Hisory E-Books: HD140406022 Compiled & Published by Rosea LÞch sö Qu©n sù ViÖt Nam

Mình xin đóng góp chút ít thông tin về quân đội Việt nam hiện đại.
Quân đội nhân dân Việt nam, mà tiền thân là đội Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân, được thành lập ngày 22/12/1944 theo quyết định của Hồ Chí Minh. Võ nguyên giáp được cử làm người đứng đầu đội quân này.Hai trận đánh đầu tiên của đội VNTTGPQ là trận Phay Khắt và Nà Ngần với phương châm "chiến thắng trận đầu" . Quân đội NDVN đã trải qua những mốc lịch sử đáng ghi nhớ : Chiến dịch Việt Bắc thu đông 1947 phá tan thế cuộc tấn công của Pháp lên căn cứ địa Việt bắc - Chiến dịch biên giới 1950 giải phóng một vùng biên giới rộng lớn phía Bắc, khai thông với Trung Quốc - Chiến dịch Hoà Bình 1952, tạo thế mới cho cuộc kháng chiến, mở rộng vùng tự do - Chiến dịch Tây Bắc 1953 giải phóng vùng tây Bắc rộng lớn của đất nước và kết thúc cuộc kháng chiến chống Pháp bằng chiến dịch lịch sử Điện Biên Phủ (7/5/1954) chấn động địa cầu.

B ước sang thời kỳ chiến tranh với Mỹ, các lực lượng vũ trang VN đưọc chia làm hai bộ phận, tất nhiên cùng chịu sự lãnh đạo của Đảng CSVN : Quân giải phóng Miền nam Việt Nam ở miền nam và quân đội nhân dân VN ở miền bắc. Rất nhiều các đơn vị bộ đội ở miền Bắc đã vào Nam chiến đấu cùng với quân giải phóng. Các trận đánh trong thời kỳ này có thể kể đến : Âp Bắc, Vạn Tường, Khe Sanh, Đường chín Nam Lào , Quảng trị , Điện Biên phủ trên không v.v. Khi quân Mỹ rút về nước sau những cố gắng vô cùng lớn mà không có kết quả, quân đội NDVN - lúc này có thể gọi như vậy chỉ còn phải đối mặt với quân đội VNCH . Và tất nhiên, quân đội nào có kỷ luật nghiêm, tinh thần chiến đấu cao và chiến lược - chiến thuật tốt hơn sẽ chiến thắng. 30/4/1975 đã trở thành ngày thống nhất của Việt Nam sau 30 năm. Sau chiến tranh nhiều người đã được giải ngũ trở về với gia đình, một bộ phận chuyển sang làm kinh tế
Năm 1978 quân đội Việt Nam tấn công vào lực lượng Khơme đỏ sau khi Việt nam bị họ tấn công ở các tỉnh biên giới. Sau một chiến dịch chớp nhoáng, phối hợp với các lực lượng tiến bộ CPC, đất nước CPC đã được giải phóng khỏi nạn diệt chủng. Nhưng sự việc chưa chấm dứt, quân đội VN còn phải có mặt tại CPC hơn 10 năm nữa để có thể làm suy yếu tận gốc lực luọng tàn quân PonPot trước khi chúng bị quân đội hoàng gia CPC loại trừ hoàn toàn. Tất nhiên cái giá phải trả của quân đội VN cũng không hề nhỏ. Theo tôi biết có chừng 20 vạn người đã hy sinh vì các lý do khác nhau, kể cả chết vì bệnh tật. Quay trở lại thời điểm năm 1979.Khi quân đội VN đang thừa thắng tại CPC thì quân đội TQ đã tấn công trên toàn tuyến biên giới vào các tỉnh phía Bắc VN. Sau thời gian lúng túng ban đầu các lực lượng quân đội VN kết hợp với dân quân tự vệ đã phản kích mãnh liệt và quân đội TQ đã rút lui về bên kia biên giới. Có lẽ quân đội TQ lúc đó vừa trải qua cuộc CMVH nên còn khá yếu, trang bị vũ khí còn thô sơ và có thể họ cũng cân nhắc đến những tuyên bố của Liên Xô khi đó. Sau đó tình hình căng thẳng trên biên giới kéo dài hơn 10 năm cho đén khi hai nước bình thường hoá quan hệ vào những năm đầu thập niên 90. Về cơ cấu tổ chức của quân đội NDVN : Trước đây đại tướng Võ Nguyên Giáp được cử làm Tổng tư lệnh quân đội NDVN ( tất nhiên trừ một số thời gian ngắn ) kiêm bí thư đảng uỷ quân sự trung ương. Cho đến đại hội 4 của ĐCSVN năm 1976, quy định tổng bí thư là bí thư quân uỷ trung ương theo phương châm Đảng lãnh đạo toàn diện và triệt để quân đội. Từ đó Bộ trưởng quốc phòng chỉ là phó bí thư quân uỷ trung ương.
Trong cơ cấu của quân đội có hai chức danh quan trọng là Chủ nhiệm tổng cục chính trị ( phun trách công tác Đảng trong quân đội ) và Tổng tham mưu trưởng ( phụ trách công tác tham mưu ). Hiện nay chủ nhiệm TCCT là thượng tướng Lê Văn Dũng còn Tổng tham mưu trưởng là thượng tướng Phùng Quang Thanh.
Dưới Bộ trưởng quốc phòng còn có các thứ trưởng . Có thể kể ra một số người : thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu, thượng tướng Phùng Quang Thanh, thượng tướng Phan Trung Kiên. Các tổng cục :
Tổng cục công nghiệp quốc phòng - trung tướng Phạm Tuân Tổng cục hậu cần - Trung tướng Trần Phước
Tổng cục 2 - Tổng cục tình báo chiến lược
Tổng cục chính trị - thượng tướng Lê Văn Dũng

Các quân khu : (theo v ị trí địa lý từ Bắc - Nam ) Quân khu 1 : tư lệnh - Trung tướng Phạm Xuân Thệ Quân khu 2 : tư lệnh - Trung tướng Ma Thanh Toàn Quân khu 3 : tư lệnh - Trung tướng Hoàng Kỳ
Quân khu thủ đô : tư lệnh - Trung tướng Nguyễn Như Hoạt Quân khu 4 :
Quân khu 5 : tư lệnh - Trung tướng Hùynh Ngọc Sơn Quân khu 7 : tư lệnh - Trung tướng Lê Mạnh
Quân khu 9 : tư lệnh - Trung tướng Huỳnh Tiền Phong

H ồi trước đã có người trích số liệu từ thượng tướng Lê Khả Phiêu (đăng trong 1 sách nước ngoài), số người hy sinh trong chiến tranh với Khmer Đỏ là 75.000 người, 50.000 trong giai đoạn 1975-1979, 15.000 từ 1979-1984 và 10.000 từ 1985-1989.
Lịch sử quân sự Việt nam là một đề tài rất lớn. Bạn nên cho biết cụ thể thì mọi người mới hiểu rõ được.
Đề tài của bạn có thể là như sau tùy theo nơi học tập của bạn:
- Lịch sử quân sự Việt nam từ khi lập nước đến nay (Từ thời Hùng Vương ...).
- Lịch sử quân sự Việt nam chống ngoại xâm (Đinh, Lý, Trần, Lê, Quang Trung ..).
- Lịch sử quân sự Việt nam chống Pháp (Các cuộc khởi nghĩa thời Pháp thuộc)
- Lịch sử quân sự Việt nam hiện đại - đánh Nhật, Pháp Mỹ.
- Lịch sử quân sự của một nhóm Việt nam đi lính cho Pháp, Mỹ đến năm 1975.
Xin bổ xung thêm một chút
Thứ trưởng quốc phòng : Thượng tướng Nguyễn Văn Rinh, thượng tướng Nguyễn Văn Được
Các quân binh ch ủng
Quân chủng phòng không - không quân : tư lệnh - trung tướng Nguyễn Văn Thân Quân chủng hải quân ; tư lệnh - phó đô đốc Nguyễn Văn Hiến
Binh chủng tăng thiết giáp : tư lệnh - thiếu tướng Lê Xuân Tấu
Binh chủng công binh : tư lệnh - thiếu tướng Trương Quang Khánh Binh chủng đặc công :
Binhg chủng pháo binh : tư lệnh - thiếu tướng Đỗ Quốc Ân
Binh chủng thông tin liên lạc :
Binh chủng hoá học :
Các binh đoàn chủ lực : Binh đoàn Hương Giang, binh đoàn Tây Nguyên, binh đoàn Cửu Long, binh đoàn Trường Sơn, binh đoàn 12, binh đoàn 15, binh đoàn 11
Và một truyền thống quý báu nhất của QDND Việt Nam là Trung thành tuyệt đối với Tổ Quốc và Nhân Dân.
Thú th ực với các bác tui ko biết nhiều lắm về tiểu sử, cuộc đơì sự nghiệp của "ông Lênin ở nước Nga". Bác nào có thông tin xin trả lờì giúp nguyên nhân cái chết của Lenin, nghe đâu bị ám sát chết có phải ko ?

Lênin b ị ám sát, bắn trúng ngực, nhưng không chết . Lênin sau đó yếu, rồi chết, nhưng tôi không rõ bị chết vì bệnh gì. Chắc chắn vết thương góp phần nhiều vào cái chết của Lênin.

Trên website c ủa Đảng Cộng Sản Nga nói là chết vì tai biến mạch máo não. Hình như hồi khoảng năm 1922 thì Lenin đã bị 1 lần tai biến, liệt nửa người, sau này bị thêm 1 lần nữa, đi luôn.
Các bác hay nhậu nhẹt xem đó mà làm răn. Bác codep có tuổi rồi, đã bỏ rượu chưa?
Nghe nói Lenin đi trong khi Krupxkaia đọc "Tình yêu cuộc sống" của Jack London, hay là ổng
nghe truyện chán quá mà đi
Đùa tý chứ, theo tớ hiểu thì sức khoẻ Lenin giảm trầm trọng sau khi bị con mẹ nào đó ám sát mà ko chết. Cộng với cường độ làm việc cao, dẫn tới đột quỵ.
Đầ u những năm 20,Lenin bị nhà nữ Cách mạng đảng Dân chủ (Không phải đảng Xã hội-dân chủ)Kaplan bắn hết cả băng đạn ,cách ông đứng có 5 m.May nhờ chiếc xe chắn được 3 viên,ông trúng 2 viên đạn. Hồi đó ông đi thăm nhà máy hay vườn trẻ,nông trại liên miên. Có 20 vụ ám sát ông khác không thành. Có lần , anh lính Bạch vệ trá hình vào định mưu sát.Hồi đó Lê nin quy định tiếp bất kỳ ai.Anh này nghèo khổ nên may mắn được vào.Sau khi nghe Lênin hỏi một lúc về tình cảnh gia đình,anh ta thú nhận vào định giết chết ông,sau này đó là một chiến sỹ Hồng quân dũng cảm.
Tôi không ưa ông,nhưng sự thật về ông thì viết cho đúng

TÂY BAN NHA VÀ CÁC CUỘC XÂM LĂNG VIỆT NAM TỪ PHI LUẬT TÂN TRONG CÁC THẾ KỶ 16 VÀ 19
NGÔ BẮC dịch
Lời người dịch:
Đề tài nêu trên được đề cập trong hai bài dịch dưới đây:
I. Cuộc Viễn Chinh Đầu Tiên Của Phi Luật Tân tại Đông Dương vào năm 1596 và 1598 của một tác giả người Phi Luật Tân, Carlos Quirino, F.R.G.S., đăng trên tạp chí Journal of Southeast Asian Histories, Vol. X., No. 3, December 1969.
II. Cuộc Viễn Chinh Của Tây Ban Nha tại Nam Kỳ trong liên minh quân sự với Pháp từ năm 1858 đến năm 1862, lược dịch theo tài liệu The Spanish Expedition to the Cochinchina, trên website: www.editorialbitacora.com/armagedon/cochinchina/

I. Bài vi ết thứ nhất có nhan đề sai lạc (First Philippine Expedition To Indochina), vì khi đó, trong các năm 1595-1598, Phi Luật Tân đã bị Tây Ban Nha chinh phục và trở thành một thuộc địa của Tây Ban Nha. Tuy có những người bản xứ Phi Luật Tân hiện diện trong đòan quân viễn chinh, nhưng mọi quyết định về cuộc viễn chinh đều nằm trong tay của các nhà cai trị Tây Ban Nha và hàng giáo phẩm người Tây Ban Nha của Giáo Hội Thiên Chúa Giáo ở Manilạ, như được trình bày trong biên bản của các phiên họp. Vì thế, nhan đề đúng của nội dung bài viết phải là Các Cuộc Viễn Chinh Đầu Tiên Của Tây Ban Nha tại Đông Dương.

Tài li ệu nguyên thủy quan trọng nhất trong bài viết là nguyên văn biên bản các phiên họp quyết định về cuộc viễn chinh, trong đó các các điểm đáng lưu ý và một số nhận xét liên hệ như sau:
A. Nguyên nhân được nêu ra là để trợ giúp vị vua của Căm Bốt bị vua nước Xiêm (tức
Thái Lan) lật đổ, nhưng lại đặt mục tiêu là tấn công Quốc Vương Chàm.
B. Nước Chàm đã bị suy sụp nặng nề sau các cuộc chiến tranh bình định của vua Lê Thánh Tông từ năm 1471, đã mất phần lớn lãnh thổ vào tay Việt Nam, đã từ bỏ kinh đô Chà Bàn và chỉ còn thu nhỏ lại tại vùng Mũi Diều, tức Ninh Thuận và Bình Thuận ngày nay.

C. Bài viết có đề cập rằng xứ Chàm đã từng liên lạc với Phi Luật Tân trước khi người Tây Ban Nha đến chiếm và thực dân hóa các quần đảo Phi Luật Tân từ năm 1521. Trong sử sách Việt Nam, có lẽ đã dùng danh từ Java để gộp chung người dân thuộc các đảo bao quanh Việt Nam, tức gồm cả Phi Luật Tân ngày nay chứ không phải chỉ gồm Nam Dương và Mã Lai như vẫn thường được nói khi giải thích danh từ Java.

D. Trong sử sách Việt Nam có ghi chép các chi tiết như Chế Mân trước khi lấy Công Chúa Huyền Trân hồi đầu thế kỷ 14, đã có một người vợ từ Java. Sau khi Chế Mân chết đi và người con lớn là Chế Chi bị bắt giam lỏng tại Hà Nội vì có ý hối tiếc việc nhường hai châu Ô và châu Lý cho Việt Nam, người em Chế Chí là Chế Năng tiếp quyền cai trị nhưng cuối cùng cũng bị đánh bại bởi Phạm Ngũ Lão. Chế Năng bỏ qua Java cầu cứu (1318). Không rõ danh từ Java trên đây có phải để chỉ Phi Luật Tân hay không.

E. Sự liên hệ giữa người Chàm và Phi Luật Tân chắc hẳn phải là một sự quan hệ lâu dài, rộng rãi và bền vững, vì đã có ít cuộc nghiên cứu cho thấy sự tương đồng chặt chẽ giữa ngôn ngữ Chàm và tiếng Tagalog, thổ ngữ chính của người bản xứ Phi Luật Tân. Một số người Chàm cho hay họ có thể nói chuyện và thông hiểu được tiếng Tagalog của người Phi Luật Tân. Nếu đúng như thế, đây cũng là một lãnh vực cần được nghiên cứu sâu xa hơn.

F. Trong biên bản có đề cập đến việc khôi phục lại ngôi vua cho dòng hòang tộc chính thống của người Chàm, nhưng thực ra nước Chàm khi đó đã rất suy yếu, và gần bị sáp nhập hòan tòan vào Việt Nam. Người Tây Ban Nha ở Manila khi đó đã không nêu rõ ai là kẻ thuộc dòng hòang tộc chính thống của vương quốc Chàm, nhưng chúng ta có thể hiểu là họ có sắp sẵn ứng viên nào đó để dựng lên làm vua nước Chàm một khi họ thành công.

G. Khi tuyên bố muốn phục hồi ngai vàng cho vua Chàm, rõ ràng mục tiêu của cuộc viễn chinh của Tây Ban Nha chính là Việt Nam, dù rằng biên bản các phiên họp không hề nêu tên Viêt Nam. Việt Nam khi đó đã kiểm sóat hầu như gần hết lãnh thổ Chàm và đã mở rộng ít nhất là đến các tỉnh Ninh Thuận và Bình Thuận ngày nay.

H. Việc trợ giúp Quốc Vương Căm Bốt đã chỉ là cái cớ mở đầu cho sự việc, và đến cuối biên bản, bị biến thành một mối nghi ngờ có sự khi trá.
I. Cuộc viễn chinh thứ nhất của Tây Ban Nha tại Đông Dương năm 1596 đã chỉ xảy ra tại Căm Bốt vì đòan tàu viễn chinh bị mưa bão, thất lạc nhau. Chiếc sóai hạm chỉ huy trôi giạt tới tận Singapore và sau đó tuy có đặt chân đến vùng đất Đông Dương nhưng lại không hề giao chiến như đã dự dịnh. Có lẽ vì thế mà trong sử sách chính thức của Việt nam như quyển Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục của Quốc Sử Quán Triều Nguyễn đã không có một chữ nào về sự kiện này. Chủ trì cuộc viễn chinh thứ nhất này là Thống Đốc của Tây Ban Nha tại Phi Luật Tân, Don Luis Dasmarinas.
J. Cũng chính nhân vật Don Luis Dasmarinas này bảo trợ và tài trợ với tư cách cá nhân cho cuộc viễn chinh thứ nhì của Tây Ban Nha sang Việt Nam xảy ra hai năm sau, năm 1598. Lịch sử lại tái diễn và lần này đòan tàu viễn chinh bị đi lạc đến tận Ma Cao và thành phố Quảng Đông. Vì thế sử sách Việt Nam cũng không thấy đề cập đến sự việc này.
K. Qua biên bản các phiên họp, chúng ta có một nhận thức rõ ràng về ảnh hưởng của các giáo sĩ Thiên Chúa Giáo trên chính sách ngọai giao của Tây Ban Nha nói riêng, và có lẽ trên các nước Âu Châu theo Thiên Chúa Giáo thời bấy giờ nói chung.
L. Xứ Chàm độc lập đã hòan tòan bị Việt Nam sáp nhập vào năm 1720; vị vua cuối cùng của Chàm chạy trốn sang Căm Bốt; một nhóm người Chàm di cư sang đảo Hải Nam.

Ị I Cuộc Viễn Chinh Của Tây Ban Nha tại Nam Kỳ Trong Liên Minh Quân Sự với Pháp từ năm 1858 đến năm 1862 được bổ túc để chúng ta có thêm dữ kiện cho trang sử quan hệ giữa Việt Nam - Tây Ban Nha./-

***

I) CUỘC VIỄN CHINH ĐẦU TIÊN

CỦA PHI LUẬT TÂN SANG ĐÔNG DƯƠNG

Carlos Quirino, F.R.G.S.

Phi Lu ật Tân ngày nay có một tiểu đòan quân sĩ tại Việt Nam, được biết nhiều hơn dưới tên Đòan Công Tác Dân Sự Vụ Phi Luật Tân (Philippines Civil Action Group) hay gọi tắt là PHILCAG, và một cuộc tranh luận đã phát sinh về việc hành động như thế có chính đáng hay không. Đây là cuộc viễn chinh thứ ba của Phi Luật Tân sang Đông Dương. Cuộc viễn chinh thứ nhì được phái đi hồi năm 1858 [thực ra là thứ ba, xem phần II phía dưới, chú của người dịch], và cuộc viễn chinh thứ nhất xảy ra hồi cuối thế kỷ mười sáu.

Vài n ăm trước đây, Alain Burke Miailhe, lãnh sự danh dự tại Bordeaux, Pháp Quốc, có nhận được từ một nhà bán sách Anh Quốc một tập bản thảo trong đó có chứa các biên bản của các quyết nghị của chính quyền Manila liên quan đến cuộc viễn chinh đầu tiên đến miền đó. Một bản phiên dịch sang Anh ngữ các biên bản lập bằng tiếng Tây Ban Nha đuợc đưa ra, giúp chúng tôi thu thập được các động lực đã thúc đẩy các viên chức Manila can thiệp vào chuyện nội bộ của một quốc gia láng giềng.

Vào n ăm 1594, quốc vương Căm Bốt có gửi một sứ đòan sang Phi Luật Tân yêu cầu viện trợ quân sự, càng nhiều càng tốt bởi xứ sở của ông ta bị xâm lăng bởi vua nước Xiêm La. Quốc vương Praunkar Langara (Preah Sotha trong Sử Ký Biên Niên của Khmer) đã bị bắt buộc phải rời bỏ thủ đô Nam Vang không lâu sau đó và cùng gia đình tìm nơi ẩn náu tại nước láng giềng phía bắc tức vương quốc Lào. Sứ đòan này gửi sang Manila đựoc cầm đầu bởi một người Tây Ban Nha tên là Blas Ruiz cùng với người bạn đồng hành, Diego Belloso, một kẻ phiêu lưu Bồ Đào Nha, kẻ trốn thóat khỏi các người Xiêm la đã bắt giữ ông ta, và đã đến Manila vài tháng sau đó trên một chiếc thuyền buồm mà ông ta đã cướp đọat được trên đường vượt tù.

“T ại Manila, Belloso, Blas Ruiz de Hernan Gonzales và hai bạn đồng hành của họ, tụ họp cùng nhau và đồng ý thuyết phục Thống Đốc Don Luis Dasmarinas hãy gửi một đòan tàu viễn chinh sang Căm Bốt để cứu giúp Quốc Vương Langara, người đã về hưu sau khi xứ sở của ông ta bị cướp mất, rằng việc phục hồi ngôi vua cho ông ta có thể là một việc dễ dàng, nhân tiện cũng giúp cho người Tây Ban Nha đặt được một chân đứng tại lục địa, nơi mà họ có thể định cư và tự mình xây thành đắp lũy ở đó, từ đó mang lại nhiều lợi lộc và lợi thế,” theo lời tường thuật của phó thống đốc thuộc địa, Tiến Sĩ Antonio de Morga, trong tập sách nhan đề Sucesos de las Islas Filipinas được ấn hành tại Mexico năm 1609.

B ởi thế Belloso đã viết một văn thư chính thức để làm tài liệu lên [thống đốc] Damasinas thỉnh cầu ít nhất 300 binh sĩ lão luyện Tây Ban Nha, được tháp tùng bởi vài trăm quân đồng minh người bản xứ có kinh nghiệm đáp một chiến thuyền cùng các thuyền phụ trợ cần thiết được phái đi để trợ giúp cho của chúa tể Căm Bốt. Ngày 3 tháng Tám, 1595, Belloso được lệnh trình diện trước hội đồng hòang gia trong một cuộc điều trần chính thức và [để] quyết định về lời thỉnh cầu của ông ta. Ruiz đã không hiện diện và vị trí của ông được thế chỗ bởi một người Tây Ban Nha khác, một người nào đó có tên là Gregorio de Vargas Machuca: không rõ có phải vì Ruiz mang tiếng xấu xa như một lính đánh thuê hay vì Vargas có vẻ là một nhà ngọai giao tốt hơn.

Dù sao ch ăng nữa, một sự thỏa thuận chính thức đã được đạt tới vào ngày hôm đó, và ngay trong tối sau đó [?], vào ngày 16 tháng Tám, hàng giáo phẩm Thiên Chúa Giáo của Manila đã được triệu tập bởi [tòan quyền] Dasmarinas để phê chuẩn cuộc viễn chinh nhằm mục đích phục hồi ngai vàng cho vua Căm Bốt và để trừng phạt vị vua láng giềng nước Chàm (Champa) vì tội gây ra “con una guerra a fuego y sangre”, một thành ngữ màu mè có nghĩa “một cuộc chiến tranh lửa và máu”. Các tu sĩ dòng Đa Minh (Dominicans), đứng đầu bởi Fray Alonso Jimenez, đã thuyết phục các giáo sĩ đồng sự để đưa ra một biện luận tôn giáo cho đề nghị của Dasmarinas. Thế nhưng, trong khi chính vua Xiêm La đã lật đổ ngai vàng của [vua Căm Bốt] Praunkar Langara, tại sao hàng giáo phẩm lại chấp thuận một cuộc chiến tranh chống lại vua Chàm (Champa)? Điểm này đã không được minh bạch trong biên bản. Cần nói thêm, Chàm đã là một xứ sở có những sự tiếp xúc với Phi Luật Tân trước khi có Magellan tìm đến; [và] vào thời điểm đó, Chàm cũng đang gặp tình trạng xáo trộn, và đến giữa thế kỷ kế tiếp, bị chinh phục và sáp nhập bởi láng giềng phía bắc của nó, các người An Nam.
Biên bản của các phiên họp được ghi lại như sau:
I
Thuy ền trưởng Diego Belloso, đại sứ của Quốc Vương Căm Bốt, trong một đơn thỉnh cầu mà tôi đã trình lên Ngài Các Hạ [Hòang Đế Tây Ban Nha?, chú của người dịch] nhân danh vị quốc vương đã nêu trên, thỉnh nguyện các điều cần thiết cho sự trợ giúp mà ông ấy yêu cầu; và chiếu theo lệnh của Ngài, hầu để cho sự trợ giúp đó trở nên hữu hiệu và vị quốc vương nêu trên có thể phòng ngự vương quốc của mình và [chống lại] kẻ tiếm ngôi tàn bạo, các mục khỏan sau đây được cần tới:

Tr ước tiên, tất cả các người Tây Ban Nha mà Ngài có thể phái đi, chẳng hạn như các xạ thủ (bắn cung), các lính bắn súng hỏa mai, và các binh sĩ lão luyện, được vũ trang và có kỷ luật cao, với quân số không ít hơn 300 người;
Xin phái tất cả những người bản xứ đã từng tham gia các cuộc viễn chinh của Tây Ban Nha và có kinh nghiệm, để cùng nhau họ có thể trở nên hữu hiệu nhất;
Xin phái một tàu đáy bằng với các đòan viên thủy thủ tình nguyện, được trang bị đầy đủ buồm lái và trọng pháo;
Xin cho chi ến thuyền Nuestra Senora del Rosario, chiến thuyền nhỏ hơn có tên Santiago và các thuyền buồm cần thiết để chuyên chở các binh sĩ cùng tất cả các trọng pháo có thể được cấp;

Và xin tám chi ến thuyền buồm và chèo tay, không chở người -- tất cả các khỏan mục trên như tôi đã trình với Ngài, là lực lượng tối thiểu có thể đựoc phái đi như sự trợ giúp cho vị vua đã nêu trên [và] là kẻ sẽ tiếp nhận chúng với lòng biết ơn. Diego Belloso [ký tên, chú của người dịch]

Vào ngày 3 tháng Tám, 1595, vì th ế, tôi dã ra lệnh – như được chứng giám bởi Ngài -- cho Diego Belloso đến trình diện để kết thúc hiệp ước với Quốc Vương Căm Bốt và với tư cách sứ giả đại diện Quốc Vương đến để ưng thuận trong trường hợp sự trợ giúp như họ yêu cầu được cấp phát., Luis Perez Dasmasrinas [thống đốc ký tên, chú của người dịch], chứng thực đã ký tên trước mặt tôi, Esteban de Marquina {thư ký ký tên, chú của người dịch].

T ại thành phố Manila, trong ngày 3 tháng Tám năm 1595, trước mặt ông Don Luis Perez Dasmarinas, kỵ sĩ của Dòng Order of Alcantara và Thống Đốc Tòan Quyền của lãnh địa này đại diện cho Hòang Đế [Vua Philip II của nước Tây Ban Nha], có ra trình diện Thuyền Trưởng Diego Belloso và ông Gregorio de Vargas Machuca, các cư dân của thành phố này, là những người đã phát biểu với tư cách các sứ giả của Quốc Vương Căm Bốt rằng họ muốn yết kiến Ngài về các điều khỏan của một hiệp ước mà chính vì đó họ đã được phái đến như các đại sứ hầu thảo luận và ký kết trên những điều phải làm liên hệ đến viện trợ đã yêu cầu.

Đ iều được đề nghị, như có thể được xem xét bởi Ngài, là trong trường hợp sự trợ giúp yêu cầu được chấp thuận, Quốc Vương Căm Bốt sẽ tuyên thệ và hứa sẽ tôn trọng và thi hành các điều khỏan của bản hiệp ước, rằng chính Quốc Vương hay những vị kế ngôi không thể thay đổi hay chống lại các điều khỏan này bất kỳ ở thời điểm nào:

Tr ước tiên, chính Quốc Vương Căm Bốt, vợ, các con và người trong gia đình phải được rửa tội và tiếp nhận niềm tin và phúc âm của Jesus Christ, vị chúa trời và Thượng Đế chân chính của chúng ta, và phải cho phép tự do rao giảng phúc âm tại vương quốc của ông ta, và mọi sự thuận tiện và trợ giúp sẽ được cung cấp cho việc xây dựng các giáo đường cũng như cho các linh mục và các thừa sai sẽ rao giảng phúc âm; sau này, khi người Tây Ban Nha đến nơi, họ sẽ phải được cấp đất đai mà họ lựa chọn cho các mục đích thực dân hóa [định cư di dân, chú của người dịch] và xây thành đắp lũy; bởi vì những cơ sở này là để bảo vệ cho Quốc Vương [Căm Bốt, chú của người dịch] và tạo sự an ninh vững chắc hơn, Quốc Vương [Căm Bốt, chú của người dịch] và thần dân của ông phải cung cấp đất đai tức thời và phải chịu tốn phí cho lần đầu tiên;

Các binh s ĩ, thuyền trưởng, cai đôi, và những nhân viên quân sự khác phải được trả lương cho đến khi họ đuợc cấp phát bằng khóan đất đai và các phụ cấp khác dành cho sự duy trì họ; và các khỏan trả như thế phải được thanh tóan đúng thời biểu bởi quân đội của Quốc Vương, cùng với các đồ tiếp liệu sao cho trang trại của chúng tôi không bị rơi vào tình trạng thiếu thốn;

Trong nh ững hạng mục thỉnh cầu với chúng tôi, chúng tôi sẽ có nghĩa vụ chỉ cung cấp sự trợ giúp trong những khỏan chính đáng và chỉ khi được cho phép bởi luật thánh của chúng tôi và sẽ không có cách nào khác.

Và chính vì đặc ân và sự trợ giúp này, Quốc Vương (vua Căm Bốt) phải tuyên thệ sẽ là một một người bạn vĩnh viễn và trung thành với Vị Chúa Tể Hòang Đế Philip II và III cùng những người kế vị của các Hòang Đế, mỗi khi và trong mọi lúc khi mà sự bảo vệ Ngài (Hòang Đế) cần đến.

Và khi có các cu ộc hành quân tấn công các vương quốc hay các phần đất lân cận, ông ấy [vua Căm Bốt, chú của người dịch] sẽ phải trợ giúp vào các cuộc viễn chinh đó bằng nhân lực, các thớt voi và thuyền bè trong số lượng mà ông có thể cung cấp được một cách tốt đẹp và thỏai mái, phù hợp với sức mạnh mà ông có, sao cho ông có thể làm được việc đó mà không bị căng qúa sức hay cảm thấy mình bị bó buộc; rằng trong những cuộc viễn chinh mà Quốc Vương Căm Bốt có thế muốn liên hiệp với người Tây Ban Nha, trong trường hợp chiến thắng, ông phải nhường lại các phần đất đai đã thu đọat được cho Hòang Đế [Tây Ban Nha, chú của người dịch] để những phần đất đai này có thể được đặt vào trong vương triều như thể chúng sẽ tùy thuộc thẩm quyền tự do quyết định của Hòang Đế (Tây Ban Nha, chú của người dịch], ngòai số chiến lợi phẩm và của cải tước đọat được.

Trên tài s ản thu đọat được từ những vùng đất, thành phố hay vương quốc như thế, những binh sĩ đã trợ giúp ông ta trong những cuộc viễn chinh đó sẽ được hưởng một phần ba nếu họ không được trả lương hay một phần tư nếu được trả lương.

Nh ững người Tây Ban Nha tham dự vào những cuộc viễn chinh như thế sẽ phải chịu các mệnh lệnh từ thượng cấp và các lãnh đạo của họ sẽ được chỉ định, và sẽ bị trừng trị bởi các thượng cấp của họ trong trường hợp phạm tội; quốc kỳ của chúng tôi không được phép trương lên bởi bất kỳ người nào khác ngọai trừ người của chính chúng tôi, và không lá cờ, huy hiệu hay quân kỳ nào đựoc hạ xuống ngọai trừ khi được chấp thuận đúng theo nghi thức hay theo thường lệ.

Qu ốc Vương Căm Bốt, con cái và các người kế ngôi của ông phải thề sẽ ngăn cấm, từ lúc có sự đặt chân của người Tây Ban Nha, sự rao giảng bất kỳ giáo lý nào khác với phúc âm của Jesus Christ, vị Chúa Trời của chúng tôi và cũng không được cho phép việc tuân theo bất kỳ giáo phái hay tôn giáo tà ngụy nào khác; hay sự rao giảng công khai theo đó, hay các nhà cửa được xây đựng cho chúng [các tôn giáo khác?, chú của người dịch], hay đối với những người và địa điểm công cộng được dành cho chúng; trong trường hợp không có các người thừa kế ngai vàng và một người kế ngôi sẽ được chỉ định, ông ta [vua Căm Bốt, chú của người dịch] chỉ có thể làm như thế sau khi đã tham khảo với viên chức chỉ huy người Tây Ban Nha và hàng giáo phẩm cao cấp trong vương quốc ông ta, và ông không thể chỉ định hay để lại một người thừa kế vương quốc của ông không phải là một người theo đạo Thiên Chúa và là người phải tuyên thệ giữ đúng các điều khỏan của hiệp ước này; và trong trường hợp không có các thân nhân hay cá nhân theo quyền hạn và lẽ công bằng là các người thừa kế ngôi vua của vương quốc, và sẽ phải chỉ định một số người ngòai nào khác, khi đó vị Chúa Tể Hòang Đế Philip II và người kế vị hợp thức của Hòang Đế sẽ là nhân vật làm việc chỉ định đó.

Tám điều quy định trên đây đã được chuyển cho hai nhân vật đã nêu Diego Belloso và Gregorio de Vargas, các đai sứ của Quốc Vương Căm Bốt đã nêu, để họ có thể xem xét và xác nhận chúng, và tuyên thệ nhân danh Quốc Vương Căm Bốt về sự thực thi và tuân hành trong thời kỳ trị vì của ông ta cũng như của các người thừa kế và kế ngôi của ông, với sự chế tài rằng nếu bất kỳ điều nào trong hiệp ước bị vi phạm, người Tây Ban Nha sẽ không có nghĩa vụ để trợ giúp họ, và sẽ giữ quyền tự do hành động những gì mà họ xem là tốt nhất.

Hai ông Diego Belloso và Gregorio de Vargas, đã xem xét tám quy định nêu trên và sau khi thương nghị, đã tuyên bố rằng Quốc Vương Căm Bốt sẽ chấp nhận và thi hành các điều khỏan, bởi vì những gì họ hay biết về vị Quốc Vương cho thấy ông ta mong muốn có tình hữu nghị với người Tây Ban Nha và muốn họ [người Tây Ban Nha, chú của người dịch] hiện diện tại vương quốc của ông, đặc biệt về những vấn đề mà họ [hai nhân vật Diego Belloso và Gregorio de Vargas, chú của người dịch] đã thảo luận chi tiết và họ chắc chắn rằng ông ta [vua Căm Bốt, chú của người dịch] hiện rất nóng lòng để ngóng tin về những gì đã xảy ra, ngọai trừ hai khía cạnh:
Một, không có cách nào để ép buộc được vợ và các con của ông ta theo đạo Thiên Chúa, bởi vì chắc chắn ông ấy sẽ theo đạo rồi, và
Hai, ông ta s ẽ không có nghĩa vụ trả lương và tiếp tế cho các binh sĩ được gửi đến đó để trợ giúp ông ta, bởi vì mục đích này, Quốc Vương nêu trên sẽ nhường cho họ một trong những tỉnh giàu có nhất trong vương quốc của ông , nhờ đó, họ sẽ nhận được các khỏan hoa lợi tiến cống và bổng lộc dùng cho sự duy trì và thanh tóan tiền lương.

Tr ừ các ngọai lệ này, [và] các sự tuyên bố [trên] và đối với phần còn lại họ tự nguyện cam kết với tư cách các đại sứ của Quốc Vương Căm Bốt nêu trên là sẽ thi hành các điều khỏan nhân danh Quốc Vương [Căm Bốt] và hứa sẽ tuân thủ các sự quy định như thế, và rằng sẽ không bao giờ, ỏ bất kỳ thời điểm nào, vị Quốc Vương nêu trên và các người kế vị vi phạm hay chống lại các điều khỏan hay bất kỳ phần nào trong đó sẽ chịu hình phạt dành cho kẻ thất ước hay vi phạm tín ngưỡng và lòng trung thành đã được tuyên hứa trong những trường hợp long trọng như thế của sự việc có tầm quan trọng như thế. Một khi sự trợ giúp như thế đã được cấp phát, họ sẽ phải, về phần mình, tuân hành với mọi điều kiện và họ, với tư cách các đại sứ bằng tất cả quyền hạn và thiện chí của mình họ có thể ràng buộc được vị Quốc Vương nêu trên – và họ đã tuyên thệ nhân danh vị Quốc Vương về sự tuân hành như thế.

Tr ước Thượng Đế và trước huy hiệu của Thánh Giá và các Thánh trong kinh thánh, trong văn thức của luật pháp, họ đã ký tên mình, và tôi, thư ký, đã ký tên chứng nhận rằng họ đã tuyên hứa và tự nguyện ràng buộc sẽ là các thần dân ngoan đạo và trung thành với với Hòang Thượng [Tây Ban Nha, chú của người dịch] của chúng ta. Diego Belloso và Gregorio [ký tên, chú của người dịch], chứng thực, Esteban de Marquina [thư ký ký tên, chú của người dịch] .
II
T ại Thành Phố Manila, Đảo Phi Luật Tân, vào ngày 16 tháng Tám, 1595, tại nhà khách hòang gia của ông Don Luis Perez Dasmarinas thuộc Dòng Alcantara, Thống Đốc và Chỉ Huy Trưởng lãnh địa này thuộc quyền Hòang Đế [Tây Ban Nha, chú của người dịch], và Tiến Sĩ Antonio de Morga, cố vấn và Phó Thống Đốc dưới quyền Hòang Thượng chúng ta, cùng hiện diện với Phó Giám Mục Don Juan de Vivero, cử nhân Francisco Gomez Arallano, trưởng lão Fray Alonso Jimenez, bề trên tỉnh hạt của dòng Saint Dominic, Fray Juan de San Pedro Martir of the Ascension thuộc dòng St Francis [?, nguyên văn: “Fray Juan de San Pedro Martir of the Ascension of the order of St. Francis “ không rõ nghĩa và có sự nhầm lẫn nơi đây, thực ra là hai người, tên Juan de Pedro Martir và Martin de la Ascencion, có phát biểu và ký tên phía dưới đây, chú của người dịch], Fray Lorenso de Leon, bề trên tu viện St. Augustin, Fray Diego de Sorralva, thầy giảng của dòng nêu trên, Linh Mục Raymundo de Prado, viện trưởng Hội Chúa Jesus (Society of Jesus), và Linh Mục Juan de Ribera của Hội nêu trên; và tất cả mọi người cùng hiện diện được triệu mời cho cùng mục đích như trong phiên họp thứ nhất nhóm họp vào ngày 13 cùng tháng năm này, để quyết định về hai vấn đề nêu ra -- sự trợ giúp thỉnh cầu bởi Quốc Vương Căm Bốt, và cuộc viễn chính đáng và trừng phạt Quốc Vương Chàm tàn bạo. Họ đã quyết nghị rằng những gì cần phải làm sẽ được làm để phục vụ cho Thiên Chúa và Hòang Đế chúng ta, và cho sự bành trướng và gia tăng đức tin Công Giáo thần thánh của chúng ta, trong cung cách này:

Phó Giám M ục Don Juan de Vivero phát biểu rằng phù hợp với những gì ông hiểu biết được về hai vấn đề này và những tin tức liên hệ rút ra từ tài liệu, ông thấy có vẻ chính đáng để thực hiện hai điểm đã đề nghị: nhằm trợ giúp Quốc Vương Căm Bốt như đã thỉnh cầu, và nhằm trừng phạt Quốc Vương Chàm.

Fray Alonso Jimenez, b ề trên tỉnh hạt của dòng St. Dominic, phát biểu rằng về cuộc viễn chinh sang nước Chàm, có vẻ là một cuộc chiến chính đáng với các lý do chính đã được đưa ra, và rằng một cuộc chiến tranh lửa máu mà không cảnh cáo hay báo trước [đánh úp, đánh lén ?, chú của người dịch] tương tự như những biến cố xảy ra tại Malacca; và về sự trợ giúp cho Quốc Vương Căm Bốt, vâng, ông ta thì thân thiện, và có thể được thực hiện vì thiện chí và tình hữu nghị, nếu thành phố này (Manila) đã được bảo tòan trước tiên.

Fray Alonzo Munoz c ủa dòng St. Francis phát biểu rằng xem ra đối với ông từ các tài liệu và sự kiện mà ông nhìn thấy và hiểu biết được, cuộc chiến tranh là chính đáng trong trường hợp này, và nó có thể đánh vào Quốc Vương Chàm cho đến khi các sự bất công được giải quyết thỏa đáng; và sẽ được bãi chiến khi các khu vực định cư dành cho người Tây Ban Nha được cấp phát và tôn giáo được giảng dậy. Về sự trợ giúp cho Căm Bốt, ông tin rằng đó là điều chính đáng để làm như thế.

Fray Lorenzo de Leon, b ề trên dòng St. Augustin, phát biểu rằng với những lý do được đưa ra ông tin rằng cuộc chiến tranh chống lại Quốc Vương Chàm là chính đáng, và về Căm Bốt, sự trợ giúp thỉnh cầu rất thích đáng để cấp phát, sau khi an ninh cần thiết của nơi này được chu tòan.

Linh m ục Raymundo de Prado, viện trưởng trường cao đẳng của Hội Chúa Jesus, phát biểu rằng đến mức độ sự trợ giúp được thỉnh cầu bởi Quốc Vương Căm Bốt, điều đó rất chính đáng và phải được cấp phát không có bất kỳ trở ngại nào cả; và về vấn đề nước Chàm, bởi có các khó khăn và lý do được nêu ra, ông không có quyết định nào trong lúc này.

Fray Juan de San Pedre Martir phát bi ểu rằng theo những điều khỏan trong bản hiệp ước mà ông đã xem xét, đối với ông xem ra cuộc mạo hiểm đánh nước Chàm có thể thực hiện được bởi có đủ sức mạnh quân sự cho cuộc chiến đó và cho sự trợ giúp Quốc Vương Căm Bốt; cuộc viễn chinh sang nước Chàm được ủng hộ bởi (chúng ta có) thẩm quyền thích đáng và vì thế có thể thực hiện được. Về phương cách theo đó nó phải thực hiện, đến mức độ mà vị Quốc Vương chính thống bị lật đổ quan tâm đến, ông bổ túc rằng chúng ta tốt hơn nên tiến hành một cách từ tốn.

C ử nhân Francisco Gomez Arellano phát biểu rằng theo những tài liệu mà ông xem xét và những đề nghị nghe thấy, sự trợ giúp cho Quốc Vương Căm Bốt là thích đáng, và rằng [chúng ta] có thẩm quyền để truất phế nhà cai tri bạo tàn tại nước Chàm để thanh thỏa các sự bất công và rằng đó là việc chính đáng và có thể thực hiện được.

Linh m ục Juan de Ribera của Hội Chúa Jesus phát biểu rằng sự trợ giúp cho Căm Bốt là thích đáng, và về cuộc chiến chống lại nước Chàm là vì Quốc Vương [nước này] đã làm những điều sai lầm và chính phủ chúng ta có lý do chính đáng để phát động cuộc chiến tranh chống lại ông ta.

Fray Diego de Sorralva c ủa dòng St. Augustin phát biểu rằng xem ra đối với ông cuộc chiến chống lại nước Chàm là chính đáng bởi vì vị vua chân chính của xứ sở đó đã bị lật đổ và tương tự như thế sự trợ giúp cho Căm Bốt là thích đáng.

Fray Martin de la Ascension phát bi ểu rằng xem ra đối với ông là [chúng ta] có thẩm quyền để giúp đỡ Quốc Vương Căm Bốt và để phát động cuộc chiến lửa máu đánh vào nước Chàm nhằm thanh thỏa những hành vi sai lầm đã thực hiện, nhưng bổ túc thêm rằng ông hòang bị truất ngôi phải được phục vị và về việc điều tra xem liệu Quốc Vương Căm Bốt có phải là người cầm quyền chính thống hay không; bởi có những tin đồn trái ngược tại đây, điều cần làm là phải tìm cho đúng lẽ để xác định là liệu sự trợ giúp đưa ra có thích đáng hay chăng.

T ất cả đã nhất trí đồng ý rằng có một vị vua đích thực và chính thống và thừa kế của vương quốc Chàm, ông phải được phục ngôi và vì thế phải được trao trả lại lãnh thổ thừa kế của ông ta, dưới những điều kiện và các điều khỏan công chính có thể đuợc thỏa thuận. Quốc Vương Căm Bốt cũng đã từng được tin là chúa tể của vương quốc của ông, và vì [cùng] mục đích này, đây là điểm cần làm sáng tỏ, bởi có những tin tức trái ngược lại trong thành phố này được đưa ra bởi các nhân chứng đáng tin cậy.

T ất cả đều đã ký tên – Phó Giám Mục Thành Phố Manila, Fray Alonso Jimenez, Fray Alonso Munoz, Fray Lorenzo de Leon, Fray Raymundo de Padro, Fray Juan de San Pedro Martir, Francisco Gomez Arellano, Fray Martin de la Ascension, Fray Diego de Sorralva, Linh mục Juan de Ribera [đồng ký tên, chú của người dịch], Chứng thực, [thư ký ký tên, chú của người dịch], Esteban de Marquina.
III
Các động lực thúc đẩy cuộc viễn chinh thứ nhất sang Đông Dương thì rõ ràng: 1. Để Thiên Chúa Giáo hóa quốc gia này; 2. Để biến Căm Bốt thành một nước chư hầu và gia tăng lãnh địa mới cho nước Tây Ban Nha; 3. Để tưởng thưởng rộng rãi những tân binh vì công tác của họ. Điều gì khiến cho các đồng minh bản xứ, các indios tức là người gốc Phi Luật Tân (Filipinos) như họ được gọi khi đó, đi theo các chủ nhân của họ? Của cải tước đọat, có đầy rẫy, bởi bất kể có sự thỏa thuận rằng chỉ một phần ba sẽ được trao cho họ, nhưng luôn luôn có những cách để giấu kín một hay hai nữ trang đáng giá. Ngẫu nhiên, một số người Nhật Bản tại Manila, có thể trước đây là wakos hay các kẻ phiêu lưu và hải tặc, đã gia nhập cuộc viễn chinh với cùng lý do nêu trên.

Biên b ản đã không ghi nhận bất kỳ sự chống đối nào đối với kế họach, nhưng Morga [Phó Thống Đốc Phi Luật Tân, chú của người dịch] trong tập Sucesos có ghi rằng “sự quyết tâm này đã không được phần còn lại của thành phố nhìn như một bước chuyển động khôn ngoan, bởi vì đã có quá nhiều người dân bị trưng tập từ thành phố nêu trên, và rằng có sự nghi ngờ về sự thành công của cuộc viễn chinh.” Morga chính là đầu tàu của sự chống đối.

Dù th ế, trong tháng Một năm 1596, lực lượng viễn chinh đã ra đi từ Manila. Kích thước của đòan quân ít hơn phân nửa những gì thỉnh cầu. Một đòan tàu nhỏ gặp bão tại biển Nam Hải và bị tách biệt nhau: hai chiếc thuyền buồm chở Ruiz và Belloso đến Nam Vang theo dòng sông Cửu Long, trong khi chiếc sóai thuyền chở Chỉ Huy Trưởng Juan Xerez Gallinato và phần lớn trong số 120 người Tây Ban Nha bị gió thổi đến vùng eo biển Malacca gần Singapore. Không chờ đợi sóai thuyền, Ruiz và Belloso với 50 người Tây Ban Nha cũng các đồng minh Phi Luật Tân, Nhật Bản, dựa vào ưu thế của trọng pháo và súng hỏa mai, giao chiến với kẻ tiếm ngôi Anacaparan trong một lọat các cuộc đụng độ đưa đến sự tử trận của kẻ tiếm ngôi đó và cơn cháy lớn tại một phần hòang cung.

Khi t ới nơi Gallinato nghe được những gì mà hai kẻ phiêu lưu đã làm, đã ra lệnh tịch thu tất cả chiến lợi phẩm của họ và quyết định trở về qua ngả Đông Kinh [vịnh Bắc Việt?, chú của người dịch], nơi mà cờ hòang gia Tây Ban Nha và trọng pháo của chiếc thuyền chỉ huy – trên đó vị thống đốc tiền nhiệm, Gomez Perez Dasmarinas đã bị hạ sát năm 1593 – đã bị lấy mất bởi quân nổi lọan Trung Hoa. Sự từ bỏ dự án đột ngột của Gallinato đánh dấu sự kết thúc của cuộc viễn chinh. Hiển nhiên là ông ta không phải cùng một mẫu người cứng rắn như Hernan Cores và Francisco Pizarro.

Trong hai n ăm sau đó, Ruiz và Belloso tới lui trên lãnh thổ ngập trong lửa và kiếm, giao chiến với các kẻ phiêu lưu ngọai quốc khác bị lôi cuốn đến xứ sở chưa ổn định đó trong một nỗ lực đẫm máu để trở thành quyền lực đằng sau ngai vàng. Sự kháng cáo của họ về Manila, khiếu nại sự bỏ chạy của Gallinato và cho rằng Căm Bốt thì chín mùi cho sự chinh phục của Tây Ban Nha, đã khích lệ Don Luis Dasmarinas -- người đã bị thay thế bởi Francisco Tello trong chức vụ Thống Đốc – phóng ra một cuộc viễn chinh khác, nhưng do chính ông ta đài thọ. Ông ta có được hai chiến thuyền cỡ trung, và một thuyền một buồm đáy bằng (galliot) với 200 người “tuyển mộ từ những người vô nghề nghiệp trên đường phố Manila,” như Morga đã mô tả một cách ngạo báng, và đã liều lĩnh rời Manila vào giữa tháng Bẩy năm 1598, lúc khởi đầu mùa mưa bão. Fray Diego Aduarte, sử gia lừng danh của dòng Dominican tại quần đảo [Phi Luật Tân, chú của người dịch], khi đó ở tuổi đôi mươi, đã là một trong ba tu sĩ tháp tùng theo nhóm.

Gió mùa tây nam đã thổi họ giạt đến mỏm cực bắc của đảo Lữ Tống (Luzon) trong vùng Cagayan, và sau hết họ đã đáp lên đất liền tại thành phố Quảng Đông (Canton), rất xa về phía bắc địa điểm mà họ muốn đến. Trong nhiều tháng, Dasmarinas và đòan quân của ông đi lang thang tại Ma Cao và thành phố Quảng Đông, cho đến khi Thống Đốc Tello phái cho họ một chiến thuyền cứu trợ và ra lênh quay về Manila nơi mà Don Luis [Damasrinas] bắt buộc phải cay đắng ngậm hờn.

Thuy ền nhỏ một buồm đáy bằng (galliot) với 25 người Tây Ban Nha đã đến được Căm Bốt, và được khích lệ bởi sự cập bến của thuyền này cùng tin tức về việc sắp đến của Dasmarinas, Ruiz và Belloso đã gây hấn với Ocuna Lacsamana, một người Mã lai phiêu lưu có một nhóm lính đánh thuê lớn hơn nhiều đến từ vùng Malacca gần đó và là kẻ có được sự ủng hộ của hòang gia. [Mã Lai? chú của người dịch]. Hồi chung cuộc ra sao đã được Morga mô tả một cách xúc tích trong lời lẽ sau đây:
“Với một cuộc càn quét kinh khiếp duy nhất cả trên đất liền và vùng biển, ông ta (Lacsamana) đã tấn công người Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha và Nhật Bản, và thấy họ bị phân hóa bất kể có một sự kháng cự nhỏ tung ra bởi một vài người trong họ, đã tàn sát hết, kể cả Diego Belloso và Blas Ruiz de Hernan Gonzales, và đã thiêu hủy hành dinh cùng chiến thuyền của họ.” Một số nhỏ người Phi Luật Tân sống sót đã trốn thóat được và sau cùng hòa nhập vào dân chúng Căm Bốt.
Như thế đã kết thúc một cách bi thảm cuộc viễn chinh đầu tiên của Phi Luật Tân tại vùng Đông Dương vào cuối thế kỷ mười sáu./
****
Ghi chú về thư tịch:
Ngòai quy ển Sucesos của Morga đã được in lại bởi Rizai Centennial Commission tại Manila năm 1961, và hiện đang tiến hành một ấn bản khác của Hiệp Hội Hakluyt Society of London, được chú giải bởi Tiến Sĩ J-S. Cummins, những quyển sách dưới đây sẽ hữu ích trong một bài viết đào sâu hơn về những gì đã xảy ra tại Căm Bốt vào thời điểm đó: 1. Diego Aduarte, O. P., Historia de la Provincin del Santisimo Rosario, Manila, 1640. 2. Gabriel de San Antonio, O. P., Ralacion de los Sucesos del Reino de Cambodja,
Valladolid 1604,. Một bản in lại theo lối dập ngược (offset) được ấn hành tại Madrid trong năm 1920 bởi nhà sưu tầm sách qúa cố Don Antonio Graino.
3. Xavier Dusmet de Arizcun, Dos Grandes Aventureros Espanoles del Siglo XVI, Madrid, 1927.
-----
Nguồn: Journal of Southeast Asian Histories, Vol. X., No. 3, December 1969, các trang 491-500.
***

II. CUỘC VIỄN CHINH CỦA TÂY BAN NHA ĐÁNH NAM VIỆT NAM NĂM 1858

S ự hiện diện của Pháp tại Đông Nam Á chính thức bắt đầu vào ngày 28 tháng Năm 1787 [?, chú của người dịch] với sự ký kết một hiệp ước theo đó Hòang Đế An Nam cho phép người Pháp ra vào An Nam. Kể từ đó người Pháp đã vài lần can thiệp vào Nam Việt, phần lớn là vì liên quan đến công tác truyền giáo. Cùng với thời gian, các chế độ quân chủ của An Nam sau này đã ngược đãi các giáo sĩ truyền đạo và các người cải đạo theo thiên chúa giáo, phần lớn vì lo sợ sự can thiệp của ngọai quốc hơn là vì sự thù ghét đạo giáo. Để trả đũa các sự ngược đãi này, vào tháng Chín năm 1856, Pháp đã gửi một đòan thuyền đến đó với nhiệm vụ trừng phạt.

Các giáo s ĩ Tây Ban Nha khi đó cũng đã hiện diện tại Đế Quốc An Nam, và cũng bị ngược đãi. Trong số các giáo sĩ bị bắt giam, bị xử trảm vào ngày 10 tháng Bẩy năm 1857 có Giám Mục Jose Ma Diaz Sanjurjo, Khâm Sứ đại diện tòa thánh tại miền Trung Bắc Việt (Central Tonkin)[?].

Các s ự kiện này đã dẫn đến sự hợp tác Pháp-Tây Ban Nha trong một liên minh vũ trang can thiệp vào Việt Nạm. Trong khi Tây Ban Nha có thể đã chỉ nhằm mục đích bảo vệ các giáo sĩ và duy trì uy tín của mình thì người Pháp đã kết hợp ý định trừng phạt này với tham vọng thiết lập một thuộc địa tại vùng châu thổ sông Cửu Lọng

Vào ngày 1 tháng M ười Hai năm 1857, các họat động chính trị chỉ đạo hành động vũ trang tại khu vực Đông Nam Á đã chính thức đuợc khai triển. Vào ngày đó, Bộ Trưởng Ngọai Giao Pháp, bá tước Walewski, thông tin cho đại sứ Pháp tại Madrid, Hầu tước Turgot, rằng Đô Đốc Rigault de Genouilly có báo tin ông hay rằng Hòang Đế Louis Napoléon III đã ra lệnh cho Lực Lượng Hải Quân Pháp tại biển Nam Hải (South China Sea) tức thời tiến vào bờ biển Việt Nam, với nhiệm vụ đòi hỏi Triều dình Huế phải chấp nhận thực hiện những biện pháp cần thiết nhằm ngăn chặn việc tái diễn các sự ngược đãi tôn giáo.

B ộ Trưởng Ngọai Giao Pháp Walewski cũng đã ra lệnh cho đại sứ Pháp, Hầu Tước Turgot, yêu cầu sự hợp tác của Chính Phủ Tây Ban Nha bằng cách tăng phái từ một đến hai ngàn binh sĩ từ Quân Đội Tây Ban Nha đang đồn trú tại Phi Luật Tân. Lực lượng hỗn hợp này được đặt dưới quyền chỉ huy của một đô đốc người Pháp.

Chính ph ủ Tây Ban Nha đã chấp nhận lời yêu cầu này, mặc dù không rõ là có phải chính phủ Tây Ban Nha đã quên không nhấn mạnh đến các điều khỏan của sự hợp tác và các lợi lộc trong trường hợp có được hay không.

L ực lượng vũ trang hỗn hợp Pháp và Tây Ban Nha đã có mặt tại bờ biển An Nam vào ngày 31 tháng Tám năm 1858. Đòan quân của Tây Ban Nha, theo tờ báo Gaceta de Madrid ngày 7 tháng Mười Một năm 1858, bao gồm:

B Ộ CHỈ HUY:
- Một Đại Tá Bộ Binh, dưới lệnh của đô đốc [Pháp] .
- Một tư lệnh Bộ Binh, cũng chịu lệnh của đô đốc [Pháp].
- Một tư lênh bộ Tổng Tham Mưu
- Một tư lệnh Pháo Binh, trưởng ban vũ khí.
- Một phụ tá Thuyền Trưởng
- Hai phụ tá quân sự.
LỰC LƯỢNG VIỄN CHINH:
Tàu đáy bằng lớn:
- Một đại tá bộ binh, chỉ huy.
- Một tư lệnh, tham mưu trưởng lực lượng.
- Một đại úy pháo binh, phụ trách về vũ khí.
- Một Ủy Viên, đứng đầu bộ phận hành chánh quân đội.
- Một phụ tá, bác sĩ, chỉ huy quân y.
- Hai tuyên úy tôn giáo cho bệnh viên.

B ộ binh:
- Trung Đòan Fernando VII, số 3.
- Một Đại Đội Truy Kích thuộc Trung Đòan Quốc Vương số 1.
- Một Đại Đội Truy Kích thuộc Trung Đòan Reina, số 2.

Pháo binh:
- Một Bộ Phận Pháo di đông.
- Một Bộ Phận Pháo dã chiến.
- Một Bộ Phận phụ trách kho bãi [?].
Ngòai ra có một bộ phận Hành Chánh và một bộ phận Quân Y cũng đã được phái đi trong cuộc viễn chinh.
Vị chỉ huy Lực Lượng Viễn Chinh Tây Ban Nha là Đại Tá Bernado Ruiz de Lanzarote.
H ải quân Tây Ban Nha đã góp mặt vào cuộc viễn chinh bằng tàu Elcano 110 mã lực, vũ trang 2 đại bác và 75 thủy thủ. Sau đó tàu Elcano đã được thay thế bằng một tàu chiến có trọng tải lớn hơn, chiếc Juan Jorge, với 360 mã lực, 6 đại bác và thủy thủ đòan 165 người.

M ục tiêu trước mắt của liên minh quân sự là chiếm đóng thủ đô của An Nam, tức Huế, và liên minh đã đổ bộ lên cảng Đà Nẵng (Turana). Đòan quân đã kiểm sóat được vịnh này nhưng không thể tiến quân đến Huế. Việc không thể đạt được mục tiêu đã định trước làm kế họach bị thay đổi, và một phần đòan quân viễn chinh đã ở lại Đà Nẵng trong khi đòan quân còn lại tiến đánh vùng Nam Kỳ bây giờ (Cochinchina).

Ngày 10 tháng Hai n ăm 1859 quân của liên minh khởi sự đánh Sàigòn và đến ngày 17 họ chiếm được thành phố, tịch thu 100 khẩu đại bác, một số lượng lớn đan được và thực phẩm đủ cung cấp cho 8,000 người trong một năm.

Ngày 9 tháng M ười năm 1859 Đề Đốc Page được cử thay thế đô đốc Rigault de Genouilly. Sự thay đổi này đã được thực hiện mà không có sự tham khảo trước với Chính Phủ Tây Ban Nha. Viên Tư Lệnh mới đã ra lệnh các binh sĩ Tây Ban Nha không có mặt ở Sàigòn quay trở về Phi Luật Tân, và trong số người quay về lại Manila có Đại Tá Ruiz de Lanzarote.

Đề đốc Page đã đồn trú tại Sàigòn với lực lượng gồm 800 quân sĩ Pháp và 100 binh sĩ Tây Ban Nha dưới quyền chỉ huy của Trung Tá Carlos Gitierrez Handle và đã cầm cự trong sáu tháng cho đến khi có đòan quân tăng phái của Pháp do Đô Đốc Charner gửi sang.

Ngày 23 tháng Ba n ăm 1862, đã có sự chiến thắng của liên minh tại tỉnh Vĩnh Long, ven sông Cửu Long, và triều đình Huế đã phải ký hiệp ước ngày 14 tháng Tư năm 1862 nhường cho Pháp những phần đất mà họ đã chiếm được. Tây Ban Nha đã không nhận được một lợi lộc nào cả, mặc dù đã đóng góp không nhỏ vào cuộc viễn chinh (*a). Với sự ký kết hiệp ước này, đòan quân Tây Ban Nha đã quay về Phi Luật Tân và đã sớm muốn quên đi hồi kết cuộc không mấy vinh quang cho cuộc viễn chinh của Tây Ban Nha tại An Nạm.

