Đế n nhật kỳ đã định, Tùng đều động hơn 5 vạn quân, chia làm 5 đội sai bọn thái phó Nguyễn Hữu Liêu, thái úy Hoàng Đình Ái, quận Lân Hà Thọ Lộc, quận thế Ngô Cảnh Hựu chia nhau quản lãnh. Còn Tùng thì chính mình đốc suất 2 vạn binh mã của trung quân kéo ra Tây Đô, theo đường huyện Quảng Bình qua huyện Thiên Quan, phá núi mở đường, đêm ngày đi gấp, hơn mười hôm thì đến núi Mã Yên, rồi tiến ra huyện Ma Nghĩa. Quân Tùng kéo đi đến đâu thì ở đấy giặc đều đổ lướt. Trong khoảng không đầy mười hôm, đã lượt định các lộ An Sơn, Thạch Thất, Phúc Lộc và Tân Phong, Tùng đóng quân ở Tốt Lâm.

Nhà M ạc đều động hết binh mã ở bốn trấn^1, bốn vệ, và năm phủ được hơn mười vạn, sai bọn Mạc Ngọc Liễn và Nguyễn Quyện chia ra quản lĩnh các đạo quân Tây, Nam, Đông, Bắc. Chúa Mạc là Mậu Hợp chính mình đốc suất binh mã ở chính doanh, đồng thời cùng tiến đến xã Phấn Thượng, đối trận với quan quân ở Tốt Lâm.

Tùng sai t ướng Hữu doanh là Hoàng Đình Ái đi trước, khiêu chiến. Tùng lại tuyển 400 quân thiết kỵ xông lên trước giúp sức cho trận thế. Các quân đồng thời trổ sức, đánh giáp lá cà, từ giờ Mão đến giờ Tỵ^2: chém được quận Khuông^3 và quận Tân (đều không rõ tên họ ) là tướng trong quân bốn vệ của địch ở ngay vòng trận.

Gi ặc Mạc đóng quân ở yên một chỗ không nhúc nhích^4. Tùng bèn chính mình đốc chiến, tướng sĩ phấn khởi đều thề quyết tâm diệt giặc để báo thù; ai nấy hăng hái đánh giặc, cả phá được địch. Quan quân thừa thắng ruổi dài, đuổi giặc đến Giang Cao chém được hơn vạn quắc^5, tước được ngựa trận và khí giới không biết bao nhiêu mà kể.

M ậu Hợp cả sợ, phải sang sông để chạy. Quân tàn của Mạc tranh nhau xuống thuyền, ngã xuống nước chết đến quá nửa. Riêng có cánh quân Nguyễn Quyện, tướng nam đạo vì lánh xa, nên không bại trận.

Tùng ti ến đến Hoàng Xá, đóng dinh trại, sai quân vượt sông Cù, phá tan và san phẳng đồn lũy của giặc. Tùng nhân đó bày mưu với các tướng rằng: "Quân giặc nhiều lần thất bại, ta nên nhân đà thắng này mau mau đánh lấy thì dể dàng như cuối xuống nhặt lấy cái rác thôi ". Tùng bèn sai Hữu Liêu quản lãnh quân và voi thẳng tiến đến cầu Cau^6ở góc tây nam^7 thành Thăng Long, phóng hỏa, đốt nhà cửa, khói lửa mù trời. Trong thành kinh hãi rối loạn. Dân chúng ở quanh Kinh Đô tranh nhau qua đò sang sông để chạy loạn. , chết đuối rất nhiều.

G ặp bấy giờ lá tết nguyên đán. Trịnh Tùng cho quân nghĩ ngơi, ăn mừng để úy lạo họ, hẹn phải thu phục lấy kinh thành. Các quân ai nấy đều xin sẵn sàng trổ sức. Giặc Mạc đều chưa bị bắt, nhưng thanh thế của quan quân từ đây đã lừng lẫy lắm rồi.

L ời chua - Trịnh Văn Hải: Người Ngân Bôi, huyện Vĩnh Lộc^8. Nguyễn Thất Lý, Lê Hòa: Không rõ người đâu.
Bốn vệ quân Mạc: Vệ Hưng Quốc, vệ Chiêu Vũ, vệ Cẩm Y, và vệ Kim Ngô.
Năm Phủ: Phủ Trung Quân, phủ Đông Quân, phủ Tây Quân, phủ Nam Quân, phủ Bắc Quân.
1 Xem chú giải ở Chb. XXIX, 19.
2 khoảng từ 6 giờ đến 10 giờ sáng.
3 Toàn thư XVII, 24 chép là Khuông Định Công.
4 Nguyên văn là án binh bất động (theo toàn thư XVII, 24 ). Cương mục in lầm là tiến binh bất động.
5 Cứ mỗi cái tai bên tả của một mạng địch mà kẻ chiến thắng đã cắt được là một "quắc " Xem thêm chú giải số 4 ở chb, XII, 31.
6 Hán văn viết là Cao Kiều.
7Đây theo Toàn thư XVII, 25; còn Cương mục in lầm là Nam Bắc.
8 Thuộc Thanh Hóa.
Huyện Quảng Bình: Thuộc phủ Thiệu Hóa; nay đổi làm huyện Quảng Địa^1 thuộc phủ Quảng Hóa^2.
Núi Mã Yên: (Yên Ng ựa): Ở huyện An Sơn.
Tân Phong: Nay là huyện Tiên Phong.
Phúc Lộc: Nay là huyện Phúc Thọ.
Ma Nghĩa: Nay là huyện Tùng Thiện.
Phấn Thượng: Nay là xã Tảo Thượng. Từ Mã Yên đến Phấn Thượng trên đây đều thuộc tỉnh Sơn Tây.
Sông Cù: Cũng là Sông Hát, vì chảy qua xã Cù Sơn, nên gọi tên như vậy. Tốt Lâm: Ở đâu không khảo được.
Nhâm Thìn, năm thứ 15 (1592). (Mạc, năm Hồng Ninh thứ 2 - Minh, năm Vạn Lịch thứ 20 ).
Tháng giêng, mùa thu. Trịnh Tùng tấn công thành Thăng Long; Chúa Mạc là Mậu Hợp chạy sang Gia Lâm. Quan quân bắt được tướng Mạc là Nguyễn Quyện.
Trịnh Tùng lập đàn, tế cáo trời đất và các vua. Thái Tổ Thái Tông [nhà Lê ], thề xin diệt giặc để phục thù. Khi đại quân kéo đến bờ phía tây Ninh Giang, Tùng ra ba điều buộc quân lính phải tuân giữ:
1/ Không được tự tiện vào nhà nhân dân mà hái rau, kiếm củi;
2/ Không được cướp của cải, đồ vật và đẵn cây cối;
3/ Không được hiếp phụ nữ và giết người vì thù riêng. Kẻ nào vi phạm những điều cấm trên đây, sẽ trị theo quân luật.
Ba quân nghe theo l ệnh, nghiêm chỉnh đội ngũ trẩy đi. Quân trẩy đến đâu, nhân dân vẫn an cư ở đó. Họ tranh nhau đem rượu và trâu bò đến đón quan quân. Tùng đốc suất quân lính sang sông. Khi Tùng trẩy đến chùa Thiên Xuân, chúa Mạc là Mậu Hợp cả sợ, bỏ thành Thăng Long, qua sông Nhị, đóng ở xã Thổ Khói, để các đại tướng ở lại chia nhau đóng giữ các cửa thành Thăng Long.

Quan quân qua sông Tô L ịch, đến cống Mọc^3, đóng quân ở Xạ Đôi^4. Tùng chia sai các tướng là Hoàng Đình Ái và Nguyễn Hữu Liêu quản lãnh quân và voi, hẹn định ngày phá các cửa thành, còn Tùng thì tự đốc suất quân và voi ở đại doanh tiến đến phường Hồng Mai.

B ấy giờ Mậu Hợp tuy đã qua đò sang Bắc, nhưng vẫn cậy có sông dài hiểm trở, sai Mạc Ngọc Liễn, Bùi Văn Khuê, Nguyễn Quyện và Trần Bách Niên cố thủ thành Đại La, còn mình thì thống suất thủy quân, dàn hơn trăm chiếc thuyền thành thế trận, giữ sông Nhị Hà để làm thanh thế cứu viện cho quân trong thành.
Nguyễn Quyện đặt quân mai phục ở ngoài cửa cầu Giền^5, dàn súng bách tử đại pháo để phòng bị.
1 Sau lại đổi làm huyện Quảng Tế, nay thuộc huyện Thạch Thành, tỉnh Thanh Hóa.
2 Thuộc Thanh Hóa.
3 Nguyên Văn là Nhân Mục kiều, nay thuộc phường Nhân Chính, quận Thanh Xuân, Hà Nội.
4 Chỗ gò tập bắn.
5 Nguyên văn là Trần Kiều môn ngoại. Tức là ô cầu Giền ở chỗ cuối phố Huế. đầu phố Bạch Mai, giáp đường Đại Cồ Việt, Hà Nội, ngày nay.
Các t ướng chia đường tấn công từ giờ Tỵ đến giờ Mùi^1 chưa phân được thua. Tùng lại đốc suất quân sĩ cố sức chiến đấu. Quan quân xuyên qua luỹ, trèo lên thành, đua nhau xông lên trước, đánh phá được ba lần cửa lũy ở ngoài thành.
Quân Văn Khuê và Bách Niên rối loạn, tan chạy. Ngọc Liễn sợ hãi cũng trốn.
Th ừa thắng, quan quân đồng thời cùng tiến, đốt cung điện và nhà cửa ở ngoài thành: khói lửa mù mịt cả khoảng không. Quan quân lại rầm rộ lùa quân và voi xông vào giày đạp đánh phá cầu Giền. Phục binh của Nguyễn Quyện không kịp nổi dậy, đều bị quan quân giết sạch. Con của Nguyễn Quyện là Bảo Trung và Nghĩa Trạch đều chiến đấu mà chết cả. Quyện bị quan quân bắt sống. Trịnh Tùng thân hành cởi trói cho Quyện, đối đãi bằng lễ tiếp khách và yên ủi cho đến điều. Quyện hổ thẹn, vội phục xuống đất.
Hôm đó, thây giặc ngổn ngang chồng gối lên nhau. Quan quân chém được hơn vài nghìn thủ cấp địch. Tướng giặc bị chết đến vài mươi người. Khí giới tước được chất cao như núi.
Mậu Hợp thu nhặt tàn quân, giữ dọc sông dài để phòng thủ.
Tùng nhân d ịp đó, hỏi Nguyễn Quyện về mưu chước để diệt Mạc, Quyện nói: "Viên tướng đã thua trận, không thể còn nói đến mạnh được nữa. Trời đã làm mất nhà Mạc, thì dù anh hùng cũng không thể thi thố tài lược được ". Rồi nhân dịp Quyện nói với Tùng nên sang phẳng lũy đất thành Đại La khiến cho nhà Mạc dù có quay về cũng không còn gì để làm căn cứ được nữa. Tùng không ngờ lời Quyện nói đó là kế hoãn binh, bèn sai các quân san suốt vài nghìn trượng hào lũy của nhà Mạc làm cho trở thành đất phẳng.

B ấy giờ uy thế binh lực của quan quân vang dậy lẫy lừng. Nhân dân phía tây nam đều như làn cỏ lướt theo chiều gió. Hễ trẩy đến đâu là đấy hàng phục . Nhị Hà trở tây lại là đất của triều đình [nhà Lê].
Liền đó, Tùng bàn rút quân về, đến cửa cung khuyết tâu tin thắng trận. Nhà vua cả mừng, sai bàn định để thăng chức thưởng tước cho những người có công lao.
Về sau, Nguyễn Quyện và con là bọn Nguyễn Tín mưu phản, nên bị chết ở trong ngục. Lời chua - Bùi Văn Khuê: Người Chi Phong, huyện Gia Viễn^2 , sau đầu hàng nhà Lê.
Chùa Thiên Xuân: Ở địa phận xã Thanh Xuân, huyện Thanh Oai^3 . Ninh Giang: Xem Lê Chiêu Tông, năm Quang Thiệu thứ 7 (Chb. XXVII, 6 ). Cống Mọc (Nhân mục kiều ): Xem Bình Định Vương năm thứ 9 (Chb. XIII, 28 ).
Sông Tô Lịch: Xem thuộc Đường, Mục Tông , năm Tường Khánh thứ 4 (Tb. IV, 31 - 32 ).
Hồng Mai: Nay đổi là phường Bạch Mai.
Cầu Giền: Ở địa phận Bạch Mai, thuộc huyện Thọ Xương. Hồng Mai và cầu Giền đều thuộc Hà Nội.
Xã Th ổ Khối: Xem Trần Dụ Tông, năm Thiệu Phong thứ 12 (Chb. XII, 3 - 4 ). Tháng 7, mùa thu. Thủy tai lớn.
Bấy giờ nước lũ thình lình đổ đến, tràn ngập cả gò đống. Lúa má ở Thanh Hoa bị mất mùa. Dân miền tây nam phần nhiều đói kém.
1 Khoản từ 9 giờ đến 14 giờ.
2 Thuộc tỉnh Ninh Bình.
3 Nay thuộc thôn Phùng Khoang, xã Trung Văn huyện Từ Liêm, Hà Nội.

M ồng 1, ngày Mậu Tý, tháng 8. Sao sa, có tiếng như sấm vang.
Sao sa, màu đỏ, ánh sáng dài đến 5 trượng, rơi xuống đất, nổ kêu như tiếng sấm lớn.
Tướng Mạc, Bùi Văn Khuê, đầu hàng. Tùng bèn tiếng đánh quân Mạc ở sông Thiên Phái: Mạc bị đại bại.
Chúa M ạc là Mậu Hợp ngày ngày say đắm tửu sắc. Nguyễn thị^1 là con gái của Nguyễn Quyện và là vợ Bùi Văn Khuê, nhân có em gái là vợ của Mạc Mậu Hợp, nên thường ra vào trong cấm cung. Mậu Hợp ưng ý Nguyễn thị vì nàng có nhan sắc, nên muốn giết Văn Khuê để chiếm lấy nàng. Văn Khuên biết chuyện, bèn đem quân bản bộ tự ý rút về Gia Viễn^2, đóng binh một chỗ, không chịu vào chầu. Mậu Hợp sai quân đến bức bách để bắt Văn Khuê sai con trai là Văn Nguyên chạy vào Thanh Hoa, dâng lễ đầu hàng và xin cứu viện. Trịnh Tùng ưng nhận cho hàng và mừng rỡ nói: "Văn Khuên đầu hàng, thế là trời giúp cho ta được chóng thành công. Đất đai bản triều^3 có thể hẹn ngày khôi phục được ".

Tùng bèn sai Hoàng Đình Ái lãnh quân tiến lên trước, đến làng Bái và làng Đình thì Văn Khuê đem quân bản bộ ra đón tiếp. Đình Ái sai Văn Khuê tiến quân đóng giữ bến đò Đàm Giang. Quân Mạc bèn lui giữ sông Thiên Phái. Tùng quản đốc đại quân kéo ra Trường Yên^4, Văn Khuê đến Yết Kiến, khóc lóc kể lễ nỗi niềm. Tùng khen thưởng để vỗ về yên ủi, lại phong tước quận công^5 , cho Văn Khuê quản lãnh binh mã và thuyền chiến của bản bộ, sung làm toán quân tiền đội cầm cự với quân Mạc.

Quan quân ti ến lên, qua đò sông Hoàng Xá đến núi Kẽm Trống^6ở Yên Quyết thì đóng dinh trại. Nghĩa quốc công (không rõ tên họ ), tướng Nam đạo bên Mạc, đóng quân ở sông Thiên Phái, giữ bến đò Đoan Vĩ, đắp lũy để chống giữ. Tùng sai Văn Khuê lén dời binh thuyền ra cửa sông, rồi trên và dưới cùng đánh kẹp lại: quân Mạc tan vỡ, chạy trốn. Quan quân tước được 70 chiếc thuyền và vô số khí giới. Tướng Mạc, Trần Bách Niên, đem quân bản bộ đầu hàng.
Lời chua - Đàm Giang: Xưa là bến đò Đàm Gia, ở xã Điềm Xá, huyện Gia Viễn thuộc huyện Ninh Bình.
Sông Thiên Phái: Ở chỗ giáp giới hai huyện Ý Yên và Phong Doanh thuộc Nam Định, chảy ra cửa Liêu.
B ến đò Đoan Vĩ: Thuộc xã Đoan Vĩ, huyện Thanh Liêm, Hà Nội^7. Kẽm Trống (Kiềm Cố Sơn ): Thuộc xã Nham Kênh, huyện Thanh Liêm^8 . Bái, Đỉnh: Tên hai xã đều thuộc huyện Gia Viễn.
Sông Hoàng Xá: Cũng thuộc huyện Gia Viễn, giáp huyện Kim Bàng^9.
Tháng 11, mùa đông. Trịnh Tùng lại tiến quân ra Thăng Long. Chúa Mạc là Mậu Hợp chạy đi Kim Thành rồi trốn.
Tr ịnh Tùng đã phá quân Mạc , tiến đóng Bình Lục, rồi kéo đến bãi Tinh Thần thuộc Thanh Oai, đóng dinh trại. Tùng hiểu dụ nhân dân miền tây nam đâu đấy nên cứ yên nghiệp làm ăn. Rồi Tùng tiến quân ra cửa sông Hát.

1 Tên là Niên.
2 Thuộc tỉnh Ninh Bình.
3 Tức triều Lê.
4 Nay thuộc Ninh Bình.
5 Khi ở Mạc, Bùi Văn Khuê tước Sơn quận công (Toàn thư XVII, 31 ).
6 Nguyên văn chép là Kièm Cố Sơn.
7 Nay thuộc huyện Thanh Liêm, tỉnh Hà Nam.
8 Nay thuộc Ninh Bình.
9 Thuộc tỉnh Hà Nam.

T ướng Mạc, Ngọc Liễn, dàn quân lính và thuyền chiến để chống cự. Quan quân tiến đánh: phá được địch. Ngọc Liễn bỏ thuyền chạy lên Tam Đảo. Quan quân thừa thắng, ruỗi dài đến cửa Nam thành Thăng Long, đóng quân ở bến Cỏ^1 , bắt được chiến thuyền của Mạc đến hàng nghìn chiếc. Mậu Hợp chạy đi Kim Thành thuộc Hải Dương.

Tùng h ạ lệnh răn cấm tướng sĩ [không được vi phạm quân lệnh ], đồng thời lại chiêu an vỗ về cư dân. Các cửa huyện ở vùng phía Bắc sông Nhị, như Thuận An, Tam Đái và Thượng Hồng, đều đầu hàng cả. Tên Liêm (không rõ họ ), đầu sỏ giặc Thái Nguyên, cũng đem 5.000 đồ đảng ra hàng.

Tùng l ại đem quân đi truy tiểu quân Mạc. Đến huyện Phù Dung, Tùng sai bọn Nguyễn Thất Lý, Bùi Văn Khuê và Trần Bách Niên quản lãnh 300 chiếc chiến thuyền, đánh phá huyện Kim Thành. Mậu Hợp bỏ quân doanh, chạy trốn. Quan quân thu được vàng bạc, của cải, đồ vật và phụ nữ không sao kể xiết. Và bắt được mẹ chúa Mạc đem về.
Lời chua - Kim Thành: Tức là Trà Hương. Xem thuộc Tấn^2 , Tề Vương, năm Khai Vận thứ 2 (Tb. V, 22 ).
Thanh Oai: Xem Bình Định Vương năm thứ 9 (Chb. XIII, 31 ). Bãi Tinh Thần: Nay đổi xã Thanh Thần, thuộc huyện Thanh Oai^3. Núi Tam Đảo: Xem Lê Nhân Tông, năm Thái Hòa thứ 7 (Chb. XVIII, 18 ). Phù Dung: Tên huyện, nay là huyện Phù Cừ thuộc Hưng Yên. Phủ Thuận An: Xem Trần Dụ Tông, năm Thiệu Phong thứ 12^4 (Chb.X, 4 ). Phủ Tam Đái: Ngang với Tống, Thái Tổ, năm Kiến Đức thứ 4 (Tb, V, 29 ).
Phủ Thượng Hồng: Xem Thuộc Đường, Chiêu Tuyên Đế, năm Thiên Hựu thứ 3 (Tb, V, 14 ).
B ồ Đề: Xem Bình Định Vương năm thứ 10 (Chb. XIX, 4 ).
Mạc Mậu Hợp cho con là Toàn coi giữ việc nước, tự mình đứng ra đốc suất quân đội.

B ấy giờ quân Mạc nhiều lần thua trận, Mậu Hợp bèn lập con là Toàn làm vua, coi quản việc nước, đổi năm này làm năm Vũ An thứ 1 (Nhâm Thìn, 1592 ). Mậu Hợp tự làm tướng, quản đốc binh mã để chống và giữ.
Tháng 12. Mặt trời có hai điểm đen như quạ.
Trịnh Tùng sai bọn Phạm Văn Khoái tấn công Kinh Bắc, bắt được Mạc Mậu Hợp, giết chết.
Tùng chia quân t ấn công tướng Mạc, Kính Chỉ, ở Thanh Hà; cả phá được địch. Nhà cửa của nhân gian ở các phủ Thượng Hồng, Nam Sách và Kinh Môn đều bị thiêu hủy gần hết. Bầy tôi nhà Mạc là bọn Đỗ Uông, Đồng Hàng, Ngô Tháo và Đàm Văn Tiết 17 người đều đến cửa quân xin đầu hàng.
Sau đó Tùng tiến đóng quân doanh tại xã Tranh Giang thuộc Vĩnh Lại^5. Lại sai bọn quận Lai Phạm Văn Khoái ai nấy quản lãnh quân và voi đánh dẹp các huyện Yên Dũng, Võ Ninh thuộc Kinh Bắc.
M ậu Hợp bỏ thuyền, lê bộ, lẩn trốn vào chùa thờ phật ở huyện Phượng Nhãn. Quan quân đuổi theo, được nhân dân thôn quê vùng đó chỉ đẫn, bắt sống được Mậu Hợp, cho chở lên voi đem về Thăng Long; bêu sống ba ngày, rồi chém ở bến Bồ Đề, chặt đầu đem về hành tại Thanh Hoa, dâng tin thắng trận. Thủ cấp Mạc Mậu Hợp bị đóng đinh vào hai mắt, bêu ở chợ.

1 Nguyên văn là Sa Thảo tân.
2Đây dịch theo nguyên văn Cương mục. Đáng phải chép là "dương Tấn " (ngang với Tấn ) mới đúng.
3 Thuộc tỉnh Hà Tây.
4 Cương mục in lầm năm Thiệu Phong thứ 11.
5 Nay thuộc huyện Ninh Giang, tỉnh Hải Dương.
Trịnh Tùng bèn ra lệnh cho các quân dời đại doanh ở bến Cỏ (Thảo Tân ) đến đóng tại cửa Nam thành Thăng Long.
L ời chua - Đỗ Uông: Người Đoàn Lâm, huyện Gia Lộc^1, đỗ bản nhãn khoa Bính Thìn^2đời Mạc. Đồng Hàng: Người Triều Dương, huyện Chí Linh^3, đỗ hoàng giáp khoa Kỷ Mùi^4đời Mạc. Ngô Tháo: Người xã Đàn, huyện Thọ Xương^5, đỗ tiến sĩ khoa Tân Mùi^6đời Mạc. Đàm Văn Tiết:: Người Lãm Sơn, huyện Quế Dương^7, đỗ tiến sĩ khoa Canh Thìn^8đời Mạc. Tranh Giang: Tên xã, thuộc huyện Vĩnh Lại.
Thượng Hồng: Tên phủ, xem Thuộc Đường, Chiêu Tuyên đế năm Thiên Hựu thứ 3 (Tb, V, 14 ).
Phủ Nam Sách (sách: sách lược ): Tức Nam Sách (sách: sổ sách ). Xem thuộc Tấn, Tề Vương, năm Khai Vận thứ 2 (Tb. V, 22 ).
Ph ủ Kinh Môn: Thuộc Hải Dương.
Vũ Ninh (nay là Võ Giàng ), Yên Dũng, Phượng Nhãn: Ba huyện này đều thuộc Bắc Ninh. Bến Cỏ (Thảo Tân ): Chắc là ở bờ phía Nam sông Nhị, Hà Nội; nay ở đâu, không rõ^9

1 Thuộc Hải Dương.
2 Tức là năm Quang Bảo thứ 3 (1556 ) đời Mạc Phúc Nguyên.
3 Thuộc Hải Dương.
4 Tức là năm Quang Bảo thứ 6 (1559 ) đời Mạc Phúc Nguyên.
5 Nay thuộc quận Đống Đa, Hà Nội.
6 Tức là năm Sùng Khang thứ 6 (1571 ) đời Mạc Mậu Hợp.
7 Nay thuộc xã Nam Sơn, huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh.
8 Tức là năm Diên Thành thứ 3 (1580 ) đời Mạc Mậu Hợp.
9 Thảo Tân (Chb. XXIX, 33 ), hoặc Sa Thảo Tân (Chb. XXIX, 31 ), dịch là bến Cỏ, có thể là ở vùng ga Hàng Cỏ (tức ga Hà Nội ) và phố Hàng Cỏ (nay là đường Lê Duẩn ) Hà Nội Ngày nay.
Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục Chính Biên

Quyển thứ 30
Tứ Quý Tỵ, năm Quang Hưng thứ 16 (1593 ) đến Kỷ Hợi, năm Quang Hưng thứ 22 (1599) đời Lê Thế Tông, gồm bảy năm.
Quý Ty, năm [Quang Hưng ] thứ 6 (1593). (Minh, năm Vạn Lịch thứ 24 - Năm này nhà Mạc bị diệt).
Tháng giêng, mùa xuân. Trịnh Tùng tiến quân ra huyện Thanh Lâm, bắt được Mạc Kính Chỉ và họ hàng của Kính Chỉ, đều bị giết chết cả.
Tr ước kia, Kính Chỉ lẩn lút ở vùng Đông Triều, hay tin Mậu Hợp đã bị bắt làm tù binh, đóng giữ huyện Thanh Lâm, tiếm lên ngôi ngụy ở xã Nam Giản huyện Chí Linh, đổi niên hiệu là Bảo Định, rồi lại đổi là Khang Hựu. Bọn Kính Phu, Kính Thành và Kính Thận vài trăm người là chỗ họ thân với chúa Mạc cùng các bầy tôi văn võ cũ đều đem nhau về với Kính Chỉ. Nhà Mạc yết bản chiêu mộ, trong khoảng chốc lát, các huyện hưởng ứng được đến 6, 7 vạn quân.
Bấy giờ Mạc Toàn, con Mậu Hợp, thấy lòng người không phục mình, cũng theo về với Kính Chỉ. Về sau, Mạc Toàn lại trốn đi, bị quan quân bắt được.
Tr ịnh Tùng, nhân đó, sai bọn Nguyễn Thất Lý, Bùi Văn Khuê và Ngô Đình Nga tiến đến huyện Thanh Lâm. Kính Chỉ tung quân đánh úp: Thất Lý chết trận, Đình Nga bị thương nặng, Văn Khuê và Bách Niên phải chạy, còn quân thì tan vỡ. Quân lương và khí giới của quan quân đều mất về tay giặc. Bấy giờ Hải Dương và Kinh Bắc nhiều phần quy phụ về với Mạc.

Tr ịnh Tùng lại sai thái úy Hoàng Đình Ái đốc suất các quân doanh thủy và bộ tiến đến Cẩm Giàng, Kính Chỉ dốc hết quân ra giữ Thanh Lâm, lấy một dãy Hàm Giang làm chỗ phân chia Nam, Bắc. Hai bên luôn luôn huy động quân đội để chống và giữ. Ban ngày, cờ xí tung bay, ban đêm, hỏa pháo ran nổ, trong khoảng hàng tuần, hàng tháng, quân hai bên cầm cự nhau, không lúc nào dám cỡi bỏ áo giáp. Ở Thanh Lâm, Kính Chỉ lại đắp thêm hào lũy theo dọc ven sông để cho sự phòng thủ được bền vững.
Đến đây, Trịnh Tùng thân hành quản đốc đại quân qua sông Nhị, đêm ngày đi gấp đường, đến Cẩm Giàng, đại hội với các tướng, cả thủy lẫn bộ cùng tiến:
Hoàng Đình Ái thống lãnh tướng sĩ các dinh, tiến đến Thanh Lâm để đánh vào phía hạ lưu; Trịnh Tùng thân đốc đại binh để đánh phía thượng lưu;
Nguyễn Hữu Liêu thống suất quân thủy để bao vây và đón chặn đường đi cửa của quân Mạc. Quan quân bốn mặt đánh khép lại: quân Mạc đổ vỡ tan tành.

Kính Ch ỉ và thân thuộc của hắn đều lẫn trốn vào rừng núi. Quan quân đuổi đến Đông Triều, bắt được bọn An Sơn vương Mạc kính Thành và Hoàng Lượng công Mạc Lý Hựu, đều đem chém cả. Số giặc bị bắt làm tù binh và những thuyền bè khí giới của Mạc bị tước không sao xiết kể.

Khi đến Chí Linh, quan quân lại chia nhau đi càn quét, bắt được Kính Chỉ ở thôn Tân Manh luôn với bọn Kính Phu, Kính Thận, Kính Giản, Kính Tuân và quan liêu văn võ của Mạc đến hơn 60 người. Trịnh Tùng bèn quân về Thăng Long. Các tướng đưa đến những người trong họ hàng bè lũ nhà Mạc bị bắt làm tù binh, đều chém cả ở bến Cỏ. Riêng lấy đầu Kính Chỉ đem vào bêu ở Thanh Hoa. Họ Mạc bị diệt.

L ời phê - Dựa vào công lao trước của cha. Trịnh Tùng có công rất to, mà mang tội cũng nặng lắm. Không làm như vậy thì không đủ để diệt nhà Mạc mà phù Lê được. Mạc tuy bị diệt rồi, nhưng Trịnh lại lù lù ở đó thì cũng lại là một Mạc (thứ hai ) nữa thôi!

L ời chua - Mạc Kính Chỉ: Con Mạc Kính Điển.
Kính Phu, Kính Thận, Kính Giản, Kính Tuân: Đều là em Kính Chỉ. Nam Giản: Tên xã, thuộc huyện Chí Linh, tỉnh Hải Dương.
Đông Triều: Xem Trần Đế Ngỗi, năm Hưng Khánh thứ 1 (Chb. XII, 25 ). Chí Linh: Xem Trần Nhân Tông, năm Thiệu Bảo thứ 4 (Chb. VII, 28 ). Thanh Lâm, Cẩm Giàng: Đều là tên huyện, thuộc tỉnh Hải Dương. Tân Manh: Tên thôn, thuộc huyện Hoành Bồ, tỉnh Quảng Yên. Hàm Giang (sông ): Ở địa phận xã Hàm Giang, huyện Cẩm Giàng.
Tháng 4, mùa hạ. Xa giá vua Lê trẩy ra Thăng Long, ngự ở tòa chính điện, nhận lễ triều hạ, đại xá cho cả nước.
Tr ịnh Tùng đã diệt nhà Mạc rồi, tu tạo cung điện [ở Thăng Long ], một tháng hoàn thành, bèn sai các đại thần văn võ sắm sữa nghi trượng đi đón xa giá. Tháng 3, nhà vua khởi hành từ dinh Vạn Lại; đến tháng 4 này, trẩy tới kinh đô. Ngày Canh Tý, nhà vua ngự ở toà chính điện, nhận lễ bách quan chầu mừng, đại xá cả nước.
Bản xét công lao các bầy tôi trong cuộc trung hưng. Ban thưởng tước phong cho họ các tầng bậc khác nhau.
Gia phong:
Hoàng Đình Ái làm hữu tướng thái úy, Vinh quốc công;
Nguyễn Hữu Liêu làm thái úy, Dương quốc công;
Quận công Trịnh Đỗ làm thái phó;
Trịnh Đồng và Trịnh Nành làm thái bảo;
Lê Bách và Hà Thọ Lộc làm thiếu úy;
Ngô Cảnh Hựu và Trịnh Văn Hải làm thiếu bảo;
Lại bộ thượng thư Nguyễn Mậu Tuyên làm thiếu phó tước Quỳnh quận công. Còn mọi người khác cũng đều được ban thưởng thêm tước trật có cao thấp khác nhau.
Lời chua - Thái úy, thái phó, thái bảo: Đều chánh nhất phẩm. Thiếu úy, thiếu phó, thiếu bảo: Đều chánh nhị phẩm. Cả hai đều xem Lê Thánh Tông, năm Hồng Đức thứ 2 (Chb. XXII, 15 - 16 ).
Nguyễn Mậu Tuyên: Người Thịnh Mỹ, huyện Lôi Dương^1.
Tháng 5. Thái tổ Gia Dụ hoàng đế ta từ Thuận Hóa vào chầu được tấn phong thái úy Đoan Quốc Công, cầm quân đi đánh giặc.
Tr ước kia, Thái Tổ Gia Dụ hoàng đế ta ở Thuận Hóa hơn 20 mươi năm, từ nhân dân đến các man di thảy đều mến phục. Bờ cõi và biên giới đều phẳng lặng yên ổn. Đến đây ngài đem tướng sĩ và binh thuyền vào chầu, dâng nộp sổ sách về quân, dân và kho tàng ở hai xứ Thuận, Quảng. Nhà vua xuống chiếu gia phong cho Gia Dụ làm tả đô đốc ở Trung quân đô đốc phủ, giữ công việc trong phủ, hàm thái úy, tước Đoan quốc công, tổng đốc tướng sĩ bản doanh, thống lãnh quân thủy ở các xứ Nam đạo^1 và 300 chiếc thuyền cả lớn lẫn nhỏ, đi đánh bọn giặc ở vùng đông nam.

1 Đất huyện Lôi Dương cũ, nay thuộc hai huyện Thọ Xuân và Thường Xuân, tỉnh Thanh Hóa.
1 Nay gồm các huyện Châu Giang, Kim Động, Ân Thi, Phù Tiên (Hưng Yên ), Kim Bảng, Duy Tiên, Bình Lục, Lý Nhân (Hà Nam ), Hưng Hà, Tiên Hưng cũ (Thái Bình ).

Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục Chính Biên

Quyển thứ 31
Từ Canh Tý, Lê Kính Tông, năm Thận Đức thứ nhất (1600 ) đến Quý Mùi, Lê Thần Tông, năm Dương Hòa thứ 9 (1643 ), gồm bốn mươi tư năm. Canh Tý, Kính Tông Huệ hoàng đế, năm Thận Đức thứ nhất (1600 ). (Từ tháng 11 trở về sau thuộc năm Hoằng Định thứ nhất - Minh, năm Vạn Lịch thứ 28 ).
Tháng giêng, mùa xuân. Tế nam giao.
Hàng n ăm, cứ đầu mùa xuân, làm lễ hợp tế trời đất ở điện Chiêu Sự đàn Nam giao, nhà vua thân hành đến làm lễ. Trịnh Tùng đem trăm quan theo hầu để dự lễ bồi tế. Việc này người ta cùng truyền tụng là một điển lễ long trọng.

L ời cẩn án - Việc tế giao hàng năm, người chép nối sử triều Lê đều không chép. Họ lấy cớ rằng việc này là theo thể lệ thường như thế. Này, nhà Lê từ lúc trung hưng trở về sau, gươm Thái A đã để người khác nắm đằng đuôi^1, người dưới lấn quyền, người trên thất thế, lai lịch dẫn đến như thế kể đã từ lâu, nói về lễ nghĩa vua tôi đã đỗ nát hết, chỉ còn việc nam giao tế trời là còn giữ được thân phận tôn ti mà thôi. Nếu cho việc ấy là theo lệ thường mà không chép thì lễ nghĩa vua tôi hầu như mất sạch sành sanh. Nay truy nguyên ra, thì nhà Lê mất quyền bính thực tế lá bắt đầu từ lúc Trịnh Tùng xưng tước vương vào cuối đời Thế Tông vào đầu đời Kính Tông. Vì thế, nên ngay từ năm nay cũng như sau này khi các vua lúc bắt đầu lên ngôi nối nghiệp, đều cẩn thận mà chép việc tế nam giao. Chép như thế, là để nghi sự biến trong đời mà giữ lấy danh phận vua tôi vậy.
Lời chua - Điện Chiêu Sự: Ở phía nam kinh thành, xem Huyền Tông năm Cảnh Trị thứ 2 (Chb. XXXIII, 14, 15 ).
Theo H ội điển triều cố Lê, thì hàng năm, tháng giêng ( hoặc mồng một, hoặc mồng hai ) trước ngày lễ chính một ngày, bày đặt hương án lớn ở gian chính giữa điện Chiêu Sự. Đến ngày chính lễ, nhà vua mặc áo bào thâm, các viên chấp sự đem đủ cả lỗ bộ, pháp giá^2 và nhã nhạc, do cửa Đại Hưng (cửa nam kinh thành ) đi ra. Khi đến điện Canh Y^3ở ngoài đàn, nhà vua đội mmũ xung thiên, mặc áo bào vàng, thắt đai ngọc, rồi đến sân điện Chiêu Sự hành lễ, Chúa Trịnh và văn võ trăm quan theo hầu, dự lễ bồi tế theo như nghi thức.

Nghi l ễ tế giao chép trong Kiến văn lục của Lê Quý Đôn, thì hoàng đế tới sân điện Chiêu Sự, sau khi đã quán tẩy^4 rồi mới tiến lên điện làm lễ thượng hương^5; người chấp sự đọc chúc văn ở trên điện, lúc ấy chỉ làm lễ quỵ và khấu đầu^6; còn lạy trước khi tuyên chúc và sau khi tuyên chúc thì đều lạy ở sân điện. Lễ này là một lễ rất tôn nghiêm, rất long trọng.
1 Nguyên văn chép "Thái A đảo trì ". Ý nói giao quyền bính của mình cho người khác, do đấy mà mình bị hại, cũng như trao chuôi gươm Thái A cho người khác nắm, mà mình nắm đằng lưởi, tất bị nguy, Thái A tên một thanh kiếm rất sắc bén.
2 Tức là thừa dư, xe của vua ngự.
3 Một ngôi nhà để vua vào thay mũ áo.

4 Đều là danh từ dùng trong khi làm lễ tế tự. Quán tẩy: Trước khi châm hương, người chủ tế đến nơi đã để sẵn thau nước rất thanh khiết để rửa tay. Thượng hương; chính tay người chủ tế châm hương rồi đưa cho người chấp sự dâng lễ cắm vào bát hương. Quy khấu: Trước khi đọc chức văn, người chủ tế quỳ ở trước hương án, sau khi đọc chúc văn, người chủ tế cuối đầu làm lễ.
5 Nt.
Tháng 5, mùa hạ. Có thủy tai lớn.
Bọn Kế quận công Phan Ngạn, Tráng quận công Ngô Đình Nga và Mỹ quận công Bùi Văn Khuê làm phản. Nhà vua đi Thanh Hoa.
Thái T ổ Gia Dụ hoàng đế ta có công to, Trịnh Tùng thấy thế mang lòng nghen nghét, 8 năm không cho về trấn^1. Gặp lúc ấy, bọn Ngạn, Đình Nga và Văn Khuê làm phản ở cửa biển Đại An, Thái Tổ Gia Dụ hoàng đế ta nhân đem quân tiến đánh, bèn đem tướng sĩ thuyền chiến trong bộ thuộc mình, phóng ra biển về Thuận Hóa, bởi thế lòng người xao xuyến. Tùng bèn rước nhà vua về Thanh Hoa, để cho nơi căn bản được vững vàng. Sau đó, bọn Ngạn, Đình Nga và Văn Khuê dẫn quân phụ thuộc về với nhà Mạc.

L ời phê - Lúc ấy, Trịnh Tùng rất lấn quyền làm bậy, người nào cũng có thể kể tội hắn mà giết đi được. Về việc bọn Phan Ngạn. Sử cũ chép là làm phản, chép như thế chưa chắc đã không phải là a dua, đáng lẽ Sử mới^2 chỉ nên cứ theo sự thực mà chép thẳng. Còn như ngàn năm sau này khen hay chê đã có lời bàn luận công bằng. Người chép sử cũng không cần gì phải kiêng kỵ^3.
Lời chua - Thanh Hoa, Thuận Hóa:. Đều xem Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 16, 17, 20 , 21, 23, 24, 33 ).
Đại An: Tức Đại Nha, Xem Lý hậu đế năm thứ nhất (Tb. IV, 13 ).
Phan Ng ạn bắn chết Bùi Văn Khuê. Vợ Văn Khuê là Nguyễn Thị đánh giết được Ngạn. Tháng 7, mùa thu. Mạc Kính Cung vào chiếm cứ Đông Kinh, Ngô Đình Nga đem quân theo Kính Cung.

Đượ c ít lâu, Phan Ngạn ngờ Văn Khuê có lòng phản bội, sai người bắn giết đi. Ngạn tự xưng tiết chế Sính quốc công, Đình Nga tự xưng là thái bảo Hoa quận công, ra bảng yết thị cấm chỉ dùng niên hiệu Kiền Thống nhà Mạc.

Nguy ễn Thị, vợ Văn Khuê, muốn báo thù cho chồng, bèn khuyết khích sĩ tốt, rồi đóng quân ở Hoàng Giang, chiêu mộ người nào có thể lấy được đầu Phan Ngạn, sẽ trọng thưởng cho. Ngạn nghe tin giận lắm, hắn tự đốc suất thuyền chở binh lính, rồi đi một chiếc thuyền lớn tiến lên trước, trúng phải viên đạn lạc, chết ở giữa dòng sông.

Lúc ấy, nhà vua vào Thanh Hoa, kinh thành Thăng Long bị hiu quạnh, bỏ ngỏ. Dư đảng nhà Mạc thì: Nam quận công Nguyễn Dụng hô hào tụ hợp quần chúng ở Sơn Nam; Uy Vũ Hầu (không rõ họ tên ) thúc giục nhiều người nhóm ngọn lửa binh đao ở Hải Dương. Nhân đấy, chúng cùng nhau rước Bùi Thị, mẹ thứ Mạc Mậu Hợp, vào chiếm cứ Đông Kinh, Bùi Thị ra coi chầuở triều đình, tiếm xưng là quốc mẫu, sai người đi rước Kính Cung ở Cao Bằng. Kính Cung là con Kính Điển. Khi Kính Cung đi đến Vũ Ninh, thì Đình Nga đem quân đi đón rước, Kính Cung cho Đình Nga cứ được giữ nguyên chức cũ.
Do đấy nhân dân ở vùng Đông Bắc, ngả theo để hưởng ứng họ cùng nhau ủng hộ Kính Cung về đến kinh sư, chỉ trong khoảng hàng tuần hàng ngày, quần chúng được đến hàng vạn người.
L ời chua - Nguyễn Thị: Tên tự là Niên, con gái thứ của Nguyễn Quyện, tướng nhà Mạc. Có một thuyết nói: Ngạn nghe biết Thị Niên sắc đẹp, sai người mối đi lại cùng thông tin tức ước hẹn kết duyên. Nguyễn Thị giả vờ nhận lời, bèn kén hơn mười người trẻ tuổi đẹp trai, ăn mặc giả làm con gái sung làm thị tỳ. Nguyễn Thị giao ước với bọn thị tỳ giả: Nếu ai giết được Phan Ngạn thì sẽ được trọng thưởng. Muốn để Ngạn khỏi nghi ngờ, Nguyễn Thị hẹn: Đêm hôm nào đó thị sẽ đi một chiếc thuyền lớn đến hội kiến. Ngạn hí hởn mừng. Đến kỳ hạn, Nguyễn Thị ăn mặc lộng lẫy, đi thuyền ngược dòng sông Hoàng Giang ra sông Nha Giang, Ngạn cho người thăm dò, thấy trong thuyền la liệt những gái đẹp, Ngạn yên tâm không nghi ngờ gì cả, bèn ra ám hiệu cho thuyền tuần tiễu nơi đi nhanh, khi thuyền tuần tiễu sắp đến gần chỗ thuyền Nguyễn Thị thì dừng chèo ở giữa dòng sông. Điều khiển đâu vào đấy rồi. Ngạn mừng rỡ cuống quýt, cũng dùng một chiếc thuyền lớn đến để cùng Nguyễn Thị hội hợp. Sau khi Ngạn đã sang thuyền Nguyễn Thị, liền vẫy cho thuyền mình rút lui. Lúc ấy thị tỳ đứng hai hàng rót rượu. Khi cuộc rượu đang nồng nàn, thị tỳ rút dao ở trong tay áo ra chặt lấy đầu Phan Ngạn, rồi nhân đêm nước thủy trào xuống, gió thổi mạnh quay chèo trở về như bay, quân lính của Ngạn vẫn chưa biết có chuyện ấy. Khi về, Nguyễn Thị đem đầu của Ngạn làm lễ tế ở bàn thờ chồng, rồi dặn hai con đến hành tại An Trường quy thuận với vua Lê. Còn thị thì tự gieo mình xuống sông.

1 Tức Thuận Hóa, Nguyễn Hoằng ở Thuận Hóa ra yết kiến Lê Thế Tông từ năm Quang Hưng thứ 16 (1593 ).
2 Chỉ bộ Sử Cương mục này.
3 Tham khảo Việt sử tục biên thì lúc ấy Nguyễn Hoằng (Tức Gia Dụ hoàng đế sau này ) ngầm xui giục bọn Phan Ngạn làm phản, để lấy cớ ấy xin đem quân đuổi đánh, rồi chuồn vào Thuận Hóa. Lời phê này có lẽ ám chỉ về việc ấy.
Ki ền Thống: Niên hiệu tiếm xưng của Mạc Kính Cung.
Đông Kinh: Xem Lê Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 3 (Chb. XV, 26 ). Hoàng Giang: Xem Trần Thái Tông, năm Nguyên Phong thứ 7 (Chb, VI, 44 ).
Nguyễn Dụng: Người xã Canh Hoạch, huyện Thanh Oai, là con Nguyễn Miễn (chữ "Dụng " sử cũ chép là " Nhậm " ).
Cao B ằng: Thuộc Ninh Sóc.
Vũ Ninh: Thuộc Kinh Bắc.
Cao Bằng, Vũ Ninh, Sơn Nam và Hải Dương: Đều xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 17, 18, 24, 28, 31, 32 ).
Nha Giang: Nay là Đại An, xem Lý Hậu Đế năm thứ nhất (Tb, IV, 13 ). Tháng 8. Tùng thống lãnh binh sĩ từ hành tại An Trường kéo ra, tiến đánh quân Mạc, lấy lại Đông Kinh. Mạc Kính Cung chạy sang Kim Thành.
Hay tin Kính Cung vào chi ếm cứ Đông Kinh, Tùng hợp các tướng bàn định. Một mặt sai Lê Nghĩa Trạch đem thư yên ủi Thái Tổ Gia Dụ hoàng đế ta ở lại trấn thủ Thuận Hóa; một mặt đem cả quân thủy, quân bộ xuất phát ra Tràng An; Nguyễn Khải đem quân bộ đi tiền đạo, đến cửa sông Gián^1, gặp quân canh giữ của giặc, Khải đánh hăng phá tan được, rồi nhân thế thắng tiến thẳng lên; quân thủy thì đi theo sông Ninh Giang ra cửa sông Hát, thuận dòng nước mà xuôi xuống, xông thẳng vào Đông Kinh. Quân nhà Mạc tan vở bỏ chạy, quan quân bắt giết Bùi Thị là quốc mẫu của nguỵ Mạc. Kính Cung chạy sang Kim Thành. Em Phan Ngạn là Quỳnh quận công (Sử cũ chép sót tên ) đầu hàng, được tha không trị tội. Do đấy đồ đảng của ngụy Mạc cùng nhau xin phụ thuộc về triều đình. Tùng sai tướng đi tuần hành mặt sông Thiên Đức, bắt Ngô Đình Nga giải về kinh sư xử trảm.
Lời chua - Kim Thành: Làng Trà Hương xưa, xem Thuộc Tấn Tề Vương, năm Khai Vận thứ 2 (TB, V, 21 ).
An Tr ường: Xem Lê Trung Tông, năm Thuận Bình thứ 5 (Chb. XXVIII, 4 ). Lê Nghĩa Trạch: Người xã Cổ Đôi huyện Nông Cống.
Nguyễn Khải: Người xã Ngọc Bôi, huyện Đông Sơn.
Cửa sông Gián: Nay ở chỗ giáp với Ninh Bình và Hà Nội^2.
Ninh Giang: Xem Bình Định Vương năm thứ 9 (Chb, XIII, 26 ). Hát Môn: Tức cửa sông Hát, xem Bình Định vương năm thứ 9 (Chb. XIII, 31 ). Thiên Đức: Tên sông, xem Lý Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ nhất (Chb. II, 11 ).
1 Nay thường gọi là bến Gián, khúc sông hai tỉnh Hà Nam và Nam Định tiếp giáp nhau.
Tháng 10, mùa đông. Sai Nguyễn Đình Luân đánh Nguyễn Dụng ở Hoàng Giang. Luân bị bại trận.
D ụng là con Nguyễn Miễn, tước Phù quốc hầu nhà Mạc. Dụng mạnh tợn hơn cả mọi người. Trước kia, Mậu Hợp bại trận, bị bắt, Dụng đem anh em đầu hàng triều đình, sau trốn về Sơn Nam, hô hào tụ hợp dân chúng, xưng là Nam quận công, cùng nhau rước Kính Cung vào chiếm cứ Đông Kinh^1, Trịng Tùng tiến quân lấu lại được kinh thành. Dụng cùng đồ đảng là Uy Vũ hầu (Sử cũ chép sót họ tên ) đem chu sư xâm phạm vào Thanh Trì, bị quan quân đánh phá. Uy Vũ hầu chạy giữ ở cửa biển; Dụng lui quân giữ ở Hoàng Giang. Vì thế, mới sai quận công Đình Luân đem quân đi đánh, Luân bại trận, hơn 40 chiếc thuyền công đều bị giặc bắt được. Trịnh Tùng giận, bèn bãi chức quan của Đình Luân.
Lời chua - Nguyễn Đình Luân: Người xã Đa Lộc, huyện An Định. Thanh Trì: Tức Thanh Đàm xưa, xem Bình Định Vương năm thứ 9 (Chb, XIII, 30 ).
Tháng 11. Đổi niên hiệu. Đại xá cho trong nước.
Lấy năm ấy làm năm Hoằng Định thứ nhất.

