
Chiến thắng làm chấn động cả một vùng. Vũ Quỳnh vừa thi đỗ (1478), chứng kiến chiến dịch, tha hồ khen vua: “Đánh Sơn Man mà uy thanh vang dội phương Bắc, đánh Bồn Man mà đất đai mở rộng phía tây.” Sử quan nói tướng Việt “nhận được thư của nước Miến Điện, thắng trận trở về” nhưng ta biết rằng hẳn Miến phải điều binh ra biên giới. Vua Minh nghe đồn quân Việt toan tính lấn sang đất “Bát Bách Tức Phụ” ở Vân Nam nên đưa thư sang khiển trách. Có lẽ tiếng đồn đó là do việc Thánh Tông sai quân tiếp viện Lê Thọ Vực, dò hỏi kết quả chiến dịch của các hướng hành quân, và các viên quan Khâm sai, Tuần tiễu này đã mang chiếu chỉ đến tận “ngã ba sông miền thượng lưu thuộc đất Lão Qua”, nghĩa là quân Lê không xa biên giới với Minh là mấy – chắc là để đuổi theo người con út của Đao (Đạo?) Ban là Phạ Nhã Trại đang trốn ở nước Bát Bách ấy. Cũng chắc Tène Kham mà sử Lào cho là đã chống đánh và đuổi Việt ra khỏi đất nước, là Phạ Nhã Trại vì vua Minh đã phong ông làm Tuyên uý, có nghĩa là tiếp quyền cha cai quản đất Lào, vua Việt không thể trái mệnh được. (Sử quan Nguyễn, Liệt truyện, “Nam Chưởng”.) Tuy nhiên Lê đã làm lực lượng kình địch lớn ở phía tây mình yếu đi một thời gian để có thể thu xếp trong thế mạnh với các phiên thần nơi biên giới.
Tất nhiên sự tùng phục của những người này vốn có giới hạn. Thánh Tông sai Lê Niệm đánh tan Bồn Man, không chấp nhận Cầm Công, nhưng rồi phải cử người liên hệ (Cầm Đông) cai quản. Sử quan nhân tiện nhắc chuyện tiếp: “Sau Cầm Đông lại làm phản.” Thật dễ hiểu bởi vì Cầm Đông chỉ làm chức Tuyên uý cho có lệ, còn bên dưới là “quan lại trấn giữ các huyện để cai trị”. Lê Thánh Tông đã đặt cơ sở bành trướng sâu vào phía tây đất Việt khiến cho khi yếu thế mà vẫn có bộ phận Ai Lao đến xin thần phục: Năm 1510, Cục Mông xin nộp cống mà Uy Mục Đế không nhận giao thiệp chỉ vì “vừa mới lấy được nước” – mới lên ngôi còn đang phải lo đối phó nội bộ. Năm 1515, Tương Dực bắt các trấn nạp thuyền gỗ để đi đánh Ai Lao nhưng việc đó không xảy ra vì năm sau ông bị Trịnh Duy Sản giết. Có rối loạn ở Đông Đô, Trịnh Tuy, một tập đoàn chống đối, đóng quân tận “đầu nguồn Thanh Hoá” (1534) để Mạc Đăng Dung phải mang quân đánh dẹp. Lúc này thì P’ot’isarat (1520-47) đã lấn quyền Nam Chưởng, kinh đô Ai Lao nằm ở Vạn Tượng, khuất nẻo hơn với Đại Việt. Cho nên khi sử quan nói Nguyễn Kim phò Lê Ninh ở xứ Lào (1529) được vua là Xạ Đẩu (P’ot’isarat) cho lấy Sầm Nứa làm căn cứ, thì chỉ là một cách nói “phải phép” của người thất thế chứ Vạn Tượng không thể với tay quyền uy được tới vùng đất Lê Thánh Tông từng sai quân chà đi quét lại nhiều lần này. Tuy nhiên thế phải nhờ cậy cũng khiến Trịnh Lê lo liên kết với Vạn Tượng. Có điều người mà sử quan Việt cho là Xạ Đẩu được lấy con nuôi Trịnh Kiểm (1564), con vua Lê (1571) không phải vẫn là P’ot’isarat mà chắc là Sett’at’irat (+1571), người lo chống giữ sự tràn lấn của Miến Điện. Quân “Trung hưng” về chiếm lại vùng căn cứ cội gốc cũ, lần này đã trung châu hoá nhiều hơn nhưng bản chất “vùng cao” vẫn còn đó để khi chiếm Đông Kinh thì một tập đoàn (Tày?) Thái đến nắm thực quyền, và mãi về sau con cháu hai tập đoàn vùng cao này vẫn chọn chiến trường trên đất phía tây: Vùng Trấn Ninh của Lê Thánh Tông chiến thắng cũ là bãi tranh chấp quyết định của Lê Duy Mật và Trịnh Doanh, Trịnh Sâm. Mặt khác, khởi đầu cũng từ thời Trung hưng, một chi nhánh Mường đi về phía Nam lập xứ Đàng Trong, rồi chính họ, đến thế kỉ XIX lại tiếp tục công trình của Lê Thánh Tông, bành trướng rộng lớn hơn, gặp tập đoàn Thái Xiêm La cũng đang lấn sang phía đông, sau lúc nhờ cậy nhau khi thất thế lại gây tranh chấp giành phần đất đệm của các tập đoàn yếu chen vào giữa.

Giêng 2004 Văn học, tháng Tư 2004

VII
CÁC TRUNG TÂM QUYỀN LỰC TRONG LỊCH SỬ VIỆT

THỐNG NHẤT hay BÀNH TRƯỚNG QUYỀN LỰC?

Thống nhất – hay nhất thống theo văn pháp cổ, đã được nhắc tới ba lần trong sử Việt mà lần cuối vừa qua ít nhiều gì cũng làm đ65m nét sôi động tình cảm không có ở đương thời của hai giai đoạn về trước.

Lần đầu là của thế kỉ X với Đi nh Bộ Lĩnh được coi là đãdẹp tan Thập nhị Sứ quân, dựng nên cơ nghiệp nhà Đinh với tên nước là Đại Cồ Việt. Nhưng thật ra chữ nhất thống gán cho công tích này cũng rất là muộn. Ngô Sĩ Liên (1479) cho thời kì độc lập là kể từ Ngô Quyền, nhưng Vũ Quỳnh (1511) đẩy cho Đinh Bộ Lĩnhmà dấu vết chữ nghĩa còn lại là ở Lê Tung (1314) với lời ca tụng công “nhất thống bờ cõi”, rồi tiếp tục theo đà tuyên dương mà trở thành công “đại nhất thống” (Phạm Công Trứ 1665?) trong hình trạng cuối cùng của bộ sử (1697).

Lần “gom về một mối” này có lẽ vì xa đời nên bị khuất lấp bởi các tranh luận gần đây về lần thống nhất thứ hai vào đầu thế kỉ XIX, và vấn đề tuy có vẻ nằm trong giới nghiên cứu nhưng không phải không bắtnguồn từ lãnh vực ngoại sử học và đã gây nên các dao động từ đó, theo thóiquen xảy ra khi phải động đến các thành kiến đã định hình.

Tất cả các kết luận dẫn đến sư ï thống nhất đều là do sự kiện có Mười hai sứ quân rành rẽ được ghi trước thời Đinh. Lê Văn Hưu nhân đó đã đặt vấn đề Đinh làm công việc phục hồi quốc thống có từ Triệu Đà;Ngô Sĩ Liên bàn về vai trò tích cực của bậc chủ tể trong sự ràng buộc của Mệnh Trời, giữa cái thế bĩ thái, thăng trầm của vận hành lịch sử. Chẳng ai nghi ngờ gì về con số mười hai kia, tuy đồng thời với Lê Văn Hưu, Lê Tắc đếm chỉ thấy có bốn ông làm loạn, còn người Minh đầu thế kỉ XVcũng thấy chừng ấy mà vẫn phải chép là mười hai theo “các bậc già lão”. Có lẽ thời gian gần đây, chỉ có ông K.W. Taylor chú ý nhìn kĩ hơn về thời loạn lạc đó, thấy được sự vô lí của con số mười hai mà giả định rằng đó là cái cớ dẹp loạn để Đinh mong Tống phong vương, công nhận mình. Chúng tôi đã từng nhìn kĩ hơn nữa để giải thích rằng sở dĩ có con số mười hai là vì người sử quan tăng lục của Đinh, Ni sư Trương Ma, đã đem quan niệm Mười hai / Thập nhị nhân duyên của tôn giáo mình gán vào công tích người dẹp loạn, không những đã đưa lại bình yên cho vùng đấtmà còn trọng dụng người của Phật Giáo nữa.

Dù sao thì ý thống nhất nằm trong sự phân vân về mệnh nước của Lê Văn Hưu, trong niên hiệu Thái bình của Đinh, và tập họp từ “đại nhất thống”về sau làmvạch phân kì lịch sử nước Việt rành rẽ trong TT, tất cả đã đemlại một ảo tưởng về sự tập trung quyền hành dưới triều Đinh trên toàn phủ Đô hộ trước kia. Thật không có gì sai hơn với các chứng cớ lịch sử còn lại, trước và sau đó, có thể kể ra nếu không ngại lặp lại những điều đã nói ở các nơi khác. Và như thế, có thể coi sự tranh giành quyền làm chủ cựu thuộc địa An Nam của đế quốc Đường đã không chấm dứt qua thời thuộctrị. Những lãnh tụ địa phương xưng vương, xưng đế thật ra chỉ là những chủ liên minh mà quyền lực dễ bị đảo lộn khi mất thế. Liên minh Ngô-Dương của Ái Châu - Giao Châu thắng Kiểu Công Tiện đơn độc. Liên minh Đinh-Trần (Bố Hải Khẩu) thắngthế khi Đinh rời bỏ Ngô lúc thấy Ngô suy nhược. Sự tranh chấp dồn về kinh đô Hoa Lư giữa các thủ lãnh quân sự nhưng dáng dấpliên minh lãnh thổ cũng hiện rõ giữa Lê Ái Châu và Lí Giao Châu trong việc Lí Công Uẩn giữ vai trò quân sự phụ tá sau đảo chính Đinh (trông coi Tứ sương quân) và mối thâm tình kéo dài đến sự kiện ôm khóc thây Lê Long Việt. Lí rời bỏ vùng Hoa Lư xa lạ của tập đoàn bản thổ để trởvề với quê hương bảnquán (Cổ Pháp), dùng tụ điểm La Thành cũ / Thăng Long mới, dựa thanh thế thủ phủ cựu thuộc địa gần gũi với tậpđoàn lưu vong của mình hơn. Và từ đó bung thế lực ra, mà vướng víu của thời cũ khiến ta không lấy làm lạ khi danh xưng “phủ Đô hộ” cứ còn chìm nổi qua triều đại này và về sau.

Hiện tượng được cho là thống nhất thật ra là sự bành trướng quyền lực trải qua nhiều nămtháng, nhiều đời, nhiều triều đại. Trungtâm Thăng Long có cơ hội thành đạt hơn trung tâm Hoa Lư nhưng không phải là đã giải quyết dễ dàng sự bành trướng. Sinh hoạt chủ ruộng đất trực tiếp của các vua Lí đầu đời là dấu hiệu mặt trái củasự tồn tại các vùng lãnh chúa khác. Liên minh quân sự nổi bật thời trước chuyển thành liên minh thông gia mở rộng, uyển chuyển, rõ rệt hơn thời Đinh. Nhưng sự kiện một người họ Đinh (Đinh Lộc) nắm quyền quân sự (như vai trò của ông vua khai sáng Lí Công Uẩn) lại bị giết, chứng tỏ sự đối địch Hoa Lư Thăng Long trở thành công khai, dù được ẩn giấu sau những sự kiện chỉ nổi bật vào lúc cuối đời. Đinh bị hạ giá, trở về với vaitrò một thứMan Lão nổi loạn bị giết, bị bắt đi xây thành trì, rồi nổi dậy hoà chiến dây dưa cùng với các thế lực khác, trong đó có họ Trần chấm dứt triều đại. Một Kiểu Hiền nổi loạn trong 6 tháng mới bị giết (1239) chứng tỏ dấu vết muộn màng của một sứ quân cũ. Trong tình thế đánh thắng quân Nguyên,người ta dễ tưởng tượng ra một Đại Việt thống nhất xuyên suốt nhưng sự kiện Diên Hồng lại là bằng cớ về sự hiện diện của những thủ lãnh địa phương mà họ Trần chủ Thăng Long phải cần đến để giữ gìn cơ nghiệp của mình. Chính các thủ lĩnh này đã góp phần không nhỏ vào việc đánh quân Nguyên, cũng như sau này đã ào ạt nổi dậy khi quânMinh đem áp dụng phương thức cai trị trực tiếp từ Trung Quốc, gây va chạm đến quyền lợi bản thân của họ. Kết quả là sự xuất hiện trung tâm Mường - Tày Thái Thanh Nghệ trên lịch sử Việt rồisẽ chia ra cai trị trên vùng Thăng Long, Phú Xuân...

Thế mà thói quen nhìn có một chính quyền xuyên suốt từ Hoa Lư, ThăngLong ở các thế kỉ buổi đầu độc lập, qua thời gian, trở thành một chân lí khó tranh cãi. Điều này, nếu bị phủ nhận, lại động chạm đến một tâm tình mở nước, dựng nước được cố tình vun bồi cho kéo dài đến hơn bốn ngàn năm, chứng minh cho sự hiện diện của một nước có “văn hiến” mà sự xác nhận, trớ trêu thay, lại là từ sự vuốt ve, chiều đãi của Thiêntử Minh, Thiên triều!

Thời đại xảy ra vấ n đề thống nhất lần thứ hai được tranh luận ồn ào hơn, không chừa cả cách bắtchước sử quan xưa nêu vấn đề : “chó lợn”, “nghịch tặc”, “phải giết!... theo sách Xuân

Thu (dạy)”. Đó làkhi bàn về những diễn biến ở phần tư cuối thế kỉ XVIII lan qua hai năm đầu thế kỉ XIX.

Thật ra t hì việc xác định Nguyễn Vương thống nhất sơn hà “đem giang sơn về một mối” như củaông giáo Trần Trọng Kim, tuy căn cứ trên sự kiện nhưngcũng không giấu được tính chất phe phía, bởi vìcó triều Nguyễn đang trị vì – dù chỉ còn hình tượng èo uột nhưng vẫn hiện diện, với người Pháp ủng hộ bêncạnh. Sự đảo lộn bắt đầu, rồi đi đến mức ngang ngược, khi có một chính quyền phối hợp tinh thầnyêu nước với một chủ nghĩa cách mạng đề cao tính giai cấp, từ phương Tây duy lí chuyển hoá trên nền tảng phương Đông cực quyền, lập lại một hệ thống sử thần mới. Thế là “vị lãnh tụ nông dân áo vải cờ đào Nguyễn Huệ” dắt dẫn “phong trào Tây Sơn tiến lên làm nhiệm vụ thống nhất đất nước, bảo vệ độc lập dân tộc, kháng chiến chống quân xâm lược...” Và “Gia Long lên làmvua lập ra triều Nguyễn sau khi đã đàn áp cuộc cách mạng nông dân mà nội dung cơ bản là đấutranh cho quyền lợi của nhân dân, độc lập dân tộc và thống nhất quốc gia.” (Lịch sử Việt Nam tập I, 1971, tr. 343, 369.) Cái “chướng” của lập luận vẫn lộ ra một khi quyền bính ủng hộ buông lơi nhưngtự ái ù lì không dễ gì thúc đẩy buông bỏdứt khoát: “Nguyễn thừa hưởng được thành quả to lớn của phong trào nông dân Tây Sơn trong sự nghiệp thống nhất đất nước...” (Đại cương lịch sử Việt

Nam, tập I, Bộ Giáo dục xb. 2000, tr. 437.) Nhìn theo diễn tiến sự kiện thì đúng nhưng xéttheo dụng ý của lập luận thì không có gì sai hơn.

Thật ra, “thống nhất” chỉ là cách nói của người sau, khi sự kiện đã xảy ra trong đó càng lúc càng đậm tính chất phe phái, định kiến thu thập được. Chẳng ông Nguyễn Huệ Tây Sơn,

Nguyễn Ánh Gia Miêu nào có ý định thống nhất đất nước cả. Bằng vào tuyên bố của đương thời thì chỉ có chuyện sau năm 1786, Nguyễn Huệ xô đổ chính quyền Trịnh, trao lại cho nhà Lê “gom về một mối quyền hành” bị Trịnh tước đoạt trước kia, và được nho thần Lê coi như là ngôi vị chính thống đã phục hồi, sự kiện được xác nhận nơi tên quyển lịch sử kí sự Hoàng Lê nhất thống chí. Còn muốn nói đến “phá vỡ phân tranh” thì phải kể đến sự kiện Hoàng Ngũ Phúc (Trịnh) tràn qua sông Gianh chiếm Phú

Xuân năm 1774, một biến động quan trọng mà người ta dễ bỏ qua, hoặc vì bị chìm lấp dưới những cuộc tiến quân dữ dội lấn lướt về sau của Tây Sơn, hoặc vì nho thần vướng víu tính trung quân, không ưa gì Trịnh. Lê thần ghét Trịnh đã đành – nhất là khi họ này đã mất quyền, mà Nguyễn thần càng không thể nhấn mạnh tớimối nhục mất kinh đô của mình, chứng cớ là Đặng Trần Thường đã phải chết vì tội không biết lịch sử đương thời, cứ chép theo giấy tờ Trịnh Lê mà đưa tướng hoạn quanHoàng Ngũ Phúc vào danh sách phong thần.

Trong hồi đánh nhau ở thế kỉ XVII,chỉ có các ông tướng phản thùng nhảy qua nhảy lại trên con sông ranh giới mà thôi. Biên giới được giữ chặt tạo ra một ý thức độc lập vùng lần hồi vững chãi trong tin tưởng của các tay cầm quyền: Nguyễn Hoàng dưới quyền Lê chỉ là Quận công, có quyền trên đất riêng thành Quốc công với con cháu vài đời tiếp tục, đến Phúc Chu chỉ mới xưng Đại Việt Quốc Vương trên bia nhưng Phúc Khoát thì thay đổi triều nghi, đúc ấn Quốc vương hẵnhòi không cần nằn nì Thanh công nhận nữa. Sự việc tách biệt trở thành đương nhiên trong đầu óc dân chúng dưới quyền: Ý thức khu vực đã thành hình. Một tay chống đối chúa Nguyễn ở thế đang lên như Nguyễn Nhạc cũng không nghĩ xa hơn việc chiếm đất đai của riêng họ

Nguyễn như ông ta đã thổ lộ với Chapman (1778). Ông không mơ ước một mảnh đất nào phía bên kia bờ sông Gianh, nếu giả định rằng ông đã đủ khả năng để hiểu biết về nơi ấy. Trịnh chiếm xong Phú Xuân, không đủ thực lực để tiến sâu hơn nhưng cũng bằng lòng dừng lại vì cho rằng mình đã đủ “nổi uy danh” rồi, việc tiếp theo không còn gì là khó nữa. (Lời Hoàng NgũPhúc tâu với Trịnh Sâm.) Tuy nhiên sự kiện này lại quan trọng ở chỗ làm lung lay ý thức

khu vực vùng đã thành hình. Đường biên giới đãdi động và không được kiểm soát chặt chẽnữa. Dân Phú Xuân thấy tận mắt quân Đông Kinh, tướng sĩ Trịnh dừng chân ở Phú Xuân nhưng cũng biết đến Gia Định (để về sau người ta lặn lội vào giúp Nguyễn Ánh đang lên), và gần hơn, là vùng Quy Nhơn có nhóm người kiệt hiệt làm lung lay quyền bính chúa cũ mà sự vững vàng ít racũng đập vào mắt người sứ thần Trịnh vào phong chức cho Tây Sơn: Nguyễn Hữu Chỉnh. Không có ông dòng dõi nhà buôn đang khinh miệt cái triều đình nho học ẩn tàng tranh chấp tập đoàn chủng tộc ruỗng nát ngoàikia đã làmbản thân ông điêu đứng, thì Nguyễn Huệ cũng không ra Bắc để sử gia ngày nay tán tụng: “Sau hơn hai thế kỉ bị phân chia bởi các hệ phái phong kiến, nền thống nhất đất nước được khôi phục. ” (Nhấn mạnh là của nguyên bản Lịch sử Việt Nam I.) Do đó cũng sẽ không xảy ra “chiến công vĩ đại và hiển hách vào bậc nhất trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc”, chiến thắng Đống Đa, bởi vì một lẽ giản dị là quân Thanh không sang để làm nhiệm vụ Thiên triều cứu thuộc quốc Lê. Thực tế là đã có các sự kiện kia xảy ra, nhưng như đã nói, điều đó là sự đưa đẩy củalịch sử, là do khảnăng bành trướng quyền lực chứ không phải là nằm trong ý định tốt đẹp của những vị “anh hùng áo vải dẫn dắt một phong trào cách mạng nông dân (?!) làm nên sự nghiệp lớn cho dân tộc”.

Ngay cả với Nguyễn Ánh, “bờ cõi Nam Bắc gom về một mối” cũng chỉ là nói về sự kiện thống nhất khi đã thành hình chứ nó không nằm trong ý định của ông ta. Ông từng ngần ngại: “Bắc Hà là đất của Lê...” Tuy nhiên dưới quyền ông có những người gian khổ theo ông, đầy tham vọng hướng về sự thành công của chủ mà chưa từng hay biết gì đến quyền hành của Lê thì làm sao phải bận tâmđến vấn đề đất đai vốn là của Lê? Những cựu thần nhà Lê trông về đất cũ chỉ là những bầy tôi của phe mới, lòng hoài vọng thì có nhưng quyền lực phục hồi chính thống là điều không thể mơ tưởng. Cho nên quá khứ là dứt khoát không thể níu kéo, Đặng Đức Siêu gốc củaĐàng Trong, Trần Văn Trạc hàng thần Tây Sơn mong mỏi lập công, cả hai đã thuyết phục được Nguyễn Ánh chớ ngại điều tiếng soán đoạt, vì lấy Bắc Hà là “lấy của Tây Sơn không phải của Lê”. Việc bỏ niên hiệu Lê, lên ngôi tuyên bố lập triều đại, góp thêm danh vị vào sức mạnh tràn bờ của lực lượng mới, lại cũng như một tiếp nối của sự kiện, không có ý nghĩa của một toan tính lí tưởng nào vượt ra ngoài quyền lợi của dòng họ, phe phía cả.

Nhưng chữ “thống nhất” người nay dùng trong trường hợp này mang ý nghĩa của một lí tưởng dân tộc- chủng tộc lớn: Tập họp đất đai chiếm được của một dân tộc, vốn phân tán trong tay các thế lực khác nhau nay vào tay một quyền lực xuyên suốt. Hàm ý thống nhatđó nằm trong quan niệm (ba lần) “dựng nước” (Phạm Huy Thông) với công cán khởi đầu của Hùng Vương, để quan chức sử thần mới mở rộng tán dương lãnh tụ vốn chỉ mới nói đến “giữ lấy nước”! Nhưng hiểu như vậy thì đóvẫn là sự che giấu một quan niệm bành trướng của những trung tâm, lấy ví dụ ngoài Việt Nam,là cho Xiêm La có quyền, có danh nghĩa chiếm nước Lan Xang (họđã từng lấyđược một phần), chiếm các lãnh địa mà phía Việt gọi là Lão Qua, Vạn Tượng... Với ý định đó, về sau người ta đã đổitên nước là “Đất của người Thái”, trong mơ mộng lấn quaLai Châu của Việt, muốn thu phục tập họp người Shan của Miến. Nếu có mơ ước về một “sứ mệnh thống nhất” như thế của những tập họp người khởi phát từ quanh vùng Vân Nam của Trung Quốc thì cũng chỉ là “lí tưởng” củanhững người cầm quyền ở Ayuthia, Bangkok,nhưng thực tế đã không xảy ra, như đã chứng thực đến nay cho người Thái.*

Rốt lại, vấn đề về sự thống nhấtcủa Việt Namxưa là sản phẩm đậm nét của thời hiện tại, có vương vất quan niệm của các vương triều về một thời hoàng kim học được từ phương Bắc, sự thống nhấtngày nay đã thực hiện được theo toan tính chính trị của một tập họplãnh đạo mới với tổ chức khác hẳn trong quákhứ. Và đâymới là một sự thống nhất có chủ đích dự tính tuy lí tưởng nêu ra không phải đã che khuất hẳn tính cách bành trướng quyền lực từ một trung tâm, nổi bật là tính chất địa phương của một “trung ương” như thế. Hiểu “thống nhất” nhưmột cùng đích, một nhiệm vụ lịch sử đặt để phải theo, tuy có lợi cho nhà chính trị nhưng lại không có ích gì cho việc tìm hiểu quá khứ vốn phức tạp và tiến triển theo những điều kiện đương thời chứ không phải theo tâm ý của người thời nay. Lịch sử chỉ là

những tiếp diễn của sự kiện mà không có cùng đích. Một quan niệm lịch sử hiện đại hoá như đang được bênh vực, mang tính chất finalist trong triết thuyết, là của tôn giáo chứ không phải của khoa học. Muốn mượn ý của A. Comte thì phải nói là chúng ta vẫn đang đứng trong thời kì tiền sử

của sử học, chưa bước vào thời kì có-sử. Và lẽ tất nhiên bất cứ sử gia có ý thức nào củaViệt Nam ngày nay cũng không muốn mình vẫn cứ phải tụt hậu như thế cả.

CƠ SỞ CHÌM NỔI CỦA QUAN NIỆM THỐNG NHẤT

Sự thống nhất bao hàm ý nghĩa phục hồi một quyền lực được nghĩ rằng từng hiện diện, có danh nghĩa trọn vẹn trên một khu vực. Ý nghĩa đó là tâm cảm gộp lạicủa người một thời đại, nổi bật là thời đại ngày nay, để hướng ước mơ về một quyền lực lãnh thổvốn không nằm trong tay (phe) mình. Lê Văn Hưu đặt Triệu Đà là người mở đầu nước Việt, đến khi thấy Ngô Quyền nổi dậy thành công một chút, cũng tự an ủi: “Tuy (Ngô Quyền) chỉ xưng vương... nhưng chính thống của nước Việt ta, ngõ hầuđã nối lại được.” Ngô Sĩ Liên mạnh dạn hơn, đã chỉ hẳn ra việc chiếm hữu lãnh thổ: “Tiền Ngô Vương nổi lên, tuy giết được con, phá được quân [của Nghiễm] nhưng không giữ được đất... mãiđến khi Tống Tổ nổi lên thì đất ấy mới nhập vào nhàTống.”

Quyền lực lãnh thổ, ít ra là t ừ lúccó kết tập xã hội, được hiểu là thuộc về bậc chủ tể.Điều này lại co dãn theo với sức mạnh cụ thể của quyền lực ấy, vì thế mới có chuyện thu hẹp hay bành trướng lãnh thổ. Với quan niệm tổ chức chính trị thoát thai từ Trung Quốc thì đấtlà Vương thổ, nước là của Vua, có khi vượt cả trên quyền hạn thực tế của ông vua đang trị vì. Vì thế thống nhấttrong ý nghĩa xưa, là sự chính thống, thuộc về một triều đại, không có ý nghĩa dân tộc như ngày nay tuy cũng bao hàm ý nghĩa bành trướng, soán đoạt như của quan niệm “dân tộc”. Lê Văn Hưu đã quan niệm lãnh thổ theo chiều hướngđó. Cũng cùng một quan niệm nênNgô Sĩ Liên sắp xếp sử hồi cố, cho Quốc thống một thời thuộc về ông “Triệu Vương” (Triệu Quang Phục) thần nước, còn các nhà nho cuối Lê Trung hưng thì để dồn về ông vua Lê èo uột.

Với thời gian, khi tậ phọp người trên đất cựu phủ Đô hộ đãđứng chân vững chắc, không lệ thuộc trực tiếp Trung Quốc nữa, thì việc một ông quan Hán mở đầu nước Việt trở nên không hợp thời, nên Ngô Sĩ Liên liền đặt xuống dưới, thay thế bằng ông Hùng Vương cổ xưa, lúc này đã lớn mạnh trong truyền thuyết và càng có cơ sở vì tương tự với dòng họ đang trị vì. Thế là có “đại thống của HùngVương và Triệu Vũ” truyền đời “dòng mối ức vạn năm, với trời không cùng.” “Đại thống” đó ítnhiều gì cũng là tác động của tin tưởng về một thời Hoàng kim Nghiêu Thuấn trong Bắc sử mà nhà nho họ Ngô từng học thuộc lòng. Sách “soạn đã ba trăm năm” dưới triều một ông vua văn vũ toàn tài, nho thần đầy dẫy tất không thể xem thường được, cho nên tuy có so kè chi tiết (ông Hùng Vương hay ông Kinh Dương Vương đứng đầu?) mà sử quan Nguyễn vẫn khẳng định rằng “về việc gây dựng quốc thống nên bắt đầu bằng Hùng Vương.” (Cương mục, tập I, tờ Tấu nghị 11-7-1856.) Thế là ông vua Tự Đức làm thơ tán dương biết ơn ông Quốc tổ chẳng dây mơ rễ má gì với ông tổ họ Nguyễn cả. Đó không phải chỉ là cảmhứng lịch sử của nhà thơ, mà trong tột cùng còn là ý thức công nhận truyền thống để bảo vệ sự chính thống của dòng họ nhàmình.

Sử sách chỉ có một quyển, truyền thuyết chỉ có một dòng, hệ thống diễn giải chỉ có một nếp, người đời nay phải làm thế nào để hiểu sử xưa? Hình như định luật về sự làm biếng trong ngữ học cũng có ảnh hưởng trong suy luận sử học. Nói nghiêm chỉnh hơn, thì óc nhân tuần làm cho người đời nay không thể thoát khỏi sự kềm toả của người xưa dùsử gia có thể được quyền lực chính trị nương tay buông lỏng. Cho nên lịch sử các vương triều trong sách cũ vẫn cứ tiếp tục trong thời mới với giọngkinh điển Nho gia chuẩn mực, ngôn từ đường bệ cao sang mượn của phương Bắc, không biết rằng ngay trong triều đình vương giả, người ta cũng từng văng cả cứt đái, lồn dáivào mặt nhau. Tất nhiên phải có thêm vào dáng dấp khoa học của ngày nay, nhưng thay vì dùng khoa học như căn cứ mở mang kiến thức, người ta lại chỉ ghép vào để nối tiếp, biện minh cho sách vở xưa. Ngôn từ có thay đổi nhưng hình trạng thì cũng như Ngô Thì Sĩ thêm vào TT cũ, các câu chuyện “trâu ma rắn thần” nảyra từ sau Ngô Sĩ Liên đến thời ông. Sử gia khoa học ngày nay lại đem mê tín mới, về trống đồng để chứng minh Bốn ngàn nămvăn hiến từ Hùng Vương. Không phải chỉ nói chuyện ông vua vốn mang màu sắc “phong kiến”, người ta còn dẫn ra “nhân dân”, “dân tộc” đứng chân liên tục trên đất nước từ người Homo erectus: “Sau hàng chục vạn năm gian khổ lao động vàsáng tạo, từ những công cụ bằng đá cũ thô sơ tiến đến sự phát minh kĩ thuật luyện kim và nghề nông trồng lúa nước dùng cày có sức kéo là trâu bò, đời sống vật chất và tinh thần của người nguyên thuỷ Việt Nam ngày càng được nâng cao,từng bước làm thay đổi bộ mặt xã hội, đưa đếnhình thành một lãnh thổ chung, một nền văn hoá văn minh chung và một tổ chức chính trị xã hội chung, đó là quốc gia và nhà nước Văn Lang – Âu Lạc...” (Đại cương lịch sử Việt Nam đã dẫn, tr. 33). Nghe như sự tán rộng từ lời sử quan về việc truyền đời “dòng mối ức vạn năm, với trời không cùng (tột)” cộng thêm với mớ bùa chú khảo cổ học mà thôi.

Đã theo thuyết “thống nhất” chắc nh ư đinh đóng cột của Ngô Sĩ Liên: “Thời Hùng Vương đặt chư hầu để làm phên dậu, chia nước làm 15 bộ, có trưởng và tá, vua theo thứ bậc cắt đặt các con thứ để cai trị...” thìlàm sao đọc ra được – cũng nơi sử sách xưa – chuyện con cháu ông Đinh Tiên Hoàng sau khi mất nghiệp đế bị người ta bắt làm nô lệ xây thành, trở thành gần gũi Man Lão? Thật ra thì sự “gồm một” như thế cũng chỉ mới được dè dặt đề cập phản bác gần đây mà thôi. Đối với các tập đoàn phía nam cũng vậy. Lỗi lầm nằm ở tàiliệu để lại và óc giản tiện hoá của sử gia. Cả tập họp sử Việt, Trung Quốc ghi chép về Lâm Ấp / Hoàn Vương / Chiêm Thành, cùng với những dấu vết đền đài mang tính cách Ấn Độ hoá cònlại trong điêu tàn đã khiến người ta từ lâu cứ nghĩ rằng có một chính quyền xuyên suốt trên vùng bờ biển miền trung Việt Nam ngày nay, bỏ qua chứng cớ nội bộ về sự hiện diện của các bộ lạc Cau, Dừa trên các vùng khác nhau, hay không nghi ngờ gì về sự đối chiếu không thoả đáng vớibia đá được phát hiện. Rồi cũng từng có một “đế quốc Phù Nam” to lớn dựa trên những mảnh tài liệu của sứ giả Trung Quốc đi thoáng qua, để các học giả Tây Phương bám theo và thắc mắc...

Nhưng với thời mới, trong tình hình thông tin mở rộng thì không dễ gì bỏ qua tai những điều không chính thống. Ông Trần Quốc Vượng, một sử gia nổi tiếng với sự nhạy cảm bạo gan ghép những ý kiến khác lạ gồm về mình, liền cũng tung ra sự hoài nghi về tính chất thống nhất đất nước được kể ngay từ Đinh. Và gặp phản ứng, phản ứng từ ông Trần Mạnh Hảo, một người cố phô bày tinh thần chính thống để chuộc lỗi li thân, từ lãnh vực văn chương văn học, nhảy qua sử học, nhân danh “quần chúng”, “truyền thống”. Ở Việt Nam, cả đối với người Việt Nam nói chung, vấn đề từ học thuật vốn dễ chuồi qua chính trị nên thường học giả nội địa khó phổ biến kiến thức khác dòng chính thống,nói chi đến tự mình nghĩ ra. (Đúng ra thì cũng vì sự tự giác ngăn cấm nên không thể nào nảy ra ý kiến riêng mà chỉ đành bắt chước người, lại còn phải chờthời gian cho Lãnh đạo – và cả “quần chúng trung kiên”, “vỡ” ra để chấp nhận cái mới trong lúc nó đã trở thành cũ mèmrồi.) Qua thời kì tự nguyện áp đặt kiến thức trong chiến tranh, bây giờ là có chút “tự do phê phán” nhưng lại lộ ra sự áp đặt của “quần chúng” hình thành trong thời gian trước mà trường hợp trên là tiêu biểu: Ngườikhông chuyên môn nhân danh thành kiến đã định hình để lấnvào lãnh vực chuyên môn, bài bác những điều trái theo ý nghĩ thông thường – mà vốn là của thành kiến sai lạc.

“Và ngày rày, cái quan niệm quốc gia tổ quốc cũng phải nới rộng thêm. Những khẩu hiệu ‘con rồng cháu tiên’ không hợp thời nữa. Dân Việt đã trởnên, như hầu hết dân tộc khác, một dân tộc phức tạp: vốn gốc Văn Lang, nhưng trải qua gần nghìn năm Bắc thuộc, đã thành có lai Hán, lai Đường, rồi sáp nhập nhóm Thái, nhóm Chàm, nhóm Khờme, nhóm Nam-dương, nhóm Minh-hương, nhóm Khách trú, và ngày nay lạithêm lai Âu, lai Mĩ, lai Ấn, lai Phi. Nói tóm lại dân Việt nam là dân sinh và sống trên một giải đất chung, chịu chung một văn hoá dần dần tạo nên và tiếp tục

tiến bộ... ” (Chúng tôi nhấn mạnh.) Học giả Hoàng Xuân Hãn viết những lời trên vào năm 1974 (“Đúng ba trăm năm trước”, La Sơn Yên Hồ.., tập II, tr. 741) để bày tỏ tâm tình với đất nước một cách “trung lập”, cho nên bài chỉ đăng được ở Miền Nam, thật rathiện ý đã muộn màng với tình hình lúc bấy giờ, và ngườita không cho ông về nước là phải, dù có níu kéo bằng Huân chương Độc lập hạng Nhì theo kiểu “chiêu hiền đãi sĩ”. Vấn đề ởđây không phải là ý thức chính trị, lời kể lung tung nhưng là sự nhận định rất bình thường, rất động về quan niệm “người Việt, văn hoá Việt”, không phải thứ “người Kinh, văn hoá Đại Việt” ù lì, soán đoạt, ép buộc phải hiểu.

Và cũng phải đánh tan quan niệm sai lầm bắt nguồn từ quan niệm“quầnchúng làm nên lịch sử” mới đây. Vua quan không phải chỉ là kẻ ăn hại, một thiểu số, mà họ đã có

đóng góp khá lớn vào cả vấn đề nhân số nữa. Chuyện lại cũng bình thường: Vua quan, lãnh chúa ở vào tầng trên của xã hội, được hưởng những quyền lợi vật chất nên dễ dàng sinh sôi nảy nở. Và tuy khicó sự thay đổi triều đại, kẻ mất quyền bị giết, bị buộc thay đổi họ (họ Lí, Mạc ra họ Nguyễn, họ Trần ra họ Trình...) nhưng rõ ràng nếu không đổi, qua biến loạn lúc đầu, vẫn thấy họ xuất hiện trong triều mới, ví dụ tộc tướng Lídưới triều Trần khiến sử quan cũng nghi ngờ chuyện Trần Thủ Độ tiêu diệt họ Lí. Họ Trịnh chắc cũng có sự dao động như thế, nhất là khi Trịnh Bồng thất thế, Chiêu Thống sai đốt phủ Trịnh không còn miếng gạch gỗ, nhưng Gia Long lên ngôi đã nhớ tình thông gia cũ, an ủi, cho lập từ đường, chọn người hương khói. Sự kiện họ Trịnh ngày nay hiếm hoi, có lẽ không phải vì sợ trả thù mà chính vì sự cô lập tự thân lâu dài mang tính tộc đoàn của họ ngay chính vào lúc đang cầm quyền khiến cho các mối gây liên kết với bên ngoài đã không thành công – cũng như họ Lê khi mới thấy vững chân ở Đông Kinh đã trả lại họ cũ cho con cháu công thần. Trong lúc đó, họ Nguyễn nhận kẻ thù thất thế (Mạc) vớiý thức bao dung, đã co lại trong trong một độc quyền rộng rãi hơn (chỉ giữ riêng tập họp Nguyễn Phúc, Nguyễn Hựu) để chừa chỗ trống cho cả người khác chủng tộc (Chàm, Miên) mà không quan tâm nhiều đến sự “kị huý”. Riêng về vấn đề tự thân phát triển nhân khẩu thìta cứ nhìn vào số con các ông vua Trần, 34 con của Lê Thánh Tông, số 146 người con của Nguyễn Phúc Chu. Nhìn về phía khác, đến như ông hoàng Chàm Chế A Nan được họ Trần dựng nên mà cũng có không dưới 200 người con, theo một chứng nhân tu sĩ dòng Franciscain đến tận nơi kể lại (D.G.E. Hall, A History

of SEA, 1964, 181).Nguyễn đã mở rộng dòng giống mình với một “họ” không chính thức:Tôn Thất, đến nỗi trong lịch sử, ví dụ ta vẫn quen gọiông Tôn Thất Thuyết quên mất đó là Nguyễn Phúc Thuyết.Nguyễn kéo dài “họ” mới từ những nhân vật trên đỉnh cao triều đình đến những ông Tôn Thất thất nghiệp, thất kinh trong xóm làng, trên đường phố. Và ông vua thứ hai nhà Nguyễn có con nhiều đến nỗi còn lời loan truyền về bài thuốc Minh Mạng “nhứt dạ lục giao sinh ngũ tử”, chả trách những Miên, Hồng, Ưng, Bửu, Vĩnh... đầy dẫy với Tôn nữ, Công tôn nữ, Công tằng, Công huyền... loạn xạ, cũng cao sang lẫn lộn cùng khổ như ai!

“THỐNG NHẤT” TỪ THỜi “DỰNG NƯỚC” ĐẦU TIÊN

Có hai vấ n đề được khẳng định về sử Việt bởi người Việt cho đến nay, sự khẳng định có vẻ càng lúc càng đậm nét, không thể tranh cãi: Một là sự thống nhất lãnh thổ có từ cổ thời – ít ra là nơi vùng thường được gọi là cổ Việt, nghĩa là trên vùng Bắc Bộ và Thanh Nghệ Tĩnh ngày nay, và hai là có sự thống nhất về dân tộc Việt, điều thường được ghi trong giấy tờ chính thức ngày nay là “dân tộc Kinh” – để đối kháng với các dân tộc thiểu số / ít người. Nói “bởi người Việt,”là để cho thấy rằng đó không phải chỉ là khẳng định của người cầm quyền trong nước hiện nay tiếp lời lãnh tụ của họ: “Nước ViệtNam là một, dân tộc Việt Nam là một”
– một thứ khẩu hiệu cấp thời mà các thuộc viên đã sử dụng như chân lí khoa học làm nền tảng cho chính nghĩa chiến đấu, trong đó có các sử gia sử thần mới tự nguyện tán thành. Không phải chỉ người Cộng sản khẳng định điều trên, họ chỉ sử dụng quyền lực không tranh cãi của họ khiến cho nó trở thành “chân lí”, thứ chân lí mà những kẻ tỏ bày trái ý sẽ bị vùi lấp nhân thân và có thể gặp ngay sự đe doạ thân xác chứ không phải chỉ ở mức độ la ó, cùng lắm là chửi mắng của những “người Việt khác”. Tuy nhiên sự khẳng định vì quá đơn giản nên vấn đề tuy có hai mà nếu giải quyết được một thìsẽ bao gồm được tất cả.

Trước nhất, nếu đừng đem tâm cảm bướng bỉnh vào luận cứ, để bình tĩnh suy xét thì thấy rằng chẳng có chứng cứ sử sách thành văn khả tín nào nói đám dân Việt cổ đã thành lập

“nước” có đủ 15 bộ từ các ô ng con cháu Thần Nông Viêm Đế cả. Người dựng dậy vua Hùng cho có mão áo xênh xang (Ngô Sĩ Liên) cũng bị người cùng phe Nho (Ngô Thì Sĩ) bài bác nhiều điều hữu lí. Có mượn khoa học mới, dẫn ra huyền sử, huyền thoại thì cũng phải tính bước thời gian, phải tính đến cơ sở bình thườngcủa luận lí. Chớ lấy sách vở hỗn loạn của (chục) ngàn năm sau làm bằng cớ cho sự kiện chắc nịch của (chục) ngàn năm trước. Sử dụng huyền sử, huyền thoại, các khảo sát dân tộc học... là phương pháp bất đắc dĩ để tìm hiểu lịch sử các tập đoàn không chữ viết chứ không thể là thành phần chính trong việc nghiên cứu các dân tộc có liên hệ đến bằng cớ văn tự rõ ràng rồi. Ngay cả lúc bám vào văn tự mà không thận trọng tách rời truyền thuyết bồi đắp theo thời gian,sử gia cũng vẫn bị “hố” khi để thành kiến chung lôi kéo. Ví dụ khi lấy chuyện “anh hùng dân tộc” Thánh Gióng đánh giặc Ân để chứng minh tinh thần chống ngoại xâm của dân Việt từng có vào thời Hùng Vương (K. W. Taylor, The Birth of Vietnam, 1983, tr. 4-6; Chử Văn Tần, Văn hoá Đông Sơn – Văn minh

Việt cổ, 2003, một ví dụ ở tr. 762), rồi nếu có ai đó tách rời các tài liệu, thấy Thánh Gióng với chi tiết biến đổi xác thân... chỉ xuất hiện chống ngoại xâm từ thế kỉ XV (có thể manh nha với thời kì Trần chống Nguyên), còn khởi thuỷ chỉ là một đống đá, có thể là cái đuôi ở đồng bằng của một dòng văn minh cự thạch kéo dài từ Thượng Lào (khoảng thế kỉ II) qua đỉnh trung châu ởBạch Hạc, gặp ông Cao Lỗ thần đá lù lù cao lớn, gần ông Thuỵ Hương “người cao hai trượng ba thước” (Việt điện u linh tập), và còn có thể đi xa hơn về phía nam đến nơi có ải Ông Trọng (1184, Đại Việt

sử lược ), đến chừngđó thì sử gia ăn nói làm sao đây?

Phụ vào chứng cớ thành văn thì có thêm khảo cổ học nữa. Đi theo thuyết “đa trung tâm” về gốc gác người Hiện đại, sử gia nhà nước hẳn hãnh diện khi biết có học giả Mĩ, nhà di truyền học D. Wallace (1989), cho rằng nếu nhân loại phát xuất từ châu Á thì “có thể là ở phần đông nam châu lục này ví dụ như Việt Nam.” (Dẫn của M.H. Brown, The

Search for Eve, 1990, tr. 285. Có thể thấy ghichú Thẩm Khuyên trên bản đồ của Jh. Haywood, The Illustrated
History of Early Man, 1995, tr. 28.) Học giả thế giới khi bênh vực cho lí thuyết của mình cũng không thiếu lời đôi co nặng nề, réo gọi cả đời tư đối thủ ra mà chửi, giở cả võ lực thô bạo, nhưng trường hợp bị lây lan bởi cái Vietnam Syndrome của mấy ông vòi tiền nhànước này thì thật là quái gở! Tuy nhiên quả là liều mạng khi cho ông erectus Thẩm Khuyên với một hai cái răng khô, mảnh hàm xơ xác, mang tên địa lí bây giờ, lại đithẳng một lèo tới ông Hùng Vương của Văn Lang có tên có tuổi trong khi các bộ sọ của Hoà Bình, Bắc Sơn thì lại được học giả Viễn Đông Bác Cổ nhìn thấy đủ đặc tính chủng loại australoid, indonesien... gì đó, còn người Lũng Hoà cho là nằm trong chuỗi Phùng Nguyên Đồng Đậu... thì cũng chính nghiên cứu gia Việt cho thấy mang dấu vết của “đại chủng Austranélo-négroide (nhánh Hải dương)” (Hoàng Xuân Chinh, Báo cáo khai
quật đợt 1 di chỉ Lũng Hoà, Hà Nội 1968, tr. 163), những danh từ chuyên môn rắc rối nhưng đến người thường cũng thấy ngay là không có nghĩa “vàng” tí nào! Tất nhiên là học giả yêu nước không thể nào chịu đựng được việc người Việt cổ Hùng Vương lại có dấu đen hay trắng trong xương. Cho nên, dè dặt cẩn trọng thìmở rộng các khái niệm định chủng trên sao cho có dấu vàng (Hà Văn Tấn, Theo dấu
các văn hoá cổ), còn thô lỗ quyền thế thì chụp mũ “vẽ đường cho nguỵ chạy” như đối với trường hợp sọ cổ Châu Can 1976.
Người hải ngoại biết đến chuyện chứng minh sự hiện hữu của Mitochondrial Eve (1987) cùng các thành quả mà các nhà di truyền học của Berkeley định dùng để đẩy lùi các ông đào bới vào hàng ghế sau, thì lại dẫn chứng mtDNA để bắt kịp với thời đại khoa học, và tìm ra cách thế mới mang uy tín đe doạ nhiều hơn. Tuy nhiên đó vẫn là nằm trong vòng biện minh, bởi vì vòng vòng cắnđuôi rồi cũng nhảy trở lại chỗ ông Lạc Long Quân và bà Âu Cơ với ông Hùng Vương! Giả thuyết của S. Oppenheimer và các thành quả về mtDNA mới đây không phải chỉ là sự lừa dối, nhưng đem áp dụng cho “vua Hùng” thì có dáng như một hứng khởi vì tìm được bằng cớ mới cho mộtthành kiến tự tôn, thiếu cơ sở của niềm tự ti che giấu (thuyết Việt nho... phát triển thêm lối Rao giảng cũ từ thời qua Mĩ với Ngũ Kinh, Sứ
điệp trống đồng... trong hoang tưởng về một giải Nobel-mới tự đặt) của LM. Kim Định mà các “học giả” trong nước cũng đang bắt chước. Trớ trêu thay, việc “nguỵ ngóc đầu dậy” này lại khởi phát từ ông cựu Chủ nhiệm Uỷ ban Khoa học xã hội Việt Nam Nguyễn Khánh Toàn, mà nguyên cớ chính trị cấp thời là sự lấn hiếp của người anh lớn phương Bắc, Thiên triều cũ. Đemảo tưởng về một đất nước văn minh tuyệt vời dạy cho học trò nhỏ, chỉ tập cho chúng tính huênh hoang “coi trời không bằng vung”, mai mốt lớn lên thật khó chen chân vào thế giới. Thật ra, như đã nói, đây lại cũng chỉ là sự biện minh hiện tại cho quan điểm “chính thống” về vua Hùng Quốc tổ, về một dòng người Kinh/Việt thuần chủng (dùđôilúc xuê xoa) có thêm căn cứ khoa học lấn át.
Gần với các ông vua Hùng thì có các trống đồng, văn minh đồng thau với một dãy tên PhùngNguyên, Đồng Đậu, Gò Mun, Đông Sơn đã trở thành niềm hãnh diện của VNDCCH và CHXHCNVN – và đủ sức thuyết phục “học giả” di tản, cùng những học giả Âu Mĩ không thấy có cách nào khác hơn. Trong tiến trình bành trướng quyền lực, người Cộng sản đã để lại ảnh hưởng rất lớn trên cung cách suy nghĩ, hành động của người Việt ngày nay, kể cả ở những người chống đối, cho nên cộng với sự bảo thủ truyền thống tiềm tàng, người ta không ngạc nhiên về sự theo đuôi học thuật kể trên. Nhưng bình tĩnh mà nói thì chẳng thấy ông vua Hùng nào kí tên trên trống đồng, dù là Hoàng Hạ hay Ngọc Lũ. Điều đó khác hẳn với sự thành công của khảo cổ học Trung Quốc với trường hợp nhà Thương Ân khi đem đối chiếu cổ thư còn giữ lại đời sau với giáp cốt văn trong các di chỉ. Các tênvua Thương Ân có rành rẽ ở hai nơi trong lúc các vua Hùng thì mãiđến thế kỉ XX mới thấy đưa ra trong thần tích ở đền chính,mà thiếu chữ Hán đặt đành phải ghép cả các ông Kinh Dương Vương, Lạc Long Quân cho đủ bộ 18 ông. Danh hiệu lại có lúc không trùng tên với các ông “Hùng” trong các đình,miếu ở làng xã đang nằm lẫn lộn với con cháu, dâu rểvua, cùng tướng Hai Bà Trưng vốn gốc “tinh gỗ đá, quái côn trùng” như quan quyền nhà Nguyễn nhìn từ xa đã thấy ra! Chưa thấy aitìm ra mối liên hệ của ông vua Hùng/Lạc được nhắc vài dòng trong sách vở còn lại khoảng thế kỉ V với các trống đồng được cho là trước đó khoảng một, hai ngàn năm cả. Thế là người ta cố công tìm chữ viết đời vua Hùng nhưng chưa ra, ngoài các vạch ngang dọc ngoằn ngoèo mà cứ cho là “chữ”! Ước mơ vẫn là điều tốt cho con người nhưng không thể lấy ước mơ làm sự thật.
Không tìm được vua Hùng thì tìm ông vua Thục kế cận vậy. Ở đây, có bằng cớ thành Cổ Loa được thần Kim Quy giúp xây dựng. Và là một điều (tưởng là) thành công của những người lấy huyền thoại xây dựng lịch sử. Tiếc thay khoa học hại người! Các nhà khảo cổ học Việt Nam đã cắt mặt thành (1960) thì thấy đất đắp thành thuộc đời Hán là sớm nhất. Thật khó hình dung kinh đô Âu Lạc độc lập mà nền đất rải ra toàn đồ vật Hán! Thế là có người đoán nền thành phía dưới (?) mới là thành Cổ Loa của Thục. Không lẽ thành trên “đồ” theo thành dưới? Luận cứ chầy cối thấy rõ nên các sử gia Việt Nam lờ đi thành quả khảocổ học mà cứ thản nhiên coi ngôi thành sừng sững trước mắt là của thần Kim Quy dựng nên, nhất là khi đào được kho tên Cầu Vực (1959) như bằng cớ không thể chối cãi về thần thuyet lẫy nỏ móng rồng. Các sử gia sùng mộ Cổ Loa cũng nên biết học giả Trung Quốc đã khảo sát một thành loa ở phía nam địa điểm Ngô Gia, phần nam tỉnh Giang Tô ngày nay. Tác giả Kwang Chih Chang [Trương Quang Trực] (The
Archaeology of Ancient China, Yale University Press 1972, tr. 390) là người ở Mĩ, khi viết không theo sát thực địa được, vả lại trong giới hạn đề tài không thể đưa ra nhiều chi tiết như mong muốn. Theo tác giả, thành này theo lời truyền tụng là vương thành củathuộc quốc Yên của Việt (Câu Tiễn). Thành có ba vòng, cũng tụ về phía nam như Cổ Loa, duy có khác là vòng thành Trung mang hình chữ nhật như thành Nội của Cổ Loa. Học giả VN có thể dò theo mà tìm hiểu thêm ở các đồng chí để suy nghĩ về Cổ Loa, thoát lối mòn cũ được không? Qua thời kì “tiểu bá, đại bá” rồi thì sự hợp tác hẳn sẽ giúp ích nhiều cho việc tìm hiểu quá khứ của đôi bên. Chúng tôiđã từng đoán mòtheo nghĩa chữ Kiển Thành (thành Kén) và việc cắt mặt thành Cổ Loa mà cho là đó là của Mã Viện xây. Ông Đào Duy Anh tuy chưa biết (?) việc cắt mặt thành nhưng cũng dựa nhiều tài liệu để nghi ngờ Kiển Thành nằmở Cổ Loa, với sự dè dặt dễ thông cảm: “di tích thành Cổ Loa ngày nay có lộn cả di tích của Kiển Thành”. (Đất nước Việt Nam qua các đời, Huế 1994, tr. 34.)
Không phải thành Cổ Loa chỉ hấp dẫn người Việt. Học giả Mĩ, qua cuộc chiến vang dội, cũng tìm cách thử xem quá khứ của đám dân cầm chân đội quân B. 52 của mình có cái gì vẻ vang không. Và ông Stephen O’ Harrow tìm đến Cổ Loa, thấy đó là “một chứngcớ gây ấn tượngvề quốc gia tương đối phát triển trong hoạt động của người tiền-VN vào thế kỉ III tCn.” (“Từ Cổ Loa đến cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng: Việt Nam dưới con mắt người Trung Hoa,” Nhiều tác giả, Những vấn đề lịch sử Việt Nam, Nguyệt san Xưa và Nay, Nxb. Trẻ 2001, tr. 10). Chữ tiền-VN nếu còn làm cho sử gia Việt không bằng lòng thì trong một bài khác, tác giả này đã dùng hẳnchữ Việt Nam : “Sự tồn tại của một thành luỹ rất lớn ở Cổ Loa, điểm hội tụ cuối cùng hồi tiền Bắc thuộc của vương quyền Việt Nam (nơi xuất phát huyền thoạiAn Dương Vương) quả thật đã góp thêm mức độ tin cậy vào ý tưởng cho rằng đã có sự thống nhất chính trị đầy đủ...” (“Người Hán, người Hồ, người Bách Man – Tiểu sử Sĩ Nhiếp và kháiniệm về Việt Nam cổ đại,”
sđd, tr. 48. Các người dịch không ghi năm ấn hành của nguyên bản nên chúng tôi không biết thứ tự các bài dẫn trên.) Tuy tác giả có dè đặt nói đến “một phức hợp liên kết liên minh với Cổ Loa là trungtâm” nhưng thế cũng đủ cho học giả Việt Nam thấy có “người nước ngoài” đồng ývề một sự “thống nhấtchính trị” trên vùng cổ Việt để theo ý nhà chính trị đương quyền, bài bác các tên nội hoá mang tinh thần nô lệ, tự ti dân tộcvới đầu óc “phản động” đã dám nói khác đi bằng “những điều không bổ ích gì cho trí óc”.
Sử gia ngoại quốc tất nhiên không bị ràng buộcbởi chính quyền Việt như sử gia bản xứ viết về nước Việt. Tuy nhiên rõ ràng họ có chịu ảnh hưởng gián tiếp từ những chiến thắng của người cộng sản Việt. Điều đó thì lạicũng không có gì là lạ. “Lịch sử thuộc về kẻ chiến thắng” (W. Churchill). J.K. Fairbank (China, a New History, 1992) có nhận xét là sách vở đương đại về lịch sử Trung Quốc thật phồn tạp chi tiết đối với khu vực Diên An nhỏ xíu, xa khuất của cuộc trốn chạy vĩ đại, chỉ tồn tại nhờ Nhật Bản xâm lăng khiến Tưởng Giới Thạch không rảnh tay tiêu diệt kẻ nội thù. Trong khi đó người ta bỏ lơ với phần đất của Quốc Dân Đảng bại trận và khu vực đông đúc dân cư đến tuyệt đối do “quân phiệt” Nhật Bản chiếmđóng! Các luận thuyết bàn về Việt Nam, thường liên hệnhiều đến chính sách, dư luận Mĩ, bàn như sự đã rồi trước mắt, nên đôi khi cóvẻ hơi ngớ ngẩn trong uyên bác. Những cách ứng xử linh hoạt, những hành động có hiệu quả lấy từ thực tế địa phương, khu vực của người cộng sản có khi được coi như hàm ý một triết thuyết thông minh mang bản sắcÁ Đông, dân tộc nhằm xây dựng xã hội tương lai mà họ chiến đấu (F. FitzGerald), nhưng tác giả không thấy rằng đó chỉ là phương tiện nhằm mục đích cuối cùng là cướp chính quyền theo kiểu chuyên viên bônsêvich, bởi vì rõ ràng sau khi thành công, người Cộng sản Việt gặp ngay sự hụt hẫng,lại phải mượn tiếp các chính sách xây dựng của Liên Xô, chẳng thấysáng kiến “dân tộc” nào nở nang thêm, và cứ liên tục thất bại để rồi chuyển qua “đổi mới”. Học giả ngoại quốc mang mặc cảm người thống trị, cố mở rộng tầm nhìn để chấp nhận ý tưởng của người bị trị trong cuộc, nhưng không thấy rằng các ý tưởng đó có khi là từ người lãnh tụ học collège (high school) mớm cho anh Đại học bản xứ thuần phục, để thành có dáng tri thức cao cấp. Cơsở của những diễn giảng này thật ra cũng không phải do các lãnh tụ bịa đặt, nhưng chính là căn cứ trên các tin tưởng bình thường trong sử cũ được đem bồi đắp bằng tinh thần cách mạng qua các sách ABC cộng sản và lan toả bằng quyền lực mới chiếm đươc. Học giả ngoại quốc khai thác thêm về “tinh thần yêu nước chống xâm lăng”, vềà luận thuyết “cách mạng nông dân” gần gũi với “hơi” cách mạng của họ, nên cứ chép tiểu sử dòng dõi, cá nhân lãnh tụ đương thời y theo các bản tụng ca (hagiography) in trên hàng vạn tờgiấy chứ không chỉ khắc trên một, hai tấm bia đá mòn sứt như xưa kia. Họ không biết, ví dụ chuyện anh trí thức nguỵ làm việc cho triều đình mới để tránh “cải tạo,” và bài nghiên cứu được đưa vào một luận án ở Pháp về chủ nghĩa thực dân văn hoá mới trong khi tác giả đã vượt biên – cũng giống như trường hợp một tác giả khác viếtvề Phương thức sản xuất châu Á, vượt biên năm 1976, còn bài vở vẫn được in lại trong nước các năm 1980, và được nhắc nhở như của “phe ta” cả đến năm 2000.
Sử phẩm, cũng như một số nghiên cứu ở các ngành nhân văn khác, không bao giờ là một công trình hoàn thiện cả. Chỉ có điều,phải bắt đầu trên cái có thật chứ không phải là ước mơ, càng không phải là dối trá, lấn lướt, làm để phụ hoạ, chuộc tội cuối mùa. Ngày nào đó, trên đất Việt, có thể tìm ra những chứng dẫn khôngai ngờ tới, nhưng cho đến lúc này thì hãy bắt đầu bằng những điều đã được chứng thực.
Triệu Đà có nói đến những lãnh chúa ở phía nam nước Nam Việt của mình, có kẻ “ở trần mà cũng xưng Vương” (179 tCn.). Vậy thì có tập họp những ông Hùng Vương đâu đó sau này được lưu dấu tích ở vùng đỉnh tam giác châu sông Hồng, cũng không phải là điều hoang đường. Tuy nhiên không thể cho rằng các ông ấy trông coi 15 bộ (hay bộ lạc) mang các tên lộn xộn, bátnháo của thời Bắc thuộc. Sự việc vùng Giao Châu vào khoảng đầu Công nguyên có dân đông hơn Quảng Châu dễ dẫn đến suy luận về một tổ chức chính trị nào đó đã được thực hiện nơi đây, nhưng đó cũng chỉ là thắc mắc, phỏng đoán. Hay nếu có thể bạo gan so sánh thì thấy rằng trên vùng Tây Nguyên ngày nay với gần một triệu người “Thượng” (nhiều sắc tộc) mà đến cuối thế kỉ XIX, trừ một vài tay phiêu lưu chiếm đoạt và ảnh hưởng của Chàm tràn đến, họ chỉ có tổ chức buôn, pley là cao nhất – cácông vua Lửa, vua Nước chỉ là của hệ thống thần quyền (cũng tạm coi là giống ông vua Hùng của Đại Việt sử
lược ). Kết quả khảocổ học Việt Nam không cho thấy như trường hợp các di chỉ Ân Khư, Trịnh Châu đối với nhà Thương Ân để kết luận vùng Nghĩa Lĩnh là một thứ kinh đô, hay ít ra, là một trung tâmcủa liên minh rộng lớn nào đó. Các trống đồng được cho là tột đỉnh của văn minh Đông Sơn, của “thời đại Hùng Vương” thì những tiêu bản xưa lại được tìm thấy ở trên vùng đồng bằng hay gần đó. Ngôi mộ Việt Khê dồidào vật tuỳ táng của thế kỉ VI tCn. thì nằm ở vùng biển. Địa điểm khai quật đầu tiên đủ tiêu biểu cho cái tên của nền văn minh đó thì ở mãi tận Thanh Hoá. Tất nhiên các chứng cớ vật chất đào bới được có thể dùng chứng minh cho một trình độ sinh hoạt “thời Hùng Vương” chứ chưa thể chứng minh cho sự xưa cũ của một thời Hùng Vương như người ta muốn có. Kết quả đào bới, nếu không dùng để làm “khảo cổ học (phục vụ) thần/huyền thoại” (và chính trị đương đại) thì vẫn còn đó, nếu được ghìm giữ trong tinh thần thực tiễn, rà soát loại bỏ những bộpchộp của thời kì nồng nàn tinh thần “yêu nước (phải) là yêu chủ nghĩa xã hội”,tất sẽ giúp cho sử gia làm “khảo cổ học lịch sử” như ông Hà Văn Tấn đã “định hướng” hơn mười năm trước đây (1991). Theo các chứng cớ về sau (Lí, Trần) thì việc trong thời gian trước có những tập đoàn người khác nhau đến chung sống, hay cầm quyền đem đến những đổi thay, cũng là điều bình thường, chấp nhận được, như âm hưởng có thể thấy trong chuyện Thục Phán “con vua Thục”.

TỪ SỰ TAN RÃ CỦA PHỦ ĐÔ HỘ AN NAM ĐẾN TRUNG TÂM HOA LƯ

Vậy thì cũng vẫn phải theo các chứ ng cứ, ta phải dõi theo sự hình thành của tập đoàn người ở thuộc địa phương nam của Trung Quốc từ Hán tới Đường trong tương quan bành trướng của người “Hán”. Trước nhất là giải quyết vấn đề danh xưng tộc “Việt” còn lạiđến ngày nay. Đã có khảo cứu muốn tìm phát tích của dân Việt ngày nay là từ sự tan rã của nước Việt Câu Tiễn bị người Sở chiếm đóng (L. Aurousseau), và tuy bị bài bác nhưng cũng được K.W. Taylor điều chỉnh trong luận án nổi tiếng của ông (The

Birth of Vietnam). Nhưng sự bảo lưu lâu dài và sâu đậm như đã thấy không thể do những kí ức mong manh tận trong thờisơ sử mà phải là từ những chứng cớ truyền đời được ghi chép cẩn thận, ở đâylà cách nhìn củatầng lớp thượng lưu nắm quyền đất “Việt”, về Triệu Đà và nước Nam Việt của ông. Khởi đầu ở địa phương chỉ biết có một nhóm được gọi là “Lạc dân” nhưng sử quan Hán từ phương bắc nhìn đám Bách Việt tan tác đã gán thêm một nối kết cho dân đó: “Lạc là Việt.” Triệu Đà trong một thời gian dài được sử quan Việt về sau coi như thuỷ tổ của nước mình, nên các danh hiệu Nam Việt Quốc, Nam Việt Đế được sử dụng một cách không thắc mắc, lại còn được hãnh diện là khác. Các triều đại Đại Việt xuất phát từ đồng bằng là gốc Trung Hoa hay là từ vùng đất nay là Nam Trung Hoa tới (Lí, Trần, chưa kể Mạc) nên quan tâm tới Triệu Đà, nhận là ông tổ khai sáng nước mình cũng là điều dễ hiểu. Vùng Lưỡng Quảng ngày nay vẫn xưng là Việt theo một chữ Hán khác. Họ Lưu cai trị trong vùng này thời đế quốc Đường tan rã, vì có tham vọng lên tận phương Bắc nên đổi tên nước là Nam Hán, bỏ tên địa phương Đại Việt. Lí gốc Mân cũng không xa lạ vớitên Đại Việt nên chuyển làm tên của vương quốc mình, bỏ chữ “Cồ” thô lỗ của vương triều trước. Trần trong thế chống Nguyên càng nâng cao sự bámvíu vào địa phương. Thế là truyền thống đủ dài để có sự vững bền. Rồi đến thế kỉ XV, ông Hùng Vương thế ông Lạc Vương, chỉ còn chữ Việt hiện diện liên tục qua thời gian, đến thời Nguyễn Ánh Gia Long, đến ngày nay, không màng đến những pha trộn, biến đổi nhân chủng tiếp nối.

Không thể coi nhẹ thời gian dàiđến hơn ngàn năm dưới sự cai trị của những chính quyền thay đổi nhưng cùng một hướng tiến Hoa hoá. Không thể coi nhẹ những dòng người di cư vì biến loạn đến từ phương Bắc, có ghi chép rành rẽ, và dẫn đến sự nổi dậy của những người cầm quyền địa phương, lai rõ rệt, như trường hợp Lí Bí/Bôn mà vương hiệu vì có chữ “Việt”, lại được cả sử gia ngày nay nhận cùng phe, mở đầu danh vị nước. Hiện tượng “vàng hoá” mà các nhà cổ nhân học nhận thấy biến đổi trên các bộ xương khai quật là kết quả rõ rệt của thời kì này. Chưa kể những cuộc di chuyển gần hơn mà ta chỉ biết khi có những biến động lớn, ví dụ cuộc lấn chiếm của Nam Chiếu với chủ thể tộc Thái ở nền tảng vào thế kỉ IX, và còn thấy bóng dáng đếnthế kỉ XI. Chứng cớ liên tục lâu dài nhất mà người ta vẫn lờ đi, đó là trường hợp tập đoàn các họ Mạc. Những gì thừa hưởng từ thời thuộcđịa không phải là cái ơn, những gì dựa vào đó để đổi thay cũng không phải là mối nhục. Những than khóc, căm ghét, giận dữ hay kiêu ngạo vênh vang của Lê Văn Hưu gần với người đời nay hơn với Ngô Sĩ Liên, nhưng cũng chỉ là của đờiTrần chứ không thay đổi được gì cái quá khứ mà chính tông tộc chủông cũng đang thừa hưởng để kế tục hoặc gánh chịu chống đỡ. Quá khứ đó đã dẫn đến một thời kết thúc nền ngoạitrị đưa dần đến nền độc lập của một tập đoàn người cũng đổi thay theo với thời gian.

Không phải ngẫu nhiên mà tất cả các nước thoát vòng bành trướng của Trung Hoa ở phía nam đều nằm dưới Bắc vĩ tuyến. Khả năng phát triển quyền lực phát xuất từ trung lưu Hoàng Hà cũng phải có giới hạn.Rừng núi phía tây nam ngăn cản họ, chỉ để dành sự bành trướng cho các tộc người ở gần: tộc Miến Tạng vào trung châu Irrawadi, Saluen, tộc Tày Thái vào Menam, Mekong pháttriển lực lượng đương cự người Hán khi họ đủ sức lấn xa. Trung châu sông Hồng có đường thông với phía bắc, dễ thấy bóng dáng quân Hán nhưng cộng với số đông còn có một khí hậu nhiệt đới ngăn chặn mà quan quyền binh lính ởHoàng Hà chưa đủ sức khắc phục: Lạicũng không phải ngẫu nhiên trùng hợp mà các tờ trình địa phương, các cuộc chiến tràn lấn đều thấy bóng dáng của việc người chiếm đóng than vãn, không chịu đựng nổi sự khắc nghiệt của thuỷ thổ. Cho đến khi các kinh đô Hán dời xuống phía nam gần với thuộc địa, mang áp lực đe doạ nhiềuhơn thì dân thuộc địa đã lớn mạnh hơn!

Sự lật đổ một quyền bính bao giờcũng đòi hỏi một phản ứng ngược. Sự lật đổ một nền ngoại trị phải đưa đến một quyền bính địa phương – hay dựa trên địa phương. Thuộc địa tách ra khỏi chính quốcthời Đường mạt qua trung gian chức Tiết độ sứ tự phong trước, và xin phong sau: họ Khúc, họ Dương, vướng víu cho đến họ Đinh. Rõ ràng Hoa Lư của thế kỉ X là tụ điểm của cao trào li khai đó. Từ bất cứ lúc nào, trong tổ chức ngoại trị người ta vẫn phải cần đến người địa phương. Đây không phảilà một sự hợp tác đáng đề cao hay phải khinh miệt, mà là kết quả của nhu cầu thực tế từ người cai trị cũng như kẻ bị trị. Đã có nhiều ví dụ được trưng dẫn. Lạc hầu Lạc tướng mang ấn đồng thao xanh làm huyện lệnh, một chức quyền không nhỏ trong tổ chức cai trị Tần Hán, ở đây hẳn là đặt trên những khu vực mà phần tuyệt đối là dân tạichỗ. Có những người leo lên đến chức Phó Đô hộ. Thứ sử Ngô Mân của dòng dõi ở Đường Lâm không phải là trường hợp cá biệt. Và chính sự kế tục cũng đem lại thành công cho đời sau: Ngô Quyền thắng quân Nam Hán là dựa trên cơ sở vật chất và ý niệm chiến lược của quan đô hộ thế kỉ VIII, IX. Ai không có chức quyền của trung ương thì vẫn nắm thực lực như trường hợp Phùng Hưng khuất lấp dưới vai trò của Đỗ Anh Hàn theo cách nhìn của sử quan Bắc sử. Trường hợp Vua Đen với tên Hán Việt Mai Thúc Loan được giữ lại là dấu vết khác về sự hiện diện của lãnh tụ địa phương, đồng thời còn có dáng như chỉ dấu thêm về sự hiện diện của những tập đoàn chủng tộc phứctạp ở phủ Đô hộ, giống như chứng cớ ở việc tách ra thành nước Lâm Ấp thời thuộc Hán trước kia.

Thắng trận xong mà Ngô Quyền vẫ n chưa đặt được tên nước để vẫn còn danh xưng Đô Hộ (quốc). Và sự bành trướng của Lí, Trần về sau chỉ là sự gom góp những mảnh vỡ của thuộc địa phương Bắc từ một trungương tại chỗ với Thăng Long thay tên cho Tống Bình, Đại La. Thời loạn là cơ hội của dân phiêu lưu tranh giành quyền lợi với các tập đoàn tông tộc có cơ sở vững vàng. Biến động gọi là Thập nhị sứ quân có nhiều phe nhóm như ta đã thấy, thế mà trong các tên còn lưu lại, những thủ lĩnh sông nước mới vừa di cư đến đã hiện diện tới ba tên. Thần tích xa đời vốn có nhiều điều sai lạc, nhưng truyện tích đã trải qua các thời kì dân tộc quá khích cao độ mà vẫn giữ nguồn gốc chủng tộc của các lãnh tụ chứng tỏ sự khả tín một chừng mực của phần căn bản đó.

Phản ứng chống ngoại trị chứng to û trong sự co rút ở hang động Hoa Lư. Không nói đến những vùng xa hơn, phía bắc gần Hoa Lư, các vùng Bố Hải Khẩu, Nam Sách còn thuộc các chủ đất cũ mà sự “phong tước”chỉ là cáchnói văn hoa theo cung cách của một chính quyền địa phương mới, bắt chước lề lối trung ương của chủ nhân ông cũ. “Thứ sử” Ngô Mân hay “Thứ sử” Đinh Công Trứ có vẻ đã xuất hiện trong hoàn cảnh lịch sử đó. Cũng tương tự là cách nói đối với “Ái Châu Cửu Chân Đô quốc Dịch sứ” Lê Lương về phía nam,vị lãnh chúa có toàn quyền trên đất đai tông tộc của mình mà được coi như là “người sai phái của Trung ương đến trông coi đất Ái, Cửu Chân của nước Đô (Hộ)”. Đã có một Đô Quốc thì cũng dễ liên tưởng đếnnhững Cồ Quốc, Kiểu Quốc, Trịnh Quốc gả cho các vua Đinh Lê, dấu vết phai nhoà dần, đến Lí tập trung hơn nên chỉ còn Tá Quốc, lấn lướt Lập Giáo. Rồi lại cũng như trường hợp Đinh Liễn nằm ở Cổ Loa trước kia, Hoa Lư cũng có họ Nguyễn (Bặc), họ Phạm (Hạp)... làm con tin để gặp cơ hội Đinh suy sụp thì tranh giành quyền bính. Tính chất bành trướng từ một khu vực ẩn tàng trong binh lực, cho nên người nắm quyền Tổng tư lệnh như Thập đạo tướng quân Lê Hoàn sẽ thắng thế là lẽ đương nhiên.

Danh hiệu vương đế chỉ khoác thêm áo cho người ở trần, không che hết quá khứ tầm thường – bình thường cũ. Quê hương của vị hoàng đế tương lai là một “sách”, tên của một đơn vị cư trúchưa được coi ngang bằng với “hương” của quan lại trung ương nằm ở La Thành. Cho nên Đinh Bộ Lĩnh có chăn trâu cũng không với nghĩa tôi đòi như gần đây. Nơi ở có sông nước, bến đỗ (sách Đào Áo , Tế Áo ) thì có chuyện đánh cá không phải là lạ. Bà mẹ ở cùng “năm bà lão” là chuyện chưa hiểu được nhưng có thể liên hệ với dấu vết “bên cạnh đền thờ thần” để thấy một sinh hoạt thần bí bình thường nào đó của đương thời. Đinh Tuệ mất nghiệp vẫn phục vụ ông chúa mới đếnchết, là sự công nhận một quyền hành thay thế tại chỗ, là dấu hiệu sa sút khởi đầu. Cho đến khi bị tập đoàn cầmquyền khác giết người đại diện (Điện tiền chỉ huy sứ Đinh Lộc 1041) thìtông tộc xa gần bị sắp xếp vào vị trí gần với bọn Man Lão thấp kém cũng là thuận chiều suy thoáimà trở về với sinh hoạt xưa cũ. Ông vua Lê kế tiếp cũngdẫn sứ nước lớn (Tống Cảo, 990) coimình chân trần đi câu, được cá thì cả quần thần vỗ tay hoan hô!

Chiến thắng trong, n goài (Tống, Chiêm) đưa quyền bính Hoa Lư mở rộng ra với Lê. Các con của Lê Hoàn được phong vương tước quản trị các vùng đất chung quanh. Hẳn đây là ý kiến của Thái sư Hồng Hiến,từ đó cho thấy quan niệm tổ chức của người chủ cũ đã trở về thành “yếu tố bên trong” của quyền bính địa phương co rút, sẽ mở đườngcho những đổi thay khác, không cưỡng được. Tuy nhiên Hoa Lư vẫn còn bản sắc riêng của nó.Lãnh chúa địa phương vẫn còn quyền lực, điển hình là các quản giáp Dương Tiến Lợi và Lưu Kế Tông tuy Lê Hoàn đã mở rộng khu vực nắm quyền theo việc dẹp Dương Tiến Lợi cùng với việc lấn chiếm đất con cháu Lê Lương.Các đất phong là đầu mối của những lực lượng phân li khi có sự tranh giành. Mối liên hệ với Chiêm Thành, dù qua chiến tranh, ít nhiều gì cũng cưỡng lại sự hấp dẫn hướng về phía Tống. Đất Việt có hai ông vua Chàm ở Hoa Lư (giống như đất Chàm có Lưu Kế Tông, quản giáp cũ của Việt), tuy ngắn ngủi nhưng cũng có dấu hiệu tác động từ xa về phía nam qua các sự kiện ghi hời hợt, có khi bị công kích chỉ vì sử quan không hiểu ý nghĩa của chúng: Vua ăn thịt giông/kì nhông, vua chết không có tang lễ (kiểu Nho), có người họ ngoại (hẳn nhiên là Chàm: tên Lê Hấp Ni không có vẻ gì là Hán Việt cả) đếnquản lĩnh đất Đằng Châu xa trên vùng trung châu phía bắc, nơi được coi là đất phong của Lê LongĐĩnh / Ngoạ Triều, con bà phi Chàm. Tình hình mở rộng khu vực quản lí đòi hỏi một dạng liên minh mớimà các thế lực ở quanh phủ Đô hộ cũ càng tăng dần quyền lực. Có lẽ khi chăm chú mở đường đánh phía nam, toan tính chiếm đất của mẹ, Lê Long Đĩnh cũng muốn tìm thế lực quân bình mới đối với vùng trung châu phía bắc, cụ thể tập trung vào, cũng một tướng lãnh, Điện tiền chỉ huy sứ Lí Công Uẩn. Và cũng là tìm uy thế chống lại sự bất mãn với cá nhân ông vua tăng cao, hiển hiện muộn cho người sau thấyralà các câu chuyện tố cáo tính tình hung ác, quái gở của ông này. Nhưng rốt lại sự thắng thế đã về vớinhóm lưu vong để có sự dời đổi trung tâm bành trướng mới. Nhìn chung thì sự thu hút về phía Bắc cũng là điều dễ hiểu. Vớitình hình thời đại còn kéo dài đến nhiều thế kỉ sau thì thế giới Trung Hoa là độc nhất trong vùng, quá khứ thuộc địa còn lưu giữ và sự hiện diện của các tập họp lưu vong như đã nói chỉ là nhân tố nội địa để sự lôi cuốn Trung Hoa tiếp tục mà thôi.

Trung tâm Hoa Lư có đời sống kéo dài chỉ 42 năm (968-1010) nhưng không phải mất tác dụng sau khi bị buông bỏ. Ngay đương thời, khi có dòng họ mới cai trị, sự kế tục vẫn được lưu ý theo hình thức: Viên quan tiếp Tống Cảo có họ Đinh, mang chức “thừa chính”, tỏ cho người ngoài biết sự chuyển đổi là êm xuôi, thuận lí. Nhưng đến khi bị hạcấp thì có phản ứng chứng tỏ sức mạnh địa phương. Dằng dai. Trong cả sự liên hệ thần-người của tin tưởng thời đại. Hoa Lư là trung tâm tranh giành quyền kế vị bên trong họLí sau khi thất bại ở Thăng Long(1028). Có lẽ điều này cũng là nguyên nhân tấn phong thần Đồng Cổ bảo trợ Hoa Lư, gán cho công tích báo mộng việc Tam Vương khởi loạn. Thần là kẻ chứng minh cho sự thề bồi, có lẽ mang nghi thức đánh trống đồng của các tập họp người trong địa phương phía nam (còn thấy ởtập đoàn Lam Sơn về sau) mà chữ nghĩa văn hoa gọi là “Thiên hạ minh chủ thần”. Bây giờ thần trở nên người làm chứng cho sự tuyên thệ trung thành ở Thăng Long, như một minh chứng cho sự kế tục Hoa Lư - Thăng Long. Nhưng về phía thế tục vẫn có sự đề phòng: Ngôi thành vững chắc được xây ở Hoa Lư không phải của Đinh Lê mà của Lí Thánh Tông vớicác viên gạch “Đại Việt quốc quân thành chuyên” (1057). Hai trăm năm sau còn có cuộc khởi loạn của“kẻ (Đinh Khả) tự xưng con cháu Đinh Tiên Hoàng” được gọi là giặc Đại Hoàng (1198, 1203-1205, 1214). Cựu đô Hoa Lư tàn tạ sau đóchỉ trở lại cuối Trần với chứng cớ tiếc thương, hoài cổ của Trần Nguyên Đán.