N ăm 1869, Carlos Guitierrez Handle khi đó đã lên tới chức Thống Chế Lục Quân, đã có viết lại một bài nhân định lịch sử về cuộc viễn chinh của Tây Ban Nha tại Cochinchina này. Quan điểm của các sử gia Tây Ban Nha đã cho rằng bất kể các sự khổ nhọc của binh sĩ Tây Ban Nha, với “một nhóm nhỏ các kẻ can trường xa quê mẹ, ăn mặc thiếu thốn …. đã ở trên tuyến đầu và cầm chân được nhiều địch quân tại một xứ sở độc địa và thù nghịch “ nhưng Tây Ban Nha chỉ nhận được rất ít lợi lộc, “một điều có vẻ như một yếu tính thường trực trong lịch sử Tây Ban Nha.”
-----------
(*a): Chú thích của người dịch:

Th ực ra không phải là Tây Ban Nha hòan tòan không thu lượm được lợi lộc gì. Theo sử sách Việt Nam, ông Phan Thanh Giản đã khởi sự cuộc thương thảo một hòa ước với liên minh Pháp - Tây Ban Nha hôm 16 tháng 4 năm 1862, trên chiến thuyền Pháp mang tên Torbin . Đại diện bên Pháp là Đô Đốc Bonard và bên Tây Ban Nha là một người tên là Palanca (sau này lên chức Thống Chế trong quân đội Tây Ban Nha). Vào ngày 5 tháng Sáu, năm 1862, một hòa ước đã được ký kết giữa Việt Nam và liên minh Pháp - Tây Ban Nha trong đó bao gồm các điều khỏan chính yếu như sau:
1. Việt Nam đồng ý đưa ra các sự bảo đảm cho sự tự do và sự bảo vệ dành cho các giáo
sĩ truyền đạo Thiên Chúa Giáo và cho các giáo dân Thiên Chúa Giáo bản xứ trên tòan lãnh thổ, mà không có bất kỳ sự hạn chế nào .
2. Ba tỉnh miền đông (Biên Hòa, Gia Định, và Định Tường của Nam Kỳ cùng đảo Côn Sơn (Poulo Condore) đ ược nhường lại cho Pháp. Một khỏan bồi thường chiến phí bốn trăm triệu đồng sẽ được trả cho Pháp và Tây Ban Nha bằng các khỏan trả định kỳ hàng năm trong 10 năm .

3. Việt Nam đồng ý mở cửa hai hải cảng (Đà Nẵng và Quảng Yên) cho mậu dịch của Pháp và Tây Ban Nha và đưa ra một sự bảo đảm quyền tự do tiếp xúc trong giao dịch thương mại trên tòan lãnh thổ. Việt Nam hứa hẹn sẽ tôn trọng việc thực thi một quan thuế biểu công bằng và thường lệ đối với các nhà mậu dịch Pháp và Tây Ban Nha là những người cũng được quyền xuyên quá (quá giang) Việt Nam để sang Căm Bốt.

4. Sau khi Hòa Ước này được ký kết, nếu Việt Nam lâm vào chiến tranh với một nước nào khác và bị thua trận, mọi điều khỏan hay các đặc nhượng phải có sự đồng ý của Pháp và Tây Ban Nha .

5. Pháp hiện chiếm đóng tỉnh Vĩnh Long nhưng đồng ý trao trả lại cho Việt Nam với điều kiện triều đình Việt Nam phải sử dụng thẩm quyền của mình để ngăn chặn các cuộc nổi dậy có vũ trang được lãnh đạo bởi các nhân vật Việt Nam.

Nh ư thế, không thể nói là Tây Ban Nha không được hưởng “lợi lộc” gì từ các cuộc xâm lăng vào Việt Nam . Việc chia chác quyền lợi của Tây Ban Nha với Pháp ra sao, là một vấn đề khác mà chúng ta sẽ cần tìm hiểu thêm ./

-------------------------------------------
Nguồn: lược dịch theo tài liệu The Spanish Expedition to the Cochinchina, trên website: www.editorialbitacora.com/armagedon/cochinchina/
Ngô Bắc dịch
George Coedes
CÁC VƯƠNG QUỐC ẤN ĐỘ ĐẦU TIÊN
TRÊN ĐẤT VIỆT VÀ VÙNG ĐÔNGNAM Á TỪ THỜI CỔ ĐẾN GIỮA THẾ KỶ THỨ TƯ

L ời người dịch: Dưới đây là bản dịch Chương 3 của tác phẩm nhan đề The Indianized States of Southeast Asia của G. Coedès, một tác phẩm được xem như "kinh điển" bắt buộc phải học tại các đại học ngoại quốc, cho việc học hỏi và nghiên cứu về lịch sử ban sơ của vùng Đông Nam Á.

Ch ương này trình bày về sự thành lập của các quốc gia thời cổ trên đất Việt như Phù Nam, Lâm Ấp tức Chàm hay Chiêm Thành sau này nhưng chưa đề cập đến Chân Lạp tức Căm Bốt sau này. Các vương quốc đầu tiên trên đất Việt này đều chịu ảnh hưởng của văn minh Ấn Độ nên các dịa danh và nhân danh bằng tiếng Phạn (Sanskrit) hay tiếng Pali của Ấn Độ đều đã đuợc phiên âm và ký tự sang Hán ngữ trong các văn bản tham chiếu của Trung Hoa. Vì trong nguyên bản không có mặt chữ của Hán Tự để tra cứu và đối chiếu mà chỉ có phần ký âm nên trừ rất ít trường hợp gặp từ ngữ thông dụng và không có gì phải nghi ngờ, ngườI dịch giữ nguyên các địa danh hay nhân danh như đã ký âm trong nguyên bản.

CÁC VƯƠNG QUỐC ẤN ĐỘ ĐẦU TIÊN Từ Khởi Thủy Cho Đến Giữa Thế Kỷ Thứ Tư

Các y ếu tố khác nhau được phân tích ở chương trước đã dẫn đến sự tạo lập các quốc gia Ấn Độ nhỏ được cai trị bởi các lãnh tụ mang tên bằng tiếng Phạn (Sanskrit) (*a). Các quốc gia này bắt đầu xuất hiện vào lúc khởi đầu của thế kỷ thứ ba sau Dương Lịch, do đó xác nhận các dữ liệu trong các danh biểu địa dư của Ptolemy (1) (*b).

Các qu ốc gia này chỉ để lại một ít vết tích khảo cổ học hay văn bia từ thời kỳ trước thế kỷ thứ năm. Chúng ta biết rất ít về phần lớn các vương quốc đó trước nhật kỳ nêu trên ngoại trừ các quốc hiệu được đề cập tới bởI Ptolemy, bởi Nghĩa Thích Kinh Niddesa (*c), và, quan trọng hơn hết, bởi các sử ký biên niên của các triều đại Trung Hoa, có ghi chép một cách kỹ lưỡng các sứ đoàn ngoại giao đến từ vùng biển Nam Hải. Vị trí của phần lớn các quốc gia này không chắc chắn hay chỉ được phỏng chừng.

V ương quốc nhỏ nhất của các xứ sở này thường sẽ lọt vào quỹ đạo của các vương quốc hùng mạnh nhất -- những vương quốc nhất thiết có một tương lai tươi sáng, mà lịch sử của chúng có thể được phác họa lại từ các văn bản và văn bia của Trung Hoa.
1. KHỞI THỦY CỦA PHÙ NAM (THẾ KỶ THỨ NHẤT SAU DƯƠNG LỊCH):
V ương quốc quan trọng nhất trong những vương quốc này hiển nhiên là quốc gia mà Trung Hoa gọi là Phù Nam (Funan). Danh xưng này là sự phát âm theo Quan Thoại hiện nay của hai từ đã từng được đọc là b’iu-nâm (2), vốn là ký tự của chữ Khmer cổ bnam, có cách viết hiện đại là phnom, “núi đồi”. Các vị vua của xứ sở này bao gồm trong vương hiệu của họ thành ngữ “vua núi” (king of the mountain) –trong Phạn ngữ (Sanskrit) là parvatabhupala hay sailaraja, trong tiếng Khmer là kurung bnam (3). Người Trung Hoa đã đi đến việc chỉ danh xứ sở bằng vương hiệu này.

Trung tâm c ủa xứ sở tọa lac tại vùng hạ lưu và đồng bằng sông Cửu Long, nhưng lãnh địa của nó vào thời cực thịnh bao gồm cả miền nam Việt Nam, miền trung sông Cửu Long, và phần lớn Thung Lũng sông Menam cùng bán đảo Mã Lai. Thủ đô của nó trong một thời kỳ là Vyadhapura, “thành phố của những người săn bắn” (the city of hunters) (4)
– trong Hán ngữ là T’e mu, có thể là ký tự của một từ ngữ trong tiếng Khmer (dmâk, dalmâk) có cùng một ý nghĩa (5). Thành phố tọa lạc ở vùng lân cận ngọn đồi Ba Phnom và làng Banam, hai địa điểm trong tỉnh Prei Veng của Căm Bốt mà, trong danh xưng của chúng, được lưu truyền mãi đến thời đại chúng ta để ghi nhớ địa danh cổ xưa này. Theo Sử Ký nhà Lương (History of the Liang) (6) thủ đô này nằm cách bờ biển 500 lí (dặm) (200 km). Khoảng cách này gần tương đương với khoảng cách từ Ba Phnom với địa điểm Óc Eo (7), nơi có tọa lạc, nếu không phải chính là một hải cảng, thì ít nhất cũng là một thị trường có các thương nhân ngoại quốc đến cư ngụ.

Nh ững tin tức đầu tiên về Phù Nam đến từ một bản tường trình bởi phái bộ của các sứ giả Trung Hoa K’ang T’ai và Chu Ying là những kẻ đã đến thăm viếng xứ sở này vào giữa thế kỷ thứ ba (8). Bản gốc của sự tường thuật của họ đã thất lạc, nhưng vẫn còn lại các đoạn trích dẫn nằm rải rác trong các biên niên sử và trong nhiều bộ toàn thư. Những tài liệu này, cùng với một bản văn bia bằng tiếng Phạn hồi thế kỷ thứ ba, tạo thành tư liệu căn bản của chúng ta về hai thế kỷ đầu tiên trong lịch sử của vương quốc này.

Theo K’ang T’ai, nhà vua đầu tiên của Phù Nam là một kẻ nào đó tên là Hun-t’ien, tức là Kaundinya, đến hoặc từ India hay từ Bán Đảo Mã Lai hay các hòn đảo ở phương nam (9). Vị vua này, nằm mơ thấy vị thần bổn mạng trao một nỏ thần cho ông ta và chỉ thị ông leo lên một thương thuyền lớn, ra đi trong buổi sáng để tiến đến một ngôi đền, nơi mà ông ta tìm thấy một cái nỏ dưới gốc cây của vị thần. Rồi thì ông ta đã bước lên một chiếc thuyền, mà vị thần đã cho cập bến vào Phù Nam. Vị hoàng hậu của xứ này, Liu-ye, “Willow Leaf: Liễu Diệp (?)”, muốn cướp đoạt chiếc thuyền và cầm giữ nó, vì thế Hunt’ien đã bắn một mũi tên từ nỏ thần của mình xuyên qua chiếc thuyền của Liu-ye. Qúa sợ hãi, hoàng hậu bèn đầu hàng, và Hun-t’ien đã lấy bà ta làm vợ. Nhưng, không hài lòng khi thấy bà ta trần truồng, ông đã dùng một mảnh vải gấp lại làm thành quần áo mà ông đã bắt bà ấy mặc chui qua đầu. Sau đó ông cai trị đất nước và truyền ngôi lại cho các hậu duệ của mình.

Đ ây là dịch bản của Trung Hoa về các nguyên ủy vương triều xứ Phù Nam. Bản dịch này rõ rệt là một bản dịch sai lệch từ một chuyện thần thoại của Ấn Đô, được kể lại một cách trung thực hơn bởi một văn bia bằng Phạn Ngữ của xứ Chàm (10). Theo bản dịch này, vị tăng lữ Kaundinya, nhận được một cây dáo (lao) dài từ vị tăng lữ Asvatthaman, con của Drona, đã phóng lao đi để đánh dấu địa điểm của kinh đô tương lai của mình, sau đó đã cưới một công chúa con của vi vua Nagas [vua Rắn trong truyền thuyết của Ấn Độ?, chú của người dịch] tên là Soma, người đã sản sinh ra một giòng dõi hoàng tộc (11) . Sự phối hôn huyền bí này -- vốn vẫn còn được truy niệm tại triều đình Angkor vào cuối thế kỷ thứ mười ba trong một nghi lễ được nhắc tới bởi vị sứ giả Trung Hoa tên Chou Ta-kuan (Châu Đạt Quan) (12), và các biên niên sử hiện đại của Căm Bốt vẫn còn lưu giữ truyền ức này (13) -- thì giống hệt với câu chuyện mà các vị vua Pallava của vùng Kanchi, miền Nam Ấn Độ, xác nhận mình là hậu duệ (14). Tuy nhiên, đã có những ý kiến khác nhau về nguồn gốc mơ hồ của chủ đề thần thọai này (15).

Trong b ất kỳ trường hợp nào, các biến cố lịch sử bó buộc phải phù hợp với bố cục này đã không thể nào xảy ra sau thế kỷ thứ nhất theo Dương Lịch, bởi ngay từ lúc khởi đầu của thế kỷ thứ nhì kế đó chúng ta tìm thấy các nhân vật lịch sử Phù Nam với sự xuất hiện được ghi nhận bởi văn bia và các sử gia Trung Hoa.

Theo Sử Ký nhà Lương (History of the Liang), một trong những hậu duệ của Hun-t’ien, tên là Hun-p’an-huang trong Hán ngữ, đã hơn chín mươi tuổi vào lúc từ trần. Ông này được kế vị bởi “con trai thứ nhì của mình tên P’an-p’an, là kẻ đã giao thác việc trông coi sự cai trị của mình cho vị tướng quân tài giỏi là Fan Man,” (16) vốn có tên đầy đủ là Fan Shi-man, theo Sử Ký của nhà Ch’i phương Nam (History of the Southern Ch’i). (17)” Sau ba năm trị vì, P’an-p’an băng hà. Toàn thể thần dân của vương quốc đã tuyển chọn [Fan Man] làm vua. Ông ta là một người can đảm và có khả năng. Một lần nữa, với đội quân hùng mạnh của mình, ông ta đã tấn công và khuất phục các vương quốc láng giềng; và tất cả các vương quốc này đều trở thành nước thần phục ông ta. Ông tự đặt vương hiệu của mình là Đại Quốc Vương của Phù Nam. Sau đó ông ra lệnh đóng chiếc thuyền lớn, và lái thuyền trên khắp vùng biển mênh mông ông đã tấn công hơn mười vương quốc, trong đó bao gồm cả Ch’u-tu-k’un, Chiu-chihm và Tien-sun. Ông đã mở rộng lãnh thổ của mình đến năm hay sáu nghìn lý ( li: dặm)” (18)
2. CÁC VƯƠNG QUỐC ẤN ĐỘ TẠI BÁN ĐẢO MÃ LAI TRONG THẾ KỶ THỨ NHẤT KỶ NGUYÊN THIÊN CHÚA
Rolf Stein đã tin rằng trong văn bản trên Ch’u-tu-k’un phải được đọc là Ch’u-tu, Tu-k’un,
vân vân, và rằng Ch’u-tu phải được xác định là Ch’u-tu-ch’ien (hay –kan), là xứ mà ông
tin là tương ứng với xứ Kattigara của Ptolemy (19). Xứ sở này, được tạo lập bởi các di
dân từ vùng Chu-wu (bắc Quảng Trị, giữa Cửa Tùng và Cửa Việt), phải được truy tìm tại
vùng Cochin-china, nơi mà những cuộc nghiên cứu gần nhất cũng có khuynh hướng xác
định địa điểm của Kattigara (20). Nhưng có lẽ phải tách rời Ch’u-tu-k’un với Ch’u-tu
ch’ien.(21)
Tien-sun chắc chắn là đồng nhất với Tun-sun, xứ mà một bản văn thời thế kỷ thứ năm
đến thế kỷ thứ sáu mô tả như là một xứ lệ thuộc của Phù Nam (22). Chúng ta có thể chấm định xứ này với một vài xác xuất trên vùng Bán Đảo Mã Lai, và một cách khá
chính xác hơn trên hai bờ biển của eo đất Kra (23); các dữ liệu rải rác có được về các xứ
sở khác cũng chỉ hướng về cùng chiều hướng này (24). Các cuộc chinh phục của Fan
Shih-man khi đó môt phần sẽ phải xảy ra trên vùng bán đảo, nơi mà một số văn bản khác
của Trung Hoa đã tiết lộ sự hiện hữu của nhiều tiểu vương quốc Ấn Độ hóa ở một thời kỳ
rất sớm.
M ột trong những nước cổ xưa nhất này có vẻ là nước Lang-ya-hsiu, mà sự thành lập đã được Sử Ký nhà Lương (502-556) ghi nhận vào khoảng “hơn 400 năm trước đó.” (25) Vương quốc này, sẽ tái xuất hiện vào cuối thế kỷ thứ bẩy dưới các tên Lang-chia-shu, Lang-ya-ssu-chia, vân vân, chính là vương quốc Langkasuka trong các biên niên ký của Mã Lai và đảo Java (26); danh xưng của nó tồn tại trong địa dư hiện đại dưới tên của một chi lưu chảy vào nhánh thượng nguồn của giòng sông Perak River (27). Xứ này phải nằm dọc theo hai bên sườn của bán đảo và có sự tiếp cận cùng một lúc với Vịnh Thái Lan nơi miền Pattani (28) và với Vịnh Bengal, phía bắc Kedah, nhờ thế kiểm soát được một trong những con đường chuyển vận trên đất liền như đã thảo luận trong chương trước đây.

Tambralinga, n ằm bên bờ biển phía đông của Bán Đảo Mã Lai giữa Chaiya ở hướng bắc và Pattani ở hướng nam, có trung tâm tại vùng Ligor (29), nơi có một văn bia bằng tiếng Phạn có nhật kỳ từ thế kỷ thứ sáu hay sau đó (30). Sự đề cập đến nó trong kinh Phật Giáo bằng tiếng Pali (*d) (Niddesa; Nghĩa Thích Kinh) bằng danh từ “Tambalingam” (31) chứng tỏ rằng vương quốc này đã sẵn hiện hữu vào khoảng thế kỷ thứ nhì.

Tr ường hợp tương tự cũng xảy ra với Takkola (32), được trích dẫn trong một văn bản Phật Giáo khác, với tên Milindapanha; đã có một sự đồng ý chung rằng thị trấn này tọa lạc tại Takuapa nằm bên bờ biển phía tây của eo đất Kra hay có thể xa hơn về phía nam (33). Về hải cảng mà địa danh được ký tự sang Hán ngữ là T’ou-chu-li và đôi khi được đồng nhất hóa với Takkola, Paul Wheatley (34) vạch cho thấy rằng danh từ này trong thực tế là Chu-li và rằng nó tương đương với địa danh Koli của Ptolemy, có lẽ ở vùng cửa sông Kuantan. Chính từ địa điểm này mà sứ đoàn được Phù Nam phái đi sang Ấn Độ hồi thế kỷ thứ ba đã bước xuống tàu.

N ếu chúng ta không kể đến các ngôi mộ bằng đá tảng khổng lồ tại Perak và Pahang và những sự khám phá các ngọc trai Ấn Độ và “La Mã” tại Kota Tingi vùng Johore (35), vốn thuộc vào lãnh vực lịch sử nguyên thủy (proto-history), chính là từ vùng Kedah và vùng Perak mà các di tích khảo cổ và văn bia cổ xưa nhất của Bán Đảo Mã Lai đã được phát hiện.

Nh ững sự khám phá đó tại Kedah thuộc về nhiều thời kỳ khác nhau. Chúng chứng thực tính cổ xưa của địa điểm này, mà chúng ta sẽ lại đựoc nghe thấy sau này dưới tên trong Phạn ngữ là Kataha và trong tên bằng Hán ngữ là Chieh-ch’a. Nhưng, như các văn bia và các khám phá khảo cổ khác (36), chúng cũng không có nhật kỳ lùi xa như của Ptolemy, của Nghĩa Thích Kinh Niddesa, hay các văn bản của Trung Hoa, tức, lùi xa mãi đến tận thời kỳ có các cuộc chinh phục của Phù Nam trên vùng bán đảo. (37)
3. PHÙ NAM (THẾ KỶ THỨ NHÌ ĐẾN THẾ KỶ THỨ BA):
Th ật khó để xác định chính xác phạm vi của các cuộc chinh phục của Fan-Shih-man. Có lý do tốt để xem tên gọi của ông ta như là tiếng phiên dịch từ tên của nhà vua Sri Mara vốn được đề cập đến trong bia đá khắc chữ Phạn đầy cổ kính tại Võ Cạnh (trong vùng Nha Trang) (38). Văn bia này từ lâu được nghĩ là của người Chàm (39), nhưng vào năm 1727 Louis Finot đã gán nó cho một vương quốc chư hầu của Phù Nam (40). Nếu lý lịch của Sri Mara (41) đồng nhất với Fan Shih-man là chính xác, bia ký -- vốn phát sinh từ một hậu duệ của Sri Mara là người đã trị vì, theo phán đóan từ bản bia ký, trong thế kỷ thứ ba -- phải được xem là một trong những nguồn tư liệu về lịch sử của Phù Nam. Điều hiển nhiên từ bia ký này là vào thời điểm tấm bia đuợc khắc và tại vùng mà bia được dựng (tức vùng Khánh Hòa ngày nay), Phạn ngữ đã là ngôn ngữ chính thức của vương triều.

Các v ăn bản Trung Hoa đã dẫn cho chúng ta biết rằng nhà chinh phục vĩ đại Fan Shihman đã chết trên đường viễn chinh chống lại xứ Chin-lin, hay Biên Cương Vàng (Frontier of Gold), là địa danh, mà chúng ta có lý do để tin tưởng, tương đương hoặc với Suvannabhumi, xứ Đất Vàng (the Land of Gold) trong các văn bản tiếng Pali (Ba Lị), hay với từ Suvarnakudya, Bức Tường Vàng (the Wall of Gold) trong các văn bản tiếng Phạn (vùng Hạ Miến (Lower Burma) hay Bán Đảo Mã Lai) (42). Một người cháu trai của Fan Shih-man, tên Fan Chan, hạ sát người kế ngôi chính thống, Chin-cheng, và chiếm đoạt quyền hành. Nhưng khoảng hai mươi năm sau, Fan Chan bị ám sát bỏi một người con trai của Fan Shih-man tên là Ch’ang. Sự trả thù này không phải là không có hậu quả, bởi đến lượt Ch’ang đã bị hạ sát bởi một viên tướng tên là Fan Hsun, kẻ đã tự xưng lên ngôi vua.

Nh ững biến cố này đã xảy ra vào khoảng giữa năm 225 và năm 250 (43), và trong thời khoảng giữa hai năm này, dưới thời trị vì của Fan Chan, Phù Nam đã tiến tới sự quan hệ với triều đại Ấn Độ tại Murundas và đã gửi sứ đoàn đầu tiên đến Trung Hoa. Tôi có nhấn mạnh ở đâu đó (44) rằng tầm quan trọng của “biến cố này, vốn có liên hệ đến các sự quan tâm về thương mại nhiều hơn về các tham vọng chính trị, mang lại một tầm quan trọng nào đó cho thời trị vì của vị vua này. Trong thời này, tức thời Tam Quốc, miền nam nước Trung Hoa (nước Ngô) nhận thấy rằng nó không thể xử dụng đường bộ bị kiểm sóat bởi nước Ngụy để giao thương với phương Tây, đã tìm cách thụ đắc bằng đường biển các xa xỉ phẩm mà nó mong muốn (45). Bấy giờ Phù Nam chiếm ngụ một vị trí ưu việt trên lộ trình hải thương và tất yếu trở thành một trạm giữa đường cho các thủy thủ đi qua Eo Biển Malacca cũng như cho các thủy thủ, nhiều hơn gấp bội, đi ngang qua các eo đất của Bán Đảo Mã Lai. Có thể Phù Nam còn là trạm chót cho cho hải trình từ phía đông Địa Trung Hải, nếu quả thực Kattigara của Ptolemy nằm ở bờ biển phía tây của Cochin China.”

“Th ời trị vì của Fan Chan thì quan trọng,” như Paul Pelliot viết (46); “chính kẻ tiếm ngôi này đã là người đầu tiên thiết lập các quan hệ chính thức và trực tiếp với các ông hòang của Ấn Độ. Một văn bản của thế kỷ thứ năm cho biết rằng một nhân vật nào đó tên Chiahsiang-li, bản dân của xứ mang tên T’an-yang, có vẻ tọa lạc tại miền tây Ấn Độ, đã đến Ấn Độ, và từ đó [Ấn Độ ?, chú của người dịch] sang Phù Nam. Chính nhân vật này đã truyền dạy cho nhà vua Fan Chan những điều kỳ diệu mà quốc gia này có thể phô diễn cho du khách, nhưng cuộc du hành quá lâu; vừa đi và về có thể kéo dài ba năm và có thể đến bốn năm. Có phải là nhà vua Fan Chan đã bị quyến rũ bởi sự tường thuật của Chiahsiang-li hay không? Ít nhất chúng ta biết được từ một ngồn tư liệu đáng tin rằng nhà vua có gửi một trong những thân nhân của ông tên là Su-wu đi trong một sứ đòan sang Ấn Độ. Nhân vật này lên tàu từ T’ou-chu-li, có lẽ là Takkola (47), cho thấy rằng ảnh hưởng của Phù Nam đã vươn xa tới tận vùng Ấn Độ Dương vào lúc đó. Sứ đòan đã đến cửa sông Ganges và ngược dòng lên đến thủ đô của một ông hòang không còn gì ngờ vực, như Sylvain Lévi đã nhận ra, thuộc một triều đại Murunda. Nhà vua Ấn Độ đã dẫn các khách ngọai quốc đi một vòng thăm xứ sở của mình; sau đó nhà vua chia tay với đòan khách, gửi cho họ bốn con ngựa của xứ Indo-Scythian như một quà tặng lên vị vua của đòan khách và cho một người Ấn Độ tên Ch’en-sung đi tháp tùng. Vào lúc mà Su-wu trở lại Phù Nam, bốn năm đã trôi qua kể từ ngày khởi hành.”

C ũng chính Fan Chan, theo Sử Ký Thời Tam Quốc (History of the Three Kingdoms), là người vào năm 243 “đã gửi một sứ đòan (đến Trung Hoa) để trao tăng vật gồm các nhạc sĩ và các sản vật của xứ sở.” (48)

Li ệu cũng chính ông đã là tác giả của bia ký bằng tiếng Phạn đã trích dẫn ở trên, và là người mà văn bản này đã chỉ danh như là một thành viên của gia đình Sri Mara hay không? Điều này không phải là không thể xảy ra, bởi Fan Chan, con trai của người em (hay chị) gái của Sri Mara, rất có thể đã tuyên nhận là có quan hệ với vị vua tiền nhiệm.

K ẻ tiếm ngôi Fan Hsun, người kế ngôi Fan Chan sau khi đã hạ sát một người con trai của Fan Shih-man, đã tiếp kiến ở thời điểm nào đó trong khỏang giữa năm 245 đến năm 250 phái bộ Trung Hoa gồm K’ang T’ai và Chu Ying, là những người đã gặp một sứ gỉa của Murundas tại triều đình của vua Fan Hsun. (49)

Phái b ộ Trung Hoa này đã thiết lập quan hệ với Phù Nam đưa đến sự sai phái từ vua Fan Hsun một lọat các sứ đòan sang Trung Hoa trong thời khỏang từ năm 268 đến năm 287. Những sứ đòan này đã được đề cập đến trong Sử Ký nhà Tần (History of the Chin) (50) Ba sứ đòan sau cùng, từ năm 285 đến năm 287, có lẽ là kết quả của sự phục sinh thương mại hàng hải sau khi có sự thống nhất Trung Hoa bởi nhà Tần vào năm 280, một sự thống nhất đã kích thích một ước muốn gia tăng về phía triều đình đối với những sản phẩm và xa xỉ phẩm nhập cảng từ những xứ sở ở phương nam.

Rõ r ệt là nhờ ở K’ang T’ai mà chúng ta đã có được các thông tin đầu tiên về xứ sở này: “Có những ngôi làng có tường bao quanh, các dinh thự, và các nhà ở. Đàn ông đều xấu xí và đen đủi, tóc quăn; họ gần như trần truồng và đi chân không. Bản chất của họ thì đơn giản và họ hòan tòan không có khuynh hướng ăn trộm gì cả. Họ dồn năng lực vào việc canh nông . Họ gieo hạt giống một năm và gặt hái cho ba năm [? nguyên văn không rõ nghĩa, chú của người dịch] Ngòai ra, họ thích chạm trỗ đồ trang trí và đục đẽo. Nhiều vật dụng ăn uống của họ làm bằng bạc. Thuế khóa được nạp bằng vàng, bạc, ngọc trai, dầu thơm (nước hoa). Có sách vở và các kho ký thác văn khố và các vật dụng khác. Chữ viết của họ giống như thứ chữ của người dân Hồ (Hu) [một sắc dân ở Trung Á Châu xử dụng chữ viết có nguồn gốc Ấn Độ].” (51)
4. CÁC BƯỚC KHỞI ĐẦU CỦA VƯƠNG QUỐC CHÀM (CHAMPA): LÂM ẤP (LIN-YI) (TỪ CUỐI THẾ KỶ THỨ NHÌ ĐẾN GIỮA THẾ KỶ THỨ TƯ}
S ử Ký nhà Tần có bao gộp một báo cáo vào trong tiểu sử của T’ao Huang, thái thú Trung Hoa tại Đông Kinh [tức bắc Việt Nam ngày nay, chú của người dịch] trong đó ông ta có phàn nàn, vào khỏang năm 280, về các cuộc đột kích của Lâm Ấp. Vương quốc này, ông cho biết, “phía nam tiếp giáp với Phù Nam. Họ có nhiều bộ lạc, các nhóm thân hữu tương trợ lẫn nhau; lợi dụng địa hình trắc trở trong vùng của mình, họ không thần phục [Trung Hoa].” (52)

Lâm Ấp là trung tâm đầu tiên của xứ Chàm, đã tiến vào lịch sử vào cuối thế kỷ thứ nhì. Thực sự, các văn bản Trung Hoa xác định sự thành lập của xứ này vào khỏang năm 192. (53). Một quan chức bản xứ, tên Ch’u-lien (Khu Liên ?, chú của người dịch], lợi dụng sự suy kém quyền lực của nhà hậu Hán, đã cắt một lãnh địa riêng cho mình khỏi chỉ huy sứ của Trung Hoa tại quận Jih-nam (Nhật Nam) (nằm giữa Hòanh Sơn và đèo Hải Vân, và tự xưng làm vua tại tiểu trấn cực nam, tức xứ mang tên Hsiang-lin, tương ứng khỏang đất phía nam tỉnh Thừa Thiên ngày nay của Việt Nam. Thọat đầu tên Lâm Ấp (Lin-yi) “thủ đô xứ Lâm” được nghĩ là tên gọi tắt của chữ Hsiang-lin-yi, tức “thủ đô của xứ HsiangLin” (54) nhưng một học gỉa có nêu ý kiến hồi gần đây rằng đó là một danh hiệu có tính cách chủng tộc (55). Sự tạo lập vương quốc Lâm Ấp năm 192 đã diễn ra nửa thế kỷ trước đó, vào năm 137, bởi một mưu toan đầu tiên muốn xăm lăng vùng Hsiang-lin của một nhóm khỏang gần một ngàn dân mọi rợ bên ngòai các biên cương của quận Nhật Nam (56); tên của sắc dân này là Ch’u-lien, mặc dù được viết với mặt chữ khác, khó có thể tách biệt ra khỏi tên của kẻ tạo lập ra xứ Lâm Ấp.” (57)

Trong b ất kỳ trường hợp nào, gần như chắc chắn rằng “những kẻ mọi rợ này bên ngòai các biên giới của quận Nhật Nam” đã là, nếu không hòan tòan là người Chàm, ít ra cũng là những người Nam Dương (Indonesians) là những kẻ, nếu họ chưa bị ảnh hưởng của Ấn Độ, thì chẳng bao lâu sau cũng sẽ trở thành như thế.

Chúng ta s ẽ thấy, trên dòng lịch sử, rằng xứ Chàm bị chia cắt thành một số các địa phương tự nhiên tương ứng với các đồng bằng ven biển. Tỉnh Quảng Nam ngày nay, với các địa điểm khảo cổ tại Trà Kiệu, Mĩ Sơn, Đông Dương, trong một ý nghĩa nào đó là thánh địa của nước Chàm (58). Pho tượng đức Phật bằng đồng đẹp đẽ tìm thấy ở Đông Dương là bằng chứng cho tính chất cổ xưa của sự xâm nhập của Ấn Độ trong vùng mang tên -- liệu có phải hòan tòan tình cờ hay không (?) – Amaravati. Phía nam của Amaravati, các trung tâm chính yếu được đề cập trong văn bia là Vijaya (Phật Thệ?) tại tỉnh Bình Định ngày nay, Kauthara tại đồng bằng Nha Trang, và Panduranga trong vùng Phan Rang. Những bia ký cho thấy rằng trong thế kỷ thứ tám tiếng Chàm được nói tại các tỉnh phía nam. Nhưng nguyên thủy các tỉnh phía nam này là một phần của vương quốc Phù Nam. Điều này đã được chứng minh bởi sự hiện diện, trong vùng Nha Trang, văn bia thuộc thế kỷ thứ ba phát sinh từ một vị vua của Phù Nam -- một hậu duệ của Sri Mara (tức Fan Shih-man) có lẽ không ai khác hơn Fan Chan.

Chúng ta không có b ằng chứng cổ xưa, tương tự như các bằng chứng về Phù Nam, về sự Ấn Độ hóa của người Chàm và truyền thống xây dựng triều đại của các vị vua của họ; các văn bản Trung Hoa không nói gì về hai điểm này, và im tiếng cho mãi đến khi có một văn bia thuộc thế kỷ thứ chín mới thấy xuất hiện lần đầu tiên tên của Maharshi Bhrigu, nhân vật của dòng tộc Mahabharata, danh tính tổ tiên của triều đại Bhargavas, triều đại mà các vua Chàm tuyên nhận mình là các hậu duệ. Về chính danh xưng Champa, từ đó rút ra danh từ Chàm, mặc dù không xuất hiện trong văn bia cho mãi đến lúc khởi đầu thế kỷ thứ bẩy, có thể nó đã có từ rất lâu.

Nh ững hậu duệ của Ch’u-lien lợi dụng sự tan rã của Trung Hoa vào lúc có sự sụp đổ của nhà Hán để bành trướng về phương bắc. Từ năm 220 đến năm 230, một nhà vua trong họ đã gửi một sứ đòan sang gặp Lu Tai, tổng đốc Quảng Đông và Chiao-chih [Giao Chỉ ?, chú của người dịch] (Đông Kinh) [tức bắc Việt Nam, chú của người dịch], với danh nghĩa thuộc xứ Lâm Ấp, cùng với sứ đòan của Phù Nam, đã xuất hiện lần đầu tiên trong một văn bản Trung Hoa. Lu Tai, theo Sử Ký Thời Tam Quốc (History of the Three Kingdoms), đã gửi những sứ giả để truyền bá văn minh Trung Hoa vượt qúa các biên giới phía nam. Các vua xứ Phù Nam, Lâm Ấp, và T’ang-ming (?) mỗi vua đều gửi một sứ đòan để dâng đồ tiến cống. (59). Việc này chỉ hòan tòan có tính cách hình thức bởi trong năm 248 các đòan quân của Lâm Ấp nổi lên cướp bóc các làng xã và chiếm giữ luôn sau cuộc đột kích, tiếp theo sau một cuộc giao chiến lớn tại vùng vịnh phía nam mũi Ròn, lãnh thổ của Ch’u-su, tức vùng Ba Đồn [(?), chú của người dịch] trên sông Gianh (60) . Sau hết nhà vua Fan Hsiung, cháu trai của Ch’u-lien bên phía họ ngọai (61), đã tái diễn các cuộc tấn công này vào khỏang năm 270, được nói có được trợ giúp bởi vua nước Phù Nam, Fan Hsun. Thái thú tại Đông Kinh [bắc Việt Nam ngày nay, chú của người dịch], tên T’ao Huang, đã mất mười năm để đẩy lui dân Lâm Ấp trở về lại bên trong biên cương của họ. Từ lúc khởi đầu, các nỗ lực của họ để bành trướng về phía bắc đã đụng độ với lực đẩy xuống của người Việt Nam để nam tiến. Các trận chiến đánh nhau bởi hai sắc dân đại biểu cho hai nền văn minh cạnh tranh nhau -- giữa người Chàm chịu ảnh hưởng Ấn Độ và người Việt chịu ảnh hưởng Trung Hoa -- được phát động tại vùng từ Hòanh Sơn đến đèo Hải Vân; đưa đến sự triệt thóai chung cuộc của người Chàm trong thế kỷ thứ mười bốn.

Trong n ăm 284, Fan Yi đã phái một sứ đòan chính thức đầu tiên sang Trung Hoa -- nếu chúng ta không kể đến một sứ đòan đã được gửi đến thái thú Giao Chỉ giữa khỏang từ năm 220 đến năm 230. Trong hậu bán của thời khoảng trị vì kéo dài hơn 50 năm, Fan Yi có tuyển dụng một nhân vật tên Wen nào đó làm cố vấn. Nhân vật Wen được xác định trong nhiều văn bản là một người Trung Hoa, quê quán tại Yang-chou, Chiang-su [Dương Châu, tỉnh Giang Tô (?), chú của người dịch], đã đến định cư tại Lâm Ấp, nhưng ông ta có thể là một người dân bản xứ đã Hán hóa (62) . Ông ta đã đi sang Trung Hoa trong các năm 313 và 316, và học hỏi tại đó nhiều kỹ thuật khác nhau; kiến thức về nền văn minh vật chất của Trung Hoa của ông ta đã có một gía trị vĩ đại đối với quốc vưong chủ nhân ông. Nhờ dành được sự tin cậy của vị vua già, ông đã vận động để được bổ nhiệm là viên đại tướng tư lệnh và sau đó đã gạt bỏ các người thừa kế ngai vàng sang một bên. Khi có sự từ trần của Fan Yi, xảy ra một cách bất ngờ trong năm 336, ông ta lên ngôi kế vị Fan Yi.

Fan Wen, đặt thủ đô tại vùng thuộc Huế, đã bình định các bộ lạc man rợ và trong năm 340 đã gửi một sứ đòan sang yết kiến vua Tần để thỉnh cầu rằng biên cương phía bắc của vương quốc ông ta được ấn định tại núi Hòanh Sơn. Khi hòang đế [nhà Tần, chú của người dịch] ngần ngại từ bỏ những phần đất phì nhiêu của Nhật Nam cho ông ta, Fan Wen đã chiếm giữ các phần đất này vào năm 347, bởi thế đã đem lại cho vương quốc của mình biên cương mà ông ta mong muốn. Fan Wen đã mất năm 349 trong một cuộc viễn chinh khác hướng về phía bắc ngòai biên cương mới của ông ta./

Chú c ủa người dịch:
(*a) Sanskrit : Phạn: ngôn ngữ văn chương của Ấn Độ từ thời cổ. Phần lớn các kinh tạng Phật Giáo được Trung Hoa dịch sang Hán ngữ đều có nguyên bản viết bằng tiếng Phạn.

(*b): Ptolemy (vào kh ỏang 85 – 165 sau dương lịch): Nhà thiên văn học và địa lý học gốc Hy Lạp và chết tại Alexandria, Ai Cập, từ thế kỷ thứ nhì, chủ truơng rằng trái đất đứng yên một chỗ và là trung tâm của vũ trụ, trong khi đó mặt trời và các vì sao chạy quanh trái đất. Danh biểu địa dư của Ptolemy cho vùng xuyên sông Ganges của Ấn Độ ghi đầy những địa danh mà các danh xưng tương ứng bằng tiếng Phạn (Sanskrit) được trích dẫn và thảo luận trong công trình nghiên cứu này của tác giả G. Coedès. Trong bài dịch này, có đề cập đến giả thuyết rằng Sàigòn ngày nay tương ứng với địa danh Kattigara mà Ptolemy đã ghi trong danh biểu địa dư của ông ta. Nếu đúng như vậy thì đây có thể là văn bản cổ xưa nhất của tây phương đã đề cập đến phần lãnh thổ của Việt Nam ngày nay.

(*c): Niddesa: Ngh ĩa thích kinh, gồm 2 tập: Đại Nghĩa Thích và Tiểu Nghĩa Thích, dùng để luận giải kinh tạng Phật Giáo, được viết bằng tiếng Pali, muộn lắm là vào thế kỷ đầu tiên của kỷ nguyên Thiên Chúa. Bộ Nghĩa Thích Kinh này có liệt kê một số địa danh mà các nhà nghiên cứu đã nêu nhận xét là có thể dùng để xác minh đựoc nhiều vị trí của các miền xa hơn Ấn Độ. Có thể nói cho đến nay, chưa có những tài liệu khảo cổ hay văn bia nào lâu đời hơn tập Nghĩa Thích Kinh này.

(*d) P āli: Ba lị, một thổ ngữ của Ấn Độ cổ xưa, nay không còn được nói nữa mà chỉ được dùng để viết kinh tạng Phật Giáo, chính yếu là các kinh tạng của Phật Giáo Tiểu Thừa ( Theravada (Hinayana) Buddhist Canon).
---------------------------------Chú Thích của Tác Giả G. Coedès:
1. Xem bên trên, trang 16. Bởi tác phẩm này không phải là một tập chuyên khảo về địa dư mà lại là một nỗ lực để tổng hợp lịch sử, tôi sẽ chỉ đề cập trong chương này và những chương kế tiếp những danh xưng có một số ý nghĩa quan trọng trong lịch sử các biến cố hay triều đại. Một sự thảo luận nhiều ý kiến khác nhau đề cập đến vị trí của các địa danh của Ptolemy có thể tìm thấy trong bài viết của Roland Braddell nhan đề “Study of Ancient Times in the Malay Peninsula,” JRASMB (Journal of the Malayan Branch of the Royal Asiatic Society), XIII (1935).
2. Đây là lối phát âm thời nhà Đường (T’ang), theo Bernhard Karlgren, Analytic Dictionary of Chinese and Sino-Japanese (n.p., n.d. [không ghi nơi và nhật kỳ xuất
b ản ?, chú của người dịch] ), các số 41 và 650.3. Xem Louis Finot, “Sur quelques traditions indochinoises,” Mélanges d’indianisme offerts par ses élèves à M. Sylvain Lévi (Paris, 1911), trang 203, và “Séance du 14 Janvier 1927,” JA (Journal Asiatique) (January-March, 1927), trang 186. Coedès, “On the Origin of the Sailendras of Indonesia,” JGIS (Journal of the Greater India Society), I (1934), trang 67. Ngọn núi này hiển nhiên là một trong các ngọn núi mà trên đó, như đã nói trước đây (các trang 26-27), người sáng lập một vương quốc theo kiểu Ấn Độ đã thiết định sự thờ phượng một vị thần dân tộc, thường là một dương vật (linga) hay một biểu hiệu nào khác của thần Siva.
4. Xem Coedès, “Les traditions généalogiques des premiers rois d’Angkor,” BEFEO
(Bulletin de l’École Francaise d’Extrême-Orient), s ố XXVIII (1956), trang 127.5. Xem Coedès, Inscriptions du Cambodge (Paris, 1937-), II, trang 110, n. 5. Có lẽ từ Vyadhapura có nghĩa “thành phố của ngườI đi săn (nhà vua).” O.W. Wolters, trong thực tế, đã tử tế thông tin (thư ngày 6 tháng MườI Một, 1960) cho tôi hay rằng T’aiping Yu-lan, trích dẫn bản tường trình của K’ang T’ai (xem dưới), có đề cập đến một vị vua của Phù Nam tên là P’an-huang-chao (cũng chính là ? Hun P’an-huang, xem dưới, trang 38) đã bắt được các con voi lớn trong rừng và đã thuần hóa được chúng, đưa đến sự thần phục của nhiều xứ sở trong đường hướng này.

6. Xem Paul Pelliot, “Le Fou-nan,” BEFEO, III, trang 263.
7. Xem chú thích trên, trang 17. Xem Pierre Courou, “Civilisations et géographie humaine en Asia des moussons,” BEFEO, XLIV (1954), trang 469, sau khi trình bày rằng “các địa điểm khai sinh của các nền văn minh thượng đẳng có vẻ như tương ứng với các giao lộ của sự lưu thông,” có bổ túc: “Hạt nhân của nền văn minh của Phù Nam, từ đó tòan thể lịch sử Khmer đã được phát triển, bắt nguồn từ bờ biển phía tây của Đông Dương (Indochina), tại địa điểm đổ bộ của các ảnh hưởng văn hóa Ấn Độ.”8. Xem Pelliot, “Le Fou-nan,” trang 303; “Quelques textes chinois concernant
d’Indochine hindouisée,” Et . Asiat, EFEO (Études asiatiques. Publications de l’École Francaise d’Extrême-Orient (Paris, 1925), 2 vols.), II, trang 243. 9. Xem Pelliot, “Quelques textes,” các trang 246-49. Về vai trò ưu thắng của dòng tộc Kaundinya tại miền nam Ấn Độ, xem Bijan R. Chatterjee, “Recent Advances in
Kambuja Studies,” JGIS, VI (1939), trang 139, và chú thích d ẫn trên, trang 30.10. Xem Louis Finot, “Les inscriptions de Mi-sơn (No. III),” BEFEO, IV, trang 923. Xem Coedès, “L’inscription de Baksei Chamkrong,” JA (May-June, 1909), các trang 476-78, và Inscriptions du Cambodge, IV, trang 88.
11. Xem Eveline Porée-Maspero, “Nouvelles étude sur la Nagi Soma, “ JA, CCXXXVIII
(1950), các trang 237-67.12. Xem Paul Pelliot, dịch và biên tập, “Mémoires sur les coutumes du Cambodge,”
BEFEO, II, trang 145.13. Xem Finot, “Sur quelques traditions indochinoises,” trang 205.
14. Xem Coedès, “La légende de la Nagi,” BEFEO, XI, trang 391.15. Xem Victor Goloubew (“Les légendes de la Nagi et de l’Apsaras,” BEFEO, XXIV, các trang 501-10) cho rằng nó đến từ phương tây, trong khi Jean Przyluski (“La princesse à l’odeur de poisson et la Nagi dans les tradition de l’Asie orientale,” Et . Asiat . EFEO, II, các trang 265-84) nghĩ rằng nó đã được phát sinh từ các khu vực hàng hải của Đông Nam Á. Về một phiên bản Mã Lai của thần thọai này, xem R. Ọ

Winstedt, “Indra and Saktimuna,” JRASMB, XXIII (1950), trang 151. 16. Xem Pelliot, “Le Fou-nan,” trang 265. Theo R. Stein, “Le Lin-yi,” Han-hiue, II (1947), các trang 251 trở đi, từ “Fan” là tiếp đầu ngữ (prefix) đứng trước danh tính của phần lớn các vị vua của Phù Nam cũng như của Champa không tương đương với tếp vĩ ngữ varman đi theo sau để tạo thành một họ, như đã được tin tưỏng bởi Georges Maspero, Le Royaume de Champa (Paris, 1928), trang 53, n. 7 [chú thích 7 ?], và Gabriel Ferrand, 1916), các trang 524-30. “Ye-tiao, Sseu-tiao et Java,” JA (Novermber-December, Stein tin rằng đó là họ của một thị tộc, có nguồn gốc chủng

t ộc, để chỉ phần tử chính gốc của hòang gia. Nhân vật mang danh tính Fan, như tại xứ Chàm, ngược lại với các thành phần Ấn Độ và có vẻ được lưu giữ nắm quyền hành bởi quần chúng. Nhưng Paul Demíeville (điểm sách “Lin-yi” của Stein, TP (T’oung Pao), XL (1951), trang 344) đã bày tỏ các sự nghi ngờ đối với sự vững chắc của các nền tảng của giả thuyết này.

17. Xem Pelliot, “Le Fou-nan,”, trang 257.
18. Cùng sách dẫn trên, các trang 265-66. Một li (lí) tương đương với khỏang 576 mét. Về việc đọc là “Ch’u-tu, Tu-k’un” thay vì đọc “Ch’u-tu-k’un” (Pelliot), xem Stein, “Le Lin-yi,”
19. “Le Lin-yi,” trang 119. Nhưng Demíeville điểm sách “Lin-yi,” của Stein, trang 341, phản bác sự xác minh này.
20. Ngay từ năm 1938, Kattigara đã được chấm định nằm trong vùng Sàigòn bởi Albert Herrmann, “Der Magnus Sinus und Cattigarab nach Ptolemaus,” Compte-rendu du Congrès international de géographie (Amsterdam), các trang 123-28. Cuộc nghiên cứu gần đây nhất là của Louis Malleret, là người, tiếp theo sau các sự khám phá của ông tại Óc Eo (xem trên, trang 17), đã được dẫn dắt để đi tìm địa điểm của Kattigara trong vùng này. Quan điểm của ông đã được trình bày chi tiết trong tác phẩm

L’Archéologie du delta du Mékong (Paris, 1959-63), III, các trang 421-54. 21. Về vấn đề có khá nhiều liên hệ này, và về vị trí của Chiu-chih hay Chu-li, xem Paul Wheatley, The Golden Khersonese, các trang 21-25.
22. Xem Pelliot, “Le Fou-nan,” trang 279.

23. Sách dẫn trên, trang 263, n. 1, Wheatley, The Golden Khersonese, các trang 15-21.24. Xem Pelliot, “Le Fou-nan,” trang 266, n. 2 and 3. Gordon H. Luce, “Countries Neighbouring Burma,” JBRS (Journal of the Burma Research Society), XIV (1924), các trang 147-151.

25. Xem Paul Pelliot, “Deux itinéraires de Chine en Inde, à la fin du VIIIe siècle,” BEFEO, IV, trang 320, n. 7. Gabriel Ferrand, “Malaka, le Malayu et Malayur,” App . [Phụ Lục?, chú của ngườI dịch] III, JA (July-August, 1918), trang 139. Luce,
“Countries Neighbouring Burma,” các trang 161-69.26. Xem Ferrand, “Malakas”, trang 143. Xem Sylvain Lévi, “Pré-aryen et pré-dravidien
dans l’Inde,” JA (July-September, 1923), trang 37. 27. Xem R. Ọ Winstedt, “A History of Malaya,” JRASMB, XIII (1935), trang 21.28. Xem Wheatley, The Golden Khersonese, các trang 252-67, thảo luận chi tiết về vị trí của Langkasuka.
29. Xem Coedès, “Le Royaume de Crivijaya,” BEFEO, XVIII, 6, trang 17. Lévi, “Pré

aryen,” trang 45. 30. Xem Coedès, Receuil des inscriptions du Siam (Bangkok, 1924-29), II, trang 51, nọ XXVII. Nhật kỳ từ thế kỷ thứ bảy đến thế kỷ thứ chín như được phát biểu bởi Barth là quá sớm. Bia ký tương tự như thế là những văn bia cuối cùng của Phù Nam. Xem K. A . Nilakanta nSastri, “Agastya,” TBG (Tijdschrift voor Indische Taal-, Land-, en Voikenkunde uitgegeven door het Bataviaasch Genootschap van Kunsten en Wetenschappen), LXXXVI (1936), các trang 508-09. Về Tambralinga, xem O . W. Wolters, “Tambralinga,” BSOAS (Bulletin of the School of Oriental and African Studies) (1958), các trang 587-607.
31. Xem Sylvain Lévi, “Ptolémée, le Niddesa et la Brihatkatha,” Et . Asiat . EFEO, II,
trang 26. 32. Cùng sách dẫn trên, từ trang 3 trở đi.33. Xem Roland Braddell, “Ancient Times in the Malay Peninsula,” JRASMB, XVII (1939), I, các trang 204-206, và XXII (1949), trang 1. Wheatley, The Golden Khersonese, các trang 268-72, có cung cấp các luận cứ vững chắc về việc xác định vị

trí c ủa Takkola trong vùng Trang [có lẽ là (?) Nha Trang, chú của người dịch].34. Transactions and Papers of the Institute of British Geographers, 21 (1955), trang 69. Về điểm này xin xem Wang Gungwu, “TheNanhai Trade: A Study of the Early History of Chinese Trade in the South China Sea,” JRASMB, XXXI, 2 (1958), trang 41, n. 53.

35. Về các địa điểm này, xem Braddell, “Ancient Times,” rải rác trong tác phẩm. H.G. Quaritch Wales, “Archaeological Researches on Ancient Indian Colonization in Malaya,” JRASMB, XVIII (1940), I, các trang 56-73; “Further Work on Indian Sites in Malaya,” JRASMB, XX (1947), các trang 1-11, R.O . Winstedt, “Slab-Graves and Iron Implements,” JRASMB, XIX, (2941) I, các trang 93-98.

36. Thí dụ, các tượng đồng theo kiểu Gupta được mô tả trong quốc gia Perak và trên dòng sông Bujiang tại Kedah (H.G. Quaritch Wales, “Recent Malayan Excavations and Some Wider Implications,” JRAS (1946), trang 142). Các khám phá khảo cổ học này được phân tích bởi Wheatley, The Golden Khersonese, các trang từ trang 273 trở đi.
37. Về các nguồn văn bản Ấn Độ khác, xem Vasudeva S. Agrawala, “Some References to Katahadvipa in Ancient Indian Literature,” JGIS, XI (1944), trang 96, và K.A .
Nilakanta Sastri, History of Srivijaya (Madras, 1949), các trang 25-26. 38. Về thời điểm của văn bia này, xem D.C. Sircar, “Date of the Earliest Sanskrit Inscription of Campsa,” JGIS, VI (1939) các trang 53-55. Coedès, “La date de l’inscription sanskrite de Vo-canh,” IHQ (Indian History Quarterly), XVII (1941), các trang 107-10. Emile Gaspardone, “La plus ancienne inscription d’Indochine,” JA, CCXLI (1953), các trang 477-85. Indochina,” Sino-Indian Studies, K. Kumar Sarkar, “The Earliest Inscription of

V, 2 (1956), các trang 77-78. Kamalesvar Bhattacharya, “Précisions sur la paléographie de l’inscription dite de Vo-canh,” AA (Artibus Asiae) XXIV (1961), các trang 219-24. Ẹ Gaspardone, “L’inscription de Vocanh et les débuts du sanskrit en Indochine,” Sinologica, VIII, No. 3 (1965), các trang

129-36. 39. Auguste Barth and Abel Bergaigne, ISC, No. XX, p. 191. Louis Finot, “Les inscriptions du musée de Hanoi,” BEFEO, XV, 2, trang 3.
40. “Séance du 14 Janvier 1927.” JA (January-March, 1927), trang 186. Xem Louis Finot, điểm sách Le Royaume de Champa của Maspero, BEFEO, XXVIII, các trang

286-87. 41. Jean Filliozat đã ân cần thông tin tôi hay rằng Maran “là danh hiệu thường dùng để chỉ vua Pandya, được hỗ trợ bởi một trong những bản văn bằng tiếng Tamil cổ xưa nhất tại vùng Sangam, có nhật kỳ vào khỏang khởi đầu kỷ nguyên Thiên Chúa.”
42. Lévi, “Ptolémée,” các trang từ trang 29 trở đi. Luce, “Countries Neighbouring
Burma,” các trang 151-58. 43. Pelliot, “Le Fou-nan,” trang 303.
44. Les Peuples de la péninsule indochinoise (Paris, 1962), trang 62.
45. Wang Gungwu, “The Nan-hai Trade,” các trang 31-45.

46. “Le Fou-nan,” trang 292.47. Xem trên, trang 39.48. Pelliot, “Le Fou-nan,” trang 303.49. Sách dẫn trên, trang 40. Xem Robert von Heine-Geldern, “The Drum Named Makalamau,” India Antiqua (Leyden, 1947), trang 176.
50. Pelliot, “Le Fou-nan,” trang 252.51. Cùng sách dẫn trên, trang 254.52. Cùng sách dẫn trên, trang 255.

53. Cho tòan thể đọan này, ngòai những nguồn tư liệu đã được chỉ dẫn ở nơi khác, xem Maspero, Le Royaume de Champa, các trang 43-59 (điểm sách bởi L. Aurousseau, BEFEO, XIV, 9, các trang 8-43, và Louis Finot, BEFEO, XXVIII, các trang 285-92).

Stein, “Le Lin-yi,” các trang 1-123. 54. Aurousseau, điểm sách Le Royaume de Champa của Maspero, trang 27.55. Stein, “Le Lin-yi,” các trang 209-41. Nhưng Demíeville, điểm sách “Lin-yi” của Stein, có vẻ nghiêng về cách giải thích thứ nhất.
56. Cho đến nay chúng ta luôn luôn hiểu rằng họ đến từ phương nam, có nghĩa, từ tỉnh Quảng Nam ngày nay. Nhưng Stein (“Le Lin-yi”) có vạch ra rằng họ cũng có thể đến từ phía tây, và ngay cả từ những vùng thuộc Siang-lin, cách xa khỏi sự đô hộ của Trung Hoa. Sự kết tụ những dân man rợ tại một vương quốc Lâm Ấp đã xảy ra bên trong giới hạn của quận Nhật Nam.

57. Về sắc dân Ch’u, xem Stein, “Le Lin-yi,” Appendix VI, từ trang 209 trở đi.58. Henri Parmentier, Inventaire descriptif des monuments cams de l’Annam (Paris, 1909-18), I, các trang 241-5-5. Jean Y. Claeys, “Introduction à l’étude de l’Annam et du Champa,” Bulletin des Amis du Vieux Hue, 21, (1934), các trang 46-48.

59. Pelliot, “Le Fou-nan,” trang 252.
60. Stein, “Le Lin-yi,” các trang 1-54.
61. Có lẽ xuyên qua những người vợ sinh ra là người Phù Nam mà theo Stein, “Le Linyi,” sẽ giải thích họ của thị tộc ông ấy là Fan, về điểm này, xem sách dẫn trên, trang 276, n. 16. Eveline Porée-Maspero ghi nhận rằng các vị vua họ Fan xuất hiện tại xứ Chàm vào lúc khi mà họ đã biến mất khỏi Phù Nam sau thời trị vì của Fan Hsun. Về các “sự kiện lịch sử song hành giữa Căm Bốt và Chàm” mà bà ấy đã xác định từ thời kỳ này, xem Études sur les rites agraires des Cambodgiens (Paris, 1962), từ trang 144 trở đi.
62. Stein, “Le Lin-yi,” trang 243.
Nguồn: G. Coedès, The Indianized States of Southeast Asia, An East-West Center Book, The University Press of Hawaii, Honolulu, 1968
Ngô Bắc dịch
© 2006 gio-o Blackgang Chine, Isle of Wight 1845
Dian H. Murray HẢI TẶC TRUNG HOA
Ngô Bắc dịch
For I shall sing of battles, blood, and rage Which princes and their people did engage, and haughty Souls that moved with mutual hate,
In fighting fields pursued and found their fate.
John Dryden, Aenius, VIII (1)
B ởi tôi sẽ ca lên về các trận đánh, máu và cơn thịnh nộ Mà các vị vua cùng quân dân của họ đã tham dự, và ôi cao ngạo Những tâm hồn đã xung động bởi lòng thù hận lẫn nhau, Trên những bãi chiến đã theo đuổi và tìm thấy số phận của mình.