L ời cẩn án - Theo " Phàm Lệ " chép Cương mục của Chu Tử, về việc đồi niên hiệu: phàm ông vua nào đương giữa đời mà đổi niên hiệu khác, thì chỉ chép việc đổi niên hiệu lúc bắt đầu lên ngôi vua, ngoài ra đều nhân chép công việc gì đó mới lấy niên hiệu mới đổi ấy. Nay Kính Tông mới lên ngôi vua mà trong một năm hai lần đổi niên hiệu, thật là không kê cứu gì đến phép đời cổ, cho nên chép cả hai niên hiệu, để tỏ rõ sự sai lầm.
Tân Sửu, năm Hoằng Định thứ 2 ( 1601 ). (Minh, năm Vạn Lịch thứ 29 ). Tháng giêng, mùa xuân. Tùng đánh bại quân Nguyễn Dụng ở Lãnh Giang và chém được Nguyễn Dụng.
Kính Cung đến Kim Thành, hay tin Nguyễn Dụng chiếm cứ Hoàng Giang, hắn cho người phi ngựa báo tin sai Dụng tiến quân giữ lấy Nam Xang để ngăn giữ một đường Sơn Nam. Dụng bèn thiết lập doanh trại, canh phòng ngăn chặn nơi hiểm yếu, Dụng lại giết Uy Vũ Hầu (Sử cũ chép thiếu họ tên ), một viên tướng giữ ở đạo khác, mà cướp lấy lương thực. Tướng ở tây đạo là Nha quận công và Cao quận công (Sử cũ đều chép thiếu họ tên ) đều phải chạy đến Đại Đồng. Bấy giờ Trịnh Tùng thân hành đem đại quân xuống mặt nam. Quân tiến đến Lãnh Giang, Dụng chống cự, tiền quân của Tùng bị thiệt hại. Tùng bèn khuyến khích tướng sĩ, quân lính đều hết sức liều chết tiến đánh, phá tan được quân giặc, chém được Dụng và Nga quận công (Sử cũ chép sót họ tên ) ở mặt trận, thu được thuyền bè, phụ nữ, trâu bò và tài vật kể đến hàng ngàn. Lại bắt giết được em của Dụng là Tào và Vị, đưa thủ cấp về kinh sư, hạ lệnh chiêu an dân chúng, lòng người rất vui mừng.
Lời chua - Lãnh Giang: Thuộc địa phận xã Lãnh Trì, huyện Nam Xang, tỉnh Hà Nội^2.
Tây Đạo: Xem Lê Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ nhất (Chb, XV, 5 ). Tháng 3. Sai Hoàng Đình Ái đi tuần hành vùng Hải Dương. Mạc Kính Cung chạy lên Lạng Sơn.
Kính Cung chi ếm cứ kinh thành, hay tin Nguyễn Dụng đã bị hại, đại binh của triều đình sắp đến, hắn bèn bỏ cả quân lính, chạy lẻn lên Lạng Sơn. Khi quan quân kéo đến, bèn phá hũy đường lũy, chiêu tập vỗ về nhân dân, rồi đem quân trở về. Vùng Hải Dương hết thảy đều bình định.
1 Xem thêm tờ 3, 4 trong cuốn này.
2 Nay thuộc huyện Duy Tiên tỉnh Hà Nam khúc sông này có một bến đò, nhân dân gọi là bến Lãnh. Lời chua - Lạng Sơn: Xem Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 19, 31, 35 ).
Tháng 5, mùa h ạ. Mưa ra đá (vũ thạch ).
Tháng 8, mùa thu. Nhà vua trở về Đông Kinh.
Tháng 12, mùa đông. Sai Nguyễn Khải đi tuần hành vùng Sơn Tây và Kinh Bắc, hết thẩy đều bình định được.
Lời chua - Sơn Tây, Kinh Bắc: Xem Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 18, 19, 27, 28, 35 ).
Nhâm D ần, năm thứ 3 (1602 ). (Minh, năm Vạn Lịch thứ 30 ).
Tháng 3, mùa xuân. Mưa đá.
Quý Mão, năm thứ 4 (1603 ). (Minh, năm Vạn Lịch thứ 31 ).
Mồng một, tháng 4, mùa hạ. Nhật thực.
Đăng quận công Nguyễn Khải bị giao xuống hình ngục, sau lại được tha.
Tùng ngờ Nguyễn Khải có lòng bội bạn, bắt giao xuống hình ngục, hạ lệnh cho chưởng cung giám Bùi Sĩ Lâm xét hỏi, không có tình trạng đáng ngờ, bèn thả ra.
L ời chua - Bùi Sĩ Lâm: Người xã Lưu Vệ, huyện Quảng Xương. Giáp Thìn, năm thứ 5 (1604 ). (Minh, năm Vạn Lịch thư 32 ).
Ất Tỵ, năm thứ 6 (1605 ). Minh, năm Vạn Lịch thứ 33 ).
Bính Ngọ, năm thứ 7 (1606 ). (Minh, năm Vạn Lịch thứ 34 ).
Đinh Mùi, năm thứ 8 (1607 ). (Minh, năm Vạn Lịch thứ 35 ).
Mậu Thân, năm thứ 9 (1608 ). (Minh, năm Vạn Lịch thứ 36 ).
Tháng 9, mùa thu. Đại hạn. Dân bị nạn đói to.
Kỷ Dậu, năm thứ 10 (1609 ). (Minh, năm Vạn Lịch thứ 37 ).
Tháng 3, mùa xuân. Sai Trịnh Đỗ đi kinh lý vùng Thái Nguyên. Mạc Kính Cung chạy trốn.
Tr ước kia, Kính Cung chạy, chiếm cứ vùng Lạng Sơn, dần dần tụ họp lại được quân lính, bèn xâm lấn quấy rối vùng Thái Nguyên, Tùng hạ lênh cho thái tể Trịnh Đỗ làm thống lãnh, Nguyễn Danh Thế làm đốc thị, đem quân đi đánh. Giặc được tin chạy trốn tan vỡ, lẩn lút vào trong hang. Kinh lý vừa được một tháng. Trịnh Đỗ dẫn quân về.
Lời chua - Trịnh Đỗ: Em Trịnh Tùng.
Thái Nguyên: Tức Ninh Sóc, xem Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 19, 32, 33, 35 ).
Nguy ễn Danh Thế: Người xã Vân Nội, huyện Chương Đức.
Canh Tuất, năm thứ 11 (1610 ). (Minh, năm Vạn Lịch thứ 38 ).
Tháng 11, mùa đông. Lê Bật Tứ đề đạt kế sách với họ Trịnh.

B ất Tứ, tả thị lang Hộ Bộ, dâng tờ khải trình bày với Tùng: một là xin lập thế tử, dự bị giao phó cho binh quyền, để giữ vững lòng người; hai là xin xử trí đối với phiên trấn mạnh, để thống nhất chế độ. Bật Tứ lại trình bày rõ: " Này, người làm vua lấy thiên hạ làm của một nhà mình, bên cạnh giường nằm, có lẽ nào lại để người khác nghe biết tiếng ngáy^1. Nay Thái Nguyên, Lạng Sơn, Quảng Nam và Thuận Hóa hãy còn ở ngoài bản đồ, nếu không xử trí, tôi e rằng sẽ làm mối lo sau này. Ngày trước vua Hiến Tông nhà Đường nghe lời bàn của Hoàng Thường dùng phép xén bớt và hạn chế quyền của phiên trấn, sau thành được nghiệp trung hưng. Vậy những lời tôi trình bày, cúi xin xét đoán thi hành ".
Lời phê - Chim mồi chó săn của nhà Trịnh, tên này là tên tội ác đầu sỏ. Lời chua - Lê Bất Tứ: Người xã Cổ Định, huyện Nông Cống đỗ nhị giáp tiến sĩ khoa Mậu Tuất (1598 ) năm Quang Hưng.
Qu ảng Nam: Xem Thánh Tông, năm Hồng Đức thứ 2 (Chb. XXII, 2 - 10 ). Tân Hợi, năm thứ 12 (1611 ). (Minh, năm Vạn Lịch thứ 39 ).
Tháng 10, mùa đông. Núi Tản Viên bị sụt.

L ời chua - Núi Tản Viên: Xem Lê Đại Hành, năm Ứng Thiên thứ 7 (Chb. I, 34 ). Ở Yên Việt Mưa ra máu (vũ huyết ).
Mưa vừa vặn một ngày đêm.

L ời chua - Yên Việt: Tên huyện nay là Việt Yên, thuộc tỉnh Bắc Ninh^2. Nhâm Tý, năm thứ 13 (1612 ). (Minh, năm Vạn Lịch thứ 40 ).
Tháng 8, mùa thu. Thủy tai lớn.
Quý Sửu, năm thứ 14 (1613 ). (Minh, năm Vạn Lịch thứ 41 ).
Tháng 6, mùa hạ. Hi Tông Hiếu Văn hoàng đế^3 ta lên nối nghiệp.
Nhà vua hạ chiếu Gia Phong [cho Hi Tông ] chức Thái Bảo và được lưu trấn Thuận Hóa. Tháng 8, mùa thu. Sai Trịnh Tráng kinh lý vùng Yên Quảng.

Lúc ấy mới dẹp bình được đảng giặc, nên hạ lệnh cho Tráng đi kinh lý địa phương này, chiêu tập vỗ về nhân dân. Tráng đi đến đâu ai cũng vui mừng. Sau đó Tráng để viên tướng thuộc dưới quyền mình ở lại trấn giữ, rồi trở về kinh sư.

L ời chua - Tráng: Con của Tùng.
Yên Quảng: Xem Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 29 ). Tháng 11, mùa đông. Sai xứ thần đi tuần hành các địa phương trong nước.
Hạ lệnh cho quan trong kinh sư chia nhau đi các xứ, thăm hỏi sự đau khổ của dân; người nào phiêu tán được miễn lực dịch ba năm.
Giáp D ần, năm thứ 15 (1644 ). (Minh, năm Vạn Lịch thứ 42 ).
Tháng 11, mùa đông. Sấm động.
Ất Mão, năm thứ 16 (1615 ). (Minh, năm Vạn Lịch thứ 43 ).
Mồng một, tháng 3, mùa xuân. Nhật thực.
Đầm xã Hoằng Liệt và Thịnh Liệt bị khô cạn.
Không vì cớ gì, mà nước ở đầm bị cạn, 5 khắc sau lại trở lại như cũ.
1 Nguyên văn " Thiên hạ nhất gia, ngọa tháp chi trắc, khởi dung tha nhân hãn thụy " Lời nói của Thái Tổ nhà Tống khi đi đánh Giang Nam.
2 Nay thuộc tỉnh Bắc Giang.
3 Tên là Phúc Nguyên, con thứ 6 Nguyễn Hoàng, cũng gọi là chúa Bụt.
Lời chua - Hoàng Liệt, Thịnh Liệt: Tên hai xã đều thuộc huyện Thanh Trì, tỉnh Hà Nội.
Bính Thìn, n ăm thứ 17 (1616 ). (Minh, năm Vạn Lịch thứ 44 ).
Tháng 8, mùa thu. Từ tháng 5 đến tháng này không mưa.
Tháng 9. Kén thêm quân ở Thanh Hoa.

B ọn thị lang Lê Bật Tứ và Lưu Đình Chất làm tờ khải trình bày với Tùng rằng: " Lòng trời thương yêu người làm vua, tất nhiên có lúc hiện ra điềm tai dị để mà cảnh cáo, nếu người làm vua không biết tự xét mình, thì lại xuất hiện tai dị để cho răn sợ. Tháng 5, tháng 6 năm nay đại hạn, người làm ruộng mất trông mong; tháng 8 vừa đây, lúa má đương xanh tốt thì lại gặp hạn hán dữ dội. Như thế chả phải là chính sự có thiếu thốn hay sao ? Nay không phải kỳ hạn xét duyệt dân đinh để tuyển lính, thế mà kén thêm ngoài ngạch lính đã định, thì dân chịu đựng thế nào nổi được ? Xin bỏ việc ấy đi, để tỏ lòng thành thực kính trời ".
Lời chua - Lưu Đình Chất: Người xã Quỳ Chử, huyện Hoằng Hóa, đỗ tiến sĩ khoa Đinh Mùi (1607 ) năm Hoằng Định.
Đị nh Tỵ, năm thứ 18 (1617 ). (Minh, năm Vạn Lịch thứ 45 ).
Tháng 7, mùa thu. Mưa to gió lớn.
Tháng 9. Gió lớn. Nước biển tràn ngập.
Lúc ấy, các giống lúa đương chín, gió bão nổi lên quá mạnh, nước mặn tràn ngập, dân ở gần biển, phần nhiều bị hại.
X ứ Sơn Tây, phát sinh nhiều sâu keo.
Mậu Ngọ, năm thứ 19 (1618 ). (Minh, năm Vạn Lịch thứ 46 ).
Tháng giêng, mùa xuân. Sai bọn Trịnh Tráng đi đánh Cao Bằng. Mạc Kính Khoan chạy trốn.
Kính Khoan, cháu Kính Cung, hô hào t ụ hợp đồ đảng còn sót lại là bọn Trí Thủy, lấp ló ra vào ở quảng Vũ Nhai, Đại Từ, xưng ngụy tước là Khánh vương, tiếm niên hiệu là Long Thái. Trịnh Tùng sai thái phó thanh quận công Trịnh Tráng, thái bảo Trịnh Xuân đốc xuất tướng tá là bọn Nguyễn Cảnh Kiên, Nguyễn Văn Giai, Tạ Thế Phúc, Nguyễn Khải, Nguyễn Thực, Hoàng Đình Phùng, Trịnh Thức, Trịnh Trăn và Nguyễn Duy Thời [ Thì ] chia đường đi đánh. Đảng ngụy trốn xa, quan quân kéo về. Tháng 3, lại hạ lệnh cho bọn Trấn quận công Trịnh Lâm và Trịnh Bảng đi đánh Vũ Nhai, giặc đều tan vỡ.
Lời chua - Vũ Nhai: Tức Vạn Nhai, xem Lý Thái Tông, năm Thông Thụy thứ 5 (Chb, II, 42, 43 ).
Đạ i Từ: Tên huyện, thuộc Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên.
Trịnh Xuân: Con Trịnh Tùng.
Nguyễn Văn Giai: Người xã Phù Lưu, huyện Thiên Lộc, đỗ hội Nguyên Khoa Canh Thìn (1580 ) năm Quang Hưng, thi đình đỗ nhị giáp tiến sĩ.
Nguyễn Cảnh Kiên: Người xã Nam Đường thuộc Nghệ An, là con Nguyễn Cảnh Mô.
Nguyễn Thực: Người xã Vân Điềm, huyện Đông Ngàn, đỗ nhị giáp tiến sĩ khoa Ất Mùi (1595 ) năm Quang Hưng.
Hoàng Đình Phùng: Người xã Vân Lung, huyện Thạch Thành.
Trịnh Trăn, Trịnh Thức: Đều là cháu của Tùng.
Nguyễn Duy Thời [Thì ]: Người xã An Lãng, huyện An Lãng, đỗ nhị giáp tiến sĩ khoa Mậu Tuất (1598 ) năm Quang Hưng.
Tháng 4, mùa hạ. Núi Đồng Cổ bị sụt.
Sai quan đến tế.
L ời chua - Núi Đồng Cổ: Xem Lê Đại Hành, năm Thiên Phúc thứ 4 (Chb. I, 20 ). Sao chổi xuất hiện ở phương tây nam.
Sao Chổi xuất hiện, hình như tấm lụa đỏ.
Tháng 8, mùa thu. Trời mưa cát vàng, lại mưa than đen.

L ời cẩn án - Sử cũ chép: " Trời mưa ra vàng, hình như gạo vàng; trời mưa ra gạo, hình như gạo đen ". Nhưng xét tờ khải của Lưu Đình Chất nói: " Trời mưa cát vàng mà bảo là mưa ra vàng, trời mưa ra than đen mà bảo trời mưa ra gạo ". Nên nay cải chính lại.
Tháng 9. Có sắc trắng xuất hiện ở phương đông nam.
Ph ương đông nam có sắc trắng, đứng thẳng như hình cái búa lớn, mỗi đêm, thường xuất hiện trống canh năm, đến hơn một tháng mới tắt. Bầy tôi tâu rằng: " Chỗ quan hệ giữa trời và người rất đáng sợ. Tháng 9, năm nay, mỗi đêm cứ trống canh năm, có sắc trắng xuất hiện ở phương đông nam, hình như mũi nhọn, đầu đuôi nhọn hoắt, ai trông thấy cũng phải kinh sợ. Lại còn điềm mưa vàng như đất, mưa gạo như than và sấm động trái thời nữa. Cái cớ sở dĩ phát sinh ra tai biến ấy có lẽ vì bên trong trái đạo đức, ở bên ngoài trái chính lệnh, giường mối suy tàn, pháp lệnh không chấn chỉnh, quan lại hà khắc nhũng nhiễu, ngôi sao tượng trưng cho lòng dân bị dao động, việc làm của người phần nhiều trái với khí hòa mà đến nỗi như thế chăng ? Chúng tôi kinh xét trong sách Chu thư chép: " Vương tỉnh duy tuế, khanh sĩ duy nguyệt, thứ dân duy tinh "1. Mấy câu này ý nói việc làm của người có việc hay việc dở, thì điềm lành điềm dữ hiện ra cũng đều theo từng loại mà ứng phó lại. Nay tai dị hiện ra luôn luôn, trời cao răn bảo, thì lúc này chính là lúc lo sợ siêng năng đấy. Xin bệ hạ nhân tai dị mà lo sợ, nghiêm khắc với bản thân mà sửa đức hạnh, lập đàn cầu trời, chay nghiêm răn sợ tha thiết cầu đảo, ngõ hầu lòng thành cảm động, hình tượng ở trời sẽ theo mà đáp ứng, ngôi sao tai dị lui theo độ số, khí hòa sẽ đưa đến điềm lành ". Nhà vua để tờ tâu ấy ở trong cung.

L ời phê - Việc cần kíp lúc bấy giờ, không việc gì cần hơn là làm cho danh phận vua tôi được đúng mức. Thế mà bầy tôi cứ trình bày viễn vông cho xong việc, thật đáng khinh bỉ, đáng chê cười !
Tháng 11, mùa đông. Sao chổi xuất hiện ở phương đông.
Kỷ Mùi, năm thứ 20 (1619 ). (Từ tháng 6 trở về sau là năm Vĩnh Tộ thứ nhất đời Thần Tông - Minh, năm Vạn Lịch thứ 47 ).
Tháng giêng, mùa xuân. L ầu Đoan Môn bị hỏa tai.
Lửa bốc lên từ trong thành, nhà cửa bị cháy thành tro than, cháy lan đến lầu Đoan Môn. Lời chua - Lầu Đoan Môn: Ở trong thành Thăng Long.
Tháng 5, mùa hạ. Tùng giết nhà vua ở nội điện.
Tùng chuyên quy ền lấn át mỗi ngày một quá, nhà vua không sao chịu được. Vì nghe biết việc Xuân, con Tùng, ngầm có lòng cướp ngôi của người con trưởng, nhân đấy nhà vua bàn mưu với Xuân giết Tùng, rồi quyền bính sau này sẽ trao cho Xuân.

1 Lời của Cơ Tử trình bày với Chu Vũ vương chép trong Thiên Hồng phạm sách Thượng thư. Nghĩa là: Chức phận của vua bao quát hết mọi việc trong nước, cũng như một năm bao gồm cả bốn mùa; chức phận của khanh sĩ thì chia nhau mỗi người một việc, cũng như 12 tháng trong một năm, mỗi tháng có từng việc khác nhau; thứ dân cũng ví như các vì sao, có vì sao thích mưa, có vì sao thích gió, lòng sở thích của thứ dân cũng giống như thế.

M ột hôm, Tùng đi đến bến Đông Tân xem bơi thuyền, Xuân mật sai đồ đảng của mình là Văn Đốc, mai phục súng ở ngã ba đường, khi Tùng trở về, súng nổ, trúng vào con voi mà Tùng đương cưỡi. Bắt được Văn Đốc, tra hỏi biết rõ mưu gian. Tùng bèn sai con là Tráng và trưởng cung giám Bùi Sĩ Lâm vào nội điện tra hỏi tội phạm, rồi bắt ép vua phải tự thắt cổ. Còn Xuân đem giam ở nội phủ, sau lại tha ra.

Nhà vua ở ngôi 20 năm, hưởng thọ 32 tuổi. Bầy tôi bàn định: phàm lễ táng, lễ tế đều phải giảm bớt, bài vị phải thờ ở một nơi riêng, không được thờ phụ trong nhà thái miếu, bèn đặt tên thụy là Giản Huy đế, táng ở lăng Bố Vệ.
Lời phê - Người bầy tôi ngỗ ngược, tất nhiên có người con ngỗ ngược; đạo trời hay trả miếng, bao giờ cũng thế.
Tháng 6. Tùng l ập hoàng tử Duy Kỳ làm vua ( tức là Thần Tông ).
Đại xá.
Lấy năm ấy làm năm Vĩnh Tộ thứ nhất, đại xá cho trong nước.
Canh Thân. Thần Tông Uyên hoàng đế, năm Vĩnh Tộ thứ 2 (1620 ). (Minh, năm Vạn Lịch thứ 48 ).
Tháng giêng, mùa xuân. T ế nam giao.
Tân Dậu, năm thứ 3 (1621 ). (Minh Hi Tông, năm Thiên Khải thứ nhất ). Tháng 8, mùa thu. Cầu vòng trắng xuất hiện ở phương đông.
Nhâm Tuất, năm thứ 4 (1622 ). (Minh, năm Thiên Khải thứ 2 ).
Tháng 8, mùa thu, mưa to.
Quý Hợi, năm thứ 5 (1623 ). (Minh, năm Thiên Khải thứ 3 ).
Mùa xuân (không rõ tháng ). Thi đại tị.
Khoa ấy thi hội, bọn Phạm Phi Kiến 7 người được trúng cách. Kịp khi thi đình, Nguyễn Trật mượn người khác làm hộ bài, việc phát giác, nhà vua không bằng lòng, nên không bang cho bảng vàng.
L ời chua - Phạm Phi Kiến: Người xã Dương Liễu, huyện Đan Phượng. Nguyễn Trật: Người xã Nguyệt Viên, huyện Hoằng Hóa.
Tháng 6, mùa hạ. Xuân, con thứ của Tùng, nổi loạn. Tùng dụ Xuân đến, bắt giết đi.

Tùng m ắc bệnh, họp trăm quan bàn chọn người lập làm thế tử, cho con trưởng là Thanh quận công Trịnh Tráng giữ binh quyền, Xuân giữ chức phó. Xuân ấm ức không hài lòng, định mưu nổi loạn, hắn bèn phóng lửa đốt phố xá trong kinh thành. Tùng hay tin có biến động, gượng bệnh lên xe ra khỏi kinh thành, đến làng Hoàng Mai huyện Thanh Trì, vào nhà riêng Trịnh Đỗ, rồi sai người giả vờ bảo Xuân vào hầu sẽ trao cho giữ binh quyền. Bấy giờ Xuân, miệng cắn cỏ, phủ phục ở sân. Tùng kể tội lỗi của Xuân. Trịnh Đỗ sai chưởng cung giám Bùi Sĩ Lâm dùng giáp giết chết Xuân.
Lời chua - Thanh Trì: Trước là Thanh Đàm. Xem Bình Định vương năm thứ 9 (Chb. XIII, 30 ).
Hoàng Mai: Tên xã, thu ộc huyện Thanh Trì.
Trịnh Tùng mất. Tráng rước nhà vua đi Thanh Hoa.

Vì c ớ con là Xuân nổi loạn, Tùng phải chạy vạy ở bên ngoài, bệnh nặng, mất ở chùa Thanh Xuân. Con là Tráng kế tiếp nối binh quyền. Lúc ấy, đồ đảng của Xuân nhiều người trốn thoát, lòng người nôn nao. Nhân đấy, Tráng rước nhà vua đi Thanh Hoa, để lo toan việc yên ninh sum hợp. Nhà vua phong Tráng làm đô tướng tiết chế thủy bộ chư quân bình chương quân quốc trọng sự thái úy Thanh quốc công.

L ời phê - Có nhiều dịp tốt, mà chung quy không toan tính được việc gì, không biết lúc bấy giờ vì cớ gì mà lại như thế ?
Lời chua - Thanh Hoa: Xem Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 16, 20, 21, 33 ).
Thanh Xuân: Tên chùa, thuộc huyện Thanh Trì.
Tháng 7, mùa thu. Mạc Kính Khoan xâm phạm Gia Lâm. Nhà vua sai Trịnh Tráng thống lãnh quân sĩ đi đánh.
Tr ước kia, Kính Khoan lẩn lút ở Cao Bằng, thấy mình thế lực nhỏ yếu, sợ không dám động binh. Đến nay, hay tin trong nước có biến loạn, hắn nhân lúc sơ hở, đem quân tiến thẳng đến Gia Lâm dàn quân đóng đồn trại, những bọn bất mãn ở xã Đông Dư và Thổ Khối hưởng ứng một cách ô hợp có đến vạn người. Nhà vua hạ lệnh cho Tráng thống lãnh quân thủy, quân bộ cùng tiến đánh. Đặng Thế Tài làm tiên phong, Nguyễn Danh Thế đốc hậu quân, xông thẳng đến Gia Lâm đánh nhau với Kính Khoan. Quan quân phá tan quân địch, chém và bắt được rất nhiều. Kính Khoan chạy về Cao Bằng.
Lời chua - Gia Lâm: Xem Ý Tông, năm Vĩnh Hựu thứ 6 (Chb. XXXVIII, 39 ). Cao Bằng: Thuộc Ninh Sóc, xem Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 31, 32 ).
Đ ông Dư, Thổ Khối: Tên hai xã, đều thuộc huyện Gia Lâm.
Đặng Thế Tài: Người xã Vân Nội, huyện Chương Đức.
Tháng 8. Nhà vua trở về Đông Kinh.

Tr ịnh Tráng lấy cớ rằng trong kinh kỳ đã được dẹp yên, bèn sai bọn thị lang Lê Bật Tứ và chưởng cung giám Bùi Sĩ Lâm vào Thanh Hoa rước xa giá. Nhà vua bèn trở về. Bàn xét những người có công theo hầu, gia phong cho chức tước có cao thấp khác nhau.
Lời chua - Đông Kinh: Xem Lê Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 3 (Chb. XV, 26 ). Tháng 11, mùa đông. Trịnh Tráng tự tiến làm nguyên soái tổng quốc chính, Thanh đô vương.
Giáp Tý, n ăm thứ 6 ( 1624 ). (Minh, năm Thiên Khải thứ 4 ).
Ất Sửu, năm thứ 7 (1625 ). ( Minh, năm Thiên Khải thứ 5 ).
Tháng 5, mùa hạ. Hạ lệnh cho quận công Trịnh Kiều đi đánh Cao Bằng, bắt được Mạc Kính Cung giải về kinh sư giết đi. Mạc Kính Khoan xin hàng.
Kính Cung ti ếm xưng niên hiệu Kiền Thống, cùng với cháu là Kính Khoan chia nhau chiếm cứ Cao Bằng. Chúng lấp ló ở quãng Thái Nguyên, Yên Quảng và Lạng Sơn hơn 30 năm, hễ quan quân tiến đánh thì chạy, trốn, khi quân rút về, lại hô hào nhau tụ hợp như cũ. Đến nay, triều đình hạ lệnh cho Trịnh Kiền Thống lãnh các quân chia đường càn quét, bắt được Kính Cung và đồ đảng là bọn Sùng, Lễ, đóng cũi đưa về kinh sư giết đi, Kính Khoan thua chạy, sai người dâng tờ biểu đến kinh sư xin đầu hàng.

Tri ều đình y cho, phong cho Kính Khoan chức thái úy Thông quốc công, bắt bỏ hết ngụy hiệu, tuân theo chính sóc^1 triều đình, lại cho hết đời này đến đời khác trấn giữ một phương làm một nơi phiên trấn giúp sức triều đình mãi mãi. Kính Khoan xin tuân lệnh, triều đình tỏ ý khen ngợi.

1 Chính: Tháng giêng, Sóc : Ngày mồng một. Chính Sóc: Nghĩa là ngày mồng một tháng giêng. Thời cổ Trung Quốc, triều đại nọ thay thế triều đại kia, thì thay đổi cả chính sóc. Ví dụ nhà Hạ Kiến dần, lấy mồng một tháng giêng làm chính sóc; nhà Thương thay nhà Hạ kiến sửu, lấy mồng một tháng 12 của nhà Hạ làm chính sóc; nhà Chu they nhà Thương kiến tí lấy mồng một tháng 11 của nhà Hạ làm chính sóc. Từ Hán Vũ đế trở đi theo kiến dần như nhà Hạ, lấy mồng một tháng giêng làm chính sóc ( tức ngày nguyên đán nông lịch bây giờ ).

L ời chua - Thái Nguyên: Tức Ninh Sóc.
Yên Quảng: Tức Yên Bang.
Thái Nguyên, Yên Quảng và Lạng Sơn: Đều xem Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 18, 31, 35 ).
Tr ịnh Kiều: Con Trịnh Tráng.
Tháng 8, mùa thu. Bắt đầu đặt khoa sĩ vọng.

Tri ều đình nghĩ cất nhắc người có tài mà bị chìm đắm, nên ngoài khoa thi đại tị, lại đặt khoa sĩ vọng. Cống sĩ nào tài năng đức vọng được dự thi. Khoa này bọn Nguyễn Nghi 27 người trúng cách, được cất nhắc trao cho quan chức cao thấp khác nhau.

L ời chua - Khoa sĩ vọng: Theo Kiến văn lục của Lê Quý Đôn thì khoa sĩ vọng cũng gọi là khoa hoành từ, chỉ có cống sĩ mới được vào thi. Đầu bài thi: Hoặc thơ, phú, tụng, ca, châm không có thể lệ nhất định. Người được trúng cách, nếu là người bổ làm quan lần đầu thì được cất nhất chức tri huyện, nếu là người trước đã làm quan rồi, thì đều được theo với thông tư^1 của mình hiện có mà trao cho chức tự thừa, tri phủ, hiến sát phó sứ hoặc tham nghị.

Theo " khoa m ục trí " trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú thì khoa hoành từ mới đặt từ hồi đầu triều Lê, khoa thi sĩ vọng mới đặt từ sau hồi trung hưng. Sở dĩ mở khoa thi này là để đãi ngộ những sĩ tử có danh tiếng mà bị chìm đắm không được cắt nhắc. Đầu bài thi thì hoặc thơ, phú, hoặc nhận sét sự việc, hoặc văn sách, không có thể văn nhất định. Vậy chép cả ra đây đề phòng khi khảo cứu.

Nguy ễn Nghi: Người xã Kim Thanh, huyện Vũ Tiên.
Bính Dần, năm thứ 8 ( 1626 ). ( Minh, năm Thiên Khải thứ 6 ).
Đinh Mão, năm thứ 9 (1627 ). ( Minh, năm Thiên Khải thứ 7 ).
Tháng 2, mùa xuân. Trịnh Tráng kèm nhà vua đi Nhật Lệ.

Tr ước đây, Tráng sai Công Khoa cấp tư trung Nguyễn Hữu Bản phụng sắc chỉ nhà vua đi Thuận Hóa thu tô thuế từ năm Giáp Tý ( 1524 ) trở về trước, lại đón Hi Tông Hiếu văn hoàng đế ta đến Đông Kinh. Vương thượng ( tức Hi Tông ) cười bảo Hữu Bản rằng: " Việc này là phát xuất từ ý riêng họ Trịnh chứ hoàng đế là bậc nhân từ có lẽ nào lại ghét dòng dõi người công thần ? " Bèn khoản đãi Hữu Bản một cách trọng hậu rồi bảo trở về. Đến nay, Tráng muốn đem quân vào xâm lược Thuận Hóa, nhưng lại e rằng không lấy lẽ gì để kể tội được. Hắn bèn lập mưu sai Lê Đại Dụng phụng sắc mệnh nhà vua dụ bảo về việc cho con vào chầu, và đòi nộp 30 thớt voi, 30 chiếc thuyền đi biển, để cho đủ thể lệ cống nạp triều đình nhà Minh. Vương thượng lại cười nói: " Thể lệ cống nạp triều Minh chỉ có vàng tốt và kỳ nam mà thôi, nay họ Trịnh đòi hỏi ngoài lệ ngạch, nên tôi không dám nhận mệnh lệnh. Vả lại, hiện nay tôi đương sửa sang đồ binh khí, tu bổ việc phòng bị ngoài biên cảnh, vậy để cho vài năm nữa tôi sẽ đến triều vua, cũng chưa lấy gì làm muộn ". Đại Dụng đem lời nói ấy trở về báo cáo. Tráng bèn hạ lệnh cho bọn Nguyễn Khải, Nguyễn Danh Thế làm tiên phong đem 5000 quân đóng ở Hà Trung. Tráng tự thân đem đại binh kế tiếp xuất phát. Nhân đấy Tráng kèm nhà vua cùng đi, lấy cớ là đi tuần du để xem xét phong tục ở các địa phương; quân thủy, quân bộ cùng nhau đều tiến.

Ở Việt Nam từ hồi Bắc thuộc cho đến triều nhà Nguyễn không thấy thay đỗi chính sóc mà chỉ thay đổi niên hiệu. Có những lúc, có người không phục tùng triều đình đương thời, họ tự chiếm cứ một địa phương, để chống với triều đình, họ tự đặt ra niên hiệu để thông dụng ở địa bàn mà họ hoạt động, chứ không theo niên hiệu của triều đình đương thời. Ví dụ, niên hiệu Cảnh Thụy, Khải Lịch của Nùng Trí Cao hoặc những niên hiệu Kiền Thống, Long Thái ... của con cháu nhà Mạc.
Chính sóc chép ở đây chỉ có nghĩa là theo niên hiệu của triều đình nhà Lê đã đặt ra mà thôi.
1 Xem thêm Chính biên quyển XXII tờ 12, 25 về thông tư.
V ề bên ta, Vương thượng hạ lệnh cho Tôn Thất Vệ làm tiết chế, quan văn là Nguyễn Hữu Dật giữ nhiệm vụ xem xét tình hình chiến đấu, thống lãnh quân bộ đi chống cự; lại hạ lệnh cho hoàng tự Trung chỉ huy quân thủy để tiếp ứng. Quân hai bên đóng dinh lũy đối diện với nhau.

Lê Khuê, t ướng bên Trịnh, đem kỵ binh ( quân cưỡi ngựa ) vào cướp trận địa, quân ta dùng đại bác bắn lại, quân Trịnh sợ hãi rút lui. Lúc ấy, Nguyễn Khải dàn doanh trại ở phía Bắc sông Nhật Lệ. Nhân đêm, nước thủy triều lên, lính thủy của ta bắn súng để uy hiếp, quân Trịnh sợ hãi rối loạn. Chợt lúc quân của Trịnh Tráng tiếp đến thế quân rất mạnh, quân của ta dùng voi chặn đánh, quân Trịnh tan vỡ, bị chết rất nhiều. Hữu Dật cùng Trương Phúc Gia bàn mưu với nhau: cho gián điệp nói phao lên là Trịnh Gia và Trịnh Nhạc sắp nổi loạn. Tráng nghe tin ấy trong bụng nghi ngờ, lại vì cớ bị thua luôn mấy trận, bèn dẫn quân về.
Lời chua - Cửa biển Nhật Lệ: Xem Trần Duệ Tông, năm Long Khánh thứ 4 ( Chb. X, 39 ).
Thuận Hóa: Xem Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 ( Chb. XXI, 17, 23, 24, 33 ).
Hà Trung: Tên xã, thu ộc huyện Kỳ Anh, tỉnh Hà Tĩnh.
Nguyễn Hữu Dật: Người xã Gia Miêu, ngoại trang, huyện Tống Sơn. La Khuê: Người xã Nhân Lý, huyện Thanh Lâm.
Trương Phúc Gia: Người xã Hoàng Văn, huyện Tống Sơn.

C ũng tháng 2 ấy. Nhà vua trở về Đông Kinh.
Mậu Thìn, năm thứ 10 (1628 ). ( Minh, Trang Liệt đế, năm Sùng Trinh thứ nhất ). Kỷ Tỵ, năm Đức Long thứ nhất (1629 ). ( Minh, năm Sùng Trinh thứ 2 ). Tháng 4, mùa hạ. Đại hạn, đại xá cho trong nước.
Vì hạn hán, đổi niên hiệu và đại xá.
Dân bị đói to.
Tháng 10, mùa đông. Trịnh Tráng tự tiến phong là sư phụ Thanh Vương. Canh Ngọ, năm thứ 2 (1630 ). ( Minh, năm Sùng Trinh thứ 3 ).
Tháng 5, mùa hạ. Đem Trịnh Thị, vợ người bác họ là Lê Trụ, vào trong cung, rồi sách lập làm hoàng hậu.
Tr ịnh Thị Ngọc Hành, con gái Trịnh Tráng, trước kia gả cho Cường quận công Lê Trụ là bác họ nhà vua, Trịnh Thị đã sinh được 4 con. Đến khi Trụ vì mưu làm việc bạn nghịch phải bắt giam trong ngục, Tráng bắt Ngọc Hành về, đem tiến vào cung, rồi lập làm hoàng hậu. Bọn Nguyễn Thực và Nguyễn Danh Thế thường dâng sớ can, nhà vua không nghe lời.

Tháng ấy. Mưa dầm.
Sau khi lập Trịnh Thị, trời mưa dầm, suốt ngày đêm không thôi.
Tháng 6. Thủy tai lớn, nước sông tràn lên làm vỡ đê.
Nước sông Nhị tràn ngập, cửa nam kinh thành nước chảy như trút, nhiều người chết đuối. Đê Thanh Trì vỡ, lúa thóc bị nước ngâm thối nát, nhân dân bị đói.
Lời chua - Nhị Hà: Tức sông Phú Lương, xem Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 2 (Chb. II, 13 ).
Tháng 9, mùa thu. Xây dựng nhiều cung điện.
Dựng 3 tòa cung điện và 16 gian hành lang.
Tân Mùi, n ăm thứ 3 (1631 ). ( Minh, năm Sùng Trinh thứ 4 ).
Tháng giêng, mùa xuân. Gió Lớn.
Gió lớn nổi lên từ phương đông bắc, làm gãy cây, tốc mái nhà, thuyền ở sông phần nhiều bị đắm. Tháng 3. Hải Dương mưa đá.
Hạt mưa rơi xuống to bằng viên đá lớn hoặc bằng đầu ngựa và súc vật phần nhiều bị thiệt hại.
Lời chua - Hải Dương: Xem Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 17, 24, 25, 34 ).
Tháng 4, mùa hạ. Ở Tây Kinh đất nứt toạc ra.
Núi Mã Yên ở Tây Kinh bị sét đánh, đất nứt toạc đến 5 trượng.
Lời chua - Tây Kinh: Tức Lam Kinh, xem Lê Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 6 (Chb. XV, 33 ).
Núi Mã Yên: Ở phía tây nam Lam Kinh.
Giếng đá ở Thanh Trì có tiếng kêu.
Giếng đá làng Hoàng Mai, huyện Thanh Trì có tiếng kêu, nghe như tiếng trống. Tháng 9, mùa thu. Mưa to gió lớn.
Gió lớn ba ngày, làm gãy gốc cây, tốc mái nhà, mưa như trút nước xuống, nước sông Nhị đầy dẫy lên.
Ngày m ồng một, tháng 10, mùa đông. Nhật Thực.
Nhâm Thân, năm thứ 4 (1632 ). (Minh, năm Sùng Trinh thứ 5 ).
Tháng giêng, mùa xuân. Truy tôn hoàng khảo ( bố vua ) là Giản Huy đế làm Kính Tông.
Tr ước kia, Giản Huy đế vì việc lập mưu giết Trịnh Tùng, bị Tùng giết chết và truất đi không được phụ thờ ở thái miếu^1. Đến nay truy tôn là Hiển nhân dụ khánh tuy phúc Huệ hoàng đế, miếu hiệu Kính Tông, phụ thờ ở thái miếu.
Tháng 4, mùa hạ. Bọn Lại bộ tả thị lang^2 Nguyễn Tuấn và Hữu thị lang^3 Nguyễn Lại, có tội bị bãi chức.
Tu ấn và Lại giữ việc kén chọn cất nhắc quan lại, hai người này ăn của đút công khai, bổ trao quan chức phần nhiều quá lạm. Thiếu úy Nguyễn Thực và Thái phó Nguyễn Khải hặc tâu hai người này đều bị bãi.
Lời chua - Nguyễn Tuấn: Người xã Nhân Mục, huyện Thanh Trì, đỗ đồng tiến sĩ khoa Quý Sửu (1613) năm Hoàng Định triều Lê Kính Tông.
Nguyễn Lại: Người xả Bột Thượng huyện Hoằng Hóa^4, đỗ nhị giáp tiến sĩ khoa Kỷ Mùi (1619) năm Hoằng Định.
Tháng 6. Mưa to.
1 Xem thêm Chính biên tờ 17 trong cuốn này.
2 Tả hữu Thị lang phó của thượng thư hàm tam phẩm tương đương với thứ trưởng bây giờ.
3 Hữu Thị lang phó của thượng thư hàm tam phẩm tương đương với thứ trưởng bây giờ.
4 Nay là xã Hoàng Lộc, huyện Hoằng Hóa, Thanh Hóa. Mưa suốt ngày như trút nước xuống, nước sông nhị đầy dẫy. Trịnh Tráng đem bọn thái úy Trịnh Kiều đi hộ đê Thanh Trì.
Quý Dậu, năm thứ 5 (1633). (Minh, năm Sùng Trinh thứ 6 ).
Tháng giêng, mùa xuân. Núi Long Tuyền bị sụt.
L ời chua - Núi Long Tuyền: Ở huyện Đồng Hỉ, tỉnh Thái Nguyên. Tháng 3. Nước sông Nhị bị cạn.
Vùng nước ở xã Yên Duyên thuộc chi lưu sông Nhị đương đêm bị cạn khô đến hơn một khắc, những nhà dân ở vùng ven sông giong đuốc bắt cá.
L ời chua - Yên Duyên: Tên xã, thuộc huyện Thượng Phúc, tỉnh Hà Nội^1. Đầm Thịnh Liệt bị khô cạn.
Lời chua - Đầm Thịnh Liệt: Xem Kính Tông, năm Hoằng Định thứ 16 (Chb. XXXI, 12 ).
Tháng 11, mùa đông. Trịnh Tráng xâm lấn cửa biển Nhật Lệ, quân ta đánh cho quân Trịnh bị hại.
Lúa ấy, con thứ ba của Vương thượng là anh trấn giữ Quảng Nam , ngầm mang lòng bội bạn, viết mật thư hẹn Trịnh Tráng đem quân vào xâm lấn, hễ nghe tiếng súng nổ, Anh tức khắc làm người ứng viện ở bên trong. Trịnh Tráng tin lời, thân hành thống lãnh đại binh tiến thẳng đến cửa biển Nhật Lệ. Hi Tông Hiếu văn hoàng đế ta hạ lệnh cho bọn Nguyễn Văn Thắng và Nguyễn Hữu Dật đem quân chống cự. Quân hai bên dàn doanh lũy đối diện để cầm cự với nhau. Quân Trịnh bắn súng ra hiệu, không thấy Anh đến, Tráng sinh nghi, lui quân đóng cách xa doanh lũy để đợi hơn một tuần, quân Trịnh sinh ra trễ biếng, quân ta xông ra đánh mạnh, quân Trịnh tan vỡ bỏ chạy, chết mất quá nữa. Tráng cho Nguyễn Khắc Loát giữ Bắc Bố chính, rồi tự mình dẫn quân về.
Lời chua - Quảng Nam: Xem Thánh Tông, năm Hồng Đức thứ 2. Bắc Bố Chính: Tên châu xưa, nay là hai huyện Minh Chính và Bình Chính, đều thuộc tỉnh Quảng Bình.
C ửa biển Nhật Lệ: Xem Trần Duệ Tông, năm Long Khánh thứ 4. Giáp Tuất, năm thứ 6 (1634). (Minh, năm Sùng Trinh thứ 7).
Ngày mồng một, tháng 3, mùa xuân. Nhật thực.
Mùa hạ (không rõ tháng). Đại hạn.
Ất Hợi, năm Dương Hòa thứ nhất (1635). (Minh, năm Sùng Trinh thứ 8). Tháng 10, mùa đông. Thần Tông Hiếu chiêu hoàng đế ta nối nghiệp^2. Bính Tý, năm thứ 2 (1636). (Minh, năm Sùng Trinh thứ 9 ).
Đinh Sửu, năm thứ 3 (1637). (Minh, năm Sùng Trinh thứ 10).
Ngày mồng một, tháng giêng, mùa xuân. Nhật thực.
Ngày 30, tháng 12, mùa đông. Nhật thực.
Mậu Dần, năm thứ 4 (1638). (Minh, năm Sùng Trinh thứ 11).
1 Nay là huyện Thường Tín, tỉnh Hà Tây.
2 Tên là Phúc Lan cũng gọi là chúa thượng, con thứ hai Phúc Nguyên.
Tháng 3, mùa xuân. Mạc Kính Khoan ở Cao Bằng mất, con là Kính Hoàng làm phản, Trịnh Tráng thống lãnh binh sĩ đi đánh.
Tr ước kia, Kính Khoan đầu hàng xin làm phiên trấn giúp sức triều đình, nhà vua y cho; đến nay Kính Khoan mất, con là Kính Hoàn (có bản chép là Kinh Vũ) không dâng lễ cống nạp theo như chức phận, lại dấy quân làm phản, tiếm xưng niên hiệu là Thuận Đức. Trịnh Tráng thống lãnh binh sĩ đi đánh; tiên phong là Hạ quận công (Sử cũ chép thiếu tên họ) bị giặc bắt; ngoài mặt trận Lâm quận công (Sử cũ chép thiếu tên họ) tỏ vễ sợ hãi rụt rè, Tráng chém quận lâm, rồi ra hiệu lệnh nghiêm ngặt, đốc suất các quân sĩ bốn mặt bao vây. Gặp lúc ấy nóng bức, nhiều khí làm chướng bèn dẫn quân về.

K ỷ Mão, năm thứ 5 (1639). (Minh, năm Sùng Trinh thứ 12).
Canh Thìn, năm thứ 6 (1640). (Minh, năm Sùng Trinh thứ 13).
Tân Tỵ, năm thứ 7 (1641). (Minh, năm Sùng Trinh thứ 14).
Nhâm Ngọ, năm thứ 8 (1642). (Minh, năm Sùng Trinh thứ 15).
Tháng 9, mùa thu. Trịnh Tráng bổ dụng các con là bọn Tạc và Lực đi giữ quyền bính tiết chế ở tứ trấn.
Tráng lấy cớ rằng giường mối trong nước là ở chỗ xét xử việc kiện tụng cho được trôi chảy, nã bắt ngăn ngừa được bọn trộm cướp, vì thế Tráng bèn bổ dụng các con là:
- Thái b ảo Tây quận công Trịnh Tạc trấn thủ Sơn Nam;
- Thái bảo Phù quận công Trịnh Lịch trấn thủ Sơn Tây;
- Quỳnh nham quận công Trịnh Lệ trấn thủ Kinh Bắc;

- Thi ếu úy Hoa quận công Trịnh Sầm trấn thủ Hải Dương. Lại ra lệnh cho Thái thường tự khanh^1 Phạm Công Trứ, Binh bộ hữu thị lang Nguyễn trừng, Công bộ hữu thị lang Nguyễn Bình, Hộ khoa cấp sự trung Nguyễn Nhân Trừ đều xung chức tán lý ở tứ trấn. Nhiệm vụ các viên quan kể trên là sửa chữa thay đổi chính lệnh thối nát, vỗ về yên ủi nhân dân địa phương.
Lời chua - Sơn Nam, Sơn Tây, Kinh Bắc: Đều xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10.
Phạm Công Trứ: Người xã Liêu Xuyên, huyện Đường Hào.
Nguyễn Bình: Người xã Bồng Lai, huyện Đế Dương, cả hai đều đỗ đồng tiến sĩ khoa Mậu Thìn (1628) năm Vĩnh Tộ triều Lê Thần Tông.
Nguyễn Trừng: Người xã Cổ Điển, huyện Thanh Trì.
Nguyễn Nhân Trừ: Người xã Nguyệt Viên, huyện Hoằng Hóa. Cả hai đều đỗ đồng tiến sĩ khoa Giáp Tuất (1634) năm Đức Long triều Lê Thần Tông.
Quý Mùi, năm thứ 9 (1643). (Tháng 10 trở về sau thuộc Chân Tông, năm Phúc Thái thứ nhất. - Minh, năm Sùng Trinh thứ 16).
Tháng 3, mùa xuân. Tráng kèm nhà vua đi An Bài.
Tr ước đây, Tráng sai bọn Trịnh Tạc và Trịnh Lệ làm tiên phong thống lãnh, Nguyễn Quang Minh, Phạm Công Trứ, và Nguyễn Danh Thọ giữ chức tham tán việc quân, kéo quân vào xâm lấn châu Nam bố chính. Viên tướng trấn thủ của ta là Bùi Công Thắng cố sức đánh lại, bị tử trận. Quân Trịnh bèn xâm phạm cửa biển Nhật Lệ. Đến nay, Tráng thống suất đại binh tiếp tục xuất phát, Tráng kèm nhà vua đến châu Bắc Bố chính, đóng tại An Bài, sai Trịnh Đảo đánh vào doanh lũy Trung Hòa, Binh sĩ ta phòng bị rất kiên cố. Quân Trịnh đánh không thắng được gặp lúc nóng nực lắm, quân Trịnh phần nhiều bị chết, bèn dẫn quân về.
1 Chức quan đứng đầuThái thường tự, coi việc tế tự, Lễ nhạc hàm chánh ngũ phẩm. Lời chua - Nguyễn Quang Minh: Người xã Văn Hà, huyện Thụy Nguyên, đỗ đồng tiến sĩ khoa Mậu Thìn (1628) năm Vĩnh Tộ.
Nguy ễn Danh Thọ: Người xã Nguyệt Áng, huyện Thanh Trì.
Nam Bố Chính: Tên Châu Xưa, nay là Bố Trạch, thuộc huyện Quảng Bình. Bùi Công Thắng: Người huyện Vũ Tuyên, tỉnh Nam Định^1.
An Bài: Tên xã, thuộc huyện Bình Chính, tỉnh Quảng Bình.
Trung Hòa: Tên xã, nay là Mỹ Hòa, thuộc tỉnh Quảng Bình.

Tháng 4, mùa h ạ. Nhà vua trở về kinh sư.
Tháng 10, mùa đông. Nhà vua truyền ngôi cho thái tử là Duy Hựu.
Thái tử lên ngôi (tức là Chân Tông), đổi niên hiệu, đại xá, tôn nhà vua làm thái thượng hoàng, hoàng hậu Trịnh Thị làm hoàng thái hậu.
Lấy năm ấy làm năm Phúc Thái thứ nhất (1643).
1 Nay thuộc tỉnh Thái Bình.
Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục Chính Biên

Quyển thứ 32
Từ Canh Thân, Lê Chân Tông, năm Phúc Thái thứ 2 (1644), đến Nhâm Dần, Lê Thần Tông, năm Vạn Khánh thứ nhất (1662), gồm 19 năm.
Giáp Thân, Chân Tông Thuận hoàng đế năm Phúc Thái thứ 2 (1644). (Minh, năm Sùng Trinh thứ 17 - Thanh, Thế tổ chương hoàng đế năm Thuận Trị thứ nhất).
Tháng giêng, mùa xuân. T ế nam giao.
Tháng 4, mùa hạ. Sao Thái bạch đi ngang trời.
Tháng 12, mùa đông. Trịnh Tạc đi đánh Cao Bằng, được thắng trận.

M ạc Kính Hoàn lén lút chiếm cứ Cao Bằng. Triều đình cử Trịnh Tạc làm thống lãnh, Dương Trí Trạch làm đốc thị, Phạm Công Trứ giữ chức tán lý việc quân, tiến quân đi đánh, được thắng trận, chém một tỳ tướng, bắt được đồ đảng giặc làm tù binh rồi dẫn quân về.
Lời chua - Cao Bằng: Tức Bắc Bình, nguyên trước thuộc đạo Ninh Sóc, xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 19, 31, 32, 35).
Dương Trí Trạch: Người xã Bạt Trạc, huyện Thiên Lộc, đỗ đồng tiến sĩ khoa Kỷ Mùi (1619) năm Hoằng Định thứ 20 triều Lê Kính Tông.
Ấ t Dậu, năm thứ 3 (1645). (Minh, Phúc vương Do Tung năm Hoằng Quang thứ nhất, từ tháng 6 mùa hạ trở về sau thuộc Đường vương Duật Kiện năm Long Vũ thứ nhất - Thanh, năm Thuận Trị thứ 2).

Tháng 4, mùa h ạ. Sao Huỳnh Hoặc phạm vào vị trí sao Dư Quỷ.
Trịnh Tráng phong cho con là là Tạc làm thái úy Tây quốc công.

T ạc lấy danh nghĩa là phó đô tướng Thái bảo tây quận công tiến phong thái úy tả tướng tiết chế các doanh quân thủy, quân bộ các xứ, giữ quyền bính trong nước, tước Tây quận công, mở phủ đệ Khiêm Định. Công việc nhà nước hết thảy đều ủy thác cho Tạc quyết đoán.
Tháng 5. Trịnh Lịch và Trịnh Sầm nổi loạn, bị giết chết.
Tr ước đây, Tráng phân phối sai các con của hắn là: Trịnh Tạc trấn thủ Sơn Nam, Trịnh Lịch trấn thủ Sơn Tây, Trịnh Sầm trấn thủ Hải Dương^1, đều gia phong tước quận công. Đến nay, Trịnh Tạc được tiến phong làm thái úy, giữ chính quyền trong nước. Lịch và Sầm mất hết hi vọng, bèn cất quân nổi loạn. Tráng sai Tạc đem quân đi đánh, bắt được Trịnh Lịch; còn Trịnh Sầm trốn vào Ninh Giang, Tráng sai thái bảo Trịnh Trượng đuổi đến Chúc sơn, bắt được, giải về kinh sư, Lịch và Sầm đều bị giết.