TRUNG TÂM VIỆT HOA THĂNG LONG

Đặt tên Việt Hoa cho trung tâm Thăng Long thật dễ gây sốc cho người ở thời đại chủ nghĩa dân tộc dâng cao bây giờ. Tuy nhiên đó lại là sự thật không thể phủnhận về việc trong bốn thế kỉ có kinh đô là Thăng Long, chủ quyền đã thuộc về những tông tộc có nguồn gốc Trung Quốc. Có điều, khác với nước Nam Việt xưa kia, Triệu Đà nhớ đến mồ mả tông tộc nằm ở phương Bắc, chỉ bắt chước dân Việt ngồi xổm tiếp sứ Hán, nên cuối cùng lãnh địa lại thuộc về Hán, còn Lí Trần tuy không quên gốc gác nhưng lại gắn liền sinh mạng tông tộc của mình với tên nước Đại Việt giành của Nam Hánbuông bỏ, lấy chính danh cho cựu thuộc địa, ít nhiều gì họ cũng bị lôi kéo bơiđám dânchúng dưới quyền để tách ra hùng cứ một phương. Những lời cảm thán của Lê Văn Hưu là kết tụ cao nhất của tinh thần độc lập ấy. Lí ý thức sự khác lạ của mình nên không để sử quan ghi chép nguồn gốc tập đoàn xuất thân. Triềuđại Hồ cuối thời đại, tuy còn nhớ gốc Trung Quốc của mình nhưng vì tính cách xa đời khác hẳn với Lí Trần,nên hãnh diện nhắc tới Ngu Thuấn, đổi tên nước là Đại Ngu. Điều đó đã chứng tỏ sự tự tín địa phương hoá và tiến trình phân li không thể đảo ngược được của những ngườiởđịa vị lãnh đạo nước Việt.

Lí có nguồn gốc Trung Quốc đa õ là điều khẳng định bình thường với người có đọc sách ngày nay từ khi quyển Lí Thường Kiệt của Hoàng Xuân Hãn ra đời năm 1949. Trần cũng vậy. Vùng đông nam Trung Quốc là khu vực xuất cư liên tục và lâu dài của lưu dân Trung Quốc. Tất nhiên nếu chi li thì có thể nói những người ấy không phải toàn có gốc gác tổ tiên đơn thuần của vùng Hoa Hạ trung lưu Hoàng Hà mà còn là các dân tộc địa phương đã nói tiếng Hoa (phương ngữ) trong quá trình pha trộn giống phức tạp theo với thời

gian. Như rõ rệt với họ Mạc chẳng hạn.

Lí có điểm dừng chân trên đất Vi ệt còn được xác định đến ngày nay với các đền đài, lăng mộ làm chứng tích. Đám lưu dân này vì lẽ gì giật được chính quyền từ tay nhóm“man lão” Hoa Lư?Có lẽ tự bản thân lưu dân, họ đã có sự năng động liều lĩnh trong việc tìm kiếm cơ nghiệp nơi đất mới. Cũng có lẽ họ không phải là những cùng đinh cơ khổ mà là từ những tập đoàn thượng lưu tan rã nơi đất gốc khiến cho họ có đủ khả năng nổi bật trên đất đến nương nhờ. Họ đến phục vụ trong thời gian trungtâm Hoa Lư gặp sự khủng hoảng khi bành trướng mà tính chất cai trị bằng quân lực rõ ràng là không đáp ứng được nhu cầu của tình thế, tuy việc đảo chính đưa họ lên ngôi vị chính vẫn còn theo lối cũ, nghĩa là thủ lãnh quân sự nắmquyền. Việc tranh ngôi thời Lê đã xảy ra trên bình diện địa vực rộng trong lúc việc tranh ngôi thời Đinh trước đó chỉ dồn lại trong cung đình với một ít lan toả hạn hẹp. Lê Long Đĩnh cải cách theo Tống hẳn là làm việc đổi mớicho kịp thời thế. Thế là phe lưu vong gốc Trung Quốc mạnh hơn lên. Trước kia họ đã có Thái sư Hồng Hiến mà những ngày giúp Lê Hoàn chắc đã đưa người cùng xứ vào không ít. Phương diện tôn giáo thần thánh thì có Khuông Việt Đại sư Ngô Chân Lưu, thêm phái Vạn Hạnh công khai ủng hộ Lí Công Uẩn. Ở đây không cần đến một sự đe doạtồn vong từ bên ngoài như với sự chuyển tiếp Đinh Lê. Lê qua Lí là kết quả chín muồi của tình thế có các con bài túc trực sẵn.

Nhưng chiếm quyền thì dễ mà giữ quyền thì khó hơn. Lí Công Uẩn phải lo cho sự an toàn của tập thể mình. Không thể nương thân mãi ở Hoa Lư xa lạ vốn còn nhiều thế lực đối địch khác. Phải về quê. “Chiếu dời đô” mở đầu cho một tình thế tràn lấn mới nhưng khởi đầu không phải là một toan tính “vì thiên hạ lập kế dài lâu, trên cho nghiệp đế được thịnh vượng lớn lao, dưới cho dân chúng được đông đúc giàu có...” Ý của vua đưa ra thì quần thầnsao không cho là sáng suốt, vĩ đại? Tất nhiên chê chỗ cũ thì phải nói cho tàn mạt, khen chỗ mới thì phải bốc cho cao vút, nhưng mới lên ngôi đã về quê cũ cho tiền người đồng hương, đến đô mới cũng lo xây chùa thật nhiều ở chốn xưa, ý định khởi đầu khi muốn về Đại La cũ để gần gũi, dựa thế quê hương quen thuộc thật đã thấy rõ.Năm 218 ở lị sở cũ của quận Giao Chỉ có cá sấu nằm đầy vực, cả hai bên bờ nam bắc nên có tên Long Uyên, Long Biên. Nay Đại La bị bỏ bê trong ba phần tư thế kỉ lại thấy thuyền bè quân lính nhộn nhịp khiến các con cá sấu đã quen sự vắng lặng lâu ngày phải hoảng loạn bỏ chạy ra xa, trên sóng nước mênh mông, càng đi về phía chân trời càng như bay lên cao. Đó là khởi đầu của trung tâm cá sấu có tên ThăngLong hẳn sẽ làm phát triển những dạng hình phối hợp cá sấu - rồng trên hiện vật khảo cổ như minh chứng của sự hoà hợp giữa dân chúng và lãnh chúa, của một khía cạnh văn minh Việt Hoa trong toàn bộ sự phát triển Đại Việt vào thời Lí.

Lí Trần có điểm chung: đều là như õng tông tộctrị nước. Đây là dấu vết từ nơi pháttích, có thể bắt chước các tông tộc vùng Hoàng Hà khi họ chạy loạn đổ xuống nam Trường Giang lập các triều mới của thời Nam Bắc triều. Nhưng tiến trình thực hiện lại có khác vì cácđiều kiện thời đại, nơi chốn khác nhau. Lí tiếp quản trung tâm Đô hộ cũ tất phải giải quyết những vấn đề tồn đọng, vốn không vì năm tháng cách biệt mà coi như đã xong. Ở tận Hoa Lư thì không có vấn đề phải quan tâm nhiều đếncác tập đoàn xa nơi trung châu phía bắc, nhưng vấn đề không thể bỏ lơ khi đã ngự trị ở Thăng Long. Và thế là có cuộc chiến tranh giành giật với vương triều Tống để giữ vững cương vực, phát triển vùng ảnh hưởng. Không có chứng dẫn nào cụ thể hơncho sự co dãn bành trướng của Thăng Long bằng trường hợp nhân vật Tông Đản. Cũng một ôngchúa Nùng đó mà khi dẫn quân bản bộ tiếp tay quân Lí đánh Tống thì được sử triều đình ghichép để cho sử gia ngày nay coi như mộtanh hùng dân tộc. Còn khi trở cờ theo Tống thì sử ta lặng thinh để danh vị Tông Đản không suy suyển trên các bảng tên chỉ đường. Thật ra Tông Đản khôngxấu cũng không tốt, tập họp Nùng Tông Đản chao đảo chỉ vì nằm trên hướng bành trướng của Lí trong lúc Nùng Trí Cao lại có cao vọng hơn, là thoát ảnh hưởng của Tống, Việt để thành lập nước riêng. Đọc sử còn thấy các ông họ Hoàng thủ lãnh nhỏ bé nơi vạt biên giới chạy qua chạy lại nhờcậy hay bị làm vật thí thân trao đổi. Trong các thế kỉ XVII, XVIII về sau, vùng biên giới phía bắc mất nhiều vào tay người Thanh chính là vì sự yếu thế của Lê Trung hưng không đủ sức vươn cánh tay quyền lực trên các tập đoàn thiểu số nơi này. Cuộc chiến Lí Tống ngày đó còn là chỉ dấunhiều chất Trung Quốc trong triều đình Lí (xem tờ chiếu của Tống Thần Tông về việc chiêu dụ nhân vật gốc Mân của Lí) đến nỗi Lí cho mình có quyền can thiệp vào nội tình Tống (xemLộ bố văn của Lí), và thấy đủ sức can thiệp vì có người phe Tống giúp sức. Chỉ sau khi phải đương cự sâu vào nội địa, Lí mới thấy khả năng hạn chế của mình và tự để cho mình địa phương hoá nhiều lên.

Ngay từ căn bản đị nh cư, với tính cách chăm sóc trực tiếp ruộng đất, Lí đã phải ghép mình vớiđịa phương không thể rời bỏ được. Việc chiếm quyền của những chủ nhân ông tuy từng xưng vương, đế nhưng vẫn chưa mất tính chất điền chủ, khiến phầnsở hữu đất đai củaLí càng rộng thêm, sự ràng buộc càng chặt chẽ hơn. Lí trở thành Việt (bản xứ) giữa đám dân chúng phức tạp mà họ muốn lôi kéo theo con đường xây dựng cho dòng họmình. Trong vòng triều đình, quan lại thân cận có thể nhắc đến Thang, Võ, Đường Thái Tông, Chu Công Đán để giải quyết chuyện tranh chấp, nhưng ngoài dân gian thì thể giá củaông Thiên tử mình vàng lại được ghép với sự thai sinh của con chó sắc trắng. Con chó, không được hiểu như con vật bị khinh miệt ngày nay mà như mang tính thời đại kính nể về conchó Bàn Hồ tổ của tộc Dao, một phần tử của tập họp người mà sử quan Hán gọi là Bách Việt trước khi có sự phân biệt chi li hơn với những tiếp cận về sau. Con chó được khắc trong mộ cổ Hán ở Giao Chỉ, thay vì con thỏ của truyền thuyết Trung Hoa về Hằng Nga, Hậu Nghệ (O. Janse). Trong khi tổ chức duy lí để xây dựng chính quyền của Lí toả rộng xuống dân chúng thìáp lực tin tưởng thần quyền lại từ ngoài len vào bên trong dòng họ, triều đình. Ta đã nói đến Thiên hạ minh chủ thần Đồng Cổ của hộithề bộ lạc trở thành người chứng giám cho sự trung thành vớivương quyền. Sấm kí về sự thay thế Lí - Lê được cho là xuất hiện ở cây gạo bị sét đánh – câygạo linh thiêng (Thần cây đa, ma cây gạo) cùng loại với cây gòn cột trụ lễ đâmtrâu của một số dân tộc Tây Nguyên ở phía nam ngày nay. Chuyện các ông thần đá, thần nước, bà thần làm mưa... nằm trong quyển Sử kí, cái tên đã trở thành chính thống của bất cứ quyển sử nào của

vương quyền nho, khiến cho vị trí thần/người lẫn lộn một cách nghiêm chỉnh, làm đà cho người sau đem vào sử chính thức.

Không phải ngẫu nhiên mà ta có chứng tích sinh hoạt nhiều về Nhân Tông, ông vua bé con thời chiến tranh 1075-1077. Các vua trước ông phần lớn lođánh nhau, lấy nguồn lợi từ vàng bạc cướp đoạt, các ông vua sau trả lại ruộng, lo xây cất cung điện hưởng lạc. Chỉ có ông này là chăm sóc ruộng nương, lấy thu nhậptừ đó nên tâm tính tằn tiện còn đeo đẳng cả trong di chiếu. Sinh hoạt bámruộng của bậc đế vương nâng cấp tư tưởng phồn thực bản xứ trong cái mukhalinga mà dấu vết Hán là hình rồng trong tập họp “chùa” Giạm. Ở đó, chùa chỉ xây cất trong một năm, còn tháp tất là chứa linga kia, lại phải cầu kì xây tới gần 6 năm mới thành, chứng cớ ảnh hưởng mạnh của phương nam vì với Trung Hoa thì chùa lớn hơn tháp, nhưng với Ấn Độ thì tháp lớn hơn chùa. (Nhiều tác giả, Lịch sử văn hoá Trung

Quốc, tập II, bản dịch, Nxb. Vănhoá thông tin, H. 1999, tr. 429.) Khảo cổ học trên các đền tháp (chùa Giạm, Ngô Xá...) chứng thực chứng cớ lịch sử có các công trình sư Chàm tham gia xây cất to lớn, khiến các tháp mang dáng vẻ như các tháp Chàm còn lại ngày nay, nhưng ngoài các vùng quản lí của vua Lí đó, hẳn là tậptục, sinh hoạt bản xứ, địa phương còn phồn tạp thể hiện với các hiện vật lưu lại ngày nay, mang tính cách thờ cúng (vũ khí, dụng cụ đồng, trống đồng...) có các con vật cá sấu - rồng, khác với những con rồng - rắn của cung đình.

Từ Thăng Long, Lí toả rộng quy ền lực ra chung quanh theo một cung cách xử trí rất là “Việt Hoa”. Có những chức tước bắt đầu chi li theo tính danh Hán nhưng quan quân thì tự lo lấy lương, cho nên khi đánh Tống, rõ ràng với chính binh không nhiều mà “quân có sáu vạn, trong đó nhiều đàn bà, trẻ con... kéo hết cả nhà theo,chỉ để một vài người ốm yếu ở nhà.” (“Lí Thường Kiệt”, La Sơn Yên Hồ... đã dẫn, tập II, tr. 349.) Từ kinh nghiệm đối đầu với Tống, tiếp theo không có sự tràn lấn về phía bắc nữa mà chỉ còn những vùng đệm, gần thì kết nối bằng thông gia, xa thì lấy áp lực đe doạ trên những tập đoàn vùng biên để họ tuỳ theo tình thế mà khi thì theo Lí, khi thì theo Tống để giữ lấy thân phận mình, không mắc vào trường hợp quáđà đi đến diệt vong sớm như trường hợp Nùng Trí Cao.

Về phía nam, Lí rảnh t ay hơn, nhưng với đầu đời thì Hoan, Diễn còn trại Định Phiên có trại chủ là quản giáp, còn phải đánh dẹp vì “hay phản phúc”. Các cuộc chiến Chiêm Thành mang tính cách lấn đoạt để cướp của, bắt người về rải ra trên đất mình làm phức tạp thêm nguồn nhân chủng có sẵn. Thế nhưng những cuộc tràn lấn của binh lực đó vẫn không đủ sức tạo thành một cơ thể thống nhất, chứng cớ là sự tan rã cuối đời cho thấy xuất hiện không những các khu vực có tính cách vùng phân li mà còn có tính cách khác biệt chủng tộc, từ trước được gọi là Man, Lão/Lạo, Lí, Lái. Đây cũng là hậu quả của thờithuộc địa khi các quan cai trị phương Bắc theo chế độ trực trị ở vùng đồng bằng, quanh các lị sở, tách các vùng cao làm đất “ki mi” (ràng buộc lỏng lẻo) khiến cho cách biệt càng lúc càng xa. Mà ngay ở đồng bằng, các thế lực địa phương cũng không phải là tan biến. Tổ tiên họ Trần chỉ mới tới ngay trong thời Lí mà di chuyển hai lần trơn tru, không thấy cảntrở (vùng Quảng Ninh, rồi Nam Định ngày nay), rốt lại xây dựng đủ cơ sở để lật đổ chủ nhân ông vùng mình nương thân. Tộc đoàn Mạc trong thời Lí có lẽ kéo dài lãnh địa từ vùng biên giới bắc, , 1127), lan xuống hạ du sông Hồng có Mạc Hiển Tích đỗ trong một kì thi chỉ ghi tên một mình ông (1086),theo sử thì có vẻ như là người phục vụ trung thành, nhưng lại đủ khả năng gây rối nội cung mà không bị trừng phạt! Tiếp theo dưới đời Trần lại có trạng nguyên Mạc Đỉnh Chi (liên kết theo thế yếu, nép mình làm gia thần Trần Ích Tắc), có một lô con cháu Mạc kéo nhau phục vụ Minh (Mạc Thuý 1406, 1412), có người đầu Lê Lợi bị tội màchỉ đến đời vua tiếp theo, lại được tha rồi cho phục chức hẳn để lấy lòng tộc đoàn (Mạc Thôn 1434), từ đó họ vươn lên làm đến tước vương ngay đời Thánh Tông (bia 1470 của Mạc Ngọc Ỷ, con gái Trung Thành Vương, xã Cổ Trai). Và cuối cùng Mạc Đăng Dung cướp ngôi nhà Lê, trả thù cho các ông tổ xa đời. Trường hợp Mạc Hiển Tích lạicó thể dùng để liên hệ với Lê Văn Thịnh, người được ca tụng là “Trạng nguyên khai khoa đầu tiên của Đại Việt”, nhưng cũng là người thấydẫn ra độc nhất trong một kì thi, cho ta thấy các kì thi đó thật ra chỉ là một cách hợp thức hoá quyền chức đại biểu của một tông tộc có uy thế, và việc Lê Văn Thịnh bị ghép vào âm mưu giết vua trên hồ Tây (1096) mà được tha, không hẳn là vì đạo Phật làm mềm yếu ông vua Lí như sử quan trách cứ (hay đã ảnh hưởng đến tinh thần bao dung của Nhân Tông như ông Hoàng Xuân Hãn ca tụng). Liên hệ với trường hợp Mạc Hiển Tích, ta thấy chuyện ông này bị vua đày sau khi bàThái hậu mất chỉ có nghĩa là được trả về quê cũ mà thôi.

Trần dựa trên căn bản của Lí, không cần phải đặt để cho dân chúng một hệthống tông tộc mà chỉ củng cố vững chắc hơn, nên tuy di cư sang đất Việt có vẻ lâu hơn Lí (còn qua trung gian An Quảng) mà lại cố tình giữ tính chất Hoa nhiều hơn – có vẻ cũng vì sự kiêu ngạo tông tộc ở mức độ cao hơn đã ghìm giữ họ. Trần Thái Tông qua đất châu Khâm, châu Ung xưng là Trai Lang, danh hiệu của con Tống Thái Tổ, khiến dân chúng ở đấy bị gạt (1241). Đó không phải là kết quả của sự giả dạng tài tình mà chính là bản thân đã giống như vậy. Trần Nhật Duật tiếp sứ Nguyên đã bị hỏi: “Ông ngườiChân Định (quê của Triệu Đà) phải không?” Đây là lờilẽ lịch sự “ngoại giao” của câu hỏi trắng trợn: “Ông có phải là... người Cắc-chú không?”Mức độ gần gũi khiến có quân Tống trong hàng ngũ Trần, và Nhân Tông từng dặn dò cận thầnphải phân biệt quân Thát (Tống) của Nhật Duật và quân Mông Thát của Nguyên, còn Trần Ích Tắcthì dèm ông em mang giặc về. Trần Quang Khải, Trần Quốc Tuấn với Sài Xuân, Trần (Đỗ) Khắc Chung đối đáp vớiÔ Mã Nhi, Nhân Tông gặp sứ thần Trương Lập Đạo, có vẻ như trực tiếp, không qua trung gian thông dịch. Họ cần thông dịch vì giữ thể thống, vì ranh mangoại giao chứ khôngphải không hiểu tiếng nói (chuyện đời Anh Tông 1330,về Trần Nhật Duật). Nhưng họ đã Việt hoá – địa phương hoá, nhanh hơn chính bản thân muốn, vì cuộc chiến với quân Nguyên. Có thể nhắc lại những lời bình luận sử tha thiếtmà không giấu được nỗi lo sợ của Lê Văn Hưuđể nhận ratinh thần dân tộc (tiềm ẩn trong quan niệm phục vụ vương quyền) dâng cao như thế nào trong sự đối kháng với sự đe doạ mất quyền bính từ quân Nguyên. Và tất nhiên các trận thắng Nguyên cũng không khiến ta cho rằng Trần đã có quyền xuyên suốt các địa phương trong bản đồ ta vẽ ngày nay. Nòng cốt sức mạnh của Trần nằm trong hệ thống tông tộc như đã thấy trong lời mắng mỏ tướng sĩ ở bài Hịch. Nhưng phải nhắc lại hội nghị Diên Hồng để thấy tính chất phân tán một chừng mực ở ngay vùng trung châu mà Trần cần kêu gọi đến sự phù trợ trong chiến tranh. Vùng Thái Bình ngày nay (gần nơi căn bản của Trần) vẫn có tên là phủ Trấn Man. Nhắc lại các trận “du kích” trên đường tiến quân hay rút chạy của quân Nguyên để thấy các thủ lãnh trên vùng biên vẫn ở thế xoay chiều theo thời thế như thời Lí Tống. Và cũng có thể nhắc lại Lê Tắc để có chứng cớ đương thời, về các “hương ấp quan thế tập...” Khi xét công, tội trong trận chiến vừa qua (tháng 4âl. 1289), Nhân Tông đã định tội đồ đối với quân, dân hai hương Ba Điểmvà Bàng Hà, điều đó chứng tỏ có sự tự quản lĩnh của những hương tương tự như thế trên đất Trần.

Nhưng khi Nguyên không chiếm được đất Trần thì các trận chiến tàn hại cũng là nguyên nhânkhiến Trần suy sụp – chứng tỏ nơi lời than khóc của TrầnNhân Tông với Trương Lập Đạo (1291). Trận chiến cũng tàn hại như với Chiêm Thành. Điều đó khiến Trần không đủ sứclấn chiếm, cho đến thế kỉ sau. Trần chỉ còn phải lo việc trong khu vực quyền bính của mình.

Gần bốn thế kỉ kẻ lưu vong cầm quyền thay thế các lãnh tụ gốc bản xứ thất bại, trên một vùng đất riêng biệt, điều đó khiến cho cựu thuộc địa phương Nam của Trung Quốc trở thành mộtnước độc lập có sơ sở vững chắc, khó có thể đảo ngược được. Kinh đô có tên là Thăng Long được lưu truyền trong ngôn từ văn học, cao cấp tuy sau đó ở chốn triều đình thì đã mất danh hiệu từ lâu. Và lại cũng như ở các tiến trình khác, sự đổi thay, phân hoá không đến từ bên ngoài thì lại xảy ra ở bên trong. Đến nửa sau thế kỉ XIV thì không thể có một người Hoa di cư nào có thể nhảy lên làm vua nước Đại Việt cả vì sự khác biệt đã rõ ràng, tuy tính chất đồng văn qua bao nhiêu thế kỉ cùng tổ chức xã hội khiến cho không xảy ra sự kìthị gay gắt. (Làm quan thì được, dễ là khác, nhưng làm vua thì không!) Họ Hồ với sự liên hệ xa đời – quá xa! là rơi rớt của tình trạng xưa cũ để làm cho các lãnh tụ địa phương phía nam đất nước trở lại nắm quyền hành, có vẻ như không chịu để sẩy mất như thời Hoa Lư nữa. Hồ có tổ là người Hoa thời Ngũ Đại, lúc này thuộcvề một trong những tập đoàn địa phương Thanh Nghệ, đủ sức thấy mình là người Việtđể, như đã nói, lấy tên nước là Đại Ngu mà không sợ mất đất vào tay con cháu Ngu Thuấn và còn ước mong “có trăm vạn quân” để đánh Minh. Nhưng vì tính chất địa phương mà việc Hồ nổi lên cũng làm trung tâm Thăng Long xuống cấp khi họ xây dựng Tây Đô, chia sớt tính cách chính danh cũng như quyền lực với vùng nay chỉ cònlà Đông Đô, mất tính cách duy nhất trước kia.

Sự dời đổi trung tâ mchính trị cũng làm nổi bật lên trong lịch sử các thành phần dân chúng khác ở phía nam, đi vào tập họp dân Lí Trần phía bắc. Cứ dựavào kiến thức của các sử quan xưa thì không thể biết rằng những người này vốn thuộc vào các tập đoàn nào có tên rành rẽ ngày nay (Mường, Thổ, Khạ, Bru...) mà con cháu còn ở lại trong vùng. Dưới mắt sử quan thì không có đám dân chúng tầm thường khuất lấp, họ chỉ nhắc tới những người nổi bật, có liên hệ với chính quyền Đông,Tây Đô mà họ gọi là “thổ quan”. Chỉ nên kể ra một người: Đặng Tất. Ông này có con làm bài thơ cảmkhái “Sự khứ anh hùng ẩm hận đa” hơi bi đát nhưng cũng có dáng thời thế của Văn Thiên Tường; có ông cháu năm đời(Đặng Minh Khiêm) làm Phó tổng tài sử quán, tuân lệnh Lê Tương Dực vịnh sử nhân vật nước Nam nguyên cả tập. Thấy cứ giống như là các thi bá của Đường: Nguyên Chẩn, Bạch Cư Dị, một người từ họ Thác Bạt tộc TiênTi, một người từ tộc Quy Tư của Tây Hồ! (Lịch sử văn hoá Trung Quốc đã dẫn, tập I, tr. 226.) Lại có ông thổ quan Phan Liêu rủi ro khơi động tranh luận thời bây giờ, không giấu được tính chất “thổ” của mình khi có bằng chứng ông anh họ Phan Kiệt làm đại tri châu của một vùng “man” rõ rệt (Trấn Man). “Thổ hào” Phan Mãnh chỉ huy quân Thánh dực ở Tân Bình và Thuận Hoá tưởng có đủ thế để chen vào chính tình Trần Hồ, rốt lại bị giết (1391). Việc các ông “thổ quan”làm trưởng sở trên những vùng đất vẫn được coi là Việt từ lâu đời chứng tỏ “người Kinh” (theo cách hiểu ngày nay, “dân Trời”, theo Lê ThánhTông) không có tưthế quan trọng như ta vẫn thường nghĩ. Thế mà con cháu ông Phan Liêu ngày nay cứ tưởng tổ tiên mình là “người Kinh” có liên hệ với đất ngàn năm văn vật Thăng Long! Họ không đọc Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn để thấy rằng ở thế kỉ XVIII, các ông trưởng buôn người Sách Quảng Bình cũng được có họ Phan/phiên, giống như họ Đinh thuộc tập đoàn H’ré ở Sơn Hà Quảng Ngãi, Bình Định được nằm trong sổ đinh, một số người Miên được quan gọi “danh X...” (tên X...).

Như đã nói, chúng ta không thể biết Phan Liêu thuộc vào tập đoàn thiểu số nào của ngày nay, nhưng các Phan Ma Lôi của Nguyễn Nộn (1229), Phan Ất (Đồng Lợi) của Trần Cảo (1516) thì được chỉ rõ là người Chàm. Tập thể tù binh Chàm bị bắt ở thế kỉ XI, đem an trí giữa người Việt, đến thế kỉ XIII còn được Trần Nhật Duật đến thăm viếng, sử thần Lê Văn Hưu mỉa mai khinh miệt, và đến cuối thế kỉ XX, qua cơn kiêu hãnh dân tộc độc tôn, các học giả Việt cũng nhận ra gốc gác ở nhóm đồng bào có cách phát âm Việt khác lạ, có những sinh hoạt giữa cảnh quan địa lí chỉ có thể tìm sự tương đồng xa tận phía nam. (Trần Quốc Vượng, Theo dòng lịch sử, H. 1996, tr. 96, 97, 206, 210, 211.) Viết “phan” là theo cách dịch tên đã thành trong sử phẩm nhưng ta thấy rõ gốc của nó là một từ phiếm định, “phiên” mượn của Trung Hoa chỉ các dân tộcphía tây, ở đây là người Chàm. Không biết từ lúc nào “phiên Ma Lôi”, “phiên Ất” đã mang họPhan thực thụ cũng như không biết lúc nào các “đinh Ngô”,“danh Bên” đã thành Đinh Ngô, DanhBên.

Nhưng nổi bật nhất là nhóm tù trưởng Lam Sơn rồi sẽ kéo theo các tập đoàn Mường Thái, lấy đất Thanh Nghệ làm “ấp thang mộc”, ngự trị trên đỉnh cao nước Việt đến thời gian gần đây. Danh xưng phủ Đôhộ của quá khứ thuộc trị nấp dưới tên Đại Việt của các triều đại Việt Hoa Lí Trần sẽ biến mất hẳn dưới quyền các tập đoàn lãnh đạo bản xứ mới.

TRUNG TÂM MƯỜNG, TÀY-THÁI THANH NGHỆ – ĐƯỜNG PHÂN RẼ QUA ĐÔNG KINH VÀ PHÚ XUÂN

Theo chỗ chúng tôi biết, không co ù sách sử chính thức nào nói Lê Lợi là người Mường cả (dù Văn thề Lũng Nhai có ghi “phụ đạo lộ Khả Lam”), nhưng theo tinh thần thông cảm Việt thì có vẻ người ta cũng không phủ nhận điều đó. Ông Đào Duy Anh có nói đến giới tuyến đại khái tây đông ở vùng Thanh Nghệ giữa người Mường- Tày và người Mường Việt, nhưng đó là chuyện “thời Hùng Vương”! (Đất nước.., tr. 30.) Chỉ vì người Mường đốivới người “Kinh” đã trở thành “mường mán” cho nên không thể để ông vua cứu nước, lậptriều đại lâu dài của Đại Việt, thêm ông Thánh Tông uy vũ từng đưa quốc gia dân tộc đến đỉnh cao văn minh, lại xuất thân từ thành phần dântộc thấpkém. “Đồ Mường Hà Nội!”, ông Hoàng Văn Chí đã nghe một ông chủ nhà mắng anh sinh viên tản cư như thế. Nhưng dù sao thì nguồn gốc của chúa Lam Sơn cũng đã rõ rệt, không có gì để thấy phải mặc cảm. Từ nửa sau thế kỉ XII – nửa đầu thế kỉ XIV đã thấynhững xung đột của Lí, Trần với các tập đoàn phía tây (ở các mường ), trong đó việc chống đánh “man” Ngưu Hống vùng sông Đà có dấu vết của Ai Lao đồng tộc giúp Ngưu Hống mà binh lính của họ có khi lấn qua đất đồng bằng Nghệ An(1335). Và hình như sự kiện tràn lấn này, phản ảnh sự kiện xuống biển, xuống đồng xưa kia, đã lưu lại trong truyền thuyết về việc An Dương Vương rẽ nước biển biến đi khiến có một đền thờ của ông ở vùng này. Chữ “mường”để chỉ một lãnh địa dễ dẫn đến ý nghĩ đó là lãnh vực của người Mường, nhưng cũng nên chú ý rằng nhà Nguyễn gọi Luang Prabang là Mang Long / Mường Luông, còn trong ngôn ngữ thông thường ngày nay, thì Vạn Tượng là Mường Viêng, và các vùng người Thái Miền Bắc vẫn có chỉ danh “Mường”, chưa kể chính đất Thái là Muang Thai. Và với họ Trịnh sẽ bàn về sau, chúng ta gặp một thủ lĩnh người “Man” là Trịnh Giác Mật hàng Trần Nhật Duật (1280). Dòng người Thái kéo theo những tập đoàn gần cận, khi tràn xuống phía nam, lan qua đông có gây sự khích động tự vệ nào của các nhóm Mường, hay có sự pha trộn nào để tăng sức mạnh tập họp của các nhóm này, làm hạtnhân khởi đầu cho cơ nghiệp nhà Lê sau này không? Điều đó có vẻ được chứng minh với việc xuất hiện của các họ Trịnh như sẽ thấy.

Gốc Mường của Lê Lơ ïi có thể thấy gián tiếp từ những người phụ tá ông trong vùng, lúc đầu khởi nghĩa: các họ Đinh, Nguyễn, Lê (sự xung đột bên trong đầu đời Lê có dáng như giữa các bộ tộc chứkhông phải thân tộc), và mối liên hệ liên minh, cầu viện với các tập đoàn phía tây (Lào), dây dưa đến những tranh chấp gây chiến rất nhiều, sau khi Lê lên cầm quyền Đại Việt. Thỉnh thoảng thấy các nhân vật của Lê mang tên không có vẻ “Việt” tí nào: Lê Đa Bồ trong những người đánh vào Thuận Hoá (1425); cha của Lê (Đinh) Triện (chết trận 1427) tên là Lê (Đinh) Ba Lao. Họ Lê của người khởi nghiệp có nguồn gốc như phát sinh từ cách nhìn-xuống của các tập đoàn trung châu chịu ảnh hưởng Trung Hoa để gọi các tập đoàn bên lề rừng núi là Lí, Lái, Lão/Lạo, Liêu, Lê (như tập họp bản xứ ở đảo Hải Nam) – “lê dân”. Nhìn những người họ Lê chung quanh Lê Lợi (ví dụ như với Lê Lai, tù trưởng phụ đạo một lần “liều mình cứu chúa” – cũng phụ đạo!, bị Lê Lợi giết 1427, rồi lại được “phục hồi sinh mệnh chính trị” sau khi thành công) thì rõ ràng Lê trong sơ khởi có dáng là một họ phiếm chỉ cho nhiều nhóm chứ không phải riêng biệt của tộc đoàn thân gia. Lại cũng có thể thấy cách sinh hoạt du canh du cư của ông tổ họ Lê được biện minh bằng phong thuỷ, thiên mệnh trong mở đầu của Lam Sơn thực lục . Ông vua mở nước đã xưng là Lam Sơn động chủ để con cháu vẫn tiếp tục xưng như thế, kể cả ôngvua văn minh Thánh Tông, vì thấy quyền lực đã lớn rộng nên xưng Thiên Nam động chủ. Con Lê Lợi làm vua mà kì kèo không chịu học (Nho), chỉ thích cầm cung bắn chim, coi đất kinh thành nhưgiữa rừng núi xưa. Thời ông vua cháu, cònthấy chăng lưới săn chứng tỏ các Đại tư đồ, Thái uý... còn ham săn bắn hàng ngày. Gần một trăm năm sau khi dòng họ làm vua mà một ông hoàng đế còn mặc khố trong cung: Trong quan tài của Lê Tương Dực (+1516) phát hiện gần đây, người ta thấy có cả cái khố mang theo khi chết. Không thể nghĩ rằng các ông vua Trần ở Thăng Long còn mặc khố. Được sự phụ hoạ của người dưới muốn che lấp hổ thẹn cho người trên,tất cả dấu vết Mường của họ Lê tưởng như biến mất hẳn, không ngờ lại cương quyết bám chặt vào thân xác các con rùa ở hồ Hoàn Kiếm với DNA giốngnhư loại rùa ở Thanh Hoá, Hoà Bình ngày nay!

Dù qua sự che đậy, bàochữa với văn từ hào nhoáng của các sử quan Đông Kinh, ta vẫn thấy dấu vết thượng du của Lê trong tổ chức cai trị, cách thế ứng phó với các tập đoàn khác khi nắm quyền chủ nước. Đã nói nhiều ở nơi khác về sự chèn ép của Lê đối với Trần, riêng ở đây tưởng nên lưu ý đến một chức danh khuất lấp: chức thủ lĩnh của những người cầm đầu các tập đoàn địa phương, cần thiết hiện diện, kèn cựa với chức quyền nho trên đất Đông Kinh.

Chi tiết về quyền l ực rõ rệt của những người này và sự biến dạng của nó được tiếp tục nêu ra rất muộn, nhưng có lẽ vì quan hệ đến sự tồn vong của dòng họ từ một cơ cấu cầm quyền có thể gọi là song hành ngay từ lúc khởi đầu, nay đến lúc sa đoạ ở dòng chính khiến cho người ta phải lưu tâm chấn chỉnh, và do đó chúng ta thấy được tầm quan trọng của nó. Đó là tờ chiếu của Lê Hiến Tông khi mới lên ngôi (1498) về việc “chọn chức thủ lĩnh”, chức “được ngang hàng với các trưởng quan, được bàn luận phải trái cùng trưởng quan, không phải chỉ có tra xét sổ sách viết lách các phủ vệ mà còn phải xét hặc các tướnghiệu gian phi”. Nghĩa là một chức được tuyển lựa theo cách nào đó không qua hệ thống chính thức bề ngoài của triều đình (trưởng quan) mà có quyền hình như lấn át cả trưởng quan,trông coi về mặt cả văn lẫn võ. Chức vụ này thấyrõ trong đợt cải cách quan chế to lớn năm 1471, có dấu hiệu là đã xuất hiện từ trước: “Việc xét duyệt sổ sách quân nhu hàng đống, hay phân biệt chọn lựa tướng suý, thiên tì trong các quân của thủ phủ thì các quan kinh lịch, thủ lĩnh đều được phép tra xét, đàn hặc cả...” Hoàng triều quan chế 1471 đó thay đổi lối cũ rất to lớn đến nỗi Lê Thánh Tông phảilo răn đephản ứng: “Kẻ nào dám dẫn bừa quy chế cũ mà bàn cãi một quan nào, thay đổi một chức nào, chính là kẻ bề tôi phản nghịch, làm loạn phép nước, phải xử tử vứt xác ra chợ không thương xót, còn gia thuộc nó phải đày đi nơi xa...” Sự tranh chấp mới, cũ gây nên những phản ứng gay gắt và bước lùi nhượng bộ. Giết sủng thần Trần Phong 1485,người núp bóng thể chế cũ, chê Thánh Tông theo Minh, là cụ thể hoá lời đe doạ trên. Còn quy định tháng 9âl. 1478 buộc thủ lĩnh các nha môn phải kí tên cuối tờ giấy trình, không được để ngang hàng với trưởng quan, là vớt vát thể diện cho chức quyền trung châu. Các việc tuyển bổ, thăng chức, chỉ định vị trí thủ lĩnh được tiếp tục nhắc đến trong các lệnh 1480, 1483, 1496 của Thánh Tông, vànăm 1497 của Hiến Tông khi mới lên ngôi chưa đổi niên hiệu.

Về danh xưng chức vụ với ý nghĩa tương tự, ta thấy trong tờ biểu gởi vua Minh xin tấn phong (1430) có lời tôn Lê Lợi là “đại đầu mục” nước Nam, còn trong thời thuộc Minh thì có các chỉ huy như “Thổ chỉ huy” Nguyễn Sao, “Chỉ huy” Lộ Văn Luật (1419), giống như là chỉ những lãnh tụ địa phương đương thời, những “đầu mục” nhỏ. Có thể nhắc lại thêm các “tiểu thủ lĩnh”, “thủû lĩnh” Mạc Hiền, Dương Tự Nguyên... đời Lí. Các “thủlĩnh” trong ngạch quan chức của Lê có vẻ là những đầu mục, chỉ huy đó. Lệnh chỉ của Lê Thái Tông khi mới lên ngôi (1434) cho thấy thêm tính chất gốc “thổ” của các thủ lĩnh: “Các quan từ lục phẩm trở lên coi việc quândân, vàcác phụ đạo, thủ lĩnh ở các

phiên trấn mà có con đích, cháu đíchcùng một hộ tịch hay khác hộ tịch đều được miễn thuế và saidịch.” Có lẽ vì khả năng văn học thấp kém củanhững người vốn ở các vùng cao này, nên họ thường bị coi rẻ để có lệnh tháng 3, 1484: “Cấm các nha mônphủ, vệ, ti ỷ thế mà chửi mắng viên thủ lĩnh.” Sự khinh thường xảy ra lại cũng có thể vì quyền hành lớn được trao lâu ngày khiến tầng lớp thủ lĩnh trở nên sa đoạ “... dung túng che giấu cho nhau... hùa nhau làm trò nhơ nhớp, mặt dày nịnh bợ... gây mối tệ hại không sao kể xiết...” như lệnh 1498 đã nhắc và nêu biện pháp sửa đổi. Chức danh “thủ lĩnh” vẫn còn thấy nhắc đến trong cải cách năm 1528: “Mỗi vệ đặt một viên thư kí, dùng hạng kí lục xuất thân khi trước, (giống) như là (cách) bổ các chức thủ lĩnh chăn dân...” Mạc Đăng Dung lúc đầu sợ rối loạn, vẫn theo quy chế của Lê Thánh Tông, đến nămnày mới đề ra cải cách mang tính chất tập trung quyền lực cho dòng họ mình hơn, cho nên không lấy làm lạ là chức danh thủ lĩnh vẫn còn, tuy thấp hơn trong chính quyền cũ vì chỉ được nhắc thoáng qua, đến mức giống như chỉ là nói theo thói quen mà thôi.

Vậy thì trong tổ chức cai trị trên đấtTrần cũ, Lê đã dùng các tướng Lam Sơn trấn giữ các vùng Bắc đạo, Nam đạo... ở diện địa lớn, lại còn đặt thêm cả một hệ thống hành chính quân sự thứ hai chen vào các đơn vị nhỏ: phủ vệ ti, để bảo vệ cho triều đại gốc gác từ xa. Trong mục đích đó, hẳn Lam Sơn không đủ người để phân phối khắp nơi. Vậy thì với tính chất “vùng cao”, người ta có thể lấy thêm từ các phụ đạo quanh đồng bằng, không cứ là người Mường, Thái... Sự cai trị như thế có gây khó chịu, thêm xung đột nhưng chắc không gặp trắc trở nhiều vì đã có tiền lệ ở phía nam như đã nói, với Đặng Tất, Phan Mãn, Phan Liêu, cũng như vào thời Trung hưng qua sự liên kết của Trịnh với các tập họp Tày Nùng ở biên giới phía Bắc. Lối cai trị hai tầng như thế của tập đoàn Lam Sơn chỉ được nhận ra thời bây giờ, gần đây, về đợt “Đông tiến” lầnthứ hai, thời Trung hưng, với sự hiện diện của quân Tam phủ, nhờ chứng cớ của người ngoại quốc đương thời (A. de Rhodes) và các nhà nho ít ràng buộc qua biến loạn nên mạnh dạn ghi chép hơn

(Hoàng Lê nhất thống chí) . Không giống hẳn Mông Cổ, Mãn Thanh cai trị vùng Hoa Hạ nhưng rõ ràng tập đoàn Lê cai trị đất trung châu vẫn giữsự cách biệt, đề phòng. Và do đó ta hiểu tại sao Lê Lợibị sử quan chê “đa nghi, hiếu sát”, chỉ vì ông phải củng cố vị trí dòng họmình để đứng chân được trên đất của tông tộc Trần, cùng lúc với việc điều chỉnh quyền hành đối vớicác liên minh sau khi thành công. Sự kiện Ngô Sĩ Liên đưa các ông Hùng Vương bên lề đồng bằng vào chính sử nước Việt đã thể hiện một sự hoà hợp tự nguyện của văn thần trung châu dưới áp lực của quyền bính Lê Mường. Và bất ngờ, dân Việt từ đó tìm được một ông Quốc tổ có ảnh hưởng sâu đậm đến ngày nay.

Tập đoàn Lam Sơn ở vùng trung châu yếu đi khi thiếu người cầm đầuxuất sắc để thế lựcĐông Kinh vùng dậy. Lúc đầu chỉ là việc của những ông vua đời sau, thấy đã xa khung cảnh của “động” Lam Sơn mà gắn bó với phe ngoại của phố phường Đông Kinh để giành thắng lợi giữa cái thế tranh chấp từ trong cung đình.Nhưng cũng từ đó thế lực Lam Sơn ở Đông Kinh càng mỏng hơn. Uy Mục Đế (mẹ gốc Đông Kinh) đuổi giết tôn thấtchạy về Thanh Hoá trong đó có dòng họ Nguyễn Gia Miêu sau này, nhưng Tương Dực thay thế lại cũng lấy hai ngườivợ thuộc tông tộc Trần cũ. Họ Mạc lên cầm quyền chỉ là hồi kết trong sự tàn tạ của thế lực Lê ở Đông Kinh. Và muốn phục hồi, “trung hưng” thì Lê phải dựa vào nơi phát tích, lúc này không phải chỉ một khúm rừng núi Lam Sơn như xưa kia nữa mà đã có một vùng Thanh Nghệ được xưng tụng thang mộc ấp cả hơn trăm năm với di chứng từ thời Kinh/Trại Hoan Ái xưa, tách biệt đối với vùng ngoài. Sự đối kháng Đông, Tây Kinh không phải chỉ là vấn đề danh từ.Nhà Mạc với cơ sở từ đời Lí như đã nói, khi chiếm quyền cũng ý thức được điều đó nên gọi vùng TrịnhLê là TâyViệt, cho vùng mình là Đông Việt, và cả quần thần, khi xưng tụng một tướng tài cùng phe đã tán dương rằng “cả vùng Giang Đông không ai bằng”. Một “vùng Giang Đông” ấy là cả cơ sở cho nhà Mạc, tuy còn vươn tạm lên đất Đông Kinh, nhưng đã giúp cho họ giữ gìn được cơ nghiệp chao đảo khi có tướng bất mãn đã đầu người khác lạiquay về phục vụ. Họ thua bỏ Đông Kinh nhưng còn tràn đầy sinh lực vùng biển khiến khi có biến cố thì Trịnh lại phải rút về Thanh Hoá, chứng tỏ rành rẽ hai khu vực quyền lực tranh chấp. Sự trung thành với triều Mạc kết tinh trong chuyện ông quan văn ung dung cản đầu ngựa củachúa Trịnh để vua mình chạy thoát, được thuật trong Lĩnh Nam chích quái nối dài. Phan Huy Chú viết sách đầu thế kỉ XIX cũng dùng chữ Đông Kinh cho đô của Trịnh Lê, chứngtỏ sự chính danh của thời đại từ 1430. Sự tiếp nối về sau vẫn được giữ khiến Đông Kinh trở thành Tonkin của người phương Tây và thành một xứ bảo hộ của nước Pháp cuối thế kỉ XIX.

Nhưng ngay cả đến lúc Lê quật khơ ûi, sự chống đối với Đông Kinh cũng phải cần đếnnòng cốtlà những tập đoàn vùng cao Thanh Nghệ. Sử sách dùng từ “trung hưng” để chỉ giai đoạn tái chiếm quyền hành này, nhưng ta cũng có thể thấy bản thân họ Lê từ đây là thuộc một chi nhánh Mường mới, không phải như lớp người đã Đông Kinh hoá khi thất thế. Sử ghi người được Nguyễn KiSử ghi người được Nguyễn Ki 1548), con của Chiêu Tông (+1526) nhưng hình tích ông hoàng này rất mù mờ đến nỗicác người đi sứ cầu phong cũng không làm cho quan nhà Minh thoả mãn khi hạch hỏi. Xét tuổi của Chiêu Tông khi sinh (1506) thì không thể có con lúc mới lên chín (1415) được. Danh hiệu Chúa Chổm mà người sau gán cho “ông hoàng” này, trở thành thời danh nói về người nghèo khổ nợ nần lút đầu, chứng tỏ ông chỉ có hơi hám với Lê cũ, hay chỉ là người cần thiết để lấy danh hiệu mà thôi. Khi dòng ông bị tuyệt (hay vì đã tìm được người thích hợp hơn?) thì người ta lại lấy cháu 4 đời của Lê Trừ, anh Lê Lợi, điều đó lại càng chứng tỏ thêm lớp người còn lại ở đất Lam Sơn gốc gác Trung hưng, cũng không hơn gì ông Chúa Chổm kia. Gốc gác như thế khiến ta không lấy làm lạ với chuyện em ruột ông vua (Lê Duy Hàn) đi ăn trộm, giết người (1569). Lê Trung hưng phải nhờ đến các thế lực thiểu số khác. Người thứ hai được kể với Nguyễn Kim vào thời kì khởi xướng (1533), có tên mù mờ là Đinh Công. “Công” có dáng chỉ là một cách gọi tôn trọng thay cho chữ “ông”, nghĩa là đã mất tên, hay tên khó diễn âm cho sử quan ghi nhớ. Chỉ có TT cho biết ông là hoạn quan như Đinh Thắng xưa kia, nhưng Cương mục khi ghi rõ quê quán lại không có chi tiết ấy cho nên ta ngờ rằng đó cũng là một Đinh Lễ, Đinh Liệt... lành lặn, cùng họ Đinh như các tù trưởng Mường thời gần đây. Các thái giám của Lê Lợi có các chức tước quân sự trong ngoài, không phải là hoạn quan mà chỉ là những đầy tớ xưa, đủ tin cậy để cai trị người châu thổ Trần, nên Đinh Công này có lẽ cũng là một dạng như thế. Ôngvua ăn nhờ ở đậu có kẻ hầu người hạ là đủ, cònnói chuyện cung đình hậu phi với người thiến chăm sóc thì quá sớm! Vai trò giúp Lê của ông họ Đinh này còn rất lớn sau khi Nguyễn Kim đã chết đi.

Lại cũng như trường hợp với Lê, không có sử sách nào nói họ Nguyễn có gốc Mường cả, nhưngchúng ta cũng nên lưu ý rằng Nguyễn Thận, đồng thời với Lê Lợi, chủ vùng Mục Sơn, được gọi làĐạo Mục cũng như ông chủ Lam Sơn ở gần đó, được gọi là Đạo Cham (Lam). Tuy nhiên với ông Nguyễn Kim thì mối liên hệ với Lê hẳn đãkhiến họ này Đông Kinh hoá nhiều. Nguyễn Kim lúc chết được chôn ở nơi gọi là Bái Trang, như tên đất Bái của người khởi nghiệp nhà Hán. Quê hương Nguyễn đến lúc đã sang cả thì có chữ “gia miêu” (lúa má tươi tốt) với ý nghĩa dòng dõi (vua chúa) nhưng tập họp tên “ngoại trang” còn cho thấy dấu vết xa lạ không những với vùng đồng bằng, mà với cả chính vùng “trang”. Ngược về trước, nghĩa là gần cội nguồn phát xuất triều đại, tathấy họNguyễn vùng đó đã kết thông gia với họ Lê hoàng đế: Nguyễn Đức Trung, cha vợ Lê Thánh Tông, xuất hiện nhiều trong TT với quyền thế nên nhiều người theo nịnh bợ (Trần Phong) khiến ông vua phải dùng chữ “liếm trôn trĩ (của Trung),” Con Trung là Nguyễn Văn Lang (+1513) phò Tương Dực Đế, con Lang là Nguyễn Hoằng Dụ được TT ghi: “Có thuyết nói là”cha Nguyễn Kim. Lời lẽ hoài nghiqua thời gian trở thành xác quyết ở Lê Quý Đôn một thế kỉ sau (Phủ biên tạp lục). Có lẽ vì vậy mà Dương Công Tòng, Tham hiệp trấn Sơn Tây đầu đời Gia Long, người viết Tựa Việt Nam khai quốc chí

truyện đã ghép dòng vua Nguyễn với Nguyễn Đức Trung khởi đầu (La Sơn Yên Hồ.., II, tr. 674). Tuy nhiên, Thế phả chính thức của Hội đồng Nguyễn Phúc tộc tuy kéo xa lên đến ông Nguyễn Bặc đời Đinh (?!) lại nói rõ Nguyễn Kim là con đầu của Trừng Quốc công Nguyễn Văn Lựu. (Chỉ dẫn của Trần Gia Phụng, Những câu chuyện Việt sư û 2, Toronto 1999, tr. 135.) Chức tước cao nhưng nhân vật rõ ràng không tham dự nhiều vào chính tình Đông Kinh, nghĩa là Nguyễn Kim tuy cũng là gốcGia Miêu như Nguyễn Đức Trung mà còn gần gốc tổ hơn. Có lẽ đó là mộtquan tước hồi cố khi dòng họ đã sang cả, theo kiểu thường thấy ở các vương triều xưa, trong trường hợp này thì “quốc công” là cao nhất, bởi vì con cháu lúc đầu cũng chỉ mới ở tước “quận công”. Sử quan Nguyễn viết về thời chủhọ còn là chúa, khi nhắc đến công tích của các tướng lĩnh, thường chỉ nêu tên mà ghi “khuyết tính”. Rõ ràng không phải là “thiếu họ” mà “không có họ”, những người đó tuy có lúc vẫn được trân trọng xếp vào hàng cùng quê hương của chúa, “Quý hương, Quý huyện”, nhưng bản thân họ chắc là thấp kém nên không mang chứng tích tông phả theo kiểu Hán Việt. Vùng gốc của Nguyễn Kimlà của người Mường (Mường Cheo / Triệu Tường– Hoàng Văn Chí, Duy văn sử

quan, Tủ sách Cành nam, 1990, tr. 104.) Nguyễn Hoàng khi đi trấn nhậm và con cháu tiếp tục, đã dời đổi dinh trú đóng, như dấu vết rơi rớt củathời du cư tổ tiên xưa họ từng làm. Chúng ta không cần phải theo “triết thuyết” của ông Hoàng có tham vọng dạy sao cho thế giới chống Cộng thành công, nhưng nên chú ýđến các ghi nhận địa danh, sinh hoạt địa phương vốn rất hiếm trong sách vở lịch sử của người Việt. Ôngcho biết Lam Sơn là Mường Cham, và cũng lưu ý rằng vùng của người Tày được gọi là Chiêng (bến đò Chiêng trên sông Mã qua làng Trịnh Kiểm, làng Chiêng của mẹ Trịnh Kiểm...) để đề nghị rằng họ “Trịnh” có thể là từ “chiêng” chuyển qua. Chúng tôi đã dùng bằng cớ dân tộc học nói về địa điểm cư trú “chiềng” là trung tâm một “mường”của tộc Thái để xác định liên hệ chiềngTrịnh này. Cũng nên lưu ý đếnthêm đến một sự kiện được Hoàng Xuân Hãn (La Sơn Yên Hồ.., II, tr. 626) dẫn từ Lê Quý Đôn, để liên hệ: Trước khởi nghĩa, đã có một người tên là Trịnh Đồ từ Ai Lao đem voivề biếu Lê Lợi – chi tiết cho thấy đó là một nhân vật quyền thế trên đất Ai Lao, có họ được chuyển âm là Trịnh, từng giao thiệp với chúa Mường Lam Sơn. Còn Lam Sơn thực lục thì nhắc chuyện nhà sư núi Đá Trắng bên Làoxuống để-mả cho Lê Lợi, cũng họ Trịnh. Ông Hoàng Văn Chí không phải là nhà chuyên môn, không phân biệt rõ Tày và Thái (sđd, tr. 112) nhưng sự lẫn lộn này cũng dễ hiểu bởi vì ngay trong một nghiên cứu chính thức (Các dân tộc ít người ở Việt Nam

[các tỉnh phía Bắc], 1978) người ta vẫn thấy có sự pha trộn, trùng lắp trong danh xưng cũng như từ thực tế tập họp. Các nhà nghiên cứu nói đến “nhóm/khối Tày Nùng... Tày Thái”, đã chỉ ra những nhóm Thái Trắng ở Bắc Bộ tự gọi là Thổ, chịu ảnh hưởng Tày hoặc Tày hoá, rồi có nhóm đến Thanh Hoá lẫn lộn với người Lào và người Mường mà “nhóm đông đảo nhất ở Nghệ Tĩnh” có tên Tày Mường / Tày Chiềng, còn một nhóm ởđầu nguồn sông Lam thì gọi là Tày Pao. Dấu vết ngày nay có thể khác ngày trước nhưng các chứng dẫn địa danh,con người của thời chúa Lam Sơn là của vùng tộc ngườiThái rõ rệt tuy không thể xác quyết có bao nhiêu thành phần Tày hay các tập họp khác trong đó.

Các họ Trịnh khác đã có mặt trong thời Lê sơ, lúc đầu khởi nghĩa. Và số phận, hành tung của những người này đối với Lê Nguyễn Mường cho thấy có sự khác biệt. Bà Thái hậu “gà mái gáy sớm” Nguyễn (thị) Anh, dâu ông vua khởi nghiệp, đã giết Trịnh Khả, Trịnh Khắc Phục cùng con trai của họ (1451). Phan Huy Chú cho biết (Lịch triều... I, tr. 345): “Vua (Lê Lợi) thấy ông (Trịnh Khả) biết tiếng Lào sai mang tờ điệp nhờ vua Ai Lao giúp binh lương.” Ông sử gia này đinh ninh rằng Trịnh Khảlà “người nước ta”, nên dùng chữ “biết tiếng Lào” mà không thấy đólà ngôn ngữ chính của viên tướng từng đủ quyền để phù trợ lên ngôi vua một cậu bé bị nghi ngờ không phải là dòng Lê! Trong tranh chấp về sau, Trịnh Duy Sản đã giết Tương Dực Đế một cách khinh miệt (1516). Rồitrong việc phò tá họ Lê, có sự xung đột giữa Trịnh Duy Sản với Nguyễn Hoằng Dụ. Tất nhiên là cũng có các quan họ Trịnh, Nguyễn khác, nhưng dấuvết hành xử của những người trên chứng tỏ họ là kẻ có thực quyền với bộ hạ riêng, đại diện cho dòng họ. Có thể ghép luôn đến việc xungđột giữa Trịnh Kiểm và các con Nguyễn Kim về sau mà người ta đã gán cho ý nghĩa chỉ là một sự tranh chấp cá nhân. Chúng ta cũng không thấy chứng cớ gốc thiểu số nơi ghi chép trong gia phả của chúa Trịnh do ông Hoàng Xuân Hãn tìm được (thật dễ hiểu như với trường hợp họ Nguyễn) tuy nhiên dấu vết nghèo khó và mối liên hệ mật thiết với một gia đình Chàm của Trịnh Kiểm cũng là những dấu hiệu gián tiếp. Bốn ông tổ liên tục trong gia phả đều cưới vợ họ Hoàng, chứng tỏ đó là hôn nhân tộc đoàn chứ không phải giữa các gia tộc. Tướng Hoàng Nghĩa Ái (1528-1608) có mặt rất nhiều trong chiến trận phục hưng, là thuộc về phía ngoại của Trịnh Kiểm. Và Hoàng làmột họthường thấy ở vùng biên giới phía bắc trong các tập họp Tày, Thái, Nùng. Chuyện Trịnh Kiểm được trung châu hoá, nho hoá thành chuyện ăn cắp gà nuôi mẹ (Phan Huy Chú và truyền thuyết dân gian)ï, và được biện minh theo thời mới hơn, kiểu “có tật, có tài” (Hoàng Xuân Hãn) nhưng gốc gác ăn trộm ngựa (khiến mẹ bị chết) vẫn được con cháu lưu giữ dấu tích, chứng tỏ có một sinh hoạt vùng hoang dã gắn liền với con ngựa, bình thường ngay trong cả hành động trộm cắp nơi xóm làng nên người ta không coi là xấu xa, không cần phảigiấu giếm. Địa danh Chiêng/Chiềng có rất nhiều trên vùng bắc Thái, Lào, Việt hiện nay: Chieng (âm Anh, Pháp ngữ) Mai, Chieng Rai, Chieng Sen, Chiềng Xến, Chiềng Vang... Có thể nghĩ rằng những chi nhánh Tày Thái đổ xuống nam thành lập các vương triều Xiêm, Chieng Mai, Lan Xang đã rẽ lấn qua đông đến tận ngang Thanh Nghệ mà một người sẽ trở nên Phó Vương Đông Kinh trong lúc tập thể còn lại vẫn nghèo khó lạc hậu để trở thành người “dân tộc” Thổ, Tày Mường, Tày Chiềng... bây giờ.

Ngay từ lúc đầu, Trịnh Kiểm đã co ù ý lấn quyền nhưng hướng tiến quyền lực về Đông Kinh phải cần đến vai trò của Lê hẳn đã làm ông bỏ ý định đó. Chút danh vị chính thức của dòng Lê Trừ đã khiến cho người đầu tiên nối nghiệp – Lê Duy Bang, đủ kiêu ngạo để chống quyền thần (Trịnh Tùng), rốt lại bị thiệt thân trong cuộc xung đột công khai nữa giữa hai nhóm chủng tộc ngay từ khi chưa lấy lại đất cũ.

Suốt cả giai đoạn cầm quyền về sau, Trịnh đã không thể cướp ngôi Lê vì thế lực yếu ớt của tập đoàn Tày Thái Nùng trước tập đoàn Mường Việt ở Đông Kinh dù họ Trịnh đã nhiều lần toan tính mở rộng liên minh. Trịnh Tráng có một hoạn quan gốc thiểu số (Hoàng Nhân Dũng) như ta suy đoán liên hệ đến những hoạn quan họ Hoàng khác, và đã ban cho y tên Trịnh Lãm. Trịnh Tạc gả con, ban tên Trịnh Kì (1670?) cho Đào Quang Huy, con Đào Quang Nhiêu, tướng nhiều công trận ở phía nam, rồi hoạn quan Hoàng Công Phụ dưới quyền Trịnh Giang nuôi Nguyễn Tuyển, lãnh tụ cuộc loạn Ninh Xá, hai sự việc chứng tỏ hướng muốn liên hệ với dân gốc trung châu trên bậc thang quyền bính cũng như ở tầng lớp thấp hơn, trong dân chúng. (La

Sơn Yên Hồ.., II, tr. 737, ghi tên Trịnh Kì của TT là Trịnh Cơ.) Hoạn quan gốc Nùng Hoàng Ngũ Phúc có mối quan hệ với thương khách Trung Quốc giúp ông tạo nên cơ nghiệp danh tướng, cố mở ra hướng thoát khỏi sinh hoạt quan liêu triều chính, chứng tỏ thêm trong việc nuôi “gia khách” Nguyễn Hữu Chỉnh dòng dõi nhà buôn nội địa, đám các lái của Thanh Nghệ. Nhưng sựkết hợp không thành ngay chính trong nòng cốt liên minh. Anh em chú bác họ Trịnh giành giật chống đối, chém giết nhau rất nhiều và rất liên tục. HoàngNhân Dũng bị giết vì “mưu nổi loạn” (1652) trong đó có công tố cáo của Đào Quang Nhiêu (+1672). Hoàng Công Phụbỏ trốn trước phản ứng của nho sĩ và phe ngoại Trịnh Doanh (1740), thuộc trung châu, trong lúc chính Nguyễn Tuyển cũng có mưu đồ riêng nên đã dựng cờ khởi nghĩa, xưng là Minh chủ, đúc tiền Ninh dân thông bảo, rõ ràng vớitoan tính mở đầutriều đại chứ không phải định làm một cuộc “cách mạng nông dân” nào cả. Tính hời hợt của liên minh chứng tỏ ở việc Trịnh Doanh đãban họ Trịnh cho mộtngười cậu (1745) vậy mà lúc phong chức Đại tư đồ (1748) vẫn còn tên chính là Vũ Tất Thận. (Cương mục, II, tr. 585, 639.)

Riêng về trường hợp Nguyễn còn có thêm kiểmchứng đối chiếu từ sự suy nghĩ lại một chứngcớ lịch sử và các phát hiện khác bây giờ. Nguyễn Khoa Chiêm trong Nam triều công

nghiệp diễn chí (1719) ghi Nguyễn Hoàng vì mộtkỉ niệm bị thầy chùa coi thường nên “chuộng đạo sĩ, không dùng tăng thích” (bản dịch in 2003, tr. 36). Trong một thế giới trung châu có các triều vua hâm mộ đạo Phật, cả đến Lê Lam Sơn vào Đông Kinh cũng đã cất chùa to lớn, mà Nguyễn Hoàng xung đột vớităng thích tức là vẫn có sự cách biệt, và việc ưa đạo sĩ không phải là sự thiên ái Đạo Giáo Việt Trung mà chỉ chứng tỏ về tính cách gần gũi với sinh hoạt bùa chú thầy mo như của các tập đoàn thiểu sốngày nay. Việc ông lập khu vực li khai mà liên hệ với Bà Chúa Xứ Chàm là dấu hiệu của thiên hướng tin thầy mo trong người ông, trong dòng họ ông còn lại trênđất “gia miêu”của tông tộc, còn ràng buộc với gốc cũ với xác định chỉ là “ngoại trang”.

Ông Đào Thế Tuấn (“Thử bàn về các nghịch lí và mâu thuẫn của văn hoá Huế” trong Nhiều tác giả, Những vấn đề lịch sử về triều đại cuối cùng ở Việt Nam, Huế 2002, tr. 193)

dẫn L. Cadière cho biết tiếng Huế gần với tiếng Mường, và dẫn Từ Chi (1996) với nhận định rằng cách ăn uống của Huế có nhiều yếu tố giống với Mường. Thế rồi ông K.W. Taylor cũng ghi nhận tiếng Hà Nội giống với tiếng Huế. (“Surface Orientations in Vietnam: Beyond History of Nation and Region”, The Journal of Asian Study 57, Nov. 1998, tr. 951.) Taylor sử dụng chứng cớ này (mà chúng tôi không biết chi tiết của luận cứ)để chứng tỏ có một sự “Bắc tiến” của ngôn ngữ Việt, nhưng chúng tôi nghĩ rằng nguyên khởi thuỷ gốc Mường của hai dòng họLê, Nguyễn là đủ giải thích rồi, chưa kể việc Nguyễn nắm quyền toàn quốc gần một thế kỉ cũng khiến cho người các địa phương bắt chước tiếng nói của dòng họ, của vùng đất sang quý. Sự liên hệ ngôn ngữ Mường Việt tưởng không cần tìm tòi đâu xa vào tậnthời tiền sử như khổ công của các nhà khảo cổ sử dụng ngữ học. “Văn hoáHuế” không có gì là “nghịch lí” và “mâu thuẫn” cả; nghịch lí chẳng qua vì chúng ta xếp ngược, mâu thuẫn chẳng quavì chúng ta lộn trái sự việc mà thôi. Vì tưởng là nghịch lí, mọi dấu vết văn hoá phải bắt đầu, hay dù không bắtđầu, cũng phải có gốc gác từ người “Kinh” cao cả xa đời, nên ví dụ không thể loại người Mường ra (ý ẩn tàng),người ta đã giải thích phong tục hát xéc pùa / sắc bùa là “tập tục cổ của người Việt khi ý niệm Mường Việtchưa tách đôi.” (Tôn Thất Bình, Huế –

Lễ hội dân gian, Nxb. Thuận Hoá 2003, tr. 157-175.) Cứ nhìn lễ hội đó đơn giản, riêngbiệt khoanh vùng từ trên xứ Mường chật hẹp lại lan xuống đồng bằng vào Quảng Nam, Gia Định, Bến Tre, tràn trên đất chúa Nguyễn mà Nghệ An như điểm trung gian tiếp cận và Thừa Thiên của Kinh đô (Phò Trạch) mang dạng phức tạp nhất nhưng dấu vết cổ còn nhiều nhất, thìthấy ngay racon đường đi hữu lí của một phong tục theo với một tậphọp người càng lúc càng sang cả, có lúc lên đến tột đỉnh xã hội. Chúng ta sẽ còn bàn đến vấn đề ưu thế này của ngôn ngữ địa phương liên hệ đến thủ đô chính trị lần nữa.

Thế là trong khi co lại ở Thanh Nghệ để chiếm quyền hành cũ, tập đoàn Mường Thanh Hoá, vớitông tộc khác, lại phát sinh thêm quyền lực rẽ sang một hướng nữa: Phú Xuân Huế. Vấnđề phân chia lãnh địa hùng cứ rõ ràng chủ yếu là do tính chất thân tộc nên khiến cho không ai có thể chiếm lĩnh được hết toàn vùng. Trịnh Lê với trung tâm Thanh Nghệ, Mạc ở miền đông châu thổ, cả hai giành giật Đông Kinh để trống vùng phía nam cho Nguyễn kiến tạo lực lượng riêng. Lớp người mớinày cũng không thoát khỏi ý thức thời đại nên vẫn chú trọng đến nòng cốt là những kẻ thân thuộc: Sử quan Nguyễn luôn luôn nhắc đến từ “Quý Huyện”, “Quý Hương” để chỉ những người phục vụ gốc Tống Sơn theo Nguyễn Hoàng vào Nam. Tuy nhiên, lại cũng như các trường hợp khác, đám dân dưới quyền cai trị của họ vẫn có tác dụng ngược lên trên, làm rẽ hướng lịch sử.

Dấu vết của một quyền bính chưa được khẳng định chứng tỏ trong toán người dưới tay Nguyễn Hoàng lần mò tìm chỗ trú đóng, loay hoay từ Ái Tử (Dinh Cựu) qua Trà Bát (Dinh Cát)... rồi xê dịch ở Thừa Thiên đến chỗ cuối là Phú Xuân. Nhưng ngay ở địa đầu đó, Nguyễn Hoàng cũng thấy được một vùng tương đối phồn thịnh, an bình hơn, có những tậphọp dânchúng vớisinh hoạt phức tạp hơn nơi ông vừa rời bỏ, như chứng cớ nơi tác giả Ô Châu cận lục viết ba năm trước. Đến thờiDương Văn An thì Quảng Trị đã có hậu phi, quan chức triều đình Lê Mạc, mà vẫn còn vài làng nói tiếng Chiêm. Sự pha giống ngay dưới đồng bằng cũng đã đậm nét mà mứcđộ sinh hoạt của các tập đoàn lại vẫn lộ dấu ấn Chàm, tách ra với trung ương, chứng cớ nơi lời thú nhận củasử quan về việc triều đình Đông Kinh không với tay quyền bính tới những vùng đất tưởng là đã thuộc triều đìnhtừ lâu, trong đó những đám dân Việt có thời phải chịu đựng sự “kì thị” dưới quyền của chúa Chiêm như lời hịch củaLê Thánh Tông tố cáo. Bà Chúa Xứ Chàm đã in dấu trong chiến thắng củng cố quyền lực đầu tiên nơi trấn nhậm(thần Trao Trảo trong chiến thắng Lập Bạo) và cũng tiếp tục là vị thần củng cố thế phân li của Nguyễn Hoàng (thần Thiên Mụ), của họ Nguyễn. Chúa Nguyễn cũng tự coi mình là Thiên Vương chứ không phải là Thiên tử nhưphía Bắc. Ý thức tách biệt rõ ràng khiến người dưới quyền Chúa không ngần ngại xác định mình thuộc một Nam triều đối kháng với Bắc triều của Trịnh Lê, sự xác nhận lầnđầu tiên vượt khỏi truyền thống phân biệt Đông Tây cũ (xem sau).

Những năm đầu thế kỉ XX, L. Cadière thấy có tập họp người Nguồn tự cho là, và được coi là thiểu số, mãi đến tận ngày nay trong nghiên cứu của các nhà dân tộc học CHXHCN/VN. Tuy nhiên Cadièređã thấy họ có gia phả với nguồn gốc quan chức củaLêvà nghĩ rằng đó là người “Việt”. Chúng tôi không thấy được chứng cớ chi tiếtđể biết đó là những quan chức dưới đồng bằng làmquan trên “nguồn” và bị thổ hoá, hay vốn là những tập họp “thổ” theo Lê, có được quan chức và cứ tiếp tục mức sống cũ, dù có thay đổi chậm chạp theo thời gian.Tuy nhiên, một tập họp người đông đảo như thế khó có thể là phát sinh từ những ông quan đồng bằng lên cai trị vùng mạn ngược. Giả thuyết đó là những tập họp “thiểu số” từng theo Lê có lẽ phải hơn. Trên vùng đồng bằng ngày nay, họ Nguyễn trong dòng Kinh Cựu của bà chúa Chàm mang bề ngoài là “Việt” hơn những người có họ Trà, Chế, Ma, Mang (Man) giữ dấu vết “Chăm” cũ (mà không cònnhận ra nữa), kể cả một họ Ung làm chủ vựa nước mắm ở ngay thành phố Phan Thiết, tất cả chứng tỏ một tình thế nhân chủng phức tạp khi lãnh địa thay tên đổi chủ. Thế là đã rõ ràng phải có quan niệm tập họp “người nóitiếng Việt” (K.W. Taylor) thay cho quan niệm “chủng tộc Việt” ẩn khuất trong dòng tự phụ “người Kinh”. Tiếp theo,sự phát triển quyền lực của các chúa Nguyễn xa đến vùng Đồng Nai Gia Định lại càng tăng áp lực phân hoá đè lên tập đoàn gốc Mường ở Phú Xuân.

Vẫn biết các chúa Nguyễn có tổ chức những cuộc di dân từ miền Trung vào đất Gia Định (nói chung toàn thể đồng bằng phía nam), và hẳn có những toán di dân tự do không ghi nhận được, nhưng không thể coi nhẹ các tập đoàn người khác vốn ở đây, và đến ở đây. Sử sách đã ghi nhận việc các toán Minh thần lưu vong được chúa Nguyễn đẩy xa kinh đô để khỏi lo hậu hoạn sát nách. Tuy nhiên với vai trò người cầm đầu khu vực, Nguyễn đã khiến cho các di dân phương Bắc này phải thích ứng với quốc tịch mới. Tính chất đồng văn khiến họ dễ phục tùng mộtvị Thiên tử không cần phải là Hán, nhất là khi triều đình đó đã gọi dân mình là “Hán dân”, phân biệt với di dân là “Đường nhân” và người tại chỗ là “Phiên dân”. Tuy vị chúa được xưng tụng với danh hiệu Thiên Vương hơi lệch lạcnhưng người ta vẫn nhận ra tính chất Thiên Tử trong đó để dễ dàng hoà nhập. Cho nên tập đoàn Mạc Hà Tiên cũng không thể đi trệch đường hướng chung. Sự hoà hợp không chỉ mang tính chất tri thức của tầng lớp trên mà đậmđặc cả yếu tố thần bí chung cho các tập họp người phía tầng dưới xã hội. Chính trong cuộc chiến Nguyễn Tây Sơn cho ta thấy nổi rõ dấu vết Thiên Địa Hội của Trung Hoa,về sau sẽ phát sinh ra các tôn giáo mới ở khu vực này. Giáo chủ Phật Giáo Hoà Hảo trước khi mang danh hiệu đạo Khùng Điên hơi có tiếng tăm thì đã có một tên hiền lành hơn: đạo Xến, phát âm Việt bình dân ở nơi này của chữ “sinh” (chàng trai). Có vẻ như ông hương cả, thân sinh raCậu Tư Hoà Hảo, là người Việt chứ không phải là người Kinh!

Có thể nhìn vào tính chất cấm kịhôn nhân để nhận ra hướng phối hợp nhân chủng mở rộng ở Đàng Trong. Về phía Trung Quốc, quan niệm phụ hệ gắt gao đã cho phép các con cô con cậu lấy nhau vì được coi là khác “họ”, không chia xẻ huyết thống. Các câuchuyện về “biểu ca”, “biểu muội” đầy dẫy từ Hồng lâu mộng tới sách kiếm hiệp Kim Dung. Đến miền Bắc Việt Nam,sự cấm kị thắt thêm một chút, chỉ cho phép giải toả ởthế hệ tiếp theo: “Cháu cậu mà lấy cháu cô, Thóc lúa đầy bồ giống má nhà ta.” Điều đó xuất hiện ngay trong hình luật đời Lê sơ: “Cháu cậu lấy cháu cô thì không cấm” (Phan Huy Chú, Lịch triều... Hình

luật chí, tr. 329, chú 1, dẫn Thiên nam dư hạ tập ) đã thể hiện một lối mở mà ta hoàn toàn không thấy xuất hiện ở vùng Đàng Trong ngày nay. Người ta cứ cho rằng ở phía Nam không có các “họ” lớn vì lẽ lưu dân đi từng nhóm riêng lẻ theo biến loạn, do sự cùng cực tha phương cầu thực mà ra. Tuy nhiên người ta không nhận ra rằng tính chất đại gia đình ở Đàng Trong không nằm trong quan niệm gói tròn vào một “họ”. Chứng cớ là ở đại gia đình Nguyễn Tây Sơn. Với quan niệm ngày nay đã đổi khác, không thể nào coi họ Bùi có bà con với Nguyễn Tây Sơn. Vậy mà sử quan Nguyễn ghi chuyện sau khi Quang Trung mất: “cậu” (Quang Toản) là Bùi Đắc Tuyên “làm Thái sư quản đốc trông coi các việc trong ngoài”, chức quyền tộtđỉnh đến nỗi gây ra biến loạn, ít nhiều gì cũng khiến cơ nghiệp Tây Sơn sụp đổ nhanh chóng hơn. Và ông chồng bà Bùi Thị Xuân được giáo sĩ đương thời gọi là “oncle maternel du roi” chứng tỏ lúc bấy giờ Thiếu phó Trần Quang Diệu được coi là “dượng” của vua.Quan niệm đại gia đình mở rộng như thế khiến cho sự cấm kịhôn nhân trở nên gay gắt hơn, còn lưu dấu đến gần đây, trên vùng Đàng Trong cũ. Ở đây, hễ hơi có “dấu vết” ông này bà kia lấynhau, dù vào tận đời xa tít thì cũng là duyên cớ khó khăn (tuy đôi khi vẫn vượt qua được) cho các cặp trai gái bây giờ. Ngược lại quan niệm đại gia đình như thế hẳn đã dẫn đếnkết quả là các cuộc hôn nhân dị chủng có thể trở nên dễ dàng hơn. Nghĩa là không nên quên vai trò không nhỏ của các người bản thổ trong sự cấu thành dân số ở Đàng Trong.

Lê Quý Đôn chú ý đến nhữngngười “man”. Từ những người này, ta thấy phát sinh các họ mới hoặc ngẫu nhiên như họ Danh, hoặc được vua ban tặng như họ Thạch, Sơn, Đào... Không nên quên tập đoàn Chàm nay còn thấy ở Tây Ninh, Châu Đốc và rải rác nơi khác, tập đoàn có kĩ sư canh nông Ung Bảo Toàn gặp đại nạn trong Vụ án gạo Miền Trung dưới thời Đệ nhất Cộng hoà, là chú họ của Bộ trưởng Ngoại giao VNDCCH Ung Văn Khiêm, cháu nội ông (hương) Chủ Tre, con một bà goá, theo thông lệ sử thần hiện đại phải được coi là người lao động “nhà nghèo” nhưng lại kiếm đủ tờ giấy bộ lư (trăm bạc) để hối lộ ông đốc Tây của ngôi trường trung học độc nhất Miền Tây, mong xin cho ông con ngang tàng trở lại trên ghế nhà trường. (Nguyễn Thành, Đệ nhất Cù lao, Nxb. Văn nghệ TP. HCM, 1995, tr. 18, 20, 49.) Và không đếm hết được các người “núp bóng” trong họ Nguyễn của lớp người trên thượng tầng xã hội. Những đổi thay do sự thu hút hay ép buộc hướng thượng làm che lấp bản thể xưa cũ của họ nhưng không phải họ đã không hiện diện dưới bề ngoài khác. Cũng như khi ta quen gọi con sông lớn nơi này là Cửu Long và giảng nghĩa theo tính cách văn hoá quen thuộc là “Chín Rồng”, để giải thích là vì nó có 9 phân lưu ra biển mà không chịu tính xem có đủ như thế không (ráng đếm lắm thì chỉ có 8 mà thôi),thì cũng nên chịu phục thiện nhận rằng tên đó là từ “klong”, danh từ chung có nghĩa là “sông”. Cứ giở một bản đồ, ví dụ của bán đảo Mã Lai là thấy ngay các “klong” tràn ngập! Và hãy nhìn các phụ nữ bận bà ba, quấn khăn bịt đầu bán hàng ngoài chợ, hãy thưởng thức món canh chua, chua lè!