L ời người dịch: Sơn, từ lúc bắt đầu trổi dậy cho đến khi thành nghiệp đế và cả đến những giai đọan sau khi nhà Tây Sơn đã sụp đổ. Đây là một tập nghiên cứu không hẳn chỉ có các dữ kiện khô khan như thường lệ, mà còn đầy dủ những tình tiết gây cấn, ly kỳ cho một kịch bản hay ngay cả cho một bộ phim dài, liên hệ đến các vị quân vương, máu, cơn thịnh nộ của con người và đất trời cùng định mệnh của của mỗi con người tham dự, như trong lời thơ trích dẫn mở đầu bài viết . Người đọc sẽ tìm thấy có yếu tố hấp dẫn như sau:
· Sự liên hệ đến cuộc khởi nghĩa của Tây Sơn tạo ra những biến động chính trị vô cùng lớn

T ập nghiên cứu được dịch duới đây tuy có nhan đề là Hải Tặc Trung Hoa nhưng lại dính líu rất nhiều đến chính trị Việt Nam thời Tây Sơn và đời vua Gia Long nhà Nguyễn, bởi chính hòan cảnh đấu tranh chính trị ở Việt Nam vào thời khỏang đó đã đem lại động lực chính khiến cho hải tặc Trung Hoa có thể phát triển thành một liên hiệp hải tặc lớn nhất trong lịch sử thế giới. Hầu như tất cả các kẻ sáng lập ra liên hiệp hải tặc Trung Hoa này đều có liên hệ đến phong trào Tây

lao trong l ịch sử Việt Nam hồi cuối thế kỷ 18 đầu thế kỷ 19.
· Cuộc tranh bá đồ vương giữa nhà Tây Sơn và vị vua đầu tiên nhà Nguyễn, vua Gia Lọng
và những yếu tố quốc tế, đặc biệt là với giới hải tặc Trung Hoa, như cuộc phục thù cho nhà
Tây Sơn với mưu toan đánh chiếm Huế thời vua Gia Long của giới giang hồ hải tặc Trung
Hoa mà hầu như không thấy được nhắc tới trong sử sách Việt Nam.
· Các mối quan hệ quốc tế trải dài và ảnh hưởng đến nhiều quốc gia, từ Trung Hoa sang
Thái Lan, Việt Nam, Nhật Bản, Hoa Kỳ, Bồ Đào Nha, Anh Quốc, với các trận đối đầu giữa hải
tặc Trung Hoa cùng lúc vớI Hoa Kỳ, Bồ Đào Nha, Anh Quốc, Thái Lan và triều đình nhà
Thanh.
· Vị nữ chúa hải tặc Trung Hoa lừng danh, với một đời sống tình ái ly kỳ, từ một gái giang hồ
trở thành vợ một chúa tể hải tặc, và sau cùng một nữ chúa hải tặc, đúng đầu một tập đòan
hải tặc lớn nhất trong lịch sử nhân lọai, trong một xã hội và thời điểm còn coi nhẹ người đàn
bà và trong một thế giới phiêu lưu mạo hiểm đầy bạo lực của đàn ông.
· Các con người lịch sử có thực và còn được hư cấu thành các nhân vật truyền kỳ trong tiểu
thuyết, như gia tộc họ Trịnh lừng danh trong giới hải tặc với Trịnh Thành Công được phong
vương trấn giữ đảo Đài Loan, một nhân vật cùng với con trai là Trịnh Khắc Sảng đã được
nhắc nhở nhiều trong các bộ truyện của Kim Dung v.v….
Một câu chuyện lớn gấp 1000 lần truyện Thủy Hử, trong mọi chiều kích!!! Hy vọng một ngày nào đó chúng ta sẽ được xem một kịch bản đầy lý thú như thế./
***
T ại Trung Hoa, chúng ta thấy có cùng các áp lực làm phát sinh nạn hải tặc như ở các nơi khác, nhưng chúng ta cũng chứng kiến việc họ đã tự sắm cho mình các vai trò có phần khác biệt do ở các tình trạng địa lý chính trị bắt nguồn từ các khuôn mẫu vững chãi của nền hành chánh trên lục địa.

Vào th ời đại của công cuộc khám phá và các cuộc đột kích đầu tiên của Âu Châu vào vùng Spanish Main [tức vùng vịnh Caribbean ngày nay, chú của người dịch] trong thời khỏang cuối thế kỷ mười lăm và đầu thế kỷ mười sáu, các động lực xây dựng quốc gia tại Trung Hoa phần lớn diễn ra trong hình thức của một nền hành chánh nông nghiệp thống nhất đặt trên các nguyên tắc của chủ nghĩa Trọng Pháp Khổng Học nhằm củng cố một quyền lực đế quốc độc đóan vốn có những khu vực nguy hiểm nằm ở phía Tây bắc. Từ cổ xưa, chính những nhóm dân du mục vùng đồng cỏ hoang hơn là các kẻ cướp biển đã tạo thành mối đe dọa quân sự lớn nhất của Trung Hoa dưới hình thức chinh phục tòan thể hay một phần Trung Quốc.

Khu ng cảnh địa lý chính trị của bờ biển Trung Hoa được tiêu biểu bởi một hệ thống chủ quyền duy nhất trải dài từ bán đảo Liêu Đông đến Việt Nam. Sự kiện này làm nổi bật sự khác biệt vớI các tình trạng chính trị đa trung tâm, cạnh tranh nhau, vốn thịnh hành tại các vùng biển Địa Trung Hải, vịnh Caribbean, và các vùng biển tương đối nông bao quanh bán đảo Mã Lai và quần đảo Nam Dương nơi mà người Âu châu và Á Châu đua nhau tham gia vào một tiến trình cạnh tranh của việc xây dựng quốc gia và thực dân hóa.
Bởi vì phần lớn họat động này xảy ra vào một thời khoảng trước khi có sự xuất hiện của lực lượng hải quân to lớn, thường trực, các vị chúa tể, như chúng ta đã thấy, thường vận dụng các
th ủy thủ tư nhân có năng lực được đặc cách thu dụng bằng giấy phép cho chiếm giữ tàu địch và trả đũa và những kẻ, dưới danh nghĩa “tàu tư nhân được phép truy kích địch ”, nhận được sự khuyến khích đột kích đường hải vận của địch hay bờ biển các nước lân cận. Tại những miền này, các trung tâm quyền lực hải thương cạnh tranh với nhau trong việc thu lợi từ hành vi cướp biển, tước đọat, và đột kích để cưỡng buộc các điều kiện mậu dich và thực dân hóa thuận lợi hơn.

Tuy nhiên, nh ững điều kiện tương tự đã không thịnh hành tại Trung Hoa, nơi mà xuyên qua hầu hết dòng lịch sử, sự kiểm sóat các đại dương đã không phải là mối bận tâm lớn, và thẩm quyền của chính quyền ít khi vượt quá những gì mà tầm mắt có thể nhìn thấy. Nếu có quan tâm đến, mục đích được nhắm vào việc giới hạn ảnh hưởng trong vòng các khu vực duyên hải cùng khả năng có thể gây ra sự khó khăn hơn là việc thu dụng các năng lực tiềm tàng của nó trong sự bành trướng ra bên ngòai hay một sự tìm kiếm sự giàu có hay quyền lực. Ít có nỗ lực để dàn trải ảnh hưởng Trung Hoa đến những khu vực chưa hề có dấu chân người trước đó, bởi có sự tin tưởng rằng lợi nhuận thu họach được từ bên ngòai có tiềm năng ít hơn những doanh lợi có thể được tạo lập ra từ bên trong. Phần lớn những nhu cầu của Trung Hoa được thỏa mãn bởi họat động nội thương, vốn được tập trung hóa dưới sự giám sát của nhà nước. (2)

Những chuyến du hành bí ẩn của Trịnh Hòa (Cheng Ho)

M ột ngọai lệ xảy ra vào hồi đầu thế kỷ thứ 15 với các cuộc du hành lâu dài của thái giám Trịnh Hòa. Nhưng không giống như Âu Châu, nơi mà các nỗ lực hàng hải thường được khởi xướng bởi các cá nhân nhiều tham vọng cạnh tranh với nhau đề tìm kiếm sự ủng hộ của chính quyền, các chuyến du hành của Trung Hoa đã là một nỗ lực do nhà nước bảo trợ với mục đích tối hậu, mặc dù được bao phủ bởi sự bí ẩn, có vẻ là để thiết lập một trật tự thế giới của Trung Hoa tại Á Châu. Sáu cuộc hải hành viễn thám đã được tổ chức để đến “các Tây Dương: Western Oceans”; cuộc viễn hành đầu tiên đầu tiên gồm một nhóm 317 chiếc thuyền và 27,870 người đi đến vùng Calicut trên bờ biển tây nam của Ấn Độ trong năm 1405; cuộc viễn hành thứ tư tiếp tục đi đến mũi Hormuz trong vịnh Ba Tư (Persian Gulf) năm 1413; trong khi cuộc viễn hành thứ năm đã vươn tới các hải cảng nằm trên bờ biển phía đông của châu Phi hồi năm 1417. Sự mạo hiểm này đã thu hái được một bộ sưu tập to lớn các sản phẩm ngọai quốc và các đồ gia vị, cùng các cơ hội mậu dịch dưới hệ thống triều cống Trung Hoa (3).

B ất kể sự kiện Trịnh Hòa đã thực hiện các cuộc hải hành viễn thám vĩ đại nhất trước khi có các cuộc du hành khám phá của Âu Châu vào cuối thế kỷ 15, các cơ hội đã không diễn ra sau đó. Phái bộ đột nhiên bị bãi bỏ; không ai biết tại sao, nhưng có lẽ là vì có các mối đe dọa tiếp diễn hay mới được tái lập của Mông Cổ từ phía tây bắc (4).

Sau đó vị thế của Trung Hoa về đại dương đã thay đổi khi mà chính quyền nhắm vào việc phòng ngừa hay ngăn chặn các mối đe dọa tiềm ẩn xuyên qua cùng lọai chiến lược áp dụng cho đất liền. Bởi sự giao tiếp của Trung Hoa với các quốc gia có sức mạnh đáng kể bị giới hạn bởi cả đất liền và biển cả, sự tương tác của họ với các ngọai nhân được lái vào việc phòng ngừa sự tiếp xúc hơn là vào việc kiếm lợi từ đó. Kiểm sóat ngọai nhân đáng làm hơn là cộng tác với họ. ”Sự phòng vệ” được thu đạt xuyên qua các phương thức xen kẻ giữa đánh và đàm, “hải chiến” và bình định (5).

M ặc dù các cuộc hải hành của Trịnh Hòa đã tạo công việc cho hàng ngàn các cá nhân thủy thủ đi biển, chúng đã không đưa ra sự chuẩn y nào đối với những phái bộ riêng lẻ nhằm khám phá, cướp bóc, hay thủ lợi. Trung Hoa chỉ cung cấp ít cơ hội cho một Columbus hay Drake tự tung tự tác..

Cướp biển lặt vặt

Trong b ối cảnh này, nạn hải tặc, xuyên qua phần lớn lịch sử, chỉ là “nạn cướp biển vặt vãnh”, một chiến lược sống còn về kinh tế của những cá nhân không có thể kiếm sống bằng cách nào khác trong xã hội. Hải tặc cướp vặt, trên hết, là những ngư phủ, độc thân và sung sức, đến từ các vùng hàng hải của bờ biển phía đông nam (6). Thường không thể thanh thỏa các trách vụ tài chánh của mình, các ngư phủ nhận thấy họ bắt buộc phải bổ sung số thu nhập xuyên qua việc mua bán trên quy mô nhỏ. Song ngay cả như thế, đời sống vẫn thường quá khốn khổ đến nỗi, đối với nhiều người, hành động cướp biển thành công trở thành hy vọng duy nhất cho một đời sống khá hơn (7). Đối với các người đánh cá bị đẩy đến bên bờ vực thẳm, hành vi cướp biển như một chiến lược sinh tồn tạm thời là một điều hữu lý. Như được thực hành tại Trung Hoa, nạn cướp biển vặt là một hành vi mạo hiểm ăn khớp mật thiết với nghề đánh cá, một công cuộc săn bắt theo mùa chỉ bận rộn trong khỏang từ 120 ngày đến 150 ngày mỗi năm (8) .

Trong mùa hè khi vi ệc đánh cá sút kém và nguy hiểm, các ngư phủ bị thúc ép về mặt tài chính đã lợi dụng đợt gió nam để lái thuyền ngược lên hướng bắc và cướp bóc dọc bờ biển. Và rồi với gió đổi chiều và sắp vào mùa thu, họ sẽ lái tàu xuôi nam, quay về nhà, và trở lại việc đánh cá. Với chu kỳ đều đặn hầu như có thể tiên đóan được, nạn hải tặc dọc bờ biển Nam Hải (South China Sea) gia tăng mạnh mẽ trong các tháng ba và tháng tư âm lịch (9).

Các k ẻ cầm đầu vác nhóm cướp biển lặt vặt hầu hết luôn luôn là những ngườI đánh cá, ngòai việc sở hữu công cụ chính yếu cho nghề nghiệp, chiếc thuyền, tương đối không khác biệt gì với các đồng nghiệp của họ. Các tổ chức của họ bao gồm các sự liên kết đặc nhiệm không chính thức, diễn ra trong vòng vài tiếng đồng hồ hay, nhiều lắm, vài ngày khi có quyết định của một thủ lình nào đó muốn hành nghề hải tặc. Các thủ lãnh tương lai, dựa trên mạng lưới của gia đình, bè bạn, và các sự liên kết tự nguyện, hiếm khi nào gặp khó khăn để tuyển mộ khỏang một tá người đồng sự cho một vụ cướp biển nào đó.

M ột khi đã ở trên mặt biển, các nhóm như thế thường tăng cường nhân lực xuyên qua sự đóng góp lao động tự nguyện hay ép buộc của những người bị bắt cóc. Những người bị bắt cóc xuất sắc được sự quan tâm của các thủ lãnh cũng có thể được cất nhắc lên các địa vị lãnh đạo. Các sự thăng chức như thế đôi khi nảy sinh từ những quan hệ đồng tính luyến ái đề xướng bởi thủ lãnh nhóm cướp, sau đó đã tưởng thưởng người bị bắt cóc bằng sự bổ nhiệm người đó làm chủ hay thuyền trưởng một chiếc thuyền vừa lấy được. Ở mức tôi đa, các nhóm cướp biển vặt bao gồm không hơn ba mươi người và một hay hai chiếc thuyền buồm (10).

Thuyền và Vũ Khí

N ạn cướp biển vặt là một họat động với tổn phí thấp có thể được thực hiện với các trang cụ sẵn có. Ngòai những chiếc thuyền đánh cá tiêu chuẩn thường cũng được dùng như chiếc tàu cướp biển, các giáo mác, chông tre vót nhọn, và các lưỡi cưa tạo thành kho vũ khí của hải tặc vẫn là các trang bị tiêu chuẩn trên phần lớn các thuyền buồm tại biển Nam Hải. Trang bị cho một cuộc viễn chinh vì thế chỉ là việc tuyển mộ các kẻ đồng lõa, sẵn sàng các vũ khí, và thu mua thực phẩm.

M ục tiêu là một vụ cướp bóc, một cuộc tấn công ngắn, gọn, nhanh như chớp phóng ra đánh vào một chiếc tàu đơn độc trên biển. Các người hay thuyền bị bắt cóc thường được chuộc lại với đồng tiền bằng bạc. Những vật dụng dùng hàng ngày như cám đậu, cá khô, quần áo, rượu, hạt cau, rau dưa, dầu, gạo, củi đốt, đồ sứ, đinh sắt, lá trà, và đường có thể đem bán để lấy tiền mặt tại các cơ sở quen thuộc.
Những họat động cướp biển vặt này thì ngắn gọn. Các chiến thuật giống nhu du kích chiến bao gồm việc phóng ra cú đánh mau lẹ và sau đó rút lui trước khi các nạn nhân sững sờ có thể hồi tỉnh hay đưa ra sự kháng cự. Vào lúc mà các lực lượng tuần cảnh đến được phạm trường, các hải tặc thường đã biến mất. Các kẻ cướp biển vặt thông thường chỉ ở trên biển vài ngày trước khi quay trở về hậu cứ của họ để thanh tóan chiến lợi phẩm và phân chia sự thu họach.

S ự phân chia chiến lợi phẩm cũng rất thẳng thừng: một phần cho mỗi đòan viên trong thủy thủ đòan và phần chia gấp đôi cho thủ lãnh đám cướp và ngườI cung cấp chiếc thuyền nếu họ không phải là cùng một người. Ngòai việc đó, các quy lệ họat động, điều khỏan hợp tác, và cơ chế trừng phạt hiếm khi được xác định. Sau một vụ cướp bóc khá thành công, nhiều nhóm cướp đã giải tán, không bao giờ tập họp lại lần nữa. Một số nhóm khác có họat động rải rác xuyên qua một thời khỏang kéo dài vài tháng (11). Mặc dù sự trả công cho những việc mạo hiểm như thế thường khiêm tốn, một vụ cướp biển như thế có vẻ mang lại cho các kẻ tham dự khỏang từ 10 đến 15 đồng tiền bạc, hay một tổng số tương đương với số thu nhập vào khỏang ba tháng rưỡi tiền kiếm được của một lao động nông nghiệp.

Trong kh ỏang từ thế kỷ mười tám đến thế kỷ mười chín, các kẻ cướp biển vặt đặt tổng hành dinh của họ ở ngòai biên đế quốc Trung Hoa chung quanh đảo Hải Nam và xuyên qua biên giới tại các thành phố duyên hải như Chiang-p’ing, phần đất mà về mặt kỹ thuật thuộc lãnh thổ Việt Nam cho mãi đến năm 1885 (12).

Nh ư là một chiến lược sinh tồn cá nhân, được thực hiện trên một căn bản địa phương, nên đã có những hạn chế đối với tiềm năng của nạn cướp biển vặt để bành trường quá một mức độ nào đó. Trong những thời kỳ có sự cùng quẫn kinh tế kéo dài, cùng với nạn nhân mãn và nền mậu dịch hàng hải bành trướng, đã gây ra việc gia tăng họat động, nhưng các phương thức họat động của nạn cướp biển vặt này vẫn y nguyên khi mà các thủ lãnh, khó có thể phân biệt được với các kẻ tòng mưu, xem ra thiếu thốn các phương tiện để chuyển đổi quy mô và sự trường kỳ trong hành động mạo hiểm của họ. Song, bất kể các điều kiện này, nạn hải tặc của Trung Hoa đã trải qua những thời kỳ tăng trưởng mạnh mẽ. Trong hầu như mọi trường hợp, chắn chắn phải có một nguyên do nào đó, một vài tình huống kinh tế hay chính trị đã đem lại cho nó động lực và duy trì nó sau đó.

Hải Tặc Kinh Tế

Khi mà chính sách kinh t ế của nhà nước đã nhận định sai lạc về các nhu cầu kinh tế và xã hội đến nỗi sự buôn bán đồ quốc cấm có một lý do thực sự để xuất hiện, “nạn hải tặc kinh tế” sẽ phát sinh cùng với nạn buôn lậu và một lọat các họat động hành hải đen tối khác. Một thí dụ điển hình, trong một khía cạnh nào đó che lấp việc thông qua Các Đạo Luật Hải Hành (Navigation Acts) (13) tại Tân Thế Giới, đã xảy ra khi mậu dịch bị cấm đóan giữa Trung Hoa và Nhật Bản đã đưa đến một sự trao đổi bí mật, sống động vào khỏang giữa thế kỷ 16 và đến các cuộc tấn công bởi wako (tiếng Trung Hoa là wa-k’ou) .

Cung và Cầu

Trong th ời khỏang này, lực đẩy Trung Hoa tiến tới việc buôn lậu, có lẽ mạnh hơn bất kỳ động lực nào khác, là bởi nhu cầu về bạc, với sự chú mục ngày càng nhiều hơn vào Nhật Bản, tiếp theo sau sự khám phá hồi đầu thế kỷ kim lọai bạc, đồng và vàng bên bờ biển phía tây của nó. Ngược lại có một số cầu to lớn tại Nhật Bản về lụa và hàng vải dệt của Trung Hoa. Song chỉ có ít phương thức được thừa nhận theo đó các sản phẩm này có thể được trao đổi. Do hậu quả của các cuộc du hành của Trịnh Hòa, các sự cấm đóan của Trung Hoa để cấm chỉ các nhà mậu dịch ven biển không được du hành ra hải ngọai với các mục đích riêng tư và không được thực hiện mậu dịch với “các ngọai nhân mọi rợ” đã được tái lập (14).

Đ iều này có nghĩa những cơ hội mậu dịch chỉ được thừa nhận dưới hệ thống triều cống, và vào khỏang giữa thế kỷ mười sáu mậu dịch triều cống hay “ghi nợ” giữa Trung Hoa và Nhật Bản đã gần biến mất (15).

Vi ệc buôn lậu nở rộ khi mà các số cầu thị trường ngày càng được thỏa mãn hơn xuyên qua hải hành bất hợp pháp thay vì qua các đường lối nhiêu khê hơn nhiều của lệ triều cống. Với thời gian, việc buôn lậu đã bành trướng tới các tầm mức lớn lao đến nỗi cuối cùng nó đã thay chỗ cho chức năng của chính nền mậu dịch triều cống. Cùng với sự kiện này, các mô thức trao đổi và các phương thức tài chánh mới đã xuất hiện (16).

Ban đầu, các căn cứ của các thương nhân này được đặt tại các hòn đảo nhỏ ngay ngòai bờ biển Trung Hoa (17). Nổi bật nhất là căn cứ Shuang-hsu-kang (Shang-yu) tại đảo Chushan Islands gần Ningpo, vốn đã được phát triển vào khỏang năm 1540. Nó được thống trị bởi anh em nhà họ Hsu, nhưng nổi tiếng nhất Hsu Tung người huyện She County, tỉnh Anhwei, kẻ có họat động trải dài từ eo biển Malacca sang đến tận Nhật Bản.

Wako: Các Hải Tặc “Nhật Bản”

S ự kiện đã khiến họat động này từ sự trao đổi ngầm trở thành hành vi hải tặc trắng trợn chính là sự hủy diệt căn cứ tại Shuang-hsu-kang năm 1547, sự sát hại Hsu Tung vào khỏang năă 49, và sự gián đọan các hệ thống thương mại tương đối ổn cố vốn đã được phát triển ở nơi đó. Các hành động này đã thúc đẩy sự kháng cự ở địa phương lên các tầm mức cao hơn nữa và đã đem lại động lực cho sự vươn dậy của một hải cảng mới, Yueh-kang, như là trung tâm buôn lậu vượt trội trên bờ biển của tỉnh Phúc Kiến (Fukien) (18). Cùng lúc sự sụp đổ của quyền lực Ouchi tại Nhật Bản hồi năm 1551 đã khiến cho các hải cảng của nhiều daimyo (đại gia quyền thế quân sự) tại phía tây Nhật Bản được cung ứng cho các wako. Mặc dù từ ngữ wako có nghĩa đen để chỉ các hải tặc “Nhật Bản”, trong thực tế phần lớn việc đột kích của wako [hải khấu?, chú của ngườI dịch] thực sự được thực hiện bởi hải tặc Trung Hoa.

Th ủ lãnh của họ, Wang Chih, là một ngườI Trung Hoa đã tạo ra một sản nghiệp bằng sư mua bán phi pháp tại Patanai, Thai Lan, và sở hữu các căn cứ an tòan tại đảo Goto Islands phía tây Hirado, Japan. Cao trào của kỷ nguyên wako diễn ra trong khỏang từ năm 1549 đến năm 1561, với các thành phố vùng hạ lưu sông Dương Tử phải gánh chịu áp lực chính của các cuộc tấn công.

Chính ph ủ đã đáp ứng với những chiến địch đồng lọat về “hải chiến” và “bình định.” Vào cuối năm 1557 các biện pháp tấn công chống lại hải tặc bắt đầu có hiệu lực, và Wang Chih được khuyến dụ để tham gia vào các cuộc thương thuyết với nhà nước. Sau khi đạt được sự hứa hẹn cho hợp pháp hóa một phần mậu dịch hàng hải tại Chiết Giang (Chekiang), Wang Chih đã qui hàng quan chức đồng hương của ông ta, Hu Tsung-hsien. Nhưng âm mưu cao cấp hơn tại cung đình đã khiến cho vị hòang đế phản lại các lời hứa hẹn đó và hành quyết cả Wang Chih vào năm 1559.

Sau đó các lực lượng hòang triều dần dà bắt đầu dành lại sự kiểm sóat vùng duyên hải Phúc Kiến hồi năm 1564 và vùng duyên hải Quảng Đông vào năm 1566. Tuy nhiên, hiệu quả hơn các biện pháp quân sự, chính sự hợp pháp hóa năm 1567 việc mậu dịch với tất cả mọi nơi, trừ Nhật Bản, đã đưa đến việc chấm dứt nạn hải tặc. Các hàng hóa, trước đây thiếu hụt trong số cung mà nhu cầu lại cao, nay xuất hiện thừa thãi. Những sự hạn chế mậu dịch với Nhật Bản được bù đắp bởi các thương nhân Bồ Đào Nha, vốn đã có mặt tại hiện trường từ thập niên 1520, và là những người, sau các sự tiếp xúc sâu rộng với các giới chức thẩm quyền địa phương, cuối cùng đã được ban cấp sự thừa nhận “chính thức” các khu vực định cư của họ tại Ma Cao, nơi mà sau đó được sử dụng như là một căn cứ để thực hiện mậu dịch giữa Trung Hoa và Nhật Bản. Xuyên qua đại lý người Bồ Đào Nha, lụa Trung Hoa đã tới được Nhật Bản, và bạc của Nhật Bản, cùng với bạc từ các mỏ của Mễ Tây Cơ và Peru, đến được Trung Hoa. Cùng lúc, Đài Loan cũng trở thành địa điểm mậu dịch sầm uất giữa các thương nhân Trung Hoa và Nhật Bản, và sau hết với các thương nhân Hà Lan.

Hải Tặc Chính Trị tại Trung Hoa

B ất kể sự kiện là các nhà cai trị Trung Hoa không có thói quen bảo trợ hải tặc cho các mục đích mậu dịch, đột kích hay thực dân hóa, tiến trình chính trị của Trung Hoa đôi khi cung cấp các cơ hội cho sự bành trướng nạn hải tặc, đặc biệt trong các thời kỳ có sự xáo trộn chính trị và thay đổi triều đại. Một thí dụ rõ rệt xảy ra trong thời chuyển tiếp từ nhà Minh bản xứ sang triều đai nhà Mãn Thanh (1629-84), khi các thành viên của một gia đình thương mại hàng hải đầy quyền thế họ Trịnh (Cheng) bị đưa đẩy gia nhập vào nhiều phe chính trị khác nhau, và trong tiến trình, đã thách thức tất cả những kẻ tranh chấp để kiểm sóat vùng duyên hải.

Tr ưởng tộc hải tặc của gia đình tiếng tăm này là Cheng Chih-lung, con trai một quan chức nhỏ tại Ch’uan-chou, vốn có được một chút danh tiếng của một gia đình giòng dõi trong xã hội, nhưng không đủ để ngăn bước chân du hành của ông ta sang Ma Cao, để xây đựng sản nghiệp với các người Âu Châu. Sau khi đã móc nối với các thương gia tại Manila, Đài Loan, và Hirado (Nhật Bản), Cheng Chih-lung trong năm 1624 đã gia nhập một nhóm hải tặc vốn đã tấn công các nhà mậu dịch Hà Lan và Trung Hoa (20).

Tri ều đình nhà Minh đang bị vây hãm đã đối phó với tình hình trong phương thức cổ truyền là cố gắng mua chuộc và thu hái lòng “trung thành qui phục” của hải tặc như là những kẻ trấn áp hải tặc và bảo vệ vùng duyên hải. Sau cuộc ve vãn kéo dài ba năm, Cheng Chih-lung sau cùng đã qui phục và trong năm 1628 đã nhận được sự thăng chức chính thức do việc bắt giữ các hải tặc khác. Trong năm 1629 ông được giao trách nhiệm bảo vệ thành phố Amoy và được phép giữ nguyên lực lượng của mình. Cheng Chih-lung đã tài trợ họat động của mình xuyên qua “tiền mãi thủy lộ” và các lợi nhuận từ mậu dịch, và, cùng một lúc, giao nạp ngân quỹ về kinh đô như khỏan chi dành cho nhiều quan chức (21). Tình tiết này đã phóng ông ta vào tầng lớp quan chức cao cấp, nơi mà ông ta được xác nhận như một viên chỉ huy quân sự đã sử dụng sự giàu có từ đế quốc hàng hải của mình để dành đạt uy tín tại triều đình.

Đ iều này đã thay đổi từ một thông lệ theo đó các triều đại Trung Hoa đặc cách thu dụng các năng lực độc lập từ vùng duyên hải chính là các chính sách thời chuyển tiếp Minh-Thanh, theo đó Cheng Chih-lung sau hết thấy mình được chiêu dụ bởi cả hai phía. Ông ta được phong làm “Bá Tước của Nam-An” bởi một trong những vị cai trị miền nam của nhà Minh và nhận lệnh cung cấp quân đội cho việc phòng thủ thành phố. Thế nhưng, không thể chịu được sự tách biệt khỏi các căn cứ hàng hải của mình, Cheng Chih-lung từ chối việc hỗ trợ các cuộc viễn chinh trong nội địa của các chủ nhân của ông ta và thay vào đó khởi sự thương thảo với bên quân Thanh đối nghịch, là phía mà sau hết ông ta đã qui phục sau khi có sự chinh phục của họ tại Phúc Châu vào năm 1646.

Đội Quân Hải Tặc của Trịnh Thành Công (Cheng Ch’eng-kung)

Trong khi đó, con trai của Chih-lung tên Trịnh Thành Công (mà người Bồ Đào Nha gọi là Coxinga) từ chối đi theo người cha trong việc qui phục nhà Thanh. Thay vì thế, ông ta đã gầy dựng một đội quân và tiếp tục phục vụ như một tướng lãnh của nhà Minh phương nam. Trong thời khỏang từ năm 1654 và năm 1656, chính ông ta cũng được ve vãn bởi cả hai phe nhà Minh và nhà Thanh và hồi đầu năm 1655 đã kiện tòan sự tố chức các lực lượng của mình tại tỉnh Phúc Kiến bằng việc thiết lập bẩy mươi hai binh trạm. Ông ta cuối cùng đã nhận tước phong của nhà Minh phương nam làm “An Bình Vương (Yen-p’ing Prince)”. Trong những cuộc chiến chống lại quân Thanh, ông bị đánh bại tại Nam Kinh năm 1659; sự kiện này bắt buộc ông phải lui quân sang Amoy.

Tuy nhiên, Tr ịnh Thành Công còn lâu mới bị kết liễu. Đế quốc của ông ta hãy còn giữ được các tiền đồn duyên hải quan trọng và trong năm 1660 các lực lượng của ông đã lật ngược thế cờ và đánh bại quân Thanh trong một chiến dịch lớn tại Amoy. Tiếp theo sau, khi các cuộc thương thảo thất bại và Trịnh Thành Công vẫn từ khước sự đặc cách thu dụng, ông ta đã ép buộc nhà Thanh phải đáp ứng bằng một chiến dịch tốn kém và kéo dài rất lâu. Trong hy vọng phân hóa hơn nữa các lực lượng của họ Trịnh, người Mãn Châu đã xử tử tộc trưởng, Cheng Chih-lung, trong năm 1661 (là kẻ, sau khi đã bị tách biệt khỏi các lực lượng của mình vào thời điểm đầu hàng hồi năm 1646, dã bị quản thúc tại gia tại Bắc Kinh). Cảm nhận được sức ép, con trai của ông ta, Trịnh Thành Công, đã di tản tòan thể lực lượng của mình từ lục địa Trung Hoa sang đảo Đài Loan, mà ông ta đã thu hồi từ người Hà Lan trong năm 1661.
Thay vì cố gắng dành được sự hợp tác của ngườI Hà Lan, Bồ Đào Nha, hay các thành phần khác dọc duyên hải, nhà Thanh, tìm cách giảm thiểu tối đa các cơ hội tiếp xúc giữa bất kỳ đồng minh tiềm ẩn nào với các thành viên của gia đình họ Trịnh, đã áp đặt một cuộc di tản bắt buộc mọi cư dân duyên hải phải di chuyển vào trong đất liền khỏang mười đặm (16 km). Các biện pháp này đã trải dài khắp Phúc Kiến trong năm 1661, và đến Quảng Đông và Chiết Giang trong các năm 1662-1663. Đến năm 1665, phần lớn vùng duyên hải đã bị bỏ hoang, với nhiều thị trấn và làng mạc bị thiêu hủy hòan tòan. Sự nhẹ nhõm chưa xảy đến cho đến khi có sự thất trận sau cùng của họ Trịnh và sự bình định sau rốt đảo Đài Loan bởi nhà Thanh vào năm 1683.
trận chiến với quân hải tặc Chui Apoo, 28 tháng 9 1849 www. nmm.ac.uk
Nạn Hải Tặc Quốc Tế và Việc Đặc Cấp Quyền Chiến Tranh Cho Các Tàu Tư Nhân

Trong khi chính tr ị Trung Hoa có thể đã cung cấp ít sự khuyến khích cho hải tặc và việc ban cấp quyền chiến tranh cho thuyền tàu tư nhân trong ý nghĩa quen thuộc ở phương Tây, điều này không còn đúng khi vượt qua biên giới để sang Việt Nam, nơi mà các vị chúa tể đã tham gia vào sự sử dụng lâu đời hơn các tàu chiến tư nhân nhằm phát triển các mục đích xây dựng quốc gia, và trong diễn tiến đã ban cho các kẻ cướp biển vặt Trung Hoa một cơ hội để bành trướng quy mô họat động của họ.

Trong th ời khỏang cuối thế kỷ thứ 18, Việt Nam bị tàn phá bởi một cuộc nổi dậy đã đưa đến sự kết thúc một sự dàn xếp chính trị lâu dài theo đó, kể từ thế kỷ mười sáu, xứ sở được đặt dướI sự trị vì trên danh nghĩa của nhà hậu Lê nhưng thực sự được cai trị bởi hai gia tộc cạnh tranh nhau: họ Trịnh ở phương bắc (tại Hà NộI) và họ Nguyễn ở phương nam (tại Huế). Cuộc Khởi Nghĩa được gọi là Tây Sơn đã lấy tên từ ngôi làng bản quán của ba anh em, Nguyễn Văn Lữ, Nguyễn Văn Nhạc, và Nguyễn Văn Huệ (23) là người lãnh đạo cuộc nổi dậy. Là các thương nhân tham gia vào việc thương mại với dân tộc miền núi của tỉnh Bình Định, các anh em này đã tập họp một nhóm các người phục tùng và trong năm 1773 đã thành công trong việc chiếm giữ tỉnh lỵ Qui Nhơn. Năm 1775, họ đã trục xuất họ Nguyễn ra khỏi kinh thành của họ tại Huế và bắt buộc kẻ thừa kế hiển nhiên của họ Nguyễn là Phúc Ánh phải tìm nơi tỵ nạn tại vùng vịnh Thái Lan. Năm 1785, với miền nam được tạm thời yên ổn, quân Tây Sơn đã đánh đuổi họ Trịnh ra khỏi Hà Nội, và đã tiến vào thành phố này năm 1786. Vào lúc này, vua Lê đã thỉnh cầu sự trợ giúp của Trung Hoa, và trong năm 1788 ba đội quân Trung Hoa đã xâm lăng Việt Nam để vãn hồi ngai vàng cho nhà vua này. Cùng lúc Phúc Ánh và các kẻ phục tùng đã phát động một cuộc phản công tại miền nam.

Để đối phó với thử thách này, Tây Sơn đã tôn người lãnh đạo có khả năng nhất, Nguyễn Văn Huệ, lên ngôi hòang đế và đã hòan tòan trục xuất đòan quân viễn chinh của Trung Hoa; sau sự kiện này hòang đế Trung Hoa, Càn Long, đã thừa nhận Tây Sơn là chúa tể của đất nước, chính thức tấn phong Nguyễn Văn Huệ làm quốc vương An Nam (23) .

Hải Tặc Trung Hoa Dưới Thời Tây Sơn

N ỗ lực xây dựng quốc gia tại Việt Nam đã đem lại các cơ hội tuyệt vời cho các hải tặc Trung Hoa vốn đã sẵn lòng tham gia vào cuộc chiến. Trước năm 1776, Chi T’ing và Li Ts’ai, hai thương nhân trỏ thành hải tặc, đã gia nhập quân Tây Sơn và đã lần lượt tuyển mộ hai đội quân Trung và Hòa. Các nỗ lực của họ đã giúp cho quân Tây Sơn chiếm được Quảng Ngãi.

Giai đọan căng thẳng nhất của sự tuyển mộ của Tây Sơn xảy ra hồi năm 1792 khi mà sự duy trì ngôi vua mỗi ngày trở nên bấp bênh hơn, hòang đế Tây Sơn đã phái hạm đội gồm 100 chiếc thuyền buồm và ba binh đòan được chỉ huy bởi 12 phó đề đốc vượt biên giới để tuyển mộ các tàu chiến tư nhân từ đám “cặn bã tứ chiếng” dọc bờ biển. Chỉ trong các tháng Sáu và tháng Bẩy không thôi, nhà lãnh đạo Tây Sơn đã ủy nhiệm cho bốn mươi chiếc thuyền buồm hải tặc Trung Hoa thực hiện các cuộc viễn chinh dọc bờ biển các tỉnh Quảng Đông, Phúc Kiến và Chiết Giang. Từ đó về sau, hải tặc Trung Hoa đã tham dự vào mọi cuộc hải chiến quan trọng của Tây Sơn (25) .

Vào kh ỏang 1795, Cheng Ch’i và các phụ tá của ông ta, Huang Ta-shing và Ch’en Ch’ang-fa đã thành lập một nhóm họat động bên ngòai Chiang-p’ing, nằm ở vùng biên giới Việt Hoa. Từ đó Cheng Ch’i vươn tay ra nhiều hứớng cho đến khi, ở cực điểm quyền lực, ông có ít nhất chín nhóm khác nhau nằm dưới sự chỉ huy của ông ta. Sau khi thất trận tại Qui Nhơn hồi đầu năm 1801, Cheng Ch’i chạy trở về Trung Hoa và cư trú tại Quảng Đông (26). Tại nơi đó, ông ta tấn công các đồn bót và bắt giữ các thuyền buôn muối cho đến tháng Giêng năm 1802.

Và r ồi chỉ ngay trước khi có hồi kết cuộc của nhà Tây Sơn, Cheng Ch’i đã trở lại Việt nam và trình diện hạm đội hai trăm chiếc thuyền buồm để cho nhà Tây Sơn sử dụng trong nỗ lực tái chiếm Huế. Để đền đáp ông ta đuợc phong chức vụ nhiều uy danh “Chưởng Cơ Đội Kỵ Mã (Master of the Horses)”. Trong nỗ lực này hơn 100 thuyền hải tặc đã được bố trí tại Nhật Lệ, một hải cảng gần Đồng Hới, nơi mà vào ngày 3 tháng Hai, 1802, các lực lượng của Phúc Ánh đã giao chiến cùng với các thuyền hải tặc. Một luồng gió đông bắc bất ngờ đã giúp cho Phúc Ánh bắt giữ được 20 chiếc thuyền hải tặc và bắt buộc số thuyền còn lại chạy trốn về Tiên Cốc [?, chú của người dịch], nơi mà chúng lại bị tấn công lần nữa.

Vào th ời điểm này quân Tây Sơn đã gần bị tiêu diệt hết. Trận đánh cuối cùng của họ xảy ra tại Hà Nội, nơi mà bốn mươi chiếc thuyền của Cheng Ch’i đã được tuyển dụng để phòng vệ hải cảng. Các nỗ lực của họ chỉ là sự đóng góp nhỏ bé và không hòan tòan đủ sức để ngăn chặn bước tiến của địch quân. Vào ngày 20 tháng Bẩy một Phúc Ánh chiến thắng tiến vào thành phố, bắt giữ hòang đế Tây Sơn, và nhốt vào một chiếc cũi đem diễu hành trên đường phố. Một trong những hành vi đầu tiên của vị tân hòang đế là việc gửi một phái bộ triều cống sang Trung Hoa bao gồm cả ba viên thủ lãnh hải tặc bị bắt giữ như là một tín hiệu cho thấy hải tặc Trung Hoa sẽ không còn được tán trợ tại Việt Nam. Sáu tuần lễ sau đó các quan chức của Phúc Ánh còn giáng cho hải tặc một đòn gây sững sờ khác bằng việc chém đầu chủ tướng của chúng là Cheng Ch’i và tấn công căn cứ của chúng tại Chiang-p’ing (27).

Tuy nhiên, các h ải tặc đã học được các bài học một cách sâu sắc. Kết quả là một hệ thống hải tặc đã được bảo tồn một cách thật vững chắc đến nỗi ngay cả sự thất bại của nhà Tây Sơn, và sự từ trần của bốn trong số các thủ lãnh quan trọng nhất của họ, hay sự thất thủ của căn cứ chỉ huy, cũng không có thể lọai trừ họ được. Các hải tặc nay được tổ chức rất hòan hảo để tái sáp nhập một cách vô hình vào trong xã hội từ đó họ đã xuất phát. Một cách đầy mỉa mai, cao điểm đối với cả sự tham dự của gia tộc họ Trịnh vào họat động hải tặc cũng như đối với của chính giới hải tặc Trung Hoa, đã chỉ xảy ra sau khi có sự thất trận của nhà Tây Sơn, sau khi đã mất hết các kẻ đỡ đầu tại Việt Nam hay bất kỳ nơi nào khác, các hải tặc Trung Hoa đã trở về quê hương của họ và đã tổ chức thành một liên hiệp. Liên hiệp này đã giúp họ tồn tại, không phải ở một vài xó xỉnh xa xôi trên thế giới để chờ tấn kích một chiếc tàu bất chợt, nhưng đúng hơn ở dưới những tình huống thù nghịch như là một quốc-gia-trong-một-quốc-gia, nằm giữa một trong những mạng lưới mậu dịch giàu có nhất và những vùng đông đảo dân cư nhất của thế giới. Nó cũng không phải là sản phẩm của những con người tự tại sáng chói thực hiện các cuộc đột kích màu mè hay các cuộc hải hành vòng quanh địa cầu, mà đúng hơn là công trình của những cá nhân đã đánh thắng chính phủ của họ trong việc động viên các tài nguyên sẵn có.

T ại phần lớn các miền trên thế giới, ngay cả các hải tặc họat động tại hải phận bản xứ của mình thường có khuynh hướng cướp bóc tàu chuyển vận và các hàng hóa của người ngọai quốc. Vi phạm quy luật này thường báo trứoc sự khởi đầu của cái chết của chính họ. Ngược lại, điều sau hết xuất hiện tại Trung Hoa là sự kiện hải tặc Trung Hoa cướp bóc tàu chở hàng của Trung Hoa (và các nước khác), trên một quy mô rộng lớn.

Ban đầu, sau khi trở về Trung Hoa từ Việt Nam, các hải tặc Trung Hoa nhận thấy chính họ can dự vào một cuộc cạnh tranh tương tàn đễ dành giựt các tài nguyên. Trong một bàu không khí của sự phân tranh, các băng nhóm đã có lần từng là đồng minh lỏng lẻo bây giờ quay lại chống nhau một cách tàn nhẫn trong một tình trạng vô cùng hỗn lọan kéo dài cho mãi đến năm 1805. Vào lúc đó sự lãnh đạo các hải tặc đã được chuyển sang, một cách đương nhiên, vòng tay chờ đợi của một thành viên khác trong gia tộc họ Trịnh, người anh em họ xa của Cheng Ch’i, tức Cheng I (Trịnh Nhất: Cheng the first) .

Tr ịnh Nhất là con trai cả của Cheng Lien-ch’ang, một người xây dựng chùa chiền, và trẻ hơn Cheng Ch’i năm tuổi. Phần lớn thời niên thiếu của Trịnh Nhất không được tìm thấy trong lịch sử. Chúng ta chỉ biết rằng ông ta đã gia nhập phong trào Tây Sơn, trở lại Trung Hoa hồi năm 1801, và liên kết với Cheng Ch’i trong một cuộc tấn công các đòan tàu chở muối hồi tháng Chín (xem phần thảo luận ở trên). Chúng ta cũng biết rằng ông ta định cư ngắn ngủi tại Tung-hai, một ngôi làng trên một hòn đảo ở vịnh Quảng Châu, và kết hôn với một cô gái điếm tên là Shih Yang, người mà về sau được biết đơn giản là Cheng I Sao (vợ của Trịnh Nhất).

Liên Hiệp

Thành tích quan tr ọng của Trịnh Nhất và vợ ông ta là sự thống nhất các phe nhóm hải tặc kình chống nhau thành một liên hiệp đáng sợ mà, đến năm 1804, đã bao gồm khỏang 400 chiếc thuyền và bẩy mươi ngàn người (28). Trái với những thủ tục đặc biệt làm phát sinh ra các nhóm cướp biển vặt, liên hiệp đã thành hình như là kết quả của một sự thỏa thuận thành văn (li-hoyueh) được ký kết bởi bẩy thủ lãnh hải tặc quan trọng của Quảng Đông trong năm 1805. Mục đích của nó là nhằm điều hòa những thủ tục điều hành nội bộ của các đơn vị thành viên, để ấn định các phương thức họat động và liên lạc liên nhóm khi đi trên biển, và để ước định cách thức mà các giao dịch doanh nghiệp với các người bên ngòai sẽ được thực hiên ra sao (29).

Để duy trì trật tự, mồi chiếc thuyền sẽ phải được đăng ký với một hạm đội và phải được xác định rõ ràng. Bất cứ thuyền nào bị bắt ngụy tạo thủ tục đăng ký sẽ bị trừng phạt. Các điều khỏan ngăn cấm hải tặc đánh nhau để dành giựt chiến lợi phẩm đã thu đọat được, và không được tự mình tiến hành các họat động không được cho phép, tìm cách ngăn chặn sự tranh chấp nội bộ, Bởi vì phần lớn lợi tức của họ sẽ phát sinh từ việc bán sự bảo kê, các thành viên cũng đồng ý sẽ tôn trọng hợp đồng bán [bảo kê] của nhau. Bao hàm trong văn kiện cũng có quan điểm của các hải tặc xem liên hiệp của họ như là một tổ chức tiến triển trong tương lai cũng như trong hiện tại. Quan điểm này được dẫn chứng bởi các điều khỏan chấp thuận các khỏan thanh tóan triển hạn bởi các thành viên của liên hiệp thiếu tiền mặt trả cho các sự bồi thường hay các nghĩa vụ nội bộ khác. Ngược lại, bởi liên hiệp là một thực thể tòan diện, có quyền hạn để phân phối tài sản tịch thu được và trừng trị kẻ vi phạm, các kẻ sáng lập đã thiết lập một tổ chức có chức năng như một đơn vị kế tóan tối cao và một tòa án trọng tài chung thẩm.

Trái v ới những nhóm lỏng lẻo của quân cướp biển vặt, liên hiệp được xác định trên các khái niệm về hệ cấp và sự gia nhập liên nhóm. Khởi thủy liên hiệp bao gồm bảy đòan thuyền lớn, sau đó là sáu. Mỗi đòan thuyền có từ bẩy mươi đến ba trăm chiếc thuyền, chúng thường được nói tới như đòan thuyền Cờ Đỏ, Cờ Đen, Cờ Trắng, Cờ Lục, Cờ Xanh Da Trời, và Cờ Vàng. Đòan thuyền lớn nhất và quan trọng nhất, Đòan Cờ Đỏ, bao gồm hơn ba trăm chiếc thuyền buồm và khỏang từ hai mưoi ngàn đến bốn mươi ngàn hải tặc.

Các “ đô đốc” chỉ huy các đòan thuyền phần lớn được rút ra từ hàng ngũ những người đã chiến đấu tại Việt Nam. Wu-shih Er, thủ lãnh của Đòan Thuyền Cờ Xanh Da Trời đã trở thành một hải tặc sau khi bị bắt giữ. Về việc làm lúc đầu của ông tạ, ông đã kiếm sống bằng cách đe dọa để tống tiền tại các hải cảng thuộc Quảng Đông. Sau khi gia nhập phong trào Tây Sơn, ông ta cuối cùng đã được ban tước “Đại Đô Đốc Bình Định Các Đại Dương (Great Admiral Who Pacifies the Seas.” Sau sự thất trận của Tây Sơn tại Huế (trong tháng Sáu năm 1801), Wu đã tạo ra một liên minh vớI Cheng Ch’i để tấn công các đòan tàu chở muối tại Tien-pai và liên kết sau đó với Trịnh Nhất trong một lọat các cuộc đột kích. Với một đòan gồm 160 chiếc thuyền buồm, ông ta cuối cùng đã trở thành lãnh chúa bán đảo Lei-chou (30) .
phá hủy đoàn tàu hải tặc Chui APoo năm 1849 nmm.ac.uk
Kuo P’o-tai, th ủ lãnh Đòan Cờ Đen, là con trai của một ngư phủ thuộc huyện Pan-yu, tỉnh Quảng Đông. Ở tuổi mười bốn, anh ta bị bắt giữ trên biển bởi Trịnh Nhất, là người mà sau này anh ta cùng nhau gia nhập phục vụ nhà Tây Sơn. Tại đó anh ta đã leo lên chức được phép phân phát các trọng pháo mới thụ đắc được cho các cấp thuộc hạ của mình. Trở về Trung Hoa, anh ta sau hết đã chỉ huy một đòan gồm hơn 100 chiếc thuyền và mười ngàn người (31). Tương tự, các thủ lãnh của các đòan tàu Cờ Vàng và Cờ Trắng cũng đã có sự quen biết với Trịnh Nhất tại Việt Nam khi phục vụ cho nhà Tây Sơn. Thủ lãnh của Đòan Cờ Lục là một người quen biết với Trịnh Nhất, nhưng liệu ông ta có bao giờ phục vụ cho nhà Tây Sơn hay không thì không rõ.

M ỗi đòan tàu lớn, kế đó, bao gồm một số đội có từ mười đến bốn mươi chiếc thuyền. Các đơn vị này được tạo thành bởi các nhóm độc lập đã có lần từng nở rộ tại Chiang-p’ing và sau này cấu thành căn bản cho các đòan tàu chiến tư nhân của Tây Sơn. Như là những đơn vị trung gian giữa các Hạm Đòan và các thuyền cá nhân, các đội đã là “các viên gạch xây dựng” quan trọng của liên hiệp. Mặc dù không thể nào biết được là có bao nhiêu đội thuyền ở một thời điểm nhất định nào đó, một đội tàu lớn nhất, với ba mưoi sáu thuyền buồm, đã khoa trương là có 1,422 đàn ông và ba mươi tư đàn bà (32) .

Cấp Chỉ Huy và Thủy Thủ Đòan

Bên d ưới các đội là các thuyền cá biệt, dưới quyền của chủ hay thuyền trưởng được biết như lao-pan (lão bản?), là kẻ đôi khi có thể đã từng họat động như các cấp chỉ huy của các nhóm cướp biển vặt. Lao-pan thường chịu trách nhiệm trông coi vài chiếc thuyền và thường được chỉ định chỉ huy các chiếc thuyền mới được bắt giữ. Mỗi chiếc thuyền cũng có một trưởng tóan thủy thủ là kẻ chia xẻ trách nhiệm quản lý với lao-pan. Trưởng tóan đễ dàng được phân biệt với các thủy thủ thường bởi có quần áo và khẩu phần khá hơn., và chính trưởng tóan sẽ chỉ huy con tàu khi giao chiến. Những người được bổ nhiệm làm trưởng tóan là những cá nhân được nhận xét bởi thượng cấp là có khả năng đảm nhận trách nhiệm. Trưởng tóan có một số quyền hành nào đó trong sự bổ nhiệm và thường giao phó công tác cùng sắp xếp các thủy thủ khác (33) .

Các tr ưởng tóan phụ trách sự quản trị tổng quát các cánh buồm và lái thuyền; thường mỗi thuyền có hai người phụ trách. Vì nhu cầu cần có kinh nghiệm cầm tay lái, họ thường được thuê mướn từ bên ngòai. Thể thức này phổ thông đến nỗi trong năm 1804 viên tổng đốc đã than phiền rằng tất cả các người lái thuyền giỏi giang đều đã rời bỏ các lực lượng hải quân bởi vì các hải tặc đã trả họ số lương cao hơn. (34). Bên dưới lái thuyền là ba hay bốn người phụ trách các nhiệm vụ trên sàn tàu và hai hay ba ngườI phụ trách các khẩu đại pháo, thả neo, và việc đốt hương châm lửa.

Th ủ quỹ theo dõi các hợp đồng bảo kê và chiến lợi phẩm. Tất cả các chiến lợi phẩm đều sẽ được giao nạp vào quỹ chung để tái phân phối. Những đồ vật như thế sẽ được đăng ký bởi thủ quỹ của hải tặc và được phân chia bởi thủ lãnh đòan thuyền. Theo lệ thường, 20 phần trăm chiến lợi phẩm sẽ được hòan lại cho kẻ bắt giữ nguyên thủy, và phần còn lại, đuợc gọi là “quỹ chung,” sẽ được cất giữ tại một ngân khố chung hay nhà kho chung. Tiền mặt cũng thế, sẽ được chuyển lên đội trưởng đội tàu, người sẽ giao nạp một phần nào đó cho thủ lãnh đòan tàu và một số nhỏ cho người bắt giữ được. Phần còn lại được cất làm dự trữ để mua đồ tiếp liệu và cung cấp thực phẩm cho những chiếc thuyền không thành công trong việc truy kích của chính chúng (35).
thinkquest.org
Các Căn Cứ Của Hải Tặc

B ởi vì phần lớn các họat động đặt căn bản trên biển sau hết tùy thuộc vào đất liền để có đồ tiếp liệu và nơi nương náu, các tổng hành dinh trên đất liền thì cần thiết cho sự thành công của cả các kẻ cướp biển vặt lẫn các hải tặc chuyên nghiệp.

Sau khi t ừ Việt Nam trở về Trung Hoa, hải tặc đã thiết lập căn cứ họat động đầu tiên của họ trên bán đảo Lei-chou, mà sự cô lập tương đối đã khiến căn cứ này, cũng giống nhu Chiang-p’ing, khó có thể trở thành một trung tâm quản trị mạnh. Kế tiếp họ đã chiếm giữ Nao-chou và Weichou, hai hòn đảo ít ngườI lai vãng nằm hai bên cạnh sườn bán đảo và đem lại cho họ sự tiếp cận đễ dàng với cả đòan tàu chở muối của T’ien-pai lẫn các thuyền đi ngang qua eo biển chật hẹp của Hải Nam (36). Từ đó họ đã di chuyển về phía đông dọc theo bờ biển để thiết lập tổng hành dinh thứ nhì trên đảo Lantao, kéo dài từ Bến Tàu Victoria Harbor (Hồng Kông) cho đến cửa

sông Pearl River, và đã mang đến sự tiếp cận với các hải trình quan trọng của tỉnh Quảng Đông. Từ Lantao, các hải tặc đã mau chóng bành trướng họat động của họ đến các hòn đảo nhỏ không có phòng thủ dọc theo vùng duyên hải cũng như dọc theo hai hành lang quan trọng của chính sông Pearl River (37).

Sau khi liên k ết các lực lượng, một yếu tố cứu xét quan trọng trong sự phân chia lãnh hải cho các lãnh đạo của liên hiệp có vẻ là tùy vào quê quán của thủ lãnh đòan tàu. Các thủ lãnh các đòan Cờ Xanh Da Trời (Thanh Kỳ), Cờ Vàng, và Cờ Lục, là dân bản qúan nằm phía tây tỉnh Quảng Đông, đã đặt tổng hành dinh của họ tại Bán Đảo Lei-chou; trong khi các thủ lãnh của Đòan Cờ Đỏ, Cờ Đen và Cờ Trắng họat động xa hơn về phía đông, gần thành phố Quảng Đông (Canton) (38).

Không ph ải chỉ có phạm vi lãnh hải của các hải tặc chuyên nghiệp đã đuợc mở rộng hơn nhiều so với lãnh hải của các nhóm cướp biển vặt, mà chính các màng lưới tiếp tế của họ cũng bành trướng theo. Thay vì chỉ dựa đơn độc trên một thành phố hay một căn cứ, những hải tặc chuyên nghiệp này đã kiện tòan [cơ sỏ] khắp tỉnh Quảng Đông. Từ các đại lý họ đã mua được sắt, đại pháo, và đạn dược. Mạng lưới này đã thâm nhập sâu rộng đến nỗi sự bắt giữ hàng năm trăm người tiếp tế trong năm 1805 khó có ảnh hưởng nào trên họat động của họ (39).
nmm.ac.uk
Các Thuyền Buồm và Vũ Khí
Đan kết bên dưới họat động của hải tặc là nhiều lọai tàu thuyền và vũ khí khác nhau. Các chiếc tàu tư nhân bao gồm mọi lọai từ các thuyền buồm đi biển cho đến các thuyền chèo bằng mái.
N ăm 1809, ở điểm cực thịnh, hai trăm chiếc trong đòan tàu thuyền của liên hiệp là các thuyền buồm đi biển (yang-ch’uan:dương thuyền), có khả năng chuyên chở từ ba trăm đến bốn trăm người và lắp đặt từ hai mươi đến ba mưoi đại pháo. Các thuyền này có kích thước tương tự như các chiếc thuyền của Anh Quốc lái từ Ấn Độ sang Trung Hoa. Số thuyền cận duyên (seagoing craft: hai-ch’uan: hải thuyền) nhiều hơn số dương thuyền gấp bội, cho phép các hải tặc thực hiện các họat động trên vùng duyên hải. Phần lớn các thuyền thuộc lọai này bao gồm các thuyền buồm thương mại bắt giữ được, có chiều dài khỏang bốn mưoi bộ Anh (12 mét) và chiều ngang 14 bộ Anh (4mét2) có thể chuyên chở nhiều nhất 200 người và từ mười hai đến hai mươi lăm khẩu đại pháo. Gộp chung liên hiệp khoe rằng có khỏang từ sáu trăm đến tám trăm thuyền thuộc lọai này, thuyền có thể so sánh gần nhất với các thuyền hai buồm hạng nhỏ hay thuyền hai cột buồm của Bồ Đào Nha (các thuyền hai cột buồm có sức trọng tải ít hơn hai trăm tấn) hiện diện trên hải trường khi đó (40).

Các h ạm đòan của hải tặc được bổ túc bởi một lọat các thuyền buồm nhỏ đi sông có khả năng thọc sâu vào trong “hải phận nội địa” của đế quốc. Đứng đầu trong số các thuyền này là các lọai thuyền chèo nhỏ với một hay hai buồm, mười bốn hay hai mươi tay chèo, và thủy thủ đòan từ mười tám đến ba mươi người. Chúng được trang bị từ sáu đến mười khẩu súng pháo được lắp lên thành tàu và có dự trữ rất nhiều các chiếc giáo dài để trèo lên thuyền và kiếm. Những chiếc thuyền như thế được sử dụng trong việc truyền tin giữa các thuyền và cho việc đổ bộ vào buổi tối để triệt hạ các ngôi làng đã trốn không thanh tóan các khỏan phí bảo kê (41).

Các h ải tặc đã bảo vệ các đòan thuyền của chúng với một lọat các vũ khí đáng nể. Năm 1806 chiếc sóai hạm của Đòan Tàu Cờ Đỏ có gắn mười khẩu đại bác: hai khẩu dài bắn đạn mười tám cân Anh và tám khẩu nhỏ bắn đạn sáu cân Anh, nhưng vào năm 1809 số đại bác đã được tăng cường lên tới ba mươi tám khẩu trên một sàn tàu không thôi. Hai khẩu bắn đạn hai mươi bốn cân Anh (11kg) trong khi tám khẩu bắn đạn mười tám cân Anh (8kg) (42). Các đại bác của hải tặc thường nặng từ sáu mươi đến ba ngàn catties (một catty điển hình nặng bằng 1.75 cân Anh hay 0.8kg). Một số súng làm bằng gỗ, với nòng súng bằng sắt, nhưng đa số được đúc từ quặng sắt nhiều hạng phẩm chất khác nhau và sắt vụn (43).

Kho v ũ khí của họ bao gồm các khẩu pháo gắn trên thành tàu được chế tạo một cách thô sơ thường được gọi là gingalls [súng hỏa mai hay súng truờng dài được gắn như một khẩu súng xoay tròn được, chú của người dịch] hay súng ngắn miệng rộng kiểu Trung Hoa (Chinese blunderbusses). Với nòng súng dài bẩy bộ Anh (2.1mét) và với một trọng lượng 12 cân Anh (5.5kg), súng hỏa mai gingall tương tự như súng xoay quanh của Âu Châu hồi đầu thế kỷ mười tám hay súng voi của thế kỷ mười chín (44). Ngòai súng hỏa mai (gingalls), các hải tặc cũng có một lượng hỗn tạp các súng hỏa mai cũ và súng bắn chim. Tuy nhiên, đa phần các vũ khí này không có mấy giá trị bởi các sở hữu chủ của chúng chỉ hiểu biết rất ít về việc bảo trì và sử dụng (45).

V ũ khí nguy hiểm nhất của hải tặc là ngọn giáo bằng tre với lưỡi giống như lưỡi kiếm, sắc bén đuợc sử dụng trong cuộc đấu tay không mà các hải tặc rất thiện chiến. Phần lớn các ngọn giáo dài từ mười bốn đến mười tám bộ Anh (4.2 mét đến 5.5 mét) và được phóng ra như một ngọn trường thương. Hải tặc cũng có những chiếc giáo ngắn hơn gắn vào cán gỗ với lưỡi hơi uốn cong và đôi khi cả hai mép lưỡi đều được vót cho sắc bén. Ngòai ra, họ có đủ mọi lọai dao và bổ sung kho vũ khí của mình bằng cung và tên nữa (46). Các hải tặc cũng được cung cấp rất đầy đủ thuốc súng và đạn bắn. Kho đạn của họ thường có được từ những chiếc thuyền bắt giữ được hay được ăn trộm từ các đồn lũy của chính quyền và chuyển lậu đến họ bởi các nhân viên tại thành phố Quảng Đông hay Ma Cao.

Không thi ếu hụt vũ khí, các đòan tàu được trang bị hùng hậu giống như các pháo đài nổi. Trong năm 1805, một đôi tàu gồm mười một thuyền buồm với 310 người đã có một kho vũ khí gồm sáu mươi hai khẩu đại bác, bốn mươi đạn bằng chì, hai khẩu súng bắn chim, ba mươi sáu catties (sáu mươi ba cân Anh / 29 kg) thuốc súng, hai mươi bẩy catties (bốn mươi bẩy cân Anh / 21 kg) đạn sắt, 216 con dao, 180 ngọn mác bằng tre, 134 dao ngắn, hai mươi ba cái thuẫn (khiên che)

b ằng mây, và mười sợi xích bằng sắt (47). Với một hạ tầng cơ sở như thế của một tổ chức hải tặc có tiềm năng hùng mạnh, nhưng vẫn cần đến sự lãnh đạo để biến nó thành hữu hiệu và Trịnh Nhất đã không có số đễ cầm cương lãnh đạo lâu dài. Ông ta đã đột nhiên từ trần tại Việt Nam hôm 16 tháng Mười Một năm 1807, ở tuổi bốn mươi hai. Theo một sự tường thuật ông ta đã bị gió thổi bay trên sàn tàu và chết đuối trong cơn gió bão; theo một sự tường thuật khác, ông ta bị bắn trúng bởi một viên đạn đại bác khi đánh nhau trong một mưu toan tái chiếm Việt Nam nhân danh các đồng minh Tây Sơn cũ của ông ta (48).
nữ chúa hải tặc Trịnh Nhất, được xem là nữ hải tặc lẫy lừng nhất từ trước đến nay
Bà Trịnh, Nữ Chúa Hải Tặc

M ặc dù một vài người đồng sáng lập với Trịnh Nhất hẳn đã phải có khát vọng chỉ huy đòan tàu lớn nhất của liên hiệp, nhưng quyền hành đã được chuyển giao vào trong tay của quả phụ của Trịnh Nhất, Cheng I Sao (cũng còn được gọi là bà Cheng, hay bà Ching) mà thực sự không có sự kháng nghị nào cả. Tiếp theo sau sự từ trần của người chồng, Chang I Sao, kẻ đã tham gia trọn vẹn vào họat động hải tặc của người chồng, đã tiến hành việc tạo lập các quan hệ cá nhân nhằm hợp thức hóa vị thế của bà và cho phép bà hành sử quyền hành.