L ời phê - Nhà người bầy tôi bạn nghịch luôn luôn đẻ ra đứa con bạn nghịch. Họ Trịnh có thể nói là đời nọ thừa kế cái ác nghiệp của đời kia.
Lời chua - Ninh Giang, Chúc Sơn: Đều xem Bình Định vương năm thứ 9 (Chb. XIII, 26, 31).
Xá một nửa thuế năm nay cho nhân đinh trong nước.
1 Xem thêm Chính biên quyển XXXI, tờ 30.
N ăm Vĩnh Tộ (1619 - 1628) Trước đây, định thể lệ thuế đinh; hạng tráng đinh, người nào không đi đánh dẹp mỗi người phải nộp 3 quan 5 tiền; hạng quân mỗi người phải nộp 1 quan 5 tiền; hạng dân mỗi người phải nộp 1 quan 2 tiền 30 đồng; sinh đồ, ti lại, xã trưởng, lão hạng, tăng đạo, giáo phường nộp 1 quan; người tàn tật nộp 8 tiền. Số tiền thuế kể trên chia ra 10 phần, hàng năm nhà nước thu 7 phần, lưu lại cho dân 3 phần để tỏ lòng khoan hồng thương xót. Đến nay đặc ân tha cho một nữa, chỉ thu năm phần mười (5/10).

Bính Tu ất, năm thứ 4 (1646). (Minh, Đường vương Duật Kiện năm Long Vũ thứ 2; từ tháng 11 mùa đông trở về sau, thuộc Quế vương Do Lang năm Vĩnh Lịch thứ nhất - Thanh, năm Thuận Trị thứ 3).

Tháng giêng, mùa xuân. M ưa đá.
Chim muôn phần nhiều bị chết.
Tháng 2. Ở Kinh sư mưa đá.
Năm này lúa thóc được mùa.
Đinh Hợi, năm thứ 5 (1647). (Minh, Quế vương Do Lang năm Vĩnh Lịch thứ 2 - Thanh, năm Thuận Trị thứ 4).
Tháng 5, mùa hạ. Sứ nhà Minh sang nước ta.
Tr ước đây, Đường vương Duật Kiện nhà Minh lên ngôi vua ở Phúc Châu, đổi niên hiệu là Long Vũ. Nhà vua sai bọn Nguyễn Nhân Chính đi đường biển đến Phúc Châu, chúc mừng việc lên ngôi vua và xin phong tước. Khi bọn Nhân Chính đến Phúc Châu, thì Đường vương đã bị người nhà Thanh bắt, bầy tôi nhà Thanh cùng nhau lập Quế vương Do Lang lên ngôi vua, lấy đất Triệu Khánh làm nơi hành tại, đổi niên hiệu là Vĩnh Lịch. Vì thế, bọn Nhân Chính nhân tiện đường đem tờ biểu trở về bái yết Quế vương ở Triệu Khánh. Đến nay, nhà Minh sai bọn Phan Kỳ đệ tờ sắc cáo, cùng đi với bọn Nhân Chính do Trấn Nam Quan^1 sang nước ta, sách phong thái thượng hoàng làm An Nam quốc vương.

Tri ệu Hữu Đào, người Long Châu nhà Minh, giết em họ của nó là Triệu Hữu Kinh, thủ lĩnh Long Châu, rồi đem gia quyến sang lẩn lút ở Cao Bằng. Con Hữu Kinh là Khải xin nước ta cứu viện. Triều đình bèn hạ lệnh cho Trịnh Lệ tiến quân đến Cao Bằng, bắt được Hữu Đào, giải về kinh sư, dụ bảo hai bên hòa thuận với nhau, rồi cho về nước.
Lời chua - Nguyễn Nhân Chính: Người xã Kim Lũ, huyện Thanh Trì, đỗ đồng tiến sĩ khoa Giáp Tuất (1634) năm Đức Long triều Thần Tông.
Phúc Châu: Nay là t ỉnh lỵ Phúc Kiến.
Triệu Khánh: Thuộc tỉnh Quảng Đông.
Trấn Nam Quan: Phía nam giáp tỉnh Lạng Sơn.
Long Châu: Xem Trần Thánh Tông, năm Bảo Phù thứ 4.
Cao Bằng: Tức Bắc Bình, nguyên trước thuộc Ninh Sóc, xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 19, 31, 32, 35).
Tháng 7, mùa thu. Sai sứ thần đi tuyển lính.
Tr ước đây sai quan tuyển lính, ghi lấy những người mạnh khỏe để cho sung ngạch, người già yếu thì thải bớt đi. Đến nay, sai sứ thần chia nhau đi các xứ xét duyệt hạng dân đinh khỏe mạnh để bổ sung vào ngạch lính. Lại hạ lệnh: dân gian không ai được mạo xưng là người có chức tước để trốn tránh việc binh lính.

M ậu Tý, năm thứ 6 (1648). (Minh, năm Vĩnh Lịch thứ 3 - Thanh, năm Thuận Trị thứ 5). Tháng 2, mùa xuân. Người họ Trịnh xâm lấn Quảng Bình. Thái Tông Hiếu Triết hoàng đế ta phụng mệnh đi đánh, đánh bại được quân họ Trịnh. Tháng 5, mùa hạ, Trịnh Tráng sai tướng là Lê Văn Hiểu chia quân giữ Hà Trung.
1 Nay là Mục Nam Quan.
Tr ịnh Tráng sai đô đốc tiến quận công Lê Văn Hiểu đem các quân thủy, quân bộ chia đường vào Nam xâm lấn, đóng đồn ở châu Nam Bố Chính. Trước hết cho quân thủy xâm phạm cửa biển Nhật Lệ, rồi tiến quân xâm phạm dinh Quảng Bình. Viên trấn thủ dinh Quảng Bình là Trương Phúc Phấn cùng với con là Hùng cố giữ lũy Trường Dục, quân Trịnh cố sức đánh, không sao phá được, Thái Tông Hiếu Triết hoàng đế ta lúc ấy còn làm thế tử^1, tước phong Dũng Lễ hầu, được lệnh của Thần Tông Hiếu Chiêu hoàng đế ta giao cho đốc suất các tướng đem quân đi đánh. Tiền quân tiến đến xã An Đại, gặp quân Trịnh, liền cấp tốc đánh luôn, phá tan được, thế quân rất phấn chấn. Thái Tông Hiếu Triết hoàng đế ta đến Quảng Bình, hội hợp các tướng bảo rằng: "Quân họ Trịnh tuy nhiều nhưng người đánh giỏi có ít. Nếu ta nhân lúc ban đêm dùng voi xông vào, tất nhiên bên kia mất hết khí phách mà bỏ chạy tan vỡ, bấy giờ ta đem đại binh tiến đánh, thì đánh một trận cũng có thể bắt được". Bèn sai Triều Phương (không rõ họ) thống lãnh quân thủy, phục sẵn ở sông Cẩm La: chưởng cơ Nguyễn Hữu Tiến đem hơn trăm thớt voi khỏe^2, nhân trống canh năm, xông thẳng vào doanh trại quân Trịnh, rồi các quân tiếp tục tiến theo đánh úp, phá được doanh trại của Trịnh, quân Trịnh thua to, tan vỡ bỏ chạy, gặp quân thủy của ta chặn ngang, quân Trịnh chết đuối không kể xiết được. Quân ta bắt được tướng bên Trịnh là Gia, Lý và Mỹ (đều không rõ họ) cùng 3ooo quân chúng nữa làm tù binh. Đại binh ta nhân thế thắng, đuổi quân thua, Lê Văn Hiểu chạy trốn, quân ta đuổi đến bờ sông Gianh thì trở về.

Tr ịnh Tráng bèn sai Lê Văn Hiểu làm tướng Tả quân, Hồng lô tự khanh Trần Ngọc Hậu làm đốc đồng, thống lãnh hơn một vạn quân đóng ở Hà Trung; Đông quận công Lê Hữu Đức làm tướng Hữu quân, Lễ khoa cấp sự trung Vũ Lương làm đốc đồng thống lãnh một ngàn quân đóng ở Hoành Sơn; thuộc tướng của Tả quân là Phạm Tất Toàn đóng ở châu Bắc Bố Chính. Các tướng kể trên chia quân phòng giữ.

L ời phê - Lúc bấy giờ vua nhà Lê chỉ ngồi ôm lấy cái ngai suông. Ở đây chép là "người họ Trịnh vào xâm lấn" (Trịnh nhân lai sâm), chép như thế đã được đúng sự thật đấy.
Lời chua - Dinh Quảng Bình: Lúc ấy ở xã Vũ Xá thuộc huyện Phong Lộc. Sông Gianh: Nay ở chỗ tiếp giáp giới hai huyện Bình Chính và Bố Trạch, thuộc tỉnh Quảng Bình.
Nam B ố Chính: Xem Trần Tông, năm Dương Hòa thứ 9 (Chb. XXXI, 31). Nhật Lệ: Cửa biển, xem Trần Duệ Tông, năm Long Khánh thứ 4 (Chb. X, 39). An Đại: Tên xã.
Lũy Trường Dục: Ở xã Trường Dục và Cẩm La nay đều thuộc huyện Phong Lộc, tỉnh Quảng Bình.
B ắc Bố Chính: Xem Thần Tông, năm Đức Long thứ 5 (Chb. XXI, 29). Hà Trung: Xem Thần Tông, năm Vĩnh Tộ thứ 9 (Chb. XXXII, 7, Chb, XXI, 24). Hoành Sơn: Tên núi, ở huyện Kỳ Anh, thuộc tỉnh Hà Tỉnh.
Nguyễn Phúc Phấn: Người huyện Tống Sơn, tỉnh Thanh Hóa.
Nguyễn Hữu Tiến: Người xã Vân Trai, huyện Ngọc Sơn.
Trần Ngọc Hậu: Người xã Lạc đạo, huyện Gia Lâm, đỗ tiến sĩ khoa Canh Thìn (1640) năm Dương Hòa triều Lê Thần Tông.
1 Xem chú thích số 1. Chính biên quyển XXXII, tờ 7 ở dưới. 2 Nguyên văn chép "hùng tượng", còn có nghĩa nữa là voi đực.
Vũ Lương: Người xã Mộ Trạch, huyện Đường An, đỗ đồng tiến sĩ khoa Quý Mùi (1643) năm Phúc Thái triều Lê Chân Tông.
Thái Tông Hiếu Triết hoàng đế ta^1 nối nghiệp.
Kỷ Sửu, năm thứ 7 (1649). (Từ tháng 10 trở về sau thuộc năm Khánh Đức thứ nhất đời Lê Thần Tông - Minh, năm Vạn Lịch thứ 4 - Thanh, năm Thuận Trị thứ 6).
Tháng 8, mùa thu. Nhà vua m ất.
Nhà vua ở ngôi 7 năm, hưởng thọ 20 tuổi, miếu hiệu Chân Tông.
Tháng 10, mùa đông. Thái thượng hoàng lại lên ngôi vua.
Nhà vua mất, không có con nối ngôi. Trịnh Tráng sai con là Tạc đem các quan văn võ rước Thái Thượng hoàng lại lên ngôi vua, đổi niên hiệu, kể ngay năm ấy là năm Khánh Đức thứ nhất. Làm lễ táng Chân Tông ở lăng Hoa Phố.
Canh Dần, Thần Tông Uyên hoàng đế năm Khánh Đức thứ 2 (1650). (Minh, năm Vĩnh Lịch thứ 5
- Thanh, năm Thuận Trị thứ 7).
Tháng giêng, mùa xuân. T ế nam giao.
Tân Mão, năm thứ 3 (1651). (Minh, năm Vĩnh Lịch thứ 6 - Thanh, năm Thuận Trị thứ 8). Tháng giêng, mùa xuân. Sao chổi xuất hiện ở phương đông).
Tháng 10, mùa đông. Nhà Minh sai sứ sang phong Trịnh Tráng làm phó quốc vương.

Lúc ấy, Quế vương nhà Minh bị quân Thanh uy hiếp, chạy đến Nam Ninh, hạ sắc lệnh dụ bảo Trịnh Tráng cấp cho binh sĩ lương thực để giúp vào việc khôi phục. Đến nay, Quế vương sai quan đem sách thư phong Tráng làm An Nam phó Quốc vương.

L ời phê - Một nước không bao giờ có hai vua. Lúc ấy nhà Minh chỉ còn một tí tro tàn, giở trò ăn xin để làm vui lòng người khác, tiện việc cho mình, mà không biết rằng như thế là hết sức giúp chúa Kiệt^2 làm điều dữ. Đáng khinh bỉ!
Lời chua - Nam Ninh: Đại Thanh nhất thống chỉ chép; phủ Nam Ninh thuộc tỉnh Quảng Tây.
Nhâm Thìn, năm thứ 4 (1652). (Minh, năm Vĩnh Lịch thứ 7. Thanh, năm Thuận Trị thứ 9).
Tháng 3, mùa xuân. Hoạn quan Hoàng Nhân Dũng mưu nổi loạn, bị giết chết.
Vì thân ph ận là hoạn quan, Nhân Dũng được Trịnh Tráng tin yêu, làm quan giữ chức ti lễ giám, thiếu bảo, tước quận công, lại được Trịnh Tráng cho đổi là họ Trịnh, lấy tên là Trịnh Lãm. Nhân Dũng ngày càng kiêu ngạo càng rỡ, ngầm cùng gia thuộc là Trần Nhân Liễn vụng trộm nuôi người có tà thuật, mưu nổi loạn. Việc ấy bị phát giác, bọn Nhân Dũng và Nhân Liễn đều bị giết.
Tháng 8, mùa thu. Trịnh Tráng gia phong cho con là Tạc làm nguyên soái, giữ chính quyền trong nước, tước Tây Định vương.
Việc này là theo lời xin của bầy tôi trong triều.
Lời phê - Lúc bấy giờ người làm tôi ai cũng chỉ biết có họ Trịnh, mà không biết có nhà Lê. Như thế, còn có thể coi họ là người làm tôi được nữa không?
1 Tên là Phúc Tần, cũng gọi là chúa Hiền, con thứ hai của Phúc Lan.
2 Tên một vua cuối cùng đời nhà Hạ ở Trung Quốc. Kiệt nổi tiếng là một ông vua bạo ngược trong các hàng vua bạo ngược. Nguyên văn chép "trợ Kiệt vì ngược" Ý nói Kiệt đã bạo ngược mà còn có người giúp hắn làm việc bạo ngược thêm.
Quý Tỵ, năm Thịnh Đức thứ nhất (1653). (Minh, năm Vĩnh Lịch thứ 8 - Thanh, năm Thuận Trị thứ 10).
Tháng 2, mùa xuân. Sao ch ổi xuất hiện ở phương đông.
Đại xá.
Đại xá cho trong nước và đổi niên hiệu, kể từ năm ấy là năm Thịnh Đức thứ nhất.
Giáp Ngọ, năm thứ 2 (1654). (Minh, năm Vĩnh Lịch thứ 9 - Thanh, năm Thuận Trị thứ 11).
Ất Mùi, năm thứ 3 (1655). (Minh, năm Vĩnh Lịch thứ 10 - Thanh, năm Thuận Trị thứ 12).
Tháng 2, mùa xuân. Quân của họ Trịnh xâm lấn châu Nam Bố Chính.
Tháng 4, mùa h ạ. Thái Tông Hiếu Triết hoàng đế ta hạ lệnh cho bọn Thuận Nghĩa hầu Nguyễn Hữu Tiến và Chiêu Vũ hầu Nguyễn Hữu Dật đem quân đánh châu Bắc Bố Chính, đánh phá được quân họ trịnh. Phạm Tất Toàn đem cả châu xin hàng. Bọn Tiến và Dật bèn tiến quân đánh doanh trại Hà Trung, tướng bên Trịnh là Lê Văn Hiểu và Lê Hữu Đức thua trận bỏ chạy.

Lê V ăn Hiểu, tướng họ Trịnh, thường sai người tướng thuộc hạ là Phạm Tất Toàn cho quân sang qua sông Gianh, lấn cướp châu Nam Bố Chính. Nguyễn Hữu Dật đi tuần hành biên giới, đến dinh Bố Chính, đem sự trạng ấy trình bày. Thái Tông Hiếu Triết hoàng đế ta bèn hạ lệnh cho bọn Nguyễn Hữu Tiến và Nguyễn Hữu Dật đem các quân qua sông Gianh đánh úp, phá tan được. Tất Toàn đem châu Bố Chính đầu hàng. Bọn Tiến và Dật bèn dẫn quân xông thẳng đến Hoành Sơn, gặp cánh quân của Hữu Đức, lại đánh đuổi được; nhân thế thắng, tiến quân đánh doanh trại Hà Trung. Văn Hiểu đốc quân sĩ cố đánh, nhưng không địch được, bèn cùng bọn Hữu Đức chạy về An Trường, Hữu Tiến tiến quân đánh Thạch Hà; Đặng Minh Tắc, tham đốc bên Trịnh, đến cửa quân đầu hàng. Bọn Văn Hiểu và Hữu Đức lại tiến quân đóng ở Đại Nại, chia quân ra chống cự phòng thủ.

L ời chua - Hà Trung: Xem Lê Thần Tông, năm Vĩnh Tộ thứ 9 (Chb. XXXI, 24). Hoành Sơn và sông Gianh: Đều xem Lê Chân Tông, năm Phúc Thái thứ 6 (Chb. XXXII, 6, 7). Bắc Bố Chính: Xem Lê Thần Tông, năm Đức Long thứ 5 (Chb. XXXI, 29).
Nam Bố Chính: Xem Lê Thần Tông, năm Dương Hòa thứ 9 (Chb. XXXI, 31, 32). An Trường: Nay là tỉnh lỵ Nghệ An, ở địa phận huyện Chân Lộc^1.
Thạch Hà: Tên huyện, thuộc tỉnh Hà Tĩnh.
Đại Nại: Tên xã, ở huyện Thạch Hà.

Tháng 6, mùa h ạ. Trịnh Tráng sai Trịnh Tráng giữ chức thống lãnh đi kinh lý xứ Nghệ An. Tháng 8, mùa thu. Quân của Trịnh Trượng đóng ở Lạc Xuyên, đánh nhau với quân của Nguyễn Hữu Tiến, Trịnh Trượng bị thua đau, chạy về An Trường.

Vì vi ệc bị thua ở Hà Trung, Tráng cho triệu Lê Văn Hiểu và Lê Hữu Đức về triều. Văn Hiểu bị đạn lạc trúng vào chân, nên chết ở dọc đường. Tráng cho truy thu lấy cáo sắc của Văn Hiểu, rồi giáng chức Hữu Đức làm đô đốc thiêm sự, Trần Ngọc Hậu làm Thượng bảo tự khanh, Vũ Lương làm Công Khoa cấp tự trung, còn các tướng thuộc hạ là bọn Lê [Thì] Hiến, Trịnh Bính đều bị bãi chức.

Tráng bèn sai thái b ảo Khê quận công Trịnh Trượng giữ chức thống lãnh, Lại bộ tả thị lang Nguyễn Văn Trạc làm đốc thị, Lại khoa cấp tự trung Nguyễn Tính làm phó đốc thị, thống suất 18 viên tướng, đốc suất các binh sĩ đi kinh lý xứ Nghệ An. Tháng 8, bọn Trịnh Trượng tiến đến Kỳ Hoa, chia quân ra đóng đồn phòng thủ. Lũng quận công Vũ Văn Thiêm thống suất 50 chiếc thuyền chiến đóng ở cửa biển Kỳ La để chống cự với quân ta. Bọn Nguyễn Hữu Tiến hay tin này, rút quân về sông Gianh. Trịnh Trượng đến Hà Trung, nghi ngờ không dám tiến quân, rồi triệu các tướng lại hỏi mưu kế. Nguyễn Văn Trạc nói: "Bọn Hữu Tiến, Hữu Dật từ khi qua sông sang mặt Bắc đến nay, nhân thế thắng, đánh rộng ra, khí thế sắc bén càng thêm mạnh mẽ; nay không vì cớ gì mà rút quân về, đây là họ dụ ta đấy. Bây giờ không có gì hơn là đem quân đóng ở Lạc Xuyên, quân thủy, quân bộ liên tiếp với nhau, rồi theo thời cơ mà thay đổi cách đối phó. Đấy là binh pháp". Trượng theo kế của Trạc, lui quân đóng ở Lạc Xuyên, rồi sai 500 quân tuần tiễu đóng ở Hà Trung.
1 Nay là huyện Nghi Lộc (Nghệ An).
H ữu Tiến hạ lệnh cho các quân chia ra các đạo cùng tiến, khi gặp quân tuần tiễu bên Trịnh, đánh đuổi được bọn này, rồi tiến thẳng đến Lạc Xuyên. Quân bên Trịnh bị thua. Hữu Dật đem quân thủy đánh cửa biển Kỳ La. Vũ Văn Thiêm phải lui về cửa biển Đan Nhai. Hữu Dật bèn tiến vào cửa biển Nam Giới. Bọn Nguyễn Hữu Sắc và Lê Sĩ Hậu nghe biết phong thanh đều chạy trốn. Bọn Hữu Tiến nhân đà thế thắng, tiến đến Bân Xá. Do đấy, 7 huyện ở phía nam sông Lam (Hà Nam) đều phụ thuộc về với ta, cũng do đấy mà nhân dân ở phía bắc sông Lam (Hà Bắc) sợ hãi nôn nao. Trịnh Trượng cùng các tướng chạy về An Trường, chia quân ra phòng thủ. Bọn Hữu Tiến rút quân về đóng ở Lạc Xuyên.
Lời chua - Lê [Thì] Hiến: Người xã Phú Hào, huyện Lôi Dương. Nguyễn Văn Trạc: Người xã Mai Dịch, huyện Từ Liêm, đổ đồng tiến sĩ khoa Tân Mùi (1631) năm Đức Long thứ 3 triều Lê Thần Tông^1.
Nguyễn Tính: Người xã Huê Cầu, huyện Văn Giang, đỗ tiến sĩ khoa Canh Thìn (1640) năm Dương Hòa thứ 6 triều Lê Thần Tông.
Cửa biển Kỳ La: Nay thuộc huyện Kỳ Anh.
Cửa biển Đan Nhai: Xem Trần Đế Ngỗi, năm Hưng Khánh thứ nhất^2 (Chb. XII, 20).
C ửa biển Nam Giới: Xem Đinh Tiên Hoàng, năm Thái Bình thứ 10 (Chb. I, 12). Bân Xá: Tên xã, thuộc huyện Thiên Lộc.
Hà Nam, Hà Bắc: Ở phía nam sông Lam thuộc Nghệ An, gọi là Hà Nam, ở phía bắc sông Lam gọi là Hà Bắc.
Bảy huyện: Kỳ Hoa, Thiên Lộc, Nghi Xuân, La Sơn, Hương Sơn, và Thanh Chương.
Tháng 9. Trịnh Tráng sai con là tạc làm Thống lãnh, tiến quân vào Nghệ An, sau lại triệu về và sai bọn Đào Quang Nhiêu, Vũ Văn Thiêm đem quân trấn giữ.
Vì b ị thua ở Lạc Xuyên, Trịnh Tráng giáng chức Trịnh Trượng làm đô đốc đồng tri, còn bọn Nguyễn Hữu Sắc đều bị bãi chức. Rồi sai Tạc giữ chức thống lãnh; tả đô đốc Đương quận công Đào Quang Nhiêu làm đốc suất; bồi tụng, Hộ khoa cấp sự trung Phan Hưng Tạo làm đốc thị, đem các quân tiến vào Nghệ An, đóng ở An Trường. Lại sai tả đô đốc Lũng quận công và Vũ Văn Thiêm giữ chức đốc suất quân thủy, Lại bộ hữu thị lang Dương Hổ làm đốc thị, tiến quân đến Kỳ Hoa, để chống cự với quân ta.
Bọn Nguyễn Hữu Tiến được tin, rút quân về đóng giữ ở Hà Trung.
Đượ c ít lâu, vì trong nước xảy ra nhiều việc, Tráng cho triệu Trịnh Tạc về, để Đào Quang Nhiêu ở lại giữ Nghệ An, thống lãnh các tướng đóng ở An Trường; lại sai Thân Văn Quang và Mẫn Quang Liên đóng ở Tiếp Vũ, Lại Thế Thời [Thì] đóng ở Minh Lương, Hằng Khê đóng ở Bình Lãng, Vũ Văn Thiêm thống lãnh quân thủy đóng ở sông Khu Độc. Các tướng đều phòng giữ chiếu theo cảnh giới mà mình đóng quân.
1 Lê Kính Tông làm vua từ Canh Tý đến Kỷ Mùi (1600-1619) không có năm Tân Mùi và cũng không có niên hiệu Long Đức. Nguyên văn chép "khoa Tân Mùi năm Long Đức thứ 3 đời Kính Tông" là lầm, năm này chính là năm Đức Long thứ 3 đời Lê Thần Tông. 2Địa danh này, ở đây chép "Đan Nhai" ở quyển XII, tờ 20 chép "Đan Nhai".
Lời chua - Tiếp Vũ, Minh Lương, Bình Lãng: Đều tân xã, thuộc huyện Thiên Lộc, tỉnh Nghệ An^1.
Sông Khu Độc: Thuộc xã Tam Đăng, huyện Nghi Xuân^2.
Đào Quang Nhiêu: Người xã Tuyền Cam, huyện Thanh Oai.
Phan Hưng Tạo: Người xã Bình Lãng, huyện Thiên Lộc, đỗ tiến sĩ khoa Canh Dần (1650) năm Khánh Đức triều Lê Thần Tông.
Hằng Khê: Không rõ tiểu sử thế nào.
Bính Thân, năm thứ 4 (1656) (Minh, năm Vĩnh Lịch thứ 11 - Thanh, năm Thuận Trị thứ 13).
Tháng 12, mùa xuân. V ũ Văn Thiêm, Đào Văn Nhiêu đánh nhau với quân của Nguyễn Hữu Tiến ở Mẫn Tường và Bình Lãng. Quân bên Trịnh bị thua to. Trịnh Tráng sai con là Tuyền làm thống lãnh, trấn giữ Nghệ An.

B ọn Hữu Tiến đem quân đánh úp Tiếp Vũ, bọn Thân Văn Quan và Mẫn Văn Liên bị thua, phải chạy, Hữu Tiến nhân thế thắng, tiến quân đến Tam Chế. Nguyễn Hữu Dật tiến quân đến Hồng Lĩnh, gặp quân tuần tiễu của bên Trịnh, bọn Hữu Tiến đánh phá được toán quân này, bèn tiến quân đến Mẫn Tường. Văn Thiêm đem quân thủy lên bờ sông^3, Diên Lược (sót họ), quân tiên phong [của ta] đánh luôn, Văn Thiêm lui quân giữ ở Đằng Để. Hữu Dật thúc quân đánh xông vào, bắn chết được tướng của Văn Thiêm là Tường Trung (sót họ) , Văn Thiêm thua chạy. Hữu Tiến đem quân chính đạo tiến đến Minh Lương, Tống Hữu Đại đem quân thượng đại tiến đến núi Bình Lãng, Quang Nhiêu chia quân ra chống cự, bị thua to, Quang Nhiêu bỏ doanh trại, lui về An Trường. Nguyễn Hữu Tiến bèn thu quân đóng ở Vân Cát.

Quang Nhiêu dâng bi ểu về triều nhận tội và xin quân cứu viện, Trịnh Tráng họp các tướng lại hỏi rằng: "Nay muốn tìm người để phó thác cho việc giữ cửa ngõ nơi phiên trấn, ai có thể đương nổi việc ấy?". Các tướng đều nói: "Thiếu bảo Ninh quận công Trịnh Tuyền đủ cả trí mưu và dũng cảm, có thể giao phó giữ binh quyền. Nếu bằng người khác hay không phải là một viên tướng trong thân thuộc thì không thể dùng được". Tráng nghe theo, bèn sai Tuyền thống lãnh các tướng, trấn giữ Nghệ An, Quang Nhiêu và Văn Thiêm đều thuộc dưới quyền của Tuyền.

L ời chua - Trịnh Tuyền: Con út Trịnh Tráng.
Tống Hữu Đại: Người xã Tống Sơn, tỉnh Thanh Hóa.
Vân Cát: Tên xã, thuộc huyện Thạch Hà.4
Hồng Lĩnh: Tên núi, ở địa phận hai huyện Nghi Xuân và Thiên Lộc tiếp giáp nhau.
Mẫn Tường: Tên đất.
Đằng Đề: Tên xã, cả hai đều thuộc huyện Nghi Xuân.
Tháng 5, mùa h ạ. Dương Trí đánh bại được quân họ Trịnh ở cửa biển Nam Giới. Trịnh Tuyền dẫn quân đánh nhau với Tống Phúc Khang ở Đại Nại. Nguyễn Hữu Tiến chia quân ra các đạo đón đánh, phá tan được quân họ Trịnh. Tuyền chạy về An Trường.

1 Nay là huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh.
2 Nay thuộc tỉnh Hà Tĩnh.
3 Lúc ấy quân của Văn Thiêm đóng ở sông Khu Độc.
4 Nay thuộc tỉnh Hà Tĩnh.

Sau khi Tr ịnh Tuyền đã đến quân thứ, đốc suất các quân tiến đến Thạch Hà, phân phối sai bọn Đào Quang Nhiêu và Dương Hồ quản Lĩnh quân bộ đóng ở Hương Bộc và Đại Nại, bọn Xuân quận công Lê Sĩ Hậu và Bùi Sĩ Lương quản lĩnh quân thủy đóng ở cửa biển Nam Giới, Vũ Văn Thiêm làm đốc suất đóng ở Đan Nhai.
Nguyễn Hữu Tiến họp các tướng ở Na Khố, sai Dương Trí và Nguyễn Văn Kiều quản lĩnh quân thủy, bọn Tống Phúc Khang và Phù Dương (sót họ) quản lĩnh quân bộ, chia đường tiến đánh.
D ương Trí tiến đánh ở cửa biển Nam Giới, Hữu Dật đốc suất quân bộ đánh tiếp, bắt được Xuân quận công và 30 chiếc thuyền chiến. Bọn Sĩ Hậu và Sĩ Lương đều thua chạy. Dương Trí bèn tiến quân đến sông Lam, phó tướng Văn Kiều đem quân thủy thẳng đến Đan Nhai, lại đánh phá tan được quân thủy của họ Trịnh. Văn Thiêm bỏ thuyền chạy. Trịnh Tuyền hay tin, cả sợ, lui quân đóng ở Hoạt Độ^1. Gặp lúc ấy bọn Phúc Khang và Phù Dương dẫn quân bộ bất thình lình kéo đến Hương Bộc bao vây toán quân của Đào Quang Nhiêu, Trịnh Tuyền đốc thúc các quân đến cứu viện, Dương Hổ chỉ huy quân tiến lên lên phía trước. Quang Nhiêu có được quân cứu viện, bèn mở cửa thành ra đón đánh, hai cánh quân đánh khép quân của Phúc Khang ở Đại Nại. Quân của bọn Phúc Khang bị thua, lui về Hà Trung, bọn Trịnh Tuyền và Quang Nhiêu đốc suất các quân đuổi đến Tam Lộng. Hữu Tiến hay tin, bèn phân phối sai quân thủy dàn trận ở các bến đò thuộc phố Phù Thạch và xã Triều Khẩu, xã Việt Yên, lại sai Hoằng Tín (sót họ) quản lĩnh chiến thuyền phục sẵn ở xã Nam Ngạn để ngăn đường về của quân Trịnh.

Tr ịnh Tuyền dẫn quân về, sai tướng là Tào Nham và Diễn Thọ (đều sót họ) tiến quân đến Nam Ngạn đánh nhau với bọn Hữu Dật, bị thua to, chết ở mặt trận. Khi quân của Tuyền đi quan Bình Hồ, Hoằng Tín đuổi đánh, quân họ Trịnh bị chết rất nhiều. Tuyền chạy về An Trường.

L ời chua - Hương Bộc, Đại Nại: Tên 2 xã, nay thuộc huyện Thạch Hà. Na Khố: Nay là thôn Na Kênh, thuộc huyện Cẩm Xuyên^2.
Hoạt Độ: Tên là bến đò, nay không rõ ở đâu.
Sông Lam: Nay là tỉnh Nghệ An, nước sông này đổ ra cửa biển Đan Nhai. Tam Lộng: Tên xã, nay thuộc huyện Cẩm Xuyên.
Triều Khẩu: Tên xã, nay thuộc huyện Hưng Nguyên^3.
Phù Thạch: Tên phố.
Việt Yên, Nam Ngạn, Bình Hồ (Bình Hồ nay đổi là Yên Hồ): 3 xã này đều thuộc huyện La Sơn^4.
Sông Minh Lương: Ở xã Minh Lương, thuộc huyện Thiên Lộc. Tống Phúc Khang: Người xã Tống Sơn, tỉnh Thanh Hóa.
Đinh Dậu, năm thứ 5 (1657). (Minh, năm Vĩnh Lịch thứ 12. Thanh, năm Thuận Trị thứ 14).
Tháng 4, mùa h ạ. Trịnh Tráng mất.
Truy phong Nghị vương, đặt tên thụy là Long Tự, con là Tạc được lập phong tước.
Trịnh Tạc bắt em là Tuyền giam vào ngục, sai con của hắn là Căn giữ chức thống lãnh, để trấn thủ vỗ yên nhân dân Nghệ An.
1 Đạn Nam thục lục tục biên chép: Điềm Độ.
2 Nay thuộc tỉnh Hà Tỉnh.
3 Nay thuộc tỉnh Nghệ An.
4 Nay là huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh.

Tr ước đây, thái úy Ninh quốc công Trịnh Tuyền ở Nghệ An vỗ về tướng sĩ một cách tử tế, nên đều được tướng sĩ vui lòng. Vì thế Trịnh Tạc đem lòng ngờ vực nghen nghét. Tạc bèn sai con mình là thái bảo Phú quốc công Trịnh Căn đem các tướng vào Nghệ An, hiệp đồng với Trịnh Tuyền trông nom việc quân, làm như thế là để chia xẻ bớt quyền của Tuyền. Tạc lại sai con thứ là Thái bảo Thọ quận công Trịnh Lệ, thiếu phó Vũ quận công Trịnh Đống làm đốc suất, Thái bộc tự khanh Phan Hưng Tạo, Lễ khoa cấp sự trung Trần Văn Tuyển, Hộ khoa cấp sự trung Phùng Viết Thu làm đốc thị, đều đem quân thuộc quyền mình để tiếp ứng. Các quân đều tiến qua phía nam sông Lam. Trịnh Tuyền đóng đồn ở Quảng Khuyến, Trịnh Căn đóng đồn ở Bạt Trạc đều bắt quân đào hào đắp lũy, chia nhau phòng giữ nơi hiểm yếu. Trịnh Tuyền trong bụng băn khoăn, bèn dẫn quân về An Trường. Trịnh Căn cũng đem quân về Phù Long để rình mò nghe ngóng sự động tĩnh của Tuyền.

T ạc sai người trách Truyền về tội nghe tin bố chết không về chịu tang, rồi cho triệu về kinh. Bọn Trịnh Bàng, Trương Đắc Danh, những người dưới quyền chỉ huy của Tuyền, sợ vạ lây đến mình, đều đến cửa quân Hữu Tiến xin hàng. Tuyền sợ, bèn đem binh mã của bộ phận mình nộp cho Căn. Căn nói: "Việc đã đến thế, thì bây giờ nên về khuyết đình chầu chực mệnh lệnh". Tuyền về kinh, thì sau đó bị thêu dệt thành tội mưu làm việc bạn nghịch, rồi giam vào ngục, Tuyền bị chết. Tạc bèn cho Căn thay Tuyền thống lãnh quân sĩ để trấn thủ vỗ về dân Nghệ An; lại cho Hoàng Nghĩa Giao làm đô đốc đồng tri, Phan Kiêm Toàn làm đốc thị.
Lời chua - Phùng Viết Tu: Người xã Đình Hàn, huyện Gia Lâm^1, đỗ tiến sĩ khoa Nhâm Thìn (1652) năm Khánh Đức thứ 4 triều Lê Thần Tông.
Phan Kiêm Toàn: Người xã Địa Linh^2, huyện Thụy Nguyên, đỗ đồng tiến sĩ khoa Quý Mùi (1643) năm Phúc Thái thứ nhất triều Lê Chân Tông.
Hoàng Ngh ĩa Giao: Người xã Hoàng Văn^3, huyện Kim Động.
Quảng Khuyến, Bạt Trạc: Tên 2 xã, nay đều thuộc huyện Thiên Lộc^4. Phù Long: Tên xã, nay thuộc huyện Hưng Yên.
Tháng 6. Trịnh Căn sai các tướng đánh nhau với quân của Tống Hữu Đại ở Nam Hoa. Quân Trịnh thua chạy, đóng ở An Trường.
Tr ịnh Căn sai: Lê [Thì] Hiến làm tướng Trung quân, Hoàng Nghĩa Giao làm tướng Tả quân, Trịnh Thế Công làm tướng Hữu quân, chia làm 3 đạo, qua đò sông Lam, tiến đến xã Nam Hoa, đánh úp toán quân Tống Hữu Đại. Gặp lúc ấy, Phan Lân (sót họ), người xã Phúc Châu, đầu hàng với Hữu Tiến, hắn nói hết tình hình quân lính của bên Trịnh cho Hữu Tiến biết. Hữu Tiến bèn sai Hữu Đại dàn trận để đợi, lại sai Phù Dương (sót họ) dẫn quân phục sẵn ở núi đất phía tây xã Nam Hoa. Khi quân bên Trịnh qua sông Lam, lên bờ, chưa đi được vài dặm thì gặp toán quân của Hữu Đại, hai bên đánh nhau. Hữu Đại giả vờ thua chạy, bọn Lê [Thì] Hiến đuổi theo, lúc đuổi đến núi đất phía tây, thì quân mai phục của Phù Dương thình lình nổi dậy. Rồi Hữu Đại quay quân trở lại, hai toán quân hợp sức đánh mạnh, quân bên Trịnh phải chạy tan vỡ, quân ta đuổi đến trên sông. Trịnh Căn tự đem đại binh đến cứu viện: Đặng Thế Công đốc suất cánh hữu quân đón đánh, Lê Sĩ Hậu cũng đốc suất quân thủy tiếp ứng. Vì thế, quân của Hữu Đại phải hơi lui một chút. Quân bên Trịnh bèn lui về An Trường.
Lời chua - Nam Hoa: Tên xã, nay đổi là Nam Kim, thuộc huyện Thanh Chương^5. Phúc Châu: Tên xã, nay đổi là Lộc Châu, thuộc huyện Nghi Xuân^6.
1 Nay thuộc huyện Mỹ Văn, tỉnh Hưng Yên.
2 Nay thuộc xã Thiệu Tâm, huyện Đông Sơn, tỉnh Thanh Hóa.
3 Nay thuộc huyện Châu Giang, tỉnh Hưng Yên.
4 Nay là Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh.
5 Nghệ An.
6 Hà Tĩnh.
Tháng 9, mùa thu. Mưa to. gió lớn.
Lúa ở các huyện Thanh Hoa và Sơn Nam bị đổ hết.
Lời chua - Thanh Hoa, Sơn Nam: Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 16, 18, 20, 21, 25, 27, 33, 34).
Tạc gia phong cho con là Căn làm thái phó.
Mậu Tuất, năm Vĩnh Thọ thứ nhất (1658). (Minh, năm Vĩnh Lịch thứ 13 - Thanh, năm Thuận Trị thứ 15).
Tháng 2, mùa xuân. Đại xá cho trong nước.
Đổi niên hiệu, kể từ năm ấy là Vĩnh Thọ thứ nhất. Đại xá cho trong nước.
Tháng 5, mùa hạ. Hạ chiếu cho trong nước, ai được thóc sẽ được bổ làm quan.
Lúc ấy, dùng quân đánh dẹp lâu ngày, tiêu pha hao phí. Triều đình bèn hạ lệnh cho trong nước: ai nộp thóc, sẽ tùy theo số thóc nhiều hay ít má cất nhắc làm quan cao hay thấp khác nhau. Tháng 12, mùa đông. Bọn Đào Quang Nhiêu, tướng bên Trịnh đánh nhau với quân của Nguyễn Hữu Tiến ở xã Tuần Lễ.
Tr ước đây. Hữu Tiến thống suất các quân chia ra đóng ở bờ phía nam sông Lam, đến chống nhau với quân Trịnh. Hữu Tiến sai quân qua sông, đánh vào Mỹ Dụ; Nguyễn Hữu Tá, viên tướng giữ đồn của họ Trịnh, bị thua chạy. Lê [Thì} Hiến từ An Trường dẫn quân đến cứu viện. Quân ta lui về đóng ở bờ phía nam, rồi lại qua sông tiến đến xã Bạch Đường, đánh nhau với Quang Nhiêu, nhưng không thắng lợi, phải dẫn quân về, chia quân ra để phòng thủ. Đến nay, Trịnh Căn sai bọn Đào Quang Nhiêu và Đặng Thế Công chia đường sang qua sông đánh nhau với quân của Nguyễn Hữu Tiến ở Tuần Lễ, quân ta không thắng lợi.

[Sau tr ận này], Trịnh Tạc xét công lao người đánh thắng trận, bổ Quang Nhiêu làm phó tướng thiếu úy, mở doanh trại, lấy hiệu là Tả khuông quân, còn các tướng khác đều được thăng chức có người cao thấp khác nhau. Duy có đô đốc Thế công vì chần chừ ở lại sau, không biết cứu ứng đánh tiếp, nên phải giáng chức làm đô đốc thiêm sự.

L ời chua - Mỹ Dạ: Tên xã, ở huyện Hưng Nguyên^1.
Bạch Đường: Tên xã, nay ở huyện Hương Sơn^2.
Các địa danh trên đều thuộc tỉnh Nghệ An.
Kỷ Hợi, năm thứ 2 (1659). (Minh, năm Vĩnh Lịch thứ 14 - Thanh, năm Thuận Trị thứ 16).
Tháng 9, mùa thu. Trịnh Tạc tự tiến phong làm thượng sư Tây Vương. Tạc giả thác mệnh lệnh nhà vua sai Công Bộ thượng thư Nguyễn Hậu cầm cờ tiết mao mang sách thư vàng đến phủ chúa tiến phong.
Tháng 10, mùa đông. Bắt đầu thi Đông Các.
Hồi đầu năm Hồng Đức, định phép thi Đông Các.
[Người được dự thi]: Bầy tôi trong triều từ thứ phẩm trở xuống đều được dự thi.
[Đầu bài thi]: Làm một bài thơ theo luật ngũ ngôn (mỗi câu 5 chữ) 30 vần hoặc 25 vần; bài ký, bài luận, mỗi thể đều một bài, hoặc bài ca, bài tụng, bài phú, bài châm mỗi thể đều một bài. 1 Nghệ An.
2 Nay là huyện Anh Sơn, tỉnh Nghệ An.
[Quy ền lợi người trúng tuyển]: Người trúng tuyển chia làm 3 bậc, về phần được vua thưởng, ban cho, gia âm và thông tư, cũng như người đỗ tam khôi, người đỗ bậc nhất được cất lên chức đại học sĩ, bậc nhì được cất lên chức học sĩ, bậc 3 được cất lên chức hiệu thư. Phép thi tuy đã định, nhưng chưa kịp cử hành.

Đế n nay, nhà vua bèn triệu bầy tôi có văn học vào Đông các, thân hành ra bài thi, lấy Nguyễn Đăng Cảo đỗ bậc nhất, Hồ Sĩ Dương và Nguyễn Chiêm đỗ bậc nhì, Phạm Duy Chất và Bùi Đình Viên đỗ bậc ba. Những người trúng tuyển đều được cất nhắc giữ các chức: Đông các đại học sĩ, Đông các học sĩ và Đông các hiệu thư.
Lời chua - Nguyễn Đăng Cảo: Người xã Hoài Bảo, huyện Tiên Du, đỗ tiến sĩ cập đệ tam danh^1 khoa Bính Tuất (1646) năm Phúc Thái thứ 4 triều Lê Chân Tông. Hồ Sĩ Dương: Người xã Hoàng Hậu, huyện Quỳnh Lưu, đỗ đồng tiến sĩ khoa Nhâm Thìn (1652) năm Khánh Đức thứ 4 triều Lê Thần Tông.
Phạm Duy Chất: Người xã Ngọ Trạng, huyện Thiên Bản, đỗ đồng tiến sĩ khoa Kỷ Hợi (1659) năm Vĩnh Thọ thứ 2 triều Lê Thần Tông.
Canh Tý, năm thứ 3 (1660). (Minh, năm Vĩnh Lịch thứ 15 - Thanh, năm Thuận Trị thứ 17).
Tháng 5, mùa hạ. Làm sổ hộ.
Hạ lệnh cho các xã trưởng khai hết các hạng dân đinh trong xã, từ 10 tuổi trở lên, tính từng hộ làm suất số.
Tháng 8, mùa thu. Trịnh sai tướng qua sông đánh nhau với quân Nguyễn Hữu Dật ở Lãng Khê. Tướng bên Trịnh bị thua, bỏ chạy.
Tr ước đây, tướng họ Trịnh là Văn Khả (sót họ) giữ lũy Đồng Hôn, bị quân Hữu Dật đánh bại. Trịnh Căn sai tướng khác là Miện (sót họ) thay Vân Khả cầm quân phòng thủ. Đến nay, Hữu Tiến đem đại binh qua sông Lam đánh tướng họ Trịnh là Lan (sót họ) ở Do Nha, Lan lui quân giữ lũy Hồng Hôn. Hữu Dật tiến quân đánh mạnh; Lan thua chạy, viên tướng phòng giữ là Miện dẫn quân quanh đằng sau núi đánh tiếp. Hữu Tiến đem đại binh tiếp đến, Miện không dám chống cự, chạy về An Trường. Hữu Tiến lui về bờ phía nam sông Lam, chia quân đóng đồn phòng giữ.

Đồ n lũy Đồng Hôn bị thất thủ. Trịnh Căn lấy làm hổ thẹn muốn báo thù lại, bèn làm cầu phao để qua sông, sai đô đốc Diệu (sót họ) cầm quân, kéo qua sông Khu Độc và núi Hoành Lĩnh, tham đốc Hằng (sót họ) quản lĩnh quân thủy, theo sông Lãng Khê đánh úp toán quân của Hữu Tiến. Hữu Dật biết được mưu ấy , bèn sai tì tướng Trương Văn Vân đem quân mai phục ở Hoành Lĩnh, Tô Triều và Tú Minh (sót họ) đóng ở Hoành Cảng để rình đợi quân địch. Diệu dẫn quân đến Hoành Lĩnh, quân mai phục bổng nổi dậy, quân bên Trịnh sợ hãi tan vỡ, chết hại rất nhiều. Toán thủy quân của Hằng kéo ra Lãng Khê, bọn Tô Triều tung quân ra bắn lại, Hằng bị thua to, bỏ thuyền, chạy về An Trường.

L ời chua - Lãng Khê, Do Nha: Tên hai xã, đều thuộc huyện Nghi Xuân. Đồng Hôn: Tên đất, thuộc huyện Hưng Nguyên.
Tháng 9. Nguyễn Hữu Tiến dẫn quân đóng ở Nghi Xuân.

Quân bên Tr ịnh và quân ta đóng đồn đối diện ở hai bên bờ sông cầm cự với nhau. Bọn Hữu Tiến tiến quân qua sông, lại đánh vào Mỹ Dụ, Trịnh Kiểm bị thua chạy, Trịnh Đường đánh nhau bị chết. Bọn Hoàng Nghĩa Giao dẫn quân đánh tiếp, quân ta phải hơi lui một chút, bèn lui quân giữ mặt nam sông Lam, đóng ở Hoa Viên.

Tr ịnh Căn họp các tướng hỏi mưu kế. Trần Công Bách nói: "Lận Sơn là chỗ tất phải tranh cho bằng được, trước hết chiếm được Lận Sơn, thì dể giữ được phần thắng lợi". Căn nói: "Tôi thường lên núi Dũng Quyết, nhìn nhận kỹ hình thế, vẫn lưu tâm chỗ ấy; nay lời nói của ông, chính hợp ý tôi". Nhân đấy Bách xin làm tiên phong Căn y cho, bèn chia quân làm hai đạo: một đạo sai Hoàng Nghĩa Giao và Phan Kim Toàn do đường Âm Công, qua sông để tiến quân. một đạo sai Lê [Thì] Hiến qua cửa biển Hội Thống do đường làng Tả Ao để tiến quân, đều hẹn nửa đêm xuất phát. Tờ mờ sáng hôm sau, Căn tự đem đại binh lên núi Dũng Quyết xem xét việc chiến đấu. Bọn Nghĩa Giao qua sông, tiến thẳng đến núi An Lạc; Trần Công Bách đi sâu vào để chiếm cứ Lận Sơn, gặp quân mai phục của Hữu Dật đánh bất thình lình. Công Bách cùng Đình Đức Nhuận cố sức đánh đều bị chết. Bọn Lê Văn Hi và Lưu Thế Canh nghe được phong thanh, rút lui bỏ chạy. Quân ta bốn mặt bao vây, thanh thế rất lừng lẫy. Căn sai bọn Trần Tiến Triều và Ngô Đình Xuân đều đem quân của mình quản lĩnh đến cứu viện, lại sai quân thủy tiến đến bờ sông để bắn. Toán quân của Hữu Tiến phải hơi lùi một chút. Bọn Lê [Thì] Hiến và Mẫn Văn Liên dẫn quân đến Tả Ao bị quân ta đánh gấp, bọn này phải thua, Văn Liên chết tại trận. Lê [Thì] Hiến lại đốc thúc quân cố đánh, tiến nhanh đến Hoa Viên. Quân ta không được thắng lợi, bèn đóng ở Nghi Xuân.
1 Tức Thám Hoa.
L ời chua - Nghi Xuân: Tên huyện.
Hoa Viên: Tên xã, nay là Xuân Viên^1.
Lận Sơn: Ở huyện Nghi Xuân.
Núi Dũng Quyết: Ở xã Dũng Quyết, huyện Chân Lộc^2.
Âm Công: Tên xã, ở huyện Hưng Nguyên.
Cửa biễn Hội Thống: Ở xã Hội Thống.
Tả Ao^3: Tên xã.
Núi An Lạc: Ở xã An Lạc.
Hội Thống, Tả Aovà An Lạc đều thuộc huyện Nghi Xuân.
Trịnh Khiêm, Trịnh Đường: Đều con thứ Trịnh Tráng.
Trần Công Bách: Người xã Thiêm Lộc, huyện Ý Yên^4.
Tháng 11, mùa đông. Nguyễn Hữu Tiến dẫn quân về Nhật Lệ.
Tr ước đây, quân ta nhân thế thắng, đánh phá quân họ Trịnh, Thái Tông Hiếu Triết hoàng đế ta thân hành đem đại binh tiếp ứng, đóng hành doanh ở Phù Lộ. Nguyễn Hữu Dật từ nơi quân thứ đến yết kiến, Vương thượng hỏi về việc binh, Hữu Dật đem hết tình trạng trình bày, Vương thượng mừng lắm, đem vàng tốt và gươm quý ban cho Hữu Dật, rồi lại sai về nơi quân thứ. Hữu Tiến đem lòng nghen nghét Hữu Dật. Đến nay, đại binh của Hữu Tiến đóng ở Nghi Xuân, Hữu Dật chia quân ra đóng ở Khu Độc. Nhân lúc ấy quân sĩ đóng giữ đã lâu, nhớ nhà muốn trở về, mà những quân sĩ ở Nghệ An mới ra hàng cũng nhiều người bỏ trốn, Hữu Tiến họp các tướng hỏi mưu kế. Họ đều nói: "Nay sĩ tốt ra hàng đều hài lòng, mà thế lực của họ Trịnh đương vững vàng, không chi bằng rút quân về, đợi sau này sẽ lại toan tính công việc". Chỉ có một mình Hữu Dật hăng hái muốn tiến quân, các tướng đều không đồng ý. Gặp lúc ấy, Trịnh Căn sai Lê [Thì] Hiến, Lê Sĩ Triệt, theo bờ biển, tiến quân qua xã Cương Giản, Hoàng Nghĩa Giao, Nguyễn Năng Thiệu, theo đường bộ tiến quân qua xã Lũng Trâu và Mạn Trường. Quân ta nhiều lần đánh nhau với quân Trịnh ở quãng hai xã An Điềm và Phù Lưu, không được thắng lợi.

