LỊCH SỬ NƯỚC CHDC LÀO

1.      Nguyễn Khoa Đăng             (CB)

2.      Trần Thị Nhung

3.      Nguyễn Thị Kim Ánh

4.      Phạm Thị Ngọc Bích

5.      Võ Thị Phương Dung

6.      Lê Tiến Dũng

7.      Nguyễn Văn Đức

8.      Huỳnh Thị Giang

I. TỔNG QUAN VỀ NƯỚC CHDCND LÀO

Tên nước: Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào

Quốc kỳ

Ý nghĩa: Màu đỏ tượng trưng cho lòng yêu nước, tinh thần cách mạng của nhân dân Lào. Màu xanh dương tượng trưng cho lòng yêu hòa bình của nhân dân Lào, đồng thời cũng là sự giàu đẹp đất nước Lào. Hình tròn màu trắng là sự lãnh đạo của Đảng Nhân dân Cách mạng Lào, Đảng ở trung tâm, là duy nhất.

Quốc huy

Ý nghĩa: Quốc huy Lào có bông lúa và bánh xe tương trưng cho nền công nghiệp và nông nghiệp, ngoài ra có đập thủy điện và đường giao thông, ruộng và rừng cho thấy tiềm năng cũng như tài nguyên của đất nước Lào trong phát triển kinh tế. Giữa quốc huy là hình ảnh That Luang, là trung tâm niềm tin tinh thần của dân tộc Lào. Dãi lụa đỏ có dòng chữ Lào ở hai bên có nghĩa là : “Hòa bình, độc lập, dân chủ thống nhất và thịnh vượng”, ở giữa là: “ Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào”.

Quốc ca: Pheng xat Lao

Khẩu hiệu: “Hòa bình, độc lập, dân chủ, thống nhất và thịnh vượng”

Thủ đô: Viêng chăn

Ngày quốc khánh: 2/12/1975

1.Tự nhiên

A. Vị trí địa lý: Phía Bắc giáp Trung Quốc 416 km đường biên; Tây Bắc giáp Mi-an-ma 230 km; Tây Nam giáp Thái Lan 1.730 km; Nam giáp Căm-pu-chia 492 km và phía Đông giáp Việt Nam 2.067 km đường biên. Là đất nước duy nhất ở Đông Nam Á không có đường bờ biển.

Diện tích: 236.800 km 2

B. Địa hình

Lào trong khu vực Đông Nam Á

Chia làm 2 khu vực:

Vùng Thượng Lào: núi non không cao lắm

(1500-2000m), nhấp nhô. Có vực sâu chằn chịt, nhiều vùng biệt lập. Có cao nguyên Mường Phuôn cao trung bình 2200m, với những vũng lõm như bản Ban, trầm tích rộng như Cánh đồng Chum.

Vùng Trung và Hạ Lào: có địa hình tảng băng, nền đá ong kết tinh, lèn đá dựng đứng, có nhiều rừng.

Chạy dài từ Bắc xuống Nam là các đồng bằng ven song, thỉnh thoảng bị gián đoạn bởi những cửa núi thọc xuống đến lưu vực sông Mekong.

C. Khí hậu

Khí hậu nhiệt đới gió mùa, chia làm hai mùa. Mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 9,10. Mưa tập trung và nhiều làm mực nước các sông dâng cao. Mùa khô từ tháng 10 đến tháng 5,6. không mưa, có gió lạnh vào mùa đông, mực nước các sông xuống thấp.

Lượng mưa khác nhau. Tỉnh Louang Phrabang ở miền núi bắc có lượng mưa hàng năm khoảng 1270 mm. Trong khi ở cao nguyên Bolovens ở phía nam con số này là 2540 mm.

D. Hệ động thực vật

Lào có hệ động thực vật khá phong phú. Rừng chiếm diện tích khoảng một nửa cả nước với nhiều loài cây nhiệt đới và cận nhiệt. ở miền Bắc là những cánh rừng tạp như sồi, thông, trong khi những vùng bình nguyên phía Nam là xoài và cọ.Trên cao nguyên rộng lớn thì đồng cỏ chiếm ưu thế.

Có nhiều loài thú, đặc biệt là một số thú quý hiếm sinh sống trên vùng rừng núi của Lào như: cọp, beo, tê giác, vượn cáo, các loài hươu nai, heo rừng, cá sấu, rắn hổ mang, rắn cạp nong và vô số loài chim như: đại bàng, sơn ca, hồng hoàng, công, diều hâu. Trâu và voi được thuần dưỡng để làm việc cho con người.

2. Chính trị

Chính phủ: XHCN

Chính đảng duy nhất: Đảng Nhân dân Cách mạng Lào.

Đứng đầu Nhà nước là Chủ tịch nước có nhiệm kỳ 5 năm.

Tổng bí thư Ban chấp hành trung ương Đảng Nhân dân cách mạng Lào, Chủ tịch nước Cộng hòa Dân chủ nhân dân Lào hiện nay là Chummaly Sayasone.

Tổng bí thư, Chủ tịch Chummaly Sayasone

Quốc hội ( trước là Quốc hội nhân dân tối cao) là cơ quan lập pháp chính của đất nước. các đại biểu quốc hội được nhân dân bầu ra theo nhiệm kỳ

5 năm. Số đại biểu quốc hội từ 40 đến 45 người.

Quốc hội chịu trách nhiệm bầu chọn và thay thế Chủ tịch nước. Ngoài ra còn họp mooic năm 1 lần để nghe, thảo luận và thong qua báo cáo của Thủ tướng chính phủ.

Chính phủ lào có 14 bộ, đứng đầu là Thủ tướng. Thủ tướng do Chủ tịch nước chỉ định với sự chấp thuận của Quốc hội. Chủ tịch nước cũng chịu trách nhiệm bổ nhiệm các tỉnh trưởng và thị trưởng

Thủ tướng Chính phủ nước Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào hiện nay là Buasone Bouphavanh.

Thủ tướng Buasone Bouphavanh

3. Dân tộc, dân cư, tôn giáo

Dân tộc: Lào có 68 bộ tộc chia làm 3 hệ

chính là Lào Lùm (sống ở đồng bằng) chiếm 65% dân số; Lào Thâng (sống ở lưng chừng núi) chiếm 22% và Lào Xủng (sống vùng núi cao) chiếm 13% dân số.

Dân số:  5.821.998 (tính đến tháng 7/2007) (nữ 50,2%).

Ngôn ngữ: Tiếng Lào, đây là ngôn ngữ đa tiết đa âm

Chữ viết: là chữ Khmer cổ nhưng tròn, đơn giản và duyên dang hơn.

Tôn giáo chính: Phật giáo chiếm 85% , phổ biến là Tiểu thừa, chùa trở thành trung tâm sinh hoạt không thể thiếu của bản làng, khu phố. Ngoài ra còn có một số tôn giáo khác (Ki-tô, Hồi).

4. Kinh tế

Tăng trưởng GDP năm 2007 đạt 8%

Thu nhập bình quân đầu người năm 2007 đạt 678 USD/người/năm

Đơn vị tiền tệ là Kip Lào, 1 kíp Lào bằng khoảng 1,7VND.

Kíp Lào

Kinh tế Lào chủ yếu Nông nghiệp. Gần 80% dân số làm nghề nông. Nhưng chỉ không tới 10% diện tích đất đai của đất nước có thể trồng trọt được. Sản lượng lúa tăng lên đều đặn nhưng mùa vụ còn phụ thuộc nặng nề vòa thời tiết. Công nghiệp kém phát triển. Hàng hóa phụ thuộc nặng nề vào nhập khẩu. Đáng chú ý là thủy điện và sản phẩm lâm sản. Nguồn vốn dựa vào bên ngoài còn lớn, trong khi nội lực còn yếu (trong tổng số vốn đầu tư của Nhà nước, Lào chiếm 20%, nước ngoài chiếm 80% ).

II. LỊCH SỬ NƯỚC CHDCND LÀO

1. THỜI CỔ ĐẠI

Những dấu vết đầu tiên và chắc chắn về sự có mặt của loài người trên đất nước Lào thuộc vào thời đại đồ đá giữa. Từ những buổi bình minh lịch sử cách đây hàng vạn năm, con người đã có mặt ở đất nước Lào.

Trong các hang động vùng Thượng Lào như ở Tampong thuộc Luông pa bang, … người ta đã phát hiện được những công cụ phần lớn làm bằng đá cuội lấy ở các hang suối quanh vùng. Có một số công cụ hình đĩa làm bằng những hòn cuội dẹt có đục lỗ ở giữa. Kỹ nghệ đồ xương khá phát triển.

Tiếp theo thời đại đồ đá giữa, những cư dân trên đất Lào lại sáng tạo nên một nền văn minh thuộc thời đại đồ

đá mới. Người ta đã phát hiện được trong một số hang động có dấu vết cư trú của người nguyên thủy ở tỉnh Khăm Muộn như: di chỉ dưới mái đá bản Quan Pha xang, hay bản Dang, … công cụ đã được tìm thấy trong di chỉ này hầu hết là rùi có vai, ngoài ra người ta còn tìm được nhiều xương thú, thổ hoàng, đồ gốm và đồ trang sức bằng vỏ ốc …

Di tích ở cánh đồng Chum

Cánh đồng Chum-Lào

Sau thời đại đồ đá mới, những cư dân nguyên thủy ở Lào lại tạo nên một nền văn hóa mới thuộc thời đại kim khí. Tại Luông Pha bang, người ta đã thu lượm được nhiều đồ đá và một số công cụ đồng thau như rùi, đục và lưỡi câu, … Trên cao nguyên Xiêng Khoảng còn để lại khá nhiều cụm chum lớn bằng đá rất khác nhau về hình dáng và kích thướt. Người ta đã tìm

thấy được ở chân các chum một số di vật bằng đồng thau và gỉ sắt. Với những di vật trên, bước đầu chúng ta có thể xác định rằng, các cư dân nguyên thủy trên đất Lào đã không ngừng phát triển liên tục suốt từ thời đại đồ đá mới đến thời đại kim khí.

Người Lào cư trú chủ yếu từ vùng Luông Pha bang và nhất là từ vùng Viêng Chăn trở xuống trên các vùng đồng bằng và đô thị dọc lưu vực sông Mê Kông cho đến tận cùng phía nam là Chăm pa xắc và Đôn Khổng. Trên lưu vực các con sông nhánh khác ở phía nam như Xê-păng-phay, Xê-pang-hiên, … Họ sống pha trộn với người Phu Thay và có những tên gọi khác như: Lào Nho, Lao Nhay, Thay Ca long, …

Từ Luông pha bang trở lên, họ sống rải rác, lẻ tẻ xen kẻ với người Thay, người Đôn và các dân tộc ít người khác. Dọc triền sông Mê Kông phần thượng nguồn đều là người Lự, người Lào chỉ có rải rác ở Pac tha trở xuống. Ở đây họ cũng sống xen kẻ với người Lự. Dọc sông Nậm U, ở thượng nguồn họ chỉ có một số ít ở Mường Khoa, Mường Ngòi còn ở Pác u thì tập trung người Lự. Dọc sông Nậm Thà, họ chỉ có lẻ tẻ ở vùng trung lưu trở xuống, sống xen kẻ với người Lự, người Thay. Những đồng bằng như Mường U, Mường Bun, Nậm Thà, Mường Xinh, mường Xay, … người Lào cũng chỉ có lẻ tẻ, xen kẻ với những người trong nhóm Lào Lùm. Một số người Lào là gốc Lự, gốc Thay, …

Qua sự phân bố và cư trú của người Lào trên đây, có thể nghĩ tới sự có mặt lâu dài của họ so với trong nhóm Lào Lùm, do đó họ đã chiếm cứ được những vùng đồng bằng màu mỡ nhất nằm sâu ở vùng trung và nam Lào.

Họ có trình độ kinh tế, văn hóa phát triển hơn, có vai trò chính trị quan trọng nhất trong lịch sử dựng nước và giữ nước Lào, nên người Lào đã trở thành chủ thể trong lịch sử.

2. QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA VƯƠNG QUỐC LẠN XẠNG:

Lào một quốc gia năm trong lục địa của khu vực Đông Nam Á, nước Lào cũng có lịch sử hình thành và phát triển gần giống các nước Đông Nam Á khác trong khu vực, sự xuất hiện của con người ở vương quốc Lào cổ đại cũng cùng thời với các nước trong khu vực và thời kỳ đánh dấu sự phát triển mạnh mẽ của lịch sử vương quốc Lào cổ đó chính là việc nhà nước thống nhất đầu tiên của nhân dân Lào cổ nhà nước Lạn Xạng ra đời, và đây cũng chính là nhà nước phong kiến xuyên suốt thời kỳ trung đại của lịch sử Lào.

Theo sử yếu Lạn Xạng, “ Khún Lo là nhà vua Lào đầu tiên cha truyền con nối” truyền được 14 đời và triều đại dài được 500 năm. Khún Lo lên ngôi vua vào lúc 23 tuổi (757 dương lịch ) tại Xiêng Đông – Xiềng thong tức Mường Xoa ( sau này là Luổng Phabang).

Dưới triều đại Khún Lo, nhân dân Lan Xạng đã xây dựng được một đất nước vô cùng giàu đẹp: “ Mường Xoa Lan Xạng rộng và nặng, trong lòng đất có chứa nhiều vàng, bạc, sắt, trên mặt đất đầy dẫy những cây cối hoa thơm, ở đây có bảy loại ngọc quý”.

Nhân dân lao động Lào cần cù, sáng tạo, yêu thích nghệ thuật, tha thiết với cuộc sống lành mạnh, đức độ “ chúng tôi muốn có một nhà vua không có trái tim xấu, không hai mặt, không đới xử theo ý thích của mình mà phải tùy theo phong tục tập quán, còn những người đầu mục lớn hay nhỏ thì đều phải bình tĩnh, và phải có những khuyên ngăn tốt đối với nhà vua”.

Nhũng tài liệu về những ngày dựng nước đầu tiên của nhân dân Lào còn quá ít ỏi, mà hầu hết lại là các truyền thuyết, nên ta không thể nào hiểu một cách đầy đủ về quá trình phát triển của lịch sử Lào trong giai đoạn này. Nhưng trải qua hang chục thế kỷ , từ những buổi đầu công nguyên cho đến giữa thế kỷ XIV khi xuất hiện nhà nước Lạn Xạng thống nhất đầu tiên ở Lào là một quá trình hội tụ dần từng bước, từng vùng. Cuối cùng đã tạo nên được một bước nhảy vọt vào lúc Pha Ngửm tiến hành cuộc đấu tranh giành độc lập và thống nhất đất nước ( 1353).

A. Sự xuất hiện và phát triển rực rỡ của nhà nước Lạn Xạng.

Vào thế kỷ XI – XIII, trong các thung lũng song Mê kông tại miền bắc Lào đã có những tiểu quốc như Mường Xinh, Mường Xay, Mường Hun… tại miền trung lưu song Mê kông có một số tiểu quốc lớn hơn như Mường Xoa, Mường Cam kớt, bát Xắc… đa số các tiểu quốc này đều bị lệ thuộc vào vương quốc Campuchia.

Cũng trong giai đọan này thì trên bán đảo Đông Dương cũng tồn tại những nhà nước cùng thời với các tiểu vương quốc của nước Lào lúc bấy giờ đó là: vương quốc Campuchia có ảnh hưởng lớn đối với nước Lào lúc này ở phía nam, còn ở phía đông là Đại Việt và tình hình ở các nước láng giềng có ảnh hưởng không nhỏ đối với sự thống nhất của nước Lạn Xạng lúc bầy giờ. Vào giữa thế kỷ XIV, trên bán đảo Đông Dương đã có nhiều biến đổi đáng kể.

Vào khoảng cuối thế kỷ XIII đầu thế kỷ XIV, Rama Khamheng (1280 – 1318) đã ra sức mở rộng biên giới của nước Xukhôthai và xây dụng đất nước thành một quốc gia hung mạnh, cùng lúc này còn tồn tại một đất nước khác tồn tại và phat triển đó là Ayuthia đây chính là quốc gia đối đầu với Xukhôtthai và sau đó thì Ayuthia đã chinh phục được Xukhôtthai, đây chính là hai quốc gia phong kiến của Thái được hình thành vào khoảng thế kỷ XIII và XIV.

Và suốt thế kỷ XIV  vương quốc Ayuthia đã bành trướng dánh chiếm và gây chiến tranh với nhiều quốc gia trong khu vưc lúc bấy giờ như: bán đảo Mã Lai, rồi vương quốc Khơ Me, phía băc xâm lược Xukhôtthai và Xiêng Mai.

Cũng vào cuối thế kỷ XIII thì Mông Cổ với cuộc xâm lược vào vương quốc Pagan sự thất bại của Pagan trước quân Mông Cổ đã làm cho Pagan đi vào thời kỳ chia cắt lãnh thổ kéo dài non ba thế kỷ. Đất nước phân ra thành nhiều tiểu quốc đới địch nhau.

Tóm lại, tình hình chung của các nước xung quanh Lạn Xạng không yên ổn, Xukhôtthai đi đến giải thể, Khơ Me suy yếu, Pagan bị chia cắt, Ayuthia lao vào các cuộc chiến tranh liên miên, nhưng đây cũng lại là điều kiện khách quan thuận lợi, mở đường cho sự ra đời nhà nước thống nhất độc lập.

Vào năm 1353, sau những ngày tháng lãnh đạo nhân dân Lạn Xạng chiên đấu anh dũng thì Phà Ngừm thống nhất đất nước, Phà Ngừm lên ngôi vua ở Xiềngđông – Xiềngthông ( sau này Xiềng đông – Xiềng thong là Luông Phabang). Đây là kết quả của một quá trình đấu tranh quyết liệt để chống lại tình trạng phân chia đất nước và sự lệ thuộc ngoại bang.

Đôi nét về Phà Ngừm, Ông sinh năm 1316, con của Thao Pha Ngiêu. Vì sự bất hòa trong triều đình, Phà Ngừm đã phại tạm lánh sang Angco ngay từ thời thơ ấu. Đến tuổi trưởng thành , Phà Ngừm trở về đát Lào, nuôi chí lớn thống nhất đất nước. Ông đã khéo léo lợi dụng tình hình khách quan đương thời để đấu tranh cho Lạn Xạng thoát ly khỏi sự lệ thuộc vào Xukhôthai và Campuchia, đồng thời xây dựng một nhà nước thống nhất đầu tiên.

Vào giữa thế kỷ XIV, nhân lúc Campuchia đang có mâu thuẫn gay gắt với Ayuthia, Phà Ngừm đã chỉ huy một đạo quân “ 10 vạn người” từ Campuchia tiến về. Đạo quân của Phà Ngừm đã thâm nhập được vào thung lũng sông Mê kông và chinh phục được hàng loạt các tiểu quốc như: Mường Paccôt, Mường Caboong, Mường Phanamhưng, Mường Phuông, rồi tiến lên Đông Bắc Lào sát tận Phông Xalỳ, sau đó trở xuống Pạc U sát kinh thành Xiêngđông – Xiềngthông.

Phanha Khămhiếu, chú của Phà Ngừmđang làm vua ở Xiềng đông – Xiềng thông, cho quân tiến dánh Phà Ngừm ba lần tại Pạc U nhưng đều thất bại. Sauk hi biết không thể nào chống được đội quân hùng mạnh của Phà Ngừm, Khămhiếu cùng vợ phải uống thuốc độc tự tử còn các Xêna Amát, tức các triều thần, sau khi làm lễ an táng cho vua và hoàng hậu liền kéo tất cả đi đón chào Phà Ngừm tại Pạc U. Phà Ngừm vào Xiềng đông – Xiềng thông và được tôn lên làm vua. Ông lên ngôi năm 1353, vào lúc 37 tuổi.

Sau khi làm vua được một năm thì Phà Ngừm trao quyền nhiếp chính cho hoàng hậu Noongkéo thay mặt nhà vua xử lý việc triều chính, nắm giữ binh quyền, còn Ông lại cất quân đi chinh phục Lạn Na ( một vương quốc Thái ở phía bắc Thái Lan ngày nay). Hầu hết các Mường phía Bắc đều bị Pà Ngừm chinh phục cả.

Qua hai năm chinh phạt, Phà Ngừm trở về Xiêng đông -  Xiêng thông . Đến năm 1356 ông cho quân tiến đánh Viêng-chăn. Nhưng chính ở đây Phà Ngừm đã gặp phải sự phản kháng quyết liệt. Thành phố nằm giữa một hàng rào tre đầy  gai góc, lũy tre là bức tường kiên cố để bảo vệ thành phố một cách hiệu nghiệm. và để tiến sâu vào thành phố thì Phà Ngừm đã tiến hành việc công thành hết sức mưu trí. Ông ra lệnh cho các tướng găm những vòng vàng và bạc vào các mũi tên và cứ thế bắn liên tiếp trong ba ngày, sau đó rút quân về gặp nhà vua để nhận lệnh. Dân thành phố bắt đầu đẵn tre để lấy vật quý. Lợi dụng tình hình ấy, quân đội của Phà Ngừm đã nhanh chóng tấn công công và chiếm được Viêng-chăn, để ghi nhớ chiến thắng này, thành phố lấy tên là Viêngkhăm.

Sau khi chiếm được Viêng- chăn thì Phà Ngừm cho quân tiến xuống cao nguyên Cọrạt dọc theo bờ song Mê kông và buộc nhà vua Ayuthia, lúc này đang bận chiến tranh với vương quốc Campuchia, phải thừa nhận Lạn Xạng có quyền hạn đối với lãnh thổ phía tây sông Mê kông.