Nh ưng điều mà sau cùng bảo đảm vị thế của bà đứng đầu hệ cấp hải tặc đã là sự tạo lập một thủ lãnh mới để thay thế chồng bà làm chỉ huy trưởng Đòan Tàu Cờ Đỏ hùng hậu nhất. Về chức vụ này bà ta cần đến một người đàn ông mà bà ta có thể ủy thác thẩm quyền đáng kể trong sự điều hành hàng ngày tòan thể đòan tàu và trong việc đưa ra các mệnh lệnh cho các thủ lãnh hải tặc khác. Bà ta cũng cần một người có thể thu hút được sự chấp nhận và lôi kéo sự hợp tác của các thuộc hạ tương lai và, cùng một lúc, một người, nhờ vì từ gia đình họ Trịnh mới có đầy đủ địa vị trong hệ cấp hải tặc, phải có lòng trung thành tuyệt đối.

Ch ỉ có một người đáp ứng được chức vụ này: Chang Pao, một thanh niên bị bắt giữ. Chang Pao, con trai một ngư phủ, đã gia nhập đám hải tặc hồi 15 tuổi, sau khi bị bắt giữ bởi Trịnh Nhất. Trịnh Nhất đã trước tiên đề nghị Chang Pao bước vào thế giới hải tặc qua một sự liên hệ đồng tính luyến ái và sau đó giao phó cho Chang Pao chỉ huy một chiếc thuyền buồm. Sau cùng, ông ta đã chấp nhận Chang Pao làm con nuôi. Nhờ đó, trong năm năm, Chang Pao, như một cánh tay nối dài của gia đình kẻ lãnh đạo, đã họat động như thành viên thứ cấp của liên hiệp. Có lúc nào đó Chang Pao còn đuợc nhà Tây Sơn phong tước “Đại Thống Tướng (Great Generalissimo)” (49).

K ết quả trong năm 1807, khi bà Trịnh Nhất cần một người phụ tá, thanh niên Chang Pao hai mươi mốt tuổi là một sự lựa chọn tự nhiên. Gia nhập liên hiệp như là một kẻ vòng ngòai, Chang Pao đã không phải mắc nợ lòng trung thành với các thủ lãnh khác, nhưng cùng một lúc đã biểu lộ các phẩm chất của sự lãnh đạo. Một khi đã quyết định, bà Trịnh Nhất đã hành động một cách bạo đạn và quyết đóan để củng cố hơn nữa sự liên minh với Chang Pao xuyên qua một quan hệ tình dục của chính bà ta. Trong vòng vài tuần lễ hai người đã trở thành tình nhân và, vào một thời điểm nào đó sau này, trở thành vợ chồng (50).
Cờ Hải Tặc Tàu nmm.ac.uk
Bộ Luật Hải Tặc

Sau khi tr ở thành lãnh đạo của liên hiệp, bà Trinh Nhất có đưa ra một bộ luật đã góp phần hơn nữa vào việc chuyển hóa mối quan hệ chủ-khách cá nhân giằng kết nền tảng của liên hiệp thành các quan hệ quyền hành chính thức hơn, nhưng liệu các quy luật này có được viết xuống thành văn hay không là điều không thể xác định được. Bộ luật thì ngắn ngủi và nghiêm khắc. Bất kỳ ai bị bắt gặp là đã tự mình đưa ra mệnh lệnh hay bất tuân lệnh của cấp trên sẽ bị chém đầu. Ăn trộm từ ngân khố chung hay quỹ chung cũng như ăn trộm từ những dân làng tiếp tế thường xuyên cho các hải tặc cũng là những tội bị xử trảm. Đào ngũ hay vắng mặt không có phép đưa đến việc bị cắt một tai và bị đem đi diễu hành khắp đội thuyền. Hiếp dâm các phụ nữ bị bắt giữ cũng là một tội bị tử hình, và nếu là sự thông dâm có sự đồng ý của đôi bên, hải tặc sẽ bị chém đầu và nữ tù nhân bị bỏ lên trên khoang tàu với chân bị mang cùm nặng (51).
Không phải chỉ một lần, các người Tây Phương có nhìn thấy các hải tặc vi phạm quy luật bị đánh roi, bị cùm gông xiềng bằng sắt, hay bị xử trảm. Theo một người Tây Phương bị cầm tù, bộ luật của hải tặc đuợc chấp hành một cách nghiêm ngặt và các sự vi phạm bị trừng trị với một sự hữu hiệu có vẻ “hầu như khó tin được”. Sự nghiêm khắc như thế, ông ta kết luận, làm nảy sinh một lực lượng gan dạ khi tấn công, quyết liệt khi phòng thủ, và không khoan nhượng khi bị áp đảo (52).

Bà Tr ịnh Nhất đã biểu lộ quyền lực vươn xa hơn nữa bởi việc nhận lãnh trách nhiệm tạo dựng các cơ cấu quân sự và tài chính không thể thiếu được cho sự sống còn của hải tặc. Trái với các kẻ cướp biển vặt, những người mà hành vi hải tặc đã là một chiến lược sống còn về kinh tế, họat động hải tặc đối với các thành viên của liên hiệp là một hình thức kinh doanh kinh tế được tượng trưng bởi các sự điều hành tài chính tinh vi. Trong khi những kẻ cướp biển vặt hòan tòan tùy thuộc vào cơ may bắt giữ các con tàu trên biển, với sự tạo lập của liên hiệp, họat động hải tặc đã trở thành một doanh nghiệp trong đó sự cướp bóc chỉ là một khía cạnh. Ngay khi đó, trái với các cuộc tấn công không có phối hợp của các kẻ cướp biển vặt, các cuộc kích chiến của hải tặc chuyên nghiệp đều được họach định trước và được thi hành một cách có hệ thống. Liên hiệp đã khiến cho các hải tặc chuyên nghiệp có thể áp đảo ngay cả với các thuyền buồm đi biển lọai lớn bằng sức mạnh và đã họat động tự do trên các giang lộ nội địa miền Nam nước Trung Hoa. Nó cũng giúp vào việc có thể thực hiện các cuộc tấn công trên bờ biển vào những đối tượng như cướp phá các làng mạc, chợ búa, đồng lúa, và các đồn lũy nhỏ (53).

V ới liên hiệp, việc cho chuộc các tù nhân bị bắt giữ, các chiếc thuyền và ngay cả các làng xã trở nên có hệ thống và chuyên nghiệp, và được nới rộng đến tận các người ngọai quốc nay không còn thóat khỏi sự tấn công. Các chiếc thuyền không được hải tặc sử dụng có thể được chuộc với biểu suất tiêu chuẩn là năm mươi đồng nguyên (yuan) bằng bạc cho các thuyền buồm đánh cá và 130 đồng nguyên cho tàu chuyên chở hàng hóa. Các tù nhân bị bắt giữ ít khi nào được phóng thích với số tiền chuộc dưới chín mưoi lạng mỗi đầu người, trong khi đối với ngọai kiều số
tiền chuộc có thể lên cao tới bẩy ngàn đô la Tây Ban Nha (54).
Việc Trả Tiền Bảo Kê

Tuy nhiên, chính là trong vi ệc bán sự bảo vệ mà các hải tặc đã điều hòa được các họat động tài chính của họ một cách thành công nhất. Với sự trợ lực của các hội kín, các hải tặc ban đầu đã chú ý đến ngành buôn muối khi mà các thương nhân của ngành này sớm nhận ra rằng mọi việc sẽ thuận tiện hơn nếu thương thuyết trực tiếp hay giao nạp một khỏan tiền lớn để mua hải trình an tòan cho các chiếc thuyền của họ hơn là phải trả gíá đắt sau một cuộc tấn công. Vào khỏang năm 1805, hải tặc đã chế ngự ngành buôn muối mạnh đến nỗi hầu như mọi chiếc thuyền muốn đến thành phố Quảng Đông đều thấy cần thiết để mua sự bảo kê với biểu suất tiêu chuẩn là năm mươi đồng nguyên bằng bạc cho mỗi 100 bao (pao) muối. Đôi khi các hải tặc còn cung cấp dịch vụ hộ tống, như trong năm 1805 khi một đòan tàu chỏ muối đã trả hai trăm đồng đô la Tây Ban Nha cho một đòan hải tặc hộ tống đến thành phố Quảng Đông (55) .

Xuyên qua vi ệc thâu các khỏan phí định sẵn, các hải tặc đã thiết lập một hệ thống thu họach các lợi nhuận có thể tiên đóan được từ mùa này sang mùa khác. Họ đã đạt tới đỉnh cao của quyền lực khi họ có thể mở rộng doanh nghiệp của họ đến tất cả các thuyền hải hành và đến một số làng mạc trên đất liền. Đổi lại với một khỏan tiền xác định, các thương nhân, chủ thuyền, lái tàu, và các ngư phủ sẽ nhận được văn kiện được ký tên bởi các thủ lãnh hải tặc. Thường các lệ phí này sẽ được thu hằng năm, mặc dù các chứng từ tạm thời có thể được mua cho từng giai đọan xác định. Trong một số khu vực, các chiếc thuyền thương mại được tài định theo trị gía hàng hóa chuyên chở của họ với các biểu suất từ năm mươi đến năm trăm đồng nguyên bằng bạc mỗi chuyến. Tại các khu vực khác, gía biểu cho một tàu thương mại đi biển là bốn trăm đồng đô la Tây Ban Nha cho tàu rời bến và tám trăm cho tàu cập bến (56) .

Các v ăn kiện bảo kê được cung cấp rộng rãi từ các thủ lãnh hải tặc khi lên trên thuyền và từ các nhân viên đại diện của họ trên bờ. Khi mà các họat động của họ bành trướng, các thành viên của liên hiệp đã thiết lập các trạm tài chính dọc theo bờ biển và còn dựng cả một phòng thuế tại thành phố Quảng Đông như một điểm thu các lệ phí. Tuy nhiên, tổng hành dinh tổng quát cho họat động của họ có vẻ là ở Ma Cao, nơi mà các người giúp việc đã bán bảo kê và tiếp tế cho hải tặc các vũ khí và đạn dược. Các thủ lãnh hải tặc lưu tâm đến việc tuân thủ theo các điều khỏan của các văn kiện bảo kê, vốn sẽ được tôn trọng một cách phổ quát trong liên hiệp. Trong trường hợp bị chặn xét, các thuyền bè chỉ cần xuất trình các văn kiện làm bằng cho việc nạp tiền và sau đó sẽ được tiếp tục hành trình (57). Nhờ ở sự thành công của các nỗ lực này, liên hiệp ít khi thiếu tiền, và các sóai hạm của chúng thường mang theo khỏan tiền mặt từ năm mươi ngàn đến một trăm ngàn đô la (56).

Kh ả năng của các hải tặc trong việc điều hòa tài chính đã giúp cho sự chuyển hóa của họ thành các hải tặc chuyên nghiệp thực sự. Hơn nữa, họat động hải tặc trong liên hiệp có nghĩa là sự tuyển dụng dài hạn, tòan thời gian cho cả các thủ lãnh lẫn các tùy tùng đến mức mà vào khỏang 1807, các thủ lãnh đã từ chối thâu nhận những cá nhân không đồng ý ở lại trong vòng ít nhất là tám hay chín tháng (59). Giống như các kẻ cướp biển vặt, nhiều thành viên của liên hiệp là các ngư phủ, là những kẻ đã đầu quân “hàng trăm người một”, nhưng ngòai ra cũng còn những ngườI khác nữa, những người hy vọng trốn thóat được chế độ tàn bạo và các sự hành hình của quan chức nhà Thanh trên bờ có thể có các lý do phần nào nặng về chính trị để xin gia nhập.

H ơn bất kỳ điều nào khác, có lẽ điều cho phép liên hiệp hải tặc tồn tại mà không có sự đỡ đầu và không được bảo vệ ngay ở trung tâm điểm của các khu vực mậu dịch giàu có nhất của Trung Hoa chính là nhờ năng lực quân sự khác thường mà nó đã vận dụng được. Như là một chiến lược gia quân sự có khả năng, bà Trịnh Nhất đã điều động các lực lượng của mình lên xuống dọc theo bờ biển, họach định và phối hợp tốt đẹp các cuộc tấn công của mình từ trước đến nỗi các kế họach của bà thường đều thành công. Kết quả, bà có khả năng, không chỉ ở việc cưỡng hành sự tuân phục hệ thống bảo kê của bà, mà còn cả trong việc áp đảo lực lượng hải quân của tỉnh và đối đầu với các đồn lũy trên đất liền.

Ngay t ừ đầu năm 1804, các hải tặc đã chiếm giữ bến tàu Taipa của Ma Cao, và vào tháng Tư đã cắt giảm thành phố xuống chỉ còn 2 ngày tiếp tế về gạo (60). Ít tháng sau đó, các hải tặc đã khủng bố các lực lượng hải quân trong tỉnh đến nỗi các thủy sư đô đốc Trung Hoa, lo ngại một cuộc chạm trán, trải qua phần lớn thời gian ngoài biển để chờ đợi các luồng gió thuận lợi. Các đội tuần tiễu, không muốn giao chiến, chỉ việc bắn súng khi có sự tiến tới của các hải tặc sao cho các hải tặc, khi nghe được tiếng đạn bắn, có thể né tránh sự đụng độ. Vào cuối thập kỷ, tình hình tồi tệ đến mức các nhân viên quân sự, lo sợ cả việc ra biển, đã phá họai ngay chính thuyền bè của mình (61). Các hải tặc đầy tự tin đã khoa trương rằng một chiếc thuyền của họ bằng bốn chiếc thuyền của hải quân.

Cướp Bóc Bờ Biển

Ít b ị ngăn chặn ngòai biển, các hải tặc đã sớm có thể tập hợp các lực lượng để tấn công trên đất liền. Các mục tiêu mong muốn là các đồn lính duyên hải, vốn có nhiều kho dự trữ và thực phẩm. Điều không phải là khác thường khi thấy ba trăm hải tặc tràn ngập một bến tàu và áp đảo tất cả các quan chức đang làm việc. Trong những dịp như thế, các hải tặc, những kẻ thiện chiến khi giao đấu tay không, sẽ sử dụng các tàu lớn để cung cấp một hỏa lực yểm trợ trong khi dùng các thuyền nhỏ hơn tiến vào để mở cuộc tấn công trực tiếp. Có lúc các hải tặc mở rộng các họat động của họ đến cả các nơi cư trú dọc bờ biển. Tại đó họ cướp phá các làng xã, chợ búa và các cánh đồng lúa.

Vào kh ỏang năm 1808, các hải tặc đã nắm giữ thế chủ động quân sự dọc theo bờ biển và đã biểu lộ quyền lực của họ bằng việc hạ sát viên quân trấn trưởng của tỉnh Chiết Giang, là viên chức đã đi thuyền về tỉnh Quảng Đông trong một công tác đặc biệt (62). Sáu tháng sau, các hải tặc đã phá hủy phần lớn các chiếc tàu được cấp phát để phòng thủ thành phố Quảng Đông và đã thu nhỏ các lực lượng chính phủ đến nỗi hải quân đã phải củng cố hàng ngũ của mình bằng cách thuê mướn ba mươi chiếc thuyền đánh cá tư nhân. Khi mà các hải tặc tràn vào các phụ lưu trong nội địa, chính sách chính thức gặp khó khăn. Nỗ lực của quan tổng đốc đối đầu với hải tặc trên biển đã thất bại. Đòan tàu của tỉnh bị giảm xuống chỉ còn phân nửa. Tàu nằm ụ ở xưởng đóng tàu chờ sửa chữa nhiều hơn số tàu ra biển và thành phố Canton (Quảng Đông) chỉ còn ít sự bảo vệ. Các nguồn lực của tỉnh xuống thấp hơn bao giờ hết (63).

Khi mà các chính sách “h ải chiến” cho thấy không mấy hiệu quả, chính quyền cố gắng nhiều lần “chính sách bình định” với hy vọng khuyến dụ các hải tặc lên bờ đình chiến để kết thúc. Đối với các thủ lãnh, sự mở lời của chính quyền ban đầu bị làm ngơ, trong khi ở cấp dưới có xảy ra trò chơi của những cá nhân nhận các trợ cấp định cư nhưng rồi quay lại biển sau đó không lâu. Trong năm 1809 niềm hy vọng của chính quyền lên cao với xuất hiện của viên tổng đốc mới Pailing. Trong khi bổ sung lại lực lượng hải quân, ông ta cố gắng kèm theo một chính sách “hải chiến” tái tục bằng một sự cấm vận nhằm ngăn chặn hay cắt giảm quyết liệt sự tương giao tại vùng duyên hải, nhưng không đi đến sự di tản thực sự hay tái định cư các cư dân duyên hải. Sự thi hành chính sách này đã khiến cho hải tặc phải đối đầu vớI sự sụt giảm nghiêm trọng các
nguồn tiếp tế và thu nhập, nhưng thay vì làm họ chết đói, có vẻ nó lại chỉ xô đẩy hải tặc tiến sâu vào nội địa hơn.
Các h ải tặc tiến sâu vào trung tâm của tỉnh đã ném thành phố Quảng Đông vào một sự hỏang lọan thực sự khi mà trong tháng Tám 1809, họ dán cáo thi tuyên bố ý định mở cuộc tấn công. Vài tuần sau đó, chỉ trong nội một ngày các hải tặc đã bắt năm chiếc thuyền của Hoa Kỳ phải bỏ chạy thóat thân trong tầm khai hỏa gần trong gang tấc tại Ma Cao. Họ cũng bắt giữ một chiếc thuyền hai cột buồm của viên thống đốc Bồ Đào Nha tại đảo Timor, và đã phong tỏa cửa sông Pearl River chống lại một phái bộ triều cống vừa mới đến từ nước Xiêm La (64).

Các Cuộc Thương Thuyết Của Triều Đình Với Người Âu Châu

V ới các hành động này các hải tặc đã ép buộc các quan chức Trung Hoa phải dùng đến lá bài cuối cùng – liên minh với người ngọai quốc. Nhưng chính phủ đã làm như thế trong một cung cách cổ truyền nhằm cố giữ các ngọai kiều đứng ngòai xa trong khi muốn vận dụng các dịch vụ của họ. Sau gần một thập kỷ từ chối sự trợ giúp từ cả Anh Quốc lẫn Bồ Đào Nha, các thẩm quyền Trung Hoa, không thể tự mình trấn áp các hải tặc, đã phải hướng về các “kẻ mọi rợ”. Đầu tháng Chín 1809, họ kêu gọi Anh Quốc, mở lời muốn thuê mướn một chiếc tàu để giải thóat các thuyền triều cống đến từ nước Xiêm. Sau hai tuần có các cuộc thảo luận phức tạp, các tàu chuyên chở hàng hóa siêu hạng của Công Ty Đông Ấn đưa ra sự đồng ý miễn cưỡng và vào ngày 15 tháng Chín, chiếc tàu Mercury, được trang bị với hai mươi khẩu đại bác và năm mươi người Hoa Kỳ tình nguyện, đã trương buồm lên (65). Đồng thời Trung Hoa có ký kết một hiệp ước với Bồ Đào Nha nhằm thuê mướn sáu tàu chiến (men-ó-war) để lái đi cùng với hải quân Trung Hoa trong sáu tháng (66).

Hành động thực sự xảy ra hôm 19 tháng Mười Một khi các hải tặc tỉnh dậy thấy mình bị vây quanh tại một vịnh ngòai bờ biển phía bắc của đảo Lantao. Súng pháo đã khai hỏa liên tục trong hai tiếng đồng hồ. Tiếp theo sau đó, các lực lượng phối hợp của chính phủ và Bồ Đào Nha vẫn duy trì một sự phong tỏa có nghĩa báo hiệu cho sự kết thúc của các hải tặc. Các báo cáo bay ngược về thành phố Canton và các tin đồn về sự hủy diệt sắp đến của hải tặc đã được loan truyền sâu rộng. Vào ngày 28 tháng Mười Một, tất cả mọi điều kiện đã được sắp xếp xong. Với sự dự đóan vĩ đại, các tàu phóng hỏa của chính phủ được phóng ra. Ngay lúc đó, gió lại đổi chiều, và hồi kết cuộc được mở ra là các tàu phóng hỏa lại làm cháy hai trong số các thuyền buồm nguyên thủy đã phóng chúng đi (67).

Hồi Kết Cuộc Của Liên Hiệp

Các ng ười Tây Phương cũng như người Trung Hoa cho thấy không có khả năng để hủy diệt liên hiệp. Tuy nhiên, sau hết, sự bất hòa giữa Đòan Tàu Cờ Đỏ và Đòan Tàu Cờ Đen đưa đến một “đảo ngược lòng trung thành” của mọi người trừ những phần tử thủ cựu nhất. Do kết quả của sự thương thảo khéo léo về phía bà Trịnh Nhất và những phụ nữ khác trong liên hiệp, các hải tặc được phép giữ lại tòan khối các chiến lợi phẩm của họ. Các hải tặc cấp dưới nếu muốn được phép gia nhập quân đội, và một số các thủ lãnh hải tặc được tưởng thưởng với ngạch trật chính thức. Nhưng, một lần nữa, các hải tặc đã không được sử dụng để thực dân hóa các tiền đồn xa xôi của nền văn minh hay đi viễn thám các thế giới mới với hy vọng về các nguồn lợi nhuận và quyền lực chưa được khai phá cho đến giờ. Thay vào đó, họ được sử dụng vào những việc gần cận, dưới sự kiểm sóat của chính phủ, để tuần tiễu những bờ biển gần cận.

Song b ất kể các sự khoa trương bâng quơ của họ về việc có khả năng lật đổ nhà nước, các hải tặc đã không làm được như thế. Sau cùng, họ đã không thể thu hút được một số lượng đáng kể nào từ giới thượng lưu quý tộc, giới mà sự ủng hộ mang tính chất thiết yếu cho sự thiết lập thành công quyền lực chính trị Trung Hoa. Họ cũng không thể thiết lập được một tổ chức thực sự phi cá nhân, tự tồn tại được. Chính vì thế, khi các thủ lãnh của nó về hưu, liên hiệp đã bị khép lại. Sự tiêu vong của liên hiệp là hồi kết cuộc của một sự kiện rất có thể là một thí dụ có tầm quan trọng nhất của thế giới về hành trạng hải tặc đúng với tư cách là hải tặc (piracy qua piracy): họat động hải tặc mà không có một vài nguyên do bao trùm chính trị, kinh tế hay xã hội nào khác cho sự hiện hữu của nó. Tôi có thể nói cho đến lúc này, các hải tặc của các đòan tàu thuộc Sáu Lá Cờ đã không có một lý do nào khác cho sự hiện hữu hơn là năng lực đích thực của các thủ lãnh mạnh mẽ là những người, trong gần một thập niên, đã họat động hữu hiệu hơn các viên chức của chính nhà nước trong việc cuốn hút tài nguyên từ nền kinh tế địa phương và cưỡng hành “quyền” của mình để làm như thế với sức mạnh quân sự.

Hai m ươi năm sau đó, trong thập niên 1830, quả lắc nghiêng trở lại đến mức độ mà một lần nữa kinh tế học đã mang lại cho con cháu của các hải tặc này một lý do hiện hữu mới dưới hình thức nha phiến./
Chú thích:
M ột số tài liệu đuợc trích dẫn từ quyển Pirates of the South China Coast, 1790 to 1910, [của Dian H. Murray , cũng là tác giả bản văn được dịch bên trên, chú của ngườI dịch]. Bản quyền 1987 của Board of Trustees, Leland Stanford Junior Universitỵ. Được phép sử dụng lại từ Stanford University Press.

Ti ền tệ Trung Hoa:
Tất cả các sự tham chiếu về đồng đô la trong bản văn là đồng đô la Tây Ban Nha. 10 cash (li hay wen)
10 candareen
10 mace
1 tael
= 1 candareen (fen)

= 1 mace (ch’ien)
= 1 tael (liang)
= vào khỏang 1.33 đô la Tây Ban Nha
1 đô la ngọai quốc (yuan) hay
đô la bằng bạc của Tây Ban Nha = 720 – 750 cash
Các tr ị giá tương đương này không thể được chấp nhận một cách chắc chắn, bởi có sự thay đổi đáng kể tùy địa phương và các miền. Thí dụ, trong năm 1805, hai mươi yuan đồng bạc ngọai quốc bằng mườI bốn lạng, 1 mace. Nếu bằng bạc nguyên chất, cùng khỏan trên sẽ tương đương với mười ba lạng, 1 mace, 4 candareens, 8 cash.

Các Niên Hi ệu và Trích Dẫn Của Trung Hoa:
Các sự trích dẫn từ các tuyển tập tài liệu được theo sau bởi một nhật kỳ gồm năm trị vì, tháng và ngày âm lịch theo lịch của Trung Hoa. Thời trị vì của vua Càn Long (Ch’ien-lung 1736-95) được viết tắt là CL. Thời trị vì của vua Chia-ch’ing (1796-1820) được viết tắt là CC. “CL 58/8/11 vì thế sẽ được đọc là thời Càn Long, năm thứ 58, tháng Tám, ngày 11. Dấu hoa thị (* ) bên cạnh tháng để chỉ tháng nhuận tiếp theo sau nó. Chữ “E” để chỉ một văn bản đính kèm theo tài liệu gốc. Nhan đề đầy đủ của tác phẩm trích dẫn được liệt kê trong phần Thư Tịch.
============
1. J. Dryden, Aenius, VIII.
2. J.F. Wills, Jr., 1974, các trang 208, 211
3. Dẫn trên, trang 211.
4. Chan Hok-lam, “The Chien-Wen, Yung-lo, Huan-his and Huan-te reigns, 1399-1455,” trong The Cambridge History of China (1988), vol. 7, phần I, trang 236.

5. J.F. Wills, Jr., Pepper, Guns, and Parley (1974), trang 206.
6. Muốn có thêm tin tức xin đọc D. Murray, Pirates of the South China Coast, 1790-1810 (1987), trang 6.
7. Về các thí dụ về sự nghèo khổ của dân đánh cá, xem C.T. Downing, The Fan-Oui in China in 1836-7 (1838, 3 vols.), vol. I, các trang 106, 144, 210 và vol. 2, các trang 222, 223.
8. H. Kam, A General Survey of the Boat People in Hong Kong (1967), trang 70.
9. KTHFHL, @:17-17b, 23:30 và 25:7; Wang C. “I hai-k’oun Ch’ing-hsing shụ” (Thảo luận về tình trạng hải cảng) trong Huang-ch’ao Ching-shih wen-pien (Statecraft writings of the Ch’ing period), (Ho Ch’ang-ling, comp, 120 chuan, 1827, 85:36
10. D. Murray, Pirates of the South China Coast 1790-1810 (1987), các trang 24-26.
11. Dẫn trên, các trang 26-27.
12. Sau này, trong thế kỷ 19, khi sự kiểm sóat của Trung Hoa dọc bờ biển bị suy yếu và sự hiện diện của Anh Quốc tại Hồng Kôngl àm phức tạp quyền tài phán hơn nữa, Hồng Kông đã thay thế Chiang-p’ing làm tổng hành dinh chính của các kẻ cướp biển vặt.
13. Các Đạo Luật Hải Hành được áp đặt bởi Anh Quốc để cấm đóan việc chuyển vận của Hà Lan cho các thuộc địa Hoa Kỳ trong năm 1651.
14. Trong năm 1371, sắc lệnh đầu tiên trong một lọat các sắc lệnh ngăn cấm các nhà mậu dịch ven biển không được du hành ra hải ngọai với các mục đích riêng tư được ban hành.
15. “Hệ thống triều cống: Tribute systẹm là từ ngữ được dùng bởi ngườI tây phương để mô tả các quan hệ ngọai giao của Trung Hoa thời đế quốc.
16. Chang Pin-tsun, “Maritime trade and local economy in late Ming Fukien, “ trong Development and Decline of Fukien (1990). Các trang 67-8. R. Liu, “Fu Kiéns Private Sea Trade in the 16th and 17th Centuries,.” trong Development and Decline of Fu Kien,” (1990), các trang 177-8.
17. J. Elisonas, “The inseparate trinity: Japáns relations with China and Korea,” trong The Cambridge History of Japan (1991) vol. 4, các trang 249, 257. Người triệt hạ căn cứ là Chu Wan.
18. K.So, Japanese Piracy in Ming China (1975), trang 66: Chang Pin-tsun, “Maritime trade and local economy in late Ming Fukien, “ trong Development and Decline of Fukien (1990) trang 69.
19. Daimyo có nghĩa đen là các “đại danh” và để chỉ các gia đình quân sự nhiều thế lực đã kiểm sóat lãnh địa Nhật Bản và đã hành động như là các nhà cai trị địa phương từ thời Sengku (1467-1568) cho đến lúc chấm dứt chế độ tướng quân Tokugawa hồi năm 1867.
20. Li-Tan, ngườI thừa kế căn cứ của Wang-Chih tại Hirado, đã thương thuyết với người Hà Lan về việc di chuyển họ ra khỏi Pescaderos, mà họ đã chiếm đóng từ 1622, để đi sang đảo Đài Loan, sự việc đã được hòan tất vào năm 1625. Cheng Chihlung đã là đạI diện của ông ta và là ngườI thừa kế hiển nhiên.
21. J.K. Wills,Jr., Pepper, Guns and Parley (1974), trang 218.
22. Những người này thuộc một gia đình khác với gia đình họ Nguyễn tại Huế.
23. Muốn hiểu thêm về Cuộc KhởI Nghĩa Tây Sơn, xin đọc C. B. Maybon, Histoire moderne du pays d’Annam, 1592-1820 (1919), các trang 150-350 và D. Murray, Pirates of the South China Coast 1790-1810 (1987), các trang 32-40.
24. G. Devens, Histoire des relations de la Chine avec l’Annam – Vietnam du XVIe au XiCe sìecle (1880), trang 48; Wei Yuan, Sheng-wu-chi (Record of Ch’ing military exploits), 14 chuan, (1846, in lại năm 1849), 8, 24b-25; TKHC 26:5b; TKHC 33:21b-22; DNTL, 6: 5b.
25. D. Murray, Pirates of the South China Coast 1790-1810 (1987), trang 65.
26. Hsiao Wan-om (Hsiao Yun-han), “Research in the History of the Pirates on the China Sea 1140-1950” bản thảo chưa được xuất bản viết bằng tiếng Trung Hoa (1976), fos. 23, 27; Hu Chieh-yu (Woo Kit-yu) “Hai Ying-P’an and the end of the ravages of the pirate Chang Baotsai” trong Hongkong and its external communications before 1842 (1959), trang 161; YCFC, 8:186; RCT 008517, CC7/7/14.
27. Về một sự tường thuật của phái bộ này, xin xem Trịnh Hòai Đức, Collected Poems of Can Trai (1962), các trang 129-31.
28. Canton Consultations, March 24, 1804.
29. Một bản dịch của tòan thể hợp đồng này có thể tìm thấy trong D. D. Murray, Pirates of the South China Coast 1790-1810 (1987), các trang 57-59.
30. CHFC 1:3; 10b; CF 1121/17, CC 1/7/12.
31. KTHFHL 42:31b-32; CC15/1; NHHC, 14:20-20b; Hsiao Wan-om (Hsiao Yun-han), “Research in the History of the Pirates on the China Sea 1140-1950” bản thảo chưa được xuất bản viết bằng tiếng Trung Hoa (1976), fo. 20; Hu Chieh-yu (Woo Kit-yu) “Hai Ying-P’an and the end of the ravages of the pirate Chang Bao-tsai” trong Hongkong and its external communications before 1842 (1959), trang 164; CHFC 1:3; NYC 13:60; CC10/11/6; CP 1139/5; CC11/4/30; và CP 1121/08, CC12/11/11.
32. NYC 13:57, CC10/11/6.
33. D. Murray, Pirates of the South China Coast 1790-1810 (1987), trang 61.
34. CSL 137:176, CC9/11/24.
35. CHFC 1: 5b, 6b, và P. Maughan, “An Account of the Ladrones Who Infested the Coast of China” trong Further Statement of the Ladrones (1812), trang 29.
36. CHFC 1: 4b KTHFHL 42: 32-3; P. Maughan, “An Account of the Ladrones Who Infested the Coast of China” trong Further Statement of the Ladrones (1812), trang 12.
37. D. Murray, Pirates of the South China Coast 1790-1810 (1987), các trang 68-9.
38. CHFC 1:14-14b; J. Turner, “An Account of the Captive of J. Turner” trong Further Statement of the Ladrones (1812), trang 67; NYC 13: 1b, CC 10/9/4.
39. NYC 12: 51-52b, CC10/7/1; NYC 12: 67b-68a, CC 10/7/25.
40. C. A . Montalto de Jesus, Historic Macao (1926, 2nd edn), trang 231; trang 63, 65); Maughan (1812), các trang 24, 25.
41. J. Turner, “An Account of the Captive of J. Turner” trong Further Statement of the Ladrones (1812), trang 65
42. Cùng nơi dẫn trên, trang 49, và R. Glasspoole, “Glasspoolés letter to the president of the East India Company ‘s factory” trong Further Statement of the Ladrones (1812), trang 33.
43. NYC 12: 81b, C10/8/28 và C. L. F. F. Renouard de Sainte-Croix, Voyage commercial et politique aux Indes Orientals (1810, 2 vols.), vol, 2, trang 56.
44. J. Turner, “An Account of the Captive of J. Turner” trong Further Statement of the Ladrones (1812), trang 63; G. R. G. Worcester, Sail and Sweep in China (1966), 1966: trang b44; E. Brown, Cochin-china and My Experience of It (1861, reprinted Taipei 1971), trang 79.
45. R. Glasspoole, History of the Pirates Who Infested the China Sea from 1807 to 1810 (1831, trans. Neumann, K.F,), trang 112.
46. J. Turner, “An Account of the Captive of J. Turner” trong Further Statement of the Ladrones (1812), các trang 63, 64; Maughan, 1812; trang 25; C. L. F. F. Renouard de Sainte-Croix, Voyage commercial et politique aux Indes Orientals (1810, 2 vols.), vol, 2, trang 56; NYC 12: 53, CC 10/7/1.
47. NYC 12: 81b-82; CC: 10/8/28; NYC 13: 35b-36, CC 10/10/2.
48. CHFC 1: 15; KCT 010975, CC13/5*/19; NHHC 25: 20b.
49. KTHFHL, 42: 26b; CHFC 1:5a; Hsiao Wan-om (Hsiao Yun-han), “Research in the History of the Pirates on the China Sea 1140-1950” bản thảo chưa được xuất bản viết bằng tiếng Trung Hoa (1976), fo. 28.
50. CHFC 1: 5a-b; Hsiao Wan-om (Hsiao Yun-han), “Research in the History of the Pirates on the China Sea 1140-1950” bản thảo chưa được xuất bản viết bằng tiếng Trung Hoa (1976), fo. 28; NHHC, 14: 20b; Lin Tse-hsu, memorial of TK 20/5/15 (July 14, 1840); được in lại trong L. Yeh, The Legends and facts about Chang Pao-tsai (1970), trang 69.
51. CHFCN 1: 5b-6b; J. Turner, “An Account of the Captive of J. Turner” trong Further Statement of the Ladrones (1812), trang 71 và P. Maughan, “An Account of the Ladrones Who Infested the Coast of China” trong Further Statement of the Ladrones (1812), trang 29.
52. R. Glasspoole, “Substance of Mr. Glasspoole‘s relation” trong Further Statement of the Ladrones (1812), các trang 44-5.
53. D. Murray, Pirates of the South China Coast 1790-1810 (1987), các trang 80, 81.
54. KCT 000981, CC 1/7/29; NYC, 12: 41, CC 10/7/1; Renouard de Sainte-Croix, 1810, vol. 2, trang 54; NYC 14: 23, CCn 10/4/20, và J. Turner, trong Further Statement of the Ladrones (1812), các trang 49-61,
55. NYC 12: 31b-32, CC 10/6/15; April 4, 1805.
56. P. Maughan, “An Account of the Ladrones Who Infested the Coast of China” trong Further Statement of the Ladrones (1812), các trang 30, 69; A. J. Von Krusenstern, Voyage Round the World (1812), 2 vols, trans. A. B. Hoppner), vol. 2, trang 310; NYC 12:32; cc 10/6/15.
57. J. Turner, “An Account of the Captive of J. Turner” trong Further Statement of the Ladrones (1812), trang 69; A. J. Von Krusenstern, Voyage Round the World (1812), 2 vols, trans. A. B. Hoppner), vol. 2, trang 310.
58. P. Maughan, “An Account of the Ladrones Who Infested the Coast of China” trong Further Statement of the Ladrones (1812), trang 30; J. Turner, “An Account of the Captive of J. Turner” trong Further Statement of the Ladrones (1812), trang 72.
59. Cùng sách dẫn trên, trang 66;
60. Canton Consultations, April 3, 1804.
61. CSL 137: 16b, CC 9/11/24.
62. KCT 009666, CC 13/1/6; KCT 09669, CC 13/1/7; RCT o09676, CC 13/1/8.
63. P. Maughan, “An Account of the Ladrones Who Infested the Coast of China” trong Further Statement of the Ladrones (1812), trang 19; RCT 013354, CC 14/2/16
64. CHFCB 1: 7b; Canton Consultations, September 1st/2nd/5th, 1809; KCT 015184, CC 14/8/23; L. G. Gomez, Páginas da historia de Macau (1966), các trang 140, 141; J. Andrade, Memoria dos feitos macaenses (1835), trang 34.
65. Canton Consultations, September 1809.
66. A. L. Gomes, Esboco da historia de Macau, 1511 a 1849 (1957) trang 309; J. Andrade, Memoria dos feitos macaenses (1835), các trang 44 –5; L. G. Gomez, Páginas da historia de Macau (1966), trang 160.
67. R. Glasspoole, History of the Pirates Who Infested the China Sea from 1807 to 1810 (1831, trans. Neumann, K.F,), trang 123; Sự tường thuật của Trung Hoa về cuộc bao vây này có thể tìm thấy trong KTHFHL, 42: 216-22 và CP 1120/01, CC 14/10/29 .
NGÔ BẮC dịch
Nguồn: PIRATES – Terror on the High Seas from the Caribbean to the South China Sea, Chapter Ten: Chinese Pirates, consulting editor: David Cordingly; Atlanta: Turner Publishing, Inc, 1996.
PHỤ LỤC: THUYỀN BUỒM VŨ TRANG, 1800

Đ ây là một thí dụ về một thuyền buồm đi biển thuộc hạng nhỏ được sử dụng bởi các hải tặc họat động tại vùng biển đông nam Trung Hoa. Một chiếc thuyền như thế này nguyên thủy được đóng để chuyên chở hàng hóa, nhưng sau khi bị bắt giữ bởi các hải tặc, nó sẽ được cải biến thành một tàu chiến vũ trang bằng cách gắn thêm các bệ cho các giàn súng đặt trên sàn tàu và bởi việc ráp các giá súng xoay vòng vào các thành tàu.

Liên hi ệp hải tặc tại vùng bờ biển Nam Hoa vào đầu thế kỷ mười chín đã có khỏang từ 600 đến 800 chiếc thuyền tương tự như chiếc thuyền này. Đối với cái nhìn của phương tây, họa đồ thiết kế thuyền buồm đơn giản và hình thể vỏ thuyền uốn cong có vẻ còn thô sơ, nhưng sự bài trí trên thuyền thì cực kỳ hữu hiệu và các thuyền này vững chãi để đi nhanh trên biển. Với một thủy thủ đòan đông đảo được trang bị nhiều vũ khí, nó đã là một mối đe dọa đáng sợ cho một con tàu thương mại không vũ trang, và khi các đòan thuyền của hải tặc ra tay hành động, nó sẽ nuốt gọn mọi đối thủ đối diện với chúng. Cho mãi tới khi có sự du nhập của các tàu chạy bằng hơi nước có vũ trang của Hà Lan và Anh Quốc tiến vào khu vực các chiến thuyền hải tặc mới gặp được đối thủ.
Chú giải:
1. Thanh lách (mèn) bằng tre để củng cố và hỗ trợ cho khuôn khổ của cánh buồm.
2. Trụ giá ở đuôi thuyền để treo xuồng nhỏ của thuyền.
3. Trục tời để nâng bánh lái.
4. Trụ (cọc) nối dài của bánh lái.
5. Bánh lái lớn, được giữ đúng vị trí bằng dây thừng, sao cho nó tác động như một sống [trục chính chạy từ mũi đên đuôi tàu, chú của người dịch] thả xuống nước nhằm ngăn chặn việc tàu bị trôi đi hay giạt nghiêng về một bên.
6. Phòng bếp với bếp than.
7. Súng xoay vòng được gắn trên thành tàu.
8. Súng bắn đạn nặng sáu cân Anh được lắp trên một giá đẩy.
9. Đá giằn dưới lòng thuyền [để giữ thuyền thăng bằng, chú của người dịch].
10. Súng bắn đạn nặng 4 cân Anh.
11. Thùng nước.
12. Hòm kho chứa các đồ vật quý gía cướp đọat được.
13. Dây thả neo.
14. Trục tời thả, kéo neo.
15. Giá treo đàng mũi tàu.
16. Neo chính đầu mũi tàu.
Ngô Bắc dịch © 2006 gio-o
Hok Lam Chan *
TỴ NẠN TRUNG HOA TẠI AN NAM VÀ XỨ CHÀM CUỐI THỜI NHÀ TỐNG
NGÔ BẮC dịch
I
Tháng Hai n ăm 1276, thủ đô nhà Nam Tống tại Lâm An (tức Hàng Châu ngày nay) rơi vào tay quân Mông Cổ, và vị hòang đế cuối cùng của nhà Tống, Chao Hsien, bị bắt giữ. Với sự trợ giúp của các quan thượng thư trung thành, các thành viên còn lại của hòang gia chạy trốn về miền nam. Trong tháng Sáu, Chao Cheng mới chín tuổi được tôn lên làm vua (Tuan-tsung) tại Phúc Châu. Tuy nhiên, các quan lại cao cấp của tỉnh Phúc kiến từng người một đã bỏ ngũ chạy sang phía Mông Cổ, hòang gia không bao lâu lại phải triệt thóai sâu xuống phía nam hơn nữa, tới tỉnh Quảng Đông. Tháng Ba năm 1277, cứ điểm nhà Tống tại thành phố Quảng Đông (Canton) cũng bị sụp đổ và hòang gia phải vội vã trốn chạy về Mei-wei, trong vùng lân cận của bán đảo Cửu Long (Kowloon), thuộc Hồng Kông ngày nay. Tháng Mười Một, dưới áp lực gia tăng của Mông Cổ, họ phải rút lui theo hướng tây nam dọc theo bờ biển Quảng Đông. Bởi vì Chao Hsien có vẻ không bao giờ tái lập sự kiểm sóat được nữa và bởi có vẻ có vài cơ may để tỵ nạn nơi các vương quốc phiên thuộc Chàm và An Nam (Việt Nam ngày nay), một đợt xuất cảnh hỗn lọan của người Trung Hoa đã xảy ra. Bi kịch của vị hòang đế cuối cùng của nhà Tống đã khơi dậy nhiều tình cảm trong lịch sử, nhưng câu chuyện di dân và tìm nơi tỵ nạn của một số viên chức nhà Tống đã chưa được tìm hiểu đầy đủ. Bài viết này cố gắng đưa ra một sự tường thuật mô tả và trình bày một sự phân tích ngắn về những yếu tố nền tảng đã định hình diễn tiến di dân, cũng như tác động của nó trên ảnh hưởng văn hóa Trung Hoa được nâng cao tại Việt Nam (1).
II
Trong s ố các quan thượng thư trung thành quy tụ sự ủng hộ cho hòang gia, có bốn khuôn mặt nổi bật nhất: Ch’en I-chung (Trần Nghi Trung?, chú của người dịch] (chết sau năm 1282), Chang Shi-chieh (Trương Thế Chieh] (chết năm 1279), Lu Hsiu-fu (1238-1279), và Su Liu-I. Chen I-chung, một nội các đại thần, đã là người đầu tiên cứu xét đến khả tính tìm chỗ tỵ nạn tại xứ Chàm (2). Lý do là vì nước Chàm không qúa xa bờ biển Quảng Đông, và là một chư hầu của nhà Tống, nước Chàm có lòng trung thành và thân thiện với Trung Hoa. Ông Ch’en đã khởi hành đến xứ Chàm cùng với các tùy tùng thân cận trong tháng Mười Hai năm 1276 để tìm hiểu tình hình. Su Liu-I, một quan chức cao cấp trong được đòan thị vệ hòang cung, không đồng ý với kế họach của ông, đã đuổi theo thuyền của ông Ch’en trong một nỗ lực thuyết phục ông bãi bỏ chuyến đi, thế nhưng qúa trễ để ngăn chặn ông ta (3). Một khi đã đặt chân lên xứ Chàm, ông Ch’en đã không bao giờ quay về để gia nhập tóan tỵ nạn hòang gia, mà đã ở lại đó, với lý do là ông nhận thấy mọi việc vượt quá tầm tay của ông để có thể nỗ lực hơn nữa nhằm cứu vãn triều đại. Các sự tường thuật về sự di chuyển của ông khá hỗn tạp; một số cho rằng ông đã chạy trốn sang đảo Java, một số khác nói rằng sang Căm Bốt, và còn có cả tin nói ông sang Nhật Bản. Nhưng theo tập Sung-shih (Tống sử), khi quân Mông Cổ khuất phục xứ Chàm vào năm 1282, ông chạy trốn sang nước Xiêm và từ trần sau đó (4).
Tuy nhiên, Shih Wen-kuang (Thạch Văn Quang), một trong những phụ tá chính của ông ta, đã không kéo dài thời gian lưu vong. Ông này đã quay lại từ xứ Chàm về thành phố Quảng Đông với một đội thuyền và đội quân tình nguyện người Chàm. Sau khi có sự sụp đổ của nhà Nam Tống, nạn hải tặc hòanh hành dọc bờ biển tỉnh Quảng Đông. Với sự ủng hộ của các người gốc Chàm, Shih Wen-kuang đã thiết lập một thành lũy vững chắc tại thị trấn quê quán của ông, thị trấn Tseng-ch’eng, và đã đẩy lui nhiều cuộc tấn công của hải tặc (5) .

Trong khi v ắng mặt Ch’en I-chung, hòang gia, dưới áp lực nhiều hơn nữa của quân truy kích Mông Cổ, triệt thóai về Chinh-so thuộc huyện Chung-shan (Trung Sơn) ngày nay. Tháng Giêng năm 1277, một cơn giông tố đã đánh vào đòan thuyền tỵ nạn. Vì quá hỏang sợ, ấu chúa đã băng hà hồi tháng Năm tại Nao-chou, một hòn đảo nằm giữa Lei-chou và Hua-chou (6). Kế đó, người em trai tám tuổi của ấu chúa đã được tôn lên kế nhiệm ngai vàng. Chang Shih-chieh được cử nhiệm làm quan phụ trách binh bị với tước hiệu thiếu phó (kèm nhà vua), và trở thành quan chức cao nhất trong triều đình tỵ nạn, và hai ông Lu Hsui-fu và Su Liu-I được cử làm tư lệnh chỉ huy quân đội (7).

Gi ống như vị tiền nhiệm Ch’en I-Chung, Chang Shih-chieh cũng cứu xét tới giải pháp tìm kiếm nơi tỵ nạn, có lẽ tại An Nam, phía bắc của xứ Chàm. Điều này xảy ra sau khi có sự thất trận của các lực lượng nhà Tống và sau sự từ trần của hòang đế tại Yaishan thuộc huyện Hsin-hui ngày nay hồi tháng Hai năm 1278. Vào đầu tháng Bẩy 1277, triều đình hòang gia đã di chuyển từ Nao-chou về Yai-shan: lý do là vì Nao-chou là một hòn đảo ngòai biển khơi, khiến cho việc truyền tin giữa triều đình và các thần dân trung thành trong lục địa gặp nhiều khó khăn. Tuy nhiên, trong tháng Hai kế đó (năm 1278), đội quân nhà Tống bị bao vây bởi quân Mông Cổ dưới quyền chỉ huy của một kẻ đào ngũ khỏi nhà Tống, Chang Hung-fan (1238-1280), và đã phải chịu một tổn thất khổng lồ. Đòan tỵ nạn hòang gia vô cùng nguy khốn. Chang Shih-chieh tìm cách thóat khỏi vòng vây, trong khi Lu Hsiu-fu, không trốn được, đã nhảy xuống biển tự vận (8). Về số phận của ấu chúa, sự tường thuật phổ biến cho rằng ấu chúa bị chết trên biển cùng với Lu Hsiu-fu, nhưng trong một cuộc nghiên cứu gần đây, có vẻ là ấu chúa đã chết vì sự kinh hòang khi chiếc thuyền của ông ấy bị bể vỡ trong cuộc bao vây (9). Tuy nhiên, quân Mông Cổ vẫn chưa tin ở sự từ trần của ấu chúa. Lo sợ rằng có thể cuối cùng ấu chúa sẽ bỏ chạy sang xứ Chàm, nơi ấu chúa sẽ có được sự che chở của Ch’en I-Chung, họ tiếp tục truy tìm cho đến khi khám phá ra được thi thể của ấu chúa tại Kao-chou (10). Hòang thái hậu, nhũ danh Yang, đau khổ vì cái chết của đứa con, đã trầm mình tự vận nơi biển khơi. Thi thể bà đã trôi giạt về Nghệ An thuộc xứ Chàm [?, khi đó Nghệ An đã thuộc Việt Nam từ lâu, chú của người dịch], nơi mà các thổ dân đã dựng các ngôi đền tưởng nhớ bà, và sau này, bà còn được tôn thờ và phong làm nữ thần của biển cả (11). Tuy nhiên, tin đồn rằng vị hòang đế nhà Tống hãy còn sống sót đã đem lại năng lực cho những kẻ trung thành dọc bờ biển Quảng Đông tố chức nhiều cuộc nổi dậy chống lại quân Mông Cổ nhằm bảo vệ đòan tỵ nạn hòang gia (12). Chang Shih-chieh sống sót qua cuộc thất trận và quyết tâm đi đến An Nam để tìm kiếm một vài hậu duệ của gia đình nhà vua có thể kế truyền huyết thống của hòang gia. Trên đường đi, thuyền của ông bị lật nhào tại vịnh Ping-chang, nay thuộc huyện Yang-chiang. Ông Chang bị chết đuối và do đó đã kết thúc nỗ lực sau cùng của một đại thần trung thành muốn khôi phục uy quyền của nhà Nam Tống (13).
III
Sau khi có s ự sụp đổ của triều đình nhà Tống tại Yai-shan, hai viên chức cao cấp, Ch’en Chung-mei (1212-1283) và Tseng Yen-tzu (chết sau năm 1284) đã thành công trong việc trốn thóat sang An Nam. Ch’en, một người đỗ bằng chin-shih [tiến sỉ?, chú của người dịch] năm 1238, đã bị giáng cấp làm một chức quan nhỏ tại Quảng Đông bởi sự phê bình của ông nhắm vào Chia Ssu-tao (1213-1275), một chính khách bị chỉ trích nặng nề nhất của triều Nam Tống. Khi ấu chúa chạy đến thành phố Quảng Châu, Ch’en đã nhanh chóng gia nhập triều đình và được bổ nhiệm làm Đại Thần phụ trách Nhân Viên. Sau khi có sự sụp đổ của nhà Tống, Ch’en đã tỵ nạn tại An Nam và đã được tiếp đón ân cần bởi vua Trần Khoan [? tên húy của vua Trần Thánh Tông là Hỏang, chú của người dịch] (tức Trần Thánh Tôn, 1258-1278) (14) [*a, xem chú *a của người dich]. Khi ông Ch’en từ trần, ông có để lại một bài thơ với các dòng chữ bày tỏ tấm lòng hòai vọng cố hương của ông:
“Khi tôi chết tôi sẽ quay về như một linh hồn từ An Nam.
Khi sống tôi là một thần tôi bất khuất của triều đình nhà Nam Tống” (15).
Nhà vua Nam cũng là một nhà thơ nổi tiếng, được nói có làm một bài thơ ai điếu cho ông ta (16) [*b, xem chú của ngườI dịch].
Ch’en được cho rằng là có viết một tác phẩm nhan đề Erh-wang pen-mo [Nhị Vương Bản Mộc?, chú của người dịch], trình bày số phận của hai vị hòang đế sau cùng của nhà Tống. Bản văn này được chuyển về Trung Hoa từ An Nam xuyên qua một sứ giả của Mông Cổ hồi năm 1281. Tuy nhiên, Jao Tsung-I, một học giả hiện đại, nghi ngờ rằng bản văn này là một sự ngụy tạo của các văn gia nhà Nguyên (Mông Cổ) (17). Một thập kỷ sau đó, con trai của ông tên Ch’en Wen-sun, bỏ trốn sang phía Mông Cổ và bị kết tội bởi người An Nam là đã chỉ huy quân thù tiến đánh An Nam vào năm 1284. Vô cùng tức giận, nhà vua nói trên đã ra lệnh dùng búa đập nát quan tài của Ch’en Chung-mei (18).

Tseng Yen-tzu [*c, xem chú c ủa người dịch] là một quan chức cao cấp khác chạy trốn sang An Nam. Tseng, đậu bằng chin-shih năm 1250, đã được bổ nhiệm về đô sát viện tại Lei-chou nằm 1275. Khi hòang triều triệt thóai về thành phố Quảng Đông, ông tự động ra trình diện và được bổ nhiệm làm ủy viên tỉnh Quảng Tây. Trong một cuộc hải chiến với quân Mông Cổ, ông bị gió thổi bay trên sàn tàu nhưng được cứu thóat bởi thủy thủ đòan. Sau đó ông đã lên chiếc thuyền của Su Liu-I và đã đến được An Nam một cách an tòan. Giống như Ch’en Chung-mei, ông được dành cho một sự tiếp đón nồng hậu bởi người An Nam. Khi quân Mông Cổ tiến chiếm An Nam, ông và ông Su Liu-I [*d, tức Tô Lưu Nghĩa, theo An Nam Chí Lược đã bị đàn em giết tại Trung Hoa chứ không có qua An Nam, xem chú của người dịch], đều bị bắt giữ. Trong thời gian tỵ nạn tại An Nam, ông có làm một số bài thơ ca ngợi phong cảnh của xứ sở này; các bài thơ này được phổ biến rộng rãi trong giới học giả bản xứ (19).

Trong Quy ển viết về An Nam trong Yuan-shih (Nguyên sử), có ghi nhận rằng khi quân Mông Cổ chế ngự An Nam, họ đã bắt được hơn bốn trăm quan chức nhà Tống tỵ nạn (20). Tuy nhiên, có thể đã có một số lượng lớn hơn các quan chức nhà Tống chạy sang tỵ nạn tại An Nam và các nước láng giềng khác.

Sau khi có s ự sụp đổ của nhà Nam Tống, một vài quan chức trung thành có phóng ra một sự kháng cự cứng rắn chống lại quân Mông Cổ với sự liên minh của người An Nam tại vùng biên giới Trung Hoa-An Nam. Thí dụ, Huang Sheng-hsu, một thổ quan, thuộc châu Shang-ssu chou, tỉnh Quảng Tây, đã đẩy lui nhiều cuộc xâm nhập của quân Mông Cổ vào lãnh địa của ông ta hồi năm 1292 với sự trợ giúp của người An Nam. Sau hai năm đấu tranh, phe trung thành sau cùng bị đập tan. Huang chạy trốn sang Giao Chỉ (Bắc Việt ngày nay) và đã được che chở bởi một ông hòang bản xứ cương quyết từ chối không chịu giao nạp ông ta cho quân Mông Cổ. Từ năm 1297 trở đi, ông Huang có phóng ra các cuộc đột kích rời rạc từ căn cứ của ông vào phía nam tỉnh Quảng Tây, như không thu gặt được mấy sự thành công(21) [*e] .
IV
S ử ký biên niên của An Nam thế kỷ mười ba, quyển Đại Việt Sử Ký Tòan Thư, có lưu giữ những tài liệu về các dân tỵ nạn nhà Tống tại An Nam. Theo quyển sử này, đã có ba sự kiện quan trọng trong lịch sử di dân của người Trung Hoa sang Việt Nam xảy ra trong thập kỷ cuối cùng của nhà Nam Tống:

1. Tháng Mười Hai năm 1263, Huang Ping, một “thổ tù” từ Ssu-ming chou [châu Tư Minh?, chú của người dịch], tỉnh Quảng Tây, xuất cảnh sang An Nam, cùng với một đòan vào khỏang hai ngàn người, và có đem theo các phẩm vật tiến cống để tặng các ông hòang bản xứ (22) [*f] .

2. Tháng Mười, năm 1274, một đòan tỵ nạn dân nhà Tống đáp vào vịnh Lacat-nguyên [?], An Nam. Họ đến trong một đòan gồm 30 chiếc thuyền mang theo gia đình và sản phẩm để trao đổi, chính yếu là vải vóc và dược liệu của Trung Hoa. Họ được đón tiếp nồng nhiệt bởi các thẩm quyền địa phương và được cấp cho những khu định cư đặc biệt tại kinh đô Thăng Long (Hà Nội ngày nay). Những người tỵ nạn này có biệt danh là “hui-chi: hồi kê” (trở về từ đất nhiều gà lùn: return from the land of poultry) bởi vì người Trung Hoa thời Tống mệnh danh Chàm là “Chi-kuo” (xứ gà vịt: kingdom of poultry) (23) [*g].

3. Trong năm 1285, một người Trung Hoa nào đó có tên là Chao Chung (Triệu Trung) được thuật lại là đã trợ giúp Hòang Thân Trần Nhật Canh [?,đúng ra là Trần Nhật Duật, chú của người dịch], trong việc đẩy lui một cuộc xâm lăng của Mông Cổ tại Hàm Tử Quan. Triệu [Trung] là một người tỵ nạn nhà Tống đã được tuyển mộ bởi Hòang Thân vào đội quân riêng của ông. Ông cùng binh sĩ đã mặc quân phục chiến đấu của nhà Tống. Khi quân Mông Cổ nhìn thấy đòan quân, họ đã sửng sốt nghĩ rằng các lực lượng Tống có thể đã đến giúp người An Nam ở đó, và hậu quả là tinh thần họ đã suy giảm và các cuộc tấn công của họ đã bị nới lỏng (24) [*h].

M ột tập tạp ghi thời nhà Minh, Cho-ying-t’ing-pi-chi viết bởi Tai Kuan, bao gồm một sự tường thuật về các người tỵ nạn thuộc nhà Tống tại xứ Chàm. Theo quyển sách này, một viên chức cao cấp nhà Tống nào đó có tên Shen Ching-chih đã chạy sang xứ Chàm sau khi có sự sụp đổ của nhà Tống và đã đưa ra một lời thỉnh cầu lên ông hòang xứ Chàm hãy gửi sự trợ giúp để cứu vãn hòang triều. Ông hòang này nhận thức rằng mình không đủ sức để can thiệp, đã tỏ ý rất tiếc phải từ chối. Khi ông Shen mất đi, ông hòang có làm một bài thơ bày tỏ nỗi đau buồn của ông (25). Tuy nhiên, sự tường thuật này đáng bị nghi ngờ, bởi không có vết tích gì về vị “quan chức cao cấp” như thế trong bất kỳ tài liệu nào của nhà Tống. Hơn nữa, câu chuyện được nói có cùng một cốt truyện về ông Ch’en Chung-mei, một quan chức nhà Tống quan trọng mà sự tường thật về cuộc đời đã được nêu ra ở trên. Ngòai ra, những câu thơ đầu tiên của bài thơ được nói là viết bởi vị vua Chàm lại giống hệt như những dòng thơ được viết bởi vị quốc vương An Nam để tưởng niệm quan chức được đề cập tới sau [tức Ch’en Chung-mei, chú của người dịch] (26). Bởi thế, tôi [tác giả bài viết này, chú của người dịch] nghi ngờ rằng Shen có thể chỉ là một nhân vật cấp thấp trong nhóm người tỵ nạn, và câu chuyện về người này rất có thể là bản chuyển dịch dân gian câu chuyện về cuộc đời của Ch’en Chung-mei.