B ấy giờ Hữu Tiến bèn quả quyết đặt kế hoạch rút quân về. Bề ngoài thì hạ lệnh rõ cho các tướng đều đem quân thủy, quân bộ chia đường cùng tiến quân, lại báo cho Hữu Dật đem quân theo sau để tiếp ứng, hẹn đêm ngày 28, cùng một lúc tiến đến An Trường, xông thẳng vào doanh trại bên Trịnh trước hết chiếm lấy các huyện ở mặt bắc sông Lam rồi sau sẽ bàn việc tiến đánh; một mặt khác hắn dặn riêng các tướng ai nấy đều đem quân thuộc quyền cai quản của mình rút về Nam Bố Chính, chỉ không bảo cho Hữu Dật biết mà thôi. Bởi thế, các tướng nhân đêm lặng lẽ rút lui. Về phần Hữu Dật, hắn chỉnh bị quân lính sẵn sàng ngồi đợi, không thấy có tin tức động tĩnh gì. Kíp lúc dò thám biết được binh tình, thì quân bên Trịnh đã qua sông, tiến sát gần doanh trại Khu Độc. Hữu Dật nhân lúc bên địch chưa rõ tin Hữu Tiến rút quân, cũng mật hạ lệnh cho các tướng rút lui. Hắn chỉ để lại mấy chục quân nhanh nhẹn sắc bén theo hầu bên cạnh, rồi đem ra nơi rộng khoáng biểu diễn trò vui, tiếng trống nổi lên như sấm. Quân bên Trịnh nghi ngờ, không dám tiến. Bấy giờ Hữu Dật mới thư thả rút quân. Hữu Dật về thẳng Hoành Sơn mới hội hợp toán quân Hữu Tiến. Trịnh Căn đốc suất các quân đuổi kịp, quân hai bên giao chiến, chết hại rất nhiều. Trịnh Căn lui quân 20 mươi dặm, đóng doanh trại ở Kỳ Hoa. Còn về bên ta thì Hữu Tiến đem quân về đóng ở cửa biển Nhật Lệ, Hữu Dật đóng ở Đông Cao, chia nhau phòng giữ những nơi hiểm yếu để chống nhau với quân Trịnh. Từ đấy 7 huyện ở mặt nam sông Lam thuộc Nghệ An lại phụ thuộc về Hà Bắc^1.

1 Nay là xã Xuân Viên, huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh.
2 Nay là huyện Nghi Lộc, tỉnh Nghệ An.
3 Nay thuộc xã Xuân Giang, huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh.
4 Nam Định.

Tr ịnh Căn thống lĩnh các quân tiến đến châu Bắc Bố Chính, rồi hội hợp các tướng bàn việc kê khai từng hạng chiến cống tâu về triều đình. Trịnh Tạc giả thác mệnh lệnh nhà vua sai Phạm Công Trứ, Thượng thư bộ lễ, cầm cờ tiết mao, đệ sách thư bằng vàng, đến giữa nơi quân thứ, phong Trịnh Căn làm khâm sai tiết chế các dinh quân thủy quân bộ, kiêm giữ chính quyền, chức thái úy tước Nghi quận công, được mở phủ Lý quốc và ban cho ấn bạc; Trịnh Đống làm thái phó, Trịnh Kiền làm thiếu phó, Lê [Thì] Hiến làm phó tướng thiếu úy, Hoàng Nghĩa Giao làm phó tướng tả đô đốc, Trần Văn Tuyển làm đô ngự sử, Phan Kiêm Toàn làm Lại bộ hữu thị lang, những viên tướng kể trên đều được gia phong tước quận công; Lê Sĩ Triệt làm Hộ bộ hữu thị lang, được gia phong tước hầu. Còn bọn Lê Văn Long 26 người được thăng chức hoặc cao hoặc thấp có khác nhau.
Lời chua - Phù Lộ: Tên xã, nay là xã Phù Yên, thuộc huyện Bình Chính, tỉnh Quảng Bình.
C ửa biển Nhật Lệ: Xem Trần Duệ Tông, năm Long Khánh thứ 4 (Chb. X, 39). Cương Giản: Tên xã, thuộc huyện Nghi Xuân.
Lũng Trâu, Mạn Trường, Yên Điềm, Phù Lưu: Tên 4 xã đều thuộc huyện Thiên Lộc.
Bảy huyện mặt nam sông Lam: Xem năm Thịnh Đức thứ 3 (Chb.XXXII, 12). Nam Bố Chính: Xem Lê Thần Tông, năm Dương Hòa thứ 9 (Chb. XXXI, 31,32).
B ắc Bố Chính: Xem Lê Thần Tông, năm Đức Long thư 5 (Chb. XXXI, 29).
Kỳ Hoa: Xem Lê Dụ Tông, năm Bảo Thái thứ 7 (Chb. XXXVI, 27).
Nguyễn Năng Thiệu: Người phường Hà Khẩu^2, huyện Thọ Xương, đỗ tiến sĩ khoa Quý Mùi (1643), năm Phúc Thái thứ nhất triều Lê Chân Tông.
Lê Sĩ Triệt: Người xã Thổ Đôi, huyện Nông Cống, đỗ đồng tiến sĩ khoa Canh Thìn (1640) năm Dương Hòa thứ 6 triều Lê Thần Tông^3.
Tân Sửu, năm thứ 4 (1661). (Minh, năm Vĩnh Lịch thứ 16 - Thanh, năm Thuận Trị thứ 18).
Tháng 2, mùa xuân. Trịnh Căn dẫn quân về kinh đô, để Đào Quang Nhiêu ở lại làm trấn thủ Nghệ An.
Lúc ấy, bọn Nguyễn Hữu Tiến chia quân ra đóng giữ các nơi hiểm yếu, yên ủi vỗ về quân và dân, phòng bị nơi biên cảng càng thêm kiên cố. Trịnh Căn không dám hành động, bèn dẫn quân về, để Quang Nhiêu ở lại làm trấn thủ Nghệ An kiêm giữ công việc châu Bắc Bố Chính, Lê Sĩ Trịệt, Hồ Sĩ Dương và Trịnh Tế làm đốc thị, quản lĩnh các tướng đóng ở Hà Trung.

1 Vị trí ở phía bắc sông Lam, do chúa Trịnh cai trị.
2 Nay là phố Hàng Buồm Hà Nội.
3 Nguyên văn chép lầm là Kính Tông, đây dịch Thần Tông cho đúng niên thứ.
Lời chua - Bắc Bố Chính: Xem Lê Thần Tông, năm Đức Long thứ 5 (Chb. XXX, 2).
Hà Trung: Xem Lê Thần Tông, năm Vĩnh Tộ thứ 9 (Chb. XXX, 2). Trịnh Tế: Người xã Nhật Tảo, huyện Lôi Dương, đỗ đồng tiến sĩ khoa Canh Thìn (1650) năm Khánh Đức thứ 2 triều Lê Thần Tông.
Tháng 6, mùa hạ. Định rõ lại nghi chế triều phục.
Đầ u niên hiệu Cảnh Thống^1, định triều phục: Các tước công trong hoàng thân và các quan từ tam phẩm trở lên, mũ dùng mũ phốc đầu, áo dùng màu tía; tứ, ngũ phẩm: về hàng võ, dùng nón sơn trắng, về hàng văn, dùng mũ phốc đầu, áo dùng màu lục; từ lục phẩm trở xuống; về hàng võ, dùng nón sơn son, về hàng văn, dùng mũ phốc đầu, áo dùng màu xanh^2.
Từ hồi trung hưng trở về sau, Trịnh Tùng chuyên giữ chính quyền, văn võ trăm quan vào hầu phủ chúa đều dùng khăn sa mỏng và áo thâm, còn mũ áo từng cấp bậc chưa có quy chế nhất định.
Đế n nay định rõ:
Mũ áo của hoàng hậu, vương tử, văn võ trăm quan dùng khi vào triều vua Lê. Mũ ô sa, áo thanh các của hoàng thân, vương tử, văn võ, trăm quan khi vào hầu phủ chúa. Thường phục và hành nghi đều có cấp bậc khác nhau.

L ời chua - Theo Lê triều thiên chính điển lệ thì:
Hoàng tử, vương tử được phong quốc công:
Khi vào triều, mũ dùng mũ dương đường^3.
Áo dùng màu tía mùa xuân, mùa hạ dùng sa tàu, mùa thu, mùa đông dùng đoạn tàu, bổ từ dùng hình con kỳ lân, đai thắt dùng đá hoa bịt vàng;
Khi vào h ầu phủ chúa, mũ dùng ô sa mạo.
Áo dùng thanh cát y^4, thắt thao kép, đeo 3 viên ngọc trang sức bằng vàng.
Khi vào triều, được 5 người theo hầu, hành nghi có: một lọng tía, một quạt vả, một cổ kiệu vuông, yên ngựa sơn son bịt vàng;
Áo thường phục dùng gấm thêu hình con kỳ lân, con phượng và sa, đoạn. Hoàng tử, vương tử được phong thái sư, thái phó, thái bảo, thiếu sư, thiếu phó, thiếu bảo lại được gia phong quận công:
Khi vào triều mũ dùng mũ phốc đầu^5.
Áo dùng màu tía, đai thắt bịt vàng, bổ tử của thái sư, thái phó, thái bảo dùng hình con kỳ lân, của thiếu sư, thiếu phó, thiếu bảo dùng con bạch trạch;
1 Niên hiệu Lê Hiến Tông (1498 - 1504).
2 Xem thêm chính biên quyển XXV, tờ 6 về chế độ mũ áo.
3 Xem thêm "Lời chua" của Cương mục ở dưới.
4 Xem thêm "Lời chua" của Cương mục ở dưới.
5 Xem thêm chú thích số 2 Chính biên quyển III, tờ 23.
Mũ áo dùng khi vào hầu phủ chúa, người theo hầu khi đi vào triều, áo thường phục, cũng như quốc công;
Hành nghi: một quạt vả, một lọng xanh, còn các thứ khác củng theo như quốc công.
Hoàng tử, vương tử được phong tả đô đốc, hữu đô đốc, lại được gia phong quận công;
Khi vào tri ều, mũ dùng mũ phốc đầu^1,
Áo dùng màu hồng, bổ từ dùng hình con sư tử, đai dùng sừng tê bịt bạc; Khi vào hầu phủ chúa, áo mặc thắt thao kép, đeo ngọc trang sức bằng bạc; Khi vào triều được 4 người theo hầu;
Hành nghi: quạt, lọng, kiệu vuông, yên ngựa và thường phục cũng theo như hoàng tử, vương tử được phong chức tam thái hoặc tam thiếu và gia phong quận công. Hoàng tử, vương tử được phong đô đốc đồng tri, đô đốc thiêm sự và gia phong quận công;
M ũ, áo, đai lưng dùng khi vào triều, áo, mũ, thao kép dùng khi vào triều hầu phủ chúa cũng theo như hoàng tử, vương tử được phong tả, hữu đô đốc và gia phong quận công;
Khi đi vào triều, được ba người theo hầu;
Hành nghi: đi ở trong thành, được một quạt vả, không có lọng xanh, võng 7 đòn khiêng, yên ngựa sơn màu tía; đi ở ngoài thành, được thêm một lọng xanh; Thường phục dùng gấm thêu hoặc sa, đoạn.
Hoàng tử, vương tử được phong đô hiệu điểm, đề đốc, tham đốc, đề lãnh gia phong quận công:
Khi vào triều, mũ áo dùng nón sơn trắng cài lông đỏ.
Áo dùng màu hồng, bổ từ dùng hình con sư tử, thắt thao kép đeo ngọc, đeo kiếm;
Khi vào h ầu phủ chúa, mũ dùng mũ ô sa, áo dùng thanh cát y, tay nâng kiếm; Khi đi vào triều được 2 người theo hầu^2.

Hành nghi: đi ở trong thành, được một quạt vả, màu đỏ nhạt, không có lọng xanh, võng 7 đòn khiêng, yên ngựa sơn màu tía; đi ở ngoài thành, được thêm một dù hoặc một lọng che mưa.
Khi vào triều hoặc vào hầu được 2 người theo hầu;
Thường phục cũng theo như hoàng tử, vương tử được phong đô đốc thiêm sự và gia phong quận công.
Hoàng t ử, vương tử được gia phong quận công;
Vào triều, mũ dùng ô sa mạo,
Áo dùng màu hồng, bổ tử dùng hình con hổ, thắt thao kép đeo ngọc; Vào hầu phủ chúa, mũ dùng ô sa mạo.
Áo dùng thanh cát y;
Khi vào triều được hai người theo hầu.
1 Xem chú thích số 2 Chính biên quyển III, tờ 23.
2 Về tiêu chuẩn người theo hầu đối với quan chức khác, chỉ chép một lần, riêng đối với hiệu điểm, đề đốc... này lại chép hai lần: trên đã chép "nhập triều hậu nhị nhân" (khi vào triều được hai người theo hầu" . Không biết có phải nguyên văn chép trúng hay có thể lệ thế nào, chưa khảo cứu được. Về chữ "triều" và chữ "thị" , theo sự trình bày ở phần mục ở trên thì "triều" để nói vào triều Lê, "thị" để nói vào hầu phủ chúa Trịnh.

Hành nghi: Võng 3 đòn khiêng, ngoài ra như dù hoặc lọng che mưa, yên ngựa và thường phục cũng theo như hoàng tử, vương tử được phong đô hiệu kiểm và gia phong quận công.

Hoàng t ử, vương tử chưa được dự phong:
Vào hầu, dùng khăn lượt áo thâm, áo sa thâm;
Hành nghi: Võng 3 đòn khiêng, yên ngựa sơn màu tía, đi ở ngoài thành, thêm một dù hoặc lọng che mưa, màu đỏ nhạt;
Th ường phục dùng gấm thêu hoặc sa, đoạn;
Võ ban, chánh nhất phẩm, được gia phong quận công:
Vào triều, mũ dùng mũ phốc đầu,
Áo màu tía dùng đoạn tàu, bổ tử dùng hình con bạch trạch, đai lưng dùng sừng tê bịt bạc;
Vào h ầu phủ chúa, mũ dùng ô sa mạo,
Áo dùng thanh cát y, thắt thao kép đeo ngọc trang sức bằng bạc; Khi vào triều được 4 người theo hầu;
Hành nghi: một dù hoặc lọng che mưa, một quạt vả, đều dùng màu xanh, một cổ kiệu vuông, yên ngựa sơn tía;
Th ường phục dung gấm thêu hoặc sa, đọan.
Tùng nhất phẩm:
Vào triều, dùng mũ phốc đầu,
Áo dùng màu hồng, bổ tử dùng hình con sư tử;
Khi vào triều, được ba người theo hầu;
Hành nghi: đi ngoài thành, được một dù hoặc lọng che mưa, võng 7 đòn khiêng, yên ngựa sơn màu tía; đi ngoài thành, thêm một quạt vả dùng màu xanh; Áo mũ dùng khi vào hầu phủ chúa và thường phục cũng theo như chánh nhất phẩm.
Chánh nh ị phẩm và tùng nhị phẩm được gia phong quận công:
Vào triều, mũ dùng mũ phốc đầu,
Áo dùng màu hồng, bổ tử dùng hình con sư tử, đai lưng dùng đồi mồi; Khi vào triều, được hai người theo hầu.
Hành nghi: đi trong thành, được dùng một quạt vả màu xanh, võng 7 đòn khiêng, đi ngoài thành, được thêm một dù, hoặc lọng che mưa;
Áo mũ vào hầu phủ chúa và thường phục cũng theo như viên quan tùng nhất phẩm.
Chánh nh ị phẩm và tùng nhị phẩm được gia phong tước hầu: Vào triều, mũ dùng nón sơn màu trắng, cài lông đỏ,
Áo dùng màu hồng, bổ tử dùng hình con voi, lưng thắt thao đơn, đeo kiếm; Vào hầu phủ chúa, mũ dùng ô sa mạo, áo dùng thanh cát y, tay nâng kiếm; Khi vào triều được một người theo hầu;

Hành nghi: Yên ng ựa sơn màu tía, đi ngoài thành, được thêm một lọng hoặc dù che mưa, sắc hồng nhạt, võng 3 đòn khiêng, thường phục cũng theo như viên quan nhị phẩm được gia phong quận công.

Tam ph ẩm và tứ phẩm được phong tước hầu:
Vào triều, mũ dùng nón sơn son cài lông đỏ,
Áo dùng màu hồng, bổ tử dùng hình con voi, thắt thao đơn, đeo kiếm; Khi vào triều, được một người theo hầu;
Hành nghi: Yên ngựa sơn màu đen;
Áo mũ dùng khi vào phủ chúa và thường phục, cũng theo như viên quan nhị phẩm được gia phong tước hầu.
Ng ũ phẩm, lục phẩm và thất phẩm:
Vào triều, mũ dùng nón sơn son cài lông đỏ,
Áo dùng màu hồng, lưng đeo thao đơn, tay nâng kiếm;
Vào hầu phủ chúa, mũ dùng ô sa mạo, áo dùng thanh cát y;
Hành nghi: đi ngoài thành, yên ngựa sơn màu đen;
Thường phục, dùng các thứ là lụa trở xuống.
Văn ban, nhất phẩm:
Vào triều, dùng mũ phốc đầu,
Áo màu tía dùng đoạn tàu, bổ tử dùng hình con tiên hạc, đai thắt dùng sừng tên bịt bạc;
Vào h ầu phủ chúa, mũ dùng ô sa mạo,
Áo dùng thanh cát y, thắt thao kép, đeo ngọc, trang sức bằng bạc; Khi vào triều, được 4 người theo hầu;
Hành nghi: Một dù hoặc lọng che mưa, một quạt vả, dùng màu xanh, một cổ kiệu vuông, yên ngựa sơn màu tía;
Th ường phục, dùng các thứ gấm thêu.
Nhị phẩm, và đô ngự sử hàm chánh tam phẩm:
Vào triều, mũ đều dùng mũ phốc đầu, áo dùng màu hồng, bổ tử dùng hình con tiên hạc, bổ tử của viên đô ngự sử đều dùng hình con giải trãi;
Khi vào triều được hai người theo hầu;
Hành nghi: một dù hoặc lọng che mưa, võng 7 đòn khiêng, yên ngựa sơn màu tía, đi ngoài thành, được thêm một quạt vả;
Áo, mũ khi vào hầu phủ chúa và thường triều phục cũng theo như viên quan nhất phẩm.
Tam ph ẩm:
Vào triều, mũ dùng mũ phốc đầu,
Áo dùng màu hồng, bổ tử dùng hình con cẩm kê, đai lưng dùng đồi mồi, thắt thao kép đeo ngọc, không trang sức bằng bạc;
Áo mũ dùng khi vào hầu phủ chúa, người theo hầu khi vào triều hành nghi, thường phục cũng theo như viên quan hàm nhị phẩm.
T ứ phẩm, và các viên thị đốc, thiêm đô ngự sử hàm ngũ phẩm: Vào triều, mũ dùng mũ phốc đầu,
Áo dùng màu đỏ, bổ tử dùng hình con khổng tước, bổ tử của thiêm đô ngự sử dùng hình con giải trải;
Mũ áo dùng khi vào hầu phủ chúa, người theo hầu khi vào triều, vào hầu và thường phục cũng theo như viên quan hàm tam phẩm.
Ngũ phẩm và các viên thị thư, thị chế hàm lục phẩm, viên đề hình ngự sử hàm thất phẩm:
Vào tri ều, mũ, áo, bổ tử và đai lưng cũng theo như viên quan hàm tứ phẩm; Vào hầu phủ chúa, mũ dùng ô sa mạo,
Áo dùng thanh cát y, thắt thao kép không đeo ngọc, mũ và bổ tử của viên đề hình ngự sử dùng hình con giải trải;
Hành nghi: võng 3 đòn khiêng, còn dù hoặc lọng che mưa và yên ngựa cũng như viên quan hàm tứ phẩm.
Lục phẩm và viên quan đô cấp sự trung ở Lục khoa hàm chánh thất phẩm;
Vào tri ều, mũ, áo cũng như viên quan hàm ngũ phẩm, mũ dùng mũ phốc đầu, áo dùng màu xanh, bổ tử dùng hình con vân nhạn, đai lưng dùng gỗ kỳ lam hương, người theo hầu được một người, còn các thứ khác đều theo như viên quan hàm ngũ phẩm.
Thất phẩm:
Vào triều, mũ, áo cũng theo như viên quan hàm lục phẩm, bổ tử dùng hình con bạch hạc, đai lưng dùng gổ tốc hương,
Hành nghi: yên ngựa sơn đen, một dù hoặc lọng che mưa, còn thứ khác đều theo như viên quan hàm lục phẩm.
Bát phẩm + đồng tri phủ hàm thất phẩm + tri huyện, tri châu hàm tùng thất phẩm + tự ban, huấn đạo hàm cửu phẩm:
Vào triều, mũ dùng mũ phốc đầu,
Áo dùng màu xám, bổ tử dùng hình con tiêu liêu, đai lưng dùng sừng trâu bịt thau;
Vào hầu phủ chúa, mũ dùng ô sa mạo, áo dùng thanh cát y, thắt thao đơn; Hành nghi: đi ngoài thành, dùng yên ngựa sơn đen, viên đồng tri phủ được dùng một dù hoặc lọng che mưa, màu xanh;
Th ường phục dùng các hàng the lụa thường.
Cửu phẩm cũng theo như bát phẩm:
Vào hầu phủ chúa áo dùng thanh cát y; không thắt thao đơn
Nho sinh, giám sinh chầu chực làm việc:
Mũ dùng ô sa mạo, áo dùng thanh cát y;
Hành nghi: đi ngoài thành, được cưỡi ngựa, còn các thứ khác cũng theo như cửu phẩm.
Án lại, lênh sử, đề lại, thông lại:
Khi chầu chực làm việc, mũ dùng thanh cát mạo, áo dùng thanh cát y, thường phục dùng các hàng lượt, là, vãi, lụa.
Mục "Lễ nghi chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú chép: Mũ dương đường: Hình dạng cũng như mũ phốc đầu, duy đằng sau hơi cao, hai cánh thếp vàng.
Thanh cát y: Tục xưa dùng vãi nhuộm chàm, sau nhuộm nâu, đem hồ qua đi, lấy chày nện, vò kỹ rồi phơi khô, gọi là thanh cát y.
Thanh cát m ạo: Nay không khảo cứu được.
Tháng 10 nhuận, mùa đông. Trịnh Tạc kèm nhà vua đi Phù Lộ.

Vì th ấy quân ta đã rút về, Trịnh Tạc bàn đem đại binh vào xâm lấn, bèn kèm nhà vua đi đến châu Bắc Bố Chính, đóng ở Phù Lộ. Trịnh Căn làm thống lãnh, Đào Quang Nhiêu làm thống suất, Lê [Thì] Hiến và Hoàng Nghĩa Giao làm đốc suất, Lê Sĩ Triệt, Trịnh Tế và Thân Tấn làm đốc thị, đem các quân sang qua sông Gianh đóng ở thôn Phúc Tư.

Nguy ễn Hữu Dật, trấn thủ châu Bố Chính, đóng ở xã Phúc Lộc, đắp lũy từ xả An Nẻo đến phường Chu Thị. Hữu Dật sai tướng thuộc hạ là Trương Vân Văn và Vân Trạch (sót họ) chia quân ra để chống cự phòng thủ. Tướng của họ Trịnh là Hoan Trung (sót họ) dẫn quân đem đủ long đình, tàn, lọng quay mặt sang phía hàng trận của Vân Trạch, hô to: "Có sắc mệnh của thiên tử, mở ngay cửa thành để đón tiếp". Vân Trạch trả lời: "Năm trước, khi quân ta rút lui về Hoành Sơn, bọn bay đuổi đánh, lúc ấy có sắc mệnh thiên tử không? Bây giờ muốn đánh thì đánh, bọn chúng bây lừa dối người ta thế nào được?" Nhân đấy Vân Trạch bắn chết được Hoan Trung, quân họ Trịnh sợ chạy. Bọn Đào Quang Nhiêu và Lê [Thì] Hiến, tướng của họ Trịnh, vội tung quân ra đánh, nhưng đánh không được, lại lui về thôn Phúc Tự.

L ời chua - Phù Lộ^1: Xem năm Vĩnh Thọ thứ 3 (Chb. XXXII, 28). Bắc Bố Chính: Xem Lê Thần Tông, năm Đức Long thứ 5 (Chb. XXXI, 29). Phúc Tự: Tên thôn.
Phúc Lộc, An Nẻo: Tên 2 xã, nay đều thuộc huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình. Chu Thị: Tên phường, nay thuộc huyện Minh Linh, tỉnh Quảng Trị.
Thân Tấn: Người Phương Đỗ, huyện Yên Dũng, đỗ đồng tiến sĩ khoa Nhâm Thìn (1652) năm Khánh Đức thứ 4 triều Lê Thần Tông.
Nhâm Dần, năm Vạn Khánh thứ nhất (1662). (Minh, năm Vĩnh Lịch thứ 17 - Thanh, năm Khang Hi thứ nhất).
Tháng giêng, mùa xuân. Đầm Thịnh Liệt cạn hết nước.
Lời chua - Thịnh Liệt: Xem Kính Tông, năm Hoằng Định thứ 16 (Chb. XXXI, 12).
Tháng 3. Nhà vua trở về kinh sư.
1 Nay thuộc huyện Quảng Trạch, tỉnh Quảng Bình.
Lúc ấy, quân họ Trịnh đặt liên doanh ở các xã Trấn Ninh, Chính Thủy, hàng ngày khiêu chiến với quân ta. Trấn thủ Nguyễn Hữu Dật đốc suất dân Nam Bố Chính vào cả trong lũy, cố sức phòng thủ không động binh. Được hơn một tháng, quân của họ Trịnh thiếu lương ăn. Nhân đêm, Trương Văn Vân lẻn ra khe Động Giản, bắn giết hơn trăm người. Trịnh Căn bỏ doanh lũy chạy. Quân ta đuổi đến sông Gianh. Trịnh Tạc bèn kèm nhà vua trở về kinh sư.
Lời chua - Sông Gianh: Xem Lê Chân Tông, năm Phúc Thái thứ 6 (Chb. XXXIII, 6).
Trấn Ninh, Chính Thủy, Động Giản: Tên 3 xã, nay đều ở huyện Phong Lộc, tỉnh Quảng Bình.
Sai Trịnh Kiền và Phùng Viết Tu quản lĩnh binh lính đi đánh Cao Bằng.
B ọn Kính Hoàn, mầm móng nhà Mạc còn sót lại, lại tụ tập quân ở Thất Tuyền. Triều đình bèn hạ lệnh cho thái úy Trịnh Kiền làm thống lĩnh, thiêm đô ngự sử Phùng Viết Tu làm đốc thị đem quân đi đánh. Đồ đảng giặc nghe tin chạy trốn.
Lời chua - Cao Bằng: Tức Bắc Bình, nguyên trước thuộc Ninh Sóc, xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 19, 31, 32, 35).
Thất Tuyền: Tức Thất Nguyên, nay là huyện Thất Khê, xem Lý Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 18 (Chb. II, 25).
Tháng 5, mùa hạ. Sửa nhà Thái học.
Lúc ấy, cung tường nhà Thái học, phần nhiều đổ nát, bèn hạ lệnh cho Lễ bộ thượng thư Phạm Công Trứ trông coi việc thờ tự ở Quốc Tử giám, gia công sửa chửa, quy mô rộng rãi khang trang; lại ngày mồng một và ngày rằm hàng tháng hội hợp các học trò để tập văn bài. Từ đấy phong khí nhà nho có phần phấn khởi.
Tháng 9, mùa thu. Nhà vua có bệnh. Đại xá cho trong nước.
Nhà vua mắc bệnh ung thư, hạ chiếu đổi niên hiệu là năm Vạn Khánh thứ nhất, đại xá cho trong nước.
Lập con là Duy Củ làm Thái tử.
Lúc ấy bệnh ung thư nhà vua chưa khỏi, bèn dụ bảo Trịnh Tạc rằng : "Trước đây, trẫm thấy chưa có người thừa tự, nên đem Duy Tào, người họ khác, lập làm hoàng thái tử. Nay trẫm nghĩ đến tinh linh tổ tiên ở trên trời, nên không dám đem ngôi báu khinh thường phó thác cho người khác. Duy Củ con trưởng của trẫm, nay lên 9 tuổi, đã gần đến tuổi trưởng thành, đáng được nối nghiệp lớn". Trịnh Tạc bèn ra lệnh cho văn võ trăm quan đều vào đơn trì, đợi chờ mệnh lệnh; nhân đấy, ủy cho bọn Phạm Công Trứ, Lê Viết Đăng, và Lê Công Tiến vào nơi nhà vua nằm, nhận cố mệnh^1. Nhà vua lại dặn bảo như trước hai ba lần nữa. Tạc bèn dẫn bầy tôi tôn Duy Củ làm hoàng thái tử, truất Duy Tào làm người dân thường.

L ời chua - Duy Tào người họ khác: Việc này không khảo cứu được. Nhà vua mất.
Nhà vua ở ngôi lần trước 25 năm, sau lại ở ngôi 13 năm, hưởng thọ 56 tuổi, miếu hiệu Thần Tông.
Tháng 11, mùa đông. Thái tử Duy Củ lên ngôi vua (tức Lê Huyền Tông). Kể từ năm sau là năm Cảnh Trị thứ nhất. 1 Xem chú thích số 4, Chính biên quyển V, tờ 20.
Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục Chính Biên

Quyển thứ 33
Từ Quý Mão, Lê Huyền Tông, năm Cảnh Trị thứ nhất (1663) đến Ất Mão, Lê Gia Tông, năm Đức Nguyên thứ hai (1675), gồm 13 năm.
Quý Mão, Huyền Tông Mục hoàng đế năm Cảnh Trị thứ nhất (1663). (Thanh, năm Khang Hy thứ 2).
Tháng giêng, mùa xuân. Tế Nam Giao.
Sai bọn đô đốc Trịnh Khiêm vào kinh thành quản lãnh quân bốn vệ để chầu chực bảo vệ nhà vua.
B ấy giờ nhà vua mới lên ngôi, còn nhỏ tuổi. Trịnh Tạc sai: Trịnh Khiêm tả đô đốc, Trạc quận công; Hoàng Sĩ Khoa, hữu đô đốc, Phổ quận công; Nguyễn Thụ, đô đốc đồng tri, Cường quận công; Trịnh Doanh đô đốc thiêm sự, Giao quận công, bốn người này vào kinh thành quản lãnh quân bốn vệ, ngày đêm chầu chực bảo vệ nhà vua.
Lời chua - Bốn vệ: Đều là vệ binh trong cung điện.
Theo "Binh ch ế chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú thì vệ binh trong cung điện là: ty Thị kiệu số quân 50 người, các đội trong Ty Thị cận hiệu lực, vệ Cẩm Y, ty Kim Ngô tả loan giá, ty Kim Ngô hữu loan giá, mỗi đội 40 người; các cung Cửu Tiên tả và Cửu Tiên hữu mỗi cung 36 người; các đội Tả trực và Hữu trực mỗi đội 40 người; đội Thiên Hùng số quân 30 người. Còn danh hiệu bốn vệ thế nào không rõ.
Tháng 5, mùa hạ. Hạ sắc lệnh khuyên răn các quan trong Ngự sử đài; khảo xét các quan thú lệnh^1 siêng năng hoặc lười biếng.
Ra s ắc lệnh cho Ngự sử đài và các viên giám sát ở 13 đạo; xét hỏi đơn từ kiện tụng, phải tuân theo luật lệnh, giữ được thanh liêm cần mẫn, không được để công việc ứ đọng, không được làm trái với pháp lệnh đã định.

L ại hạ lệnh cho hai ty Thừa chính, Hiến sát các xứ; khảo xét các viên phủ huyện thuộc dưới quyền mình, xem người nào biết hết lòng thương yêu nuôi dưỡng dân, thi hành chính sự được công bằng, xét xử kiện tụng được hợp lý; người nào hà khắc, tham ô, bỉ ổi, chính sự lười biếng bê trệ. Các quan hai ty đều kê tên các hạng phủ huyện ấy trình bày, để sẽ thi hành việc truất bãi hoặc cất nhắc.
Tháng 6. Bắt đầu sai sứ thần sang nhà Thanh.
Lúc ấy nhà Minh đã mất, nhà Thanh vào Yên Kinh xưng hoàng đế. Về phần nhà Lê chưa từng sai sứ thần sang thông hiếu với nhà Thanh. Năm trước, triều đình nhà Thanh cho người đem sắc thư dụ bảo và tặng cho bạc và lụa. Vì thế, mới bắt đầu sai chánh sứ Lê Hiệu, phó sứ Dương Hạo và Đồng Tồn Trạch sang nhà Thanh nộp lễ cống hàng năm, tạ ơn việc tặng bạc, lụa và cáo phó việc Lê Thần Tông mất.
Lời chua - Lê Hiệu: Người xã Quan Trung, huyện Đông Thành, đỗ tiến sĩ khoa Quý Mùi (1643) năm Phúc Thái triều Lê Chân Tông.
1 Tức viên tri phủ tri huyện.
Tồn Trạch: Người xã Triều Dương, huyện Chí Linh, đỗ tiến sĩ khoa Bính Tuất (1648) năm Phúc Thái.
Dương Hạo: Người xã Lạc Đạo, huyện Gia Lâm^1, đỗ tiến sĩ khoa Canh Thìn (1640), năm Dương Hòa triều Lê Thần Tông.
Thủy Tai.
Nước sông Nhị tràn ngập, ruộng lúa phần nhiều bị lụt, nhất là hai phủ Khoái Châu và Thường Tín càng bị nước phá hại nhiều hơn.
Lời chua - Sông Nhị: Tức sông Phú Lương, xem Lý Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 2 (Chb, II, 13).
Khoái Châu: Xem Lý Cao Tông, n ăm Trị Bình Long Ứng thứ 4 (Chb. V, 32). Thường Tín: Tên phủ, thuộc Sơn Nam, nay thuộc tỉnh Hà Nội^2. Cấm thi hành luật chuộc tội.

Theo ch ế độ cũ, 5 luật hình^3đều được phép chuộc tội. Đến nay hạ lệnh cho các quan xét hình ngục ở trong kinh ngoài các đạo: những phạm nhân nào không được dự vào bát nghị^4, đều phải theo hình luật đã luận tội nặng hay nhẹ mà thi hành, không được phép chuộc.

L ời chua - Thể lệ chuộc tội: Theo "Hình luật chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú, thì danh lệ tiền luật triều Tiền Lê^5 người phạm tội được nộp tiền chuộc như thế này:

T ội phạt đánh bằng trượng được phép nộp tiền chuộc: Nếu người phạm tội là quan tam phẩm thì cứ mỗi trượng nộp chuộc 5 tiền, tứ phẩm 4 tiền, ngũ và lục phẩm 3 tiền, thất và bát phẩm 2 tiền, cửu phẩm và thứ nhân 1 tiền.
Tội đồ được phép nộp tiền chuộc: Phải đồ làm lính chăn voi (tượng phường binh) nộp chuộc 60 quan, phải đồ làm lính đồn điền nộp chuộc 100 quan.
Tội lưu được phép nộp tiền chuộc: Lưu đi cận châu^6 nộp tiền chuộc 130 quan, Viễn Châu^7 320 quan.
T ội tử hình nộp tiền chuộc 330 quan.
Bát nghị (8 tiêu chuẩn được viễn dẫn ra trong khi nghị tội):
1. Nghị thân (phạm nhân là người họ thân của vua chúa).
2. Nghị cố (phạm nhân trước kia giúp vua chúa đã lâu, được vua chúa tin yêu). 3. Nghị hiền (phạm nhân là người có đức hạnh đáng làm khuôn thước).

1 Nay thuộc xã Lạc Đạo, huyện Mỹ Văn, tỉnh Hưng Yên.
2 Nay thuộc tỉnh Hà Tây.
3 Xem lời chua của Cương mục ở dưới. Về ngũ hình, ở đây Cương mục chỉ nói tội phạt trượng, tội đồ, tội lưu và tội tử, còn tội phạt đánh bằng roi không thấy nói đến, có lẽ tội phạt đánh bằng roi không đặt thể lệ chuộc bằng tiền.
4 nt.
5 Sứ thần triều Nguyễn nhận từ Lê Thái Tổ đến Lê Chiêu Tông là Tiền Lê, từ Lê Trang Tông trở đi là Hậu Lê. Xem thêm lời chua của Cương mục chính biên quyển XXXIV, tờ 6.
6 Thời Lê Thái Tổ: cận châu là Nghệ An, Viễn Châu là Bố Chính (xem thêm Chb. XV, 10). Còn thời Lê Trung Hưng có thay đổi thế nào, chưa rõ.
7 Nt.
4. Nghị năng (phạm nhân có tài năng về quân sự hoặc chính trị vượt hơn mọi người).
5. Ngh ị công (phạm nhân có công đánh giặc hoặc mở mang bờ cõi trong nước).
6. Nghị quý (phạm nhân có chức tước cao).
7. Nghị cần (phạm nhân đã từng cần mẫn khó nhọc khi làm việc ở trong nước hoặc đi sứ ở nước ngoài).
8. Ngh ị tân (Phạm nhân là dòng dõi con cháu của vua các triều trước, giữ việc tế tự ở miếu thờ các vua triều trước. Người này được vua chúa đương thời coi như người khánh, không dám coi là bầy tôi, nên gọi là "Tân").

Tiêu chu ẩn bát nghị kể ở trên, chép trong sách Chu Lễ.
Tháng 7, mùa thu. Ban bố rõ giáo điều cho trong nước.

Đạ i lược giáo điều nói: Làm bầy tôi phải hết lòng trung với vua; làm con phải giữ đạo hiếu; anh em hòa thuận với nhau; vợ chồng kính yêu lẫn nhau; bè bạn giữ lòng tin thực để giúp đỡ nhau làm điều hay; cha mẹ sửa mình để dạy bảo con; thầy trò dùng đạo nghĩa đối đãi với nhau; người gia trưởng trước hết tự mình giữ lễ nghĩa để dẫn đường cho người trong nhà; con em phải tôn kính cha anh; đàn bà không được trái đạo với chồng. Ở trong hương đảng thì người lớn người bé yêu kính nhau; cùng nhau mở mang việc lợi, trừ bỏ việc hại; không được cậy mình mạnh mà lấn áp người yếu, không được bầy ra kiện tụng để làm lợi riêng; chớ chiếm đường sá làm vườn tược, chớ lấn khe cừ làm hồ ao; cùng nhau hưởng chung mối lợi của núi, rừng, sông, chằm; chọn người đứng đắn ra làm người đứng đầu ở phường, trang, thôn, xã; nghề nghiệp sinh sống cần phải chăm chỉ siêng năng; lệ lượt hương ẩm cần phải sẻn nhặt, chớ dựa quyền thế người khác hoặc cậy quyền thế mình mà gởi gắp việc kiện tụng; chớ cố ý đem người già người yếu mà sinh sự để gieo vạ cho người lương thiện; cầu cống đường sá, chỗ nào hư hỏng thì tùy tiện sửa chữa bồi đắp; người giữ việc lại điển^1 không được điên đảo sổ sách giấy tờ; không người nào được xâm phạm phá hũy lăng miếu, đền thờ, mộ địa; con trai, con gái, chớ làm đồng cốt theo dị đoan; nhà có việc tang chớ nhân ngày trung nguyên^2 bày ra cúng phật; chớ ngạo mạn với quan trưởng; chớ dụ dỗ người đem bán, việc dựng vợ gả chồng nên phân biệt nòi giống, chớ tính toán tiền tài; lễ tang mà tùy theo cảnh nhà giàu hay nghèo, chớ sách nhiễu về việc ăn uống.

Giáo điều này tất cả 47 điều, ty Thừa chính, Hiết sát các xứ và phủ, huyện, châu, mỗi nha môn phải sao một bản treo ở công đường làm việc. Ở các làng, thì xã trưởng chép vào một tấm biển treo ở trong đình, cứ ngày hương ẩm^3 hội hợp già trẻ, trai gái trong làng, rồi đem giáo điều giảng đọc hiệu bảo, khiến mọi người biết mà khuyên răn để tiến lên phong tục tốt đẹp.

L ời phê - Giáo điều không gì trước hơn là "làm bầy tôi phải hết lòng trung với vua". Khi mở sách ra đã thấy nghĩa câu ấy đứng hàng thứ nhất. Nhưng thử hỏi lúc bấy giờ đã thi hành điều ấy hay chưa^4. Còn các điều khác không cần gì phải kể đến.
Tháng 8. Hạ lệnh: phân biệt đối xử với những người nhà Thanh đến trú ngụ.
B ấy giờ người nhà Thanh phần nhiều đến trú ngụ ở dân gian, làm cho phong tục hỗn độn. Triều đình bèn hạ lệnh cho ty Thừa chính các xứ xét trong hạt mình, nếu có khách trú ngụ là người nhà Thanh thì phải tùy tiện đối xử, để phân biệt phong tục nước ngoài.
Tháng 10, mùa đông. Nhắc rõ lệnh cấm người theo tả đạo Gia tô.
1 Người giữ sổ sách giấy tờ, nói chung, người giữ công việc ở văn phòng các nha môn, nói riêng. Ở đây, có lẽ chỉ những người giữ sổ sách giấy tờ trong thôn trong xã như thư ký, thủ bạ, lý trưởng sau này.
2 Ngày rằm tháng 7 âm lịch, ta thường gọi là ngày vong nhân xá tội.
3 Tế thần theo tiết lễ hàng năm, rồi già trẻ cùng nhau ăn uống, vị thứ chỗ ngồi phần nhiều theo tuổi.
4 Chỉ việc Trịnh Tạc đối với vua Lê.

Tr ước đây, có người Tây Dương gọi là Hoa lang di, vào ở trong nước ta đem đạo dị đoan^1 của Gia tô lừa dối dụ dỗ làm ngu muội dân chúng, những người quê mùa nông nổi phần nhiều tin mộ đạo ấy, họ lập tòa giảng nghe giảng đạo, sự mê hoặc đắm đuối mỗi ngày càng sâu rộng. Trước đã hạ lệnh đuổi người truyền đạo ấy đi, nhưng còn bọn tiểu nhân thấm sâu vào tập tục ấy chưa thay đổi được, nên đến nay lại hạ lệnh cấm.

L ời chua - Tây Dương: Nhất thống chí nhà Thanh chép: Năm Vạn Lịch thứ 9 (1581) triều nhà Minh, Tây Dương có Lỵ Mã Đậu^2 mới vượt biển đến vùng Hương Sơn thuộc Quảng Châu; đến năm thứ 29 (1601) Lỵ Mã Đậu bèn vào Yên Kinh, đồ đệ của ông ta theo đến rất đông, đều tôn sùng đạo thiên chúa, họ rất có tài về việc chế tạo và sáng tác.

Hoa Lang: Theo "Truy ện ngoại quốc" trong Minh sử. thì Hoa Lang tức là Hòa lan, cũng ở Tây Dương, tập tục đọc sai là Hoa lang. Sách kiên biểu bí lục của Chử học Giá nhà Thanh chép: cuối năm Gia Tĩnh (1522 - 1566) triều Minh, Mã Đậu họp tập người đồng bạn đi tàu vượt biển du lịch các nước gồm 6 năm, đến nước An Nam rồi vào địa giới Quảng Đông.

Gia - tô: Theo sách Dã L ục^3, thì ngày tháng 3 năm Nguyên Hòa thứ nhất (1533) đời Lê Trang Tông, người Tây Dương tên là Y-nê-xu^4 lén lút đến xã Ninh Cường, xã Quần Anh huyện Nam Chân^5 và xã Trà Lũ huyện Giao Thủy^6, ngấm ngầm truyền giáo về tả đạo Gia tô.
Bổ dụng Đinh Văn Tả giữ công việc đô tổng binh sứ ở xứ Yên Quảng. Địa phận xứ Yên Quảng ở ven biển, giáp với châu Khâm nhà Thanh, thường có giặc biển quấy nhiễu, triều đình bèn sai Văn Tả trấn giữ đất này.
Lời chua - Yên Quảng: Tức xã Yên Bang xưa, xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 16, 25, 35).
T ổng binh: Hồi đầu triều Lê đặt chức tổng binh, niêu hiệu Hồng Đức (1470 - 1497) thêm vào là đô tổng binh sứ^7. Chức này phẩm trật chánh tam, tức là trấn thủ trong một trấn.
Tháng 11. Miễu trừ hoặc giảm nhẹ tiền quý, tiền thuế cho dân, có chỗ nhiều chỗ ít khác nhau.
Vì cớ có nạn thủy tai.
Lời chua - Quý và thuế: Tính từng suất đinh mà đánh thuế gọi là "quý"; đo đạc ruộng công mà đánh thuế gọi là "thuế".
1 Theo quan điểm của sử gia xưa, chỉ có đạo Khổng Mạnh là chính đạo, ngoài ra các đạo học khác đều là dị đoan, nên họ chép đạo Gia Tô là dị đạo.
2 Matteo Bicci (1552 - 1610) một giáo sĩ truyền đạo Gia tô của Ý Đại Lỵ.
3 Cũng như Dã sử, sách của tư gia ở dân gian nghi chép, khác với sách của sử quan, nên gọi là Dã Lục.
4 Việt Nam sử lược của Trần Trọng Kim phiên âm "I nê khu", nhưng phải phiên là "I nê xu" mới đúng, vì chính tên là Ignatio.
5 Nam Chân và Gia Thủy nay đều thuộc tỉnh Nam Định.
6 Nt.

7 Cương mục chua lầm. Hồi đầu triều Lê. Thái Tổ chia trong nước làm 5 đạo, ở đạo đặt vệ quân, ở vệ đặt chức tổng quản (Chb. XV, 5). Năm Quang Thuận thứ 7, Thánh Tông chia trong nước làm 12 đạo, ở đạo đặt Đô ty cùng với Thừa ty, chức tổng binh đứng đầu đô ty (Chb. XX, 8). Trong sử Cương mục có chỗ chép tắt là "tổng binh" , có chỗ chép đũ là "đô tổng binh sứ" (Chb. XX, 38). Còn chức đô tổng binh sứ đặt năm Hồng Đức thứ 2 là vì lúc ấy mới khai thác đạo Quảng Nam nên cũng theo như 12 đạo mà đặt đô tổng binh sứ ở Đô ty Quảng Nam, không phải đến năm Hồng Đức mới thêm vào là đô tổng binh sứ - chữ "sứ" trong câu đô tổng binh sứ chép ở đây Cương mục in lầm ra chữ "thuế".

Giáp Thìn, n ăm thứ 2 (1664). (Thanh, năm Khang Hy thứ 3).
Tháng 2, mùa xuân. Định rõ lại điều lệ thi hội.

T ừ năm Quang Hưng (1578 - 1579) trở về sau khôi phục lại chế độ cũ, cứ ba năm một lần thi đại tỵ, nhưng quy chế thể thức trường thi hãy còn sơ lược. Đến nay, mới sang định rõ lại từng điều, từng khoản. Việc ấn định này, từ đây trở về sau bèn giữ làm thể lệ tường hành.
Lời chua - Niên hiệu Quang Thuận thứ 4 (1463) đời Lê Thánh Tông bắt đầu định thể lệ 3 năm một lần thi đại tỵ, sau giữ làm lệ thường.
Niên hiệu Quang Hưng năm thứ 3 (1580) đời Lê Thế Tông khôi phục lại khoa thi hội.
Theo "Khoa mục chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú, năm ấy định thể lệ thi hội như sau:
Trường thi hội đặt ở trước sân điện Giảng Võ, bốn chung quanh rào hai lần giậu kín, một lần giậu thưa, hào rãnh ở chung quanh trường đều bố trí một lượt chông chà. Giữa trường thi làm 4 vì, có một ngôi nhà làm công đường của thí viện, còn viện Đồng Khảo. viện Giám khảo mỗi viện đều ở riêng một nơi.
Các cử nhân^1 chiếu theo tên mình đã viết vào thẻ cắm ở chỗ nào thì chia nhau ngồi ở chỗ ấy mà làm bài, mỗi chỗ ngồi đều che bằng lều tre.
Các viên quan tham d ự công việc trong trường thi có: một viên Đề điệu, dùng bậc đại thần trong hàng quan võ; một viên Tri cống cử, dùng viên quan trong hàng Thượng thư hoặc Đô Ngự sử đài; hai viên Giám thí, dùng các viên quan trong hàng Thị lang hoặc phó Thiêm đô ngự sử; viên đóng ấn vào quyển thi dùng viên quan Thượng bảo tự khanh, viên quan này phụng lệnh ấn ngự bảo đóng vào quyển thi và niêm phong quyển.

V ăn thể dùng giọng hồn hậu tao nhã, cấm dùng lời phù phiếm, đơn bạc, hiểm hóc, trúc trắc. Kỳ thi đối sách trình bày công việc hiện thời, cần phải châm chước cho đắc thể, thích ứng với sự thực, không được làm những lời quá khoe khoang.

Vi ệc đằng lục^2, đối đọc^3, thì các kỳ đệ nhất, đệ nhị, đệ tam dùng nho sinh và sinh đồ các phủ, chiếu theo từng kỳ một mà thay đổi nhau; đến kỳ đệ tứ thì điều đem lại điển ở nha môn thay thế cho nho sinh, sinh đồ các phủ.

Còn nh ư những việc kiểm xét sĩ tử khi mới vào trường, đi tuần chung quanh trường để phòng gian trá, niêm phong quyển thi, soạn số hiệu quyển thi, đưa quyển thi từ viện này đến viện khác, viết tên các sĩ tữ vào bảng để treo ở cửa trường và các vật dụng cung đốn, cũng đều có định thành điều khoản thứ mục.

L ời phê - Đối sách mà phải "châm chước cho đắc thể" , thế là mở ra thói a dua, chỉ vì e rằng sĩ tử làm văn lại nói động đến họ Trịnh đấy thôi. Học giỏi như Lưu Phần^4 mà thi khoa này tức nhiên cũng bị đánh hỏng. Còn đặt khoa cử cầu lấy nhân tài làm gì nữa?
1 Tức những người đã đỗ kỳ thi hương nay được vào thi hội, đáng lẽ phải chép là "hương cống" mới đúng, ở đây Cương mục chép "cử nhân" là sai vì triều Lê, người đỗ thi hương gọi là hương cống, đến năm Minh Mạng thứ 6 (1825) mới đổi gọi là cử nhân. 2 Sĩ tử làm bài xong, đem quyển đệ nộp, sau khi đó, giám sinh, sinh đồ, hoặc lại điền theo nguyên văn mà viết tinh tường lại, thành một quyển khác.
3 Sau khi đã viết lại rồi, lại phải đọc quyển nguyên văn để đối chiếu với quyển viết lại cho được đúng.
4 Một danh sĩ đời Đường, thời đại Văn Tông nhà Đường (127-840). Lưu Phần đi thi, cực lực vạch mặt bọn hoạn quan chuyên quyền hại nước, quan trường sợ bọn hoạn quan, không dám lấy đỗ. Một người trong bọn thi đỗ nói: "Lưu Phần hỏng mà chúng ta đỗ, chả đáng mặt dầy lắm sao?".
Tân Vương Tạc vào chầu vua không phải lạy, tờ chương tấu không phải xưng tên, đặt chỗ ngồi ở bên tả chỗ ngồi của vua.
T ạc, vượt đẳng cấp bầy tôi, lấn uy quyền nhà vua, không kiên nể gì. Muốn tự gia phong cho mình được điển lễ đặc biệt, trước hết Tạc yêu cầu nhà vua ban tờ chiếu cho được ưu đãi, để che tai mắt người ngoài. Từ đây trở đi, thanh kiếm thái a, họ Lê nắm đằng lưỡi, họ Trịnh nắm đằng chuôi^1, mất hết lễ nghi đường bệ^2.
Lời phê - Không phải từ đây, mà đã nảy mầm từ lâu rồi. Cũng như băng tuyết đã báo dấu hiệu ngay từ khi mới có sương.
L ời cẩn án - Theo lễ, thì bầy tôi không được vuợt quá chế độ, người nào vượt chế độ là người ấy không còn biết đến người trên mình nữa, tội ấy không còn gì lớn hơn.
Nhà Lê suy yếu, chính quyền lọt vào tay Trịnh Tùng. Tùng tự gia phong cho mình lên tước vương, kể đã lấn quyền vượt phận quá đỗi. Đến như Tạc lại giã thác mệnh lệnh của vua mà tự gia cho mình điển lễ đặc biệt: vào chầu không lạy, chương tấu không xưng tên, đặt chỗ ngồi ở bên tả chỗ ngồi của vua. Những việc ấy, Đổng Trác, Tào Tháo nhà Hán^3, Lưu Dụ nhà Tấn^4 chưa từng làm mà Tạc dám làm, Đổng Trác, Tào Tháo, Lưu Dụ chẳng qua chỉ không xưng tên trong tờ chương tấu, không đi rảo bước lúc ở triều đường và được đeo kiếm, đi giầy lên trên điện, thế mà sách Cương mục (của Chu Tử) còn chép đủ các tội ấy để tỏ rõ việc tiếm quyền của bọn này. Huống hồ Tạc là người hung hãn trái ngược quá chừng, tội của hắn không thể nào tha thứ được, cho nên chép ra đây để răn những kẻ không giữ đạo làm tôi.
Tháng 4, mùa hạ. Thi khảo lại sinh đồ ở giữa bãi sa bồi sông Nhị.