TRUNG TÂM QUẤY ĐẢO QUY NHƠN

Biến động Tây Sơn nổi lên từ đa át Quy Nhơn gặp dịp nảynở của những quan niệm chính trị mớitừ phương Tây tràn sang nên từ một đám cướp phản nghịch, “nguỵ triều” của dòng họ thắng thế, trở thành những anh hùng lãnh đạo cuộc “cách mạng nông dân” đánh tan ngoạixâm, cứu nước, cứu dân. Kì tích tung hoành ngắn ngủi của họ cùng với sự ưu ái dành sẵn của người thời nay làm che lấp những khuyết điểm tự thân, và khiến người ta lờ đithảm cảnh kết cục của họ. Tuy nhiên dù đứng vào phe phái nào đi nữa để nhận định thì biến động Tây Sơn vẫn là lớn trong lịch sử Việt Nam. Lớn trong tầm mứcsự kiện đã xảy ra vào lúc đất nước Việt Nam thành hình gần như ở mức độ của ngày nay, để ta phải lưu tâm về phương diện hình thành của nó đã dẫn dắt tương lai như thế nào chứ không phải chỉ như là cái đuôi của một quá khứ.

Ý muốn bành trướng quyền lực là vô cùng nhưng rốt lại vẫn phải chịu những giới hạn của chính bản thân, của sức phân li bên rìa vùng với tới của khả năng. Điều đó thấy rất rõ trong thực tiễn của chính sách kimi từ các triều đại Trung Quốc mà Đại Việt cũng theo đuổi một chừng mực. Khả năng quyền lực của Đông Việt Mạc không ngăn được Tây Việt Trịnh Lê, khả năng Đông Kinh Trịnh Lê không với tới Phú Xuân Nguyễn. Và cuối cùng, ở đây, quyền lực Phú Xuân tỏ ra lơi lỏng nơi một vùng cận sơn trong vương quốc của mình. Đàng Trong là một thực thể chính trị có màu sắc riêng biệt không phải vì một định kiến nào mà vì chính nơi bản thân thành lập và phát triển của nó. Cách biệt với Trung Quốc bằng dải đất Đàng Ngoài, người Đàng Trong làm ăn với thương nhân Trung Hoa mà không biết sợ Thiên tử Hán: Quan chúa Nguyễn đã ghép tội Chu Thuấn Thuỷ, một trung thần vất vưởng của Minh còn mang đầy tự phụ, là cậy thế Trung Quốc nước lớn, khinh lờn nước nhỏ. (Chu Thuấn Thuỷ, Kí sự đến Việt Nam năm 1657, bản dịch An Nam cung dịch kỉ sự 1999, tr. 31.) Và cũng với kết quả đó lànhững biến động khởi đầu ở đất Tây Sơn. Vẫn biết nguyên nhân nổi dậy ởđây đều xoay quanh chuyện chống khổ dịch, thuế má, từ những chứng từ bác học của Li Tana ngày nay (Xứ Đàng Trong, Nguyễn Nghị dịch, TP. Hồ Chí Minh 1999) đến ngược về chứng cớ của các giáo sĩ đương thời, lấp ló trong lời đồn (báo cáo) thành sử liệu về việc Nguyễn Nhạc thua bạc quỵt tiền thuế, và rõ ràng hơn, là lời khuyên can của cận thần Nguyễn Ánh khi ông này vừa chiếm xong Quy Nhơn đã muốn đánh thuế nơi này... Nhưng nổi loạn vì khổ dịch, thuế má, đói rách thì nông dân Đàng Ngoài vào lúc đương thời cũng từng vác cày vác bừa làm giặc mà không lật đổ nổi chính quyền Trịnh Lê. Và Đàng Trong cũng có loạn ở những nơi khác. Chỉ có Tây Sơn thành công.

Chẳng phải vì “địa linh nhân kiệt”mà chỉ là sự hội tụ của những điều kiện khởi phát vào nơi đắcthế của nó trên những tập họp người có sự chuẩn bị, dùtrong vô thức. Một điều nổi bật của Tây Sơn mà họ còn giữ suốt thời gian tung hoành, đó là sức mạnh công phá củahọ, được tạo thành do nơi bản thân tập họp Thượng Chàm (vùng giáp giới Bình Định Phú Yên đến ngày nay vẫn còn một tập họp gốc Chàm), lưu dân Hoa Việt buôn nguồn ngang dọc, nối tiếp ở nội địa dòng phát triển thương mại quốc tế lan đến trong vùng, ngay dưới quyền chúa Nguyễn, đã tỏ ra có thực lực lớn lao. Trong chừng mực nào đó, Tây Sơn cũng có dạng như nhóm Lam Sơn của thế kỉ XV. Rồi cũng như những tập họp quyền lực khác, ngoài trung tâm nòng cốt vùng tiếp giáp núi đồng ở nam Bình Định ngày nay, Tây Sơn còn có một vùng ngoại vi tiếp nối thuộcPhú Yên, Quảng Ngãi lúc đầu còn ở thế chênh vênh, chứng tỏ với trường hợp xoay chiều của Chu Văn Tiếp,Nguyễn Phúc Long, nhưng sẽ dần dần củng cố khiến trở thành “thang mộc ấp” của lực lượng mới như xác nhận trong lời hịch chuẩn bị chinh Nam 1792 của Quang Trung. Tất nhiên với thời gian phát triển họ phải có đổi thay, nhất là từ ý thức của người cầm đầu, nhưng rõ ràng nòng cốtcủa họ vẫn còn là điều kiện tồn tại thiết yếu cho tập họp. Quân ra Bắc năm 1786 gồm đủ hạng người lẫn lộn “chủng tộc” được tôi luyện trong một vùng biên cương. Chiến thắng Đống Đa mang một tính chất khởi nguồn văn hoá khác biệt ít được chú ý tới. Các cuộc chiến nội bộ thời Trịnh Lê dưới mắt các giáo sĩ trông như ở một tuồng hát bội Việt Trung trong khi quân Tây Sơn “mường mán” như cơn lốc cuốn theo những gì nó đi qua, không quan tâm gì cả đến những lễ tiết được phía đối nghịch coi là trọng hệ, như ngày Tết. Vì thế ta không lấy làm lạ về những chiến thắng lẫy lừng. Nhưng đó cũng là nguyên nhân thất bại của họ. Ta hãynhìn các thủ lãnh lêu bêu đi tìm nơi dừng chân cho triều đại. Họ không có thời gian cả trăm năm để lựa chọn như Nguyễn Gia Miêu. Nguyễn Lữ không mấy an tâmtrên vùng Cầu Sơn đất Gia Định, xa lánh đề phòng trung tâm thương mại Sài Gòn. Nguyễn Nhạc mở rộng Đồ Bàn nhưng không thấy đường tiến thủ đành để thành Hoàng Đế trở thành nơi cầu nhànhưởng lạc như phe chống đối tố cáo. Nguyễn Huệ dừng chân ở đất địch Phú Xuân, rồi nhấp nhổm nhìn về Trung đô Nghệ An do chút nghe ngóng về quá khứ tộc đoàn bản thân mà chưa thấy được cơ sở của thực lực nào, cái thực lực chính của ông vẫn là mang từ đất Quy Nhơn đi, nơi người ông trối trăng gởi gắm là Trần Quang Diệu, viên danh tướng lạc loài văn hoá, dám so sánh thần Xã tắc nghiêm minh với chó! Nguyễn Tây Sơn không có thời gian để lựa chọn như Nguyễn Gia Miêu, bởi vậy khi người cầmđầumất sớmlà cơ đồ Tây Sơn lộn nhào.

Cũng có thể thấy nguyên nhân sụpđổ của Tây Sơn xa vào tận cùng nguyên nhân suy yếu củacác nước Chàm xưa. Vẫn biết tạo dựng lịch sử là việc của con người nhưng khi con người không tìm ra phương cách thoát khỏi áp lực của vùng sinh sống để đổi thay ràng buộcthì phải chịu luỵ vì các điều kiện của nó như những chủ nhân trước kia. Trên những vùng đồng bằng hẹp Miền Trung, các vương quốc Chàm đã vùng thoát sự nghèo nàn bằng cách hướng về mặt biển, hoặc với đường lối giao thương (làm vị trí trung gian giữa Trung Quốc và các hải đảo) hoặc với phương thế cướp bóc (và bị cướp) vì sử dụng phối hợp với các toán cướp biển Mã Lai chống sự cạnh tranh của Đại Việt (Kenneth R. Hall, sđd, 184-185), hoặc cùng đồng thời cả hai. Chứng nhân xưa cho thấy vua Chàm sang hơn vua Việt, có thể vì hoàng đế Việt (như Lê Hoàn) vốn là ông chủ ruộng, tuy có gắng gỏi buôn bán nhưng địa thế thất lợi hơn nên làm thêm việc cướp chặn từ ChiêmThành mà không thấy dáng vẻ sang cả hơn (câu cá, phơi vàng bạc...) Chúa Nguyễn và Nguyễn Ánh gốc nội địa, không có quá khứ truyền thống để làm việc thứ hai thì cường thịnh nhờ đường lối thứ nhất khi họ dừng lại quanh vùng PhúXuân, gần nơi có tập họp cửa biển Đà Nẵng – Hội An, chiếm vị trí cũ của Chiêm Thành, mở rộng với bên ngoài, củng cố quyền lực mới của họ. Còn Tây Sơn vốn là dân buôn nguồn nên không có truyền thống đi biển, lại bị bịt kín đường ra khơi trong lúc phong trào giao thương Đông Tây dâng cao, có nhờ cậy đám Tàu Ô Thiên Địa Hội thì lợi tức chẳng được bao nhiêu, cấp thời chỉ có thể sử dụng họ như một lực lượng che chắn phía biển cho mình. Ông vua già Nguyễn Nhạc “cầu yêntạm bợ” cũng chỉ là cam chịu theo tình thế thực tế mà thôi.

Tuy nhiên sự nổi dậy của Tây Sơn đã đặt ravấn đề lớn cho sử học Việt Nam. Có thể trở lại với sự “thống nhất” của người Thái tuy vấn đề phức tạphơn nhiều vì phía tây có sự lớn mạnh của người Miến chen vào. Các nhóm Thái lớn của vương quốc Chieng Mai, Lan Xang (với thủ đô Luang Prabang rồi Vạn Tượng), Xiêm La đã không hợpnhất được dù từ thủ đô Bang Kok, các thủlĩnh ởđấy đã thu phục đất đai của Chieng Mai, của Vạn Tượng và gặp sự cản trở của người Pháp khiến cho mộng thành lập “Đất của người Thái” – Muang Thai, Thailand, vẫn chỉ là ước mơ. Trên đất Việt Nam (về sau), Trịnh đã phá vỡ ranh giới phân tranh Đàng Trong Đàng Ngoài với cơ hội nổi dậy của Tây Sơn. Và tiếp theo là những cuộc điều quân dữ dội từ nam chí bắc của Nguyễn Huệ đã đanh tan các thế lực cát cứ lớn để khi Tây Sơn thất bại thìNguyễn Ánh có đất đai gồm một trong tay. Tất nhiên tiến trình đó không nằm trong ý thức “thống nhất dân tộc, đất nước” của người nào cả như đã bàn từ trước. Có điều, sự tập họp cuối cùng đã thành hình ViệtNam. Thế đương đại của Việt Nam còn chờ đợi những biến chuyển tiếp theo nhưngcơ sở tạo dựng là của thế kỉ XVII, XVIII từ trong chuyển động của các chính quyền Trịnh Nguyễn với sự quấyđảo của Tây Sơn từ đất Quy Nhơn có kết hợp phức tạphơn người ta thường tưởng.

HUẾ, GIA ĐỊNH, HÀ NỘI

Hưởng lợi chính trong tình thế mới là con cháu của tập họp người từ núi rừng Thanh Hoá được tôi luyện, pha trộn trọn vẹn trên vùng đất dừng chân,phát triển, đến không nghĩ rằng mìnhcũng chỉ là kẻ phiêu lưu. Tình thế vẫn như kẻ du canh du cư ngày xưa, với cái khác là quyền lực lớn hơn trước nhiều sau khi thu thậptiềm lực mới. Phú Xuân trở thành Huế vẫn với những vướng víu của quá khứ ràng buộc khả năng tập đoàn lãnh đạo.

Trong tình hình du cư vì biến loạ n, họNguyễn – Nguyễn Ánh, đã đến xứ Gia Định giàu tiềm năng trong khuôn khổ nông nghiệp truyền thống vùng, và đồng thời họ hưởng được âm vang giao thương quốc tế đưa từ châuÂu còn xa lạ. Đất Gia Định trở thành nơi khởi nghiệp trung hưng của họ Nguyễn nhưng tính thân tộc vẫn khiến họ chọn kinh đô là Huế. Khả năng quân sự còn lạitừ trong chiến tranh nội bộ đủ giúp họ bành trướng sang Cao Miên (Trấn Tây Thành), Ai Lao (Bồn Man, Lão Qua) nhưng thực tế quản trị vùng đất dưới quyền đã chứng tỏ là họ không kham nổi. Bắc Thành và Gia Định Thành dưới tay Tổng trấn tuy vẫn thuộc quyền trung ương nhưng là dấu hiệu của sự phân li phức tạp: Một nơi là đất của một vương triều cũ còn phải cai trị bằng trấn áp, một nơi sau chiến thắng đã trở thành chông chênh chỉ vì tổng lực đã chuyển về kinh đô. Sự bấp bênh thấy rõ trong vụ Lê VănKhôi nổi loạn ở Gia Định, bám trụ dằng dai nơi ngôi thành đã được xây dựng với chủ ý chống Tây Sơn. Trên đất cũ của Trịnh Lê thì có lời Minh Mạng hỏi dò bầy tôi: “Sao Lê Chất không dẹp yên được loạn ở Bắc Thành?” Ở đó, Huế đã phái quan cai trị xuống tận từng vùng, phần tuyệt đối là dân Đàng Trong dù là “nguỵ Tây Sơn” về hàng, cả loại nguỵ cuối cùng mới bỏ chạy như Lê Văn Phong làm Phótổng trấn ở đấy, chắc với sự bao che của Lê Chất. Cuộc xâm lăng của người Pháp làm nổi bật các nhân vật Đàng Trong vốn nếu ở vào tình thế bình thường thì cũng chỉ là ông quan phục vụ quân quyền: Đó là trường hợp các nhân vật Quảng Nam như Nguyễn Tri Phương, Hoàng Diệu gắn liền với sự oanh liệt thê thảm của tỉnh thành Hà Nội. (Vai trò cao quý của họ rồi sẽ tăng lên với sự nâng cấp của địa điểm trở thành thủ phủ Đông Dương rồi thủ đô ngày nay.) Dấu vết Đàng Trong rơi rớt gần đâylà họ Nguyễn Tườngcủa người sáng lập Tự Lực Văn Đoàn, ngoại nội vốn gốc Huế, Quảng Nam. Minh Mạng làm việc “thống nhất” chi li cả đếnviệc bỏ váy mặc quần, tuy gặp phản ứng mỉa mai nhưng có đà thành công hơn Trịnh bắt dân Phú Xuân theo y phục Đàng Ngoài, không chấp nhận cải cách mặc quần của Nguyễn Phúc Khoát. Quan chức Trịnh Lê vào đầu ở Gia Định chỉ làm việc thư lại cho hợp với khả năng nho học của họ, cho nên danh sĩ Bắc Hà Nguyễn Viên đưa đơn từ chức vì không chịu làm quan trong một triều đình, theo ý ông là bát nháo đủ thứhàng thần, không xứng đáng với danh tiết của ông gìn giữ bấy lâu.

Tất nhiên với thời gian thì các yếu tố mâu thuẫn cũng chuyển hoá theo hướng phức tạp hơn làm bàomòn khía cạnh địa phương như điều kiện phải có của cuộc sống thực tế. Tổ chức chính quyền theo ý thứcNho Giáo chuyên chính có phương tiện tiến thân bằng thicử, đưa người “vùng văn học” Trịnh Lê có ưu thế đỗ đạt vào quyền bính mới tương đối nhiều, đã làm xoa dịu mộtphần nỗi “nhớ nước” của con cuốc ở (bắc) đèo Ngang. Một trung tâm văn hoá mới xuất hiện so kè với trung tâmcũ, huênh hoang với thành quả: “Văn như Siêu, Quát vô Tiền Hán, thi đáo Tùng, Tuy thất Thịnh Đường” mà không gọt giũa được mâu thuẫn thể hiện trong lời chê “con thuyền Nghệ An” và kết quả thảm thương của gia đình nhà họ “Thánh” (Quát). Cho nên tất cả cố gắnghợp nhất của tập đoàn cầm quyền ở Huế đã không đủ để xây dựng một nước tương đối ổn định loạn lạc. Và thế là người Pháp đến khoét sâu thêm phân hoá, vực dậy các nhóm phù Lê trong đó danh nghĩa cũ lại có thêm màu sắc tôn giáo mới.

TỪ THỦ PHỦ ĐÔNG DƯƠNG THUỘC PHÁP ĐẾN THỦ ĐÔ VIỆT NAM DÂN CHỦ CỘNG HOÀ

Người Ph áp đến đất Việt không phải chỉ một nhóm đơn lẻ như Lí Trần, không phải với hậu thuẫncả một nước bên ngoài tuy sát bên cạnh nhưng đồng vănhoá như Minh, Thanh. Họ rõ ràng là đại diện cho một nền văn hoá mới, trong trào lưu chính của nhân loại – ít ra là như đang thấy tiến triển trước mắt từ vài trăm năm nay. Chính sự bám chặt vào “truyền thống” để chống đối của người Cộng sản, đã thành công, là nguyên cớ của sự lúng túng dùng dằng Đổi mới hiện nay, bởi vì họ phảiđi vào con đường phủ nhận trước kia, khiến cho đầu não bảo thủ Hà Nội phải làm việc trì níu Sài Gòn bức phá tự phát có phần hỗn loạn. Cho nên sự thay đổi đối với Việt Nam của việc người Pháp chiếm đóng đất nước phảiđược kể là điều đảo lộn to lớn nhất từ hai ngàn năm qua. Sử gia Việt hiện đại với lòng yêu nước nhiệt thành, với sự căm ghét chế độ thực dân thường chỉ nhìn thời gian thuộctrị như mộtgiai đoạn đen tối của đất nước, luôn luôn nhấn mạnh đến những cuộc kháng chiến Cần vương, khởi nghĩa, hào hùng trong thất bại rồi sẽ dẫn đến vinh quang củanăm 1945. Với thời gian trôi qua, cởi bỏ được ý thức dằn vặt của quá khứ, sử gia sẽ nhận ra nước Việt hiện tại khác với nước Đại Nam của thế kỉ XIX là bắt đầu từ sự xâm lăng kia của người Pháp.

Bài vè của nhà nho nào ở Đ ông Kinh Nghĩa Thục kể khổ về các loại thuế, thuế, thuế... của ngườiPháp đặt ra, là nỗi luyến tiếc quá khứ nghĩ là đẹp đẽ của thời tưởng chỉ có hai loại thuế chính: đinh và điền thổ, mà không thấy ra những khổ nạn dân chúng phải chịu đựng chung quanh sự thực thi để triều đình xưa tồn tại mà cai trị. Người ta bỏ qua lời phân trần của tên “thực dân” nào đó về việc sử dụng tiền thuế: “Tây xây cầu Trường Tiền, Tây không đi một mình!” Nhà nho kia chưa nắm chính quyền vào thời sau để thấy thuế nông nghiệp chỉ thi hành mới một hai mùa là người dân phải dỡ cả nhà từ đường để thanh toán; không thấy thuế thương nghiệp ra đời là người phụ nữ mất cả gánh hàng chạy chợ, gánh hàng thường cho là từng nuôi sống chồng con có bảng vàng bia đá còn nằm ở các Văn miếu kia. Ông Chủ tịch của nước Việt-mới ham muốn chứng tỏ như người mở đầu thời đại (khai nguyên/nguơn),muốn bắtchước các bậc vương giả xưa mà thấy không được nên chỉ đành để lại trong di chúc ý nguyện “tha thuế” không mấy hi vọng đat thành, không ngờ lại được đàn em gắng gượng thi hành qua quýt, cho hợp với huyền thoại tiếp tục trong việc phơi xác ông. Nắm chính quyền xong là người ta thấy Đại tá Ducouroy (và chính quyền thuộc địa Pháp) có lí khi sử dụng các trò thể thao điền kinh để người dân lãng quên nỗi bất mãn trút lên đầu các quan cai trị da trắng về nỗi cùng cực của họ, về sự mất nước đớn đau. Chỉ có khác là các danh tài trên ngựa sắt khoác áo mới trong vòng đua Thống nhất với danh nghĩa chính quyền của dân tộc, biện minh cho thành quả chiến thắng để làm đầy cái bụng gạo sạn, cơm “bo bo”, đã dìm điconmắtsắc mắc của người theo dõi ống kính truyền hình, thấy trước khi đoàn xe đạp đến Bến Hải thì đồi núi còn xanh,qua đấy thì chỉ còn đá núi khô cằn, câm nín. Chính sách “chia để trị” có hiệu quả cũng không thể nào không bắt chước. Có sự đổi vùng của các cán bộ đấu tố trong Cải cách ruộng đất trong đó dân Liên khu V lạc loài, quê mùa, địa phương nhỏ dễtuân lệnh Trung ương hơn đám Nam Bộ giàu có, kiêu kì, ngang bướng hơn. Ông Vũ Thư Hiên ở xa không phânbiệt được tiếng nói từng vùng nên chỉ có thể xác định người chấp pháp hỏi cung ông là “dân Liên khu V”, nhưng người đọc có cảm giác người đó gốc Quảng Ngãi, Bình Định, và hiểu được tiếng đồn kinh khiếp làdân tập kết Bình Định chuyên làm mật vụ! Trong cách đối xử, nếu người Pháp gọi kẻ chống đối là “trộm cướp”, “Cộng sản” (như cậu công tử vườn bị kì mục ghét, vu cáo, sau 1945 làm chức sắc “cách mạng” theo chuyện ông Đông Tùng kể) thì chính quyền “nhân dân” cũng có các từ thay thế: “Việt gian”, “phản động” gán vào cho cả những địa chủ nhiệt thành đóng góp với Kháng chiến khi chưa thấy chính sách trở-mặt. Cứ lấy một quyển hồi kí ca tụng các thành quả tranh đấu hồi tiềnkhởi-nghĩa chống đối những áp bức, cướp đoạt ruộng đất, hối lộ tham nhũng rồi thay thế các tên đốc phủ sứ, điền chủ, hương quản... ác ôn bằng các danh vị đồng chí giám đốc, bí thư, chủ tịch xã huyện tỉnh... thì ta sẽ có một hồi kí mới, tuy không được phép in raphổ biến. Nếu có thể quan tâm đến vấn đề phân biệt “hiệntượng và bản chất” thì ở đây phải nói đến tác động của bản chất cầm quyền hơn là của màu da, địa phương.

Nỗi khổ nạn nhục nhằn thời thuộctrị cũng được cảm nhận sâ u xa hơn, vào trước và sau thời độc lập vì những bằng cớ rõ rệt hơn nhờ kĩ thuật mới, đi theo với chi tiết thành văn nhiều hơn. Đọc sử thấy nói đến hình phạt “lên ngựa gỗ” có thể là dửng dưng, nghe nói đến “voi giầy ngựa xé” thì hoảng lên một chút với các lời tả của người giáo sĩ đương thời, nhưng thật phải chịu dằn xé tâm can, sục sôi căm thù khi nhìn các tấm ảnh từ phát minh Daguerre chụp cảnh gông cùm chồng chất, cảnh những cái đầu lâu lăn lóc trên báo chí, tuy có kèm theo chữ“pirates”. Các nghiên cứu của người Pháp nếu có nhắc đến những thảm cảnh thời Cựu tràothì cũng chỉ được coi là những lời bêu xấu, bôi nhọ. Ngay đến dân “chữ nghĩa” có lẽ cũng mới lưu ý đến chứng cớ của Chu Thuấn Thuỷ ngày 8-18 tháng 2 âl. (1657) ở Đàng Trong: “Trong khoảng 10 ngày, ngày nào cũng có người bị chém ở phía tây chỗ Du (Thuấn Thuỷ) cư ngụ. Người nào cũng trước hết bị chặt đầu,sau đó lấyxương thịt làm mắm(?). Gân, xương. ruột và bao tử vung vãi khắp nơi; quạ, diều hâu, chó lợn tranh nhau đến ăn. Máu nhuộm bùn cát, thịt người hoá thành mồi cho súc vật...” (Kí sự đến

Việt Nam.. , tr. 41). Về phía đất Lê, có thể nhắc lời Lê Thánh Tông đã dẫn: “Kẻ nào (dám chỉ trích thay đổi của nhà nước) là kẻ bề tôi phản nghịch, làm loạn phép nước, phải xử tử vứt xác ra chợ không thương xót, còn gia thuộc nó phải đày đi xa.” Về phần Nguyễn thì có thể nhắc dấu vết Mả Nguỵ và vụ xử lăng trì (xẻo thịt) cậu bé 6 tuổi, con Lê Văn Khôi. Cho nên phải công bình mà nhận rằng với các biện pháp hình sự kia, người Pháp chỉ sử dụng tập tục “truyền thống của dân tộc” vớichút cải biên về sau là thay lưỡi gươmcù nhầy bằng cái máy chém phập xuống là xong. (Thủ khoa Nguyễn Hữu Huân hẳn khó gặp người “chém treo ngành” của Nguyễn Tuân nên nghe đồn là phải cởi khăn bịt đầu để hối lộ ngườiđao phủ làm sao cho “ngọt”!) Ngày nay, nhìn mố cầu Ma Thiên Lãnh dở dang mang huyền thoại tử thần của Côn Đảo, trông nó như của một bến sông chợ huyện nào đó, không thể ngăn nghĩ rằng cạnh sắc của đá có cứa đứt da tay chân cũng không thể nào làm cụt, què, tan xác như bom mìn ở các trại cải tạo tập cho một bộ phận dân Việt trở thành “người”.

Trong mục đích chiến đấu giành độc lập, những người lãnh đạo cần nối kết sự căm thù của bản thân họ đến tầng lớp quần chúng đông đảo, cho nên sự lan toả dồn dập của nhiệt tình khiến hình ảnh kẻ thù trở nênxấu xa hơn, còn bản thân dân tộc lại trở nên tốt đẹp, hào hùng hơn, kiểu “đối xử trong tình tự dân tộc, nghĩa đồng bào”, “đạo lí bao dung như trời biển”, “tha tù binh vì lòng nhân đạo”... (Quân sư Nguyễn Trãi trong một lúc đắc chí chỉ làm việc văn từ trầm bổng, vậy mà người sau cứ tưởng là thật, không nhớ lời đe doạ của Đặng Tiểu Bình trong cuộc lui quân 1979 khiến quân ta chỉ đánh “kẻ xông tới” để tự vệ chứ không dám rượt theo “kẻ bỏ đi”!) Sự nhiệt thành đã dẫn đến cả chuyện vặn vẹo từ lí: Câu “Bầu ơi thương lấy bí cùng, Tuy

rằng khác giống nhưng chung một giàn” rõ ràng là lời van xin cầu được sống của kẻ yếu thế, vậymà lại được tán tụng là ý thức “đùm bọc nhau, đồng cam cộng khổ, chung lưng đấu cật xây dựng và giữ gìn quê cha đất tổ”. (Lịch sử Việt

Nam tập I, tr. 26.) Văn chương lúc bình thường thấy là sáo rỗng trong trường hợp này trở thành gươm, thành thép trong sự huênh hoang từ lớp văn, sử thần mới, không giấu được nỗi nhát sợ của bản thân.Và che mất sự thực lịch sử. Đọc quyển Đại cương lịch sử Việt Nam của thiên niên kỉ mới, chỉ thấy dẫn Văn kiện Đảng, không một dòng nào nói đến “sạch bóng quân thù cũ”, “đấu tranh nội bộ”, “ước vọng mở mang cõi bờ”... Phải rẽ qua ông Vũ Thư Hiên mới thấy chuyện có quân Trung Quốc đóng ở Việt Nam, chuyện 60 ngàn quân đó có anh thanh niên Trần Khải Ca thi hành nghĩa vụ quân sự (trước khi trởthành đạo diễn nổi danh), hồi ấy cũng đã đăng trên báo ở Miền Nam mà người ta không tin! Với thời Mở cửa bấtđắc dĩ mới lộ ra chuyện hục hặc, phe phái Hoàng Minh Chính “chống Đảng”, chống Anh Ba, người sẽ quay 180 độ để được đổi tên thành anh “Ba Ngồi” (bồi Nga), đuổi Hoàng Văn Hoan chạy trốn, và lo đương cự ở biên giới phía bắc. Thấy quân ta làm “nghĩa vụ quốc tế” ở Kampuchia, người ta đâu có hiểu đó chỉ là thực hiện một bước của toantính “giải phóng Thái Lan” được coi như một “tất yếu của lịch sử, là phần trách nhiệm của chúng ta” nhưlời ông Uỷ viên Trung ương Đảng Trần Quỳnh của Tổng bí thư Lê Duẩn,nói với đồng chí Đại biểu nhân dân lỡ đà Nguyễn Công Hoan năm 1976! (To Bear

Any Burden, Al Santoli ed., New York 1986, tr. 287.) Người Pháp bành trướng thế lựctừ một thủ đô xa vời, không phải không gánh chịu những điều kiện của nơi đến, ít nhiều gì với thời gian cũng làm sửađổi những ý định ban đầu của họ. Vượt biển đem quân từ xa đến thì các nước Miên, Lào trong nội địa phải chịu sự “bảo hộ”sau nước Việt Nam nhìn ra đại dương tiếp cận với tàu chiến. Đánh vào đầu não Huế không xong thì cũng với hải quân, Pháp có thể di chuyển vào Gia Định chiếm đóng vùng mà thế lực Huế yếu ớt như đã từng chứng tỏ trong cuộc loạn Lê Văn Khôi trước đó hơn hai mươi năm. Đấtchiếm lúc đầu còn nhỏ, tương đốidễ dàng cho việc cai trị nên Nam Kì trở thành thuộc địa trong lúcBắc, TrungKì đông đúc, nhiều ràng buộc với chính quyền bản xứ, trở thành đất bảo hộ, như một thứ chính sách “ki mi” của tinh thần vương hoá Tây. Và cũng có chút gì như ngày xưa, tướng ngoài biên ải – không dámnói là không tuân lệnh vua, nhưng cũng tuỳ theo thực tế chiến trường xa xôi mà giải quyết vấn đề để trung ương phải luỵtheo – đoàn viễn chinh của Pháp cũng mở rộng thế lực có khi trái với những gì ồn ào trong nghị trường Paris. Chiếm An Nam không phải chỉ vì An Nam rừng vàng biển bạcmà chính vì thị trường Trung Quốc to lớn đang bị các nước Tây Phương xúm lại xâu xé khiến đế quốc Mĩ mới nổi cũng nóng ruột, đề nghị “chia đều” với thuyết Môn hộ khai phóng (Open Port). Sông Mekong không thể thông thương với Trung Quốc như đã được phái đoàn thámhiểm Doudart de Lagrée chứng thực thì Jean Dupuis lạicho biết có thể thay thế bằng sông Hồng, ngắn hơn. F. Garnier có mặt ở hai nơi là bằng chứng khác. Thế là cùng với tâm ý bành trướng thế lực, trọng tâm chuyển dịch quyền lợi của Pháp phải dời ra phía bắc. Hà Nội không phải chỉ thay thế Huế cũ kĩ mà còn tranh giành địa vị thủ phủ thuộc địa mới với Sài Gòn đang phát triển vào trào lưu giao thương quốc tế. Không thể coi việc đặt thủ phủ ở Hà Nội vì lẽ đó là trung tâm của văn minh Việt Nam
– người Pháp không vì dân Việt mà quên mất quyền lợi của họ. Và sự tranh giành không phải không gây sóng gió giữa quyền bính địa phương: Suý phủ Sài Gòn, và trung ương Paris xa xôi, qua phủ Toàn quyền Hà Nội.

Nhưng trong khu vực của vùng Đông Dương thuộc Pháp – Đông Pháp, thì một thủ phủ cũng không giữ được thế tập trung chặt chẽ như một thủ đô. Đông Pháp có năm “xứ”: Ai Lao, Cao Miên, Trung Kì với Huế tất cả có vua nhưng với những tập họp dân chúng không có gì xa lạ hơn về quan niệm nguồn gốc, văn hoá; Nam Kì là thuộc địa có thể bầu được nghị viên (người Pháp) vào Quốc hội Paris; Bắc Kì là một thứ bảo hộ chặt chẽ hơn, lơ lửng, vướng víu với Huế như hồn ma của phủ Kinh lược đã bãi bỏ. Cho nên Hà Nội, thủ phủ của Đông Pháp, không có một sức thu hút ngưỡng vọng đối với dân chúng cácmiền khác, ngoài tính cách một nơi du họcđể tiến thân với các trường Đại học mở ra nơi ấy. Tất nhiên với quyền hành tập trung thì người Pháp có thể phân phối nhân viên đi khắpnăm Xứ: Ông thông ngôn Trần Văn Thông ra Bắc làmTổng đốc, mở hướng thông gia với họ Ngô về sau, ông thi sĩ nhà đoan Xuân Diệu vào Mĩ Tho, ông trắc địa viên Nguyễn Hiến Lê đi đo đất Đồng Tháp Mười, ông chủ báo Nam Phong vào Huế làm Thượng thư bộ Lại, ông công chức Việt nào đấy đã đẻ ra ông Tổng bí thư tương lai của đảng Nhân dân Cách Mạng Lào Cayxỏn Phomvihản... Tuy nhiên phần lớn thì người ta rút lui về cố thổ: Ông Diệp VănCương sau khi tung hoành ở Huế, lấy được hoàng nữ rồi cũng về đất Gia Định cho ông con làm kí giả, hội đồng, ông kĩ sư cầu cống Souphanouvong chìm lấp ở Vientiane cho đến ngày làm chủ tịch Pathet Lào, ông văn sĩ công chức toà án Nguyễn Tường Long có phải làm việc ở Đà Nẵng thì cũng về xứ Bắc, nơi tưởng là, vìđã trởthành, gốc gác của mình...

Sự kết hợp nên xứ Đông Pháp là do quyền lực của nước Pháp. Họ đã phân phối lại bản đồ của khu vực này: Xác định biên giới Việt Trung mù mờ,nhiều tranh chấp trong quá khứ; lấy lại các phần đất Miên, Lào đã mất vào tay người Thái; xén cắt điều chỉnh biên giới Việt Miên Lào trên những vùng mà sự tràn lấn của nhà Nguyễn còn chưa có tính chất quyết định, do đó đem đươc cả vùng Tây Nguyên trù phú (đã thấy mặt người Xiêm) trong tình hình phát triển mới (cây công nghiệp) vào đất Trung Kì, nghĩa là của Việt Nam.Bởi vì, xét về mặt căn bản của thờitiền thuộc địa thì tuy Đông Pháp có nămXứ năm thể chế rối rắm như đã nói nhưng thật ra vẫn chỉ là của ba nước cũ:Việt, Miên, Lào trong đó rõ ràng là ưu thế Việt vẫn còn. Cho nên công chức Việt, theo đó, thường dân Việt qua Lào, Miên làm việc, sinh sống dưới sự bảo trợ của người Pháp. Cả đến tôn giáo, đạo Cao Đài, thật ra chưa có văn bản pháp luật nào công nhận vậy mà vẫn truyền qua xứ Chùa Tháp tuy có gây rối loạn động chạm đến uy lực hoàng gia Miên nhưng những người này vẫn không thể ngăn cấm được chỉ vì chức sắc Cao Đài là dânthuộc địa Nam Kì, là “con dân Pháp” (sujet francais!) Thực thể Đông Pháp là như thế, có ảnh hưởng ngay đến cả những người tranh đấu độc lập cho Việt Nam (Lí Đông A, Trương Tử Anh, đảng Cộng Sản Đông Dương). Dưới mắt họ, Đông Dương / Đông Pháp là một, tuy có lúc được phân định né tránh bằng khẩu hiệu “chống kẻ thù chung” nhưng ưu thế Việt vẫn rõ ràng trong thực lực điều hành, trong tinh thần kẻ cả của lãnh tụ Việt. Điều đó càng thể hiện trong thời chiến tranh hậu thuộcđịa với các chi nhánh chiến thuật tách ra làm ba, từ đảng Cộng Sản Đông Dương cũ: Quân Việt đánh giùm cho Pathet Lào, cho Issarak Miên thời chống Pháp, quân Miền Bắc đem xe tăng vào tận Ba biên giới (Miên, Trung, Nam Kì), phục kích lấn chiếm ở Nam Lào... trong cuộc chiến 55-75. Người Khmer phản ứng lại bằng sự chiếm quyền lãnh đạo đảng Cộng Sản của họ trong tay bộ phận thân Việt Nam, giết Sơn Ngọc Minh là một việc. (“Chính phủ Sơn Ngọc Minh của chúng ta”là tên mộttập sách nhỏ được phát hành sau hiệp định ở Genève, nơi người ta đã loại bỏIssarak mà chỉ công nhận Sihanouk. Họ Sơn chứng tỏ ông này là một dân Khmer Krom, của Nam Bộ, theo một họ của Minh Mạng ban cho.) Cho nên việc chạy chết (tự tử?) của Pol Pot và việc chiếm đóng xứ Cambodge của quân Việt Nam làm “nghĩa vụ quốc tế” nơi ấy cũng có thể coi là cái đuôi gần gũi của công trình xây dựng xứ Đông Pháp của người Pháp từ một thế kỉ trước.

Một hướng tập trung quyền lực nhưthế cũng có tác động đến tập thể người Việt, sâu xa hơn vì tác động trên phần lãnh thổ có một đasố cùng tiếng nói, văn hoá, dưới những chính quyền được sử sách dạy là có tính liên tục sâu vào trong tận thời thượng cổ. Tất nhiên là ý thức đồng nhất ấy không phải có từ lúc khởi đầu “dựng nước”, và bao trùm liên tục như trong câu nói của Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Nước Việt Nam là một, dân tộc Việt Nam là một”. Câu nói ấy thật có tầm vóc về mặt chính trị như đã thấy nhưng mang tính cách bao chiếm, cưỡng từ đoạt lí như sẽ thể hiện trong khi thi hành quyền lực. (Nhưng nóicho cùng thì chính trị nào lại không mang tính cách soán đoạt, cưỡng bức?) Chữ “dân tộc” dùng ở trên mang tính cách lập lờ, sử dụng cho cách hiểu (đôi lúc có xuê xoa mở rộng) về một thứ chủng tộc đa số, ở đây là “người Kinh” như ngày nay thường gọi, nhưng trong ngôn từ theo chính thể truyền thống thì đó là tập họp dân sống ở, giống như, hướng về kinh đô, rồi bao chiếm thành ra “dân tộc”. Ngày xưa, khi “nước” chưa chia làm “đạo”, “lộ”, sử thần Ngô Sĩ Liên vẫn cho rằng khi ông Đinh Bộ Lĩnh từ động Hoa Lư (ít lâu sau sẽ thành kinh đô) dẫn quân ra bắc, đánh thắng thì“dân Kinh lộ (Thăng Long thời ông sử thần còn nhớ) đều theo về”. Một ngàn năm sau, khi kinh đôdời đổi thì người ta lại truyền tụng: “ĂnBắc, mặc Kinh (Huế)”. Và chữ “Kinh” hiện tại là từ Hà Nội, thủ đô của Việt Nam Dân chủ Cộng hoà/ Cộng hoà Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam, vướng víu trong tiềm thức từ chữ kinh đô “phongkiến” xưa. Vị thế Hà Nội hiện tại chính là tiếp tục vai trò của thủ phủ xứ Đông Pháp trở lại thu hẹp trong khuôn khổ Việt Nam của Nguyễn.

Người ta dễ nổi giận gán cho ý nghĩ liên hệ này là của những người có đầu óc theo Tây, muốn kể công ơn của Mẫu quốc, chia rẽ dân tộc. Sự phản đối bắt nguồntừ một tâm tính rất bình thường của con người: không nhận ra cái gì khác với

những gì đang có trước mắt, theo những định kiến đã thành hình, trong đó có chen vào, lúc nào cũng có chen vào những định kiến địa phương, phe phía Ví dụ, người tabảo rằng Hà Nội xứng đáng là thủ đô của một nước văn minh, tiên tiến (!?) vì đó là đất ngàn nămvăn vật, là trọng điểm của nơi phát tích của dân Việt, của nền văn minh sông Hồng, văn hoá Thăng Long rực rỡ gì đấy. Chẳng ai nhắc tới rằng

Thăng Long là tên mới của thủ phủ Đô hộ cũ, nơi chọn lựa của chính quyền phương Bắc, dò dẫm theo sự phát triển thuộc địa mà từ Liên Lâu, Long Biên chật hẹp chuyển về Tống Bình / Đại La “ở giữa khu vực trời đất... chỗ tụ hội

quan yếu của bốn phương”, như õng ưu thế không phải phát hiện bởi Lí Thái Tổ trong Chiếudời đô. Kinh đô là nơi tập trung sức mạnh của một chính quyền lan toả khả năng cai trị của mình trên vùng đất chiếm được. Kinh đô đó thường là nơi quê hương phát tích khi tập đoàn cai trị chỉ có thể dựa vào chính sức mạnh củamình (như Hoa Lư, và Thăng Long một chừng mực), có lúc lại là nơi họ đã cộng sức mạnh của mình khai thác thêm trên công trình của chủ cũ để đủ tự tín xây dựng chính quyền nơi mới đó, như Thăng Long, Đông Đô, Đông Kinh trên nềntảng Đại La cũ. Vì thế, với họ Nguyễn, thì kinh đô là Huế chứ không phải Hà Nội. (Cònnếu bảo rằng đó là sự chọn lựa của một chính quyền “phong kiến thời tan rã, bán nước” thì không còn gì để bàn cãi.)

Nhìn về phương Bắc (không phải đe å tìm sự theo đuôi nô lệ, mà để thấy hướng tiến triển tương quan trongï tương đồng văn hoá), nhìn về phương Bắc thì thấy rằng kinh đô của nước Trung Hoa hiện nay cũng khôngbắt buộc phải nằm trong vùng pháttích của dân tộc Hán. Bắc Kinh vốn chỉ là vùng kinh đô của nước Yên mà nhàChu phong cho Thiệu Công, là một thứ Nam Đô (Liêu 936), Trung Đô (Kim 1153) của các tộc ngoại di mon men vào khu vực của người Hán, và đã chiếm được để thành lập triều đại, đặt ở đó một trong 5 kinh đô toàn đế quốc cho gần hoang mạc quen thuộc của mình. Nhà Nguyên của Mông Cổ xây dựng thành Đại Đô (1263). Chu Nguyên Chương khai sáng nhà Minh đặt đô ở Nam Kinh trên vùng Trường Giang là gần nơi phát tích, xoá tên kinh đô kẻ nghịch, gọi lại là Bắc Bình (giống như Nguyễn Ánh đổi Quy Nhơn thành Bình Định), nhưng ông Minh Thành Tổ được phong là Yên Vương, chiếm ngôi của cháu tất nhiên không thể đóng đô trong hang ổkẻ thù mà phải trở về đất phong, nên xây dựng thêm Đại Đô của Mông Cổ cũ thành Bắc Kinh. Thế rồi tiếp nối là triều Thanh của Mãn Châu, sau thời gian Nam Kinh, Thành Đô lêu bêu theo Tưởng Giới Thạch, kinh đô lại trở về Bắc Kinh vì là của người chiến thắng cuối cùng từ hoang mạc, với Mao Trạch Đông đi tiếp nối thiên mệnh trong tay nhà Thanh từ Diên An gần đó, Diên An hào hùng trong sách vở sau cuộc chạy chết Vạn lí trường chinh.

Vậy thì Hà Nội, thủ phủ Đông Ph áp, trở thành thủ đô Việt Nam Dân chủ Cộng hoà cũng là điều tự nhiên. Càng có thể gọi là tự nhiên hơn nữa, khi với Thế chiến II, thế lực người Pháp ở Đông Dương tàn rụi trong lúc nước đồng văn phương Bắc của Việt Nam trỗi dậy. Tưởng hay Mao gì cầm quyền thì căn cứ kháng chiến có cơ hội thành công nhất cũng là dựa vào vùng biên khu lỏng lẻo kiểm soát, giáp với nước lớn đối kháng văn hoá vớikẻ xâm lăng. Huống chi lại là Mao, với sự đồng tin tưởng cuồng nhiệt về một chủ nghĩa chưa thấy mùi thất bại, mang một tinh thần bao dung của Thiên tử mới, sẵn sàng cho đàn em đón nhận mọi vinh quang, giấu kín bàntay của mình chen vào. Thủ phủ Đông Pháp có sẵn cơ cấu tổ chức của một thủ đô thời đại văn minh mới, nên Hà Nội cử ngườiđại diện vào Huế nhận đầu hàng của chính quyền bản xứ cũ. Chính từ trong sự chuyển dịch này mà ta thấy tính “truyền thống” trở về, báo hiệu cho những diễn tiến tiếp theo – tất nhiên là không khỏi mang những màu sắc mới. Chủtịch Hồ Chí Minh, theo lời kể trong ngạc nhiên của Nguyễn Hữu Đang, đã rút cây bảo kiếm truyền quốc mà thét lên, đòi dùng để chém những tên phản dân hại nước. (Nhiều tác giả, Những vấn đề lịch sử về

triều đại cuối cùng ở Việt Nam, Huế 2002, tr. 22.) Trong ý thức của viên Tân Chủ tịch này, ông đã hiểu rằng, thiên mệnh (qua ấn, kiếm) nay đãtrao vào tay ông để cai trị dân nước. Và với ý thức thiên mệnh Đông phương ẩn tàng đó, ông cũng có thể xưng là “Chagià dân tộc”, như “Quốc phụ” Tôn Trung Sơn của TrungHoa mới. Cũng hiểu theo cách đó thì Long mạch từ nay đã chuyển từ Huế về Hà Nội. Những lời tán tụng về sau chỉ là lối nói mới tiếp theo ý niệm cũ bàng bạc trong sự dời đổi kia mà thôi.

Nhưng những người cầm quyền mới không chỉ thụ động mà đã chen ý thức của mình vào sự đổi thay tập thể mình muốn lãnh đạo.Không phải người Pháp đãlà nguyên nhân cốt cán củasự chia rẽ khi phân raba Kì với dụng ý “chia để trị”. Sự khác biệt lịch sử đã có với yếu tố địa lí, lịch sử qua sự thống nhất của nhà Nguyễn.Họ cũng cố tạo sự đồng nhất để dễ cai trị bằng một quyền hành xuyên suốt, dựa cả vào một quan niệm triết lí bao quát là ngũ hành để chia nước ra làm Ngũ kì: Nam, Bắc ở hai đầu cùng tột, Tả, Hữu ở sát Kinh Kì. Cho đến khi người Pháp ghép lại phần ở giữa thành Trung Kì thì hai đầucòn nguyên danh xưng cũ, không bao hàm một ý nghĩa kì thị nào cả, vì “kì” chỉ là “đất”, “xứ” mà thôi. Sự kì thịcó nguyên nhân chính là từ bên trong. Đến người ngoại quốc như ông K.W. Taylor mà còn biết đến sự mỉa mai địa phương, riêng một vùng của Trung Kì, trong câu: “Quảng Nam hay cãi, Quảng Ngãi hay co, Bình Định hay lo, Thừa Thiên ních hết”. Huống chi là chuyện giữa ba Kì. Gia đình Nguyễn Tường đã kể chuyện ông Hoàng Đạo chê gái Huế, đòi “Ta về ta tắm ao ta” (không biết mình gốc Quảng Nam). Ông Phan Khôi mang tính “hay cãi”, thêm chút rơi rớt của con nhà nho ưa “chính danh” nên chê các người danh vọng đất Sài Gòn viết sai chính tả tên của họ, và được mắng: “Dân ăn nhờ mà còn lớn lối!” Người Pháp điều động ông tham tá Nguyễn Tường Long vào làm việc ở Đà Nẵng, không ngăn cấm ông Phan Khôi vào viết báo ở SàiGòn, vậy thì các sự kiện có tính cách kì thị kia không phải do thực dân gây ra. Ngay chính các người Cộng sảnViệt lúc đầu cũng không đồng ý vớinhau trong một cuộc hội nghị và rã đám về Xứ của mình để thành lập các đảng với danh hiệu riêng: Đông Dương Cộng Sản Đảng, An Nam Cộng Sản Đảng, An Nam Cộng Sản Liên Đoàn. Sự hợp nhất thành Đông Dương Cộng Sản Đảng là công trình của Đệ tam Quốc tế nhắm vào thực thể Đông Pháp, nhưng cũng chính từ ý thức quốc tế trong phong trào mà các khía cạnh địa phương được bào mòn, gọt đẽo tính chất riêng tư để rồi với cuộc chiến giành độc lập, tính chất đồng nhất dân tộc được nổi bật lên. Chúng ta phải nhậnra cái ưu điểm này khi nhìn thấy Tân Việt Cách Mạng Đảng vươn ra một chút ở hai đầu, còn thì chỉ loanh quanh nhiều ở Trung Kì, các đảng Đại Việt thì như sự hồi cố của tên gọi lại chỉ phát triển mạnh trong vòng xứ Bắc Kì, trong khiViệt NamQuốc Dân Đảng mở rộng từ cái tên ảnh hưởng của Trung Hoa mới nên lan xuống tận phía nam nhưng cũng chỉ với vài chi bộ ở Sài Gòn.

Thế mà “ rớp” cũ vẫn còn. Thời kì trung ương còn lẩn trốn trong rừng núi Việt Bắc, người ta đã loại cải lương rakhỏi danh nghĩa nghệ thuật dân tộc; và ýthức căm ghét triều Nguyễn đến tận cùng xương cốt không phải đã thiếu mầm mống kì thị địa phương vì “mất” Thăng Long. (Chuyện ngược đời mang tính chiếm đoạt ”vương quyền” rơi rớt ẩn tàng,là sau 1975, người ta chia hai phần đất nước thì để “Phía Bắc” bao gồm cả Huế – kinh đô cũ, khiến cho dân Thừa Thiên đi vào ĐàNẵng cứ tưởng như mình vừa lạcqua nước khác, văn minh, dễ thở hơn!) Nhưng điều đó cũng không tránh khỏi cho lăng tẩm đền đài của Huế biến thành nhà kho, trụ sở xí nghiệp, các đường phía Nam mất hẳn tên vua chúa Nguyễn, tên các văn thầnvõ tướng của Nguyễn Ánh, để thay thế Phan Thanh Giản, Lê Văn Duyệt, Võ Tánh, Nguyễn Huỳnh Đức... bằng Điện Biên Phủ, Cách mạng tháng Tám, Nguyễn Trãi... tràn ngập danh vị Trung ương. Người ta xoá tên Đô đốc Long trong lịch sử để bắt học trò nhớ tên Đô đốc Đặng Tiến Đông của đất ThăngLong hào hùng phụ hoạ hay tan chạy trước quân Thanh. Việc UNESCO công nhận Cố đô Huế là Di sản văn hoá thế giới một cách muộn màng là vì chính quyền thống nhất, theo thói quen “bán kèm” XHCN, đã ghép Huế có đầy đủ hồ sơ với Vườn Quốc gia Cúc Phương, di tích Hương Sơn, Đinh Lê, vịnh Hạ Long... giấy tờ bộpchộp gấp gáp. Rớp cũ phức tạp hơn, là vào thời VNCH có nhóm di cư kiêu ngạo với thành phần Công giáo chủ chốt được rải thành những vòng đai đồng tâm bảo vệ thủ đô mới, trong đó tiểu thuyết

Trăng nước Đồng Nai của Nguyễn Hoạt tuy như một thể hiện dàn hoà, cầu thân, nhưng không có vẻ chịu đựng như của Ammy Tan trên đất Mĩnên vẫn gặp sự phản kháng của nhóm Liên trường...

Vậy thì nguyên cớ thành công củangười Cộng sản Việt tuy khá phức tạp nhưng trong đó khôngphải không bắt nguồn từ sự hiện diện của người Pháp với thủ phủ Hà Nội làm đà cho thủ đô của chính quyền hậu thuộc địa, và vẫn còn vướng víu từ đó. Với cao trào giải phóng giành độc lập, các nhà nghiên cứu thường nhấn mạnh đến các yếutố bản xứ, rồi lại cũng như những quá đà khác, lại coi nhẹ các yếutố ngoại lai, các lực lượng ngoại quốc. Cùng là những người tranh đấu cho nền độc lập của Việt Nam nhưng những người “quốc gia” chỉ có thể tìm khả năng ở cáchoạt động hội kín quen thuộc với sự yểm trợ của khung cảnh Á Đông hạn hẹp trong quá khứ. Trong lúc đó người cộng sản phát triển tính chất Việt của mình, mở rộng ưu thế hội kín trong một khuôn khổ tổ chức cách mạng quấy đảo khoa học mang tính toàn cầu, tác động đến ngay cả ở trung tâm cai trị Paris mà họ phản kháng. Tính chất Việt lại phát triển theo với đà thành công của đảng Cộng Sản Trung Quốc, mang đến không phải chỉ sự yểm trợ tinh thần, gián tiếp mà là cả lí thuyết chính trị (“tư tưởng Mao Trạch Đông”), cả lực lượng tổ chức điều hành xã hội (cố vấn cải cách ruộng đất, chế độ hộ khẩu, ảnh hưởng đậm nhạt của các biến động từ phương Bắc: chính sách Trăm hoa đua nở, phong trào Hồng Vệ Binh...), hành động quân sự (chỉnh huấn quânđội, tham gia chiến trường, du nhập mẫu hình “anh hùng lấp lỗ châu mai” mượn từ chuyện người lính Hồng quânchống Quốc Dân Đảng, ngay nguyên gốc cũng có thể chỉ là lối phù phép tuyên truyền trên một phần có thật như chuyện người lính bị pháo đè trở thành “anh hùng lấy thân chèn pháo”!) Lại còn quân khí, lương thực (kể ơn sau 1975: giúp cả rau muống!)... W. Burchett trong

La seconde résistance, khi ca tụng tổ chức tiếp tế thần tình của Mặt trận Giải phóng, lúcthấy người giao liên biết chỗ nào quơ được con gà cột sẵnchờ đãi khách, đã không còn sống đến đầu thế kỉ XXI để nghe lời thú nhận là có “chuyên gia nước bạn” vào tận chiến khu Miền Nam nghiên cứu các nhu cầu, nắm tình hình để sắp xếp việc tiếp tế cho có hiệu quả. Và ông cũng không vào trại cải tạo sau 1975 để cùng ăn thịt gà với gạo “Cộng hoà Nhân dân Trung Quốc đại mễ” ẩm mốc, sâu mọt trong các kho chồng chất giữa rừng – những “hạt gạo cắn làm tư” chia cho Nam, Bắc, Miên, Lào đó hẳn không phải là gặt hái từ các “cánh đồng Năm tấn” ở Thái Bình chẳng hạn. Trong đà nhiệt thành vì lí tưởng quốc tế lẫn quốc gia, người cộng sản Việt đưa dần mình vào vòng vương hoá mới mà không giấu được tính cách khờ khạo thần phục tự nhiên xưa đối với Thiên triều cũ. Một thứ Hội chứng phiên thuộc ngàn năm vẫn còn đó, luồn cả vào trong sự căm ghét đế quốc thực dân. Cho đến khi bị chạm đến sự tồn vong của tập thể, lại cũng như xưa kia.

Chiến tranh giằng dai cũng có nguyên nhân lịch sử của nó. Nguyên nhân xa là trường hợp vĩ tuyến 17 không phải bỗng dưng mà gần với sông Gianh. Từ sự giao tiếp rộng mở của Đàng Trong tiếp nối vớisự chiếm đóng Nam Kì của Pháp dẫn đến sự cách biệt mà người Pháp tưởng rằng có thể giữ một phần đất trong vòng ảnh hưởng của mình (theo với cựu kinh Huế của ông Bảo Đại mà họ bảo trợ) – và người Mĩ tưởng rằng sẽ cứu thoát khỏi ảnh hưởng cộng sản, và người quốc gia tưởng còn một chỗ dung thân. Nhưng tính chất Tây phương cũng lại là nguyên cớ chính của sự sụp đổ ở nơi này. Thủ đô của Việt Nam Cộng hoà không phải ở Huế mà là ở Sài Gòn, thủ phủ thuộc địa Nam Kì cũ, nghĩa là trong vòng tay của quan Tây vắng bóng mà phố Catinat đổi tên, vẫn còn kia. Người Đại Hàn / Triều Tiên căm ghét người Nhật nhưng cung cách ứng xử trong hiện tại rõ ràng là từ chủ nhâncũ. Người Pháp ra đi, để lại một Sài Gòn Miền Nam quen đánh giấc la-siết, một nền hành chính phức tạp chòng chéo các nguyên tắc phân quyền tuy không được rộng rãi như ở chính gốc nhưng cũng đủ lơi lỏng để các sức phản kháng tồn tại và khoét sâu phân hoá. Người Mĩ trong nhu cầu chận đứng Cộng sản quốc tế, phải biện minh cho hành động vì “Thế giới tự do” của mình , nên thúc đẩy thêm tính chất dân chủ tư sản lạc loài, rốt lại chỉ làm tình thế rối renthêm.

Mở rộng một nhận xét về Trung Quốc của J. K. Fairbank để nhìn lại Việt Nam: Tưởng Giới Thạch với một tổ chức phong kiến quân phiệt ở địa phương, thôn quê, lại để phát triển ở thành phố các tổ chức của thời mới theo hướng liên kết với thế giới tư bản, mở ra những dư luận, phe nhóm, phong trào phản đốimà bản thân Quốc Dân Đảng của ông không kiểm soát nổi. Sự yếu ớt của chính quyền Miền Nam dẫn đến các tranh chấp quyền lực, coi thường quyền lực (sinh viên “quậy”,kí giả biểu tình ăn mày đòitự do báo chí...) dẫn đến sự đổi dời phe phía dễ dàng, với các âm mưu hướng về phía mạnh để làm bản thân nổi bật trong tranh chấp, không phải chỉ “bắt cá hai tay” mà còn có thể cả trường hợp tam tứ trùng kiểu Phạm Ngọc Thảo. Cho nên

các phong trào tranh đấu thời 1960, 70 là sản phẩm của Miền Nam, không thể nào xuất hiện ở Miền Bắc, không phải giản dị là do Miền Bắc xúi giục. Các nhà sư tự thiêu lẻ

tẻ đủ làmlật đổ cả một chính quyền trong khi cả chùa ở Cần Thơ đốt chết sau 4-1975 không hề được ai ở xa, ngay trong nước biết tới. Các lãnh tụ biểu diễn vòng ngoài của Mặt trận Giải Phóng (NguyễnHữu Thọ, Huỳnh Tấn Phát, Trương Như Tảng, Dương Quỳnh Hoa), hay nhóm liên kết sau 1968 (Trịnh Đình Thảo, LâmVăn Tết, Lê Văn Hảo) đều xuất thân từ trường Pháp thuộc địa hay chính gốc. Hồi kí của “Việt cộng” Trương Như Tảng (A Vietcong Memoir, Harcourt Brace Jovanovich 1985) cho thấy tính chất hời hợt của một tay trí thức tư sản “trường Tây” làm cách mạng tài tử, được đưa đẩy vào dòng chính của phe chiến thắng màvẫn như kẻ bên lề, không nhận ra được tầng sâu của lớp người mìnhsẽ quay lưng bỏ chạy sau khi hợp tác. Ông Nguyễn Hữu Thọ công khai đòi hoà bình ở Sài Gòn không xong, được đánh tháolàmChủ tịch Mặt trận Giải phóng, lúcthành công làm Phó Chủ tịch nước thống nhất, vậy mà phải đợi khi (có lệnh) Đổi mới mới dámthú nhận mình đã làm Chủ tịch một Quốc hội bù nhìn – chậm hơn ông Nguyễn Công Hoan, cựu dân biểu (Phú Yên) đối lập Sài Gòn, nhờ móc nối, có “công” cướp chính quyền Mĩ Tho (tin của Tin sáng ) nên được làm đại biểu nhân dân của Quốc hội mới, để rồi chợt nhận ra rằng mình chỉ có quyền vỗ tay “nhất trí”, nên lại bỏ chạy làmthuyền nhân phản bội Tổ quốc. Ông Trịnh Đình Thảo có thể sung sướng khi được Bác biết rằng mình hiên ngang đặtmột tên đường Hồ Chí Minh trong trang trại riêng ở Gò Vắp (lại lên tiếng nịnh bợ sau 1975) trong khi ôngTrần Đức Thảo cuối đời qua đến Pháp còn không dám bàn đến chính trị vì kinh nghiệm lỡ dại nho nhoe hồi Nhân văn giaiphẩm. Ông Vũ Hạnh được bạn bè quen biết cứudù biết rõ ông theo Cộng, ông ở tù VNCH vì mơ màng “mùa xuân trên đỉnh non cao”, đếnlúc nghe các bạn cũ ở Sài Gòn (cứ tưởng như xưa) nhờ can thiệp cho các văn nghệ sĩ “hồ Con Rùa” bị bắt, đã trả lời (đại khái): “Bây giờ khó lắm, không được đâu...” Có rất nhiều dẫn chứng về sự thay đổi của những người sống hai bên bản lề củathời đại, chế độ như trước sau 4-1975 để thấy một thời say đắm nhiệt tình kể cả nghênh ngang khoác lác, và một thời co rúm nịnh bợ hay ẩn nhẫn thu mình nhục nhã... Đối với những người này, không phải chỉ có sợ mà còn là khiếp, khiếp đảm, sợ đến

mất mật. Tập Ghi của Trần Dần đã đem lại thất vọng cho những người quen lối nhìn thần tượng, nhưng là phản ảnh trung thực đáng thông cảm của hoàn cảnh thực tế phải sống từ những người trong cuộc.

Cũng tương tự về mặt căn bản văn hoá, các sinh viên tranh đấu trước 75 chính là sản phẩm của VNCH. Họ không phải ở tầng lớp “san bằng”, được gọi là “học sinh Đại học” như ở Miền Bắc. Họ là “sinh viên”, tầng lớp vẫn được sự nể trọng của xã hội, theo với sự phát triển của đất nước, đã trở thành số đông, lại được bồi đắp bằng mớ kiến thức của các giáo sư từ Tây Âu, nhất là Pháp, với quan niệm trí thức hướng dẫn lịch sử, định đưa triết học vào đời sống – mà thật ra chỉ quanh quẩn ở các giảng đường. Họ trộn chung cái kiêu ngạo của cả thầy lẫntrò để mong làmngười cứu nước, xoay đổi thời thế, đi tìm lítưởng được vẽ ra thật hào hùng mà rốt lại thấy chỉ như một trò chơi đâm lao theo lao về phía quyền lực nào mạnh hơn. Từ sự chọn lựa nhiệt thành trong ngây thơ, đúng trong mơ tưởng mà thấy sai muộn màng trong thực tế, họ đã phải chịu sự căm ghét từ phía họ rời bỏ, chấp nhận sự rẻ rúng bòn đãi phía họ dấn thân, còn lại chỉ là sự hãnh diện riêng với nhau. Trong tính cách cá nhân, chính họ mới là những người can đảm bởi phải lãnh đòn vọt tù đày chứ không phải như đồng trang lứa với họ, xuất thân từ Miền Bắc, chỉ làm mỗi một công việc là ngoan ngoãn tuân lệnh, núp dưới ngôn từ đại nghĩa, lí tưởng được các văn thần mới cao rao tụng niệm. Người dân Miền Nam bình thường, sống trong khung cảnh khác nên phiền trách người di cư: “Sao ở ngoải độc lập rồi còn dô đây làm chi?” Ở một vị trí đường đất gần hơn xứ Bắc mà nhà văn Võ Phiến cũng không thể thuyết phục ông cha và người em (“nhà văn” Lê Vĩnh Hoà) sống ở Nam Bộ tin vào những điều ông đã trải qua. Họ còn choáng ngợp trong hào quang “Chín năm”, bận tâm vớinhững đedoạ trước mắt cho bản thân,nên không thể tưởng tượng ra một tình thế họ chưa sống, với cuộc sống mang màu sắc cùng cực, đậm nét hơn cả loại hình mà ông cha họ đã xa rời từ lâu.

Cả một tình thế dồn dập phức tạp khiến phát sinh huyền thoại gần như không suy suyển về VNDCCH ngay khi nó còn sống, trong lúc VNCH trần trụi phơi bày, chỉ hưởng được chút huyền thoại khi nó đã chết đi – có thể nói là, chủ

yếu vì nó đã chết đi – huyền thoại từ sự nuối tiếc của người trong cuộc, và từ sự thương hại của người ngoại quốc khi nhận ra một chút bất công của mình lúc đối chiếu với hành động của những người chiến thắng mà họ đã không tiếc lời tâng bốc xưa kia. Sự nhục nhã từ cái sợ được che lấp trong

lí tưởng rao giảng, cho đến khi chỉ còncó hành động vì lí tưởng ước mơ, như trong mộtcơn lên đồng tập thể. Do đó, có thể nói phần lớnmọi người đã góp phần vào sự thống nhất đất nước trong tiếng kêugọi tràn trề tình cảm dân tộc, quốc tế từ thủ đô Hà Nội, sự nhiệt thành càng dâng cao khi ưuthế chiến cuộc càng nghiêng về phía Bắc. Điều đó, có lúc, có người, cho đến bây giờ, tưởng như là điều tự nhiên, của đạo lí, không phải bàn cãi.

NAM TIẾN VÀ CHXHCN VIỆT NAM

Sử sách Việt nói đến một ôngtổ Hùng Vương nhưng khô ng hề có chữ “nam tiến”. Đối với các vương triều, về phương diện lãnh thổ, chỉ có Nam và Bắc: Đại Việt và TrungHoa. Chỉ nơi phần đất li khai của chúa Nguyễn mới có từ Nam triều và Bắc triều, vạch ra phần đấtcủa họ đối kháng với Trịnh Lê mà thôi. Trong trường hợp này giống như họ đã kế tục các vương triều Chiêm Thành: Bà Chúa Xứ xưng là “tinh của đại địa Nam Quốc”, TràToàn tự phụ là “Hoàng đế Nam Quốc ”. Nhưng Trịnh Lê lại không công nhận nhóm li khai là “triều đại”. Với Lí, Trần, Hồ, Lê, Mạc chỉ có Đông, vùng chung quanh Thăng Long, và Tây, vùng phía nam đó. Cho nên mới có Đông Đô/Kinh và Tây Đô/Kinh, Đông Việt và Tây Việt như đã thấy. Một viên quan can Trần Duệ Tông đánh Chiêm Thành, cho rằng “chúng ở phía tây xa xôi” không đáng để chinh phục. Hồ Quý Li bắt được một tướng Chàm về hàng, ban tên là Kim Trung Liệt; Lê Thánh Tông bắt tù binh Chàm cho về ở một nơi gọi là Kim Ổ. “Kim” là phương tây trong bát quái. Khi Trịnh Kiểm xin lệnh vua Lê cho Nguyễn Hoàng vào Thuận Hoá với một công tác là “để phòng giặc phía đông”, tức đúng là để phòng quân Mạc chứ không phải chỉ là phỏng đoán về dư đảng họ Mạc, hay giản dị là ngăn “người Nhật vào thời gian đó đã đạt tới đỉnh điểm dọc theo bờ biển Trung Quốc”. (K.W. Taylor, bản dịch: “Nguyễn Hoàng và bước đầu cuộc Nam tiến của người Việt” trong Những vấn đề

lịch sử Việt Nam, đã dẫn, tr. 163.)

Không phải ngườixưa không biết phân biệt đông tây nam bắc, họ đã vẽ bản đồ, chỉ khác một điều là hướng nam, hướng chính, nằm ở bên trên mang ýnghĩa Thiên tử ngồi ở phía bắc quán xuyến trông coi cai trị thần dân. Hướng nhìn đó đã đổi, chi li chính xác hơn, với kiến thức mới, trong các bản đồ ngay từ đầu óc trẻ thơ, ví dụ ở quyển Địa dư giáo

khoa thư. Thế là Trung Kì, Nam Kì, theo đó Chiêm Thành, Cao Miên nằm ở phía nam BắcKì chứ không ở phía tây nữa. Chữ Nam tiếnlại chỉ xuất hiện mạnh mẽ từ sau 1945, với bài hát “Mau về Nam” mơ hồ lãng mạn (Lưu Hữu Phước) của nhóm sinh viên Nam Kì bỏ học về Nam, rồi hùng hổ dồn dập theo chiếntranh với những đoàn quân Nam tiến, nối tiếp ông tổ Hùng Vương làm nên sự thống nhất của thời hiện đại, bắt đầu từ vị trí thủ đô Hà Nội. Và không thể coi từ Tây tiến đến Nam tiến chỉ là sự điều chỉnh danh từ. Trong tâmý cũ, phía tây là rừng thiêng nước độc, là sự ngại ngùng e sợ. Sự phânbiệt có định kiến đó đã lòn vào trong sự phân biệt “trong” và “ngoài”: trong rừng núi âm u tối tăm và ngoài đồng nội rộng rãi thênh thang. Danh xưng hai vùng Đàng Trong và Đàng Ngoài xuất phát từ thành kiến đó. Cho nên, ý niệm Nam tiến khi thay thế ý Tây tiến đã như một sự giải phóng trí óc to lớn. Tây tiến là khó khăn, gây sợ hãi, ngại ngùng (mới đây, còn đó: Tây

tiến người đi không mọc tóc ) trong khi Nam tiến lại được coi là một nhiệm vụ lịch sử, tự nhiên, suôn sẻ, hợp đạo lí, không thể chối cãi. La Marchevers le Sud, The March to the South của học giả Âu Mĩ diễn dịch bắt chước theo, lột tả được rầm rập bước quân hành của từ Nam tiến thời hiện đại. Và do đó từ 1975 nó bao hàm một hình tượng thực dân

nội biên được coi là có biện minh của lịch sử.

Có những điều cũng tưởng là đương nhiên, bắt đầu từ sự điều chỉnh hướng địa lí lịch sử này. Ví dụ chuyện của ngôn ngữ, văn chương. Ông Võ Đình trong một số Văn học có nói đến chuyện ông (cũng như nhiều người khác) nói tiếng Huế (hay địa phương khác) nhưng khi viết ra thì dùng tiếng Bắc. Người ta cho rằng đó là điều tự nhiên vì tưởng là đương nhiên. Của hiện tại. Nó không phải là chỉ dấu đương nhiên của quá khứ, và càng không thể đoán được của tương lai.Bởi vì không có gì sai hơn. Tất nhiên người ta viện dẫn rằng dùng tiếng Bắc là hợp lí vì đó là của nơi dân Việt phát xuất, là của đất “ngàn năm văn vật”... Nhưng hãy nhìn lại thêm Trung Quốc. Gốc phát tích của dân Hán là vùng trung lưu Hoàng Hà,nơi có kinh đô Lạc Dương, Tràng An của các triều đại Chu, Hán, Đường rực rỡ. Trong lúc đó, Bắc Kinh, như đã nói, là một vị trí bên lề, xây dựng bởi các triều ngoại tộc không muốn đồng hoá với Hán Trung Quốc. Thế mà, phương ngữ Bắc Kinh (và vùng phụ cận) trở thành “quan thoại”, “quốc ngữ”, gạt ra bên lề hàng chục phương ngữ khác không có lí do gì kém cỏi hơn. Chỉ vì Bắc Kinh là kinh đô của cả nước. “Lời nói của vua quan” trong thời vua chúa trở thành “tiếng phổ thông”, “chữ của nước” trong thời dân làm chủ.

Trở lại Việt Nam. Chúng tôiđã nhắc ý của ông Taylor nói về tiếng nói Hà Nội giống tiếngHuế vì có vẻ có một hướng Bắc tiến của ngôn ngữ, nhưng chúng tôi (đã nói, không đủ khả năng biết chi tiết hơn) cho rằng gần cận hơn, có lẽ phải tìm nguyên nhân từ sự cai trị của tập họp Mường Lê Thanh Hoá cùng tiếp theo là vị trí kinh đô của Huế trong gần một thế kỉ dưới triều Nguyễn. Tâm lí hướng thượng là thường tình: Học trò trong Quảng ra thi, Thấy cô gái Huế

chân đi không đành. Trong văn học cổ điển thì hát bội chuyển tải tính cách văn xuôi dài và nhiều hơn các loại văn sách của trường ốc, nghĩa làgần ngôn ngữ nóinhất, xét theo giới hạn phát biểu văn từ của thời xưa. Thế mà ông tổng đốc Đào Tấn viết tuồng hát bội không thấy dùng các từ “b’dẩy na? (vậy sao?)”, “ông/bà nậu (nội)”, “nẫu b’dìa xứ nẫu bỏ mình bơ b’dơ...” quen thuộc của quê hương ông, lại thấy toàn loại ngôn từ kiểu “không răng mô!” để trấn an người sợ (chó cắn), run rẩy: “làm răng bây chừ?” Ông đã dùng lối nói của dân thượng lưu kinh đô đem vào văn chương cao cấp của thời đại.

Chữ quốc ngữ la tinh hoá của Việt được sử dụng trước nhất ở Nam Kì thuộc Pháp, ở thủ phủ Sài Gòn. Từ một công cụ cai trị dùng cho cấp thấp, nó trở thành công cụ chuyển tải văn học. Sài Gòn thấy bắt đầu xuất hiện một sinh hoạt trí thức cao cấp dùng lối chữ mới. Nên nhớ, bước đầu bao giờ cũng khó, thế mà chỉ trong hai, ba mươi năm đãcó báo chí đi theo biến động thời sự, có văn chương cổ điển để nối tiếp quá khứ, có từ điển văn phápđóng khung quy tắc nói viết, có truyện ngắn mang dáng hiện đại ngay chính của Mẫu quốc (Thầy Lazarô Phiền của Nguyễn Trọng Quản có hơi văn của Guy de Maupassant đương đại – ít chênh lệchvề thời gian hơn so với Phạm Duy Tốn và Alphonse Daudet gần nửa thế kỉ sau)... Nói tóm lại, SàiGòn của trước cuối thế kỉ XIX, với vị trí thủ phủ thuộc địa Pháp, có dáng bắt đầu hình thành mộtnền văn học thuộc địa Việt. Thế nhưng cuối cùng thủ phủ đã chuyển raphía bắc, đến một nơi tập trung quyền lực mới, điểm ngưỡng vọng mới. Trình độ trí thức NamKì hướngvề bản xứ hạ thấp, chỉ còn tiếng nói hỗn độn của bình dân lam lũ, vui chơi, lôi kéo tầng lớp phục vụ ở bên trên tụt xuống. Không có sự phát triển tiến lên về thể loại, nội dung suy tưởng đã đành mà cũng không có cả sự chính xác chính tả, văn pháp của thờikhởi đầu Trương Vĩnh Kí, Huình Tịnh Củanữa. Cho nên không lấy làm lạ với thời kì sau, khi hiệp địnhGenève chia cắt đất nước, một nhà trí thức di cư (luật sư Trần Thanh Hiệp?) đã chê rằng Nam Kì không có một nền văn học. Lời chê hơi quá khích và có phần vội vã, bởivì khi đã trở thành thủ đô, Sài Gòn tập trung người tứ xứ và với sứ mệnh đầu não một khu vực chính trị, nó cũng có dáng bắt đầu của một trung tâm văn hoá.

Chữ quốc ngữ đi theo với người Pháp ra phía bắc và bắt đầu tiến trình có đà sẵn từ phía nam,lần này bền dai hơn theo với sự tổ chức cơ cấu cai trị toàn Đông Pháp trên thủ phủ Hà Nội không có dời đổi. Theo với những biến động chính trị, quốc ngữ được dùng nhiều hơn,gây đà cho sự phát triển rộng rãi hơn vì đâylà xứ bảo hộ, khácvới Nam Kì là thuộc địa phải hướng về Mẫu quốc. Văn học Việt Nam hiện đại được thành hình từ nơi này. Học vấn không phải chỉ có tiếng Pháp nên có thêm một nền học chính Pháp Việt. Sách học được soạn thảo bởi các nhân viên vùng này và thế là những “... giáo khoa thư” sẽ là khuôn mẫu học vấn cho trò nhỏ Việt toàn quốc. Chữ quốcngữ là loại biểu âm mang hình thức gói tròn chỉ một lối đọc, lại do ngườicủa chỉ một vùng ghi chép chính thức, nên làm cơ sở cho sự thống nhất ngôn ngữ, khác với loại hình chữ nôm đã mơ hồ về hình dạng biểu âm mà còn mang dấu vết địa phương trên cách biểu diễn của người nhiều vùng khác nhau. (Xem tranh luận ví dụ về việc diễn âm chữ “nghỉ”/”nghĩ” trong

Truyện Kiều. )** Do đó, các “giáo khoa thư” lúc đầu còn có lời chú đối chiếu với từ địa phương: nhanh/lanh, mau, xem/coi, vào/vô... nhưng các sách về sau thì chỉ có một từ, cũ cũng như mới, của vùng thủ đô: dần dần, phà (bắc, đò), kênh (băng tần truyền hình), di dời... Hình thức “quốc ngữ” cũng làm cố định các dạng phát âm chênh lệch như ở các chữ: vậy/dậy/b’dậy, nhỉ/nhẻ/nhẩy, nhé/nhá, hả/hở... (Trong thực tế, các phát âm không bao giờ đúng như tất cả các chữ đã được ghi ra.)

Học tiếng Bắc, đọc sách quốc ngữxuất bản từ miền Bắc là thứ tự nhiên bắt đầu từ yếu tố chính trị, trở thành nuôi dưỡng một ý thức thống nhất quốc gia tưởng là đương nhiên của muôn đời. Thế mà lại cũng thấy ẩn nấp đâuđó một tinh thần kinh sách từ chương phùphiếm lấp ló qua cách thu nhận kiến thức, thành hình một nếp suy nghĩ, lại sẽ trở thành “truyền thống”. Ông nhà giáo công chức Pháp viết sách theo lệnh chu cấp lương hàng tháng, bày tỏ kiến thức có từ sinh hoạt địa phương mình, vậy mà điều ông xuống tay lại trở thành một thứ chân lí nhỏ. Chưa thấy cảnh đứa bé đồng trang lứa nước mắtnước mũi chạy sau con trâu theo-cái lồng lên khắp đồng ruộng, cậu học trò tiểu học thành phố cứ bắt chước ông thầy ngân nga (rồi lại hát theo Phạm Duy): “Ai bảo chăn trâu là khổ, không,chăn trâu sướng lắmchứ!...” Học tròlớn phía Nam đinh ninh “Mưa đằng nam vừa làm vừa chơi” (Dương Quảng Hàm, Việt

Nam văn học sử yếu ) thì chắc chắn bị cảm lạnh mà có khi vẫn không chịu tìm hiểu thực tế ở xứ mình “mưa đằng nam” có gây dột tràn mái nhà hay không. Anh sinh viên quân y Huỳnh Hữu Cửu mê Dế mèn phiêu lưu kí, “yêu mến văn chương Việt Nam, cách ăn nói của người Hà Nội, quyết một ngày nàođó phải đặtchân đến Hà Nội mới thoả lòng”, vàanh đã được toại nguyện khi đầu hè 1954 về nơi này thi oran, nhưng rồi lại ngạc nhiên thấy nó như một tỉnh nhỏ cỡ Biên Hoà, Mĩ Tho, chỉ đông đúc với hàng loạt xe đạp đeo bảng số như bảng số xe hơi! (Sông Mĩ, sông Việt

toàn tập, 1995, tr.122, 123.) Một thứ mê tín ngôn từ trở thành mê tín địa phương, nồng nàn đến mức độ che mất lí trí, chỉ tan vỡ khi “đi thực tế” như các cán bộ Miền Nam theo tàu Ba Lan tập kết, như anh sinh viên tranh đấu nhảy núi, như nhóm đòi Hoà bình 1965 bị tống xuất ra Bắc lại phải chạy qua Tây. Như anh thanh niên dự bị đảng viên được tưởng thưởng về thủ đô để kết nạp nhưng lại theo ngón tay chỉ của tượng bê tông Trần Hưng Đạo ở Sài Gòn mà theo thuyền ra khơi. Như Tổng trưởng Nguyễn Văn Hảo chờ phục vụ đất nước giải phóng làm luỵ cả đàn em. Như một phái đoàn trí thức “tiến bộ” Miền Nam với LM. Nguyễn Ngọc Lan và kịch sĩ Kim Cương, sau 1975 cuốn hút theo tiếng hát vang vang “niềm tin và hi vọng” của thủ đô, ra Hà Nội tìm “(áo) lụa Hà Đông” nghe tán tụng từ thi sĩ Nguyên Sa...