T ập Nguyên sử có gồm hai sự tường thuật về các hành động hào hiệp của một số người tỵ nạn nhà Tống nào đó tại xứ Chàm. Câu chuyện thứ nhất liên quan đến việc làm sao mà một ông hòang xứ Chàm, theo lời cố vấn của một “man-tzu” nào đó, đã bắt giữ một sứ giả của Mông Cổ được phái đến nước Xiêm đã tình cờ đi ngang qua lãnh địa của ông hòang hồi năm 1282. Rất có thể người này là một kẻ tỵ nạn dân nhà Tống, bởi “man-tzu” là từ ngữ của Mông Cổ để chỉ người Trung Hoa sinh sống tại miền Nam Tống đã bị khuất phục (27). Sự tường thuật thứ nhì kể lại làm thế nào mà một ông hòang khác của xứ Chàm đã sử dụng một cư dân Trung Hoa, có lẽ là một người tỵ nạn thuộc nhà Tống có tên là Tseng Yen, để trù họach một mưu kế nhằm bóp nghẹt một cuộc xâm lăng của Mông Cổ trong cùng năm đó, gây ra bởi sự từ chối của ông hòang không chịu tuyên hứa trung thành với nhà Nguyên (Mông Cổ). Các lực lượng bản xứ không cách nào đối xứng được với quân Mông Cổ, và họ đã triệt thóai lên vùng đồi núi. Ông hòang đã gửi ông Tseng đó đóng vai như một kẻ chỉ điểm chạy sang phe Mông Cổ trong một mưu toan xô đẩy quân Mông Cổ rơi vào bẫy. Không may kế họach đó bị đổ bể và ông Tseng đã bị bắt giữ (28).
V
S ự kề cận về địa dư và mối quan hệ chặt chẽ giữa Trung Hoa với An Nam và xứ Chàm, như giữa quốc gia bá quyền và các chư hầu đã là hai yếu tố chính làm nền tảng cho sự di dân. Yếu tố địa dư có tính cách quan trọng hơn. Vào lúc khi mà phần lớn đất đai trong lục địa Trung Hoa đã mất vào tay Mông Cổ và thẩm quyền nhà Tống bị thu nhỏ lại vùng ven biển, hòang gia không có giải pháp nào khác hơn là chạy về phía nam bằng đường biển. Lại nữa, với sự truy kích gắt gao của quân Mông Cổ, không có nơi trú náu nào khác hơn ngọai trừ đi đường biển xuống hướng tây nam của tỉnh Quảng Đông. Khi cứu xét về sự kề cận địa dư, An Nam và Chiêm Thành (Chàm), hãy còn ở xa tầm áp lực của quân Mông Cổ, có vẻ là nơi ẩn náu an tòan duy nhất. Về yếu tố thứ nhì, sự kết buộc chặt chẽ lâu đời giữa Trung Hoa và các vương quốc Việt Nam như giữa quốc gia bá chủ - chư hầu, cũng đóng một vai trò đáng kể. Nhiều thành tố đã phải góp phần vào việc củng cố mối quan hệ ràng buộc này, chẳng hạn như: sự liên hệ chủng tộc, sự thuận tiện về chính trị, sự cam kết tinh thần về một trật tự quốc tế theo tinh thần Khổng học, các đặc quyền mậu dịch béo bở dưới hình thức các phái bộ mang phẩm vật tiến cống, và nhiều thành tố khác. Chính vì mối quan hệ bá chủ-chư hầu này mà người tỵ nạn Trung Hoa đã xem những vương quốc này tại vùng Đông Nam Á như là những nơi có thể ẩn náu trong những thời buổi có sự xáo trộn xã hội và chính trị. Có lẽ cũng chính vì cùng lý do này mà triều đình nhà Tống đã nhận thức rằng việc triệt thóai sang An Nam và xứ Chàm là một giải pháp khả thi (29).

C ử chỉ thân mật mà các vị vua bản xứ dành cho các người tỵ nạn đời nhà Tống cũng có thể được hiểu trong bối cảnh này. Một mặt, là một chư hầu của một đế quốc vĩ đại, có vẻ đối với họ việc cung cấp nơi ẩn náu cho hòang gia nhà Tống trong những thời kỳ khủng hỏang là một công tác danh dự. Mặt khác, chính họ là hậu duệ của Trung Hoa (30) [nói riêng các vua đời nhà Trần, xem chú thích 30 và chú thích *i của người dịch bên dưới], họ có khuynh hướng nghiêng về phe người Trung Hoa và xác định người Mông Cổ là kẻ thù của họ. Sau hết, sự nhận thức về mối đe dọa quân sự lơ lủng trên đầu từ Mông Cổ và sư lo sợ rằng các người dân du mục này có thể, không như người Trung Hoa, sẽ áp đặt nền trực trị trên họ chứ không phải duy trì nguyên trạng như các nước bá chủ - chư hầu, đã thúc dục họ đi đến việc bảo vệ hòang gia nhà Tống và ngay cả việc liên minh với những kẻ trung quân Trung Hoa chống lại kẻ thù chung (31).

Trong m ột khía cạnh khác của cuộc di dân nhà Tống, sự lựa chọn địa phương để đổ bộ và tái định cư cũng là một vấn đề đáng cứu xét về mặt lịch sử. Từ những tài liệu rời rạc có được, rõ ràng là phần lớn các người tỵ nạn đến từ vùng ven biển, đặc biệt là những người từ tỉnh Phúc Kiến vốn đã tham gia vào trong họat động mậu dịch hải ngọai, đã cập bến Việt Nam bằng đường biển. Nhiều phần là họ các đi theo hải trình đương thời và đã cập bến vào những hải cảng ở An Nam hay Chiêm Thành mà họ đã quen thuộc qua kinh nghiệm mậu dịch. Các hải lộ có vẻ là khá thuận tiện, bởi đã có việc ghi nhận rằng khi thuận gió, một chiếc thuyền đi từ thành phố Quảng Châu (Canton) có thể sẽ tới xứ Chàm trong tám ngày (32). Khi cứu xét về đường bộ, các khu vực biên giới của Bắc Việt có vẻ là các địa điểm thuận tiện cho sự xâm nhập của người tỵ nạn. Bản chất của khu định cư thực dân Trung Hoa đương có và khả tính cho họat động mậu dịch mang đến một lý lẽ khác cho sự lựa chọn địa điểm và sự tái định cư trong cuộc di dân tỵ nạn. Người ta cũng có thể ức đóan về sự kiện rằng các người tỵ nạn Trung Hoa đã được cấp phát các khu vực tái định cư đặc biệt tại Hà Nội nhiều phần là để khuyến dụ các kẻ khác đến gia nhập. Các hải cảng thương mại nơi mà các thương nhân Trung Hoa đã có kinh nghiệm lâu năm trong việc trao đổi với các người dân bản xứ có vẻ là một địa điểm được ưa thích khác cho sự tái định cư người tỵ nạn (33). Bản chất của khu định cư thực dân Trung Hoa hiện hữu và các cơ hội thương mại có được vì thế đã là các yếu tố quan trọng trong việc định hình nhãn quan của các người tỵ nạn Trung Hoa tại An Nam và Chiêm Thành [lúc bấy giờ].

Cu ộc di dân tỵ nạn đời nhà Tống đã tác động một cách đáng kể trên sự phát triển các thuộc địa Trung Hoa và tầm ảnh hưởng văn hóa Trung Hoa gia tăng tại Việt Nam. Giống như các cuộc di dân tỵ nạn khác trong lịch sử, các người Trung Hoa đời nhà Tống đã xuất cảnh sang An Nam và xứ Chàm với hy vọng ban đầu là tìm kiếm một nơi ẩn náu tạm thời và sẽ trở về Trung Hoa sau rốt. Không may, niềm hy vọng của họ bị giảm dần với sự chinh phục của Mông Cổ trên vùng lục địa Á Châu và các vương quốc lân bang. Với thời gian trôi qua, tư thế của họ đã thay đổi từ tạm thời sang thường trực, và từ người tỵ nạn sang dân thường trú. Như Wada Hisanori đã nhận xét, làn sóng di dân thời nhà Tống này đã đặt nền móng cho sự định cư thực dân Trung Hoa có tính cách thường trực hơn tại Việt Nam. Lý do là vì sự chinh phục Trung Hoa bởi một chủng tộc xa lạ đã làm tiêu tán hy vọng về một sự hồi hương sau rốt về quê quán trong lòng người tỵ nạn. Chính như thế, các dân tỵ nạn đời Tống nhất thiết đã có một tác động đáng kể trên ảnh hưởng gia tăng của Trung Hoa tại Việt Nam. Không giống với những triều đại trước đó, khi mà các người Trung Hoa đến định cư tại An Nam, Chiêm Thành và các quốc gia Đông Nam Á khác phần lớn là các thương nhân, các người chạy trốn hay các hạng người khác thuộc tầng lớp xã hội dưới thấp, lần này nòng cốt của số người tỵ nạn được tuyển chọn từ nhóm người thượng lưu thuộc gia đình hòang tộc và giới sĩ phu học giả. Sự cư trú của lớp người học thức và tỵ nạn chính trị như Ch’en Chung-mei và Tseng Yen-tzu nhất định đã góp phần vào việc cải thiện phẩm chất và nâng cao vị thế xã hội và chính trị của các cư dân Trung Hoa tại Việt Nam và nhất thiết đã góp phần vào sự phát huy văn hóa Trung Hoa (34)[*j]. Khi nhìn dưới hai yếu tố này, cuộc di dân đời nhà Tống sang Việt Nam xứng đáng được xem là một giai đọan đáng kể trong lịch sử quan hệ Hoa-Viêt./
------
Chú thích:
* Tác giả xin bày tỏ sự cám ơn Giáo Sư James T.C. Liu thuộc Đại Học Princeton về nhiều ý kiến của ông cho việc sọan thảo bài viết này.
1. Chỉ có rất ít các cuộc nghiên cứu đưa ra một sự mô tả chi tiết những ngày cuối cùng của triều Tống và cuộc tỵ nạn tại xứ Chàm và An Nam. Các cuộc nghiên cứu có đề cập đến đề tài này gồm có: Wen Hsiung-fei, Nan-yang hua-ch’iao shih (Shanghai, 1927); Li Chang-fu, Nan-yang hue-ch’iao shih, (Shanghai, 1933); Ch’en Chu-t’ung, “Yuan-tai Chung-hua min-tzu hai-wai fa-chan k’ao”, Chi-nan hsueh-pao, 2:1-2 (JanJune 1957); Narita Toshio, Kakyo shi, (Tokyo 1942) và Wada Hisanori, “The Chinese Colonies in Southeast Asia in the Sung Period” (xem dưới). Tác giả đã trình bày về vấn đề này trong một bản sơ thảo viết bằng tiếng Hán, “Sung I-min liu-yu An-nam Chan-ch’eng k’ao”, Annals of the History Society, University of Hong Kong (1961), 14-25. Nỗ lực đầu tiên để trình bày một sự tường thuật về triều đình lưu động của các hòang đế cuối cùng nhà Tống trong ngôn ngữ tây phương là bài viết của H. Imbert, nhan đề, “Recherches sur le séjour à l’ile de Nao-tcheou des derniers empereurs de la dynastie des Song”, Revue Indochinoise 29:2 (March 1919), 328-354. Về một cuộc nghiên cứu chi tiết hơn, xem Lo, Jao và Chien Yu-wen, Sung-mo erh-ti nan-ch’ien nien-lu k’ao (Hongkong, 1959). Các chữ viết tắt sau đây đã được sử dụng:
ANCL : An-nam chí-lược, Lê Thuoc [?], Viện Đại Học Huế, 1961.
DVSK : Đại Việt Sử Ký Tòan Thư, Ngô Sĩ Liên, ấn bản 1798 (?).
HS : Hsin-shih, Cheng Ssu-hsiao, ấn bản 1894.
Jao : Jao Tsung-I, Chiu-lung yu Sung-chi shih-liane, (Hongkong, 1959) . Bổ túc tài liệu dẫn trên, Annals of the Chinese Society (1960), University of Hongkong.
KCJWC : Kuang-chou jen-wu chuan, Huang Tao, ấn bản 1881.
Lo : Lo Hsiang-lin, “Sung-wang-t’ai yu Sung-chi chih hai-shang hsingch’ao”, trong I-pa-ssu-erh nien I-ch’ien Hsiang-hang chi ch’itui-wai chiao-t’ung, (Hongkong 1959), 67-108.
SS : Sung-shih, (ấn bản Po-na)
TG : Toyo Gakuho.
Wada : “Tonan Ajia ni okeru Soki kakyo shakai” (The Chinese Colonies in Southeast Asia in the Sung Period), Wada Hisanori, TG, XI-II: 2, (June 1959), các trang 79-106.
YS : Yuan-shih (ấn bản Po-na)
YSC : Yai-shan chi, Chang Hsu, (Yu-han shan-fang pi-ch’i, series 4), ấn bản 1916.
Yamamoto: An-nan shi kenkyu, Yamamoto Tatsuro, (Tokyo 1959).
2. Về tin tức liên quan đến lý lịch của Ch’en I-chung, xem SS 418/18a, YSC 12b;
KCJWC 24/16a; Chou Mi, Kwei-hsin tsa-shih (ấn bản 1922), hsu-chi, A/8a và Li-O,
Sung-shih chi-shih (ấn bản 1956) 68/ trang 285
3. Về tiểu sử của Su Liu-I, xem KCJWC 24B/1a; Shun-te-hsien hsu-shih (ấn bản 1929) 22/5a.
4. HS A/67a: Yeh Tzu-ch’i, Ts’ao-mu-tzu, (Shanghai 1959), trang 52. Cuộc tỵ nạn của
Ch’en t ại xứ Xiêm được trình bày với một vài chi tiết bởi Huang Fei-joo trong bài “Sung-tai ta-chung-ch’en Ch’en I-chung lai-hsien k’ao”, T’ai-kuo yen-chiu 3 (January 1942).

5. Về tiểu sử của ông này, xem Tseng-ch’eng hsien-chih (ấn bản 1912) 19/12a. Theo tài liệu này, những gì được gọi sau này là Shih-wang miao chính là một miếu được dựng lên để tưởng nhớ đến ông.

6. Đã có cuộc tranh luận rất sôi nổi về địa điểm của Nao-chou. LoHsiang-lin và Chien Yu-wen xác định đó là núi Ta-hai-shan, tức Lantao Island tại Hồng Kông ngày nay. Tuy nhiên, Jao Tsung-I lý luận rằng nó phải là một hòn đảo nằm giữa Lei-chou và Hua-chou, điểm tranh luận là khi triều đình lưu động của nhà Tống đến Nao-chou, Ta-hai-shan đã sẵn ở dưới áp lực của quân Mông Cổ. Tác gỉa không đi sâu vào chi tiết của cuộc tranh luận này vì nó nằm ngòai phạm vi của cuộc nghiên cứu này. Về các lập luận chống đối nhau, xem Lo 91-7, Chien, rải rác trong bài, và Jao 51-81. Tôi có phần nghiêng về quan điểm của ông Jao.
7. YSC 14b.
8. Về tiểu sử của ông này, xem SS 451/11a và Chiang I-hsueh, Lu Hsiu-funien-p’u, (Shanghai, 1936).
9. Các học giả nói chung chấp nhận sự phát biểu ghi trong SS 47/29a rằng ông Lu trầm mình xuống biển cùng với ấu chúa trong một dự tính tự tử, nhưng theo sự nghiên cứu của Lo Hsiang-lin, ấu chúa đã không có mặt trong cuộc tự tử của Lu, mà đã chết vì kinh hòang sau khi chiếc thuyền của hòang gia bị bể vỡ trong cuộc bao vây, xem Lo, 105.
10. YS 13/15b; Su T’ien-chuch, Yuan-wen-lei (ấn bản 1958), 41/ trang 559.
11. Muốn có thêm tin tức về sự tự tử của hòang thái hậu, xem Lo, 104-5. Các ngôi đền tôn thờ bà được dựng lên tại nhiều huyện ở cả hai tỉnh Nghệ An và Thanh Hóa, xem Đại Nam Nhất Thống Chí, (ấn phẩm sao chụp (photolithic), Tokyo, 1941), 15/3a, 17/5a.
12. Kuang-chou fu-chih (ấn bản 1879), 114/6b, 22a. 13. YSC 19b.
14. Về tiểu sử của ông Ch’en này, xem SS 422/16a; ANCL 10/ trang 111.
15. ANCL/10, trang 111. Có trích một giòng bằng chữ Hán [không ghi lại vì lý do kỹ thuật đánh máy, chú của người dịch]
16. Sách dẫn trên, 18/ trang 171. Bài thơ này được gồm trong thi tập của nhà vua, Trần Thánh Tông Thi Tập. Về thư tịch chú giải. Xem Emile Gaspardone, “Bibliographic Annamite”, BEFEO XXXIV (1934), trang 87.
17. Sung-chi san-ch’ao chang-pao, phụ lục 6/1a. Về một sự lượng gía phê bình bản văn, xem Jao 114-7; 123-4.
18. ANCL 10, trang 111.
19. Muốn lược khảo thi ca của Tseng, xem ANCL 1/ trang 24; 16, trang 158. 20. YS 209/13b.
21. Về sự kháng cự quân Mông Cổ của ông Huang, xem ANCL 5/ trang 64-7; Yuan-wenlei 41/ trang 585; Chao-p’u tsung-lu (Ts’ung-shu chi-ch’eng) 17; Kuangxi tung-chih (ấn bản 1551), 54/ rải rác trong bài và Lien-chou fu-chih (1833) 21/21a.
22. DVSK 5/40b
23. Sách dẫn trên, 5/47a. Người Trung Hoa gọi nước Chàm là “Chi-kuo” là vì đất nước này có nhiều lọai gà lùn mà các nhà động vật học học hiện đại gọi là bantam. Lọai gà này, sau này được du nhập vào nước Nhật, được gọi là Chabo. Đã có ý kiến cho rằng danh xưng này phát sinh từ cách đọc thông dụng của từ ngữ Trung Hoa để chỉ nước Chàm, Chan-po. Về điểm này, xem Sugimoto Naojiro “The Appellation of Chabo (Bantam) through a historian’s eye”, trong tác phẩm của ông nhan đề Tonam Ajia shi hankyu (Studies on Southeast Asian History), Vol. I (Tokyo, 1956).
24. DVSK 5/64b.
25. Tập Cho-ying-t’ing pi-chi được ấn hành trong thời Chia-cheng (1522-67). Về thư tịch chú giải, xem Hsieh Kuo-chen, Ming-Ch’ing pi-chi ts’ung-tan (Shanghai, 1962), 8-10. Câu chuyện về sự tỵ nạn của Shen tại xứ Chàm có vẻ đã dành được sự phổ biến sâu rộng trong thời nhà Minh bởi nó đã được trích dẫn ít nhất trong ba tác phẩm khác nhau: Ku Wen-wu, T’ien hsia chun-kuo li-ping shu (ấn bản 1879) 120/8b; Yen Ts’ung-chien, Shu-yu chou-chih lu (ấn bản 1879) 7/3a và Shen Mao-heng, Hai-kuo kuang-chi, Hsuan-lan-t’ang ts’ung-shu hsu-pien (ấn bản 1947), dưới đề mục “Chanch’eng”.

26. Tác giả có trích dẫn dưới đây hai bài thơ [bằng chữ Hán, người dịch không đánh máy lại được vì lý do kỹ thuật, chú của người dịch]. Bài đầu của quốc vương An Nam tặng Ch’en Chung-mei và bài dưới của vua Chàm để tặng Shen Ching-chih. Khi đối chiếu hai bài thơ, rõ ràng là người sau đã đạo thơ của kẻ trước.
27. YS 209/6b; Yamamoto, 120.
28. Sách dẫn trên, 209/7a; Narita, đã dẫn, 46-7; Yamamoto, 122.
29. Xem Kuo T’ing-I, “Chung-Yueh, I-ti Il-shih, kuan-his trong Chung-Yueh wen-hua chi (Taipei, 1956), 1-35.
30. Có nhiều cuộc nghiên cứu về câu hỏi nguồn gốc Trung Hoa của người Việt Nam. Một sự đóng góp sâu sắc gần đây là của tác giả Nguyễn Phương, “”Chinese Origin of the Vietnamese People”, bài tham luận số 88, International Conference on Asian History, University of Hongkong, Aug-Sep 1964. Điều rõ ràng là từ các tư liệu của An Nam như Đại Việt Sử Ký Tòan Thư cho rằng người sáng lập triều đại nhà Trần, Trần Nhật [?,đúng tên là Cảnh, chú của người dịch] (Thái Tôn, 1225-1258) là một hậu duệ Trung Hoa trực hệ. Xem Li Cheng-fu, “An-nam kuo-wang Ch’en Jih-hsu k’ao”, The Eastern Micellany, 31:5 (March 1942).
31. Kuo T’ing-i, đã dẫn, 24.
32. Điều này được ghi nhận trong Tao-i tsa-chih, được trích dẫn trong Shih-lin kuang-chi. Xem Wada 87, 104, n. 28.
33. Đã dẫn, 99-100, 105.
34. Trong nguyên bản không thấy có phần chú thích cho chú số 34 này [chú của người dịch].
Chú của người dich:
*a : Về nhân vật này, Trần Trọng Vy, sách An Nam Chí Lược, của Lê Tắc, bản dịch của Viện Đại Học Huế năm 1961, trang 184 và 185 có ghi như sau:
Trần Trọng Vy: Tự là Trí Quảng, người Thụy Châu, thi đậu khoa Mậu Tuất (1238) niên hiệu Gia Hy đời Tống Lý Tông (1225-1264), khỏang niên hiệu Hàm Thuần (1265-1274) làm triều sĩ, thường bàn bạc chỉ trích Giả Tự Đạo, vì cớ ấy bị đuổi ra nhiệm chức ngọai quận, chuyển đổi qua đến Lĩnh Nam. Năm Bính Tý (1276), niên hiệệ 1294), nhà Nguyên, quan quân (tức quân nhà Nguyên) vào bắt ấu chúa (vua nhà Tống), cả nước đều qui thuận, hai vua (tức Đoan Tông và Đế Bính nhà Tống), chạy xuống miền Nam, Trọng Vy từ Quỳnh Châu vào yết kiến, đến Quảng Châu, được cử làm Lại Bộ Thượng Thư, khiến vời Thừa Tướng nhà Tống là Trần Nghi Trung. Nhà Tống mất, Trọng Vy chạy vào An Nam, rất được vua Trần Thánh Tông trọng đãi. Thường làm thơ rằng:
“Tử vi Việt Quốc qui hương quỉ,
Sinh tác Nam Triều cự gián thần”,
Nghĩa là:
“Lưu lạc thác làm ma Việt Quốc,
Trung cương xưa vẫn sĩ Nam Triều (1: tức triều Nam Tống).
Ở An Nam được vài năm thì mất, Tăng Uyển Tử [người cùng chạy tỵ nạn sang An nam với Trần Trọng Vỵ, xem chú bên dưới của ngườI dịch] vãn một bài thơ rằng: Giang Nam duy nhị điếu,
Dực chiết ảnh tương y,
Thính vũ thấp tàn cảo,
Trùng thiềm cự phá y,
Bất tri Phật Lão cực,
Do vọng thái bình qui.
tạm dịch:
Giang Nam chim một cặp,
Gãy cánh tựa nương nhau,
Mưa thấm cây khô nhánh,
Nhà chê áo rách bâu,
Phép mầu nhiệm chẳng biết,
Còn đời thái bình sao?
Bình-Triều Trương Hoằng-Nghị ai điếu một câu rằng: Giao-Châu phương phản Ngu-Phiên cốt,
Linh Vũ thùy minh Đỗ Phủ tâm.
dịch nghĩa:

Linh-v ũ ai hay lòng Đỗ Phủ
Giao Châu vừa tiễn cốt Ngu Phiên.
(Đỗ Phủ nhà Đường bị truất ra ở đất Linh Vũ. Ngu Phiên, người đời Tam Quốc, học giỏi, vì lưu lạc ở phương Nam, sau chết ở đó. Thường than thở rằng: “Sống không biết nói chuyện với ai, chết chỉ có ruồi xanh đến điếu. Đời người gặp được một người tri kỷ cũng đủ khỏi buồn.”, nguyên văn chú thích trong bản dịch của Viện Đại Học Huế)

Sau Qu ốc Đệ nước An Nam là Trần Thôi bị tội, lén khiến con của Trọng Vy là Trần-vănTôn qua Trung Quốc xin quân đánh An Nam. Mùa Đông năm Giáp Thân, đại binh qua đánh nước Nam, Trấn Nam Vương [thái tử Thóat Hoan nhà Nguyên?, chú của người dịch] cho Trần văn Tôn làm Thiên Hộ để dẫn đường. Vua Thánh Tông nhà Trần cả giận, khiến bổ quan tài Trọng Vy.

*b : Sách An Nam Chí Lược dẫn trên, các trang 285 - 286 có ghi lại bài thơ nhà vua Trần Thánh Tông vãn điều Trần Trọng Huy [ở đây lại dịch là Trần Trọng Huy, thay vì Trần Trọng Vi như đã ghi ở chú *a nêu trên, người dịch chép nguyên văn để người đọc tham chiếu cho đầy đủ, chú của người dịch] như sau:
Tam thế Trần Thánh Vương vãn Tống thần Trần Trọng Huy (Tống vong, nhập An Nam tốt)
Thống khốc Giang nam lão cự khanh,
Xuân phong thu lệ vị thương tình,
Vô đoan thiên thượng biên niên nguyệt,
Bất quản nhân gian hữu tử sinh.
Vạn lũy bạch vân già cố quốc,
Nhất đôi hòang nhưỡng cái hương danh.
Hồi thiên lực lượng tùy lưu thủy
Lưu thủy nan đầu cộng thái bình.
bản dịch:
Trần Thánh Vương (tam thế) vãn điếu Trần Trọng Huy, tôi nhà Tống (nhà Tống mất, Trần Trọng Huy lánh qua An Nam rồi tạ thế).
Than khóc Giang Nam lão cự khanh,
Gió xuân gạt lệ xót xa tình.
Bỗng dưng con tạo ghi năm tháng,
Chẳng quản ngườI ta có tử sịnh Mây trắng muôn trùng che cố quốc, Đất vàng một nấm lấp phương danh. Chống trời lực lượng theo giòng nước, Giòng nước trôi xuôi cứ thái bình.
*c: tức Tăng Uyên Tử, sách An Nam Chí Lục dẫn trên, trang 185, có ghi tiểu sử nhân vật này như sau:
T ự là Quảng Trưng, người Vũ Châu, thi đậu khoa Canh Tuất (1250), niên hiệu Thuần Hữu (1241-1252), đời Tống Lý Tông, do chức Thị Tụng ra làm Tri Huyện Long Hưng, kiêm chức An Vũ, lại được vời làm Lâm An Phủ Dõan, coi việc Tham Chính Phủ. Mùa xuân năm Ất Hợi (1275) do chức đài đoan biếm ra Lôi Châu. Niên hiệu Chí Nguyên năm Bính Tý (1276), đại binh vào Hàng Châu, ấu chúa ra hàng. Nhị Vương vượt biển đến Quảng Châu. Uyên Tử yết kiến, được cho làm Quảng Tây Tuyên Úy Sử, kiêm quản Lôi Châu. Năm Mậu Dần (1278) làm chức Thị Độc, gia phong Kim Tử Quang Lộc đại phu. Lúc Ích Vương bại trận ở Nhai Sơn, Tham Chính là Tú Phu ôm Quảng Vương nhảy xuống biển. Uyên Tử nhảy theo, nhưng được người nhà vớt lên khỏi chết, bèn ở nhờ trong thuyền của Tô Lưu Nghĩa. Bọn Mã Vượng giết Lưu Nghĩa, đem Uyên Tử chạy qua An Nam, rất được Trần Thánh Vương trọng đãi. Mùa đông năm Giáp Thân (1284), niên hiệu Chí Nguyên, đại binh [quân Nguyên, chú của người dịch] vào An Nam, Uyên Tử đem chúng qui phục. Sau không biết chết ở đâu.
*d: tức Tô Lưu Nghĩa, có con là Tô Cảnh Do, sách An Nam Chí Lược dẫn trên, các trang 185-186, có ghi về cha con nhà ông như sau:
Tô C ảnh Do: con của Tô Lưu Nghĩa, An-vũ-Sứ nhà Tống. Năm Bính Tý (1276) hiệu Chí Nguyên, quan binh vào Lâm An, Nhị Vương chạy xuống phía Nam, lúc ấy ngưòi cha làm Sách Ứng Đại Sứ Quảng Đông và Quảng Tây, gia hàm Thiếu Bảo. Sau trận thua tại Nhai Sơn, vua Tống bị chôn vào bụng cá. Lưu Nghĩa bị bọn Vương Phục, Mã Vượng giết chết. Chúng tôn Khả Văn Kiệt lên làm trưởng, bắt vợ Lưu Nghĩa gả cho Văn Kiệt. Lúc ấy Cảnh Do mới mười tuổi, Văn Kiệt dẫn chúng chạy qua An nam, Cảnh Do kêu oan cho cha với Thánh Vương nhà Trần, Vương khiến Kiểm Pháp Quan Đinh Củng Viên tra xét, Văn Kiệt lo lót rất hậu, Củng Viên tâu với Vương rằng: “ấy là việc xảy ra lúc chúng nó chưa về phụ với ta, bất tất cật vấn làm gì.” Mùa đông năm Giáp Thân (1284), niên hiệu Chí Nguyên, quan binh vào An Nam, Văn Kiệt đem chúng ra hàng, Cảnh Do lại đem việc ấy tố cáo với Trấn Nam Vương [Thái Tử nhà Nguyên, tên Thóat Hoan, chú của người dịch], Vương thương xót, khiến người dò hỏi ra sự thực, bèn chém Văn Kiệt. Cảnh Do theo quân về Bắc, được cho về làng cũ.

*e : Huang Shenh-hsu: tức Hòang Thánh Hứa. Sách An Nam Chi Lược dẫn trên, nơi các trang 103-105, có đề mục liên hệ: “Quan Bình Chương là Lưu-Nhị-BạtĐô đánh yên giặc Hòang-Thánh-Hứa rồi gửi thư cho vua An Nam” ghi chép nguyên văn bức thư này và được dịch ra nơi các trang nêu trên.

*f : Đại Việt Sử Ký Tòan Thư, bản dịch do Viện Khoa Học Xã Hội xuất bản năm 1998, Tập II, trang 33 có ghi nguyên văn như sau: “Thổ quan phủ Tư Minh (thuộc tỉnh Quảng Tây, Trung Quốc) nước Tống là Hòang Bính dâng sản vật địa phương và đem 1,200 bộ thuộc sang quy phụ.”
*g: Đại Việt Sử Ký Tòan Thư, sách dẫn trên, Tập II, trang 39 có ghi lại sự kiện này và nguyên văn bản dịch như sau:
[34a] Giáp Tuất, Bảo Phù năm thứ 2 [1274], (Tống Hàm Thuần năm thứ 10, Nguyên Chí Nguyên năm thứ 11). Mùa thu, tháng 7, nước to.
Mùa đông, tháng 10, người Tống sang quy phụ.
(Trước đó, nước Tống ở mé Giang Nam, người Nguyên thường hay lấn đánh. Đến
đây, họ đem 30 chiếc thuyền biển chở đầy của cải và vợ con, vượt biển đến La Cát
Nguyên. Đến tháng 12, dẫn về kinh, an trí ở phường Nhai Tuân, họ tự xưng là người
Hồi Kê (3). Người nước ta gọi người Tống là Kê quốc, vì người Tống có các hàng
vải lụa, dược phẩm, bày hàng mở chợ buôn bán riêng).
Phần chú số (3) ở cuối trang 39 ghi như sau:
(3) Lời chú Bản dịch cũ (q. II, 197, tr 209) ngờ rằng tên Hồi Kê là Hồi Cốt. Hồi Cốt hay Hồi Hột, Hồi Họat là dân tộc Uigur ở Tân Cương. Chắc người Tống nhận mình là người Hồi Hột để tránh quân Nguyên.
Khi so sánh v ới sự giải thích của tác giả bài viết, Hok-Lam Chan, ta thấy các bản Đại Việt Sử Ký Tòan Thư bằng Việt ngữ có bày tỏ việc không hiểu rõ về từ ngữ “Hồi Kê”, giải thích rất cưỡng ép ý nghĩa của từ ngữ này đến mức vô lý và còn đặt giả thuyết đi quá xa, xa như từ nước Chàm đến xứ Tân Cương. Xin các vị học giả xem xét lại, và nếu có sai sót, xin hiệu đính cho chính xác hơn, nhất là trong các bộ sử được xem là chính thức.

M ặt khác, cùng sự kiện trên, nhưng sách Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục, Viện Sử Học dịch, Nhà Xuất Bản Giáo Dục ấn hành năm 1998, nơi Tập Một, trang 501, lại ghi việc tỵ nạn của người Trung Hoa tại Việt Nam xảy ra vào năm 1272 chứ không phải vào năm 1274 như trong Đại Việt Sử Ký Tòan Thư. Người dịch cũng xin ghi lại sự khác biệt nhật kỳ này để mọi người xem xét lại và hiệu chính nếu có thể được. Nguyên văn ghi chép sự kiện như sau:
Nhâm Thân, năm thứ 15 (1272), (Tống, năm Hàm Thuần thứ 8; Nguyên, năm Chí Nguyên thứ 9).
…Khi b ấy giờ nhà Tống giữ được một xó đất ở Lâm An, thường bị người nhà Nguyên sang đánh; người nhà Tống có kẻ dùng 30 chiếc thuyền đem gia quyến vượt biển sang xin phụ thuộc với nước ta; nhà vua cho những người ấy ở phường Giai Tuân ngòai kinh thành.
*h: Về sự kiện này, Đại Việt Sử Ký Tòan Thư, sách dẫn trên, nơi Tập II, trang 55, có chép như sau:
Ất Dậu, [Thiệu Bảo] năm thứ 7 ([1285]
… Quan quân giao chi ến với quân Nguyên ở Hàm Tử Quan (ở xã Hàm Tử, huyện Châu Giang, tỉnh Hải Hưng, bên sông Hồng) . Các quân đều có mặt. Riêng quân của Chiêu Văn Vương Nhật Duật có cả người Tống, mặc quần áo Tống, cầm cung tên chiến đấu . Thượng Hòang sợ các quân có thể không phân biệt được, sai người dụ rằng: “Đó là quân Thát (tức Thát Đát … Ở đây chỉ quân Tống tham gia hàng ngũ chiến đấu của Nhật Duật) của Chiêu Văn đấy, phải nhận kỹ chúng.”

Vì ng ười Tống và người Thát, tiếng nói và y phục giống nhau [sic, câu này không rõ nghĩa và sai văn phạm nên không hiểu để nói về điều gì, có lẽ câu này thuộc về đọan văn ngay bên trên thì hợp lý hơn, chú của người dịch]. Quân Nguyên trông thấy [quân Tống] đều rất kinh hãi, bảo nhau là người Tống sang giúp, vì thế thua chạy. Trước kia, nhà Tống mất, nhiều người Tống theo ta, Nhật Duật thu nạp họ, có Triệu Trung làm gia tướng. Cho nên chiến công đánh bại giặc Nguyên, Nhật Duật lập được nhiều hơn cả.
Sách Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục đã dẫn trên, Tập Một, trang 523-524 cũng có ghi sự kiện này với lời lẽ tương tự.
*i: Về lai lịch nhà Trần, sách Đại Việt Sử Ký Tòan Thư đã dẫn trên, Tập II, trang 7, đã ghi như sau:
KỶ NHÀ TRẦN
THÁI TÔNG HÒANG ĐẾ
H ọ Trần, tên húy là Cảnh, trước tên húy là Bồ, làm Chi hậu chính triều Lý, được Chiêu Hòang nhường ngôi, ở ngôi 33 năm (1226-1258), nhường ngôi 19 năm, thọ 60 tuổi [1218-1277] băng ở cung Vạn Thọ, táng ở Chiêu Lăng . ….

Tr ước kia, tổ tiên vua là người đất Mân (có người nói là người Quế Lâm), có người tên là Kinh đến ở hương Tức Mặc (sau là xã Tức Mặc, huyện Mỹ Lộc, tỉnh Nam Định cũ, nay thuộc Nam Hà), phủ Thiên Trường, sinh ra Hấp. Hấp sinh ra Lý, Lý sinh ra Thừa, đời đời làm nghề đánh cá . Vua là con thứ của Thừa, mẹ họ Lê, sinh ngày 16 tháng 6 năm Mậu Dần, Kiến Gia thứ 8 triều Lý (tức năm 1218) . Vua mũi cao, mặt rộng, giống như Hán Cao Tổ . Khi mới 8 tuổi, làm Chi hậu chính chi ứng cục triều Lý. Vì có chú họ là Trần Thủ Độ làm Điện Tiền chỉ huy sứ, nên vua được vào hầu trong cung. Chiêu Hòang thấy vua thì ưa.
Năm Ất Dậu [1225], mùa đông, tháng 12, ngày 12 Mậu Dần, nhận thiện vị của Chiêu Hòang, lên ngôi hòang đế, đổi niên hiệu là Kiến Trung.
Tính đến vua Trần Thái Tông, tổ tiên gốc Trung Hoa của nhà Trần đã đến định cư tại Việt Nam được 5 đời, tức ít nhất từ 50 năm cho đến 100 năm, vì thế có thể nói là đã Việt hóa hòan tòan rồi. Nên nhớ Nhà Trần là triều đại đương cự và đánh lại Trung Hoa nhiều hơn bất kỳ triều đại nào trong lịch sử Việt Nam.

*j : Vì hai dân tộc Việt Nam và Trung Hoa cùng chịu ảnh hưởng của nền văn hóa chung vùng Đông Á, nên khó có thể biện biệt ra đâu là những hậu quả của cuộc tỵ nạn và định cư của người nhà Tống tại Việt Nam hồi thế kỷ 13 . Chúng ta có thể còn kiểm điểm được một vài dấu tích như các khu cư trú dân gốc Trung Hoa tại các phố Hàng Bồ, Hàng Buồm, Khu Khâm Thiên ở Hà Nội, các khu người Hoa tại Hải Phòng, Quảng Yên, Quảng Ninh, hay các tỉnh giáp biên giới như Lạng Sơn và Lào Cai cho mãi đến năm 1978… Một vài nhà nghiên cứu đưa ra nhận định rằng môn học Tử Vi có thể đã được du nhập vào Việt Nam cùng với cuộc di dân cuối triều Tống này,/-
NGÔ BẮC dịch
Ngu ồn: Chinese Refugees In Annam And Champa At The End Of The Sung Dynasty, của Hok-Lam Chan, Journal of Southeast Asian Histories, Vol. 7, no. 2, Sep. 1966, các trang 1-10.
© 2006 gio-o
PHÁI BỘ JOHN CRAWFURD, ANH QUỐC TẠI CÁC TRIỀU ĐÌNH VIỆT NAM VÀ XIÊM LA NĂM 1822

Ngòai công vi ệc làm cho Chính Phủ Anh Quốc trong thời kỳ chiếm đóng khu vực Đông Ấn thuộc Hòa Lan (Dutch East Indies) (1811-1816), John Crawfurd còn phục vụ với tư cách sứ giả của Công Ty Đông Ấn thuộc Anh Quốc (English East India Company) tại nhiều vương quốc vùng Đông Nam Á. Trước khi nhận nhiệm vụ tại Miến Điện năm 1827, Crawfurd đã được phái sang Việt Nam và Xiêm La trong mùa thu năm 1821 nhằm thiết lập các quan hệ thương mại với các nước này. Dưới đây là những đọan trích dịch, trước tiên, một sự tường trình theo thể nhật ký về Cochinchina (Việt Nam), và, kế đó, từ một sự lương định tổng quát và nhiều suy tư hơn về tình hình tại Xiêm La của Bác Sĩ John Crawfurd.
(I)
Chúng tôi vào th ời điểm này (30 tháng Tám) [có lẽ có sự nhầm lẫn ở đây về nhật kỳ này, vì theo bản tường trình chi tiết sau này của chính ông John Crawfurd, phái bộ đã cập bến Đà Nẵng ngày 13 tháng Chín, và Crawfurd đến Huế vào ngày 25 tháng Chín, 1822, chú của người dịch] khám phá ra rằng các người bạn Việt Nam của chúng ta cực kỳ câu nệ nghi thức, và đặc biệt thích phô bày và trình diễn những vấn đề nhỏ nhặt đến mức độ khoe khoang. Điều khôi hài này đúng là đã xảy ra với việc xuất trình văn thư của thống đốc (người Anh Quốc) . Ngay sau khu bức thư được mở ra, các Quan Lại đã tiến hành việc kiểm tra một cách tỉ mỉ, khảo sát từ chữ viết, lọai giấy viết thư có trang trí, và trên hết dấu đóng của quan thống đốc tòan quyền. Sau khi làm xong điều này, chúng tôi cùng tiến hành, xuyên qua bản dịch sang tiếng Bồ Đào Nha đính kèm, chuyển dịch từng câu văn một sang tiếng Việt Nam. Sau khi tiến trình này được làm xong trong một thời gian ngắn, phái đòan thấy không thỏa mãn, và yêu cầu rằng một văn bản thông dịch sang chữ Hán có thể có hiệu quả hơn. Điều này cũng đã đuợc thực hiện y như thế. Bấy giờ họ khảo sát ủy nhiệm thư của tôi, và cũng yêu cầu phải có bản dịch ra tiếng Hán những giấy tờ này và họ còn yêu cầu xa hơn rằng mọi tài liệu đều cần bản thông dịch sang tiếng Anh và tiếng Bồ Đào Nha. Điều này cũng được chấp nhận. Khi xem xét bản dịch bằng chữ Hán, các Quan Lại bày tỏ sự thỏa mãn hòan tòan về nội dung của bức thư; nhưng lại đưa ra nhiều sự phản đối về các thành ngữ đặc biệt, mà họ tuyên bố rằng nó không thể được đệ trình lên Nhà Vua Cochinchina (Việt Nam); họ nói, sự sử dụng các thành ngữ này, bất kể có mang ý nghĩa tôn kính, nhưng lại đi ngược với các luật lệ trong nước. Chẳng hạn, nơi phần kết luận của bức thư của Thống Đốc có ghi, “Nhà Vua của ông gửi một số quà tặng biểu lộ sự kính trọng và quý mến sâu xa đến Hòang Đế Việt Nam.” Văn thức này không thể chấp nhận được, bởi, như được giải thích cho chúng tôi, sự kính trọng và quý mến sâu xa phải được xem là chuyện đương nhiên đối với bất kỳ ai khi nói với Hòang Đế Việt Nam. Theo ý kiến đề nghị của các Quan Chức này, đọan văn đó đã được chuyển dịch như sau: “Tôi xin gửi đến Hòang Thượng một số tặng phẩm, bởi vì Ngài là một vị vua vĩ đai.” Sự kháng nghị mạnh mẽ được đưa ra chống lại văn thức trong đó Nhà Vua (Anh Quốc) phủ nhận bất kỳ ước muốn nào về đất đai và thành quách; bởi vì không thể tưởng tượng dù trong một giây khắc rằng bất kỳ người nào đó lại có thể ước muốn sở đắc đất đai hay thành quách thuộc về quyền của Nhà Vua Việt Nam, và chỉ có sự phủ nhận ước muốn sở hữu các cơ xưởng thương mại là được ghi vào [bản dịch]. Trong bức thư của Thống Đốc, Nhà Vua của họ được mệnh danh là Hòang Đế Anam [nguyên văn sai lạc, đúng ra là An Nam, chú của người dịch], một danh xưng chung bao gồm cả Tonkin (Bắc Việt) và Cochin China (Nam Việt); và như mọi người đều hay biết, ông ta (Hòang Đế Việt Nam, chú của người dịch] đã chinh phục phần lớn đất đai của nước Kamboja (Căm Bốt), và đã xác định chủ quyền trên nước Lào, [cho nên] danh hiệu Chúa Tể các nước này cũng được ghi kèm thêm vào các vương hiệu của Nhà Vua [Việt Nam]. Điều này bị phản đối mạnh mẽ, và các Quan Chức cho tôi hay rằng không có danh dự gì cho Nhà Vua Việt Nam khi được tôn xưng là “một vị vua của các người nô lệ,” bởi nếu như thế, có vẻ là dân chúng tại những tỉnh bị chinh phục được xem giống như sắc dân cai trị, có nghĩa, giống như dân tộc An Nam, bao gồm cả người dân ở Đông Kinh (Bắc Việt) và Cochin China (Nam Việt) . Sau khi cuộc họp kết thúc, tôi có hỏi thông dịch viên theo đạo Thiên Chúa, do việc nghe thấy nhận định sau cùng này, rằng ý kiến của người dân Cochinchina (Việt Nam) về người dân Kamboja (Căm Bốt) ra sao. Người thông dịch này đã thăm viếng vùng Bengal, trả lời không một chút ngập ngừng, “rầt giống như ý kiến mà người Ăng-Lê nhìn người Ấn Độ da đen vậy!!” Nguyên cả phiên họp buồn tẻ này kéo dài trong tám tiếng đồng hồ. Người thông dịch kém may mắn, Antonio, qúa mệt mỏi với sự khúc mắc, chưa kể đến sự nguy hiểm của mình trong công việc, và với sự khó khăn trong việc làm vừa lòng đôi bên, đã phải tuyên bố rằng để làm cho đúng nhiệm vụ, cần phải có cái đầu của con voi!…

Ngày 28 tháng Chín -- t ại nơi cư trú mới, chúng tôi thấy mình được đối xử với một sự kính trọng tòan hảo, nhưng chúng tôi gần như là các tù nhân. Các thông dịch viên và các gia nhân người Việt Nam luôn luôn túc trực để làm mọi việc cho chúng tôi, nhưng các người giúp việc gốc Ấn Độ không được phép ra khỏi cửa mà không có hai hay ba người đi theo trông chừng, và chỉ được phép đi ra ngòai một hay hai lần trong một ngày. Một ngọai lệ duy nhất được dành cho các người phục dịch gốc Trung Hoa của chúng tôi. Những ngườI này được phép đi ra ngòai hòan tòan tự do, không phải chịu sự ngờ vực gì cả, chẳng khác gì họ cũng là những người dân Việt Nam bẩm sinh. Điều hiển nhiên được rút ra từ sự kiện này là mọi tương giao giữa các nước Âu Châu [với các nước tại đây, chú của người dịch] đều phải thông qua công cụ Hán ngữ, và rằng càng có nhiều người này [các thông ngôn gốc Trung Hoa, chú của người dịch] được phái đi theo một phái bộ Âu Châu, chúng ta nhiều phần càng ít gặp các trở ngại hơn.

… Sau đó (ngày 29 tháng Chín) chúng tôi đã thực sự học hỏi được rằng, kể từ khi lên ngôi lễ nghi triều đình, trên mọi phương diện, càng trở nên kiểu cách và cứng ngắc, và rằng chính nhà vua có một tham vọng lớn lao để bắt chước nghi thức của Triều Đình Bắc Kinh. Cuối cùng tôi đã yêu cầu vị Thượng Thư trình lên Nhà Vua [Việt Nam] ước vọng của chúng tôi được hân hạnh yết kiến Ngài [nhà vua Việt Nam]. Ông ta dã cố tìm cách, trong một lúc, né tránh đòi hỏi này; nhưng sau cùng đã đồng ý chuyển đạt lời thỉnh cầu của chúng tội, hứa hẹn rằng chúng tôi sẽ phải có câu trả lời vào ngày kế tiếp.

Trong ph ần cuối của cuộc đối thọai này, niềm tự hào dân tộc hão huyền của người Việt Nam, và ý kiến tán dương mà họ tự dành cho mình và vị Chúa Tể của họ đã được thể hiện đầy đủ. Viên Quan Lại cười nói rằng, “Đương nhiên là ông sẽ phải vận dụng tất cả sự khéo léo trong sức mình để hân hạnh được diện trình trước một vị vua vĩ đại như thế.”
(II)
Chính Quy ền nước Xiêm, mà tôi sắp nói tới kế đây, thì hòan tòan chuyên chế, bởi do sự vắng mặt của sự kiềm chế pháp định cùng với sự tán trợ của tôn giáo và lòng mê tín có thể đã nhào nặn nó ra như thế. Chúng ta nghe nói, ở các nơi khác trên thế giới, về các cá nhân thành tín, không khỏi ngập ngừng khi nêu tên Thần Linh; nhưng, điều mặc nhiên là các thần dân của Quốc Vương nước Xiêm không thể nêu danh tính của ông ta gì cả. Tên nhà vua chắc chắn là không bao giờ đựoc viết ra bằng văn tự, và được nói là chỉ được hay biết bởi một số rất ít cận thần chính yếu của nhà vua. Tuy nhiên, tôi nghi ngờ không biết trong thực tế Quốc Vương nước Xiêm có một danh tính nào khác hơn các thuộc từ đáng sợ mà ông vẫn thường được nói đến. Ngay cả sức khỏe của nhà vua cũng không thể bị thăm hỏi, bởi vì, bất kể bị ốm đau hay suy sụp đến đâu, đương nhiên phải nghĩ rằng nhà vua không thể gặp phải sự tàn tật nào về thể xác. Không kẻ kế ngôi nào được chỉ định trong khi Quốc Vương còn sống; bởi việc tưởng nghĩ đến cái chết của Nhà Vua không chỉ là một sự phản bội nặng nề trên mặt pháp lý mà còn cả trong sự nhận thức thông thường. Trong thực tế, tại Xiêm, mọi việc liên hệ đến Chính Quyền chỉ được nói trong sự thì thầm. Trong cách nói thông thường, Quốc Vương nước Xiêm được chỉ định bằng nhiều thuộc từ thanh nhã khác nhau, phổ thông nhất như các tước hiệu Phrapenchao-yahuwa, có nghĩa “vị Thánh Thượng Của Các Cái Đầu: the Sacred Lord of Heads”; Phra-pinchao-chuit, “vị Thánh Thượng Của Các Sinh Mạng: the Sacred Lord of Lives”; và Kong-luang, “Chủ Nhân của Mọi Lòai: the Owner of All.” Các hình dung từ sau đây cũng được sử đụng rất thông thường để chỉ ông ta – “Vị Chúa Tể Cao Cả, bất khả sai lầm và có quyền năng vô tận”. Ngôn ngữ tán tụng còn vươn đến cả các phần của cơ thể ông ta. Chân, tay, và ngay cả miệng của nhà vua, mũi, và các tai, không bao giờ được đề cập tới mà không kèm theo từ Phra, có nghĩa “Vị Chúa Tể” hay “Thánh Thượng” đứng trước. Bằng vàng (golden), là một thuộc từ khác thích hợp để chỉ bất kỳ gì thuộc về nhà vua, hay gắn liền với cá nhân Nhà Vua. Chính vì thế, được chấp thuận cho yết kiến nhà vua, có nghĩa là với được tới bàn chân vàng; và bất kể điều gì nhà vua nghe thấy, là được gọi là lọt vào tai vàng. Dưới đây là sự phiên dịch sát nghĩa từng chữ trong cách xưng hô thông thường lên Quốc Vương, trong văn nói cũng như văn viết: “Vị Chúa Thượng Cao Cả, Chủ tể của nhiều Hòang Tử, xin vị Chúa Tể Của Đời Sống hãy dí (chà sát) bàn chân lên đầu kẻ nô dịch của Ngài, đang phủ phục nơi đây, để được tiếp nhận hạt bụi của bàn chân vàng lên trên đỉnh đầu của mình, [và] để được thưa, với tất cả sự khiêm nhường khả hữu, rằng nô tài có điều muốn đệ trình.”

M ột phần lớn sự tôn kính gắn liền với con người của Quốc Vương, phát sinh từ niềm tin rằng thân xác của nhà vua là một động cơ chuyên chở một linh hồn ở trong một giai đọan cao siêu di chuyển đến một trạng thái cuối cùng của sự cực lạc, an nghỉ hay tuyệt diệt. Chỉ nội sự kiện là một vị Vua đã được xem là bằng cớ thỏa đáng của sự đắc đạo và sùng đạo trong các kiếp vãng sinh. Về hệ cấp, không có sự so sánh nào giữa vị Chúa Tể với các quan chức hay nội thần được đề cao nhất của nhà vua, và chính các thành ngữ thông dụng đã ghi dấu khỏang cách không thể đo lường được giữa họ [nhà vua và quan giúp việc, chú của người dịch]. Sự kiện này làm phát sinh các hình thức xưng hô có vẻ rất buồn cười đối với một người ngọai quốc. Thí du, Nhà Vua sẽ gọi một vị thân vương trẻ, hay một nhà quý tộc trẻ tuổi, là con chó, hay con chuột, với các tước hiệu không cân xứng tí nào như Vương Giả, Quý Phái, Lừng Danh (Royal, Noble, Illustrious) vân vân…, và những danh xưng này, còn lâu mới bị xem là có tính cách sỉ nhục mà sẽ được đón nhận bởi các người trẻ tuổi khao khát [tước hiệu đó, chú của người dịch] như là các sự biểu lộ tấm lòng tử tế và hạ cố [của nhà vua, chú của người dịch].

Các cung cách c ủa Triều Đình nước Xiêm, và các nghi thức cử hành, ngày nay có vẻ gần giống hệt như chúng đã được mô tả bởi các du hành Âu Châu sớm nhất. Nhà Vua dành hai cuộc tiếp kiến cho các quan nội thần hàng ngày, một trong buổi sáng và một vào lúc tối khuya; [nhà vua] tra hỏi từng người ít câu hỏi thông thường liên quan đến bộ sở của quan chức đó, và quyết định tại chỗ một số ít công vụ dễ dàng hay tầm thường được đệ trình lên nhà vua. Nhà Vua dành phần thời giờ còn lại giữa việc quây quần với các cung phi và với các Talapoins (nhà sư). Các nhà sư cầu nguyện cùng và cho Nhà Vua; các cung phi đôi khi giúp vui nhà vua bằng việc diễn đọc thơ văn.

V ới ít các ngọai lệ nhỏ nhặt ở các tỉnh hạt địa phương, không có hệ cấp thế tập tại nước Xiêm; không có giới quý tộc giàu có hay các tước phong; chế độ chuyên chế ngự trị đã san bằng mọi sự khác biệt xuất hiện trước nó, và biến tất cả thành kẻ phục tùng theo sở thích hay thị hiếu của nó. Người dân có vẻ bị xem đúng là các nô lệ của Chính Quyền, và chỉ có giá trị đến mức độ họ phục vụ cho sự hãnh diện và thành tích của vị Chúa Tể, hay của những người được nhà vua ủy nhiệm bất kỳ sự san sẻ quyền hành nào của ông. Đặc điểm quan trọng nhất của Chính Quyền Xiêm, là sự trưng tập phổ thông hiện hành, và xuyên qua đó, lao động và dịch vụ của nam công dân trưởng thành, bất luận là để dùng cho lao động thông thường, hay cho quân vụ hay cho công việc gia nô, được đặt dưới sự chuyên đóan của Chính Quyền. Mọi nam công dân của nước Xiêm, từ hai mươi mốt tuổi trở lên, bắt buộc phải phục vụ cho nhà nước bốn tháng mỗi năm. Các ngọai lệ miễn trừ chỉ gồm, -- tòan thể giới tu sĩ [phật giáo, chú của người dịch] Talapoins; và ứơc ao muốn trốn tránh sự phục dịch này đưa đến tình trạng phổ biến của việc tu đạo một thời khỏang trong cuộc đời nơi giáo hội này; -- tòan thể số Hoa Kiều, bởi họ đóng một khỏan lệ phí định kỳ dưới dạng thuế thân; -- các người nô lệ; -- tất cả các công chức chính quyền, từ cấp lớn đến cấp nhỏ, và mọi người cha trong một gia đình có ba đứa con trai ở tuổi phục dịch …

-------
Nguồn: John Crawfurd, Journal of an Embassy from the Governor-General of India to the Courts of Siam and Cochinchina; Exhibiting a View of the Actual State of Those Kingdoms (London: Colburn and Bentley, 1830), Vol. I, các trang 324-326, 375, 383; Vol. II, các trang 99-103.
NGÔ BẮC dịch
Chú của người dịch:
Sơ Lược về Tác Giả và về Chuyến Đi Sứ Việt Nam và Xiêm La năm 1822 của John Crawfurd
John Crawfurd sinh ngày 13 tháng Tám, n ăm 1783 tại đảo Islay, Scotland. Tốt nghiệp từ trường đại học Edinburgh, ông trở thành bác sĩ giải phẫu làm việc cho Công Ty Đông Ấn của Anh Quốc. Sau 5 năm phục vụ tại Sở Y Khoa Bengal, ông Crwafurd được chuyển sang Penang và làm việc tại đây từ năm 1808 đến 1811. Kiến thức về các địa phương khiến ông được chính phủ Anh sử dụng trong nhiều công tác ngọai giao. Từ 1811 đến 1817, ông làm việc ở Java cùng với Stamford Raffles, người lập ra Singapore và có lần ông đã từng làm Công Sứ tại Jogjakart. Năm1820 ông xuất bản tác phẩm đồ sộ gồm 3 quyển, History of Indian Archipelago, được xem là công trình nghiên cứu tiền phong của Anh Quốc về vùng Đông Nam Á. Sau khi trở về từ Việt Nam, từ năm 1823 đến 1826, ông được cử phụ trách các khu vực định cư của người Anh và cả chức Thống Đốc Singapore nữa . Công tác ngọai giao cuối cùng của ông ở phương Đông là một nhiệm vụ ngọai giao khó khăn tại triều đình Miến Điện trong năm 1826-1827. Năm 1827, ông về hưu và quay về Anh Quốc. Ông ra tranh cử vào Nghị Viện Anh nhiều lần nhưng không được đắc cử. Ông sọan nhiều công trình nghiên cứu về Đông Nam Á và được xem là học giả hàng đầu của Anh Quốc về khu vực này của thế giới. Năm 1861, ông được bầu làm chủ tịch Hội Chủng Tộc Hoc (Ethnological Society). Ông từ trần ngày 11 tháng Năm năm 1868 tại South Kensington.

John Crawfurd được Thống Đốc Anh Quốc tại Ấn Độ, Hầu Tước Hasting bổ nhiệm cầm đầu các phái bộ sang Xiêm La và Viêt Nam hồi tháng Chín 1821, khi ông ta đang ở Calcutta. Phái đòan gồm hơn 30 người, đáp tàu John Adam rời cảng Calcutta hôm 23 tháng Mười Một năm 1821. Tàu ghé vào các cảng ở Pénang, Malacca, Singapore trước khi đến Vọng Các ngày 29 tháng Ba, 1822. Phái bộ Crawfurd lưu trú ở Xiêm La cho đến ngày 16 tháng Bẩy. Tàu John Adam có ghé Sàigòn trước khi thả neo ở hải cảng Đà Nẵng hôm 13 tháng Chín. Crwafurd đến Huế hôm 25 tháng Chín và chỉ lưu lại đây hơn ba tuần lễ. Tàu John Adam đã rời cảng Đà Nẵng hôm 31 tháng Mười để đi Singapore trước khi trở lại Calcutta hôm 19 tháng Mười Hai năm 1822.

H ọat động và kết quả của phái bộ Crawfurd tại Việt Nam được ghi nhận một cách tổng quát như sau:
1. Crawfurd bị từ chối không cho yết kiến vua Minh Mạng, và nhà vua cũng không

nh ận các tặng phẩm của phái bộ. Lý do được phía Việt Nam đưa ra là vì đại diện của Anh Quốc không được ủy nhiệm chính thức từ Quốc Vương Anh Quốc, và Crawfurd đến Việt Nam vì các vấn đề thuần túy thương mại nên không đáng để có một cuộc thảo luận cá nhân với người cai trị Việt Nam.

2. Crawfurd được thông báo rằng Anh Quốc có thể mua bán tại các hải cảng miền Trung (An Nam) theo cùng với các điều khỏan dành cho các thương thuyền của Trung Hoa, thế nhưng không được mua bán tại các hải cảng ở miền bắc Việt nam (Tonkin).
3. Crwafurd có thu thập được nhiều thông tin về các sản phẩm và viễn ảnh của Việt nam và các nước lân cận.
Crawfurd có vi ết một tập tường trình chi tiết về chuyến đi của phái bộ do ông ta cầm đầu sang Xiêm La và An Nam, được ấn hành lần đầu tiên năm 1828, với nhan đề Journal of an Embassy from the Governor General of India to the Courts of Siam and Cochin-china, mà các trích đọan được dịch ra Việt ngữ trên đây./
Ngô Bắc dịch © 2006 gio-o
Henry Yule
MARCO POLO Đã Thăm Xứ Chàm Năm 1285
Ngô Bắc dịch
Nhà du hành n ổi tiếng của thành phố Venice, Marco Polo (1254-1324), đã là người Âu Châu đầu tiên đã ghi chú lại cuộc hành trình của ông ta đến vùng Viễn Đông và Đông Nam Á Châu. Hành trình sau đây, trong đó ông thảo luận về những sự quan sát của ông tại đảo Java, Sumatra (túc đảo Java Nhỏ Hơn - Java the Less) và Champa (Chàm hay Chăm), đã là đề tài tranh luận trong giới sử gia, nhiều người trong họ đã đồng ý rằng ông ta chưa hề đến thăm đảo Java mặc dù ông ta có thể đã trải qua nhiều tháng trên đảo Sumatra. Marco Polo bị dị nghị về việc có dừng chân tại Vương Quốc Champa trên hành trình quay về Âu Châu từ Trung Hoa. Sau chuyến hồi hương về Ý Đại Lợi hồi đầu thế kỷ 14, tập tường trình du hành chỉ được tin tưởng một phần của Marco Polo đã khuấy động sự quan tâm trở lại của giới trí thức Âu Châu về Á Châu.
CHƯƠNG V. VỄ XỨ SỞ VĨ ĐẠI MANG TÊN CHAMBA [CHAMPA]
B ạn phải biết rằng khi rời khỏi cảng Zayton (1) bạn lái thuyền theo hướng tây tây-nam khoảng 1500 hải lý, và khi đó bạn đến một xứ sở được gọi là CHAMBA, một khu vực rất giàu có, có vị quốc vương riêng của mình. Dân chúng theo đạo thờ Thần Tượng (Idolaters) và triều cống hàng năm lên Đại Đế Thành Cát Tư Hãn (Great Kaan) [ tức Hoàng Đế Trung Hoa], bao gồm voi và không có gì ngoài các thớt voi. Và tôi sẽ kể cho bạn hay làm cách nào họ đã triều cống như thế.