Trr ước đây, phép thi sơ lược rộng rãi, học trò phần nhiều mang theo bài cũ. Từ năm Canh Tý đến nay, đã nhiều lần có lệnh cấm ngăn, mà người được đỗ vẫn còn nhiều hạng người mượn tay người khác làm bài hộ, vì thế mà lời bàn tán của quần chúng xôn xao sôi nổi. Đến đây, triều đình sai quan thi khảo lại những sinh đồ đã lấy đỗ trong ba khoa: Đinh Dậu, Canh Tý và Quý Mão.

Đầ u bài thi: Làm một bài thơ theo luật đường; ám tả một chương chính văn và đại chú trong tứ truyện. Người nào đỗ vẫn được giữ nguyên là sinh đồ; ngoài ra, những người không đỗ sẽ ở lại học tập ba năm và được miễn trừ tạp dịch; lại thi một lần nữa, nếu người nào không đỗ sẽ cho trở về hạng dân đinh để chịu tạp dịch. Lúc ấy, những người bị đánh hỏng đến quá một nữa.

L ời chua - Đinh Dậu: Tức năm Thịnh Đức^5 thứ 5 (1657) đời Lê Thần Tông, Canh Tý: Tức năm Vĩnh Thọ thứ 3 (1660) đời Lê Thần Tông. Quý Mão: Tức năm Cảnh Trị thứ nhất (1663) đời Lê Huyền Tông.

Sinh đồ: Học trò thi hương lọt được 3 kỳ gọi là sinh đồ, cũng như tú tài bây giờ. Tháng 5. Được mùa to.
Bắt đầu ấn định phép ngũ lượng^6.

Đầ u niên hiệu Thịnh Đức, triều đình ban cái thăng công bằng đồng cho hai ti^1ở các xứ, cái thăng ấy theo khuôn thước cũ đời Hồng Đức, mỗi thăng là 6 cáp gạo. Nay Phạm Công Trứ bàn theo trong kinh sách, lấy trong ống hoàng chung chứa được 1.200 hạt thóc làm một thược, cứ 10 thược làm một cáp, 10 cáp làm một thăng, 10 thăng làm một đấu, 10 đấu làm 1 hộc. Còn như cái thăng công bằng đồng ban hành trước kia, không hợp với số lượng ấn định ấy, nghĩ xin dựa theo phép ngũ lượng cho đúc lại rồi ban hành.

1 Nguyên văn chép "thái a đảo trì". Thái a là tên một thanh kiếm sắc bén; câu này ý nói người làm vua không biết giữ lấy quyền bính mà giao cho người khác, thì cũng như người có thanh kiếm sắt mà để người khác giữ đằng chuôi, mình giữ đằng lưỡi, tất nhiên bị hại.
2Đường: chỗ cao lớn tôn nghiêm, tượng trưng ngôi của vua chúa. Bệ: chỗ thấp bé, tượng trưng địa vị bầy tôi. 3Đổng Trác, Tào Tháo đều người cuối thời Đông Hán. Dưới triều Hán Hiến đế. Trác tự xưng là Thái sư, sau khi Trác bị Vương Doãn giết, Tháo tự xưng là Thừa tướng, Trác và Tháo đã lần lượt thay đỗi nhau uy hiếp Hán Hiến đế, nắm hết quyền bính trong nước. 4 Lưu Dụ một viên tướng quốc nhà Tấn, giết An Đế và truất Cung Đế nhà Tấn, cướp lấy ngôi vua, tức là Tống Vũ đế của Nam triều trong thời kỳ Trung Quốc chia ra Nam Bắc Triều.
5 Cương mục chép lầm là Khánh Đức.
6 Năm thứ dùng để đong lường.
L ời chua - Thịnh Đức (1653-1657): Niên hiệu Lê Thần Tông. Ban hành thăng bằng đồng: Việc này sử cũ không chép.
Ngũ lượng: Tức thược, cáp, thăng, đấu, hộc.
Tháng 6. Định thể lệ tiền phạt, tiền bồi thường về những án nhân mạng.
Trong dân xã có ng ười gian ác hung tợn gây ra án mạng, mà lúc ngày thường người cùng họ, cùng làng với hung thủ đã không biết răn bảo ngăn cấm, đến lúc xảy ra việc án mạng, lại không biết bắt hung thủ giải nộp lên quan, thì trong họ, trong xã đều phải phạt 50 quan tiền; còn tiền đền mạng thì thu ở người can phạm, nếu người can phạm không đủ sức nộp, thì lấy tiền phạt cấp cho bên có người bị hại làm tiền tống táng.

L ời chua - Tiền đền mạng: "Hình luật chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú chép: Năm Vĩnh Thọ thứ 3 (1660) đời Lê Thần Tông, lệ định: Người nào đánh chết người, thì gia tài người ấy đem niêm phong tịch ký để làm tiền đền mạng, còn người can phạm ấy thì chiểu luật luận vào tử hình.
Mồng một, tháng 11, mùa đông. Nhật thực.
Ngày Kỷ Sửu, sao Chổi xuất hiện ở phương đông nam vào vị trí sao Dực và sao Chẩn, đuôi sao chổi chỉ về phía sao Trương, dài đến 5 trượng.
Tr ịnh Tạc tâu nhà vua lánh ở điện khác, giảm bớt thức ăn, triệt bỏ âm nhạc; cho vời các quan văn quan võ thương lượng bàn bạc về chính trị điều hay, điều dở, triệt bỏ 13 sở tuần ti trái lệ ngạch ở đường thủy và đường bộ. Lòng người lấy làm vui mừng. Ít lâu sau, sao Chổi lặn.
Lời chua - Mười ba sở tuần ti: "Quốc dụng chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú chép: năm ấy triệt bỏ mười ba sở tuần ti trái lệ ngạch là:
1. Tu ần ti Chính Đại huyện Tống Sơn.
2. Tuần ti Liên Hinh huyện Quảng Xương.
3. Tuần ti Mộ Chu huyện Bạch Hạc.
4. Tuần ti Lục Đầu huyện Thanh Lâm.
5. Tuần ti Vạn Phái huyện Thanh Lâm.
6. Tuần ti Hoàng Giang huyện Thư Trì.
7. Tuần ti Thụ Mệnh huyện Thụy Nguyên.
8. Tuần ti Trù Hựu huyện Bảo Lộc.
9. Tuần ti Tứ Kỳ huyện Nga Sơn.
10. Tuần ti Vân Sàng huyện Yên Khang.
11. Tuần ti Am Sài huyện Đông Quan.
12. Tuần ti Lịch Giang phủ Gia Hưng.
13. Tuần ti Tam Kỳ huyện Phượng Nhỡn.
1 Tức Thừa Chính sứ ti và Hiến Sát sứ ti. Hạ lệnh cho phạm nhân nào trước kia trốn tránh nay tự ra thú, sẽ được giảm nhẹ hoặc tha bổng.
Lúc ấy, những tù phạm tội phần nhiều đi trốn, nên cho phép đều được tự ra thú, sẽ xét người phạm tội nặng cho giảm nhẹ, người phạm tội nhẹ được tha bổng.
Bắt đầu đặt chức quan Chưởng Phủ sự^1 và Thự Phủ sự^2 trong ngũ phủ. Trong ngũ phủ đều đặt chức Đô đốc phủ Chưởng Phủ sự và Đô đốc phủ Thự phủ sự. Bổ dụng những người sau đây:
- Thái phó Khê quận công Trịnh Trượng giữ chức Trung quân Đô đốc phủ tả Đô đốc chưởng phủ sự;
- L ỵ quận công Trịnh Đống giữ chức Đông quân Đô đốc phủ tả Đô đốc Chưởng phủ sự;
- Thiếu úy Vân quận công Trịnh Kiền giữ chức Nam quân Đô đốc phủ tả Đô đốc thự phủ sự;
- Hào quận công Lê [Thì] Hiến giữ chức Tây quân Đô đốc phủ tả Đô đốc thự phủ sự;
- Thiếu phó Điện quận công Trịnh Ốc giữ chức Bắc quân Đô đốc phủ tả Đô đốc thự phủ sự.

L ời chua -Ngũ phũ: "chức quan chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú chép: Đầu năm Quang Thuận (1460 -1469) đời Lê Thánh Tông, đặt chức tả đô đốc, hữu đô đốc trong ngũ phủ^3, chuyên giữ về binh chính. Hồi Lê Trung Hưng mới đặt thêm chưởng phủ sự và thự phủ sự, dùng quan đại thần có vị vọng long trọng giữ chức này. Chức này sau cùng với các chức tham tụng, bồi tụng và quyền phủ làm "ngũ phủ phủ liêu".
Đặt đủ chức Thượng thư trong sáu bộ.
Hồi đầu trung hưng sắp xếp quan chức, có tên sáu bộ, nhưng chức quan thượng thư chưa được đủ số. Đến nay bổ dụng:
Tham t ụng Phạm Công Trứ làm thượng thư bộ Lại.
Bồi tụng Trần Đăng Tuyển làm thượng thư bộ Hộ,
Nguyễn Năng Thiệu làm thượng thư bộ Lễ,
Vũ Duy Chí làm thượng thư bộ Binh,
Phan Kim Toàn làm thượng thư bộ Hình,
Lê Hiệu làm thượng thư bộ Công. Lại bổ dụng Lê Sĩ Triệt làm đô ngự sử trong Ngự sử đài.

L ời cẩn án -Triều Tiền Lê^4 chưa đặt chức Tham tụng và Bồi tụng, sau khi trung hưng, chính quyền về tay họ Trịnh, mới đặt hai chức này để tham dự giúp đỡ chính phủ^5. Thời đại Lê Thần Tông (1649 -1662), Trịnh Tạc bổ dụng Phạm Công Trứ, thượng thư bộ Lễ, và Dương Trí Trạch, thượng thư bộ Lại, đều giữ chức Tham tụng. Từ đấy, Tham tụng là chức đứng đầu giúp việc chính phủ mà bồi tụng là chức thứ hai.
Lời chua -Trần Đăng Tuyển: Người xã Hoàng Mai, huyện Yên Dũng, đỗ tiến sĩ khoa Canh Thìn (1640) năm Dương Hòa triều Lê Thần Tông.
1 Những chức quan trong ngũ phủ thời Lê -Trịnh có nhiệm vụ bàn định các công việc ở trong phủ, tra xét những tờ khải tâu lên.
2 nt.
3 Xem thêm Chính biên quyển XX, tờ 2.
4 Xem chú thích số 3 Chb. XXXIII, 4.
5 Từ đây đến hết triều Lê, phàm nói "chính phủ" đều dùng nghĩa chính quyền trong phủ chúa Trịnh.
Phan Kiêm Toàn: Người xã Địa Linh, huyện Thụy Nguyên, đỗ tiến sĩ khoa Quý Mùi (1643) năm Phúc Thái, triều Lê Chân Tông.
V ũ Duy Chí: Người xã Một Trạch, huyện Đường An.
Định kỳ hạn sửa đắp đê điều.

C ứ tháng 10 hàng năm, ti Thừa Chính các xứ sức cho các huyện thuộc hạt đi khám đê đường, xem chỗ nào cần phải sửa đắp: nếu là công trình nhỏ, thì chiếu theo xã nào mà thế nước có thể đến được sức cho dân các xã ấy tự làm công việc sửa đắp, việc sửa đắp này là do huyện trông coi thúc giục; nếu là công trình lớn thì hạ lệnh cho quan đôn đốc. Hàng năm cứ sơ tuần^1 tháng giêng khởi công, đến trung tuần tháng ba công việc đã phải làm xong. Thể lệ này đặt làm thể lệ lâu dài.

Tháng 12. S ứ thần nhà Thanh sang nước ta.
Bọn chánh sứ Ngô Quang và phó sứ Chu Chí Viễn sang dụ bảo việc tế Lê Thần Tông. Khánh thành điện Chiêu Sự ở đàn Nam Giao.

Đ iện vũ ở đàn Nam Giao, trước kia quy mô nhỏ hẹp, nay sai quan gia công xây dựng thêm, đến đây công việc đã hoàn thành, lại hạ lệnh cho từ thần^2 là bọn Hồ Sĩ Dương soạn văn bia để ghi công việc ấy.

L ời cẩn án -Kiến văn lục của Lê Quý Đôn chép: Đời Hồng Đức định quy chế về đàn Nam Giao; điện Chiêu sự ba gian hai chái, đông vũ và tây vũ đều bảy gian, lại có điện canh ly^3, nhà trai cung^4 và nhà bếp, mở ba tầng cửa, bốn chung quanh xây tường.

Tùy bút l ục của Phạm Hồ chép: nước ta có đàn Nam Giao bắt đầu từ đời nhà Lý, đến đời Lê Trung Hưng lại sửa sang xây dựng thêm.
Nay xét "Lý Anh Tông kỷ" chép: "nhà vua ngự ra cửa nam thành Đại La xem đắp đàn Viên Khưu"5. Thế thì từ triều nhà Lý, nước ta đã có đàn Nam Giao, mà điện vũ trong đàn thì bắt đầu xây dựng từ năm Hồng Đức (1470-1497).
Lời chua Điện Chiêu sự: ở phía nam thành Thăng Long về địa phận thôn Thịnh An, huyện Thọ Xương, nay nền cũ vẫn còn.

Ấ t Tỵ, năm thứ 3 (1665). (Thanh, năm Khang Hy thứ 4).
Tháng 3, mùa xuân. Định phép khảo công.
Hạ lệnh cho Ngự sử đài khảo xét hành trạng quan lại trong kinh và ngoài các trấn, người có công, người có tội phân biệt xếp thành từng hạng từng bậc.
V ề hạng quan chia ra ba bậc: người nào cần mẫn, cẩn thận, công bằng, liêm khiết, thương yêu dân chúng, chính trị bằng phẳng, kiện tụng trôi chảy, liệt vào bậc thượng khảo, người nào không nhũng nhiễu dân về việc đòi hỏi bắt bớ, về việc khoa điều án từ, không khiếm khuyết việc công, liệt vào bậc trung khảo; người nào tham ô bỉ ổi, kiện tụng để ứ đọng, liệt vào bậc hạ khảo.
Về hạng lại chia ra hai bậc: Người nào thanh liêm, tài cán, siêng năng, nhanh nhẹn, liệt vào bậc trung khảo; người nào bỉ ổi, tham ô, nhũng nhiễu, liệt vào bậc hạ khảo.
Hàng năm, cứ đến cuối năm, Ngự sử đài làm danh sách tâu trình để bàn định thi hành việc truất bãi hoặc cất nhắc.
1 Cũng như thượng tuần, hằng tháng tứ mồng 1 đến mồng 10.
2 Bầy tôi sở truờng về văn từ.
3 Ngôi nhà để vua thay áo.
4 Ngôi nhà để vua ở đấy trai giới. Đời xưa, trong cung vua và ở đàn tế trời đất đều có trai cung, gặp năm nào làm lễ tế nam giao hoặc bắc giao, thì trước khi tế vua trai giới ở trai cung tại trong cung hai ngày và trai giới ở trai cung tại đàn một ngày. 5 Xem Lý Anh Tông năm Đại Định thứ 15, Chính biên quyển V, tờ 6.
Tháng 4, mùa hạ. Gia phong tước Hoằng quận công cho Nguyễn Đình Kế, phiên thần^1 ở Lạng Sơn.
Th ổ tù Lạng Sơn là Bế Công Lượng và Bế Công Tế trái mệnh lệnh triều đình đã tứ lâu; Đình Kế đến trấn thủ Lạng Sơn dụ dỗ được bọn Công Lượng cam kết quy thuận, được triều đình ngợi khen. Vì thế nên có mệnh lệnh được gia phong này.
Lời chua -Lạng Sơn: Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 19, 31).
Định rõ lại phép khám xét kiện tụng.
H ạ lệnh cho các ty khám xét kiện tụng ở trongkinh và ngoài các trấn, nếu có luận tội phạm nhân đều phải làm tờ khải trình bày. Tội nào luận vào tử hình phải đợi triều đình bàn định lại mới được thi hành; còn hình phạt luận vào tội cắt gót, tội phạt trượng thì các quan xét kiện được tự xử đoán, nhưng không được để ứ đọng.

L ại định: 1. Thể lệ phạt tiền viên quan xét đoán kiện tụng không đúng lý; 2. Nếu việc kiện đã xử đúng lý rồi mà người đương sự còn tự ý kiện đi kiện lại một cách càn rỡ, cũng đều tùy theo lý lẽ việc kiện lớn hay nhỏ, chức phẩm viên quan xử kiện cao hay thấp mà luận phạt người phúc khiếu càn dỡ ấy nặng nhẹ khác nhau.

L ời chua -Thể lệ phạt tiền: "Hình luật chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú chép: Năm ấy, định thể lệ phạt tiền viên quan xét đoán kiện tụng không đúng lý như thế này:

Phàm vi ệc kiện lớn xét xử không đúng lý mà người đứng xét xử là viên quan nhất phẩm, thì viên quan ấy phải phạt 100 quan; nhị phẩm 75 quan; tam phẩm 50 quan; tứ phẩm 30 quan; ngũ phẩm 25 quan, lục phẩm và thất phẩm 20 quan; bát phẩm và cửu phẩm 15 quan.

Vi ệc kiện nhỏ xét xử không đúng lý mà người đứng xét xử là xã trưởng hoặc quan phủ, quan huyện, về trách nhiệm người nào thì người ấy phải phạt 5 quan, nếu là thừa chính sứ, hiến sát sứ, đề lãnh, trấn thủ, về trách nhiệm người nào thì người ấy phải phạt 15 quan, ngự sử 20 quan.
Việc kiện đã xét xử được đúng lý mà người đương sự còn tự ý kiện đi kiện lại một cách càn dỡ, sẽ phải phạt tiền như thế này:
Vi ệc kiện lớn, nếu người đứng xét xử là viên quan nhất phẩm thì người phúc khiếu bậy phải phạt 100 quan; là nhị phẩm thì ngườoi phúc khiếu bậy phải phạt 75 quan; là tam phẩm thì người phúc khiếu bậy phải phạt 50 quan; là tứ phẩm thì người phúc khiếu bậy phải phạt 30 quan; là ngũ phẩm thì người phúc khiếu bậy phải phạt 25 quan; là lục hoặc thất phẩm, thì người phúc khiếu bậy phải phạt 20 quan; là bát hoặc cửu phẩm thì người phúc khiếu bậy phải phạt 15 quan.
Việc kiện nhỏ, thì người phúc khiếu bậy phải nộp phạt giảm xuống bằng một nữa số tiền nộp về kiện lớn.
Việc kiện lớn: Như những việc lập mưu giết người, ăn trộm, ăn cướp, tranh nhau ruộng đất v.v...
Việc kiện nhỏ: Như những việc hộ^2, việc hôn^1, đánh nhau và các việc tạp tụng v.v...
1 Một danh từ để gọi viên quan trấn giữ biên giới, vì biên giới cũng giống như cái phên cái giậu bảo vệ cho đất nước, nên gọi viên quan có bổn phận giữ biên giới là "phiên thần".
2 Như những việc tranh nhau gia tài, tranh nhau đứng thừa tự, ẩn lậu dân đinh, trốn tránh phu đài tạp dịch, thuế khóa không công bằng v.v...
Tháng 8, mùa thu. Sách lập Trịnh Thị làm hoàng hậu.
Trịnh Thị tên là Ngọc Áng, con gái thứ của Tạc. Khi nhà vua lên ngôi đón vào trong cung, đến nay lập làm hoàng hậu.
Tôn m ẹ là Phạm Thị làm hoàng thái hậu.
Lời chua -Thái hậu: Tên là Ngọc Hậu, người xã Quả Nhuệ, huyện Lôi Dương^2.
Tháng 11, mùa đông. Giáng chức các viên sau này:
- Thượng thư bộ Hộ Trần Đăng Tuyền làm tả Thị lang bộ Hộ;
- Thượng thư bộ Lễ Nguyễn Năng Thiệu làm tả Thị lang bộ Lễ;
- Tả thị lang bộ Lại Nguyễn [Tông] Thông làm hữu Thị lang bộ Lễ;
- Đô Ngự sử Lê Sĩ Triệt làm tả thị Lang bộ Hình;
- Phó đô Ngự sử Vũ Vinh Tiến làm Thái bộc tự khanh^3;
- Thiêm đô Ngự sử Trịnh [Thì] Tế làm Hồng lô tự khanh^4;
- Thượng thư bộ Hình Phan Kiêm Toàn làm hữu Thị lang bộ Hộ.

Tr ước đây, Công Kiêm con viên Thượng thư bộ Lại Phạm Công Trứ, do chức tham nghị được thăng thụ lên tham chính, bầy tôi trong triều cho là không xứng đáng, cùng nhau ra sức can ngăn. Tạc không bằng lòng, bèn hạ lệnh cho Phạm Công Trứ cùng Lê Hiệu hội đồng kiểm xét những sự trạng các ti đã làm từ trước. Khi kiểm xét, trích ra những việc đăng tuyển, Năng Thiệu, Nguyễn Phong, Sĩ Triệt, Vinh Tiến và Trịnh Tế trước kia thay nhau làm Ngự sử, khám xét ngục tụng để quá kỳ hạn; còn Kiêm Toàn trước làm việc ở bộ Lại, cất nhắc viên tướng cấp dưới lên trên vượt cả thứ tự. Vì thế, những người này đều bị giáng chức.
Lời chua -Vinh Tiến: Người xã Phù Ủng, huyện Đường Hào, đỗ tiến sĩ khoa Canh Thìn (1640) năm Dương Hòa triều Lê Thần Tông.
Nguy ễn Phong: Người xã Dương Trai, huyện Hương Sơn.
Trịnh Tế: Người xã Nhật Tảo, huyện Lôi Dương.
Phong và Tế đều đỗ tiến sĩ khoa Canh Dần (1650) năm Khánh Đức triều Lê Thần Tông.
Tham chính và tham nghị: Theo quan chế triều Lê trước, thì Tham chính hàm tùng tứ phẩm, tham nghị hàm tùng ngũ phẩm.
Đề cử người hiếu liêm.
H ạ chiếu cho ti Thừa chính các xứ, lựa chọn kỷ trong hạt mình, người nào có đức hiếu thảo và liêm khiết thì kê tên tâu trình, triều đình sai quan xét duyệt, sẽ tùy tài năng từng người trao cho quan chức.
Bính Ngọ, năm thứ 4 (1666). (Thanh, năm Khang Hi thứ 5). 1Như những việc vợ chồng ly dị, đuổi người ở gửi rễ để gả chồng cho con gái, vợ cả vợ lẽ tranh nhau ngôi thứ, đương có tang mà lấy vợ gã chồng, đã đi tu lại lấy vợ v.v... 2 Thuộc Thanh Hóa, xã Quảng Nhuệ, Toàn thư in là Bạo Nhuệ. Đất huyện Lôi Dương cũ, nay thuộc hai huyện Thọ Xuân và Thường Xuân tỉnh Thanh Hóa. 3 Chức quan trông coi việc giữ xe ngựa, trông coi nuôi ngựa thời Lê -Trịnh. 4 Chức quan trông coi việc triều hội tân khánh, cát hung nghi lễ ở thời Lê -Trịnh.
Tháng giêng, mùa xuân. Sai bọn Thái phó Trịnh Đống và Thiếu úy Lê [Thì] Hiến đánh Mạc Kính Vũ ở Cao Bằng.
Đồ đảng ác nghiệt nhà Mạc là Kính Vũ lén lút chiếm cứ Cao Bằng, làm cho dân địa phương phải cay đắng. Thông quận công Hà Sĩ Trí hiện giữ chức phiên thần ở Thái Nguyên đem quân bản thổ đi đánh, Sĩ Trí bị Kính Vũ bắt. Tin báo về triều, triều đình sai Đống giữ chức Thống lãnh, Hiến giữ chức phó Thống lãnh, Hồng lô tự khanh Trịnh[Thì] Tế và Cấp sự trung Đỗ Thiện Chính sung làm Đốc thị, đem quân tiến đánh. Kính Vũ giết Sĩ Trí để chạy trốn, quan quân bèn đốt chỗ ở của Kính Vũ, rồi dẫn quân về.
Lời chua - Thái Nguyên: Tức Ninh Sóc.
Cao Bằng: Tức Bắc Bình, nguyên trước thuộc Ninh Sóc. Cả hai nơi đều xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XX, 19, 31, 32, 35).
Tháng hai. Bổ dụng Nguyễn Văn Thực làm Hồng lô tự khanh.
V ăn Thực với Giám sát Ngự sử Lê Liêu cùng đỗ khoa sĩ vọng, hai người vốn chơi thân với nhau. Lúc ấy, Văn Thực giữ chức tham chính Thanh Hoa. Lê Liêu, vì có tang, cáo quan ở nhà, làm nhiều việc trái phép. Văn Thực theo đúng pháp luật, tra hỏi xét đoán không chút tư vị. Tạc khen Văn Thực là người vô tư, thưởng cho 100 quan tiền và cắt nhắc bổ dụng.
Lời chua -Văn Thực: Người xã Đại Bái, huyện Gia Định^1, đỗ thám hoa khoa Kỷ Hợi (1659) năm Vĩnh Thọ triều Lê Thần Tông.
Lê Liêu: Người xã Hữu Bộc, huyện Đông Sơn, đỗ tiến sĩ khoa Tân Sửu (1661) năm Vĩnh Thọ.
M ồng một, tháng 6, mùa hạ. Nhật thực.
Ngày Đinh Tỵ, tháng 8, mùa thu. Sao sa như mưa.
Tháng 11, mùa đông. Tuyên dương 13 người bầy tôi tử tiết là bọn Vũ Duệ.

Tr ước kia, họ Mạc tiếm quyền giết vua, Chiêu Tông nhà Lê phải bỏ kinh thành chạy ra ngoài, bấy giờ bầy tôi nhiều người tử tiết. Nay tham tụng Phạm Công Trứ kiến nghị xin tuyên dương những người ấy và lựa chọn bổ dụng con cháu của họ.
Lúc ấy những người sau này được sắc phong:
Sắc phong thượng đẳng thần: Vũ Duệ, Ngô Hoán, Nguyễn Mẫn Đốc, Nguyễn Thiệu Tri, Đàm Thận Huy, Lê Tuấn Mậu, Nguyễn Duy Tường và Nguyễn Tự Cường;
Sắc phong trung đẳng thần: Lê Vô Cương, Nguyễn Hữu Nghiêm, Lại Kim Bảng, Nguyễn Thái Bạt và Nghiêm Bá Kỳ.
Nh ững người được phong làm thần, đều cho dựng từ đường ở trong làng theo thời tiết tế tự như thể lệ tế bách thần. Con cháu của họ thì lựa chọn bổ dụng những người có đức hạnh tốt; còn những người khác thì điều trừ dao dịch cho nhà họ.
Lời chua - Sự trạng các bầy tôi tự tiết: Xem Lê Chiêu Tông, năm Quang Thiệu thứ 7 và thứ 10 (Chb. XXVII, 8, 11, 12).
Đ inh Mùi, năm thứ 5 (1667). (Thanh, năm Khang Hi thứ 6).
Tháng 3, mùa xuân. Sứ thần nhà Thanh sang nước ta.
Nhà Thanh sai thị độc Trình Phương Triều và Lễ bộ lang trung Trương Dịch Bôn sang sách phong nhà vua tước An Nam Quốc vương.
Tháng 5, mùa hạ. Tuyển thêm quân lính ở tứ trấn.
1 Nay là huyện Gia Lương, tỉnh Bắc Ninh.
Lúc ấy, bàn định đi đánh Cao Bằng, bèn hạ lệnh tuyển duyệt dân đinh ở tứ trấn, chọn lấy người mạnh khỏe bổ làm lính, để thời thường luyện tập, phòng bị việc đánh dẹp, khi đánh dẹp xong, lại cho về làm ruộng.

L ời chua -Tứ Trấn: Sơn Nam, Kinh Bắc, Hải Dương, Sơn Tây. Tháng 6. Vỡ đê Thanh Hoa.
Tháng 7, mùa thu. Sai sứ thần sang nhà Thanh.
Chánh sứ Nguyễn Nhuận, phó sứ là bọn Trịnh [Thì] Tế và Lê Vinh sang nhà Thanh nộp lễ cống hàng năm. Lại sai chánh sứ Nguyễn Quốc Trinh, phó sứ Nguyễn Công Bích sung làm sứ bộ tạ ơn. Lời chua -Nguyễn Nhuận: Người xã Chi Nê, huyện Chương Đức, đỗ tiến sĩ khoa Đinh Sửu (1637) năm Dương Hòa triều Lê Thần Tông.
Qu ốc Trịnh: Người xã Nguyệt Áng^1, huyện Thanh Trì, đỗ trạng nguyên khoa Kỷ Hợi (1659) năm Vĩnh Thọ triều Lê Thần Tông. Chữ "Trinh" sử cũ chép là "Khôi" Tham khảo đăng khoa lục chép "Quốc Trinh" . Nay chép theo Đăng khoa lục. Dưới đây cũng chép như thế.
Lê Vinh: Người xã An Hoạch, huyện Đông Sơn^2, đỗ tiến sĩ khoa Bính Thân (1656) năm Thịnh Đức triều Lê Thần Tông.
Công Bích: Người xã Bất Quần, huyện Quảng Xương, đỗ bảng nhãn khoa Kỷ Hợi (1659) năm Vĩnh Thọ triều Lê Thần Tông. Đăng khoa lục chép Văn Bích. Tháng 9. Trịnh Tạc thống lãnh binh sĩ bình định Cao Bằng, Mạc Kính Vũ chạy sang nhà Thanh.
Lúc ấy, Mạc Kính Vũ lại lẩn lút chiếm cứ Cao Bằng. Tạc thân hành thống suất đại binh đi đường Lạng Sơn, hạ lệnh cho tiết chế Trịnh Căn đốc suất các tướng đi đường Thái Nguyên, bọn thái phó Trịnh Đống, thiếu úy Trịnh Kiền, Lê [Thì] Hiến, thiếu phó Trịnh Ốc, đô đốc đồng tri Đinh Văn Tả và Lê Châu làm thống lãnh, bọn thị lang Nguyễn Năng Thiệu, Lê Sĩ Triệt, Dương Hạo, Hồ Sĩ Dương, Nguyễn Văn Thực và Trương Luận Đạo làm đốc thị, chia đường cùng tiến thẳng đến Cao Bằng.

Hay tin đại binh tiến đến, Kính Vũ trốn sang châu Tiểu trấn yên nhà Thanh. Quan quân đuồi theo tróc nã, bắt được họ hàng, đồ đảng, ngựa và khí giới không sao kể xiết. Những người xin hàng phục cùng người trước kia bị Mạc Kính Vũ bắt hiếp phải theo đều được khoan hồng tha bổng. Tạc yên ủi chiêu tập dân trong châu để họ đều trở lại làm ăn như cũ.

L ời chua -Tiểu trấn yên: Tên châu. Theo Nhất thống chí nhà Thanh, thì Tiểu trấn yên tức đông Trấn yên cũ, nhà Minh chia làm Tiểu trấn yên và đặt thổ (tri) châu, cho thuộc vào phủ Tư Minh; nhà Thanh cho đổi thuộc vào phủ Trấn Yên.
Luận Đạo: Người xã Kim Hoạch, huyện Thụy Nguyên, tên cũ là Quan Tiền, sau đổi Luận Đạo, đỗ tiến sĩ khoa Canh Thìn (1640) năm Dương Hòa triều Lê Thần Tông.
M ậu Thân, năm thứ 6 (1668). (Thanh, năm Khang Hy thứ 7).
Ngày Kỷ Sửu, tháng giêng, mùa xuân. Sao Thiên Bồi xuất hiện.
Sao Thiên Bồi xuất hiện ở phương Tây Bắc, dài nửa trượng, hình dáng giống sao Chổi.

L ời chua -Thiên Bồi: Tên một vì sao. Sách Sử ký chính nghĩa chép: Thiên Bồi có một tên nữa là sao Giác, phần chính sao này giống như sao khác, nhưng phần cuối tua nó thì nhọn dài 4 trượng. Sao này xuất hiện thì thiên hạ có binh tranh. Theo sách Hán thư thì sao Thiên Thương, Thiên Sàm, Thiên Bồi và sao Chổi hình trạng khác nhau, nhưng nếu xuất hiện thì tai họa cũng như nhau. Khảo yếu nói: Tuế tinh biến động mà thành yêu quái, thì có tên bốn vì sao kể trên. Còn như sao Thiên Bồi ở ngoài vị trí sao Tử Vi thì lại khác với sao Thiên Bồi nói ở đây.
1 Nay là thôn Nguyệt Áng, xã Đại Áng huyện Thanh Trì, Hà Nội. 2 Thanh Hóa.
Đạ i hạn.
Tháng 2. Trịnh Tạc dẫn quân về, tâu việc thắng trận ở thái miếu.

Quân c ủa Tạc đánh thắng trận kéo về. Tạc để Đinh Văn Tả ở lại trấn thủ châu Thất Tuyền, bổ dụng Hồng lô tự khanh Nguyễn Văn Thực làm đốc đồng. Tạc về đến kinh thành, cáo yết thái miếu dâng công thắng trận. Phàm bọn đầu sỏ họ Mạc đều xử theo pháp luật, ngoài ra, các người khác đều được tha.
Lời chua -Thất Tuyền: Tên châu, trước là Thất Nguyên, nay là Thất Khê, xem Lý Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 18 (Chb. II, 25).
Tháng 4, mùa hạ, Trịnh Tạc tự gia phong là đại nguyên soái thượng sư thái phụ Tây vương.
Nhân có công đánh được nhà Mạc, Trịnh Tạc giả thác sắc mệnh của vua tiến phong cho, nhưng thực là Tạc tự gia phong lấy.
Tháng 6. Bàn định công đánh dẹp Cao Bằng, gia phong quan tước cho bọn Đinh Văn Tả người tước cao tước thấp khác nhau.
Gia phong: Đinh Văn Tả làm tả đô đốc, Trịnh Sâm, Đặng Tiến Thự đều làm đô đốc đồng tri, Dương Hạo làm tả thị lang bộ Lại, Trương Luận Đạo làm Đông các hiệu thư, Lê Châu làm đô dốc thiêm sự, Mai Thế Khang làm tham đốc, Đào Quang Quảng và Lưu Thế Canh đều phong tước quận công. Còn những người khác đều được thăng chức hoặc cao hoặc thấp khác nhau.

L ời chua -Tiến Thự: Người xã Lương Xá, huyện Chương Đức, dòng dõi Đặng Huấn, công thần trung hưng. Tiến Thự, sử cũ chép Trịnh Điềm, là theo họ tên mà chúa Trịnh ban cho. Nay cải chính, dưới đâu cũng chép như thế.

Quang Qu ảng: Người xã Thủy Cam, huyện Thanh Oai.
Tham đốc: Hàng võ giai, hàm tòng nhị phẩm.
Đông cát hiệu thư: Hàng Văn Giai, hàm tùng lục phẩm.
Kỷ Dậu, năm thứ 7 (1669). (Thanh, năm Khang Hy thứ 8).
Tháng giêng, mùa xuân. Sứ thần nhà Thanh sang nước ta, dụ bảo vua nhà Lê đem bốn châu thuộc Cao Bằng cho Mạc Kính Vũ.
Tr ước đây, Mạc Kính Diệu sang đầu hàng nhà Thanh, ,chưa kịp nhận tước phong, Diệu đã mất, con Diệu là Kính Vũ nối nghiệp cha, tiếm xưng niên hiệu Thuận Đức, đặt tên giả cho Nguyên Thanh. Nhà Thanh trao cho chức An Nam đố thống sứ, theo như hiệu cũ mà nhà Thanh đã phong cho Đăng Dung khi trước. Đến nay. Quan quân thu phục được Cao Bằng, sai Vũ Vinh Tiến làm đốc trấn để trấn trị. Kính Vũ chạy sang nhà Thanh kêu ca thảm thiết và xin cứu viện. Viên tổng đốc Lưỡng Quảng^1đem việc này tâu bày, vua nhà Thanh nhận cho Kính Vũ đầu hàng, hạ lệnh cho dời Kính Vũ đến ở tạm tại Nam Ninh, rồi ra đặc chỉ cho nội viện thị độc Lý Tiên Căn và Binh bộ chủ sự Dương Doãn Kiệt sang nước ta dụ bảo, bắt trả lại đất Cao Bằng cho họ Mạc.

Tháng giêng, n ăm ấy (tức năm Kỷ Dậu 1669), sứ nhà Thanh đến Thăng Long, triều đình nhà Lê dùng lý lẽ biện bác bắt bẻ, kéo dài đến hơn 10 ngày mới tuyên bố sắc văn, rồi lại bàn cho họ Mạc được giữ một châu Thạch Lâm, nhưng Lý Tiên Căn cũng cố giữ lẽ, không nghe, thành ra giằng co đến hơn 40 ngày. Sau Tạc lấy cớ rằng "thờ nước lớn cần phải cung kính theo mệnh lệnh", mới tâu với vua gượng gạo theo lời. Triều đình bèn bỏ đất bốn châu thuộc Cao Bằng cho Kính Vũ, mà triệu Vinh Tiến về. Sau đó Vinh Tiến chết.
1 Tức Quảng Đông, Quảng Tây.
Lời chua - Bốn châu: Tức Thạch Lâm, Quảng Uyên, Thượng Lang và Hạ Lang. Tháng 2. Sứ thần là bọn Nguyễn Quốc Trinh từ nhà Thanh trở về nước, lại định thể lệ cứ 6 năm cùng dâng cả hai lễ cống.
Tr ước đây, lễ tế cống cứ 3 năm dâng một lần, phải đưa đón phiền phí. Khoảng niên hiệu Vạn Lịch (1573-1619), nhà Minh chuẩn cho cứ 6 năm cùng dâng cả hai lễ cống. Đến nay, triều đình lại muốn theo như việc cũ triều Minh, sai bọn Quốc Trinh nhân đệ lễ tuế cống, vào chầu tâu vua Thanh về việc này, vua Thanh chuẩn y, bèn làm thành thể lệ.

Sau bàn định công những người phụng mệnh đi sứ: Quốc Trinh thăng chức tả thị lang bộ Lễ, tước Ngọc Trì tử, Công Bích thăng hữu thị lang bộ Hình, tước Gia Xương nam; còn Nguyễn Nhuận và Trịnh (Thì) Tế đều chết ở dọc đường, triều đình tặng cho Nhượng hàm thượng thư bộ Công, tước bá, và tặng cho Tế hàm tả thị lang bộ Công, tước tử, cấp cho ruộng của dân để sung vào việc tế tự.

M ồng một, tháng 4, mùa hạ. Nhật thực, đến hết.
Đại hạn.
Tháng 6. Bổ dụng Vũ Duy Chí làm thượng thư bộ Lễ, Trần Đăng Tuyển làm thượng thư bộ Binh, Lê Hiệu làm thượng thư bộ Hình. Ba người này đều được gia phong chức tham tụng.
Duy Chí là ng ười cẩn thận kín đáo, làm việc có tính toán, thông hiểu về công việc cai trị dân, hơn nữa lại có văn học để tô điểm thêm vào. Trịnh Tạc từ khi làm thế tử, đã để bụng thân yêu tin cẩn, nên Duy Chí được thăng dần đến thượng thư, tước Phương quận công. Đến nay Duy Chí được cùng Đăng Tuyển, Duy Hiệu vào giữ công việc trong chính phủ. Có người nói về tư cách của Duy Chí. Muốn giải thích những mối nghi ngờ, Tạc bèn làm bài "luận giải nghi" bằng cách bày tỏ hết công việc của họ Tiêu, họ Tàu, họ Phòng, họ Đỗ^1 ngày trước.

Sau khi Duy Chí đã vào giữ việc trong tướng phủ, gặp tiết nguyên đán^2, trăm quan vào chầu mừng vua Lê rồi, sau đến chầu mừng ở phử chúa Trịnh. Theo lệ, thì khi vào phủ chúa, trước hết trăm quan thay triều phục rồi sau mới vào làm lễ lạy mừng. Trịnh Tạc bắt trăm quan cứ mặc nguyên áo triều bào. Duy Chí nói "Lễ mừng phủ chúa nên dùng áo thanh cát là đúng, không thể làm trái phép cũ được". Trịnh Tạc bèn thôi. Lúc bấy giờ người ta bảo Duy Chí có phong độ một người bầy tôi biết can ngăn.
Tháng 9, mùa thu. Bổ dụng Lê Đình Kiên làm đề đốc^3.
Đình Kiên trấn thủ Sơn Nam, làm việc liêm khiết công bằng, dập tắt được mối trộm cướp, làm cho nhân dân yên ổn, nên được cất nhắc giữ chức này.
Lời chua Đình Kiên: Người Bát Trại huyện An Định.
Đề đốc: Quan chế triều Lê, đề đốc về hàng quan võ, hàm chánh nhị phẩm. Bọn trộm giết thổ tù Tuyên Quang là Vũ Công Đắc, triều đình bổ dụng Công Tuấn, con Công Đắc, làm đô đốc thiêm sự^4, tước Khoan quận công.
Tr ước kia, Gia quốc công Vũ Văn Mật đóng doanh ở An Bắc (có chỗ chép An Tây) trấn Tuyên Quang, lúc bắt đầu trung hưng, Văn Mật có công đánh nhà Mạc, được cha truyền con nối giữ trấn Tuyên Quang, đóng ở Đại Đồng; con Văn Mật là thái phó Vũ Công Kỷ và cháu là thái bảo Vũ Đức Cung đời đời sửa lễ cống theo chức phận; đến cháu tằng tôn (chắt) là thiếu phó Vũ Công Đắc cậy Tuyên Quang là nơi hiểm trở xa xăm, bèn bè đảng với họ Mạc, tiếm xưng tước vương, lập triều đường, nha môn giả hiệu. Triều đình cũng bao dung nhẫn nại không hỏi gì đến. Đến nay Công Đắc cùng bộ thuộc của hắn là Ma Phúc Trường có sự bất bình với nhau. Công Đắc trong bụng nghi ngờ lo sợ, vào kinh sư nộp tờ cam kết xin quy thuận. Khi đến tuần ti Đông Lan, đêm đến. Công Đắc bị bọn trộm giết. Người ta đều ngờ Phúc Trường lập mưu chủ sự việc này.

1 Tiêu Hà và Tào Tham danh thần đời nhà Hán, Phòng Huyền Linh và Đỗ Như Hối danh thần đời nhà Đường. Bốn người đều không do khoa mục xuất thân. Trịnh Tạc viện dẫn ra để giải thích cho những người nghi ngờ về tư cách Duy Chí, vì Duy Chí do lại điền xuất thân.

2 Tức ngày mồng một tháng giêng âm lịch hàng năm.
3 Chức quan võ ở hàm chánh nhị phẩm.
4 Chức quan võ ở hàng tòng nhị phẩm.

Đượ c tin việc xảy ra, triều đình nghĩ tổ tiên Công Đắc là người có công, không nỡ tuyệt tình, bèn bổ dụng con hắn là Công Tuấn được nối phong tước Khoan quận công, để ở kinh sư, cấp cho dân lộc để phụng thờ tiên tổ, các con trai con gái của Công Đắc đều được triều đình vỗ về yên ủi. Triều đình lại nhận thấy Phúc Trường không trung thành với người mà hắn phải phụng sự, nên giam vào ngục.

L ời chua -Tuần ti Đông Lan: Ở huyện Đông Lan, hồi triều Lê, huyện Đông Lan thuộc trấn Sơn Tây, nay đổi tên là Hùng Quan^1. Địa hạt này trước có đặt cơ sở tuần ty, nên gọi là Tuần Ty Đông Lan.
Tuyên Quang: Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 16, 30, 35).
Bắt đầu thi hành thể lệ quân bình suất đinh trong sổ bộ.
T ừ khi trung hưng đến nay, theo chế độ cũ, cứ 6 năm một lần lựa chọn xét duyệt dân đinh, số dân đinh thường có khi tăng, khi giảm, thuế khóa nơi nặng nơi nhẹ, không quân bình. Năm Cảnh Trị thứ 2 (1664), Phạm Công Trứ giữ việc trong chính phủ, bàn định: "Việc lựa chọn xét duyệt phiền nhiễu luôn luôn, sổ hộ khi tăng khi giảm, vì thế mà bọn lại điển, bọn tổng lý nhân vịnh vào đấy để làm sự gian xảo, xin thi hành thể lệ bình quân". Bèn sai quan chia nhau đi đến tứ trấn cùng hai phủ Thiên Quang và Trường Yên, xét theo hiện tại xem tài sản của dân nhiều hay ít, ruộng đất các nơi tốt hay xấu, rồi quân bình số thuế về đinh suất. Đến nay sổ hộ đã làm xong, gọi tên là "bình lệ" . Trong sổ ghi rõ số đinh số thuế để làm phép tắc nhất định. Sau này số đinh sinh ra cũng không tính, chết đi cũng không trừ.

L ời cẩn án -Về điều này, sử cũ chép: "Thể lệ bình bổ quý thuế ở tứ trấn đã làm xong". Nhưng tham khảo các sách đều nói: "Bình lệ là sinh ra không tính, chết đi không trừ". Như thế là chỉ nói riêng về thuế thân dung của nhân đinh mà thôi. Lúc bấy giờ, nhân đinh ở Thanh và Nghệ đã phải chịu việc xung bổ vào quân ngũ, ngoài số bổ sung quân ngũ ra, số đinh còn lại không được bao nhiêu. Còn như nhân đinh ở bốn trấn và hai phủ Thiên Quan, Trường Yên chưa từng phải chịu sự bổ sung quân ngũ, thì nhân đinh hoặc có nơi tăng nơi giảm không nhất định, vì thế mà thể lệ bình quân thuế đinh chỉ thi hành ở tứ trấn và hai phủ, mà không thi hành đến Thanh Hoa và Nghệ An.

L ại tham khảo Kiến văn lục của Lê Quý Đôn chép: "Khoảng năm Cảnh Trị (1663-1671) thi hành thể lệ bình quân thuế đinh suất, bãi bỏ phép 6 năm một lần làm sổ hộ và tuyên duyệt quân ngũ".
"Quốc dụng chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú chép: "Tính dân đinh mà đánh thuế gọi là quý, đo ruộng đất công mà đánh thuế gọi là thuế".
Hai chữ "bình lệ" ở điều này. Sử cũ gọi chung là "quý thuế" như thế chưa phân biệt được quý và thuế, nên nay cải chính.
Lời chua -Thiên Quan: Tên phủ, xem Bình Định Vương năm thứ 9 (Chb. XIII, 25).

Tr ường Yên: Tên phủ, Xem Lý Thái Tổ năm Thuận Thiên thứ 1 (Chb. II, 11). Canh Tuất, năm thứ 8 (1670). (Thanh, năm Khang HY thứ 9).
Tháng 3, mùa xuân. Sao Hỏa Tinh đi vào vị trí sao Nam Đẩu; sao Kim Tinh đi vào vị trí sao Thái Vi.
Lời chua -Hỏa Tinh: Tức sao Huỳnh Hoặc. 1 Bây giờ là huyện Đoan Hùng thuộc Phú Thọ.
Kim Tinh: Xem Lý Anh Tông, năm Đại Định thứ 16 (Chb. V, 7). Tháng 4, mùa hạ. Sai Nguyễn Quốc Trinh, tả thị lang bộ Lễ, chầu chực phụ ở Kinh Diên^1.
Tháng 5. Không m ưa.
Tháng 6. Sai thiếu úy là bọn Lê [Thì] Hiến đi bình định Tuyên Quang.

Lúc ấy, con trai Ma Phúc Trường, thổ tù Tuyên Quang, là Phúc Lan và em Phúc Trường là Phúc Điện tụ hợp nhiều người đi cướp bóc, dân địa phương bị rối loạn. Triều đình bèn sai Lê [Thì] Hiến làm thống suất, Hồ Sĩ Dương làm đốc thị cùng bọn tham đốc Nguyễn Đức Triêm chia đường tiến đánh, bắt chém tên Phúc Lan, còn Phúc Điện chạy sang đất nhà Thanh. Bọn {Thì] Hiến yên ủi chiêu tập nhân dân trong châu, rồi kéo quân về.
Lời chua -Tuyên Quang: Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 19, 30, 35).
Thống suất, đốc thị: Hai chức này chỉ đặc biệt đặc ra trong lúc hành quân đánh dẹp, khác với chức đốc suất và đốc thị đặt ở Nghệ An.
Thiếu úy: Theo quan chế triều Lê, thì thiếu úy về hàng quan võ, hàm tùng nhất phẩm.
Tân Hợi, năm thứ 9 (1671). (Thanh, năm Khang Hy thứ 10).
Tháng 7, mùa thu. Hạ lệnh cho các quan trong triều đều đề cử người có thể làm nổi công việc thú, lệnh^2.
Phàm ng ười nào có văn học, có đức hạnh, biết phương pháp về đường chính trị, có thể đảm đang được công việc thú, lệnh, thì quan nhất phẩm, nhị phẩm đề cử lấy bốn người: quan tam phẩm đến ngũ phẩm đề cử lấy ba người; quan lục phẩm đến bát phẩm đề cử lấy hai người; rồi đưa sang bộ Lại lựa chọn bổ dụng. Viên quan nào đề cử được người xứng đáng sẽ được ban thưởng; trong những người đã được đề cử ấy, hoặc có người nào tham ô trái phép, mà viên quan đứng đề cử biết tâu bày cáo tố ngay từ trước, thì được miễn tội, nếu che giấu không tâu bày, thì viên quan đứng đề cử sẽ cùng với người mình đề cử mà làm việc tham ô trái phép cùng phải tội.
Mồng một, tháng 8. Nhật thực.
Người nhà Thanh bắt tên Ma Phúc Điện giải giao sang nước ta, triều đình cho đem giết chết.
T ổng quản Vân Nam Bình Tây thân vương Ngô Tam Quế nhà Thanh giao cho trấn tiêu^3 du kích ở Khai Hóa là họ Tào và tri phủ là họ Lưu (đều không rõ tên) giải tên Phúc Điện cùng đồ đảng của hắn đến biên giới giao trả cho nước ta. Triều đình đem bọn này cùng với Ma Phúc Trường đều giết chết.