Cái tự nhiên xuôi một chiềuNa m tiến được vun trồng biện minh bằng lịch sử, tiếp tay cho nguyên tắc thống nhất nêu cao đã làm đà cho những lấn át, có khi chẳng dính dáng gì đến lí tưởng, hay có thể nói là “núp dưới nhãn hiệu lí tưởng”.

Tính cách bao chiếm (dựa trên lí tưởng lịch sử xa, gần và toan tính quân sự thấy thực hiện được của các lãnh tụ) khiến VNDCCH coi mìnhlà chínhthống, gần như Trịnh núp dưới bóng Lê xưa kia coi phần đất phía nam là li khai,nay lại tệ hơn là li khai, là của thành phần bán nước tay sai. Tình tự dân tộc được khai triển trong chiến tranh, và chính sự dồn dập của cuộc chiến đã che lấp được những mâu thuẫn nội bộ giữa thành phần Giải phóng địa phương và quân chính quy Miền Bắc thấy qua các cung từ tù binh. Nhưng sự bao chiếm trên phải tỏ lộ khi chiếnthắng, chứng tỏ nơi việc các cán bộ cấp cao của Mặt trận bỏ chạy,tự tử, ẩn nhẫn hờn dỗi (“Mặc kệ bọn Bắc Kì muốn làm mưa làm gió gì thì

làm”, Dương Quỳnh Hoa), cúi đầu cầu an, hay chờ nắm quyền bính trả thù vặt ở địa phương... Tình thế lịch sử mỗi lúc mỗikhác nênkhông thể có cảnhdân Phú Xuân lùng diệt lính Trịnh khi Nguyễn Huệcầm quân chiếm kinh đô Nguyễn. Năm 1975, 76 có cả sự “thống nhất về khí hậu” như lời một cô bé viết thư cho cha ở trại cải tạo, “gió bắc tràn xuống phía nam, lạnh quá chịu không nổi”. Tính cách xâm lăng ẩn khuất trong thời chiến đã hiển hiện trong thời bình một cách ngang ngược mà tinh tế hơn.

Chiến đấu thì bằng súng đạn tối tân (lại không phải tự chế tạo) nhưng tâmtình, suy nghĩ lại của thời chiếm đoạt xưa kia. “Không có gì để bàn giao!” Người đại diện (bị phủ nhận vì tội “phản bội” nhưng thú nhận là tình cờ của ngày ấy) nay nằm ở Paris hẳn đã hiểu rằng việc bàn giao không phảilà chuyện mất thể diện của kẻ chiến thắng mà là một hành động văn minh dẫn đến những hành động văn minh khác, khác xa kết quả của những cuộc chiến cướp đoạt trong quá khứ. Cứ cho rằng kẻ bàn giao là “tay sai bán nước” nhưng dân chúng và lãnh thổ được trao lại là những con người, khu vực cụ thể phảibảo vệ, những “đồng bào”,“phần đất nước yêu dấu” theo thứ tình tự được rao giảng đến mỏi cả miệng. Bàn giao là một giao ướccó chứng tá,có thể không được thi hành, nhưng dù sao cũng là một bằng cớ cụ thể chuyển đổi mà mọi hệ thống chính trị đều đòi hỏi, giản dị như thấy ở miếng giấy bán ruộng vườn, đồ đạc. Sự kí kết cũng không phải là điều hạ mình,vì người ta đã từng cùng kí kết trên Hiệp định Paris! Cáikhác xảy ra là vì lúc này một bên đã thành người chiến thắng, sẵn sàng cho một tư thế cướp đoạt “múa gậy vườn hoang”. Ở chùa Lôi Âm, Tam Tạng không đưa ra tặng vật, được lãnh kinh “vô tự” mang về, con khỉ Tề Thiên kiện ông Phật “thủ kho to hơn thủ trưởng” đòi hối lộ, thì được Phật Tổ giảng cho bài học về chứng cớ cụ thể của điều gọi là “lòng thành”, khiến Tam Tạng phải mang bình bát ăn xin đi đường ra đổi kinh có chữ mới truyền được cho đời sau. Lòng thành vốn là điều tốt đẹp, của tinh thần, thì được đổi bằng điều quý giá tương đương vô hình, vô ảnh là sách không chữ, trong lúc thực tế trần gian chỉ có thể dùng cái cụ thể (bình bát) trao đổi với cái cụ thể (kinh có chữ) mà thôi. Người cộng sản Việt tuy chê mê tín không đọc Tây du để học ngụ ngôn, nhưng trong men say chiến thắng hẳn cứ cho rằng mình có thể thực hiện được nhiệm vụđốivới dân chúng trong vùng lãnh thổ chiếm đoạt mà không cần một giấy tờ cụ thể nào. Kết quả nho nhỏ làcứ vào nhà người bỏ chạy vặn quạt vặn đèn, sử dụng máy điện (nếu có)hết tốc lực, nuôi heo trên tầng thượng không thấy tuôn phân nghẹt ống nước, của không vốn (người chết không thể đòi vốn) chiếm được cứ tưởng chừng có thể xài đến vôtận... Và tâm thức ấy có sự xuyên suốt đến cả tầng lớp lãnh đạo: Sự trừng phạt lớp người nằm trên tầng lớp chính quyền đã chuyển sang sự trừng phạt toàn dânchúng vùng bạitrận với việc tịch thu quỹ hưu bổng, tiết kiệm, vét tài sản đưa về phía Bắc, kể cả những thứ không biết cách sử dụng... với chính sách lí lịch nương tay khi cần, đe doạ tuỳ ý, cả đến bán người cho sóng biển.

Không thoả mãn với chỉ nửa trie äu cánbộ vào Nam cầm quyền – chưa kể gia đình? (P. Papin, Việt Nam, hành trình một dân tộc, Nguyễn Khánh Long dịch, Toronto 2001) với hệ thống

quân sự trấn áp nguỵ quân, với tập thể công an trấn áp dân chúng, người ta lập kế hoạch từng năm một đưa người vào Nam với những con số cụ thể cho từng tỉnh, từng năm, cứ như vào chỗ hoang vu không người. Một nhà giáo cũ nhìn nhà cửa san sát của những người mới đến (Bình Thuận) đã phải thốt ra câu: “Họ coi Miền Nam như một colonie de peuplement!” Người Stieng ở Bù Đăng thấy người Tày Nùng Quảng Ninh, người dân Việt Bình Dương, Sông Bé thấy những người được chính quyền đưa đón theo kế hoạch nhà nước – hay cả những người chẳng theo kế hoạch nào, đến lấn lướt, kèncựa khiến dân “bản xứ” bán đất đai, bỏ vườn tược ra đi. Đi đâu? Đã có biện pháp mở cửa bán người cho sóng biển lấyvàng bạc, đất đai, lấy đôla gửi về như tiền chuộc tội cho những người còn lại, nên không cần nhắc đến các thùng hàng cứu vãn chế độ hay hàng tỉ tiền mạnh bù đắp ngân sách. (Tất nhiên, “cây” vàng “đâm toạc tờ giấy” kinh sách mới, sự “mở cửa”này lại làm vỡ từ bên trong cả hệ thống kềm kẹp của công an, cán bộ, lây lan đến những ngành sinh hoạt khác.) Vẫn thấy chưa đủ trống chỗ như ham muốn, có dịp phóng sinh thêm, người ta kì kèo cho nửa triệungười HO đi. Còn nói gì đến vùng Tây Nguyên với đám dân du canh du cư, chỉ có sự chứng thực quyền sở hữu là cách sinh sống ngàn đời để lại, chỉ có Giàng biết, một thứ quyền không hợp với thời đại bài trừ mê tín dị đoan, đòi hỏi giấy tờkí tá, con dấu in lên. Mà cũng không cầnđiều ấy vìcường ngạnh hơn, có nguyên tắc “ruộng đất của nhân dân” (mà nhà nước quản lí) thay thế nguyên tắc cưỡng đoạt vương thổ xưa.*** Thế là đất rừng tàn phá, tài nguyên cạn kiệt với một chính sách “thực dân nội biên” cũng có mục đích cấp thời là giải toả những bất mãn quanh thủ đô để giữ yên ngôi vị.

Tất nhiên không thể ung dung ngồi ở Hà Nội mà có thể thi hành chính sách “điều phối dân số” kia. Mấy mươi năm nằm trong truyền thống tuân phục mới có tiềm ẩn sự phục tùng quân quyền ngàn đời còn rơi rớt, các cán bộ từ từ bước lên trong nấc thang xã hội, như người làm quan cũ, không thể nào không vâng lệnh, sự vânglệnh che giấu nỗi xấu hổ, được cho khoác tấmáo hiện đại bằng lí thuyết “dân chủ tập trung”. Và khôn ngoan cho mấy thì cũng phải có sơ hở, có khi vì không đủ khả năng ghìmgiữ với các yếu tố phản kháng mới. Con giun Tây Nguyên, có phần được sự xúi giục của tôn giáo mới, nổi dậy biểu tình (2001) với điện thoại cầm tay, trao đổi bằng ngôn ngữ thiểu số khó giải mã một chừng mực như toán Navajo trong chiến trận Thái Bình Dương với Nhật. Sức phát triển nối tiếp từ Gia Định / Sài Gòn Lục Tỉnh / Sài Gòn VNCH đủ làm cho những người lãnh đạo mới ở địa phương khôn ngoan bám giữ được quyền lợi mà vẫn có thểcoi thường, khinh miệt Trung ương với khả năng thích ứng của mình vừa trong thế giới kinh doanh mới, vừa trong kiểu cách hối lộ truyền thống, tư cũng như công, qua những “món quà trên mức tình cảm” hay với sự đóng góp (của riêng TP. Hồ Chí Minh) vào công quỹ nước, có khi lên đến 60%, kiểu nộp tô truyền thống hay tiền bảo vệ làm ăn cho cai đầu dài thời hiện đại. Tên mới của thành phố chỉ được sử dụng trên bản đồ, trong công văn nhà nước, còn thì ngoài đường phố nhan nhản các bảng hiệu Saigon Departo, Saigon Tourism, Saigon Taxi, Saigon Pharmacy... như một phản ứng địa phương không lời. Sức phát triển đó làm cho gần hai phần ba thanh niên vẫn có lúc ghi trên giấy tờ tên TP. Hồ Chí Minh, nơi mình sinh sống, mà không quan tâm đến người Khai Sáng Triều Đại! Sức phát triển đó làm nảy ra sinh hoạt xã hội đen mà những người cầm quyền, trong tâm thức cũ, kiến thức cũ không đuổi bắt kịp đành chỉ đổ thừa cho thời mở cửa để nhớ tiếc thời thần thánh che giấu xưa kia.

Đặt tên “chế độ thực dân nội biê n” theo chúng tôi là sự lựa chọn đúng mức, tuy với những biến động còn gần gũi và tiếp diễn trước mắt có thể làm cho người ta ngần ngại liên tưởng đến tính chất phe phía,cay cú. Nhưng tại sao một hiện tượng như nhau lại chỉ có thể đổ dồn gán tội riêng cho người ngoại quốc? Có thể viện dẫn bài kinh mới: “Hiện tượng thì giống mà bản chất thì khác.” Luận cứ giả triết thuyết nàyđặt căn bản trên điều gọïi là hễ đứng về phía cho là của lẽ phải, cho là nắm được chân lí thì có quyền hành động không kể tiểu tiết, điều đó trong thực tế đã dẫn đến những hành động ngang ngược, dối trá không ở tầm mức chấp nhậnbình thường của nhân loại mọi nơi chốn, thời gian, và không phải đã không tạo thành nền nếp để ảnh hưởng đến sinh hoạt rối loạn thời bình, hiện nay. Lí Quang Diệu quen dùng ngôn từ văn minh nên nói đến việc “Việt Nam xuất khẩu nghèo đói” nhưng chủ trương cho vượt biên của Bộ ChínhTrị thật rõ ràng không có người cầm đầu quốc gia nào dám nghĩ tới – và làm được. Vượt biên (trái phép) mà rủ rê, lấy danh sách, đặt cọc tiền trước (8/12 “cây”, giá ở Sài Gòn), thầy giáo buông cục phấn là chạy ra dưới dạ cầu chữ Y đóng tàu, người người ồn ào xuống bến như đi chợ... Lấp lửng gọi tên là “bán chính thức”, người cầm quyền cho thoát vài lần để lấy tiền rồi cũng một lần bắt người lấy “công tác”, lậptoà án trút tội cho cấp dưới ăn chặn Nhà nước (người đầu nậu tử tù có cả ngàn cây vàng ở Cam Ranh), nhân tiện trừkhử cán bộ cát cứ (xử tử Đại tá Mười Vân của tỉnh Đồng Nai)... hành động phối hợp

nhuần nhuyễn tính cách quyền bính công khai và thảo khấu đó thật vượt trên cả mọi toan tính của các chính khách trên thế giới. Không thể chấp nhận loại “triết thuyết” Phân biệt bản chất và hiện tượng đó ở đây được.

Tuy nhiên, quả thật chế độ thực da ân nội biên ở Việt Nam cũng có điều khác với của thực dân đế quốc và tay saingày trước. Không chỉ bằng lòng với việc đền Hùngđã có mặt tận phía nam đất nước, người ta lấy “bài học lịch sử” để giáo dục nam đất nước, người ta lấy “bài học lịch sử” để giáo dục 1975 vào Sài Gòn rao giảng về vua Hùng, về thống nhất đất nước, về chủ nghĩa xã hội thấy vẫn còn chưa đủ nên trong Hội nghị sử học toàn quốc lầnthứ nhất của các trường đại học tháng 6-1979,người ta đề nghị “viện trợ” thêm nhà giáo sử học cho Miền Nam. Các lễ kỉ niệm Thăng Long 990, 1000 năm, Huế 700 năm, Quy Nhơn 500 năm, Sài Gòn 300 năm... tổ chức rầm rộ, cấu kết một ý thức liên tục lịch sử làm thoả mãn tự ái địa phương, chịu phận đàn em mà vẫn thấy mình đúng là “có phần” trong quá khứ của dân tộc.

Điều đó cũng dẫn đến kết quả phải chịu ép một bề của những người ở phía Nam. Người tài xế ở đảo Côn Sơn, than phiền về những người mới đến cậy thế cậy thần, đã nói với giọng đầy mặc cảm: “Nói ra thì sợ mất lập trường...” Người ta đã bảo anh: “Đất nước Việt Nam là một, dân tộc Việt Nam là một”, lời Bác Kính yêu đấy! Bác đã có đền thờ trên đỉnh Vua ở Tản Viên – như vua Hùng ở Nghĩa Lĩnh. Bác đã có đền thờ tận trong các xẻo rạch Miền Nam. Cụ thân sinh – dù là tri huyện bãi chức vì đánh chết dân (một người trong gia tộc kẻ này), phải lưu lạc chết ở xứ Cao Lãnh nổi danh với gà đá trong Đồng Tháp Mười hoang vu, thế mà nay đã có Lăng để tràn ngập uy quyềntừ cả cõi vô hình. Thế là anh tài xế sợ mất lòng tôn kính, mất lập trường, phải chịu nhịn người bức hiếp mình để khỏi mang tội gây chia rẽ, làm mất đoàn kết (Đoàn kết, Đoàn kết, Đại đoàn kết...) Với người ngoại quốc, anh phản kháng là đáng khen. Với người

lãnh đạo trong nước, phản kháng là làm điều tội lỗi. Chính trị, chính sách trở thành đạo lí phải theo. Từ người trên. Anh tài xế là công nhân, thuộc thành phần ưu tú của nhân loại, là người Việt Nam (phải) yêu nước “dưới lá cờ vẻ vang của Đảng”, anh không thể “nói ra...” Không có một người

ngoại quốc nào đến cai trị nước khác một cách tinh vi, hoàn hảo hơn người cộng sản Việt Nam cai trị người Việt theo cách quản chế đến tận tâm hồn này. Không ai chỉ cho

anh tài xế biết rằng chẳng có người nào làm chủ được thời điểm, nơi chốn mình sinh ra, sinh ở đâu thì anh vẫn là con người đầy đủ, có toàn quyền đối với thân xác, tâm hồn mình, vì vậy không cần phải e ngại lịch sử, không cần phải theo sự hướng dẫn của bài họclịch sử có chủ đích. Chỉ có mỗi một điều anh phải sợ một cách đáng thông cảm, là quyền uy. Thế mà tuy sợ nhưng một phần bản chất “người” khác vẫn làm anh tài xế phải ấm ức.(1) Những người không chịu để ấm ức thìsuốt ngày chờtiền ngoại quốc gởi về mua bến vượt biên, bạo gan đến rủ cả Bác bỏ Lăng vào bến Nhà Rồng “canh me (mer)” chờ nhảy đại lên tàu khi không đủ“cây” chung vốn. Lúc thất bại, họ vật vờ lười nhác ngóng đợi rơi rớt từ nước ngoài, thụ động bên trong như những người thanh niên nhiệt thành phục vụ chế độ mới tưởng để chuộc tội cho cha anh mà lúc cần thì người ta vẫn nhắc nhở để ghìm giữ. Sự tàn tạkhông phải chỉ của một thế hệ nhưng đời sống thìvẫn phải liên tục, mang di chứng của thời thủphủ Đông Pháp chuyển qua...

Labor Day 2002 – New Year 2003 Văn học Tết Quý mùi và Tân niên 2003

(1) Nói về tính chất Thực dân nội biên trên đất Việt sau 1975, người viết chỉ ghi lại những điều đã trở thành lịch sử, nhưng nếu muốn tìm các chứng cớ thời sự thì người ta có thể đọc bài “Lục bình” của Luật sư Dương Mỹ Trâm, nhận định điều mà tác giả cho rằng “ít có người ‘dám’ nói ra hay ‘dám’ đụng tới, hay nếu có nói thì chỉ nói xa gần một cách mơ hồ, gián tiếp tự nhận cái an phận thủ thường, để rồi tự an ủi là số phận nạn nhân” (Tạp chí Đi Tới số 69&70, tháng 5&6-2003, Montréal, Canada.) Nội dung trong trích dẫn trên (và ở những nơi khác trong toàn bài) cho ta thấy đúng là vấn đề mà chúng tôi gọi là “thực dân nội biên” chứ không phải là “vấn đề Nam-Bắc” (bao hàm tính cách cá nhân, vô tổ chức) như tác giả gọi, có lẽ vì còn muốn giữ một ý tứ dè dặt, tránh né. Tuy nhiên tác giả đã dẫn chứng sự thiên lệch trên báo chí tuyên truyền văn hoá về hai miền Nam Bắc (Tạp chí của Hàng không Quốc gia Việt Nam, Heritage Fashion), trên TV: “Mở đài truyền hình vào dịp Tết sẽ thấy Hà Nội truyền thống, bánh chưn, cành đào, lễ hội liên miên. và sẽ thấy ở Sài Gòn toàn chuyện cướp giựt giết người, đụng xe, gian lận... Thậm chí nạn mãi dâm, cần sa, ma tuý chỉ thấy ở Miền Nam...” Và tác giả, không nhịn được, đã “bày tỏ lập trường”: “Cái bất công là người ta phủ ơn nơi đã cho họ nẩy mầm và phát triển; cái ác độc là họ còn tiếp tục làm nhục tuy vẫn bóc lột vùng đất đã giúp họ thành công”. “Lập trường” đó là để phản kháng giùm những người tại chỗ bị lấn lướt mà phải nín nhịn: “Thì... phải đành vậy thôi...cô!” Cũng như người tài xế bị nhồi nhét ý thức chính trị “dân tộc”, ở Côn Đảo.

* Khoảng 1884-1887, quân Xiêm chiếm Mường Thanh (Điện Biên Phủ) “nhằm khẳng định quyền bá chủ của người Xiêm ở khu vực này” nhưng hiệp ước Xiêm-Pháp 1893 đã chuyển về phía thuộc quyền Đông Dương. Tác giả tham luận (Ch. Keys, “Người Thái ở Việt Nam trong ý nghĩ của người Thái Lan” trong Các nhà Việt Nam học... tr. 560-580) phải đi đến kết luận: “Những nỗ lực của nhà nước Xiêm... sáp nhập chế độ muang của Sipsong Cu Thai (Thái vùng Lai Châu) vào một hình thể địa lí tiến hoá sau này trở thành Thái Lan là vô cùng ngắn và có vẻ không để lại dấu vết gì trong kí ức xã hội của người Thái ở Việt Nam.”

** Có vẻ nhận ra sự khác biệt của các tiếng nói địa phương biểu lộ trong dấu vết chữ nôm nên phát sinh một khuynh hướng nghiên cứu Việt Nam ở Bắc Mĩ hiện nay (K.W. Taylor. “Việt Nam học ở Bắc Mĩ” trong Các nhà Việt Nam học... đã dẫn, tr. 52, 53.

*** Tính đến năm 2000 thì Tây Nguyên có số lượng tộc người nhiều nhất nước vì cả đến các tộc vốn rất ít ở phía Bắc cũng tràn vào, khiến dân bản thổ chỉ còn là 26% so với toàn thể dân chúng. “Ở tỉnh Kontum trong năm 1999-2000, Nhà nước đầu tư theo dự án kinh tế mới với tổng số vốn là 13 tỉ đồng và đã đón được gần 300 hộ từ tỉnh Vĩnh Phúc và các tỉnh khác vào huyện Kon Plong và một số địa bàn trong tỉnh, tỉnh Dak Lak đã tiếp nhận thêm 400 hộ di dân đến từ các tỉnh Hà Nam, Nam Định, Hải Dương, Thái Bình vào các huyện Ea Sup, M’drak, tỉnh Gia Lai cũng tiếp nhận thêm 300 hộ đến các huyện Chư Prong, Krong Pa, Mang Yang, Kong Cho... Không gian sinh tồn của (các tộc người bản địa) bị thu hẹp, đất đai canh tác của đồng bào bị thiếu hoặc bị mất (?)...” (Nguyễn Tuấn Triết, Tây Nguyên cuối thế kỉ XX – Vấn đề dân cư và nguồn nhân lực, Nxb, Khoa học xã hội 2003, tr. 84, 107.) Vậy mà người học giả nhà nước này vẫn cho rằng “mật độ dân số (Tây Nguyên) vẫn còn thấp so với nhiều khu vực trên cả nước, và chỉ bằng ¼ của Miền Đông Nam Bộ – một khu vực liền kề với Tây Nguyên và là một trong hai vùng nhập cư của nước ta trong nhiều năm qua”. Vẫn cho rằng Tây Nguyên với tài nguyên phong phú, tiềm năng lớn và đa dạng mà chưa được khai thác đúng mức, thì làm sao nhà nước ngưng tay để khỏi xảy ra tiếp vụ biểu tình tháng 4-2004? Ph. Papin (sđd, tr. 40) với sự dửng dưng của nhà nghiên cứu ngoại quốc đã ghi nhận: “Trên cao nguyên Đắc Lắc, các vùng người Việt định cư đã phân cách các tiểu nhóm Êđê gây nên sự đứt đoạn đột ngột trong cấu trúc sắc tộc trong cả nhóm... Một hiện tượng chưa từng có: một tiểu nhóm bị cắt đứt khỏi bối cảnh văn hoá của mình đã tách khỏi nhóm Êđê mà nhập vào nhón Jarai láng giềng... Phân tán và chia nhỏ đã tạo ra ở đây những sắc tộc đã thiểu số lại càng thiểu số hơn.”

VIII
TIẾN TRÌNH VƯƠNG HOÁ MỚI (1949 - ?) Gởi mộtphầncho Nguyễn XuânNghĩa

Hồi còn ở trong nước, tình cờ đọc một tờ Đất Việt (Canada), thấy thật thích thú: “Té ra Mĩ có chợ trời! Văn minh con cháu Lạc Hồng đã truyền ra khắp thế giới mà mình không hay!” Tuy nhiên vẫn không biết một yếu tố văn hoá đi cả ngàn dặm xa rời đất gốc như thế đã có sự lệch lạc nào không, nó có ân hận chua xót, mang mặc cảm phản bội vì không còn nguyên dạng hình hài cũ hay không. Ởû nhà nói phét mãi, không được, có cơ hội thì đi ra ngoài cho mở mắt với người ta! “Đi (không cần chỉ đi Mĩ) một ngày đàng..., cho biết đó biết đây, ở nhà bú mẹ (Đảng) biết ngày nào khôn.” Và hiểu ra: Chợ trời cũng là sản phẩm Mĩ, hay có lẽ của bất cứ nơi đâu có hàng hoá! Đi vào Kmart, WalMart, chưa kể các nơi tập trung lớn, thấy hàng hoá mà ngợp, ngợp với giá so với túi tiền của mình, ngợp và sợ người người đông đúc vì cái tiếng Anh tiếng u của mình, tuy người bán, từ cô gái xinh xắn cho đến mụ già cốc đế đều rất lịch sự. Vả lại đều đặn mỗi tuần năm ngày chúi mũi trong hãng, có ngày nghỉ sao lại chui vào các hộp lớn có tên là Mart, Mall đó, sao không ra ngoài đất trời rộng thênh thang, dù là phải đi bộ mỏi chân?

Chợ trời Nam Cali thường nằm trên khu đất các trường Collège cho mướn vào hai ngày cuối tuần để gây quỹ riêng, chắc là bắt chước kế hoạch B của mình tuy không để cho máy cưa, tiếng rao hàng làm bận trí học sinh như của mình. Vậy thì ta đi chợ trời. Lại chẳng có nhu cầu gì nhiều để mua. Anh Mĩ có cái mũi Do Thái rao hàng: “Cua Dietnam lam đo!” Trời, thấy cái nón cối là đủ khiếp đảm rồi, lại còn biểu mua về nhà! Còn bàn ghế giường nệm thì để vào đâu? Áo quần mặc nhiều năm không rách, chờ tháng nắng mua đồ lạnh, tháng lạnh mua sơmi, quần cụt có tốn thì giờ bao nhiêu đâu! Vậy là theo thói quen sà vào hàng sách. Sách không chỉ ở trong “hàng”. Sách còn nằm lẫn lộn với áo quần vun đống, đồ chơi con nít người lớn, đinh ốc hoen rỉ.., cả đến anh Mễ rao hàng cũng không quan tâm:”Một đôla một món, rẻ lắm!”rồi chuyển sang tiếng Việt: “Mốt đông mốt cai, hai đông hai cai, ba đông...” (Mĩ, Mễ có chữ “mại dô” không?) Vì sách có thứ chỉ năm mươi xu một cuốn, hai cuốn thôi. Sách mới không biết ở đâu ra, nhưng năm, mười đô cũng còn là rẻ so với giá chính thức. Phần rất lớn là sách cũ năm mười năm, vài mươi năm. Chẳng hề gì. Cũ người mới ta. Đọc sách lúc này chỉ là làm một trò chơi kiến thức thì rảnh lúc nào chơi lúc nấy, nệ gì ở thời gian? Vả lại có những quá khứ còn rất gần với ta, gần tưởng chừng như mới xảy ra hôm qua. Như đời sống trong cuộc chiến vừa qua, ở nơi ta đã bỏ một phần máu thịt, ngậm ngùi cay đắng dính theo phần máu thịt lênh đênh. Sách của người Mĩ viết về chiến tranh Việt Nam như một suy ngẫm lại theo thói quen tò mò kiến thức, không giấu được chút tự dằn vặt, với những phát hiện mới, phát hiện lại rõ ràng không thay đổi được quá khứ mà cũng không ích lợi gì cho tương lai. Có điều người Việt đi theo trò chơi đó nắm được ý kiến, bằng cớ của người khác cũng có thể chen vào ý kiến của mình, cũng là một suy ngẫm lại, suy ngẫm thêm, cải đổi, mở rộng từ những hiểu biết hạn hẹp trong quá khứ.

Lại còn chuyện của ông bạn khổng lồ bên cạnh nữa. Khó chịu, lấn lướt, kẻ cả mà dẫn dụ tài tình. Có hơn ngàn năm.

Đọc sách cũ nói về ông bạn, muộn đến hai, ba thập niên. Không hề gì. Quá khứ của bản thân, của những người cùng thời đại đủ để đem ra đối chiếu. Và chợt nhớ đến một định luật của sử gia Pháp A. Masson đưa ra từ năm 60: Hễ cứ mỗi lần Annam ta củng cố nền độc lập (trong đó có lần thắng Tàu) xong là lại bắt chước Tàu dữ hơn trước! Bị ám ảnh bởi chữ “định luật” nhồi nhét ở các lớp trung học, người ta dễ giật mình với nhận xét đó và tuỳ theo hướng chấp nhận mà mắng mỏ chửi bới hoặc, “ờ hé!” Tương quan nhân quả trong một thế giới vật chất nhất định như ở khoa học thực nghiệm có sự ràng buộc chặt chịa hơn là ở sinh hoạt tinh thần của con người. Ông sử gia kia bắt đầu bằng sự đối kháng của hai chủ thể Trung Hoa và Việt Nam trong một thế giới chỉ kể có hai nước. Cho nên cái dáng định luật hiện rõ ra, tuy phân tích kĩ thì vấn đề không hẳn là giản dị. Vậy mà cho đến khi với cách nhìn thế giới không còn chỉ có Trung Hoa và Việt Nam thì định luật, về khía cạnh bắt-chước lại vẫn còn đúng một cách lạ kì! Như những đường nét chính trong cuộc chiến vừa qua.

Ở đây không phải là chỗ bàn chi tiết về cuộc chiến ấy. Chiến thắng thuộc về bên nào đã thấy rõ, không phải “tại”, “bởi”, “bị”... Và người ta đi tìm nguyên nhân, sự kiện. Không phải để tìm bài học lịch sử. Chuyện xa vời. Tìm càng nhiều càng tốt, tìm kiến thức như một sự dằn vặt, như một bằng chứng thân phận của con người. Trừ những người muốn sống như cây như cỏ. Điều nổi bật ai cũng thấy là Mĩ không được chuẩn bị và lựa chọn trong cách đánh của mình dù bên ngoài có vẻ là trái ngược lại. Họ đã đi vào một thế giới khác mà cứ huênh hoang tưởng là của mình. Ai cùng đi hành quân với lính Mĩ đều than phiền: “Mỗi lần bị thương là nó la hét, rên khóc như muốn chỉ chỗ cho VC biết mà bắn vào khỏi hao đạn vậy.” Nhà giàu đứt tay ăn mày đổ ruột. Các cậu bé hút thuốc lá trộm, trốn học bị police ruồng bố, dự party để đè bạn gái, cùng trong một ngày muốn tắm nắng thì xuống biển lội sóng, muốn trượt tuyết thì phóng xe lên núi, đi lính một năm rồi về với Thế gian (The World)... làm sao có đủ khả năng và tinh thần chịu đựng để đánh với những người chín mười năm chiến trận, chết với cục cơm vắt thiu bên mình, hay còn sống mà không có gì hết, chỉ rượt theo lính Cộng hoà (1972) với tiếng thét: “Bỏ ba lô xuống thì sống!” – để lấy gói cơm sấy!

Có vũ khí nhiều để che cho tính mạng cũng không phải muốn làm gì thì làm, dù muốn tận lực. Thả bom thì dữ – mà dữ thiệt! Nhưng trong lúc người ta đòi đánh đến tận hang ổ kẻ thù và đã đánh đến dinh Độc lập, toà Đại sứ – hai lần, thì bom không làm rung một miếng ngói của Bắc bộ phủ. Có hai đường tiếp tế vũ khí tối tân bắn rụng máy bay mình mà không dám thả gần biên giới, sợ Tàu giận, bất đắc dĩ mới phong toả Hải Phòng sợ đụng tàu Liên Xô hay của các nước khác! Lối đánh siết gọng kìm từ từ chỉ làm bung ra phản ứng đối kháng tương đương. Người ta đốt Trường Sơn đi cứu nước cháy lan qua đất Lào Miên trống đường cho xe chạy, dọn chỗ đóng quân chờ sẵn mà mình thì len lén thả bom, tung biệt kích như thằng ăn cắp, dẫn quân qua chỉ như xua gà vịt, bị la ó om sòm, lỡ phải ôm đầu máu chạy về thì bị cười nhạo khinh chê. Một vụ Mĩ Lai đem ra xử cho đúng với danh vị kẻ lãnh đạo thế giới tự do không được bắn giết dân chúng nên chịu sự phẫn nộ với cảnh ông đại tá bắn người biệt động mặc áo dân thường, không dám thả bom đê điều... trong lúc người ta nửa đêm gõ cửa lôi đầu người, cũng mặc áo dân thường đấy! đâm một nhát bỏ ruồi bu kiến đậu, hay chôn sống cả hàng ngàn người ở Huế mà khi phát giác ra còn có kẻ đỡ che, biện minh. (Tuy nhiên có vẻ như 5 000 oan hồn Huế 1968 đã lởn vởn hiện về chặn bớt bàn tay hạ xuống đầu cổ dân Sài Gòn Miền Nam 1975 đấy!) Một phe đã không được quyền đánh nhau theo cách chọn lựa của kẻ thù, không phải! cách chọn lựa của địa phương, cách đánh nhau bình thường của khu vực. Như cách người lính Đại Hàn giữ yên vùng trách nhiệm của mình, như cách đối xử của Mật vụ Miền Trung mà người Cộng sản cũng công nhận hiệu quả. Như sau này, sau 1979, người chiến sĩ “làm Nghĩa vụ Quốc tế ” (Lê Đức Anh) giữ yên Kampuchia. Thật là ghê tởm, nhưng chiến tranh đâu phải là chuyện giao tình “đạm nhược thuỷ” của người quân tử!

Và người sĩ quan, chính khách, học giả Mĩ, thế giới mầy mò đi tìm cái lạ, cái đặc điểm, ưu thế của đối phương. Một lô những kiến giải, lí thuyết được đưa ra. Nhà binh nói về chiến lược, chiến thuật. Học giả sờ vào đấy một chút và biện giải về tình hình xã hội, nguồn gốc lịch sử, có khi chen vào một ít kiến giải của kẻ thắng - kẻ thắng nào lại không phải, cái thắng nào lại không có sự hữu lí của nó? Như mấy anh mù sờ voi. Bây giờ ta cũng tham gia vào đám loạn xị đó, có ông Masson và mấy quyển sách của chợ trời Mĩ hướng dẫn để đi sờ cái chân thứ năm của con voi.

Trên thế giới này, người Việt Nam nổi tiếng nhất sau ông Hồ là Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Nổi tiếng đến nỗi che lấp cả công lao của ông Lê Duẩn, bởi vì chiến công thống nhất đất nước phải về tay ông này, người đã chuẩn bị cả một nền tảng nổi dậy phục sẵn ở Miền Nam sau hiệp định Genève, bám sâu bám chặt để không thể có trường hợp thứ hai như Hi Lạp sau Thế chiến II. Cả ông Hồ nữa! Ông vua Lê-mới này từ đầu thập niên 60 chỉ còn hư vị (“Bác đã lẫn rồi,” Tố Hữu?) Trong cuộc chiến Mậu thân, ông nằm khoèo buồn bã ở bên Tàu chứ không phải cao giọng đọc lời kêu gọi “Tiến lên...” ở Phủ Chủ tịch vào đêm giao thừa năm đó như người ta tưởng. Vòng hào quang của ông Giáp theo ông Hồ ra đến mức huyền thoại trong, ngoài nước đến nỗi Bà Đại tướng phải nhờ học giả X dò xem thử ở cuộc hội nghị quốc tế nào các tướng lãnh thế giới đã bầu đức Phu quân của Bà làm một trong năm bảy tướng lãnh giỏi nhất từ xưa đến nay. Ông Giáp nổi danh vì trận chiến Điện Biên Phủ. Lòng chảo thiên nhiên ĐBP trở thành hầm sụp chiến tranh chỉ vì Việt Minh có pháo lớn, toan tính không ngờ tới khiến cho sau loạt đầu nổ là viên chỉ huy pháo binh Pháp phải tự tử! Và pháo là của Trung Quốc đưa sang. Loáng thoáng rất lâu sau cuộc chiến người ta mới nghe nói có Trung Quốc giúp đỡ cố vấn. Nhưng che lấp sau đó là chuyện Đại tướng ta giỏi hơn vì đã sửa lại chiến thuật “tốc chiến tốc thắng” của Cố vấn thành lối đánh kiên trì thắng chắc dẫn đến thành công. Nhưng trong sinh hoạt giấu giếm thành thói thì sự thật đôi khi lại nằm trong phần phải đoán ra. Hơn bốn mươi năm sau, khi Cathérine Deneuve đóng phim và Điện Biên Phủ đón mời chính khách, cựu chiến binh, nhà đạo diễn thăm chiến trường xưa, có ông đại tá phe thắng, ngực đầy huy chương khúm núm bắt tay tên thực dân bại trận thẳng người nhìn xuống, vào lúc đó ta mới nghe chàng phóng viên nội địa than phiền người ta đã giữ gìn sơn-phết cho hầm của De Castries mà bỏ lơ cái hang nơi Đại tướng ta ngồi chỉ huy, trong hang có đường thông tới nơi Cố vấn làm việc. Vậy là sau khi đổi cách đánh thì ông Cố vấn thất nghiệp ngồi uống trà ngâm thơ Đường hay có chen vào chỉ chỏ? Còn sau chiến thắng, ông Đại tướng lo đặt-vòng thì việc gì phải bận tâm sơn phết cái hầm xưa?

Trong lời trần tình vào dịp kỉ niệm sinh nhật lần thứ 76 (1998), tướng Trần Độ (sao ông này không giữ lại cái họ Tạ để kẻ này ké chút danh vọng?), tướng Trần Độ có nhận rằng ông tuy có tích cực đấu tranh cho chế độ công tác chính uỷ trong quân đội theo một vài cuốn sách mỏng do Võ Nguyên Giáp trao (chắc lại cũng xuất xứ từ Trung Quốc), nhưng từ khi “làm việc trực tiếp với quân giải phóng nhân dân Trung Hoa ở chiến dịch biên giới” (1950, Cao Bằng, Lạng Sơn - chúng tôi nhấn mạnh) và sau nhiều năm nữa làm việc trực tiếp với cố vấn Trung Quốc, nhận thức quân sự và chính trị của ông mới được nâng cao. Các chiến sĩ được huấn luyện ở các an toàn khu bên kia biên giới để trở về “bứng” các đồn chận con đường xâm nhập truyền thống từ phía bắc vào Việt Nam. Chiến thuật biển người, tiền pháo hậu xung, công đồn đả viện... là bài học có hiệu quả từ người anh lớn chỉ dạy. Những cuộc học tập chỉnh huấn, rèn cán chỉnh quân còn có ý nghĩa khác là biết sợ phe mình hơn sợ phe địch, nâng cao tinh thần chiến đấu, như một lối thoát về phía trước trong một trận Bối thuỷ tân thời. Bài học tổ tam tam đi vào chiến tranh chuyển sang thời bình thành nếp sống chính trị, mất tính chất tương trợ mà phát triển tính chất kiểm soát lẫn nhau lên đến tột độ để anh du học sinh, người đi nước ngoài không thể thoát ra khỏi vòng kiểm soát của Đảng được. Chiến thắng lẫy lừng nhưng con đường vật chất thông thương mang người thong thả đi thì luồng gió tư tưởng cũng ào ạt tuôn vào. Suôn sẻ, không cản trở thì nó thành tự nhiên không gặp thắc mắc. Đã là tự nhiên thì nó trở thành máu thịt của mình. Sự chấp nhận trào lưu vương-hoá-mới có tên là Maoít, của Việt Nam thời hiện đại giữa thế kỉ này đã bắt đầu như thế đó.

Chúng tôi đã có giải thích về nhận định của A. Masson trong Tiểu luận Cao học năm 1964, riêng cho phần thời đại thống nhất với Gia Long (1802) cũng cho ta thấy không phải mỗi lần theo sát Trung Hoa là không có những yếu tố khác chen vào. Sự đoạn tuyệt sau ngàn năm Bắc thuộc đã không xảy ra bởi vì nền độc lập thành hình được cũng có yếu tố quan trọng từ chính sự ngoại thuộc kia. Đó không phải là một nghịch lí. Mẫu hình chung về một nền văn hoá đồng thau có tên là Văn hoá Đông Sơn trên vùng đồng bằng phía bắc Việt Nam trước khi chính quyền Trung Hoa đặt nền cai trị ở đấy, không chứng tỏ được sự hiện diện của một quyền bính thống nhất trên toàn vùng – trừ phi nói bừa không cho ai cãi lại.* Một tổ chức kết tập như thế vốn là của các quan lại Hán Đường. Không phải là “công” của những người ấy, cũng không phải là do ân đức của các bậc Thiên tử ngồi ở Lạc Dương, Tràng An thấm nhuần đến tận phương Nam. Nhu cầu chiếm giữ một mảnh đất lạ khiến họ đem những phương thức cai trị quen thuộc của họ áp dụng ở đây và sau khi ra đi đã để lại các thành quả và dấu tích của một ưu thế mà người chủ mới sử dụng. Như người Việt hiện tại xài một phần lớn Tây Nguyên, vùng giữa hai sông Vàm Cỏ, thượng lưu sông Sài Gòn, sông Bé, vùng Điện Biên Phủ như của ông cha để lại từ đời kiếp nào chứ không phải do Pháp tranh chiếm dứt khoát từ Cao Miên, Xiêm La. Cũng như dấu tích của đế quốc La Mã trên vùng Pháp, Anh... sau thời kì chiếm đóng. Gần chúng ta hơn là trường hợp Đại Hàn (Triều Tiên / Cao Li). Bà Chin-Ning Chu, người gốc Thiên Tân, sống từ nhỏ ở Đài Loan, hiện ở Mĩ, cho rằng sự phát triển của Đại Hàn trong hiện tại là do ảnh hưởng từ thời kì chiếm đóng của Nhật, nhưng mặt khác, khi xem một phim Đại Hàn, Bà đã tưởng đó là một phim Trung Hoa nếu đừng nghe tiếng nói, đừng nhìn y phục. (Chin-Nin Chu, The Asian Mind Game, Mac-millan Publishing Co 1991, p. 228.) Rõ ràng ở phần đất Á Châu, Trung Hoa có một cách thức tổ chức xã hội mang hiệu quả kết tập cao hơn một vùng đất khác cũng có một nền văn minh rực rỡ không kém: Ấn Độ. Và vì thế sau khi li khai, các thủ lãnh ở cựu Đô Hộ Phủ không những sử dụng những gì có sẵn mà còn cố vươn lên những gì họ không có lúc trước nữa. Ngô Quyền không sáng tạo ra cách đánh ở sông Bạch Đằng mà là áp dụng một phương thức của nhà cầm quyền cũ, rồi sau đó thì xưng vương như một tay chiếm được quyền bính, ví dụ ở Tứ Xuyên, Giang Nam vậy.

Các tầng lớp trí thức của những vùng đất được hướng thượng như thế đã đẻ ra một lí thuyết cao kì thường là để biện minh cho hành động xâm lấn của họ. Người Pháp coi mình có sứ mệnh khai hoá (mission civilisatrice) các dân tộc An Nam, Berbères, Malgache... Các trí thức Trung Hoa trước Tần, chưa có Đế, chỉ đội được một ông Vương trên đầu nên dùng chữ vương hoá. Trong ý nghĩ của triều đình Hán, mẫu hình văn hoá của họ toả rộng tới đâu là sự vương hoá lan tới đó, và tích cực hơn, là bắt buộc các dân tộc còn sống “dã man” phải chấp nhận vương hoá như lời vua Tống nhắn nhủ Lê Hoàn trước khi cất quân chinh phạt.

Đến đây thì rắc rối lại xảy ra. Bắt chước tuy tỏ rõ một trình độ hoạt động kiến thức thấp nhưng cũng là một hành vi có ý thức. Cho nên tự mình bắt chước thì được, còn ai đấy bảo bắt chước thì không xong đâu. Huống chi “Nam quốc sơn hà Nam Đế cư”, đất có chủ, chủ của đất không muốn biến mình thành anh tá điền, hay tệ hơn, đi chầu hầu ở Biện Lương, Bắc Kinh làm thân tù tội. Và thế là đem nhau ra chiến trường giải quyết sau khi một bên năn nỉ hay bên kia hăm doạ mà không đạt hiệu quả. Tiến trình chống cự mà chấp nhận, theo đuôi mà phủ nhận đã kéo dài suốt thời gian lịch sử giữa Trung Hoa và Việt Nam. Hẳn giao tình thù/bạn (thầy) giữa Triều Tiên và Trung Hoa cũng xảy ra tương tự.

Nhân loại tuy đồng tính nhưng tính chất khu vực cũng đem lại sự khác biệt to lớn. Không phải chỉ có đám dân xuất phát từ lưu vực Hoàng Hà tự cho mình là cái hoa, là nước ở giữa trung tâm trời đất (Trung Hoa - Trung Quốc). Hi Lạp cũng tự phụ mình văn minh nên coi các dân tộc sống chung quanh là barbaros, chữ còn lại đến nay với ý nghĩa khinh miệt. La Mã nối tiếp truyền thống đó và bị bọn barbares phá tan tành sự nghiệp, chỉ còn lại những yếu tố văn hoá lan rộng khắp thế giới nhưng nằm dưới những tên quốc gia dân tộc khác nhau. Riêng Trung Hoa tuy có nhiều thời bị bọn di, địch (đồng nghĩa với barbares của Tây Phương) xâm chiếm, nhưng vẫn là một nước – nước độc nhất – có sự liên tục quốc gia, văn hoá trường tồn cả năm ngàn năm. Điều đó đã ảnh hưởng đến tương quan chính trị, xã hội trong khu vực. Không phải bởi “ngoan cố” mà nhà Nguyễn cứ cố bám vào truyền thống hướng về Trung Hoa, cũ kĩ có tên là ông Khổng, ông Mạnh, mới mẻ có các kiến thức do các sứ thần đem về cùng với sách vở, hiện vật. Tiến trình bắt chước Trung Hoa - nhà Thanh của triều Nguyễn đã được học giả Mĩ A. Woodside nghiên cứu kĩ (Vietnam and the Chinese Model, Harvard University Press 1971). Ngoài những yếu tố khác, sự quay lưng với Tây Phương của nhà Nguyễn còn là dấu vết của một sự chìm đắm quá lâu trong tiến trình chấp nhận vương hoá, gần như là hiện tượng của người ngủ say bị đánh thức dậy, đi theo thói quen hơn là cân nhắc, nhận chân sự vật trước mắt. Điều này không phải là không quan trọng khi ta nhìn vào tiến trình vương hoá mới – maoít hiện đại dù rằng chúng ta đã bị bạo lực rứt ra khỏi vòng ảnh hưởng Trung Hoa trong gần một thế kỉ bằng quân đội ngoại quốc, bằng hành động tượng trưng sâu đậm: huỷ ấn nhà Thanh, bằng lối chữ viết mới với dụng ý cắt đứt quá khứ...

Một nước khổng lồ kéo theo một dân tộc đông nghìn nghịt làm cho các nước nhỏ chung quanh phải e dè. Một nền văn minh cao vừa là một yếu tố hấp dẫn mà cũng là một yếu tố đe doạ. Tình hình thực tiễn của địa lí khu vực đó đã đem lại một hình thái phong kiến riêng biệt trên bình diện quốc gia của các nước trong vùng, có tên ở trung tâm là chủ thuyết vương hoá. Mẫu hình đó cũng được các nước nhỏ áp dụng trong khu vực quyền hạn của mình: Cao Li đòi Lưu Cầu triều cống, Đại Việt ra uy với Chiêm Thành, Cao Miên, Lào, Mường, Mán... làm ông Thiên tử một phương. Trong chủ thuyết vương hoá, tương quan Trung Quốc - phiên thuộc không phải là tương quan bóc lột mà là theo tinh thần cha-chú. Cống sứ là một hình thức buôn bán thường khi Thiên tử chịu thiệt mà vui vẻ với tinh thần của bậc trưởng thượng. Sứ bộ Lê sơ gồng gánh đi buôn nườm nượp mà còn được vua Minh ban tiền mang về nữa. Vì tinh thần đó Thiên tử cũng không coi các phiên thuộc là đồng hạng. Cao Li, An Nam (Đại Việt) được đối xử riêng biệt hơn các xứ Xiêm La, Lào, Miên, Miến... không đồng văn hoá. Lối nhìn thân, sơ một cách kẻ cả như thế được thi hành xuê xoa ngay cả đến trong những trường hợp bất đồng nghiêm trọng nếu nhìn theo một hướng khác: Triều đình Thanh biết – và hẳn vua Thanh cũng biết – là tên mọi Quang Bình (Quang Trung) đến chầu không phải là kẻ đã đuổi tướng mình bỏ cả ấn kiếm chạy, thế mà vẫn tiếp đãi, cho hầu ôm-gối! Nó có đến, biết sợ mà đến là được rồi!

Tương quan thân tình cũng thể hiện ngược lại, một thứ thân tình gần với hướng gia tộc hơn là nhóm văn hoá. Khi ở thế cần cầu viện, Lê Chiêu Thống chạy thẳng sang Tàu không phải chỉ vì gần đường đất trong khi Nguyễn Ánh gần Xiêm La lại chỉ chịu đi khi bị ép buộc thôi. Sự tinh tế trong hướng thân tộc của sự chia xẻ văn hoá chung như thế dễ bị phủ nhận khi cần lí luận trong ý thức muốn giữ cách biệt, nhưng điều đó có thể cảm nhận được: Ta thấy niềm hãnh diện của Lê Quý Đôn khi viên sứ thần này cho biết rằng Đại Việt và Cao Li được đứng chầu vua Thanh trên chiếu riêng biệt, khác với sứ bộ Xiêm La chẳng hạn. Và ngày nay thì ta nghe ông Trần Độ, rất thành thật, nói rằng: “... bất luận là thế nào, tôi cũng vẫn biết ơn Đảng cộng sản Trung Quốc, giải phóng quân Trung Quốc trong sự nâng cao nhận thức quân sự và chính trị” (của ông – chúng tôi nhấn mạnh). Hướng tự nguyện đậm đặc trong sinh hoạt đã đi vào tận tâm khảm như thế khiến cho ông Hoàng Văn Hoan khi bất đồng ý kiến với Bộ Chính trị, đã li khai ở Ấn Độ nhưng chọn Trung Hoa làm nơi ẩn náu. Các con ông còn lại trong nước không mất chức quyền chứng tỏ một tình thế không đoạn tuyệt để cố ghìm chút thân tình chính trị với Trung Quốc. (Hãy tưởng tượng nếu Hoàng Văn Hoan chạy qua Mĩ!) Và các nhà nghiên cứu, học giả cao giọng đọc các bản tham luận chống bá quyền trong các hội nghị nghiên cứu, chỉ là làm việc thư lại của một giai đoạn giận dỗi mới của thời kì tiếp nhận vương hoá mới bắt đầu từ khi Hồng quân tràn xuống nam mang lại một hình ảnh Trung Hoa mới, một Thiên triều mới.

Mới và Cũ trộn lẫn nhau trong đó Cũ tiềm tàng nâng cao hình ảnh Mới để bào chữa cho nhu cầu tiếp nhận:
(Liên Xô) Trung Quốc với mình anh em,
Tình thân máu chảy ruột mềm,

Đường trường kháng chiến càng thêm vững lòng.

Tố Hữu
Hơn nửa thế kỉ bị ép buộc chấp nhận văn hoá Tây Phương không nhằm nhò gì so với ngàn năm chung đụng với Trung Hoa dù có lúc bị lấn lướt, phải đổ máu để giữ thân xác, thân phận mình. Một ví dụ muộn màng là khi ông Lê Ngọc Trụ Nam Kì cố công làm một quyển từ điển các tiếng vay mượn thì khi in thử vài trang năm 1992, trông nó giống như chữ trên hiện vật của các nhà khảo cổ, không phải chỉ tiếng Pháp mà là từ tiếng Miên, Phi... nữa! Không lạc hậu sao được khi đã mấy mươi năm người ta trải qua một thời kì chấp nhận mới, toàn diện, chi li đến mức cố sức theo sát một âm vận, một vị trí của từ cũ vốn cũng chỉ là vay mượn: phản ánh, giản đơn..., rồi theo đà chiến thắng 75 xuôi nam, quét sạch dinh luỹ cuối cùng của tư bản thực dân đế quốc, đem những điều đã học được dạy phần đồng bào, kẻ nguÿ chưa được vương hoá! Người học trò thông minh tới mức khi một người cầm trong tay quyển sách China: Alive in the Bitter Sea (Trung Quốc: Kiếp sống thừa trong Biển đắng cay) của Fox Butterfield (New York, Bantam Book, 1982), đồng tác giả The Pentagon Reports nổi tiếng, nói về sinh hoạt chính trị xã hội Trung Hoa thời chưa mở cửa, hắn ta đã phải kêu lên: Sao mà y chang! Cũng nổi lên tính chất đơn vị, đoàn thể thay thế cho khuôn khổ gia đình cổ điển, cũng cuộc sống luồn lách bằng mối quan hệ riêng tư, cũng trò tem phiếu, sổ gia đình rắc rối... Cũng trò ở tù không cần án trong những trại cải tạo lao động (lao cải) được xưng xưng là nhân đạo mà không thấy rằng có án còn thấy được ngày về còn cải tạo thì vô phương mịt mù, và từ đó gia đình tan nát vì tuyệt đường hi vọng. Cả đến khi Trung Hoa giao tiếp với bên ngoài qua các hải cảng vì tiếng súng các tàu Tây Phương nên phát sinh ra chữ hải quan để chỉ loại chính sách quan thuế càng lúc càng có tầm quan trọng lớn đó thì ta cũng xài hải quan dù là đặt trạm đó ở Lạng Sơn, Lao Bảo hay Kà Tum! (Ở Trung Hoa điều đó vẫn còn có lí vì trong truyền thống người ta vẫn coi phía tây là một biển – biển cát, Thanh Hải một màu trời trong xanh. Hay, biển mồ hôi, Hãn Hải của Chinh phụ ngâm.)

Thật ra thì cũng chẳng có cách nào khác. Ông Trần Độ đã rất thành thật khi nhìn lại quá khứ thanh niên của mình, thấy thuyết mácxít, hiểu theo những đường nét đơn giản nhất, là lí tưởng tuyệt vời để giải thoát cho đồng bào, dân tộc. Ông Hồ cũng đã trải qua thời kì chọn lựa như vậy. Hồ Hữu Tường (lúc đầu), Tạ Thu Thâu... hẳn cũng không khác. Những nhà trí thức lạc loài không tổ quốc, bị lôi cuốn theo các dòng tư tưởng quá khích lớn thường vẫn còn giữ sự kiêu ngạo riêng tư trong khi đi tìm quần chúng. Các nhà Đệ tứ VN bị Trotsky rầy la vì tưởng ông thầy bỏ quên nông dân, nhưng họ vẫn giữ một thái độ quá khích không thoả hiệp khi thấy khác với định kiến, đường lối vạch sẵn, khiến cho ta nghĩ rằng giá họ cầm quyền thì xương máu còn đổ ra nhiều hơn nữa. Sinh hoạt tư tưởng tự do ở các thành phố lớn Tây Phương đã đẻ ra những tay mơ mộng bàn cách giải quyết những vấn đề của con người, nghĩ ra những lí thuyết tàn bạo ẩn tàng dưới lớp vỏ bọc nhân bản, chỉ lộ ra khi các tay đồ đệ – mang tính chất hoạt động, khác với ông thầy ít nhiều gì cũng là nói phét – mang ra thực hiện trên vùng đất họ đã thành công. Lenin theo ông Marx, thành công to lớn hơn, lâu dài hơn tuy/vì? giết người nhiều hơn trong khi Pol Pot theo các tay chủ trương xây dựng một nước cộng sản nông dân, chỉ mới giết độ hai triệu người dân mình, chỉ kéo dài có vài năm vì tính toán chiến lược sai lầm (đụng Việt Nam) đã phải trốn chui trốn nhủi, chết trong rừng, chắc để tránh toà án quốc tế! Liên Xô là một nước Âu-Á nhưng phần nòng cốt là Nga đã có hướng thiên về châu Âu khi Pierre Đại đế cải cách trong thế kỉ XVIII. Phải đợi Cộng sản Trung Hoa thành công các lãnh tụ Việt Nam mới thấy một hệ thống gần gũi hơn. Và lịch sử xoay vần theo một vòng mới.

Người cộng sản Việt Nam (Đệ tam) còn là người Việt nên trong thời kì chưa có chính quyền đã nghĩ đến việc đối phó với trường hợp “Hoa quân nhập Việt”. Ý tưởng đề phòng ấy mất đi khi “Hoa quân” không phải là quân Quốc Dân Đảng mà là Hồng quân. Sự ngây thơ trong lí tưởng là khởi đầu như đã thấy trong ngây thơ về lí thuyết giai cấp, thực tế trùng trùng nối tiếp là ép buộc có tự nguyện, cái này đưa đẩy cái kia, biện minh cho nhau trong đó phần quá khứ thúc đẩy nặng nề. Hẳn sau này, Hồ Chí Minh đã quên mất câu nói khi kí tạm ước 6-3-1946: “Thà ngửi cứt Tây trong một lúc còn hơn phải ăn của Tàu cả đời.” Điều lệ đảng Lao Động Việt Nam (12-1951) được trăm phần trăm đại biểu chấp thuận là: Đảng lấy chủ nghĩa Mác-Anghen-Lênin-Stalin và tư tưởng Mao Trạch Đông làm nền tảng. (Bùi Tín, Mặt thật, Turpin Press 1994, trang 36.) Đảng cầm quyền cho in bản đồ quân sự Việt Nam ở Trung Quốc, cho các tướng lãnh Trung Quốc đi khảo sát địa hình trên đất Việt để phòng hờ một lúc nhờ nhõi mà không thấy mình mắc tội bán nước. Không có Kháng Mĩ viện Việt như Kháng Mĩ viện Triều trước kia chỉ vì người ta đã mất đi tinh thần vô sản quốc tế lúc khởi đầu và còn phải lo lắng vì rối loạn nội bộ của các bước Đại nhảy vọt, Cách mạng Văn hoá đấy thôi. Trong lúc phần lớn dân chúng Miền Nam ghét Mĩ – kể cả những người thấy cần Mĩ trong một giai đoạn, thì dân chúng Miền Bắc – trừ một vài người đầy khích động như ông Vũ Thư Hiên chứng kiến (Đêm giữa ban ngày) lại thấy quân Trung Quốc đến như một sự bảo vệ tự nhiên. Sự không thích ứng về văn hoá của dân Miền Nam đối với Mĩ đã góp phần vào sự tích cực theo Trung Hoa ở Miền Bắc. Người phiên thần phương Nam đã trở về trong giai đoạn mới.

Đã nói, triều Thanh coi Đại Việt Cao Li là hai phiên thần cao cấp, thân thiết. Nhưng Cao Li tuy gần Bắc Kinh hơn lại chịu áp lực Trung Hoa nhẹ hơn Đại Việt. Đám Di, Địch, trực tiếp là Mông Cổ, Kim, Nữ Chân đã ngăn cản người Hán hướng về phương bắc, đông bắc trong khi con đường xuôi nam suôn sẻ từ rất xưa với đám Nam Man tan tác dù có lúc gượng gạo vật vờ. Trũng Lạng Sơn với chi nhánh sông đổ vào Tây Giang là con đường xâm nhập truyền thống từ phương Bắc. Dân Eskimo, Ainu với hải cẩu, với gấu tuyết không khiến có thu hút mở đường ra biển cả nào ở phía đông bắc trong khi biển Nam ngùn ngụt thuyền bè càng lúc càng rộn rịp. Cho nên Cao Li sáng tạo nổi một thứ chữ hình vuông kiểu mẫu tự syllabic (?) còn Đại Việt chỉ có một thứ chữ hán loại mới, nặng nề đeo đẳng nguyên mẫu như một thân phận có kháng cự vừa phải mà không rứt ra khỏi được. Hơn cả ngàn năm chứ ít đâu!

Lại con đường xa vời từ lí thuyết đến hiện thực nữa. Lí thuyết, trong mơ hồ ảo vọng, có cùng đích là một thứ thế giới đại đồng mong mỏi từ thời xa xưa. Lí thuyết, trong hướng dẫn thực hiện, lại là một bài học vỡ lòng chưa có nội dung thành phần cụ thể. Các nhà phân tích Pháp Mĩ nói đến một xã hội thuộc địa có sự đối kháng của nông dân với thành phần mà họ gọi là culture broker, thành phần thông ngôn được người Pháp tạo dựng làm trung gian, nên nhận lãnh mọi sự căm ghét của dân chúng. (Ví dụ ở Tập thể tác giả The Vietnam Experience - Setting the Stage, Boston Publishing Company 1981, tr. 107.) Nhưng nông dân đã làm loạn từ xưa mà không đợi đến mácxít. Còn lãnh tụ hiện nay vẫn là con cháu quan lại, địa chủ, ông làng, nhìn cho kĩ cũng là thuộc thành phần culture broker kia. Các ông Đệ tứ cho dù cố mầy mò đi tìm một giai cấp vô sản cho đúng sách vở cũng chỉ thấy được quần chúng có một tầng lớp thợ thuyền đầy tính chất nông dân băng đảng hội kín mà họ đã hãnh diện kể lại trong các hồi kí lớn nhỏ: “Thằng Cộng sản (Đệ tam) Nam Kì nào cũng có máu du côn” (Ung Văn Khiêm). Vậy là lãnh tụ phải đi tìm quần chúng, điều chỉnh quan niệm về quần chúng, không có thứ này thì xài thứ khác, một thứ quần chúng mang nhiều ước mơ (giải phóng đất nước, thế giới đại đồng) hơn là đúng với lí thuyết của Lãnh tụ Cao Vời vẽ ra. Từ khác biệt đó mà sự lường gạt và lừa dối đã hiện hình. Kháng chiến xảy ra lại càng làm mất biệt tầng lớp thợ thuyền nhỏ nhoi kia. Chỉ còn lại rốt ráo là nông dân. Quân kháng chiến có thể thắng quân Pháp bởi vì lần này không phải chỉ có một tập họp đông đúc ồ ạt giáo gươm la hét rồi bỏ chạy khi bị thương một hai người như đã từng xảy ra khi đám Bình Tây Sát Tả vây đánh một làng đạo ở Quảng Nam cuối thế kỉ trước. Nhưng bị tinh thần lí thuyết ràng buộc nên người Cộng sản Việt phải đi tìm lí thuyết, mà phải là lí thuyết có nội dung cụ thể hợp với tình hình quần chúng cụ thể chung quanh. Việc đó có ông Mao Trạch Đông làm giùm rồi, như Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói. Giống như ngày xưa ông Khổng Tử, hệ thống quan lại Trung nguyên... đã làm cho các vua quan Đại Việt, như gần đây ông Tôn Văn làm cho các lãnh tụ Quốc Dân Đảng Việt Nam dù ông ta chưa bỏ thói Thiên triều đối với dân Việt. Con sư tử Trung Hoa khi vùng dậy vẫn có dáng hấp dẫn đe doạ dễ sợ.

Có lẽ không nên nghĩ rằng áp lực thô lỗ của Trung Hoa đã hiện hình ngay từ lúc đầu của thời kì tiếp nhận mới. Hãy nhìn Mao Trạch Đông thêm chữ “mục” (hoà thuận) vào tên Nam Quan. Hãy nghe lời phát biểu thành thật của ông Trần Độ để thấy sự hoà thuận lúc đó. Xét vào thời điểm muộn màng hơn, hãy đọc ông Vũ Thư Hiên nói về những giao tiếp của Hồng quân với dân chúng Miền Bắc những năm 60 ở đấy. Đây là sự tiếp nhận tự nguyện một phía, và cho-không ở phía kia. Trơn tru vì có sự đồng cảm sâu xa, sâu và xa: cả về mức độ lẫn thời gian. Trơn tru vì khoảng trống trong đầu các lãnh tụ Việt Nam. Và người Pháp cũng có ảnh hưởng gián tiếp trong tiến trình này. Không phải chỉ vì người Pháp gây chiến nên chận mất một hướng mở ra thế giới cho dân Việt, bởi sự chọn lựa chủ thuyết đã làm công việc đó rồi. Dù không đánh Pháp hay Mĩ, người Việt nào nói chuyện với người ngoại quốc, nhất là tư bản, vẫn bị công an mời về “làm việc” như thường! Vì lí do đó, không phải chiến tranh với Pháp (hay Mĩ) đã đẩy Việt Cộng vào tay Trung Quốc. Có điều người Pháp đã góp phần vào việc tạo khoảng trống trong đầu các nhà lãnh đạo mới Việt Nam khiến cho việc tiếp nhận bài học Trung Quốc trở thành sít sao hơn. Các lãnh tụ đó như đã nói, được đào tạo trong môi trường Pháp nhưng với mục đích trở thành một tầng lớp thư lại nên thật bỡ ngỡ khi nắm được chính quyền: Các hồi kí về những ngày 1945 không-quên đã chứng tỏ như thế. (Trong một chừng mực nào đó sự loạng quạng cũng hiện rõ trong chính quyền Sài Gòn từ 1954. Và với “Bác”, sau mấy mươi năm cầm quyền cũng còn ngớ ngẩn làm di chúc đòi “tha thuế hai năm”, và các đệ tử đến hơn phần tư thế kỉ sau mà vẫn cố gắng thực hiện di chúc!) Lí tưởng cộng sản lại phủ nhận hướng tiến về phía Tây Phương tư sản trong lúc người cầm quyền mới không biết phải cai trị dân chúng mình như thế nào, nay được người ta chỉ cách với những dáng dấp quen thuộc thì hăm hở như anh học trò tìm được Minh sư, cái hăm hở đã có đà sẵn khi đi tìm đường cứu nước mà giác ngộ ra thế giới đại đồng. Thế là đã không cần thắc mắc thêm về lí thuyết, nên chỉ cần theo chỉ dẫn hành động, và từ đó nảy ra từ ngữ “học tập kinh nghiệm”. Thế là y chang.

Thấy được vấn đề ruộng đất là quan trọng, các học giả ngày nay đã đề cao chiến dịch cải cách ruộng đất coi đó như là yếu tố chính dẫn đến thành công. Tuy nhiên việc nông dân đòi chia ruộng thì cũng xưa như nước Tàu, thành công hay không lại là chuyện khác. Muốn thành công phải dùng phương pháp Mao Trạch Đông: Địa chủ sợ đã đành còn người bần cố chỉ hăm hở lúc đòi ruộng thôi, trước và sau đấy vẫn là sợ; cái sợ không dành riêng cho một giai cấp, sự khủng bố là toàn diện. Và cũng chớ nên tưởng rằng sự khủng bố toàn diện là điều không thể chịu đựng nổi: Cái đau nín nhịn có khi còn dễ chịu hơn cái đau rên la. Việt Nam Cộng hoà cũng có chế độ liên gia đấy chứ, chế độ học của Thương Ưởng từ đời Tần, sự khủng bố cũng có, có lúc cũng dữ đấy chứ, nhưng sự khủng bố không toàn diện nên không thành công. Chống đối, trong trường hợp đó không mất đi mà lại càng tăng theo với sự khủng bố không toàn diện trong lúc ngược lại, “bóp chết (chống đối) từ trong trứng nước” đã đem lại yếu tố tích cực cho nhà cầm quyền. Dân chúng Miền Bắc hăm hở chống Mĩ cứu nước, đó là sự thật, nhưng tổ chức hướng dẫn sức mạnh dân chúng theo một đường hướng dù phải cắt xén sự thật, là kết quả của một lề lối tổ chức xã hội mà ta đã gọi là y chang ở trên để tạo thành một nề nếp sinh hoạt mộng du đầy hấp dẫn đối với bên ngoài. Bài học maoít của thời kì tiếp nhận mới không phải là không dẫn đến thành đạt sâu xa.

Bắt chước dễ dẫn đến mức độ tiêu cực: a dua, mà tinh thần phe phía có khi được bào chữa bằng sự chia xẻ lí tưởng chung. Khi Trung Hoa giành chủ quyền lãnh thổ 12 hải lí (theo nghĩa bao gồm các quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa) thì Thủ tướng Phạm Văn Đồng lên tiếng tán đồng ngay trong ngày. Cả Bộ Chính trị một đảng lớn không ngó xa hơn mấy đám ruộng được Nguyễn Công Trứ khai khẩn trong thế kỉ trước! Nhưng từ khi nắm được vận nước, dân chúng trong tay, các lãnh tụ dần dần cũng lấy lại tự tín để tìm ra một chút gì gọi là lí thuyết bình thiên hạ riêng. Đành rằng chẳng lãnh tụ nào chịu khó mầy mò ngồi viết diễn văn nhưng một anh cựu thợ hoạn như Tổng bí thư Đỗ Mười mà có sách sáng tác cả chồng dày cộm thì đúng là một sự soán đoạt quá quắt. Chỉ có thời Lê Duẩn ta mới nghe đến một thứ tạm gọi là triết lí chính trị bao gồm chính sách điều hành đất nước trong câu kinh nhật tụng đập vào tai dân Miền Nam sau 75: “Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lí, Nhân dân làm chủ tập thể.” Và phổ biến cho khách nước ngoài qua sách hướng dẫn du lịch thời hé mở cửa. (Xem Barbara Cohen, The Vietnam Guide Book, 1991.) Tuy trong cái vế câu trị nước ấy nhân dân chỉ đứng ở hàng thứ ba nhưng, có còn hơn không. Có để mà hãnh diện theo bằng cớ của ông Trần Độ “chính tai... nghe nhiều lần” TBT Lê Duẩn nói: “Mác không nói làm chủ tập thể, Lenin không nói làm chủ tập thể chỉ có ta (ta đây tức là Việt Nam và ta đây chính là Lê Duẩn lời chú của Trần Độ) là nói làm chủ tập thể.” Rồi theo với đà chiến thắng, sự tự tín càng dâng cao để Thủ tướng Phạm Văn Đồng tuyên bố ở bên ngoài rằng chỉ có Việt Nam là độc lập thật sự, còn các nước ví dụ ở Đông Nam Á khác vẫn còn nằm trong vòng của chủ nghĩa thực dân mới! Đó là cái đà của lời dạy dân: “Ta có dân chủ gấp vạn lần...” Nghe tung hô trong nước thành thói rồi cứ tưởng cả và thiên hạ đều là thần dân của mình!

Thế rồi, với chiến thắng, mỗi nước có vận mệnh riêng, tương quan Trung Việt cũng theo một hướng mới. Sợi dây kết hợp quá mỏng manh so với quyền lợi tranh chấp to lớn. Binh lực tư bản đế quốc tạo sự đoàn kết tạm thời cho các dân tộc trong vùng nay không còn nữa thì sự bất hoà thiên niên cũ nổi dậy. Như người Mễ than về Mĩ, người Việt cũng có thể than về Trung Hoa: “Ông trời (là cha của Thiên tử) quá xa mà Tàu thì quá gần!”

Ai cũng chỉ vào mặt nhau mà gọi là tên “bá quyền”. Chẳng ai thua ai cả, vấn đề còn lại là ai thắng ai thôi. Người Pháp đã tạo nên một tập thể gọi là Đông Pháp
– “Đông Dương thuộc Pháp”, thì Pháp đi rồi quyền lực phải về tay đám người năng động nhất trong vùng, đám người Việt. Y như hành động của ông Thiên-tử-(con) Minh Mạng cùng người nối tiếp, nếu không có người Pháp. Bây giờ, ông Tổng bí thư đảng Nhân dân Cách mạng Lào có một nửa Việt (phía cha) còn là chuyện giấu giếm lâu, nhưng phần tập kết của Pathet Lào là hai tỉnh nằm ở biên giới tây bắc, quân Liên khu IV đánh sang Thakhet, Savanakhet, chuyện ai cũng thấy rõ. Cũng như về phía nam, quân Liên khu V “giải phóng” Hạ Lào, Đông Miên, quân Miền Đông Nam Bộ lấn sang Mỏ Vẹt (ngược với thời kì sau). Nhưng bậc Thiên tử Trung Hoa ngày nay có phiên thần Khmer sang chầu không phải mặc sarong dị dạng mà lại bảo đảm rằng “Tôi ôm gối Đồng chí còn chặt hơn thằng Duôn nữa kìa: Tôi đã cất nhà cho Anh Cả, Anh Hai... theo kiểu triều kiến của Đồng chí, tôi đã cho cấy lúa, đến cái bẫy bắt chuột cũng dùng của Đồng chí chứ không theo kiểu phong kiến của nước tôi. Thằng Duôn nó theo tên Xét lại làm cho Đồng chí lưỡng đầu thọ địch đấy!” (Thêm ý từ Nayan Chanda, Brother Ennemy – The War after the War, 1986.) Mao Trạch Đông già bệnh, tiếng nói đã phều phào vậy mà còn cố gượng nhắn Pol Pot qua Khiêu Samphan và vợ khi họ đưa Sihanouk đến chào về nước: “Chớ gởi Sihanouk vào ‘hợp tác xã’!” Ông lãnh tụ vô sản đã quên những lời vàng ngọc hô hào đấu tranh giai cấp để lo cứu tính mạng một anh quốc vương chư hầu! Chủ thuyết maoít chỉ mới là trò chơi của vài anh lí thuyết gia tư sản, là trò biện minh bạo lực cho đám du kích Trung, Nam Mĩ hay là phần lợi dụng của anh Albanie, nay đã trở thành hiện thực trên một nước phiên thần cũ, sao lại không bênh vực hết mình? Có điều cũng như ngày xưa, cái Đức của Thiên tử không thể thay thế gươm giáo. Việt Nam mới vừa đại thắng xong, Khmer Đỏ trở thành nạn nhân của sự tự huênh hoang, tưởng giết người ngoài cũng dễ như giết dân mình, nên đụng trận mới mươi ngày đã tan tành sự nghiệp trong bao nhiêu năm. Đặng hay Mao cũng vậy thôi, vấn đề là ở cơ cấu tổng thể chứ không phải cá nhân, nên bậc Thiên tử phải ra uy, “dạy cho chúng nó một bài học”. (Tuyên bố của Đặng khi đi Mĩ về ghé qua Nhật.) Tiếc rằng cũng như trận Đống Đa xưa, quân của Thiên tử Đặng ăn không ngồi rồi trong ba mươi năm lại đi đánh với đám người ba mươi năm gươm giáo không rời tay. Quân chinh phạt rút về đúng theo lệnh trừng trị có giới hạn để rửa-mặt cho Nước lớn, tuy khi bỏ Lạng Sơn đã chịu khó đập từng cái nồi đất theo tiêu chuẩn đánh nhau truyền thống – khác với phi công Mĩ than “hết mục tiêu!” chừa lại cả một loạt thành phố biên giới còn nguyên vẹn cho Hồng quân tàn phá. (Anh “phóng viên” Hoàng Phủ Ngọc Tường chê tận lực chuyện tên bá quyền gài lựu đạn mất-đạo-lí mà không nhớ rằng phe-ta ở Miền Nam cũng kê lựu đạn dưới xác chết khiến lính nguỵ muốn đem bạn về phải cột dây nơi tay chân mà kéo!) Nhưng trong giai đoạn đầu của Cuộc chiến Đông Dương lần thứ ba này thì ai thua đã thấy rõ dù Hồng quân phần lớn chỉ mới kịp đụng với đám du kích, địa phương quân biên giới, chiếm Lạng Sơn xong không dám đi xa hơn. Thời kì môi hở răng lạnh đã qua rồi, nhưng cứ ngậm mãi thì miệng hôi quá đi! Trừng phạt không xong thì chiếm vài ngọn đồi chiến lược để làm căn cứ đe doạ lâu dài, còn trong đoản kì thì bắn vài loạt súng phủ đầu để nhắc nhở Thiên uy. Để hướng tác dụng về phía khác. Ngoài biển khơi.

Có vẻ như từ trận chiến bại của hải quân Việt Nam Cộng hoà 1974, các lãnh tụ cộng sản mới chú ý đến vấn đề trên biển. Nhưng ăn xôi chùa ngọng miệng, đành chỉ nói gượng : “Vấn đề có thể thương lượng trên bàn hội nghị.” Mốc xì! Vấn đề chủ quyền lịch sử, pháp lí chỉ là chuyện to tiếng cãi nhau. Mạnh được yếu thua mới là điều quyết định. Trung Quốc chiếm được Hoàng Sa vì Mĩ đã rút hạm đội ra xa, không can thiệp, nghĩa là mất Hoàng Sa vì Việt Cộng thắng, vì “nhân dân ta anh hùng” đã theo lời lãnh tụ góp công sức vào đó mà không biết. Có ai còn đầy lòng yêu nước nghi ngờ điều này thì nên nhớ trước trận chiến Biên giới 1979, Lê Duẩn đã kí hiệp ước tương trợ với Liên Xô (3-11-1978, Điều 6), mở đường cho hạm đội Liên Xô đóng ở Cam Ranh (hơn một “tấc đất của Tổ quốc mến yêu”) và gây cảm giác bất an trên biên giới Trung Xô. Nhưng 500 hải quân Liên Xô ở Cam Ranh không đủ khả năng đe doạ như Hạm đội 7 của Mĩ nên trận chiến 1988 lại xảy ra.

Với kinh nghiệm trước và ý thức chủ quyền mới, ngay từ trước khi thắng trên đất liền, Việt Nam đã cho hải quân ra chiếm các hòn đảo do quân Cộng hoà trấn đóng. Không rõ số phận của những người này ra sao. Nhằm nhò gì ba cái lẻ tẻ. Pháp với tính cách là một cường quốc mặt biển lẽ tất nhiên phải chú ý đến giải đất đầy những hòn đảo nhỏ và bãi cát mấp mô dưới sóng thuỷ triều nằm ngay trước mặt căn cứ Sài Gòn Vũng Tàu của họ. Họ cho lính thủ hộ / lính “gạc” (Garde Civile Locale – Vệ binh dân sự địa phương) đóng ở hòn đảo lớn nhất: Itu Aba cùng vài nơi khác. Từ 1946, quân Tưởng chiếm nơi ấy đổi tên là Ba Bình / Thái Bình, cũng đòi chủ quyền trên toàn vùng, như ai trước 1975 mua một quyển bản đồ Trung Quốc ở Chợ Lớn thì thấy rõ. Việt Nam Cộng hoà đã chiếm nhiều nhất và đã Việt hoá thành các tên: An Bang, Thị Tứ, Song Tử Đông, Song Tử Tây, Trường Sa (Spratley)... Trận chiến 1988, qua báo chí trong nước, chỉ cho ta thấy những hành vi anh hùng của các chiến sĩ mà không cho biết kết quả mất đất tuy cũng hé mở cho thấy sự thật. Giữ đất trên biển cả mênh mông mà chỉ có một chiếc tàu tiếp tế già rũ của Sài Gòn để lại thì chiến sĩ biên phòng có cách nào khác hơn là ôm cột cờ giằng co với kẻ địch? Tạp chí National Geographic 12-1998 với một bản đồ sơ sài cho thấy các đảo xa đã mất, Việt bị giết khoảng 70 người. Không rõ tên các đảo mất, nhưng có hình ảnh Thị Tứ biến thành Pagasa của Phi đã là một căn cứ quân sự có phi trường. Nhìn các bản đồ của người Trung Hoa, Quốc cũng như Cộng, cho biên giới đông nam của họ thòng trong biển Đông như cổ con chim già đẫy, chắn đường thông thương Đông Tây, Nam Bắc thì rõ là Trung Hoa không dễ gì lấn chiếm hoàn toàn nhưng họ đã có chính sách tàm thực từ xưa, không cần phải nôn nóng, chỉ cần phải làm áp lực riêng biệt với người anh em thù nghịch bên cạnh, ví dụ như khi đe doạ các vùng khai thác dầu ngoài biển khơi. Và đến lúc phải giành lãnh thổ thì phe ta lôi ngay làm bằng cớ cho phe mình cuộc kí kết ở San Francisco 1951 của chính phủ Việt gian bán nước Bảo Đại cùng những tuyên bố của các chính phủ tay sai Mĩ ở Miền Nam – các chính phủ người ta không chịu cho bàn giao chỉ vì là kẻ bại trận, để xử sự như kẻ chiếm đóng, và như thế thật là ngượng ngùng khi phải viện dẫn đến sự kế thừa!