Chuy ện xảy ra vào năm 1278 sau Thiên Chúa, Đại Đế nhà Nguyên đã phái một vị Nam Tước tên gọi là Sagatu (Khubilai?, chú thích của người dịch) dẫn một lực lượng kỵ binh và bộ binh vĩ đại sang đánh Vương Quốc Chamba, và vị Nam Tước này đã phát động một cuộc chiến tranh trên một qui mô rộng lớn để chống lại Nhà Vua và xứ sở của ông ta.

B ấy giờ Nhà Vua (có tên là Accambale)đã là người rất lớn tuổi, và ông cũng không có một lực lượng hùng hậu như vị Nam Tước đang có. Và khi nhà vua chứng kiến sự tàn phá mà vị Nam Tước đang tác họa trên vương quốc của mình, nhà vua mang nặng nỗi khổ sầu trong tim. Vì thế nhà vua đã yêu cầu các sứ giả sẵn sàng và đã phái họ đến yết kiến Đại Đế nhà Nguyên. Và các sứ giả này đã trình bày cùng Đại Đế nhà Nguyên như sau: "Quốc Vuơng xứ Champa của chúng tôi kính chào ngài như một vị bá chủ, và muốn thông tri với ngài rằng nhà vua bị ốm đau trong nhiều năm nay và đã giữ yên bờ cõi từ lâu. Và bây giờ nhà vua sai chúng tôi dến chuyển lời cùng ngài rằng nhà vua chúng tôi sẵn lòng làm phiên thuộc của ngài, và hàng năm sẽ triều cống ngài số voi nhiều như ngài muốn có. Và nhà vua xin khẩn cầu ngài, với tất cả tấm lòng khoan hòa và khiêm cung, để xin ngài ban huấn từ cho vị Nam Tước hãy đình chỉ việc quấy phá xứ sở của nhà vua và hãy rời khỏi lãnh thổ của nhà vua. Những sự việc này từ nay trở đi đều thuộc ờ quyền quyết đoán tuyệt đối của ngài, và nhà vua chúng tôi trông chờ quyết định của ngài."

Khi Đại Đế nhà Nguyên nghe qua lời trần thuật của sứ đoàn của Nhà Vua, Đại Đế đã động lòng thương hại, và đã ban chỉ dụ cho vị Nam Tước của mình dẫn đoàn quân rời khỏi vưong quốc để đi chinh phục một vài nước khác; và ngay khi mệnh lệnh này đến tai đoàn quân, họ đã lập tức tuân hành. Chính vì thế mà rồi nhà vua này trở thành một phiên thần của Đại Đế nhà Nguyên, và đã triều cống hàng năm phẩm vật gồm 20 thớt voi to nhất và tốt nhất được tìm thấy trong xứ sở.
Nhưng bây giờ chúng ta hãy gác qua câu chuyện đó, và để cho bạn hay biết một số điều lý thú về vị Quốc Vương Champa này.
B ạn phải hay biết rằng tại vương quốc đó không có người phụ nữ nào được phép kết hôn cho đến lúc vị Quốc Vương trong thấy mặt người đó; nếu nhà vua lấy làm vừa lòng khi đó ông ta sẽ lấy người đàn bà đó; nếu không vừa lòng, nhà vua sẽ ban cho cô gái một số hồi môn để đi lấy chồng. Vào năm 1285 sau Thiên Chúa, năm mà sứ giả Marco Polo có mặt tại xứ sở đó, và khi đó nhà vua có, kể cả con trai lẫn con gái, 326 người con, trong đó có ít nhất có 150 trai tráng khỏe mạnh sẵn sàng cầm vũ khí.

Có các s ố lượng lớn lao về các con voi trong vương quốc này, và họ có nhiều gỗ trầm hương (lingaloes) nữa. Họ cũng có những khu rừng trải rộng trồng loại cây Mun (Bonus, màu đen bóng) cho gỗ đen tuyền, có thể dùng để chế tạo ra các quân cờ và các cán bút. Nhưng không còn gì để nói nữa, vì thế chúng ta hãy tiếp tục kể sang chuyện khác.

--------
(1) Tức cảng Ch'uan-Chow, trong tỉnh Phúc Kiến. Vào thời Polo, đó là một cảng lớn cho sự mậu dịch ở phía Nam Hải.
--------

Chú c ủa người dịch:
a. Đây có lẽ là văn bản đầu tiên của Âu Châu và nói chung của phương Tây đề cập đến phần lãnh thổ nay thuộc Việt Nạm Cùng với tập tường trình này là một bản đồ trong đó có ghi địa danh Ania (An Nam), và có lẽ cũng là bản đồ đầu tiên của Âu Châu có vẽ phần đất của Việt Nam ngày nay.

b. Liên h ệ đến sự tường thuật về chuyến thăm viếng Champa của Marco Polo kể trên, tác giả Jack Weatherford, trong quyển Gengis Khan and The Making of the Modern World, Crown Publishers, New York, 2004, các trang 212-213, có ghi nhận như sau:

"Các s ự chinh phục trên đất liền của Mông Cổ vẫn tiếp diễn. Bất kể tình trạng cực kỳ khó khăn của cơn nóng nhiệt đới và thủy thổ khác lạ, đội quân của Mông Cổ đã thành công tại Miến Điện, Xứ An Nam phía Bắc Việt Nam, và Lào. Nhiều vương quốc tại vùng Đông Nam Á, kể cả các nhà cai trị vương quốc Champa tại phía nam Việt Nam và xứ Malabar dọc bờ biển Ấn Độ, đã tự nguyện thần phục dưới sự thống trị của Mông Cổ. Ở một vài khía cạnh, các hành vi thần phục này chỉ có tính cách tượng trưng hơn là thực chất, và người Mông Cổ cũng thiếu nhân lực để cai quản họ. Tuy nhiên, các kẻ thần phục mới đã mang phẩm vật đến triều cống triều đình Mông Cổ, kể cả voi, tê giác, và chiếc răng được tường thuật là của chính Đức Phật. Sự trao đổi phẩm vật triều cống và tặng vật đã được xử dụng như một bức màn mỏng lễ nghi ngụy trang cho một sự mâu dịch thương mại ngày càng gia tăng về khối lượng và giá trị."

c. T ập tường trình của Marco Polo bị các sử gia hiện thời dị nghị về nhiều điểm, trong đó có sự kiện nổi bật nhất là khi mô tả về Trung Hoa, Marco Polo không hề nói gì về bức Vạn Lý Trường Thành. Cần ghi nhận rằng các nghiên cứu gần đây nhất cho hay thực ra Vạn Lý Trường Thành chỉ được củng cố và xây dựng một cách có hệ thống từ đời nhà Minh, tức cả một thế kỷ sau khi Marco Polo trở về Ý Đại Lợi.
--------
Nguồn: The Book of Ser Marco Polo, dịch bởi Henry Yule (London: John Murray, 1903), Vol. II, các trang 266-268

I. B ẢN CÁO CÁO CHÍNH THỨC ĐẦU TIÊN VỀ VIỆT NAM GỬI BỘ NGOẠI GIAO HOA KỲ
NGÀY 3 THÁNG BẢY NĂM 1831
Báo Cáo Về Cochin China [Việt Nam ngày nay, chú của người dịch] của Lãnh Sự John Shillaber lên Bộ Trưởng Ngoại Giao
Viết trên Đại Dương ngày 3 tháng Bảy năm 1831 Trên tàu Caroline Augusta
Kính gửi Ông Bộ Trưởng Ngoại Giao Hoa kỳ Hoa Thịnh Đốn
Kính thưa Ông Bộ Trưởng,
Tham chi ếu các văn thư của tôi về các nước (Xiêm La?) và Nhật Bản, mà tôi xin chuyển theo đây, tôi {lấy làm?) hân hạnh đệ trình ông tất cả những tin tức (mà tôi có được?) để bổ túc đính kèm về nước Cochin China (Việt Nam) và các tỉnh phiên thuộc (của nó?), một phần của Kamboja và Lào, mà tôi nghĩ có thể hữu dụng cho Chính Phủ trong việc quyết định là liệu có nên hay không nên gửi một Phái Bộ sang yết kiến vị Chúa Tể của nước đó với mục đích cố gắng thương thảo để dặt định nền mậu dịch Hoa Kỳ trên một căn bản bình đẳng và (dưới) các quy điều có tính cách vĩnh viễn, ít nhất cho một thời khoảng ấn định [nào đó].

Nh ư tôi đã lưu ý trong văn thư nêu trên, phần lớn những gì trong đó cũng có thể áp dụng cho Cochin China, và Phái Bộ khi đến sẽ sẵn sàng nhận biết các phần như thế đã được trình bày. Tôi sẽ cố tránh không lập lại, và chỉ ghi nhận về các nghi lễ khoa trương vô dụng và đôi khi lố bịch, và sự đánh giá cao các vương triều Á Châu & các dân tộc vốn rất giống nhau (khi?) họ mưu mô quỷ quyệt và kéo dài thời gian nhưng [thực ra] chỉ có giá trị thấp. Cochin-China sáp nhập cùng Tonkin (Bắc Kỳ) để thành lập (một) Đế Quốc được gọi là An Nam, vốn không sản xuất (?) một số lượng sản phẩm cho sự xuất cảng đặc biệt (?gạo?) như nước Xiêm La, hiển nhiên là vì (?) kém cần cù hơn, và ít khích lệ hệ thống (?) hơn. Thổ nhưỡng và khí hậu ít nhất cũng tương tự như (?đất và khí hậu?) của nước Xiêm La để trồng trọt các sản vật đó và (dân số?) nhiều hơn về số lượng và thành phần dân số của nước Xiêm.

An Nam bao trùm m ột Diện tích vào khoảng một trăm (ngàn?) Dặm Vuông và có một dân số vào khoảng mười đến (?triệu?) Linh Hồn bao gồm cả các tỉnh lệ thuộc tại (Kamboja?) & Lào. Một số người Pháp cư ngụ trong nước khoảng (?) ba mươi lăm năm, & đã trở thành quan lại cao cấp đã ước lượng dân số không ít hơn mười lăm Triệu người, và một người đã đưa ra một con số không thể tin được là hai mươi hai Triệu -- nhưng xử dụng các dữ liệu khác có vẻ (?) nhiều xác xuất hơn tôi đi đến kết luận rằng con số mười một Triệu gần sự thực hơn, rất tương xứng với tầm mức địa dư của Xứ Sở này.

M ậu dịch duyên hải của An Nam vận chuyển vào khoảng Bẩy mươi lăm ngàn tấn, và ngoại thương vào khoảng hai mươi bốn ngàn tấn bởi Hàng Hải Bản Xứ, ngoài ra Trung Hoa vận chuyển khoảng năm mươi ngàn tấn bằng hàng hải của chính họ trong sự mâu dịch với An Nam.

M ậu dịch của Âu Châu và Hoa Kỳ với An Nam không đáng kể trong thời điểm hiện tại, nhưng trong vòng hai mươi (hay?} ba mươi năm qua lại đáng kể hơn nhiều. Khi tôi (quy chiếu) sự sụt giảm của các nhánh mậu dịch này ở một tầm mức lớn lao, nói chung, cho các sự sợ hãi & ganh tỵ của Chính Quyền An Nam trước đây đã từng đãi ngộ, và hiện nay đang đãi ngộ (đối với? các người Âu Châu?) đặc biệt là người Anh & ít hơn đôi chút với người Pháp, tôi được hậu thuẫn bởi lịch sử của Xứ Sở này -- và tôi (tin) rằng cả nước Anh lẫn nước Pháp (đều có?) các ước muốn mạnh mẽ sở hữu Đế Quốc này vốn (rất có giá trị về mặt?) đất đai, sản phẩm, dân số, khí hậu tốt lành (và?) trên hết bởi các khả năng to lớn và sâu xa hơn của nó, bờ biển trải dài, nhiều vịnh và hải cảng tốt nhất trong vùng Ấn Độ [dương], vào nhiều con sông thoáng đãng dẫn dắt thủy triều vượt quá các biên cương của Đế Quốc và có thể hải hành gần như trên toàn thể giòng chẩy của nó.
Các hàng xuất cảng thì tương tự như hàng xuất cảng của nước Xiêm La, (Đường mía?), Hạt Tiêu, Ngà Voi, nhựa sơn (Stic-Lac), Bạch Đậu Khấu (Cardamums: đồ gia vị, chú của người dịch] vân vân ...

Tôi r ất tiếc không có dữ kiện đủ chính xác (về?) những gì được tìm thấy trong một Bản Kết Toán (số lượng?) của Một Số Sản Phẩm nêu trên -- sự thiếu sót tài liệu này có thể quy cho các sự thay đổi thường xuyên được đưa ra trong các sắc thuế quan, đôi khi miễn thuế cho một sản phẩm & lại đánh thuế trên sản phẩm khác, và ngược lại, trong khi một số sản phẩm trong một thời khoảng rất lâu không bị đánh bất kỳ một thứ thuế gì cả, và không có sự kiểm toán được lưu trữ tại các ban Thuế Quan đối với những hàng xuất cảng không phải trả thuế. Tổng hợp tất cả những thông tin mà tôi có thể thu thập được về vấn đề này, tôi tin rằng số Xuất Cảng của An Nam thích hợp cho sự mậu dịch của Hoa Kỳ hiện thời có trị giá, theo giá trị tổn phí hàng năm, từ Chín đến Mười Một Trăm Ngàn Đô La Tây Ban Nha (Spanish Dollars) và nếu sự mậu dịch được đặt trên căn bản bình đẳng, tức thời sẽ cần vận dụng tới Sáu hay (Tám?), [either trong nguyên bản Anh Ngữ, người dịch ức đoán và dịch ra làm tám (eight), chú của người dịch] trăm ngàn đô la Tiền Vốn Hoa Kỳ & bốn ngàn tấn trọng tải có sinh lợi, và các khả năng của xứ sở này thì rất to lớn, trị giá sự mậu dịch này sẽ gia tăng mau chóng khi, như có thể xảy ra, mà tôi tin rằng Chính Quyền An Nam được thuyết phục rằng Hoa Kỳ không có chung sự quan tâm như của (các nước?) Âu Châu đã chinh phục phần lớn Á Châu & thế giới phía đông khi mà họ có quyền lực để thực hiện và duy trì, & sẽ mở rộng Đế Quốc Phương Đông của họ khi có thể & có vẻ thuận lợi về mặt chính trị -- vâng, khi chúng ta làm điều này, & và có vẻ có thể làm vào lúc này, để thuyết phục Chính Quyền An Nam này, cùng các Chính Quyền của các nước khác tại phương đông đã duy trì nền độc lập của họ, (rằng?), [chú thêm của người dịch] Hoa Kỳ (?) sự tự do của họ, nhìn với sự ân hận về sự khuynh đảo các Chính Quyền quanh họ, và đã không có & sẽ không bao giờ phải có sự chiếm hữu [đất đai] ngoại quốc, khi đó các Chính Quyền này & và nhân dân của họ, và những nhân vật có thể khôi phục lại ngai vàng của họ, các ông Hoàng Bản Xứ, sẽ tiếp đón (?) và lá cờ thân thiện của Hoa Kỳ vào các hải cảng và (?) xứ sở họ với sự tin tưởng ở tình hữu nghị, (mang lại) lợi lộc mà không có sự lo sợ hay nghi ngờ. Thời điểm khi công tác tốt lành này có thể được khởi sự [hiện có?] triệu chứng thuận lợi & với một sự thành công gần như tiền định. Những dân tộc đông đúc giàu có đó & nhiều nước trong họ (?), (?) bị trói buộc bởi các cường quốc Âu Châu sẽ (?) xiềng xích của họ và

khôi ph ục các Chính Quyền Bản Xứ của họ -- điều (?) ngấm ngầm làm rung động nhiều người dân bị đàn áp này, (?) khiến điều này thành sự Tiên Tri của tôi (?) cảm nghĩ của tôi (về?) vấn đề này, & đã dẫn tôi lạc hướng. Tôi sẽ (?) sau khi ghi nhận rằng những người Á Châu (thường?)(có?) một tư tưởng rằng Hoa Kỳ, Chính Quyền & các công dân (có?) ít nhất một ước muốn đi chinh phục hải ngoại ngang bằng với (Anh Quốc?) hay bất kỳ một dân tộc Âu Châu nào khác về việc (?) tạo ra các sự lo sợ ganh tỵ của họ, sự liên (?) cẩn trọng họ xem tất cả đều như một sắc dân. Điều chắc chắn như đinh đóng cột rằng sự thực là sức mạnh (và sẽ chiến thắng ?) họ có thể được giác ngộ và chỉ cho biết(?). Ngoài những gì thu mua từ Trung Hoa, người dân Cochin-China [Việt Nam ngày nay, chú của người dịch] chỉ cần một ít hàng hóa ngoại quốc -- chẳng hạn Vũ Khí, Thuốc Phiện, Đồ Thủy Tinh & Đồ Sắt, Hàng Len, và các thứ hàng này [chỉ cần] với số lượng nhỏ.

Các quy định về mậu dịch, thuế quan vân vân tại An Nam không được xác định hay ban hành một cách thích đáng về việc ngăn cản (?) & phần lớn các sự áp đặt thuế phiền nhiễu trên khách lạ ghé lại xứ sở đó với các mục đích thương mại, được thực hành bởi các Quan Chức Cấp Huyện & thị trấn hải cảng xuyên qua Cơ Quan Thương Chánh & và các Viên Chức thuộc cấp khác. Tôi tin tưởng rằng những sự lạm dụng này được thi hành mà không có sự hay biết của vị Hoàng Đế, và rằng nếu được trình bày với nhà vua bởi một Đại Điện có ủy nhiệm thư của Hoa Kỳ, các lạm dụng đó sẽ tức thời được gỡ bỏ. Sắc thuế chính mà các chiếc thuyền ngoại quốc phải chịu là thuế quan tính theo số đo, có ngạch số khác nhau tại những hải cảng khác nhau từ (20?) đến 40 phần trăm và trong khoảng từ Sáu & nửa đến năm & bốn Đô La (Tây Ban Nha?) mỗi tấn đối với những thuyền có kích cỡ thông thường. những sự hạch sách khác, các quà cáp & đòi hỏi, phần lớn hay tất cả có thể đều là bất hợp pháp được tính vào khoảng từ 1 rưỡi đến ba, và trong một số trường hợp bốn đô la mỗi tấn -- ngạch số có lẽ tùy thuộc vào lòng tham lam của các Viên Chức Hải Quan, hay (đúng hơn lòng tham lam?) của các viên chức cao cấp hơn giựt dây đằng sau hậu trường.

Các th ủ tục & sự trì hoãn phiền nhiễu này nhằm tống tiền, gây sự bực tức và than phiền nhiều hơn là về khoản tiền phải (chi ra?). Sau khi trả các Lệ Phí kể trên, các chiếc thuyền, (cùng với Hàng Hóa?) mà nó chuyên chở, không còn chịu bất kỳ thuế quan hay thuế nhập nội nào khác. Thuế xuất cảng trên Đường Mía, Hạt Tiêu, Hạt Bach Đậu Khấu, Quế, Ngà Voi, Hạt Cánh Hồi, tổ yến chim én (tuyệt hảo), gỗ Nhật Bản, trong thực tế tất cả các sản phẩm mà Hoa Kỳ muốn mua là Năm phần trăm.

M ặc dù vị Hoàng Đế thường không giữ độc quyền bất kỳ sản phẩm nào trong số các hàng hóa kể trên, song điều này có xảy ra, nhưng bất thường xuyên, hay không kéo trong một thời gian dài, do đó, sự mậu dịch nói chung được đặt trên một căn bản tốt hơn nhiều (?) so với nước Xiêm La. Các Lệ Phí tại các hải cảng của An Nam về mậu dịch quốc tế có ngạch số hợp lý, dự liệu rằng một chiếc thuyền chở một chuyến đầy hay chỉ gồm một phần hàng hóa đến [bán, chú thích của người dịch] ở đó và đổi lại [mua để] chở ra ngoài khối hàng hóa tương đương, nhưng các ngạch số thuế được đánh nặng trên một chiếc thuyền chỉ chở đến đó ít hàng hóa hay không có hàng hóa gì cả, và từ sự nâng cao dễ hiểu các giá hàng xuất cảng bởi nhiều nguyên do khác, sau khi một phần nhỏ hàng hóa đã được cất, (thuyền) không thể tiếp tục đi và hoàn tất việc cất toàn thể chuyến hàng
[tại nơi khác, chú thêm của người dịch] -- bởi trong trường hợp này không phần nào của thuế quan đã nạp sẽ được bồi hoàn. Các thuyền có thể cập bến các hải cảng để nghỉ ngơi, hay để thu thập tin tức về tình hình thị trường không phải chịu sắc thuề

quan nào c ả.
Điều nên làm là có hàng hóa chịu thuế xuất & nhập cảng có trị giá tương đương với nhau, và thuế quan trên các thuyền được giảm nhẹ nhiều.
An Nam là một nước có chủ quyền độc lập, và có mối giao hảo hữu nghị với các nước lân bang, đặc biệt là với Trung Hoa và Xiêm La.
S ố thu nhập của Chính Quyền có lẽ là lớn hơn nhiều so với số thu nhập của Xiêm La, nhưng tôi không có thể thu thập được các bản kết toán thỏa đáng về điểm này -- tuy nhiên, điều chắc chắn là ngân quỹ của vị Hoàng Đế được cung cấp đầy đủ tiền bạc (?), có vào khoảng Bảy đến mười triệu đồng đô la Tây Ban Nha (vàng?) & Bạc trong quỹ.

L ực lượng quân sự (của họ) thì đáng kể, quân số thời bình bao gồm khoảng ba mươi ngàn Ngự Lâm Quân (?) nói chung {gần) các nhân vật (của?) Hoàng Đế, và (năm mươi ngàn) binh sĩ được phân phối khắp nơi trong đế quốc. (?) được chỉ huy bởi đầy đủ sĩ quan, có kỷ luật cao, được trả lương hậu và ăn mặc tử tế bên cạnh (?) nam thanh niên phải đi quân dịch một khi (?) đòi hỏi việc này.

(?) là thành ph ố thủ đô -- và toàn thể có tường thành bao quanh. (?) hào rộng Một trăm bộ, được xây đắp đúng theo họa đồ thông dụng nhất ở Âu Châu. Các công trình xây cất bằng vật liệu rắn chắc và có chứa, bên trong và bên trên, khoảng 800 khẩu trọng pháo, nhiều khẩu lớn nhất bằng đồng, bắn đạn nặng từ mười tám đến Sáu mươi tư cân Anh, phần lớn được chế tạo trong nước, & tương đương về mọi mặt với bất kỳ (trọng pháo) nào tại Âu Châu.
Kho Đạn Dược trải rộng, và đủ để cung ứng cho những nhu cầu của Đế Quốc, trong hầu hết mọi loại quân dụng, tương dương với Âu Châu.
Về các nghệ thuật ứng dụng, người dân này tiến bộ, với một số ngoại lệ rất ít, so với tất cả các dân tộc Á Châu khác.
Liên quan đến nghi thức của Văn Thư Đệ Trình Hoàng Đế mà tôi đã thảo trong hồ sơ của tôi về nước Xiêm La sẽ xử dụng được cho An Nam -- (chỉ cần) viết lên tiêu đề kính gửi Đức Hoàng Thượng Oai Nghiêm Hoàng Đế An Nam Quốc vân vân, và vân vân ... Phái Bộ phải được cung cấp hai bản sao nguyên văn Quốc Thư bằng ngôn ngữ chính gốc có đóng quốc ấn của Hoa Kỳ và ba bản dịch sang tiếng Pháp (?), tiếng Bồ Đào Nha cũng phải được đóng dấu -- ba bản dịch (sang?) tiếng Trung Hoa cũng sẽ cần phải có, nhưng bản dịch này (có thể?) được thực hiện tại Batavia. Các Ủy Nhiệm Thư của Phái Bộ cung sẽ cần có cùng số lượng các bản sao và thông dịch, như thế.
Nhiều bản sao này cần phải có để trình lên Hoàng Đế và vị Phó Vương [Vice Roi trong nguyên bản, để chỉ Kinh Lược Sứ, chú của người dịch] tại Sàigòn.
Tôi đính kèm một danh sách các Quà Tặng dành cho vị Hoàng Đế, và xin nhắc lại rằng những gì được liệt kê trong danh sách thứ nhì, dành cho Xiêm La sẽ đầy đủ cho An nam và Nhật Bản.
Kính thư,
Một công bộc trung thành nhất và tôn kính Ngài nhất,
John Shillaber
II. BỐI CẢNH VÀ NGƯỜI SOẠN THẢO BẢN BÁO CÁO
JOHN SHILLABER, LÃNH SỰ HOA KỲ TẠI BATAVIA
N ăm 1826, chỉ sáu năm sau khi có nỗ lực không thành công của John White đệ cất một tàu hàng tại Cochinchina, John Shillaber, Lãnh Sự Hoa Kỳ tại Batavia, tại vùng Đông Ấn Độ thuộc Hà Lan (tức Nam Dương ngày nay), đã bắt đầu thúc dục Bộ Ngoại Giao cứu xét việc gửi các các chiến hạm đi biển không thường xuyên sang "các vùng biển Ấn Độ" để trương cờ, để bảo vệ hoạt động mậu dịch gia tăng của Hoa Kỳ, và để ảnh hưởng đến các thỏa ước thương mại với Xiêm, Cochinchina [Việt Nam ngày nay, chú của người dịch] và Nhật Bản. Từ năm 1826 đến 1832, Shillaber đã gửi một loạt nhiều lá thư lên Bộ Trưởng Ngoại Giao nhấn mạnh quan điểm của ông và nhắn nhở rằng ông lấy làm hân hạnh nếu nhận được một sự Ủy Nhiệm của Tổng Thống để thương thảo những thỏa ước như thế (1).

Sau khi th ừa nhận các lời yêu cầu của Shillaber về một sự ủy nhiệm để thương thảo các thỏa ước, Bộ Trưởng Ngoại Giao Martin van Buren, qua văn thư mang chữ ký của người thư ký Daniel Brent, đã gửi cho Sillaber một bản chỉ thị đề ngày 13 tháng Mười Hai năm 1830 khuyến khích ông trong các đề nghị của mình.

Tôi đựoc chỉ thị một lần nữa từ ông Bộ Trưởng để thông báo với ông, như tôi đang làm đúng như thế, rằng những đề nghị bao gồm trong thư của ông, liên hệ đến khả tính thực hiện việc thiết lập các quy điều hay Thỏa Ước Thương Mại giữa Hoa Kỳ và các Chủ Quyền Độc Lập tại Xiêm và Cochinchina, và đến lợi điểm phát sinh từ những biện pháp như thế, sẽ nhận được sự lưu tâm thích đáng. Tuy nhiên, điều đáng mong ước là ông nên thảo lập một thông tri chính thức hơn với Bộ Ngoại Giao này về những chủ điểm đã được đề cập đến, để mô tả, với nhiều chi tiết, sự bất thuận tiện theo đó sự mậu dịch của Hoa Kỳ đang gặp phải, từ những quy điều hiện hữu, hay do bởi sự thiếu sót của những quy điều phù hợp tại những Xứ Sở được nêu tên, và những lợi điểm của một sự giao tiếp sẽ, trong sự phán đoán của ông, thu nhận được từ sự hình thành Các Quy Điều Thương Mại như đề nghị. Một sự hiểu biết chính xác hơn về bản chất và đặc tính của Chính Phủ liên hệ cũng sẽ cần phải kèm theo.

N ếu Tổng Thống sau khi đã có cái nhìn trên toàn thể vấn đề, sau đó xác định việc thực hiện nỗ lực để đặt định nền thương mại của chúng ta với các Xứ Sở đó trên một căn bản như thế, tôi đã được chỉ thị từ ông Bộ Trưởng để phát biểu rằng trong trường hợp đó một sự Ủy Nhiệm và các chỉ thị sẽ được chuyển đến ông một cách hợp thời để tiến tới các sự thương thảo cần thiết cho mục dích đó (2).

Đượ c khích lệ bởi sự biểu lộ mối quan tâm này, Shillaber đã liên tiếp gửi văn thư về chủ đề này (3). Các hy vọng và ước muốn của ông đã trở nên vô vọng. Một biến cố xảy ra bên bờ biển phía tây đảo Sumatra hồi năm 1831 liên hệ đến một cuộc tấn

công c ủa hải tặc vào một chiếc thuyền của Hoa Kỳ, chiếc Friendship, đã nhận được sự chú ý của Quốc Hội, và mang đến cho Bộ Trưởng Hải Quân Levi Woodbury cơ hội nhấn mạnh đến sự gia tăng chuẩn chi cho Hải Quân. Trong bản phúc trình hàng năm của ông lên Tổng Thống đề ngày 3 tháng Mười Hai năm 1831, Woodbury có viết:

Tr ị giá lớn lao của nền thương mại của chúng ta tại Ấn Độ và Trung Hoa, vượt quá năm triệu mỹ kim mỗi năm, và sự phơi bày thường xuyên, với nhiều sinh mạng quý báu, trước việc nhục mạ và cướp bóc, mang lại một lời khẩn cầu lên chính phủ cung cấp sự bảo vệ của một lực lượng hải quân. Một khi các khoản chuẩn chi được chấp thuận cho tài khóa kế tiếp, đúng theo các con số ước lượng, sẽ giúp Bộ [Hải Quân] không chỉ tăng cường hạm đội tại Địa Trung Hải, và mở rộng phạm vi tuần tiểu một cách thành công, như đã từng đề nghị trước đây, mà còn bảo vệ hữu hiệu hơn nữa sự hải hành của chúng ta dọc theo bờ biển Nam Mỹ Châu, và cung ứng một lực lượng vừa đủ để thỉnh thoảng tham viếng Ấn Độ Dương và Biển Trung Hoa (4).

Ti ếp theo sau cuộc tấn công vào chiếc tàu Friendship, chiến hạm USS Potomac đã được lệnh đi sang Thái Bình Dương để tìm cách đòi bồi thường sự "thiệt hại gây ra bởi hành vi hải tặc và man rợ." Một lực lượng biệt phái từ Hạm Đội US Brazilian kế đó đã được lệnh lái sang vùng Sumatra, Ấn Độ, Trung Hoa, và bờ biển phía đông Phi Châu nhằm bảo đảm cho "an ninh và sự thịnh vượng của các quyền lợi thương mại quan trọng của chúng ta trong những vùng này “ (5).
-------------------------
(1) Văn Khố Bộ Ngoại Giao, Microfilm Reading Room, Văn Khố Quốc Gia, Washington, DC, Batavia Consular Letters, vol. i, 1826:
a. 27 February 1826:
Tôi phải cảm thấy rất là hân hạnh và cảm tạ nếu Chính Phủ Hoa Kỳ cho phép tôi được thực hiện các sự thu xếp thương mại với một số các vị chủ tể Bản Xứ độc lập, của các vùng phía đông này, cho nền mậu dịch của Hoa Kỳ. Sự xuất hiện của một trong những chiếc tàu quốc gia của chúng ta tại phần đất này của địa cầu sẽ có một ảnh hưởng tốt & cuộc du hành có thể chứng tỏ được sự hữu ích cho các sĩ quan trẻ.

b. 14 March 1827:
Theo thư đề ngày 27 February 1826, tôi đã thông báo về sự hữu ích có thể có của việc phái một hay nhiều chiến hạm quốc gia Hoa Kỳ xuất hiện tại các đại dương này, và tôi còn cả quyết hơn nữa, bởi có sự gia tăng lớn lao của các hải tặc, và sự cạnh tranh giữa vị Chúa Tể nước Xiêm và Anh Quốc ...

c. 21 October 1829:
Một công tác thiết yếu cho nền thương mại chúng ta tại phương đông, nếu một trong những chiếc tàu quốc gia của chúng ta được phái sang xuất hiện tại nhiều hải cảng, đặc biệt hơn nữa tại các cảng thuộc quyền các chính quyền bản xứ, như Xiêm, Cochin-China, vân vân, ý kiến của tôi là một hiệp ước thương mại có thể được thiết lập với các vị Chúa Tể của những xứ sở đã nêu tên sẽ đặt nền mậu dịch của chúng ta trên một căn bản thuận lợi hơn nhiều.
d. 10 December 1830:
Các lợi điểm quan trọng sẽ đem đến cho sự giao thương của Hoa Kỳ với nước Xiêm
và Cochin-China n ếu các Hiệp Định Thương Mại, đặt trên quyền lợi hỗ tương, được thiết lập với các vị Chủ Tể độc lập của các nước này ... Trong thời điểm hiện tại các lệ phí cập bến và các khoản thuế khác dành cho các tàu thuyền Hoa Kỳ tại những cảng này vẫn chưa được ấn định, nhưng việc tài định thuế tùy thuộc vào ý muốn của một viên chức, là kẻ vẫn thường áp đặt các khoản thuế một cách vô cùng chênh lệch trên các tàu bè khác nhau, và vì ngạch số này luôn luôn rất đáng kể (khoảng vài nghìn mỹ kim) những người gửi thuyền đến đó không bao giờ biết số thuế sẽ bị thu là bao nhiêu cho đến khi họ hồi hương.

Không có các quy định về mậu dịch, và và các thủ tục cùng cung cách để thực hiện sự mậu dịch vẫn để tùy quyền ấn định của cùng viên chức tài định các sắc thuế nhập bến, vân vân, {và} điều đó không xảy ra cho đến khi chiếc tàu cập bến hải cảng, vì thế tạo ra các sự trì trễ gây phiền nhiễu và không cần thiết, {và} tính các lệ phí nặng.

Tôi tin t ưởng rằng phần lớn những khó khăn này (và) có thể tất cả chúng, nếu chính phủ Hoa Kỳ sẽ gửi một nhân vật để điều đình, có thể được gỡ bỏ đi, và nhiều lợi điểm được bảo đảm cho nền mậu dịch của chúng ta mà hiện giờ chúng ta không được hưởng nhờ sự giao thương với các quốc gia này vốn có nền thương mại là một nhánh có giá trị cao tại vùng Đông Ấn Độ của chúng ta (sic). Trong suốt thời gian cư trú lâu dài của tôi tại vùng Đông Ấn Độ, tôi đã thụ đắc được một số kiến thức về các ngôn ngữ, phong cách, các nét đặc thù (và) nền thương mại của những dân tộc này và tôi rất biết ơn nếu được bổ nhiệm để thương thảo các hiệp ước đề nghị. Tôi còn xin đi xa hơn nữa để nêu ý kiến rằng một công tác thật thiết yếu cho nền thương mại của chúng ta tại các vùng biển Ấn Độ đó nếu một trong những chiến hạm hay một tiểu pháo hạm của chúng ta được giữ để tuần tiểu tại đó, nơi mà các hải tặc hay lui tới.

Không có vùng nào trên th ế giới mà một đoàn thuyền lại có thể hưởng được một bảo dưỡng tốt lành, khi áp dụng biện pháp dự phòng cho tàu cặp bến chỉ trong vòng ít ngày liên tiếp tại bất kỳ hải cảng nào [trong vùng] cho bằng một khí hậu ôn hòa, các bàu trời trong xanh, và vô số các hòn đảo, các bến đậu, vân vân ... sẽ cung cấp các tiện nghi cho các sĩ quan của chúng ta tiếp thụ kiến thức (và) kinh nghiệm chuyên biệt cho nghề nghiệp của họ, tốt ngang bằng nếu không nói là hơn bất cứ nơi nào khác trên quả Địa Cầu này. Chiến hạm Congress là chiếc tàu chiến của Hoa Kỳ cuối cùng xuất hiện tại các đại dương này, từ đó mười năm đã trôi qua, trong lúc đó Anh Quốc và Hà Lan luôn luôn có nhiều chiến thuyền quốc gia (và) nước Pháp thì thỉnh thoảng. Tôi tin rằng chiến hạm Congress đã chỉ thăm viếng Manila và Quảng Đông.

e. 17 December 1830 (17 tháng 12 n ăm 1830):
Tôi đã có hân hạnh để gửi đến ông một văn thư đề ngày 10 trong đó tôi đã bày tỏ một điều ước mong rằng nhà đương quyền sẽ tái tục sự ủy nhiệm của tôi làm Lãnh Sự tại vùng Đông Ấn Độ thuộc Hà Lan và đã nêu ra quan điểm của tôi về các lợi thế có một chiến hạm quốc gia Hoa Kỳ tuần tiểu tại biển Trung Hoa vân vân đối với nền Mậu Dịch của Hoa Kỳ tại đó, và rằng một hiệp ước với các vị Chủ Tể của Xiêm La và Cochin-China (Việt Nam) cũng sẽ mang lại lợi lộc cho sự mậu dịch, và sẵn sàng đóng góp công sức của tôi để hoàn thành mục tiêu này.

2. Tài li ệu dẫn trên, Các Chỉ Thị Cho Lãnh Sựự
268, ngày 13 December 1830 (13 tháng 12 năm 1830), trang đầu tiên và nhật kỳ bị mất, nhưng thư của ông Shillaber đề ngày 10 December 1830 (ngày 10 tháng 12

n ăm 1830)(xem chú thích 1d trên đây) có phần ghi chú "ngày 13 December. đã trả lời: 13 Dẹc answered." Văn thư của ông Shillaber đề ngày 30 May 1831 (ngày 30 tháng Năm 1831)[xem chú thích 3a dưới đây] cũng có tham chiếu đến văn thư của Daniel Brent đề ngày 13 tháng Mười Hai năm 1830).
3. Tài liệu đã dẫn trên, Các Văn Thư Lãnh Sự Batavia (Batavia Consular Letters): a. Ngày 30 tháng Năm 1831 (liên quan đến vương triều Xiêm La):
M ột khi Tổng Thống Hoa Kỳ xác định sẽ gửi một phái bộ sang Triều Đình Xiêm La, Cochin-China (Việt Nam) và Nhật Bản, hay một trong ba vương triều đó, để cố gắng thiết định nền mậu dịch Hoa Kỳ với hai nước nêu tên trước tiên trên một căn bản thuận lợi hơn nhiều so với tình hình hiên tại và việc mở cuộc mua bán với Nhật Bản, và dành cho tôi danh dự được bổ nhiệm làm Đại Lý cho các mục đích đã nêu, một danh dự và {một từ không đọc được} mà tôi thực lòng mong ước có thể được ban cấp cho tôi {một số từ không đọc được] tuyên bố rằng tôi sẽ dành (một từ không đọc được} và tài năng tốt nhất để hoàn thành các mục tiêu đã dự kiến đúng theo ý nguyện và danh dự của Chính Phủ và xứ sở [chúng ta] và mang lợi lộc cho nền thương mại Hoa Kỳ.
b. Ngày 1 tháng Bảy 1831 (1 July 1831) (liên quan đến vương triều Nhật Bản).
c. Ngày 3 tháng B ảy 1831 (3 July 1831) Theo sự hiểu biết của tôi, văn thư này là bản báo cáo chính thức đầu tiên lên Chính Phủ Hoa Kỳ về Cochin China (Việt Nam). Xin xem các trích đoạn nơi Phụ Lục A.

d. Ngày 12 tháng Tám 1831 (12 August 1831):
Trong hành trình từ Âu Châu tôi đã đưa ra những lời phát biểu liên quan đến Xiêm La, Cochin-China, và Nhật Bản khá dài và tôi hy vọng sau khi xem xét kỹ Tổng Thống có thể thấy thích hợp để gửi một Phái Bộ đến một hay tất cả các nước này. Nếu điều này xảy ra, tôi còn cả xin đề nghị rằng không nên có văn thức nào trong các Văn Thư gửi đến các vị Chủ Tể, hay các ủy nhiệm thư của Phái Bộ, có thể khiến các vị đó nghĩ rằng Hoa Kỳ là một nước Cộng Hòa. Các nhà lãnh đạo chuyên chế này sẽ bị ảnh hưởng để trở nên hoảng sợ trong sự giao tiếp với Hoa Kỳ, một nước tự do như hiện nay, một khi họ tìm hiểu được Chính Phủ đặc thù của Hoa Kỳ xuyên qua (một từ bị mất) chính thức của chính nó...

e. Ngày 29 tháng M ột năm 1832 (29 January 1832):
Tôi xin hân hạnh được chuyển kèm theo đây các bản sao các văn thư của tôi về Xiêm La, Cochin China và Nhật Bản, và xin lưu ý rằng kể từ khi viết các nguyên bản văn thư, tôi đã quyết định ở lại xứ sở này cho đến năm 1834, một năm lâu hơn thời hạn mà tôi đã dự định ...

f. Ngày 25 tháng T ư năm 1832 (25 April 1832):
Tôi cả xin chuyển đến ông bản sao các văn thư của tôi về các nước Xiêm La, Cochin China (Việt Nam) và Nhật Bản, & bày tỏ một hy vọng rằng Chính Phủ sẽ gửi một Phái Bộ, như được đề nghị trong các văn thư. Tôi tin tưởng rằng kết quả sẽ thuận lợi cho nền mậu dịch của chúng ta, & trong khi số thu nhập Quốc Gia cho đến nay vượt quá các kinh phí, tôi giả thiết rằng phí tổn sẽ không phải là lý do để phản bác. Trong trường hợp Tổng Thống dành danh dự cho tôi với sự bổ nhiệm là một người thụ ủy, tôi sẽ dồn hết sức và tài năng của tôi cho mục tiêu được nhắm tới.

4. Các H ồ Sơ Quốc Gia Hoa Kỳ: Các Văn Kiện của Quốc Hội Hoa Kỳ, Phiên Họp Thứ Nhì, Các Khóa 19 đến 21, Tháng Một 1827-Tháng Ba 1837, Washington, DC: Gales & Seaton, 1860, Naval Affairs, vol. iv, trang 6.
5. Tài liệu đã dẫn trên, trang 158.
NGÔ BẮC dịch
Vài nét về John Shillaber, người soạn thảo Bản Báo Cáo Chính Thức Đầu Tiên Về Việt Nam lên Bô Ngoại Giao Hoa Kỳ năm 1831 [chú của người dịch]:
John Shillaber ng ười gốc tiểu bang Massachusetts, phục vụ với tư cách Lãnh Sự Hoa Kỳ tại Batavia (tức Jakarta, Nam Dương ngày nay) từ năm 1825 đến 1832, chính thức từ chức khỏi nhiệm vụ đó vào năm 1835 khi còn ở Trung Hoa.
Từ 1826, Shillaber đã cố gắng thuyết phục chính phủ Hoa Kỳ cho phép ông thương thảo dể ký các hiệp ước thương mại với Xiêm La, Việt Nam, Nhật Bản vân vân ...
Ý ki ến nổi bật nhất mà Shillaber muốn nêu ra là việc chứng tỏ với Á Châu rằng Hoa Kỳ khác biệt với các nước Âu Châu, nhất là khác với Anh Quốc, vì Hoa Kỳ không có mưu đồ thực dân, không có ý định xâm lăng và chiếm đóng các nước Á Châu, mà chỉ muốn một sự mậu dịch công bình. Ý kiến này không được tán thành vì lúc đó, Hoa Kỳ đóng vai trò trợ lực cho trào lưu của chủ nghĩa đế quốc Tây Phương tại Trung Hoa do Anh Quốc lãnh đạo. Phần khác, bất kể là Hoa kỳ muốn biện minh ra sao, người Trung Hoa nói riêng và các dân tộc Á Châu khi đó vẫn nhìn Hoa Kỳ ít nhiều không mấy khác với Anh Quốc.

N ăm 1831, Shillaber soạn thảo dự thảo hiệp ước thương mại của Hoa Kỳ với Nhật Bản, nhưng chính Edmund Roberts lại được chỉ định để thương thảo với Nhật Bản và các nước Á Châu khác, trong đó có cả Việt Nam.

N ăm 1834 Shillaber vận động để được bổ nhiệm làm lãnh sự Hoa Kỳ tại thành phố Quảng Đông, nhưng một lần nữa ông lại thất vọng. Năm 1835, ông xin từ chức lãnh sự tại Batavia khi đang ở Trung Hoa.

Sau khi t ừ chức, Shillaber vẫn lưu trú tại Trung Hoa, bởi cho đến khoảng cuối năm 1840 và đầu năm 1841, Shillaber cố giúp thu góp đồ tiếp tế cho linh mục người Pháp tên là Louis-Alphonse Taillandier của Hội Truyền Giáo Hải Ngoại bị nhà cầm quyền Trung Hoa bắt giam, và còn làm việc tại các nhà máy sản xuất tại Quảng Đông bán bông vải và thu mua trà đen cho công ty Jardine, Matheson and Company, một công ty thương mại tư nhân hàng đầu của Anh Quốc tại Trung Hoa.

Các tài li ệu về Shillaber có nói thêm là Shillaber "giống như phần lớn các người Hoa Kỳ có mặt tại chỗ, căn bản là một nhà mậu dịch, và vào lúc có cuộc Chiến Tranh Nha Phiến, [do Anh Quốc ép buộc Trung Hoa cho phép họ được bán thước phiện tại Trung Hoa, và thương gia Hoa Kỳ cũng có tham dự vào việc mua bán này], ông ta đã thôi không còn làm công tác lãnh sự được 5 năm."
Hội các hậu duệ của John Shillaber hiện vẫn hoạt động tại Massachusetts cho đến nay.
* Chú thích c ủa người dịch: Văn bản nguyên thủy có bị mất chữ và mang nhiều lỗi về chính tả cũng như văn phạm, nhưng vẫn còn có thể hiểu và suy đoán được ý nghĩ của người viết. Người dịch cố giữ cho sát nguyên văn gồm đủ các khiếm khuyết này khi dịch sang Việt ngữ.

--------
Nguồn: Robert Hopkins Miller, The United States and Vietnam 1787-1941, National n: Robert Hopkins Miller, The United States and Vietnam 1787-1941, National 302
Ngô Bắc dịch © 2006 gio-o
Isabella Bird
RONG CHƠI TẠI SÀIGÒN (NĂM 1883)
Ngô Bắc dịch
Lời giới thiệu (của nhà xuất bản John Murray 1883):
M ột trong những điều phàn nàn của Emily Innes (bài Hành Trình 17) đã là hình ảnh thuận lợi hơn về các bang của Mã Lai được đưa ra bởi Isabella Bird, một du khách đặc biệt có mang thư giới thiệu với các Thống Đốc và Công Sứ, là những quan chức đã vui lòng đón nhận bà ta như là khách quý của mình. Hai tác giả phụ nữ này chưa hề gặp nhau, nhưng khi đặt nhan đề cho cuốn sách của bà là The Chersonese with the Gilding Off : Bán Đảo Bạc Màu Mạ", Emily đã ám chỉ rõ ràng đến quyên sách của Isabella "Bán Đảo Vàng và Con Dường Đến Đó : The Golden Chersonese and the Way Thither". Emily thừa nhận rằng những gì mà Isabella đã viết là "chân phương về mặt văn chương và tuyệt hảo", nhưng quả quyết rằng nó dã thiếu nhìn nhận thức sự "chán nản và ảm đạm " của cuộc sống taị các trạm tiền tiêu trong các điều kiện gian khổ ke’o dàI nhiều năm nơi phần kết luận. Ý kiến không hoàn toàn công bằng đối với Isabella, người mà trong cuộc du hành sáu tuần lễ đã vươn tới những địa điểm xa xôi tại các Tiểu Bang Mã laị

Tuy nhiên, hành trình d ưới đây xuất hiện trong một phần đầu của quyển sách của Isabella trong đó bà mô tả việc cập bến ghé Sàigòn từ chiếc tàu chở bà từ Nhật Bản, nơi bà đã du hành đến những hòn đảo phía bắc xa xôi trú ngụ bởi sắc đân còn sơ nguyên Ainu, dể đến Tân Gia Bạ Tại Tân Gia Ba, bà đã chấp nhận một lời mời bất ngờ đi thăm viếng các Tiểu Bang Mã Laị hạng bán chạy nhất. Một ngày lên bờ tại Sàigòn với một cuộc rảo bộ một mình vào khu phố bản xứ (Chợ Lớn) là một đoản văn nhưng, giống như phần lớn baì viết của mình, bà đã đưa ra một bức tranh nhiều màu sắc và đáng ghi nhớ về những gì bà đã nhìn thấỵ Miền Nam Dông Dương cho mãi đến thời gần đây là một phần bổtúc vào đế quốc thực dân Pháp giống như các Bang Mã Lai đới với Anh Quốc, và bất kỳ "cuộc chạy trốn văn minh" nào đều là một sự xả hơi đối với Isabellạ

Isabella Bird là ng ườI có cá tính mạnh mẽ đã nổi tiếng với quyển sách viết về một cuộc thăm viếng vùng Colorado của rặng Rocky Mountains. Sau đó, bà đã băng qua bình nguyên vùng thượng du của Iran trên lưng một con lừa vào giữa mùa đông, trọ tại các nhà nghỉ sa mạc địa phương, và trong một cuộc viễn chinh khác bà đã du hành 2,000 dặm ngược giòng sông Dương Tử và xa hơn nữa để vươn tới biên giới Trung Hoa và Tây Ta.ng. Theo các tieu chuẩn thời đại nữ hoàng Victoria các tác phẩm của bà (tổng cộng gồm tám quyển sách chính) được sắp vào
***
T ừ chối không cần một hướng dẫn viên, tôi đi bộ trong Sàigòn, nhìn thấy đường xá, các quán cà phê, các ngôi chợ bán trái cây, các của hàng tạp hóa, các trại lính, một thảo cầm viên hay khu vườn điều hoà nhiệt độ trồng thực vật, trong đó các con hổ là điểm thu hút chính, tung tăng trên các con lộ bằng phẳng, rộng lớn có trồng cây to hai bên đường kéo dài thẳng tắp nhiều dặm cho đến vùng thôn quê, ngắm thấy các ngôi nhà xinh xắn của cư dân, những người tự trang bị với nhiều tiện nghi xa hoa của Paris, thăm viếng một tu viện đẹp đẽ, nơi các bà sơ đang daỵ dỗ các thiếu nữ bản xứ đón tiếp tôi với phép lịch sự tử tế, và sau hết, được chở trên một chiếc xe ngựa ra ngoài thành phố, và rồi lại bỏ xe, tôi dấn bước vào các lối đi chằng chịt, mỗi con đường đều có hàng rào xương rồng vươn cao, và vô tình, tôi thấy mình lọt vào trong một ngôi làng của dân bản xứ, Chợ Quán, một ngôi làng trong đó mọi ngôi nhà có vẻ được bao quanh và che dấu bởi những hàng rào cao câ’u thành từ một loại cây xương rồng ác hiểm và đáng ghét, hầu bảo đảm sự kín đáo tuyệt đối cho các chủ nhân ông của ngôi nhà. Mỗi ngôi nhà ỏ đều có bóng râm của cây bưởi, cây cam và cây trẹ Ghé mắt nhìn trộm, và nhiều gai nhọn do đó đã đâm tôi sưng tấy lên, tôi đã nhìn thấy những ngôi nhà nghèo hơn được xây dựng bằng lớp ván thô nhám hay thân tre chẻ ra, ma’i được lợp bằng lá dừa, vói hàng hiên sâu, co’ trang bị các chiê’c phản trải chiếu rộng rãi, cùng với các chiếc gối bằng tre hình tròn kỳ lạ. Trên thân các người đàn ông này, khó có thể nói là có mặc quần áo đầy đủ, đang nằm nghỉ, hút thuốc hay nhai trầu, và mọi người đều có ấm trà được chứa trong các chiếc giành tích co’ nă‘p đậy kín ngay tầm tay vớị Những ngôi nhà giàu hơn được xây trên sườn nhà trang trí bằng loại gỗ được chạm trỗ, sàn nhà được nâng cao khoảng ba bộ (feet) trên mặt đất trên các cột gạch. Mái của các ngôi nhà này dốc hơn, và phần lớn lợp ngói, với mái chìa ra ngoài xa, nhưng không như các nơi khác, đã không tạo thành các hàng hiên có mái chẹ Trong khi tôi đang nhìn qua hàng rào bằng cây xương rồng vào một trong những ngôi nhà này, một người đàn ông đã bước ra cùng với một bầy chó loại tầm thường, trơ xương chân, tai cụp, gầy gò, đến tấn công tôi trong một cung cách dọa dẫm rụt rè, kêu ăng ắc, sủa và đớp lấy chân tôi một cách lấm lét. Tuy nhiên, ông chủ của chúng đã lên tiếng ngăn chúng laị, và đập loạn xạ vào chúng một cách đầy hiệu quả đến nỗi một vài con đãvừa bỏ chạy đi vừa rên rỉ, và hai con giả vờ (con chó sẽ làm điều này) như bị gãy chân. Người đàn ông này đang cầm trái dừa, và khi tôi ra dấu cho hay mình đang khát nước, ông ta hơi ngần ngừ, và rồi quay người lại, ra hiệu cho toi theo ông ta bước vào nhà. Đây quả là một sự may mắn hiếm có!
được xa’c quyê’t lại, là khoảng hai mươi người đàn bà và trẻ con nam nữ xuâ’t hiện, và lặng ngă‘m nhìn tôi vơ’i ca’i nhin chòng chọc lạnh lùng trong da’ng vẻ cực kỳ nghiêm nghi.. Nên nhơ’ rằng nhiệt độ đương là 92 độ, cho nên co’ thể thông cảm cho ca’c phụ nữ đã chỉ mang va’y lo’t hay chiếc quần rộng lùng thùng khi đang ở trong nhà riêng tư, ca’c trẻ em thì trần truồng và ngườI đàn ông thì mang khô’! Khi quen dần vơI bo’ng tô’i tôI nhìn thâ’y một lão bà mo’m me’m đang hút thuốc trong một góc nhà, được quạt bởi hai đư’a con ga’i mà tôI tin là ca’c con ở. Gần nơi một cửa sổ đang mở là một thiếu phụ ườn người nghỉ ngơi, và hai người khác đang chăm chú bắt chí từ mái tóc sum sê nhưng thiếu chăm sóc của bà ta. Các chiếc chiếu và gối tre phủ lên các khu sàn nhỏ, và hầu hết các người trong phòng đã bị quấy rầy một ca’ch khiếm nhã trong giấc ngủ trưa.

Bên trong hàng rào b ằng cây xương rồng, cao đê’n cả mười bộ, có một khu vực trải sỏi, trên đó một ngôi nhà trông ngăn nă‘p tọa lạc, và mọc lên từ nền đâ’t vô cùng khô khan là những cây dừa nước, cây chuối, cây xa kê (bread fruit), và đu đủ. Co’ hai hiên dọc hai bên cửa ra vào với ghế dài bằng đá; cửa ra vào và các khung cửa sổ đều có treo những bức màn làm bằng cọng ro)m, và một chiê’c thang dẫn đê’n bực thềm cửa nhà. Bên trong nhà rất tối, và được chia làm nhiều gian. Ngay khi tôi vừa bươ’c vào đã co’ một sự đổ xô tơ’i y như bầy dơi ùa bay vào bo’ng tô’i, nhưng khi

Tôi hi ển nhiên là đang ở trong gian nhà chi’nh, bởi trên tường co’ trang tri’ bằng những bư’c tranh Tàu màu xanh nươ’c biển, trong đo’ co’ hai bư’c hình tra’t thạch cao tô màu lòe loẹt vẽ Đư’c Mẹ Và Chu’a Giê Su đầu đội vương miên bằng gai. Cũng co’ một tha’nh gia’ thô sơ, từ đo’ tôi suy ra rằng đây là một gia đình theo Thiên Chu’a Gia’o La Mã. Co’ hai chiê’c â’m pha trà đặt trên một chiê’c ghê’, môt chậu lơ’n chư’a ca’c tra’i bưởi trên sàn, và một ca’I tô bằng đâ’t nung men đỏ đựng đầy ca’c tra’i chuô’i chi’n trên một chiê’c ghê’ kha’c. Một loại liềm, một khẩu su’ng và dăm ba vật dụng của yên ngựa được treo trên tường. Ngay giữa căn buồng là một loại cửa hầm trên sàn nhà, và hai buồng kha’c cũng co’ cửa hầm như thê’. Xuyên qua ca’nh cửa này, tâ’t cả ca’c ra’c rưởi đều được đùn xuô’ng một ca’ch thuận tiện. Một phụ nữ mang vào một tra’i dừa, và đổ nươ’c dừa vào một nậm bầu, và người đàn ông chuyển đê’n tôi đĩa chuô’i, như thê’ tôi đã co’ một bữa tiệc để thụ hưởng, và nhận thư’c ra rằng tôi đang ở vùng Cochin-china (Nam Ky thuộc Pha’p)! Họ là những ngườI lịch sự, và không những đã từ chô’i một phần tư mỹ kim tôi cô’ du’i cho họ, mà lại còn cho tôi một tay nải đầy chuô’i khi tôi từ biệt họ, tuy nhiên, hài lòng để nhận lâ’y chiê’c khăn quâ’n đầu.

Khu v ực trải sỏi ngay ngă‘n, ca’c bư’c tường tô tra’t, và ma’I ngo’i được lợp gọn ghẽ. ca’c rèm mă‘t ca’o, ca’c câu đô’i treo theo cột bên cửa ra vào, vơ’i (điều mà tôI vừa học được) ca’c chữ nghĩa từ ca’c Kinh Điển Trung Hoa được mạ vàng trên đo’, và cơ sở rộng lơ’n, cho thâ’y đây là gia đình thuộc tầng lơ’p thượng lưu của người An Nam và làm người ta ngỡ ngàng về đống ra’c hôi thối, rữa nát bên dươ’i ngôi nhà, bầu không khi’ nồng nặc, hôi ha’m và đạo quân ruồi bọ bò nhung nhu’c trong nhà, cùng những người cư ngụ tại đo’ không được tă‘m rử. Tôi cu’i đầu chào ra đi, ca’nh cổng được kho’a lại sau lưng tôi, và trong hai phu’t đồng hồ, tôi lạc bươ’c trên con đường mà tôi giả thiê’t là của mình, và để lại đàng sau mê lộ của những lô’i đi co’ hàng xương rồng dọc hai bên, rồi vươ’ng mă‘c vào một mê lộ kha’c của những con đuờng làng chật hẹp xuyên qua những cây dừa và cây chuô’i, những cây đang nở hoa lẫn cùng vơ’i nhiều loại dây leo và hoa lan, và đầy rẫy những cây dương xỉ nhỏ to kha’c nhaụ Trở lại ngôI làng ẩn khuâ’t sau hàng cây xương rồng tôi trông thâ’y ca’c nho’m trẻ con kha’ đen đủi, hoàn toàn trần truồng, đang chơi đùa lâ’m đầy ca’t bụi, trong khi một vài người không lơ’n hơn bao nhiêu đang nghỉ ngơi dươ’i bo’ng râm hu’t thuô’c la’, lười biê’ng ngă‘m nhìn làn kho’i thở ra từ đôi ma’ phu’ng phi’nh của họ Hơi vâ’t vả một chu’t, bởi vài lô’i đi vô cùng kỳ quặc, và vơ’I nhiều bươ’c quanh co uô’n khu’c, cuô’i cùng tôi đã đặt chân tơ’i Chợ Lơ’n, một thành phô’ bản xư’, được no’i ca’ch Sàigòn từ ba đê’n ta’m dặm, và vì qua’ kiệt sư’c bởi sự mệt nhọc của cuộc đi bộ dài đươ’i môt nhiệt độ đã man như thê’ tôi dã ngồI xuô’ng một gô’c cây bên đường dươ’i một bo’ng cây nhiệt đơ’i khổng lồ, suy ngẫm về những lô’i sô’ng của loài kiê’n và người An Nam. Ca’c trẻ nhỏ vơ’i khuôn mặt mầu nâu bầu bĩnh, chưa bao giờ được tă‘m rửa từ lu’c sinh ra, và theo mọi sự tường thuật sẽ không bao giờ được tă‘m gội cho đê’n lu’c chê’t, đang đư’ng thành một hàng, đưa mă‘t nhìn chằm châp lạnh lùng, trong da’ng vẻ trầm tư. Chu’ng không mặc quần a’o gì cả, và tôi ngưỡng mộ thân hình khe’o tạc và sự miễn nhiễm ca’c chư’ng bênh ngoài da của chu’ng. Khuôn mặt mang ne’t Mông Cổ lu’c nhỏ trông thì dễ thương. Một đàn cho’ gơ’m ghiê’c trong cơn khi’ch động điên cuồng của một trận hỗn chiê’n chạy ngang qua, phâ’t đầy ngườI tôI bằng lơ’p ca’t bụị ( Nhân tiện no’i thêm, tôi được biê’t là chư’ng sợ nươ’c không hề co’ tại vùng Nam Kỳ nàỵ ) Kê’ đê’n là một vài người li’nh pha’o binh Pha’p, đã lịch sự giở no’n lên chào; rồi đê’n một sô’ đông ca’c thiê’u nữ ra chợ, ăn mặc giô’ng như những thiê’u nữ Trung Hoa cùng nghề, nhưng thay vì để đầu trần họ lại đội ca’c thu’ng làm bằng la’ khộ co’ đường ki’nh rộng tơ’i hai mươi bô’n phân Anh và chiều sâu khoảng 6 phân. Ca’c thiê’u nữ này bươ’c đi thoăn thoă‘t, và trông thật vui tươi. Rồi đê’n một đoàn xe ke’o của người An Nam đi ngang qua, xe trô’ng, những chiê’c ba’nh xe bằng gỗ cư’ng pha’t ra những tiê’ng kẽo kẹt đa’ng sợ xoay quanh ca’c trục xe không được thoa dầu mỡ, mỗi cỗ xe được ke’o bởi hai con trâu, mỗi cặp trâu này được buộc vào cỗ xe phi’a trươ’c bằng một sợi đây thừng xỏ xuyên qua lỗ muĩ, nhờ thê’ chỉ cần một ngườI phu xa cũng đủ dẫn dă‘t mười một cỗ xe. Ca’c ngườI đàn ông bản xư’ kho’ co’ thể được gọi co’ mặc quần a’o đầy đủ, nhưng như tôi đã lưu y’ trươ’c đây, nhiệt độ vượt lên trên 90 đô.. Tuy nhiên, họ được bảo vệ để chô’ng lại cả nă‘ng lẫn mưa bằng những chiê’c no’n co’ đường ki’nh dài hơn ba bộ Anh (feet), hình no’n, cho’p nhọn bên trên, rủ xuô’ng như chiê’c dù phủ lên hai bên vai, và được hâ’t ngược kha’ sâu về phi’a saụ
Những gian phòng nhỏ be’ này vơ’i ma’i tranh và sàn nhà lo’t va’n thưa kẽ, dựng trên ca’c cột cao hơn mặt nươ’c từ sa’u đê’n ta’m bộ, nô’i liền vơ’i trên bờ bằng một lô’i đi rộng một bộ, làm bằng ca’c tâ’m va’n được buộc vào ca’c trụ cọc. Ca’c chô’n nương thân trên sông naỳ, tôi phải no’i thêm, được cột vào vơ’i nhau bởi sợi dây thừng làm bằng sợi dừa. Một khu trung bình gồm mười một căn nhà được cột vào vơ’i nhaụ Đằng trươ’c mỗi căn nhà co’ cột một chiê’c xuồng gỗ dề dàng thả người xuô’ng đo’ từ trên cao khi mà chủ nhân ông co’ y’ muô’n bâ’t kỳ sự thay đổi vị tri’ hay cảnh quan nào.