L ời chua -Vân Nam: Xem Bình Định vương năm thứ 10 (chb. XIV, 10). Khai Hóa: Xem Lê Hy Tông, năm Chính Hòa thứ 9 (Chb. XXXIV, 21).
Ma Phúc Trường: Về việc Ma Phúc Trường giết Vũ Công Đắc, thổ tù Tuyên Quang, xem năm Cảnh Trị thứ 7 (Chb. XXXIII, 28).
Tháng 10, mùa đông. Nhà vua mất.
1 Nơi vua chúa đọc sách.
2 Thú: do chữ "thái thú" nói tắt, một danh từ để gọi chức tri phủ. Lệnh: do chữ "lệnh doãn" nói tắt, một danh từ để gọi chức tri huyện. Ở đây chép "thú lệnh" là nói chung cả tri phủ và tri huyện.
3 Chế độ nhà Thanh: Binh lính người Hán đều dùng cờ màu lục. Đơn vị của binh lính này ở các tỉnh gọi là trấn tiêu, do viên tổng binh quản lãnh.
Dâng tôn hi ệu là Mục hoàng đế, miếu hiệu Huyền Tông. Nhà vua ở ngôi 9 năm, thọ 18 tuổi. Tháng 11. Làm lễ táng ở lăng Quả Thịnh.
Lập điện Kiền Long, hằng năm theo thời tiết cúng tế.
Lời chua -Lăng Quả Thịnh: Ở xã Quả Nhuệ, huyện Lôi Dương, tức là quê thái hậu Phạm Thị.
Tạc lập hoàng đệ (em vua Huyền Tông) Duy Khoái lên ngôi vua, đại xá cho trong nước.
Tr ước kia, lúc Thần Tông mất, con thứ của Thần Tông là Duy Khoái mới 2 tuổi. Tạc nuôi dưỡng ở trong phủ. Nay Huyền Tông mất không có con nối ngôi. Tạc đem trăm quan tôn lập Duy Khoái (tức là Gia Tông). Kể từ năm sau là năm Dương Đức thứ nhất, hạ lệnh đại xá.
Nhâm Tý, Gia Tông Mỹ hoàng đế, năm Dương Đức thứ nhất (1672). (Thanh, năm Khang Hy thứ 11).
Tháng giêng, mùa xuân. Tế nam giao.
Giảm bớt số lộc điền cấp cho các công thần, duy Lê Lai là người có công lớn, sô ruộng vẫn được cấp như cũ.
Tr ước kia, Lê Thái Tổ khởi nghĩa Lam Sơn, bị quân nhà Minh bức bách, Lê Lai khảng khái lăng xá vào nơi hoạn nạn. Sau khi dẹp được quân Minh, đã nhiều lần Lê Lai được tặng phong tước vương và ban cho ruộng tế tự. Đến nay, giảm bớt lộc điền của các công thần, triều đình lấy cớ rằng Lê Lai là người có công lớn, nên ruộng tế tự được cấp từ trước vẫn để nguyên như cũ, giao cho cháu chắt được đời đời phụng thủ để tế tự.
Lời chua -Việc Lê Lai chết vì nạn nước: Xem Bình Định Vương năm thứ nhất (Chb. XIII, 8).
Tháng 6, mùa hạ. Vũ Công Tuấn làm Phản.
Công Tuấn nhân lúc sơ hở, bỏ trốn về Tuyên Quang, quân lính trong kinh sư đuổi theo không kịp^1. Công Tuấn bèn cướp bóc dân trong châu, làm cho địa phương này bị rối loạn.
L ời cẩn án: - Sau này Công Tuấn chạy sang đất nhà Thanh, người nhà Thanh bắt trả về nước ta. Việc này chép ở năm Chính Hòa thứ 10 đời Lê Hy Tông (Chb. XXXIV, 22). Thế mà sử cũ lại chép lầm vào năm Cảnh Trị thứ 7 Trịnh Ốc đuổi giết được Công Tuấn^2.
Trịnh Tạc kèm nhà vua đi châu Bắc Bố Chính. Tạc tiến quân xâm lấn đồn lũy Trấn Ninh, bị quân ta^3đánh lui. Tháng 12. Tạc dẫn quân về Bắc.
Lúc ấy, họ Trịnh đem đại binh vào xâm lấn: Trịnh Căn giữ chức nguyên soái quân thủy, Lê {thì] Hiến giữ chức thống suất quân bộ, hai tướng này thống lãnh vài ba vạn quân chia đường cùng tiến, còn Tạc thì đi kèm xa giá nhà vua đến châu Bắc Bố Chính.

Thái Tông Hi ếu Triết hoàng đế ta hạ lệnh cho ông hoàng tư (hoàng tứ tử) tên là Hiệp làm nguyên soái; đem các tướng hiệu tiến đến Quảng Bình, bọn chưởng doanh Nguyễn Hữu Dật và trấn thủ Quảng Bình Nguyễn Mỹ Đức đóng hàng lượt đồn lũy chặn giữ ở nơi hiểm yếu. Quân họ Trịnh liền sang qua sông Gianh, lại bố trí một loạt thuyền chiến ở cửa biển Nhật Lệ. Thái Tông Hiếu Triết hoàng đế ta thân hành thống suất đại binh tiến đến tiếp ứng cho cánh quân thống soái Hiệp, thanh thế quân lính vang dội xa gần. Tháng 11, Lê {Thì] Hiến, tướng của họ Trịnh, dẫn quân tiến sát đến lũy Trấn Ninh, bọn Nguyễn Hữu Dật dựa vào nơi hiểm trở, chiến đấu rất hăng, luôn luôn thu được thắng lợi, quân họ Trịnh không thể chống chọi được, rút về đóng ở châu Bắc Bố Chính. Tháng 12, nhân mùa đông giá rét, Trịnh Tạc dẫn quân về, để Lê [Thì] Hiến ở lại giữ chức trấn thủ Nghệ An và Lê Sĩ Triệt giữ chức đốc đồng, đóng ở doanh Hà Trung, chia nhau đóng đồn ở các đường hiểm yếu, vạch đôi sông Gianh làm giới hạn. Từ đây trở đi, phương Nam phương Bắc ngừng việc binh đao.
1 Xem thêm chính biên quyển XXXIII, tờ 28 trên.
2 Việc Trịnh Ốc sai quân đuổi giết được Vũ Công Tuấn Sử cũ (tức Toàn thư) chép nhầm vào năm Dương Đức thứ nhất, chứ không phải chép nhầm vào năm Cảnh Trị thứ 7 như lời cẩn án của Cương mục.
3 Tức quân của Nguyễn Phúc Tần.
Lời chua -Lũy Trấn Ninh: Ở tỉnh Quảng Bình, xem Lê Thần Tông, năm Vạn Khánh thứ nhất (Chb. XXXII, 39).
B ắc Bố Chính: Xem Lê Thần Tông, năm Đức Long thứ 5 (Chb. XXXI, 29). Sông Gianh: Xem Lê Chân Tông, năm Phúc Thái thứ 6 (Chb. XXXII, 6). Cửa biển Nhật Lệ: Xem Trần Duệ Tông, năm Long Khánh thứ 4 (Chb. X, 39).

Quý S ửu, năm thứ 2 (1673). (Thanh, năm Khang Hy thứ 12).
Tháng 3, mùa xuân. Sai sứ thần sang nhà Thanh.
Chánh sứ Nguyễn Mậu Tài và Hồ Sĩ Dương phó sứ Đào Công Chính, Vũ Công Đạo và Vũ Duy Hài. Hai sứ bộ này sang nhà Thanh nộp lễ tuế cống và cáo phó về việc tang Huyền Tông. Lời chua -Mậu Tài: Người xã Kim Sơn, huyện Gia Lâm, đỗ tiến sĩ khoa Bính Tuất (1646) năm Phúc Thái triều Lê Chân Tông.
Cống Chính: Người xã Hội Am, huyện Vĩnh Lại, đỗ bản nhãn khoa Tân Sửu (1661) năm Vĩnh thọ triều Lê Chân Tông.
Công Đạo và Duy Hài: Đều người xã Mộ Trạch, huyện Đường An, đều đỗ tiến sĩ khoa Kỷ Hợi (1659) năm Vĩnh Thọ triều Lê Thần Tông.
Tháng 7, mùa thu. Khởi phục^1 Phạm Công Trứ giữ công việc lục bộ và tham tán việc cơ mật.
Công Tr ứ làm việc ở chính phủ đã lâu, là một bậc lão thành thông suốt công việc chính trị, trước kia Công Trứ viện lẽ nhiều tuổi, cáo quan về nhà, nay triều đình nghĩ ông ta là người kỳ cựu, nên lại triệu ra làm quan, giao phó cho giữ công việc cơ mật. Công Trứ được triều đình ban ơn đãi ngộ hơn hẵn người khác.

Tr ịnh Tạc bắt đầu hạ lệnh cho văn thần vào ứng chực trong phủ để bàn luận công việc. Văn thần vào hàu phủ chúa Trịnh gọi là "nhập cát" bắt đầu từ đây.
Giáp Dần, năm Đức Nguyên thứ nhất (1674). (Từ tháng 10 trở về sau đổi niên hiệu là Đức Nguyên -Thanh, năm Khang Hy thứ 13).
Tháng 5, mùa hạ. Quân lính nổi loạn, giết viên bồi tụng Nguyễn Quốc Trinh, cướp phá nhà viên tham tụng Phạm Công Trứ.
B ấy giờ ưu binh Thanh, Nghệ^2 cậy có công lao, sinh ra kiêu ngạo phóng túng. Quốc Trinh và Công Trứ bàn cách kềm hãm ức chế bớt đi, vì thế binh lính không bằng lòng. Lại gặp lúc ấy Phan Kiêm Toàn và Lê Hiệu vừa mới can tội phải giáng chức, có ý bất mãn. Hai người này nhân đà lại xúc xiểm thêm vào. Quân sĩ bèn rao hò ầm ĩ, đón đường giết Quốc Trinh, rồi đến cướp nhà Công Trứ. Công Trứ phải trốn ra ngoài mới được thoát nạn. Trịnh Tạc sợ quá, sai quan đi phủ dụ và cho tiền bạc, bấy giờ quân lính mới chịu yên tĩnh.
1 Một viên quan đã về hưu trí, hoặc vì cớ gì đó mà phải về nghĩ nay lại triệu ra làm quan gọi là khởi phục.
2 Binh chế và thời Lê trung hưng: quân lính lấy ở Thanh Nghệ gọi là ưu binh, lấy ở tứ trấn gọi là nhất binh ("binh chế chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú).
T ạc vời Công Trứ vào trong phủ ban cho vàng bạc để an ủi, sau bắt giết ba người đứng đầu nổi loạn để tế Quốc Trinh, lại truy tặng Quốc Trinh chức thượng thư bộ Binh, tước Trì quận công, cho tên thụy là Cương trung và lục dụng con cháu.
Quốc Trinh khi làm quan ở triều, khảng khái dám nói đều phải đều trái, nay chết ở trong tay loạn quân, nên người ta đều thương tiếc. Kiêm Toàn và Lê Hiệu sau cũng phải tội vì dự mưu với loạn quân.
L ời cẩn án -Sử cũ chép: "Bồi tụng tả thị lang Nguyễn Quốc Khôi mất, (Trịnh) vương được tin cáo phó, rất lấy làm thương xót". Quốc Khôi tức là Quốc Trinh.
Nay tham khảo các sách:
Đăng Khoa bị khảo của Phan Huy Ôn chép: Quân tam phủ^1 giết Quốc Trinh đốt và cướp nhà Phạm Công Trứ.
Lữ trung tạp thuyết của Bùi (Huy) Bích, tham tụng triều cố Lê, chép: Ưu binh đuổi Phạm Công Trứ, giết Nguyễn Quốc Trinh.
Như thế, rõ ràng là Quốc Trinh bị loạn quân giết chết.
Này, nhà Lê từ lúc trung hưng về sau, chuyên nương nhờ vào ưu binh Thanh Nghệ, tình thế đã thành ra quá lệch lạc, để đến nổi binh sĩ kiêu ngạo phóng túng như thế. Đã thế, mà lại còn không biết buộc họ vào kỷ luật, chỉ cứ chần chừ cẩu thả, để cho tướng hiệu thì kiêu căng, binh lính thì hung hãn, rồi sau cũng phải đi đến diệt vong. Thế mà người cầm bút chép sử lại kiên kỵ việc xảy ra, mà chép là "Quốc Trinh mất"2. Chép như thế, thật đáng cho là quái gở!
Ngày Kỷ Hợi, tháng 6. Sao Thái Bạch xuất hiện ban ngày, tranh ánh sáng với mặt trời.
Tháng 7, mùa thu, Trịnh Tạc tự tiến phong cho con là Trịnh Căn làm nguyên soái, giữ chính quyền trong nước, tước Định Nam Vương. Trịnh Căn tiếm xưng là phó vương.
Phàm v ăn thư ở phủ Trịnh Vương ban ra tiếm xưng là "lệnh dụ" thần dân dâng tờ khải lên phủ Trịnh vương thì nói "cẩn khải văn" (kính cẩn dâng tờ khải để vương soi xét). Văn thư ở phủ phó vương ban ra tiếm xưng là "lệnh chỉ"; thần dân dâng tờ khải thì nói: "cẩn khải" (kính cẩn dâng tờ khải".

Tôn m ẹ là Lê Thị làm chiêu nghi.
Lê Thị, tên là Ngọc Hoàn, cung nhân của Thần Tông và là sinh mẫu của nhà vua.

L ời cẩn án -Từ đời cổ, vua chúa tôn xưng danh hiệu mẫu hậu, thì xưng là hoàng thái hậu hoặc hoàng thái phi. Còn như chiêu nghi là hiệu cung giai^3, nay đem danh hiệu ấy tôn xưng mẫu hậu thì thật không ra lễ nghi gì cả. Lúc ấy chính quyền ở trong tay họ Trịnh, vua nhà Lê có cử động việc gì, cũng đều bị ngăn cản ức chế. Như thế thì việc này cũng không có gì đáng lấy làm quái lạ.
Lời chua -Ngọc Hoàn: Người xã Phúc Lộc, huyện Thụy Nguyên^4.
Chiêu nghi: C ương mục tập lãm, về "truyện ngoại thích" trong Hán thư chép: Chiêu nghi, ngôi thứ ngang với thừa tướng, phẩm tước ví với vua chư hầu. Nhan Sư Cổ giải nghĩa hai chữ "chiêu nghi" rằng: "Làm sáng rõ uy nghi của mình, dùng danh từ này đặt tên hiệu để tỏ ra là bậc long trọng". Theo quan chế đời Hồng Đức chép về cung giai thì chiêu nghi là một cấp bậc trong hàng cửu tần.
Tháng 10, mùa đông. Đại xá.
Vì có tai biến sao Thái Bạch, nên đổi năm ấy làm năm Đức Nguyên thứ nhất. Đại xá cho trong nước.
Tháng 12. Bộ Lại bổ dụng viên chức trong kinh và ngoài các trấn 1.239 người.
1 Ưu binh Thanh Nghệ, gọi chung là "tam phù bình" , xem thêm chính biên quyển XLV, tờ 32.
2 Chữ "Trinh" này đáng lẽ phải chép là "Khôi", mới đúng với nguyên văn của Sử cũ.
3 Cấp bậc phi tần trong nội cung. Xem thêm Chính biên quyển XXIII, tờ 16, 17 về cấp bậc của tần.
Bấy giờ chức quan nhũng lạm phức tạp, một lúc cất nhắc bổ dụng đến hơn ngàn người: làm quan cầu may, viên chức thừa thãi, không còn phân biệt gì cả.
Ấ t Mão, năm thứ 2 (1675). (Thanh, năm Khang Hy thứ 14).
Tháng 4, mùa hạ. Nhà vua mất.
Dâng tôn hiệu là Mỹ hoàng đế, miếu hiệu Gia Tông. Nhà vua ở ngôi 4 năm, thọ 15 tuổi. Tháng 6. Làm lễ táng ở lăng Phúc An.
Lập điện Thiên Ninh, hàng năm theo thời tiết cúng tế.
Lời chua -Lăng Phúc An: Ở xã Phúc Lộc, huyện Thụy Nguyên^1, quê của chiêu nghi Lê Thị. Phúc An có sách chép Phúc Lộc.
Tạc lập hoàng đệ Duy Hiệp lên ngôi. Đại xá.
Duy Hi ệp, con thứ tư của Thần Tông, do Trịnh Thị Ngọc Tấn sinh ra. Lúc Thần Tông sắp mất, trối lại Trịnh Tạc rằng: "Cung nhân là Ngọc Tấn có mang mới được 4 tháng, chưa rõ gái hay trai, xin vương hết lòng trông nom giúp đỡ". Kịp khi sinh, thân thể trạng mạo đẹp đẽ khác người; Tạc nuôi dưỡng ở trong phủ. Nay Gia Tông mất không có con nối ngôi. Tạc bèn cùng các đại thần tôn lập Duy Hiệp làm vua (tức là Hy Tông), kể từ năm sau làm năm Vĩnh Trị thứ nhất, Đại xá cho trong nước.

L ời chua -Ngọc Tấn: Theo Ngọc phả triều Lê thì Trịnh Thị Ngọc Tấn có sách chép Ngọc Trúc, hiệu Từ Khánh, người xã Đông Khối, huyện Gia Định, không phải tộc thuộc của họ Trịnh ở Sóc Sơn. Gia Định nay là huyện Gia Bình.
Định rõ lại chế độ về chức việc của sáu bộ.
- B ộ Lại giữ sự vụ về quan tước, phong chức, ân ban, thuyên chuyển, lựa chọn, xét công trạng, truất bãi hoặc thăng thưởng, và giữ công việc bổ sung quan lại cho khỏi khuyết ngạch, cung cấp số người làm việc ở các nha môn.
- Bộ Hộ giữ sự vụ về ruộng đất, nhân dân, kho tàng, thu phát, và giữ công việc bổng lộc, đồ cống nạp, thuế khóa, muối và sắt.
- B ộ Lễ giữ sự vụ về lễ nghi, tế tự, khánh tiết, yến tiệc, trường học, thi cử và giữ tiết mục về áo mũ, ấn tín, phù hiệu, chương tấu, biểu văn, việc sứ thần đi cống nạp, việc các quan vào chầu mừng, lại kiêm cai quản các ngành tư thiên giám, thuốc thang, bói toán, tăng lục, đạo lục, giáo phường và đồng văn nhã nhạc.
- Bộ Binh giữ sự vụ về việc binh nhung, quân cấm vệ, xe ngựa, đồ nghi trượng, khí giới, và giữ công việc biên giới, lính thú, nhà trạm, phố xá, nơi hiểm yếu và việc khẩn cấp.
- Bộ Hình giữ sự vụ về luật lệnh, hình phạt án từ, ngục tụng và xét xử người phạm tội ngũ hình.
- Bộ Công giữ sự vụ về thanh hào, cầu cống, đường sá, việc thổ mộc, việc thợ thuyền, và giữ việc tu sửa xây dựng, thi hành lệnh cấm về núi rừng, vườn tược và sông chằm.
Tháng 9, mùa thu. Bổ dụng hữu đô đốc Đặng Tiến Thự trấn thủ Nghệ An kiêm giữ chức đốc suất châu Bố Chính.
Lúc ấy, đốc suất Lê [Thì] Hiến mất, nên bổ Tiến Thự đến thay. Tiến Thự ở trấn, chính sự chuyên giữ giản dị, thanh tĩnh, nên trong hạt được yên vui.
Dùng Nguyễn Công Bích và Đào Công Chính vào chầu Kinh Diên.
Lúc ấy, nhà vua còn nhỏ tuổi lên nối ngôi, nên dùng Công Bích và Công Chính vào chầu Kinh Diên để giúp đỡ nhà vua học tập.
Tháng 12, mùa đông. Đại hạn.
Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục Chính Biên

Quyển thứ 34
Từ Bính Thìn, Lê Hy Tông, năm Vĩnh Trị thứ nhất (1676) đến Ất Dậu, Lê Hy Tông, năm Chính Hòa thứ 26 (1705), gồm ba mươi năm.
Bính Thìn, Hy Tông Chương hoàng đế, năm Vĩnh Trị thứ nhất (1676). (Thanh, năm Khang Hy thứ 15).
Tháng giêng, mùa xuân. T ế nam giao.
Mồng một, tháng 5, mùa hạ. Nhật thực.
Tháng 7, mùa thu. Hạ lệnh cho Hồ Sĩ Dương, thượng thư bộ Công, trông coi việc sửa Quốc sử.
Bọn Thân Toàn phạm tội, bị giáng chức.
Lúc ấy xét công trạng các quan trong kinh, ngoài trấn, triều đình nhận thấy đô ngự sử Thân Toàn khảo xét công trạng không đúng sự thật, nên giáng chức Thân Toàn làm tả thị lang bộ Hộ; còn phó đô ngự sử Vũ Duy Hài và thiêm đô ngự sử Vũ Viết Thứ, triều đình nhận thấy hai người này giữ chức việc ở Ngự sử đài còn ít ngày^1, nên đều nghĩ phạt. Về việc này, các quan ngoài trấn vì khi khảo xét phải liệt vào hạng cuối cùng, nên hơn mười người bị giáng chức.
Lời chua Theo quan chế triều cố Lê thì đô ngự sử hàm tùng nhị phẩm, tả thị lang, hữu thị lang và phó đô ngự sử, thiêm đô ngự sử đều hàm tùng nhị phẩm. Nguyễn Viết Thứ: Người xã Sơn Đồng, huyện Đan Phượng^2, đỗ tiến sĩ khoa Giáp Thìn (1664) năm Cảnh Trị triều Lê Huyền Tông.
Nguyễn Sĩ Giáo và Trần Thế Vinh phạm tội, bị bãi chức.
Thiêm đô ngự sử Sĩ Giáo là người a dua phụ họa, kết bè đảng bênh vực riêng cho nhau, bị bầy tôi trong triều đàn hặc; giám sát ngự sử Thế Vinh do triều thần bảo cử (triều bảo) thăng chức đề hình ngự sử, Thế Vinh được tin người thân sinh (bố hoặc mẹ) mất, lại ẩn giấu đi không phát tang. Bọn hàn lâm hiệu thảo Nguyễn Đức Vọng thay đổi nhau làm sớ đàn hặc là Thế Vinh không phải người biết giữ đạo hiếu. Vì thế, Sĩ Giáo và Thế Vinh đều bị bãi chức.

L ời chua Đề hình: Theo quan chế triều cố Lê, thì đề hình ngự sử cùng giám sát ngự sử mười ba đạo đều hàm chánh thất phẩm, nhưng ban thứ thì đề hình đứng trên ngự sử mười ba đạo.

Hi ệu thảo: Quan chức trong viện Hàn lâm. Chức trách viện Hàn lâm là: phàm tờ chiếu, tờ chế đều do viện này đứng khởi thảo. Về việc các quan trong triều đường bảo cử, mà còn có đều gì chưa được thỏa đáng, thì viện này đều được phép hặc tâu để xét lại.
Triều bảo: Tức là quan trong triều đường bảo cử. 1 Duy Hài và Viết Thứ mới làm việc trong Ngự sử đài từ tháng 11 năm trước. 2 Nay là xã Thanh Mai, huyện Thanh Chương, tỉnh Nghệ An.
Sĩ Giáo: Người xã Mi Sơn, huyện Thanh Chương^1, đỗ tiến sĩ khoa Giáp Thìn (1664) năm Cảnh Trị triều Lê Huyền Tông.
Thế Vinh: Người xã Phong Xuyên, huyện Tiên Phong^2, đỗ tiến sĩ khoa Canh Tuất (1670) năm Cảnh Trị.
Đức Vọng: Người xã Vịnh Cầu, huyện Đông Ngàn^3, đỗ tiến sĩ khoa Quý Sửu (1673) năm Dương Đức triều Lê Gia Tông.
Tháng 10, mùa đông. Bổ dụng Binh bộ Thượng thư Nguyễn Mậu Tài và Công bộ Thượng thư Hồ Sĩ Dương đều giữ chức Tham tụng.
Tr ước đây, Mậu Tài từng làm quan phó Đô ngự sử, sau vì có công phụng mạng đi sứ, được thăng Thượng thư bộ Hình. Đến nay, tham tụng Vũ Duy Chí thôi làm quan, về nghĩ, nên Mậu Tài lại được thăng Thượng thư bộ Binh, rồi cùng Sĩ Dương đều vào phủ chúa Trịnh giữ chức Tham tụng.

M ồng một, tháng 12. Nhật thực.
Định rõ lại điều lệ khám xét kiện tụng.

Vi ệc kiện về nhân mạng, trộm, cướp, và các việc tạp tụng như việc hộ, việc hôn^4, việc ruộng đất v.v... đều tùy theo thứ tự xét xử; về án nhân mạng thì trước hết do viên phủ, viên huyện khám nghiệm xét đoán, rồi hai ty Thừa chính và Hiến sát hội đồng khám lại. Về án trộm, cướp; nếu ở trong kinh thì do viên đề lãnh xét xử, nếu ở ngoài các trấn thì do viên trấn thủ xét xử.

Các vi ệc kiện lớn, kiện nhỏ^5đã qua các nha môn xét xử mà người đương sự chưa phục tình, nếu là việc xét xử ở huyện, ở phủ, ở ty Thừa chính hoặc ty Trấn thủ, thì việc kiện ấy phải phúc trình lên ty Hiến sát; nếu việc xét xử ở ty Hiến sát, thì phải phúc trình lên ty Giám sát; nếu việc xét xử ở viên đề lãnh hoặc viên Giám sát, thì phải phúc trình lên Ngự sử đài.

Th ời hạn xét xử kiện: việc tạp tụng hạn trong 6 tháng, việc án nhân mạng hạn trong một năm. Đinh Tỵ, năm thứ 2 (1677). (Thanh, năm Khang Hy thứ 16).
Mùa xuân. Sai Đinh Văn Tả đánh Mạc Kính Vũ ở Cao Bằng. Kính Vũ trốn sang đất nhà Thanh. Địa phương Cao Bằng hết thảy đều bình định được.
Tr ước đây, Kính Vũ dựa vào thanh thế triều đình nhà Thanh, lại chiếm cứ đất Cao Bằng^6. Đến khi Ngô Tam Quế làm phản ở Vân Nam, Kính Vũ theo theo đế hiệu tiếm ngụy của Tam Quế và giúp binh lương. Tam Quế chết, quân nhà Thanh kéo vào Quảng Tây. Vì thế, triều đình bàn nhân cơ hội này tiến quân tiễu trừ bọn Kính Vũ. Trước hết đưa thư cho Lại Tháp Lị, tướng quân nhà Thanh, kể rõ tội trạng Kính Vũ; rồi sai Đinh Văn Tả, Nguyễn Hữu Đăng đem quân đi đánh, Thân Toàn giữ chức Thị sư, Đoàn Tuấn Hòa tham tán việc quân.
Tháng 8 năm này, bọn Đinh Văn Tả đánh phá được Kính Vũ ở Cao Bằng, Kính Vũ chạy sang Long Châu, đồ đảng con lại đều tan vỡ.
D ư đảng nhà Mạc chiếm cứ Cao Bằng, kể từ Kính Dụng đến Kính Vũ, trải 3 đời, 85 năm, đến nay mới dẹp tan, triều đình nhà Lê khôi phục được hết đất Cao Bằng. Sau triều đình cho triệu Văn Tả về, dùng Đặng Công Chất thay thế và để Tuấn Hòa ở lại giữ chức tham trấn.

1 Nay là xã Thanh Mai, huyện Thanh Chương, tỉnh Nghệ An.
2 Nay thuộc xã Phú Châu, huyện Ba Vì, tỉnh Hà Tây.
3 Nay thuộc xã Đồng Nguyên, huyện Tuyên Sơn, tỉnh Bắc Ninh.
4 Xem chú thích ở Chính biên quyển XXXIII tờ 17 về việc hộ, việc hôn và lời chua của Cương mục về việc kiện lớn, kiện nhỏ.
5 Xem thêm Chính biên quyển XXXIII, tờ 25, 26.
6 Xem thêm Chính biên quyển XXXIII, tờ 2, 26.

V ăn Tả là người mạnh khỏe, có thao lược, thường theo lệnh đi đánh dẹp, đánh đâu được đấy, là viên tướng có tiếng một thời. Con cháu sau này đời đời giữ việc binh nhung, người ta có câu ngạn ngữ: "Hàm giang thảo tặc^1". Câu ấy có ý nói người ở Hàm Giang đánh giặc giỏi.
Lời chua -Vân Nam, Quảng Tây: Đều xem Bình Định vương năm thứ 10 (Chb. XIV, 10).
Long Châu: Xem Trần Thánh Tông, năm Bảo Phù thứ 4 (Chb. VII, 17).
Ngô Tam Qu ế: Truyện nghịch thần nhà Thanh chép: Tam Quế người Liêu Đông, làm quan tổng binh nhà MInh. Khi lưu tặc^2 là Lý Tự Thành đánh phá Yên Kinh, Tam Quế đầu hàng nhà Thanh, nhà Thanh trao cho tước Bình tây vương. Năm Khang Hy thứ 6 (1667) chuyển đi trấn thủ Vân Nam; năm thứ 12 (1673), Tam Quế cùng Ngô Ứng Lân, Ngô Quốc Quý làm phản, tự xưng là thiên hạ đại nguyên soái; năm thứ 17 (1678), xưng hoàng đế, tiếm quốc hiệu là Đại Chu, sau bị bệnh chết, đồ đảng của giặc lập người cháu Tam quế là Thế Phồn, nối nghiệp; đến năm thứ 20 (1681) mới dẹp được.
Hữu Đăng: Người phường Đông Các huyện Thọ Xương, đỗ tiến sĩ khoa Đinh Mùi (1667) năm Cảnh Trị triều Lê Huyền Tông, phường Đông Các nay là thôn Dũng Thọ^3. Tuấn Hòa: Sau đổi là Tuấn Khoa, người xã Cự Đồng, huyện Siêu Loại, đỗ tiến sĩ khoa Bính Thìn (1676) năm Vĩnh Trị triều Lê Hi Tông.
Tháng 7, mùa thu. Định rõ thể lệ phong thế ấm cho công thần văn võ và thể lệ miễn giao dịch cho lại điển hoặc dân đinh.
Đầu niên hiệu Vĩnh Tộ^4, bầy tôi có quân công được dự phong "công thần" , phần nhiều được đời đời phong ấm.
Đến nay, tham tụng Nguyễn Mậu Tài và Hồ Sĩ Dương xin giảm bớt đi, bèn định rõ lại như thế này:
Công th ần khai quốc: hàng võ từ đô đốc, hàng văn từ thị lang trở lên; công thần trung hưng: hàng võ từ đô đốc đồng tri, đô đốc thiêm sự, hàng văn từ thị lang, ngự sử trở lên, thì con cháu đều được đời đời phong ấm.

Ngoài ra, nh ững người nào ở trong hai ban văn, võ mà chưa được dự phong "công thần" , thì về hàng võ từ tam thái, tam thiếu^5đến đô đốc đồng tri, đô đốc thiêm sự; về hàng văn từ tam thái, tam thiếu, thượng thư đến thị lang, con cháu được 5 đời phong ấm.

Các ch ức dưới thì theo thứ tự giảm dần: hàng văn, từ tứ phẩm trở xuống có quận công; hàng văn, những người trúng trường đã từng được giao cho giữ chức tá nhị, thì các con những người này đều là quan viên tử; nhưng nếu người nào mới được trao chức lần đầu, thì chỉ một con trai được miễn dao dịch.

T ạp lưu cùng lại^6 thừa^7 các nha môn, chỉ dược miễn dao dịch cho bản thân mình. Sinh đồ nộp nửa suất thuế dung.
Dân đinh 50 tuổi là lão hạng, 60 tuổi là lão nhiêu, đều được miễn dao dịch.

1 Câu ngạn ngữ: "Đánh giặc đất Hàm, làm quan họ Đặng". Hàm tức Đinh Văn Tả ở Hàm Giang. Có thuyết nói: "Đánh giặc họ Đinh làm quan họ Đặng". Vì Đinh Văn Tả và Đặng Đình Tướng cùng làm quan trong một thời. Đinh Văn Tả thì đời đời giữ việc binh nhung. Đặng Đình Tướng thì bố là Yên quận công Đặng Tiến Thự và anh em 5 người đồng thời làm quan to.

2 Toán người hợp nhau đi cướp phá, khi đóng ở vùng này, khi đóng ở vùng khác, gọi là "lưu tặc". Trong Minh sử có truyện lưu tặc.
3 Nay là phố Hàng Bạc, Hà Nội.
4 1619-1628, niên hiệu Lê Thần Tông.
5 Thái sư, thái phó, thái bảo, thiếu sư, thiếu phó, thiếu bảo.
6 Người giữ văn thư giấy tờ trong một nha, như thông lại, đề lại, đạt lại v.v...
7 Người có chức phận nhỏ, như cung thừa trong một cung, dịch thừa trong một trạm, tượng thừa trong một xưởng thợ v.v...

L ời chua -Công thần: Triều Tiền Lê khi Thái Tổ dẹp được giặc Minh, phong 227 người công thần, đấy là công thần khai quốc^1. Triều Hậu Lê từ Trang Tông đến Thế Tông diệt được nhà Mạc, những bầy tôi có công lao được phong là công thần, đấy là công thần trung hưng. Năm Vĩnh Tộ thứ 5 (1623), Trịnh Xuân nổi loạn, xa giá Thần Tông phải chạy về Thanh Hóa, Trịnh Tráng đem tướng sĩ đánh phá Trịnh Xuân, tiến lấy lại Đông Đô, phàm bầy tôi có công theo hầu xa giá và người có công đánh dẹp cũng được dự phong là công thần được đời đời phong ấm.
Trúng trường: Hương cống thi hội lọt được ba kỳ gọi là trúng trường. Tá nhị: Như tự thừa, trưởng sử, bình sự, lục sự v.v... Tà nhị đều là thuộc viên ở các nha môn.
T ạp lưu: Tức các chức tăng chánh, tăng phó, đạo chánh đạo phó. Mậu ngọ, năm thứ 3 (1678). (Thanh, năm Khang Hy thứ 17).
Tháng 4, mùa hạ. Động đất.
Ngày Nhâm Tý, tháng 5. Sao Thái Bạch xuất hiện giữa ban ngày.
Tháng 7, mùa thu. Định rõ điều lệ thi hương.

Thi h ương, thi hội, cứ ba năm mở một khoa. Khoảng niên hiệu Cảnh Trị (1663-1671), chỉ định rõ phép thi hội, còn phép thi hương vẫn còn sơ lược. Đến nay, triều đình sai bộ Lễ định lại cho được rõ ràng.
Lời chua Điều lệ: Cố Lê thiện chính lục chép: Năm ấy bàn định điều lệ thi hương thế này:
Ngày h ọc trò vào trường thi, đều bắt đầu từ ngày mồng 8 tháng 8. Số học trò ứng thi; xã lớn 20 người, xã vừa 15 người, xã nhỏ 10 người, xã nào ít học trò thì không bó buộc theo y số ấy.

Quan huy ện, quan châu khảo xét học trò rồi chia ra hai hạng: toàn thông và thứ thông. Toàn thông là hạng học trò thi đủ được thể văn bốn kỳ, thứ thông là hạng học trò thi đủ được thể văn ba kỳ. Huyện lớn được 20 người , huyện vừa 15 người, huyện nhỏ 10 người^2.

Hi ệu quan khảo hạch sinh đồ đã đỗ các khoa trước trong phủ mình, người nào thông hiểu văn lý là hạng hay chữ, người nào hơi kém là hạng thứ hai, người nào trễ biếng bỏ học sẽ không được thi.
Thể thức văn bài: Bài làm cần phải dùng ý nghĩa hồn hậu đầy đủ, nếu bài nào ý nghĩa phù bạc hoặc rập theo sáo cũ sẽ bị nhất luật đánh hỏng.
Các quan được cử sung vào công việc trong trường thi:
Trường thi ở tứ trấn và Thanh, Nghệ, chức đề điệu, chức giám thí mỗi chức đều cử một viên quan đại thần trong hàng văn ban.
Tr ường thi ở Phụng Thiên, chức giám thí dùng viên đô cấp sự.
Chức giám khảo và đồng khảo ở các trường kể trên: giám khảo dùng viên chức trong viện Hàn lâm hoặc các khoa, các đạo; đồng khảo dùng các chức lang trung, viên ngoại và các viên huấn, giáo ở phủ huyện đã từng thi hội trúng được ba kỳ mà là người có văn chương, có danh dự, đức vọng sung vào.
1 Xem thêm chính biên quyển XV, tờ 2.
2 Đoạn văn này chép không được rõ lắm. Tham khảo Chính biên quyển XXXIX, tờ 3 và "khoa mục chí" trong Lịch triều hiến chương, thì học trò vào hạng thi đủ được thể văn bốn kỳ, sẽ được cùng với sinh đồ đỗ các khoa trước cùng đi thi hương. Như vậy thì số học trò của huyện lớn 20 người, huyện vừa 15 người, huyện nhỏ 10 người, là chỉ kể học trò vào hạng toàn thông mà thôi.
Các trường thi ở Thái Nguyên, Hưng Hóa, Tuyên Quang, Lạng Sơn và Yên Quảng, chức đề điệu và giám thí dùng quan chức trong hai ty Thừa chính và Hiến sát.
Nh ận diện và điểm mục: Ngày học trò vào trường thi, thì hiệu quan và xã trưởng phải đến cửa trường nhận diện học trò, đề phòng việc gian trá giả mạo. Ngày hôm ấy, phàm hương cống các khoa trước mà có quan chức phải hội hợp điểm mục ở cửa điện đình, sinh viên phải hội họp điểm mục ở Quốc Tử giám, để ngăn mối tệ đội quyển làm gà. Người nào vắng mặc ngày hôm ấy thì người có trách nhiệm sẽ hặc tâu để trị tội.
Trong điều lệ này, có nói cả đến chức trách các viên giữ việc tuần xước^1, thể sát^2, di phong^3, soạn hiệu^4, và mọi thứ cần dùng ở trong trường thi.
L ại tham khảo về đời cổ Lê, bốn trấn Sơn Nam, Kinh Bắc, , Hải Dương, Sơn Tây, hai xứ Thanh Hoa, Nghệ An, phủ Phụng Thiên phụ cận kinh kỳ, và Tuyên Quang, Hưng Hóa, Thái Nguyên, Lạng Sơn, Yên Quảng ở ngoại trấn, cứ đến khoa thi, mỗi xứ đều mở trường thi hương. Sau các xứ ở ngoài trấn thi phụ vào trường thi của bốn trấn.

V ề việc cử các chức đề điệu và giám thị: Trường Phụng Thiên vì số học trò có ít, nên ngoại trường^5 chỉ đặt một viên giám thí; còn các trường khác đều đặt hai viên; đề điệu và giám thí; riêng các trường ở ngoại trấn thì dùng quan Thừa chính và Hiến sát giữ chức đề điệu và giám thí.

Hi ệu quan: Một danh từ gọi các viên giáo dụ ở các phủ thời bấy giờ. Đề điệu: Tức chánh chủ khảo ngày nay.
Giám thí: Tức phó chủ khảo ngày nay.
Kỷ Mùi, năm thứ 4 (1679). (Thanh, năm Khang Hy thứ 18).
Tháng 2, mùa xuân. Bàn định công tướng sĩ thu phục được Cao Bằng, thăng thưởng có từng hạng khác nhau.
Th ăng thưởng cho Hoàng Nghĩa Hy tước Lãng quận công; những người có công được theo thứ tự thăng thưởng 160 người; ngoài ra đều tính số tai giặc xẻo được^6 nhiều hay ít mà ban thưởng bằng bạc.

L ời cẩn án - Sách Lê sử tục biên chép: "Bàn công đánh ở Giang Mãng" (luận Giang Mãng^1 công). Tạp kỷ của Cao Lãng^2 chép: "Bàn công đánh Mạc Nguyên Thanh" (luận thảo Mạc Nguyên Thanh công).
1 Viên chức giữ việc tuần phòng chung quanh trường thi, để ngăn ngừa sự gian trá.
2 Viên chức giữ việc khám xét lều chiếu, ống quyển, hộp tráp của học trò khi vào trường thi, để ngăn ngừa việc đem bài cũ hoặc sách vỡ vào trường; lại trông coi xem xét khi học trò làm bài để giữ trật tự.
3 Viên chức thu quyển của thí sinh khi làm bài xong, để nộp, rồi đóng vào hòm niêm phong lại.
4 Viên chức soạn số hiệu từng quyển văn của học trò, để khỏi xảy ra sự lầm lẫn tên người nọ dán vào quyển người kia.
5 Trong trường thi có chia ra ngoại trường và nội trường, ngoại trường là đề điệu và giám thí, nội trường là giám khảo và đồng khảo.
6 Xem chú thích số 1 Chính biên quyển XXIX, tờ 25.
Nay xét: N ăm trước quan quân đánh Mạc Kính Vũ ở Cao Bằng, Kính Vũ tức Nguyên Thanh. Cao Bằng có Mãng Giang ở các tỉnh thành hiện nay 13 dặm về phía Bắc. Thế thì Mãng Giang là địa điểm mà quan quân đã đánh Mạc Nguyên Thanh, vì thế mà về sau bàn định công đánh Mạc mới dùng tên đất mà gọi tên mặt trận. Đến như việc đánh Mạc Kính Vũ ở Cao Bằng, thì Đinh Văn Tả làm đốc tướng, thì khi thưởng công lại cho Hoàng Nghĩa Hy đứng đầu. Có lẽ trận chiến thắng ở Mãng Giang, Nghĩa Hy là người lập công đầu chăng? sách Lê Sử tục biên là một bản sao, chưa phải là sách đã biên soạn xong hẳn. E rằng chỗ này còn có điều thiếu sót.
Lời chua - Hoàng Nghĩa Hy: Người xã Hoàng Vân, huyện Kim Động^3, là con Hoàng Nghĩa Giao.
Cao Bằng: Tức Bắc Bình, nguyên trước thuộc Ninh Sóc, xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 19, 31, 32, 35).
Tháng 10, mùa đông. Thanh Hoa bị nạn đói.
Thanh Hoa b ị nước tràn ngập, hoàng trùng phá hại lúa, nhân dân phần nhiều phiêu tán. Triều đình hạ lệnh xá thuế dân đinh và các thuế tuần ty, thuế bến đò, giảm bớt các sự lệ cúng tế. Lại hạ lệnh cho hai ty Thừa chính, Hiến sát và phủ huyện đều phải trai giới cầu đảo.
Lời chua - Thanh Hoa: Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 16, 20, 21, 33).
Canh Thân, năm thứ 5 (1680). (Thanh, Khang Hy thứ 19).
Ngày Canh Ngọ, tháng 10, mùa đông. Sao Chổi xuất hiện ở phương Tây. Hạ lệnh; ân xá; đổi niên hiệu.
Tân D ậu, năm Chính Hòa thứ 2 (1681). (Thanh, năm Khang Hy thứ 20). Ngày Giáp Dần, tháng 2, mùa xuân. Sao Chổi xuất hiện ở vị trí sao Chẩn. Đại hạn, dân bị nạn đói.
Từ mùa xuân đến mùa hạ, không mưa, lúa mạ khô héo, nhân dân khô đói.
Nhâm Tuất, năm thứ 3 (1682). (Thanh, năm Khang Hy thứ 21).
Tháng giêng, mùa xuân. Sai sứ thầng sang nhà Thanh.
Sai bọn Thân Toàn và Đặng Công Chất sang nhà Thanh dâng lễ tuế cống, nhân tiện cáo phó về việc Huyền Tông mất và xin phong tước.
Tháng 5, mùa hạ. Truy tôn Nguyễn Thị, quý phi của Thần Tông, làm Minh Thục hoàng thái hậu.
Lời chua - Hậu: Tên là Ngọc Bạch, người xã Hoàng Đan, huyện Gia Viễn^4, là sinh mẫu Lê Chân Tông.
Ngày Mậu Dần, tháng 8, mùa thu. Sao Chổi xuất hiện ở vị trí sao Dực và sao Chẩn. 1 Cùng một tên đất chép trong một đoạn văn mà trên chép "Giang Mãng", dưới chép "Mãng Giang", nên chưa hiểu địa danh này thế nào là đúng. Chúng tôi cứ dịch theo đúng với nguyên văn đã chép.
2 Ở thư viện Sử học có một bộ bốn cuốn (sách chép tay) nhan đề (Lịch triều tạp kỷ) chép công việc từ Lê Gia Tông đến Lê Hiển Tông. Tác giả, Ái Châu, Cổ Đằng, Nổ Giang, Cao Tẩu, lược biên không rõ bộ sách này có đúng là Tạp kỷ của Cao Lãng mà Cương mục đã dẫn ra đây không? về việc đánh Mạc ở Cao Bằng, sách này (quyển thứ nhất) chép: "Luận Đinh Văn Tả, ,Nguyễn Hữu Tham (Sâm) đằng thảo phá Mạc Nguyên Thanh công" (bàn công đánh phá Mạc Nguyên Thanh của bọn Đinh Văn Tả và Nguyễn Hữu Tham).
3 Nay thuộc huyện Châu Giang, tỉnh Hải Hưng.
4 Ninh Bình.
Tham Tụng Nguyễn Mậu Tài bị giáng chức. Nguyễn Văn Đương được thăng hữu thị lang bộ Binh và giữ chức bồi tụng trong phủ chúa.
Lúc ấy, Mậu Tài giữ chức tham tụng, Nguyễn Văn Đương tham chính Thanh Hoa, dâng tờ khải nói: "Chính lệnh trong một nước, phó thác ở tể tướng, chính lệnh bỏ bê trệ hay thi hành là quan hệ ở người thừa hành thiên tư hay ngay thẳng. Nay Mậu Tài ghen ghét người hiền tài, gây bè đảng riêng, kết dâu gia với viên tham tụng trước là Hồ Sĩ Dương, công việc trong triều kẻ xướng, người họa, lừa dối che lấp cả trí thông sách của bề trên, rất không xứng đáng với chức vụ. Mấy năm gần đây, nào động đất, nào thủy tai, nào sao Bột, sao Chổi, nào hạn hán, hoàng trùng, những việc tai dị luôn luôn sinh ra, mà bầy tôi trong triều không ai dám vạch rõ tội lỗi của họ. Vậy xin rộng lựa chọn những người hiện tại chức xem người nào có đạo đức, độ lượng, tài năng, trí tuệ cho giữ chức tể tướng. Có như thế, thì chức quan được người xứng đáng, nhân dân được vui vẽ làm ăn, mà có thể dần dần đem lại khí hòa của đất trời được".

T ạc biết Mậu Tài là người thuần cẩn, không có lỗi gì to. Nhưng thấy Văn Đương dám nói thẳng, Tạc có ý muốn khuyến khích mọi người, bèn giáng chức Mậu Tài làm tả thị lang bộ Hộ, cất nhắc Văn Đương làm hữu thị lang bộ Binh cho vào hầu trong phủ giữ chức bồi tụng.
Văn Đương thẳng thắng không a dua, tính tình ít hòa hợp được với người khác; ở trong triều, dám nói thẳng, không kiêng nể, sợ hãi, nên người ta khen Văn Đương là người ngay thẳng. Lời chua - Văn Đương: Người xã Bồ Sao, huyện Bạch Hạc^1, đỗ tiến sĩ khoa Tân Sửu (1661) năm Vĩnh Thọ triều Lê Thần Tông.
Trịnh Tạc mất. Con là Căn nối giữ tước vương.
Tạc chuyên nắm chính quyền 25 năm. Khi mất, truy xưng Dương Vương, tiếm hiệu là Hoàng tổ. Thế tử Căn nối nghiệp, xưng Định Vương.
C ăn là con trưởng của Tạc, lúc còn ít tuổi, vì có tội phải giam trong ngục, sau dùng kế quỷ quyệt được khỏi tội. Liền đó, lại được làm phó đô tướng, trấn thủ Nghệ An, rồi dần dần phong đến tiết chế, tiến phong làm nguyên soái, giữ chính quyền trong nước, tước Định nam vương. Đến nay Tạc mất, Căn bèn nối ngôi chúa.
Tháng 10, mùa đông. Lê Hải, trấn thủ Cao Bằng, dụ được đồ đảng họ Mạc là Nguyễn Công Hồi đầu hàng. Hải được thăng chức đề đốc.
Tr ước đây, Đặng Công Chất trấn thủ Cao Bằng, bị nha lại và dân chúng tố cáo, phải triệu về triều, triều đình bổ Lê Hải lên thay. Hải đến trấn thủ, dụ được đồ đảng họ Mạc là Nguyễn Công Hồi đem hơn một ngàn bộ thuộc đến trấn đầu hàng.
Triều đình phong cho Hồi tước hiệu quận công và thăng thưởng cho Hải chức đề đốc. Lời chua - Lê Hải: Có sách chép Lê Hối, người xã Phú Hào, huyện Lôi Dương^2 là con Lê [Thì] Hiến.
Quý Hợi, năm thứ 4 (1683). (Thanh, năm Khang Hy thứ 22).
Mùa xuân. Người nhà Thanh giao trả tù binh họ Mạc cho nước ta, nhà vua ngự ở điện Kiền Nguyên để nhận.
Tháng 6 n ăm trước, vua nhà Thanh hạ lệnh cho quan chức Quảng Tây giao trả tù binh gồm những người nhà Mạc là bọn Kính Liêu. Thích Dục tuần phủ Quảng Tây, báo tin ấy cho nước ta biết. Triều đình sai phó đô ngự sử Vũ Duy Đoán và trấn thủ Lạng Sơn là hoạn quan Thân Đức Tài cùng nhau đến cửa ải nơi biên giới tiếp nhận tù binh. Lúc ấy công văn trao đổi, tên của Duy Đoán đứng dưới tên của Đức Tài. Đến nay triều đình sai Duy Đoán và Vũ Công Đạo lại đi tiếp nhận tù binh. Lúc này, Duy Đoán đã thăng chức thượng thư và Công Đạo giữ chức đô ngự sử, nhưng Trịnh Căn muốn rằng trong công văn vẫn cứ đề tên theo thứ tự đã đề trước. Duy Đoán khẳng khái nói: "Tôi tự hổ là một người chỉ làm để cho đủ vị thượng thư thôi, nhưng tôi vẫn nghĩ rằng vương thượng coi "nam nha"1 là cao quý, không ngờ bây giờ "hoàng môn"2 lại ở trên "nam nha". Việc này tôi không dám vâng theo mệnh lệnh". Vũ Công Đạo cũng cố tranh luận là không nên như thế. Căn giận lắm, bèn bãi chức hai người này, rồi hạ lệnh khác cho bồi tụng Nguyễn Quai và cấp sự trung Trần Thế Vinh, Đặng Đình Tướng cùng với Đức Tài cùng đi.
1 Nay là huyện Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Phúc.
2Đất huyện Lôi Dương cũ, nay thuộc hai huyện Thọ Xuân và Thường Xuân (Thanh Hóa).
V ương Quốc Trinh, thông phán Nam Ninh, là viên quan do triều đình nhà Thanh phái ủy, muốn giao trả tù binh ở cửa ải Thủy Khẩu thuộc Cao Bằng, hắn đã dựng nhà từ trước để đợi phái bộ nước ta, nhưng bọn Nguyễn Quai lấy lẽ rằng, Cao Bằng không phải là nơi giao nhận, không chịu theo. Quốc Trinh trong bụng căm giận, nhưng cũng gượng gạo đến trấn Nam Quan; khi đến nới, hắn buông xổng cho lính bản thổ đánh đấm lẫn nhau, đâm thủng cả hai lần áo cừu của Đình Tướng, rồi lại đòi nộp 5.500 lạng bạc hành lý.

S ố tù binh họ Mạc mà nhà Thanh giao trả, vừa lớn vừa nhỏ là 350 mgười, Đức Tài kiểm điểm xét duyệt, rồi phân phối đưa đi cho được yên phận ở xen vào với dân Lạng Sơn, còn bọn Kính Liêu cả thảy 124 người thì dẫn giải về triều dâng ở dưới cửa cung khuyết. Nhà vua ngự điện Kiền Nguyên nhận tù binh, sau lại dẫn đến sân phủ chúa để chịu tội, bọn này đều được tha. Bọn Kính Liêu ba người được triều đình trao cho quan chức, ngoài ra đều phân phối đi các nơi để được yên phận ở xen vào với dân bản xứ, hằng năm giúp đỡ cho vãi và tiền.

Sau này, tri ều đình xét thấy Đình Tướng đưa số bạc cho Quốc Trinh nhà Thanh quá nhiều, nên Đình Tướng bị giáng chức một trật, còn Nguyễn Quai và Sĩ Vinh có bệnh không dự vào việc hội hợp giao bạc cho Quốc Trinh, nên phải phạt tiền nhiều ít khác nhau.

Tri ều đình lại đưa thư sang nhà Thanh nói về tình trạng Quốc Trinh yêu sách và không có lễ độ, viên tổng đốc Lưỡng Quảng là Ngô Hưng Tộ sau khi xét hỏi Quốc Trinh, liền đem bản án dâng lên triều, cuối cùng Quốc Trinh bị khép vào tội trảm hậu^3, còn số bạc mà Quốc Trinh đã tham tang thì thu lấy sung công.

L ời phê - Đã trái cả hình luật, lại quên cả sĩ nhục^4.
Lời cẩn án - Bang giao là lễ trọng đại mà hoạn quan được tham dự, thượng thư và ngự sử là chức quan cao quý trong triều mà hoạn quan được vượt lên trên. Thế là đem bọn sống sót sau khi bị cắt thiến đứng trên hàng quan vào bậc tấn thân^5. Lời tranh luận của Duy Đoán và Công Đạo thật là hợp với lẽ phải, thế mà Trịnh Căn lài bênh vực Đức Tài mà bãi chức bọn Duy Đoán, thì Trịnh Căn tự ý làm càn, cũng đã quá lắm!