Thù nghịch rồi hoà hoãn, chuyện của muôn đời. Lần này khá quan trọng, ít ra là đối với Việt Nam, vì sinh mệnh Đảng đã treo đầu sợi tóc. Liên Xô, “thành trì của chủ nghĩa xã hội”, và Đông Âu sụp đổ. Lần này thì không thể bào chữa gì về mặt lí thuyết được nữa, tuy cũng có gượng nói bừa: Chủ nghĩa xã hội là một mẫu hình chưa thành, nên nơi này, lúc này thất bại thì vẫn có thể xây dựng ở nơi khác, lúc khác! Điều này phù hợp với sự ngông nghênh cộng sản sau chiến thắng. Và thật ra thì vẫn còn ở một nước lớn, sừng sững. Chỉ khác chút xíu thôi: Trung Quốc xây dựng chủ nghĩa xã hội trên nền tảng cực quyền phương Đông, một “nhà” mới, mỗi lần sụp đổ như vậy phải chờ đến hàng trăm năm như Chủ tịch Giang Trạch Dân mới đây (1998) tính cho tuổi thọ của đảng mình – kém thua đàn em, nói đến “muôn đời con cháu mai sau”. Nhưng đứng một mình cũng không vui, có đàn em thì vẫn hơn. Chút khoảng cách cần thiết đó khiến đàn em dễ thở hơn, dễ mon men lại gần hơn. Nhưng Cuba không phải thật sự là đàn em, Bắc Triều Tiên có ông hoàng đế riêng, bướng bỉnh mà sống được như chỉ dấu của một sự hiện diện cùng phe. Cũng như ngày xưa, riêng lần này chỉ còn có Việt Nam. Sinh mệnh đảng Cộng sản Việt Nam gắn liền với đảng Cộng sản Trung Quốc, lần này theo một nhịp bước mới: học tập mà không cần ai dạy dỗ, không cần Cố vấn. Nguy hiểm trùng trùng, không chỉ bên ngoài mà còn bên trong: Dân chúng (có một bộ phận Tây Phương hoá, không như ở Bắc Triều Tiên) nghèo đói đòi hỏi thân phận riêng của mình, không còn ngoan ngoãn nữa, đảng viên phân hoá theo hai hướng truÿ lạc và đòi thay đổi, hướng nào cũng là làm yếu quyền bính cả. Thế là thay đổi, đổi mới, nhưng từ từ, rón rén như người đi trên băng mỏng. Chắc chắn hơn hết là cứ rình theo đàn anh mà làm. Thế là tự phê duy ý chí, xây dựng kinh tế thị trường, định hướng xã hội chủ nghĩa với các khuôn vĩ mô, vi mô. Ông Đặng Tiểu Bình nói “Làm giàu là vinh quang” thì ông Đỗ Mười khuyến khích dân, cán bộ làm giàu. Mở cửa có sợ cho an nguy của Đảng thì đã có tiếng la chận họng “diễn biến hoà bình” (kiểu cũng của Giang Trạch Dân mới đây). Thành phần kinh tế quốc doanh là chủ đạo ở bên kia thì bên này cũng chủ đạo, bên kia bán một chút thì bên này cũng bán một chút... Chi li cho đến nỗi bên kia đuổi người chống đối thì bên này cũng làm theo. Không cần cố vấn chỉ dạy. Tinh thần độc lập thể hiện rõ ràng.

Tất nhiên không phải là không có co giật như đã xảy ra trong tiến trình vương hoá ở quá khứ. Trần Nghệ Tông mắng mỏ các tên học trò mặt trắng đời Khai Thái đã bày vẽ đổi thay theo phương Bắc “nhiều không kể xiết”. Chuyện đánh trống thổi kèn theo Minh hay không dưới đời Lê Thánh Tông ở thế kỉ sau cũng gây nên tranh luận ầm ĩ. Thời mới có những yếu tố mới. Hồng vệ binh không nhập Việt được mạnh có vẻ vì tình hình chiến tranh, cũng như cải cách ruộng đất không vào Nam vì ông Lê Duẩn ngăn chận, sợ có hại cho chiêu bài giải phóng dân tộc. Tiến trình đi-về-Nam giải toả bớt một phần áp lực của Thiên tử Trung nguyên, đem thêm sức mạnh cho Thiên tử địa phương, chứng tỏ một lần ở trận Đống Đa. Chiến thắng 1975 không những giải phóng Miền Nam mà còn “giải phóng” cả Miền Bắc. Cuối năm 1978, dân chúng ùn ùn kéo về Bắc Kinh để kêu cầu kể khổ với các bậc Thiên tử ở Trung Nam Hải, nhưng ở Việt Nam thì cuối 1998 mới thấy có người cầm đơn đứng trước nhà Thủ tướng Phan Văn Khải. Không có gì lạ. Sau chiến tranh người ta ùn ùn đi Nam theo bộ đội, công an, nhân viên dân sự; dân chúng đói nghèo lũ lượt ra các thành phố quen thuộc ăn mày (có khi chìa cả chứng minh Bí thư đảng uỷ), rồi mạnh dạn dần, đốt nhà đi Nam, trực tiếp hay gián tiếp hưởng tàn tích của chủ nghĩa thực dân mới, hưởng tiền của bọn lưu vong gởi về..., tình trạng ấy giải toả được sự nghèo đói một thời gian dài. Nhưng sự dung chứa đã đến lúc bão hoà mà giải pháp đổi mới lại không đủ bù đắp cởi mở cho nên cuối cùng nông dân Việt Miền Bắc trễ hơn dân Trung Quốc đến hai mươi năm, tuy tiếng tăm bạo hành của đoàn thu sản mà Phùng Gia Lộc chứng kiến cũng được người tù phương Nam Nguyễn Xuân Thiệp nghe “dậy bóng” từ trước năm 1988. Ấy vậy mà trong khoảng thời gian đó, khác với ở Trung Quốc, nông dân đồng bằng Cửu Long chưa thấy bước tiến hợp tác hoá đã biểu tình đòi lại ruộng đất, những cuộc biểu tình không được tường thuật công khai nhưng diễn tiến đầy tính “nhân dân” chẳng khác gì đã xảy ra ở thời Mĩ Nguÿ trước.

Ông Vũ Thư Hiên thay cho rất nhiều người, thắc mắc tại sao một cuộc cách mạng khởi đầu đầy lí tưởng cao đẹp lại đi đến sự suy sụp thảm bại, biến những con người đầy phẩm chất cao quý trở thành tầm thường, hèn hạ như đã thấy. Lại cũng không có gì lạ. Dân Tàu đã than y chang như vậy. Nạn say mê quyền lực là của muôn đời. Thêm nữa, cách mạng dù muốn kiến tạo một xã hội mới cũng phải thành công trước ở phương diện nắm chính quyền, nghĩa là thành công bằng chính các điều kiện xã hội có sẵn trong khu vực như các học giả cố công tìm hiểu. Lãnh tụ cộng sản Việt Nam dù tin ở lí thuyết đấu tranh giai cấp cho mấy đi nữa mà năm 1945 hô hào thợ thuyền chiếm nhà máy, nông dân giành ruộng đất thì cũng chỉ làm thêm vài cuộc Xô viết Nghệ Tĩnh dữ dằn hơn, phức tạp hơn mà thôi. Làm “cách mạng dân tộc dân chủ” thành công trên nền tảng cũ thì không thể không luÿ vì nó. Tính chất cực quyền của phương Đông lại là điều không thể chối cãi. Lãnh tụ Mao Trạch Đông có hình dạng của một anh Chu Nguyên Chương cũ, có điều đảng Cộng sản lại tổ chức chặt chịa hơn các hội kín nông dân thế kỉ XIV. Chiếm được chính quyền rồi thì khó đổ. Chỉ có những người quen với sự đổi thay soành soạch của thế giới Tây Phương mới ngạc nhiên như anh Việt kiều về thăm nhà:”Họ công khai nói chuyện nhạo báng, coi thường Cộng sản, viên chức lớn nhỏ ăn tiền còn đậm và công khai hơn thời nguÿ, sao mà Cộng sản không đổ?” Ngày xưa người ta đã đặt vè để nhạo báng vua quan rồi mà triều đình có sụp đâu! Hối lộ, tham nhũng như lời nói kia thực ra cũng đã được hiểu theo thời mới: Viên chức ăn lương để làm việc thì không thể hưởng thêm một số quyền lợi vật chất nào từ công việc đã giao phó cho đó. Ngày trước vua cũng có trừng phạt tội tham nhũng, hối lộ nhưng tội này đặt trong tương quan riêng tư, cá nhân. Còn trong tương quan công quyền, hối lộ tham nhũng tuy không được nêu tên mà có đường mở lối: Quan đi đến đâu, tổng xã, địa phương phải cung phụng nhu cầu ăn ở, tạp dịch. Và vì thế ngày nay, hợp tác xã, đơn vị sản xuất, cơ quan địa phương dành riêng quỹ chiêu đãi lấy từ công sức của cá nhân để đặt tiệc, tặng quà.., tạo thêm hình thức “hối lộ công” như tình trạng “phong bao” cho người tham dự hội họp, hình thức “giao tế” giữa các đơn vị, địa phương với nhau, không có ngay cả ở thời xưa. Vụ Lã Thị Kim Oanh (xử 2004?) xuất hiện ngay ở Miền Bắc, giữa thủ đô là chứng cớ rõ rệt nhất về sự nối kết giữa “truyền thống” cùng khổ chuyển biến theo đà “đổi mới” hiện tại nhiều đô la. Úm ba la ba ta cùng hối lộ thì làm sao gỡõ cho ra? Có ai bảo hối lộ đâu mà anh Việt kiều kẹp tờ giấy năm mười đôla trong tờ passport “trình” Hải quan? Hối lộ hồn nhiên như thái độ hồn nhiên của anh hải quan kính trắng, áo quần thẳng nếp gạt tờ giấy bạc vào hộc, tiếp nối sự hồn nhiên của ông quan huyện đạp lên đồng bạc của tên nhà quê bán lợn gà lư hương đem nạp thuế, rủi lọng cọng để văng từ hầu bao ra đến chân quan. Hối lộ hồn nhiên như lời thúc giục của người trong hàng chờ qua cửa ải: ”Mau lên, bỏ mười đồng mau lên!” Chẳng cần nhớ mình làm assembler lương tối thiểu bị “xúp” Mễ nó đì ra làm sao, thiên hạ sao mình vậy, thứ fatalism ngàn năm đã trở về! Chuyện luật pháp chỉ là sự rủi ro – chết người của cá nhân, chuyện tuỳ hứng, sĩ diện, là vấn đề an nguy của người cầm quyền chứ không phải là ý thức tôn pháp. Cái mới đã đặt căn bản trên cái cũ để nở rộ ra nên được coi là tự nhiên, được đặt tên mới đẹp đẽ xoá cái xấu ẩn tàng, có quá quắt thì cũng thật tự nhiên bào chữa, biện minh (“quà tặng trên mức tình cảm”), không chịu được thì đã có quyền bính hờm sẵn, “đều trời” mà cân bằng như vậy nên tham nhũng hối lộ không thể nào làm sụp đổ chính quyền được.

Đi sâu vào tính cách văn hoá, chú ý đến các yếu tố “tầm thường”, năm 1985 một nhà báo Đài Loan đã cho xuất bản quyển Người Trung Quốc xấu xí gây nhiều phản ứng trong nước và ở thành phần diaspora. Thật ra có thể coi đây là phản ứng thứ hai trong cách nhìn tiêu cực về văn hoá Trung Hoa sau lần thứ nhất của cuộc vận động Ngũ Tứ 1919. Tất nhiên lần này chỉ có một người lên tiếng, không thành phong trào rầm rộ như lần trước, nhưng cái trước rước cái sau. Lần trước đặt những vấn đề “lớn”: nền tảng chế độ, triết lí, văn học... Mấy mươi năm sau Trung Hoa đã có hoả tiễn, bom nguyên tử, có đảng Cộng sản phát xuất từ châu Âu, có văn bạch thoại chôn chặt cổ văn... rồi nên ông Bá Dương kia tưởng phải làm tiếp phần còn lại: Chê bai những tính chất Trung Hoa cản trở bước tiến đến một “xã hội công dân” của Tây Phương, của thế giới mới, thế giới công nghệ và hậu công nghệ.

Cũng không phải ngẫu nhiên, không có dụng ý mà ông Nguyễn Hồi Thủ đã bỏ công dịch ra tiếng Việt, trong nước không ai dám in, đành bỏ tiền mua máy in lấy! Sách gốc là một best-seller ở Đài Loan, Trung Hoa Lục địa vào thời kì vững vàng gây tự tín, đã cho phổ biến nhưng từ khi sinh viên nổi loạn 1987 và sau cuộc đàn áp Thiên An Môn 1989 thì nó bị cấm tuyệt. Ngày xưa ông Nguyễn Văn Vĩnh cũng đã tự phê: (An Nam ta) Gì cũng cười, nhưng lẻ loi và giọng điệu trang trọng, “dạy dỗ” quá. Dám tự chế diễu là chứng tỏ một tình trạng tự tín, Việt Nam ngày nay chưa có, lại theo đường lối chắc ăn nên khỏi mất công cấm và thu hồi. Thế rồi cũng như mọi chuyện khác, sách dịch đã in ở Mĩ (nên kể công kẻ này làm môi giới không tính huê hồng), ít nhiều gì người ta cũng đã biết, Đảng gượng gạo xì ra, cho tờ Nhân dân in vài chương, vài chương thôi! Kiểu như khoe sự sáng tạo có chừng mực trong chính sách. Đọc Người Trung Quốc xấu xí sao không khỏi liên tưởng đến “Người Việt Nam xấu xí”? Cho nên phải kềm hãm sự bung ra quá đà, chỉ nên biết một chút cho gọi là vừa đủ. Bởi vì cả vài thế hệ đang được hướng dẫn huênh hoang về “dân tộc, nhân dân anh hùng”, về nhiệt tình lao động hăng say, về tinh thần bao dung tha thứ, tính chất dân chủ cả triệu lần... (có cả sự phụ hoạ nơi quyển Người Việt cao quý của ông Pazzi-Vũ Hạnh vào thời chưa phải ép mình xin ghép vào sách Who’s Who văn sĩ Việt Nam), sao lại móc ra thói chửi mất gà, một tấc tới trời, chỉ có ranh vặt là giỏi...? Tuy nhiên sự liên tưởng lại có khi không phải qua nhiều chặng đường đất mà là đối chiếu sít sao.

Có lần tôi bập bẹ giải thích cho anh supervisor người Nga là sở dĩ dân Á Đông nói to vì họ đông quá, mỗi người một tiếng dù thầm thì cũng đã tạo nên một nền tảng âm thanh rồi nên phải cất cao giọng kẻ khác mới nghe được. Ông Bá Dương không chịu, ông nói rằng ồn ào là quốc hồn quốc tuý của dân Tàu, dân Tàu vô địch về nói to – ý hẳn dân An Nam được xếp vào hạng thứ. Phân tích sâu hơn, ông cho người Trung Quốc ồn ào mà tinh thần bất an, nói to để che giấu sự thiếu tự tín. Như anh chàng đi đêm sợ ma, phải hát hỏng. Nói to để tin rằng mình có lí, cũng là hình thức khởi đầu của sự át giọng, cả vú lấp miệng em khi có quyền bính. Có thể suy diễn thêm như thế. Một tấc tới trời toả rộng trong quần chúng với cảnh ngậm tăm xỉa răng trong lúc chẳng có gì nơi bao tử. Huênh hoang một tấc tới trời là một dạng của hình thức nói to ồn ào, nên ở những người cần có quần chúng (chính trị hay phe phía) có khi nó trở thành một sự trống rỗng cần thiết. Như bài diễn văn vài tiếng đồng hồ của các cán bộ từ nhỏ tới lớn. Như việc cho phép phóng viên tứ xứ chứng kiến cảnh xử người tù Nguyễn Văn Trỗi; như Thủ tướng Nguyễn Cao Kì cùng bà vợ bận đồ bay nghênh ngang thăm Ấp đời mới với lời hô hào “Bắc tiến”; như anh sĩ quan xỏ xâu tai Việt Cộng đeo đầy cổ. Có khi là một sự trống rỗng ngây thơ về chính trị lúc để cho phóng viên Tây Phương chụp hình cảnh tra tấn tù binh trong khi người lính Đại Hàn nhấc đầu mũi súng M.16 chỉ vào anh thợ ảnh mũi lõ: “Cấm!” Còn về phía bên kia, anh chỉ có thể như người đồng nghiệp lấy được tấm hình quân Giải phóng chân đất kê sổ trên đầu gối ghi chép lời khai của người tù binh Cộng hoà nón sắt ngồi kiểu nước lụt trước mặt. (hoà nón sắt ngồi kiểu nước lụt trước mặt. ( 1975, New York 1995, tr. 274.)

Người Việt thường khen dân Tàu biết đoàn kết, chứng tỏ ở các bang hội, ở công cuộc làm ăn của họ nhưng “Bụt nhà không thiêng”, ông Bá Dương lại cho rằng ba-người-Tàu thì như bầy heo, eng éc ồn ào ủng oẳng nhau, cắn xé nhau. Tuy nhận xét ở góc độ văn hoá lâu dài chứ không cấp thời nhưng có vẻ ông này cũng nhìn vào những điều trông thấy trước mắt của sự phân hoá chính trị hiện đại. Di tản Việt Nam chớ buồn, dân di tản nào cũng vậy thôi, có điều chuyện Việt Nam còn mới quá nên ồn ào hơn thôi. Trong nước (Việt cũng như Trung), có một quyền bính siết chặt những phân hoá, theo lối cũ thì dặn rằng “Đóng cửa dạy nhau” – dạy kiểu “cho roi cho vọt” (“việt ái việt đả”, tục ngữ Trung Quốc đấy!) thì đưa đến đức Nhẫn “một câu nhịn là chín câu lành” – mới thì khoan hoà, dung thứ, dân chủ, cho ý kiến thiểu số được “bảo lưu”, ngâm tôm sau những cuộc “đấu tranh nội bộ”, thân ái hay có bóp họng nhau bên ngoài cũng chỉ biết qua lời đồn, thơ-rơi kiểu cũ hay imeo kiểu mới không có gì chắc chắn cả. Cách xử sự đó, ông Bá Dương cũng cho là đặc tính của Trung Hoa xấu xí: Không bao giờ nhận lỗi. Hệ quả là cứ vạch ra lỗi người khác để che lấp lỗi của mình, y như khi người ta bảo mình vi phạm nhân quyền thì sừng sộ “Anh cũng vi phạm đấy!” “Anh cũng ăn cắp sao tố cáo tôi?” Khác hẳn người chiến binh Mĩ trở về Mĩ Lai ba mươi năm sau để ân hận hối tiếc (phim National Geographic chiếu trên kênh 7 ABC), ta không những lấy đó làm đề tài che lấp chuyện Huế mà còn làm phim theo để tự nâng mình cao vời thêm sau chiến thắng, không thấy rằng Mĩ Lai là dấu vết căm thù còn Dak Son, Huế là dấu vết của sự nhục nhã. Còn gì để đem ra đối chiếu nữa?

Nhưng chẳng lẽ không có gì thuần tuý Việt Nam sao? Đã muốn làm sự so sánh thì phải là học giả mất rồi, ông Bá Dương chỉ làm công việc tự nhận xét của một người Trung Quốc thôi, vậy thì người Việt tự nhận xét lấy – mà nhớ bỏ chữ “thuần tuý” đi, trên thế giới này chẳng có kẻ nào “thuần tuý” cả. Trên phạm vi khu vực hãy nhìn hai bức hình “học tập cải tạo”, một của John Fraser The Chinese – Portrait of a People (Summit Books, New York 1980) về tù binh Việt Nam ở Khu tự trị Choang Quảng Tây và bức hình ở Nam ... t. 573, ghi cảnh tù binh VNCH sau 75, thì thấy sự “đại đồng tiểu dị”(!?) của văn hoá. Anh tù binh An Nam tuy mắc tội gây hấn như phải tự tố cáo (anh có nghe được lời lãnh tụ Đặng Tiểu Bình cũng không dám kể lại), nhưng vẫn được học tập trong khung cảnh đầm ấm, có “đài” để nghe, có khay gạt tàn thuốc, còn anh nguÿ quân ngoan ngoãn khoanh tay nghe quản giáo giảng bài trong ngôi nhà tiền chế sườn sắt cao, và sau đó hẳn là phải làm thu hoạch ân hận xót xa tố cáo tội tay sai bán nước, cầm súng Mĩ (không phải AK) giết hại đồng bào. Người bắt tù binh, một phe khoe khoang bằng sự tự tín dối trá vững vàng, một phe còn phải lo toan vuốt ve bên ngoài bằng cảnh nhà cao cửa rộng. Cho nên có lẽ phải nói đến thói ranh vặt của người Việt, bởi vì không những nó đều-trời ở số đông lớp dưới mà nó còn chễm chệ trên tầng lớp cao, tầng lớp cầm quyền. Hình như đó là sản phẩm của sự yếu hèn. Giành nhau thủ đắc những gì to lớn thì tuy cũng phải sử dụng mưu mô, nhưng noblesse oblige, phải bị một số nguyên tắc ngăn chặn, phải đưa mưu mô lên tầm mức chiến lược, không thể quan tâm đến mẹo vặt. Còn vật thủ đắc nhỏ quá thì tha hồ, mà mưu mô cũng phải trở thành mẹo vặt... Và thành thói. Anh nông dân thấy ruộng mình có tí-xíu, phạt bờ liền bỏ cỏ hơi xiêng về ruộng bên một chút, nhân tiện đạp bờ đất cho nó nhìn trời, một hai năm cũng được một hàng lúa cấy chứ chơi sao! Ranh vặt, láu cá nằm trong các chuyện Trạng Quỳnh, đại khái như bắt nghé con bỏ đói cho ra đấu với trâu Tàu để con nghé cứ dúi đầu vào háng con vật lớn kia khiến nó nhột quá phải bỏ chạy!

Thói ứng biến láu cá cũng từng được chép ngay vào sử của triều đình, trở thành sử của nước: Ông Mạc Đỉnh Chi đi sứ Tàu chụp lầm con sẻ trên bức tranh liền chữa thẹn xé toạc mà bảo rằng:”Sẻ là tiểu nhân, trúc là quân tử, không thể để kẻ tiểu nhân ngồi trên đầu bậc quân tử được!” Lại cũng không chỉ là chuyện cũ – có thế mới gọi là “dân tộc tính”, “truyền thống”. Chuyện cũ đẻ ra chuyện mới, lần này thật nghiêm túc vì liên quan tới chiến thắng lẫy lừng thời đại: Ông Lê Đức Thọ trong lần hội đàm Paris, gặp ông Kissinger nơi một tam cấp, lật đật bước lên bậc thang trên, bắt tay ông kia và nói:”Tôi cao hơn ông!” Chắc là chuyện này không thể kể cho Tây Mĩ nghe được mà chỉ để trong vòng loan truyền An Nam ta đấy thôi. Ngày xưa không xa, anh AQ bằng lòng với sự chiến thắng trong trí tưởng để cho văn hào Lỗ Tấn có một anh chàng Trung Quốc cá nhân, còn trường hợp Trạng Quỳnh đúng là một Việt Nam tập thể, có truyền thống bởi vì rõ ràng lớn tuổi hơn nhân vật AQ nhiều!

Bần cố nông lên cầm quyền, ông Bí thư tỉnh uỷ, Uỷ viên Trung ương Đảng, làm chúa một địa phương (hãy nhớ Hà Trọng Hoà của Thanh Hoá, xứ nghe nói có lúc muốn thành một nước riêng), ông lãnh chúa đó bắt chước Càn Long, Pierre le Grand chịu lòn làm nhân viên một công ti địa phương trong một dịp họ được mời đi nước ngoài tham quan. Rồi ở bậc cao hơn nữa, một viên chức đi điều đình lấy lại toà Lãnh sự VNCH ở Hongkong, bị người ta đòi tiền canh giữ bảo trì gì đó, thuật lại mình đã trả lời: “Còn toà Đại sứ (Anh) các ông ở Sài Gòn chúng tôi cũng phải tốn tiền giữ gìn tu bổ đấy! Họ ngớ họng liền. Mà may quá mình lanh trí nghĩ ngay ra điều ấy, chứ cũng biết mình có tu sửa gì đâu!” Không biết có bao nhiêu phần trăm sự thật trong câu chuyện thuật lại nhưng sự huênh hoang về thói ranh vặt thì đã rõ ràng. Ranh vặt như thế không còn là chuyện kể để che giấu tự ti, huênh hoang với nhau trong nước như chuyện nghiêm túc về Đại tướng ta, mà đã lên đến tầm mức đại diện quốc gia, đem ra đối phó trong giao tiếp quốc tế. Cho nên, Lí Quang Diệu (1998) có nhắn nhủ thành thật theo kiểu làm cố vấn: “Chớ dụ doanh nhân Mĩ vào rồi phục kích, như đã làm với quân nhân Mĩ trong chiến tranh”, người ta không nghe đâu. Không hiểu đâu. Nếu không còn não trạng “Nước ta rừng vàng biển bạc, kẻ này đi có kẻ khác tới, khối gì!” thì vẫn còn tâm thức buôn-hàngchuyến, “đánh quả” từng giai đoạn, đi theo với chủ trương “kinh tế thị trường có điều hướng xã hội chủ nghĩa”, nói nôm na là đổi mới mà không mất sự lãnh đạo của Đảng.

Cứ kể ra chẳng ai tự dưng lại buông bỏ quyền bính. Ông vua Trần có mộ đạo đi tu thì cũng biết rằng con mình nó làm vua, làm trái ý mình nó còn sai đầy tớ quỳ trước sân chịu tội (thay bản thân vàng ngọc), chứ có thằng bần cố nông, phản động nào ngồi trên ngai đó đâu. Nhưng cũng vì có đạo Phật nên ông không phải ngồi cho đến khi tay bắt chuồn chuồn, hay khi ông con nghịch tặc nào đó ngứa mắt sai người cho một nhát rồi giết thằng thí quân mà lên làm vua thay cha. Các nước tư bản cũng có một chỗ riêng như vậy mà lại sướng hơn: Ông Mc Namara không làm Bộ trưởng Quốc phòng thì đi làm Chủ tịch Ngân hàng Quốc tế, Ông Bush-Cha hết làm Tổng thống thì đi làm quảng cáo viên cả triệu bạc lương. Cái ghế quyền lực do đó có ít chất dính hơn. Cái ghế ở Miền Nam béo bở nhờ chiến tranh, nhưng tron lời thư của một vua buôn lậu, Trung tướng Nguyễn Hữu Có (The Vietnam Experience - A Collision of Culture, p. 81) có câu:”Làm tướng tá như chúng ta một khi bị nghỉ chơi, thật khó đổi nghề lắm”, khiến chúng ta không những thấy được khả năng mà cũng là tình thế bấp bênh của một lớp người. Còn các tay lãnh tụ cộng sản hết ở vị trí Bí thư, Uỷ viên Trung ương, Bộ Chính trị... trong một tình thế không thể có gì để thu vén riêng tư – nếu có thì đã trở thành Đại tá Trần Dụ Châu 1950 – nên nổi tiếng trong sạch (sự cung phụng có tính cách dâng hiến, cuốn sổ nhu yếu phẩm đặc biệt đã là đủ rồi), nếu những người ấy không giữ được cái thế luồn lách uyển chuyển “tập thể chỉ huy” thì chỉ có cách về vườn, nếu vườn chưa bị tịch thu hồi cải cách ruộng đất.

Thực ra thì cái danh cũng hại người ta lắm lắm. Làm ông Tổng thống Mĩ cực dàng-trời, lương chẳng bằng trước hoặc sau khi làm “vua”, chỉ đáng phục ở chỗ không nổi điên lên mà thôi, vậy mà vẫn có người cầm nhà, bán stock, vẽ mày vẽ mặt lên tivi xin tiền, xin phiếu. “Phải có danh gì với núi sông...” Có điều cái ghế long đanh và như đã nói, bên ngoài còn nhiều ghế khác kém mặt này thì sang mặt nọ, nên có mất, có bỏ đi cũng không thấy “tiếc chết đi được”. Cho nên ông cộng sản phải giữ ghế. Và giữ được vì ý thức kiên trì “Hi sinh đời bố, củng cố đời con”, cái ý thức được đem ra thách đố trong chiến tranh với Âu Mĩ. Giữ được vì trên nền tảng cũ có cả một giai tầng mới, mạnh vì sức cố kết mới của họ, chặt chịa hơn tầng lớp quan quyền xưa. Đông vì cái thẻ đảng viên là phương tiện tiến thân, ở Trung Quốc cũng như Việt Nam, cũ cũng như mới khi đảng viên được khuyến khích làm giàu: Có tiền mua tiên cũng được, nhưng có tiền lại có quyền thì “mua” tiên khỏi tốn còn để dành được tiền nữa. Ông Phó Viện trưởng Viện Khoa học xã hội Thành phố Hồ Chí Minh, con một ông Quyền Trưởng ban Tổ chức Đảng (hãy nhớ Lê Đức Thọ), năm 1992 (?) đã được tờ Far Eastern Economic Review phong danh hiệu triệu phú đôla! Họ mạnh, không cần nhắc câu của Louis XV:”Après Moi, Le Déluge” (Sau Ta là Hồng thuỷ), vì không còn lực lượng phản kháng nào có thể thay thế, dù là với tình trạng xã hội bị chê trách như hiện nay. Đông Âu dễ tan rã không phải chỉ vì chống Nga, mà vì dưới đảng Cộng sản còn có cả một nền tảng cố kết xưa cũ: Ba Lan với khối dân Công Giáo, Tiệp Khắc là nước kĩ nghệ hoá cao ở Trung Âu trước Thế chiến II... Trong khi đó thì ở Nga của Yeltsin nông dân không chịu bỏ hợp tác xã, chịu bằng lòng với cảnh nghèo mà yên khiến cho một nước đất mênh mông lại phải thiếu lương thực! Chính quá khứ mà người cộng sản ngày trước đòi thay đổi lại là chỗ dựa vững chắc cho chế độ ngày nay trường tồn. Khẩu hiệu “giữ gìn truyền thống dân tộc” đã gây nên những cuộc biểu tình trước 1975 ở Miền Nam, nay trong vòng tay của Đảng cũng góp phần vào công cuộc chống diễn biến hoà bình. Quá khứ đó, nay cũng là chất men kết hợp hai nước Trung Hoa và Việt Nam trong khủng hoảng mới. Kết hợp theo trình tự mâu thuẫn môi răng che nhau, cắn nhau.

Làm cách nào Việt Nam đi con đường riêng của mình? Thực ra đường hướng lịch sử nào cũng là dấu hiệu của một vết mòn và của một sự phá vỡ. Ông Võ Văn Kiệt sau 1975 thấy tầng lớp thanh niên Miền Nam nồng nhiệt theo lời hô hào của mình đi thanh niên xung phong phá rừng, đào sông, làm nhiệm vụ quốc tế ở Kampuchia... (mà không thấy sự thật, ẩn ức bên trong của các hành động đó) liền hứng khởi nói đến một Thế hệ thứ tư của thanh niên Việt Nam. Thế hệ thứ nhất là của những người làm Cách mạng tháng Tám, Thế hệ thứ hai của những người chống Pháp, Thế hệ thứ ba của những người chống Mĩ. Hào hứng cao ngất trời khiến người ta quên tính chất tiêu cực nằm ngay bên trong của chiến thắng, quên căn bản của lí thuyết sinh động: huỷ thể của huỷ thể... Trong sự say-máu-ngà của chiến tranh người ta tự tha thứ, tự bào chữa cho bất cứ hành động tàn bạo nào của mình căn cứ trên một “chân lí” rất đơn giản: Tranh đấu cho nền độc lập, cho lí tưởng vì nhân loại thì làm bất cứ điều gì cũng là phải. Và lập ra lí thuyết biện minh: bản chất và hiện tượng. Đã có chính nghĩa (bản chất tốt) thì có quyền làm bất cứ việc gì, không nệ thói lặt vặt thường tình. Có muôn vàn cách biện minh bằng tuyên truyền, bằng quyền lực: Đánh mìn ở bến Bạch Đằng, có vài người dân dạo mát chết trong ấy thì tính gộp chung với bọn Mĩ, (công chức, thương gia) Nguÿ đang ăn nhậu trên Nhà hàng nổi Mĩ Cảnh cho thành tích được nâng cao; tiêu diệt dân thường, đàn bà con nít Thượng ở Dak Son (Phước Long cuối 1967) chỉ là một vụ phá ấp Đời mới; giết dân Huế nếu không lờ, chối thì coi đó là tiêu diệt kẻ thù của Tổ quốc ở tận hang ổ... Thật ra, đóù không phải là những hành vi không kiểm soát được của tình thế, ở chiến trường. Người ta đã cho học tập nhiều trước khi ra quân, có dùng dằng không ra tay thì như cô biệt động Đà Nẵng, sợ ném lựu đạn vào mục tiêu làm chết nhiều người vô tội chung quanh, liền bị kiểm thảo gắt gao phát khóc vì “thói tiểu tư sản” (may không bị kết tội phản động!) Kẻ điều hành không trực tiếp thấy máu, thấy có cách biệt trách nhiệm nên dạn miệng, dạn ý – giống như anh cán bộ VM 1945 chĩa khẩu súng lục vào cấp dưới bắt cầm dao đâm tên Việt gian! Chính sách, chủ trương vốn ban đầu chỉ là giấy tờ nhưng hiệu quả giết người còn nhiều hơn. Những sự kiện đó sao không ảnh hưởng gián tiếp đến người lính Mĩ: “Những tên gooks, slants, dinks đó giết nhau như ngoé thì việc gì phải tôn trọng chúng?” Nhưng đó là lí luận “đánh đồng bản chất”, người ta không chịu đâu!

R.A. Faulk, Giáo sư Luật của Đại học Princeton, cho rằng khủng bố là điều cần thiết có thể biện minh được trong một cuộc nổi dậy ở Thế giới thứ Ba, nhưng tình hình đã không tiến triển giới hạn như lúc khởi đầu của lời biện minh. Sự hiệu quả của khủng bố khiến người ta phát huy thành chiến dịch, nâng cao thành chủ trương, mở rộng tầm mức chém giết không luật lệ. Và thành thói. Thay đổi hiện rõ trong đường lối chính sách và cả trong sinh hoạt thường ngày. Năm 1955, khi tiếp thu Hà Nội, Thế hệ thứ nhất, thứ hai đã cho những công chức ở lại được hưởng lương cũ cao hơn nhiều lần lương của họ - hành động dù là kiểu cách chính trị (lại cũng học của Tàu!) vẫn chứng tỏ được một sự dằn nén, nhưng năm 1975, vào Nam, cả ba Thế hệ xúm lại chửi bới tràn lan, đuổi người lên rừng, ra biển để cướp nhà, lấy của, sử dụng vừa cả những lí tưởng cao đẹp không ngượng miệng lẫn sự đe doạ không che giấu. “Không có chỉ thị, chủ trương tàn sát tù binh”(Bùi Tín, Mây mù thế kỉ, Đa nguyên 1998, t. 107), trong trại cải tạo cũng vang vang lời quản giáo về lượng khoan hồng như trời biển của Bác và Đảng, nhưng ở một trại tù trong rừng, nửa đêm người ta lôi ra điểm danh theo số thứ tự rồi bắn bỏ vài con số lẻ như một trò chơi dỗ yên giấc ngủ, và ở trại khác sát một thị trấn, quản giáo vì sĩ diện với vệ binh đã rút súng lục trút kì hết đạn vào ngực những tên nguỵ ngơ ngơ gần đó – chuyện của thời bình, sau chiến thắng! Qua hai mươi năm chiến tranh, giá trị tinh thần đã bị hạ thấp khi nhân danh chính nghĩa, lí tưởng. Và cái Thế hệ thứ tư đã kể, hình như của Miền Nam hơn là của Miền Bắc – Cũng như cái thế hệ Sinh viên tranh đấu hồi những năm 60 chỉ có thể của VNCH, dù là chống đối nó, ngưỡng vọng về phía khác, nhưng nhất định không phải là của VNDCCH! Một người di cư, khoảng cuối 80 trở về quê cũ Sơn Tây, đã nói một câu làm bật cười: “Bọn Bắc Kì hiếu chiến quá chừng: Đụng xe đạp ngoài đường, thay vì xin lỗi hay bắt tay cười xoà, đằng này nhảy xuống đất là xắên tay áo quại nhau ngay!” John Fraser cuối năm 1978 (The Chinese..., ttr. 152-159) thấy thanh niên Miền Bắc không làm gì cả, mọi việc đồng áng đều dồn về tay đàn bà, như ở một hợp tác xã, trong khi phụ nữ khuân đá mở rộng đất canh tác thì đám đàn ông ngồi đánh bài, hút thuốc và chọc gái, chắc từ tình hình Ba đảm đang được ca tụng hồi chiến tranh. Cũng vào thời kì đó, báo Nhân dân bắt đầu đăng những chuyện “tiêu cực” như ăn cắp than của nhà nước trên sông nước đầy tính cách hấp dẫn như chuyện lấy hàng Mĩ trên xa lộ Biên Hoà trước kia. Và sang thập niên sau, dân Sài Gòn được mua rẻ từ Miền Bắc những cỗ máy Liên Xô phế thải chỉ vì thiếu một cơ phận nào đó, chẳng biết đã nằm ở chợ trời nào – kết quả là vụ cháy kho hàng ở Hải Phòng, hẳn để phi tang!

Vì thế trong tiến trình đổi thay thế hệ mấy mươi năm qua, người Việt đã suy sụp lần mà không tự biết, lại nghe theo lời lãnh tụ phát huy tính bốc phét to rộng hơn. Chiến thắng 1975, về mặt văn hoá, là chiến thắng của lạc hậu, bảo thủ truyền thống. Những người của Thế hệ thứ nhất, như đã nói, xuất thân từ môi trường thuộc địa, không biết gì cả về cách cai trị đất nước, chỉ bắt chước Người bạn lớn, lôi cuốn người của Thế hệ thứ hai xoá mất ý thức phản kháng cá nhân ít nhiều gì cũng đã thâm nhiễm trong thời Pháp thuộc. Với hình thức tổ chức đàn áp mới, chặt chẽ hơn thời cũ, sự cai trị trên một tầng lớp dân chúng quen phục tùng chính quyền nội địa, đã tiến hành tương đối dễ dàng. Cũng ông Trần Độ đã ngạc nhiên khi với y quan mới, trở về thăm một cơ sở quần chúng cũ, thấy người ta khúm núm, e dè, khác hẳn với tính thân mật bao dung trước kia. Ngay cả những người có chức quyền cũng giữ thái độ “mũ ni che tai” để khỏi động đến bản thân mình, khi thấy là chuyện của một tập nhóm khác, nhất là khi nó cao hơn mình. Mọi việc đã có Đảng lo – Đảng nghĩa là Các anh lớn, Bộ chính trị. Tính chất lương tri, ý thức đạo đức xã hội, quan niệm sơ đẳng về pháp lí đã bị lấp chìm sau quyền lực to lớn của Đảng, vương triều Việt Nam mới với tính chất maoít tự nguyện. Một ông Tổng giám đốc Công an ở Sài Gòn có sai bộ hạ thắt cổ người vì theo lệnh trên thì cũng sợ dư luận, sợ báo chí nên dằn đá dưới sông giấu tang tích chứ không dám hiên ngang hiếp dâm rồi đập đầu “gái” của Tổng thống VNCH bỏ thây ở Bà Quẹo – mà lớn nhỏ người ta chỉ xầm xì – rồi tiếp theo cho người lên tận “phố núi cao, phố núi mù sương” Pleiku giết tuyệt tang tích như ông Bộ trưởng Công an Trần Quốc Hoàn ở Hà Nội đã làm cho Bác Mến yêu vô vàn và Đảng Vinh quang. Còn ở hệ thống hành chính cơ sở thì uỷ ban xã và tầng lớp lãnh đạo hợp tác xã (chưa dám đến Công xã như của Mao) đã thay thế các ông làng nắm linh hồn thể xác dân chúng hiệu quả hơn trước kia: Đám đàn ông nhởn nhơ trà thuốc mà J. Fraser nhìn thấy hẳn là các quan viên mới của thời xã hội chủ nghĩa.

Những người lãnh đạo trong một đất nước như thế không thể ngạc nhiên như J. Fraser, vốn quen với sự nghèo đói ở Ấn Độ, Trung Hoa, sau hai tuần thăm Miền Bắc Việt Nam, trải qua bốn tỉnh, đã nói đến “một sự ngạc nhiên đến sửng sốt”. Thế hệ thứ ba theo ý ông Võ Văn Kiệt, trước mắt J. Fraser chỉ gồm một mớ bộ đội phục viên chán nản với đời sống thôn quê, không buồn cất nhắc tay chân, ở một công xưởng ngoại quốc thì không chịu làm việc, làm sai bị chỉ trích thì phá hoại, chỉ lo chọc gái, đánh đàn bà nếu không được thoả mãn trong khi đám phụ nữ yếu ớt lại chịu khó làm việc, chịu nghe sửa sai. Cho nên không lấy làm lạ với Thế hệ ấy sau 1975 vào Nam, kèn cựa, lấn lướt chiếm đoạt khiến đám dân địa phương Việt, thiểu số phải bỏ đi. (Y như dân Khmer ở các thế kỉ trước, có điều khác là lần này xảy ra với dân Việt!) J. Fraser đem đối chiếu lại với những suy nghĩ mang tính “chính thống bình thường” của thế hệ ông: thế hệ chống Mĩ. Lúc đó ông không lưu ý đến các dấu hiệu đàn áp cùng tiến trình của một chế độ tàn bạo kinh khiếp, mà giá như ông có biết rồi viết rằng người Cộng sản Việt Nam là những kẻ khủng bố, những tên nói láo không biết ngượng thì ông sẽ bị dán nhãn hiệu là tay sai CIA! Nhưng bây giờ đến thăm Miền Nam, ông mới thấy dân chúng ở đây đang chịu một chế độ xấu xa hơn bất cứ thời gian nào dưới những chính quyền bù nhìn của Mĩ, và sự thật đó có thể nhận ra với bất cứ ai có con mắt và lỗ tai lương thiện. Như nhóm báo chí tả phái của Pháp từng ủng hộ Miền Bắc chống đối chính quyền Nguÿ, và “kinh hoàng” khi trở lại thấy Miền Nam năm 1979. Nhưng Frazer còn có nhận xét đáng chú ý hơn, là không nên cho rằng người Cộng sản đã đối xử với dân Nam tệ hơn dân Bắc. Vấn đề Miền Nam trở nên gay gắt hơn dưới mắt người quan sát chỉ vì các lãnh tụ đã chưa kịp đưa Miền Nam vào tròng như Miền Bắc đó thôi. Ai cũng giống ai thì không thể nảy ra sự so sánh.

Một điều nổi bật sau 1975 là các lãnh tụ hay nói đến tàn tích của chế độ văn hoá Mĩ xâm nhập vào Miền Nam, một hiện tượng phải được ưu tiên trừ khử. Từ điểm xuất phát 1945, dân Việt đã bị chia làm hai vùng ảnh hưởng văn hoá. Người dân dưới quyền của chính phủ VNDCCH, càng lúc càng cởi bỏ những ảnh hưởng của thế giới Tây Phương để trở về với khung trời Trung Hoa được cái mới maoít hào nhoáng gây hấp dẫn hơn, trong lúc tính truyền thống rêu rao làm không ngượng ngùng khi phải bắt chước, và tính hiệu quả càng làm tăng niềm tự tín. Vẫn nắm trong tay vũ khí tối tân đấy, vẫn múa được khúc balê Hồ Thiên nga đấy, vẫn trượt nước trên hồ Tây đấy... nhưng cả tâm hồn được nhào nặn trong khung cảnh cực quyền phương Đông với dạng hình tân tiến khiến tạo nên hai hạng người rất đối nghịch: Một, ngây thơ khờ khạo trong đời sống thường, trong lí tưởng còn không thì cam tâm nín nhịn, than vãn riêng tư (để có thể sống được) và một hung dữ, tàn bạo ranh ma theo những điều kiện cần có của cuộc sống-còn khắc nghiệt, rất ít kẽ hở, cuộc sống được che giấu tận tình – và hiệu quả, bởi tầng lớp thư lại truyền thông, văn nghệ lúc nào cũng vang vang lời ca tụng thánh đức an dân mới. Và lời xưng tụng đã vọng đến tầng lớp dân chúng thứ hai thuộc vùng Pháp và VNCH, vốn cũng có căn bản chờ đón sẵn.

Tuy nhiên ở lớp người này, cuộc sống hồi tưởng hướng vọng đó vẫn hàng ngày bị lôi cuốn bằng thực tế phải va chạm, phải đối phó, bị đòi hỏi phải hoà nhập vớùi nó. Nghĩa là dù muốn dù không cũng phải đổi khác. Theo một thế giới khác, để rồi vào một lúc giật mình tỉnh thức, người hồi cố thấy nó có ưu điểm hơn thế giới “truyền thống” được ca tụng, như khi ông Nguyễn Văn Trấn so sánh chế độ báo chí của thời Pháp thuộc và thời nay vậy. Hai mươi năm VNCH đã chận Việt Nam đắm sâu vào con đường cộng sản maoít mù mịt, lạc hậu trong khung trời xã hội chủ nghĩa nhưng vì là kẻ chiến bại nên không còn tiếng nói tranh chấp. Người dân thì không cần lí luận dài dòng, người dân không có quyền to tiếng, họ chỉ kinh hoàng khi thấy những điều họ sống rất bình thường bỗng dưng trở thành nguồn cơn của tội ác xấu xa vô vàn, có cơ nguy đến sinh mệnh: tàn tích phong kiến, của thực dân đế quốc, của Mĩ Nguỵ... vì bản thân họ cũng chỉ là tay sai bán nước, là kẻ tham bơ thừa sữa cặn. Khi không còn cơ hội đào thoát, người dân đành ở lại nhưng lại làm nền tảng quần chúng cho những phản kháng len lỏi được vào những sơ hở của thời mới như chuyện chống chủ nghĩa lí lịch, một điều không thể nào mơ tưởng ở Miền Bắc. Hơn ai hết, các lãnh tụ Cộng sản đã thấy rõ sự cách biệt ấy có nguy cơ đe doạ quyền bính của mình nên nghĩ đến chuyện diệt trừ ngay từ lúc đầu. Thế là thầy trò đem nhau ra sân trường, tổ dân phố đem nhau ra đường cái đốt sách, không nệ tai tiếng về chuyện ông Tần Thuỷ Hoàng ở xứ mọi rợ nào đấy. Thế là ở thôn quê có tổ hợp tác, hợp tác xã để người lao động chính mạnh khoẻ vẫn không đủ ăn vì chỉ được chia phần công điểm sau khi ban lãnh đạo tính trừ thuế má, dành phần ủng hộ, chiêu đãi, liên hoan trăm thứ bà dằn... Ông chủ tịch xã nắm quyền cắt hộ khẩu (nghĩa là cho phép di chuyển) trở thành người có quyền phân phối, đào tạo nhân tài trong nước: “Nhà anh có người học Đại học rồi, thôi để dành cho nhà khác, anh ở lại làm ruộng!” – hay làm gì khác ông không cần biết. Thế là ở thành phố có công an khu vực biết con gà vàng nhà mình có mấy cái lông trắng, cùng với họp hành, học tập xoá tàn tích Mĩ Nguỵ, với sổ gia đình, sổ thực phẩm để từ hai giờ sáng sắp hàng chờ mua miếng thịt mà đến lượt mình thì vừa hết! Cán bộ mới mang niềm tin tông đồ lẫn lộn với sự vênh vang ơn giải phóng, tha hồ nghênh ngang tự đắc. Ông chủ tịch xã sai người ra cắt dây điện đường về thắp sáng khu vực làm lễ kỉ niệm, sừng sộ với tay chân đang rụt rè:”Bộ tao lấy về thắp nhà từ đường tao đó hả?” Nước ngọt từ nhà máy Chương Dương đưa thẳng lên kho Thủ Đức mươi cây số rồi mới chở lộn về Sài Gòn phân phối lại cho quán ăn uống bên cạnh nơi sản xuất, có ai phàn nàn “làm ăn kinh tế kiểu gì lạ vậy?” thì vênh mặt: “Ấy thế mà chúng tôi thắng Mĩ đấy!”

Thế hệ thứ ba, thứ tư đã học tập thật nhuần nhuyễn bài học xã hội chủ nghĩa lọc qua Trung Hoa mới, khư khư sách thánh hiền giản lược, không biết rằng ở đấy thời đại Mao đã tàn với Bọn Tứ nhân bang bị đem xử tội và Đặng Tiểu Bình đã lên. Chiến tranh Biên giới 1979 càng làm cách biệât nhau hơn để Việt Nam chỉ giữ lại những gì đã học được từ thập niên 50, muộn màng như sĩ tử thế kỉ XIX chỉ học sách Đường Tống để đi thi, làm quan. Nhưng cũng như trong quá khứ, sự vặn vẹo đường lối lịch sử lại đến từ phương Nam.

Dù có hung hăng cho mấy thì sự tiếp nhận trong khoảnh khắc một số dân gần bằng với số dân đã thuần phục của mình cũng làm cho niềm lo lắng của Đảng trở thành sự thật. Thời đại trì níu của Đảng “tiền phong” đã bắt đầu. Thật khó tin được một Miền Nam nghèo đói vì bị Mĩ Nguỵ bóc lột khi, từ anh bảo vệ hồi kết về làng đến ông cán bộ thăm thân nhân di cư, lại cố công đèo thêm chục chén Mông Cái để làm quà, và chưng hửng! Cho nên lại cũng J. Fraser thấy đường ranh giới Bắc Nam lúc đó vẫn còn được kiểm soát chặt chẽ chứ không phải như người ta tưởng vòng tay lớn đã nối liền sau khi thống nhất. Có điều đáng ngạc nhiên là cán bộ trung ương lúc đầu vẫn sợ sệt khi vào Sài Gòn – dưới quyền của Chính phủ Cộng hoà Miền Nam Việt Nam, dù ông Thủ tướng Huỳnh Tấn Phát mặt mày dáo dác như lời thân nhân kể lại. Làm dữ nhưng vẫn sợ, không phải sợ chính quyền nguỵ mà sợ dân chúng nguỵ, chưa phải là nhân dân của mình. Và việc đầu tiên là thanh lọc nội bộ: Đám đảng viên Miền Nam lãnh thẻ Đảng gian khổ trong chiến tranh được mời ngồi lại trà nước trong khung cảnh lặng lẽ trang nghiêm thấp thoáng bóng các nữ đồng chí phục vụ qua lại, để phản tỉnh những lúc yếu lòng, mất tính trung kiên chịu đầu hàng địch, phản bội nhân dân. Rủi ro cho anh nào nằm ở Địa ngục trần gian Côn Đảo mà lại ra chào cờ Ba sọc – và thành thật thú nhận tội lỗi! Bởi vì không phải có tội như thế mà có người không thoát. Người ta chỉ cần bớt số đông để đặt tay chân tin cẩn từ Trung ương vào thôi. Trường hợp Nguyễn Hà Phan lên đến chức Uỷ viên Bộ Chính trị rồi mới bị phát giác về tội hợp tác với Nguỵ, hẳn là một trường hợp lọt lưới cố ý đểâ giành sự bảo đảm phục vụ tin cẩn hơn – cho đến khi không còn cần thiết nữa (1996). Như thế đám cán bộ Miền Nam mất tay chân, tuy có bất mãn nhưng lo sợ cho an nguy của mình chỉ đành ngậm miệng để giữ lấy địa vị, hay có cơ hội thì đào thoát như Trương Như Tảng nếu không hờn dỗi như Dương Quỳnh Hoa. Lẽ tất nhiên cũng có những phản ứng lặt vặt, theo kiểu ranh vặt: Anh công chức quèn từ Trung ương điều động vào Quê hương Đồng khởi Bến Tre không được giao phó công tác, phải lêu bêu cho đến khi chuyển qua tỉnh khác!

Thanh lọc số đông bằng cách dẫn dụ quân nhân viên chức nguỵ “đi học tập”, từng đợt từng đợt vét cạn láng theo một cách lừa phỉnh lạ lùng không tưởng tượng nổi đối với dân Miền Nam, như đã nói, vốn quen với một chừng mực cung cách xử trí theo pháp lí của một chính quyền chứ không phải theo cách trị nước kiểu Đông Chu liệt quốc, Chiến quốc và anh chị Thiên Địa Hội, điển hình là vụ buôn người cho sóng biển, chưa từng thấy ở một tầng lớp lãnh đạo quốc gia nào. Thanh lọc số đông làm yếu sức phản kháng bằng chương trình Khu kinh tế mới mà các phóng viên tả phái Pháp đã gọi là “trại tập trung Goulag khổng lồ” vì nơi ấy có đám tư sản Hoa Việt mất nhà cửa, có gia đình nguỵ bị ép buộc hay dẫn dụ: ”Đăng kí đi kinh tế mới thì chồng con mau về!” – một lời hứa lợi dụng quyền lực, xấu mà thắng thiện (tình gia đình, vợ chồng), lời hứa miễn cho được việc, coi sinh mạng người như sợi lông hồng, nhẹ tênh. Thanh lọc bằng cách chính thức bán vé đi biển, sĩ diện gọi là “bán chính thức”, tưởng lọc được đám người Hoa nội thù, giành lại quyền kinh tế, thoả mãn niềm kiêu căng dân tộc, không ngờ loại luôn cả đám tư sản Việt nhỏ bé khiến cho sau khi chính quyền ê mặt với bên ngoài, chấm dứt bán vé thì các “nạn kiều” còn lại được đà tung hoành dữ hơn trước vì đối thủ người Việt không còn nữa và vì có độc quyền liên lạc không chính thức với bên ngoài: Chợ Lớn dưới chế độ XHCN vẫn có Hồng Kông nằm “bên hông” và nay lại thêm Singapour, Đài Loan. Bán chính thức chấm dứt nhưng đã mở đường cho đợt chínhthức-đi-chui ồ ạt, làm giàu cho du kích công an lớn nhỏ để lọt vài lần lấy tiền, bắt một lần lấy công tác mà vụ xử tử Đại tá Mười Vân của tỉnh Đồng Nai chỉ là làm rửa mặt chính quyền, nhân tiện dằn mặt kẻ nào muốn cát cứ.

Người dân bị coi mất phẩm giá làm người mà không còn sức phản kháng, đành chỉ dồn sức để chạy, bị bắt như bắt cóc bỏ dĩa, ăn thịt nhau mà chạy, còn Đảng trên cao không ngăn chận nổi thì coi như một tình trạng tự thanh lọc của nguỵ, lỗi của bọn Việt gian bán nước không chịu hối cải – “giữ người ở lại chứ không ai giữ được người (muốn) đi”, theo kiểu nói đằm thắm tinh thần dân tộc, hay “Họ đi vì chính phủ không thể cung cấp cho họ mỗi sáng một li cà phê sữa” theo lời ông Bộ trưởng Ngoại giao Nguyễn Cơ Thạch trong cố gắng bảo vệ Đảng Vinh quang. Dù sao thì đó cũng là một cách “xuất khẩu nghèo đói” (Lí Quang Diệu?) mà lại còn thấy đôla gởi về nữa. Chính thức, đúng là chính thức cũng có xuất khẩu nghèo đói bằng chương trình “lao động hợp tác XHCN” dù có khi là gởi qua Irak để chính phủ lấy đến 60 – 70% lương, để người nữ công nhân có bị con cháu Saddam Hussein hiếp mà phản kháng thì được trả lời: ”Nước chúng mày nợ nước tao” (nghĩa là mày phải trả nợ cho tao!)

Dù sao thì không thể thanh lọc hết gần ba chục triệu người. Vả lại lúc đầu thiếu người, chưa biết việc thì phải khôn khéo sử dụng chúng, khi học được việc thì đuổi ra cũng không muộn. Quần chúng vốn đầy lòng yêu nước có thể cải tạo lần lần và sẽ nhận ra chân lí (xã hội chủ nghĩa). Vì thế sau vài năm, ông Ngô Công Đức có thểâ tự đình bản tờ Tin sáng để đi đánh tơnít, uống bia, vỗ đít gái, vì báo đã “hoàn thành nhiệm vụ chính trị” – một lối nói ngọt ngào đểu giả mà dù suốt đời sinh hoạt trong chính trường Miền Nam, ông cựu dân biểu đối lập, cháu Giám mục Nguyễn Văn Bình, cũng không thể nào học được. Nhưng dùng người sao lại không luỵ vì người, dù đây là tay sai? Những người thảo kế hoạch trong trướng các ông bà... uỷ cũng chỉ là một thứ thư lại nhưng là thư lại không-phải-xã-hội-chủ-nghĩa. Kinh doanh tận Lào cho tỉnh uỷ Minh Hải (Cà Mau - Bạc Liêu) là cựu dân biểu Dương Văn Ba. Dưới trướng của Bà Ba Thi với kế hoạch tiếp tế thực phẩm cho dân Sài Gòn suôn sẻ mà còn có lời, là cả một bầy nguỵ cũ, cách làm việc khiến bà chủ suýt bị khai trừ khỏi Đảng nếâu không nhờ những biến động bên ngoài đến kịp lúc chặn những bàn tay khư khư thủ cựu. Và thế là Sài Gòn XHCN chắc chắn không có ai đi Nam Tư học trị nước vẫn bị xem chừng như một thứù Nam Tư, theo thói quen tụng kinh sách Xét lại. Vả lại, dân chúng Miền Nam, đặc biệt dân Nam Bộ không có thói quen sợ quyền bính nhiều nên họ có thể kêu Thằng Ba, Thằng Tư giống như lúc ông Uỷ viên trung ương Đảng còn chui rúc trong hầm bí mật sau nhà họ, không như quần chúng e dè sợ sệt của Trần Độ lúc ông này vinh quy. Vì thế mới có ông già nông dân nghênh ngang đòi thà đốt ruộng mía chứ không bán cho cán bộ thu mua (rẻ). Và vì thế mới có anh cựu du kích xướng suất nông dân Nam Bộ lên tận Sài Gòn đòi lại ruộng đất, thực hiện cuộc cách mạng không có tên nhưng kết quả to rộng, không như năm nào ông Bí thư Vĩnh Phú mon men làm trong khung cảnh mê đắm lí tưởng maoít nồng nhiệt của ông Tổng Bí thư Trường Chinh. Phải muộn đến hơn hai mươi năm ông này mới thấy một chân lí khác. Ở Thành phố Hồ Chí Minh – Sài Gòn.

Chứng cớ nói ra là từ ông Trần Độ. Rốt lại thì những cải cách ở Miền Nam đã thắng thế. Ông Trần Độ cho biết Bí thư Thành uỷ Nguyễn Văn Linh sau khi “xé rào” đã đưa Lê Duẩn, Trường Chinh, Phạm Văn Đồng đi thăm Thành phố Hồ Chí Minh để thuyết phục các ông này Đổi mới – tuy chỉ là làm mới cái cũ đã bị băm xoá. Rồi với ông Tổng bí thư Nguyễn Văn Linh thì Đổi mới ra đến Thủ đô tuy còn chật vật. Hà Nội đã quên mất vai trò thủ phủ Đông Dương trong một thời gian, nay gượng gạo đứng dậy. Một hướng Bắc tiến của văn hoá Tây Phương tư bản lần này nối lại hướng Bắc tiến xưa cũ của Chàm vốn đã không đủ sức lấn át hệ thống phụ hệ Trung Hoa vững vàng, nhưng giả như là thắng thế hệ thống trần tục bằng sự bồi đắp một hệ thống mẫu hệ ảo, hệ thống Mẫu với các Bà, các Cô trong điệân phủ. Lần Bắc tiến này cũng chịu chung hệ luỵ vì một sức nặng Trung Hoa khó vượt qua.

Đã nói, sự suy sụp của chủ nghĩa cộng sản ở Tổ quốc lớn cùng các chư hầu Đông Âu khiếân cho hai nước Trung Việt phải xích lại gần nhau. Và đối với Việt Nam thì dù không công nhận thành văn, bây giờ Trung Hoa trở thành Tổ quốc lớn XHCN. Cộng với danh hiệu Thiên triều lớn.

Đã không còn sự theo đuôi mù quáng nữa. Các lãnh tụ Việt Nam dù không chịu nghe theo lời các anh lớn, tuy phải vay mượn lung tung không cần tính trả nợ nhưng rốt lại đã chiến thắng, trở nên kiêu ngạo tột bực, và đó cũng là một nguyên nhân gây nên cuộc chiến Đông Dương lần thứ ba (1978-79). Tuy nhiên sự giận dỗi không dài lâu và ngay cả những ngày ngún nguẩy, quá khứ maoít vẫn còn đè nặng và đường lối Trung Hoa vẫn còn được nghe theo sát, trong đó có tính toán cho sự trường tồn. Tình thế mới do đó không cắt đứt liên hệ cũ. Đã hết thời kì “học tập Đại Trại” của Mao (1964) để hướng về Liên Xô nhưng giá như không có cuộc khủng hoảng ở Liên Xô Đông Âu thì cuộc nổi dậy của nông dân Nam Bộ hẳn đã bị dẹp tan. Không thể trở về đường lối cũ thì mượn đường lối mới – cũng của ông bạn / kẻ thù: Trung Quốc đã giao ruộng cho hộ nông dân từ 1979, để cải cách lan rộng từ 1982 và hoàn thành năm 1985. Thế mà tầng lớp lãnh đạo Trung Quốc vẫn nhấn mạnh đến “kinh tế tập thể” cho nên dân chúng vẫn không làm chủ được ruộng đất và do đó ở Việt Nam, Quốc hội không chịu cho nông dân có quyền hơn 20 năm trên mảnh đất họ cày cấy. Khẩu hiệu “dân chủ tập trung”, “tập thể lãnh đạo” vẫn nghe thường xuyên ở Việt Nam. Đảng Cộng sản giữõ chắc chính quyền và cẩn thận nhắc nhở điều ghi vào hiến pháp ấy, tuy vẫn quên những điều khác cũng có ghi vào hiến pháp. Trên các tuyên bố của các lãnh tụ, trong những bài xã luận của báo Đảng, ta nghe như nhắc lại bằng tiếng Việt về Bốn nguyên tắc hướng dẫn của Đặng Tiểu Bình nêu ra trước hội nghị các lí thuyết gia của Đảng ngày 30-3-1979 (Colin Mackerras & al. China since 1978, St. Martin’s Press 1994, tr. 21):

1. Đi theo con đường xã hội chủ nghĩa;
2. Giương cao nguyên tắc độc tài giai cấp;
3. Giương cao sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản;
4. Giương cao chủ nghĩa Mácxít Lêninít và Tư tưởng Mao Trạch Đông. Tất nhiên vì là Việt Nam sau vụ ủng oẳng 1979 nên Tư tưởng Mao Trạch Đông phải được thay bằng Tư tưởng Hồ Chí Minh. Chỉ tiếc rằng tư tưởng Mao dù có hơi lộn xộn nhưng vẫn là những luận thuyết, còn ông Hồ thì “không có gì” cả, như trong chuyện tiếu lâm “Làm theo lời Bác dạy”. Ông Lê Duẩn (hay ông Võ Nguyên Giáp, Phạm Văn Đồng gì đấy tuỳ theo mắm-muối từ người kể chuyện), ông Lê Duẩn nằm mơ thấy “Bác” hiện về hỏi: “Thế nào, các Chú đã làm được những gì theo lời Bác dặn?” – “Trình Bác, tình hình khó khăn lắm, chúng tôi chỉ mới làm được đến một phần ba lời Bác thôi.” – “ Ừ thế là tốt rồi, cứ báo cáo Bác rõ xem đã thực hiện được những gì nào!” – “Trình Bác, lời Bác dặn Không có gì quý hơn độc lập tự do, chúng tôi chỉ mới thực hiện được Không có gì...” Hệ thống phát triển liên hoàn V.A.C. (vườn – ao – chuồng) ở nông thôn có lúc được tán dương là sáng kiến của Bác, chủ trương của Đảng và được cả ông Việt kiều Bác sĩ Trần Văn Hà phụ hoạ đọc tham luận ở một hội nghị quốc tế (Guinée Bissau, 7-1983) với chứùng dẫn thống kê, đồ bản, triển vọng... và ngôn từ bác học, nhưng rốt lại chỉ là tán từ bóng vẽ, tan sớm chỉ vì lấy một khuôn mẫu của nghèo đói làm cùng đích cho phát triển, từ Miền Bắc lan được vào căn cứ cũ Liên khu V là tan biến. Không còn dấu tích như lí thuyết “nhân dân làm chủ tập thể”.
Chút giận dỗi 1979 chặn một hướng tiến, mở đường cho Đổi mới nhưng cũng không được dài lâu vì sự an nguy của chế độ: Cuối thập niên 80 là đã thấy sự siết lại về tư tưởng, chỉ để cho kinh tế “bung ra” vuốt ve dân chúng. Trung Quốc thấy thế là có một cơ hội vét tiền phương Nam, liền tuôn hàng thứ phẩm của các tỉnh nghèo khó nội địa tây nam vào tận Sài Gòn qua một hệ thống cửu vạn đầy sức lực như dân công trước kia, lần này linh động, quyền biến hơn vì được làm chủ thật sự. Nhưng đó cũng là một hình thức hối lộ thành công của Việt Nam vì đã làm mất hẳn những trận pháo bắn qua có lúc đến tận tỉnh lị Hà Tuyên. Năm 1989, tính ra việc buôn bán qua sông Bắc Luân giữa Đông Hưng và Mông Cái đã lên đến 5 000 đôla/ngày! (Colin Mackeras & al. China.., tr. 231.) Dân giàu mở đường giao thiệp bằng trận bóng bàn, dân nghèo nói đến cơm gạo, xe đạp (Phượng hoàng), lê táo... Y như ngày xưa Lê Hoàn và Tống buôn bán ở châu Khâm, châu Liêm. Thế là các lãnh tụ đi thăm nhau: Tổng bí thư Đỗ Mười, Thủ tướng Võ Văn Kiệt thăm Trung Quốc 11- 1991,Tổng bí thư Lê Khả Phiêu 1999, Thủ tướng Lí Bằng sang Việt Nam... Và các văn nghệ sĩ được mời, có khi lời mời chỉ là từ một tỉnh Trung Quốc, nhưng lúc về vẫn có những bài xưng tụng thắm thiết thật tự nhiên: Con đường Trung Hoa vẫn là lối mòn dễ chịu bởi vì trà nước hẳn là dễ gây hàn huyên hơn Coca hay cà phê đắng nghét, nhạt phếch.
Và mâu thuẫn giằng co lộ ra. Học tập tư tưởng thì đi – hay ngồi nhà đọc Trung Quốc. Kinh doanh buôn bán thì sang phía tư bản: Một bọn “đánh thuê” cũ nhân có ưu thế đã đòi Việt Nam bỏ chữ Nam Triều Tiên khinh miệt để gọi họ là Đại Hàn; Đài Loan giành được nơi mở cơ sở làm ăn dưới tên Khu chế xuất chứ không phải là Đặc khu kinh tế của Đặng Tiểu Bình. Hà Nội đã giành ưu thế giao thiệp với bên ngoài nhờ vị thế chính trị của một thủ đô trong lúc Sài Gòn trở lại vị trí địa phương: Tuy được ra giá vào gặp Bộ trưởng là 2 000 đôla, Thủ tướng 5 000, nhưng hối lộ thẳng còn đỡ tốn hơn là phải qua cầu Sài Gòn. Và mâu thuẫn xuất hiện ở nơi nghèo đói cùng cực thì dễ trở thành lớn mạnh. Ma tuý, sân gôn Đại Hàn, Thuỷ cung Thăng Long là cơ hội ngàn năm một thuở cho các viên chức ba cọc ba đồng mới hôm qua còn trong sạch vì không có gì để “ăn”. Nông dân Thái Bình nhờ bị động đến hạt cơm cuối cùng mà thấy hé mở đường lối phản kháng. Những viên chức Đảng, nhà nước về hưu thoát khỏi sự hấp dẫn của quyền lực mới thấy giàu sang nhởn nhơ vây quanh cảnh đói nghèo của mình.** Điều đó hiện rõ trong hoạt cảnh phản kháng không có người trẻ tham dự – những người này còn đủ xung lực để thích ứng với tình thế mới, chưa kể sự cạnh tranh “làm giàu” không luật pháp rõ rệt càng làm họ thấy cơ hội nảy sinh nhiều hơn. Nhưng nói điều đó rồi thì cũng phải đau lòng mà nhận rằng nguyên nhân còn bởi chiều sâu văn hoá của người Việt không nhiều. Cái làng nhàng truyền thống học theo kiểu cù cưa với Trung Quốc khiếân cho người thanh niên Việt dễ bằng lòng với những gì mình có được, chịu đựng hay bằng lòng với một chút “có hơn”, khác với các thanh niên Trung Quốc trong các vụ nổi loạn ở thập niên 70, 80.
Sự hạn chế đó cũng thấy rõ ở lớp người già phản kháng mà chúng ta có thể hiểu khi nhắc lại tình trạng kiến thức, tâm tính của các Thế hệ ở Việt Nam. Họ đã lậm sâu vào chế độ nên không dễ dàng từ bỏ nó. Chủ nghĩa cộng sản đã tạo ra cả một hệ thống chặt chẽ, chỉ có thể lấy hoặc bỏ mà thôi. Vì thế Liên Xô và Đông Âu mới sụp đổ tan tành. Vì thế lúc hưng thịnh nó mới phát sinh những anh hùng đầy ngõ, tạo hào quang mà những người cùng một thời phục vụ khi rời bỏ vẫn hãnh diện về nó. Ông Bùi Tín chỉ kiếm được một lời khen quân đội VNCH trong thành tích ở Hoàng Sa năm 1974. (Nhờ Tàu cứu vãn chút danh dự cho họ!) Còn ông Hoàng Minh Chính thì kiêu kì nhắn nhủ Đoàn Viết Hoạt: “Liệu ở Mĩ ăn nói làm sao để còn mà về!” Ông Trần Độ – không thể nào khác – muốn cứu Đảng, nhưng nghe theo lời ông thì Đảng... tan tành! Điều còn lại khác của ông chỉ là những chỉ trích chứ không phải lí thuyết giải đáp vấn đề, trong đó có nỗi luyến tiếc quá khứ đã không có cách nào trở lại mà không thấy rằng nó còn có thể là vật cản đến tương lai. Ông cũng như những công thần lớn nhỏ khác cùng thời, sở dĩ gây được sự chú ý chỉ vì mọi người đã sống trong một chế độ từng một lúc coi sự phản kháng công khai là không thể nghĩ tới, nay thực sự đã xảy ra. Nhưng mặt khác, ông không thể chối bỏ quá khứ của mình, nghĩa là chối bỏ chế độ ông đã phục vụ. Cho nên hành động của ông và những người tương tự chỉ là một hành động bội phản, dù là có thiện ý. Khai trừ khỏi Đảng là điều hợp lí trong vòng cương toả của chế độ. Ngay cả Bà Dương Thu Hương càng lúc càng liều lĩnh hơn cũng còn là người của Hệ thống. Do đó ta thấy sự khó khăn vô vàn của những “lí thuyết gia” muốn vượt chủ nghĩa xã hội từ trong lòng chế độ đó. Khó khăn nên mới phải tự thổi phồng bằng ngôn từ: “Dắt tay cùng đi dưới tấm bảng chỉ đường của Trí tuệ”. Cộng sản là một heresy, một thứ “chủ nghĩa biệt phái” của nhân loại. Muốn chứng tỏ sự chính danh, họ nghĩ ra một thời cộng sản nguyên thuỷ, không bằng cớ về sự hiện diện của quyền tư hữu để có sự xuyên suốt trong quá khứ. Rồi để giữ vững quyền chính thống của tương lai, họ đẩy tất cả không là “xã hội chủ nghĩa” sang phía tư bản phong kiến gồm chung đủ phần phức tạp của nhân loại to lớn còn lại. Cho nên cái gọi tư bản chủ nghĩa rốt lại vẫn là thành phần nền tảng của nhân loại, ở đó dù sao người ta cũng có nhiều chọn lựa hơn – tốt hay xấu còn là sự chọn lựa tiếp. Đoàn Viết Hoạt, Nguyễn Đan Quế do đó khi nói đến dân chủ không phải làm sự chọn lựa khó khăn, bởi vì lí thuyết, nếu cần định danh, đã có sẵn – cũng như người đảng viên cộng sản trong sự chọn lựa bên trong hệ thống của mình vậy. Cái khác của hai thành phần chống đối hiện nay ở Việt Nam là như thế. Thế mà bây giờ Việt Nam cũng như Trung Quốc còn giương cao lá cờ XHCN, dù hết thời cuồng tín thì vẫn còn thời thực tế “giả như là CS” – giống trước kia công nhân viên chức “giả như làm việc”, nhà nước “giả như trả lương”, và người ta vẫn sống được. Lí thuyết, đường lối thực hiện “giả như là cộng sản” – đã có Trung Quốc nghĩ giùm, các nhà lãnh đạo Việt Nam chỉ cần dòm chừng nhón lấy một ít đem về dùng, có thể quơ một ít khác ngoài vòng vương hoá mới nhưng phải dè dặt liếc mắt cảnh giác với cường quốc đó của thế kỉ XXI. Và có khi sự cảnh giác không biểu hiện bằng tính toán đề phòng mà bằng biện pháp bợ đỡ: Có cả một sự nhốn nháo lạc điệu (đối với thế giới) của các hội đoàn, cơ sở, “nhân dân” xúm lại chửi bới đế quốc (NATO, nhất là Mĩ) đã ngang ngược thả bom Nam Tư, tạo một dịp cho đám thư lại truyền thông, văn nhân trí thức bày tỏ tinh thần cương cường đã vẹt mòn thảm hại vì a dua, khuất phục về phía khác. Như một lúc nào của ngày xưa, rất xa và cũng gần đây.

Ông Trời quá xa, nhưng, cứ hi vọng như thế đi, biết đâu lại chẳng có ngày sụp? 14 Hai 1999 Văn học tháng Tư 1999

* Chiến thắng 1975 càng nâng cao sự quyết tâm bênh vực thuyết vua Hùng (đã bị hạ tuổi xuống nhưng vẫn còn con số 4 000 năm quanh quất đâu đó). Ông Phó viện trưởng Viện Khảo cổ học dẫn thêm ý một học giả ngoại quốc ở Úc, chắc cũng đang choáng váng vì sự kiện 4-75 (tên được phiên âm thành thử không biết rõ thêm), để cho rằng các trống đồng khắp Đông Nam Á có thời được coi là đã đi từ Việt Nam vì giao thương, thì nay lại được chứng dẫn rằng đó là phẩm vật ngoại giao của các vua Hùng! Các vua Hùng xưa hẳn đã ban trống như các vị vua nơi khác ban bảo cái, kiếm gươm... (Chử Văn Tần, Văn hoá Đông Sơn... tr. 36.) Bài Báo cáo đọc tại Hội nghị Khoa học quốc tế về Thời đại đồng thau ở Berlin, ngày 14-1-1978, được in lại năm 2003 chứng tỏ sự tin tưởng thật vững chắc của tác giả không có gì lay chuyển nổi qua thời gian, dù rằng tác giả bảo rằng “cần khiêm tốn”.

Người ta thường vẫn không lưu ý đến ý kiến của người Việt, dù không chuyên môn nhưng phát biểu khá hữu lí. Dịch giả Nhượng Tống Hoàng Phạm Trân (phần đầu Toàn thư của Nxb. Tân Việt) có lẽ là người đầu tiên nêu ý kiến: Ngô Sĩ Liên sở dĩ đem vua Hùng vào sử vì thấy nó giống với sinh hoạt của dòng họ Lê, chủ ông!

** Những người về hưu chậm hơn, trong cuối thế kỉ XX, vì biết phối hợp sự quen biết cũ trong chính quyền với các cá nhân bung ra làm ăn (y như các chính trị gia Mĩ) nên thoát được cảnh bất mãn của đàn anh. Điều đó rõ ràng ở chỗ không thấy ai thay thế / kế tục Trần Độ, Nguyễn Đức Dương...

IX
GIAO TIẾP ĐÔNG TÂY Ở VIỆT NAM

Trong chuyện xưa về ông thầy chùa / thầy pháp Từ Đạo Hạnh, người ta kể rằng ông đánh thua kẻ thù liền tìm đường học nghề ở Tây Thiên / Tây Quốc. Tuy vào thời đó, người ta cũng biết rằng phải đi bằng đường thuỷ, hẳn là xa nhưng vẫn tưởng không xa lắm nên ông lão đưa người chỉ dùng một chiếc thuyền nhỏ là tới nơi. “Tây” với người đương thời là nước Ấn Độ – lại chỉ là Thiên Trúc, một phần của Ấn Độ ngày nay mà thôi. Đồ đệ của Thích Ca học kinh sách nghe nói có Ba nghìn thế giới lại cũng không thể nghĩ rằng thế giới họ đang sống là to rộng dường nào. Chỉ vì người Việt thời xưa biết độc có cái nước Tàu. Cũng đã tiếp xúc với Lào, Chàm, Qua Oa... nhưng đó chỉ là đồ man di mọi rợ. Chỉ có Trung Hoa, Trung Quốc với bậc Thiên tử cao vòi vọi (mà có khi cũng đáng thù ghét) là đáng để biết mà thôi. Cho nên họ không thể hành động như anh chiến sĩ Hồng quân kẻ khẩu hiệu cáo buộc ở Lạng Sơn năm 1979: “Người không động đến ta thì ta không động đến người.” Cái thế ỷ lớn nói ngang với nước nhỏ như thế cũng là chuyện thường tình, nhưng chuyện đời không hẳn lúc nào cũng như vậy. Trong khi xứ nằm-giữatrung-tâm-Trời-Đất chỉ động tới mấy nước nhỏ xung quanh thì ở xa, thật xa phía trời tây, có những nước chỉ rộng bằng một phủ, một huyện của Thiên tử lại chế được thuyền bè, vũ khí tối tân để vượt biển động tới con dân của ông. Và động mạnh để ông không thể bảo vệ nổi chúng, không phải chỉ những sinh vật bên trong biên giới ông mà theo nguyên tắc vương hoá, là cả những kẻ nằm trong tầm tay Thiên mệnh đã trao cho ông, ở những nước phụ dung, phiên thần nữa. Thế là con dân Đại Việt / Việt Nam lại biết thêm một cuộc đảo lộn to lớn sau thiếu chút xíu đầy hai ngàn năm.

Thật ra thì cái học Trung Hoa của người Việt chỉ góp một phần vào việc giữ nước chứ chẳng mang chút sáng tạo nào cho tư tưởng phương Đông – khác với Triều Tiên có hai tư tưởng gia ở thế kỉ XVII đã góp phần vào việc phong phú hoá Khổng giáo. Khi tranh luận về vấn đề “Việt Nam có nền quốc học hay không?” thì những kẻ bênh vực chỉ đáng khen ở tinh thần yêu nước nồng nàn, chứ kẻ phản bác không phải chỉ có ông Phan Khôi của xứ “hay cãi”, mà người giật mình còn có ông Thượng thư Phạm Quỳnh nữa. Đọc bia Văn miếu Huế sở dĩ người ta nhận ra được một số ông tiến sĩ quen thuộc chỉ vì các ông may mắn nằm trong thời đại gần, có sách vở ghi lại nhiều biến động hơn, chứ chẳng phải vì các ông có hành động gì xuất sắc ngoài phận sự của một ông quan. Cho nên, dò theo mấy cái mả đá ở Văn miếu Hà Nội, có người phải tự hỏi: “Thằng cha nào nằm đây?” Các ông còn tên trong lịch sử chỉ vì được nằm theo đá, hèn chi ước mong muôn đời của người ta là “Bia đá đề danh”, chỉ cần có mỗi một cái tên trên đá! Người ta học để mong làm quan, chứ không phải để mong hiểu biết, như Phan Huy Thực đã thú nhận với Minh Mạng là nhân sĩ Bắc Hà chỉ học sách Thánh hiền của thế kỉ XIII là muộn nhất. Kết quả lâu dài là người Pháp đã mỉa mai: “Mỗi người An Nam đều có một ông quan trong bụng.” Và vì ước mong đó nằm sâu trong lục phủ ngũ tạng nên ngày nay, ở tận xứ người, với thân phận thấp kém nhưng đã chịu đựng được sự tạm dung, ông quan đành tạm chuyển hướng bằng lòng lấy tên ông hội trưởng, ông chủ tịch cộng đồng, ông/bà... mà vẫn còn với tất cả những ham muốn nồng nhiệt chốn đình trung xưa kia, đến mức trở thành quá quắt, hỗn hào, thô tục. Trong khi đó, từ đời Đường, người Nhật đã gởi cả những phái đoàn vào lục địa học cho kì hết tinh hoa của nước lớn, lập cả một kinh đô Nara giống như Tràng An, lưu giữ những hiện vật đương thời cho đến ngày nay, trước khi có các khai quật khảo cổ, các học giả phải tìm đến để có vật chứng chính xác của Trung Hoa ngày xưa. Có thể thấy rằng người Nhật đã không sợ mất bản thân khi cố tình học người tận nơi tận chốn, hiểu không phải chỉ ở nghĩa học tận gốc mà còn là đi đến tinh tuý của điều học hỏi trong chừng mực khả năng và phương tiện cho phép.