L ần bươ’c theo dâ’u chân của chi’nh mình trên nền đầy đâ’t ca’t, tôI trở lại một lơ’i đi co’ hàng rào tre qua’i dị một bên, và ca’nh đồng ruộng ở bên kia, nơi xuâ’t hiện một ao bùn lầy ma ven bờ mọc nhiều cây su’ng mầu hồng, nơi co’ một sô’ con trâu mầu hồng to lơ’n đang đầm mình đùa giỡn mạnh bạo ồn ào, tra’t lên trên lơ’p da nhạy cảm của chu’ng một lơ’p bùn như để bảo vệ chô’ng lại muỗi mòng.
Sau khi kho’ nhọc đê’n được Chợ Lơ’n, tôI kha’m pha’ ra rằng phần lơ’n thành phô’ này mang vẻ Tàu hơn là An Nam, vơ’i ca’c phô’ xa’, chùa chiền, ca’c nhà ga’ bạc, ca’c câu lạc bộ Trung Hoa, và bầu không khi’ thương mại và công nghiệp no'I chung mang nhiều đặc ti’nh Tàu ở mọi nơi; song vẫn dò dẫm bươ’c đường của mình, tôi đã đê’n được nơi mà tôi mong muô’n được nhìn thâ’y nhâ’t – một thành phô’ đi’ch thực An Nam. Co’ môt dòng sông, sông Cửu Long hay một trong những chi lưu của no’, và một thành phô’ – thành phô’ Chợ Lơ’n đi’ch thực bản xư’ – bao gồm một tập hợp râ’t lơ’n ca’c gia cư-trên sông, hơi đông đu’c hơn nhiều, nê’u không no’i là tâ’t cả, ca’c thành phô’ mà chu’ng tôi đi ngang qua sau nàỵ TôI đã quanh quẩn giữa những đơn vị gia cư này, và tôi không hề nhìn thâ’y bâ’t kỳ ngôi nhà nào co’ diện ti’ch rộng hơn mười hai bộ vuông, trong khi râ’t nhiều gia cư chă‘n chă‘n không lơ’n hơn trong khoảng bẩy đê’n sa’u tâ’c. Ca’c chỗ ở thật qua’ sơ khai, đổ na’t, xiêu vẹo mà tôi chưa bao giờ nhìn thâ’y trươ’c đâỵ Khi so sa’nh vơ’i ca’c nơi nương na’u này, một tu’p lều của người Aino (một să‘c dân thiểu sô’ vùng cực bă‘c nươ’c Nhật Bản, chu’ thi’ch của người dịch), ngay dù là tu’p lều nghèo nàn nhâ’t, cũng vẫn là một ngôi nhà kiểu mẫu của sự chă'c chă‘n và mang vẻ đẹp về mặt kiê’n tru’c. Co’ vẻ là chỉ một cơn gio’ mạnh cũng co’ thể lật sâ’p ca’c chô’n ở này và những con người sinh sô’ng trong đo’ rơi xuô’ng dòng sông. Song, nê’u được dựng lên một ca’ch kha’ hơn, đo’ đâu phải là một y’ kiê’n tồi để tra’nh khỏi phải trả bâ’t kỳ hình thư’c thuê mươ’n nào ở An Nam, để tiê’p cận được hệ thô’ng thoa’t nươ’c tuyệt hảo, một nguồn cung câ’p nươ’c không bao giờ thiê’u hụt, để đa’nh ca’ tô’t, để tra’nh xa tâ’t cả ca’c loài bò sa’t, và co’ đưọc một thông lộ dễ dàng nhâ’t trong tâ’t cả ca’c loại xa lộ ngay ở trươ’c cửa nhà.

Tôi m ạo hiểm bươ’c vào hai trong sô’ ca’c nơi ở lạ lùng này, nhưng cho’ng mặt khi bươ’c trên tâ’m cầu va’n, và cũng kho’ khăn để đi lai bằng giầy trên sàn nhà khe hở. Cả hai đều là ca’c chô’n ở cùng khổ, nhưng chă‘c chă‘n là chu’ng thi’ch hợp vơ’i những người cư ngụ trong đo’, những người không cần gì hơn là một nơi để che mưa tra’nh nă‘ng. Ca’c người đàn ông chỉ co’ đo’ng khô’. Ca’c phụ nữ thì ăn mặc che ki’n tơ’i cổ trong quần a’o bằng vải bông thùng thình; trẻ con thì không mặc gì cả. Trong cả hai ngôi nhà ca’c người đàn ông đang câu ca’ cho bữa cơm tô’i của họ từ cạnh bờ của sàn nhà. Trong một căn nhà, một người đàn bà đang thổi cơm; và trong cả hai căn nhà đều co’ chư’a đầy đủ gạo, chuô’i và khoai lang. Trong cả hai căn nhà đều không thâ’y bàn ghê’, ngoại trừ phần sàn nhà co’ trải chiê’u để ngủ trên đo’, một i’t nồi chảo bằng đâ’t thô sơ, một hay hai bình bằng đâ’t nung màu đỏ, và vài chiê’c ba’t làm bằng vỏ quả bầu. Trên tường một ngôi nhà co’ treo tha’nh gia’, và trên một rui ma’i nhà căn kia là một bư’c gỗ chạm khă‘c một người đàn ông trông vui tươi, tay cầm ca’i vồ, ngồi trên ca’c bao gạo, tươ,ng trưng cho Đại Cô’c Tử (Daikoku), vị Thần TàI của Nhật Bản. Người ta không tă‘m gội gì cả, nhưng luồng nươ’c đã cuô’n đi ca’c uê’ khi’ đu’ng ly’ ra đã co’ ở đo’, và, may mă‘n thay, một sàn nhà nhiều khe hở không ta’n trợ cho việc ti’ch lũy đâ’t bụi và ra’c rưởị Những người bản xư’ này trông lãnh đạm, và, trong kha’I niệm của chu’ng ta, lười biê’ng; thê’ nhưng tôI lại cha’n ngâ’y để nhìn thâ’y sự theo đuổi điên cuồng sự giầu co’, và co’ khuynh hươ’ng khoan dung vơ’i những hiện thân mê ngủ này, vơ’i điều kiện, y như trong trường hợp này, là họ giữ mình đừng mă‘c nợ nần, trộm că‘p và nhân hậu.

Bên d ươ’i thành phô’ lưỡng cư nửa cạn nửa nươ’c này là một ngôI làng nổi co’ vẻ thường trực và lơ’n hơn, bao gồm hàng trăm chiê’c thuyền bỏ neo cập bê’n và buộc vào vơ’i nhau, nghèo nàn và khổ ải, nê’u so sa’nh vơ’i những chiê’c thuyền nhà tại Quảng Đông, nhưng đông đu’c hơn, một ma’i tranh đơn độc che chở cho một hay nhiều gia đình, mà không thâ’y co’ toan ti’nh trang bị bàn ghê’ hay bài tri’ gì cả. Ca’c trẻ con đông nhung nhu’c, và trông khỏe mạnh, đa’ng để y’ là không bị bệnh về mắt và da. Co’ những bư’c ảnh La Mã tại một vài nơi ở trong sô’ ca’c thuyền này, và hai hay ba căn nhà co’ trưng bày tha’nh gia’ tại một chỗ lồ lộ. Trong ca’c cuộc đơn thân tha’m hiểm của mình, tôi hoàn toàn không hề bị tâ’n công hay đô’i xử thô lỗ gì cả. Người dân thì từ tô’n và hiền lành trong trong ca’ch cư xử của mình giô’ng như người Nhật Bản, mà không co’ phe’p lịch sự tỉ mỉ và ti’nh hiê’u kỳ thuần nhã của ngườI Nhật.

Đ ã nhìn thâ’y mọi điều mà tôi co’ thể quan sa’t, tôi quay ra hươ’ng bê’n tàu, mệt lử, đau chân, và kiệt sư’c; chân tôI đau như’c và bỏng giộp lên đê’n nỗi, kha’ lâu trươ’c khi tìm ra được một cỗ xe ngựa, tôi thực sự đã phải cởi đôi giầy cao cổ ra và bọc chu’ng vào trong mâ’y chiê’c khăn taỵ Đâ’t thì lu’n và khiê’n bươ’c đi nặng nề, và mặt phẳng của phần lơ’n con đường thật đa’ng cha’n. Tôi tiê’n bươ’c chậm chạp đê’n nỗi ngay cả một đoàn xe bò kẽo kẹt cũng bă‘t kịp tôi, và tôi là kẻ bị bỏ lại sau cho’t, nhưng sau khi nghỉ ngơi một la’t thì nhận ra rằng tiê’ng ồn, bụi bặm và sự chậm

ch ạp không còn chiu được nữa, và lại lê bươ’c như trươ’c, mâ’t hơn tiê’ng rưỡ đồng hồ để đi bộ ba dậm đường. Ca’ch Chợ Lơ’n khoảng một dậm là một nghĩa trang kha’c thường, được no’i là bao trùm một khu vực rộng tơ’i hai mươi dậm vuông (?). Nghĩa trang chôn dày đặc những người chê’t, và cây cỏ um tùm và rêu phong ảm đạm đã mang lai cho no’ một vẻ sầu thảm sâu xạ Khu vực được lựa chọn bởi ca’c nhà vua Căm Bô’t nhiều thê’ kỷ trươ’c để làm nghĩa địa, theo lời cô’ vâ’n của ca’c chiêm tinh gia trong triều đình. Ddường dây điện ti’n chạy qua gần đo’, và như thê’ thời xưa và thời nay đã gặp nhaụ

Trên đoạn đường khô’n khổ của mình, tôi bị bắt kịp bởi một sĩ quan pha’o binh người Pha’p trẻ tuổi, đã đi cùng vơ’i tôi cho đê’n khi tìm được một cỗ xe ngựa còn trô’ng, và đã hùng biên về ca’c nỗi khổ sở của Sàigòn. Ddây là một vị tri’ quân sự vô cùng quan trọng, và là một loại đồn bo’t tạm chư’a ca’c tội phạm sẽ được gửi đê’n khu định cư (tương đô’i) kề cận ở New Caledoniạ Một lực lượng đông đảo của lục quân và pha’o binh được đồn tru’ thường trực tại đây, thê’ nhưng đây cũng là một trạm bị ngã bịnh nhiều nhâ’t. Đôi khi co’ đê’n 40 phần trăm lực lượng này nằm trong ca’c bệnh viện vì ca’c bệnh tật do thời khi’ gây ra, và sô’ lượng quân nhân tàn phê’ hồi hương trên ca’c chuyê’n tàu chở thư từ cùng nhịp thay quân thường xuyên cần thiê’t, khiê’n cho Sàigòn trở thành một binh trạm tô’n ke’m nhâ’t. Người Pha’p co’ vẻ không phải là ca’c kẻ thực dân thành công. Miền đâ’t Nam Ky Cochin-Chine này là thuộc địa của họ, bao gồm lục tỉnh nam kỳ cũ của đê’ quô’c An Nam, đã được nhường lại cho Pha’p vào năm 1874, nhưng dân sô’ Âu Châu vẫn con` dươ’i mười hai ngàn người, không kể đoàn quân đồn tru’ và ca’c viên chư’c Chi’nh Phủ. Chi’nh Phủ bao gồm một Thô’ng Ddô’c, và được trợ giu’p bởi một cơ mật viện. Dân sô’ thuộc địa dươ’i một triệu rưỡI người, kể cả ta’m mươi hai ngàn người Căm Bô’t và bô’n mươi ngàn người Trung Hoạ Theo nhiều nguồn tin của tôi – viên sĩ quan người Pha’p trẻ tuổi này, một nữ tu người Pha’p, một nhà mậu dịch không rõ quô’c tịch, co’ cửa hàng mà tôI ghe’ nghỉ chân, nươ’c Pha’p đang làm hê’t sư’c để pha’t triển sự thịnh vượng và đạt được thiện cảm của người dân bản xư’. Thuê’ điền, vô’n râ’t nặng nề dươ’I thời ca’c ông hoàng bản xư’, nay đã được hạ thâ’p xuô’ng, chi’nh quyền thành phô’ đã vươn tay tơ’i ca’c thị trâ’n bản xư’, và ca’c quyền công ty và ca’ nhân được tôn tro.ng. Những người này tin rằng thuộc địa, còn lâu mơ’i trở thành một nguồn lợi nhuận cho nươ’c Pha’p, hiện được duy trì vơ’i một khoản lỗ hàng năm nặng nề, và họ nhìn ngườI Trung Hoa là thành phần duy nhâ’t trong dân sô’ đa’ng co’ được. Họ nghĩ người An Nam vượt râ’t xa ngườI Căm Bô’t vô’n là những ngườI đã bị họ (người An Nam) chinh phục lâ’y sa’u tỉnh miền nam này, mặc dù người Căm Bô’t đông hơn và là một chủng tộc xinh bảnh hơn về mặt thể châ’t.
những chiếc đầu có đỉnh bẹt ở trên như thê’, và môt. làn da dày và căng như thế, khiến ta liên tưởng đến từ ngữ "hèn mọn". Nước da thì ngăm đen không có mấy nét bóng. Cả đàn ông và phụ nữ thì đều thấp, và răng của hai giống thì đã được nhuộm đen do việc nhai trầu thường trực, làm đỏ nước dãi, thường trực trào ra như là máu từ các khoé môi của họ. Mặc dù không cường tráng, họ có vẻ là một dân tộc khoẻ mạnh. Họ mắc chính yếu bệnh "sô’t rừng" tại khu vực rừng núi, nhưng chứng sốt lúa gạo, gây chết người đối với người Âu Châu, lại không làm tổn thương họ được.

Tôi không ngh ĩ là tôi đã nói về việc tôi suy nghĩ là các người lớn An Nam xấu xí như thế nào. Tôi đã đọc ở đâu đó rằng hai ngàn năm trước thời đại chúng ta người Trung Hoa đã gọi họ là Giao Chỉ, có nghĩa "có ngón chân to lớn." Điều này dẫn tôi đến việc ngắm nhìn đặc biệt vào đôi bàn chân trần của họ, và tôi nhận thấy rằng ngay cả nơi trẻ em cũng có một khoảng cách rộng từ ngón chân cái với phần còn lại đến nỗi chuyển thành cảm tưởng có lẽ sai lạc rằng ngón chân đó có kích thước bất thường. Các người đàn ông có xương hông rộng một cách độc đặc, và bước đi vơ’i một dáng điệu ngênh ngang thật buồn cười, chắc chắn là không gây được cảm tình, nhưng được tạo ra bởi một nguyên do hoàn toàn thuộc về cơ thể học. Tôi chưa bao giờ thấy những thân hình xấu xí, chắc nịch, cứng ngắc đến như thế, những cần cổ ngắn một cách đồng nhất như thế, với đôi vai xuôi xuống như thế, những khuôn mặt bẹt và những chiếc mũi còn tẹt hơn nữa như thế, những cái miệng rộng, nặng nề, môi dày đến như thế, những xương gò má chĩa nhọn như thế, những vầng trán thấp như thế,

Tôi ngh ỉ ngơi đôi chút tại một nữ tu viện râ’t xinh đẹp, và được tiê’p đãi tử tê’ nhâ’t bỏi một vài bà sơ trông dịu dàng, vô cùng thanh thản, những người đã chịu khổ một ca’ch lễ độ vơ’i ca’c phụ nữ An Nam, và co’ ca’c ngôi trường dành cho con ga’ị Binh li’nh chỉ phải đồn tru’ tại Sàigòn trong hai năm, do thời tiê’t khă‘c nghiệt, nhưng ca’c ngườI đàn bà ngoan đạo này sẽ không co’ thời khoảng an dưỡng, và sẽ sô’ng chê’t vơ’i nhiệm sở của mình. Nhiều đồ vật kha’c nhau trong ngôi nhà thờ nhỏ của tu viện đã nhă‘c nhở về ca’c ti’n đồ tử vì đạo co’ cả ca’c nhà truyền gia’o lẫn ca’c kẻ cải đạọ. Chỉ trong thê’ kỷ này không thôi, ba vị vua liên tiê’p đã đua tranh nhau trong việc ngược đãi ca’c ti’n đồ Thiên Chu’a Gia’o, cả trên người Tây Phương và người bản xư’, nhiều lần hạ sa’t toàn thể ca’c nhà truyền gia’ọ Trong năm 1841 nhà vua đã ra lệnh rằng tâ’t cả ca’c nhà truyền gia’o phải bị dìm xuô’ng sông, và trong năm 1851 vị vua kê’ vị ra lệnh rằng bâ’t cư’ kẻ nào che dâ’u một nhà truyền gia’o sẽ bị phanh thân làm đôị Sự ngược đãi khủng khiê’p và đẫm ma’u theo sau mạng lệnh này không bao giờ đdình chỉ, cho đê’n nhiều năm sau khi người Pha’p đe dọa nhà vua phải khoan dung, và đưa đê’n một sự châ’m dư’t, mà mọi người hy vọng ke’o dài mãi mãi, sự ngược đãi ca’c ti’n đồ Thiên Chu’a Gia’ọ Ca’c nữ tu ươ’c ti’nh rằng sô’ ti’n đồ Thiên Chu’a Gia’o là bẩy ngàn người, và mang nhiều hy vọng lạc quan về tương lai của Thiên Chu’a Gia’o tại miền Nam Kỳ thuộc Pha’p, cũng như tại Căm Bô’t, nơi trở thành một xư’ đặt dươ’i sự bảo hộ của Pha’p.

Tôi không ganh t ỵ ngườI Pha’p về thuộc địa của họ. Theo ba ngườI cho tôi tin tư’c ở trên, ca’c người Âu Châu không thể nào thi’ch hợp vơ’i thủy thổ, và phần lơ’n ca’c con trẻ sinh ra bởi cha mẹ da trắng bị chê’t không lâu sau khi sinh rạ Ca’c vùng duyên hải và ven sông bị hoành hành bởi ca’c chư’ng bệnh nghiêm trọng xuâ’t hiện la’c đa’c, và toàn thể thuộc địa vơ’i chư’ng bệnh kiê’t ly, gây tử vong dặc biệt cho ca’c người Âu Châụ Nhiệt độ trung bình là 83 độ F, sự ẩm ướt hiếm khi xảy ra, và ca’c buổi tô’i còn qua’ no’ng để làm tươi tỉnh lại con người sau cơn no’ng nực của ban ngàỵ

Sau khi r ời tu viện tôi trỏ lại dùng xe ngựa, và người phu xe đã dẫn tôi, đê’n điều tôi giả định là phần "tham quan" thông thường cho ca’c du kha’ch, xuyên qua một khu phô’ A’ Châu thu’ vị được cư tru’ bởi một hỗn hợp ca’c ngoại kiều gô’c Â’n Độ, Mã Lai, Phi Luật Tân gô’c Mã Lai, và ca’c thương gia Tàu, rải ra’c trong một dân sô’ bản xư’ to lơ’n của những người An Nam làm nghề đa’nh ca’, đầy tơ’, canh nông, xuyên qua khu vực thực dân, trông như đang ngủ say hay nằm chê’t, đê’n ca’c khu chợ, nơi mà ca’c người Tàu và ngườI gô’c Â’n Ddộ đang tận lực làm ăn và om sòm mua ba’n mọi loại tra’i cây nhiệt đơ’i và ca’c sản phẩm Âu Châu hạng tồi, và xuyên qua khu vực co’ thể được gọi là khu Chi’nh Phủ hay khu hành cha’nh. Trời đã tô’i khi tôi trở lại bê’n tàu, và bo’ng đêm đã giu’p tôi không bị nhìn thâ’y là đang cà nhă‘c bươ’c lên tàu bằng đôI chân băng bo’ của mình.
Isabella Bird
ngu ồn: Isabella Bird, The Golden Chersonese and the Way Thither, John Murray, London, 1883; đưọc tái bản bởi Oxford University Press, Kuala Lumpur, 1967, từ trang 96 đến trang 106.
Người dịch Ngô Bắc
chú ý: b ản quyền tiếng Việt thuộc tác giả Ngô Bắc và Gió O. Tất cả mọi trích dịch, đăng lại trên bất cứ trên trang mạng hay báo giấy nào, đều phải có sự đồng ý của tác giả hoặc Gió O

VÙNG ĐÔNG NAM Á ĐẦU THẾ KỶ 16
DƯỚI MẮT NHÌN CỦA TOMÉ PIRES
NGÔ BẮC dịch
Có l ẽ bản tường thuật đầy đủ nhất và quan trọng nhất về vùng Đông Nam Á được viết hồi tiền bán thế kỷ mười sáu là bài The Suma Oriental của Tome Pires (sinh vào khoảng 1468 - chết vào khoảng 1539) [xem thêm chú thích *b của người dịch ở cuối bài]. Pires đã thăm viếng Ấn Độ và nhiều nơi trong quần đảo Nam Dương và có thể đã du hành đến Cochinchina (tên mà Tây Phương dùng để chỉ Việt Nam ngày nay, chú của người dịch), Xiêm La và Căm Bốt. Sự hiểu biết của ông về đảo Lữ Tống (Luzon) [tức Phi Luật Tân ngày nay, chú của người dịch] đến từ các nhà mậu dịch tại Malacca [thành phố và tiểu bang nằm trên bờ biển phía tây của Mã Lai ngày nay, chú của người dịch] nơi mà Pires đã làm việc cho chính phủ Bồ Đào Nha. Chính do khả năng lớn lao của ông với tư cách một đại lý thương mại, một văn gia, và một thương gia mua bán dược phẩm, mà Pires, một nhà bào chế dược phẩm bình dân, đã được bổ nhiệm làm đại sứ Bồ Đào Nha đầu tiên tại Trung Hoa vào năm 1516, sau khi bản Tóm Lược Về Vùng Viễn Đông này được hoàn tất.

Có ba h ải cảng tại vương quốc Xiêm La bên phía Pegu, và bên phía Pahang và Champa có nhiều hải cảng. Tất cả đều thuộc về vương quốc nói trên và dưới quyền cai trị của quốc vương nước Xiêm. Lãnh thổ của nước Xiêm thì to lớn và rất phong phú, với đông dân cư và nhiều thành phố, với nhiều vị sứ quân và nhiều thương gia ngoại quốc, và phần lớn những ngoại kiều này là người Trung Hoa, bởi nước Xiêm mua bán trao đổi rất nhiều với Trung Hoa. Vùng đất Malacca được gọi là phần lãnh thổ của Xiêm, và toàn thể lãnh thổ của Xiêm, Chàm, và các vùng lân cận được gọi là thuộc Trung Hoa.
ông tỏ ra phóng khoáng và dung dị hơn đối với thần dân của mình. Ông có nhiều vợ, lên tới 500 bà. Khi mà vị vua từ trần, người lên nối ngôi vua là người có giòng máu hoàng tộc, thường là người cháu trai, con trai của một người chị hay em gái, nếu tỏ ra xứng đáng, còn nếu không, đôi khi có những sự thỏa thuận và các hội nghị (để quyết định) ai là kẻ xứng đáng nhất. Họ giữ kín những điều bí mật. Họ là những người rất dè dặt. Họ phát ngôn với một sự khiêm tốn được dậy dỗ một cách kỹ càng. Những nhân vật quan trọng hết sức tuân lệnh nhà vua. Các đại sứ của họ thi hành các chỉ thị một cách triệt để.

V ương quốc Xiêm là một nước ngoại đạo [theo cái nhìn của người tây phương lúc bấy giờ, để chỉ các nước không theo đạo thờ Chúa hay một vị Thương Đế duy nhất như đạo Thiên Chúa, đạo Do Thái hay đạo Hồi, mà thờ phương các thần tượng hay đa thần, chú thích của người dịch]. Người dân, và hầu như trọn vẹn ngôn ngữ, giống như người dân và ngôn ngữ vùng Pegu. Họ được xem là những người thận trọng có nhiều sự chỉ bảo tốt. Những thương gia hiểu biết nhiều về hàng hóa. Họ có dáng người cao, ngăm đen, cắt tỉa râu tóc như những người Pegu. Vương quốc được cai trị một cách công bằng. Nhà vua lúc nào cũng cư trú tại thành phố Odia (Ayuthia). Nhà vua là người săn bắn thú vật. Ông rất giữ lễ nghi đối với ngoại kiều;

Vì tính x ảo quyệt (của người Xiêm) các thương gia ngoại quốc đến phần đất thuộc vương quốc của họ để lại hàng hóa tại đó và thường bị trả với giá thấp, và điều này xảy ra với tất cả mọi thương nhân -- mặc dù ít hơn đối với người Trung Hoa, do sự thân thiện của họ với nhà vua nước Trung Hoa. Và vì lý do này ít thương nhân cập bến các hải cảng của họ hơn mức bình thường sẽ phải xảy ra. Tuy nhiên, nhờ ở đất nước phong phú về mặt hàng hóa, họ vẫn có thể có một số sản phẩm đem lại lợi nhuận, như vẫn thường xẩy ra cho các thương nhân, bởi nếu không, sẽ không có mậu dịch gì cả.

Có r ất ít người sắc dân Moors [sắc dân Hồi pha giống của hai chủng tộc Ả Rập và Barber, sinh sống tại vùng tây bắc Phi Châu, chú của người dịch] tại Xiêm. Người Xiêm không thích họ. Tuy nhiên, có những người Ả Rập, Ba Tư, người Hồi vùng Bengal, nhiều người Kling (Ấn Độ), Trung Hoa, và nhiều quốc tịch khác. Và tất cả mậu dịch của Xiêm diễn ra bên phía bờ thông sang Trung Hoa, và tại Pase, Pedir và Bengal. Các người gốc Hồi (Moors) ở các hải cảng. Họ tuân phục các vị sứ quân của riêng họ, và thường xuyên gây chiến với các người Xiêm, khi thì trên đất liền, khi thì tại Pahang. Họ [các người Xiêm, chú của người dịch] không phải là các chiến sĩ quá hiếu chiến. Các người Xiêm đó đeo chuông giống như người dân ở Pegu, và cũng đeo nhiều chuông như thế chứ chẳng ít hơn chút nào. Các vị sứ quân đeo các viên kim cương nhọn hoắt và các loại đá quý khác nơi bộ phận sinh dục ngoài các quả chuông
-- một viên đá quý được đeo tùy theo địa vị hay của cải của người đó...

Lúa g ạo được sản xuất vô cùng phong phú tại Xiêm, và có nhiều muối, cá muối phơi khô, rượu oraquas nấu bằng gạo hay mía, nhiều loại rau; và có đến ba mươi chiếc thuyền mỗi năm thường đến Malacca với các sản phẩm này.

T ừ nước Xiêm họ xuất cảng cánh kiến đỏ, cánh kiến trắng, gỗ vang (sappanwood), chì, thiếc, bạc, vàng, ngà voi, thuốc nhuận tràng (cassia fistula); họ chuyên chở những thuyền lớn đầy đồng và vàng đúc, các nhẫn kim cương và đá hồng ngọc; họ chuyên chở số lượng lớn lao các mặt hàng vải thô, rẻ tiền bán cho người dân nghèo.

H ọ nói rằng món hàng chính yếu họ nhập từ Malacca về Xiêm là những nô lệ đàn ông cũng như đàn bà, mà họ nhập về với số lượng lớn, cùng với gỗ đàn hương trắng, hạt tiêu, thủy ngân, sơn son, thuốc phiện, ... đinh hương, bột gia vị từ hạt nhục đậu khấu, hạt nhục đậu khấu (nutmeg), các loại vải mỏng khổ lớn và nhỏ, và các loại vải Ấn Độ theo thời trang tại Xiêm, vải lạc đà (quần áo chống thấm nước), nước hoa hoa hồng, thảm, đồ thêu từ Cambay, các vỏ ốc trắng, sáp ong, long não Borneo, cây hương (pachak) có rễ giống như củ cải khô (một loại rễ ăn được tại Âu Châu) [rễ cây pachak có mùi thơm dùng để chế tại ra cây hương (nhang), chú của người dịch], mụn (nấm) cây .... và những hàng hóa sản xuất từ Trung Hoa họ mang sang hàng năm cũng đều có giá cao tại đó.

Ng ười Xiêm đã không mua bán tại Malacca trong hai mươi năm. Họ có một sự khác biệt bởi vì các vị vua tại Malacca đã không trung thành với các vị vua của Xiêm, bởi vì họ nói rằng Malacca thuộc vào lãnh thổ của Xiêm -- Họ nói rằng vùng đất đó là của họ và rằng hai mươi năm trước đây Nhà Vua này đã để mất Malacca, nơi đã nổi dậy chống lại sự thần phục này. Họ cũng nói rằng Pahang đã nổi dậy chống lại nước Xiêm theo cùng cung cách như thế, và rằng, do ở mối quan hệ giữa họ với nhau, các vị vua tại Malacca ủng hộ cho người dân tại Pahang chống lại người Xiêm, và rằng đây cũng là một nguyên do cho sự bất đồng của họ.

H ọ cũng nói rằng chính là vì các khu vực có mỏ thiếc ở phía bên bờ biển Kedah, và nguyên thủy thuộc về vùng Kedah, đã bị xâm chiếm bởi Malacca; và họ đã cãi cọ vì tất cả các nguyên do này, và họ nói rằng nguyên do chính là sự nổi dậy chống lại sự thần phục. Sau sự kiện này, nước Xiêm đã mang chiến thuyền sang đánh Malacca, và quân Xiêm đã bị xua chạy bởi người Mã Lai, và (họ nói) rằng vị thống lãnh hải quân là Lasamane (Laksamana) -- nhân vật nhờ thế được tôn kính rất nhiều kể từ đó.

Ng ười Xiêm mua bán mậu dịch với Trung Hoa -- khoảng sáu hay bảy chiếc thuyền mỗi năm. Họ mua bán với Sunda và Palembang ... và các hòn đảo khác. Họ mua bán với nước Căm Bốt và Chàm và nước Cochinchina [tên gọi Việt Nam lúc bấy giờ, chú của người dịch] ... và với Miến Điện ... và (Xiêng Mai) trên đất liền, những khi họ giao hảo hòa bình với nhau.

V ề phía Tenasserim nước Xiêm cũng giao thương với Pase, Pedir, với Kedah, với Pegu, với Bengal; và những người Ấn Âu (Gujaratees) có ghé hải cảng nước này hàng năm. Họ giao thưong rất nhiều với nước ngoài và tự do mua bán trong nước, nhưng họ là những kẻ cai trị chuyên chế vĩ đại.
CĂM BỐT
R ời nước Xiêm trên đường đến Trung Hoa dọc theo bờ biển là vương quốc Căm Bốt, được bao bọc dọc theo con đường đó bởi vương quốc Chàm. Nhà vua của nước này là kẻ ngoại đạo và có tinh thần thượng võ. Xứ sở này đâm sâu vào trong đất liền. Nhà vua nước này hiện đang giao chiến với nước Miến Điện và nước Xiêm La, và đôi khi với Chiêm Thành (Chàm), và ông ta không thần phục một ai. Người dân Căm Bốt thì hiếu chiến.

Lãnh th ổ Căm Bốt có nhiều sông rạch. Họ có nhiều thuyền buồm (lancharas), được lái tới bờ biển Xiêm La dọc theo phía Lakon, và họ thường tập hợp thành các hạm đội chống lại bạn và thù (?). Đất đai Căm Bốt sản xuất ra nhiều thực phẩm. Đây cũng là một xứ sở có nhiều ngựa và voi.

Đấ t đai Căm Bốt sản xuất khối lượng lớn về gạo và thịt, cá ngon và loại rượu đặc sản của họ; và xứ sở này sản xuất ra vàng; còn có cánh kiến đỏ, nhiều ngà voi, cá khô, gao.

H ọ nhập vải trắng loại tốt từ Bengal, một ít hạt tiêu, đinh hương, son đỏ, thủy ngân, nước cánh kiến trắng (dược liệu), hạt xâu chuỗi màu đỏ.

T ại xứ sở này các sứ quân tự thiêu khi nhà vua băng hà -- cũng giống như các bà vợ nhà vua hay những người đàn bà khác tự thiêu khi chồng họ mất đi. Và họ cũng cắt tỉa tóc vòng quanh vành tai của mình như một biểu hiệu cho sự thanh nhã.
COCHINCHINA [Địa danh nói chung để chỉ phần đất Việt Nam khi đó, xem thêm chú thích của người dịch ở cuối bài]
Nhà vua c ủa nước Việt Nam (Cochin China) là nhà vua của một nước lớn hơn và giàu có hơn nước Chiêm Thành (Chàm). Vương quốc này nằm giữa Chiêm Thành và Trung Hoa. Nhà vua là một chiến sĩ dũng mãnh trong đất nước. Nhà vua có một số lượng lớn lao các thuyền buồm và khoảng ba mươi hay bốn mươi thuyền mành. Xứ sở này có nhiều sông ngòi lớn tàu bè có thể đi lại được. Trong nước không có người nước khác đến lập nghiệp; gần bờ biển (có) nhiều ngoại kiều. Xứ sở này đâm sâu vào trong đất liền. Tại Malacca xứ sở này được gọi là nước Cochin China...

Nhà vua là k ẻ ngoại đạo, cũng như tất cả thần dân của ông ta. Họ không thân thiện với những người Hồi (Moors). Họ không trương buồm đi tới Malacca, nhưng đi sang Trung Hoa va Chiêm Thành. Họ là sắc dân rất yếu kém trên mặt biển; mọi thành quả của họ đạt được trên đất liền. Họ có nhiều sứ quân tài giỏi. Nhà vua này liên kết với nhà vua Trung Hoa qua các vụ hôn phối; và vì nhà vua này không gây chiến với Trung Hoa, ông luôn luôn có phái một đại sứ túc trực tại triều đình Trung Hoa, ngay dù nhà vua nước Việt Nam (Cochin China) không muốn làm như thế, hay mặc dù điều này làm nảy sinh sự bất mãn trong ông, bởi nước ông là một nước chư hầu... Nước Cochin China là một đất nước có nhiều ngựa.

Nhà vua d ồn nhiều nỗ lực cho chiến tranh, và ông có vô số ngự lâm quân, và một số lượng nhỏ các tạc đạn. Một số lượng rất lớn lao thuốc súng được xử dụng tại xứ sở này, cả trong thời chiến lẫn trong các buổi tiệc tùng và giải trí của nhà vua, đêm cũng như ngày. Tất cả các sứ quân và các nhân vật quan trọng trong vương quốc này đều làm như thế. Thuốc súng được dùng hàng ngày đế chế tạo các hỏa tiễn và trong mọi cuộc lễ lạc vui chơi nào khác, như khi chúng ta sẽ khảo sát về hàng hóa có giá trị cao tại nơi đó.

Chính y ếu là vàng và bạc, nhiều hơn nhiều so với Chiêm Thành; gỗ trầm hương (Calambac) không nhiều bằng Chiêm Thành. Họ sản xuất đồ sứ (porcelain) và đồ gốm (pottery) -- một số có giá trị rất cao
-- những sản phẩm này được chở sang để bán tại Trung Hoa. Họ sản xuất đủ loại tơ lụa mỏng tốt hơn, dài hơn, rộng hơn, mịn hơn tơ lụa tại bất kỳ nơi nào khác, ở đây cũng như ở trong nước chúng ta. Họ sản xuất được thứ tơ lụa sống (?) đủ màu hạng tốt nhất, được sản xuất với khối lượng vô cùng phong phú tại nơi đây, và tất cả những gì họ sản xuất trong đường hướng này đều tốt và hoàn hảo, không hề có sự giả mạo như những sản phẩm chế tạo từ các nơi khác, và họ cũng nuôi ngọc trai nhưng không nhiều.

Đứ ng đầu hàng hóa có giá trị cao tại nước Cochin China (Việt Nam ngày nay) là chất lưu huỳnh (sulphur), và họ sẽ thu mua cả hai chục chiếc thuyền mành loại hàng này nếu nó được gửi đến đây nhiều đến mức có thể cung cấp được; và lưu huỳnh từ Trung Hoa được đánh giá rất lớn. Một khối lượng vô cùng lớn lao nhập về Malacca từ các hòn đảo ở Solor đi xa quá đảo Java ... và từ đây nó được chuyên chở đến nước Cochin-China [Việt Nam ngày nay, chú của người dịch].

M ột khối lượng lớn muối hột [saltpeter, tên hóa học là potassium hay sodium nitrate, chú của người dịch] được chở đến đó từ Trung Hoa, và tất cả được bán tại đó. Đá hồng ngọc, kim cương, ngọc sa phia (sapphires) và mọi loại đá quý khác đều có giá trị cao, và một số nha phiến, nhưng ít thôi, một ít hạt tiêu, và một số sản phẩm khác có giá trị tại Trung Hoa. Nước cánh kiến trắng (một loại dược phẩm) có giá trị khá.

H ọ hiếm khi nào lái thuyền của họ đến Malacca. Họ đi đến Trung Hoa, đến Quảng Đông ... vốn là một thành phố lớn, để liên kết với người Trung Hoa (?); rồi thì họ cất hàng cùng với người Trung Hoa trên thuyền mành của họ, và sản phẩm chính họ chở (đến Malacca) là vàng và bạc cùng các hàng hóa mà họ mua ở Trung Hoa.
Tiền họ dùng để mua thực phẩm là tiền mặt của Trung Hoa, và đối với hàng hóa, họ trả bằng vàng và bạc.
PHI LUẬT TÂN
Ng ười đảo Lữ Tống (Lucoes) ở cách xa khoảng mười ngày lái thuyền kể từ đảo Borneo. Hầu hết trong họ là những người ngoại đạo; họ không có quốc vương, mà họ được cai trị bởi nhiều nhóm các vị trưởng lão. Họ là những người khỏe mạnh, ít được biết đến tại Malacca. Nhiều lắm là họ có hai hay ba chiếc thuyền mành. Họ cất hàng tờ đảo Borneo và từ đó họ chở đến Malacca.

Ng ười dân đảo Borneo đến các phần đất của đảo Lữ Tống để mua vàng, cũng như thực phẩm, và vàng mà họ chở đến Malacca chính là từ đảo Lữ Tống cùng vô số những hòn đảo lân cận; và tất cả họ đều ít nhiều trao đổi mua bán lẫn nhau. Và vàng của những hòn đảo này nơi mà họ mậu dịch có chất lượng kém -- thực sự có chất lượng rất tồi.

Ng ười dân đảo Lữ Tống sản xuất trong xứ sở của họ đầy đủ các thực phẩm, và sáp, mật ong; và họ thu mua cùng loại hàng hóa từ đây y như người dân đảo Borneo. Họ gần như là một dân tộc; và tại Malacca không có sự phân biệt nào giữa họ. Họ chưa từng hiện diện trước đây tại Malacca như bây giờ; nhưng vị nhiếp chính {Tomunguo} là người được bổ nhiệm tới đây bởi vị Thống Đốc Ấn Độ đã sẵn khởi sự kết tập họ lại với nhau, và họ đã xây dựng xong nhiều nhà ở và cửa hàng. Họ là một dân tộc hữu dụng; họ cần cù làm viêc./
NGÔ BẮC dịch
-----------
* a. Chú của người dịch về địa danh COCHIN CHINA:
Trong b ản văn này, Tomé Pires đã dùng địa danh Cochin-China để chỉ Việt Nam ngày nay, là phần đất mà theo tác giả nằm giữa Trung Hoa và Chiêm Thành (Chàm). Theo các sử liệu của Bồ Đào Nha, vào năm 1512, thuyền trưởng Francisco Rodriguez đã vẽ một bản đồ hải hành vùng vịnh Bắc Việt, trong đó ghi địa danh khu vực Hà Nội là Cauchin de China (tức Cauchin thuộc Trung Hoa). Chắc đây là tên do Rodriguez đặt ra vì ông ta không rõ tên chính thức của khu vực Hà Nội khi đó, và rõ ràng có sự liên tưởng với thành phố Cochin mà Bồ Đào Nha chiếm được của Ấn Độ. Vì thế có thể nhìn nhận đây là lần đầu tiên địa danh Cochin-China xuất hiện trong các văn bản, tức từ năm 1512.

Cochin-China là địa danh mà phần lớn các tác giả Tây Phương đã dùng để chỉ phần đất Việt Nam, cho đến khi nước Pháp xâm chiếm toàn thể lãnh thổ Việt Nam rồi chia làm ba xứ: Bắc Kỳ hay tên Pháp là Tonkin, Trung Kỳ hay còn gọi là An Nam, và Nam Kỳ hay tên Pháp là Cochin-China. Do đó nếu được dùng trước hậu bán thế kỷ 19, địa danh Cochin-China trong phần lớn trường hợp là để chỉ toàn thể lãnh thổ Việt Nam khi đó. Chỉ sau khi người Pháp biến Việt Nam thành thuộc địa, địa danh Cochin-China mới có nghĩa để chỉ riêng vùng Nam Kỳ Lục Tỉnh. Có lẽ phần lớn các nhà du hành ban đầu sang đông phương cũng không biết đến các quốc hiệu của Việt Nam, và cũng không dùng địa danh An Nam vì thực ra An Nam là chữ của các triều đình Trung Hoa chỉ lãnh thổ của Việt Nam, và bắt đầu chính thức xuất hiện từ năm 679 khi nhà Đường bên Trung Hoa đổi tên Giao Châu đô hộ phủ thành An Nam đô hộ phủ. Địa danh An Nam là một trong 6 đô hộ phủ trong đó ngoài An Nam, còn có An Bắc, An Đông và An Tây nữa. Địa danh An Nam cũng bị thay đổi nhiều lần, cho tới thời nhà Lý của Việt Nam, Trung Hoa đổi tên từ Giao Chỉ bộ sang thành An Nam Quốc năm 1139 và phong cho vua Lý Anh Tông làm An Nam Quốc Vương. Cho đến thời Pháp thuộc, danh từ An Nam lại bị thu nhỏ lại để chỉ xứ Trung Kỳ không thôi. Có điều cần ghi nhớ là không có một triều đại nào của Việt Nam lại tự gọi quốc hiệu mình là An Nam mà đây chỉ là quốc hiệu do Trung Hoa đặt ra để gọi Việt Nam. Một điều đáng lưu ý khác là ít nhất mãi đến năm 1975, trên giấy báo điểm thi TOEFL (Anh Ngữ là ngoại ngữ) ở Hoa Kỳ họ vẫn còn ghi ngôn ngữ của thí sinh gốc Việt Nam là Annamese.

*b: V ề tác giả Tomé Pires: Các tài liệu khác cho biết năm 1517, một phái bộ do Tomé Pires cầm đầu mang ủy nhiệm thư của vua Bồ và được một hạm đội Bồ Đào Nha hộ tống đã đến Quảng Châu trước tiên, và xin phép lên kinh đô để yết kiến vua Minh. Pires bị bắt chờ đợi tại Quảng Châu vì triều đình nhà Minh có nhận được tin là Bồ Đào Nha đã xâm chiếm nhiều nơi tại Á Châu, trong đó có chiếm một phần đất thuộc Mã Lai vốn là một nước thần phục Trung Hoa khi đó. Sau cùng, phái bộ Pires cũng được cho phép lên kinh đô nhưng cùng lúc đó, vào năm 1519, quân Bồ Đào Nha lại xâm chiếm đảo Tou Men của Trung Hoa. Triều đình nhà Minh tức giận, ra lệnh bắt giải sứ bộ Pires về giam tại Quảng Châu. Tomé Pires chết trong tù năm 1523 [chú của người dịch].

V ề danh từ Tonkin để chỉ miền Bắc là do người Tây Phương khi đó dịch từ chữ Đông Kinh, tức Hà Nội ngày nay, mà ra. Nguyên vào năm 1397, Hồ Quý Ly đã cưỡng ép vua Trần Thuận Tông dời đô từ Thăng Long, kinh đô của Việt Nam từ thời nhà Lý, về Thanh Hóa và xây thành Tây Đô hay còn gọi là Tây Kinh, thuộc xã Yên Tôn, Vĩnh Lộc ngày nay. Thành Thăng Long được đổi tên lại thành Đông Đô hay Đông Kinh từ đó. Đến năm 1428, vua Lê Lợi sau khi đánh đuổi được quân nhà Minh đã lên ngôi vua tại điện Kính Thiên, thành Đông Đô hay Đông Kinh. Nhà Lê cũng có cho xây cất cung điện thành quách tại quê quán Lam Sơn, tỉnh Thanh Hóa, và gọi là Lam Kinh để phân biệt với Đông Kinh tức Hà Nội ngày nay. Địa danh Đông Kinh này đã xuất hiện trở lại trong danh hiệu Đông Kinh Nghĩa Thục năm 1907 khi cụ Phan Bội Châu, vừa từ Nhật Bản trở về, đã nhóm họp và cùng quyết định với cụ Lương Văn Can lập ra một trường học mở mang dân trí theo kiểu Khánh Ứng Nghĩa Thục tại Đông Kinh (Tokyo), Nhật Bản. Địa danh Đông Kinh để chỉ miền bắc Việt vẫn còn được xử dụng cho đến giờ phút này, trong các sách vở của Tây Phương. Nổi bật nhất như trong biến cố được gọi là The Gulf of Tonkin Incident (Biến Cố Vịnh Bắc Việt) hồi năm 1964, mở màn cho việc Hoa Kỳ trực tiếp tham dự vào cuộc chiến tranh Quốc Cộng tại Việt Nam. Riêng địa danh Hà Nội xuất hiện chính thức vào năm 1831, khi vua Minh Mệnh đổi tên Bắc Thành thành tỉnh Hà Nội, có nghĩa vùng đất nằm phía trong sông Hồng
----------
Nguồn: Armando Cortesao, biên tập và chuyển dịch, The Suma Oriental of Tomé Pires and the Book of Francisco Rodrigues (London: Cambridge University Press for the Hakluyt Society, 1944), Vol. I, các trang 103-104, 107-109, 112, 114-115, 133-134.

VUA GIA LONG DƯỚI MẮT NHÌN CỦA TÂY PHƯƠNG
NGÔ BẮC dịch
Sau m ột thời kỳ dài phân chia Nam Bắc Việt Nam, triều đại miền nam của chúa Nguyễn đã thành công trong việc thống nhất vương quốc, với sự ủng hộ của nước Pháp, vào năm 1802, chấm dứt Phong Trào Tây Sơn do các người bất mãn vùng An Nam cầm đầu. Người thống nhất quốc gia Việt Nam hiện đại, Nguyễn Ánh (trong nguyên bản được nêu danh là Caung-shung [Hoàng Thượng hay Chúa Thượng (?), chú của người dịch]), chọn đế hiệu trị vì Gia Long (1802-1819), là một nhân vật có nhiều khả năng khác thường. Ông được mô tả dưới đây bởi Sir John Barrow (a), một người dân Anh Quốc du lịch nhiều nơi và là kiểm toán viên tòa đại sứ Anh Quốc tại Trung Hoa năm 1793.

... Tr ước khi tôi tiến đến việc đưa ra bất kỳ một sự kế toán nào về các sự giao dịch của chính chúng ta với xứ sở này, hay về các cung cách và nhân dáng của dân chúng, tôi cần tiếp tục lời trần thuật của tôi về sự tiến triển được thực hiện bởi Nguyễn Ánh trong việc phục hồi vương quốc của ông ta; và lựa chọn từ những tài liệu của tôi những đặc tính tiêu biểu trong nhân cách của nhân vật phi thường này, là người đáng được xếp vào một số ít người sinh ra với khả năng cai trị thế giới; người mà đôi khi xuất hiện, trong mọi xứ sở, với một vẻ huy hoàng sẽ làm mờ nhạt tất cả những con người đồng thời tầm thường của họ. Điều cần làm là xin thưa với độc giả rằng phần lớn sự phác họa mà tôi đưa ra ở đây, cũng như phần tiếp theo sau, là nội dung của một bản thảo tập hồi ức được viết bởi ông Barissy (b), một sĩ quan người Pháp thông minh, đang chỉ huy một chiến thuyền phục vụ vị quân vương này. Và khi mà đoạn văn trước rất phù hợp với những gì chúng ta hay biết được tại vịnh Turon [Đà Nẵng ngày nay, chú thích của người dịch], xuyên qua người thông dịch của chúng tôi, từ một viên thư ký người Trung Hoa cho chính quyền ở nơi chốn đó, và với nhiều quan hệ khác nhau với các nhà truyền giáo cư ngụ tại đó, tôi không ngần ngại gì khi đặt niềm tin tưởng tuyệt đối nhất nơi đoạn văn kế tiếp. Trong thực tế, các sự kiện cụ thể đã chứng thực cho lời chứng của hai ông khách Anh Quốc đã từng thăm viếng Sai-gong [trong nguyên bản, chú của người dịch] trong các năm 1799 và 1800...

T ừ năm 1790, khi mà Nguyễn Ánh trở về Nam Kỳ, cho đến năm 1800, ông chỉ được hưởng hai năm trong hòa bình, năm 1797 và 1798: và hai năm này đã là, trong mọi khả tính xác xuất, hai năm quan trọng nhất cho sự trị vì nhiều trắc trở của ông tính đến lúc bấy giờ. Dưới sự che chở của Giám Mục Adran, người mà trong mọi công việc quan trọng đã là nhà cố vấn của Ngài, Nguyễn Ánh đã hướng sự chú tâm đến sự cải tiến xứ sở của mình. Nhà Vua đã thiết lập cơ sở chế tạo muối hột tại Fen-tan (xứ

Chàm)... m ở các tuyến giao thông giữa các đồn bót quan trọng và các thị trấn lớn, và cho trồng hai bên đường cây cối cho bóng mát. Nhà Vua đã khuyến khích sự canh tác cây cau và lá trầu không, những đồn điền đã bị tàn phá bởi đạo quân nổi dậy. Nhà Vua cũng treo giải thưởng cho việc truyền giống dâu tằm; tạo ra các vùng đất rộng lớn để chuẩn bị cho việc trồng cây mía đường; và thiết lập nhiều nhà máy điều chế hắc ín, nhựa đường, chất nhựa dẻo. Nhà Vua đã ra lệnh chế tạo ra hàng ngàn khẩu súng hỏa mai; Ngài cho khai một mỏ chứa quặng sắt, và xây dựng các lò nấu quặng luyện kim. Nhà Vua phân chia lực lượng bộ binh thành các trung đoàn chính quy, thiết lập các quân trường, nơi mà các sĩ quan được giảng dậy các lý thuyết về việc bắn súng và chế tạo đại bác bởi các thầy dậy người Âu Châu…

... Nhà Vua g ửi các phái đoàn đến các huyện miền núi phía tây vương quốc của Ngài, được cư trú bởi dân Lào và dân Miêu (Miaotse), những sắc dân man rợ mà Ngài muốn dẫn họ nhập vào một quốc gia văn minh và một chính quyền lương hảo. Những cư dân miền núi này là những người mà người Trung Hoa dã gọi họ bằng một danh xưng miệt thị là "Người Có Đuôi"; mặc dù trong mọi trường hợp khả hữu, họ là hậu duệ bình thường của các thổ dân thực sự nguyên thủy của đế quốc văn minh lâu đời này. Tóm lại, vị Quân Vương này, bởi sự ứng dụng không mệt mỏi các nghệ thuật và sự sáng tạo của chính Ngài, giống như Hoàng Đế Peter của nước Nga, mà không cần đến sự tàn bạo, đã khơi động, bởi gương sáng cá nhân mình, các năng lực của thần dân của Ngài, và cũng giống như vị vua Alfred bất tử của chúng ta, đã không từ nan một sự khổ nhọc nào để đổi mới xứ sở của Ngài...

Hoàng Th ượng tượng trưng, theo đúng ý nghĩa nghiêm ngặt nhất của từ ngữ, một chiến sĩ hoàn toàn. Ngài được nói đã ưa thích danh xưng Tướng Công (c) hơn danh xưng Chúa Tể. Ngài được mô tả là một người can đảm nhưng không cẩu thả; nhiều sáng kiến về các điều thiết thực, khi gặp phải những khó khăn cần vượt qua. Các ý niệm của Ngài thường chính xác; hành động của Ngài thì cương quyết; Ngài không hề nản lòng khi gặp các khó khăn, hay né tránh sang bên lề khi gặp các trở ngại. Cẩn trọng trong khi quyết định, nhưng một khi đã quyết nghị, Ngài sẽ thi hành một cách nhặm lẹ và mạnh mẽ. Trong chiến trận Ngài luôn luôn nổi bật trên hết (d) ...

S ự đối xử của Ngài đối với người ngoại quốc thì lịch sự và nhã nhặn. Đối với các sĩ quan Pháp phục vụ Ngài, Ngài đã dành sự chú ý rõ rệt nhất và đối xử với họ bằng phép lịch sự nhất, thân thiện nhất và cũng khá khôi hài. Trong tất cả cuộc đi chơi săn bắn của Ngài, và các các buổi tiệc tùng vui vẻ khác, lúc nào cũng có một trong các sĩ quan này được mời tham dự. Ngài công khai tuyên bố sự tôn kính lớn lao của Ngài đối với các đạo lý của Thiên Chúa Giáo, và dung chấp tôn giáo này và trong thực tế mọi tôn giáo khác trong lãnh địa của Ngài (e). Ngài tôn thờ với sự gìn giữ nghiêm ngặt nhất các châm ngôn của lòng hiếu thảo, như được đề ra trong các tác phẩm của Khổng Tử, và đã hạ mình một cách kính cẩn trước mặt thân mẫu của Ngài (người vẫn còn sống) không khác gì một đứa trẻ trước mặt cha mẹ mình. Ngài thông hiểu trọn vẹn các tác phẩm của các danh gia Trung Hoa nổi tiếng nhất; và, xuyên qua bản chuyển dịch sang Hán ngữ bộ Bách Khoa Từ Điển của Giám Mục Adran, Ngài thụ đắc được không ít kiến thức về nghệ thuật và khoa học của Âu Châu, trong đó Ngài quan tâm nhiều nhất về các vấn đề liên hệ đến việc hải hành và đóng tàu ...

Để giúp Ngài có thể để tâm nhiều hơn đến việc trị nước, nếp sống của Ngài đã được quy định theo một chương trình cố định. Vào 6 giờ sáng, Ngài thức dậy rời giường ngủ, và đi tắm bằng nước lạnh. Vào 7 giờ sáng Ngài tiếp các Quan: mọi văn thư nhận được ngày hôm trước đều được đọc lên, theo đó, các chỉ dụ của Ngài được ghi

chép c ẩn thận bởi các quan lại liên hệ. Sau đó Ngài sang thăm kho đạn dược của thủy quân, xem xét các công việc đã được thực hiện khi Ngài không có mặt, chèo thuyền rồng quanh hải cảng, thanh tra các chiến thuyền của Ngài. Ngài đặc biệt quan tâm đến ban chỉ huy; và tại xưởng đúc, được dựng lên trong kho đạn dược, súng đại bác được đúc với đủ mọi loại kích thước...

Ngài không u ống rượu nho của Tàu cũng như không dùng bất kỳ loại rượu mạnh nào khác, và lấy làm hài lòng với một lượng thịt rất nhỏ. Một ít cá, cơm, rau và trái cây, cùng với trà và chút bánh ngọt, tạo thành các đồ ăn chính trong thực đơn hàng ngày của Ngài. Giống như một hậu duệ Trung Hoa thực sự, như Ngài từng tuyên xưng, của một vương gia nhà Minh, Ngài luôn luôn dùng bữa một mình, không cho phép vợ Ngài hay bất kỳ người nào khác trong gia đình được ngồi ăn cùng mâm với Ngài (f)...

Để tương xứng với sự tưởng niệm (Giám Mục) Adran, từ trần vào năm 1800, cần phải ghi nhớ, đó là cá tính của vị Quân Vương này, rằng sự phục hồi vương quốc của Ngài, sự thắng lợi trong chiến tranh, sự cải thiện xứ sở trong những thời khoảng hòa bình và, trên hết, sự tiến bộ mau chóng được thực hiện trong các lãnh vực nghệ thuật, sản xuất và khoa học, phần lớn là nhờ vào tài năng, sự chỉ dẫn và sự giám sát nghiêm chỉnh của vị truyền giáo này. Nhà Vua, về phần mình, yêu mến giám mục đến mức độ tôn thờ, xưng tụng giám mục bằng từ ngữ chỉ dành riêng cho đức Khổng Tử, như là một Sư Biểu (Illustrious Master). Và để chứng thực sự tôn kính cao vời của mình, sau khi thi hài của Giám Mục đã được chôn cất bởi các tu sĩ đồng dòng theo các nghi thức của Giáo Hội La Mã, Nhà Vua đã ra lệnh thi hài phải được quật lên và cải táng với tất cả tang lễ và nghi thức được quy định bởi lễ giáo người dân Nam Kỳ (g); Ngài cũng đã không bị thuyết phục để bỏ qua cử chỉ tiêu biểu lòng tưởng nhớ của mình, bất kể những lời khẩn cầu và sự trần tình của các giáo sĩ người Pháp, là những người không ít kinh hoàng về cách thức hành động không thiêng liêng như thế ...
Ngô Bắc dịch
© 2006 gio-o
----------
Chú thích của người dịch: (b) Laurent André Barisy sinh tại Port Louis, Pháp Quốc, ngày 8 tháng 11 năm 1769, con của một viên chức làm việc tại công ty buôn bán với Ấn Độ. Từ 17 tuổi, Barisy đã đi theo các thương thuyền, đến năm 21 tuổi là thuyền trưởng của tàu Ile de Groix. Khoảng năm 1791, Barisy khởi hành sang Thổ Nhĩ Kỳ, rồi sang Ấn Độ và gặp đám cướp biển Mã Lai. Đến năm 24 tuổi, Barisy tìm đựoc nơi trú náu bên cạnh chúa Nguyễn Ánh. Nhờ kinh nghiệm thương mại hàng hải, Barisy đã được chúa Nguyễn Ánh phái đi sang Ấn Độ, Phi Luật Tân, Mã Lai, Malacca để mua quân trang quân dụng cho quân đội 200,000 người của chúa Nguyễn Ánh khi đó.

(a) Tác gi ả, John Barrow sinh ngày 19 tháng Sáu năm 1764 tại Ulverston, Anh Quốc, từ một gia đình tiểu điền chủ. Ông đã làm nhiều nghề ngay từ lúc trẻ, trước khi làm kế toán trưởng cho một xưởng đúc thép tại Liverpool. Năm 1792, ông được cử đi theo Lord McCartney sang mở tòa đại sứ đầu tiên của Anh Quốc tại Trung Hoa. Nhờ vậy ông đã có dịp du hành sang vùng lân cận, trong đó có Việt Nam. Sau này ông còn đi thám hiểm nhiều vùng sâu trong nội địa Phi Châu. Với nhiều kinh nghiệm du hành như vậy, ông đã được chính phủ Anh Quốc bổ nhiệm làm nhân vật thứ nhì tại Bộ Tư Lênh Hải Quân và đã tái tổ chức Hải Quân Hoàng Gia thành một lực lượng hữu hiệu. Sau những chiến thắng quân sự lớn lao đánh bại nước Pháp tại Trafalgar và Waterloo, chính ông Barrow đã là người quyết định đầy vua Napoleon của nước Pháp sang đảo St. Helena. Ông là tác giả của tác phẩm nổi tiếng 'Mutiny of the Bounty' [Cuộc Nổi Loạn trên tàu Bounty].
Ông cũng tổ chức cuộc thám hiểm tìm kiếm hải trình từ Bắc sang Tây và là sáng lập viên Hội Địa Lý Hoàng Gia Anh Quốc. Tên ông được dùng để đặt cho Mũi Barrow ở đỉnh cực bắc của vùng Alaska và Eo biển Barrow Strait tại miền Bắc Canada.
Ông được phong tước tùng nam tước (dưới nam tước trên tước hiệp sĩ) vào năm 1835. Ông về hưu năm 1845 và chết bất đắc kỳ tử năm 1848.

Laurent Barisy đã thực sự trở thành một người Nam Kỳ, ông ta lấy một người đàn bà Việt Nam và có nhiều con với người vợ này. Barisy được vua Gia Long phong tước làm Thiện Tri Hầu. Barisy cũng mang cấp Trung Tá trong quân đội của chúa Nguyễn Ánh, tham dự nhiều trận đánh trên bộ, đặc biệt là trận đánh đuổi quân Tây Sơn tại Đà Nẵng ngày 8 tháng Ba năm 1801 và trận đánh Huế vào ngày 15 tháng Sáu năm 1801.
Barisy chết vào ngày 23 tháng Bảy năm 1802, trước khi chúa Nguyễn Ánh chiếm được Hà Nội và thống nhất đất nước Việt Nam.