Lúc ấy, họ Trịnh lăn loàn lấn vượt, phàm công việc đã làm, thật khó đem lẽ phải mà đo đắn được. Sở dĩ họ Trịnh còn có thể cai trị nước được, là nhờ các sĩ phu vui lòng giúp đỡ đấy thôi. Thế mà lại khinh bỏ cả thể diện quốc gia, coi thường cả phẩm giá danh sĩ, để đến nỗi sau này bọn "điêu đang"6 lộng quyền mà quan văn quan võ trong triều phải theo chúng sai khiến, rồi cuối cùng họ Trịnh cũng phải diệt vong. Thế thì việc này chả phải đáng làm gương răn một cách sâu sắc đó sau ?
Lời chua - Thủy khẩu quan: Theo sách Quảng Tây thông chí nhà Thanh, thì Thủy khẩu quan ở phía tây bắc Long Châu 95 dặm, giáp biên giới nước ta. Trấn Nam quan: Có một tên nữa là Đại Nam quan, giáp với châu Văn Uyên tỉnh Lạng Sơn nước ta. Xem Lê Trang Tông, năm Nguyên Hòa thứ 8 (Chb. XXVII, 35).
1 Xem lời chua của Cương mục ở dưới.
2 Nt.
3 Một thứ hình phạt của chế độ phong kiến. Người can phạm đã bị xử vào tội đem chém, nhưng còn được đợi ít lâu để xét lại.
4 Chỉ việc tha tội và trao quan chức cho bọn Kính Liêu.
5 Một danh từ để gọi chung các quan vào hàng khoa mục, giữ quyền cao chức trọng trong triều.
6 Một thứ mũ của hoạn quan đội. Mũ này đằng trước có hình con ve trang sức bằng vàng. Văn ngôn, thường dùng danh từ này, để nói riên về bọn hoạn quan.
Nam Ninh: Theo nh ất thống chí nhà Thanh, thì về đời Tây Hán và Đông Hán, Nam Ninh là đất Uất Lâm; từ nhà Tấn về sau, là quận Tấn Hưng; nhà Đường, là quận Lãng Ninh thuộc châu Ung; nhà Tống, là quận Vĩnh Ninh thuộc châu Ung; nhà Nguyên gọi là lộ Nam Ninh; nhà Minh đổi là châu Nam Ninh, thuộc ty Bố chánh sứ tỉnh Quảng Tây; nhà Thanh cũng theo như nhà Minh.
Nam Nha: Cương mục tập lãm chép: Nhà Đường chia tể tướng làm nam ty, hoạn quan làm bắc ty, vì thế mới có danh từ "nam nha, bắc nha".
Hoàng môn: Theo "Bách quan chí" trong H ậu hán thư, thì chức hoàng môn lệnh một người, ăn lộc 600 thạch, giữ việc trông nom các hoạn quan trong sảnh. Sách ấy lại chua rằng: Cửa cung cấm gọi là cửa vàng (hoàng thát) dùng hoạn quan trông coi, nên viên quan coi giữ cung cấm gọi là hoàng môn lệnh.
Vũ Duy Đoán: Người xã Mộ Trạch, huyện Đường An, đỗ tiến sĩ khoa Giáp Thìn (1664) năm Cảnh Trị triều Lê Huyền Tông.
Nguyễn Quai: Người xã Vân Điềm, huyện Đông Ngàn.
Đặng Đình Tướng: Người xã Lương Xá, huyện Chương Đức, Nguyễn Quai và Đình Tướng đều đỗ tiến sĩ khoa Canh Tuất (1670) năm Cảnh Trị triều Lê Huyền Tông. Thích Dục: Người Định Châu nhà Thanh. Nhất thống chí nhà Thanh liệt Thích Dục vào hàng quan lại có danh tiếng.
Hạ lệnh: Đề cử người có tài cán, thao lược, trí mưu, dũng cản.
B ầy tôi về hàng quan võ đều được xét những thuộc hạ của mình xem người nào có thao lược, trí mưu, dũng cảm thì đề cử để triều đình biết. Về phần con em nhà tướng, người nào có tài năng đức độ thì tự mình được tiến cử lấy.
Tháng 9, mùa thu. Sứ thần nhà Thanh sang nước ta.
Vua nhà Thanh sai Thị độc Minh Đồ và Biên tu Tôn Trác Vinh sang sách phong và ban cho quốc ấn.
Tr ước đây, Ngô Tam Quế, bầy tôi bạn nghịch nhà Thanh, chiếm cứ Vân Nam, xin nhà Lê cứu viện, triều đình nhà Lê cự tuyệt sứ thần của Tam Quế. Kịp khi nhà Thanh dẹp được Tam Quế, vua Thanh tự tay viết bốn chữ "trung hiếu thủ bang"1 ban cho vua Lê, là có ý trọng vua Lê về việc không giúp Tam Quế. Rồi vua Thanh lại sai thị độc Ô Hắc^2 và lang trung Chu Xán sang dụ bảo việc ban lễ phẩm tế Huyền Tông và Gia Tông. Lúc ấy Trịnh Tạc đã mất rồi, nhưng chưa làm lễ táng. Trịnh Căn giả mạo quốc thư đưa đến mời sứ thần nhà Thanh viếng Trịnh Tạc, Minh Đồ bèn dùng lễ riêng phúng viếng.

L ời phê - Nước lớn cũng không có người giỏi^3.
Lời chua - Theo Nhất thống chí nhà Thanh, thì năm Khang Hy thứ 22 (1683), nhà Thanh sai quan sang nước ta sách phong, ban cho cáo mạng và đổi cho quả ấn mới đúc, quả ấn này bằng bạc mạ vàng núm ấn đúc hình con lạc đà. Lại ban cho bốn chữ "trung hiếu thủ bang" do chính tay vua Thanh viết.

Xét: N ăm Quang Hưng thứ 21 (1598) triều Lê Thế Tông, nhà Minh hạ chiếu phong vua Lê chức An Nam đô thống sứ ty đô thống sứ, và ban cho một quả ấn bằng bạc; năm Phúc Thái thứ 4 (1646) triều Lê Chân Tông, nhà Minh sai sứ sang phong Thần Tông (lúc này Thần Tông đã xưng thái thượng hoàng) làm An Nam quốc vương và ban cho một quả ấn bằng bạc mạ vàng.
1 Bốn chữ này nghĩa là "có lòng trung thành hiếu kính để giữ nước".
2 Chữ này nguyên văn chép và chua rằng: "đã tra tự điển cùng Bị khảo, Bổ di đều không có, không hiểu âm là gì". Ở đây chúng tôi thấy chữ này bên tả có chữ "hắc" nên tạm phiên là "Hắc" cho đủ tên một người để dể đọc mà thôi. Tên này có sách chép là "Điều Sính".
3 Chỉ việc Minh Đồ dùng lễ riêng phúng Trịnh Tạc.
Giáp Tý, năm thứ 5 (1684). (Thanh, năm Khang Hy thứ 23).
Tháng 4, mùa hạ. Hạ lệnh cho viên quan có trách nhiệm thăm hỏi sự đau khổ ở dân gian.
Tr ịnh Căn hạ lệnh rằng: "Thương yêu nhân dân là công việc đứng đầu trong mọi việc chính trị. Nhân dân, có người vì quan sở tại hà khắc, bọn quyền quý ức hiếp, có người vì cớ gì đó mà phải phiêu tán đi nơi khác, những hạng người ấy cần được vỗ về thương yêu mới phải". Bèn hạ lệnh cho ty Hiến sát các xứ đi tuần hành dò hỏi, đến cuối năm sẽ theo tình thật từng loại người làm tờ khải trình bày, để tìm phương pháp giúp đỡ cho họ. Lệnh này được ghi vào lệnh chỉ để thi hành.
Tháng 8, mùa thu. Gió lớn; vỡ đê sông Nhị.
Gió lớn, nước tràn dẫy lên, đê sông Nhị bị vỡ, lúa ruộng ở các huyện vùng Tây Bắc phần nhiều tổn hại.
Lời chua - Nhị Hà: Có một tên nữa là sông Phú Lương. Xem Lý Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 2 (Chb. II, 13).
Tháng 10, mùa đông. Trịnh Căn phong cho con thứ là Bách làm tiết chế.
Tr ước đây, con cả của Căn là Vĩnh đã chết, các con của Vĩnh còn bé, Bách là em Vĩnh, tuổi đả hơi lớn, nên Trịnh Căn tiến phong làm khâm sai tiết chế các doanh quân thủy, quân bộ, kiêm giữ quyền chính trong nước, chức thái úy, tước Kiêm quận công, mở phủ Lý Chính. Tiến phong như thế, là có ý dùng Trịnh Bách làm người nối nghiệp.
Trịnh Căn tự tiến phong là đại nguyên soái, tổng quốc chính, thượng thánh phụ sư thịnh công nhân minh uy đức Định vương.
Tr ước đây. Căn đã xưng nguyên soái Định quốc vương. Bầy tôi bàn tấn phong tước vương chỉ dùng một chữ^1. Căn bề ngoài, giả vờ nhúng nhường không nhận thấy đã hàng mấy năm, đến nay mới nhận mệnh lệnh.

L ời phê - Càng ngày càng quá! Mũ và giày đảo ngược, không còn phân biệt được trên dưới nữa. Bầy tôi đều đã là tôi tớ nhà họ Trịnh cả rồi không kể làm gì. Đến như người làm vua còn cứ nhận lấy danh tiếng hão huyền ấy mà quên cả liêm sĩ, cũng đáng lấy làm quái gở! Như thế mà họ Trịnh vẫn không cướp ngôi vua, không hiểu vì lý do gì?

Ấ t Sửu, năm thứ 6 (1685). (Thanh, năm Khang Hy thứ 24).
Tháng 8, mùa thu. Định rõ lại phép khảo công.

Tr ước đây, các quan trong kinh ngoài trấn, mỗi năm một lần khảo công. Khi khảo xét xong, liền thi hành ngay việc truất bãi hoặc thăng trật, người ta khổ sở vì thời hạn quá ngặt. Nay bèn định mỗi năm một lần khảo công, nhưng để đủ ba lần khảo xét mới thi hành việc truất bãi hoặc thăng trật. Phép thưởng và phạt chia ra ba hạng thưởng, trung, hạ, khác nhau.
Lời chua - Phép khảo công: Theo Lê triều thiện chính thì điều lệ khảo công năm ấy như thế này:
Quan trong kinh, ngoài trấn, người nào ba lần khảo đều vào thượng hạng, được thăng chức một bậc và thưởng 50 quan tiền.
Người nào 2 lần vào thượng hạng, 1 lần vào trung hạng, được thăng chức một bậc và thưởng 20 quan tiền.
1 Trước đây là Định quốc vương, sau là Định vương, có lẽ tước vương, dùng một chữ to hơn tước vương hai chữ.
Người nào 1 lần vào thượng hạng, 2 lần vào trung hạng, được thăng chức một bậc.
Người nào ba lần vào trung hạng, thì đợi khi đủ niên hạn giữ hiện chức, sẽ thuyên chuyển bổ dụng.
Người nào 3 lần khảo đều vào hạ hạng, phải giáng một bậc và phạt 50 quan tiền.
Người nào 2 lần vào hạ hạng, 1 lần vào trung hạng, phải giáng một bậc và phạt 20 quan tiền.
Ng ười nào 1 lần vào hạ hạng, 2 lần vào trung hạng, phải giáng một bậc. Tháng 12, mùa đông. Động đất.
Bính Dần, năm thứ 7 (1686). (Thanh, năm Khang Hy thứ 25).
Đinh Mão, năm thứ 8 (1687). (Thanh, năm Khang Hy thứ 26).
Tháng 3, mùa xuân. Anh Tông Hiếu Nghĩa hoàng đế^1 triều ta lên nối nghiệp. Tháng 10, mùa đông. Không mưa.

Đ ã lâu không mưa, thóc lúa thu hoạch sút kém, giá gạo vọt cao, triều đình sai quan trong kinh đi đến các đạo xem xét hình thế ruộng đất, làm xe tát nước để tưới cho ruộng cấy lúa. Lại bàn thi hành việc ân xá.

M ậu Thìn, năm thứ 9 (1688), (Thanh, năm Khang Hy thứ 27).
Tháng 2, mùa xuân. Trịnh Căn bổ dụng cháu là Bính làm tiết chế^2.

Bính là con Tr ịnh Vĩnh, Vĩnh là con cả Trịnh Căn, Bính đã từng được tiến phong phó đô tướng, thái phó, Tấn quốc công. Trước đây, tiết chế Trịnh Bách mất, Căn muốn lập Bính làm người thừa tự, bèn tiến phong cho Bính tiết chế các doanh quân thủy, quân bộ các xứ, kiêm giữ cả chính quyền, chức thái úy, tước Tấn quốc công, mở phủ Dực quốc.
Tháng 3. Cấm cáo tố ruộng ẩn lậu.
Ở dân gian, những ruộng còn ẩn lậu chưa ghi vào thể lệ, nộp thuế, đều được gia ân miễn thuế. Dân xã không được tố cáo, quan tư không được nhận đơn khám xét, viên quan cai quản sở tại không được bớt việc để sách nhiễu. người nào trái lệnh sẽ bị tội.
Tháng 5, mùa hạ. Thổ ty Vân Nam nhà Thanh xâm chiếm đất biên giới ở ba châu thuộc Tuyên Quang và Hưng Hóa.
hai châu V ị Xuyên, Bảo Lạc thuộc Tuyên Quang và châu Thủy Vĩ thuộc Hưng Hóa giáp liền với địa giới phủ Khai Hóa nhà Thanh. Lúc ấy, Vũ Công Tuấn chạy sang Vân Nam^3, muốn nhờ Vân Nam giúp sức. Nhân đấy thổ ty Khai Hóa bèn ăn hiếp dân, chiếm lấy đất ba châu, đặt tuần ty ở các động ven biên giới, sách nhiễu thu thuế người buôn bán.

Lê Huy ến, trấn thủ Hải Dương, được lệnh đi trấn thủ Tuyên Hưng, Huyến bèn cùng đốc đồng Đặng Đức Nhuận và Trần Thọ đưa thư sang Vân Nam biện luận rõ về việc này, một mặt Huyến lại hiệu dụ dân các động trở về với nước ta như cũ, nhưng thổ ty Vân Nam không chịu giao trả lại. Thành ra từ đây trở đi đất ở biên giới ba châu nhiều chỗ bị mất về nhà Thanh, suốt đời nhà Lê vẫn không sao lấy lại được.

1 Tên là Phúc Trăn, cũng gọi chúa Nghĩa, con Phúc Tần.
2 Tiết chế: Tức tổng chỉ huy quân đội trong toàn quốc.
3 Xem thêm Chính biên quyển XXXIII, tờ 33, 34.
Lời chua - Vị Xuyên^1, Bảo Lạc: Tên 2 châu, đều thuộc phủ Tương An, tỉnh Tuyên Quang.
Thủy Vỉ: Tên châu, thuộc Hưng Hóa^2, xem Trần Đế Hiện, năm Xương Phù thứ 8 (Chb. XI, 1).
Các động 3 châu: Xem năm Chính Hòa thứ 2 (tờ 27 trong cuốn này). Khai Hóa: Tên phủ, thuộc tỉnh Vân Nam nhà Thanh.
Đức Nhuận: Người xã Hoa Lâm, huyện Đông Ngàn^3, đỗ tiến sĩ khoa Bính Thìn (1676) năm Vĩnh Trị triều Lê Hy Tông.
Trần Thọ: Người xã Điền (Trần) Trì, huyện Chí Linh^4, đỗ tiến sĩ khoa Canh Tuất (1670) năm Cảnh Trị triều Lê Huyền Tông.
K ỷ Tỵ, năm thứ 10 (1689). (Thanh, năm Khang Hy thứ 28).
Tháng 6, mùa hạ. Người nhà Thanh bắt Vũ Công Tuấn trả lại, nước ta bắt đem giết đi.

Công Tu ấn, sau khi đả lẫn lút sang Vân Nam, nương dựa vào thổ ty Nùng Tiên Lai, Công Tuấn tự xưng là tiểu Giao Cương vương, ngầm cùng dư đảng họ Mạc là bọn Kính Chửu, Kính Thọ hô hào tụ tập binh lính bản thổ và người Nùng cướp bóc ở biên giới Tuyên Quang, Hưng Hóa. Trấn thủ Nguyễn Công Triều đem quân tiến đánh, không thắng được. Tiếp đó, triều đình sai đốc suất Lê Hải, đốc thị Đặng Đình Tướng đem quân tiến lên, hội hợp với Công Triều để xếp đặt công việc ở địa phương này.

B ọn Lê Hải nhiều lần đưa văn thư sang viên tổng đốc Vân Nam, nhưng viên phủ Khai Hóa không đề đạt giúp; sau phải dùng phải, lụa và bạc thổ giao kết một cách hậu tình với thổ ty Mộng tự là Lý Thế Bình, Thế Bình mới chuyển đạt giúp cho. Viên tổng đốc Vân Nam bèn hạ lệnh cho 3 phủ Khai Hóa, Lâm An và Quảng Nam tra xét rõ ràng, giao trả lại gái trai lớn bé hơn 120 người. Bọn Lê Hải bèn ước hẹn với phiên thần^5 là Nông Văn Cương hội hợp ở trên biên cảnh, bắt Vũ Công Tuấn đem về giết đi, đồ đảng của hắc đều tan rã, bọn Lê Hải đều kéo quân về.
Lời chua - Mộng tự: Xem Hồ Hán Thương, năm Khai Đại thứ 4 (Chb. XII, 14). Lâm An: Tên phủ, thuộc tỉnh Vân Nam nhà Thanh, xem Lý Thần Tông, năm Thuận Thiên thứ 3 (Chb. IV, 27).
Qu ảng Nam: Nhất thống chí nhà Thanh chép: Quảng Nam về triều nhà Hán, là đất quận Tường Kha; nhà Nguyên lập Quảng Nam tây lộ; nhà Minh đặt là phủ Quảng Nam, thuộc tỉnh Vân Nam; nhà Thanh theo như nhà Thanh.

Nông V ăn Cương: Thổ tù châu Bảo Lạc.
Nguyễn Công Triều: Hoạn quan, người làng Đông Lao, huyện Từ Liêm^6.
Giao Cương: Theo Nguyên sử thì địa thế ở phía tây bắc Giao Chỉ là từ Giao Cương kéo sang. Vì thế Công Tuấn lấy tên đất ấy làm vương hiệu của hắn.
1 Tên châu này về phần mục chép "Vị Xuyên" đến lời chua lại chép lầm là Vị Châu, vì "Xuyên" và "châu" theo hán văn, 2 chữ này gần giống nhau. Vị Xuyên nay thuộc tỉnh Hà Giang, Bảo Lạc nay thuộc tỉnh Cao Bằng.
2 Châu Thủy Vỉ nay thuộc tỉnh Lào Cai.
3 Nay là xã Mai Lâm, huyện Đông Anh, Hà Nội.
4 Nay thuộc xã Quốc Tuấn, huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương.
5 Xem chú thích ở Chính biên quyển XXXIII, tờ 16.
6 Nay là xã Đông La, huyện Hoài Đức, tỉnh Hà Tây.
Tháng 10, mùa đông. Hạ lệnh cho bọn Đoàn Tuấn Khoa, hữu Thị lang bộ hình, hội đồng với nhà Thanh khám xét địa giới châu Lộc Bình thuộc Lạng Sơn.
Thôn Na Oa châu L ộc Bình thuộc Lạng Sơn là nơi đất đai màu mở rộng rãi, tiếp giáp với đất châu Tư Lăng nhà Thanh. Thổ tù Vi Đức Thắng đời đời ở đất này. Gần đây, vì biên giới phương bắc có việc, nhiều đất bỏ hoang. Nhân cơ hội ấy, Đức Thắng bèn chiếm 7 thôn thuộc châu Tư Lăng, chiêu tập dân biên giới lập thành thôn trại. Thổ tù châu Tư Lăng là Vi Vinh Diệu đem việc này cáo tố với tổng đốc Quảng Tây Ngô Hưng Tộ. Vả lại, Vinh Diệu tham đất Na Oa màu mở, muốn lấy luôn cả đất này. Việc này triều đình đưa công văn hội đồng khám xét, đã mấy mươi năm mà vẫn chưa giải quyết được.

Sau, tri ều đình sai Đoàn Tuấn Khoa cùng giám sát ngự sừ Lê Chí Tuân sang phủ Tứ Thành nhà Thanh hội khám. Viên quan trong quân phủ nhà Thanh là Lân Sần hỏi Đức Thắng: bên tả, bên hữu độngnúi gọi tên là gì? Đức Thắng không thể trả lời được, thành ra cuộc hội khám này không được việc gì. Triều đình bèn đình chỉ chức bồi tụng của Tuấn Khoa.

Đế n nay, lại sai Tuấn Khoa đi hội đồng khám xét, về bên quan phái ủy của nhà Thanh, thì phủ Tư Minh có viên quan trong quân phủ nhà Thanh là họ Trần và doanh Quỳ Đạo có viên quan trong quân phủ nhà Thanh là họ Trương (Trần và Trương đều không rõ tên). Lúc ấy Tuấn Khoa giấu Đức Thắng một nơi không cho được hội kiến, mỗi khi người nhà Thanh có đòi hỏi việc gì, Đức Thắng giả vờ điếc, phải dùng người phiên dịch trả lời thay.

Khi nh ận giới mốc, thì Vi Vinh Diệu chỉ một dãy núi cao có con sư tử đá trắng là giới mốc của hai nước. Viên quan phái ủy của nhà Thanh nói: "Giới mốc ở núi này, tại sao lại tranh xuống đến Na Oa? Nhà ngươi cậy là người của thiên triều^1 muốn xâm chiếm đất đai của An Nam hay sao"? Bèn quyết đoán đất Na Oa trả về châu Lộc Bình. Vinh Diệu tự nghĩ rằng, đã không chiếm được Na Oa thì bỏ luôn cả bảy châu một thể. Tuấn Khoa bèn cùng người nhà Thanh lập mốc đá rồi trở về triều.

Nói v ề chỗ đất bảy thôn mà nước ta được nhận, đều là đất bỏ hoang rậm, không thấy bóng người, bóng khói, chỉ có thôn Na Oa là nơi đất rộng, người nhiều, thu được mối lợi khá lớn. Trịnh Căn khen về việc này, lại cho Tuấn Khoa được làm bồi tụng.

Sau, th ổ tỵ châu Tư Lăng tranh kiện mãi, triều đình lại sai bồi tụng Nguyễn Đình Hoàn cùng với Đinh Phụ Ích, đốc trấn Lạng Sơn, hội đồng khám xét. Sau đó, vì thổ tù châu Tư Lăng là Vi Thế Hoa đem 4.ooo lạng bạc đến làm tin để ở đất Na Oa. Vi Phúc Kiêm tư tình ưng thuận; Thế Hoa bèn đào hào và dựng 3 bia đá ở xã An Khoái Châu Lộc Bình. Từ đấy đất Na Oa lại mất về nhà Thanh.
Lời chua - Lộc Bình: Tức Lộc Châu, xem Trần Nhân Tông, năm Thiệu Bảo thứ 6 (Chb. VII, 31).
T ư Lãng: Xem Lý Thái Tông, năm Thông Thụy thứ 4 (Chb. II, 41) Tư Minh: Xem Trần Thái Tông, năm Nguyên Phong thứ 6 (Chb. VI, 40). Tứ Thành: Tên phủ, thuộc tỉnh Quảng Tây.
Doanh Quỳ Đạo: Ở cách châu Ninh Minh thuộc tỉnh Quảng Tây 25 dặm về phía nam.
Bảy thôn: Na Hà, Na Đấu, Na Cừ. v.v...
Nguyễn Đình Hoàn: Người xã Bái Ân, huyện Quảng Đức^2, đỗ tiến sĩ khoa Mậu Thìn (1688) năm Chính Hòa.
Đinh Phụ Ích: Người xã Bình Trù, huyện Siêu Loại, đỗ tiến sĩ khoa Nhâm Thìn (1712)3 năm Vĩnh Thịnh triều Lê Dụ Tông.
1 Chỉ triều đình nhà Thanh.
2 Nay thuộc thị trấn Nghĩa Đô, quận Cầu Giấy, Hà Nội.
3 Khoa Nhâm Thìn, Đinh Phụ Ích do chân sĩ vọng thi đỗ tiến sĩ.

Ngày Canh D ần. Sao Chổi xuất hiện ở vị trí sao Dực, sao Chẩn.
Canh Ngọ, năm thứ 11 (1690). (Thanh, năm Khang Hy thứ 29).
Tháng 4, mùa hạ. Sai trấn thủ Tuyên Hưng là Lê Huyến đem quân hội đồng với người nhà Thanh đánh giặc biển ở Yên Quảng, dẹp tan được.
Gi ặc biển Yên Quảng là Phương Vân Long và Tân Ân Sủng chiếm cứ vùng biển Vạn Ninh, tụ tập nhiều người đi cướp bóc. Trấn tướng Long Môn nhà Thanh là Diệp Thắng đưa thư sang nước ta hẹn cùng hội quân tiễu trừ bọn này. Triều đình sai Lê Huyến đem quân đến hội, bắt được Ân Sủng và đồ đảng hơn 200 người giải giao cho Diệp Thắng ở Long Môn.

Sau khi Lê Huy ến đã đem quân về, Diệp Thắng mượn tiếng là chia nhau đi bắt đảng giặc còn sót lại, rồi quân hắn vào Tiên Yên và Hoành Bồ sách nhiễu cung đốn, nhân dân không sao chịu được sự khổ sở. Triều đình bèn làm văn thư nghiêm khắc bóc trần việc này đưa sang nói với viên tổng đốc Quảng Đông, Diệp Thắng bị tội xử trảm.
Lời chua - Tuyên Hưng: Tức Tuyên Quang và Hưng Hóa.
Yên Quảng: Tức Yên Bang. Đều xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 19, 29, 35).
Tiên Yên: Tên châu, hồi đầu triều Lê gọi là Tân Yên, sau đổi làm Tiên Yên, thuộc phủ Hải Đông, nay thuộc phủ Hải Ninh.
Hoành Bồ: Tên huyện, nhà Lê gọi là Hoành Phố, sau đổi Hoành Bồ, thuộc phủ Hải Đông, nay đổi thuộc phủ Sơn Định.
Vạn Ninh: Tên châu, thuộc phủ Hải Ninh, xem Trần Thuận Tông, năm Quang Thái thứ 4 (Chb. XI, 16).
Vùng bi ển Vạn Ninh: Ở giáp giới châu Vạn Ninh.
Các châu huyện kể trên đều thuộc tỉnh Quảng Yên.

Long môn: Nh ất thống chí nhà Thanh chép: Long Môn ở phía Nam Khâm châu 60 dặm, hai ngọn núi đứng sửng đối nhau như luồng cửa, ở giữa có cột đá nhẵn như đá mào, bên trong có chỗ chứa nhiều nước gọi là biển nhỏ, phía tây suốt đến châu Vĩnh Yên giới phận nước ta^1. Đây là một địa điểm sung yếu về đường biển.

M ưa đá.
Sai sứ thầng sang nhà Thanh.

Chánh s ứ Nguyễn Danh Nho, Nguyễn Quý Đức, phó sứ Nguyễn Tiến Sách, Trần Thọ sang nhà Thanh nộp lễ tuế cống. Nhân tiện tâu: 1. Dư đảng họ Mạc lẫn lút ở Vân Nam, họp bè đảng cướp bọc đất biên giới thuộc Tuyên Quang, Hưng Hóa và Cao Bằng; 2. Thổ ty ở Khai Hóa và Mông Tự xâm chiếm những thôn động ở các châu Bảo Lạc, Vị Xuyên, Thụy Vĩ và Quỳnh Nhai, xin tra xét rõ ràng cho. Nhưng triều đình nhà Thanh ỉm việc này đi, không trả lời.

L ời chua - Theo An Nam kỷ yếu, thì năm Khang Hy thứ 30 (1691) sứ thần nước ta là bọn Nguyễn Danh Nho, Nguyễn Quý Đức đem tờ tấu sang nhà Thanh nói: Bọn Mạc Kính Chửu, Mạc Kính Nghi xưng ngụy hiệu một cách càn rỡ, trước kia chúng cấu kết với Vũ Công Tuấn, người Tuyên Quang, cướp bóc các địa phương thuộc Cao Bằng, Tuyên Quang và Hưng Hóa. Lại nói về việc thổ ty nhà Thanh xâm chiếm đất nước ta là:

- Th ổ ty thuộc phủ Khai Hóa thuộc Vân Nam xâm chiếm các xã thôn: Bách Đức, Mỹ (có sách chép: "chi") Phong, Túc Lẫm, Hữu Sào, Ngọc Tỷ (có sách chép: "bôi") ở châu Bảo Lạc thuộc Tuyên Quang; xã thôn các động: Đông Mông, Vô Cữu, Ngưu Dương, Hồ Điệp, Phổ Viên ở châu Vị Xuyên thuộc Tuyên Quang; 28 thôn các động: Cam Đường, Hương Sơn, Sơn Yêu, Trình Lạn và Hoa Quán ở châu Thủy Vĩ thuộc Hưng Hóa.
1 Xem thêm lời chua Cương mục về Triều Dương, Chính biên quyển II, tờ 23.
- Thổ ty Mông Tự xâm chiếm 25 thôn của động Trình Hàm (có sách chép "u") ở châu Thủy Vĩ thuộc Hưng Hóa.
- Họ Nùng lấn: bốn động châu Quỳnh Nhai, ba động châu Chiêu Tấn và các châu Quảng Lãng, Hoàng Nham, Hợp Phì thuộc Hưng Hóa.
Nguyễn Danh Nho: Người xã Nghĩa Phú, huyện Cẩm Giàng.
Nguyễn Tiến Sách: Người xã Văn Trưng, huyện Bạch Hạc. Danh Nho và Tiến Sách đều đỗ tiến sĩ khoa Canh Tuất (1670) năm Cảnh Trị, triều Lê Huyền Tông.
Tháng 5. Đê ở Sơn Nam bị vỡ.
Tha và giảm phú thuế cho dân có nơi nhiều nơi ít khác nhau.
Lời chua - Sơn Nam: Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 17, 18, 26, 27, 34).
Tân Mùi, n ăm thứ 12 (1691). (Thanh, năm Khang Hy thứ 30).
Tháng giêng, mùa xuân. Hiển Tông Hiếu Minh hoàng đế^1, triều ta nối nghiệp. Lại bổ dụng Vũ Công Đạo làm hữu thị lang bộ Hình.
Trước kia, Công Đạo làm đô ngự sử, vì có việc phải bãi chức về nhà^2. Đến nay, Trịnh Căn nghĩ Công Đạo là người thẳng, nên lại bổ dụng.
Mồng một, tháng 2. Nhật thực.
Tháng 6, mùa hạ. Hoàng thái hậu Phạm Thị mất (không rõ ngày táng và lăng mộ ở đâu).
L ời chua - Thái hậu là sinh mẫu Huyền Tông.
Tháng 8, mùa thu. Hạ lệnh cho ty trấn thủ Tuyên Hưng chiêu tập dân phiêu lưu. Vì cớ hai châu Văn Bàn và Thủy Vĩ trước bị Vũ Công Tuấn xâm chiếm quấy rối.
Lời chua - Văn Bàn: Tên châu, thuộc phủ Quý Hóa, tỉnh Hưng Hóa^3. Thủy Vĩ: Xem Trần Đế Hiện, năm Xương Phù thứ 8 (Chb. XI,1). Khảo xét công trạng quan trong kinh, ngoài trấn, biếm chức bọn Tống Nho và Nguyễn Đăng Tuân nặng nhẹ khác nhau.
Lúc ấy, việc khảo xét công trạng rất nghiêm ngặt, người nào có thành tích về chính trị, được thăng lên trật tự cao và điều bổ đến nha môn phiền khuyết^4; người nào công trạng liệt vào hạng thấp, phải giáng truất. Tham chính Sơn Nam Tống Nho, tham chính Thái Nguyên Nguyễn Trí Trung, phủ doãn^5 Nguyễn Đăng Tuân, giám sát Vũ Duy Dương và tư huấn Nguyễn Quang Thọ đều bị liệt vào hạng hạ khảo, nên những người này hoặc bị biếm truất, hoặc bị cách chức có khác nhau. Phạm Quang Trạch tham chính Kinh Bắc, vì khảo xét công trạng của liêu thuộc trong ty không đúng sự thật, nên bị biếm làm đô cấp sự.

1 Tên Phúc Tu, hiệu Thiên Túng đạo nhân, con trưởng Phúc Trăn.
2 Xem thêm tờ 13 trong cuốn này.
3 Nay thuộc tỉnh Lào Cai.
4 Nơi đất rộng người đông, việc binh việc lương gấp đôi nơi khác, phải bận rộn về việc bắt bớ đốc giục; thêm vào đấy việc kiện tụng nhiều, án từ phiền phức phải bận rộn về khám hỏi xét xử. Xem thêm chú thích ở tờ 19 Chính biên quyển XXXV. 5 Tri phủ Phụng Thiên.
Lời chua - Tư huấn: Theo quan chế đời cố Lê, tư huấn ở quán Chiêu Văn, tư huấn ở cục Tú Lâm, đều hàm bát phẩm, thuộc viện Hàn lâm.
Tống Nho: Người xã Tiên Mộc, huyện Nông Cống^1.
Nguyễn Trí Trung: Người xã Lực Điền^2, huyện Đông An. Tống Nho và Trí Trung đều đỗ tiến sĩ khoa Canh Tuất (1670) năm Cảnh Trị triều Lê Huyền Tông. Nguyễn Đăng Tuân: Người xã Hoài Bảo^3, huyện Tiên Du, đỗ tiến sĩ khoa Quý Sửu (1673) năm Dương Đức triều Lê Gia Tông.
Vũ Duy Dương: Người xã Thanh Thủy^4, huyện Nam Đường, đỗ tiến sĩ khoa Ất Sửu (1685) năm Chính Hòa triều Lê Hy Tông.
Phạm Quang Trạch: Người xã Đông Ngạc^5, huyện Từ Liêm, đỗ bảng nhãn khoa Quý Hợi (1683) năm Chính Hòa.
Nguyễn Quang Thọ: Người xã Quảng Bố^6, huyện Quảng Đức, đỗ tiến sĩ khoa Canh Thân (1680) năm Vĩnh Trị triều Lê Hy Tông. Quảng Đức nay là Vĩnh Thuận.
Nhâm Thân, n ăm thứ 13 (1692). (Thanh, năm Khang Hy thứ 31).
Mồng một, tháng giêng, mùa xuân. Nhật thực.
Tháng 3. Ngô Sách Tuân, đốc trấn Cao Bằng, bắt được đảng giặc là bọn Mạc Kính Chư, giải về kinh, giết đi.
Trước đây, Sách Tuân, trấn thủ Cao Bằng, đánh giặc ở La thượng đàn, vì có công được thăng tham chính, sau triệu về triều, thăng thái thường tự khanh, rồi lại sai đi trấn Cao Bằng.
Lúc ấy, dư đảng họ Mạc chạy sang Long Châu, ngầm cấu kết với thổ ty nhà Thanh dòm dỏ biên giới. Sách Tuân sai thuộc hạ trong trấn là Bế Công Quỳnh giao kết thân mật với thổ quan Long Châu, bắt được Hán đường công của giặc là Mạc Kính Chư, đô đốc của giặc là Đinh Công Đĩnh cùng đồ đảng đưa về kinh sư giết đi. Triều đình bàn công: Sách Tuân được thăng hữu thị lang bộ Công, giám hộ là Lê Bật Huân và Nguyễn Công Ban đều được thăng giám sát ngự sử, Bế Công Quỳnh được thăng tước quận công.
Lời chua - Cao Bằng: Thuộc tỉnh Ninh Sóc, xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 19, 31, 32, 35).
La thượng đàn: Tên đất, thuộc tỉnh Cao Bằng.
Ngô Sách Tuân: Người xã Tam Sơn^7, huyện Đông Ngàn, đỗ tiến sĩ khoa Bính Thìn (1676) năm Vĩnh Trị triều Lê Hy Tông.
B ế Công Quỳnh: Thổ ty ở Cao Bằng.
Quý Dậu, năm thứ 14 (1693). (Thanh, năm Khang Hy thứ 32).
Tháng 6, mùa hạ. Thi khảo các quan văn về từ lệnh.

1 Thanh Hóa.
2 Xả Lực Điền nay thuộc huyện Mỹ Văn, tỉnh Hưng Yên.
3 Nay là xã Liên Bảo, huyện Tiên Sơn, tỉnh Bắc Ninh.
4 Nay là xã Nam Thanh, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An.
5 Nay là xã Đông Ngạc, huyện Từ Liêm, Hà Nội.
6 Nay là phường Quảng An, quận Tây Hồ, Hà Nội.
7 Nay là xã Tam Sơn, huyện Tiên Sơn Bắc Ninh.
Những người trúng cách về môn thi này là: Nguyễn Công Đổng, Vũ Thạnh, Hà Tông Mục và Nguyễn Hành.
Lời chua - Nguyễn Công Đổng: Người xã Đồng Khê^1, huyện Thanh Lâm, đỗ tiến sĩ khoa Ất Sửu (1685) năm Chính Hòa triều Lê Hy Tông.
Vũ Thạnh: Người phường Báo Thiên, huyện Thọ Xương, nguyên quán xã Đan Loan^2, huyện Đường An, đỗ thám hoa Ất Sửu (1685) năm Chính Hòa. Hà Tông Mục: Người xã Tinh Thạch^3, huyện Thiên Lộc.
Nguyễn Hành: Người xã Huê Cầu (nay là Xuân Cầu)4 huyện Văn Giang. Tông Mục và Nguyễn Hành đều đỗ tiến sĩ khoa Mậu Thìn (1688) năm Chính Hòa. Chấn chỉnh lại thể văn thi các khoa trường.
Đờ i Hồng Đức (1470-1497) trước, thể văn cốt trang nhã đầy đủ, lời văn trung hậu, hơi văn hùng hồn. Sau khi trung hưng, học trò câu nệ về lề lối saó cũ, thể văn ngày càng thấp kém. Đến nay mới gia công chấn chỉnh phép thi, nhất luật dùng theo thể văn đời Đồng Đức.
Lời chua - Thể Văn: Sử cũ chép: Nhà Lê từ trung hưng trở về sau, thể văn ngày càng quê mùa:
Thể văn chế nghĩa, chỉ làm một câu khai giảng, ngoài ra chép toàn lời tập chú trong sách, không phát minh được ý kiến gì;
Thể văn thơ, phú và tứ lục, đều cóp nhặt theo văn cũ, không ngại trùng kiến. Kiến văn lục của Lê Quý Đôn chép: Thể phú về đời Hồng Đức, cách luật, âm điệu tề chỉnh, theo như thể chế đời nhà Tống.
Ngô [Thì] S ĩ nói: Thể văn đời Hồng Đức.
Kinh Nghĩa, tùy ý dùng chữ, cốt phát huy được ý nghĩa trong sách; Tứ lục, vừa dùng sử cổ vừa dùng thời sự triều Lê;
Phú, hoặc dùng thể Ly tao, hoặc dùng thể Văn Tuyển;
Thơ không câu nệ ngụ ngôn hoặc thất ngôn, đều dùng xen cả điển trong sử, trong truyện hoặc sách ngoài cùng các cảnh vật khác.
Th ể văn kể trên, không phải người học hỏi rộng rãi không thể làm được. bắt đầu đặt chức quan kiêm bản lãnh công việc ở Quốc Tử giám.

Tham t ụng Nguyễn Văn Thực làm tờ khải nói: "Nhân tài do ở trường học mà ra. Các đời trước sở dĩ được nhiều nhân tài là vì đã sẵn có công giáo dục bồi dưỡng từ trước. Nay Quốc Tử giám nên đặt chức quan kiêm nhiệm, để cho chức vụ được long trọng. Rồi lại chọn kỷ các viên tế tửu, tư nghiệp và các viên giáo thụ, học chính đã từng chuyên nghiên cứu năm kinh, ngày thường giảng tập, khiến học trò có thể thành người tài giỏi, để giúp công việc quốc gia". Trịnh Căn nghe theo lời khải ấy.

L ời chua - Quốc Tử giám: Xây dựng từ năm Thần Vũ thứ 2 (1070) đời Lý Thánh Tông^5, đến đời Hồng Đức nhà Lê sửa sang mở rộng ra^1. Nhà Giám ở địa phận thôn Minh Giám, huyện Thọ Xương về phía tây nam phủ Phụng Thiên trong kinh thành. Nay là Văn Miếu Hà Nội.

1 Nay thuộc xã An Lâm, huyện Nam Sách tỉnh Hải Dương.
2 Nay thuộc xã Nhân Quyền, huyện Bình Giang, tỉnh Hải Dương.
3 Nay là thôn Tỉnh Thạch, xã Tùng Lộc, huyện Hà Tĩnh.
4 Nay thuộc xã Nghĩa Trụ, huyện Mỹ Văn, tỉnh Hưng Yên.
5 Xem thêm Chính biên quyển III, tờ 30.

Ch ức quan ở Quốc Tử giám: Theo "Chức quan chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú, thì triều Tiền Lê đặt chức tế tửu, tư nghiệp, trực giảng, bác sỉ và giáo thụ. Chức tế tửu tất phải dùng viên đại thần kiêm lãnh, rồi lại đặt thêm chức bác sỉ năm kinh^2. Sau khi nhà Lê trung hưng, bãi bỏ các chức kể trên, chỉ đặt tế tửu và tư nghiệp.
Giáo thụ, học chính: Theo quan chế năm Bảo Thái (1720-1728), thì Quốc Tử giám có: giáo thụ, hàm chánh bát phẩm; học chính, hàm tùng bát phẩm. Tháng 12, mùa đông. Định phép xét công trạng các lại điển.
Phép xét công tr ạng chia làm 4 hạng: 1. hạng liêm khiết, tài năng, 2. hạng lười biếng, 3. hạng bình thường, 4. hạng tham lam giảo quyệt. Phàm thuộc lại các nha môn trong kinh ngoài trấn, cứ 3 năm một lần khảo xét công trạng, để định việc truất bãi hoặc thăng thưởng. Phép khảo công này định làm thể lệ lâu dài.

Giáp Tu ất, năm thứ 15 (1694). (Thanh, năm Khang Hy thứ 33).
Tháng giêng, mùa xuân, mưa đá.
Tháng 5, mùa hạ. Bắt giết 52 người dân hung ác xã Đa giá thượng.

Xã Đa giá thượng, đường núi hiểm trở hẹp hòi, lại nhiều hang hóc. Dân xã ấy lập riêng khoán ước với nhau, đặt điếm canh, hễ có người đi lại hoặc ngũ trọ, chúng nhân ban đêm đón đường giết chết, vứt xác vào trong hố mà cướp lấy của cải. Việc này đã trải hơn 20 năm, xương trắng chứa chất thành đống. Đến nay việc phát giác, triều đình sai Thạc quận công Lê Hải đi khám xét, bắt được đồ đảng 290 người, đem chém và bêu đầu 52 người hung ác đầu sỏ, còn những người khác đều đem chặt ngón tay rồi lưu đi viễn châu, xóa bỏ tên làng của xã này.
Lời chua - Đa giá thượng: Tên xã, thuộc huyện Gia Viễn, phủ Trường Yên, xứ Thanh Hoa, nay thuộc phủ Yên Khánh, tĩnh Ninh Bình.
Tháng 7, mùa thu. Bọn Nguyễn Danh Nho, tả thị lang bộ Lại và Ngô Sách Tuân, hữu thị lang bộ lại, can tội, đều bị giáng chức.
T ả thị lang bộ Lại là Nguyễn Danh Nho lựa chọn bổ dụng các quan chức, có người nói việc tuyển bổ ấy nhũng lạm bừa bãi, phần nhiều không hợp thể lệ; hữu thị lang Ngô Sách Tuân tư túi tuyển bổ hai người học trò của mình. Việc này giao xuống cho người bầy tôi trong triều bàn định. Giáng chức Danh Nho làm hữu thị lang bộ Hình, Sách Tuân làm tham chính Lạng Sơn. Còn Lại khoa cấp sự là Nguyễn Đình Trụ không biết đàn hặc, biện bác việc tuyển bổ ấy, nên bị giáng làm hiệu thảo. Về việc này, 24 người bị truy tước mất giấy cáo thân^3.

Ngô Sách Tuân l ại tố cáo: "Lê Hy lúc làm việc ở bộ Lại, tư túi với con là Lê Thuyên và học trò là Tô Hinh, lẻn lút làm việc cầu cạnh gửi gấp". Việc này cũng giao xuống bầy tôi trong triều xét bàn, nhưng lời nói của Sách Tuân đều không có gì là sự thật, nên Sách Tuân lại phải giáng làm đô cấp sự.
Nguyễn Đình Trụ sau khi bị giáng, nhân được rỗi việc, nên dạy bảo rèn luyện bọn hậu tiến, học trò có hàng ngàn người, nhiều người thành đạt, những người thi đỗ giáp bảng^4 trước sau hơn 70 người. Làm sổ tu tri.
1 Xem thêm Chính biên quyển XXIII, tờ 38.
2 Xem thêm Chính biên quyển XX, tờ 19.
3 Bản giấy do viên quan giữ quyền tuyển bổ cấp cho người được tuyển bổ giữ làm bằng chứng cũng như văn bằng sau này.
4 Nguyên văn chép "giáp đệ", tức những người thi đình đỗ tiến sĩ.
Bốn mặt địa phận ở các xã, phàm núi, sông, khe, cừ, ruộng, đất, chùa, miếu, chợ, bến đò, và đường sá, hết thẩy đều biên chép vào sổ gọi là sổ tu tri.
Dân ở Sơn Nam và Hải Dương bị đói.
Triều đình phân phối các quan đi khám xét, tha tô thuế dao dịch cho dân, nơi nhiều nơi ít khác nhau.
Lời chua - Sơn Nam, Hải Dương: Xem Lê Thánh Tông, năm (Chb. XI, 17, 18, 25, 26, 34).
Ấ t Hợi, năm thứ 16 (1695). (Thanh, năm Khang Hy thứ 34).
Tháng giêng, mùa xuân. Thanh Hoa có hạn thủy tai, dân bị đói.

Thanh Hoa n ước ngập, dân bị đói, triều đình cho trích một vạn quan tiền ở kho An Trường phát chẩn cho dân. Để cứu vớt dân, triều đình lại hạ lệnh cho các quan châm chước, bàn định chính sách cứu đói: giảm nhẹ, thuế hộ, hoãn việc xây dựng sửa chữa.

L ời chua - Kho An Trường: Ở xã An Trường, huyện Thụy Nguyên, phủ Thiệu Thiên, nay thuộc phủ Thiệu Hóa, lúc bắt đầu trung hưng đặt hành tại ở đây^1 nên có kho công.

Tháng 6, mùa h ạ. Không mưa.
Ngày Mậu Dần, tháng 7, mùa thu. Sao chổi xuất hiện ở phương đông. Gia chức đô đốc cho viên trấn thủ Sơn Tây là Lê [Thì] Liêu.
Lê [Thì] Liêu ở trấn Sơn Tây, dẹp yên được trộm cướp, dập bớt được kiện tụng. Triều đình cho là xứng đáng với chức vụ, nên đặt cách gia phong chức đô đốc để biểu dương công trạng của Liêu. Lời chua - Lê [Thì] Liêu: Người xã Phú Hào, huyện Lôi Dương, là con Lê [Thì] Hiến.
Bính Tý, năm thứ 17 (1696). (Thanh, năm Khang Hy thứ 35).
Tháng 3, mùa xuân. Thi kh ảo bầy tôi vào hạng kỳ cựu có tài đức ở nhà Quốc học^2. Bọn Trần Xuân Vũ 10 người được dự trúng cách.
Tháng 7, mùa thu. Lại hạ lệnh nghiêm cấm tả đạo Gia Tô.

Đầ u năm Cảnh Trị^3, đã nhiều lần ra lệnh cấm tả đạo Gia Tô, nhưng không sao cấm hẳn được. Đến nay, hạ lệnh dò la xét hỏi một cách nghiêm ngặt để trị tội, phàm nhà thờ đạo, kinh sách đạo, thảy đều phá hủy, để trừ hết đạo dị đoan.
Nghiêm sức cho người phương bắc sang trú ngụ, nhất luật phải tuân theo phong tục nước ta.
T ừ khi người nhà Thanh vào làm vua Trung Quốc, gióc tóc, mặc áo vắn, giữ y nguyên tập tục cũ Mãn Châu, lễ giáo phong tục về áo mũ đời tống, đời Minh bị bỏ hết. Lái buôn phương bắc đi lại nước ta lâu ngày, trong nước cũng có người bắt chước. Triều đình bèn nghiêm sức:
Các người phương bắc, người nào đã biên tên vào sổ sách nước ta, thì từ ngôn ngữ đến đồ mặc nhất luật phải theo phong tục nước ta.
1 Xem thêm Chính biên quyển XXVIII, tờ 4.
2Đầu bài thi "Ngư thủy long vân luận".
3 Tức năm Cảnh Trị thứ nhất (1663) đời Lê Huyền Tông. Xem thêm Chính biên quyển XXXIII, tờ 6.
Các lái buôn phương bắc đến trú ngụ nước ta, nếu không có người quen biết hướng dẫn, không được tự tiện vào kinh thành.
Nhân dân ở ven biên giới không được bắt chước tiếng nói và đồ vật của người phương bắc. Người nào trái sắc lệnh trên sẽ bị trị tội.
Tháng 8. Giáng chức tham tụng Nguyễn Quán Nho làm tả thị lang bộ Binh, liền đó lại cho làm đô ngự sử^1.
Quán Nho là ng ười giản dị. Lúc ấy sắp thi khảo các quan trong kinh, ngoài trấn. Trịnh Căn triệu Quán Nho và Lê Hy vào phủ để nghĩ sẵn đầu bài thi và dặn: "Chớ tiết lộ cho ngoài biết. Quán Nho ngồi chơi nói chuyện với Đặng Đình Tướng, vô tình làm hơi lộ đầu bài thi. Thái giám Ngô Phan Lân vẫn không bằng lòng với Quán Nho, đem việc này tố cáo. Trịnh Căn giận, bèn biếm chức Quán Nho. Hôm sau, bổng đô ngự sử Nguyễn Quý Đức vì có việc giáng chức. Trịnh Căn lại cho Quán Nho làm đô ngự sử.
Lời phê - Việc làm của họ Trịnh, đều không đáng bàn luận làm gì. Việc này cũng như việc giáng chức Mậu Tài khi trước^2.
Nguyễn Quý Đức và Đoàn Tuấn Khoa có tội bị giáng chức.
Con em c ủa đô ngự sử Nguyễn Quý Đức có người nhận lễ vật đút lót của người bị kiện. Quý Đức biết chuyện, đem tang vật giải nộp và tự trình bày. Bầy tôi triều đình bàn xét, lấy cớ rằng Quý Đức xử kiện trái lẽ, mà số tang vật đem trình bày không đúng sự thật, nên Quý Đức bị giáng làm tả thị lang bộ Binh. Con của Bồi Tụng Đoàn Tuấn Khoa cũng nhận của đút lót, việc phát giác, Tuấn Khoa bị giáng làm đô cấp sự.
Tháng 9. Lập Triều Phúc làm vua nước Ai Lao.
Tri ều Phúc, con cháu vua nước Ai Lao, cha hắn gặp hoạn nạn, trốn vào động Sơn Vị mấy năm, nay vua Ai Lao mất, người trong nước dò hỏi, biết được chỗ ở của Triều Phúc, họ bèn cùng bọn thổ tù Cầm Đang xin với triều đình rước Triều Phúc về lập làm vua. Đặng Tiến Thự trấn thủ Nghệ An, đem việc này tâu trình. Triều đình bèn hạ lệnh cho Tiến Thự đem quân hộ vệ đưa Triều Phúc về thành Mang Chan (Chăn) lập làm vua, bắt đời đời cống nạp theo với chức phận đã định.