Hình như Việt Nam không có một vị trí cách biệt với Trung Hoa như vậy để khỏi e dè không sợ đồng hoá. Dù thế nào đi nữa thì kết quả là Việt Nam phải ở mãi trong tình trạng làng nhàng của kiến thức dựng nước. Phật Giáo thì chỉ ôm mãi được một hướng Thiền mà lại đầy tính chất phù thuỷ. Có ai giận ông Nguyễn Tự Cường (Zen in Medieval...) đã chỉ ra những đoạn văn, bài kệ sao chép lại của Trung Hoa rồi cứ cho là của mình, thì cứ nên bấm bụng mà chịu chớ người thường chỉ nhìn vào chuyện kể ở sử sách Việt xưa là thấy các ông sư làm phép đánh nhau, làm mưa làm gió (cụ thể) và sẽ không ngạc nhiên để đòi hỏi các ông phải sáng tạo ra một cái gì. Tất nhiên lại cũng không thể tìm xem các ông tiến sĩ bia đá đề danh có thêm cái danh nào khác hơn không. Dân gian đã thấy rõ điều đó nên vẽ ra các ông Trạng Lợn, Trạng Quỳnh ranh vặt, bông phèng để làm đề tài bỡn cợt sống qua những ngày tháng nhọc nhằn. Còn ông Tiến sĩ (1535) Nguyễn Bỉnh Khiêm chỉ đại diện phái Lão Trang bằng cái danh “sấm Trạng” thôi. Nhưng khi nhận ra khía cạnh Đạo/Thần Giáo tràn ngập trong sinh hoạt Việt, lên đến cả tầng lớp trên như thế, thì không thể bĩu môi bỏ qua hay thối thác biện minh mà phải tìm ra một cách giải thích đứng đắn, đúng với sự thể đã rõ ràng.

Có thể hiểu cốt tính văn hoá, văn minh Đại Việt – Việt Nam là nằm trong sự kết thành mâu thuẫn một bên là giữa vị thế Đông Nam Á mà nó là một thành phần của địa dư và của căn cớ các tập đoàn dân tộc xưa cũ, và bên kia là sự chấp nhận học hỏi cần thiết, trong đó không ngăn được tính chất lấn lướt của yếu tố Trung Hoa, có lúc đã được cụ thể bằng binh lực hay sự đe doạ của binh lực. Sự thể đó giải bày rõ ràng, ngắn gọn trong tiếng gọi thông thường: “Thầy Tàu, Các/Cắc Chú / Chệt”, hay tệ hơn:”Ba Tàu,” nghe như đồng nghĩa với “ba trợn”, “ba que”... Tính chất đối kháng bản xứ / Hán hoá thể hiện trong buổi đầu độc lập khi các triều đại tiên khởi về trốn nấp trong các hang động đá vôi Hoa Lư , và lặp lại lần nữa khi lớp người lật ngược ách Minh thuộc là của một dòng tù trưởng vùng núi Thanh Hoá, đem các thủ lĩnh biên trấn, quân Tam phủ đồng hương cai trị vùng Thăng Long mà dấu vết ẩn nhẫn lộ trong câu: “Thanh cậy thế, Nghệ cậy thần” để nổ bùng khi Tây Sơn tiến ra Bắc đạp đổ quyền lực trên chóp bu (Hoàng Lê nhất thống chí). Các tập đoàn dân tộc bị dòng Nam tiến tràn ngập đã ẩn khuất góp phần vào lịch sử phân tranh Đàng Trong Đàng Ngoài, giúp mở ra một triều đại Tây Sơn ồ ạt như vũ bão mà yểu mệnh, non tướng. Rồi trên con đường le lói ánh sáng của thời đại mới, Nguyễn Ánh thống nhất đất nước từ điểm tận cùng phía nam, hưởng ưu thế giao thương nơi đó, đưa một bộ phận Tây Phương vào, mở đường cho sự đối kháng Đông Tây trong cảnh nước mất nhà tan. Cho đến khi có sự trỗi dậy của phương Đông lớn mạnh với nước Trung Hoa mới, trước khi thể hiện sự đe doạ xưa cũ, đã góp phần vào nền thống nhất của thời hiện đại Việt Nam dẫn theo một dòng Nam tiến chưa từng có trong lịch sử, còn tiếp diễn trước mắt.

Có vẻ như từ lúc đầu, sự đe doạ của Tây Phương không được triều đình Việt nhìn theo khía cạnh ưu thế của binh lực. Trong phân tranh ở thế kỉ XVII-XVIII, họ cũng từng được cầu cạnh giúp đỡ, nhưng Nguyễn Phúc Tần lúc còn là Thế tử đã đánh chìm tàu Hoà Lan ngoài khơi cửa Thuận. Sự đe doạ được cho là đến từ phía khác: một đạo mới. Sử học, chính trị cũng đã tốn nhiều giấy mực về sự xác nhận này. Tất nhiên khi có những người truyền giáo đến bảo với thần dân ông thiên tử Việt rằng có một ông Thiên chúa vĩnh hằng, vĩnh cửu, quyền phép không những bao trùm người thường mà cả người ngồi trên chín bệ kia, thì kẻ bị hạ tầng công tác tất nhiên không thể nào chấp nhận được. Ừ, thì ông Thiên chúa nọ có dáng của ông Trời cũng còn là được, nhưng các tên da trắng tuy râu tóc xồm xoàm có khác nhưng cũng là người, vậy mà lại xưng xưng là đại diện Chúa ở thế gian khiến tín đồ chỉ nghe theo lời họ,ï quên mất đấng quân vương, quên các bậc phụ mẫu của dân, dẹp bỏ bàn thờ ông bà, từ chối bậc sinh thành, coi như đã đầu thai vào một dạcon khác: “Con có muốn vào bụng Hoà Lan không?” Sao lại có thế được? Vấn đề rốt lại không phải là chê hay khen mà là xem tương quan lực lượng trong sự tranh chấp giành-dân này, giữa đạo mới và triều đình cũ.

Tất nhiên với thời đại đang bàn và xét thế lực cụ thể thì ở đây ta chỉ nói đến thành phần Thiên Chúa Giáo có trụ sở ở La Mã mà thôi. Ngày nay, có một đảng khi nói đến vô sản, về mặt chủ thuyết vẫn còn hiểu từ ngữ ấy với tính cách giai cấp nhưng lúc khởi phát và trong hành động tranh chiếm quyền hành đã đạt đến thành công, lại để cho người ngoài hiểu vô sản có nghĩa là cùng đinh, khố rách áo ôm, thì cũng dễ hiểu là có người giải thích sự thành công của Công Giáo ở Việt Nam do ở việc các linh mục truyền đạo đã nhắm vào các vùng dân nghèo cùng cực chứa chấp sẵn sự chờ đợi ơn Cứu rỗi. Làm như dân Trung Quốc sống ở nhà lầu ba từng hết cả! Dù là chuyện của tinh thần thì cũng hao hao giống chuyện vật chất: Nơi nào đã đầy thì không thể chen chân vào được, hay có gắng len lách thì nên chịu phận được sao hay vậy, chớ ồn ào lớn tiếng. Dại dột cựa quậy như người Cộng sản Indonesia khiến đám Hồi Giáo ở đấy làm biến trong nháy mắt đảng Cộng sản đông thứ ba trên thế giới – kể là thứ nhất nếu bỏ ra ngoài Liên Xô và Trung Quốc đã có chính quyền trong tay. Nhóm Do Thái (You Tai) ở Khai Phong, “Jerusalem của Trung Quốc”, cất nhà thờ năm 1163 nay chỉ còn có cái bảng hiệu. Tín đồ Công Giáo ở Trung Quốc không nhiều nên phải có một thành phần “yêu nước” tự cứu mà bị chủ chăn Roma ruồng bỏ, không nhiều bởi vì dân Tàu đã “đầy” với nền văn minh của họ rồi. Dân Nhật cũng vậy. Nhỏ nhỏ như Thái Lan, chịu phận kềm kẹp của thực dân Pháp như Cambodge, Lào, cả ba với một đạo Phật dáng khờ khạo không che giấu được, vậy mà chẳng thấy có ông thủ tướng, tổng thống nào phán với dân chúng về Ơn Trên cả. Chỉ có Việt Nam với thứ tư tưởng Tam giáo làng nhàng là lỗ hổng lớn cho Công Giáo chui vào được, và chui mạnh vì những yếu tố khác tiếp theo, ví dụ câu “Theo Đạo hay theo gạo” – dấu hiệu minh chứng sự hiện hữu của Đói nghèo và Thịnh vượng trên đất nước – không phải chỉ là câu nói mỉa mai.

Tôn giáo đi trước, binh lực theo sau thì cũng là điều chẳng nên tranh cãi khi xét đến toàn bộ của sự giao tiếp Đông Tây. Tính chất văn hoá là toàn bộ, hay ít ra cũng là bao quát nên không thể tách một phần riêng biệt mà không làm mất tính chất của tổng thể. Rõ ràng nhất là khi nó còn mang tính chất khu vực chặt chẽ. Không thể nói tới văn minh Tây Phương thời cận hiện đại mà không nói tới Thiên Chúa Giáo. Cộng sản chỉ là một heresy của nền văn minh đó – heresy vốn hàm chứa sự quá khích dẫn đến sự nồng nhiệt bướng bỉnh nên sau ông A. Gide vẫn còn có ông J. P. Sartre một thời. Đồng chí chính uỷ là ông linh mục mặc áo trái. (Ông linh mục khôn ngoan hứa hẹn Thiên đường ở đời khác nên có bị căn vặn còn thối thác được, còn anh chính uỷ hứa hẹn Thiên đường ở ngay trần thế này nên được hăm hở theo lúc đầu, mãi qua 70 năm, vừa đủ một đời người, chẳng thấy nó đâu cả nên chủ nghĩa cộng sản sụp đổ tan tành! – trừ sự nuối tiếc bướng bỉnh “Kỉ niệm Cách mạng tháng Mười”, khăng khăng với chân lí “không thể thủ tiêu trí tuệ [CS] được” của nhà cầm quyền trong nước hiện nay.) Giải thích các chuyến Thập tự chinh như là chuyện tranh giành con đường thông thương hương liệu với phía đông bị quân Hồi Giáo chiếm giữ, hay coi là một cuộc Thánh chiến, cũng đều có lí như nhau ở chỗ đó là sự tranh chấp giữa hai khối người mang cả toàn lực ra giải quyết vấn đề. Cho đến ngay trước mắt, ông Bush có theo nhóm fundamentalist Tin Lành và Israel mà chiếm Irak với nhóm đồng minh Công Giáo (Ba Lan có ông Giáo hoàng, Ý có thánh địa Vatican, Tây Ban Nha nhớ thời tiền đồn chống quân Mores) rõ như một trận tuyến Crusader mới, để dự tính “bình” Trung Đông Hồi Giáo, thì dầu mỏ vẫn cháy phừng phừng không ai không thấy. Cho nên vấn đề người Pháp đến Việt Nam – và chiếm được, chỉ là bằng chứng về sức mạnh tràn lấn của văn minh Tây Phương trong đó không thể không có bàn tay của người giáo sĩ chữa bệnh, thả khinh khí cầu loá mắt dân chúng... chúng tỏ sự nổi bật về tiến bộ của khoa học kĩ thuật. Điều này quan trọng vì nó là yếu tố quyết định sự chinh phục thành công, và dễ nhận ra, nên đã làm đà cho sự thuyết phục, lôi cuốn từ trong cả những hình trạng không có dáng bạo lực mà nó mang theo. Và thế là người Việt được thấy đất nước gặp sự đảo lộn lớn lao, sâu đậm như từng xảy ra một lần hơn hai ngàn năm trước.

Lịch sử viết-lại thời hậu thuộc địa, độc lập thường nhìn những biến đổi trong thời gian mất nước như là một thời kì đen tối của dân tộc mà không thấy rằng các cải cách, dù không phải bởi thiện ý “khai hoá” của người cai trị, đã mở đường cho dân Việt tiếp xúc với thế giới mới, con đường một chiều dù quanh quất còn tiếp diễn đến nay. Tuy vẫn còn ăn cơm tối theo ánh trăng, nhưng thấy ngọn đèn chúc ngược vẫn cháy sáng, không cho là chuyện ma quỷ, dối lừa. Chưa kể đường sắt trans-indochinois, con đường cái quan mà Phạm Duy đi hẳn là dễ chịu hơn lối mòn khúc khuỷu của các sĩ tử ngày xưa vác lều chõng về kinh dự thí. Nhà băng Đông Dương của tư bản bóc lột vẫn là tiền thân của Ngân hàng Nhà nước CS ngày nay, loại điều hành tài chính quốc gia không thấy Tự Đức kí Dụ ban hành, không có ngay ở Trung Quốc, nơi xuất hiện những thương phiếu đầu tiên, nơi có giấy bạc của nhà nước ấn hành “ai làm giả sẽ bị chém, tịch thu gia sản!” Và nếu những suy nghĩ thường ngày có in dấu trên não thì thử mổ óc so sánh xem người thời trước 1945 có nhiều nếp nhăn lạ hơn những người của thế kỉ XIX không...

Đã nói đến đổi thay thì không thể nào không nói đến sự thua thiệt, mất mát. Không phải chỉ là sự mất quá khứ thường tục của con người mà là sự thua thiệt văn hoá thấy rõ tuy có gắng gượng bào chữa bằng những viện dẫn ngôn từ. Người Pháp đem tách rời Việt Nam khỏi khối phương Đông bằng việc ép buộc Trung Quốc từ bỏ tương quan Thiên triều – phiên thuộc đối với nước nhỏ phương Nam, mà hành động huỷ ấn thụ phong nhà Thanh là dấu hiệu tượng trưng chia lìa quá khứ để hướng về một tương lai mới. Sự sử dụng chữ quốc ngữ đã mang lại những đổi thay tốt đẹp khiến người ta quên rằng việc bỏ chữ Hán trong học vấn cũng là nằm trong vòng toan tính trên. Và thế là có một lớp người bị gạt bỏ bên lề của đổi thay.

Và có kẻ thua thì phải có người được. Trong sự lôi kéo dân Việt tiến triển theo hướng văn minh của mình, người Pháp phải cần đến một tầng lớp trung gian để thực hiện ý định. Dễ thấy nhất và cũng là nhận định thường được nêu ra, là người Pháp đã giữ yên một tầng lớp quan lại bản xứ, có khác nhau ở ba Kì nhưng cũng cùng được sử dụng theo mục đích cai trị qua tay người thông thuộc phong tục, tâm tính dân chúng bản xứ. Nhưng sự trung gian thiết yếu tiên khởi, mà thường trực trong đời sống hàng ngày lại là trung gian ngôn ngữ. Nghĩa là phải cần đến một lớp người thông ngôn – không phải chỉ là những người tốt nghiệp trường sở có tên như thế ngay từ buổi đầu xâm chiếm và còn kéo dài ở Hà Nội trước khi đổi tên là trường Bảo hộ, tiền thân của trường Chu Văn An sau này. Tập thể tác giả Mĩ The Vietnam Experience – Setting the Stage (1981) đã dùng từ culture-broker để chỉ lớp người đó, hẳn có bao gồm những viên chức thông ngôn thực thụ nhưng chủ yếu theo hàm ý coi thường của các tác giả trên, là những bồi bếp, tài xế, một số chủng sinh biết một ít tiếng Pháp qua trường dòng để trở thành những “người Việt đáng tin cậy”, những người hiểu rõ và lợi dụng vai trò đó để kết thành một tầng lớp thư lại mới có chức quyền và làm giàu trong thời thuộc trị.

Học giả dù sao cũng là một loại “trâu chậm uống nước đục”, nhất là đối với những người tuy có nhiều phương tiện, đầu óc rộng rãi nhưng phải dấn mình vào những lãnh vực khác, hiểu cả theo nghĩa địa vực. Thu thập được nhiều tài liệu thì dù sao chúng cũng đã chết một phần rồi. Suy luận để tìm các mối liên hệ thì sự tổng quát hoá cũng làm sự thật chết thêm một phần nữa. Biến chuyển linh động của đời sống có khi làm người trong cuộc rối trí nhưng nó vẫn còn đó như hiện tại gần gũi khi phải suy nghĩ lại, điều không thể có được đối với người đứng ngoài, người ở xa. Các học giả Tây Phương đối với vấn đề Việt Nam có sự thua thiệt như vậy. Chưa kể học giả Mĩ lại còn phải cần sự trung gian của người Pháp, ông chủ / kẻ thù cũ của Việt Nam: ông/thằng Tây. Chỉ mãi đến một thời gian sau chiến tranh, với điều kiện tiếp xúc tương đối dễ dàng hơn và thoát khỏi những rối loạn thành kiến của cuộc chiến ràng buộc, người ta mới đặt lại vấn đề nghiên cứu thiếu sót của các thế hệ trước để có nhận định chừng mực, sâu sát hơn.

Cũng nên chú ý thêm về tương quan giữa người khảo cứu và đối tượng, trong trường hợp này nó hiển hiện giống như một thứ mặc cảm. Có vẻ như qua thời kì chê “le nhaque”, gọi “dink”, “gouk”... hay nhũn nhặn không bắt chước đám người thô lỗ, tự cao, các học giả lại chỉ nhìn khía cạnh tốt – hay tính cách mang hiệu quả tốt của dân cựu thuộc địa, dân “đang phát triển” mà không dám nhìn các khía cạnh xấu – những yếu tố dù sao cũng là có tác động trong diễn biến, cho nên từ đó những phân tích tán tụng hời hợt cứ xuất hiện trên các trang sách. Ví dụ người ta đã nói từ lâu đến tính chất “sĩ diện”, sợ “mất mặt” của người phương Đông nhưng không đi sâu để thấy “mặt” có hai – có lối sống hai mặt. Và vì sống nhuần nhuyễn với lối sống hai mặt nên con người rất dễ trở mặt, mới vỗ về thân mật đó thì lại giận dữ, thù ghét ngay sau đó. Sự trở mặt được biện minh là hành động tốt khi được nâng lên tầm mức lí tưởng: yêu đồng bào, đồng chí, ghét tên bán nước, tên phản động – những từ ngữ có thân phận thật mỏng manh theo với cuộc sống đầy đảo lộn mà các học giả sống trong những xứ sung túc, dù có đi “thực tế” cũng không thể nào hình dung ra nổi. Cho nên đồng thời với những nhận định thiếu sót, có thể thấy ra tính chất thiên vị gây nên bởi sự thiếu sót đó, điều mà may mắn thay, với sự tiến bộ của thông tin, với tầm mức mở rộng căn nhà thế giới, người ta có thể nhận ra sau năm mười năm chứ không phải đợi đến hàng thế kỉ khuất lấp.

Chữ culture broker có ẩn giấu sự khinh miệt như trong những dẫn chứng cụ thể của các tác giả trên. Quả thực, Trần Bá Lộc – hãy kể một tên nổi tiếng nhất – Lộc, “Le Tổng đốc Khánh Thuận”, người tự đúc ấn “Khánh Thuận Tổng đốc Quan phòng”, mộ quân dẹp “loạn” Mai Xuân Thưởng ở Bình Định, Lê Đình Phương ở Phú Yên, nổi tiếng với dân trong vùng về việc đem tù binh bỏ vào cối quết để lấy cung khai, Lộc nguyên là bồi của ông Philastre, nhân vật có dính dáng tới các cuộc điều đình Pháp Việt buổi đầu. Tuy nhiên, các bồi bếp, tài xế... có ỷ thị các ông tây bà đầm mà hoạnh hoẹ với dân “nhà quê” thì rốt lại, khéo léo lắm cũng chỉ nhờ cậy được cái hàm cửu phẩm để về làng mà thôi nếu không đem khả năng của mình thay đổi cuộc sống, nếu không biết thích ứng với cuộc sống ngoài việc nịnh bợ. Trần Bá Lộc có thể chỉ là một Lãnh binh Huỳnh Tấn đẻ nổi ra Cậu Hai Miêng khi cần thì biết “lãnh tiền kho bạc Tây mà xài”, khi chết đi nằm lộn xộn trong đám Gò Mã Lạng sau rạp Quốc Thanh (nay thì chắc là bằng phẳng mất tích rồi!) Nhưng Trần Bá Lộc còn là người biết học hỏi thời đại để đào được con kinh khai thác Đồng Tháp Mười, con kinh nay đã đổi tên mà giá như có một đầu óc rộng rãi bớt sự bỉ thử phe phái – điều hiếm có đối với người Việt – thì người ta vẫn nên gọi là kinh Tổng đốc Lộc. Trần Bá Thọ, con ông, theo đường đã vạch, khai thác cù lao Năm Thôn, trở thành một điền chủ, yếu tố thịnh vượng của Nam Kì trong đường hướng quốc tế hoá mà cái chết tự huỷ cũng là nằm trong tính chất bi thảm của thời đại mới. “Cô Tư Hồng” bị coi là “đĩ” chỉ vì lấy Tây – chuyện thường tình ngày sau
– nhưng được hàm vua ban không phải vì “thành tích” trên mà vì những hoạt động xã hội thuộc thời đại mới: thương trường, từ thiện.

Gọi là culture broker, theo ngay các tác giả trên, suy rộng ra cũng không phải chỉ gồm một tầng lớp cặn bã của xã hội theo thời, ỷ thế Tây mà ăn trên ngồi trốc. Trung gian là qua người nhưng ngôn ngữ tự thân là trung gian của hai thế giới cũ mới. Chữ Pháp và hình thức mới của tiếng Việt, chữ quốc ngữ, lối chữ tuy mang tầm hạn hẹp với thế giới nhưng đã ảnh hưởng sâu đậm đến trên toàn thể dân Việt, qua các trường học, qua sinh hoạt hành chính, tư pháp, xã hội, khiến người dân không hướng về ông Nghiêu ông Thuấn như xưa kia mà theo ông Mạnh-đức-tưcưu, ông Lư-thoa (hay ông Montesquieu, Rousseau), chưa kể ông Mác, ông Ănghen, theo các thành quả của ông Edison, Ford... Rồi qua sự ép buộc, cưỡng bức ban đầu, cuộc sống mới trở thành con đường một chiều quanh quất, lôi cuốn tự nguyện đến mức nồng nhiệt mà có khi cứ bị phủ nhận. Với thời gian, người culture broker không chỉ là tên thông ngôn đáng khinh miệt hay phải nể sợ mà là kẻ “kẻ môi giới văn hoá” mang trong mình tính chất trung gian văn hoá, với sự lựa chọn đứng trong nền văn hoá mới ấy mà không rứt bỏ văn hoá cũ – không thể nào rứt bỏ được dù cái cũ còn lại đã phải đổi thay. Là trung gian văn hoá, ông đốc phủ sứ một thời là người Miên, con tá điền, người ở; là trung gian văn hoá, ông quan của triều đình Huế, ngược đời, của ông Thống sứ Bắc Kì. Là trung gian văn hoá, ông tổng đốc Đào Tấn của xứ Bình Định vô tình đem cả khẩu súng lục vào trong tuồng hát bội cổ điển của mình! Trên đà tiến triển chung, con cái những người ấy thênh thênh đi vào dòng văn hoá mới, suôn sẻ hay đầy trắc trở là do tác động của chính môi trường ấy chứ không ở nơi nào khác. Dòng dõi ông thông ngôn Trần Văn Thông có đà để nổi lên cao độ với nhánh thông gia Ngô Đình một thời vang dội. Ông Nguyễn Thế Truyền là con một tuần vũ bị Việt Nam Quang Phục Hội ám sát. Ông Nguyễn Khắc Viện cũng không phải thuộc thành phần cu li phu mỏ hay ba đời bần cố, cái dấu hiệu biểu trưng ưu việt một thời nay đã tàn tạ để người ta trở lại tán tụng ông cố Tổng bí thư Trường Chinh là cháu nội một ông Tiến sĩ thời phong kiến có sách được Viện Hán Nôm Nhà nước nhanh nhạy lục lọi tìm tòi in, để ông có chân đứng trong lịch sử nước nhà... Con đường nổi của thời hiện đại là hướng Tây phương hoá, một Tây Phương với thời gian đã uyển chuyển hơn để từ căn bản của mình trở thành mục tiêu của thế giới, một mục tiêu vẫn còn hấp dẫn dù nhân loại chưa thấy một sự dung hợp đại đồng nào ló dạng.

Người mácxít (Việt Nam) cũng không thể thấy mình khác hơn. Đã nói, chủ nghĩa cộng sản là con đẻ (hoang) của văn minh Tây Phương. Trong dòng phân li đó, phái Đệ tứ đã quá khích hơn. Chủ nghĩa cộng sản ở phương Đông gặp sự tán đồng của dân chúng theo với âm vang sâu đậm của ước vọng một thời đại-đồng, tứ hải giai huynh đệ, nhưng đem vào trong nước Việt cho nó trở thành hiện thực của một quyền lực là những người có ít nhiều trí thức mới (cũng là những culture broker), vận dụng những kĩ thuật học được, từng bước tính toán nương theo đà tâm tình quần chúng để luồn vào bẻ ngoặt theo hướng của mình, biến ép buộc thành dẫn dụ tự nguyện như các phương cách chiếm chính quyền từng đem ra thi thố thành công trong quá khứ. Ý thức cứu nước, làm cách mạng xã hội, thay đổi con người vẫn không che giấu hết được ý muốn làm người lãnh đạo số đông, đứng trên mọi người. Điều đó sẽ rõ rệt khi có chính quyền trong tay, ví dụ ông Hồ mới hơn 50 tuổi đã xưng “Bác” với mọi người và để tôn vinh là “Cha già dân tộc”!

Tâm tình muốn làm người lãnh đạo (nếu được thì làm vua) hợp với thứ kiến thức làng nhàng của xã hội truyền thống như đã nói, khiến người ta dễ vồ vập với cái mới lạ để dễ trở thành quá khích. Đó là căn bản xuất phát mà tầng lớp trí thức Việt Nam thời thuộc địa mở ra để đón chào mácxít trước khi tụ tập thành tổ chức, thành Đảng có sự lãnh đạo sít sao. Nhưng một tình thế tiếp nhận như vậy cũng có khác theo địa vực, vị trí tiếp xúc. Dân Đệ tứ Việt Nam trí thức hơn dân Đệ tam. Phần lớn người Đệ tứ, nổi bật là từ xứ Nam Kì và là dân du học, bằng cấp cao. (Chúng ta không bàn đến sự khích bác nhỏ nhen, không nói đến những người bên dưới đi theo phe này hay phe nọ, chẳng phân biệt nổi sự khác nhau của lí thuyết mà chỉ nhắm vào một đường lối hành động nào đó hợp với mình, hay có khi chỉ vì do thân thuộc, quen biết.) Xâm nhập sâu vào thế giới luận thuyết của Tây Phương (cụ thể qua vị trí của nước Pháp), người Đệ tứ gần như trở thành viễn mơ, xa lạ với thực tế đất nước, nhắm nhiều vào tranh luận lí thuyết mà để hành động cụ thể lọt vào tay người Đệ tam. (Kiểu lập mặt trận chung [cứu nước] mà đánh riêng [lí thuyết] mang tính chất phức tạp, khó hiểu đối với quần chúng.) Người Đệ tam không có tự tín kiến thức của phe anh em thù nghịch, nên chọn một người, một tập đoàn có sẵn quyền lực để khỏi nghĩ ngợi nhiều đến đường lối (có giải đáp sẵn) rồi đi vào hành động tổ chức quần chúng, và thành công. Họ là những người được đào tạo trong trường học thuộc địa (ngay cả như Trần Văn Giàu cũng thuộc loại du học sinh bị đuổi, không hơn Nguyễn Văn Trấn chẳng hạn), cho nên có mức độ sàn sàn với quần chúng họ vận động, có tâm tính còn gần gũi để được nghe theo mà dẫn dắt người dân Việt đi vào con đường mà người Pháp phải ép buộc bằng súng đạn. Vấn đề khác biệt là lần này có sự thành công của chủ nghĩa cộng sản ở phương Đông, ở nước vốn là một trung tâm lớn của phương Đông mà nước Việt từng là phiên thuộc, thành thử con đường Tây phương hoá của Việt Nam đến đây nhuốm thêm màu truyền thống, bảo thủ rộng lớn, tạo thành quả đương cự mạnh mẽ khiến các học giả Tây nhắm vào phân tích, nhấn mạnh yếu tố xưa cũ đểø chia sớt phần thất bại chính trị quân sự với chính khách, tướng lãnh nước họ.

Chiến tranh không phải chỉ là chuyện chém giết nhau. Chiến tranh vốn là của con người nên chiến tranh là vấn đề văn hoá. Tuy nhiên cũng như những sự kiện lịch sử khác, mỗi cuộc chiến đều mang tính chất riêng biệt của nó dù có dáng liên kết trong thời gian, dù các lực lượng đối kháng thay thế nhau ở một phía có sự tương đồng nào đó. Như cuộc chiến Ba mươi năm vừa qua. Đề cao tinh thần yêu nước đến tuyệt đối như yếu tố quyết định, là của người Việt chiến thắng. Làm như người Việt của thế kỉ XX yêu nước hơn ông bà của họ ở thế kỉ XIX! Làm như trên cả thế gian này chỉ có người Việt là biết yêu nước! Đánh nhau ở thế kỉ XX, tuy cũng có cách ứng phó không nằm trong binh thư nào của thế giới mà chỉ ở đời sống thường nhật của Việt Nam như Nguyễn Văn Trấn, “le héro de Chợ Đệm” (Võ Nguyên Giáp) bóp dái Tây chết ngay đơ thành thằng chỏng, nhưng còn có súng đủ loại (tuy còn kém hơn đối phương) được chế tạo, sử dụng bởi những khối óc không coi súng là ông thần, đốt hương van vái rồi mới châm ngòi nổ. Đã hết thời kì chỉ có một toán lính Tây mà chiếm được cả thành Nam Định. Đã hết thời kì súng thần công của ta đặt trong xóm bắn qua bên kia bàu (một khúc sông cạn, tắc nước) rơi xuống giữa dòng đánh “bủm”, “bủm”, còn súng tây trên nóc nhà thờ, nhà chung Lòng Sông đánh “ầm” trúng ngay vào xóm, quân ta bỏ chạy tán loạn!

Đã nói, phải nhũn nhặn mà nói rằng “học giả là một loại trâu chậm uống nước đục”. Khi các binh tướng của Leclerc, d’Argenlieu cùng đoàn quân Lê dương hùng hổ không chiếm được Việt Nam thì có đà cho học giả P. Mus nói đến sức mạnh của làng xã Việt Nam với luỹ tre xanh như pháo đài, cả về mặt văn hoá với câu tục ngữ ”Phép vua thua lệ làng”, che chở người chiến binh trên đồng bằng ẩn trú vào đám đông, như “cá trong nước”. Khi binh tướng của Westmoreland và B.52 không ngăn cản được trận chiến Mậu thân thì người học trò của P. Mus, bà Frances Fitzgerald viết cuốn Fire in the Lake – The Vietnamese and the Americains in Vietnam, giải thưởng Pulitzer, National Book Award, giải The Bancrof về lịch sử, nghe các sinh viên di tản bảo rằng một thời sau chiến tranh là một thứ must cho người học lịch sử Mĩ hiện đại.

Nhắc lại, chiến tranh cũng là vấn đề văn hoá, nhưng chiến tranh là một hiện tượng đặc biệt mang sức mạnh tàn phá dữ dội để khiến cho những yếu tố mang sẵn trong tranh chấp phải trở nên vô hiệu quả, hay có tác động yếu hẳn đi. Lịch sử trong dòng chiến tranh trở nên thúc bách hơn và không hiếm trường hợp quyết định của người lãnh đạo, tướng lãnh đã làm lệch hướng lịch sử trong thời gian ngắn. Đó là ưu thế của người-làm-lịch-sử so với cách suy nghĩ của người-viết-lịch-sử.

Cũng không cần nhắc lại, tán tụng thêm về sự nghiên cứu sâu sắc của các học giả Tây Phương về lịch sử, văn hoá Á Đông. Nhưng e rằng những đường nét lớn dễ nhận ra có khi che lấp những chi tiết không/chưa được biết tới, dễ đưa đến nhận định sai lầm, có khi quá xa từ những người xa, ở địa vực, khu vực văn hoá khác. Sau Cách mạng văn hoá, H. Miller sang Trung Quốc nghe thuật chuyện Giang Thanh truy bức, hành hạ các nghệ nhân cũ ở Thượng Hải, những người biết tỏng quá khứ của bà ở đấy, ông tác giả Tropic of... phải giật mình: “Cứ tưởng dù sao cũng là tranh chấp phe nhóm, chứ có biết đâu chuyện thù hằn cá nhân!” Người Pháp lập ra Trường Viễn Đông Bác Cổ từ cuối thế kỉ trước để nghiên cứu phương Đông, tập trung nhiều vào thuộc địa của mình nhưng có vẻ đã nghiêng nặng về phía khảo cổ hơn là lịch sử các xã hội cận đại nên không khỏi suy diễn sai lầm từ thời hiện đại. Tính chất địa vực cũng tạo nên sự chênh lệch kiến thức. Mới vào Nam Kì, các sĩ quan Hải quân, các chức việc dân sự Pháp lục tung tìm hiểu vùng đất này, đến khi thủ phủ dời ra phía bắc thì nhà nghiên cứu cũng đuối đường khi phải nhìn về phía nam, ví dụ ông P. Gourou lục lọi kĩ về sinh hoạt người dân quê Bắc Kì, nhưng xét về cái nhà thì ráng lắm cũng chỉ tới Bình Định! (Cái đà đó rồi cũng sẽ trở lại với các học giả sau 1975.) Ông P. Mus, cũng như các học giả khác, đến Việt Nam, ở ngay vùng sinh hoạt cổ truyền của dân Việt thấy làng có luỹ tre, có cổng vào canh gác, biết chuyện ví dụ làng có lệ cheo cưới, bắt vạ.., nghe câu huênh hoang ”Phép vua thua lệ làng”, thấy nhóm quan viên quyền hành làng xã nhóm trong cái đình với những tục lệ quái dị có vẻ cổ sơ, hoang dã, liền dễ suy ngay ra rằng cái đình và cơ sở làng xã có tận thời lập quốc, tuy không đưa lên xa đến 4 000 năm, 5 000 năm như những học giả Việt, trong đó có những người chữnghĩa càng xa nước càng thấy phải bày tỏ tình yêu tổ quốc nồng nàn hơn. Và bà F. Fitzgerald cũng không thể nói khác, tuy với những chứng kiến vào một thời sau ông thầy, bà đã bàn đến những vùng phía nam với cùng một tâm tình chia sớt quan niệm cũ về thiên mệnh, về tư tưởng Khổng Nho, về sự bám víu quê hương làng xã, nơi có mồ mả ông bà...

Các ông bà học giả này không biết rằng cái đình làng mới được chính thức thành lập cuối thế kỉ XV (1496) và theo tính chất tiến triển chậm chạp của đất nước ngày xưa thì cái đình có thành điểm tượng trưng quyền lực của làng cũng phải đợi đến một thế kỉ sau. Các hương ước, những luật pháp của làng mà người ta tưởng là thứ đã đóng góp vào sự chận đứng quyền lực trung ương bên ngoài luỹ tre, thì được thể chế hoá sớm hơn (1464) nhưng chứng tích còn lại cũng xuất hiện theo với sự nở rộø của đình làng ở các thế kỉ XVII, XVIII, những thế kỉ của hỗn loạn, của những cuộc phân tranh, của những cuộc “khởi nghĩa nông dân” như các sử gia chính thống ngày nay viết đầy sách vở. Do đó cái luỹ tre làng bền chặt hơn, có cổng gác, là của các thế kỉ loạn lạc đó, của đám dân làng phải tự bảo vệ lấy thân như vẫn còn thấy trong thời Pháp thuộc, lúc quyền hành trung ương đã chặt chịa hơn nhiều. Cái cổng gác không chỉ ở làng quê mà còn nằm ngay ở phố phường Hà Nội, khiến người Pháp khi kiến thiết thủ phủ Đông Dương đã phải phá dỡ, san bằng đi. Bảo rằng làng xã chứa đựng sức mạnh căn bản của xã hội Việt Nam, sao không thấy rằng luỹ tre, cổng gác như thế cũng là dấu hiệu rõ rệt và là mầm mống của ý thức phân li? Sự ổn cố cũng không phải là lí tưởng bên trong làng xã với tình trạng “chiếu trên chiếu dưới” của các cá nhân, với tập họp “họ”, “giáp”... chằng chịt, rắc rối. Bảo rằng mỗi làng với cơ cấu địa hình nhân tạo như thế là một đồn luỹ vững chắc, tức là không biết đến lời chỉ trích chiến khu Ba Đình của các sử gia phe chiến thắng ngày nay. (Gọi “phe chiến thắng” không phải vì mặc cảm mà vì để đối chiếu với sự tán dương ngớ ngẩn của “phe thất bại”.) Sử gia Việt nay chê đám Văn thân thế kỉ XIX ở Thanh Hoá, rào làng liên kết ba-đình ba làng dưới đồng bằng là làm việc dại dột, trụ một chỗ cho quân Pháp tới tiêu diệt khỏi mất công trèo đèo lặn suối lên tận trên chiến khu. Nhưng nếu nghe theo lời các “chiến thuật gia” kia thì đám Văn thân đi đâu cho nên việc? Họ phải lập làng chiến đấu nơi các địa phương họ làm chủ được, chứ cũng cùng là giáo mác như nhau làm sao họ ép buộc luồn được nhanh vào các làng khác (cũng có giáo mác tương đương mà lại có công sự sẵn?) Không thể nào có kiến hiệu như thời các sử gia bây giờ mang khẩu súng lục chiếm làng chỉ có giáo mác, hoặc mang AK đàn áp đồn dân vệ có Garant M1, hay carbin..., để có sự di động luồn lọt, chui rúc lẩn tránh trong chớp mắt. Còn nói đến ngoài sự bảo vệ vật chất của luỹ tre, là sự bảo vệ của lòng người, của số đông người đồng chủng, “cá trong nước”, thì không nhớ đến trường hợp nhóm lãnh tụ Quốc Dân Đảng bị bắt vì một anh trương tuần cần mẫn, hình ảnh khác của ông hương quản trong Nam mà trong lần Nam Kì khởi nghĩa người ta đem mổ bụng nhồi trấu hay của anh uỷ viên cảnh sát hương thôn mới đây bị đâm lòi ruột đính theo bản án “ác ôn”!

Một thứ ngớ ngẩn khác: Cho rằng Việt Cộng khủng bố có chọn lựa, không như VNCH hay Mĩ cứ bắn phá bừa bãi. Thật ra đó là do sự lựa chọn của phương tiện. Tổ ám sát chỉ có dao găm, súng lục hay súng cầm tay thì luồn lọt giết người. Đến khi có súng lớn thì cũng biết cách bắn lắm: bắn vào trường tiểu học Cai Lậy hay bắn vào Sài Gòn bằng mấy cái bệ phóng bằng tre, đạn rơi tới đâu thì cũng là dinh luỹ của kẻ thù cả, không phải thắc mắc!

Vượt lên sự lặt vặt, chuyện-nhỏ, người ta nghĩ đến mối liên kết tập thể lớn rộng về quan niệm thiên mệnh của phương Đông, về sự đổi dời to lớn của người Việt sau 1945, tập trung vào một người có sức thu hút, một đảng có thực lực, hứa hẹn một tương lai tươi sáng của dân tộc. Nhưng chuyện thiên mệnh có nghe được lọt lỗ tai cũng phải chịu những điều kiện khác. Lúc ông Nguyễn Huệ dẫn quân ra Bắc vào Nam với những chiến thắng bưng tai mờ mắt, hẳn người dân cũng nghĩ rằng thiên mệnh đã tới, đã trao vào tay ông “Mường mán nơi hang hốc xa xôi” này rồi. Nói vậy mà không phải vậy. Triều Tây Sơn quá ngắn không đủ để ông Trời coi là thiên mệnh đã trao đúng người, nên phải chịu là nguỵ, là loạn thần tặc tử. Bậc chân chúa, kẻ đại diện đúng cho thiên mệnh khỏi trao lầm, cũng phải được tô vẽ để kết tập tốt đẹp dưới mắt người dân; lãnh tụ cũng phải được che chắn, sang sửa, bảo trì để khỏi hư hao theo ngày tháng. Thiên mệnh có khi chỉ là lí thuyết biện minh để thăng hoa cho những điều phải chịu đựng, giống như người dân quê Nam Bộ có thể giở lí sự với chính quyền Cộng hoà, nhưng khi không bằng lòng anh Giải phóng thì chỉ đành vùng vằng đá con mèo, đánh con chó, chửi mắng con cái trong nhà mà thôi. Còn cái đạo thờ ông bà mồ mả tổ tiên gì đấy thì từ chứng cớ xác thực ở thế kỉ XVIII, khi theo đạo mới, người ta bỏ luôn, không chịu lạy tuy người cầm đầu trong vùng, Nguyễn Ánh, có quyền lực để luận cứ nặng cân thêm đã bảo rằng lạy ông bà không phải là thờ ma quỷ: “Ta cũng không tin ông bà còn sống để nhận lạy của con cháu, ta lạy chỉ là để tỏ lòng biết ơn ông bà cha mẹ sinh ta ra mà thôi.” Lí luận mang tính cách nhân bản sâu xa như thế mà vẫn không được nghe để gây sự thù ghét càng sâu đậm và mãi đến cuối thế kỉ này, dù giáo luật đã nới rộng hơn, có nơi, có gia đình vẫn chưa có cái bàn thờ trang trọng như trước, đồ cúng chẳng khác fast food, dù là hải-kí-mì-gia vẫn không thèm đụng tới. Ngay cả với những người tự nhận, và được nhận là tiếp nối truyền thống dân tộc vững vàng – do đó mới lãnh đạo đánh thắng bao đế quốc sừng sỏ – dưới chính quyền của những người đó, đình miếu tan hoang, nhà từ đường cũng bị dỡ bỏ tập trung, mồ mả dời lên núi, người người hăm hở phá đổ ghìm chặt tiếng thở than ngậm ngùi, cả một phong trào dấy lên ở Miền Bắc XHCN mang hơi hướng Hồng vệ binh mácxít phương Đông, có cái đuôi lẻ tẻ ở một gia đình Miền Nam khi ông trí thức nhảy núi (vốn là dân di cư) trở về đòi dẹp bỏ bàn thờ.

Vậy thì xét yếu tố thắng bại trong cuộc chiến 1945 – 1975 căn cứ vào tính chất truyền thống hẳn là sơ sài và không đủ. Cũng giống như chuyện thiên mệnh, những người lập được vương triều mới ngày nay, có chiến thắng, tụ tập được dân chúng, có nền tảng cai trị mang dáng bền vững, có thể tự nhận là đại diện cho dân tộc nhưng cũng không giữ và không muốn giữ truyền thống nhiều; tâm tình, lí trí họ bị giằng co giữa sự bảo thủ và sự lôi kéo theo thời mới trong đó văn minh Tây Phương là hấp lực mạnh – tình hình giống như là có một thứ thiên mệnh cải biên trên đất Việt thời gần đây vậy. Còn phía những người thất bại, người trong nước, không phải chỉ là thứ ham bơ thừa sữa cặn, thứ tay sai bán nước, liếm gót giày thực dân đế quốc không mang một thứ tâm tình, cách ứng xử Việt, phương Đông nào, những yếu tố được coi là quyết định cho sự thành công của phía bên kia. Họ là một lớp hỗn độn (vì thế mới thất bại) của những người bị đe doạ thân xác, bị gạt qua bên lề đất nước của những người nắm được quyền bính vững chãi, không dung chứa một sự khác biệt nào theo một lối tư duy vừa mang tính cách quá khích có tính cách tôn giáo của Tây Phương vừa gợi lên từ quá khứ chuyên chế của Đông Phương. Giá như bình thường, những người thắng họ nắm quyền bính một cách trọn vẹn, không tranh cãi thì họ chỉ có việc bỏ chạy làm thân lưu vong, hay nếu còn sống thì ngậm ngùi tìm cách thích ứng, phó thân cho những chìm nổi tuỳ ý của nhà cầm quyền mới. Nhưng người Pháp đã trở lại nuôi sống họ – bằng lòng, đương cự hay không thì quân viễn chinh cũng là thành phần của thế giới Tây Phương, khác với thế kỉ XIX, không thuần nhất về mặt ý thức hệ mà đã tách ra thành chỉ của một đại diện: tư bản. Bộ phận mới, mang sức mạnh của một khám phá mới của nhân loại, ồ ạt như triều dâng, lan qua phương Đông và đổi dạng hoà lẫn ở đấy như các dòng Thát Bạt, Mông Cổ, Nữ Chân xưa kia để làm kẻ nâng đỡ người anh em phiên thuộc cũ quay trở về. Người Pháp, người Mĩ phải chịu đựng trong vòng tay của họ những người đồng minh khá giống mà lại không giống với người-bên-kia, theo một tình hình tranh chấp không đơn giản, ở đó, sự thất bại có phần nằm ngay trong nền văn minh của họ mang ý thức muốn là của toàn cầu.

Người Việt, cả người không cộng sản, đều coi Cách mạng tháng Tám 1945 như là khởi đầu của nước Việt mới. Nhưng ông P. Mus lại thấy Thiên mệnh hiện ra vào một ngày khác, sớm hơn: ngày 9-3. Và bình tĩnh lại, chớ sợ tiếng Việt gian theo Nhật úp lên đầu, hãy cất sách vở mới sang một bên, xua lời truyền thanh truyền hình ra khỏi óc não, người sống vào thời ấy, gợi lại những gì từng chứng kiến thì sẽ cho là ông P. Mus có lí: Mới hôm trước, nhà ông Tây có con chó dữ dằng, bầy gà tây mào đỏ ké vươn mũi lòng thòng theo đôi cánh xù rượt thằng bé chạy trối chết, thế mà sáng hôm sau con chó biến đâu mất, bầy gà nằm ép rệp, nhà như cái chùa hoang, trên đường muộn màng vài thằng Tây bị trói thúc ké, lủi thủi đi trước người lính Nhật gươm thòng sát đất. Sự việc xảy ra như “Trời giáng!” một quyền uy sụp đổ không có cách biện minh. Và tiếng độc lập vang lên.

Nhưng kẻ nắm giữ thiên mệnh ấy không được sống dài lâu: người Nhật bại trận. Và ông Việt Minh nổi dậy, cứ như là “giặc đầu bào / đồng bào” ngày xưa, ẩn ẩn hiện hiện giết người, và giết nhau. Cùng những người có một cách chào giơ nắm tay đấm vào mang tai vậy mà ông Việt Minh chiếm huyện lị trước dụ ông Việt Minh nơi khác đến giết đi, chôn xác nơi dạ cầu nam Bồng Sơn. Ở xa, nghe nói vua Bảo Đại thoái vị, người đại diện chính phủ mới đòi lấy được ấn kiếm dòng vua cũ để xác định thiên mệnh đã chuyền tay qua ông chân chúa mới, ông Hồ – hay Nguyễn Ái Quốc? – bậc kì bí, mắt có hai con ngươi! Nhưng cùng nhìn chân chúa mà mỗi người, mỗi khu vực đất nước vẽ ra một hình ảnh có khác nhau. Người làm chính trị biết điều hoà những cái khác nhau, sử dụng cả những khác nhau trong một thể hợp nhất, biết điều hoà giữa cái giả và cái thật, lấy cái giả như thật và thản nhiên dùng cái thật vốn là giả. J. Lacouture dù ngưỡng mộ ông Hồ, cũng thấy ông đóng kịch (“chiếc khăn tay đỏ lớn thường hay dặm hơi nhiều vào cặp mắt khô ráo”) nhưng F. Fitzgerald cho đó là suy theo cách hiểu về sự thành thật của người Tây Phương, không phải của dân Việt. (Làm như người Việt không bao giờ hiểu thành thật là “sự tương hợp giữa lời nói, hành động với ý nghĩ bên trong con người” vậy!) Dù sao thì ông Hồ, ngoài sự cố công vận động của đồ đệ bên dưới, cũng tự mình phá tan sự cách biệt địa phương, cố vươn xuống miền Nam, như khi dự hội nghị Fontainebleau đã đòi chỉ gặp mặt hai cháu trai cháu gái Nam Bộ – hành động khiến anh tư sản dân tộc Trương Như Tảng phải nhớ suốt đời để làm một trong những người thành lập Mặt trận Giải Phóng trước khi bỏ chạy thoát lấy thân (để, vào giai đoạn trở mặt, khỏi bị kể tội làm sĩ quan hải quân Tây).

Những người kháng chiến của thế kỉ XX đã mang chút hồn Tây trong dạng Việt. Không còn chiến thuật rải mù u cho Tây trợt té không ngồi dậy được chỉ vì tưởng Tây không có đầu gối – tuy vẫn còn chút rơi rớt như chiến thuật bện rơm làm áo giáp che đạn ở Huế hồi 46, 47 gì đó. Dù ít nhưng đội Võ trang tuyên truyền – quân Giải phóng ở Tân Trào cũng đã được Mĩ tiếp tế máy truyền tin, súng đạn, Nhật bại trận cũng chuyền vũ khí cho Việt Minh, tập tành chiến đấu cho Vệ Quốc Quân ở bãi cát sông Cây Gia như chúng tôi thấy lúc nhỏ. Và đó không phải là kiểu đánh nhau của “quân triều, quân ó” mang gậy nhúng nhựa sôi mà gọi là hoả hổ. Dù lòng yêu nước có thể chưa đến mức mở rộng cổng làng dung chứa kẻ lạ nhưng cũng không thể nào ngăn du kích, bộ đội mang súng vào đóng quân, cho đảng viên vào gây dựng cơ sở được. Lối luồn lọt được vào thôn quê, làng xóm như thế khiến cho người lính, chính khách “trở về với quê hương dân tộc” nhưng cũng cách xa với sự biến đổi của thế giới bên ngoài, thu hẹp mình trong tình trạng lạc hậu quá khích, mở đường cho một sự chấp nhận khác, chịu một hệ luỵ cứ tưởng là đã thoát khỏi từ trăm năm trước. Ông Hoàng Xuân Hãn trong hồi kí về hội nghị Đà Lạt 1946, thuật chuyện đi sau một phóng viên ở Sài Gòn lên, “người đẫy đà, mặc áo dài chấm gót, màu sặc sỡ bó sát thân... mặt mày vẽ phấn tô son ghê tởm”, đã nghe Cù Huy Cận nói: “Việt gian to béo thật!” nên “thấy tự xấu hổ cho người mình” khi phải chứng kiến “cảnh tượng một cô gái Việt theo hùa người Pháp” đó. Một ông kĩ sư từng đi Tây, một ông từng học trường Tây, chắc từng thấy phóng viên lấy tin ở Thủ phủ Đông Dương, vậy mà lẫn lộn tính chất nghề nghiệp và lập trường chính trị chỉ vì một mùi phấn son! Chớ chê người dưới, và không lấy làm lạ khi năm 1955-56, học sinh Sài Gòn đậu Trung học đệ nhất cấp không dám về làng, cũng như sau 1975 người ta đòi nhổ móng tay đàn bà con gái! Nhưng hướng quá khích co rút đó lại không mâu thuẫn với tính chất quốc tế của tập đoàn lãnh đạo mà còn mở rộng quyền uy của họ nhờ sự thành công của Hồng quân Trung Quốc: Một đảng cộng sản nói chuyện giai cấp quốc tế, thành công từ thôn quê, xây dựng một triều đình nông dân mới, có ông lãnh tụ chỉ đọc Sử kí Tư Mã Thiên và Tư trị thông giám để “bình” tay chân, “tạo loạn” để mở thời mới, chưa thực hiện kịp thì đã chết đi. Chiến tranh Việt Pháp sau 1949 do đó lại mang dáng dấp của cuộc chiến Đông Tây, lần này thất thế là về phía “Tây” vì “gió Đông” hưng khởi thổi luồn qua con đường xâm lăng truyền thống của lịch sử Bắc Nam đầy co giật, đường trũng Lạng Sơn, sau khi các đồn của Quốc lộ 4 bị bứng đi.

Hiệp định Genève 1954 thể hiện tương quan lực lượng quốc tế đương thời nhưng không phải không có dáng dấp lưu tồn của lịch sử. Vĩ tuyến 17 gần với đường chia cắt sông Gianh (Ranh) thời trung đại, vĩ tuyến 16 để giải giới quân đội Nhật năm 1945 là xê xích trong ranh giới nhoè nhoẹt của ảnh hưởng Ấn – Trung trên nước Việt. “Tây” còn đó là Ấn Độ đã ẩn sâu, chìm khuất, người Pháp khai thác đất Nam Kì như một kế tục của Nguyễn Ánh, hi vọng bảo tồn được mảnh đất cuối của phương nam với một lớp đệm dài đầy an toàn chứa kinh đô Huế của triều đình chính thống xưa, chủ nhân vùng đất cũ còn người kế nghiệp trước mắt. Sự khác biệt Nam Bắc dù cùng là người Việt cũng không phải là chuyện bịa chia rẽ của đế quốc thực dân. Lời cung khai của các tù binh hồi chánh không phải là chuyện lấy lòng lập công. Cuộc Tổng tấn công Tết Mậu thân làm tuyệt diệt đám kháng chiến Miền Nam vẫn còn là mối hận lâu dài. Trò hề thống nhất đất nước với đủ tuồng tích ban bệ năm 1976 với Trương Như Tảng bỏ chạy và Dương Quỳnh Hoa giận dỗi, đã khiến một nhóm The Vietnam Experience ngớ ngẩn tự hỏi:”Sao hồi đó không biết khai thác khía cạnh này?” Nhưng người Pháp không giữ nổi, phải chịu sang tay để người Mĩ cũng không giữ nổi, và tình trạng chiến tranh có dáng như ở trận chiến trước khiến người ta lặp lại các nguyên nhân thất bại cũ với một ít cải biên.

Đúng là đã có sự liên tục trong tâm tưởng của những người kháng chiến ở Miền Nam trước và sau 1954, một “truyền thống kháng chiến” được trì níu dẫn dụ đến ngày nay. Tâm tình lí tưởng của thời “Chín năm” vẫn còn đấy; họ không chú ý, không biết – và có được cho biết cũng không tin – những đổi thay trên vùng đất “độc lập” theo một hướng lệ thuộc mới, có đảng Lãnh đạo ghi điều lệ “đi theo chủ nghĩa Mác Lênin và tư tưởng Mao Trạch Đông”. Dân nghèo Miền Nam được chia ruộng đất (sướng quá!) nhưng người ta không cho hay là sẽ lấy lại để lập hợp tác xã theo phương cách làm ăn lớn XHCN, cái tổ chức chẳng biết vì lẽ gì mà làm đầu tắt mặt tối chẳng đủ cơm ăn. Chủ trương Miền Bắc tiến lên chủ nghĩa xã hội cũng thành công ở chỗ đoàn thể hoá dân chúng đến mức thành tâm tình tự nguyện, đẩy sự nín nhịn suy luận kiến thức, sự hèn nhát chịu đựng áp bức, thăng hoa thành nhiệt tình yêu nước, yêu chủ nghĩa xã hội, yêu đồng bào Miền Nam đói rách, không có nồi nấu cơm, đựng thức ăn bằng muổng dừa, bằng giấy. Có thể nhìn vào đó để thấy tàn dư của một thứ Khổng Nho thời chuyên chế xưa “quân sử thần tử thần bất tử bất trung” pha màu hiện đại không?

Và Miền Nam làm cách mạng dân tộc dân chủ – cũng như chia ruộng đất mà không nói thành lập hợp tác xã. Hãy tạm quên mục tiêu dân chủ, nhưng mục tiêu độc lập đã bao gồm đòi hỏi thống nhất trong đó rồi. Đòi hỏi được nhắc đi nhắc lại, bức thiết khiến cho khi hướng thành công thấy rõ thì người ta coi như là yếu tố cơ bản đã thúc đẩy người dân chiến đấu, không chướng ngại nào ngăn trở nổi. Nhưng nói như thế là làm tủi nhục người Triều Tiên – Đại Hàn (D.S. Mac Donald, The Koreans – Contemporary Politics and Society, Westview Press 1990.) Ngày xưa ông Lê Quý Đôn đã từng làm thơ xướng hoạ với sứ Cao Li không phải bằng chữ quốc ngữ của hai nước mà bằng chữ Hán. Hai ông đứng trên hai chiếu ngang hàng chầu vua Thanh. Vậy không thể nói rằng Việt có hán rộng hơn Cao Li, Việt thờ ông Khổng chăm chỉ hơn Cao Li để thu nhận tinh hoa phương Đông hơn Cao Li. Tuy rằng ở Truyện Tàu thì cuối cùng Trung Quốc phải thắng nhưng Cao Li cũng có Cáp Tô Văn (mường tượng nhân vật lịch sử Kim Yu Sin / Kim Du Tín) vây khổn vua Đường, rượt Đường Thái Tông quýu cẳng, chớ không phải chỉ có ở Đại Việt tướng Tàu mới bỏ ấn kiếm mà chạy.

Thời hiện đại thì ở Triều Tiên (Kim Nhật Thành thích cái tên nước này hơn), quân của Cộng hoà Dân chủ Nhân dân cũng từng rượt quân Cộng hoà Đại Hàn chạy trối chết và hứa sẽ tung “quả đấm chính” vào bọn bù nhìn tay sai Nam Hàn để giúp phong trào cách mạng ở miền Nam. Họ tin tưởng dân miền Nam khao khát giải phóng, nồng nhiệt chống đối chính quyền, chắc không bằng thì cũng cao hơn cái lai quần của chị Út Tịch. Họ đương cự với tướng Mac Arthur, hàng năm tổ chức “Tháng chống Mĩ (5/6 – 27/7)” rầm rộ trong ngoài nước, liên hồi réo gọi Bù nhìn Lí Thừa Vãn, Bù nhìn Phác Chính Hi, Bù nhìn Tiếp tục... bán nước, có uy tín quốc tế đến nỗi năm 1970 được bầu vào Chủ tịch đoàn Phong trào Không liên kết Thế giới thứ Ba. Trong lúc đó thì lớp chính quyền miền Nam (Đại Hàn) những năm 1945-48 bị ngay dân chúng coi là bọn “côlabô” (Hàn gian), thông ngôn, các chính quyền quân sự tiếp theo bị coi là bất hợp pháp, gây ra những cuộc biểu tình chống đối dữ dằn. Cùng căn bản văn hoá phương Đông, với cái thế thuận lợi trong ngoài nước, với sự cương cường và sức mạnh quân sự đó sao Kim Nhật Thành không thống nhất được đất nước?

Vậy thì phải nói Việt Nam đánh cho Mĩ cút nguỵ nhào được không phải vì có dân quê biết bám đất ruộng, yêu tổ quốc, kiên cường hơn dân Triều Tiên – Đại Hàn mà phải nghĩ rằng Việt có những ưu thế khác, không tuỳ thuộc vào văn hoá cổ truyền sâu xa, hay tinh thần ưu việt nào đó. Nói thêm về khía cạnh tinh thần này. Hèn nhát và anh hùng không phải là đối cực không thể nào gặp nhau. Đàn áp mạnh có khi thêm chút kĩ thuật tinh tế thì anh hùng trở thành tên tệ hại ngay. Chưa kể loại anh hùng gian dối tạo dựng do nhu cầu, một sự đàn áp lỏng lẻo nuôi dưỡng kẻ bình thường – có khi hèn nhát, trở thành người can đảm và đến một phút giây quyết định, trở thành anh hùng, bóng dáng anh hùng càng to lớn hơn khi có người tô vẽ thêm. Bao nhiêu anh hùng cách mạng Nga bị đày thì như Lenin ở Sibérie có đầy sách đọc, đủ để viết khảo luận nghiên cứu dày cộm, còn người cựu anh hùng Boukarin khi gặp Stalin thì cúi đầu nhận tội bán nước, làm tay sai cho những tên ác ôn mình khinh ghét trước kia – sự kiện đáng ngạc nhiên đến tột cùng khiến ông cựu đảng viên A. Koestler viết sách chỉ giải thích bằng vào lí tưởng ông đã biết, vì không thể bằng vào thực tế ông chưa sống. Ông Trịnh Đình Thảo sống ở Sài Gòn ngang nhiên đặt trong trang trại của mình một con đường Hồ Chí Minh trong lúc ông Trần Đức Thảo ở Hà Nội quên mất thời cãi nhau với J.P. Sartre, co đầu rút cổ, qua được Paris lúc gần chết mà còn run, thoái thác không bàn chuyện chính trị – trong lúc cốt tử giá trị thuyết mácxít ông theo “không phải (chỉ) là giải thích thế giới mà là thay đổi thế giới (K. Marx).” Anh Nguyễn Văn Trỗi ra pháp trường được ống kính truyền hình đưa vào tận buồng ngủ nước Mĩ thì dại gì không ráng giữ bình tĩnh để tuyên dương lí tưởng của mình?

Triều Tiên, Đại Hàn có đường ranh đình chiến rộng hơn Việt Nam nhưng không có giới hạn vô chừng ở hai đầu. Hoàng Hải và biển Đông được hải quân Mĩ canh chừng chặt chẽ khiến cho quân Bắc chuẩn bị xâm nhập phải đào cả hàng tá đường hầm trong đó có 4 đường bị khám phá, thấy rộng đủ đưa cả sư đoàn sẵn sàng xông lên khi nghe đồng bào miền Nam kêu cứu. Bên trong, đám sinh viên thiên tả của Đại Hàn, như bất cứ sinh viên thiên tả nào khác của thế giới tư bản, đòi tự thiêu thống nhất đất nước, tuần hành ra biên giới – cả việc qua biên giới để “đối thoại với người anh em bên kia” rồi trở về (nữ sinh viên Yun Su-kong 1989), hay biểu tình đòi hỏi dân chủ, tưởng nước mình như Pháp hay Mĩ, cứ như vậy là gặp ngay đàn áp không thương xót. Cả hàng trăm sinh viên Khánh Châu / Kyongju, thủ đô cũ của Tân La ngày xưa, bị giết không chùn tay (5-1980), không như đám sinh viên bắt cóc bỏ dĩa của Sài Gòn còn đường nhảy-núi, vô bưng, không như đám kí giả ăn mày (giả) đòi tự do báo chí, sau 1975, bị chế riễu là “ăn mày thật”.

Quân hai bên chà qua xát lại, Hán Thành đổi chủ bốn lần trong một năm không kịp cho các đồng chí cấy chi bộ đảng nằm vùng, tàn quân không chạy kịp bị tiêu diệt hết, phía Bắc đành chỉ gởi đặc công dò xét, ám sát (Phác Chính Hi 1968 – chết bà vợ, Chun Do Huan khi ông này đến Myanmar 1983, nổ máy bay chở khách dự Thế vận hội trên bầu trời Kuwait 1987, bắt cóc cả dân Nhật), công việc mà theo đường lối lí thuyết lúc bình thường họ phê bình là “manh động”, là “thổ phỉ”.

Vĩ tuyến 38 ổn định từ trong chiến tranh, còn vĩ tuyến 17 lại có 300 ngày để phân cách hai bên, tha hồ cho ông Lê Duẩn chôn giấu súng ống, đổi vùng, cấy người về tận thành phố (Lê Trọng Nguyễn nhận ra Nguyễn Văn Bổng mà nói thẳng ra “không thèm báo cáo đâu!”), thả thanh niên lấy vợ, lưu mầm mống về sau ... cả một thiên la địa võng giăng sẵn, đặt những người liên hệ ở vào cái thế không lùi được phải tìm cách cứu lấy thân. Một cách nào đó, tình trạng giống như ở hội kín phương Đông bắt người gia nhập lập thành tích chém người, trở thành bất hợp pháp với chính quyền đương nhiệm, điều mà Đặng Tiểu Bình nâng cao thành hành động cách mạng khi tổ chức nông dân Hồ Nam giết địa chủ để chỉ còn mỗi một đường là theo Giải phóng quân. Có một vùng “tự do” kéo dài cả chín năm, Liên khu V, ít nhiều gì dân chúng cũng biết rõ cộng sản là thế nào (tuy không bằng ở đất Bắc), người ta vỗ về đe doạ những người bất mãn, tổ chức biểu tình mắng chửi những người tiếp thu là Việt gian, không cho đóng trong làng, đòi lại kiến trúc đồn bót..., tạo đàn áp để có cớ kiện tụng Uỷ hội Quốc tế kiểm soát đình chiến, để lấy máu quần chúng tạo thêm quần chúng phe mình trong đà lâu dài về sau. Hai con đường hợp pháp và giang hồ được sử dụng nhuần nhuyễn hình như chưa có lần nào xảy ra trong lịch sử Việt Nam. Không thể cắt Miền Bắc và Miền Nam làm hai chỉ vì có hai cuộc chiến. Cho nên F. Fitzgerald đã lầm lẫn khi khen rằng tổ chức của Mặt trận Giải phóng đã lớn rộng chỉ trong 5 năm trong lúc ở các nước khác phải trải qua vài thế hệ mới xây dựng được. Fitzgerald, cũng như đối tượng bà chỉ trích – Chính phủ Mĩ cho là có sự xâm lăng của Miền Bắc – cả hai đều lầm lẫn khi đặt quan niệm trên tính chất giới tuyến của thời đại mới ngày nay.

Làm cách nào mà một chính quyền Sài Gòn lộn xộn với giáo phái sứ quân, với giang hồ đạo tặc, với Công giáo di cư ít nhiều gì cũng là kiêu dân, với cả người Pháp còn tham vọng giữ phần đất thuộc địa cuối cùng... có thể đương cự với cả một nền tảng đe doạ trùng trùng như thế? Lịch sử ổn định bước đầu của chính quyền đó là một phối hợp trong tuyệt vọng của những người Việt chống cộng (một tập-họptừ tiêu cực đúng với thực chất hổ-lốn của nó) chỉ còn một mảnh đất nương thân, và của người Mĩ đứng nhìn trong bình diện chiến lược quốc tế thấy mình phải chen chân vào. Cũng không loại trừ ý muốn ngưng nghỉ trong một lúc của các nhà lãnh đạo Miền Bắc, lần đầu có đất, có thủ đô hiện diện trên trường quốc tế và muốn củng cố vị trí đó dù phải hi sinh đàn em.

Vai trò đại diện của “Tây” đối với “Đông” trên một khu vực hẹp đầy mìn bẫy chính trị khiến người Mĩ phải gặp thêm trở ngại to lớn không vượt qua được trong chiến tranh. Chẳng có o du kích già nào sau 1968 ở Huế thắc mắc như người mẹ Mĩ có con phạm tội trong vụ Mĩ Lai khi nói với chính quyền: “Tôi giao cho các ông một người con tốt, các ông trả lại cho tôi một tên sát nhân.” Nhưng trường hợp của anh cựu đặc công sử dụng kĩ thuật giúp anh trở thành anh hùng lúc xưa vào việc ăn cắp hàng vải ở một hãng dệt Bà Quẹo (1984?) và bị bắn chết, bà mẹ anh ta sẽ nói gì, biết nói với ai? Đành chỉ nín nhịn lượm xác con đi chôn. Một chính quyền nhận thấy mình có trách nhiệm với toàn thể dân chúng, những kẻ nằm trong vòng tay bảo vệ của mình, có khác với một chính quyền chỉ nhận vào mình những thành phần “tốt” – cái tốt được xác nhận lại tuỳ thuộc vào hoàn cảnh, thời gian, có khi là tâm cảnh của người điều hành. Nhưng một quan niệm như thế lại giúp cho tập thể cầm quyền đó dễ dàng trong hành động không có chống đối, với cung cách xử trí nhiều ứng biến hơn.

Ông Bùi Tín thuật chuyện có hỏi một tướng Việt bạn, rằng nếu ông ta là tướng Mĩ thì sẽ bài binh bố trận ra sao để có thể thắng quân Việt (cộng), và ông kia trả lời:”Đổ bộ vài sư đoàn chiếm vùng cán chảo chận yết hầu tiếp tế vào Nam.” Lời giả định thì không có giá trị thực tế trong kết quả, nhưng lời giả định đó làm nổi lên vấn đề mâu thuẫn cơ bản của vị thế chính trị, văn hoá mà viên tướng Mĩ, hay viên tướng Việt (cộng) khi làm người Mĩ, không thực hiện được. Đổ quân ở Miền Nam tuy bị la ó nhưng đó là cái đà có sẵn của luận cứ bảo vệ Miền Nam. Do đó ngay về phương diện pháp lí, Mĩ không thể nào đổ quân chiếm vùng cán chảo, nghĩa là xâm lăng Miền Bắc được. Ngay cả việc chỉ đóng quân bịt vùng giới tuyến 17, hẹp hơn vùng Nghệ Tịnh Bình Trị rất nhiều về mặt diện tích cũng như tính theo đường thẳng, việc đó cũng không thực hiện được vì ý nghĩa lúc đầu vẫn là đe doạ Miền Bắc, rồi càng về sau càng trở nên vô nghĩa. Người ta biết Việt cộng có quân ở Lào, Kampuchia – chẳng phải những nhóm du kích lẻ tẻ mà là cả sư đoàn với xe tăng, đại pháo, nhưng với quan điểm pháp lí quốc tế phải tuân theo, thì tràn qua Cambodge (1970) vẫn phải chịu tiếng, được ghi là “xâm lăng” (cả với F. Fitzgerald). Trong lúc đó thì ông tướng Việt cộng điều quân, tuy có khó khăn trong thực hiện về mặt kĩ thuật nhưng rất thảnh thơi về mặt pháp lí tự chọn. Nước Lào yếu ớt, đến ngày nay (1999) chắc vẫn còn chịu phép cho viên chức bộ đội Việt qua biên giới không cần hộ chiếu (để dễ thu xếp việc hơn 30 000 quân đóng ở đấy), thì trong chiến tranh đóng quân trong vùng bạn Pathet có gì khó khăn đâu? Ông Sihanouk cũng hiểu Việt cộng là mối hại lớn nhưng tưởng mình khôn ngoan, lấy thằng xa trị thằng gần, để Duôn giết Duôn, nên cho phép dùng hải cảng Sihanoukville tiếp tế, tạm trả thù mối hận mất Khmer krom (Nam Kì). Và thế là trong chiến tranh 1955 – 1975 thực tế không có vĩ tuyến 17 như đường ranh phân cách quyền lực. Làm sao có thể đánh nhau trên một chiến tuyến nhùng nhằng nhiều ngàn cây số trong một cuộc chiến không tuyên bố mà một bên thì phải bám, dù là bề ngoài, tính chất pháp lí không cần biết đến ở phía bên kia? Sự thực hiện trơn tru giúp dễ dàng cho những tuyên bố lí tưởng đầy tính chất nhân bản, cao vời: “Làm nghĩa vụ quốc tế”, “Người Việt có quyền đánh nhau ở bất cứ nơi nào trên đất nước mình để tiêu diệt xâm lăng.” Không phải Pascal hữu lí chỉ có một lần. Và hữu lí trở thành chân lí khắp thế giới.

Những toán quân Giải phóng đầu tiên có thể là những toán người tự cứu, mang tâm tình “Chín năm” hướng về Miền Bắc, vận dụng kinh nghiệm chiến đấu cũ để khá dễ dàng thắng đám dân vệ mang chút tâm tình thôn xóm bị đám đàn bà con gái Bến Tre đồng-khởi “ôm hè” giựt súng, hay thắng cả các đơn vị Cộng hoà còn coi đời lính như một thứ trò chơi khác bị bắt buộc phải xông vào. Tuy nhiên, cái thế quần chúng chuẩn bị sẵn và kinh nghiệm đó không ngăn được phải hao mòn dần trong thời gian. Cùng là người Việt, Ngô Đình Nhu đã hiểu như ông tướng Việt (cộng) kia, nhưng biết giới hạn của tình thế, chỉ yêu cầu quân Mĩ đóng bịt vĩ tuyến 17 thôi. Giống như ở nhà quê người ta be bờ bắt cá từng khúc sông vậy. Cá chưa bắt hết bao nhiêu thì những người hồi kết trở về – những người “đêm Nam ngày Bắc” lạc lõng ở xứ nghèo đói, khó khăn trong nếp sinh hoạt ràng buộc thường ngày, lại khó khăn thêm với lớp sự khe khắt nồng nhiệt tiếp nhận từ người bạn lớn, đến bây giờ họ trở về Nam như một sự thoát li, được khích động nồng nhiệt thêm vì viễn tượng tiếp tay cứu vớt đồng chí, đồng bào khốn khổ. Lại cũng hao hụt dần, hay không đủ để thích ứng với tình thế tăng trưởng quyền lực quân sự của Sài Gòn, thế là các đơn vị quân đội nhân dân cởi mũ áo tiểu đại cán đi Nam.

Đến ngày nay, bộ óc điện tử hoạt động như của người còn là điều mơ tưởng thì hàng rào McNamara chỉ có một khúc, trở nên vô ích là lẽ đương nhiên. Vậy thì đường biên giới không bịt kín được có nghĩa là trận chiến không có tính cách của một cuộc nổi dậy nữa mà là trận chiến giữa hai thế giới, với một bên có một đội tiền phong mà sự dũng mãnh, tính thông minh ứng biến dù to lớn hơn cũng không ngoài tính chất của những toán người muốn đổi dờùi thế giới như ở Cuba, Phi Luật Tân, Nicaragua, kể cả các toán fundamentalist của các xứ Hồi Giáo... – ở những nơi này thiếu sự nổi bật hơn chỉ vì dân số ít hơn, không có lượng người cung cấp dồi dào như ở Á Đông, cái yếu tố làm chùn bước can thiệp của Mĩ khi quân Tưởng thất bại ở Trung Hoa. Vậy là trong chiến lược siết-bù-lon của Mĩ, quân Việt cộng cũng lớn mạnh dần với vũ khí tối tân của Liên Xô, vũ khí cơ bản của Trung Quốc, với đồ tiếp tế nuôi sống quân đội, dân chúng bao gồm cả những vật dụng thường nhật như lời kể công sau này của Hồng quân: “Đến rau muống cũng đóng hộp đưa sang.” Rốt lại, không phải là binh lực phía nhược tiểu yếu thế: Trong trận chiến Mậu thân, tiếng súng AK nổ dòn tan át hẳn tiếng cắc bùm, tạch tạch của Garant M1, carbin M1, M2 trên tay phần lớn người lính Cộng hoà; trong trận tấn công 1972, xe tăng T.54, PT.76 rõ ràng trên chân thiết giáp M.113, M.114. Mộng ăn Tết ở Sài Gòn tan tành, người cán bộ Giải phóng trốn chui trốn nhủi (như sau này) đã than: “Không còn chỗ để trải chiếc chiếu nằm!” Vì thế năm 1972, quân chính quy Miền Bắc xông trận, không nệ tính cách thường tình của tờ giấy kí năm 1954 xa xưa, tràn ngay qua biên giới, lấy lại đất cho đệ tử Miền Nam có thế địa vực mà kí kết ở Paris, trang bị SA 7 cầm tay bắn máy bay, càng dồi dào hơn vào năm 1975 (trong khi dàn hoả tiễn TOW biểu diễn, chỉ được bắn sau khi xin phép cấp cao!)

Trong tương quan văn hoá, những người thừa hưởng văn minh Hi Lạp La Mã tự nhận đứng về phía Tây, còn nước Nga tuy có sự cố gắng hoà nhập của Pierre Đại đế vẫn bị coi là ở phía Đông. Sự tăng tiến của đế quốc Nga về phía Sibérie càng làm cho Liên bang Xô viết thành lập sau Cách mạng tháng Mười trở thành chủ phương Đông, lần này sự đối kháng không chỉ mang tính cách địa vực mà còn đậm thêm tính chất ý thức hệ gay gắt. Hơn nửa tỉ dân Trung Quốc nhập vào khối cộng sản làm tăng sức nặng của phe Đông. Trong lúc đó, Mĩ lớn mạnh cầm đầu phe Tây, mang tên tư bản đế quốc chủ nghĩa. Sự đối đầu không tránh khỏi đã xảy ra trên đất Việt mà những người lãnh đạo Đảng không thể chối bỏ được trách nhiệm, không thể lập luận “Việt Nam (Miền Bắc) không xâm lăng Mĩ, chỉ có Mĩ xâm lăng Việt Nam mà thôi”. Chận giặc từ xa là thượng sách, anh hàng tướng Chàm giữ thành Đa Bang đã khuyên Hồ Quý Li như thế. Câu hát ngày nay “Vùng lên hỡi các nô lệ ở thế gian...” là lời đe doạ vượt ngoài biên giới, chứng cớ đã lan sang Lào, Miên, Thái Lan, chưa kể lời huênh hoang (không biết có thật đến chừng nào) sau 1975:”Ta đào tạo cả Tổng bí thư Trung, Nam Mĩ!” Ta chưa đem quân qua Mĩ vì không đủ khả năng chứ không phải vì không muốn làm “nhiệm vụ quốc tế”!

Tuy nhiên hướng tiến khởi đầu của cộng sản Việt là từ Tây Phương: Các lãnh tụ được đào tạo trong môi trường Pháp, học mácxít từ tiếng Pháp – dù thường khi chỉ là những bài “sơ học vấn tân” ABC du communisme, sách-bổn qua loa. Đến khi đầu phục Liên Xô, phe “Tây” vẫn còn thắng thế: Trần Phú, Lê Hồng Phong, Hà Huy Tập “cấp tiến” hơn Hồ Chí Minh, quê mùa hơn. (“Chú này hồi trước công kích Bác dữ lắm”, Hồ Chí Minh đã một lần chỉ vào ảnh Hà Huy Tập mà nói như thế.) Nhưng khi cầm chính quyền thì không thể giống như lúc còn lêu bêu. Thực tế giành quyền bính khiến người ta phải “tìm về dân tộc” và tuy lí thuyết có phòng hờ ngăn chặn không được “theo đuôi quần chúng” nhưng tập thể dân chúng đông đảo ảnh hưởng đến nhà cầm quyền vẫn là điều thường thấy. Vả lại mục tiêu chiến đấu ban đầu là giành độc lập nên lí thuyết quốc tế phải bị bỏ lơ một thời gian cho đến khi được người anh lớn chỉ dạy.

Nhìn từ phía Âu Tây, Cộng sản Việt Nam trở thành lắc lư giữa hai ngành Đông: Đông-slave còn gợi hồi tưởng Tây nơi các lãnh tụ, và Đông-trung-hoa quen thuộc từ quá khứ dân tộc và cần thiết trong lãnh đạo chiến đấu cấp thời. (Người ta tự hỏi nếu không có Trung Hoa mới thì người cộng sản Việt làm cách nào thực hiện cụ thể công cuộc cải cách ruộng đất, sắp xếp cai trị, làm cách nào tổ chức chiến thuật có bài bản như đã xảy ra?) Khác với thời sau 75, sự tự tin chiến thắng và mối đe doạ thiên niên kỉ trở về khiến người ta ngả sang Đông-slave, trái lại từ 1949 đến chiến tranh “chống Mĩ”, khuynh hướng Trung Hoa đã thắng thế khiến người ta không ngần ngại nâng sự khác biệt nội bộ trở thành một “vụ án xét lại chống Đảng” dây dưa đến ngày nay theo cách xử trí “chìm xuồng” quen thuộc chịu đựng của người dân và sự kiêu ngạo không-thể-nào-sai của người lãnh đạo. Nhìn từ vị trí đó thì Liên Xô trở thành “Tây” như sau này người ta đã gọi các cố vấn từ Kremlin tới (và có khi mở rộng với “người nước ngoài”). Nghe tiếng hô hào độc lập thống nhất từ những người chiến đấu, nhìn từ bên ngoài thấy toàn là người Việt, người ta đã không nhận ra vai trò to lớn của Trung Quốc trong cuộc chiến này. Tình hình đó không phải không góp thêm phần rối loạn ở Miền Nam.