Phà Ngừm kéo quân trở về Viêng- chăn tổ chức ăn mừng chiến thắng. cuộc liên hoan kéo dài trong bảy ngày bảy đêm. Nhân dân Lạn Xạng đã nói với Phà Ngừm rằng: “ nhà vua mới làm cho chúng tôi được  quang vinh, chiến thắng được tất cả các nước, chúng tôi đội ơn người, và chúng tôi muốn đón người lên làm vua Lạn Xạng một lần nữa”.

Trước quân sĩ và dân chúng kéo về nhà vua đã đọc lời huấn thị kêu gọi mọi người phải giữ gìn công lý, chăm lo giữ gìn bờ cõi đất nước.

Đây cũng là sự kiện đánh giấu bước ngoặt trong lịch sử nước Lạn Xạng nói riêng và của lịch sử Dân tộc Lào, đất nước Lào nói chung, kể từ đây thì lịch sử Lào chấm dứt thời kỳ phong kiến cát cứ, thời kỳ bị phụ thuộc lệ thuộc vào các quốc gia khác, vì một nhà nước thống nhất, độc lập đã ra đời vào giữa thế kỷ XIV trên đất nước Lào đo chính là nhà nước Lạn Xạng, do Phà Ngừm là người có công lao to lớn xây dựng nên.

Sau khi đất nước độc lập, thống nhất thì Phà Ngừm băt tay vào công cuộc xây dựng đất nước, nhà vua luôn quan tâm đến việc thiết lập một chính quyền tập trung vững mạnh, vì thế, ngay trong quá trình tiến đánh các mường , Phà Ngừm đã bắt tay vào việc xây dựng chính quyền mới tại đó, ở một số mường thí nhà vua vẫn sử dụng các đại biểu cũ đã thần phục chính quyền mới, những kẻ nào không chịu khuất phục đều được thay bằng những người thân tiến của  nhà vua.

Nhờ vậy mà, ngay sau khi lên ngôi vua 1353 tại Xiềng đông – Xiêng thông, Phà Ngừm đã thiết lập được một hệ thống chính quyền từ trung ương đến địa phương.

Nhà vua Lạn Xạng mang danh hiệu Châuxivit-“ chủ nhân của những sinh mệnh”. Sau khi bị Phà Ngừm loại bỏ, những lãnh chúa còn sống sót chịu thần phục Phà Ngừm , họ phải mang nợ suốt đời với nhà vua, và họ đều là thần dân của nhà vua. Trên danh nghia thì của cải, dất đai đều thuộc của nhà nước nhưng trên thực tế nó tập trung vào tay nhà vua và các hoang thân vạy nên vua được coi như là người chủ tối cao của đất nước và của hoàng gia.

Vương quốc chia làm các châu mường , đứng đầu mỗi mường là một thủ lĩnh do nhà vua chỉ định. Hằng tháng các thủ lĩnh phải gửi báo cáo về triều đình và ba năm phải đích thân đem thuế về nộp tại kinh đô cho nhà vua.

Các quý tộc và sư sãi được ban cho đất đai và cả dân sống trên những vùng đất đó, điều nay có nghĩa thiểu số này cũng tham gia vào quyền sở hữu ruộng đất của nhà vua. Nông dân sống trong các tiểu quốc nửa độc lập và trong những vùng đất đai phong kiến không thể di cư sang các vùng khác . bởi vì khi bán ruộng đất cho quý tộc , nhà vua còn bán cho họ quyền bắt nhân dân trong vùng phải cung phụng mình. Những người nông dân này không những phải làm nghĩa vụ cho nhà nước mà còn chịu ách bóc lột nặng nề của bọn chúa phong kiến. trong các công xã nông dân tự do được nhận ruộng đất của nhà nước. do đó phải đóng thuế má, phải đi phu phen tạp dịch và đi nghĩa vụ quân sự đối với nhà nước. Họ bảo đảm toàn bộ sản xuất xã hội.

Nô lệ là người cùng khổ nhất, họ bị đem ra bán trao dổi như những thứ hàng hóa, và trên thực tế nô lệ không bao giờ có thể trở thành người công dân tự do được, vì không có quy định nào cho phép nô lệ tự chuộc. Họ có thể mua, bán, cho mượn và nhượng lại. Họ chỉ được giải phóng khi nào có lệnh ân xá của nhà vua, hoặc do sự khoan hồng của người chủ, hoặc được gia đình chuộc lại.

Để bảo vệ tổ quốc cũng cố uy quyền, sự thống nhất và sự phát triển của đất nước trên nhiều lĩnh vực, Phà Ngừm rất quan tâm và phát triển đạo phật, nhà vua mời đến Lạn Xạng một phái đoàn gồm các nhà sư, học giả, thợ mỹ thuật từ Campuchia tới. Những người này đã mang đến Lạn Xạng cuốn Tripitaka của phái tiểu thừa và một bức tượng phật nổi tiếng bằng ngọc thạch thiếp vàng do vua Xri-Lanca tặng vua Campuchia từ thế kỷ IX. Bức tượng đó mang tên Phabang được đưa đến Xiêng đông – Xiêng thông với bốn nhà sư của vua Ăngco và được  đem để vào chùa Vát Nốtkeo xây dựng vào năm 1358.

Đến thời Xámxénthay đạo lý được phổ biến khắp nơi, các tín điều của phật được mọi người dân tuân theo, chùa Vát Nootskeo xây xong đây là nơi mà ai đến hối lỗi, sám hối đều được tha thứ. Kể từ đây đạo phật không ngừng phát triển và nó kết hợp với những tiến ngưỡng cổ xưa của nhân dân Lào mà trở thành tôn giáo chính thống ở Lào.

Khi đạo phật trở thành quốc giáo của nhà nước Lạn Xạng, nó đã tạo thêm điều kiện thống nhất về tinh thần và một yếu tố quan trọng góp phần củng có nhà nước thống nhất mới ra đời.

Song song với việc xây dựng và phát triển đất nước, các vua Lạn Xạng còn chú trọng tới việc đặt quan hệ hữu nghị với các nước láng giềng. Ngay từ thời Phà Ngừm, tuy phải tiến hành nhiều cuộc chiến tranh chinh phạt, nhà vua đã chú ý đặt quan hệ ngoại giao tốt với Campuchia, và Đại Việt. Campuchia đã từng gửi các phái đoàn sư sãi sang Lạn Xạng. Quan hệ Lạn Xạng – Campuchia lúc này khá tốt. Đối với Đại Việt thì Phà Ngừm cùng các vua Đại Việt xác định biên giới phía đông và phía bắc Lạn Xạng. Sang thời XámXénthay, nhà vua lại đặt quan hệ bình thường với Ayuthia, liên minh với Lan Na bằng cách xin cưới công chúa Xiêngmại là nàng Nang Nọi Onxé.

Sự thống nhất đất nước Lạn Xạng  vào thời kỳ Phà Ngừm là một bước ngoặt lịch sử vô cùng quan trọng đối với quá trình phát triển lịch sử của đất nước Lào. Từ đây, nước Lạn Xạng đã bước vào một thời kỳ tiến triển mạnh mẽ, và đã viết nên nhiều trang sử vẻ vang.

Tuy nhiên so với các quốc gia phong kiến tập quyền phương đông khác thì nhà nước Lạn Xạng thống nhất ít tính chất tập trung hơn. Các tiểu quốc hợp thành vương quốc này vẫn giữ khá nhiều tính độc lập của nó. Các mâu thuẫn vẫn duy trì trong nội bộ của vương quốc Lạn Xạng, tính độc lập của các tiểu quốc ngày càng mạnh mẽ hơn, cụ thể là các mường vẫn duy trì quyền thế tập của mình. Vì thế sự chưa thống nhất vững chắc, vậy nên những người kế vị Phà Ngừm phải dựa cào một trong những nhóm quý tộc này hay nhóm quý tộc khác để trừng phạt các nhóm quý tộc có tư tưởng chống đối. Ngoài ra yếu tố địa hình tạo thêm điều kiện để duy trì tình trạng cát cứ địa phương trong hoàn cảnh kinh thế chưa được thật phát triển.

Trong lịch sử thì ở Lạn Xạng luôn diễn ra tình trạng mâu thuẫn của các châu mường tự trị, vì vậy muốn xây dựng đất nước phát triển  thống nhất , các vua Lạn Xạng đều rất quan tâm đến việc xây dựng một lực lượng quân sự hung mạnh.

Sau hơn một thế kỷ xây dựng và phát triển đất nước, quốc gia Lạn Xạng trở thành một vương quốc khá hung mạnh ở vùng bán đảo Đông Dương và nhờ vậy đã tự bảo vệ, chống lại  quân xâm lược.

B. Nhân dân Lạn Xạng chiến đấu chống lại kẻ thù xâm lược:

a. Cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Ayuthia vào năm 1540:

Ngay từ khi lập nước thì Ayuthia đã luôn có tham vọng bành trướng ra bên ngoài, cụ thể là Ayuthia đã xâm lược Campuchia, Xukôthai, Lan Na, nhất là sau khi Xukhôthai bị sát nhập vào Ayuthia (1438), thì gai cấp thống trị càng có ý đồ bành trướng lãnh thổ hơn nữa.

Trước đây, các nhà vua XámXénthay (1486-1496), và Sòm Phun (1496-1501) vẫn có quan hệ tốt với Ayuthia. Nhưng đến năm 1535, nhân chuyện Phôthixarát che chở cho một hoàng tử Xiêm bị Ayuthia đuổi bắt thì mối bang giao giữa hai nước bị cắt đứt.

Và đây là nguyên nhân dân đến việc vua Ayuthia cất quân đánh Lạn Xạng, Phôthixarát kéo quân toiwsddongs ở Viêng Phà Ngừm để chặn bước tiến của quân Ayuthia. Trước sức mạnh của quân Lạn Xạng quân Ayuthia không giám cho quân tiến sâu vào đất Lạn Xạng nữa, chiến tranh kết thúc.

Nhưng đến năm 1540 phìa Athít ( vua của Ayuthia) lại tiến hành chiến tranh xâm lược Lạn Xạng lần thứ hai, quân Ayutia chiếm được Viêng khúc, rồi vượt qua sông Mê Kông chiếm đông Thôngxa Lakhăm, nhà vua Lạn Xạng lúc bấy giờ là Phôthixarát liền cử em trai Xén Luổng và con là phía Lakhôn dẫn quân tới đánh. Quân Ayuthia chống lại không nổi, phìa Athít lại bị thương nên phải rút quân, Athít chạy về tới nước thì chết.

b. Nhân dân Lạn Xạng chống lại cuộc chiến tranh xâm lược của Avạ (Miến Điện):

Tiêu biểu cho tinh thần quật khởi dân tộc của nhân dân Lạn Xạng trong thời kỳ này là cuộc chiến tranh chống lại quân xâm lược Avạ trong gần 30 năm ( 1563-1592).

Sau khi đánh bại quân Ayuthia nhân dân Lạn Xạng sống trong cảnh phồn vinh và hòa bình. Nhưng vào những năm cuối thế kỷ XVI, đế quốc Avạ đã tiến hành ba cuộc tấn công xâm lược Lạn Xạng. Nhân dân Lạn Xạng đã chiến đấu kiên trì và anh dũng trong suốt 15 năm để bảo vệ độc lập của đất nước, chính vì thế mà các cuộc tấn công của đế quốc Avạ đều lần lượt những thất bại nặng nề.

Vương quốc Avạ sau khi hình thành và phát triển đã không ngừng bành trướng ra bên ngoài, năm 1556 đã làm chủ được Xiêng mại, chiếm đóng Ayuthia lần thứ hai vào năm 1569, chính vì vậy Avạ ngày càng muốn nhòm ngó Lạn Xạng.

Lợi dụng việc nhà vua Phôthixarát từ trần(1550), Xéttha trao quyền trông coi chính sự của Lan Na cho bác để về an tang cha ở Xiêng đông – Xiêng thông, và trong lúc này trong triều đình Lạn Xạng xảy ra tranh chấp quyền lực và khi Xéttha đã trở về kịp thời và ổn định tình hình đất nước và lên ngôi vua với danh hiệu là Xâynha  Xétthathirát.

Năm 1551 nhà vua báo tin cho các vị sư sãi và đại thần là không về Lạn Na và trao quyền lãnh đạo lại cho công chúa Chira Papha, nhưng cũng chính sự việc này đã gây bạo loạn ở Lạn Na, các phe phái trong triều đình tranh giành quyền binh. Một quý tộc trong triều đình Xiêngmai là chậu Meecuti, người thuộc dòng dõi Miêng Rai lên ngôi vua ở Xiêng mai và nhà vua đã thừa nhậ quyền bảo hộ của Miến Điện, điều này làm cho Xétthathirát vô cùng tức giân và ông đã kéo quân của Lạn Xạng đến để trừng phạt kẻ đã cướp ngôi vua và tại đây cuộc chiến đã nổ ra vô cùng ác liệt cuối cùng quân đội cuẩ Lạn Xạng đã giành chiến thắng vẽ vang. Do bị quân đội triều đình Lạn Xạng đánh đuổi nên triều đình Lạn Na đã cầu cứu Bureng Noong ( là quốc vương nước Avạ lúc bấy giờ), và quân đợi của Avạ đã nhanh chóng đánh chiếm được Lạn Na, khi có được Lạn Na thì Bureng Noong đã cử sứ giả đến gặp Xétthathirát tại Xiêng Khoảng mời nhà vua đến Xiềng mai để thương lượng song đã biết rõ âm mưu của chúng nên nhà vua đã sai giam sứ than của chúng lại và cho quân xuôi dòng Mê kông trở về kinh đô bị thất bại trong âm mưu bắt cóc nhà vua Lạn Xạng nên Bureng Noong vô cùng tức giận chúng không chịu bó tay mà đang ra sức chuẩn bị để tiến hành cuộc chiến tranh xâm lược Lạn Xạng.

Biết trước tình hình nhà vua Lạn Xạng đã cho rời kinh đô về Viêng chăn vì ở đây có điều kiện thuận lợi hơn cho việc phát triển kinh tế, giao lưu văn hóa với các quốc gia khác trong khu vưc như: Đại Việt, Ayuthia… và bảo vệ tổ quốc, sau một thời gian về Viêng Chăn thì Xétthathrát đã xây dựng nơi đây thành một kinh đô vô cùng tráng lệ, trong đó có Thạt Luổng, một công trình nghệ thuật nổi tiếng của nhân dân Lào.

Trước họa xâm lăng của Miến Điện thì vua của hai nhà nước là Lạn Xang và Ayuthia đã ký kết một bản kết giao, hứa đoàn kết chống lại kể thù chung(1560). Đến năm 1562 thì vua Lạn Xạng lại kết hôn với công chúa Ayuthia làm cho liên minh này càng vững chắc hơn, bên cạnh đó thì Lạn Xạng cũng đặt mối quan hệ hòa hiếu với Đại Việt.

Không thể nào thực hiện cuộc chiến khi mà liên minh vững chắc của Lạn Xạng và Ayuthia ngày càng được củng cố nên vua Miến Điện đã chọn phương đánh nhanh và với lực lượng lớn vào Ayuthia và chúng đã thành công chúng đã bắt được vua của Ayuthia mang về làm tù binh và chúng chuẩn bị cho cuộc tấn công vào Lạn Xạng.

Để tìm liên kêt với Lạn Xạng thì Vua Ayuthia đã bố trí cho công chúa sang Lạn Xạng nhưng nhân lúc vua Lạn Xạng đi đón công chúa thì Vua Miến Điện đã cử con trai mình là InMê thống lãnh quân đội của Miến Điện Và tù binh là quân đội Ayuthia tiến vào lãnh thổ Lạn Xạng. Nhận được tin thì Xétthathirát ra lệnh cho quân đội phải tấn công ngay khi quan của InMê đặt chân vào đất nước và quân dân Lạn Xạng đã giành thắng lợi, sau thắng lợi đầu thì do lực lượng quân địch quá mạnh nên nhà vua đã ra lệnh cho quân đội rút lui để bảo vệ lực lượng, và cũng lợi dụng kế hoạch này thì Xétthathirát đã tạo ra một kế hoạch mới đó là nhử quân địch vào sâu trong đất nước của mình hơn nữa. Sau tám ngày nghỉ, InMê ra lệnh cho quân tấn công quân Lạn Xạng . Song Xétthathirát vẫn ra lệnh cho quân chiến đấu và rút lui . Do biết không thể tấn công được nữa vì lương thực và quân tiếp viện không còn nên Inmê đã kéo quan về Viêng Chăn, rồi rút lui về nước. Nhưng trên đường rút lui chúng đã bị quân dân Lạn Xạng phục kích làm cho quân đội Avạ thiệt hại nặng nề, đến tháng 8/ 1565 thi quân Avạ rút khỏi Lạn Xạng.

Đến năm 1568 quân Avạ lại tấn công Ayuthia và vua Ayuthia lại chạy sang cầu cứu Lạn Xạng, kể từ khi có quân đội của Lạn Xạng thì cuộc chiến trở nên căng thẳng hơn tuy có giành được một só thắng lợi song quân của Avạ vẫn chiếm thế chủ động hơn, và khi Phanha Nakhon và con truy kích quân Avạ bị thất bại lại là cơ hội cho Avạ tấn công xâm lược Lạn Xạng lần thứ hai.

Lại thực hiện chính sách chiến đấy như trước Xétthathirát đã cho quân rút lui đến những vùng hiểm trở để dễ dàng cho việc bảo toàn lực lượng và tấn công du kích, đánh tỉa làm tiêu hao sinh lực địch, tuy có bị quân Avạ truy kích mạnh mẽ và thiệt hại nặng song quân Avạ không thể tìm thấy nơi trú ẩn của vua Lạn Xạng, mà do quá mệt mỏi, thiếu thốn lương thực, thuốc mên làm cho quân lính chết ngày càng nhiều nên đến năm 1570 Bureng Noong quyết định rút lui và cũng như lần trước lần này quân rút lui của Avạ cũng bị phụ kích làm cho tổn thất nặng nề 30000 quân lính bị mất, 150 voi bị bắt sống và trên 1000 con bị giết chết.

Với sự chỉ huy tài tình của Xétthathirát nhân dân Lạn Xạng đã lần thứ 2 đánh bại quân xâm lược Avạ. Đất nước từ đây sạch bóng quân thù. Và vào năm 1574 Xétthathirát đã thống lĩnh quân đội đi trừng phạt ở Mường Oongcan, nhưng chiến dịch không thành công và cũng trong chiến dịch này một điều không hay đã xảy ra đối với quốc vương Lan Xạng đó là ông bị mất tích, điều này dẫn tới việc nội bộ Lạn Xạng bị rối loạn, triều đình xảy ra tình trạng tranh chấp quyền binh. Cuối cùng vào năm 1572 Xén-xulin đã tự phong mình lên làm vua.

Trước tình hình rới loạn của Lạn Xạng thì Bureng Noong đã nhận thấy cơ hội trời cho để xâm chiếm Lạn Xạng, và cuộc tiến hành xâm lược của Avạ lần thứ ba đối với Lan Xạng chính thức bắt đầu.

Để xâm lược Lạn Xạng lần này thì Bureng Noong đã bắt đầu bằng công cuộc chính trị chứ không phải là bằng chiến tranh ngay như hai lần trước, và khi quan Avạ tấn công Lạn Xạng thì chúng đã nhanh chóng chiếm được Viêng chăn và đưa kẻ bù nhìn của chúng là phó vương lên nắm chính quyền, kể từ đây Lan Xang trở thành nước lệ thuộc vào Avạ mỗi năm phải triều cống 10 voi, 12 cân vàng.

Tuy bị đô hộ song nhân dân Lạn Xạng không ngừng đấy tranh chống lại sự áp bức của Avạ và nhiều cuộc khởi nghĩa đã nổ ra ví dụ: khởi nghĩa Âttôpơ,…

Năm 1579 có người tự xưng là Xétthathirát đứng lên kêu gọi nhân dân chống lại ách thống trị của Avạ và đã kêu gọi được rất đông đảo quần chúng nhân dân đi theo, song cuối cùng thì cũng nhận thất bại.

Tuy chịu nhiều thất bại nhưng nhân dân Lạn Xạng vẫn không ngừng đấu tranh đòi độc lập dân tộc, và trong suốt những năm của thập kỷ 70 và đầu 80 của thế kỷ XVI nhân dân Lạn Xạng đã chiến đấu, đấu tranh không biết mệt mỏi.

Đến năm 1581 thì Bureng Noong qua đời, con trai là Nanda Bayin lên thay, nhưng cũng trong giai đoạn này thì tình hình chình trị tại Avạ có nhiều phức tạp, nhân dân trong nước khởi nghĩa chống lại triều đình trong khi đó ở Lạn Xạng thì phong trào đấu tranh ngày càng mạnh mẽ, trước cơ sự đó, thì Nanda Bayin không thể duy trì sự cai trị của mình tại Lạn Xạng  nên 1590 cuộc chiến tranh Avạ và Ayuthia nổ ra, Nanda Bayin  muốn quan hệ với Lạn Xạng bớt căng thẳng để tập trung cho việc đối phó với với Ayuthia nên đã thả hoàng thân Nỏmường về nước, và hoàng thân lên ngôi vua tại Viêng chăn.

Đến năm 1592 Nỏmường đã từ bỏ chế độ bồi thần đối với triều đình Avạ, và xây dựng một đất nước Lạn Xạng thịnh vượng, nhưng đến năm 1598 thì nhà vua qua đời, và triều đình lại xảy ra biến loạn tranh giành quyền lực. Song nó cũng được kết thúc một cách sớm sủa, nên cũng trong năm này thì Pha Vôravăngxổ lên ngôi vua. Ngay sau khi lên ngôi ông tuyên bố Lạn Xạng không còn phụ thuộc vào Avạ nữa.