(c) Ng ười đương thời hay gọi chúa Nguyễn Ánh là Tướng Gia Định. Vua Gia Long đã là người thống nhất đất nước sau gần 300 năm bị phân chia thành Đằng Trong và Đằng Ngoài. Vua Gia Long xin đổi quốc hiệu là Nam Việt (bao gồm Việt Thường và An Nam) nhưng vua nhà Thanh lo sợ vua Gia Long có hậu ý đòi lại các phần đất thuộc Nam Việt trước đây trong nội địa Trung Hoa nên mới đổi ngược lại thành Việt Nam Quốc. Nước ta có danh xưng Việt Nam từ đó.

(d) B ản văn của John Barrow dựa chính yếu trên tài liệu của Laurent Barisy là người hầu như suốt đời phục vụ vua Gia Long nên chỉ ghi toàn những lời tán tụng hay ở vị thế tế nhị nên không thể bày tỏ các ý kiến phê bình hay chỉ trích. Để sự phán đoán được cân bằng hơn, xin trích dịch một vài sử liệu khác có cái nhìn ít nhiều khác biệt về con người vua Gia Long như sau: "18. Một ít đ[i]ều trách nhà vua
Song cũng có kẻ chê vua rằng: chẳng được vững lòng; vì khi nào đặng thạnh sự thì vui mừng quá; bằng khi phải khốn khổ ít nhiều, hay ít khi bị trận, thì ra như ngã lòng và sợ hãi quá. Vậy khi nào đã được trận thì vui mừng quá lẽ, chẳng biết thừa dịp thắng trận mà theo bắt quân giặc và ép nó chịu phép cho xong. Có kẻ lại trách rằng: chẳng hay cầm giữ quân mình cho đủ, nên bắt người ta nặng việc quan quá." (Sử Ký Đại Nam Việt, Annales Annamites, Nhóm Nghiên Cứu Sử Địa Việt Nam Xuất Bản, Sài gòn, 1974, trang 58.)

(e) Trong cùng sách d ẫn trên (Sử Ký Đại Nam Việt, trang 100), nơi đoạn cuối cùng có ghi lại chính sách của vua Gia Long đối với đạo Thiên Chúa như sau:
" Vả lại năm sau, khi vua ra Kẻ Chợ thọ phong thì giáng chỉ mới chẳng cấm đạo tỏ tường, nhưng mà nói phạm đến sự đạo, cùng chê kẻ có đạo nhiều đ[i]ều nặng lắm, vì gọi đạo thánh Đ[ức] C[húa] T[rời] là dị đoan, là tả đạo; và trách bổn đạo là chấp mê chi đồ; và lễ làng nào chưa có nhà thờ, thì cấm nhặt chẳng cho làm; còn nơi nào đã có nhà thờ mà đã hư đi, thì phải bẩm quan; quan có phê cho, mới đặng làm."
Nơi trang 65 cùng sách đã dẫn còn kể chuyện vua "dạy hai quan đại thần kia ép quan lớn có đạo, tên là Dinh Trung, bỏ vào trong hoàng cung, mà giúp việc tế lễ và bái tổ tiên..." Ông Dinh Trung này không chiu lạy tổ tiên Vua, và nói "Tôi lạy một Đức Chúa Trời Ba Ngôi mà thôi." Vua Gia Long có giải thích cho ông Dinh Trung rằng chính đức giám mục Adran "cũng nói với trẫm rằng: lạy tổ tiên thế ấy thì chẳng tội gì." Viên quan Dinh Trung đó vẫn không chịu . Vua Gia Long có nói "Thằng này là nghịch thần." Đoạn thì vua nói qua đ[i]ều khác.

(f) V ề đời sống cá nhân vua Gia Long, cùng sách dẫn trên (Sử Ký Đại Nam Việt, trang 64), có đoạn ghi như sau:
" Vua mê sắc dục, nên ghét đạo, và đôi khi chẳng vì nể Đức Thầy {giám mục Adran]; những nói nặng đ[i]ều chê bai sự đạo và thêm lời hoa tình nữa."

(g) V ề mối giao tình giữa vua Gia Long và Bá Đa Lộc (giám mục Adran), sách Hoàng Việt Hưng Long Chí,nhà xuất bản Văn Học, Sàigòn, 1993, của Ngô Giáp Dậu, nơi các trang 235-236 có ghi như sau:
" Đông Cung [tức Hoàng Tử Cảnh, chú của người dịch] tâu lên Thế Tổ [tức vua Gia Long, chú của người dịch]:
- Bá Đa Lộc ốm nặng đã chết ở trong quân.
Bá Đa Lộc từng bảo hộ Đông cung Cảnh sang Tây, lại được dự bàn việc binh nhung nơi màn trướng, cậy mình có nhiều công lao nên có ý phóng túng kiêu ngạo, từng bị Trần Đại Luật dâng sớ hạch tội, xin vương thượng mượn kiếm trời chém đầu đi. Nhưng Thế Tổ dụ rằng:
-Bá Đa Lộc đánh đông dẹp bắc, là người ngu xuẩn trí trá nhưng có thể sai khiến được. Hãy tạm để đó đã!
Đến đây có tin cáo phó của Đông cung. Thế Tổ bèn phong cho Bá Đa Lộc tước Bi Nhu quận công", đưa thi hài về chôn cất tại Gia Đinh. "
[Bá Đa Lộc chết ngày 9 tháng 10 năm 1799 ở cửa Thị Nại, xác được ướp thuốc, đưa về chôn và cho xây lăng tức Lăng Cha Cả, gần cổng phi trường Tân Sơn Nhứt, theo chú thích nơi trang 236, sách Hoàng Việt Hưng Long Chí dẫn trên.]

Sách S ử Ký Đại Nam Việt đã dẫn trên, trang 65, có đoạn như sau:
"Khi vua muốn dùng người [giám mục Adran] làm việc gì trọng phò vực nhà nước, mà người xin kiếu, vì sợ các quan ghen, thì vua làm thinh; song qua một ít lâu, thì nói nhiều đ[i]ều phạm sự đạo, cùng đe cấm đạo, có ý nhắc lại và ép người chịu lấy việc ấy. Có khi vua quỉ quyệt giả sự bắt tội cho các quan có đạo, hay là ép làm sự rối; vua đã rõ biết Đức Thầy sẽ xin dong thứ chẳng sai; nên có ý dùng dịp tha cho các quan ấy mà lấy lòng người, cùng kể là ơn riêng vua làm bởi vì nể người."

--------------------------------------
Nguồn: John Barrow, A Voyage to Cochinchina, in the Years 1792 and 1793, London: Cadell and Davies, 1806, các trang 271, 273-279, 281.

Thuyền Mỹ Cập Bến Nam Kỳ 1802 ...
Robert Hopkins Miller
Ngô Bắc dịch
Dẫn Nhập
Tháng B ẩy năm 1787, Thomas Jefferson, khi đó đang làm Sứ Thần Hoa Kỳ tại Pháp, đã bày tỏ một sự quan tâm đến việc thụ đắc lúa giống từ Việt Nam (hay Nam Kỳ [Cochin-China], như vẫn thường được nói đến vào thời kỳ đó). Đây có thể tạo thành sự nhận thức chính thức đầu tiên của Hoa kỳ về xứ sở hải ngoại xa xôi đó. Viết cho ông William Drayton tại South Carolina, ông Jefferson đã ghi nhận, "Ông Poivre, một nông gia quan trong của vùng Isle of France, trong khi du hành xuyên qua nhiều nước tại Á Châu, đã quan sát với sự chú tâm đặc biệt đến những sản vật trong nền canh nông của họ, và ông ta cho chúng ta hay rằng tại Nam Kỳ họ canh tác 6 loại lúa mà ông mô tả là ba trong số đó cần đến nước, và ba loại trồng trên những vùng đất cao." (1) Sau đó trong cùng bức thư, ông Jefferson -- có tầm nhìn xa như bao giờ -- quyết tâm nhập cảng lúa gạo tốt nhất của Việt Nam:
"Gạo khô của Nam kỳ được tiếng trông trắng nhất, có khẩu vị ngon nhất, và có năng suất cao nhất. Nếu thế có vẻ nó tổng hợp được các phẩm chất tốt của cả hai loại lúa
khác mà chúng ta đã hay biết. Một khi nó có thể thay thế cho hai loại lúa kia, đó sẽ là một hạnh phúc vĩ đại, bởi nó sẽ giúp chúng ta xóa bỏ các ao tù đọng nước gây quá nhiều tổn thương cho sức khỏe và đời sống con người. Nhưng bởi có sức mạnh của thói quen, và tính thất thường của khẩu vị nên chúng ta không thể chắc chắn trước được rằng nó có thể tạo ra hiệu quả này hay không. Tuy nhiên sự thử nghiệm là điều đáng làm, và chờ xem là liệu nó có đưa đến việc tạo ra một phẩm chất thứ ba, và làm gia tăng nhu cầu hay không. Tôi sẽ gắng sức để thu lượm vài loại lúa giống từ Nam Kỳ. Tuy nhiên chuyện này chưa có gì chắc chắn và còn xa vời. " (2)
Viết cho ông Drayton sáu tháng sau đó, trong tháng Một năm 1788, ông Jefferson biểu lộ sự quyết tâm liên tục của mình:
"Tôi có nhi ều hy vọng đáng kể về việc nhận được một số lúa gạo khô từ Nam Kỳ, một ông hoàng trẻ tuổi của xứ đó, sau này đã ra đi từ nơi đây, có bảo đảm rằng các lúa giống đó sẽ được gửi đến tôi. Nhưng thế nào cũng phải chờ đợi ít lâu cho lần đầu. Đây cũng chỉ là những sự thử nghiệm; tuy nhiên khái niệm sáng suốt hướng dẫn chúng ta thử nghiệm mọi điều, và giữ chặt lấy điều tốt. "(3)

Hi ển nhiên, nỗ lực của ông Jefferson với ông hoàng trẻ đã không thành công bởi vì, hơn một năm sau đó, trong tháng Ba năm 1789, ông đã viết thư cho ông Malesherbes, một nhân vật Pháp nổi tiếng có sự quan tâm nhiều ngành trong đó bao gồm cả về thực vật học, yêu cầu ông ta dùng ảnh hưởng của mình để thu lượm "một trong số các loại lúa giống trồng tại Nam Kỳ trên vùng đất cao, và không cần nước nhiều hơn là lượng nước mưa bình thường."

"M ặt trời và đất vùng Carolina đủ mạnh để bảo đảm cho sự thành công của loại cây này, và ông Poivre đã đưa ra sự tường trình về phẩm chất của nó khiến có thể dẫn dụ người nông dân Carolina du nhập nó để thay thế cho loại lúa mà họ đang có, vốn đòi hỏi cả xứ sở bị đặt dưới nước trong một mùa nào đó trong năm, tiêu diệt một số lượng cư dân hàng năm với các chứng bịnh dịch tể. Nếu ông có lòng tốt quan tâm về việc thu lượm giúp tôi một vài hạt giống của loại lúa khô của vùng Nam Kỳ, ông đúng là cung cấp một công trình quý giá nhất cho đồng bào tôi." (4)

Cùng ngày đó, ông Jefferson đã viết tương tự cho ông Benjamin Vaugh tại London, lại cũng trích dẫn ông Poivre và hy vọng là ông Vaugh quen biết những người "có quan hệ với Á Châu nhờ đó họ có thể thu lượm được giúp chúng tôi một vài hạt giống của loại lúa khô tốt nhất từ đất Nam Kỳ," và nếu được như thế, "tôi chắc rằng ông sẽ sẵn lòng giới thiệu chúng tôi với họ để nhờ thu lượm một vài hạt giống." (5) Mặc dù không sự phúc đáp nào được ghi nhận từ ông Vaugh, ông Malesherbes đã tức thời trả lời ông Jefferson, cho hay là hạt giống lúa khô từ Nam Kỳ chưa bao giờ chín tại Paris và, do đó, rất là khó khăn để tìm thấy tại địa phương. (6)

M ười lăm năm đã trôi qua trước khi một thương thuyền Hoa Kỳ thực sự lái vào cập bến một hải cảng của Việt Nam -- khởi điểm của tập tường trình này bắt đầu -- và ba thập niên khác đã trôi qua trước khi một thương nhân Hoa Kỳ sẽ quay về nước với ít hàng lụa và đường mía cùng một lượng nhỏ hàng gạo mà bất hạnh thay đã bị hủy hoại vì mối mọt và các loại sâu bọ khác. Chuyến du hành lần thứ nhì đó đối đầu với một tình trạng bài ngoại, với việc không quan tâm đến mậu dịch với Hoa Kỳ, với các quan chức nặng đầu óc địa phương, và với một loạt các chứng bịnh kỳ lạ, tất cả những điều đó đã làm nản lòng sự chú ý của Hoa Kỳ đến khu vực đó cho mãi đến thập niên tiếp sau.
I. THƯƠNG THUYỀN & THUYỀN TRƯỞNG
THƯƠNG THUYỀN FAME VÀ THUYỀN TRƯỞNG JEREMIAH BRIGGS
N ăm 1802, Tổ Hợp Crowninshields tại Salem, Tiểu Bang Massachusetts, một trong những gia đình hải vận chính yếu vùng New England, đã gửi một thương thuyền sang Nam Kỳ (Cochin-China), hiển nhiên để trắc nghiệm một nguồn cung cấp đường và cà phê mới và chưa được thử nghiệm. Tổ Hợp Crowninshields có vẻ tin tưởng rằng nếu chuyến du hành sang Nam Kỳ thất bại, chiếc thuyền có thể cất (mua) được một chuyến hàng đáng giá tại Borneo hay một nơi nào khác trên lộ trình và chuyến du hành sẽ không đến nỗi vô ích. Bất kể ra sao, đây là chiếc thuyền đầu tiên của Hoa kỳ trong lịch sử sang thăm viếng Việt Nam, và vị thuyền trưởng của tàu sẽ là người Hoa Kỳ đầu tiên đặt chân lên vùng đất đó (7).

Chi ếc thuyền được chọn cho cuộc hải hành, tàu Fame, được hạ thủy với nhiều sự khoa trương ầm ĩ, đã nhổ neo vào ngày 17 tháng Một năm 1803, do ông Jeremiah Briggs (8) làm thuyền trưởng. Vào ngày 15 tháng Năm năm 1802, tàu Fame đã nhìn thấy đảo Côn Sơn ngoài bờ biển phía nam của Nam Kỳ. Sáng hôm sau, tàu nhìn thấy Mũi St. James (Vũng Tàu, như được ghi chú nơi một phần sau trong nguyên văn, chú thích bởi người dịch) trên bờ biển hướng nam. Ngày 21 tháng Năm, tàu Fame hạ neo tại vịnh Turon (ngày nay là Đà Nẵng). Thuyền trưởng Briggs lên thăm một trong hai chiếc thuyền đang ở trong vịnh và khám phá ra rằng hai chiếc tàu này thuộc quyền của "Quốc Vương Nam Kỳ" (King of Cochinchina trong nguyên văn, chú thích bởi người dịch) và được điều khiển bởi các người Pháp. Ông Briggs đã tới Đà Nẵng để gặp các viên chức điều khiển các chiếc tàu này, và trở về lại thuyền Fame ngày sau đó. Vị thuyền trưởng thâm niên nhất của Pháp mà ông Briggs đã tiếp xúc đã cố vấn ông Briggs đi đến "Cowe" (chữ trong nguyên văn, chú thích của người dịch) (được nghĩ là Huế), tức kinh đô, để yết kiến nhà vua hầu tìm hiểu là liệu có bất kỳ khả năng mậu dịch nào hay không.

Ông Briggs kh ởi hành đi Huế ngày 23 tháng Nam bằng một chiếc thuyền nhỏ cùng với năm người và một hướng dẫn viên người Bồ Đào Nha đến từ Ma Cao và hiện sống tại địa phương. Họ đã trải qua đêm lại "Hai-foo (có lẽ là Fai-foo tức Hội An ngày ngày, chú thích của người dịch), một địa điểm có một số hoạt động mậu dich." Nhật ký của ông Briggs ghi nhận rằng "đã không có một dấu hiệu nào về công nghiệp tại đây, cư dân là những người lười biếng nhất mà tôi chưa từng trông thấy bao giờ, họ sống chính yếu nhờ cá mà họ đánh bắt được rất nhiều, các túp lều của họ nói chung nhỏ bé, và hoàn toàn để trống toang hoác, để thích nghi với khí hậu vì trời nóng vô cùng."

Ngày k ế tiếp, ông Briggs tiếp tục khởi hành đến Huế, ngược dòng sông "Hai-Foo" (sông Thu Bồn (?), chú thích của người dịch), mà ông Briggs nhận thấy có thể hải hành bằng các thuyền buồm và ngay cả tàu nhỏ. Khi ông Briggs tới Huế, ông lên thăm một chiến thuyền thả neo ở đó và tìm gặp vị chỉ huy người Pháp. Ông Briggs đã ở trên chiến thuyền ba ngày với vị chỉ huy người Pháp và được cho hay rằng ông ta "chưa hề nghe thấy sự việc như là việc cất (mua) đường mía từ bờ biển này, và rằng ông ta không nghĩ điều đó có thể xảy ra." Tuy nhiên, vị chỉ huy người Pháp đã tìm kiếm sự chấp thuận của Nhà Vua cho phép ông Briggs được mua bán ở bất kỳ hải

c ảng nào dọc bờ biển. Nhà vua đã trao cho ông sự chấp thuận này, nhưng ông Briggs đã ghi nhận rằng ông "rất cảnh giác từ đầu rằng chúng ta sẽ giao dịch với các đối thủ của mình, khi ông ta chỉ được phép giao dịch tại đây trong vòng khoảng 6 tháng."

Sau khi r ời tàu trong 6 ngày ông Briggs đã trở lại thương thuyền Fame với giấy phép mậu dịch của nhà vua. Trong 10 ngày sau đó, thương thuyền Fame đã đi thăm dò dọc bờ biển, nhưng hiển nhiên là không hề đặt chân lại trên đất liền bởi gặp phải các triều sóng to. Vào ngày 10 tháng Sáu, thương thuyền Fame đổi hướng sang Manila.

Ph ần còn lại trong chương nhật ký của thuyền trưởng Briggs về Nam Kỳ bao gồm một sự mô tả về xứ sở đó, tin tức được nghĩ là ông ta thu thập được xuyên qua các sự tiếp xúc với các vị chỉ huy tàu Pháp tại địa phương, và một sự tường thuật ngắn về các biến cố chính trị gần cận tại Nam Kỳ, trong đó ông ta ghi nhận sự gia tăng ảnh hưởng của Pháp tại đó. Thuyền trưởng Briggs cũng đã mô tả ngắn gọn về thành phố Huế, các sự phòng vệ bằng súng thần công (đại bác) đáng nể của nó, Cơ Mật Viện (Council House), thành Huế, và về nhà vua, các cung phi, thị vệ, cùng các thớt voi. Sau hết, nhật ký hải hành của ông Briggs ghi nhận rằng nhà vua đã phái một vị linh mục người Pháp đến gặp thuyền trưởng Briggs để thu thập một sự mô tả về Hoa Kỳ và các biên giới của nước này.
THUYỀN HAI BUỒM FRANKLIN VÀ THUYỀN TRƯỞNG JOHN WHITE
S ự tường thuật thứ nhì ghi nhận một người Hoa Kỳ thăm viếng Việt Nam là hồi ký của ông John White, một trung úy hải quân Hoa Kỳ, đi thuyền hai buồm Franklin, bỏ neo tại Cape St. James (mũi Vũng Tàu) hôm 7 tháng Sáu năm 1819. Ông White, sinh tại Marblehead, Massachusetts, vào năm 1782, đã được bầu làm hội viên Hội Hàng Hải Đông Ấn (East India Marine Society) tại Salem, Massachusetts vào năm 1806. Ông đã từ trần tại Boston năm 1840 sau khi đã vươn tới cấp thuyền trưởng. (9)

S ự tường thuật của White về chuyến hải hành được ấn hành năm 1823 tại Boston dưới nhan đề Lịch Sử Một Chuyến Du Hành Đến Biển Trung Hoa (A History of a Voyahe to the China Sea). Trong đó, ông White phát biểu sự tin tưởng của ông rằng chiếc thuyền Franklin là chiếc thuyền Hoa Kỳ đầu tiên đã trương lá cờ "sao và sọc tại thành phố Sàigòn." Người chủ biên của ông đề cập đến nhiều nỗ lực không thành công của các tàu thuyền Hoa Kỳ tìm kiếm các mối hàng để buôn tại Việt Nam xảy ra trước cuộc thăm viếng của ông White, kể cả cuộc hải hành của thương thuyền Fame do ông Jeremiah Briggs làm thuyền trưởng. Chính ông White có nhìn nhận rằng đã có hai người Hoa Kỳ thực sự đã đặt chân lên đất Sàigòn không lâu trước khi ông đến, thế nhưng một người, ông Olivier Blanchard, thuyền trưởng chiếc thuyền Marmion, đến từ Boston, đã ngã bệnh tại Sài gòn và chết trước khi chiếc tàu của ông ta rời khỏi hải phận Việt Nam. Ông White đề cập tới hai chiếc thuyền Hoa Kỳ khác đã thăm viếng Nam Kỳ trong cùng một thời gian -- chiếc Beverly, thuộc cùng quyền sở hữu chủ của chiếc Marmion và do John Gardner làm thuyền trưởng, và chiếc Aurora, từ Salem, Massachusetts, do ông Robert Gould làm thuyền trưởng. (10) nhưng ông không giải thích tại sao một chiếc thuyền hai buồm dưới sự chỉ huy của một sĩ quan hải quân Hoa Kỳ lại được giao phó một nhiệm vụ như thế hay ai là người đã tài trợ cho phái bộ. Ông White cũng không cho thấy đâu là quyền lợi nói chung của Hoa Kỳ vào lúc đó tại chính vùng Nam Kỳ hay ngay cả về sự hiểu biết bao nhiêu của nền cộng hòa non trẻ đối với phần đất cá biệt đó của thế giới.

Trong h ồi ký của mình, ông White không đưa ra một manh mối nào về lý do tại sao ông đảm nhận một chuyến hải hành sang Nam Kỳ. Nhiệm vụ của ông rõ ràng có tính chất thương mại -- tìm kiếm và mang về một chuyến hàng hóa sinh lợi nhuận --

Tuy nhiên, h ồi ký của ông có đưa ra một vài bằng chứng về sự hiểu biết khu vực đó, ngay trong văn bản hay nơi các cước chú, về các nguồn tin tức khả cung về Nam Kỳ (kể cả ông Poivre, người có các bài viết được Thomas Jefferson để ý tới). (11) Trong thực tế, ông White đã phải đọc đến cùng đoạn văn của ông Poivre vốn đã lôi cuốn sự tò mò của Thomas Jefferson về lúa gạo vùng Nam Kỳ. Giống như Jefferson, ông White nhắc đến sáu loại lúa được trồng tại Nam Kỳ mặc dù ông White cho rằng có hai loại thuộc loại lúa trồng vùng thượng du hay miền núi, trong khi Jefferson lại nói về ba loại lúa thượng du. Giống như Jefferson, ông White tìm cách đem về quê các mẫu lúa gạo, "nhưng, bất hạnh thay, các chú chồn và những loại sâu bọ khác, đã hủy diệt mọi hạt mầm thực vật." (12) Cuối cùng, ông White thường nhắc đến các đồ vật mà ông đã mang về và ký thác tại Bảo Tàng Viện Hội Hàng Hải Đông Ấn tại Salem, Massachusetts. Một số trong các đồ vật này hiện vẫn còn được lưu giữ tại Bảo Tàng Viện Peabody trong thành phố đó.

S ự tường thuật của ông John White về chuyến du hành sang Nam Kỳ thì hoàn toàn đơn giản là một sự tường thuật về chính chuyến du hành, về những người mà ông đã gặp gỡ, đặc tính, phong tục, thói quen, chính phủ và xứ sở của họ. Điều đáng chú ý của quyển sách đối với độc giả thời nay nằm chính yếu ở sự kiện đó là một sự tường thuật chi tiết -- và được ấn hành -- về một cuộc thăm viếng của người Hoa Kỳ tại Việt Nam, và ở việc nó cung cấp một thí dụ linh hoạt về một phản ứng ban đầu của Hoa Kỳ đối với người Việt và các sự sinh hoạt của họ.

Trung Úy White tr ương buồm từ Salem, Massachusetts, vào ngày thứ Bẩy, 2 tháng Một năm 1819, trên chiếc thuyền hai buồm Franklin, một chiếc thuyền "trọng tải" 250 tấn. Sau một cuộc tiếp xúc sơ khởi với các giới chức địa phương tại Vũng Tàu, chiếc thuyền Franklin trong ngày kế tiếp đã di chuyển đến ngôi làng tại Canjeo (Cần Giờ) , cách Vũng Tàu khoảng 7 đặm về phía tây, và chờ đợi giấy phép để ngược đòng lên tới Sàigòn. Giấy phép không bao giờ đến, và sau vài ngày thảo luận nhiều bực tức với các giới chức địa phương, ông White đã kết luận rằng các giới chức địa phương đã không có thẩm quyền cho phép ông tiến vào Sàigòn. Vì thế, vào ngày 12 tháng Sáu, ông đã nhổ neo để đi đến Huế, thủ đô của Nam Kỳ và nơi cư trú của nhà vua. Các quan lại địa phương tại Cần Giờ đã bảo đảm với ông White rằng nếu ông ta trở lại từ Huế với giấy tờ thích hợp từ nhà vua, ông ta có thể tiến lên Sàigòn.

Chi ếc thuyền Franklin đã đến Turon (tức Đà Nẵng ngày nay) vào ngày 18 tháng Sáu. Nó tức thời được thăm viếng bởi các thẩm quyền địa phương, các người đã thông báo ông White rằng nhà vua hiện không có mặt ở Huế vì đang ra ngoài Bắc Kỳ (Đông Kinh, tức Bắc Việt Nam), rằng xứ sở đang hồi phục từ nhiều cuộc chiến tranh tàn phá, và rằng sản lượng ít ỏi (đường mía và tơ sống) có trong nước dành cho các giao dịch thương mại đã bị hứa bán cho hai chiếc thuyền của Pháp trước đây đã kết ước để cung cấp cho nhà vua "các vật dụng kỳ lạ" cùng với vũ khí và quân phục cho binh lính của ngài. Trong tháng Bẩy, ông White đã tiến tới Manila để tìm kiếm một vài người nói được tiếng Việt và có thể đi cùng họ quay trở lại Nam Kỳ, và giúp họ có được giấy phép đi ngược giòng sông để đến Sàigòn ("bởi đó vẫn là địa điểm mà chúng ta muốn nhắm tới.")

Ông White trú l ại Manila trong hai tháng, trong thời gian này, nhờ vận may, ông có gặp Thuyền Trưởng John Brown của chiếc thuyền Marmion đến từ Boston, nguyên thủy dưới quyền chỉ huy của Thuyền Trưởng Oliver Blanchard. Chiếc thuyền Marmion rõ ràng là đã đến Vũng Tàu và Cần Giờ ít ngày sau khi chiếc tàu Franklin khởi hành. Thuyền Trưởng Blanchard và các sĩ quan đồng sự đã nhận được đón tiếp nồng hậu hơn bởi các quan lại địa phương, rõ ràng nhờ ở phản ứng của vị phó vương (kinh lược sứ [?], chú thích của người dịch) ở Sài gòn trước tin tức cho hay về sự cập bến của chiếc tầu Franklin dưới cửa sông. Dù sao đi nữa, vị phó vương đã gửi xuống một thông dịch viên có khả năng đàm thoại "hạng xoàng" tiếng "Đông Bộ Bồ Đào Nha." Qua thông dịch viên này, Blanchard đã nhận được phép tiến lên Sàigòn trong một chiếc thuyền bản xứ cùng với một sĩ quan khác, một ông Putnam nào đó, và một thủy thủ biết nói đôi chút tiếng Bồ Đào Nha. Tuy nhiên, khi tới Sàigòn rồi, ông Blanchard nhận thấy rằng ông chỉ có thể chi tiêu bằng đồng tiền vàng với tỷ suất chiết khấu quá cao và rằng các giới chức ở Sàigòn ưa thích tiền tệ của Tây Ban Nha hơn vì là đồng tiền mà họ quen thuộc nhiều hơn. Vì thế Blanchard đã từ bỏ ý nghĩ chất hàng tại Sàigòn và quyết định tiến tới Manila trong mục đích này. Không may, ông ta ngã bệnh tại Sàigòn và đã chết ngay trước khi chiếc thuyền Marmion rời khỏi sông ở Vũng Tàu. Ông John Brown đã nắm quyền chỉ huy chiếc thuyền và tiếp tục hướng về Phi Luật Tân và đã đến nơi hôm 22 tháng Sáu. Trong thời gian họ trú ngụ tại Manila, một chiếc thuyền Hoa Kỳ khác cũng đã cập bến sau chuyến viếng thăm ngắn ngủi, không thành công tại vùng Nam Kỳ. Đây là chiếc thuyền Beverly, thuộc cùng sở hữu chủ của chiếc thuyền Marmion, đã cố gắng lái thuyền xuôi nam đọc theo bờ biển từ Đà Nẵng xuống Vũng Tàu nhưng bị đẩy ra khơi bởi các cơn gió mùa.

Các thuy ền trưởng White và Brown đã quyết định liên kết lực lượng và quay trở lại Sàigòn bằng cà hai chiếc thuyền, tính toán rằng hai chiếc thuyền có thể đủ mạnh để đi tới Sàigòn ngay dù các thẩm quyền địa phương tại Vũng Tàu và Cần Giờ kháng cự lại. Thủy thủ đoàn trang bị đầy đủ các phụ tùng sửa chữa trên chiếc thuyền Marmion, đổi đồng tiền vàng lấy tiền Tây Ban Nha, chờ đợi cho hết gió mùa tây nam, xong một lần nữa giăng buồm đi đến Nam Kỳ hôm 6 tháng Chín. Hai chiếc thuyền đã bỏ neo ở Vũng Tàu lần thứ nhì vào ngày 25 tháng Chín. Tiến tới Cần Giờ vào ngày sau đó, chúng đã nhận được phép đi đến Sàigòn trong vòng ít ngày và, vào ngày 7 tháng Mười, sau chuyến du hành bẩy ngày ngược dòng sông Đồng Nai (hành trình dài 59 dặm rưỡi, theo thuyền trưởng White), chiếc thuyền Franklin, theo sau không xa bởi chiếc thuyền Marmion, đã thả neo xuống lòng sông đối diện với Sàigòn. Vào ngày 9 tháng Mười, hai thuyền trưởng, cùng với hai viên chức phụ tá của họ là ông Bessel của thuyền Franklin và ông Putnam của thuyền Marmion, cùng một thủy thủ của tàu Marmion biết nói tiếng Bồ Đào Nha, đã bước vào thành phố Sàigòn. Họ đã sớm hay biết qua viên thông ngôn được cung cấp bởi phía Nam Kỳ rằng hai chiếc thuyền khác của Hoa Kỳ đã thăm viếng Nam Kỳ khi từ chiếc thuyền Franklin bỏ neo lần đầu tiên tại Cần Giờ. Một trong hai chiếc này là thuyền Aurora từ thành phố Salem, được chỉ huy bởi Thuyền Trưởng Robert Gould. Giống như thuyền Franklin, tàu Aurora ở ngoài khơi Vũng Tàu trong vài ngày sau khi chiếc thuyền Marmion đã bỏ đi, xong đã ngược lên phía trên để đến Đà Nẵng nhưng không mua bán gì được ở đó, và tiếp tục đi đến Manila. Chiếc thuyền thứ nhì là chiếc Beverly, chỉ huy bởi thuyền trưởng John Gardner, người mà ông White đã gặp tại Manila.

S ự cập bến Sàigòn của ông White đã được nối tiếp bởi bốn tháng nghi lễ hầu như chằng có kết quả gì cả và việc mặc cả giằng co với các giới chức Nam Kỳ. Trong thời gian lưu ngụ tại đó, ông White đã đi đến một sự đánh giá cao tiềm năng chính trị và kinh tế của Nam Kỳ và người dân ở đó. Nhưng ấn tượng này đã hoàn toàn bị che
phủ bởi sự chán ghét sâu sắc của ông ta về các thói quen, văn hóa của họ, và nhất là về tính tráo trở toàn diện và vô liêm sỉ của họ:
" Điều sẽ tạo ra sự tẻ nhạt cho độc giả, và làm chính tôi đau lòng, là việc tóm tắt về tính côn đồ và sự đê tiện thường trực mà chúng tôi đã có kinh nghiệm từ những người dân này, trong thời gian cư trú trong xứ sở đó. Sự thiếu vắng hoàn toàn đức tin của họ, sự hăm hở sẵn sàng dối gạt và đánh lừa chúng ta, và sự ngoan cố của họ để mưu toan thủ lợi, bằng việc tráo trở và dùng thủ đoạn, những gì mà họ có thể thu hoạch được một cách nhiều hơn và dễ dàng hơn với thái độ cởi mở và trao đổi công bằng; những hình thức và nghi lễ tẻ nhạt trong việc trao đổi mọi loại doanh nghiệp, được thực hiện ngay cả với những giao dịch lặt vặt nhất; sự bất trắc của sự phê chuẩn tối hậu trên bất kỳ sự mặc cả nào, (ít nhất hy vọng làm giảm lòng kiên nhẫn của người mua, và khuyến dẫn người đó trả giá thêm chút nữa, đủ để xóa bỏ bất kỳ sự quy định bằng miệng nào) và không có chuyện kháng nghị, trừ khi nào có hợp đồng viết tay, điều không bao giờ xảy ra, cho đến khi mọi mánh khóe đã được dở ra, và mọi phương tiện moi tiền đã được vận hành và không còn thu thêm lợi lộc gì nữa; tất cả nhừng sự phiền toái này, cộng với thái độ tham lam, bất tín, độc đoán và chống lại sự thương mại của chính phủ sẽ, chừng nào mà những nguyên do này còn tồn tại, biến Nam Kỳ thành một xứ sở ít hấp dẫn nhất đối với những thương gia mạo hiểm. Những nguyên do này đã làm cho người Nhật từ bỏ sự mậu dịch; chúng đã xua đuổi các người Bồ Đào Nha tại Áo Môn (Macao) ra khỏi xứ sở, và chuyển hoạt động thương mại của họ qua các đường kênh khác; đang làm suy giảm hàng năm và một cách mau lẹ sự giao thương của họ với Trung Hoa và Xiêm La. Nhà từ thiện, doanh gia, và thế giới văn minh nói chung, chỉ có thể nhìn vào tình trạng thống khổ hiện tại của xứ sở có thiên nhiên xinh tươi không gì khác hơn một niềm hốt tiếc và thương xót sâu xa."(13)

Trong s ự tường thuật của mình, ông White đã công khai bày tỏ sự chán nản của ông qua chính những kinh nghiệm bản thân, và ông đã tham chiếu trong một vài chỗ các tài liệu khác về Nam Kỳ vốn đã dẫn ông ta đến việc dự liệu một sự tiếp nhận hoàn toàn khác biêt. Ông quy kết sự đối chọi toàn diện giữa những tài liệu này với kinh nghiệm của chính ông cho một suy sụp rõ rệt trong các điều kiện sống của người dân Nam Kỳ gây ra bởi một giới lãnh đạo ngày càng độc đoán hơn tại Huế. Giới lãnh đạo đó, theo ông White, chỉ bận tâm ngày càng nhiều hơn vào những cuộc chiến tranh chinh phục và sự xa hoa trụy lạc, để phí một đất nước phì nhiêu và phong phú tài nguyên, và phá hủy tinh thần và phúc lợi của người đân của nó. Ông White ghi nhận rằng người Pháp đã từng có một ảnh hưởng rất tích cực và xây dựng trên người dân Nam Kỳ trong nhiều năm qua, nhưng tình trạng hiện tại đang trở nên bấp bênh, bắt buộc người Pháp phải chuẩn bị để từ bỏ chính sách thực dân mạo hiểm của họ. Ông ghi nhận rằng đức giám mục người Pháp Adran, mất đi vài năm trước đó, đã là một nhân vật cao vời tại Nam Kỳ, và ông White nêu ý kiến rằng sự từ trần của ngài đã đưa đến tình trạng suy sụp. Ông White đã kể lại sự vụ này để cảnh giác những ai còn bị quyến rũ để tìm kiếm những cơ hội mậu dich tại đất nước "khốn khổ" Nam Kỳ này.

S ự tường thuật của White bao gồm một sự mô tả hoàng thành tại Huế tương như sự mô tả của thuyền trưởng Briggs, mặc dù khác biệt đáng kể trong chi tiết đặc thù. Thuyền trưởng White xác nhận đã nhận được sự mô tả từ một "người đàn ông thượng lưu Hoa Kỳ đã có mặt tại Đà Nẵng (Turon) một thời gian ngắn sau khi ông White đã bỏ đi ..." Ông White khởi đi từ sự mô tả này để tổng quát hóa về cả xứ sở như sau:

"Nh ững người dân này có khả năng nhận thức mau lẹ, và có khuynh hướng ham thu thập kiến thức về nghệ thuật và khoa học, và, với trường hợp ngoại lệ của thuyền bè chạy ven biển của họ, nhất định là rất thô sơ, họ đã, dưới sự dạy dỗ của người Pháp, thực hiện các sự tiến bộ đáng kể trong việc xây dựng hải quân, theo các ý tưởng Âu Châu hay họ cũng không phải là không chú ý đến sự củng cố thành quách, nghệ thuật quân sự nói chung, và các ngành sản xuất liên hệ đến chiến tranh. Các sự kiện này minh chứng, một cách quả quyết, rằng trong họ không hề có sự khiếm khuyết nào về thể chất; và các biên niên sử của đất nước, với sự chứng nhận của các du khách, cho thấy rằng, về mặt các đặc tính tinh thần, khi họ được trị vì bởi một chính quyền ôn hòa và công chính, họ là một dân tộc tử tế, hiếu khách, lịch sự, hoạt bát, thực thà, và cần mẫn.

Nam K ỳ có lẽ, trong số tất cả các quyền lực tại Á Châu, là vùng đất thích nghi nhất với công cuộc kinh doanh hàng hải; từ vị trí bản địa của nó đối với các quyền lực khác; từ những tiện nghi hướng đến sự khai sinh một hải quân hùng mạnh để bảo vệ nền thương mại của nó; từ tính chất tuyệt hảo của những hải cảng của nó, và từ bản chất hợp thủy của số dân sống dọc bờ biển, người An Nam (trong nguyên bản ghi Ố Nam [Onamese], có lẽ ảnh hưởng cách gọi của người Trung Hoa, chú thích của người dịch) là những thủy thủ có thể cạnh tranh ngay cả với người Trung Hoa."

Liên t ục luồng tư tưởng này, ông White đã áp dụng các sự phán đoán giá trị trên các mục tiêu ưu tiên của Nam Kỳ phản ảnh căn gốc hải quân của ông ta và có vẻ thích hợp với một Hợp Chúng Quốc năng động, trẻ trung hơn là đối với một dân tộc và văn hóa cổ điển:

"M ột ông hoàng có hiểu biết, và theo đuổi các quyền lợi thực sự của xứ sở của mình, sẽ, thay vì xây dựng các thành phố như Huế, dành các tài nguyên phong phú của mình cho đại dương, dưới sự bảo vệ của một hải quân hùng mạnh, vốn cũng sẽ bảo đảm cho sự an toàn của biên cương hàng hải cùng với sự trợ giúp của sự củng cố thành quách thích hợp, một số ít lực lượng đồn trú nhỏ sẽ đủ bảo vệ hữu hiệu phần nội địa, sẵn được phòng vệ một cách tự nhiên bởi các núi non cao sừng sững và hiểm trở, cùng các khu rừng bao la và không thể bị xuyên thủng, chống lại các sự xâm nhập của một đội quân thù địch; vị quân vương đó sẽ tháo bỏ các hạn chế những nhiễu, theo đó nền thương mai hiện đang bị trói buộc, và mời gọi các nước láng giềng cùng các nước xa lạ tham dự một cách phóng khoáng các ưu đãi thiên nhiên, cùng một lúc cũng là những phương cách để làm giầu cho xứ sở của chính vị quân vương, và du nhập các nghệ thuật của các nước văn minh và tao nhã hơn. Tuy nhiên e rằng điều này khó có thể sớm được thực hiện; bởi ông hoàng tử ngăm đen, khó chịu được chỉ định kế ngôi ở An Nam là một kẻ tham lam, có tư tưởng chật hẹp ... (và) số phận sắp tới của xứ sở có vẻ thê lương.” (14)

Vào ngày 30 tháng M ột 1820, trở thành một người buồn bã hơn và thông thái hơn -- và mắc phải chứng bịnh mà ông ta mô tả là chứng phù voi -- Trung Úy White đã dẫn cả hai chiếc thuyền rời Sàigòn với các kiện hàng ít ỏi về đường mía và tơ sống. Thương thuyền Franklin và thương thuyền Marmion thu mua chuyến hàng còn thiếu tại Java (Nam Dương) và quay buồm hồi hương. Thuyền Franklin đã chia tay với thuyền Marmion tại đảo Mauritius và trở về đến Salem hôm 31 tháng Tám năm 1982, khoảng hai mươi tháng sau ngày khởi hành.
Một quan sát viên hiện đại người Pháp phán đoán kinh nghiệm của ông White tại Nam Kỳ một cách nghiêm khắc, mô tả ông White như một "người theo thanh giáo
c ứng ngắc" đã nhận định người dân địa phương từ một nhãn quan hạn chế và là "kẻ không bao giờ suy tưởng dến mức độ mà thái độ của người Việt Nam đã bị tùy thuộc bỏi chính thái độ của ông ta." Dù thế, quan sát viên này nhìn nhận rằng sự tường thuật của ông White về Nam Việt Nam, được soạn thảo để trở thành một tác phẩm hữu dụng cho nền thương mai của xứ sở ông ta, đã vẽ nên một bức tranh, bất kể những sự nhầm lẫn và thiếu sót, linh động và ngoạn mục. Nhà quan sát này cũng cho rằng sự tường thuật được ấn hành của thuyền trưởng White đã đưa đến sự đổi hướng các chiếc tàu Hoa Kỳ không đến Đông Dương và "chính từ đó ngăn trở sự cập bến của các ngoại kiều khác mà sự hiện diện có thể tạo ra một chướng ngại vật nghiêm trọng cho người Pháp ..." Nhà quan sát này tuyên bố rằng đã không có một thương thuyền Hoa Kỳ nào có mặt tại Sàigòn trong thời khoảng từ năm 1820 đến năm 1860. (15)

M ặc dù nhà quan sát người Pháp này có thể chỉ chính xác phần nào trong lời tuyên bố của ông rằng đã không có thương thuyền Hoa Kỳ nào xuất hiện tại Sàigòn trong thời khoảng từ 1820 đến 1860, có vẻ trách nhiệm nặng nề đã chỉ nằm trên vai của một mình thuyền trưởng White. Có điều chắc chắn là, sự thất bại của chính phủ Hoa Kỳ trong việc thương thuyết những hiệp ước thương mại với Nam Kỳ trong cùng giai đoạn đó, cùng với thái độ của các giới chức thẩm quyền Nam Kỳ được mô tả bởi chính ông White, tối thiểu, cũng mang một ảnh hưởng tiêu cực ngang nhau trên bất kỳ tiềm năng mậu dịch của Hoa Kỳ tại đó.

Ngô B ắc dịch "Treatise on the Language and Literature of the Indo-Chinese Nations" của Dr. Leyden trong tạp chí Asiatic Researches, một tạp chí của Anh Quốc lúc bấy giờ; đến bài viết "Voyage to CochinChina (1792-3) của Sir John Barrow; đến bài "Voyages and Discoveries, 1699 của Abbe' Rochon; đến bài "Embassy to Ava, 1795" của Thiếu Tá Michael Symes và đến tác giả Poivre. (12). Xem John White, A Voyage to Cochin-China, Oxford in Asia Historical Reprints, Oxford University Press, Kuala Lumpur and Singapore, 1972, trang 251.
(13). Sách dẫn trên, các trang 246-247.
(14). Sách dẫn trên, các trang 264-266.
(15). Xem Midan, "Les Europeens."

------------
(1) Xem The Papers of Thomas Jefferson, Princeton, N.J.: Princeton University Press, 1958, vol;. 11, trang 645. Nam Kỳ (Cochin-China đã là tên gọi khu vực gần bằng với miền nam Việt Nam ngày nay. Ông Poivre được nói đến là Pierre Poivre, người đã viết tập Voyages d'un philosophe, ou Observations sur les Moeurs et les Arts des Peuples de l'Afrique, de l'Asie, et de l'Amerique, Yverdon: 1768.

(2) Sách d ẫn trên, trang 646.
(3) Sách dẫn trên, vol. 12, trang 508. The "young prince" mà ông Jefferson nói đến là con trai của Chúa Nguyễn Ánh, người sau này trở thành Hoàng Đế Gia Long. Ông hoàng tử trẻ này được đưa sang Paris bởi một nhà truyền giáo Pháp, Pigneau de Behaine, Giám Mục Adran (giám mục Bá Đa Lộc), người muốn tìm kiếm sự ủng hộ cho tương lai của hoàng tử này chống lại những mưu toan của anh em nhà Tây Sơn trong cuộc nổi dậy của họ chống lại vương triều. Cuộc gặp gỡ của ông Jefferson với vị hoàng tử trẻ của Nam Kỳ có lẽ đã là sự tiếp xúc đầu tiên giữa các người Hoa Kỳ với người Việt Nam.
(4) Sách dẫn trên, vol. 14, các trang 636-637.
(5) Sách dẫn trên, trang 641.
(6) Sách dẫn trên, trang 647.

(7) Ch ương này dựa phần lớn vào tài liệu nguyên gốc tại Bảo Tàng Viện Peabody, Salem, Massachusetts -- thư tín gia đình Crowninshield và nhật ký hải hành của Thuyền Trưởng Jeremiah Briggs về hành trình của thương The Fame. Bài có trích dẫn từ nhật ký hải hành của Thuyền Trưởng Briggs.
(8) Xem Samuel Eliot Morison, The Maritime History of Massachusetts, 1783-1860, Boston: Houghton Mifflin Company, 1921, trang 100
(9). Xem P. Midan, "Les Europeens Qui Ont Vu Le Vieux Hue: John White," Bulletin des Amis du Vieux Hue, năm thứ 24, số 23, Tháng Tư - Tháng Chín 1937, các trang 93-96. (10). Tham khảo về thương thuyền Aurora và vị thuyền trưởng của nó, Robert Gould, xin xem Henry Wyckoff Belknap, "The Wheatlands of Salem and Their Vessels," không ghi nhật kỳ ấn hành, Essex Institute, Salem, Mass.
(11). Bài tường thuật của ông White có tham khảo đến bài "View of China" của Dr. Morrisson; bài

----
Nguồn: The United States and Vietnam 1787 - 1941, Robert Hopkins Miller, National Defense University Press, Washington D.C., 1990

QUỐC THƯ TRAO ĐỔI GIỮA VUA LOUIS XIV VÀ CHÚA TRỊNH NĂM 1681 *(a)
Ngô Bắc dịch
B ức thư của "Nhà Vua Pháp Tôn Sùng Mặt Trời" sao chép dưới đây đã được giao cho linh mục Lefevre của Hội Các Dòng Truyền Giáo Hải Ngoại Pháp Quốc là người tuy thế đã không xin hội kiến được với người cầm quyền tại miền Bắc (Tonkin), Chúa Trịnh Tạc. Trong thực tế, người cầm quyền miền Bắc đã băng hà trong khi linh mục Lefebre bị khất hẹn và chờ đợi, và người kế vị [tức Chúa Trịnh Căn, xem chú thích *(b) của người dịch nơi cuối bài] đã từ chối không tiếp vị khách Pháp. Vị Chúa này phải cảm thấy hài lòng với bức thư phúc đáp vua Louis, trong đó đã trình bày đầy đủ ý kiến của Chúa về các mối quan hệ đối với các cường quốc Âu Châu.
THƯ CỦA VUA NƯỚC PHÁP GỬI CHÚA TRỊNH MIỄN BẮC (NGÀY 10 THÁNG JANUARY, 1681)
Kính th ưa Quân Vương tối cao, tối hảo, tối dũng và tối hào hiệp, vị bằng hữu vô cùng thân thiết và tốt bụng của chúng tôi, cầu xin Thượng Đế ban sủng cho sự vĩ đại của Ngài trọn cuộc đời hạnh phúc!
Chúng tôi được nghe từ các thần dân của chúng tôi đã sống tại Vương Quốc của Ngài về sự bảo vệ mà Ngài đã ban cấp cho họ. Chúng tôi tán thưởng tất cả điều này nhiều hơn nữa bởi vì chúng tôi đã sẵn dành cho Ngài tất cả sự tôn kính có được đối với một vị quân vương như được minh họa qua những chiến công anh dũng và sự thán phục vì lẽ công bình mà Ngài đã thực thi tại Vương Quốc của Ngài. Chúng tôi cũng được thông báo rằng Ngài đã không vui lòng để ban bố sự bảo vệ tổng quát này cho các thần dân của chúng tôi nhưng Ngài đã đặc biệt ban cấp các sự che chở hữu hiệu cho các ông Deydier và de Bourges * (c). Chúng tôi đã ước ao rằng họ có dịp thừa nhận mọi ân sủng mà họ nhận được từ Ngài bằng việc dâng lên Ngài các món quà quý giá; thế nhưng bởi chúng tôi trải qua nhiều năm chiến tranh, trong đó tất cả Âu Châu đã liên kết chống lại chúng tôi, đã ngăn chặn tàu thuyền chúng tôi đi sang Ấn Độ [Dương]; hiện nay, chúng tôi đã ở thời bình sau khi đã dành được nhiều chiến thắng và mở rộng Vương Quốc chúng tôi xuyên qua sự chinh phục nhiều địa điểm quan yếu, chúng tôi tức thời ra các mệnh lệnh cho Hiệp Hội Hoàng Gia * (d) phải hiện diện tại Vương Quốc của Ngài càng sớm càng tốt, và đã chỉ thị các ông Deydier và de Bourges ở lại bên Ngài để duy trì mối giao hảo giữa các thần dân của chúng tôi

v ới các thần dân của Ngài, đồng thời để báo cho chúng tôi hay biết về những cơ hội giúp chúng tôi có thể xuất trình Ngài những bằng cớ về lòng tôn kính của chúng tôi và về ước muốn của chúng tôi được hòa đồng vào sự hài lòng của Ngài cũng như với các quyền lợi tốt đẹp nhất của Ngài.

Để làm bằng cớ sơ khởi, chúng tôi đã ra lệnh dâng lên Ngài một số tặng phẩm mà chúng tôi tin sẽ làm vừa lòng Ngài. Nhưng một điều trong thế giới mà chúng tôi ao ước nhất, cho chính Ngài lẫn Vương Quốc của Ngài, là xin hãy để cho các thần dân của Ngài những kẻ vốn đã sẵn tin ở định luật chỉ có một Thượng Đế chân chính duy nhất bao gồm cả đất và trời, được quyền tự do theo đạo. Bởi đây là luật tối thượng, cao quý nhất, thiêng liêng nhất và đặc biệt thích hợp nhất để tạo ra các vị quân vương có quyền trị vì tuyệt đối trên người dân.

Chúng tôi còn hoàn toàn c ả tin rằng, nếu Ngài hay biết được các chân lý và châm ngôn mà đạo này [Thiên Chúa Giáo, chú của người dịch] rao giảng, ngay chính Ngài sẽ đem lại trước tiên cho các thần dân một gương mẫu chói rạng về việc tin đạo. Chúng tôi cầu chúc Ngài nhận được ân sủng vô lường này cùng với một thời trị vì lâu dài và hạnh phúc và chúng tôi cầu nguyện Thượng Đế vui lòng tăng tiến sự cao cả của Ngài bằng các thành quả vui sướng nhất.
Viết tại Saint-Germain-en-Laye, ngày 10 tháng Một, năm 1681. Người bạn vô cùng thân thiết và tốt bụng của Ngài,
Ký tên: Louis
THƯ TRẢ LỜI CỦA CHÚA TRỊNH MIỄN BẮC GỬI VUA LOUIS XIV
Chúa Mi ền Bắc Việt Nam gửi đến Quốc Vương nước Pháp một bức thư để bày tỏ với Ngài những tình cảm tốt đẹp nhất của Chúa, cho biết rằng Chúa lấy làm vui mừng được biết rằng sự tín thủ đạo [tin và trung thành với tôn giáo] là một đức tính vững chắc của con người và rằng lẽ công bình là một điều quan trọng nhất. Do đó việc thực hành lòng tín đạo và lẽ công bình chỉ có thể mang lại các kết quả tốt đẹp mà thôi. Trong thực tế, mặc dù nước Pháp và Vương Quốc chúng tôi có sông núi và biên cương khác nhau, nhưng nếu lòng tín đạo và lẽ công bình bao trùm khắp làng xã chúng ta, sự điều hành của chúng ta sẽ biểu lộ tất cả thiện cảm và chứa chất những tặng phẩm quý báu. Sự thông tin của Ngài, đến từ một xứ sở cách xa ngàn vạn dặm, và phát xuất từ trái tim là một sự chứng nhận cho sự thành thật của Ngài, thật đáng cứu xét kỹ lưỡng và ca ngợi vô cùng. Phép lịch sự đối với khách lạ không phải là điều bất thường tại xứ sở chúng tôi. Không có một khách ngoại quốc nào lại không được đón tiếp nồng hậu bởi chúng tôi. Như thế làm thế nào mà chúng tôi lại từ chối được một người đến từ Pháp Quốc, một trong những vương quốc nổi danh nhất trên thế giới, yêu mến chúng tôi và mong muốn đến thăm viếng chúng tôi và mang hàng hóa đến với chúng tôi? Những cảm xúc về lòng tín đạo và lẽ công bình này thực sự đáng được ca ngợi biết bao. Liên hệ đến ước muốn của Ngài rằng chúng tôi nên hợp tác trong việc truyền bá tôn giáo của Ngài, chúng tôi không dám cho phép làm việc này, bởi có một phong tục cổ truyền, được ban ra bằng các chỉ dụ, chính thức ngăn cấm việc này. Ngày nay, các chỉ dụ được ban hành chỉ là để thi hành một cách trung thực [cổ tục đó]; không có lòng trung thành, sẽ không có gì ổn đinh. Làm thế nào mà chúng tôi lại có thể xem nhẹ một tập tục đã được thiết lập vững chắc để thỏa mãn cho một quan hệ bằng hữu riêng tư? Ngày nay nước Pháp

mang sang chúng tôi hàng hóa c ủa mình để bán hay trao đổi; nước Pháp thực hành lẽ công bình xuyên qua sự thịnh vượng của mình và thực thi lòng tín đạo ... Trong cung cách này tình hữu nghị được đặt trên lẽ công bình và lòng tín đạo, và chính vì thế có thể bền chặt như vàng hay đá. Khi đó tại sao lại bắt buộc rằng chúng ta phải có cùng một ước muốn [tôn giáo]?

Chúng tôi xin Ngài hi ễu rõ rằng đây là sự thông đạt của chúng tôi liên hệ đến sự quen biết hỗ tương của chúng ta. Khi đó, đây là phúc thư của tôi. Chúng tôi gửi đến Ngài một món quà khiêm tốn với hảo tâm của chúng tôi.
Thư này được viết vào tiết lập đông và trong một ngày tươi đẹp.
NGÔ B ẮC dịch
-----------------
Chú thích của người dịch:

*(a): B ối cảnh của các bức thư
Sau khi Hội Truyền Giáo Hải Ngoại được thành lập, năm 1664, Thượng Thư Colbert của nước Pháp đã tạo dựng một Công Ty Đông Ấn Độ (Compagnie des Indes Orientales) bề ngoài là để phụ trách việc ngoại thương với các nước Á Châu, nhưng chủ yếu là làm bình phong để đưa các giáo sĩ đi truyền giáo. Sách "Việt Nam Pháp Thuộc Sử, 1884-1945 của Phan Khoang, xuất bản tại Sàigòn, năm 1961, nơi các trang 22-23 có ghi lại như sau:

" Giám m ục Francois Pallu hết sức đề nghị với Thượng Thư Colbert, xin lập chi cuộc cho công ty ở dất Đàng Ngoài. Năm 1674, Giám Mục sang xứ Đàng Ngoài để dâng phẩm vật lên vua Lê Gia Tông, nhưng tầu gặp bão, phải ghé Phi Luật Tân. Vì thấy ông có mang theo một chương trình dự định thiết lập chi cuộc cho Công Ty Đông Ấn Độ ở Đàng Ngoài nên viên toàn quyền Y-PhaNho bắt giam ông, rồi đưa về nước Ý. Sau khi được tha, Giám mục được Đức Giáo Hoàng sai sang dâng vua Đàng Ngoài một bức thư và phẩm vật (gồm một đồng hồ treo, có chuông, ban đêm trông thấy giờ, 2 cái gương soi, 80 chậu hoa, hoa bằng lụa, nhiều bức họa phẩm); Pháp Hoàng Louis XIV cũng cấp ông 15,000 phật lăng để làm lộ phí sang Viễn Đông, và thư cùng 20,000 phật lăng để sắm phẩm vật dâng vua Xiêm La và vua Đàng ngoài.

N ăm 1680, Công Ty Đông Ấn Độ sai một lái buôn là Chapelain và chiếc tầu Tonquin từ Surate (Ấn Độ) đem hàng hóa đến xứ Đàng ngoài. Chapelain dâng phẩm vật cho Vua, Chúa ta rồi được ở buôn bán, mở cửa hàng ở Hưng Yên. Năm sau, tầu Tonquin trở về, có chở theo ít hàng hóa như xạ hương và tơ lua. Thấy chuyến đi ấy có kết quả, Giám mục Pallu bấy giờ ở Âu châu sang đến Surate, khuyên công ty cho một tầu khác sang Đàng ngoài để ông sang đưa thư của Giáo hoàng và Pháp hoàng.

N ăm 1682, Công ty cho chiếc tầu Saint Joseph sang Đông; tầu ghé Xiêm La, Giám mục Pallu ở lại đấy; thư của Pháp hoàng Louis XIV thì ủy mấy giáo sĩ sang chuyến tàu ấy đem dâng, còn thư của Giáo hoàng thì không biết vì sao Giám mục không gửi đi.... Thư ấy và phẩm vật dâng lên Trịnh Tạc (1657-1682). Mấy ngày sau Chúa mất. Chúa Trịnh Căn (1682-1709) mới kế vị cha, ủy lạo các giáo sĩ, trả lời thư và tặng vua Pháp mấy tấm hàng thêu."
*(c) “ Giáo sĩ Deydier được giám mục Lambert de la Motte phái sang Đàng ngoài từ năm 1666. Ban đầu, ông phải cải trang làm kẻ buôn bán, sống cực khổ ở Kẻ Chợ (Thăng Long) và phải trải qua nhiều khó khăn, vất vả để giảng đạo. Năm 1669, Chúa Trịnh Tạc lại ra lệnh cấm đạo, đốt phá các giáo đường và bắt giam giáo đồ. Cũng năm ấy, Giám mục De la Motte đi một chiếc tầu Pháp đến kinh lược miền Bắc thay cho Pallu, đem theo giáo sĩ Jacques de Bourges để ở lại cùng Deydier lo việc tông đồ....

* (b): Chúa Tr ịnh Tạc (Hoằng Tổ Dương Vương) mất năm 1682. Con trưởng của Trịnh Tạc là Trịnh Căn lên nối ngôi Chúa, tức Chiêu Tổ Khang Vương, giữ ngôi Chúa được 28 năm, và mất năm 1709. Thời trị vì của Chúa Trịnh Căn được bình luận là "về chính trị, có thưởng phạt phân minh, có chỉnh đốn kỷ cương, sửa sang đuợc nhiều việc."

...Giám m ục Lambert de la Motte và hai giáo sĩ De Bourges và Bouchard đến xứ Đàng ngoài, ăn bận như người buôn bán, tự nhận là nhân viên Công Ty Đông Ấn Độ. Tuy bị người Hà Lan tố cáo với Vua, Quan Việt Nam, nhưng Giám mục và hai giáo sĩ cũng được đất làm nhà ở rồi giả danh buôn bán để truyền giáo....
… Năm 1680, Deydier và De Bourges được cử làm Giám mục....” (Sách "Việt Nam Pháp Thuộc Sử dẫn trên, các trang 22 và 41)
*(d) tức Công Ty Đông Ấn Độ (Compagnie des Indes Orientales) do hoàng triều Pháp thành lập.
* (e): V ề sự giao thương với Hòa Lan dưới thời các chúa Trịnh, trong bản báo cáo tổng quát thường kỳ đề ngày 9 tháng Bẩy, 1621 của Thống Đốc Toàn Quyền và Hội Đồng Ấn Độ tại Nam Dương, gửi từ Jacarta về Hiệp Hội Gentlemen Seventeen tại Hòa Lan, Jan Pieterszoon Coen, Toàn Quyền đương nhiệm có viết về việc giao thương với Việt Nam khi đó như sau:

"Trong s ự giao thương với nước Cochinchina (được đề nghị với chúng ta bởi Chúa [nước này] với một chiếc thuyền mành được chở cấp tốc từ nơi đó trong năm nay) chúng tôi vẫn còn chưa hoàn toàn hồi phục từ nỗi vui sướng ngất ngây." (Nguồn: W.P. Coolhaas, ed., Generale Missiven van Gouverneurs-Generaal en Raden aan Heren XVII der Verenigde Oost-Indische Compagnie, The Hague: Nijhoff, 1960, Vol. I, các trang 110-112. Bản dịch sang tiếng Anh của Margaret W. Broekhuysen.

___________
Nguồn: Georges Taboulet. Ed., La geste francaise en Indochine, Paris: Adrien-Maisonneuve, 1955, Vol. I, các trang 84-86.