Trong chiến tranh trước, người Pháp chỉ gặp mối bất ổn ở thôn quê – tình hình khiến các học giả càng tin ở cách giải thích sức mạnh Phép vua thua lệ làng của mình. Đến khi với người Mĩ thì rối loạn tràn về thành thị. Về mặt “chính nghĩa”, theo lối nói thời thượng chính trị quen thuộc, thì điều đó chứng minh tính cách khác nhau của chính quyền Bảo Đại và chính quyền cộng hoà. Đệ nhất và Đệ nhị cộng hoà đã có dân trong vòng tay của mình, theo những khuynh hướng chính kiến khác nhau và quan trọng là biểu lộ thái độ theo các cung cách của nền dân chủ Tây Phương. Đó là dấu hiệu thành hình của một xã hội công dân trong đó có những người dân thay nhau điều hành chính quyền chứ không phải là những thần tượng cai trị dân chúng. Người lính cộng hoà thường bị chê là thiếu nhiệt tình chiến đấu thấy thường xuyên ở người lính Việt cộng, nhưng đó là họ làm bổn phận công dân như cậu lính Mĩ ngơ ngáo, như giờ công dân giáo dục ở nhà trường đã dạy. Nỗi bi thảm lớn nhất của một số người trong Mặt trận Giải phóng là đòi hỏi có đồng loạt cả hai – thần tượng và dân chủ – nên ở với Sài Gòn có thế vùng vẫy lựa chọn nhảy-núi, đến khi đối mặt “thần tượng” thì không còn đường xoay trở, hoặc ngẩn ngơ như hình ảnh ông X. ở chiến khu, hoặc ồ ạt hùa theo để che lấp tự ái, để chiếm chút phần công lao, đàng nào thì cũng đánh mất giá trị mình muốn có. Như ông Nguyễn Hữu Thọ với chút danh vang Chủ tịch Mặt trận, Chủ tịch Quốc hội, chờ mãi đến khi được phép mới cho biết rằng mình làm trưởng một hội đồng Gật. Có lẽ ông Nguyễn Khắc Viện hài lòng hơn: Lúc trẻ ở Paris, ông ca tụng Hitler, tán thành một chính quyền độc tài thường dễ khiến thực hiện được mục tiêu hơn là ở các nước đại nghị tranh cãi ỏm tỏi. Nhưng sức chịu đựng nào cũng có hạn: Đến cuối đời thì ông lại phản kháng, mà cũng phải đợi chút cởi trói lùng nhùng dài lâu. Tuy nhiên hình ảnh thần tượng mang đầy tính xúc cảm, trong không khí hội kín đe doạ (như ở phía Giải phóng) phải tan rã khi yên bình trở lại, khi con người phải đối diện ngay với thực tế mở rộng. Tình hình như thế đã xảy ra với đất nước sau 1975.*

Xã hội công dân manh nha ấy ở Miền Nam cũng là một hình thức mới nhập cảng giữa triều dâng của “truyền thống dân tộc”, phương Đông. Nên nó yếu ớt. Và làm chính quyền suy sụp. Ông Hồ Hữu Tường sau Genève tiên đoán Miền Nam sẽ có một chế độ độc tài để tương xứng với Miền Bắc (do đó người ta phải theo Trung lập chế của ông để cứu đất nước). Điều tiên tri của ông không xảy ra như ở Triều Tiên Đại Hàn chỉ vì, ngoài sự hiện diện của người Mĩ, dân Miền Nam, nhất là Nam Kì, được cai trị bởi người Pháp ban ngày ưa đánh giấc la-siết, ban đêm ưa nhảy (với) đầm chứ không như người Nhật kéo gươm dài lết đất chặt tay thằng ăn cắp ở Cao Li. Ông Ngô Đình Diệm là một ông quan, hành xử như một ông quan Thượng thư mất chức trở về với quan trường mới, lên chức Thủ tướng rồi Tổng thống chứ không phải là nhà độc tài. Đệ nhất cộng hoà là một hệ thống quan lại cũ, mới chưa bỏ được tính chất thuộc hạ của quá khứ, đang học cách điều hành một đất nước theo cung cách dân chủ phương Tây, một cách thức cai trị không xa lạ nhiều và xa rời quần chúng như các học giả Tây vẫn tưởng: Tám mươi năm Pháp thuộc và mười mấy năm chiến tranh theo đà gia tốc lịch sử khiến người Việt không còn xưa cũ nữa. Dân chúng oán hận chính phủ Sài Gòn và vọng về “Bác” như một hình ảnh hơn Sài Gòn trong hướng tiến của họ đang sống, chứ không phải trong u tối mịt mù của nghèo nàn xơ xác, có công an khu vực ngọt ngào xông vào nhà đon đả chào hỏi và dạy dỗ. Chứng cớ là họ đã thất vọng sau 1975.*

Những nhà lãnh đạo cộng sản Việt trong đà khai thác yếu tố chiến thắng đã kéo dân tộc thụt lùi trong tâm tưởng, theo một cung cách ràng buộc cũng học từ Trung Hoa mới, tuy ở một khu vực khác nên khác đối tượng tranh đấu cụ thể nhưng kết quả lại đồng bản chất với những gì xảy ra ở Trung Hoa. Từ bên ngoài nhìn vào người ta thấy hấp dẫn cuốn hút, như được tham dự vào cuộc lên đồng mang nhãn hiệu yêu nước, truyền thống, đẩy người trong cuộc xa rời cách biệt với những người ngoại quốc mà sự sang trọng tạo ganh ghét, với cung cách ứng xử xa lạ đến thành “mọi rợ”(?) Bởi vì người Mĩ vượt lên cả chủ nhân ông và bạn bè châu Âu quen thuộc trước kia, nay mang đến nước Việt một thứ văn minh Tây Phương cao cấp đến thành kiêu kì, hỗn xược. Ngày trước, người Pháp tạo dựng một hình ảnh phương Tây ở thành phố làm cách biệt với thôn quê tàn tạ, nghèo đói. Nhưng các thành phố thuộc địa mang dáng dấp kiến trúc La Mã, cách xây cất của một tỉnh lẻ Pháp thì còn có thể nhìn vào được, còn nhà Mĩ kín bưng với cửa kính, máy lạnh và càng lúc càng cao ngút người, ngạo nghễ khiến nhà dân thành phố càng thấy thấp hơn, tàn tạ hơn nhất là trên các vùng ổ chuột của dân tị nạn dồn về. Nổ bùng xã hội ở thành phố cũng là điều dĩ nhiên, nhưng ở các nước khác là sự xung đột của dân với nhà cầm quyền, ở đây có người Mĩ thì tội lỗi là ở người Mĩ, chính quyền bản xứ hiển nhiên chỉ là tay sai, nhất là khi có một chính quyền dân tộc khác đang tuyên dương truyền thống chống xâm lăng, nay ở trên đà chiến thắng.

Cái gì xảy ra sau chiến tranh chống người phương xa? Xưa và nay vẫn có khác nhau nhưng nhớ lại lời ghi (ngắn ngủi) của viên sứ thần Nguyên trở lại tiếp nối bang giao thì lời vua Trần than thở cảnh tàn tạ của đất nước sau bao năm kết thúc chiến tranh, sao cũng muốn coi là giống với thời đại ngày nay. Chó le lưỡi thì nai cũng vạt móng. Xưa chỉ có một hướng: phương Bắc. Sợ mà phải thân. Cái kiêu ngạo chỉ có trong chiến đấu và sau đó một chút, sau nữa là sợ và cầu cạnh – trừ mấy anh thư lại gọt dũa văn từ, nói lén ở nhà. Hịch của nhà nho-nôm đòi “Đánh cho dài tóc, đánh cho đen răng... đánh cho chích bất phản hồi...” nhưng Phan Huy Ích theo ông vua giả sang chầu ôm gối Càn Long thì ngợp người ngây ngất xưng tụng. Ông Lê Duẩn không được như ông “Quang Trung”, không phân trần nổi với ông “hoàng đế” Đặng Tiểu Bình (chữ của H.E. Salisbury) nên bị bỏ ở Thiên Tân, may không phải lủi thủi đi bộ về Hà Nội. Thế mà sau trận chiến 1979, các anh văn nghệ nối lại tình thân vẫn thấy từng phái đoàn bạn đứng dài trên sân ga, dọc toa xe ôm hoa vẫy chào, rồi cũng mang tâm tình rung động lúc ấy trút lên đầy giấy mực thừa mứa của thời đại mới. Chính cái tâm tình “quần chúng” này mới là đáng sợ: Nó nuôi dưỡng một kẻ nội thù êm dịu, dai dẳng. Cho đến khi trở lại một sự a dua (bắt buộc hay không) nào đấy thì nó khiến người ta quên chuyện quyền lợi dân tộc mà cứ hùa theo Trung Quốc, một cách đầy nhiệt tình. Như vừa qua, khi Trung Quốc làm mình làm mẩy với Mĩ vì bắn lầm vào sứ quán ở Kosovo, thì lời lời ào ạt, tiếng tiếng gào thét, lặp lại y chang ngôn từ cũ chống đối thực dân đế quốc tư bản, nối dài một truyền thống kháng chiến đến lúc này đã lỡ thời, nhằm phục vụ cho một mục tiêu khác, mà chận đường tiến của chính mình, tự đẩy thêm vào sự lệ thuộc mới. Cho nên các lãnh tụ, quan chức mặc tên nữ sĩ Dương Thu Hương mắng mỏ, cứ nhẹ nhàng phản đối “ai đấy” không có tên, đã lên tiếng tranh giành lãnh thổ của mình. Hình như có một cái gì đó không ổn trong tâm hồn người Việt khi phải đối phó với nước lớn Trung Hoa. Cái gì đó không có dáng tự tin...

Đáng tiếc là điều ấy còn tiếp diễn đến ngày nay. Ngày xưa chỉ có một nước Trung Hoa. Người Pháp chẳng phải có thiện ý với dân nước Việt nhưng cũng là làm công việc che chắn biên giới – biên giới cột mốc và biên giới văn hoá – trong 60 năm. Ngày nay, Thái Lan có giàu hơn Việt Nam nhưng hẳn binh lực yếu hơn nhiều vậy mà cũng chẳng cần phải quỵ luỵ với Trung Hoa như thế. Xưng là học hỏi quần chúng mà không biết câu: “Ma bắt coi mặt người ta, Mặt nào mét mét thì ma bắt hoài.” Đọc mãi sách Thánh hiền mà không ứng xử theo với câu:”Quân tử chi giao đạm nhược thuỷ.” Quân tử, theo nghĩa giai cấp là chỉ tầng lớp cầm quyền đấy. Lối làm văn thư “Chúc vua (Thái Lan)...” theo cung cách ngoại giao mang ý thức giai cấp, che giấu sự miệt thị, tiếp theo với tràng xưng tụng “Ngài... Ngài...” dùng cho các bộ trưởng, đại sứ, cả đến mấy ông đại biểu quốc tế (nghĩ là) có hơi hám tiền, lối hành xử đó có một chút gì không bình thường. Thằng, ông (nội, ông ngoại), ông thằng như thế đem áp dụng với Trung Quốc càng đưa lại hậu quả sâu xa, tệ hại hơn. Mối tình đồng văn thiên niên kỉ đã được đương nhiên hiểu với nghĩa phiên thuộc – thiên triều thì sự vồ vập dù mang cái từ “đồng chí” vẫn được hiểu, và rõ dáng nét, là sự nịnh bợ khó thoát, mà muốn thoát thì phải có sự gãy đổ.

Cho nên, bởi sự chọn lựa chủ thuyết, bởi sự tiếp cận thực tế chủ thuyết qua biến đổi ở một nước đồng văn, bởi khả năng tâm tình của người lãnh đạo mới, từ 1949 nước Việt phải bị ràng buộc vào Trung Quốc mà sự gãy đổ 1979 chỉ khiến cho sự lệ thuộc càng mang dáng tinh tế hơn mà thôi. Như các chuyện đã từng xảy ra trong quá khứ xa. Một khối lớn trở lại với chính trường quốc tế như thế làm vững vàng hơn cho luận cứ “đổi mới mà bảo tồn truyền thống dân tộc” trong đó có “truyền thống kháng chiến” dính liền với danh dự và sinh mệnh Đảng lãnh đạo Việt Nam, tạo thành những ràng buộc trong, ngoài khó dứt trong tiến trình thay đổi.

“Con đường châu Á” trong phát triển được nói đến nhiều với sự nổi bật lần lượt của Nhật Bản, sự thay đổi của Trung Quốc và sự xuất hiện tỏ rõ hay e ấp của các “con rồng” lớn nhỏ (phải nhận, trong đó không có Việt Nam, có nói đến cũng chỉ là ước muốn xuê xoa). Nhưng dù bằng cách biện minh nào đi nữa thì cùng đích phát triển cũng là để cạnh tranh... với Hoa Kì, châu Âu theo các phương cách đã thực hiện ở những nơi đó. Và phải chịu chung một ràng buộc. Các yếu tố của một nền văn hoá vốn mang tính cách liền lạc chặt chẽ. Không thể niệm câu “Đạo khả đạo phi thường đạo” mà ráp tivi hay chế PC được tuy ai đấy đã viện dẫn đến kinh Dịch với các que liền, đứt trong bát quái mà cho đó là tiền thân của phép nhị phân thấy trong một nguyên tắc vận hành computer. Một nền văn hoá lớn, nói đại khái, là bao gồm những nguyên tắc lớn của nhân loại, và đồng thời mang tính khả thi để đưa con người thay đổi, liên tục tiến xa khác với buổi đầu. Có bằng lòng hay không thì các nền văn hoá cũng vẫn mang tính lớn nhỏ, cái lớn thu hút cái nhỏ, biến đổi các tập đoàn mang cái nhỏ đó, chuyện đã xảy ra ở Trung Quốc với Hung Nô, Mông Cổ, Nữ Chân. Trong thu hút có sự huỷ diệt nhưng không phải không có phần tiếp nhận, chưa kể sự thụ nhận đến từ những giao tiếp tương thông. Từ châu Âu, văn hoá, văn minh Tây Phương theo tàu thuyền đi khắp thế giới mở rộng lãnh vực giao tiếp, áp đặt đồng thời thu nhận nhiều nên đã trở thành toàn cầu, hay ít ra cũng có ưu thế để trở thành toàn cầu.

Nhưng với ý thức nhân bản sâu sắc cùng lúc với điều kiện vật chất mở rộng thì vấn đề tương quan văn hoá cũng trở nên phức tạp hơn. Không chỉ có sự huỷ diệt giản dị không thắc mắc, hay chỉ có sự tiếp nhận kiểu vô ý thức hoặc tốt đẹp hơn, bao dung, như trường hợp dành một thứ để làm kiểng. Người ta muốn có một thứ nhân loại nhiều hình sắc, không phải một màu nhàm chán. Người ta muốn tôn trọng sự sống, cách sống của cả những tập đoàn dù nhỏ bé có khi còn sót lại trong nhiều thế kỉ tận diệt trước. Tuy nhiên sự cách biệt văn hoá, ít ra là ở điểm mức sống vật chất dễ thấy, lại khiến cho các tập đoàn nhỏ sống èo uột, căn cước của các cá nhân trong đó có dáng mờ nhạt, lung lay. Sự tàn tạ của các tập đoàn nhỏ hiển nhiên như là một định mệnh. Ở Trung Hoa (nhìn theo tỉ lệ đa số / thiểu số) các khu tự trị vẫn không tránh khỏi sự đe doạ Hán hoá. Sự đe doạ đó cũng thấy rõ ở Việt Nam với các dân tộc Tây Nguyên bị thu hẹp không gian sinh tồn. Khoanh vùng cho họ, như các reserves của Mĩ ( hay ở Úc) để khỏi bị ảnh hưởng sức hấp dẫn của đô thị – mà cũng khó tránh khỏi, thì trông giống các trại tập trung, như lời tố cáo từ sự ganh ghét với cung cách giàu sang ngạo mạn của Hoa Kì. Mà dân trong ấy cũng không tự sống bình thường được ngoài sự trợ giúp trực tiếp của Liên bang, hay gián tiếp kiểu bao dung như mở sòng bạc. Những hội lễ loè loẹt nhộn nhịp ít nhiều gì với khách chứng kiến cũng có dáng như ở sở thú (người). Tuy nhiên, người ta không thể làm được trọn vẹn, hoàn hảo đối với bất cứ thứ gì.

Sự phát triển của phương Tây mang đến sự cách biệt giàu nghèo đối với các dân tộc có nền văn hoá xưa cũ. Và trong trường hợp này thì chớ nói đến “Đói cho sạch, rách cho thơm”. Có thực mới vực được Đạo. Bần cùng sinh đạo tặc. Cho nên các phong trào nổi dậy, các mặt trận giải phóng, các nước nghèo, trong đó Việt Nam không thoát, là những ổ buôn ma tuý. Hấp lực của giàu sang là chuyện của muôn đời. Quân Mĩ vào Việt Nam đông thì me Mĩ là dân xóm Gò Vấp, truông Bà Đờn... cao cao hơn một chút thì cũng có bà Lệ Lí gốc nhà quê, nhưng ở Miền Bắc thì hướng vào “làng Thuỵ Điển” chẳng hạn, là loại con-nhà có họ hàng mang cả đồ cổ tặng chú rể để cô dâu dùng thói ranh vặt đáng hãnh diện đưa vật quý qua mặt hải quan ra khỏi nước. Chớ nói đến truyền thống xa xỉ, đạo đức dân tộc xa vời khi chưa đủ ăn. Có lẽ vì thế mà ông Đặng Tiểu Bình bắt mèo trắng mèo đen đi làm vinh quang theo lối mới, có ông Đỗ Mười phụ hoạ.

Tuy nhiên, đã nói, không thể nào có đổi thay mà không mất mát. Sức hấp dẫn của văn hoá Tây Phương không dừng lại ở tiện nghi của cái xe hơi, tivi... như lối phân biệt Đông: tinh thần, Tây: vật chất một thời còn tự tín và rơi rớt mãi đến bây giờ. Nhạc nhà thờ trong những thánh đường to rộng đủ gây cộng hưởng, hay hơn, thu hút hơn tiếng ê a tụng kinh của thầy chùa trong các tự viện âm u. Các nhà truyền giáo không chỉ mang gạo mắm, áo quần xiđa đến cứu trợ mà còn là những học giả, chuyên viên đem kiến thức đến làm giàu cho vùng họ đến rao giảng. Cái uy thế đó lấn lướt yếu tố bản xứ có khi dẫn đến một thái độ trái khoáy về chính trị phe phía: Người chống cộng lờ đi khi báo Đảng đăng hình phái bộ Giám mục Việt được thủ tướng tiếp kiến. Và chính quyền khi đưa ra các hình ảnh này cũng có tính cách “cầu thân” rõ rệt. Giới chức Công giáo giữ được một thái độ giao tiếp ngang ngửa với chính quyền theo cả hai mặt vừa chống vừa thân, trong khi các hội đoàn tôn giáo cũ chỉ có thể hoặc nịnh nọt hoặc chui nhủi chống đối. Bởi vậy không lấy làm lạ khi các tôn giáo bản xứ phải cải tiến theo với các phương tiện vật chất của thời mới, cố vượt qua những thành kiến trì trệ cũ, kiểu phê phán vào những năm 60, thế kỉ XX: “Thầy chùa gì mà lại đi xe hơi!”

Thay đổi có gặp rối loạn thì thốt lời bào chữa đầy tự phụ:”Mở cửa thì ruồi muỗi bay vào!” Tây Mĩ nó cũng có ruồi muỗi nhưng đâu có nhiều như đậu đen trên mâm cơm của mình! Ruồi từ vườn nhà bay vào đấy chứ! Rốt lại chỉ vì bản sắc không có, chính sách không khôn ngoan, tinh nhuệ, và học hỏi người không tới nơi tới chốn, tiếp nối cái làng nhàng xưa cũ rồi cứ đổ tại người. Cái mâu thuẫn nằm trong lòng xã hội Việt như một sợi xích lằng nhằng. Xưa thì “Nam nữ thọ thọ bất thân” mà trai gái trong sinh hoạt đồng áng vẫn nhiều bờ cỏ, đống rơm; “trung thần bất sự nhị quân” mà giết vua như ngoé. Gần thì làm cách mạng vô sản mà lãnh tụ là con quan, con địa chủ, nhà tư sản ngơ ngẩn đi theo hướng lột bỏ bản thân, thoát li giai cấp (của mình) để phục vụ Giai cấp (vô sản). Hô hào“Ba cuộc cách mạng (có) cách mạng kĩ thuật là then chốt” (sao giống của Kim Nhật Thành quá!) mà chỉ có lao động tay cuốc mới là vinh quang. Nay thì “Kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa” mà mạnh ai nấy làm giàu, vơ vét. Cứ toàn là khẩu hiệu, học thuộc lòng vài câu kinh sử, rốt lại muốn vượt qua thì trở thành tán rộng, nói khoác, với dân chúng thường tình là những câu chuyện vặt kiểu Trạng Quỳnh, với trí thức là những danh từ đao to búa lớn, mượn màu khoa học, triết lí Tây Phương để suy ra Việt Nam / “Bác” nhất thế giới, muốn tìm hiểu tinh hoa Khổng Giáo ở Việt Nam thì chỉ nhìn vào hành động của Bác là đủ, như lời phát biểu trong một hội nghị quốc tế ở Việt Nam.

Có một thời người Việt hướng về Nhật. Tinh thần đồng văn, đồng chủng (châu Á!) gây ra phong trào Đông du. Nhưng không bắt chước, học hỏi đến tận cùng. Cứ lấy cớ sợ mất tinh thần dân tộc để che đậy sự thụt thò, nhút nhát cứ nhóng chừng ông bạn lớn làm sao thì dò theo. Rốt lại như anh chàng ở dơ, một lần tắm hở lỗ chân lông, bị cảm lạnh bèn không tắm luôn! Hay thấy tiếc lại tắm rồi cảm lạnh, cảm lạnh không tắm nên thân xác cứ bệnh hoạn triền miên. Thời Minh Trị, người ta tiếp tục thời Huệ An xưa, nhưng thay vì qua Tàu, người ta qua Tây, thấy rõ hướng đúng phải có, với cả một phái đoàn đầy đủ để học cách trị nước theo hướng mới. Kết quả đã rõ ràng. Và với tinh thần khiêm tốn chứ không phải huênh hoang. Nước Nhật bại trận học thêm một lần nữa. Lần này không phải nơi các nước châu Âu tụt hậu mà là nhắm vào nhóm Tây Phương nổi bật: nước Mĩ. Kết quả cũng đã rõ ràng. Nhật vẫn không biến thành một bang của Mĩ tuy trong một quyển truyện gián điệp Liên Xô (dịch cho dân Việt đọc) viết theo kiểu có ông đại tướng Nhật xanh mặt khi nghe tên đại uý Mĩ quát lên một tiếng!

Sức nặng Trung Quốc của thời mới, đúng là không thể coi thường trong sự mạnh dạn chuyển hướng theo thế giới mới. Nhưng với thời đại ngày nay, trong một chừng mực nào đó, không dễ muốn đánh ai thì đánh. Kinh nghiệm 1979, Trung Quốc gây nên sự hoảng hốt của Đông Nam Á, sự dè đặt từ thế giới đã rõ ràng. Tương quan thiên triều – phiên thuộc sẽ không có hình thức như ngày xưa nếu mình không muốn, và cường thịnh lên. Đại Hàn không phải chỉ nhờ tấm đệm Triều Tiên, nhưng đối phó ngang ngửa với Trung Quốc còn bởi chính sự cường thịnh của mình. Đó là kết quả của những người muốn làm lịch sử, những người cầm chính quyền thật sự. Người Việt trong nước hiện nay đã thấy rõ điều đó. Tiếc rằng sự vồ vập phim truyền hình Đại Hàn chẳng hạn lại chứng tỏ thêm một cuộc bắt chước tủi hổ, về phía khác.

18 Chạp 1999 Văn học Xuân Canh Thìn 2000

* Với thời gian, ngay cả ở sách vở viết về lịch sử hoạt động “chống Mĩ cứu nước” trong bóng tối, người ta cũng đã đủ tự tín để dễ dàng tiết lộ những chi tiết bất lợi cho quan niệm thần thánh về cuộc đấu tranh. Trong Thầm lặng của tập họp “Nam Bộ nhân vật chí” (Nxb. Trẻ 2001, trang 41), tác giả Trương Võ Anh Giang thật thà đưa ra một lời chú thích để minh định vị thế trung thành của một nhân vật trùng tên: “Hoàng Đình Khiển thật có bí danh Hai Long, vượt biên sang Mĩ một thời gian sau khi miền Nam giải phóng”!

X
THAM GIA ĐỐI THOẠI SỬ HỌC
Nguồn tin tức

Suốt ngày, suốt tuần loay hoay với mấy sợi dây điện, với những chuyện lằng nhằng kì kèo kình cãi trong sốp làm, nào có thấy trời trăng gì đâu! Anh bạn Nguyễn Xuân Sơn ở New York là người đầu tiên cho biết có một quyển sách vừa xuất bản ở Việt Nam đòi đặt lại một số vấn đề về sử Việt, làm xôn xao dư luận. Thế rồi đến trong tầm tay là tạp chí

Hợp Lưu số tháng 6-7/2000 đăng bài phỏng vấn và bài phân tích sơ qua quyển sách, của bà Thuỵ Khuê. (Hình như
Hợp Lưu bị ám ảnh bởi đề tài chung nên bài thứ nhất của bà Thuỵ Khuê đã là “Đối thoại văn học” thay vì “Đối thoại sử học”?) Nhưng đó là thoại sử học”?) Nhưng đó là 2000! Biết tên tác giả là BùiThiết (BT) rồi nhờ các nhà sách Nam Cali “giao lưu văn hoá với VC”, chúng tôi thấy có quyển Việt Nam thời cổ xưa (VNTCX) của tác giả này, liền gượng bỏ tiền ra mua ngay. Anh bạn NY lại có nhã ý gởi quyển Đối thoại sử học (ĐTSH) định cho mượn đọc, rồi cho luôn! Vẫn biết rằng “đa đa ích thiện, càng nhiều càng tốt” nhưng người-viết cũng có thể viện dẫn “tri túc tiện túc” để tham gia đối thoại cho vui. Ai muốn kiểm tra người-viết thì xin mua Hợp Lưu (gợi ý may ra ông KT bán thêm được vài số), mua sách ở VN (nghe nói hơi khó vì đã bán sạch). Quý vị nào có phương tiện để có tin tức nhiều hơn, xin chớ trách.

Có một cuộc nội chiến

Tên “Đối thoại sử học” là của quyển sách “in 1 500 bản... [k]ế hoạch xuất bản năm1999... [g]iấy phép... 14-8-1999... nộp lưu chiểu quý 1 năm 2000” nhưng ở bìa 4 của VNTCX vơi giấy phép 3-5-1999, in và nộplưu chiểu tháng 1-2000, thì tên sách là “Đối thoại lịch sử”. Người bên ngoàikhông thể hiểu lí do của sự thay đổi nhưng đứng về phương diện thuần tuýchữ nghĩa thì cái tênđược lựa chọn cuối cùng có vẻ hợp lí, xác định hơn.

Chuyện bất đồng ý kiến thì ở đâu cũng có, thời nào cũng có nhưng cái khác là ở tính chất tương thông với bên ngoài. Áp lực bên ngoài dữ dằn, tạo được hiệu quả nhãn tiền thì người ta nín thinh, nuốt vào bụng, cho đến khi trở thành thói quen không phản ứng, bởi vì Đảng và Nhà nước nói xuôi nói ngược lúc nào cũng đúng; áp lực nhẹ hơn một chút, chút thôi, thìngười ta càu nhàu nói xiên nói xỏ. Lúc quyền bính thấy không kềm hãm được thì mở ra một hướng “bảo lưu”, nói nhỏ với nhau nghe mà thôi, “cấm ngoại thỉ không ai được biết”. Cho đến khicó nổ bùng, tức nước vỡ bờ. Không phải bởi người ngoài. Tranh giành không phải là chuyện của kẻ không quyền lực, của những người ngoài hệ thống. “Chuyện thường ngày ở” xã thì cũng như chuyện chữ nghĩa cao cấp. Không phải cách mạng. Chưa kể đây lại là một mưu toan đảo chính phục hồi.

Bởi vậy cho nên phát sinh nhiềunhận định từ vị thế trong, ngoài của đất nước, trong trong, ngoài ngoài của lãnh vực chuyên môn. Chữ nghĩa thời hậu... hậu gìđó thật điên cái đầu. Hồi ở trong nước, nghe có lời chêbai: vọng ngoại, nghĩa là cho cái gì bên ngoài cũng tốt, thường khi tốt hơn sự thật, theo trí tưởng tượng và tâm cảm củamình.Baygiờrađenngoai rồi, nhìn về trong nước với tinh thần đó thì gọi là gì? Vọng nội? Không được, những người lưu tâm đến vấn đề đều đã là Mĩ, Anh, Pháp, Càri... cả,dù là da vàng. Vậy thì theo chính danh vẫn phảidùng chữ vọng ngoại – ngoại của nội! Ngày tháng nguôi ngoai,lâu ngày tránh thoát những áp lực cũ, bực bõ với những đa đoantrước mắt, người hướng-về khen bên trong hết lời, bênh che cả những việc người trong cuộc thấy chưa cầnđến “nhiệm vụ lịch sử” đó, hăng hái khen như sợ người ta giành mấtđịa vịhồi chánh của mình. Người còn hăng say mà rụtrè nhút nhát, mong kẻ khác làm-thay mình, thấy bên trong có tên nào cự nự thì tưởng như là đồng chí của mình, liền tung hô theo dòng tưởng tượng các chiến sĩ tiền đồn đang “nhìn hoả châu rơi”. Người-còn-bên-trong cũng coi là một dịp phát tiết anh hoa theo, chống. Và thế là phát sinh rắc rối, ồn ào, mở rộng tầm “đối thoại”.

Bà Thuỵ Khuê hỏi “các nhà nghiên cứu sử (Hà Nội)” thì được trả lời: Đó là chuyện trò đánh thầy, chuyện đấu đá quyền lực, chuyện nhắc lại những điều ai cũng biết rồi, không có gì mới. Người phỏng vấn cũng hỏi ý kiến một nhà nghiên cứu về quyển sách ĐTSH. Tuy có lời dè chừngrằng ông Lại Nguyên Ân không phải là sử gia, nhưng ông ấy là người “bên trong” cho nên ta chộp riêng cái ý “không khí học phiệt” để hiểu về tình trạng có chiếu trênchiếu dưới trong làng nghiên cứu ở Việt Nam hiện nay. Ở trong chăn mới biết chăn có rận...

Chuyện trò đánh thầy, nên hay không, là vấn đề ngoại sử học. Vấn đề không đặt ra nếu nơi đào tạo, trường đại học, cho ra đại học, không nênlà một cấp bực trên - trung học, ở đó sách là Kinh để học trò tụng niệm từng chữ, từng câu cho qua ải thi cử, và khi ra đời thì trưng dẫn lời Thánh như một điều không thể thiếu được trong kiến thức, trong lối sống cơm áo. Sách của Thầy cũng nương theo đà quyền bính của sách giáo khoa, nơi chứa đựng kiến thức được cho là của “pháp lệnh (Nhà nước)”. (Dù rằng có sách giáo khoa vẽ bóng từ Hà Nội, dạy rằng: “Sài Gòn ở trên sông Đồng Nai”!) Vai trò tối thượng của sách vở như thế đối với trong nước rõ rệt trong lối gằn giọng của ông BT khi phê bình các tác giả khác. Không điều gì cho thấy quan niệm sách chỉ là phương tiện đi vào kiến thức, nhất là đối với sinh viên đại học, và hiểu như thế thì sẽ không có lời chê trách trò đánh thầy.

Chuyện “nhắc lại những điều ai cũng biết rồi” thì chứng tỏ ngay trong ĐTSH, ở đó công khai, rõ ràng trên diện phổ biến rộng là các bài của ông Đinh Văn Nhật về Hai Bà Trưng, từng đăng ở tạp chí Nghiên cứu lịch sử. Trong tình trạng bản quyền mù mờ, không cầnquan tâm ở Việt Nam như từng thấy, chúng ta không biết các bàicủa tác giả đã chết này được đưa vào đây theo tính cáchnào. Một số vấn đề khác (chuyện “Nội các quan bản” của TT, chuyện Đặng Tiến Đông, chế độ chiếm hữu nô lệ) thì lúc còn ở trong nước chúng tôi cũng thấy bàn đến đâu đó – gián tiếp giúp cho trí nhớ mù mờ của chúng tôi là ngay trong các bài phản đối ở ĐTSH có nhắc đến những bài tham luận được đọc ở các hội nghị chuyên môn. Có điều sự phổ biến hẳn là hạn hẹp hơn nên có sự bựctức (chỉ đăng ở các tờ Thông

tin..., báo hàng ngày, hoặc “chưa công bố”, bị “bỏ quên” ở toà soạn Nghiên cứu lịch sử ). Tất nhiên là cũng có sự chèn ép, nhưng người nắmquyền lựcvà uy thế cũng có thể viện dẫn chính trong chuyên môn để gạt bài ra, viện dẫn lí do trình độ thấp của những người phản đối, rõ rệt trong những bài đưa ra ở ĐTSH, hay của người chủ chốt đầu đàn, ông BT, trong khả năng thực hiện một tác phẩm sử học (VNTCX) không được vừa tầm với mong ước của ông khi chỉ trích người khác.

Vậy thì quả đúng là có chuyện già nh giật. Một tác giả tranh luận đã dùng chữ “Thế lực khoa học” (ĐTSH, tr. 352) để chỉ thẳng vào địch thủ. “Thế lực” đó được nêu rõ, không giấu giếm gì: các ông Phan Huy Lê (người chấp bút Lịch sử Việt

Nam tập I của Uỷ ban Khoa học xã hội Việt Nam, tác giả một phần của Lịch sử Việt Nam tập I [rắc rối quá!] khác, chủ chốt trong sự kiện “bản Chính Hoà”, Hội trưởng ? Hội văn hoá ? Việt Nhật với giải thưởng khá bộn tiền theo tin tức trên báo hải ngoại), Trần Quốc Vượng (nhiều năm đi tham dự hội nghị sử học Úc,Mĩ), Hà Văn Tấn (được coi là nhà khảo cổ có uy tín), Phan Đại Doãn (coi như người ăn-theo?)... Ông BT chê trách các “cách nghiên cứu áp đặt... thiếu cả tự do dân chủ... do sự bao sân của một vài người được gọi là có quyền uy!”Có “sự phớt lờ của các phía hữu quan... sự răn đe áp đặt này khác... sự chụp mũ...” (ĐTSH, tr. 422-423). Cho nên thật có nhiều chòng chéo phức tạp bên trong “đối thoại”: Cũng phảicó những luận cứ đánh vào các sơ hở, các yếu kém có thật của đối phương, phải viện dẫn đến chính thống, ngược lại, không từ luôn việc sử dụng những nguyên tắc khoa học, đạo lí khác đè lên cả sự chính thống kia. Và bất chợt, đẩy đối phương đứng về phía lợi dụng Mở cửa (khiến cho người đọc phải đặt câu hỏi về sự ra đời của ĐTSH ). Nghĩa là đòn nào cũng có đủ, theo chiến thuật ưuviệt, từng đạt hiệu quả: “Cứu cánh biện minh cho phương tiện.” Chỉ có điều là rốt lại sự việc giống như của bầycua bỏ trong giỏ, que càng cứ quắp vào nhau, loay hoay vặn vẹo, bực mình, rộn người.

Do tính cách chống đối đó mà ngườiđọc có thể chọn lựa trong ĐTSH phần hợp ý của mình. Có thể viện dẫn khoa học bình thường mà chống lời buộc tội trò đánh thầy. Có thể theo sử gia quan-chức-uy-tín-nhỏ chê quan chức uy tín lớn là làm việc của cán bộ tuyên truyền. Có thể chê giáo dục lịch sử hiện tại nói toàn chuyện chiến tranh. (Nhưng không có cái tiền đề nhấn mạnh đó thì làm sao đề cao chiến thắng “đánh cho Mĩ cút, nguỵ nhào”– từ đó đẻ ra chuyện Đô đốc Giản trở lại áo Đô đốcĐông thay thế Đô đốc Long trong nhà Bảo tàng Bình Định, dấu hiệu của một tình trạng “thực dân văn hoákhu vực” từ sau 1975 – thờiđiểm chiến thắng làmcơ sở cho quyền lựcmà những người dù chống hay theo trong “đối thoại” cũng phải bám chắc không rời?) Cũng có thể trích một câu trong đà hăng say của người viết khi làm việc công kích, đại loại: “Không thể tân trang tương lai xã hội trong lồng kính của các tư tưởng mục nát” để cho rằng ĐTSH là bước đầu cho việc đặt lại vấn đề nghiên cứu sử, viết sử và dạysử, là chứa đựng một tinh thần cách mạng trong lãnh vựcsử học ở Việt Nam ngày nay. Tuy nhiên khi đọc kĩ cuốn ĐTSH và kết quả chuyển từ lí thuyết sang thực hành của nó, quyển VNTCX, người ta lại cứ muốn như bà già thành La Mã xưa “cầu cho bạo chúa (Neron) sống lâu”.

Trước hết phải nói đến mặt yếu kém hình thức (từ đó dẫn đến nội dung) không thể tha thứ được của các luận văn. Bài viết chưa được hoàn chỉnh đã cho ra đời. Chúng tôi chưa

nói đến những tiêu chuẩn chú thích của việc nghiên cứu chẳng hạn. (Có ai muốn nhức đầu vì tác giả khoe kiến thức thì mò tìm các chú thích ở VNTCX, haylayra vídụởtr. 82, 88, 115... của ĐTSH .) Bài in được ghi rõ là do tác giả (hay các tác giả) xem lại, đã có những lỗi không phải do in ấn mà ta cho rằng tác giả đã để sơ sót. Kì quái nhất là các dấu chấm hỏi. Hà Nội? Tác giả đâu có chỉ nghe đến tên sách rồi viết bừa (hay dùng sách chợ trời mất bìa còn ruột) mà không biết sách xuất bảnở đâu, hay ví dụkhông thể kiểm tra lại năm xuất bản (nếu đó là năm) của sách ở Hà Nội? Dấuchấm hỏithường đặtở những câu không thể nào là nghi vấn được. Không thể nghĩ tệ là tác giả không biết viết một câu văn. (Tuy cũng có những câu khiến người ta phải nghĩ như vậy.) Chỉ nên nghĩ rằng tác giả đưa ra một ý kiến, một kết luận mà còn nghi ngại rồi cứ để đó cho ra sách. Quyển ĐTSH, và VNTCX, đầy dẫy những chấm hỏi như vậy khiến người ta càng nghĩ rằng tác giả sau khi công kích người khác, muốn đưa ra kiến giải mới, dựa vào hiểu biết tưởng là sâu về một lí thuyết (sẽ nói sau) đến lúc đem vào áp dụng, thấy phân vân (cũnglà một sự trung thực bên trong đáng khen), liền đặt dấuchấm hỏi... và quên luôn! Đó là do tình trạng khả năng chưa tới mà muốn làm “lớn chuyện” rồi đâm ra lúng túng. Gặp một quyển sách như vậy không thể có can đảm đọctiếp được. Huống chi bên trong nội dung đầyquả đoán, đầy mâu thuẫn (cả với chủ trương của chính tác giả) chỉ có thể hiểu được khi cho rằng tác giả muốn “nói lấy được”, muốn nói gì thìnói. Nhưng người viết những dòng này vốn có những ngày weekend không đủ kiên nhẫn đi câu cá, còndành sức lực đi làm, lại nhân dịp thiên hạ ồn ào “đối thoại”, lỡ đọc rồi nên phải làm-tới để suy nghĩ thêm về tình trạng sử học trong nước, về một ngành mình muốn dấnthân mà có lúc lửng lơ thành người ngoại cuộc – và từ đó,thành người ngoại quốc! Thôi thì cứ bàn một vài điểm chính, nói về ông BT mà không phải chỉ ông BT.

Về tính mác-xít phục hồi quật khởi
Nếu là người “bên trong” thì phải nói đến tính giai cấp, tính

Đảng trong việc nghiên cứu sử học. Như ông Viện trưởng Viện sử học Văn Tạo tuyên bố trong một hội nghị quốc tế năm 1988: “Chúng tôi không viết sử để làm công trình sử học mà là để góp phần xây dựng chế độ mới.” Câu nói nằm trong thời gian hồ hởi mở cửa hân hoan, chưa trói lại. Cho nên không lấy làm lạ khinăm 2000, ông BT, mở đầu thiên niên kỉ mới, nhất quyết viết sử Việt Nam theo lời dạy của Mác, Ănghen, Lênin (không nói tới Stalin với quyển

Duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, sách gối đầu giường một thời của nhà sử học mácxít!)

Bìa 4 cu ûa quyển VNTCX cho đoán hiểu một chút về thái độ của ông. Ông từ cái nôi xô viết của nước Việt, tiếp nối xê xích thành phần Tam phủ ngày xưa (như có người nói lén về vai trò những đồng hương của ông bây giờ). Ông sinh năm 1944, tốt nghiệp Đại học 1965, nghĩa là học tập nhuần nhuyễn trong lòng chế độ mới, có thể tự phụ là hiểu biết về mácxít, tinh hoa của loài người, hơn những người ông công kích, thuộc lớp lớn, tuy có vai vế chỉ vì đi trước nhưng “có những hạn chế về trình độ lí luận, về khả năng của khái quát và xử lí thông tin” (ĐTSH, tr. 111), không được hiểu thấu lí thuyết bằng ông. Sự tự phụ về kiến thức chính thống tỏ rõ trong những bài và phần bài bàn về chế độ nô lệ, phương thức sản xuất châu Á, không phải chỉ như một tranh cãi về phương pháp luận đem áp dụng vào thực tiễn cụ thể là Việt Nam mà là một dịp để trổ tài uyên bác. Không chỉ coi là một đệ tử bình thường của Marx, Engels, ông còn muốn chứng tỏ là mộtđệ tử xuất sắc nữa khi ông vạch ra được “mộtchân lí mà lâu nay chưa được làm sáng tỏ, chưa được nhận thức đúng mức trong các giáo khoa thư về chủ nghĩa Mác” (ĐTSH, tr.33).

Với ông, không thể bài bác việ c ông dẫn chứng Marx hay Engels trong sử học. Với ông, không thể như những tên “phản động”, “xét lại” chê Marx là người của thế kỉ XIX, đầy tinh thần “quy về châu Âu”, ví dụ như khi ông này đặt “phương thức sản xuất châu Á” trước cả thời cổ đại – thời có chế độ chiếmhữu nô lệ – ngang tầmvới chế độ cộng sản nguyên thuỷ, theo ông hiểu. Không thể hỏi ông, cũng như hỏi những người sống chung với ông, rằng “tác phẩm vĩ đại” Nguồn gốc của gia đình... (1884) của Engels là dựa trên nghiên cứu của L.H. Morgan: Xã hội cổ đại (1877) theo tinh thần “đơn tuyến” mà ông chỉ trích, vậy chẳng lẽ từ bấy đến nay khoa nhân chủng, dân tộc học không có tiến bộ nào khác sao? Không thể chỉ cho ông thấy sự trung thành ngây dại khi ông trích dẫn Engels: “Sắt là thứ nguyên liệu cuối cùng – cho đến khi khoai tây xuất hiện – và là thứ nguyên liệu quan trọng nhất cuối cùng của các nguyên liệu đóng một vai trò cách mạng trong lịch sử” (ĐTSH, tr.21). Câu trích, lấy của Engels vốn đã ngớ ngẩn như thế mà giá như ông BT khônngoan lược đi phần chúng tôi nhấn mạnh thì chứng tỏ ông còn chút thông minh, không bị sự tự phụ mù quáng che lấp, coi ai không ra gì cả. Ông không biết rằng khoai tây gốc Nam Mĩ được đưa về châu Âu, đã là một “phát minh” quan trọng với ông Engels vì là thứ thực phẩm cứu đói cho dân châu Âu, những trận đói ví dụ như trong thập niên 1840 ở Ireland, thời Engels hẳn biết, những trận đói khiến dân xứ này phải di cư hàng loạt, làmnền nhân chủng quan trọng của Hoa Kì còn thấy trong chính trị, văn học ngày nay. Nhưng ông BT vẫn trung kiên bám vào Engels, Morgan, thấy không cần thay đổi gì hết. Bởi vì, với ông, “những nghiên cứu và khái quát của (Mác, Ănghen, Lênin) về chế độ chiếm hữu nô lệ, cho đến nay vẫn còn nguyên giá trị và có tính định hướng rõ ràng, nhiều phát hiện tư liệu mới trong vòng một thế kỉ qua càng làm sáng tỏ thêm những tư tưởng đó” (ĐTSH, tr. 27). Có thể thấy trong sách của ông những lời tán tụng về Marx... không còncó thể dùng những từ ngữ nào khác hơn được. Khi công kích bộ sách Lịch sử Việt

Nam I của tập thể tác giả PhanHuy Lê, Hà Văn Tấn, Trần Quốc Vượng, Lương Ninh (phân biệt với LSVN tập I của Uỷ ban Khoa học xã hội, nhưng ông cũng có vài dòng xen vào), ông đóng vai trò đại diện đích truyền của Marx, “đã chỉ ra rằng” phải hiểu đúng trật tự phân kì lịch sử xã hội loài người của Marx, bởi vì “trong điều kiện hiện nay, chưa

cho phép ai hiểu khác trật tự đó, nếu cố tình hiểu sai là phản lại Mác..! ”(ĐTSH, tr. 112, chúng tôinhấn mạnh, mà tưởng như còn vọng lên lời ông Phạm Huy Thông đâu đây.) Phải biết sợ ông, bởi vì ông cảnh cáo “không riêng gì các nhà sử học” đâu! Chỉ tiếc rằng khi đem lí thuyết áp dụng vào lịch sử cụ thể, ví dụ trong VNTCX, thì ông nói lung tung, chữ ba-hoa nhiều hơn sự kiện, từ ngữ không chọn lựa, nghe có lúc vẫn như bài diễn văn của ông Trường Chinh, Lê Duẩn gì đó, và viết câu sau quên mất những gì ông đã

viết ở câu trước, nơi khác!

Cũng không nên đổ tội oan c ho ông BT. Cái lối viết chính-trị-sử là ưu thế của các sử gia mácxít. Ở cái xứ từng là thành đồng của chủ nghĩa xã hội, được xưng tụng là Tổ quốc xã hội chủ nghĩa, người ta viết lịch sử nước Pháp như là của đảng Cộng sản Pháp anh em, với ông lãnh tụ M. Thorez trốn quân dịch vì nghe theo chỉ thị của Đệ tam Quốc tế chống “chiến tranh giữa bọn tư bản với nhau” trong lúc Stalin kí hiệp ước bất tương xâm với Đức Quốc xã – và rồi được tên thực dân De Gaulle ân xá để đảng Cộng Sản Pháp tham gia nghị viện, ủng hộ việc tái chiếm Việt Nam, quên mất tình nghĩa quốc tế! Với sử gia mácxít Việt Nam thì càng dữ dằn hơn vì đậm thêmtính yêu nước nồng nàn. Sau 4-1975, một cậu bé trung họcSài Gòn đã làm bài thi tán dương anh Nguyễn Văn Trỗi đặt bom định giết tên Mắc Lênin, và bị cấm thi ba năm sau khi thoát được đề nghị của những bậc tôn sư khả kính đòibỏ tù tên môn sinh phản động. Một cô sinh viên lại ca tụng đồng chí Nguyễn Cao Kì dám làmcách mạng. Nghe như chuyện về “những người lính Tây tiến đã anh dũng chiếnđấuvới đế quốc Mĩ, giữ gìn biên cương Tây Bắc của Tổ quốc”. Chúng tôi đã nghe được bài của một sinh viên khoa sử viết đầy tinh thần yêu nước chống chủ nghĩa đế quốc thực dân loạn xà ngầu như thế. Thành quả củacác thầy giáo “yêu nước là yêu chủ nghĩa xã hội” từ các trường đại học Hà Nội, Vinh đem chân lí vào để xoá tan đầu óc bọn trẻ Miền Nam nhiễm đầy nọc độc văn hoá nô dịch củaMĩ nguỵ đấy! Kết quả sau 25 năm cũngcó chiều hướng tích cực vì mới đây một cậu bé theo gia đình sang Mĩ đã hỏi người lớn: “Chú ơi chú, có phải hồi trước nếu Mĩ thắng thì nó lấy hết nước mình rồi, phải không chú?”Cậu bé đã rađi, nhưng bạnbè ở lại sẽ có thể học bài của nhà Văn hoá học Trần Ngọc Thêm để ba hoa rằng Đông Nam Á là một trong những cái nôi hình thành loài người, một trung tâm văn hoá lớn ngay từ thời cổ đại, trong đó Việt Nam là “nơihội tụ ở mức độ đầy đủ nhất mọi đặc trưng của văn hoá khu vực”, mà tinh hoa cuối cùng sẽ loạn xạ dồn vào một người: Bác Hồ, “người tích hợp các giá trị văn hoá Đông Tây với tinh hoa của chủ nghĩa Mác”. (Marx đứng chỗ nào trong khu vực Đông, Tây?) “Chính vì đặt nước lên trên mà một người dòng dõi Nho gia như Hồ Chí Minh dámđi ngược lại giáo huấn của Nho giáo... [d]ám không lập gia đình (theo Nho giáo thì Bất hiếu hữu tam vô hậu vi đại... không có con nối dõi là tội nặng nhất).” Sinh viên khoa Văn, Sử gì đó của ông thầy giảng dạy tại “trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn thuộc Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh... kiêm Trưởng khoa Ngôn ngữ và Vănhoá Đông phương trường Đại học Ngoại ngữ – Tin học TP. Hồ Chí Minh”, chắc rồi lúc ra đời cũng sẽ bắt chướctôn sư núp bóng quyền lực chính trị, muốn nói gì thì nói, không cần sự kiện, sự thật! (Trần Ngọc Thêm,Cơ sở văn hoá Việt Nam, Bộ Giáo dục xuất bản 1998, 334 trang. Sách được in 5 lần qua 4 cơ sở xuất bản khác nhau, thuộc cácĐại học và Bộ Giáo dục. Sách mới tái bản gần đây, rất bề thế!)

Thật ra không phả inhững người ông BT phản đối đã “phản lại Mác” như ông buộc tội. Với người đứng ngoài, tình trạng xung đột đó cũng chỉ là hiện tượng thăng trầm chính trị trong chế độ cộng sản (hay dùngchữ “xã hội chủ nghĩa” cho người ta bằng lòng) qua những lúc người ta tố cáo nhau “tả”, “hữu”, “xét lại” theo tình hình thuận tiện để diệt trừ nhau mà thôi. Chúng tôi được một anh bạnnhà giáo chỉ giúp rằng trong ấn bản 1971 của quyển LSVN tập I, có câu của Thủ tướngPhạm VănĐồng nhắn nhủ các sử gia (đại khái): “Các đồng chí phải nặn óc tìm cho ra chế độ chiếm hữu nô lệ ở Việt Nam.” Câu này không thấy trong bản in mà chúng tôi có. Những năm này không phải là năm mất uy thế của anh/bác/đồng chí Tô để Uỷ ban KHXHVN dám bỏ câu của Thủ tướng. Việc xác định có hay không chế độ CHNL ở Việt Nam theo cách hiểu tính chất “gia trưởng” hay “điểnhình”, chỉ mang tính cách chi tiết để giành quyền chính thống chứ không biến các tác giả

LSVN (ở cả hai quyển khác nhau) thành người khôngmácxít, phản-mácxít chút nào! Chính vì tự nhận là người bảo vệ đạo lí chính thống, nên ông BTđã nói đến các “sai lầm” của các tác giả kia với giọng dạy dỗ rõ rệt. Và lạ lùng đối với dân chúng cùng trí thức Miền Nam là những lời đay nghiến hách dịch ấy lại được khai mào và đóng kết bằng những câu rào đón nhũn nhặn khiêm cung, một cung cách sinh hoạt giả dối rồi sẽ trởthành thống nhất quen thuộc trên toàn quốc sau tháng 4-1975.

Vấn đề đặt ra là tại sao ông BT lại nổi lên như người mácxít chính thống dữ dằn như vậy? Ngoài nguyên nhân ở tính chất cá nhân muốn chơi trội,ngoàiý muốn tranh giành, chèn lấn, còn có lí do nàokhác không? BT cho mình là người có bổn phận phải chấn chỉnh sự lệch hướng vì “thời gian gần đây, cùng với không khí đổi mới, nhân học thuật có rộng hơn...” (ĐTSH, tr. 464) đã phát sinh nhiều sai sót trong nhậnđịnh về nhân vật lịch sử. Nên chú ý, đây là bài ông phản kháng một nhận định “bịa đặt” của Phan Huy Lê, Phan Đãi (sic) Doãn, tác giả sách Khởi nghĩa Lam Sơn viết từ 30 năm trước! Vậy thì sự bất mãn của ông về “không khí đổi mới” (nếu có) trong sử học Việt Namcó thể cùng đến từ những sự kiện và nguyên nhân khác. Đó là ý thức bảo vệ nền chính thống mácxít trong hồi nó lung lay (tuy chính quyền vẫn còn vững). Đó là công tác có thể do ông tự đảm nhận không cần ai xúi bẩy, công tác trong lãnh vực sử học, tương tự như những người viết “văn” trên tờ

Văn nghệ trung ương (dịch bài) tán tụng thiên tài của Thống chế Stalin, nuối tiếc quá khứ Xô-viết, khẳng định “không ai có thể thủ tiêu trí tuệ (CS) được”. Đó là những loạt bài “lịch sử” về đánh cho Mĩ cút nguỵ nhào của một chức sắc hội Nhà báo (nơi mà Thông tin là căn bản) có bằng chứng Tướng Ngô Quang Trưởng gọi ông Tổng lãnh sự Mĩ ở Huế là “Ngài... ngài”ngon ơ! (Tất nhiên là hiểu chữ “ngài” nịnh bợ theo lối người ta muốn hiểu, như trong những bài báo sau tháng 4-1975, người ta cho cả lính VNCH gọi thượng sĩ là “ngài”.) Tuy nhiên lại cũng trên tờ

Văn nghệ, có những tiếng nói lạc lõng, như riêng của ông Phan Ngọc. Ông này cho rằng thời xưa có những người được thờ cúng “bất kể thuộc thành phần gì”: “Tôi thấy những việc này không làm thiệt hại gì tới lí luận của Cách mạng, trái lại khẳng định bước đổi mới quyết định dưới chế độ XHCN, nước và Đảng, chính quyền là của dân, không phải của riêng một giai cấp nào, một tổ chức nào.” Bài viết, theo thói quen dễ hiểu, núp dưới chuyện tán tụng việc cứutrợ bão lụt 1999, với nhan đề: “Một thắng lợi lớn sau tai nạn”, rõ ràng là lợi dụng “không khí đổi mới” để bài bác mácxít, phủ nhận sự lãnh đạo của Đảng. Ông BT khi đặt bài tranh luận lí thuyết với ông PN trang trọng nơi đầu sách của ông, có vì lí do từ những bài viết “phản động” về trước của ông PN mà chúng tôi không được biết chăng? Có thể nào tình trạng “mở cửa” chẳng-đặng-đừng đã khiến cho một số người chậm lụt nhìn những kẻ nhanh chân đổi thay, cơm áo thoải mái hơn mà phát sinh nỗi luyến tiếc quá khứ của một thời bao cấp bình đẳng như nhau, trong đó mình cũng có phần(khá lớnso với dân chúng), phản ứng cùng kiểu các nhà văn, sử gia Liên Xô cũ?

Nhưng vấn đề ông PN là “chuyện nhỏ”. Địch thủ của ông BT là một nhómlớn hơn, có địa vị vững vàng hơn, càng lúc càng vững vàng hơn bởi vì đã lan ra ngoài nước. Tình thật ra, không phải người ngoại quốc có lòng ưu ái với riêng ai đâu. Trong giao tiếp của tương quan quốc gia với quốc gia, người ta chỉ nhắm vào những khuôn mặt (hãy cứ cho là) đại diện cho quốc gia mà thôi. Mấy cái anh lèo tèo bên dưới muốn ngoi lên phải có cố gắng vượt bực, chữ nghĩa đàng hoàng, hơn cả những người đương chức, mới được ngườita chú ý tới – mà có khi đến chết cũngkhông đạt được kết quả. Có không bằng lòng thì đành chịu, thường thì vẫn phải nên chấp nhận luật chơiđó của con người. Vậy thì phải bằng lòng vớiviệc ôngPhan Huy Lê có địa vị trong hội Việt Nhật, ông Hà Văn Tấncó uy tín ở Pháp, ông Trần Quốc Vượng đi lung tung ở Mĩ. Những người này trong giao tiếp với bên ngoài có “lợi dụng sơ hở của Đổi mới” để viết lách, tuyên bố những gì “phản mácxít” khiến ông BT nổi giận không? Trong tình hình hiểu biết hiện tại, chúng tôi chỉ nghe được chuyện ông Trần Quốc Vượngở Mĩ vung vẩy về “Bác Hồ” và lúc xuốngphi trường Nội Bài bị anh công an trẻ đòi xem tướng tay, báo cho biết cái “hạn” sắp đến mà thôi. Và cả chuyện ông khoe bị tịch thu mất năm ngàn đôla, chắc là để dành từ những ngày ăn mì gói ở Mĩ Úc. Còn đây là phần phỏng đoán: Ông Hà Văn Tấn khi viết về khảo cổ học chắc chỉ lo lượm xương, gom đá, gốm... và suy luận từ các chứng cứ đó chứ không lấy đó để chứng minh sự đúng đắn của các luận điểmcủa Marx, Engels về tình trạng quần hôn, hợp hôn, tính chất giai cấp... gì gì! Viết ở trong nước, nói về “nội dung chủ đạo của lịch sử mácxít, được các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác đặt nền móng vững chãi và cho đến nay chưa có sự phủ định đối với nó”, như ông BT dạy, viết như thế cho Đảng và Nhà nước bằng lòng, chứ đem ra ngoại quốc, Tây với Mĩ nó vứt vào sọt rác! Cho nên ông BT không bằng lòng. Lúc loạn li mới biết đến trung thần hiếu tử.Tính chất “đồng thanh tương ứng, đồng khí tương cầu” hiện ra rõ rệt khi cuốn sách và ông BT được nồng nhiệt ca tụng hết mình trên tờ Tiền

Phong, cơ quan trung ương của Đoàn thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh, những người nắm vận mệnh tương lai Việt Nam nếu đất nước vẫn còn tiến triển theo đà ì ạch xốc tới hiện nay.

Về tính yêu nước nồng nhiệt và tính trung thực khoa học làng nhàng Bước ra khỏi lãnh vực lí thuyết khô khan, cứng nhắc, ông BT có thể tìm được quần chúng rộng rãi hơn. Đó là chuyện lịch sử quốc gia dân tộckhông theo lối phân tích phương thức sản xuất như ông đề nghị..., chỉ theo hướng chiến tranh (Hai Bà Trưng, chống Minh, Quang Trung...) mà ông cho là người ta đã nói quá nhiều. Bạn bè của ông tham gia nhiều hơn, quyển sách trở nên dày hơn, và nếu thực hiện được ý định ông tuyên bố với đài RFI thì nó còn dày hơn nữa.

Có lẽ không mong được như vậy. Trong số hàng trăm trang viết, chỉ có một bài ngắn gọn “Bàn về niên đại của bản đồ mang tên Hoài Đức phủ toàn đồ” (ít ra là theo những chứng cớ được đưa ra) là chứng tỏ ôngBT biết đứng vào vị trí của một sử gia, đi theo con đường làm việc bình thường của một người nghiên cứu. Tuy kết quả còn dở dang, ý định công kích chưa mất, nhưng ông đãbiết dừng lại trong khả năng của mình. Không như lúc ông“bành trướng” khả năng đó để định làm người phát hiện luận thuyết “sắt có trước đồng” trên thế giới mà mập mờ giấu giếm trong khung cảnh tiền sử Việt Nam. (ĐTSH, tr. 19-22. Hay chỉ vì coi Việt Nam là trung tâm của thế giới, tinh hoa của loài người mà cái gì có thể xảy ra ở Việt Nam cũng là bắt buộcphải xảy ra trên thế giới?) Có một chút gì không bình thường trong đời sống của trí thức quốc nội. Đổ thừa tại chính trị o ép đã trở thành nhàm chán rồi. Có bằng chứng từ những phát biểu, bài viết cho thấy sự nịnh bợ lộ liễu đã trở thành cuộc sống bình thường. Hình như trí thức Việt Nam hơi lười biếng trong hoạt động... trí thức. Huênh hoang cũng là một dạng khác của nó. Huênh hoang sau khi bằng lòng với những gì có sẵn, do người khác, do tình thế đưa đến. Vì thế ông BT mới e sợ về những quyển sách đã ra đời của các tác giả ông chống đối, sẽ có ảnh hưởng nguy hại đến muôn đời con cháu mai sau. Nỗi e ngại nhưthế cũng có cái lí của nó xét theo tình hình đã xảy ra, đang xảy ra.

Nội một chuyện nhỏ như vấn đề phi ên âm danh từ riêng đầy tính chất vô lí trên phương diện nghiên cứu mà vẫn không thể nào thoát ra được. Thời bầncố nồng ấm ngang ngạnh thì người ta cho rằng phải phiên âm cho quần chúng dễ đọc, dễ hiểu (mà có thật như vậy không?) Rồi viện dẫn tinh thần yêu nước để Việt Nam hoá chúng, theo một chân lí đúng đắn là quần chúng vốn đầy lòng yêu nước, vì chứng cớ là có những nhà trí thức nào đó xa quê hương, sống ở Âu Mĩ bao nhiêu năm khi viết tiếng Việt vẫn phiên âm các danh từ riêng ấy! Thế là khi ông Trương BửuLâm ở Mĩ muốn làm Sách dẫn cho các bài ở tờ Nghiên cứu lịch sử đành phảingớ ra khi gặp cáctên không phải quen thuộc như Đờ Cu, Đu Me... mà là Nhốp, Bốp gì đấy. Việt Nam hoá kiến thức, một thời theo kiểu học bài tiếng Anh về sự cần kiệm của Bác Hồ, về tinhthần trâu bò yêu nước chống Mĩ (trong một bài học Văn), bắt tiếng Anh trở thành tiếng Việt, “Tây” không hiểu đã đành mà học xong cũng không biết để làm gì! Sự thật thì đó là những biện minh cho tính lười biếng trí thức, bằng lòng (và bắt người khác bằng lòng) với cảnh gà què ăn quẩn cối xay trong lúc cái cối xay đã phải bỏ viện Bảo tàng dân tộc học để đi vào viện Bảo tàng lịch sử rồi. Phiên âm là một cách(tự) chận đứng cửa ngõ giao tiếp với bên ngoài; người viết bằng lòng với những gì sao chép lại, người đọc không thể kiểm tra xem người viết nói có đúng không, không những người mù chữ vốn đã nhiều mà người có chữ cũng trở thành mù chữ và thế là xảy ra tình trạng bịa chữ, bịa người để hù nhát kẻ khác về kiến thức! Ôi, yêu nước, trăm sự chỉ vì mi!

Chuyện yêu nước thì nói mãi vẫn không ai dám nói chán. Người ta phải nói đến cuộc khởi nghĩa của Hai Bà Trưng “làm tan vỡ ... âm mưu bành trướng” (như rơi rớt của một thời thù địch mới đây); phải phânbiệt bạn thù, chỉ đích danh những tên bán nước không cho chúng lộn sòng đòi chia phần thắng lợi; phải nói đến thiên tài quân sự của Quang Trung át hẳn các tướng lãnh từ xưa đến nay... Phải dè chừng “chủ nghĩa dân tộc hẹphòi và tinh thần sô vanh dân tộc” (ĐTSH, tr. 95) cho nên phải vơ dân nước Chân Lạp tham gia vào “sự nghiệp bảo vệ đấtnươc”(VietNam)cua Nguyễn Huệ (ĐTSH, tr. 377)! Muốn đi đúng tinh thần quốc tế vô sản, tránh tiếng “bành trướng lãnh thổ” (ĐTSH, tr.97) thì phải đem các tập họp phía Nam vào lịch sử Việt – cho ngồi ở đâu, được phép hưởng những gì lại là chuyện hậu xét.

Nhưng đi vào một lãnh vực càng rộng thì không những phe ta nhiều hơn mà phe địch cũng có cơ hội nhiều hơn. Trừ phi ta viện dẫn đến mộtthế lực khác.

Phải có tinh thần khoa học nên bác bỏ thời đại mở đầu Hùng Vương 4000 năm tính đến nay. (Bộ quên đó là con số tính gọn theo Ngô Sĩ Liên 1479 sao?) Kể ra thìcũng ngớ ngẩn khi chuyện đó đưa vào sách của các sử gia danh tiếng đại diện cho quốc gia thời đánh thắng bao đế quốc sừng sỏ (mà có các đế quốc đàn anh yểm trợ sau lưng), nhưng cũng có thể tha thứ được khi thấy năm1986 ông Thủ tướng Nhật lại nói chuyện con cháu Thái Dương Thần nữ làm thiên hạ ó ré om sòm. Theo Việt sử lược thì có vẻ hợp lí hơn, nhưng ví dụ ở Nhật, ông thủ tướng chỉ để truyền thống bất chợt nổi dậy trong một cơn hứng khởi chính trị, mà không ngăn nổi các học giả Nhật tìm ngưồn gốc dân tộc mình ở đâu, còn ở Việt Nam thì chính trị đè các nhà khoa học đến nghẹt thở, cũng nên thông cảm cho ngườita ráng ú ớ vài tiếng để sống với đời. Cái “truyền thống” nó dai dẳng lắm. Hồi chưa nói chuyện “khoa học” thì Hùng Vương 4000 năm là chỗ bám víu, hồi có “khoa học” thì Hùng Vương 2500/2600 năm gì đấy, nhưng để bù lạithiệt thòi thì phải cho Hùng Vương nhất định có chữ viết (dựa trên sự phát hiện chữ viết “có thể đã xuất hiện cùng với văn hoá khảo cổ học Gò Mun” của ông bạnLê TrọngKhánh), chắc là để ông vua ra chỉ Dụ cho dân chúng Lạc Hồng. Một ông vua Hùng không thể sống đến 130 năm thì phải rồi, nhưng bù lại “theo căn cứ các tài liệu nhân học” Thẩm Khuyên, Thẩm Òm gì đấy (chừng chừng ngang với thời đại đá cũ núi Đọ bị nồng nhiệt bác bỏ) thì dân Việt phải trường tồn liên tục đến 300 000 năm! Lỡ dại dột như ông Y. Tsuboi nói “người Việt từ Nam Trung Hoa đến Bắc Bộ khoảng 200 tCn.” thì bị ông BT nổi máu yêu nước đòi xét lại giá trị văn bằng tiến sĩ Paris của ông tuỳ viên văn hoá Toà Đại sứ Nhật ở Hà Nội (chắc nay đã bị ông BT đuổi đi rồi). (VNTCX, tr. 144. chú 17.) Nhiệt tình dâng cao làm ông BT không thấy đó chỉ là câu đoạn trong một thèse nói về một thời đại khác, bàn về vấn đề khác chuyện nguồn gốc dân tộc vốn chỉ có các sử gia Việt Nam (gồm ông BT) mới coi là đã giải quyết xong, thuộc loại “không cho phép ai lấy danh nghĩa khoa học mà phát ngôn tuỳ tiện” (Phạm Huy Thông). Ngoài các Tuyển tập, Toàn tập... ông BT không đọc lịch sử thế giới để thấy chuyện các tập họp người / dân tộc di chuyển trên các lục địa là thường tình, không thấy rằng tính cách bản địa, nếu vẫn tồn tại vì tính chất cô lập thì đó là bằng chứng của sự ngu dốt, lạc hậu không chối cãi đươc. Vào thời điểm 200tCn. thì Nam Trung Hoa đâu phải là “Tàu” mà xấu hổ với nguồn gốc phát xuất đó? Còn nói dân Việt (?) Thẩm Khuyên Thẩm Òm (chỉ còn lưu lại hai ba cái răng khô gì đó) đã có từ trong gene tính chất tự phát triển, tự thích ứng siêu việt thì điều đó ngày nay hình như chưa chứng minh được, nói gìđến ông Mác!

Phải như đừng “lên gân” yêu nướ c thì khỏi phải có mặc cảm để đặt ra nhiều vấn đề giả trá rồi quanh quẩn bào chữa, biện minh. Cứ theo tinh thần sử học bình thường, nhìn sự kiện như nó đã xảy ra thì hiện tượng Nam tiến không thể là điều chối bỏ, không phải là viết lịch sử theo vương triều phong kiến, theo tính cách “đơn tuyến”để đề nghị lối “đa tuyến” rồi giật mình phân trần không phải nói chuyện “đa nguyên”, theo thói quen sợ mất lập trường, sợ đến cả gió thổi, lá rơi biết đâu lại có bóng công an trong đó! (Nếu muốn ra ngoài lãnh vực khoa học, đi vào đời sống, tìm bài học lịch sử cho tương lai theo hướng nhân bản, văn minh thì trong quá khứ đã “bành trướng”, về sau chớ bành trướng nữa, mình muốn sống được hãy để kẻ khác sống với! Chớ bắt chước ông Trần Ngọc Thêm khẳng định rằng Việt đánhChàm chỉ là bất đắc dĩ phải tự vệ! Phủ nhận sự bành trướng trong quá khứ là chuẩn bị cho những bành trướng trong tương lai mà tiêu chuẩn cao vời lúcnào cũng có sẵn để đưa ra, ví dụ trong thời gian gần đây là “làm nghĩa vụ quốc tế”. Và chớ tưởngrằng tính chất lấn lướt lúc nào cũng biểu lộ rõ rệt để cần đến biện minh. Có khi nó nằm trong tiềm thức được chấp nhận, đem ra xử trí đốivới cả người trong nước như vụ thay thế Đô đốc Long bằng Đô đốc Giản/Đông mà chính những người phản đối cũng không nhận ra.)

Đề nghị về một quyển sử Việt viết luôn cả lịch sử các dân tộc ít người, lịch sử Chiêm Thành, Phù Nam, cho rằng sẽ tránh được “tinh thần dân tộc hẹp hòi”, sự thật lại chứa đựng một cách biện minh trá hình cho sự bành trướng. Theo ông BT, ngườiViệt cổ có mặt đến tận đèoCả, hẳnlà dựavào một vài luận điểm cho rằng biên giới Nhật Nam choàng tận nơi đó, và điều này thì lại được các nhà khảo cổ học sau 1975 chứng minh bằng các dấu vết văn minh Đông Sơn gì đấy. (Theo kiểu chứng minh này thì dân Việt cổ đã từngcó mặt ở cả Mã Lai, Nam Dương ngày nay!) Như thế thì cái nước Chiêm Thành không phải đã bị Trần, Lê, Nguyễn chiếmmà các họ này chỉ góp sức với nhân dânChăm bị bóc lột, lật đổ bọn cầmquyền áp bức để lập nền thốngnhất-trở-về-với-dân-tộc-anh-em đấy thôi! Cái dân tộc có tiếng nói mà vùng Hà Tĩnh, quê hương ông BT, còn cố công gìn giữ được đến 80% (ĐTSH, tr. 110) thật xứng đáng là tổ tiên còn lại của người Việt ngày nay! Còn Phù Nam, Chân Lạp? Sao hồi đó các sử quan nhà Hán không nói biên giới Nhật Nam đến đồng bằng Cửu Long thì tiện việc sổ sách biết mấy! Nhưng đã có chữ “Nam Bộ” rồi thì dùng tạm cũng được, chẳng thằng cha Norodom Ranariddh, Hun Xen nào dám hé răng. Cáctác giả hai quyển LSVN nên từ bỏ thái độ lạchậu theo vương triều, phản mácxít của mình mà đi theo đường lối tiến bộ của ông BT.

Ông BT tuy có chê người ta viết sử theo vương triều cũ nhưng cũng không thoát ra ngoàicách đó. Cuối sách VNTCX tr. 408-435 có bản Niên biểu lịch sử Việt Nam, về thời hiện đại chỉ rõ Việt Nam Dân chủ Cộng hoà, Cộng hoà Xã hội chủ nghĩa Việt Nam làmchính, và phu ï là Việt Nam Cộng hoà, Cộng hoàMiền Nam Việt Nam. Hãy đọc rõ chữ “phụ” để tưởng chúng ta đang đọc TT trong đó có ghicác nhuận

triều, Phụ: Hồ Quý Li..., Phụ: Mạc Đăng Dung... Tội nghiệp Mặt trận Giải phóng mộtthời có toà Đại diện nhiều nơi, sống bằng tiền của Hà Nội ăn độn, nghe nói có nơi sang hơn toà Đại sứ của Bác, thế mà thành lập “nước” để phục vụ cho đến phút chót vẫn chỉ là phụ, ngang hàng với bọn nguỵ. Thế cũng còn là may vì tuy tiếng nhỏ nhưng vẫn có miếng. Còn bọn nguỵ có khi chỉ cần ông chủ tịch phường dán miếng giấy trước cửa là phải dọn nhà đi ngay. Tài sản tạm gọi là văn hoá cũng vậy: Chúng tôi có quyển sách bị chửi dài dài suốt mười năm, chỉ tạm dừng khi có khẩu hiệu “Đổi mới hay là Chết.” Nhưng bài chửi trong cuộc “hộithảo lịch sử”nào cũng có ý, chữ, cả đoạn, bài trong sách của chúng tôi, đem ra dùng làm tài liệu, dẫn chứng – không phải để phản đối. Có ông sử gia danh tiếng cả gan trích từng câu, bôi xoá rồi thay vào vài chữ làm bài của mình, đăng ở Sài Gòn Giải phóng, chúng tôi thấy được, phản đối ở tờ Tuổi trẻ thì cơ quan địa phương của Đoàn thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh tiên tiến này im luôn. Dù gì thì cũng phải bảo vệ cho nhau chứ! Chuyện đó trong giới giang hồ gọi là “cướp giựt”, nhưng sử gia chỉ thấy là chuyện-nhỏ trong một chế độ tạm gọi là “thực dân nội biên”.

Thằng nguỵ chỉ có quyền “nghiêncứu” dựa theo công trình của các bậc đàn anh Miền Bắc. Nhưng chớ dại dột mà vạch ra những điều sai lầm có thể làm mất mặt kẻ thắng. Một hôm đứng ngơ ngơ giữa chợ trời sách Đặng Thị Nhu (Sài Gòn) thấy được quyển Cơ sở khảo cổ học của nhóm ông Trần Quốc Vượng (đối thủ của ôngBT, sướng nhé!) trong đó có in lại bảnkhuôn tiền đá tìm được ở núi Voi (Bắc Thái). Bản in trên giấy vàng lèm nhèm khó đọc nhưng ham quá, chúng tôi cũng ráng mua về lấykính lúp lật qua lật lại soi xem những chữ gì mà các nhà khảo cứu nói là khuôn tiền Khai nguyên đời Đường. Kết quả chúng tôi thấy được chỉ có một khuôn Khai nguyên, tiền gốc là ở thế kỉ VII, còn bao nhiêu là của đờiTống thếkỉ X, XI! Thấy một tên nguỵ có mặt trong sách (1984) đăng những tham luận trong cuộc hội thảo lịch sử Hoa Lư 1982,*chúng tôi định núp bóng ăn theo, liền gởi bài của mình cho tờ Khảo cổ học, và nó mất tiêu! Chuyện khuôn tiền đá được coi là phát hiện quan trọng làm bằng cớ lịch sử cho một nhận định tình hình thời Bắc thuộc trong quyển Lịch sử Việt Nam tập I (1971) nghe nói người chấp bút được Thủ tướng Phạm Văn Đồng thưởng cho hai kí đường, và sách được Nhân dânxuất bản xã Bắc Kinh in bản dịch chữHán (1977). Phát hiện khuôn tiền đá đời Đường ở Việt Nam từ sách trên được người anh em thông báo nhau thành một tin tức nhỏ đăng trên tờ

Hiệp Tây kim dung (Trung Quốc), vào mắt ông F. Thierry, nhà cổ tiền học của Pháp, thế là bay khắp nơi. Cho đến năm 1997, khi bài viết chúngtôi ra đời trong quyển Những

bài dã sử Việt (Thanh văn, California 1996), ông F. Thierry mới giật mình: Người ta khôngcho biết khuôntiền ấy có đến 8 lỗ và họ chỉ đọc được có một lỗ Khai nguyên rồi màmắt thiên hạ, kết luận ngay đó là khuôn tiền đời Đường đã phát hiện trên đất Việt. (Bài thông báo đính chính của ông F. Thierry đăng trong Bulletin de la Société francaise de

numismatique, No 3, Mars 1997, pp. 40-41.) Không phải bày trò kiêu ngạo, nhưng là người bình thường thì không ai chịu làm dân Việt Nam hạng nhì cả, thành thử cái trò Phu ï của ông BT không thể chấp nhậnđược. Thà cứ để cho đảng Cộng sản coi VNCH như không có trên đời này còn đỡ có vẻ giả dối hơn.

Thật ra thì có một cách viết sư û Việt Nam bao gồm Chiêm Thành, Phù Nam – Chân Lạp (nói chung chung cho gọn) mà không phải mặc cảm gì hết. Chúng tôi đã phác hoạ lối viết như thế trong một bài năm 1964 đăng trên Tập san Sử Địa (Sài Gòn, quên mất số, năm). Bài viết của anh học trò mới ra trường một hai năm, suy nghĩ từ trong quân trường Thủ Đức, hình như nói loạn xà ngầu, nhưng dựa trên ý tưởng căn bản này: Sử một nước phải nói về quá khứ của các tập

đoàn người từng sống trên đất nước ấy; người thắng viết thay cho kẻ bại, người sống nói thay cho xác chết. Chẳng mắc cỡ, bào chữa gì hết! Ngày tháng phôi pha, thôi thì cứ

coi như đó là cái ngông của một thời thanh niên, nhân có người đưa ra vấn đề mà hình nhưkhông thấy ra sự gian dối che giấu dưới vỏ bọc nhân bản văn minh thì cũng ngứa miệng tự phô mà thôi.

Tính cáchbao chiếm coi như đương nhiên đó cũng lộ ra khi tranh cãi về các nhân vật lịch sửù. Ở đây là trường hợp của Phan Liêu. Ông BT chụp mũ trật hai ông Phan Huy Lê và Phan Đại Doãn khi mở đầu bài công kích hai ông này với sự lợi dụng “nhân Đổi mới”. Đó là chuyện hai ông Phan “bịa đặt” tính yêu nước của nhân vật Phan Liêu mà ông BT cho là một kẻ “phản dân phản nước đáng bị trừng trị và bị muôn đời sau lên án”. (Cụ Hồ dặn “trong thơ phải có thép” là để dạy thi sĩ kia, sử gia sao lạilật đật nhảy vô lãnh gươm làm đao phủ thủ, còn trách gì sách sử chỉ dạy về chiến tranh chém giết mà thôi?)

Thực ra phe bênh phe chống đều trật chìa hết! Ông Phan Liêu nằm trong mồ nghe những danh tài của nước Việt bàn tán đến mình, chửi lộn vì mình, liền nhảy nhổm la lên (tạm dịch, không biết có trúng không): “Ơkìa, tui là người của thế kỉ XV, sao lại bắt tui trung thành với nước Việt của thế kỉ XX? Mà phải là yêu nước theo phe của các ông, phải yêu cùng với chủ nghĩa xã hội tan tành,mới được cơ! Các ông có tài [B]út tre, bút máy, gõ còmpuytơ mới làm được như vậy, chớ còn tui thì xin chịu! Các ông có viện dẫnđến “nhà văn hoá lớn” Đặng Thai Maimê Thái hậu Dương Vân Nga cải lươngø, hay theo “nhà văn hoá” (nhỏ?) Hoàng Xuân Hãn mà các ông kiểm duyệt đục bỏ, thì cũng vậy thôi! Tui là “thổ quan” mọi rợ, không có gia phả để lại nhưng đoán chừng họ Phan của tui gốc là “phiên” đó! Cũng giống như quan của tổ các ông vào Trà Vinh, Sóc Trăng kêu lên tên người Miên: danh (tên) Sót, danh (tên) Bên... rồi người Việt (mới) có thêm một cái họ Danh nữa. Vậy thì nhắc lại: Thời tui sống khác hẳn như các ôngđã tận lực suy nghĩ, vắt óc viết lách và gán cho sự việc rắc rối từ những sự kiện rất giản dị.