Từ khi Phà Ngừm thống nhất đất nước trải qua các giai đoạn phát triển thăng trầm song các vị vua của nhà nước Lạn Xạng đã xây dựng được một đất nước phát triển mạnh mẽ và thống nhất với nhiều những thành tựu đáng tự hào, ngoài ra các vị vua của Lạn Xạng đã thiết lập được một hệ thống vương quyền rất hoàn chỉnh trong lịch sử phong kiến, lịch sử của vương quốc Lạn Xạng cũng mang lại cho lịch sử dân tộc Lào truyền thống đân tộc vô cùng quý báu đó là truyền thống chống giặc ngoại xâm, và nhiều truyền thống tốt đẹp khác,…

Sau khi thoát khỏi sự xâm chiếm của Avạ thì Lạng Xạng băt dầu công cuộc xây dựng đất nước mạnh mẽ, đặc biệt vào cuối thế kỷ XVI, nhà nước Lạn Xạng mới chính thúc xây dựng lại đất nước một cách hiện hữu. Vua Xulinnha Vôngxa, một nhà vua tài giỏi và nghiêm minh, đã đưa vương quốc Lan Xạng  đạt tới giai đoạn phát triển phồn vinh nhất, trong nhà nước chuyên chế này, vua có quyền lực lớn , là người sở hữu tối cao về ruộng đất, vận mệnh của người dân trong nước phụ thuộc hoàn toàn vào nhà vua, không những chuyên chế về mặt chính quyền mà nhà vua còn chuyên chế cả về tôn giáo. Có bảy vị đại thần và một vị phó vương giúp việc cho nhà vua, bên cạnh còn năm vị  giữ trọng trách của một kiểu tòa án tối cao, bảy đại thần đồng thời cũng là tổng đốc của bảy tỉnh.

Trong thời Xulinnha Vôngxa vẩn tồn tại ba đẳng cấp: quý tộc, người bình dân, và nô lệ, nhà vua có quyền ban cho quan chức lương bổng, nhưng cũng có thể tước đoạt nó nói chính xác nhất là nhà vua có quyền quyết định tất cả, nông dân phải đóng góp để tổng đốc có thuế nộp cho nhà vua.

Nhà nước còn bàn hành một số chính sách như chế độ đối với nô lệ, nghĩa vụ và phạm tội, luật lệ đòi hỏi phải có thái đọ tốt với nô lệ , nô lệ dần trở thành lực lượngsản xuất chính thay thế cho những người tự do. Từ thế kỷ XV trở đi các thành thị ngày càng phát triển.

Nhờ vị trí thuận lợi là nằm giữa nhiều quốc gia lớn phát triển nên đã giúp cho Lạn Xạng có nhiều cơ hội giao lưu, trao đổi, buôn bán, và học hỏi của các nước láng giềng như: Trung Hoa( nhà Minh, và các triều đại phong kiến khác), Miến Điện, Xiêm, Đại Việt.

Nghành thủ công của Lạn Xạng ngày càng phát triển và được chuyên môn hóa, ở thế kỷ XV tại Viêng chăn, Luông Phabang và một số thành phố khác đã xuất hiện rất nhiều khu riêng biệt của thợ thủ công. Đến thế kỷ XVII thì xuất hiện nhiều khu phố dân tộc lớn và ổn định như: phố người Trung Quốc, phố người Việt Nam…

Xulinnha Vôngxa không những là một nhà chính trị tài ba mà ông còn là một nhà ngoại giao khéo léo. Nhà vua đặt quan hệ tốt đẹp với các nước láng giềng. Ông điều đình với vua Đại Việt về vấn đề biên giới năm (1637).

Vào các thế kỷ XVI, XVII các nhà truyền giáo châu Âu đã thâm nhập dần vào vương quốc này, cũng nhân sự kiện này có rất nhiều tác phẩm viết về đất nước này với những lời lẽ ca ngợi sự giàu có và lộng lẫy của vương quốc.

C.        Nhà nước Lạn Xạng rơi vào thời kỳ  suy yếu  và phân liệt trong thế kỷ XVIII

Cũng như những quốc gia phong kiến khác khi chủ nghĩa tư bản xâm nhập làm cho các quan hệ sản xuất phong kiến lỗi thời dẫn đến việc đất nước bước vào giai đoạn khủng hoảng, nhà nước Lạn Xạng cũng vậy vào thế kỷ XVIII thì tình hình đất nước trở nên bất ổn, các rạn nứt trong nội bộ xã hội phong kiến lại càng lộ ra rõ rang, năm 1690 quốc vương Xulinha Vôngxa qua đời tình hình đất nước lại càng trở nên rối ren hơn, các cuộc khởi nghĩa của nông dân diễn ra liên miên.

Thêm vào đó nữa là sự tranh chấp quyền lực của các hoàng thân nó lại càng làm cho tình hình xã hội bất ổn hơn, trong khi đời sống nhân dân lao động ngày càng kham khổ hơn.

Thêm vào đó nữa là việc xảy ra nhiều cuộc chiến tranh với các nước láng giềng như với Việt Nam, Ayuthia,…

Đây chính là nguyên nhân dẫn đến việc vương quốc Lạn Xạng ngày càng suy yếu và bị phân liệt trong quá trình hình thành và phát triển, và cho đến cuối thế kỷ XIX thì nước Lào là thuộc địa của Ayuthia.

Cho đến thập kỷ 90 của thế kỷ XIX thì nước Lào là thuộc địa của thực dân Pháp. Cũng từ đây vương quốc Lạn Xạng đã tan ra, nhân dân Lào lại bước vào một thời kỳ mời thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp.

3. THỜI KỲ PHÁP THUỘC(1893-1945)

A. Bối cảnh lịch sử để Lào trở thành thuộc địa của Pháp

Sau năm 1694 vương quốc Lạn Xạng rơi vào tình trạng suy yếu, bị chia cắt làm 3 tiểu quốc: Viêng Chăn, Luôngphabăng, Chămpasắc. Đất  nước rơi vào tình trạng phân liệt trầm trọng và vương quốc Lạn Xang trên thực tế đã không còn tồn tại nữa. Từ đây cho tới những năm 70 của thế kỷ XVII, các mường Lào thường xung đột với nhau, tranh giành quyền lực và thôn tính lẫn nhau. Trong tình hình rối ren ấy, thì ở bên ngoài phong kiến Xiêm luôn tìm cách xâm lược các mường Lào và vào khoảng 1795 thì Lào bị Xiêm khống chế hoàn toàn. Từ đây Lào bị chia thành những tỉnh nhỏ của Xiêm và nằm trong ý đồ đồng hóa về mặt dân tộc, văn hóa, kinh tế…… .

Mãi đến giữa thế kỷ XIX, khi chủ nghĩa thực dân bành trướng thế lực ra bên ngoài, nhu cầu về thị trường và nguồn nguyên liệu đã thôi thúc các quốc gia Phương Tây tiến hành các cuộc chiến tranh xâm chiếm và giành thuộc địa. Trong bối cảnh ấy khu vực Đông Nam Á trở thành miếng mồi ngon hấp dẫn và rất thu hút các quốc gia thực dân này. Năm 1858 Pháp nổ súng xâm lược Việt Nam, từ đây đến khoảng những năm 1885 người Pháp hoàn thành công cuộc xâm lược ở Việt Nam và Campuchia. Trong khi đó thì thực dân Anh cũng đã tiến hành xâm chiếm Xiêm và Miến Điện. Ở khu vực Đông Dương lúc này chỉ còn Lào đang bị bỏ ngõ và hiển nhiên Lào trở thành miếng mồi ngon cho cả Anh và Pháp tranh giành.

Khoảng giữa thế kỷ XIX Pháp bắt đầu dòm ngó và tìm cách xâm lược Lào, nhưng tại đây chủ nghĩa thực dân Pháp đã đụng độ với chủ nghĩa đại Thái – dưới sự hậu thuẩn của thực dân Anh. Trong suốt khoảng thời gian 8 năm nhiều vụ xung đột và va chạm đã diễn ra.Và đến năm 1893 tình hình trở nên căng thẳng, không còn nhận được sự hậu thuẩn đắc lực từ phía thực dân Anh nữa, và trước sức mạnh của một tên thực dân giàu có và dày dặn kinh nghiệm như Pháp người Thái đành phải nhượng bộ. Ngày 10-3-1893 Pháp đã cử đại diện của mình là LeMyre De Viler ký với Xiêm hiệp định Pháp- Xiêm. Từ sau hiệp định này thì Lào trở thành đất thuộc địa của Pháp và sát nhập vào lien bang Đông Dương. Từ đây công cuộc khai thác của Pháp ở tại Lào bắt đầu được tiến hành như đã tiến hành ở 3 xứ của Việt Nam

B. Cuộc khai thác thuộc địa của thực dân Pháp tại Lào

Trong buổi đầu cai trị như thế nào đối với nước Lào vừa mới chiếm được thì có lẻ thực dân Pháp chưa xác định được ngay, nhưng xu hướng chung là dựa theo nếp cũ để phân chia nhỏ lãnh thổ hành chính và theo ngyên tắc chung “ chia để trị” đối với mọi thuộc địa, tùy mỗi giai đoạn cụ thể chính sách đó sẽ được áp dụng dưới nhiều hình thức khác nhau.

a.      Chính tri

Trong giai đoạn đầu từ 1895- 1899 thực dân chia Lào làm 2 khu vực là Bắc Lào và Nam Lào gồm 13 tỉnh, và đặt dưới quyền của 2 viên chỉ huy cao cấp người Pháp và trực thuộc toàn quyền Đông Dương ở Hà Nội ( Việt Nam).

Nhưng về sau có thể do nhận thấy nước Lào vốn không rộng lắm, lại thưa dân nên việc chia quá nhỏ nước Lào ra sẽ khó khăn và không phù hợp với việc cai trị chung. Chính quyền Pháp đã có những thay đổi đáng kể.

Từ 1899 Pháp nhập 2 xứ Bắc và Nam Lào làm một và đặt dưới quyền cai trị của một viên khâm sứ Pháp, lúc đầu đặt thủ phủ tại Xavanakhẹt, sau chuyển về Viêng Chăn và bắt đầu xây dựng công sở phục vụ cho bộ máy cai trị của chúng.

Pháp còn chia Lào làm 9 tỉnh từ Bắc đến Nam gồm Thượng Mêkông, Xavanakhẹt, Saravan, Pạc xế, Attapư, ngoài ra còn có “ tỉnh” vương quốc Luôngphabăng gồm đất của 4 tỉnh hiện nay: Xaynhabuli, Uđômxay, Phongxalỳ, Luôngphabăng. Mỗi tỉnh có một viên quan cai quản các việc dân sự còn gọi là “ ủy viên chính phủ” của phủ toàn quyền Đông Dương  với chức năng như các viên công sứ ở các xứ khác nhưng quyền hạn hẹp hơn đặc biệt là về quân sự thì không hề có quyền lực gì.

Các cấp từ huyện trở xuống thì áp dụng theo hệ thống phong kiến Lào gồm Chậu, Mường, Tàxẻng, bản. Với các vùng miền núi và bộ tộc thiểu số thì tổ chức thêm Naicong ( dưới Mường )và Naiphộng ( dưới Tàxẻng), các vùng biên giới còn có Naiđàn. Thực dân Pháp vẫn giữ nguyên bộ máy thống trị lâu đời của giai cấp phong kiến nhất là ở cấp cơ sở. Vua Lào chỉ còn mang tình tượng trưng với chút quyền lực về tinh thần còn rơi rớt lại để giúp thực dân Pháp thi hành những chính sách cai trị và bóc lột nhân dân Lào một cách thuận lợi hơn.

b. Chính sách thuế khóa và lao dịch

Một nguồn thu rất lớn mà thực dân Pháp thu được khi tiến hành các biện pháp cai trị và khai thác tại các thuộc địa của mình là thuế khóa. Như tất cả nhân dân các nước thuộc địa khác của Pháp, Nhân dân Lào khi trở thành thuộc địa của Pháp phải gánh trên vai mình những nỗi thống khổ, trong đó có việc phải nộp cho Pháp những thứ thuế rất vô lí bên cạnh việc phải chịu những hình thức bóc lột nặng nề của bọn phong kiến.

Thực dân Pháp đã đặt nhiều thứ thuế trực thu và gián thu lên nhân dân Lào. Trong đó có nhiều thứ thuế rất vô lí, như thuế trâu bò, thuế gia cầm, thuế gỗ, thuế thuyền bẻ đi lại trên sông, thuế súng….. . Ở các thành thị những người làm ngề buôn bán và làm ngề thủ công phải đóng thuế môn bài. Trong đó đáng lưu ý là thực dân Pháp đã đánh thuế thân đối với nhân dân Lào từ 18 tuổi đến 60 tuổi kết hợp với lao dịch => Đó là sự kết hợp  của hai hình thức bóc lột là bóc lột đế quốc và bóc lột kiểu phong kiến rất dã man.

+ Chế độ lao dịch thực chất ra là đi làm “ cu li” cho Pháp. Người dân Lào phải đi làm không công cho Pháp ở các công trường, dinh thự, đồn điền…. Bên cạnh việc làm không công cho thực dân Pháp thì nhân dân Lào từ 18 tuổi đến 45 tuổi đặc biệt là những vùng miền núi còn phải đi lao dịch không công cho bọn phong kiến ở địa phương.

+1890 Pháp ban bố nghị định, quy định ở vùng hạ Lào :

Ÿ Một người Lào phải đóng 2 đồng ( Đông Dương ) thuế thân và 10 ngày lao dịch trong một năm.

Ÿ  Một người Khạ phải đóng 1,5 đồng thuế thân và 15 ngày lao dịch trong một năm.

+  1898 lại ra nghị định quy định ở vùng thượng Lào:

Ÿ   Một người Lào phải đóng 2 đồng thuế thân và 20 ngày lao dịch trong một năm.

+ 1905 khi đã thống nhất hai vùng thượng và hạ Lào thực dân Pháp lại ra nghị định quy định:

Một người Lào phải đóng 2 đồng thuế thân và 20 ngày lao dịch trong một năm. Chuộc một ngày công lao dịch là 0,10 đồng.

Càng về sau mức thuế thân ngày càng tăng lên, đồng thời với nó là số lượng ngày lao dịch cũng theo đó mà tăng lên, có lúc mức thuế thân tăng lên tới 7 đồng và số ngày lao dịch trong một năm là 60 ngày.

c. Kinh tế

Như với tất cả các thuộc địa khác, ở Lào Pháp cũng chủ trương phải đảm bảo độc quyền kinh tế của tư bản tài chính Pháp. Pháp đề ra các chính sách cấm thuộc địa buôn bán với các các nước ngoài Pháp và thuộc địa Pháp. Cấm thuộc địa vận tải hàng hóa bằng tàu nước ngoài, cấm không được sản xuất những hàng hóa có thể cạnh tranh với hàng hóa của chính quốc. Mặc dù vào thời điểm này trình độ kinh tế của Lào còn kém hơn các nước trong khu vực nhưng rõ ràng chính sách “ nghiêm cấm” của thực dân Pháp đã hạn chế rất lớn khả năng phát triển kinh tế của Lào, càng tạo điều kiện thuận lợi cho Pháp dễ dàng bóc lột và vơ vét đối với thuộc địa Lào.

Thực tế là những năm đầu khi mới chiếm được Lào thực dân Pháp không có sự đầu tư đáng kể nào vào thuộc địa này, ngoài một số hàng hóa ít ỏi đem vào bán ở các đô thị và vơ vét một số tài nguyên dễ lấy. Có xây dựng một số đường sá, nhà cửa xung quanh các đô thị nhưng đó là vì để phục vụ cho bộ máy thống trị của chúng ở đó.

Cuộc đại chiến thế giới thứ I kết thúc Pháp là nước thắng trận, nhưng những phí tổn đổ vào cuộc chiến tranh cùng những tổn thất trong nước dẫn đến nền king tế Pháp gần như bị đánh quỵ hoàn toàn. Để phục dựng lại nền kinh tế và lấy lại vị trí trên trường quốc tế, Pháp đã phải tăng cường vơ vét, bóc lột từ thuộc địa để hàn gắn vết thương chiến tranh. Bởi vậy, Pháp đã tăng cường đầu tư khai thác ở khu vực Đông Dương nói chung và ở Lào nói riêng.

+ Tư bản Pháp chủ yếu đầu tư vốn vào để khai thác mỏ,đặc biệt là mỏ thiếc ở Khămmuộn. Do một số công ty của Pháp tiến hành như : SEC, CFEO, SEI…..  Và số vốn đầu tư vào khai mỏ cũng ngày một tăng : năm 1924 là 200.000 fr, đến 1925 là 3.835.000fr, năm 1926 là 21.550.000fr, 1928 là 101.600.000fr. Tổng số vốn đầu tư vào Lào từ 1924- 1928 là 145.400.000fr.

Sản lượng khai thác quặng mỏ ở Lào cũng tăng dần lên : năm 1924 là 140 tấn/ năm , đến 1930 đạt mức cao nhất là 1.334tấn/ năm. Số quặng này chủ yếu được xuất sang Singapo. Đồng thời với công nghiệp mỏ phát triển thì số lượng công nhân ở Lào cũng tăng lên, vào khoảng 1926 có khoảng 700 người, đến năm 1929 lên đến 4.250 người.

Sau chiến tranh sự đầu tư và quy mô khai thác mỏ ở Lào có sự tăng lên đáng kể, tuy nhiên nếu so với tổng số đầu tư của Pháp ở Đông Dương thì nó chỉ chiếm một con số rất nhỏ chỉ có 5,7%. Đây có thể xem là khoảng thời gian mà Pháp có sự đầu tư nhiều nhất vào Lào trong suốt thời gian đô hộ quốc gia này. Vì sau năm 1930 một loạt những biến cố đã xảy ra và tư bản Pháp có sự dè dặt trong việc bỏ vốn đầu tư vào quốc gia vốn có nền kinh tế chậm phát triển này. Bắt đầu vào những năm 1930-1931 khi cuộc khủng hoảng kinh tế bắt đầu thì giá thiếc trên thị trường hạ xuống đột ngột, một số nhà đầu tư lo sợ và rút vốn đầu tư về, từ đó số vốn đầu tư vào Lào cũng không thể nhiều hơn lên. Sau cuộc khủng hoảng kinh tế Pháp bắt đầu chuẩn bị cho cuộc chiến tranh thế giới thứ II. Năm 1940 nước Pháp bị phát xít Đức chiếm đóng, đồng thời cũng trong năm 1940 đó ở khu vực Đông Dương phát xít Nhật cũng đã nhảy vào chiếm đóng. Tiếp đó là cuộc đảo chính 9-3-1945 của Nhật, thực dân Pháp thực sự mất vai trò tại Đông Dương.

+ Ngoài công nghiệp khai thác mỏ ra thì Pháp còn phát triển một số những ngành công nghiệp khác ở Lào như có một số xí nghiệp dệt, làm giấy, cưa xẻ gổ, chế biến thực phẩm( xay xát gạo, nấu rượu, làm đường….), sửa chửa ô tô, …. Tuy nhiên quy mô của những nhà máy, xí nghiệp này không lớn.

+ Nông – lâm nghiệp: thực dân Pháp cũng khá chú trọng đến lĩnh vực này ở Lào. Bằng chứng là số vốn đầu tư vào ngành này cũng nhanh chóng tăng lên. Năm 1926 là khoảng 100.000 fr, năm 1927 là 140.000 fr. Năm 1928 Pháp bắt đầu trồng thử cà phê ở Lào và thu hoạch được 12 tấn, đến 1938 đã tăng lên 300 tấn và đến 1943 Pháp đã có thể xuất khẩu 1.500 tấn cà phê.

+ Thương nghiệp: đây là ngành được tư bản Pháp chú ý thứ hai sau ngành công nghịêp khai thác. Năm 1925 là khoảng 2.115.000 fr, năm 1928 là 2.000.000 fr. Năm 1935, hàng nhập vào Lào từ Pháp và các thuộc địa của Pháp là khoảng 76.000.000fr, hàng nhập từ Thái Lan sang Lào là khoảng 70.000.000fr, còn hàng xuất khẩu từ Lào sang Pháp và các thuộc địa Pháp là trên 70.000.000fr.

Hàng nhập vào Lào chủ yếu là hàng tiêu dùng. Và đương nhiên vấn đề xuất nhập khẩu ở Lào sẻ do tư bản Pháp nắm độc quyền hoàn toàn, và hàng hóa nhập khẩu vào Lào thì được miễn thuế.

+ Một số lĩnh vực khác như đường sá thì phát triển chậm chạp. Vì đây là công trình phải làm lâu dài và tốn tiền nhất lại khó thu lợi nhanh được, do đó Pháp chủ trương tiến hành một cách dè dặt để có thề huy động được nhân lực do bóc lột lao dịch cho bớt phần tốn kém. Kết quả là trong hơn 60 năm thống trị nước Lào, thực dân Pháp đã xây dựng được 4.000km đường chạy từ Luôngphabăng xuống Krachiê (Campuchia) để nối liền với Sài Gòn (Việt Nam). Đường thủy và đường bộ cũng được cải tiến, tu bổ nhưng không đáng kể. một số ô tô tải đã được đưa vào Lào (khoảng 100 chiếc) và tàu thủy đường sông có khoảng 12 chiếc.

d. Văn hóa –xã hội

Lợi dụng tính chất đa tộc người trong quốc gia Lào Pháp đã tìm cách chia khoét sâu mâu thuẫn và sự hiềm khích của các dân tộc vốn đã tồn tại ngay từ thời phong kiến. Bên cạnh đó Pháp còn tìm cách gây mâu thuẫn giữa các dân tộc trong khu vực Đông Dương. Tiến hành áp bức bóc lột đàn áp nhân dân Lào một các dã man.

* Giáo dục  : Song song với những hình thức cai trị đó thì thực dân Pháp còn thực hiện chính sách kìm hãm, ngu dân rất phản động đối với nhân dân các bộ tộc Lào. Quan điểm của Pháp khi cai trị các dân tộc thuộc địa là “ một dân tộc dốt là một dân tộc dễ cai trị”. Việc Pháp đầu tư vào giáo dục ở Lào là một điều rất hiếm hoi, 1902 lần đầu tiên Pháp đầu tư cho giáo dục của Lào là 6000 đồng ( khoảng 60000 fr). Quan điểm xuyên suốt của viên khâm sứ Lào trong chính sách giáo dục của Lào Fournier là “ Nền giáo dục ở nước Lào không có mục đích nào khác là đào tạo các thông ngôn, không những cho các công sở mà còn cho các nhu cầu thương mại ngày càng phát triển nữa”.  Năm 1915 cả nước Lào chỉ có 10 trường học với 260 học sinh. Năm 1917, Pháp tổ chức thi tốt nghiệp bậc tiểu học lần đầu tiên và chỉ có 2 học sinh đỗ.

+ 1936  lần đầu tiên thực dân Pháp mở một trường trung học ở Pạc Paxắc (Viêng Chăn) là bậc học cao nhất ở Lào lúc bấy giờ.

ð                 Nội dung chương trình giảng dạy ở các trường học mang tính chất phản động, phản dân tộc và phản khoa học. Học sinh không được học lịch sử, văn hóa, địa lí của đất nước dân tộc mình, thậm chí không được học được tiếng mẹ đẻ.

ð                 Thực dân Pháp còn lợi dụng và duy trì những phong tục, tập  quán lạc hậu từ thời phong kiến. Đồng thời truyền bá và khuyến khích những tệ nạn xã hội tư bản mại dâm, cờ bạc, nghiện hút.v.v.. để đầu độc, làm tha hóa nhân dân các bộ tộc Lào, mà trong đó chủ yếu là tầng lớp thanh niên. Nó đã làm cho lớp thanh niên trẻ của Lào mê muội, tin ở thuyết luân hồi, định mệnh, quên tổ quốc, giống nòi và chìm đắm trong thú vui trụy lạc.

* Y tế : thực dân Pháp hoàn toàn không quan tâm đến vấn đề này. Trong cả nước Lào, chỉ có một số thị xã lớn ở các tỉnh như Viêng Chăn, Luôngphabăng, Xiêng Khoảng, Savanakhẹt.....là có bệnh viện. Việc cứu chữa bệnh cho nhân dân là rất hạn chế vì điều kiện thuốc men và đội ngũ y bác sĩ là rất ít ỏi, việc phòng bệnh thì hầu như không có. Vì hệ thống y tế không phát triển nên các bệnh tất trong cả nước lây lan rất nhanh, đặc biệt có nhiều bệnh dịch nguy hiểm thường xuyên xảy ra như : dịch tả, đậu mùa, bệnh sởi, sốt rét rừng....đã làm chết nhiều người vì không có thuốc men để cứu chữa và dập dịch.

Những chính sách văn hóa, xã hội của thực dân Pháp đã dẫn đến hậu quả vô cùng tai hại cho nhân dân các bộ tộc Lào. Đó là nạn nghèo đói, dốt nát, bệnh tật, ... dân số của một số bộ tộc Lào giảm sút một cách nghiêm trọng. Nền văn hóa nghệ thuật đẹp đẽ, phong phú của các bộ tộc Lào trước khi bị thực dân Pháp đô hộ đã bị phong kiến Xiêm rắp tâm phá hủy để đồng hóa và thẳng tay cướp phá những di sản văn hóa quý giá. Nhưng dưới thời đô hộ của thực dân Pháp thì nền văn hóa ấy lại càng bị mai một và tiêu điều hơn.

C. Cuộc đấu tranh của nhân dân Lào chống thực dân Pháp.

a. Trước năm 1930.

Như một quy luật tất yếu là có áp bức thì có đầu tranh. Nhân dân Lào dưới ách thống trị của thực dân Pháp chịu nhiều cảnh áp bức bóc lột hết sức nặng nề. Chịu nhiều tầng áp bức bóc lột, thuế khóa nặng nề. Do vậy nhiều phong trào đấu tranh chống thực dân Pháp của nhân dân Lào đã nổ ra trên khắp cả nước từ Bắc chí Nam và diễn ra dưới nhiều hình thức trong đó nỗi bật nhất là các cuộc đấu tranh vũ trang chống thực dân Pháp. Sôi động và tiêu biểu nhất là các phong trào nổi dậy đấu tranh vũ trang của nhân dân các bộ tộc ở miền Trung và Nam Lào chống Pháp như phong trào đấu tranh của Phò Càđuột, phong trào của  ông Kẹo, ông Commađăm và phong trào của ông Năng ....các phong trào này đấu tranh với mục đích chính là đòi “ Độc lập thống nhất cho đất nước Lào ở hia bên sông làm một”. Phong trào đấu tranh của nhân dân ở vùng Bắc Lào cũng nỗ ra khá sôi nổi với những phong trào đấu tranh không chịu nộp thuế, không đi phu, không đi lính cho Pháp..... Đến 1908 phong trào đấu tranh vũ trang bắt đầu phát triển mạnh ở khu vực miền Bắc Lào. Trong đó tiêu biểu có một số các phong trào như : phong trào nổi dậy chống Pháp của nhân dân Phôngsaly do Phanha Vănnaphủm lãnh đạo (1908-1910). Tận mắt chứng kiến nhân dân các bộ tộc Mường U Tạy chịu thống khổ dưới ách thống trị của thực dân Pháp, ông đã vận động và lãnh đạo nhhân dân chống nộp thuế, chống đi phu và bí mật chuẩn bị lực lượng vũ trang chống Pháp. Do bị lộ ông bị bắt và tìm cách trốn thoát, trong một lần lãnh đạo lực lượng vũ trang nghĩa quân chống Pháp ông bị thương và đã hy sinh. Hay phong trào nổi dậy của nhân dân Phôngsalỳ do ông Xén lãnh đạo, cuộc nỗi dậy của nhân dân Mường Sỉng do Phanha Khămlự lãnh đạo( 1912-1913).....

Các cuộc đấu tranh của nhân dân Lào đã thể hiện tinh thần yêu nước nồng nàn, truyền thống đấu tranh bất khuất và ý chí căm thù bọn thực dân xâm lược và gây bao đau khổ cho mọi tầng lớp nhân dân trên đất nước Lào. Nó đồng thời là nguyện vọng tha thiết của nhân dân các bộ tộc Lào về một cuộc sống tự do, bình đẳng, về một đất nước Lào hoàn toàn độc lập. Tuy nhiên các phong trào này nổ ra với quy mô còn nhỏ lẽ, rời rạc chưa có sự liên hệ giữa các phong trào trong cả nước. Nên các phong trào này nhanh chóng bị thất bại và bị thực dân Pháp đàn áp dã man. Hơn nữa các phong trào này nổ ra xuất phát từ lòng yêu nước nồng nàn của nhân dân Lào chứ chưa có một đường lối đấu tranh rõ ràng, và vai trò của người lãnh đạo chưa thể hiện được.

Tuy nhiên các phong trào đấu tranh của nhân dân Lào đã góp phần nung nấu thêm ý chí căm thù của nhân dân Lào. Tôi luyện tinh thần chiến đấu bất khuất của nhân dân, đồng thời cũng làm phong phú thêm những bài học kinh nghiệm và thức tỉnh nhân dân Lào tiến lên làm tròn nhiệm vụ lịch sử của mình là giải phóng đất nước và xây dựng một đất nước Lào độc lập tự do và giàu mạnh.

b.                        1930-1945

Ngày 3-2-1930 Đảng Cộng Sản Đông Dương mà sau này là Đảng Cộng Sản Việt Nam được thành lập để lãnh đạo cách mạng ở Việt Nam nói riêng và cách mạng của ba nước Đông Dương nói chung. Từ đây các phong trào đấu tranh chống thực dân Pháp của nhân dân Lào được đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản Đông Dương, có mối quan hệ khăng khít chặt chẽ với cách mạng ba nước Dông Dương và với phong trào cách mang của quốc tế cộng sản. Phong trào cách mạng Đông Dương dâng cao mạnh mẽ dưới sự lãnh đạo của ĐCSĐD dâng cao mạnh mẽ trong những năm 1930-1931. Ở Lào năm 1932 các đảng ủy của các mường Viêng Chăn, Thà Khẹt, Savanakhet được thành lập, các tổ chức cách mạng quần chúng phát triển mạnh mẽ hơn trước. Tinh thần yêu nước chống Pháp ngày càng thấm sâu trong các tầng lớp nhân dân Lào.

Từ 1933-1934 uy tín của Đảng cộng sản Đông Dương đã rộng khắp trong nhân dân, các chi bộ Đảng ở Lào đã liên tiếp tiến hành đấu tranh đòi các quyền dân sinh dân chủ ở nhiều nơi như: cuộc đình công của công nhân mỏ ở Phôn Tịu, Bò Nèng, công nhân dệt ở Caffa.....trải qua quá trình đấu tranh các đảng viên cộng sản đã được tôi luyện và trưởng thành hơn rất nhiều và ngày càng phát triển về cả số lượng lẫn chất lượng. Tính đến giữa năm 1934, cả Đảng bộ xứ Lào đã có 6 chi bộ gồm 32 đảng viên. Các  đoàn thể quần chúng bao gồm như: đoàn thanh niên, công đoàn, liên minh chống đế quốc, hội phụ nữ...... Đảng bộ cũng đã ra tờ báo bằng tiếng Lào và tiếng Việt  đưa xuống đến từng chi bộ đảng.

Sau cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới, mâu thuẫn trong giới tư bản ngày càng trở nên sâu sắc. Nguy cơ của một cuộc chiến tranh thế giới mới đang hình thành với sự thắng thế của chủ nghĩa phát xít. Vì vậy chủ trương của quốc tế cộng sản trong thới kỳ này là đẩy mạnh đấu tranh đòi dân sinh dân chủ, chống chủ nghĩa phát xít. Thời kỳ 1936-1939 phong trào đấu tranh của quần chúng ở Viêng Chăn, Thà Khẹt, Xiêng Vang  phát triển mạnh mẽ. Nỗi bật là cuộc đình công 4 ngày của công nhân nhà máy điện Viêng Chăn đấu tranh đòi tăng lương 10% phải có tiền thuốc chữa bệnh cho công nhân khi ốm đau.....

1939 chiến tranh thế giới lần II bùng nổ, nước Pháp bị phát xít Đức chiếm đóng, tại Đông Dương Năm 1940 phát xít Nhật cũng đã nhảy vào và quân Pháp ở Đông Dương đầu hàng phát xít Nhật vô điều kiện, trên thực tế Đông Dương lúc này nằm dưới quyền kiểm soát của Nhật. 11-1940, Trung ương ĐCSĐD đã họp hội nghị và nhận định: “ kẻ thù của nhân dân Đông Dương lúc này là bọn phát xít Nhật xâm lược và bọn thực dân Pháp thống trị...”. Dưới sự lãnh đạo của TW và các đảng bộ phong trào đấu tranh trong những năm 1941-1942 đã có sự chuyển biến, phát triển mạnh mẽ trên toàn cỏi ĐD.

9-3-1945 Nhật đảo chính Pháp, nước Lào từ đó trở thành thuộc địa chính thức của Nhật. Trước tình hình quân Pháp bị Nhật đảo chính, chính quyền Nhật lập nên chưa được cũng cố, lực lượng cách mạng Lào đã phát triển nhanh chóng. Các tầng lớp nhân dân từ trí thức, tiểu tư sản, sư sãi...đều tham gia mặt trận chóng phát xít Nhật và ủng hộ ĐCSĐD. Đảng bộ xứ Lào đã khôn khéo biết phân hóa kẻ thù, lợi dụng mâu thuẫn của kẻ thù, lôi kéo các tầng lớp nhân dân kể cả hoàng thân, quý tộc tiến  bộ tham gia phong trào yêu nước cùng lực lượng quần chúng khẩn trương chuẩn bị khởi nghĩa.

9-5-1945 phát xít Đức tuyên bố đầu hàng quân Đống minh vô điều kiện, thì ngày 2-9-1945 phát xít Nhật cũng tuyên bố đầu hàng quân đồng minh, Quân Nhật ở Lào nói riêng và Đông Dương nói chung hoang mang lo sợ. Thời cơ khởi nghĩa đã đến, ban lãnh đạo xứ ủy Lào đã nhanh chóng triển khai kế hoạch phát động các tầng lớp nhân dân nổi dậy cướp chính quyền. Sáng ngày 23-8-1945 một cuộc mít tinh lớn đã diễn ra tại thủ đô Viêng Chăn của Lào gồm hơn 10.000 người tham gia. Tại cuộc mít tinh, đại diện cách mạng Lào đã nói rõ chủ trương giải phóng dân tộc của Lào Itxala và kêu gọi toàn thể nhân dân đoàn kết một lòng, kiên quyết đấu tranh giành độc lập, tự do thật sự. Sau cuộc mit tinh, chính quyền mới ở Lào được thành lập. Ngày 11-10-1945, chính phủ lâm thời Lào Itxala được thành lập. Ngày 12-10-1945 nhân dân Lào ở thủ đôn Viêng Chăn khởi nghĩa giành chính quyền, chính phủ lâm thời Lào ra mắt và trịnh trọng tuyên bố trước quốc dân  đồng bào và thế giới rằng nước Lào từ đây là quốc gia độc lập thống nhất.

Như vậy sau khoảng thời gian dài nằm dưới ách thống trị của phong kiến Xiêm rồi lại tiếp tục rơi vào tay của thực dân Pháp,nhân dân Lào trong hơn một trăm năm không biết đến ánh sáng của sự tự do và độc lập. Phải chịu bao ách áp bức bóc lột, thống khổ của bọn xâm lược cướp nước. Nhưng nhân dân Lào không cam chịu trước số phận của mình, nhiều phong trào đấu tranh chống thực dân Pháp xâm lược đã diễn ra. Dưới ánh sáng soi đường và đường lối, sự lãnh đạo cách mạng đúng đắn của Đảng Cộng Sản Đông Dương, nhân dân Lào cùng nhân dân Việt Nam, Campuchia- nhân dân của những nước cùng chung cảnh ngộ cùng chung kẻ thù- đã anh dũng đấu tranh trong mối quan hệ khăng khít với phong trào cách mạng vô sản trên thế giới chống lại thực dân Pháp. Và kết quả cuối cùng nhân dân Lào đã giành được độc lập hoàn toàn. Một giai đoạn lịch sử mới đã mở ra cho đất nước Lào.

4. CUỘC KHÁNG CHIẾN CỦA NHÂN DÂN LÀO CHỐNG CHỦ NGHĨA ĐẾ QUỐC PHÁP  (1945 – 1954)

Lợi dụng thời cơ phát xít Nhật đầu hàng đồng minh, từ tháng 8/1945 nhân dân Lào đã nổi dậy cướp chính quyền của nhiều nơi. Và giành được độc lập ngày 12/10/1945.

Tháng 3/1946: Pháp quay trở lại xâm lược Lào. Từ đây, nhân dân Lào dưới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản Đông Dương, tiếp tục cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp để bảo vệ nền độc lập dân tộc. Và với sự giúp đỡ của quân tình nguyện Việt Nam phong trào kháng chiến ngày càng phát triển.

Khi quay trở lại xâm lược ở miền Bắc Việt Nam và ở Lào, Pháp vấp phải một trở ngại mà trước đây chúng không lường được. Hưởng ứng lời kêu gọi của Đảng và Chính phủ lâm thời, nhân dân Việt Nam đã nhất tề đứng lên kháng chiến. Ở Lào, lực lượng vũ trang đã sắn sáng chiến đấu, chặn đứng cuộc xâm lược của thực dân Pháp.

Do yếu tố không thuận lợi nói trên, quân đội pháp bắt buộc phải tiến hành kế hoạch xâm lược một cách thận trọng hơn.

Trước hết, quân đội Pháp cho biệt kích nhảy dù xuống một số vùng ở Thượng Lào, ở những nơi không có lực lượng Quốc dân đảng chiếm đóng. Đồng thời, chúng chiếm chiếm lĩnh các vùng Trung Lào ở phía nam từ vĩ tuyến 16. Nhờ sự giúp đỡ của của bọn Lào gian như Bun Ùm, vùng Hạ Lào đã rơi vào tay quân đội viễn chinh Pháp một cách dễ dàng. Trên cao nguyên Cánh Đồng Chum, Pháp chiếm thị xã Xiêng Khoảng, chúng đánh lấy thị xã Pắc – xan trên bờ sông Mêkông.

Vào đầu những năm 1946, những biến chuyển cách mạng ở Trung Quốc có ảnh hưởng đến cục diện cách mạng Lào và Việt Nam.

Trước những thắng lợi dồn dập của cách mạng, Tưởng Giới Thạch buộc phải rút quân chiếm đóng ở Đông Dương về nước đế đổi phó với quân giải phóng Trung Quốc. Cuộc thương lượng giữa Pháp và quân Tưởng Giởi Thạch được tiến hành một cách khẩn trương. Ngày 28 tháng 2 năm 1946, Tưởng Giới Thạch ký kết với Pháp một hiệp ước nhường lại quyền giải giáp quân dội Nhật cho Pháp ở miền Bắc Đông Dương.

Tình hình mới này đặt cho Đảng cộng sản Đông Dương và chính quyền cách mạng ở Việt Nam cũng như ở Lào một sự lựa chọn cấp thiết giữa hai giải pháp.

Một là tiếp tực đứng dậy đấu tranh vũ trang trong điều kiện không cân sức, hai là tranh thủ thời gian cũng cố lực lượng và qua đó tạo điều kiện cho một cuộc đấu tranh lâu dài. Biện pháp thứ hai đã được thế hiện trong chủ trương “Hòa để tiến” mà ban thượng vụ Trung ương Đảng cộng sản Đông Dương đã đề ra vào đầu tháng 3/ 1946. Hiệp định sơ bộ ngày 6/3/1946 được ký kết giữa chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa với đại diện chính quyền Pháp.

Trong tình hình quốc tế như vậy, cách mạng Lào có sự chuyển biến, trong những ngày đầu tiên mới giành độc lập, nhân dân các dân tộc Lào đều quyết tâm phấn đấu vì độc lập cho Tổ quốc. Nhưng tình hình lúc này cực kỳ gay go. Các lực lượng vũ trang yêu nước còn non trẻ, thiếu kinh nghiệm chiến đấu, cho nên khó lòng ngăn chặn được bước tiến của quân đội Pháp. Trong khi đó, quân đội Pháp có trang bị vũ khí tối tân từ các vùng rừng núi và nông thôn tiến về bao vây các đô thị.

Ở nhiều nơi, bọn quan lại địa phương người Lào tiếp tay cho thực dân Pháp. Ngày 10/ 3/ 1946, quân Pháp chiếm thị xã Xavẳnnạkhệt. Ở một số địa phương, quân đội viễn chinh đã vấp phải sự chống trả quyết liệt của các lực lượng yêu nước Itxala. Dưới sự chỉ huy của Hoàng thân Xuphanuvông, các đơn vị Lào Itxala đã cùng với lực lượng Việt kiều sát cánh chiến đấu chống lại một kẻ địch có vũ khí hiện đại. Sau khi quân Itxala rút lui, quân Pháp đã tàn sát dã man thường dân Lào và Việt kiều ở Thàkhẹt.

Ngày 24/4/1946, Thủ đô Viêngchăn rơi và tay Pháp. Ngày 13/5, Luông phabăng thất thủ. Để bảo vệ ngai vàng, Quốc vương Xilavang Vông sẵn sàng hợp tác với Pháp.

Trong khi khó khăn như vậy, Xử ủy Ai Lao quyết định rút chính quyền và các đơn vị vũ trang khới nghĩa các thành phố để bảo toàn lực lượng cách mạng. Phần lớn các lực lượng cách mạng về tập trung hoạt động trên một số địa bàn dọc vùng biên giới Lào – Việt. các chiến sĩ cách mạng Lào bước sang một giai đoạn đấu tranh mới: xậy dựng căn cứ du kích, nuôi dưỡng lực lượng kháng chiến, tạo điều kiện tiến hành kháng chiến lâu dài. Chính phủ lào Itxala tạm thời chuyến trụ sở sang Băngcốc (thủ đô Thái Lan).

Ngày 27 tháng 8 ngăm 1946. Tạm ước Pháp – Lào được ký kết. Trong bản Tạm ước, hai bên khắng định rằng Vương quốc lào thống nhất đặt dưới quyền tối cao của nhà vua. Nhà vua Xixavang Vông chỉ có quyền lực về danh nghĩa, bởi lẽ toàn bộ lãnh thổ nước Lào đã bị đặt dưới ách chiếm đóng của quân đội viễn chinh Pháp. Bên cạnh nhà vua, chính phủ Pháp cứ một “ Ủy viên Cộng hòa Pháp quốc” có toàn quyền cai trị nước Lào, chắng khác gì viên khâm sứ trong bộ máy cai trị thuộc địa trước năm 1945.