“Hãy đọc kĩ, và thông minh, cuốn sách sử độc nhất mà các ông đang cãi nhau chí choé Nội các hay Quốc tử giám gì đó. Sách nói ở thế kỉ X, Lê Hoàn giết dân Hoan, Ái không biết bao nhiêu là kể, hẳn là dân đồng bằng, cụ tổ của họ Phan Huy và ông BT (cho rằng họ đã hiện diện vào thời ấy rồi). Một ông Nùng Tông Đản hùa theo Líđánh Tống rồi trở cờ theo Tống (cứ hỏi cụ Hoàng Xuân Hãn thì biết), có gì khác với tui mà các ông đặt tên đường để lưu lại cho đời sau đặc trưng chế độ ưu việt ngày nay trong cái “sổ Tông Đản”? Trong đờiTrần mà cha ông tui thần phục thì vẫn còn có sự phân biệt Kinh, Trại (bao gồm vùng cha tui và tui cai trị). Bọn tui là thủ lãnh một phương, đầu phục họ Trần ở Thăng Long là đi theo một thế lực mạnh mà cũng là theo cách “đôi bên cùng có lợi”: Trần có người giữ yên một phương thu thuế má cho đầy kho của họ, bắt lính để bảo vệ

nước của (vua) họ, còn bọn tui thì lấn xuống đồng bằng, cũng kiếm đươc chút cháo, chớ có vì tổ cuốc tổ cò gì đâu! Cho nên thế lực Minh thay họ Trần thì tui theo Minh, nào có phản bội ai? Bọn Minh tham quálấy vàng bạc của tui thì tui đánh nó, có lúc nào tui nói vì nghĩa lớn đâu mà chê trách tui, chửi bới mạnh bạovì biết mình không bị trừng trị: ‘[S]ự nổi loạn của Liêu là hành vi bẩn thỉu đòi chia chác với kẻ xâm lược, bọn chó săn vẫn là chó săn làm sao có thể tranh ăn phần hơn với ông chủ sai khiến mình?’ Là mọi rợ, nhưng bị áp bức cònbiết chống đối (dù là cho bản thân) còn hơn các ông bị mắng chửi mà cứ cúi đầu ca tụng, che đậy sự hèn nhát của mình bằng ‘nghĩa lớn!’ Về phần Nguyễn Biểu, hắn thuộc phe đốiđịch của tui, không giết thì có dịp hắn cũng giết tui, cứ coi cách hắn ăn thịt người không biết tanh thìđủ rõ. Các ông là người của thế kỉ XX mà vẫn cho rằng hễ cứ viện dẫn lòng yêu nước ra là có quyền ăn thịt người thoả thích sao? Cái đầu kia là của đồng bào các ông đó! Chớ tội gìTrương Phụ chặt đầu lính của nó để đãikhách mà hòng ăn ‘đầu người Bắc’để so sánh với vị đầu người Nam (từng ăn)?

“Làm quan đồng bằng nên nghe chuyện kinh sử, tui cũng bắt chước than là mình chống Minh mà không gặp ‘thời’ để bây giờ các ông tranh cãi chuyện bán nước, đổi nước. Không như ông Lê Lợi của các ông. Không phải là ‘Chàng Lê kéo bừa’(tội nghiệp!) như mộtbài ca của các ông đâu. Dân du canh du cư đấy, cứ đọc Lam Sơn thực lục cho thông minh một chút thì biết. Còn một bộ phận lớn dân ông Lê cầm gậy chọc lỗ mỏi tay. Ôngvua con (Thái Tông) về ở Đông Đô còn cầm cung bắn chim. Ông vua cháu (Nhân Tông) còn thấy chăng lưới săntrước nhà. Cung nhà Lê đầy chuyện bùa chú pháp thuật mang từ rừng chiến khu về... Chỉ thiếu có cái nhà sàn cất thêm bên cạnh dinh Đô hộ phủ cũ của Vương Thông mà thôi! Bước đầu khởi nghĩa thì cũng là tranh giành ruộng đất với xóm giềng mà bị quan Minh binh phe địch. Chính ông vua đã không nghe lời bọn tay chân nịnh hót, bợ đỡ công “cứu dân trừ bạo” của mình, mà thành thật thú nhận rằng “khởi binh chỉ là sự bất đắc dĩ” sau khi “đã đem hết của cải để thờ phụng” giặc mà không được. Làm chúa một vùng nên Mã Kì Trương Phụ không cắt lính cầm giáo canh trước cửa nhà sàn, xẻo ngay từ lúc đầu để đếnnỗi vạ thành lớn và ông ta làm vua! Ôi, thời lai đồ điếu thành công dị..!

“Nói như vậy để các ông chớ lộnchuyện đời xưa đời nay. Mà dù có nhắc nhở các ông cũng không nghe đâu. Bề dày văn minh các ông không nhiều lắm nên cho dù có mang kinh sách mới ra tụng thì chữ của thánh hiền cũ vẫn cứ hiện lên như thường. Mà bởi vì thánh hiền mới cũngnhư cũ đều bàn chuyện xa vời to tát cho nên các đệ tử cứ muốn nói chuyện to lớn siêu việt, suy tưởng theo hướng triết lí mông lung, đến khi không được thì theo đà thực hành hoang tưởng, đao to búa lớn. Ngay cả khi kéo về một vấn đề nhỏ như một chỗ lui quân chờ viện binh của chủ tướng Tây Sơn mà một người quen với ngôn từ chiến tranh, ồn ào xướng lên “phòng tuyến Tam Điệp” thìông BT ra tài chỉ huy trên giấy, thuyết lí tràng giang đại hải như một tham mưu trưởng liên quân trong lúc chắc ông ta chỉ là một nhân viên được phát khẩu CKC canh giữ cơ sở hành chính của ông mà thôi. Ưa bàn chuyện to lớn nên nhập cục những thời đại khác nhau, dễ dẫn đến lí sự tào lao hoặc những xác định hiển nhiên (truism). Có thể nóibài ‘Bi kịch của những nhà cải cách trong lịch sử trung cậnđại Việt Nam’là một minh chứng như thế, nếu không kể đó là một dịp cho ông BT nhảy sang địa hạt chính trị làmngười dạy dỗ lãnh tụ: ‘Bài học cho những nhà cải cách đương đại thật là đơn giản: Cái gì thì có thể cải cách và cáigì thì cần cách mạng? Không nên nhầmlẫn giữa hai cách làm đó!’

“Thật ra thì cái lối tán rộng, nói khoác cũng là truyền thống của sử quan, trí thức phương Đông dưới áp lực của chính quyền. Như Ngô Thì Sĩ trong Việt sử tiêu án vàĐại Việt sử

kí tiền biên. Lưu Bang, rồi Lê Thánh Tông bắt chước theo, từng vạch quần đái vào mũ của nhà nho nhưng lại sử dụng Nho giáo như một phương tiện để thu phục tay chân trí thức bằng quan tước và để các ông nghe lời tâng bốc về ‘kẻ sĩ’, ‘sĩ phu’. Nhưng nghe mãi lời tán tụng chắc cũng chán như ông vua trong chuyện Zadig (?) của Voltaire, ông Trường Chinh có lúc cũng ngượng nên nhắc nhở là chớ nhìn Đảng trong quá khứ như trong hiện tại. Nhưng lời đó chỉ làm sáng giá thêm cho lãnh tụ chứ sử gia làm sao theo cho được? Làm sao đưa vào tiểu sử ông Tổng bí thư Đỗ Mười nghề hoạn lợn, làm sao kể gốc du đãng của ông Trần Quốc Hoàn, Bộ trưởng Nội vụ, Uỷ viên Bộ Chính trị? Không phải chuyện cá nhân đâu. Đó là các nhân vật lãnh đạo có ảnh hưởng trên trường chính trị một thời. Chưa kể các sự kiện lớn hơn... Sử gia XHCN có cái khuôn duy vật lịch sử đặt để sẵn, có tờ tem phiếu quơ quơ trước mặt, vô hình đâu đó mà lại hiện diện cùng khắp, có bóng công an, làm sao bây giờ? Phải giấu tờ tem phiếu, nói chuyện cao cấp về hình thái kinh tế xã hội, chuyện yêu nước cao cả cho ra vẻ trí thức đàng hoàng. Điều đó trở thành “truyền thống” khó bỏ, hoặc vướng vít dai dẳng. Chỉ vì sự phối hợp đã gặp khó khăn vô vàn: Những khái niệm mơ hồ vốn dành cho tương lai chưa chắc có,đi vào thực tế đốichọi nhau chan chát lại phải tuỳtheo lời giải thích của người có quyền tuỳ lúc, rồi thầy dở thợ vụng... Sử gia đem áp dụng trong thực tế của ngành đành nói cái này quên cái kia, từng lúc phải biết khôn ngoan lặng thinh, tảng lờ để khỏi vạ vào thân, khỏi mang tiếng không yêu nước. To tiếng với đền Cẩu Nhi vì có bằng cớ để lấn át phe địch, nhưng cứ để cái Tháp Rùa cuối thế kỉ XIX nằm đó như của ông Lê Lợi xây lên từ lúc ông ta nuôi loại rùa đặc biệt mới có tên khoa học tự đặt gần đây. Để khỏimang tiếng không yêu nước nên không hỏi thămbà Hồ Xuân Hương có phải gò Đống Đa là chứng cớ chiến tích của Quang Trung năm đó không? Có phải đó là nơi chôn xác quân Thanh như người ta nghĩ về các đống đa khác đã bị san bằng khi Hà Nội phát triển không? Có phải cái ụ đất lưa thưa năm ba cây lớn với hàng đá bậc cấp làm chỗ cho ông Quang Trung ngày nay lẫm liệt núp sau lưng, sở dĩ thoát khỏi cảnh tàn phá chỉ vì trên ấy có miếu Sầm Nghi Đống mà bà ‘Dậu thưa’ mỉa mai không?

“Khi cầnchọn lựa để nói ra thì chân lí căn cứ vào đó phải được tuyên bố to lên cho át mâu thuẫn. Phải núp bóng Tổ quốc, vung vẩy với chuyện sắt có trước đồng trong biện chứng về trường hợp Việt Nam, mới có thể quên lời thánh Engels về phát hiện ‘Sắt là nguyên liệu cuối cùng... cho đến khi khoai tây xuất hiện...’Quên ‘bạo lựclà bà đỡ của Cách mạng’(K. Marx), quên ‘giai cấp cầm quyền không bao giờ tự nhiên từ bỏ quyền lực’ (V. Lenin), cứ nói Hùng Vương truyền ngôi cho Thục Phán là một ‘sự thực lịch sử’ (VNTCX, tr. 146) cho đúng với tinh thần ‘Nhiễu điều phủ lấy giá gương...’, đúng với tinh thần vì quyền lợi của nhân dân tổ quốc, là xong hết! Cũng như phê phán chuyện bịa cái xe tăng nào đầu tiên húc đổ cổng dinh Độclập, là dựa trên tinh thần tôn trọng sự thật nhưng quên tinh thần giai cấp trong chuyện đó, tinh thần chủ yếu mà ông Viện trưởng Văn Tạo đã nhắc nhở sứ mệnh sử gia XHCN:‘Viết sử để xây dựng chế độ.’ Không thể lệch ra ngoài đường lốixây dựng chế độ đã được vạch sẵn mà trong lúcai cũng xưng yêu nước, ai cũng thề sống chết vì Đảng, vì chế độ quang vinh thì phải ráng gân cổ mà hô to hơn để át giọng người khác. Biết đâu ông BT đã cho rằng mình chọn con đường mácxít phục hồi quật khởi lúc này là hợp với thời thế nhất, nhất định sẽ đưa đến ưu thế tất thắng?

“ Tôn Hành Giả vướng víu cái ki m cô chỉ có thể cãi nhau với Trư Bát Giái, chửi lộn với yêu tinh (mà đem Quan Âm, Phật Tổ ra hù) chứ không dám cãi Tam Tạng, nó giở bài chú cẩn cô của bà thầy Quan Âm thì lănquay ra. Ông Tô Hoài nói chuyện đi ăn chơi đàn đúm vớiđám văn sĩ cầubơ cầu bất thế giới thì được, nói chuyện làm tổ trưởng khu phố với anh tổ phó hù doạ ‘Nhân văn’để ông tổ trưởng cho tự do làm tiền dân chúng, ông léng phéng một ít về chuyện cải cách ruộng đất, cũng được. Xưa rồi, người chết đã mồ yên mả đẹp rồi, để lâu cứt trâu đã hoá bùn, như ông nói. Nhưng có những chuyện cứt trâu chưa hoá bùn, còn hôi đối với một số thẩm quyền. ÔngBùiNgọc Tấn lại dại dột viết chuyện ở tù động đến quyền chuyên chính (vô sản), xương sống của chế độ. Không được. Phải gọi vào xoa đầu. Thấy người đạp vỏ dưa, chưa thấy vỏ dừa vẫn phải sợ, Bà Thuỵ Khuê cứ xúi dại cácsử gia trong nước!”

Ơ kìa, cái thằng cha Phan Liêu bán nước này, sao nói giành hết của tui?

Bảy 2000 Văn học tháng
Tám 2000

Lời muộn: Viết xong thì anh bạn NY lại ưu ái gởi thêm tài liệu: bản sao một bài phê bình sách ĐTSH của ông Phó Giáo sư, Tiến sĩ Khoa học Vũ Minh Giang, đăng trên tạp chí Xưa và

Nay số 73, tháng 3-2000. Bài lạithiếu một trang gốc, cho nên đành chỉ dẫn người đọc nên đi tìm lấy. Đại khái, ông Vũ Minh Giang cải chính ý kiến cho rằng trong nước có “không khí học phiệt nặng nề”, “không có thảo luận, đối thoại”... Sở dĩ giớisử học trong nước chậm lên tiếng chỉ vì “có ý kiến tỉnh táo” cho rằng chớ nên “mắc bẫy... những người làmsách” vì những người này “đang cần quảng cáo để bán chạy cuốn sách độc hại này”. Tác giả hứa sẽ “nghiên cứu phân tích cặn kẽ về các luận điểm của

ĐTSH ” và sẽ công bố “thành sách trong một ngày gần đây”. Chúng ta cũng đành phải chờ, tạm thời đọc trên bản sao thấy các đề mục “Đối thoại hay độc thoại?”, “Sử học hay tư biện?” để biết sơ qua sự bài bác của tác giả về quyển sách “độc hại” này.

Riêng chúng tôi thấ ycó hai điều đáng chú ý, tưởng có thể nhìn ra một khía cạnh vừa quen vừa lạ của sinh hoạt trí thức nói chung, sử học nói riêng, ở trong nước, cả đến lúc này, sau cơn Đổi mới, và sẽ có hi vọng kéo dài đến hết thiên niên kỉ sau. Một chứng cớ nằm bên lề bài báo của ông Vũ Minh Giang, cùng trang ở bản sao nhưng thuộc một bài khác, chỉ còn khúc đuôi. Trong lời chú cho bài báo đãcó lời trích dẫn Engels với quyển sách Nguồn gốc của gia đình.., của “Tiến sĩ Trần Bích Ngọc, Đại học quốc gia (sic) California(?!)” (Chữ “State” trong tên trường kia có nghĩa là “bang” đấy!) Như thế, với bằng chứng củangười đã ở ngay nước Mĩ, đến năm 2000, ông BùiThiết vẫn không cô đơn bởi vì khi bàn về một điều gì trong xãhội, không thể nào không trích kinh điển được – cũng như năm nọ thấy trên một tờ báo thể dục thể thao, người ta đã rặn ra được một câu của Marxvậy! Nghĩa là vẫn có thảo luận, nhưng phải “trong khuôn khổ”. Cái khuôn khổ vướng vít từ vương triều cũ, như coi vấn đề Trần Thủ Độ, Hồ Quý Li, Mạc Đăng Dung là những “sự kiện lịch sử phức tạp” (VMG; sử gia VN hiện tại đâu phải là con cháu riêng biệt của họ nha ø Lí, nha ø Trần, hay nha ø Lê mà bênh vực nhà mình?) Cái khuôn khổ ráng vùng vẫy mà nhìn trước ngó sau như trong các bài luận về đổi mới sử học VN.

Chứng cơ ù thứ hai không phải là điều suy đoán “nhân tiện...” bên lề. Ông VMG cho biết : “Phầnlớn các bài viết công bố trong cuốn sách (ĐTSH) này vốn là nội dung những bức thư kiện tụng cá nhân...” Cũng theo ông VMG, sự việc thấu đến tai Tổng bí thư khiến ông Tổng phải ra “chỉ thị” “triệu tập” một Hội đồng giám định “để xem xét những lá thư kiện tụng (Công văn thư kiện tụng (Công văn 1999).” Chúng ta thử tưởng tượng cảnh ông Tổng thống Pháp ra lệnh triệu tập Hội đồng giám định để xem xét luận đề: “Tổ tiên chúng ta có phải là người Gô-loa hay không?” Nói cho vui chứ chẳng có nhànghiên cứu Pháp nào muối mặt đi thưa với Tổng thống để giành phần hơn, và chẳng có ông tổng nào rảnh rang hơn ông Tổng Việt Nam để ra chỉ thị. Cho đến nay, lãnh tụ chưa bỏ thói quen xoa đầu trí thức (quên lời cụ tổ “Chủ nô lệ không phải là người tự do,” tội gì mà bỏ!), trí thức Việt Nam chưa bỏ thói quen mong được xoa đầu, xoa một lầnsướng rêm cả tháng, nên họ có thể vui mừng thấy rằng ông Tổng dù đa đoan công việc vẫn dành thì giờ lưu tâm đến học thuật nước nhà, đến công miệtmài của tầng lớp một thời hãnh diện là “con em công nông”. Lại thêm kẻ đi kiện mạnh dạn kêu rêu vì thấy có ông Tổng “cùng làng”, chắc ăn quá! Thật là chuyện “Mười hai con giáp chẳng giống con giáp nào”, độc nhất vô nhị trên thế giới!

Như thế “người ngoài giới chuyên môn, nước ngoài” đã không “hiểu sai về diện mạo của khoa học lịch sử nước ta” (VMG) ngày nay vậy.

Lời năm 2002: Báo in xong thì anh bạn NY lại gởi cho phần còn thiếu của trang Xưa và Nay. Nói nữa thì cũng lỡ đà rồi nhưng lại phải lên tiếng vì có một chi tiết thích thú. Ông VMG cho biết rằng từ 1924, Hồ Chủ tịch đã đưa ra một “luận điểm có tính phương pháp luận rất cao cho việc nghiên cứu phương Đông và Việt Nam: ‘Dù sao thì cũng không thể cấm bổ sung cơ sở lịch sử của chủ nghĩa Mác bằng cách đưa thêm vào đó những tư liệu mà Mác ở thời mình không thể có được. Mác đã xây dựng học thuyết của mình trên một triết lí nhất định của lịch sử, nhưng là lịch sử nào? Lịch sử châu Âu. Mà châu Âu là gì? Đó chưa phải là toàn thể nhân loại.’” Ơ kìa, “quan điểm thật đầy tính cách duy vật lịch sử – thần thái của học thuyết Mác khi vận dụng vào nghiên cứu khoa học xã hội” như thế, sao lại được giữ kín như thuốc bí truyền, đến bây giờ, lúc Tổ quốc xã hội chủ nghĩa sụp đổ rồi, mới nói ra? Thật tội nghiệp cho Bác! Và năm nào Bác cho ghi vào Điều lệ Đảng về việc theo Tư tưởng Mao Trạch Đông hẳn là để hiện đại hoá Mác cho kịp với thế kỉ XX. Như thế trách gì người ta cho rằng từ năm 1951 học vẫn chưa đủ, nên năm 1979 cần phải dạy thêm bằng súng đạn!

* Khi viết những dòng này, chúng tôi không biết rằng tác giả bài tham luận đem vào sách Thế kỉ X – Những vấn đề lịch sử đó, không thể dự Hội nghị Hoa Lư 1982, và bài viết cũng không nhằm mục đích tham dự hội nghị, vì lẽ giản dị là ông ta đã vượt biên qua Canada từ năm 1976 rồi. Ấy thế mà người ta vẫn đặt vào tập sách tổng kết! Nghiên cứu của ông cũng được đăng trong Tìm hiểu xã hội Việt Nam thời Lí Trần (H. 1980), còn được viện dẫn đối kháng với Bùi Thiết: Nhiều tác giả, Thực chất của “Đối thoại sử học” (H. 2000). Và khi đọc bài của tôi, một cựu sĩ quan cải tạo – chắc chắn là “tốt” rồi, gọi phone cho biết anh đã từng viết bài được đăng trên Khảo cổ học mà nhân lời nhắc, chúng tôi cũng nhớ rằng đã được đọc, bài bàn về vấn đề Lạc, Rác gì đó.

XI
“ĐỐI THOẠI SỬ HỌC” TÂY SƠN, LẠI NHÌN TỪ BÊN TRONG

Lạm tặng: Nhà hoạt động chính trị Nguyễn Gia Kiểng để khỏi sợ Quang Trung Nguyễn Huệ (và các nhân vật lịch sử khác) làm hại đến tinh thần dân tộc;
và Giáo sư sử học Phan Huy Lê, người giúp Đảng và Nhà nước CHXHCN Việt Nam chôn Đô đốc Long lần thứ hai, đưa chiến thắng đến tận bên kia thế giới.

Biến động Tây Sơn tuy ngắn ngủi, tồn tại chỉ có 31 năm (1771-1802), nhưng đã gây nên sự đảo lộn lớn lao khiến kẻ thù đương thời, triều thần họ Nguyễn, cũng phải thán phục: “Kẻ kia, Nhạc Huệ, không có một miếng đất cắm dùi, thế mà vươn tay hô một tiếng, người theo cả vạn...” Vì thế, tuy vẫn gọi họ là “nguỵ” mà sau khi chiến thắng, các sử quan họ Nguyễn vẫn dành cho Tây Sơn cả một “quyển” trong Đại Nam liệt truyện (Quyển 30). Tiếng khen càng ồn ào hơn khi với thời đại quan niệm vương quyền suy tàn xoá ranh giới chính thống, nguỵ tặc, cùng lúc với công tích chống lực lượng ngoại quốc nổi bật với thời đại giành độc lập dân tộc ngày nay, đưa địa vị của Quang Trung Nguyễn Huệ lên đỉnh cao của lịch sử nước nhà. Chủ đích của những lời tán dương đôi khi không phải vì người xưa, mà cốt vì người nay, để tô vẽ cho bản thân từ những oai hùng có thật và cả những điều tưởng tượng. Ít ai nhắc cho kẻ khác những tấn tuồng bại vong vốn cũng có thật như chính của đời sống. Không thấy ai nhắc lại tiếng kêu thét của cô bé khi thấy con voi cuốn vòi xông tới: “Mẹ ơi cứu con với!” để viên nữ tướng ngậm ngùi: “Đến thân mẹ cũng còn không giữ nổi, làm sao cứu con?” Không nghe ai nhắc lời người em trách anh, khi thấy người tù binh cựu hoàng đế ăn miếng cơm ân huệ trước khi bị ra pháp trường tùng xẻo: “Nhà mình thiếu gì mâm vàng mâm bạc mà ăn của nhà người...” Không nhắc lại, một phần vì lẽ có ảo tưởng về sự hoàn hảo của con người, vì muốn tự dối mình để che giấu điều tủi nhục phải chia xẻ từ phía phe mình ưa thích, hay giản dị hơn, có lẽ vì thói quen huênh hoang chỉ ưa nói về thành công, chiến thắng, như một thôi thúc tự bên trong để che lấp niềm tự ti sâu kín.

Lời phẩm bình thường chỉ nhắm về phương diện tranh chiến – hay suy diễn căn cứ từ đấy mà ra. Cho nên thật có chút thích thú cho người đời nay khi thấy được nhận xét của Phan Huy Chú: “Gần đây, nhuận triều Tây Sơn phong chức quá lạm, đến cả phu quét chợ, lính đẩy xe cũng đều trao cho tước hầu tước bá...” (Lịch triều hiến chương loại chí, tập I, trang 533). Lời nhận xét tuy không mất tính chất phe phía, hãnh diện từ một truyền thống quan chức có từ hàng mấy trăm năm, được “mệnh vua phong thì lấy làm vẻ vang”, có “phong khí hay như thế” nhưng cũng cho thấy một khía cạnh xác thực từ phía đối nghịch – còn hơn là chửi mắng, hay lờ đi. Có điều ông không nhắc tới chuyện đứng chung với các phu quét chợ, lính đẩy xe đó là một người trong dòng họ: Thuỵ Nham hầu Phan Huy Ích, hay một người có tên tràn ngập khắp nước ngày nay nhờ sử quan mới, cũng cùng dòng họ Phan Huy, tôn vinh lên: Đông Lĩnh hầu Đặng Tiến Đông.

Ông Phan không cho thấy các Đô đốc, Đại đô đốc (các chức thường thấy của Tây Sơn) đẩy xe, quét chợ nào có tên là gì, nhưng những người đi theo triều mới, nhờ công tích lên cao, một chút xuất thân hèn mọn, nhỏ bé không những không bị che lấp, lại được trưng ra để làm vẻ vang thêm, nên ta còn giữ được tên. Ví dụ hàng thần Tây Sơn Nguyễn Văn Trương, lập công cho Nguyễn Ánh đến mức trở thành như một thứ Tư lệnh hải quân ngày nay, chưa từng biết Vọng Các (Bangkok) mà được kể là “công thần Vọng Các”, người đó “gốc là chăn trâu”. Cùng nghề với Nguyễn Nhạc “buôn trầu”, theo với thời đại đi buôn nguồn, trở về với Nguyễn Ánh, có “Thượng đạo Tướng quân” Nguyễn Phúc Long ngu ngơ, ngớ ngẩn, có Chu Văn Tiếp làm Bình Tây Đại đô đốc, liều lĩnh theo thói “buôn Mọi” nên chết sớm... Cho nên, chỉ lận đận khuất lấp là các người còn ở phe chiến bại, thoáng thấy ở một cái tên, không còn họ, hay có tên còn họ mà cũng mù mờ, lẫn lộn: Đặng Văn Chân/Chấn/Trấn, một loạt tướng, hầu với công tích chiến trận cũng ngang tàng như ai: Tổng đốc Chu, Tư khấu Uy, Hô hổ hầu ngay từ lúc khởi đầu..., Đại đô đốc Lộc, Đại đô đốc Bảo, Đô đốc Long/Mưu, (vẫn là) Hô hổ hầu đốc thúc Hậu quân (và có mặt cả trong tiến trình ngoại giao sau khi thắng trận), của trận Đống Đa oai hùng...

Không thấy ai là “phu quét chợ, lính đẩy xe” nhưng xét theo tình hình bình thường thì nếu không có anh em Tây Sơn, bà Bùi Thị Xuân chắc chỉ múa roi doạ Trần Quang Diệu, hay vung vẩy đi “coi” (thu) lúa ruộng vào mùa gặt, nếu không phải là còng lưng đi cấy chứ không oai hùng ngồi bành voi dẫn năm ngàn quân thúc đánh luỹ Đâu Mâu, suýt đảo ngược tình thế tuyệt vọng – ít ra cũng trong một lúc. Danh tướng Trần Quang Diệu “ngu ngơ”, không tính chuyện lo đề phòng “tàn dư nguỵ Nguyễn” đến không thèm giết binh tướng đầu hàng ở thành Đồ Bàn, người đó chẳng biết ông “Xã tắc” là ông tổ tên Lê gì-gì mà họ Lê phải cúng tế cả. Gốc tích binh tướng Tây Sơn đã mù mờ từ lúc khởi phát, càng tàn lụi thêm vì sự thất bại cuối cùng của họ. Chuyện đàn áp của Gia Long đã được nói nhiều, tuy xét ra thì cũng là bình thường, trừ phi muốn thiên vị quá quắt. Người dân Bình Định khiếp hãi lại càng khiếp hãi thêm vì có ông Đại đô đốc Lê Chất, đầu hàng triều mới làm đến Tổng trấn Bắc Thành, tưởng là khiến dân cùng xứ dựa hơi yên tâm một chút, nhưng chỉ vì chút ngang tàng thời chiến không kềm được trong thời bình, tuy có giữ được thân lúc sống vẫn không tránh khỏi lúc đã chết còn bị san bằng mả, vợ con bị cầm tù, bị giết. Đến cuối thế kỉ XIX, khi Mai Xuân Thưởng khởi nghĩa Cần vương (bị bắt ngày 6-5-1887, dân địa phương cho là vì Trần Bá Lộc bắt mẹ ông, nên tự đi đầu hàng) thế mà vẫn còn bị triều đình Huế (đã theo Pháp) coi là muốn “phục hồi Nguỵ Tây”! Cho nên khó lòng tìm chứng tích lịch sử chính xác về các tướng Tây Sơn, và khi có chứng tích thì phải dè đặt. Nhưng không thể gạt bỏ, sổ toẹt.

Chúng tôi đã có lần gạt bỏ nguồn tin địa phương nói Vũ Văn Dũng là người Bình Định, trốn được vạ nhà Nguyễn, chỉ vì danh xưng Chiêu Viễn hầu là người ở xa rõ rệt quá (Hải Dương, một “lính đẩy xe” của quân đội họ Trịnh?) Họ Vũ đó nhờ nhật kí hành quân của Nguyễn Đức Xuyên cho ta biết, đã xuất hiện ngay từ lúc Tây Sơn có mặt ở Gia Định đầu những năm 80 (thế kỉ XVIII). Lịch sử đã trở thành truyền thuyết, tuy còn giữ lại vài sự kiện lẻ loi trong dân chúng như chuyện Nguyễn Nhạc chui vào cũi nạp mình để đánh phá phủ thành Quy Nhơn, vẫn được người Pháp nghe từ cuối thế kỉ XIX, nhưng để đưa thêm vào sách vở thì lại lạc loài nhiều vì phải trải qua một truyền thống truyện kể lâu ngày của Đàng Trong. Một ông quan của chúa Nguyễn, Nguyễn Khoa Chiêm khi viết về sự kiện không xa đời mình (Nam triều công nghiệp diễn chí) mà vẫn không tránh khỏi giọng “tiểu thuyết hoá”, hẳn là ảnh hưởng của lối kể diễn nghĩa Tam Quốc mà các thương nhân Trung Hoa đã đem sang, lối “viết sử” tràn lấn kinh Xuân Thu hay Tư trị thông giám, Cương mục... Không lấy làm lạ điều đó vì có chứng cớ là trí thức thế hệ trước ông đã từng đọc Tam quốc chí diễn nghĩa, Phong thần... (Chu Thuấn Thuỷ, Sđd, trang 57).

Địa phương Bình Định (điểm cô đọng cả miền Nam Trung của một phong tục) cũng có truyền thống kể chuyện vè riêng, theo lối Hô bài chòi, diễn dịch từ các chuyện thời sự khích động đã xảy ra trong vùng, mở ra đến các truyện tích hát bội đơn giản hoá đi. Hô bài chòi trong khoảng sân trống giữa trò chơi đánh bài (trên) chòi vào dịp Tết, hô bài chòi trên tấm chiếu trải ra với vài “nghệ sĩ” áo sờn vai, cầm sanh gõ nhịp hay có khi sang hơn với cây đờn cò, nơi góc chợ chiều lúc xẩm tối, ở bất cứ khoảng đường trống nào nơi đô hội, có người xem. Đem sự thật đơn giản về chuyện một người vợ công chức từ thành Bình Định của Nam triều xuống Quy Nhơn thăm chồng nằm bệnh viện, lúc trở về bị người phu xe giết cướp của ở cây cầu bây giờ đã thành tên của nạn nhân, so với vè “Cô Thông Tằm” của lời hô bài chòi thì ta thấy rõ dấu vết của tình tiết tưởng tượng cần thiết cho nhu cầu biểu diễn. “Cô Thông Tằm”, “Dư Đành” thì còn nằm ở địa phương nhưng “Vè Chàng Lía” (Văn Doan) thì đã đi được khắp đất nước. Vì thế truyện tích về các nhân vật Tây Sơn đến cuối thế kỉ XIX, đầu thế kỉ XX, đã được ghi lại với rất nhiều tính chất tiểu thuyết hoá. Thứ tự anh em Tây Sơn bị đảo lộn vì vai trò nổi bật của Nguyễn Huệ: anh Hai Trầu, chú Ba Thơm, thầy tu Lữ thay vì chú Bảy Lữ, anh Tám Huệ (“Thơm” chắc là suy diễn từ [hoa] huệ. Điều này chứng tỏ ông Hồ Hữu Tường ít ra là cũng biết đến các bản văn này.) Giáo Hiến lánh nạn Trương Phúc Loan chỉ lộ diện khi bất đắc dĩ ra tay chống cướp đền ơn chủ nhà cưu mang mình trong cơn lỡ bước. Bùi Thị Xuân đánh cọp giải vây cho Trần Quang Diệu rồi thử tài, kết hôn... Tuy nhiên, cũng như trong chuyện kể về nhân vật Dư Đành, có đoạn tướng cướp này vào lúc xẩm tối, mò ra Ngã ba Phú Tài (giao điểm Quốc lộ 19 và số 1 cũ) xin, và ăn được cả gánh của những người đàn bà mang than đốt từ trên núi Ông Chà xuống, ta vẫn không thể phủ nhận được sự hiện diện của Dư Đành, kẻ đã được nằm trong một bài hô Bài chòi ở địa phương. Nhờ Hồi kí của ông cử Hà Ngại làm Tri huyện Phù Cát khoảng 1924, ta biết Dư Đành là nhân vật có thật, người làng Thọ Truyền huyện Bình Khê khoảng đầu những năm 20 ấy. (Nguyễn Đắc Xuân, “Hà Ngại, Tập hồi kí ‘Khúc tiêu đồng’”, Nghiên cứu Huế 2002, tr. 251-253. Hà Ngại đã từng đích thân lùng bắt “thằng Đành”; vụ Thông Tằm được kể ở các trang 249, 250.)

Dù sao thì nhắc chuyện Tây Sơn ngay ở Bình Định, bởi người Bình Định cũng là một việc làm can đảm, có sự kết hợp của một tình thế suy yếu quyền bính nhà Nguyễn bên trên với sự can thiệp khởi đầu của người Pháp. Lại cũng phải công nhận rằng các bài vè về nhân vật Tây Sơn chỉ xuất hiện trên sách báo sau 1975 nhờ sự lưu tâm của nhà nước mới muốn dùng biểu tượng Tây Sơn như bằng cớ liên kết với quá khứ và địa phương về chính nghĩa thống nhất họ vừa thực hiện xong. Trong hiện tại, chúng tôi không có các bản văn cũ đã được Sở Văn hoá và thông tin Nghĩa Bình in ra như Tây Sơn văn thần liệt truyện, Tây Sơn danh tướng anh hùng truyện của Nguyễn Bá Huân (1848-1899), Tây Sơn lương tướng ngoại truyện của Nguyễn Trọng Trì (1854-1922). Chúng tôi biết được các điều này qua quyển Trên đất Nghĩa Bình, tập I, (Quy Nhơn: Sở Văn hoá và thông tin Nghĩa Bình xuất bản 1988). do tập nhóm tác giả Phan Huy Lê, Phan Đại Doãn, Vũ Minh Giang, Nguyễn Quang Ngọc được trung ương phái vào khảo sát, viết lên, và sách nằm lạc loài ở chợ trời Chợ Lớn khi vào tay chúng tôi. Sách qua được Mĩ vì tính cách chính thức của nó, khác với một quyển khác bị từ chối vì xuất bản trước 1975. Chúng tôi không biết gì hơn về Nguyễn Bá Huân ngoài nhận xét rằng những truyện kể tiểu thuyết hoá bằng thơ của ông mang tính cách tôn trọng Tây Sơn rõ rệt qua các đề tài: “Tây Sơn tiềm long lục”, “Cân quắc anh hùng truyện”, “Tây Sơn danh tướng chinh Nam truyện”, nhưng cũng mang dấu vết tinh thần Khổng Nho khi đề cao khí tiết của Võ Tánh, Ngô Tòng Châu trong việc giữ thành Đồ Bàn. Nhưng với Nguyễn Trọng Trì thì tác giả Trương Toại (“Xã thôn Bình Định có các nhà khoa bảng Hán học”, trong Đặc san Bình Định, Bắc California, 2001, tr. 113) cho biết ông là người huyện (sau là phủ) An Nhơn, đỗ cử nhân năm 1876, có tên gọi thông tục là “Nghè Trì”, một điều lí thú ngoài lề nhưng cũng cần biện minh. Trong phong trào Cần vương ông theo Mai Xuân Thưởng, làm Hiệp trấn “thứ” (một loại chiến khu) Hương Sơn (núi Thơm ở Cảnh Vân, Tuy Phước?) và bị tước cử nhân, như vậy không thể thi hội tiếp để đậu tiến sĩ như chữ “nghè” gợi ý. Ông Võ Phiến có lưu ý rằng ở Bình Định người ta thường “phong” chức “nghè” cho cả những người chẳng đỗ đạt gì ráo trọi! Thật ra thì trong các ghi chép của người ngoại quốc đến Đàng Trong vẫn thường có tập nhóm từ “oũ/ông Nghè X” để chỉ một ông quan văn cao cấp nào đó. (Ví dụ ở Christophoro Borri, Xứ Đàng Trong năm 1621, tr. 113.) Chúa Nguyễn chưa từng mở khoa thi tiến sĩ cho nên các “ông nghè” kia hẳn chỉ là những văn chức xuất thân hay không từ các kì thi đương thời mà thôi. Có thể nghĩ rằng tâm trạng ước mong khoa bảng nhưng cũng có chút riễu cợt đã gợi nên cách gọi kia ở các địa phương. Vậy thì chỉ vì tiếng gọi “Nghè Trì” trong dân chúng mà các người đưa ra trình sách của Nguyễn Trọng Trì đã cho ông đậu tiến sĩ thôi.

Nhưng cũng như khi xét Nam triều công nghiệp diễn chí, không thể bỏ hết những điều Nguyễn Trọng Trì đã viết vì cho rằng đó là bịa đặt. Bằng chứng có ít đi tuy cốt lõi vẫn còn. Tác giả Nguyễn Trọng Trì đã liệt kê được một số người dưới đề mục “Tây Sơn lương tướng”, trong đó có tên Đô đốc Đặng Văn Long giống tên với người mà Hoàng Lê nhất thống chí cho là cầm Hữu quân với voi ngựa đánh quân Điền Châu bức bách Sầm Nghi Đống phải tự tử. Chắc chắn Nguyễn Trọng Trì không bị ảnh hưởng từ các tài liệu mà ngày nay ta thường dẫn chứng. Các tay sĩ tử ngày xưa không có nhiều sách vở để học như ta tưởng, nhất là về sử Việt. Xét bản thân gia đình, chúng tôi thấy có quyển Toàn thư in ở Nhật cuối thế kỉ XIX (đã mất trong khoảng 1950) mà sách này thì không có chuyện đánh Thanh. Trong một gia đình học Nho để đi thi khác ở Bình Thuận, chúng tôi chỉ thấy có một loại Bắc sử giản lược về đời Đường, Tống. (Cho một người bạn mượn, sau 75 bị Phường bắt đăng kí, và mất tiêu!) Chính biên Liệt truyện sơ tập của triều Nguyễn, nơi có Quyển 30 nói về Nguỵ Tây thì mãi đến năm 1889 mới được đề nghị in, với thời gian in xong, cất ở Quốc sử quán thì hẳn là ông “nghè Trì” bị tước bằng cử nhân không thể nào thấy tên Đô đốc Mưu trong ấy. Và lại càng không thể đọc được Hoàng Lê nhất thống chí trong gia đình Ngô Thì, xa tận ngoài Bắc để biết tên Đô đốc Long. Tên Đô đốc Long (hay Đặng Văn Long) là từ địa phương truyền đến tai ông “nghè Trì”. Lại chẳng cũng có chi tiết rõ rệt là cầm quân Hữu quân (như với trường hợp Đô đốc Đặng Tiến Đông) nhưng cũng có chi tiết đánh Thanh, chi tiết về lời khen của Cảnh Thịnh có thể thấy như ở bất cứ sắc phong nào. Ngược lại, tên Đô đốc Long cùng một loạt với các tên Đô đốc Bảo, Đô đốc Tuyết, Hô hổ hầu... hẳn đã được một tác giả Hoàng Lê... nghe vào lúc đương thời, không xa biến động.

Cả một chiến dịch 1789 to lớn còn sót lại dấu tích nhờ cái gò trở thành tên riêng Đống Đa thờ viên tri phủ Điền Châu kia (để vui lòng Càn Long, có Bắc sứ sang tế đàng hoàng!) cho nên sử gia ngày nay (vốn thường co rút ở một địa phương) thấy tên viên tướng Đô đốc Long mù mờ thật không xứng. Và ông Phan Huy Lê tưởng là đã tìm được một người có tiểu sử rành rẽ hơn để thế vào: Đô đốc Đặng Tiến Đông với sắc phong, bia đá, tượng thờ... Rồi nổi lên là một thành phần của cuộc tranh cãi giữa hai phe trong nước, sôi nổi năm vừa qua (2000). Phe bác bỏ yếu thế hơn nhưng không phải là không có lí. Các tác giả Hoàng Lê... của dòng Ngô Thì nổi danh, ghi chép về chính thời đại mình sống, nhận ra đủ tên họ, hành trạng các nhân vật tham gia vào biến động, sao lại quên tên Đặng Tiến Đông của một dòng họ danh giá phù Lê Trịnh, để lầm ra tên một ông Đô đốc Long cụt ngủn, nếu không phải vì lẽ người cầm quân kia là một nhân vật thoảng qua của Tây Sơn, từ phương Nam, không dính líu nhiều đến Bắc Hà? Dòng họ Ngô Thì rành rẽ phát âm tiếng Việt, sao lại chuyển vần Đ ra vần L như một ông bạn ở Chợ Lớn trong chuyện tiếu lâm: “Qua khỏi... cho ngộ lái một cái!” Quang Trung xuất quân đánh một trận quyết định như thế, sao lại không sử dụng những người thân tín từng xông pha trận mạc với mình mà dùng một “người mới” (tránh chữ “hàng tướng” chạm đến tự ái địa phương của tác giả Phan Huy Lê) chen vào giữa các tên rõ ràng xa lạ với Bắc Hà?

Sử gia Phan Huy Lê được giao trách nhiệm vào tận quê hương Tây Sơn để chứng tỏ khả năng ưu việt của phe xã hội chủ nghĩa, nhưng vì đã lỡ phát hiện Đô đốc Đông trước (1974) nên không cần để tâm đến tài liệu địa phương, và do được Nhà nước công nhận thành tích, đặt tên đường (từ Hà Nội, theo tinh thần “dân chủ tập trung” vào đến tận thành phố Hồ Chí Minh, năm 2000) cho vào bảo tàng, vào từ điển bách khoa, lập giáo trình làm pháp lệnh cho học sinh đi thi (Đại cương lịch sử Việt Nam, Nxb. Giáo dục 2000), nên ông Phan càng không thể nhận mình kết luận có hơi vội vã (1999). Chức quyền Đảng cũng như Nhà nước địa phương ở Bình Định thì theo thói quen tuân phục từ thời phong kiến, có văn minh hơn với nguyên tắc chính trị “tập trung dân chủ”, nên hạ bệ ông Đô đốc Long, đem ông Đô đốc Đông vào thờ ởø Bảo tàng Quang Trung, lại cẩn thận rước sao bằng sắc, tượng của ông này từ Hà Tây vào, kèm theo làm chứng cớ lịch sử cho muôn đời con cháu Bình Định mai sau. Con cháu ông đô đốc được ông sử gia vinh danh thì tất nhiên càng không chịu lùi bước trước các chỉ trích nên đòi xem bia đá, bằng sắc của nguỵ Tây Sơn phong cho ông Đô đốc Long. (Nhiều tác giả, Thực chất của “Đối thoại sử học”, H. 2000, tr. 280-281). Điều đó giống như có người bây giờ đòi xem huy chương tưởng lục của Việt Nam Cộng hoà, nói là để sắp xếp bậc lương trong chế độ mới. Giống như ai hỏi về trường hợp chúng tôi có cái cục (hình như) vàng, với cái “bằng” của Tổng thống Việt Nam Cộng hoà to như cái sắc thần (giả) của Hoàng Ngũ Phúc tuồn từ Việt Nam qua, cả hai đều bị người nhà thủ tiêu mất sau 1975. Con cháu danh nhân không nhớ lời thánh hiền dạy: “Mình không muốn ai giựt bàn thờ nhà mình thì đừng đi giựt bàn thờ nhà người ta!” (Kỉ sở bất dục, vật thi ư nhân.)

Mọi sự việc bắt đầu bằng một sự cố công tìm “phát hiện mới” của sử gia, đưa đến kết luận có ẩn tàng một sự tự phụ địa phương “Chỉ có Xứ Ta mới có người tài ba!” Hơn hai thế kỉ trước cũng có người lậm vào sự tự phụ địa phương như ông nhưng lại nhắm vào khía cạnh đạo lí Nho nửa vời. Bùi Dương Lịch, một người cũng chìm nổi với sự trung trinh qua các triều Lê, Tây Sơn, Nguyễn, khi thấy lính Tây Sơn “nói năng, ăn mặc hoàn toàn mới lạ”, gọi nhau bằng “cha” (phụ) đã chê họ là bọn “dối trời”, “vô sỉ” mà không biết rằng có cái bia 1663 ở Kiến An ghi việc làng góp tiền nộp phạt cho “Cha” Bắc, một người chắc chẳng lấy gì làm lương thiện. (Lê quý dật sử, H. 1987. tr. 70; Văn khắc Hán Nôm, tr. 169.) Có điều, sự phát hiện mới ngày nay nhờ một chiến thắng quân sự mà nổi lên thành một chân lí lịch sử được ban phát từ trên tột đỉnh quyền hành đi xuống dân chúng. Người-viết-lịch-sử không như người-làm-lịch-sử, không chộp được đất đai, nhà cửa, vàng bạc (16 tấn chớ có ít đâu!) thì ráng tìm cái danh nhờ cậy như thói quen bản thân, như vướng víu rơi rớt của thời sử thần xưa. Và đến con cháu danh nhân thì chịu ép thêm một phận, đi kiếm cái bàn thờ! Cho nên con cháu họ Đặng cứ yên tâm. Sai lầm đã gắn liền với một chế độ, một quyền lực thì không dễ gì xoá bỏ mà không làm mất mặt người đương quyền. Theo quy luật “sự chiếm hữu lâu dài sẽ trở thành đương nhiên”, tin chắc rằng Đô đốc Đông sẽ vững vàng ngôi vị trong lịch sử, thay thế Đô đốc Long mãi mãi. Cũng như “Anh hùng” Nguyễn Văn Bé của thời chống-Mĩ được ca tụng lỡ đà (bởi vì thật ra là một hồi chánh viên), nay đã được đặt tên đường ở thành phố Quy Nhơn rồi đấy! (Còn có ở nơi nào khác nữa không?) “Sống như anh” Nguyễn Văn Trỗi đã được ông Tố Hữu, thi sĩ quan chức lãnh tụ Đảng, chứng kiến hô khẩu hiệu ngoài pháp trường thì dù có phát giác của người luật sư biện hộ, rằng anh đã khóc lóc trong nhà giam, cũng đâu làm anh mất tên đường đã đặt?

Thật ra tên họ của một nhân vật lịch sử còn đầy đủ qua biến cố hay không lại tuỳ thuộc vào rất nhiều yếu tố đương nhiên hay rủi ro có ngay từ lúc khởi đầu sự kiện. Ngay đến sử nhà Nguyễn cũng có rất nhiều tướng chỉ có tên, thiếu họ, trừ những người thuộc Quý huyện, Quý hương Tống Sơn của chúa. Tính chất thân tộc như thế cũng không tránh khỏi ở dòng họ Tây Sơn, và trong trường hợp này lại ảnh hưởng đến sự suy sụp của họ nữa.

Khác với chúa Nguyễn, chúng ta không thấy các nhân vật phía nội của anh em Tây Sơn. Nhà Nguyễn tất là phải cố công tìm cho ra tông phả của nguỵ Tây để truy diệt, đào mả triệt hạ huyệt phát đế vương của họ, thế mà rốt lại sử quan cũng chỉ viết mơ hồ: “Tiên tổ là người huyện Hưng Nguyên... Ông tổ bốn đời bị quân ta bắt được, cho ở ấp Tây Sơn Nhất... Cha là Phúc dời đến ấp Kiên Thành...” Rốt lại chỉ có thứ tự Nhạc, Lữ, Huệ là đúng thôi – khác với người sau thấy vai trò Lữ lu mờ nên cứ in trí rằng Huệ là anh, lại bịa thêm “thứ ba” (vì Nhạc là lớn nhất nên có “anh Hai Trầu”!) Về người cha, Hoàng Lê nhất thống chí thêm được họ và chữ lót: Hồ Phi Phúc. Tuy nhiên nhờ nguồn gốc Hưng Nguyên (Nghệ An) mà người ta tìm ra gia phả họ Hồ ở đấy, và thấy có tên Hồ Phi Phúc, người dù có bị bắt lúc còn ẵm ngửa trong chiến dịch nam sông Lam của Nguyễn, cũng không thể vào Nam sinh anh em Tây Sơn trong 100 năm sau! Không thấy một người họ Hồ nào tham gia chiến trận, hiện diện trên triều chính của 31 năm Tây Sơn. Có thể những người này đã bắt chước anh em Nhạc mà đổi họ chăng? Có thể phần nhiều họ Hồ còn nằm ở An Khê (Tây Sơn Nhất) nhưng sao sau đó họ không tham gia vào hoạt động của người trong dòng? Chúng ta thấy có tên “Lại bộ” Hồ Đồng / Công Diệu còn làm quan dưới triều Nguyễn nhưng người này là tù binh của trận Đồng Tuyên 1783, và tư tưởng như sẽ thấy, đầy tính chất văn quan Nguyễn, không có dáng gì là phản loạn cả. Một tên Nguyễn Quang Hiển “cháu ruột” của Quang Trung có mặt lúc giao tiếp với nhà Thanh, nhưng đó là chuyện của thời hiển đạt. Như thế, bằng vào lí do gì đi nữa thì tính chất mờ nhạt của phía nội anh em Tây Sơn thật đã rõ rệt, khác hẳn với truyền thống ở gốc rễ Nghệ An. Và khác hẳn dấu tích về phía ngoại của anh em nhà này.

Sử quan Nguyễn, trực tiếp hay gián tiếp, đã nói rất nhiều về phía dòng nữ của anh em Tây Sơn, một dấu vết hẳn là được lưu truyền một cách tự nhiên từ trong kí ức của dân chúng. Độc nhất, và trực tiếp về phía mẹ, là Đô đốc Tuyết, Nguyễn Văn Tuyết, (nhưng sử quan Nguyễn cũng gọi là Đinh Công Tuyết, họ Đinh của người Thượng phía tây Quảng Ngãi?) có mặt từ phút đầu cho đến lúc chót. Xuất hiện từ lúc đầu, có nghĩa họ Nguyễn là của mẹ chứ không phải từ họ Nguyễn nhờ cậy sau này. Cũng có nhân vật Nguyễn Văn Danh làm đến Thiếu bảo (1792), chức tước quan trọng xác nhận lời chú của sử quan “cùng họ với nguỵ” nhưng ta không thể biết gì hơn. Mơ hồ hơn, là trường hợp Nguyễn Thung, quan trọng, của thời mở đầu khởi loạn, nhưng nếu cho rằng có liên hệ thân thuộc thì đó cũng là từ họ Nguyễn của phía mẹ. Tiếp theo đó là những người phía nữ của anh em Tây Sơn. Các người con gái không có tên – trừ Thọ Hương gá cho Nguyễn Phúc Dương, nhưng chắc là còn ở lại, có thể gả cho người nào khác. Ta biết tên những người con rể danh tiếng: Phạm Công Trị / Nguyễn Văn Trị, Trương Văn Đa có mặt ở Gia Định lúc truy bức chúa Nguyễn (1783-84), Vũ Văn Nhậm chết thảm thương (1788) từ cuộc tranh chấp nồi da xáo thịt 1787. Trừ Vũ Văn Nhậm được ghi rõ ràng, ta phải đoán rằng hai người kia là rể của Nhạc. Nhưng tên “Trị” còn gây rắc rối: Sử nhà Nguyễn của giai đoạn gần kết thúc cho thấy “Phò mã” Nguyễn Văn Trị bị bắt khi giữ cửa Tư Hiền (12-6-1801) và Phạm Công Trị lại được xác nhận là cháu Nguyễn Huệ, làm Giả Vương đi sứ Thanh (1790) nhưng theo văn bản còn giữ đến ngày nay thì ông này có đi theo sứ bộ nhưng phải hộ tống Nguyễn Quang Thuỳ bị bệnh trở về nửa chừng. Có lẽ phải tách riêng hai người, một phò mã (trường hợp này thì Nguyễn Văn Trị có thể là rể của Nguyễn Huệ, vì bà Phạm Hoàng hậu có con gái) và một người cháu. Như thế là ta có thêm một nhân vật họ Phạm phía vợ Nguyễn Huệ xuất hiện trong lịch sử.

Nguyễn Huệ có bà vợ họ Phạm mất trước ông, là mẹ của Quang Toản, người sẽ nối ngôi với niên hiệu Cảnh Thịnh, Bảo Hưng. Và ta thấy một loạt người họ Phạm hoạt động tích cực trong chiến trận, có người ảnh hưởng rất lớn đến sự hưng vong của triều đại, dù có khi chỉ là gián tiếp. Phạm Ngạn có chức Hộ giá (của Nguyễn Nhạc) cầm quân vào Gia Định (1778), bị giết ở cầu Tham Lương (1782) đã gây nên trận chém giết thương nhân người Hoa ở Gia Định, chặn thêm một lối mở cho Tây Sơn đi vào thế giới bên ngoài. Phạm Văn Sâm một mình chống đỡ cho Gia Định khi Nguyễn Lữ bất lực, rốt cục chết dưới tay Nguyễn Ánh, vì vị thế thân thuộc với Tây Sơn. Phạm Văn Hưng (+1795) đem quân cứu Gia Định không được, lại cũng đóng một vai trò lắt léo trong sự tranh chấp quyền hành từ phe phía ngoại.

Những biến loạn cuối đời, có phần làm tan rã Tây Sơn, càng khiến cho thấy tình hình thế lực “phía ngoại” được quan niệm rộng lớn hơn là ta tưởng về sự kết thông gia trực tiếp. Trần Quang Diệu được các giáo sĩ đương thời gọi là “oncle maternel du roi”. Thật ra, ông chẳng có bà con gì với Quang Toản, nếu áp dụng ngay cả theo cách tính thân thuộc của người Việt ngày nay. Mẹ của Phạm Hoàng hậu trước khi sinh Bà đã có một đời chồng họ Bùi. Sử quan Nguyễn cho biết rằng Bà X đó khi lấy họ Bùi đã đẻ ra (người sau này là Hình bộ thượng thư) Bùi Văn Nhựt, (Thái sư) Bùi Đắc Tuyên, đến khi lấy người họ Phạm mới đẻ ra Phạm Hoàng hậu (có lẽ sinh năm 1759). Còn Bùi Thị Xuân là “cháu gái họ của Tuyên”. Vậy thì Quang Toản (Cảnh Thịnh) không có bà con gì với Bùi Thị Xuân cả, nhưng chỉ vì sự liên hệ với bà ngoại mà phải gọi Bùi Văn Nhựt, Bùi Đắc Tuyên là cậu. Sử quan Nguyễn luôn luôn xác nhận tính chất thân tộc này. Điều khá rắc rối là Bùi Thị Xuân theo chỉ dẫn của sử quan Nguyễn hẳn là ngang hàng với Quang Toản. Trong biến động giết Đắc Tuyên, người chủ xướng là Vũ Văn Dũng đã nhờ một người họ Phạm là Phạm Văn Hưng điều đình với Trần Quang Diệu mà mối liên hệ với Đắc Tuyên qua Bùi Thị Xuân thật rõ rệt. Cho nên vẫn có thể nhìn Trần Quang Diệu liên hệ với Quang Toản theo hướng họ Bùi, và giả định là Bùi Thị Xuân là cháu gái họ của Bùi Đắc Tuyên thật, nhưng Tuyên không phải là anh cùng mẹ khác cha với Phạm Hoàng hậu mà là phải ở trên một bậc. Vì khi nắm quyền, Tuyên đã trên 80 tuổi, nghĩa là sinh khoảng gần đầu thế kỉ, lớn hơn bà Phạm rất nhiều, đến trên dưới nửa thế kỉ, do đó Bà X không thể sinh Tuyên rồi 50 năm sau, lấy chồng khác sinh ra Phạm Hoàng hậu được. Quang Toản hơn 10 tuổi so với Đắc Tuyên hơn 80 tuổi, cách khoảng như là ông cháu thì phải hơn. Giả định như thế thì Quang Toản có thể gọi Bùi Thị Xuân là dì và gọi Trần Quang Diệu là dượng. Giáo sĩ Pháp không có chữ rắc rối đủ để chỉ các thứ bực thân thuộc của người Việt, nhưng đã dùng chữ “oncle maternel du roi” thì hẳn đã nghe dân chúng biết Quang Toản chịu gọi Quang Diệu là dượng rồi, nghĩa là tình hình thân thuộc đương thời được quan niệm hết sức rộng rãi.

Người “cậu vợ” họ Bùi hẳn đã có chức quyền khi Quang Trung còn sống, và đến khi vua-cha chết đi, địa vị ông càng cao, với chức Thái sư đương triều vua-con Cảnh Thịnh, quyền hành ông càng lớn hơn một cách tự nhiên, xét theo chi tiết sinh hoạt trị nước từ trong một ngôi chùa, và có khi đến ngủ trong nhà vua con vào thời gian quyết định thay thế viên Tổng trấn Bắc Thành. Mâu thuẫn xảy ra, gây nên đổ vỡ chỉ vì chuyện nước không phải là chuyện nhà.

Họ nhà Tây Sơn không thấy điều đó xảy ra lúc trước vì họ sống trong tình trạng chiếm đoạt liên miên, mọi mâu thuẫn nếu có, đều bị vùi lấp dưới sức mạnh của binh lực. Tuy nhiên, sự thất bại cũng lộ rõ ngay giai đoạn đầu trong việc giải quyết vấn đề Gia Định. Với binh lực, họ đã loại trừ gần hết dòng chúa Đàng Trong. Chỉ còn sót lại một cậu bé 17 tuổi mà tài năng được un đúc bằng biến loạn hơn là chính tự bản thân. Có thể nói hơi ngược đời là chính Tây Sơn đã nuôi dưỡng Nguyễn Ánh trở thành Gia Long, ít ra là trong giai đoạn đầu. Bởi vì Tây Sơn không có khả năng tổ chức chính quyền để thực hiện ở đất Gia Định. Nguyễn Huệ đã thú nhận với Nguyễn Thiếp rằng: “Những người giúp việc trong nhất thời đều là kẻ mạnh bạo.” Đất Gia Định của chúa Nguyễn cũng không phải là nơi có tổ chức chính quyền tương đối nghiêm chỉnh để Tây Sơn theo đà sức mạnh thu dụng được nhân lực chính trị nơi ấy như tìm được Trần Văn Kỉ ở Phú Xuân, Ngô Thì Nhậm ở Bắc Hà. Vào Gia Định họ chỉ cướp bóc lấy quân lương như khi Nguyễn Lữ chở 200 thuyền thóc về Quy Nhơn năm 1776, lấy không hết thóc gạo, cá muối thì ỉa vào đấy như đối với trường hợp Võ Văn Lượng, một anh chàng Triệu Cái của Lương Sơn Bạc Gò Công có Võ Tánh đóng vai trò Tống Giang. Chúng ta chỉ thấy Tây Sơn đóng quân ở Sài Gòn, dẫn quân càn quét rồi rút về, bỏ trống đồng ruộng sông nước biển cả mênh mông cho kẻ thua trận tập họp lại. Mà kẻ thua lại có dưới tay không phải toàn những “người mạnh bạo” – phần nhiều chỉ biết “chạy” thôi. Nhưng kẻ thua, Nguyễn Ánh lại có những người mang từ đất cũ được khuôn nắn theo một ý thức tổ chức cầm quyền đến 200 năm. Ưu thế đó họ có ngay từ lúc đầu để bù đắp yếu kém, và khai thác thuận lợi khi kẻ thù bận nơi khác, ngừng tay công kích. Lại cũng có thể nói xa hơn, là chính trong khi khai thác sự bất lực của Tây Sơn ở Gia Định mà họ đã làm chết ông Quang Trung anh hùng.

Nguyễn Ánh tổ chức xong Gia Định thì bắt đầu đánh tràn ra phía bắc. Quân ông lần đầu tiên đánh vào trung tâm Tây Sơn, chiếm Thi Nại rồi trở về theo một chiến dịch chỉ kéo dài 10 ngày. Nhưng lực lượng chính của Tây Sơn lúc này là ở Phú Xuân. Trong tháng 5-1792, Gia Định đã nhốn nháo vì tin Tây Sơn sắp tràn vào trong một toan tính to lớn đánh hai mặt: đường bộ theo Lào xuống Miên đánh mặt sau, đường thuỷ vào Côn Lôn đánh từ Hậu Giang lên chận tuyệt đường rút lui của Nguyễn Ánh, khỏi lo hậu hoạn như gần hai mươi năm trước. Tháng 8 năm đó có hịch Nguyễn Huệ loan báo cho dân hai phủ Quảng Ngãi, Quy Nhơn chuẩn bị đón quân Phú Xuân chinh nam. Nguyễn Ánh nghe báo lực lượng đó là hai, ba mươi vạn quân. Người ngoại quốc thì thấy ở Phú Xuân có đến ba mươi ngàn quân tập luyện hàng ngày. Tất nhiên theo đà của những ông vua mở nước, Quang Trung không ngồi trong cung để nghe báo cáo. Thế mà thời điểm Quang Trung chết (16-9-1792) là 29 tháng 7 (thiếu) âm lịch, mùa gió (tây) Nam tháng 6 tháng 7 (âm lịch) nóng, nắng to kéo dài: “nắng tháng tám nám lá bưởi”, ông vua lo luyện quân, phải bệnh nặng bất ngờ không chữa được, nguyên nhân không phải cần là thầy thuốc danh tiếng mới biết. Ch. Borri đã biết về cái nóng, gió vào mùa này, cái nóng làm chết ông trấn thủ đỡ đầu linh mục ở Quy Nhơn, ông trấn thủ chỉ mải mê đi săn trong một ngày mà sốt mê man và chết chỉ trong một tuần! Cho nên chuyện Quang Trung kể với Trần Văn Kỉ về việc bị “liệt thánh” nhà Nguyễn đánh gậy lên đầu ngất đi cũng chỉ là chuyện mê sảng của bệnh, không cần phải là người bài bác”mê tín dị đoan” mới hiểu, và cũng không cần phải lưu ý về sự tâng công chuộc tội nhảy qua nhảy lại các triều đại của ông “tri kỉ” ngày xưa.

Tây Sơn có thuận lợi hơn khi họ chiếm Phú Xuân, Bắc Hà. Sức mạnh quân lực của họ có tác dụng tích cực cho triều đại khi nhờ đó họ thu dụng được đám nho sĩ triều cũ giúp họ giải quyết vấn đề cai trị, điều mà họ không thực hành được ở Gia Định như đã nói. Nhưng đồng thời họ cũng chứa chấp một mầm mống tan rã ngay trong bản thân.

Xung đột thường thấy là giữa võ tướng và văn thần. Ngô Văn Sở mỉa mai xúi Ngô Thì Nhậm “làm bài thơ đuổi giặc (!)” để võ tướng khỏi động đến “túi đao bao kiếm.” (Qua đến thời Nguyễn thì thấy công thần Lê Văn Duyệt và hàng thần Lê Chất phối hợp hù doạ “lũ” văn thần Trịnh Hoài Đức, có hiệu quả một chừng mực lúc còn sống nhưng bị thù dai nên đến lúc chết đi gặp phải cảnh mả bị xiềng, bị san bằng, con cháu tru di.) Nên chú ý rằng mâu thuẫn văn võ như ta thấy lại trùm lấp một mâu thuẫn văn hoá sâu xa hơn. Chúng tôi đã nói nhiều đến chuyện Trần Quang Diệu đòi đổ vật tế thần Xã tắc ở Nghệ An cho chó ăn. Nguyễn Huệ biết mình cần người để tổ chức đất nước nên tìm cách vuốt ve các văn thần triều cũ, có phần nào trấn át các võ tướng dưới quyền như chứng tỏ trong lời nói ở Tam Điệp trước khi xuất quân đánh Thanh. Và đôi khi phải làm lơ, hay ép mình để cho các văn thần làm việc.

Trong trận xung đột với Nguyễn Nhạc, Huệ đã để cho Hồ Đồng làm hịch mắng anh: “không có gì lớn hơn tội giết vua...” Vua đây là Duệ Tông Nguyễn Phúc Thuần và Tân Chính Vương Nguyễn Phúc Dương, chết năm 1779 ở Gia Định. Hồ Đồng là tù binh trận Đồng Tuyên 1783, được dùng làm Lại bộ của Tây Sơn và sẽ tiếp tục làm quan dưới triều Gia Long. (Sử quan Nguyễn dùng đến hai tên khác nhau, nhưng ta liên hệ sự kiện thì thấy chỉ là của một người.) Nguyễn Huệ để ông quan văn này tha hồ múa bút theo văn từ kinh sách học được, ông ta không cần nhớ rằng người giết “vua” năm 1779 là chính Nguyễn Huệ, chủ ông, và “vua” đó cũng không phải là vua của ông lúc này, còn nếu kể tội giết vua thì phải hài luôn tội phản thần của ông! Sau khi đánh Thanh xong thì có chuyện cầu hoà như Quang Trung đã toan tính lúc ở Tam Điệp. Tờ biểu xưng thần lúc đầu tuy có giọng nhún nhường cầu luỵ, nhưng vẫn còn vương mùi thuốc súng như vai trò của người tướng đã tham gia chiến trận (Hô hổ hầu) mang đi: “[L]ấy đường đường Thiên triều so được thua với nước mọi rợ nhỏ mọn, tất phải đánh cho đến cùng; làm nhàm việc vũ để thoả lòng tham tàn, chắc lòng Thánh đế không nỡ thế. Lỡ ra quân thì đánh triền miên không thôi, thế đến như vậy tất không phải lòng thần mong muốn, mà cũng không dám biết đến!” Bài biểu làm viên tướng Thanh được lệnh cầm quân báo thù (mà muốn cầu hoà) phải hoảng hồn: “Muốn cầu phong hay muốn gây đánh nhau nữa đây?” Thế là Quang Trung bảo Ngô Văn Sở: “Phàm gửi đi triều đình Trung Quốc, chuyên uỷ cho Ngô Nhậm cùng Phan Huy Ích gửi đi hay trả lời lại đều cho phép tuỳ nghi mà xử trí.” Nho thần Thăng Long qua mấy trăm năm giao thiệp với Thiên triều tất đủ văn từ quen thuộc để làm vừa lòng thượng quốc, cho nên mọi việc đều êm xuôi, kể cả việc a tòng với quan Thanh lừa gạt vua họ trong việc đưa người giả sang chầu! Sự chênh lệch văn từ, mối quan tâm biểu hiện ở đời, áp lực quyền bính giữa các vùng địa phương, thấy rõ trong phần chứng từ còn lại: Trên vùng Bắc Thành còn đầy dẫy các sắc phong, bia đá từ làng xã cho đến quan chức hầu bá, đô đốc... (qua biến loạn chỉ cần đục vài chữ), còn trên vùng Nguyễn Nhạc chỉ thấy mấy tờ giấy phong cho chủ bến đò, mương đập, xe nước! Có tìm được bằng sắc cao cấp hơn như của ông Nguyễn Đăng Lâm thì đó cũng là bằng giáp tiếp qua tay quan Thiếu phó (Trần Quang Diệu?)

Như đã thấy, vai trò cá nhân của Quang Trung rất quan trọng trong việc điều hoà mâu thuẫn giữa văn thần và võ thần, mối mâu thuẫn còn mang tính chất chênh lệch văn hoá Nho nữa. Ông chết đi là có đổ vỡ, kéo theo cả những mâu thuẫn vốn nhỏ nhặt, nhân dịp lại trở thành lớn hơn. Lề lối cai trị gia trưởng của Bùi Đắc Tuyên hẳn là mâu thuẫn với quan niệm tổ chức quốc gia theo Nho giáo mà Trần Văn Kỉ thừa hưởng và đã chứng tỏ đúng trong thời gian Quang Trung trọng đãi ông. Nhưng ông chỉ là một văn thần, mối nguy hiểm cho Bùi Đắc Tuyên chỉ đến khi gặp người có binh lực. Đó là Vũ Văn Dũng, một chiêu viễn hầu đến từ nơi xa, Hải Dương, ít nhiều gì cũng cách biệt với sự tuân phục triều mới của các tướng vào sinh ra tử từ lúc ban đầu. Dũng cùng cai trị Bắc Thành với Ngô Văn Sở, và việc ông bị Bùi Đắc Tuyên đòi về Kinh, biết đâu chẳng là vì có xung đột với Ngô Văn Sở (cùng kiểu với Ngô Văn Sở và Vũ Văn Nhậm năm 1788 trước kia, cộng thêm với mâu thuẫn vì khác biệt địa phương)? Vì sau khi làm biến loạn là Dũng lo trừ Sở. Trần Văn Kỉ không binh tướng đành chịu đi phát phối, nhưng óc âm mưu của nho thần khiến ông nghĩ ra việc xúi bẩy đảo chính. Sự việc càng rắc rối hơn khi có vai trò Phạm Văn Hưng trong cuộc lật đổ Bùi Đắc Tuyên. Nhà họ Phạm đã xuất hiện với anh em Tây Sơn ngay từ lúc khởi đầu, thêm nữa lại mang tính cách thân thuộc nhiều hơn với vua đương quyền, thế mà họ phải lép vế vì nguyên tắc gia trưởng đã khiến cho quyền vào tay một ông già ở cấp bực cao hơn. Sau khi Quang Trung mất, Thái sư Bùi Đắc Tuyên “quản đốc trông coi các việc trong ngoài” và Thái uý Phạm Văn Hưng thì “cùng giữ việc quan trọng về quân quốc”, rõ ràng kém hơn. Chiếm thành Hoàng Đế của Nguyễn Nhạc (cuối 1793) là do Phạm Văn Hưng cầm quân, vậy mà đến giữa năm sau vào Quy Nhơn chuẩn bị phản công Nguyễn Ánh, Bùi Đắc Tuyên cũng đi theo Phạm Văn Hưng để làm “tán nghị”, nghĩa là với tiếng “bàn góp” không cho Hưng độc quyền. Có vẻ họ Phạm đã không bằng lòng với vai trò tột đỉnh đó của họ Bùi. Xung đột hai họ Bùi, Phạm thật rõ ràng. Trần Quang Diệu mang quân phản đảo chính về, có vẻ thắng thế nhất thời vì là tướng biên cương, lực lượng mạnh với uy vũ từ chiến trường, nhưng sau đó, dù làm một trong Tứ trụ đại thần vẫn bị tước binh quyền, điều đó chứng tỏ phe phản động với họ Bùi vẫn lo đề phòng. Rốt lại, sự đoàn kết lỏng lẻo giữa các tướng Tây Sơn không phải là do cố kết nội bộ mà là vì phải chống với kẻ địch phương Nam, như trường hợp Vũ Văn Dũng và Trần Quang Diệu.

Triều Tây Sơn ngắn ngủi thật bởi nhiều nguyên nhân, và biến động Bùi Đắc Tuyên thường chỉ được nhắc vào lúc gần cuối đời nên đã trở thành không quan trọng mấy trong sự tồn vong của dòng họ. Tuy nhiên, xét kĩ thì thấy biến cố bất thường đó có nguyên nhân rất sâu vào thời đại, khu vực. Tương quan họ nội họ ngoại vẫn thường có ở các triều trước: Lí Trần, Trần Hồ, Lê của Uy Mục Đế. Tuy nhiên sự “đề phòng ngoại thích” lấn quyền, cướp ngôi chỉ là phản ứng của tinh thần phụ hệ, ngay cả việc họ Đỗ chuyên quyền dưới triều Lí cũng chỉ có tính chất tàn dư của một truyền thống dòng mẹ lay lắt được dịp hưng khởi, còn Uy Mục Đế dành quyền cho họ mẹ chỉ vì xuất thân hèn mọn, bị coi thường nên mới thiên về họ ngoại để lấy vây cánh. Còn trong trường hợp Tây Sơn, rõ ràng là một thói tục tự nhiên, từ một phong tục bám rễ trong vùng: Bà Phạm Hoàng Hậu có vai trò khuất lấp dưới uy vũ của Quang Trung, đã mất trước khi có những biến động xảy ra; họ Bùi chỉ có tính chất “họ ngoại” mỏng manh, thế mà vẫn được công nhận có quyền uy, nghĩa là vào thời ấy tiêu chuẩn thân tộc về họ ngoại đủ mạnh để ghép họ Bùi vào phía ngoại, không như ta tưởng bây giờ. Nghĩa là giá không phải là anh em Nguyễn Nhạc mà người nổi dậy thành công, ví dụ Chu Văn Tiếp, Nguyễn Thung... thì mối loạn bên ngoại vẫn có thể bùng ra. Vậy thì đất Quy Nhơn với quá khứ Vijaya, với ảnh hưởng các dòng “Man hạ, Man Thượng, Man Cao” (chữ của Lê Quý Đôn) đầy tính chất nữ, khi chuyển qua người Việt vẫn còn lưu trữ để ảnh hưởng đến triều đại Tây Sơn, hay một dòng họ nào đấy, nếu thành công lật đổ chúa Nguyễn vào thế kỉ XVIII.

Thanksgiving 2001

Văn học tháng Mười hai 2001 .
LƯU GIỮ
SỬ VIỆT, ĐỌC MỘT QUYỂN

Hình như (làm việc muốn là khoa học mà cứ “hình như”) hình như có câu ngạn ngữ về việc phải “sợ người đọc một quyển sách.” Sách vở vốn là thiên kinh vạn quyển mà còn chưa chứa đựng hết cả kiến thức của nhân loại huống hồ là chỉ bó mình trong một quyển sách. Cho nên chỉ đọc một quyển rồi tự phụ là đã hiểu thấu đáo rồi vung vít tự nhận mình đã nắm hết chân lí, không cho ai bàn chen, người ta ngán sợ là phải rồi. Muốn có quân bình trong phán đoán, muốn giương danh, phải tìm cách ôm hết các bồ chữ trong thiên hạ. Nhưng đó là nói chuyện lí tưởng, mà khi lí tưởng đã đi đến tột cùng thì dù đối nghịch nhau, sự tàn hại đưa đến cũng vẫn giống nhau, không ai thua kém ai.

Cũng có thể hiểu: Dù có thiên kinh vạn quyển mà đóng bìa da mạ gáy vàng để đó, hay đưa ra xáo trộn nháo nhào làm học-giả-trích-dẫn thì cũng không ai phải “sợ” đâu. Có một

quyển, đọc kĩ, người ta mới sợ.

Lịch sử Việt Nam đến thế kỉ XVII, để lại cho người Việt, chỉ còn độc một quyển – hay nói cho đúng hơn, một tập họp dưới cái tên Đại Việt sử kí toàn thư (thường gọi tắt là Toàn thư được dịch nhiều lần ra chữ quốc ngữ ngày nay, được làm căn bản trong hầu hết các nghiên cứu thời bây giờ. Về mặt phổ thông, phổ biến thì bản dịch cuối cùng (không kể bản dịch lỡ dở của Việt Nam Cộng hoà) của Viện khoa học xã hội Việt Nam 1993, có kèm bản chữ Hán, là mới nhất, đến tay người Việt bình thường. Nói là “độc một quyển” vì quả thật những kẻ viết sau, dù đặt tên này hay tên khác, đều chỉ căn cứ vào đó làm việc tóm lược, tán rộng, nối tiếp cùng một chiều hướng, cắm thêm râu ria – có râu nhìn vào thấy cũng đẹp lão, có râu thấy rõ ràng là vì thuốc bôi lên! Và người của thời đại mới, thời đại khoa học, hình như – lại hình như !– phần đông cũng không hơn gì người xưa.

Phần chúng tôi khi muốn giở lại quyển sách cũ đó không phải là vì muốn người ta ngán sợ mình. Gần suốt đời làm lại thuộc, cu-li, nhảy qua nhảy lại mấy trường Đại học không đủ để nóng chân, tuy chẳng lấy làm tự ti nhưng cũng thừa kinh nghiệm thực tế ở đời để không mong dùng chữ nghĩa hù doạ được ai. “Đọc một quyển” vì thực tế chỉ có một quyển, không kể vài cái râu ria từ chợ trời, lượm lặt đâu đó. Ví dụ tập Ngan Nan tche yuancủa Trường Viễn Đông Bác Cổ chạy từ một gia đình tan tác nào, ra nằm phơi nắng cả mấy năm ở đường Đặng Thị Nhu (Sài Gòn) với giá 200 đồng – năm 1986, bằng với số lương tháng văn nghệ sĩ của ông Sơn Nam lếch thếch lang thang. Chỉ có vậy thôi.

Nhưng đã viết ra trình cho bàn dân thiên hạ thì cũng phải có vài lời nói trước. Làm việc chữ-nghĩa ở hải ngoại, dù người ta cố vùng vẫy, cũng chỉ là theo một tình trạng “Việt Nam Cộng hoà nối dài (thêm)”. Gặp dịp cơm áo no ấm hơn thì chữ nghĩa cũng nhiều hơn. Hiệu quả y tế kéo dài thêm tuổi thọ, sức khoẻ thì cũng nối dài trang giấy viết của những người không hội nhập được với xứ sở mới trong lúc ngóng chờ kẻ tiếp nối lưa thưa. Làm một thành phần của nó, người viết cũng chỉ mang những kiến thức thâu thái từ trong nước đem ra bàn lăng nhăng nơi xứ sở mới, nhiều lúc tự hỏi chẳng biết vì lẽ gì mà phải cặm cụi, đành cứ coi như một cách giải trí, như vài người khác. Thế cũng còn hơn ai đó không biết cách nào “giải trí”. Vui đâu chúc đó, cả khi đi mượn đất. Cho nên không thể dài dòng dẫn giải theo sự đòi hỏi “trong sáng” của những người không biết chịu khó. (Đọc sách, dù là đọc tiểu thuyết kiếm hiệp, cũng phải “động não” chứ!) Nói một vài điều hơi-khác từ trong đầu thì không ngại người ta hỏi:”Lấy ở đâu?” Hay chê:”Nói ngược ngạo!” Cứ mải lo đi làm bản sao thì dù giấy mực có nhiều và rẻ cũng không nên tổn sức. Có đùa bỡn, thiết tha một chút cũng không sợ làm mất lòng giới đại học nghiêm túc, bởi vì tính chất nghiêm túc có sẵn, theo thiển ý, nếu không bị thành kiến che lấp, vẫn còn đó dù người viết, như đã nói, không thường sống đóng-bộ, lên gân, và vẫn cho rằng một chút ý vị văn chương có thể giải thoát được sự chật chội của chuyên môn mà vẫn không làm hại đến sự chính xác của luận lí – và nhận ra điều này thì lại còn tuỳ nơi khả năng kiến thức và tâm tính của người đọc nữa. Thêm một chút cho Mã sử– chữ thấy của Ngô Sĩ Liên – ông Tư Mã Thiên hẳn cũng vui lòng được có kẻ “nối điêu” mà người nay cũng không phải hổ thẹn vì một chút âm hưởng hiện đại từ lúc đọc Tristes tropiquescủa C. LéviStrauss, chẳng cần phải giả trang là người ngoại cuộc đi xâm nhập thực tế. Chút cảm khái không chịu nuốt vào bụng như những người cầm quyền trong nước mong muốn cho đám trí thức dưới tay chịu xoa đầu, chút bướng bỉnh muốn ngẩng cao đầu vì khoa học thúc đẩy đã khiến cho tác giả thành “tên phản động hạng nặng”, nhưng chữ nghĩa vẫn còn đó, không phải “không bổ ích gì cho trí óc”, trái lại sự nghiêm túc sáng tạo đã được trong ngoài xác nhận, tất nhiên không phải bởi những người quyền uy trùm lấp dân chúng mà lo đề phòng thằng cu li đến nỗi sợ cả cái bóng của mình.

Với thời thế phức tạp, với con người nhiều khuất khúc thì nói bao nhiêu cũng không vừa, thôi thì hãy cứ làm việc. Riêng ở đây, có lời nào trang trọng, nghiêm túc thì để dành tặng Thầy: Giáo sư Nguyễn Khắc Kham.