Nói tóm lại, những lời văn hoa mỹ của bản Tạm ước không thể che giấu được thực chất của vấn đề. Chủ quyền của nước Lào chỉ là bánh vẽ khi mà quyền quyết định mọi công việc quan trọng về nội trí  cũng như về ngoại giao đều ở trong tay các nhà chức trách Pháp.

Tiếp đó, thực dân Pháp bày trò bầu cử Quốc hội và thông qua hiến pháp. Đầu năm 1947, cái gọi là “ Quốc hội lập hiến” Lào được bầu ra 44 đại biểu. Quốc này làm việc từ ngày 15-3 đến ngày 10-5-1947, dưới quyền chủ tọa của bông Xuvanuvông, có sự tham gia của nhiều cố vấn Pháp. Quốc hội biếu quyết “sự thống nhất” tuyệt đối của Vương quốc Lào bằng cách quy hợp chung quanh cựu vương quốc Luông Phabăng những tính mà cho đến lúc đó vẫn còn thuộc quyền cai trị trực tiếp của pháp, đồng thời thông qua một bản hiến pháp.

Hiến pháp mới được ban hành ngày 11-5-1947, với các điều khoản chủ yếu sau đây:

-                     Vương quốc Lào là một vương quốc theo chế độ quân chủ lập hiến.

-                     Nguyên tắc chủ quyền dân tộc sẽ được thực hiện bằng con đường tổng tuyển cử bầu ra Quốc hội.

-   Cơ cấu chính trị gồm có:

+  Nhà vua là nguyên thủ quốc gia.

+  Hội đồng nhà vua có 9 thành viên, trong đó có 3 thành viên do Quốc hội chỉ định, còn 6 thành viên khác do nhà vuua chỉ định.

+  Hội đồng bộ trưởng đứng đầu là thủ tướng do nhà vua chỉ định và được Quốc hội tấn phong.

+  Quốc hội lập pháp sẽ được bầu ra với nhiệm kỳ 4 năm.

+   Phật giáo được coi là quốc giáo dưới sự bảo hộ tối cao của nhà vua.

Vào cuối năm 1947, chính phủ Pháp cho rằng tình hình ở Lào đã ốn định, quân viễn chinh Pháp được rảnh tay ở Lào để tập trung vào chiến trường Việt Nam. Khi Pháp thua trận trong chiến trường Việt Bắc thu đông năm 1947, thì ở Lào các lực lượng kháng chiến chống Pháp đang tập hợp trở lại. Cuộc kháng chiến của nhân dân Lào đang chuyến sang một giai đoạn mới.

Từ năm 1947, những người lãnh đạo cách mạng Lào bắt tay vào việc xây dựng căn cứ du kích ở dọc biên giới Lào – Việt, Lào – Campuchia, Lào – thái. Ở khắp các tỉnh Viêngchăn, Sầm Nưa, Huội Xài. Xiêng Khoảng, các căn cứ du kích được xây dựng.

-                     Xây dựng lực lượng vũ trang cách mạng và củng cố khu du kích. Đại hội thành lập Mặt trận Neo Lào Itxala (1950).

Từ ngăm 1948 trở đi, thực dân Pháp đặt lại bộ máy cai trị trên phần lớn lãnh thổ nước Lào.

Cuối năm 1949, bọn thực dân Pháp thu được một thắng lợi lớn về mặt chính trị: chính phú lưu vong của Lào ở Băngcốc tuyên bố tự giải tán (24-10-1949).

Tuy nhiên, việc giải tán Chính phủ lâm thời Ítxala đã không có ảnh hưởng nhiều đến tình hình nước Lào. Từ khi rút sang Thái Lan, chính phủ lưu vong Lào đã mất dần vai trò lãnh đạo của nó.

Ngay từ đầu năm 1946, những người yêu nước đã tập hợp lại chung quanh Hoàng thân Xuphanuvông để tìm đường giết giặc cứu nước, đặt liên lạc với phong trào yêu nước.

Từ cuối năm 1947, bứoc sang năm 1948, những người cách mạng Lào tập trung vào việc xây dựng khu căn cứ du kích đã có và tiếp tục xây dựng các khu mới. các đội vũ trang tuyên truyền bao gồm những phần tử thanh niên yêu nước đã len lỏi về các vùng xa xôi, làm nhiệm vụ vận động, tổ chức quần chúng, từng bước phát động chiến tran h du kích.

Tiếng súng kháng chiến chống Pháp vẫn tiếp tục rền vang ở các khu du kích, từ dọc sông Mêkông đến biên giới Việt – Lào và nhiều địa phương thuộc Thượng Lào, Trung Lào, Hạ Lào.

Ngày 20-1-1949, tại chiến khu Xiềng Khọ, đơn vị chinh quy đầu tiên của Quân giải phóng Lào được thành lập, đó là đơn vị Látxavông do Cayxỏn Phonvihản lãnh đạo.

Nhằm mục đích mở rộng các cơ sở chính trị để bám rễ vào cá dân tộc, Đảng Cách mạng Lào đã thành lập các đoàn thể cứu nước, Hội Lào yêu nước Cuxạt, Hội Lào yêu nước Kômmađam, Hội người Mèo yêu nước…các tỉnh Viêngchăn, Sầm Nưa, Áttôpơ và Xarạvẳn là những tỉnh có phong trào kháng chiến tương đối mạnh.

Vào đầu năm 1949, cục diện kháng chiên ở Lào bước đầu có những chuyển biển mới, có lợi cho cách mạng. Tuy nhiên, đấu tranh vũ trang vẫn còn ở hình thái chiến tranh du kích, hơn thế nữa. phong trào vẫn còn ở trạng thái tản mạn, chưa có lãnh đạo của một trung tâm thống nhất.

Cưối năm 1949, Quân giải phóng Trung Quốc, dưới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản Trung Quốc, tiêu diệt toàn bộ lực lượng quân sự của tập đoàn phản động Tưởng Giới Thạch, nước cộng hòa nhân dân Trung Hoa ra đời., cũng đánh dấu một chuyển biển to lớn trong cục diện cách mạng châu Á và thế giới. Cũng thời gian này, cuộc kháng chiến chống Pháp của nhân dân Việt Nam chuyển sang giai đoạn mới. Sau chiến thắng biên giới 1950, đã tạo đều kiện thuận lợi cho cuộc đấu tranh giải phóng của nhân dân Lào.

+ Đặc biệt: 13/8/1950 Mặt trận Lào tự do và chính phủ kháng chiến Lào được thành lập đã đánh dấu bước ngoặt phát triển của CM Lào.

Sau khi thành lập, Mặt trận Neo Lào Ítxala và chính phủ kháng chiến tiến hành một loạt cải cách xã hội nhằm thủ tiêu dần dần những tàn dư của chế độ phong kiến, với chính sách đúng đắn này nhằm mục đích bồi dưỡng sức dân, làm cơ sở đẩy mạnh phong trào kháng chiến toàn dân và toàn diện.

Với đường lối kháng chiến toàn dân, toàn diện của mặt trận Neo Lào Ítxala tranh thủ được sự ủng hộ của nhân dân các dân tộc thiếu số Lào thơng và Lào Xủng ở các vùng nông thôn và rừng núi hẻo lánh. Từ năm 1950, các căn cứ địa cách mạng được mở rộng dần, nhất là ở vùng Trung Lào, Hạ Lào và vùng Đông Bắc Lào. Cục diện chiến tranh đã thay đổi một cách cơ bản có lợi cho cách mạng so với cuối năm 1946 đầu năm 1947, khi Chính phủ độc lập của Lào chỉ có cơ sở ở các thành phố và thị xã.

- Cuộc kháng chiến giành thắng lợi to lớn. Hiệp định Giơnevơ năm 1954 lập lại hòa bình ở Đông Dương,

Trong khoảng thời gian 1950-1953, quân đội Ítxala đã từ những nhoạt động du kích lẻ tẻ tiến lên những hành động tác chiến quy mô lớn hơn, kể cả đánh công kiên vào vị trí phòng ngự của địch. Số đồn bốt địch bị thiệt hại tăng lên, vùng giải phóng được mở rộng. Năm 1952, bộ đội cách mạng Lào bắt đầu tiêu diệt nhiều hơn các tiểu đoàn của địch, dồng thời phá hoại các đường giao thông vận tải ở Bắc Lào. Bước sang 1953, quân đội Ítxala bắt đầu mở những chiến dịch lớn.

Trung tuần tháng 4-1953, phối hợp tác chiến với Quân tình nguyện Việt Nam, bộ đội cách mạng Lào mở chiến dịch Thượng Lào, giải phóng toàn tỉnh Sầm Nưa. Đây là chiến dịch lớn đầu tiên trong cuộc chiến tranh chống Pháp.

Sau đó, Quân giải phóng Lào cùng với một đội quân tình nguyện Việt Nam tiến đánh quân Pháp ở Thàkhẹt.

Đầu tháng 12-1953, trước nguy cơ bị quân giải phóng uy hiếp ở Trung Lào, Pháp điều động binh đoàn số 2 từ Bắc Bộ Việt Nam đến tăng cường phòng thủ vùng Thàkhẹt.

Ngày 22-12-1953, cuộc tiến công của liên quân Lào – Việt vào mặt trận Thàkhẹt bắt đầu. được sự giúp đỡ nhiệt tình của nhân dân, liên quân Lào – Việt đã đánh nhanh, đánh mạnh, giáng một đòn bất ngờ làm cho địch không kịp trở tay đổi phó.

Cuối năm 1953 đầu năm 1954, tình hình quân sự trên chiến trường Đông Dương tiến triển mỗi ngày một bất lợi cho cho quân đội viễn chinh Pháp.

Để cứu ván tình thế, tướng Nava, tổng tư lệnh mới của quân đội viễn chinh Pháp, đề ra một kế hoạch chiên lược mới nhằm giành thắng lợi hoàn toàn trên chiến trường Đông Dương. Giới cầm quyền ra sức ủng hộ kế hoạch này. Để giúp Pháp thực hiện kế hoạch Nava, tháng 9-1953, Oasinhtơn đồng ý cung cấp 385 triệu đô la vũ khí và trang bị cho quân ngụy của các nước Đông Dương.

Đông xuân 1953-1954, Quân đội nhân dân Việt Nam giành được thắng lợi trên các chiến trường. Để che chở cho vùng Thựơng Lào bị uy hiếp, Nava cho quân nhảy dù xuống Điện biên Phủ. Quân Pháp ở đây nhanh chóng bị bao vây.

Bước sang năm 1954, để phá tan kế hoạch hành quân của địch nhằm nổi liền khu vực Luông pha băng với điện Biên Phủ và đánh lạc hướng phản đoán của địch, tạo điều kiện cho Quân đội nhân dân Việt Nam đẩy mạnh công tác chuẩn bị ở Điện Biên Phủ, liên Quân Lào – Việt đã mở một cuộc tiến công bất ngờ vào phòng tuyến của địch ở dọc sông Nậm U, qua Mương Khoa, Mường Ngòi cho đến tận Luông Pha băng.

Tháng 3-1954, chiến dịch Điện Biên Phủ bắt đầu. Quân giải phóng Lào đã cùng các đơn vị tình nguyện Việt Nam mở đầu chiến dịch lớn và với thắng lợi của nhân dân Việt Nam trong chiến dịch Điện Biên Phủ đã buộc thực dân Pháp phải ký kết Hiệp định Giơnevơ (7/1954), trong suốt 9 năm kháng chiến, những người cách mạng Lào, tập hợp trong Mặt trận Neo Lào Ítxala, đã lãnh đạo cuộc kháng chiến chống Pháp của nhân dân các dân tộc Lào và cuối cùng đã giành được thắng lợi vẻ vang. Chủ nghĩa thực dân cũ của Pháp đã thất bại trong nô dịch các nước Đông Dương, Hiệp định Giơne vơ năm 1954 về Đông Dương đã long trọng công nhận chủ quyền dân tộc và toàn vẹn lãnh thổ của nhân dân ba nước Việt Nam, Lào và Campuchia.

5. CUỘC KHÁNG CHIẾN CỦA NHÂN DÂN LÀO CHỐNG CNĐQ MỸ (1954 – 1975):

A. Tình hình Lào sau hiệp định Giơnevơ:

Sau khi Hiệp định Giơnevơ 1954 được ký kết phía Pathet Lào đã nêu cao thiện chí, nghiêm chỉnh thi hành các điều khoản của Hiệp định. Khi lực lượng kháng chiến hoàn tất cuộc tập kết về hai tỉnh Hủaphăn và Phôngxàlỳ thì nước Lào hình thành hai vùng có chính quyền khác nhau: ở hai tỉnh tập kết là chính quyền cách mạng, phục vụ lợi ích của nhân dân Lào; ở 10 tỉnh là chính quyền phản cách mạng, phục vụ lợi ích của giai cấp phong kiến, tư sản mại bản và ngoại bang.

Đế quốc Mỹ nhảy vào thay chân thực dân Pháp, viện trợ nhiều đôla và vũ khí, biến bọn cầm quyền thân Pháp trước đây thành tay sai của chúng ngầm phá hoại Hiệp định Giơnevơ 1954, hòng tiêu diệt lực lượng cách mạng, nhằm biến Lào thành thuộc địa kiểu mới và là căn cứ quân sự để chống các nước trong khu vực, ngăn chặn phong trào cách mạng ở Đông Nam Á. Do đó, Đế quốc Mỹ trở thành kẻ thù chính của nhân dân Lào trong giai đoạn này.

Vậy là sau Hiệp định Giơnevơ, cách mạng Lào vừa phải giải quyết những mâu thuẫn của thời đại, vừa phải giải quyết mâu thuẫn chủ yếu mới nảy sinh. Đó là mâu thuẫn chủ yếu giữa nhân dân Lào với đế quốc Mỹ xâm lược cùng bọn tay sai bán nước cho Mỹ. Tương quan lực lượng lúc này ở Lào giữacách mạng và phản cách mạng rất chênh lệch, không có lợi cho cách mạng Lào. Nhưng ban lãnh đạo cách mạng Lào đã biết tận dụng sáng tạo, phát huy những tiền đề thắng lợi giành được trong cuộc kháng chiến chống pháp thành những nhân tố có tính chất quyết định đưa cuộc cách mạng Lào tiến lên, đánh bại đế quốc Mỹ xâm lược và bọn phản động tay sai của chúng, nhằm thực hiện mục tiêu đưa cuộc cách mạng dân tộc, dân chủ nhân dân đến thắng lợi hoàn toàn.

B. Đế quốc Mỹ thực hiện Chủ nghĩa thực dân mới ở Lào.

Do nằm sâu trong lục địa bán đảo Đông Dương, lại tiếp giáp biên giới với  5 nước chế độ xã hội khác nhau, nên nước Lào có vị trí chiến lược quan trọng ở Đông Dương và Đông Nam Á.

Sau khi chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc Mỹ trở thành đế quốc đứng đầu, giàu mạnh nhất, chi phối toàn bộ thế giới tư bản, đã dòm ngó Đông Dương nói chung và Lào nói riêng. Các đời Tổng thống Mỹ từ thời Aixenhao, Kennơđi đến Giônxơn, Níchxơn đã nhiều lần công khai bộc lộ ý đồ đó:

Tháng 8/1953, Aixenhao đã nói trước thống đốc các bang nước Mỹ rằng: “ Lào và các nước Đông Dương dồi dào nguyên liệu chiến lược không thể thiếu được đối với nền cônh nghiệp chiến tranh, nhất là thiếc, Ăngtimoan, Tungxten… là những thứ mà Mỹ đang thiếu”.

Ngay sau khi Pháp thất bại ở Điện Biên Phủ, ngày 8/5/1954, Tổng thống Aixenhao đã triệu tâọ cuộc họp khẩn cấp của Hội đồng an ninh quốc gia Mỹ để đánh giá việc thất thủ ở Điện Biên Phủ, Pháp thua trận phải kết thúc chiến tranh và “cộng sản kiểm soát toàn bộ Đông Nam Á” sẽ làm cho vị trí của Mỹ ở các mắt xích gồm các đảo ngoài khơi Thái Bình Dương trở nên mong manh và sẽ phá hoại nghiêm trọng lợi ích an ninh cơ bản của Mỹ ở Viễn Đông.

Chỉ một ngày sau khi Hiệp định Giơnevơ được ký kết, Tổng thống Mỹ Aixenhao đã tuyên bố với báo chí rằng: “ Hoa Kỳ không tham dự vào những quyết định của Hội nghị Giơnevơ và không bị ràng buộc vào những quyết định ấy”. Hành động này chứng tỏ Mỹ chuẩn bị trước việc không thi hành Hiệp định Giơnevơ, nhằm gạt Pháp ra để nhảy vào trực tiếp xâm lược ba nước Đông Dương.

Tháng 6/1956, ngoại trưởng Mỹ Dullé đã nói: “ Lào là phòng tuyến sống mái của Mỹ ở Thái Bình Dương… và Lào là một bức tường thành chống cộng sản, một pháo đài của “ thế giới tự do”, một căn cứ quân sự lý tưởng giữa nước CHND Trung Hoa và nước Việt Nam DCCH”.

Ngày 17/8/1959, Tổng thống Mỹ Aixenhao nói một cách không úp mở rằng: “Để mất nước Lào là mất cả Đông Dương”.

Đến năm 1962, Tổng thống Mỹ Kennơđi tuyên bố: “ Nếu không coi Lào là một con dao nhọn đâm vào trái tim nước Mỹ thì nó là cửa mở vào khu vực ĐNA”.

Đến thời Tổng thống Giônxơn, ông ta cũng đánh giá Lào là “ vị trí chìa khóa trong chiến lược toàn cầu của Mỹ”.

Để quốc tế hóa âm mưu xâm lược, ngay sau khi ký Hiệp định Giơnevơ chưa được hai tháng, ngày 8/9/1954, Đế quốc Mỹ đã lôi kéo một số nước như Anh, Pháp, Ôxtrâylia, Philippin, Thái Lan, Pakixtan ký Hiệp ước Manila (Philippin) thành lập tổ chức Hiệp ước ĐNA (gọi tắt là SEATO) ngang nhiên đặt Lào, miền nam Việt Nam, Campuchia dưới sự bảo hộ của khối này. Khối SEATO thực chất là một liên minh chống cộng khu vực, làm chỗ dựa cho Mỹ xâm lược ba nước Đông Dương.

Đi đôi với việc phá hoại Hiệp định Giơnevơ 1954, đế quốc Mỹ không ngừng xây dựng và mở rộng nhiều căn cứ quân sự, hậu cần ở Thái Lan, ngay sát biên giới Lào. Như vậy, âm mưu xâm lược và biến Lào thành thuộc địa kiểu mới, một căn cứ quân sự của Mỹ đã quá rõ ràng.

Để thực hiện chủ nghĩa thực dân mới, đồng thời tiến hành cuộc chiến tranh đặc biệt xâm lược Lào, Mỹ phải tiến hành các phương thức chủ nghĩa thực dân mới để xây dựng những cơ sở vững chắc cho âm mưu trước mắt và lâu dài, đó là:

1.                 Xây dựng và củng cố ngụy quân, ngụy quyền

2.                 Tổ chức bộ máy cố vấn Mỹ

3.                 Viện trợ cho Lào để thực hiện cuộc chiến tranh

4.                 Sử dụng các phe nhóm và đảng phái ở Lào

5.                 Tạo dựng các cơ sở kinh tế TBCN ở Lào

6.                 Thực hiện chính sách văn hóa, giáo dục.

C.    Hai mươi năm đấu tranh chống xâm lược Mỹ và giành thắng lợi vĩ đại.

Vừa mới kết thúc thắng lợi cuộc đấu tranh cách mạng chống chủ nghĩa thực dân cũ của đế quốc Pháp, nhân dân các dân tộc Lào dưới sự lãnh đạo của Đảng nhân dân cách mạng Lào, đã phải bước ngay vào cuộc đấu tranh vô cùng ác liệt trong 20 năm ròng rã để chiến thắng chủ nghĩa thực dân mới của đế quốc Mỹ, đế quốc đứng đầu hung bạo nhất của thời đại.

Từ sau cuộc kháng chiến chống Pháp thắng lợi kết thúc bằng hiệp định Giơnevơ 1954, vị trí của Lào đã đặt vào một tình hình mới. Cách mạng Trung Quốc thành công (1949), nhân dân Đông Dương kháng chiến chống Pháp thắng lợi; miền Bắc VN được hoàn toàn giải phóng, cách mạng Lào có hai tỉnh tập kết dựa lưng vào phe XHCN, có vị trí hợp pháp, có cơ sở cách mạng trong toàn quốc, lực lượng mọi mặt được trưởng thành… Về phía đế quốc, Pháp phải chịu rút lui khỏi Đông Dương, MỸ thừa cơ nhảy vào thay chân Pháp. Âm mưu cơ bản của đế quốc Mỹ ở Lào là biến Lào thành thuộc địa kiểu mới, thành căn cứ quân sự nối với Thái Lan, nhằm bao vây và tấn công các nước XHCN, trước hết là Việt Nam DCCH, ngăn chặn “làn sóng đỏ” tràn xuống ĐNA.

Thực hiện ý đồ đen tối đó, ngay sau khi ký hiệp định Giơnevơ, Mỹ thay chân Pháp viện trợ 90% ngân sách cho chính phủ Vương quốc Lào rồi tìm cách ám hại, lật đổ chính phủ thân Pháp, đưa Càtày tay sai cực đoan thân Mỹ lên nắm chính quyền Vương quốc; bày trò tuyển cử riêng rẻ để nặn ra “quốc hội” thân Mỹ, gấp rút tăng quân từ 2 vạn lên 3 vạn… Chỉ đến đầu năm 1955 Mỹ đã trực tiếp ra lệnh phát động chiến tranh phản cách mạng đánh chiếm hai tỉnh Sầm Nưa và Phongsaly, tuyên bố sẵn sàng hậu thuẫn cho chính phủ Càtày, đặt Lào vào trong ô bảo trợ của khối SEATO. Cùng lúc đó ở 10 tỉnh do chúng quản lý, tiến hành bình định, thẳng tay đàn áp phong trào cách mạng, khủng bố những người yêu nước tiến bộ, mua chuộc tay sai, tổ chức vũ trang dân vệ, lập bộ máy kìm kẹp ở nông thôn. Cách mạng lại phải bước vào một cuộc đấu tranh mới gay go và ác liệt gấp bội.

Trong những năm 1954 -1975, cuộc đấu tranh cách mạng chống Đế quốc Mỹ và tay sai của nhân dân Lào phát triển qua ba thời kỳ:

a. Từ 1954 đến 1963: Thời kỳ đấu tranh chống chiến lược hai mặt phản cách mạng: “diễn biến hòa bình” kết hợp với bạo lực phản cách mạng của mỹ và tay sai.

Ngày 6/1/1956, Mặt trận Lào yêu nước được thành lập, tập hợp mọi lực lượng, mọi xu hướng yêu nước và tiến bộ. Do biết phối hợp chặt chẽ cuộc đấu tranh cách mạng trên ba mặt trận: chính trị, quân sự và đàm phán hiệp thương, các lực lượng cách mạng ngày càng mạnh, buộc địch phải ký hiệp định Viêng Chăn, thành lập chính phủ liên hiệp lần thứ nhất.

Ngày 18/8/1958, dưới sự chỉ đạo của Mỹ, tập đoàn phản động Phủi Xavanicon đã lật đổ chính phủ liên hiệp, xé bỏ hiệp định Viêng Chăn, tìm cách tiêu diệt lực lượng vũ trang giải phóng nhân dân Lào. Đảng nhân dân cách mạng Lào đã lãnh đạo cuộc đấu tranh mạnh mẽ về chính trị, kết hợp cả quân sự trong cả nước để chống lại đế quốc Mỹ và tay sai. Quân dân Lào đã giành được nhiều thắng lợi lớn, tiêu diệt được hàng chục tiểu đoàn ngụy quân ở Nậm Thà và các chiến trường khác, buộc Mỹ và tay sai phải ký Hiệp định Giơnevơ về Lào ngày 23/7/1962, công nhận chính phủ liên hiệp dân tộc lâm thời lần thứ hai ở Lào ( được thành lập từ tháng 2/1962) do hiệp thương của đại diện ba phái ở Lào tại hội nghị cánh đồng Chum. Nhưng ngay sau đó, các thế lực phản động lại phá hoại hiệp định, khủng bố những người yêu nước, phá vỡ khối liên minh giữa các lực lượng tiến bộ, làm cho chính phủ liên hiệp không hoạt động được.

b.                        Từ giữa năm 1964 đến đầu năm 1973: Thời kỳ nhân dân Lào đấu tranh đánh bại “chiến lược chiến tranh đặc biệt” của Giônxơn và “chiến tranh đặc biệt tăng cường” của “Học thuyết Nichxơn”.

Từ tháng 5/1964, chính quyền Mỹ ồ ạt đưa vũ khí, trang thiết bị hiện đại cho quân đội phái hữu, tăng số quân lên gấp đôi, số lượng cố vấn Mỹ lên tới 5000 tên… Mỹ còn tăng cường lực lượng không quân, liên tiếp mở những cuộc hành quân lớn, sử dụng 12 đến 20 tiểu đoàn nhằm tiến công lấn chiếm vùng giải phóng.

Quân dân Lào đã đoàn kết chặt chẽ vừa chiến đấu vừa phát triển lực lượng, xây dựng vùng giải phóng, đồng thời vận động quần chúng đấu tranh chính trị bằng nhiều hình thức phong phú. Tháng1/1968, quân dân Lào đã kết thúc chiến dịch Nậm Bạc, đánh bại 4 binh đoàn cơ động của địch, đánh quỵ lực lượng vũ trang của phái hữu, tạo điều kiện cho các chiến trường khác trong toàn quốc mở rộng vùng giải phóng.

Tháng 2/1970, quân dân Lào chiến thắng lớn ở Cánh đồng Chum – Xiêng Khoảng, loại khỏi vòng chiến đấu hơn 6000 tên địch, quét sạch “lực lượng đặc biệt” khỏi khu vực lấn chiếm và truy quét chúng đến tận Xảm Thông – Long Chẹng. Tháng 2/1971, phối hợp với quân dân Việt Nam, quân dân Lào đã đập tan cuộc hành quân chiến lược mang tên Lam Sơn – 719, giải phóng toàn bộ cao nguyên Bôlôven. Tháng 9/1971, lực lượng Lào yêu nước đã đẩy lùi chiến dịch lấn chiếm Cánh đồng Chum của Mỹ và tay sai. Chỉ tính từ 1969 đến 1973, quân dân Lào đã loại khỏi vòng chiến đấu 111.400 tên địch, bắn rơi và phá hủy 1510 máy bay, thu và phá hủy 30.092 súng các loại. Vùng giải phóng được mở rộng 4/5 lãnh thổ, với địa bàn quan trọng nhất với hơn một nửa số dân cả nước, được xây dựng với quy mô của một quốc gia.

Tháng 2/1973, Mỹ và tay sai buộc phải ký Hiệp định Viêng Chăn, lập lại hòa bình, thực hiện hòa hợp dân tộc ở Lào. Chính phủ liên hiệp dân tộc lâm thời lần thứ ba và Hội đồng quốc gia chính trị liên hiệp được thành lập. Thủ đo Viêng Chăn và kinh đô Luông Phabăng được trung lập hóa theo quy chế đặc biệt. Những sự kiện đó đã tạo ra những điều kiện mới rất cơ bản để đưa cách mạng tiến lên bước phát triển mới.

c.                        Từ 1973 đến 1975: Thời kỳ đấu tranh hoàn thành cách mạng dân tộc dân chủ trong cả nước trong điều kiện hòa bình. Đặc điểm nổi bật của tình hình lúc này là nước Lào tạm chia làm ba vùng: vùng giải phóng, vùng kiểm soát của phái hữu và vùng trung lập; với ba chính quyền: chính quyền cách mạng, chính quyền phái hữu Viêng Chăn và chính quyền liên hiệp trung ương. Trong điều kiện mới, Đảng nhân dân cách mạng Lào đã phát huy sức mạnh tổng hợp của các dân tộc trong tư thế chiến thắng, lấy đấu tranh chính trị của quần chúng kết hợp với đấu tranh pháp lí trong các tổ chức liên hiệp nhằm buộc đối phương phải thi hành các điều khoản của Hiệp định Viêng Chăn.

Nắm rõ bản chất của đế quốc Mỹ và kinh nghiệm qua các lần đấu tranh liên hiệp trước, nắm vững mục tiêu cách mạng cuối cùng, Trung ương Đảng Lào vẫn chủ trương : “giương cao ngọn cờ hòa bình trung lập, độc lập, hòa hợp dân tộc thống nhất quốc gia để tập hợp lực lượng, quyết tâm bảo vệ, xây dựng và củng cố vùng giải phóng ngày một vững mạnh làm căn cứ địa cho cả nước. Đẩy mạnh phong trào đấu tranh quần chúng vùng địch tạm chiếm, trung lập hóa hai thành phố Viêng Chăn và Luông Phabang, bảo vệ chính phủ liên hiệp và Hội đồng quốc gia kiên quyết chống các chính sách và hoạt động phản động, đánh lui chủ nghĩa thực dân mới của chúng, tiến tới đánh bại hoàn toàn giành thắng lợi cho phong trào cách mạng cả nước”.

Trong đấu tranh chính trị và pháp lý, Đảng Nhân dân cách mạng Lào luôn luôn nắm vững quan điểm bạo lực cách mạng,, ra sức xây dựng lực lượng cáh mạng mọi mặt làm động lực quyết định tấn công. Vùng giải phóng nhanh chóng được củng cố, sản xuất và đời sống của nhân dân được nhanh chóng ổn định và xúc tiến việc phát triển kinh tế văn hóa, làm cho bộ mặt nhân dân các dân tộc ngày một đổi mới. Đảng củng ra sức sắp xếp lại đội ngũ cán bộ, củng cố tổ chức Đảng để phù hợp với tình hình phát triển mới, tăng cường việc bồi dưỡng giáo dục, nâng cao trình độ cán bộ đảng viên đề cao tinh thần cảnh giác, ý thức tự lực sáng tạo để đáp ứng kịp thời với phong trào. Đồng thời lực lượng vũ trang và bán vũ trang cũng được nhanh chóng tổ chức, củng cố kịp với yêu cầu mới, tạo được những quả đấm mạnh, đủ sức đập tan những cuộc hành quân lấn chiếm của địch, đồng thời làm hậu thuẫn vững mạnh cho đấu tranh chính trị và đấu tranh pháp lý đè bẹp mọi sự phản kháng của địch. Qua những thành quả đó, vùng giải phóng không những được bảo vệ vững chắc mà còn tạo nên một sức mạnh tổng hợp to lớn cho sức tiến công chuyển hóa vùng địch tạm kiểm soát và vùng trung lập.

Mùa xuân năm 1975, cuộc tổng tiến công chiến lược của quân và dân Việt Nam giành thắng lợi hoàn toàn đã tạo thêm những điều kiện hết sức thuận lợi cho cách mạng Lào. Tháng 5/1975, hưởng ứng lời kêu gọi của Đảng Nhân dân cách mạng Lào, các lực lượng vũ trang cách mạng, có sự phối hợp của quần chúng, đã nhanh chóng chiếm lĩnh các vị trí xung yếu trong các vùng do phái hữu kiểm soát như Viêng Chăn, Pắcxế, Xavanakhét. Bộ máy chính quyền phản động từ tỉnh, huyện đến cơ sở lần lượt sụp đổ. Ngày 23/8/1975, thủ đô Viêng Chăn và tỉnh Viêng Chăn đã thành lập chính quyền cách mạng, dánh dấu việc hoàn thành cơ bản việc giành chính quyền trong cả nước.

Ngày 1/12/1975, Đại hội đại biểu nhân dân toàn quốc được triệu tập tại thủ đô Viêng Chăn. Đại hội xóa bỏ chế độ quân chủ lỗi thời, thiết lập chế độ Cộng hòa dân chủ nhân dân, thành lập Hội đồng nhân dân tối cao và thành lập nước Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào.

Ngày 2/12/1975, Đại hội đã nhất trí thông qua chương trình hành động của chính phủ và ra tuyên bố quan trọng: vĩnh viễn chấm dứt ách thống trị của đế quốc và phong kiến ở Lào, đưa nước Lào tiến lên con đường hòa bình, độc lập, dân chủ, thống nhất, thịnh vượng và tiến bộ xã hội. Đó là sự kiện lịch sử to lớn trong đời sống chính trị của nhân san Lào, đánh dấu sự kết thúc thắng lợi cuộc cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân, mở ra một thời kỳ phát triển mới của lịch sử nước Lào – “thời kỳ nhân dân các dân tộc Lào thực sự làm chủ đất nước, làm chủ vận mệnh của mình và tiến bước trên con đường cách mạng XHCN rạng rỡ dưới sự lãnh đạo của Đảng”.

d.                  Ý nghĩa:

Nước cộng hòa dân chủ nhân dân Lào ra đời là một thắng lợi có ý nghĩa lịch sử mang tầm vóc thời đại, là bước ngoặt rất quan trọng trong lịch sử đấu tranh xây dựng và bảo vệ đất nước của nhân dân các bộ tộc Lào. Chủ nghĩa thực dân cũ và mới thống trị Lào trong hơn 80 năm qua đã bị quét sạch khỏi Lào. Chế đọ quân chủ kìm hãm sự phát triển của dân tộc Lào trong nhiều thế kỷ đã chấm dứt vĩnh viễn. Cách mạng dân tộc, dân chủ đã hoàn thành về cơ bản trong cả nước. Nhân dân Lào đã làm chủ đất nước, làm chủ xã hội.

Sự kiện trọng đại này mở ra một kỷ nguyên mới, kỷ nguyên “Xây dựng Tổ quốc Lào thành đất nước hòa bình, độc lập, dân chủ, thống nhất, phồn vinh và tiến bộ xã hội, góp phần xứng đáng vào sự nghiệp đấu tranh vì hòa bình, độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội của nhân dân trong khu vực Đông Nam Á và trên thế giới”.

e.                  Nguyên nhân thắng lợi vĩ đại của Cách Mạng Lào:

Trước hết là do sự lãnh đạo của Đảng nhân dân cách mạng Lào. Đây là nhân tố quyết định cho mọi thắng lợi của cách mạng Lào. Đảng nhân dân cách mạng Lào luôn luôn trung thành với lợi ích của giai cấp và của dân tộc, nắm vững nguyên lý của chủ nghĩa Mác – Lênin, biết nhận định và đánh giá sâu sát tình thế phát triển của thế giới và trong nước, đề ra đường lối, nhiệm vụ và bước tiến cụ thể cho từng giai đoạn lịch sử, đáp ứng mọi yêu cầu kịp thời của cách mạng, động viên và phát huy được sức mạnh của dân tộc và thực hiện nhiệm vụ giải phóng dân tộc một cách thắng lợi, đưa cách mạng Lào tiến lên theo xu thế phát triển của thời đại.

Cuộc cách mạng Lào đã tập hợp được các tầng lớp nhân dân, đoàn kết rộng rãi mọi lực lượng có thể tranh thủ được vào trong Mặt trận thống nhất dân tộc, lấy liên minh công nhân – nông dân làm cơ sở, dưới sự lãnh đạo của Đảng, trở thành nhân tố cơ bản nhất, đưa cách mạng đến thắng lợi vẻ vang.

Cách mạng Lào đã trải qua một thời kỳ đấu tranh lâu dài, gian khổ quanh co khúc khuỷu, nhưng Đảng nhân dân cách mạng Lào luôn luôn nắm vững chiến lược cách mạng tiến công và quan điểm bạo lực cách mạng; biết vận dụng các hình thức đấu tranh linh hoạt, kết hợp tiến công quân sự với nổi dậy của quần chúng; kết hợp đấu tranh chính trị với đấu tranh pháp lý và ngoại giao; biết vận dụng chiến lược vừa đánh vừa xây dựng lực lượng, vừa đánh vừa đàm phán, vừa đánh vừa hạn chế quân thù để đánh bại từng bước âm mưu của chúng, giành thắng lợi từng bộ phận tiến lên giành thắng lợi hoàn toàn.

Cách mạng Lào là một bộ phận gắn liền với cách mạng Đông Dương và cách mạng thế giới. Thắng lợi của cách mạng Lào là thắng lợi của tình đoàn kết đặc biệt, của sự chiến đấu liên minh Lào – Việt Nam – Campuchia anh em, là thắng lợi của sự đồng tình ủng hộ, giúp đỡ của Liên Xô, Trung Quốc và các nước xã hội chủ nghĩa anh em, của nhân dân yêu chuộng hòa bình và chính nghĩa trên thế giới.

Đánh giá về những nguyên nhân cơ bản dẫn đến những thắng lợi vĩ đạitháng 12 năm 1975 dưới sự lãnh đạo của Đảng nhân dân cách mạng Lào, trong đó có một nguyên nhân quan trọng là mối quan hệ đặc biệt liên minh đoàn kết chiến đấu thủy chung giữa hai dân tộc Việt Nam và Lào trong suốt cả chặng đường lịch sử. Đồng chí Cayxỏn Phômvihan đã viết lên những lời lẽ chân tình đó:

“ Thắng lợi vĩ đại đó cũng là thắng lợi của tình đoàn kết liên minh chiến đấu của nhân dân ta với nhân dân hai nước anh em Việt Nam và Campuchia, là mối tình đoàn kết được xây dựng trên cơ sở chủ nghĩa yêu nước nồng nàn kết hợp với chủ nghĩa quốc tế vô sản chân chính. Cùng chung một cảnh ngộ mất nước, cùng một kẻ thù xâm lược, cùng mối thù chung và chung nguyện vọng, ba dân tộc anh em đã dựa vào nhau mà chiến đấu, cùng phối hợp giúp đỡ nhau và tạo điều kiện cho nhau chiến thắng kẻ thù chung. Đặc biệt, mối quan hệ liên minh chiến đấu, gắn bó keo sơn thủy chung nhất mực giữa nhân dân Việt Nam, giữa quân đội ta và quân đội Việt Nam, giữa Đảng ta và Đảng Lao động Việt Nam luôn luôn là một nhân tố cơ bản quyết định nhất đối với mọi thắng lợi cách mạng trong nước ta, trong sự nghiệp giải phóng dân tộc trước đây cũng như trong công cuộc xây dựng đất nước ngày nay”.

6. MỘT SỐ THÀNH QUẢ CHÍNH TRONG CÔNG CUỘC BẢO VỆ, XÂY DỰNG VÀ PHÁT TRIỂN NƯƠC CỘNG HÒA DÂN CHỦ NHÂN DÂN LÀO TỪ 1975 ĐẾN NAY.

Thắng lợi lịch sử của cuộc nổi dậy giành chính quyền  về tay nhân dân trên toàn quốc và tuyên bố thành lập nước cộng hòa dân chủ nhân dân Lào năm 1975 đã đưa đất nước Lào bước vào thời kỳ mới, thời kỳ tiếp tục sự nghiệp bảo vệ, xây dựng và phát triển chế độ dân chủ nhân dân, để tạo những tiền đề cơ bản, từng bước đưa nước Lào phát triển mọi mặt theo định hướng xã hội chủ nghĩa.

Việc thành lập nước CHDCND Lào là một bước ngoặt to lớn trong lịch sử lâu dài của nhân dân Lào, đánh dấu sự kết thúc cuộc cách mạng dân tộc, dân chủ, mở ra thời kỳ phát triển mới trong lịch sử của dân tộc Lào, mở ra một kỷ nguyên mới - kỷ nguyên nhân dân Lào thực sự trở thành người làm chủ vận mệnh của mình, làm chủ hoàn toàn đất nước độc lập, tự do.

Từ sau ngày đất nước hoàn toàn giải phóng, Lào bước sang một thời kỳ mới với 2 nhiệm vụ chiến lược: bảo vệ và xây dựng đất nước. Hơn 2 thập kỷ qua, dưới sự lãnh đạo của Đảng nhân dân cách mạng Lào, nhân dân Lào đã đạt được những thành tựu to lớn trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước. Tổ chức Đảng và chính quyền nhân dân đã được củng cố từ trung ương xuống cơ sở, lãnh đạo và quản lý mọi công việc của đất nước. Lực lượng vũ trang và an ninh ngày càng trưởng thành, đã đập tan mọi hành động gây rối, phá hoại của địch.

Tượng đài chiến thắng- biểu tượng của nước CHDCND Lào

Do tình hình trong và ngoài nước có nhiều biến đổi nhanh và phức tạp nên Đảng, nhà nước và nhân dân các bộ tộc Lào luôn sẵn sang và có những biện pháp phù hợp để đất nước Lào được hòa bình, ổn định và phát triển.

A. G iai đoạn từ 1976 đến 1985

Bước vào những năm đầu của công cuộc bảo vệ, xây dựng và phát triển đất nước, bọn đế quốc và các thế lực thù địch đã tập trung chống đối quyết liệt, liên tiếp phá hoại về mọi mặt nước cộng hòa dân chủ nhân dân Lào non trẻ. Bọn chúng đã xây dựng lực lượng chính trị, lực lượng vũ trang tiến vào hoạt động trong địa bàn một số tỉnh Lào. Chúng tổ chức các nhóm thám báo, biệt kích và các nhóm tổ chức “ ngầm” ở vùng đồng bằng xung quanh đô thị và trong một số đô thị, tổ chức chặn cướp tài sản của nhân dân…v.v.

Tuy nhiên, những âm mưu nham hiểm và các hoạt động phá hoại của kẻ thù đã bị quân, dân Lào kịp thời ngăn chặn và đánh lùi. Các tổ chức “ngầm” của địch bị triệt phá. Âm mưu gây bạo loạn, lật đổ chính quyền cách mạng bị dập tắt.

Mặc dù trong hoàn cảnh khó khăn, phức tạp nhiều mặt, nhưng dưới sự lãnh đạo của Đảng nhân dân cách mạng Lào và sự quản lý, điều hành của chính phủ, nhân dân các bộ tộc Lào đã đoàn kết thành một khối trong mặt trận Lào xây dựng tổ quốc, đã vượt qua mọi khó khăn thử thách, gian khổ, phấn đấu thực hiện nghị quyết Đại hội lần thứ III của Đảng nhân dân cách mạng Lào và kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội năm năm lần thứ nhất ( 1981- 1985), đã đạt những thành quả quan trọng về mọi mặt như:

¯ Về kinh tế:

Lào đã đạt được những thành tựu đáng kể về công nghiệp, Lào kịp thời khắc phục và đưa các xí nghiệp, nhà máy mới vào hoạt động như chế biến thức ăn gia súc, sản xuất thạch cao, đá, gạch, sữa chữa ô tô, cơ khí…Hệ thống giao thông đường thủy, đường bộ, và đặc biệt là đường hàng không ngày càng mở rộng phạm vi hoạt động.

§ Tổng sản phẩm xã hội Lào năm 1985 tăng 54% so với năm 1980

+ Sản xuất nông nghiệp: hàng năm đều phát triển. Đến năm 1985 thành lập được 2.9000 hợp tác xã, tăng 21% so với các năm trước. Các hộ gia đình nông dân xây dựng được 3.200 tổ đổi công và 44 nông trường quốc doanh. Diện tích trồng trọt nông nghiệp đã tăng lên 655 ngàn ha, so với năm 1976 tăng 1,2 lần. Năm 1985, sản lượng thóc đạt 1,37 triệu tấn, bình quân đầu người đạt 375kg thóc/ năm, đủ khả năng tự túc lương thực về cơ bản. Trong sản xuất nông nghiệp đã có những nhân tố mới, như một số địa phương chuyển trồng lúa từ một vụ lên 2 vụ trong một năm, từ chỉ trồng một thứ lúa sang trồng nhiều loại hoa màu khác và bắt đầu biết làm nông nghiệp thâm canh..v.v

ü Sản phẩm sản xuất cây công nghiệp đều tăng lên: cà phê tăng 2 lần, thuốc lá tăng 3 lần..

ü Chăn nuôi trâu bò năm 1985 tăng lên 1,6 lần so với năm 1980

ü Trong khâu chỉ đạo nông nghiệp, trung ương và các địa phương lãnh đạo nhân dân chuyển sang các hình thức hợp tác thích hợp, giúp nhau lao động sản xuất từng mùa vụ, cùng nhau lao động xây dựng thủy lợi, áp dụng kỹ thuật mới trong sản xuất..v.v

+ Sản xuất công nghiệp: Trong cả nước xây dựng được 295 nhà máy , xí nghiệp, so với năm 1976 tăng 2,9 lần. Tổng sản phẩm công nghiệp năm 1985 tăng 4,2 % so với năm 1976. Trong năm 1985, các loại sản phẩm hàng hóa đều tăng như gỗ, cao lanh, thiếc, gạch ngói, tôn tấm, vải, xà phòng, bia, nước ngọt có ga, .v.v đều tăng.

Sản xuất điện tăng. Năm 1985, sản xuất được 921 triệu kwh điện , tăng 3,6 lần so với năm 1976, riêng nhà máy thủy điện Nậm Ngừm trước năm 1980 chỉ sản xuất 30.000 kw, sau khi hoàn thành kế hoạch nâng cấp đợt 2 đã nâng công suất lên đến 110.000kw

Nghề thủ công truyền thống của nhân dân được phục hồi và phát triển, có nhiều sản phẩm hàng hóa tiêu thụ trong nước và xuất khẩu.

Về sản xuất công nghiệp nhìn chung có tăng lên, nhưng còn chậm. Nếu so sánh với năm 1980, vốn lưu động của các nhà máy xí nghiệp thuộc bộ công nghiệp đã tăng lên 13 lần. số lượng công nhân tăng lên 1,5 lần. Tổng sản phẩm công nghiệp và thủ công nghiệp tăng 19% so với năm 1980.

Về giao thông vận tải, trong 5 năm đã xây dựng mới và phục hồi nâng cấp đường cũ gần 10.000km, so với năm 1976 tăng 1,1 lần. Đã sữa chữa, làm mới được nhiều cầu, trong đó có các cầu lớn như cầu Nậm Ngừm, cầu Nặm Ca Đinh, cầu Sê Bang Hiêng… theo quốc lộ 9 và 13.

Năng lực vận tải đường bộ và đường thủy tăng lên 2,3 lần so với năm 1976. Đã xây dựng mạng lưới thông tin bưu chính, điện tín, điện thoại khắp toàn quốc, xây dựng trạm thu phát vệ tinh Hoa sen, có hệ thống mạng điện thoại viễn thông liên lạc với 45 nước trên thế giới. Nhà nước đã tổ chức các công ty cổ phần góp vốn giữa nhà nước và các thành phần kinh tế, kể cả tư nhân. Khuyến khích tư nhân thực hiện lưu thông hang hóa phục vụ sản xuất và tiêu dùng.

+ Về xuất khẩu

Tổng giá trị xuất khẩu trong 5 năm (1980- 1985) tăng 3,2 lần, nhập khẩu tăng 13%. Xuất siêu ngoại thương từ 80% giảm xuống còn 50% trong năm 1985.

¯ Về giáo dục và văn hóa - xã hội.

Giáo dục, văn hóa – xã hội có bước phát triển mới. Đến cuối năm 1985 đã hoàn thành cơ bản kế hoạch về xóa nạn mù chữ, xóa nạn mù chữ cho 755.800 người, so với chỉ tiêu đề ra là 765.200 người, đạt 98% chỉ tiêu.

Về giáo dục phổ thông, số học sinh các cấp đã tăng 19% so với năm 1980, bình quân 4 người có 1 học sinh.

Xây dựng, đào tạo bồi dưỡng cán bộ, giáo viên ngành giáo dục: cấp cao và cấp đại học: 6.000 người; cấp cơ sở và trung cấp là 22.000 người. Các nhà trường phổ thông trong cả nước tăng thêm 1,8 lần so với năm 1976. Tổng số học sinh phổ thông là 584.000 người, so với năm 1976 tăng 1,7 lần. Ngành giáo dục được nâng cao về chất lượng, đã gửi đi đào tạo, học tập ở nước ngoài hàng nghìn người.

Mạng lưới y tế được phát triển rộng khắp và không ngừng tăng lên, xây dựng mới trêm được nhiều bệnh viện. Đến năm 1984 đã có 10.000 giường bệnh , so với năm 1976 tăng 16 lần. Số y, bác sĩ , y tá, trợ lý ( cao, trung, sơ cấp) tăng 59% so với năm 1980.

Nhìn chung, dưới sự lãnh đạo đúng đắn của Đảng và sự quản lý điều hành của nhà nước, nhân dân các bộ tộc Lào luôn ra sức phấn đấu không mệt mỏi, đã hoàn thành các chỉ tiêu trong kế hoạch phát triển kinh tế- xã hội năm năm lần thứ nhất, góp phần tạo những điều kiện thuận lợi để thực hiện các kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội tiếp theo.

B. Giai đoạn từ 1986 đến 2000

a. Từ năm 1986 đến 1995.

Trong kế hoạch phát triển kinh tế- xã hội lần thứ II (1986-1995), ngay từ đầu năm 1986, nhà nước Lào bắt đầu tiến hành công cuộc đổi mới mọi mặt, theo lối của Đại hội lần thứu IV của Đảng đề ra. Đặc biệt, đổi mới về hệ thống chính trị và kinh tế.

õ Về chính trị:

Đổi mới hệ thống chính trị , nổi bật là cuộc bầu cử Hội đồng nhân dân tối cao khoá II ( 1989) đã chuyển thành Quốc hội và ban hành bản hiến pháp đầu tiên. Việc ban hành hiến pháp và luật pháp của Lào là bước ngoặt mới trong việc chuyển từ quản lý đất nước, quản lý xã hội dựa vào  chủ trương, nghị quyết, chỉ thị sang quản lý bằng hiến pháp, pháp luật, kỷ cương…

Để đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ chính trị mới, Quốc hội khoá III tuyển chọn bầu cử được 85 vị đại biểu vào cuối năm 1992, trở thành cơ quan lập pháp của đất nước Lào. Đồng thời, cơ quan chính quyền nhà nước các cấp cũng được củng cố mới. Cấp trung ương đổi từ hội đồng bộ trưởng thành chính phủ và thủ tướng chính phủ. Các địa phương được thay đổi từ các cấp uỷ ban chính quyền sang tỉnh trưởng, đô trưởng (thành phố), huyện trưởng và trưởng bản. Đảng lãnh đạo, nhà nước quản lý, nhân dân làm chủ là nguyên tắc trong hệ thống chính trị ở cộng hoà dân chủ nhân dân Lào.

Trong lúc Lào đang tiến hành công cuộc đổi mới về hệ thống chính trị và kinh tế thì một sự thay đổi lớn đã diễn ra, đó là Liên Bang Xô Viết và hệ thống xã hội chủ nghĩa Đông Âu sụp đổ. Đây là một thách thức lớn đối với nước cộng hoà dân chủ nhân dân Lào còn non trẻ, tạo cơ hội “vàng” để bọn đế quốc, phản động phản kích mạnh mẽ nhằm xoá bỏ chế độ xã hội chủ nghĩa, xuyên tạc chủ nghĩa Mác- Lênin, làm ảnh hưởng tiêu cực đến tư tưởng và lòng tin của nhiều người vào định hướng lý tưởng của Đảng và Nhà nước Lào. Đồng thời, chúng đẩy mạnh việc thực hiện chiến lược “diễn biến hoà bình”, hòng phá hoại, lật đổ chế độ mới ở Lào. Nhưng Đảng, Nhà nước và nhân dân các bộ tộc Lào đã vững vàng vượt qua thử thách, khó khăn, tiếp tục phát triển, đưa đất nước Lào vững bước tiến lên.

õ Về đổi mới hệ thống cơ chế kinh tế:

Đổi mới hệ thống cơ chế kinh tế được đánh giá là bước ngoặc mới, chuyển từ cơ chế quản lý kinh tế tập trung, quan lưu, hành chính, bao cấp sang cơ chế quản lí thị trường có sự điều chỉnh của nhà nước, tự do sản xuất kinh doanh theo pháp luật. Mở rộng quan hệ kinh tế đối ngoại, có chính sách mở cửa, nhằm khuyến khích nước ngoài vào đầu tư ở Lào..v.v

Thực hiện chủ trương đổi mới, trong một thập kỷ qua, đã thúc đẩy sản xuất kinh doanh phát triển nhanh chóng, từng bước đưa nền kinh tế tăng trưởng ổn định. Điển hình là tỷ lệ  đồng kíp bị lạm phát năm 1989 là 50-60%, đến năm 1995 đã giảm dần xuống còn ở mức 6-8% với tỷ giá ngoại tệ 720-730 kíp/đôla Mỹ, là mức phù hợp và quản lý được.

Do có những chính sách đúng đắn, đồng thời vận dụng tốt mối quan hệ hàng hoá- tiền tệ đã đêm lại kết quả trên, thúc đẩy sản xuất kinh doanh tăng lên rõ rệt, quan hệ trao đổi mua bán theo cơ chế thị trường được phát triển rộng rãi giữa đô thị với nông thôn trong cả nước. Đã mở rộng thương mại ra biên giới và với nước ngoài. Giá trị lưu thông trong các năm 1994-1995 đã tăng lên 59 lần so với năm 1985. Riêng năm 1995, sức mua tiêu dùng đã tăng lên 11,3% so với năm 1994. Năm 1995, cả nước đã có 22.200 đơn vị kinh doanh, với trên 1.000 doanh nghiệp cỡ lớn và trung bình, 205 đơn vị tham gia kinh doanh thương mại xuất nhập khẩu. Lào đã có quan hệ thương mại với 30 nước trên thế giới. Gía trị buôn bán với các nước ngoài trong những năm 1994-1995 đạt 759,7 triệu USD, so với năm 1993-1994 tăng lên 46%, trong đó xuất khẩu đạt 274 triệu USD và nhập khẩu đạt 485 triệu USD, so với năm 1985 tăng lên 24,4 lần. Do xuất khẩu tăng lên đều đặn hàng năm nên nguồn dự trữ ngoại tệ tăng lên đáng kể.

Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) tăng lên hàng năm là 8% năm. Thu nhập quốc dân bình quân đầu người từ 211 USD năm 1990, đến năm 1995 tăng lên 305 USD trong một năm.

Tổng sản phẩm nông- lâm nghiệp tăng 6,3%, sản xuất lương thức tăng, riêng thóc đạt 1,45 triệu tấn.

Sản xuất hàng hoá nông nghiệp có sự phát triển, nhất là việc trồng hoa màu trong mùa khô, làm thêm vụ lúa chiêm. Do đó quỹ tín dụng cho vay nên chăn nuôi gia đình cũng khá phát triển.

Việc trồng cây gây rừng trong các hộ gia đình và các tổ chức đã thành phong trào rộng rãi. Việc giao đất, giao rừng cho nhân dân quản lý và sử dụng được mở rộng. Nhiều địa phương đã vận động nhân dân ngừng hẳn việc phát rừng làm rẫy.v.v thúc đẩy việc xây dựng nông thôn phát triển mọi mặt, làm cho nông thôn có bộ mặt tiến bộ hơn.

Tổng sản phẩm công nghiệp- thủ công nghiệp tăng 10%, dịch vị tăng 9,4%.

Xí nghiệp cỡ nhỏ có từ 10 công nhân là 5.523 xí nghiệp, xí nghiệp cỡ trung bình có từ 10 đến 99 công nhân là 343 xí nghiệp, xí nghiệp cỡ lớn có từ 100 công nhân trở lên là 88 xí nghiệp. Tổng cộng số công nhân là 41.178 người.

Quan hệ hợp tác kinh tế với các nước ngoài tiếp tục phát triển. Việc khuyến khích nước ngoài đầu tư vốn vào Lào vẫn có chiều hướng tăng lên, nhất là đầu tư phát triển ngành thuỷ điện chiếm đến 76,5%, trong lúc đầu tư vào ngành dịch vụ có phần giảm sút. Số nước ngoài đầu tư vào Lào đã tăng từ 22 nước (1990) lên 30 nước năm 1995.

õ Về mặt đối ngoại:

Tiếp tục thực hiện đường lối đổi mới về mọi mặt như nghị quyết của Đại hội IV, Đại hội V của Đảng đã đề ra. Trên mặt trận đối ngoại, Đảng và Nhà nước Lào nhất quán theo đường lối ngoại giao hoà bình, độc lập, hữu nghị và hợp tác; tích cực đẩy mạnh hoạt động đối ngoại cả về mặt Đảng và nhà nước; phát triển và tăng cường quan hệ hữu nghị, hợp tác với các nước láng giềng, các nước bạn bè gần xa và các tổ chức quốc tế ngày càng đạt được nhiều hiệu quả to lớn.

Mối quan hệ đoàn kết đặc biệt, hợp tác toàn diện giữa Lào - Việt Nam- Campuchia anh em tiếp tục ngày càng được củng cố, tăng cường. Với các nước trong khu vực Đông Nam Á, Đảng và Nhà nước Lào luôn chủ trương đẩy mạnh quan hệ hữu nghị, hợp tác các mặt, và năm1997 trở thành thành viên chính thức của khối ASEAN. Đến nay, Cộng hoà dân chủ nhân dân Lào đã có quan hệ ngoại giao với 92 nước trên thế giới, 3 nơi có lãnh sự quán của Lào. Đã có quan hệ  hợp tác với 38 cơ quan, tổ chức quốc tếthuộc Liên hợp quốc và phi chính phủ. Tai Lào có 19 đại sứ quán nước ngoài, và 7 trụ sở cơ quan của các tổ chức quốc tế thuộc Liên hợp quốc.

õ Giáo dục- đào tạo:

Tính đến năm 1990, cả nước có tất cả 8.425 trường phôt thong các cấp, số giáo viên giảng dạy là 35.073 người, với tỏng số 886.600 học sinh. Chương trình giáo dục phổ thong của Lào là 11 năm (5+3+3)

Để đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước  và phù hợp với tình hình trong khu vực  và thề giới, ngành giáo dục , đào tạo đề ra một số yêu cầu :

1.                    Phát triển và củng cố trường cấp I, cấp IIvà cấp III, khả năng nhận học sinh tăng lên: câpa I từ 27% năm 1990 và 80% năm 2000. Cấp II từ 30% năm 1990 và 40% năm 2000. Cấp III từ 12% năm 1990 và 17% năm 2000.

2.                    Xoá nạn mù chữ cho nhân dân ở lứa tuổi từ 15 đến 40 phải đạt mức từ 60% năm 1990 và 80% năm 2000. Những người đã thoát nạn mù chữ phải được học bôt túc bậc tiểu học, phải đạt 50% số người được xoá.

3.                    Nhà nước khuyến khích mở trường tư thục, nhất là các trường dạy nghề. Đồng thời, tăng cường quản lý, kiểm tra công tác giáo dục đào tạo cho tốt.

4.                    Coi trọng công tác đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ giáo viên các cấp, nâng cao chất lượng , đạo đức, phẩm chất , tư cách.

5.                    Xây dựng, phát triển và sắp xếp mới các trường chuyên ngành, các viện nghiên cứu thuộc Bộ Giáo dục đào tạo để nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo, đáp ứng sự phát triển của đất nước trong giai đoạn mới.

6.                    Để đạt được mục tiêu và yêu cầu của ngành giáo dục- đào tạo cho những năm tới, năm 1991, nhà nước Lào đã vay, huy động vốn cả trong và ngoài nước khoảng 100 tỷ kíp đầu tư vào việc nâng cao chất lượng việc đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực quốc gia đến năm 2000.

b. Từ năm 1996 đến 2000

Đảng và nhà nước Lào tiếp tục đường lối đổi mới, phát huy những thành quả đã đạt được trong những thập kỷ qua, bước sang những năm cuối thế kỷ XX, nhân dân các bộ tộc Lào nguyện đoàn kết thành một khối sức mạnh, quyết tâm ra sức thực hiện để msng lại những hiệu quả cao và đạt được những chỉ tiêu về phát triển kinh tế- xã hội năm 1996- 2000 như:

-               Tổng sản phẩm quốc dân (GDP) tăng bình quân hàng năm là 8-8,5%

-               Tổng sản phẩm nông – lâm nghiệp tăng 5%

-               Tổng sản phẩm công nghiệp - thủ công nghiệp tăng 13-14%

-               Ngành dịch vụ tăng 10-11%

-               Xuất nhập khẩu tăng, nhưng hướng phấn đấu xuất khẩu phải chiếm từ 70 đến 80 % của nhập khẩu.

-               Đồng tiền kíp lạm phát không quá 10%

-               Số học sinh cơ sở (tiểu học) tăng từ 72% lên 80%

-               Thanh toán nạn mù chữ, để số người biết chữ ở lứa tuổi từ 16- 60 đạt 60% so với năm 1995

-               Phát triển dân số: số dân cả nước Lào là 5,2 triệu người. Tuổi thọ trung bình: nam giới từ 45 lên 56; nữ giới từ 50 lên 58

-               Thu nhập bình quân đầu người từ 350 USD lên 500USD/năm.

Qua hơn 20 năm phấn đấu đầy hi sinh , gian khổ, Đảng, Nhà nước và nhân dân các bộ tộc Lào đã giành được những thành quả rất to lớn trong công cuộc xây dựng, phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, đưa nước Lào ngày càng tiến gần với trình độ phát triển của các nước trong khu vực. Những thành quả rực rỡ đó làm tiền đề và tạo những điều kiện, mầm mống để đề ra chiến lược cho những kế hoạch phát triển mới, làm cho đất nưứoc Cộng hoà dân chủ nhân dân Lào sớm trở thành nước công nghiệp, hiện đại hoá trong thế kỷ XXI theo định hướng xã hội chủ nghĩa như Đại hội lần thứ VI Đảng nhân dân cách mạng Lào đã đề ra.

C.    Giai đoạn từ năm 2000 đến nay:

Đại hội Đảng NDCM Lào lần VII tiến hành trong tháng 3 năm 2001. Đại hội đề ra đường lối chiến lược là đẩy mạnh sự nghiệp đổi mới toàn diện, hoàn thiện chế độ dân chủ nhân dân theo định hướng xã hội chủ nghĩa; phấn đấu đạt mục tiêu đến năm 2020 đưa đất nước thoát khỏi tình trạng chậm phát triển, bảo vệ và xây dựng đất nước Lào hòa bình, độc lập, dân chủ, thống nhất và thịnh vượng, đưa CHDCND Lào vững bước tiến vào thế kỷ 21, góp phần xứng đáng vào sự nghiệp hòa bình, ổn định, hợp tác và phát triển ở khu vực và trên thế giới.

Tổng kim ngạch thương mại giai đoạn 1991-2000 đạt 01 tỷ USD, giai đoạn 2001-2005 đạt khoảng 01 tỷ USD, năm 2006 tăng lên đạt trên 1,5 tỷ USD. Hàng hóa xuất khẩu chủ chủ yếu là hàng khoáng sản và hàng nguyên vật liệu.

Đại hội lần VIII của Đảng NDCM Lào (tháng 3/2006) là một sự kiện lịch sử có ý nghĩa quan trọng trong đời sống chính trị - xã hội của đất nước Lào, đánh dấu giai đoạn phát triển mới của cách mạng Lào với việc đề ra đường lối tăng cường đoàn kết toàn Đảng và toàn dân tộc, tiếp tục thực hiện thắng lợi hai nhiệm vụ chiến lược xây dựng và bảo vệ tổ quốc, đổi mới, sớm đưa đất nước khỏi tình trạng kém phát triển, tạo tiền đề vững chắc cho công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, xây dựng thành công nước Lào hòa bình, độc lập, dân chủ, thống nhất và phồn vinh, theo định hướng xã hội chủ nghĩa.

Kể từ đó đến nay, CHDCND Lào bắt đầu xây dựng chế độ mới với cơ sở kinh tế quốc gia rất non kém, cơ sở vật chất - kỹ thuật về mặt kinh tế và xã hội – văn hoá trong tình trạng yếu kém, lạc hậu, bị chiến tranh tàn phá nhiều thập kỷ, số người không biết chữ chiếm 90% dân số…

Nhưng dưới sự lãnh đạo đúng đắn và sáng suốt của Đảng nhân dân Cách mạng Lào và với sự phát huy tinh thần độc lập, tự chủ và ý chí tự lực tự cường cộng với sự giúp đỡ to lớn của các nước bạn bè, suốt 32 năm qua, thực hiện hai nhiệm vụ chiến lược: Bảo vệ và xây dựng đất nước, CHDCND Lào đã biến đổi tích cực về nhiều mặt, như: chính trị ổn định vững chắc, trật tự an ninh xã hội được bảo đảm; kinh tế xã hội phát triển liên tục; đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân các bộ tộc Lào ngày càng được cải thiện tốt lên; vị thế của CHDCND Lào trên trường quốc tế không ngừng được nâng cao.

Đặc biệt sau khi Đảng Nhân dân cách mạng Lào khởi xướng đường lối đổi mới được thông qua trong Đại hội Đảng lần thứ IV năm 1986 đến nay, nhịp độ phát triển kinh tế liên tục, như: Trong những năm 1986-1990, GDP trung bình tăng 4,8%, giai đoạn từ 1991-1995 tăng trung bình 6,4%, giai đoạn 1996-2000 trung bình tăng 6,2% và giai đoạn 2001-2005 tăng trung bình 6,2%. Riêng năm 2006-2007 tăng 7,5%; đời sống của nhân dân từng bước được cải thiện: Thu nhập của nhân dân từng giai đoạn tăng lên, như năm 1985, GDP tính bình quân đầu người 114 USD, năm 1990 tăng lên 211 USD, năm 1995 đạt 380 USD, năm 2005 đạt khoảng 500 USD/người và 6 tháng đầu năm 2007 đạt khoảng 678 USD/người. Quan hệ quốc tế mở rộng, tính đến nay CHDCND Lào có quan hệ ngoại giao với 121 nước trên thế giới, năm 1975 mới có quan hệ với 44 nước. Đầu tư của nước ngoài càng ngày càng tăng, tính đến nay có hơn 2500 dự án, trị giá hơn 10 tỷ USD. Hệ thống chính quyền Nhà nước được củng cố. Hiến pháp đầu tiên đã được thông qua năm 1991, hiện nay đã thông qua gần 70 văn bản luật.

Để thực hiện chiến lược phát triển đất nước trong giai đoạn từ nay đến năm 2010 và đến năm 2020, theo Nghị quyết Đại hội của Đảng lần thứ VII và VIII, Chính phủ CHDCND Lào tập trung sử dụng thế mạnh và tiềm năng của mình để giảm nghèo cho nhân dân, phấn đấu đưa đất nước thoát khỏi tình trạng nước kém phát triển vào năm 2020.

III. GIỚI THIỆU VĂN HÓA NƯỚC LÀO

Người Lào có câu nói vui để khái quát đặc trưng của văn hóa Lào “ Ăn xôi, thổi kèn, ở nhà sàn cao, ấy chính là người Lào”. Thực ra, chưa thể coi đây toàn bộ đặc trưng văn hó Lào, cũng không phải là tất cả các tộc người sống trên đất nước Lào, song phần nào cũng phản ánh được nét cơ bản trong cuộc sống của người Lào.

Cũng như nhiều nước khác, mỗi tộc người đều có những nét riêng, trong cả ẩm thực, trang phục và cả nơi cư trú. Tuy nhiên, người LàoLoum chiếm đa số tuyệt đối và có trình độ phát triển cao hơn cả nên văn hóa của họ cũng có thể chứa đựng và trên những nét lớn có thể tiêu biểu cho nền văn hóa các dân tộc Lào nói chung

Tiếng Lào phổ thông thuộc ngôn ngữ Thái- một trong những ngữ hệ ở Đông Nam Á, là tiếng nói của người Lào Loum, tộc đa số, nên đã trở thành tiếng nói phổ thong ở đất nước này.

Cũng như nhiều dân tộc khác trên thế giới, Lào có một nền văn học dân gian khá phong phú. Đó là những truyện cổ tích với những nhân vật quen thuộc: truyện quả bầu- kể về nguồn gốc các tộc người Lào đều từ một quả bầu mẹ chui ra, truyện Punhơ- Nhanhơ kể về 2 người đàn ông, đàn bà đầu tiên chặt cây to che lấy ánh sáng mặt trời, diệt trừ các yêu quái, lập nên đất nước Lào. Nhân vật thường gặp trong truyện dân gian Lào là những chành trai, cô gái bình thường, nhiều khi mồ côi cả cha lẫn mẹ, được thần linh giúp đỡ nên vượt qua được mọi trở lực để giành lấy hạnh phúc. Đặc biệt, trong đó có hình ảnh núi rừng và song nước được miêu tả hết sức sinh động, trữ tình gắn liền với những hoạt động của con người. Dòng văn học viết của Lào xuất hiện muộn hơn, gắn liền với quá trình lập nước và dựng nước. văn học Lào nói chung còn là những sáng tác tập thể, tuy chứa đựng nhiều yếu tố thần thánh, huyền thoại, nhưng dần dần đã được tu chỉnh , định hình và mang tính chất dân tộc rõ nét.

Các cô gái Lào duyên dáng trong vũ điệu lấy nước

Gắn liền với văn học là ca, múa, nhạc – là một hình thức sinh hoạt văn hóa mang đậm bản sắc của Lào. Đến bất cứ đâu trên đất nước Lào tươi đẹp người ta cũng có thể gặp những chàng trai Lào thổi khèn và những cô gái Lào ca hát trong những ngày vui, ngày hội, trong những buổi hẹn hò, gặp gỡ. Người Lào rất vui nhộn và sôi nổi, vì vậy họ rất thích ca hát và nhảy múa. Ở bất cứ đâu và bất cứ lúc nào người Lào cũng có thể hát, làm những động tác chân tay nhẹ nhàng, uyển chuyển theo điệu nhạc thậm chí theo nhịp gõ của bất cứ vật gì. Múa của Lào có 2 hình thức: múa trình diễn- xưa kia chủ yếu là trình diễn trong cung đình và múa tập thể có tính chất quần chúng rộng rãi. Múa ( lăm vông) mang tính chất quần chúng đặc biệt và rất phổ biến ở Lào. Nó phù hợp với tính cách lạc quan, tươi vui một cách hồn nhiên của người Lào, đã lôi cuốn không chỉ người Lào – Thái (Lào loum) mà cả các tộc khác ở Lào. Có người đã nhận xét: là người bạn của niềm vui, người Lào say mê thật sự đối với âm nhạc; ở Lào các ngày lễ hội bao giờ cũng phải có hát và tấu nhạc.

Âm nhạc của Lào chịu ảnh hưởng lớn của các nhạc cụ dân tộc như khèn (một dạng của ống tre. Một dàn nhạc (mor lam) điển hình bao gồm người thổi khèn (mor khaen) cùng với biểu diễn múa bởi nghệ sĩ khác. Múa Lăm vông (Lam saravane) là thể loại phổ biến nhất của âm nhạc Lào, những người Lào ở Thái Lan đã phát triển và phổ biến rộng rãi trên thế giới gọi là mor lam sing.

Các SV Lào góp mặt tại sinh nhật của IYC bằng những điệu múa truyền thống uyển chuyển

Điệu múa của cô gái Lào

Cuộc sống gắn liền với thiên nhiên của con người Lào làm cho lễ hội ở đây thật phong phú, đa dạng và diễn ra quanh năm. Biết bao lễ hội được hình thành nếp trong đời sống xã hội. có những lễ hội mang tính chất ngh thức rõ hơn như lễ sinh, lễ cưới, tang lễ, có những lễ trở thành lễ hội cộng đồng như: hội Ang hay lễ vào mùa đánh cá, lễ hội mừng mùa vụ ( Bun Khun Khao), lễ pháo hoa (Bun Bang Phay), lễ cầu phật (Bun Pha Vét) v.v. Đáng chú ý trong các lễ hội Lào là tết năm mới, hội nước và lễ đâm trâu.

Điệu Chăm - Pa của các cô gái Lào

Điệu múa truyền thống nước Lào

Tết Bunpimay đối với người Lào là lên chùa…

Tết của Lào vào khoảng ngày 14, 15 tháng 4 dương lịch, người ta quét dọn sửa sang nhà cửa, chuẩn bị đón năm mới. Tết của Lào được gọi là Bun Pi May- hội té nước. Trong những ngày này người ta té nước cho nhau và cho khách qua đường. Bằng việc té nước, người ta chào đón nước , mong có nước để cày cấy, để dung trong sinh hoạt và cầu chúc cho người bị ướt mọi điều tốt lành.

Hội nước là nghi lễ tiễn nước đi ở ngay trên mặt sông nước. Hàng năm vào ngày 15 tháng 11, nhân dân tụ tập đông đúc bên bờ song làm lễ thần tổ chức các cuộc vui chơi, đua thuyền, thả mảng trên đó có đặt trên đèn dầu nến thắp sáng.

Nhân dân Lào gọi ngày hội là “ Bun”, như “ Bun Pi Mày”, “Bun Thát Luổng”. Từ “ Bun” còn có ý nghĩa khác là phúc đức ngày lành, ngày thờ cúng (buxa). Ở Lào, hàng năm có hàng chục ngày hội lớn, được lưu truyền qua nhiều thế hệ và trở thành tục lệ gọi là ( Hít xít xỏng) nghĩa là tục tổ chức 12 ngày hội trong một năm. Các ngày hội ở Lào lần lượt tổ chức như sau:

+ Tháng Giêng: hội cúng các thần linh, các loại ma lành, ma dữ

+ Tháng 2: hội vía lúa (bun khum khảu)

+ Tháng 3: hội mừng ngày đắc đạo của phật Tổ ( bun makha buxa), hội lúa mới (bun khảu chì)

+ Tháng 4: hội phật vết xẳnđon (bun phạ việt)

+ Tháng 5: hội năm mới ( bun pi mày)

+ Tháng 6: hội pháo  thăng thiên ( bun bẵng phay)

+ Tháng 7: hội tống ôn ( bun xăm hạ)

+ Tháng 8: hội vào chay ( bun khảu phăn xả)

+ Tháng 9: hội cúng các oan hồn ( bun khảu pạ- đắp đin)

+ Tháng 10: hội chúng sinh ( bun hò khẩu xạc)

+ Tháng 11: hội man chay ( bun ọc phăn xả)

+ Tháng 12: hội dâng vải vàng và các đồ dung cho tăng lữ ( bun cạ thỉn)

Xứ Lào có một nguồn vốn văn nghệ dân gian, cổ truyền phong phú, rực rỡ. Trong dịp nầy, mọi thể loại tiêu biểu từ Lăm Lưởng (hát truyện thơ), I Kề ( giống cải lương) ; đến vô số hình thức hò, ngâm như khắp, xởng, cạp, còn ...; đối đáp giao duyên như lăm (hò) vạy, lăm loòng, lăm tơi ; các loại lăm có tính địa phương như lăm Sa La Văn, lăm Si Phăn Đon (Nam Lào), lăm Tằng Vạy ( Trung lào), vũ điệu quốc gia như LamVôông, Natasine ... đều được phô diễn, hài hoà vui nhộn trong tiếng khèn, tiếng la-nạt (bộ đàn gõ), tiếng khui (sáo), tiếng Koong (trống) ...

Theo truyền thống, Tết Lào diễn ra trong suốt tháng thứ năm Phật lịch, bắt đầu từ ngày thứ sáu của tháng thứ năm và kết thúc vào ngày thứ năm của tháng thứ sáu, trong đó ngày lễ chính Wun Salong được tổ chức vào dịp trăng tròn. Hiện nay Tết Lào được tổ chức từ ngày 13 đến ngày 16 tháng 4 dương lịch hàng năm, khi bầu trời thanh cao, các dòng sông lớn đều dồi dào nước tượng trưng cho một năm mới nhiều lộc.

Tái hiện lại các nhân vật huyền thoại trong ngày Tết

Lễ hội té nước

Tết Bunpimay diễn ra trong ba ngày. Ngày đầu tiên cũng là ngày cuối cùng của năm cũ, người ta lau dọn sạch sẽ trong nhà ngoài ngõ. Ngày thứ hai không được tính đến vì đó là giao thời giữa năm cũ và năm mới. Hội bắt đầu vào ngày cuối cùng với nhiều hoạt động tưng bừng khắp nơi. Ngày cuối cũng là ngày kết thúc tuần trăng. Trong ba ngày này người Lào được nghỉ, không làm việc và cũng không có các hoạt động buôn bán.

Hóa trang trong ngày lễ Lào

Tết Lào là sự tham gia của cả cộng đồng

Lễ tắm phật

Biểu diễn trên đường phố

Phong tục Lào cho rằng phụ nữ phải mặc “Phaa sin”, một kiểu váy dài có các mảng hoa văn đặc trưng, mặc dù nhóm các bộ tộc thường có trang phục riêng của họ.  Đàn ông thì mặc “phaa biang sash” vào những dịp lễ hội. Ngày nay phụ nữ thường mặc trang phục kiểu phương Tây, dù “phaa sin” vẫn là trang phục bắt buộc trong những cơ quan nhà nước (không chỉ là với những người làm việc ở đó, mà ngay cả những phụ nữ ở nơi khác đến).

Trang phục công sở

Về ẩm thực: So với các nước trong khu vực, Lào là nước có nền kinh tế kém phát triển hơn, song doanh nhân Lào cũng không ngại chi tiền cho những ngày Tết. Thịt gà hoặc thịt bò tươi trộn với gia vị truyền thống là nguyên liệu để chế biến món “lạp”. Trong ngày Tết, doanh nhân Lào rất chú trọng đến món ăn truyền thống. Với những gia đình kinh doanh, món lạp được làm rất cầu kỳ vì họ cho rằng nếu làm không ngon, cả năm tới sẽ gặp xui xẻo, điều mà họ hoàn toàn không mong muốn. Giới kinh doanh thường tặng quá xuân cho khách hàng của mình bằng món lạp này. Anh nào nhận được nhiều lạp sẽ có lộc trong năm mới.

Đặc biệt, món này mà không có thính thì sẽ làm giảm hương vị độc đáo của chúng. Trong mỗi gia đình, đặc biệt là những người làm nghề kinh doanh, món lạp thường được các đầu bếp làm rất công phu, vì nếu món này trong ngày Tết mà không ngon thì họ thường ví năm mới làm ăn có nhiều điềm xui. Theo nhiều chuyên gia văn hóa Lào thì lạp được xem như là "linh hồn" của người Lào trong năm mới. Người ta có thể tặng nhau món lạp thay lời chúc may mắn đầu năm. Gia đình nào nhận được nhiều món này thì hy vọng năm mới sẽ có nhiều tài lộc...

Mỗi món đều có các nguyên liệu khác như Lạp được làm bằng thịt heo, băm nhỏ, trộn gia vị Lào, ăn với xôi hoặc cơm, Tam Mạc Hùng là đu đủ giã, trộn chung với ớt cay, cá nướng được ướp muối ngoài da, khi nuớng chín, da cá không cháy nhưng phủ trắng lớp muối, thịt cá không dính vào da, mùi thơm, chấm với nước “chẻo” (đặc chế từ ớt, tỏi, hành, mắm, muối, bột ngọt và chanh).

Gia vị chính của Lào trong các món ăn là hai vị thuốc “gialang” và “macụt”, cùng với các gia vị khác như ớt, tỏi, phà đẹt… cùng các gia vị Việt Nam. Hai vị thuốc này chủ yếu dùng trong món canh măng, có tác dụng không gây đau nhức, không đầy bụng. Rượu Lào dễ uống, khó say, nhưng khi say không gây nhức đầu. Các thực phẩm dùng để nấu rượu, xôi, cơm… và gia vị khác đều được mang từ Lào sang, thực phẩm Việt không pha chế được.

Vị chính trong các món ăn Lào là vị cay, hầu hết các món ăn đều có rất nhiều ớt. Ăn vào cay nồng, vừa ăn vừa xuýt xoa, mặt nóng bừng, chảy cả nước mắt nước mũi… Chính vị cay này cũng là một nét văn hóa vì phần đông người Lào sử dụng nguồn lao động chân tay, vị cay gây kích kích, tạo món ăn ngon, giúp người lao động ăn được nhiều, tăng sức lao động. Ở mỗi vùng cũng có các món ăn đặc trưng, có các tên gọi khác nhau và được chế biến theo đặc trưng của từng vùng, nhưng không thể không có vị cay của ớt…

Về lễ hội khách được thưởng thức các món đặc sản như cơm lam, gà nướng

Bên cạnh đó còn có các lễ hội khác như lễ hội đâm trâu, là lễ hiến tế , dâng cúng thần linh, gắn với lễ nghi nông nghiệp. Lễ buộc chỉ cổ tay mà người Lào gọi là Baxi cũng là một phong tục đặc sắc của Lào. Trong buổi lễ người ta chuẩn bị những mâm bằng, xếp đầy hoa, rượu, trứng , bánh và những sợi chỉ, sau những bài tụng, cầu người ta buộc chỉ vào cổ tay cô dâu, chú rể nếu là ngày cưới, cho khách đến thăm, cho bạn bè hay chiến sĩ sắp lên đường. Lễ “buộc chỉ cổ tay” đã trở thành một thuần phong mỹ tục, bộc lộ tình cảm quý trọng đối với người khách hay người thân sắp đi xa.

Vào những ngày này mọi người thường biếu vải, biếu khăn cho người già. Hội đua thuyền được tổ chức trên sông. Ở các địa phương đều có đám rước, nhưng nổi tiếng nhất là đám rước Nangsangkhane ở cố đô Luang Prabang, với bảy cô gái đóng vai bảy người con của Kabinlaphom. Ban ngày người ta đến đền chùa cầu nguyện. Vào buổi tối, mọi người tập trung ở chùa để vui chơi, biểu diễn âm nhạc truyền thống (morlam) và múa lamvong. Nếu làng nào đặt tượng Phật trong hang núi thì lễ tắm Phật gọi là Song Namphaphou. Các nhà sư và dân làng ăn trưa ngay tại núi sau khi làm lễ.

Đất nước Lào là một đất nước với nền văn hóa vô cùng đặc sắc và đa dạng, với nhiều lễ hội và phong tục tập quán ngày càng mang đậm màu sắc và đa dạng, phong phú, vẫn bảo tồn được những nét truyền thống tốt đẹp của đất nước và con người Lào.

IV. KẾT LUẬN:

Lịch sử nước CHDCND Lào về đại thể mang những nét chung của của khu vực Đông Nam Á. Đó là sự xuất hiện khá sớm các tộc người Lào cổ đại. Sự phát triển cảu các tộc người  Lào cổ đã thúc đẩy sự hình thành Nhà nước Phong kiến Lạng Xạng vào thế kỷ XIV. Vương quốc Lạn Xạng cũng như những vương triều khác trong khu vực cũng trãi qua thăng trầm của lịch sử. Đến thế kỷ XVII, sự bành trướng của CNTB trên phạm vi toàn thế giới thì Lào cũng như nhiều quốc gia trong khu vực đã trở thành thuộc địa của Thực dân Pháp. Từ đây nhân dân Lào đã liên tục đứng lên đấu trnah giành độc lập nhưng tất cả đều thất bại. Đảng Cộng sản Đông Dương ra đời đã đưa phong trào Cách mạng của nhân dân Đông Dương , trong đó có Lào sang trang mới. Chiến tranh thế giới lần thứ 2 đã tạo điều kiện thuận lợi cho nhân dân Lào giành chính quyền, tuyên bố độc lập 12/10/1945. Tuy nhiên sau đó Thực dân Pháp đã quay trở lại. Nhân dân Lào đã anh dũng đứng lên bảo vệ nền độc lập non trẻ của mình. Qua 9 năm, chiến tranh kết thúc, nền độc lập của Lào được bảo toàn. Tiếp đó Lào lại phải thực hiện cuộc kháng chiến chống Đế quốc Mỹ và bè lũ tay sai. 2/12/1975 cuộc kháng chiến kết thúc thắng lợi. Từ đó đến nay, nhân dân Lào dưới sự lãnh đạo của Đảng Nhân dân cách mạng Lào đã thực hiện công cuộc xây dựng, và hiện đại hóa đất nước đồng thời đề cao cảnh giác với cac lực lượng phản động. Công cuộc xây dựng đất nước hơn 30 năm đã đạt được nhiều thành tựu đáng kể hứa hẹn một tương lai tươi sáng cho đất nước Lào tươi đẹp.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1.            GS. Lương Ninh – GS. NGND Vũ Dương Ninh ( chủ biên ), Tri thức Đông Nam Á, NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội – 2008.

2.            GS. Lương Ninh, Lịch sử Đông Nam Á, NXB Giáo dục, 2005.

3.            GS. Lương Ninh (chủ biên), Đất nước Lào- Lịch sử và văn hóa, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1996.

4.            Phan Ngọc Liên ( chủ biên ), Lược sử Đông Nam Á, NXB Giáo dục, 1998.

5.            Nguyễn Hùng Phi – TS. Buasi Chalơnsúc, Lịch sử Lào hiện đại, tập 2, NXB Chính trị Quốc gia Hà Nội, 2006.

6.            Hoài Nguyên, Lào, Đất nước – con người, NXB Thuận Hóa, 1997.

7.            Ủy ban khoa học xã hội, Lược sử nước Lào, NXB KHXH, Hà Nội, 1978

8.            Nhiều tác giả, Tìm hiểu lịch sử văn hóa nước Lào, NXB KHXH, Hà Nội, 1978

9.            Nguyễn Anh Thái ( chủ biên ), Lịch sử thế giới hiện đại, NXB Giáo dục.