L ời chua - Ai Lao: Xem Triệu Việt Vương năm thứ 2 (Tb. IV, 10). Nay ở Thượng Du phía tây, ven biên giới Thanh Nghệ, các phủ người thổ ở Lạc Biên, Trấn Ninh đều gọi là Lào^3.
Động Sơn Vị: Ở huyện Hội Nguyên, thuộc Nghệ An.
Thành Mang Chan (Ch ăn): Tức đất trấn Ninh. Còn như thành Viên Chăn nước Vạn tượng thì là kinh đô của nước Vạn Tượng^4. Ở đây chép "Triều Phúc về Mang Chan (Chăn)", dưới đây lại chép "Trần Ninh phụ thuộc làm tôi đã lâu"5 và chép "quân thành Mang Chan (Chăn)", thì địa danh "mang Chan (Chăn)", đều chỉ vào trấn Ninh, mà không phải Viên Chăn của Vạn Tượng. Thế thì Trấn Ninh lại có một tên nữa là Mang Chan (Chăn). Địa danh này vì nghi chép không rõ ràng, sẽ khảo cứu sao.
Bắt đầu sai quan văn, quan võ chia nhau khám xét kiện tụng.
1 Chức quan đứng đầu ở ngự sử đài, hàm chánh tam phẩm.
2 Xem thêm tờ 11 trong cuốn này.

3 Tiền biên quyển Iv, tờ 10 chép: "Các man ở trấn Man, trấn Ninh và Lạc Biên, tục đều gọi là Lào. Ở đây chỉ chép Lạc Biên và trấn Ninh không có trấn Man. Lạc Biên trước thuộc Nghệ An, năm Vĩnh Mệnh thứ 21 (1840) thuộc tỉnh Hà Tĩnh. Trấn Ninh đặt năm Minh Mệnh thứ 8 (1827) thuộc Nghệ An.
4 Tức thủ đô nước Lào bây giờ.
5 Xem thêm tờ 47 trong cuốn này.
Tr ước đây, các kiện tụng đã qua các nha môn xét xử, mà còn có người nào chưa phục tình, được phép khiếu tố lại ở Ngự sử đài. Lúc ấy triều đình mới sai quan khám kỹ xét lại. Sau khi việc kiện xong, chức quan ấy lại bãi bỏ đi. Đến nay, vì kiện tụng giấy tờ càng ngày càng phiền phức, nên sai quan văn, quan võ chia nhau khám xét. Sau này, trong phủ liêu^1 có chức thiêm sai giữ việc khám xét kiện tụng bắt đầu từ đây.

L ời cẩn án - Việc kiện tụng mà không phân xử được xong xuôi, là do người xét kiện không công bằng chính trực. Nay vì kiện tụng nhiều, không biết tìm ngưòi công bằng chính trực để chuyên giao công việc xét xử, mà lại chia rộng trách nhiệm xét hỏi đến cả hạng vũ biền, như thế còn có thể gọi là biết thể thống cai trị được không?
Tháng mười mùa đông. Phúc hạch học trò thi hương.
Khoa thi h ương năm ấy, các xứ khảo xét học trò phần nhiều bừa bãi. Triều đình bèn hạ lệnh cho các quan trong viện chấm thi, khi tiến trường rồi trước hết phúc hạch để loại bỏ bớt đi. Lúc ấy học trò ở Thanh Hoa, Nghệ An, Sơn Tây và phủ Phụng Thiên nhiều người bị loại. Các quan trong hai ty Thừa Chính, Hiến sát và viên phủ doãn Phụng Thiên cùng các huyện, các châu, người nào khảo hạch học trò không đúng sự thực đều bị truất bãi.
Tháng 12. Ngô Sách Tuân có tội, bị giết; Ngô Hải vì liên can, bị bãi chức; Phan Tự Cường được thăng chức thiêm đô.
Lúc ấy Sách Tuân giữ chức giám thí^2 trường thi Thanh Hoa. Trước khi đi Thanh Hoa, Sách Tuân đến yết kiến tham tụng Lê Hy, Lê Hy đem hình dáng giấy đóng quyển thi^3 của các con mình nói cho Sách Tuân biết. Sau đó quyển thi của con Lê Hy không được vào hạng trúng cách. Sách Tuân thấy trước kia có hiềm khích với Lê Hy^4, muốn nhân dịp này gây tình nghĩa, bèn bí mật đưa quyển thi của con Lê Hy cho khảo quan^5 phê lấy đỗ. Đề điệu^6 trường thi là phó đô ngự sử Ngô Hải biết chuyện, thề với Sách Tuân sẽ giấu kín đi cho. Việc này, bị Phan Tự Cường, tham chính Thanh Hoa, phát giác ra. Triều đình giao xuống cho các quan văn, quan võ hội bàn. Sách Tuân phải luận tội giảo^7, Ngô Hải vì không biết giữ lòng chính trực, bị bãi chức; các quan phúc khảo, giám khảo đều bị phạt, Tự Cường được thăng chức thiêm đô ngự sử^8.

L ời cẩn án - Lê Hy làm tể tướng trong nước, lại gửi gắp con với viên quan giữ việc chấm thi, Sách Tuân xu nịnh riêng với người đại thần mà nhận lời ký thác, buộc vào pháp luật, thì hai người này tội cũng như nhau. Thế mà chỉ một mình Sách Tuân phải chịu tội, còn bố con Lê Hy thì không xét hỏi gì đến, như thế, còn có thể gọi là hình pháp gì nữa? Phan Tự Cường biết hặc Sách Tuân mà không một lời nào đả động đến Lê Hy, thì cùng với người nịnh hót Lê Hy cũng chẳng hơn kém nhau mấy tý. Tự Cường cũng một loại như Sách Tuân mà thôi.
Lời chua - Ngô Hải: Người xã Đường Hào, huyện Đường Hào, đỗ tiến sĩ khoa Giáp Thìn (1664) năm Cảnh Trị triều Lê Huyền Tông.
Tự Cường: Người xã La Võng^9, huyện Yên Lãng, đỗ tiến sĩ khoa Canh Tuất (1670) năm Cảnh Trị.
1 Thời đại Lê - Trịnh, trong phủ chúa Trịnh có các chức: chưởng phủ sự, quyền phủ sư, thự phủ sự và tham tụng, bồi tụng gọi là "ngũ phủ phủ liêu". Xem thêm Chính biên quyển XLI, tờ 11.
2 Tức phó chủ khảo.
3 Giấy đóng quyển thi của con Lê Hy Tông, dùng dạng giấy Thanh Hoa (Lịch triều tập ký quyển I).
4 Xem thêm tờ 33, 34 trong cuốn này.
5 Tức các viên phúc khảo, giám khảo.
6 Tức chánh chủ khảo.
7 Bắt phạm nhân thắt cổ chết. Một tội nặng trong ngũ hình thời cổ.
8 Một chức quan ở Ngự sử đài, hàm chánh ngũ phẩm.
9 Nay là thôn võng, xã võng La, huyện Đông Anh, Hà Nội.

Đ inh Sửu, năm thứ 18 (1697). (Thanh, năm Khang Hy thứ 36).
Tháng giêng, mùa xuân. Sai sứ thần sang nhà Thanh.
Chánh sứ Nguyễn Đăng Đạo, Nguyễn Thế Bá, phó sứ Đặng Đình Tướng, Nhữ Tiến Hiền sung phái bộ nộp lễ tuế cống, nhân tiện tâu bày cả việc biên giới Tuyên Quang, Hưng Hóa nữa. Lời chua - Đăng Đạo: Người xã Hoài Bảo, huyện Tiên Du, đỗ trạng nguyên^1 khoa Quý Hợi (1683) năm Chính Hòa triều Lê Hy Tông.
Tiến Hiển: Người xã Hoạch Trạch, huyện Đường Yên, đỗ tiến sĩ khoa Canh Thân (1680) năm Vĩnh Trị triều Lê Hy Tông.
Nguyễn Thế Bá: Tên cũ là Ngô Chung, sau đổi Nguyễn Thế Bá, người xã Cẩm Chương, huyện Đông Ngàn, đỗ tiến sĩ khoa Bính Thìn (1676) năm Vĩnh Trị. Việc biên giới Tuyên Quang, Hưng Hóa: Xem năm thứ 9 ở trên (tờ 20, 21, 26, 27 trong cuốn này).
M ồng một, tháng 3. Nhật thực.
Tháng 11, mùa đông. Sách Quốc sử thực lục^2đã biên soạn xong.

N ăm Cảnh Trị trước^3, tham tụng Phạm Công Trứ chép nối theo quốc sử từ Trang Tông đến Thần Tông, nhưng việc khắc ván gỗ chưa xong. Năm Vĩnh Trị thứ nhất (1676), Hồ Sĩ Dương trông coi việc Quốc sử, Sĩ Dương mất, triều đình lại sai Lê Hy và Nguyễn Quý Đức biên soạn sự thực trong 13 năm từ Huyền Tông đến Gia Tông, cũng gọi là Tục biên. Đến nay sách đã biên soạn xong, dâng nộp. Triều đình bèn cho khắc cả hai bộ sách này ban hành trong nước.

M ậu Dần, năm thứ 19 (1698). (Thanh, năm Khang Hy thứ 37).
Tháng giêng, mùa xuân. Mưa đá.
Tháng 2. Bổ dụng Lê Huyến làm trấn thủ Nghệ An.

Tr ước kia, Yên quận công Đặng Tiến Thự trấn thủ Nghệ An 24 năm, nơi biển cảnh không xảy ra việc gì. Tiến Thự mất, nên bổ dụng Lê Huyến trấn thủ thay. Huyến, nguyên họ tôn thất nhà Lê, là người trầm tỉnh cương nghị, có mưu mô và dũng cảm, chỉ huy binh lính rất nghiêm chỉnh. Huyến từng giữ năm trấn, đều nổi tiếng là người có tài năng.

L ời chua - Năm Trấn: Huyến từng làm trấn thủ Hải Dương, Quảng Yên, Tuyên Quang, Hưng Hóa và Nghệ An. Tên củ là Hán Trọng, Trịnh Huyến, là lấy theo họ do nhà Trịnh đổi cho. Nay cải chính họ Lê.
Cấm đánh bạc.
Lúc ấy, trong nước không xảy ra việc gì, quan và nhiều phần nhiều đánh bạc bằng lối "ý tiền", ở nơi đô hộ thành thị lại càng thịnh hành lắm. Triều đình bèn hạ lệnh cho viên đề lãnh dò xét. Người chứa gá và người đánh bạc đều bị phạt nặng; số tiền phạt nhiều hay ít tùy theo thứ bậc phẩm trật của từng người.
Lời chua - Ý tiền: Theo Hậu hán thư thì Lương Kỷ hay chơi ý tiền. Cách chơi ý tiền: Con bạc đặt tiền kín, rồi kiểm điểm bằng cách cứ 4 đồng là 1 vị^4.
1 Tức trạng Bựu, vì xã Hoài Bão tục gọi là làng Bựu, nay là thôn Hoài Bão, xã Liên Bão, huyện Tiên Sơn, tỉnh Bắc Ninh.
2 Tức bộ đại việt sử ký bản kỷ tục biên.
3 Tức năm Cảnh Trị thứ 3 (1665) triều Lê Huyền Tông.

4 Lời chua của nguyên văn không được rõ lắm. Tham khảo Từ thư (Từ Hải, trang 537, 598) thì ý tiền, tục gọi "than tiền". Nguyên tắc đánh than tiền như thế này: Trong bản đánh bạc chia thành bốn cửa: 1,2,3,4 các người đương trường được tùy ý lấy một số hạt gì đó (không rõ số lượng) bỏ vào trong một cái hộp đã để sẵn ở giữa bàn. Trong 4 cửa, con bạc muốn đánh cửa nào thì đặt tiền vào cửa ấy. Xong rồi, người cầm cái đổ số tiền hoặc hạt đã đựng trong hộp ra kiểm điểm, cứ lấy số 4 làm một đơn vị mà trừ

Theo Thi ện chính lục đời cố Lê, thì năm ấy hạ lệnh nghiêm cấm đánh bạc. Các quan: tam thái, tam thiếu^1, tả hữu đô đốc, thượng thư, đô đài, ngự sử, ai chứa gá phải phạt 500 quan tiền, ai đánh bạc phải phạt 500 quan tiền; ngoài ra cứ theo thứ tự và phẩm trật mà giảm dần số tiền phạt. Các hạng quân và dân: ai chứa gá phải phạt 30 quan; ai đánh bạc phải phạt 20 quan.
Tháng 4, mùa hạ. Bọn sứ thần Nguyễn Đăng Đạo từ nhà Thanh trở về nước.
Tr ước kia, 3 động Ngưu Dương, Hồ Điệp và Phổ Viên thuộc châu Vị Xuyên xứ Tuyên Quang, bị thổ ty phủ Khai Hóa nhà Thanh xâm chiếm. Trấn thủ Lê Huyến thường đem quân vào đất này, rồi đem hết tình trạng xâm chiếm tâu bày về triều đình. Trịnh Căn bàn tính việc tranh luận để lấy lại 3 động.

Tham t ụng Nguyễn Văn Thực xin đợi kỳ tuế cống sẽ làm một tờ phụ tấu về việc này. Năm Chính Hòa thứ 11 (1690), Nguyễn Danh Nho đã sang tâu bày, nhưng công việc không xong. Sau Nguyễn Đăng Đạo lại đem quốc thư sang xin nhà Thanh trả lại đất 3 động. Vua Thanh toan sai viên quan đại thần đi khám xét. Vương Kế Văn, tổng đốc Văn Quý, dâng sớ nói: "3 động ấy là đất cũ của thổ mục Nùng Vạn Chung, khoảng năm Thuận Trị (1644-1661), niên hiệu Thế Tổ nhà Thanh), ở Mông Tự vẫn thu lương của ba động ấy; năm Khang Hy thứ 5 (1666) đổi thuộc phủ Khai Hóa, trong sổ lấy tên là Đông An Lý, từ bấy đến nay, trải 30 năm đã có định ngạch". Ngay lúc ấy Thạch Văn Thạnh, tuần phủ Vân Nam, vào yết kiến vua nhà Thanh, dâng địa đồ nói: "3 động ấy từ đời nhà Minh đã thuộc về đất Trung Quốc, không phải đất của An Nam". Vua nhà Thanh dụ bảo bầy tôi nội các bàn luận xác đáng sẽ tâu bày. Lúc bàn luận, Đăng Đạo cố bẻ bác bàn cãi, nên việc này chưa giải quyết được. Vua nhà Thanh bèn theo lời tâu của bộ, sai làm tờ thư từ chối không nhận lời thỉnh cầu của nước ta".

Sau khi Đăng Đạo về nước, triều đình đã nhiều lần làm văn thư gửi sang biện luận đòi trã lại đất 3 động, nhưng viên tuần phủ tỉnh Quảng [Tây] không đề đạt lên cho, thành ra phải bỏ việc bàn cãi đòi lại đất 3 động.

L ời cẩn án - Năm ấy, Đăng Đạo phụng sự đi sứ, đem việc mất đất 3 động Ngưu Dương, Hồ Điệp và Phổ Viên tâu bày biện luận, bị nội các nhà Thanh bác đi. Nay tham khảo sách An Nam kỷ yếu chép: "Năm Khang Hy thứ 30 (tức năm Chính Hòa thứ 12), (1691), Sứ thần nước ta tâu nói: Thổ ty phủ Khai Hóa xâm chiếm xã, thôn 60 động về đất biên giới thuộc 3 châu Vị Xuyên, Bão Lạc, Thủy Vĩ, và xâm chiếm 3 châu Quảng Lăng, Hoàng Nham và Hợp Phì". Như vậy thì số đất bị mất không phải chỉ có 3 động ở Vị Xuyên mà thôi đâu.

Sau này, đến năm Bảo Thái thứ 9 (1728), người nhà Thanh trã lại đất nước ta cũng chỉ trã có: núi xưởng chì ở Vị Xuyên, núi xưởng đồng ở Tụ Long, cộng 120 dặm^2. Còn như những đất đã mất ở châu Bảo Lạc, châu Thủy Vĩ cùng 3 động Ngưu Dương. Hồ Điệp, Phổ Viên ở Vị Xuyên, vẫn không thấy trả lại. Xem như thế thì đất ở biên giới nước ta bị mất về nhà Thanh còn nhiều.

Đạ i để, nhà Lê từ trung hưng trở về sau, giường mối vua tôi không rõ rệt, thế nước ngày một suy yếu dần, một dãi đất ở thượng du phó mặc cho bọn phiên thần^3 nối đời coi giữ, hoặc chúng đem đất công bán riêng cho người nước ngoài, hoặc chúng cùng người nước ngoàixâm cướp lẫn nhau, triều đình chỉ ràng buộc lỏng lẻo mà thôi. Tình tệ này không phải mới xảy ra mà chứa chất đã từ lâu lắm. Đến lúc Vũ Công Tuấn bội bạn, chạy sang nhà Thanh^4, thổ ty nhà Thanh bèn nhân đấy chiếm đoạt bằng cách ăn hiếp. Thế thì việc mất 3 động này có lẽ vào khoảng năm Dương Đức-Vĩnh Trị (1672-1680). Còn như Vương Kế Văn và Thạch Văn Thạnh nói: "3 động Ngưu Dương thuộc vào Trung Quốc đã lâu", chẳng qua bọn này chỉ bịa đặt lời nói vu vơ để thỏa mãn được sự chiếm đoạt hàm hồ mà thôi. Lúc ấy triều đình nhà Lê chỉ một chiều vâng theo, không biết bày tỏ cương giới hai bên để biện bạch cho được chính xác, thành ra suốt đời nhà Lê, cương giới nước ta phải chìm đắm vào nước khác, không sao lấy lại được, đáng tiếc biết chừng nào!

đ i. Khi cuối cùng, sẽ xem số lẽ còn lại bao nhiêu. Số lẽ này này trúng vào cửa nào, thì người đặt tiền ở cửa ấy được. Lối đánh bạc này có lẽ là đánh phán thán. Lối đánh lú của nước ta trước kia cũng gần giống như thế. Bốn cửa trong bàn đánh lú, người ta thường gọi "yêu, lượng, tam, túc".

1 Tức thái sư, thái phó, thái bảo và thiếu sư, thiếu phó, thiếu bảo.
2 Xem thêm Chính biên quyển XXXVII, tờ 3, 45.
3 Xem chú thích ở Chính biên, quyển XXXIII, tờ 16.
4 Xem thêm Chính biên XXXIII, tờ 33, 34 và tờ 20, 21 trong cuốn này.
Lời chua - Khai Hóa: Thuộc tỉnh Vân Nam, xem năm Chính Hòa thứ 9 (tờ 21 trong cuốn này).
Mông Tự: Xem Hồ Hán Thương, năm Khai Đại thứ 4 (Chb. XII, 14). Thạch Văn Thạnh: Người ở Phụng Thiên, nhà Thanh, năm Khang Hy thứ 33 (1694) Thạnh giữ chức tuần phủ Vân Nam.
Quảng: Tức Quảng Tây, xem Bình Định Vương năm thứ 10 (Chb. XIV, 10). Tháng 7, mùa thu. Giáng chức Hoàng Công Chí làm hữu thị lang bộ Lễ, thăng chức cho Lê Hy làm thượng thư bộ Binh.
Công Chí làm vi ệc ở bộ Lại. Lúc ấy có Hồ Lại, người Nghệ An, lấy tư cách là đã làm tự thừa mãn niên hạn, được thăng chuyển làm viên ngoại lang bộ Hình. Hồ Lại là con Hồ Sĩ Dương, nghiệp sư^1 của Công Chí. Có người nói Công Chí thiên tư với Hồ Lại, Lê Hy vẫn ghét Công Chí, liền đem việc ấy tâu bày. Công Chí bèn giáng chức mà thăng chức cho Lê Hy.
Lê Hy là người hay nghi ngờ và giảo quyệt, nhiều người không ưa, lúc ấy có câu ngạn ngữ: "Tham tụng Lê Hy, thiên hạ sầu bi".
Lời chua - Viên ngoại lang và tự thừa: Theo quan chế triều cố Lê, thì viên ngoại lang trong 6 bộ, hàm tùng lục phẩm; tự thừa trong 6 ty, hàm chánh thất phẩm. Công Chí: Người xã Thổ Hoàng: huyện Thiên Thi^2, đỗ tiến sĩ khoa Canh Tuất (1670) năm Cảnh Trị triều Lê Huyền Tông).
Tháng 12, mùa đông. Vũ Thạnh, Hồng lô tự khanh, bị bãi chức.
V ũ Thạnh giữ chức nội tán (tư giảng)3 trong phủ tiết chế Trịnh Bính. Bính thường hỏi Thạnh về việc công ở bên ngoài. Thạnh là người chất phác, ngay thẳng, liền đem việc người trong nội phủ xin xỏ gửi gắp về kiện tụng nói với Bính. Bính đem việc ấy nói với Căn. Căn giận, bầy tôi lại đưa đón cho hợp ý của Căn, rồi buộc Thạnh vào tội gièm pha nói xấu người trong nội phủ. Vũ Thạnh bị bãi chức.

Sau khi V ũ Thạnh đã về, dựng nhà học ở phường Hào Nam dạy học, suy tìm nghĩa lý trong kinh sách, học trò có người ở xa ngàn dặm cũng cắp tráp sách đến học tập. Đằng trước nhà học liền ngay với hồ Bảy Mẫu, mỗi khi đến ngày giảng tập, nhà học không đủ chỗ chứa hết, học trò thường mượn thuyền nan cặp vào bên hồ nghe lời giảng dạy.

V ũ Thạnh, tính tình khoan hòa, khéo dạy dỗ những người hậu tiến, văn chương phong nhã đầy đủ, làm khuôn thước trong một thời. Học trò của ông nhiều người đỗ cao, làm bầy tôi danh vọng. Khi ông mất, triều đình truy tặng hàm tham chính. Em là Vũ Huy, con là Vũ Huyên cùng đỗ tiến sĩ; Bá Sưởng, cháu đã xa, là một người tiết nghĩa.

L ời chua - Hào Nam: Tên phường.
Bảy Mẫu: Tên Hồ. Cả hai, nay đều thuộc huyện Vĩnh Thuận^4. Kỷ Mão, năm thứ 20 (1699). (Thanh, năm Khang Hy thứ 38).
Tháng 4, mùa hạ. Sai Hà Tôn Mục và Nguyễn Hành kinh lý đất biên giới Tuyên Quang.

1 Một danh từ cũ dùng để gọi về thầy dạy học. Công Chí là học trò Hồ Sĩ Dương và Hồ Lại là thế huynh Công Chí.
2 Nay là xã Thổ Hoàng, huyện Ân Thi, tỉnh Hưng Yên.
3 Chức quan giữ việc giảng nghĩa sách.
4Đất huyện Vĩnh Thuận cũ, nay thuộc quận Ba Đình và quận Đống Đa, Hà Nội.

S ầm Trì Phượng, ở châu Tiểu Trấn Yên nhà Thanh, thường đem quân xâm lấn quấy rối biên giới châu Bảo Lạc thuộc Tuyên Quang, lính phòng thủ biên giới không sao ngăn cản được. Triều đình sai bọn Tôn Mục và Nguyễn Hành đi kinh lý địa phương này. Tôn Mục bèn đưa thư cho Trì Phượng dụ bảo về lý lẽ mọi việc. Trì Phượng đưa thư trã lời lấy làm hổ thẹn, xin tạ lỗi và xin triệt hết quân đi, do đấy, dân ở biên giới được yên ở như cũ. Khi trở về triều, Trịnh Căn khen Tôn Mục và Nguyễn Hành là người có tài, cho Tôn Mục thăng tự khanh, Nguyễn Hành thăng đô cấp sự.
Sau Trì Phượng cho bộ thuộc là Diệp Chi đem ngựa đến dâng. Trịnh Căn tặng cho khá hậu rồi cho về.
Lời chua - Tiểu Trấn Yên: Tên châu, xem Lê Huyền Tông, năm Cảnh Trị thứ 5 (Chb, XXXIII, 23).
Tuyên Quang: Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 19, 30, 35).
B ảo Lạc: Xem Lê Huyền Tông, năm Chính Hòa thứ 9 (Chb. XXXIV; 21). Canh Thìn, năm thứ 21 (1700). (Thanh, năm Khang Hy thứ 39).
Mồng một, tháng giêng, mùa xuân. Nhật thực.
Tháng 6, mùa hạ. Người Man Lạc Hòn xin vào dâng lễ cống, triều đình không nhận lời.

L ạc Hòn, một bộ lạc riêng của Ai Lao, dấy quân đánh Triều Phúc ở Ai Lao, không thắng được. Triều Phúc thường dựa vào thanh thế họ Trịnh, Lạc Hòn bèn đưa thư cho đốc suất Nghệ An là Lê Huyến xin vào dâng lễ cống và xin bắt Triều Phúc đem về, để người Lào được đặt tù trưởng khác và thu tô thuế để nộp^1. Phủ Liêu^2 hội bàn, nhận rằng Trấn Ninh phụ thuộc làm tôi triều đình đã lâu, việc cống nạp và tô thuế không thiếu thốn. Vả lại, danh vị chức phận các tù trưởng ngang nhau, triều đình không nên có lòng bênh người này bỏ người nọ. Vì thế, triều đình hạ lệnh cho Lê Huyến lấy ý nghĩa dụ bảo mà từ chối lời thỉnh cầu của Lạc Hòn.

Quân c ủa Lạc Hòn ước hơn ba ngàn người, không có đội ngũ, phân tán ra ở các nơi để cày cấy làm ăn. Họ thấy thành Mang Chan (Chăn) có quân áo đen, ngờ là Triều Phúc được quân viện trợ, sợ lắm, mùa thu năm ấy lại xin cùng Triều Phúc giải hòa và xin dâng thớt voi. Lê Huyến dịch bức thư của họ dâng về triều. Trịnh căn hạ lệnh an ủi. Sau Triều Phúc lại đánh Lạc Hòn, nhưng không thắng được, bèn rút về.

L ời chua - Lạc Hòn: Tức phủ Lạc Biên bây giờ. Vị trí ở thượng du phía tây nam tỉnh Nghệ An. Triều Lê trước, Lạc Hòn đời đời giữ lễ cống nạp theo như chức phận. Khi nhà Lê mất, Lạc Hòn phụ thuộc về nước Tiêm. Năm Gia Long (1802-1819) bản triều, Lạc Hòn đã mấy lần cống nạp; năm Minh Mệnh^3đặt làm phủ Lạc Biên, thuộc Nghệ An; sau đó lại bội bạn, trở về với nước Tiêm.
Lại tham khảo Lê sử tục biên chép: "Xin bắt xà bồn đem về". Bởi vì tục người Man gọi tù trưởng là "xà". Xà bồn chép đây, tức chỉ Triều Phúc.
Ai Lao: Xem Triệu Việt Vương năm thứ 2 (Tb. IV, 10).
Mang Chan (Chăn): Xem năm Chính Hòa thứ 17 (tờ 37 trong cuốn này). Tân Tỵ, năm thứ 22 (1701). (Thanh, năm Khang Hy thứ 40).
1 Câu này nguyên văn chép: "Chỉnh tô thuế", nếu dịch đúng là "đánh tô thuế" sợ không rõ nghĩa. Chúng tôi thấy ở liền đấy có câu: "Việc cống nạp, việc tô thuế không thiếu thốn" là tham khảo Lịch triều tập kỷ chép: "Bổ quý thuế" nghĩa là bổ sung quý và thuế bỏ thiếu từ trước, vì thế dịch: "thu tô thuế để nộp" cho được rõ nghĩa.
2 Xem chú thích ở tờ 38 trong cuốn này.
3 Xem chú thích ở tờ 38 trong cuốn này.
Tháng 4, mùa hạ. Vi Vinh Diệu, thổ tù phủ Tư Lăng nhà Thanh, xâm lấn ruộng của dân châu Lộc Bình. Triều đình sai thổ ty Vi Phúc Vĩnh phòng bị.
Lúc ấy, lúa chiêm ở châu Lạc Bình thuộc Lạng Sơn đã chín, Vinh Diệu đem dân đấn lấn cướp. Được tin này, triều đình bèn sai Phúc Vĩnh đốc thúc dân chúng cày cấy ở ven biên giới, trong thời kỳ lúa chín phải phòng bị nghiêm cấm, cốt sao không để người nước ngoài vượt biên giới gặt tranh lúa của dân mà thôi. Không nên bạo động càn để gây hấn khích ở biên giới.
Lời chua - Lộc Bình^1: Xem Trần Nhân Tông, năm Thiệu Bảo thứ 6 (Chb. VII, 31).
T ư Lăng: Xem Lý Thái Tông, năm Thông Thụy thứ 4 (Chb.II, 41). Ngày Giáp Dần. Sao Chổi xuất hiện ở vị trí sao Dực, sao Chẩn.
Nhâm Ngọ, năm thứ 23 (1702). (Thanh, năm Khang Hy thứ 41).
Tháng giêng, mùa xuân. Thanh Hoa có nạn thủy tai.

N ước sông lên cao, đê Thanh Hoa bị vỡ, dân đói. Triều đình cho trích một vạn quan tiền trong kho nội phủ, chia làm hai phần: một phần chẩn cấp cho nơi nào thóc lúa bị tổn hại; một phần chẩn cấp cho dân phu làm công việc hàn lấp khúc để vỡ. Lại mở kho ở trấn lấy thóc phát chẩn cho dân bị đói. Miễn các ngạch thuế đinh và hộ.
Tháng 7, mùa thu. Lại bổ dụng Nguyễn Quán Nho làm thượng thư bộ Binh, vào giữ chức tham tụng trong phủ chúa.
Trước kia, Quán Nho ở ngôi tể tướng, bị Lê Hy ghen ghét, phải chuyển xuống làm quan ở Ngự sử đài 7 năm^2. Nay Lê Hy mất, Quán Nho lại được phục hồi chức cũ.
Lúc ấy, Thanh Hoa và Nghệ An mất mùa, dân đói, binh lính phần nhiều bỏ trốn và thiếu ngạch. Binh phiên^3 bắt bớ phiền nhiễu, làm cho dân phải khổ sở. Quán Nho kiến nghị nói: "Tránh việc nặng, tìm việc nhẹ, ăn hiếp người nghèo, che chở người giàu, nhân tình phần nhiều như thế. Nay nếu nhất luật giảm ngạch lính, chỉ làm lợi thêm cho chỗ khoan lương^4, nếu nhất luật triển hoãn kỳ hạn, bổ sung lính, thì họ đều kêu nài là nghèo khổ. Vậy xin từ nay, xã nào có lính trốn, thì trách cứ hương mục cùng lính kinh thành đi bắt dẫn nộp; nếu lại bỏ trốn thiếu ngạch, thì giao cho quan bản trấn đòi bắt. Nếu làng nào tình trạng thật nghèo khổ thì quan bản trấn làm công văn mật tâu bày. Còn Binh phiên cho người bắt bớ đốc thúc như trước thì nay nhất thiết cấm chỉ". Trịnh Căn nghe theo.
Quán Nho ở trong chính phủ, biết giữ đại thể, làm việc theo chính sách khoan hậu. Lúc ấy có câu ngạn ngữ: "Tham tụng Vãn Hà^5, bách tính âu ca".
L ời phê - Chưa thấy co gì là khoan hậu.
Lời chua - Khoan hương: Tức dân trù phú. "Thực hóa chí" trong Đường thư chép: làng nào ruộng nhiều có thể cấp đủ cho người làng gọi là khoan hương; làng nào ruộng ít gọi là hiệp hương. Dân ở hiệp hương được trao cho ruộng chỉ bằng một nửa số ruộng của dân ở khoan hương^6.
Quý Mùi, năm thứ 24 (1703). (Thanh, năm Khang Hy thứ 42).
1 Nay là huyện Lộc Bình, tỉnh Lạng Sơn.
2 Xem thêm tờ 34 trong cuốn này.
3 Trước đây chúa Trịnh có đặt Thủy sư phiên, Hộ Phiên và Binh phiên.
4 Xem lời chua của Cương mục ở dưới.
5 Tên làng của Nguyễn Quán Nho.
6 Tham khảo Từ Nguyên (Dần tập tờ 44): Thời đại nhà Đường, nơi nào ruộng nhiều, người ít, gọi là khoan hương, nơi nào ruộng ít người nhiều, gọi là hiệp hương.
Tháng giêng, mùa xuân. Trịnh Căn phong tằng tôn (chắt) là Cương làm tiết chế, An quốc công.
Trước kia, con cả của Trịnh Căn là Vĩnh chết sớm, Căn dùng con thứ ba là Bách thừa tự, Bách chết, dùng con của Vĩnh là Bính thừa tự. Bính sinh con là Cương, năm ấy 18 tuổi.
Nay Bính ch ết, Căn thấy mình tuổi già mà người thừa kế chưa ổn định, bèn triệu bồi tụng Nguyễn Quý Đức vào hỏi. Quý Đức thưa: "Trọng trách trông coi việc nước, vỗ về quân lính, phải thuộc về người chắt chưởng (thế đích tằng tôn), xin định ngay danh phận, để cắt đứt sự dòm ngó". Căn lại hỏi Đặng Đình Tướng, Đình Tướng cũng thưa như lời Quý Đức. Lúc ấy Trịnh Căn mới cả quyết, bèn dùng Cương kế tự, làm tờ biểu tiến phong Cương làm khâm sai tiết chế các dinh quân thủy quân bộ kiêm giữ hết cơ quan chính quyền, chức thái úy, tước An quốc công, mở phủ Lý quốc.
Đại hạn, dân bị đói.
Triều đình sai quan chia nhau đi khám xét, xá thuế dung năm nay cho Thanh Hoa; lại trích tiền kho nội phủ chẩn cấp cho dân đói ở Kinh Kỳ.
B ắt đầu sai đề lãnh Nguyễn Đức Uyển kiêm trấn thủ Lạng Sơn.
Bắt đầu từ đây, quan trong kinh quản lĩnh ngoại trấn bằng cách không nhậm chức tại chỗ. Giáp Thân, năm thứ 25 (1704). (Thanh, năm Khang Hy thứ 43).
Tháng 3, mùa xuân. Trịnh Luân và Trịnh Phất định mưu giết tiết chế cương. Trịnh Căn giết Luân và Phất; thăng chức cho hiệu thảo Nguyễn Công Cơ làm hữu thị lang bộ Công.
Tr ước đây, Trịnh Bính mất, Luân và Phất tự lấy mình là con Trịnh Bách, tiết chế đã quá cố, đáng được tập phong nối nghiệp. Đến nay, Trịnh Cương do vai chắt của Căn lại được mở phủ đệ, nên Luân và Phất cấu kết với với bọn Đào Quang Giai làm bè đảng giúp sức định mưu cướp ngôi của Trịnh Cương. Dò biết hiện trạng việc này, hiệu thảo Nguyễn Công Cơ đem báo cáo cho Trịnh Căn biết. Căn giao bọn này xuống ngục Đình úy tra hỏi, họ đều nhận tội, nên đều bị tội theo pháp luật. Nguyễn Công Cơ được thăng chức thị lang.
Lời chua - Công Cơ: Người xã Minh Tào, huyện Từ Liêm, đỗ tiến sĩ khoa Đinh Sửu (1697) năm Chính Hòa.
Đào Quang Giai: Người xã Thủy Cam, huyện Thanh Oai.
Ất Dậu, năm thứ 26 (1705). (Từ tháng 4 trở về sau thuộc năm Vĩnh Thịnh thứ nhất triều Dụ Tông - Thanh, năm Khang Hy thứ 44).
Tháng 3, nhuận, mùa xuân. Bổ dụng Đặng Đình Tướng làm đô đốc, lĩnh chức trấn thủ Sơn Nam.
Ch ức Trấn thủ Sơn Nam, khuyết đã lâu^1, triều đình khó tìm được người xứng đáng để bổ thay. Đình Tướng lấy tư cách là người công lao, thân thích^2, có mưu cơ, tài lược, hiểu biết việc quân, nên đương làm tả thị lang giữ chức bồi tụng, đổi sang làm đô đốc ra trấn thủ Sơn Nam, tước phong Ứng quận công.

Đ ình Tướng, giản dị, khoan hòa, nhân thứ; nhân dân trong trấn cũng được yên vui. Tháng 4, mùa hạ. Nhà vua hạ chiếu truyền ngôi cho thái tử Duy Đường. Thái tử lên ngôi (tức Dụ Tông), đổi niên hiệu, đại xá.
1 Trấn thủ Sơn Nam là Lê Đình Kiên chết từ tháng 2 năm Chính Hòa thứ 25 (1704). 2Đình Tướng gọi Trịnh Căn bằng cậu ruột.
Tha hai ph ần mười (2/10) thuế vụ hạ năm nay cho dân, những thuế bỏ thiếu từ năm Quý Mùi trở về trước đều được ân xá; những dân phiêu lưu ở Thanh Nghệ và tứ trấn được phép đến cửa khuyết tâu bày tình trạng, sẽ liệu lượng cho giảm phú thuế giao dịch.
Lời chua - Quý Mùi: Tức năm Chính Hòa thứ 24 (1703).
Tôn nhà vua làm thái thượng hoàng.
Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục Chính Biên

Quyển thứ 35
Từ Bính Tuất, Lê Dụ Tông, năm Vĩnh Thịnh thứ 2 (1706) đến Tân Sửu, Lê Dụ Tông, năm Bảo Thái thứ 2 (1721) gồm 16 năm.
Bính Tuất, Dụ Tông Hòa hoàng đế, năm Vĩnh Thịnh thứ 2 (1706). (Thanh, năm Khang Hy thứ 45).
Tháng giêng, mùa xuân. T ế nam giao.
Tháng 5, mùa hạ. Ai Lao sang dâng lễ cống chúa Trịnh.

Tr ước kia, nhân dân Man Chan (Chăn) thuộc Ai Lao thường khổ sở vì bộ lạc Lạc Hòn xâm lấn ngược đãi, cứ phải chạy lánh không được thường trú ở một nơi nào: triều đình (nhà Lê) vẫn phải che chở cho. Khi tù trưởng Triều Phúc trở về nước, thì thành quách hào lũy đỗ nát, binh lính thuộc dưới quyền chỉ có hơn 700, khí giới dự trữ không được đầy đủ, lễ cống nạp bỏ khiếm khuyết đã lâu. Trịnh Căn sai người trách hỏi, Triều Phúc tỏ bày tình trạng, xin dâng cống nạp về lễ diên thọ và xin 3 năm dâng một lần, bỏ cho lễ cống nạp hàng năm.

Sau, Tri ều Phúc sai sứ đến dâng phẩm vật địa phương, xin giúp cho binh khí và xin cho kết nghĩa hơn nhân để được nương nhờ ơn nước lớn mà trấn áp sự khinh rẽ của nước ngoài. Trịnh Căn làm giấy yên ủi. Từ đấy, Triều Phúc cống hiến không bao giờ gián đoạn. Sau đem người tông nữ^1 họ Trịnh, lấy danh nghĩa là quận chúa họ Trịnh gả cho Triều Phúc.
Lời chua Ai Lao: Xem Triệu Việt vương năm thứ 2 (Tb. IV, 19). Lê Thánh Tông lấy đất Lao Bồn^2đặt phủ Trấn Ninh. Ở đây gọi là Ai Lao, có lẽ cũng là đất Trấn Ninh.
Mang Chan (Ch ăn): Xem Hy Tông, năm Chính Hòa thứ 17 (Chb, XXXIV, 37). Lạc Hòn: Xem năm Chính Hòa thứ 21 (Chb, XXXIV, 47, 48).
Lễ diên thọ: Tức lễ về đầu mùa xuân để cầu được sống lâu, lễ này cử hành trong phủ chúa Trịnh.
Việc đem Tông nữ gả cho Triều Phúc: Xem năm Vĩnh Thịnh thứ 14^3. 1 Một danh từ để gọi chung con gái vua chúa.
2 Nguyên văn chép: "Lao bồn địa", không rõ có phải tên đất Lao Bồn hay còn một nghĩa khác nữa. Theo sự nghiên cứu của chúng tôi, thì trong sử liệu chỉ có Bồn Man hoặc Tôn Bồn Man, không có chỗ nào là Lao Bồn cả. Bồn Man: Hồi đầu triều Lê, họ Cầm vẫn được nối đời làm tù trưởng. Dưới triều Lê Thánh Tông, Cầm Công cấu kết với Lão Qua chống Công, lấy đất Bồn Man đặt phủ Trấn Ninh (xem thêm Chính biên quyển XXIII tờ 28, 31).

3 Từ đây cho hết niên kỷ Lê Dụ Tông, Sử Cương mục không chỗ nào chép việc này. Tham khảo Lịch triều tạp kỷ, thì năm Vĩnh Thịnh thứ 14, Trịnh Cương đem người con gái tôn thất gả cho triều phúc, thổ tù Ai Lao. Cương hạ lệnh cho bọn nội giám (hoạn quan) Kiều Hữu Luân đem quốc thư cùng đi với sứ thần Ai Lao hộ vệ đưa người con gái ấy đến nước Ai Lao. Khi đưa đến phủ Trấn Yên (tức Trấn Ninh) phải báo ngay Phì Xà (phong tục người Man gọi là tù trưởng Phì Xà), tức Triều Phúc đem dân phu đón rước. Khi đến đầu biên giới Ai Lao, phải đợi Triều Phúc thân đến đón tiếp, sẽ hộ vệ đưa đến kinh thành Ai Lao, rồi ban cho quốc thư và tuyên truyền dụ bảo ân tín của triều đình, để lễ hôn nhân được long lọng.
Quận chúa: Chế độ triều nhà Lê, con gái của hoàng tự gọi là quận chúa^1. Lúc bấy giờ con gái của chúa Trịnh cũng tiếm xưng là quận chúa.
Đ inh Hợi, năm thứ 3 (1707). (Thanh, năm Khang Hy thứ 46).
Tháng 2, mùa xuân. Định rõ lại phép khảo công.

Theo ch ế độ cũ: Về việc khảo công, thông tính ba lần khảo trong cả ba năm, rồi mới thi hành việc truất bãi hoặc thăng thưởng. Đến nay định rõ lại: Trong ba năm, quan chức đều phải đủ ba lần khảo theo thể lệ thưởng, trung, hạ, rồi sẽ cân nhắc với nhau: người nào ba lần khảo đều liệt vào thượng hạng sẽ được thăng chức hai bậc, người nào hai lần thượng hạng, một lần trung hạng, được thăng chức một bậc, những người này đều được thưởng thêm 50 quan tiền; người nào năm đầu vào thượng hạng, năm thứ nhì vào trung hạng, năm thứ ba vào hạ hạng, là loại trung bình, sẽ thuyên chuyển làm việc ở địa phương giản khuyết^2; người nào hai lần trung hạng, một lần hạ hạng, sẽ phải giáng chức một bậc; người nào hai lần hạ hạng, một lần trung hạng, phải giáng chức hai bậc.

L ời chua - Chế độ cũ: Xem Hy Tông, năm Chính Hòa thứ 6 (Chb, XXXIV, 19). Định lệnh truy tặng và ân tuất cho tướng sĩ bị chết trận.

T ừ lúc trung hưng đến nay, chưa định thể lệ truy tặng và ân tuất cho tướng sĩ bị chết trận. Đến nay bàn định: cai đội và đội trưởng chết trận. truy tặng cho hàm hiệu điểm và được cấp ruộng; binh đinh bị chết trận, chỉ được cấp ruộng và tha dao dịch cho con của họ.

L ời cẩn án - "Binh chế chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú chép: Lê Thần Tông, năm Thịnh Đức thứ 3 (1655), định lệnh truy tặng và ân tuất cho tướng sĩ trận vong như thế này:

Phàm chánh đội trưởng hoặc đội trưởng các doanh các cơ, đi đánh giặc bị chết trận, thì cai đội được gia tặng hàm tả hiệu điểm và cấp cho 20 mẫu ruộng công; chánh đội trưởng và đội trưởng được gia tặng hàm hữu hiệu điểm và cấp cho 15 mẫu ruộng công; binh đinh được cấp 5 mẫu và miễn dao dịch cho con họ; nếu người nào chưa có con thì cho một người cháu thân nhất được miễn dao dịch.

Nay xét quan ch ế đời Hồng Đức (1740-1497): tả hiệu điểm, hữu hiệu điểm hàm tòng nhị phẩm, cai đội hàm chánh tứ phẩm, đội trưởng hàm chánh ngũ phẩm. Bây giờ đem hàm tòng nhị phẩm mà tặng cho người tứ phẩm, ngũ phẩm, chả phải cũng là vượt bậc quý hay sao? Đại để nhà Lê từ trung hưng về sau, thứ tự quan chức phần nhiều đổi khác. Lại tham khảo Kiến văn lục của Lê Quý Đôn nói: Tả hiệu điểm, hữu hiệu điểm cấp bậc ở dưới thự vệ được phong tước hầu. Hai chức này chưa được dự vào triều ban. Như vậy, thì lúc bấy giờ phẩm trật hiệu điểm thuộc vào hạng thấp, cho nên thể lệ truy tặng ân tuất năm ấy, mới đem hàm hiệu điểm mà truy tặng cho cai đội trưởng. Nhưng việc này không có văn kiện rõ ràng chép trong Sử, nên tham khảo mà chép ra đây để phòng thi khảo cứu đến.
Tháng 7, mùa thu. Định rộng niên hạn ân tuất cho dân phiêu lưu.
Tai h ọa hạn hán và kém đói xảy ra từ năm Quý Mùi (năm Chính Hòa thứ 24-1703) nhân dân phần nhiều phiêu tán, triều đình đã nhiều lần thi hành lệnh ân xá rộng rãi, nhưng nhân dân các làng xóm vẫn chưa trở về đông đủ. Nay định niên hạn: người phiêu tán sẽ được xá phú thuế và dao dịch trong năm năm; người trở về mà tình cảnh nghèo khổ sẽ được miễn thuế hộ trong ba năm.
Lại sai quan văn, quan võ chia nhau đi khám xét kiện tụng.
1 Cương mục chua lầm. Theo thể lệ phong ấm triều Lê, thì con gái của hoàng tử phong quận thượng chúa, con gái của hoàng thái tôn mới phong là quận chúa.
2 Nơi nào ruộng đất tốt, cày cấy thuận tiện, phong tục thuần hậu, ít kiện tụng, trong hạt ít xảy ra trộm cướp, nhân dân không bị phiêu lưu. Nói tóm lại: Công việc nhẹ nhàng không vất vã bận rộn như những nơi tối yếu khuyết, yếu khuyết, trung khuyết, gọi là giản khuyết. Xem thêm chú thích số 1 tờ 19 trong cuốn này.

Lúc ấy, Ngự sử đài xét hỏi kiện tụng, phần nhiều có những việc kiện còn kêu đi kêu lại. Triều đình bèn theo chế độ cũ năm Chính Hòa (năm thứ 17)1, hạ lệnh cho quan văn, quan võ chia nhau đi xét hỏi. Việc này giao cho việc bồi tụng Hoàng Công Chí và đề đốc Đặng Đình Thuyên cả thảy tám ngư82i chịu trách nhiệm.
Lời chua - Đình Thuyên: Người xã Lương Xá, huyện Chương Đức. Tháng 10, mùa đông. Trịnh Căn hạ lệnh: hai ty Thừa chính và Hiến sát chọn trong số huyện lệnh thuộc dưới quyền hai ty ấy, đề cử viên nào có thể làm nổi công việc tri phủ.
Tr ịnh Căn nhận thấy chức trách phủ huyện là chỗ thân cận với dân, thế mà bộ Lại cất nhắc thuyên chuyển chỉ theo vào tư cách, thành ra người có tài năng kiến thức không tỏ rõ ra được; hai ty Thừa chính và Hiến sát đối với viên huyện thuộc dưới quyền mình ngày thường đã am hiểu rõ ràng, thì sự nhận định phân tích có phần dễ. Bởi thế, mới hạ lệnh hai ty ở các xứ chọn trong số các viên huyện lệnh thuộc dưới quyền, đề cử người nào có thể giữ nổi chính chức hoặc chức ta nhị trong một phủ, thì người đứng đề cử cùng người được đề cử đều về kinh sư xét thực, sẽ cho được thuyên chuyển cất nhắc.

L ời cẩn án - Người bàn thuật về chính trị cần phải tìm đến nguồn gốc chính trị. Ông Chu Tử nhà Tống nói: "Giám ty^2 là đầu mối của các viên thú, lệnh^3 mà triều đình là gốc rễ của giám ty". Mệnh lệnh này của Trịnh Căn hầu như biết thận trọng về việc lựa chọn chức thú, lệnh đấy. Nhưng không biết triều đình lúc bấy giờ có thật trong sạch sáng sủa không? Hai ty Thừa chính, Hiến sát có thật đều là người hiền tài lương thiện không? Lại còn việc bắt người đề cử cùng với người về kinh sư xét duyệt, như thế há chẳng phải phiền phức tế toái mà bỏ mất cả công việc à?

M ậu Tý, năm thứ 4 (1708). (Thanh, năm Khang Hy thứ 47).
Tháng 8, mùa thu. Hạ lệnh sửa đắp đường đê sông Nhị.
Hàng năm, nước sông Nhị tràn ngập, đường đê nhiều chỗ khuyết liệt. Triều đình bèn hạ lệnh hai ty Trấn thủ và Thừa chính đốc sức dân phu, tùy theo địa thế bồi đắp sửa chữa, để lợi cho nông dân.
L ời cẩn án - Sông Nhị, tức sông Phú Lương, một con sông lớn ở Bắc Kỳ, ở phía đông bắc tỉnh thành Hà Nội. Con sông này phát nguyên từ sông Lô thuộc Tuyên Quang và sông Thao, sông Đà thuộc Hưng Hóa^4, nước các ngành sông này tụ họp ở phía đông nam huyện Bạch Hạc, tỉnh Sơn Tây^5 chảy qua Hà Nội, Hưng Yên và Nam Định rồi đổ vào các cửa biển Ba Lạt^6, Thái Bình và Diêm Hộ. Lại có một chi lưu là sông Hát, con sông này tự huyện Phúc Thọ tỉnh Sơn Tây đi qua huyện Đan Phượng, chảy vào địa phận phủ Lý Nhân thuộc Hà Nội^7, qua địa phận tỉnh Ninh Bình, rồi đổ vào các cửa biển Đại Liêu và Chính Đại.

Nay tham kh ảo: "Địa lý chí" trong Minh Sử: "PhủLệ Giang thuộc Vân Nam có sông Lan Thương thông sang Giao Chỉ làm thành sông Phú Lương; phủ Lâm An có thác Liên Hoa tức hạ lưu sông Lan Thương và là thượng lưu sông Thao ở Giao Chỉ". Kiến văn lục của Lê Quý Đôn, về "Tây Nhị Hà" chép: "Sông Diệp Du có một tên nữa là Tây Nhị Hà, phát nguyên từ núi Bãi Cốc huyện Lãng Khung, hạ lưu hợp với Dạng Thủy huyện Thái Hòa, lại hợp với dòng sông Lan Thương, rồi đổ vào biển Nam Hải. Nước ta gọi sông Phú Lương là Nhị Hà, có lẽ lấy cớ rằng nước sông ấy đầu bắt nguồn từ sông Lan Thương, nhưng vẫn là hạ lưu của Tây Nhị Hà".

1 Xem thêm Chính biên quyển XXXIV, tờ 38.
2 Một danh từ để gọi quan chức có quyền trông coi các viên quan phủ huyện. Ở đây chỉ Hiến sát và Thừa chính.
3 Thú: tức thái thú, một danh từ để gọi viên tri phủ, lệnh: tức lệnh doãn, một danh từ để gọi viên tri huyện.
4 Nay sông theo thuộc địa phận tỉnh Phú Thọ, sông Đà thuộc địa phận tỉnh Hòa Bình.
5 Huyện Bạch Hạc nay là huyện Vĩnh Tường tĩnh Vĩnh Phúc.
6 Ba Lạt: Viết theo Hán văn. Riêng về chữ "Lạt" nguyên văn trong cương mục chua như thế này: "Trong tự điển và Khảo dị, bổ đi đều không có chữ này, ngờ là chữ "lạt" vì là cửa biển nên chấm thủy ở bên cạnh.
7Địa phận phủ Lý Nhân nay thuộc tỉnh Hà Nam.
C ứ các sách đã dẫn ở trên, thì sông Nhị bắt nguồn từ Tây Nhị Hà và sông Lan Thương thuộc Vân Nam chảy vào địa phận nước ta. Sông này nhiều ngọn nước giao nhau chảy vào, nên mỗi năm đến mùa hạ mùa thu thì đầy rẫy, nước chảy quá mạnh. Năm Thiên Ứng Chính Bình thứ 17 (1248) dưới triều Thái Tông nhà Trần^1đã có nạn vỡ đê. Đến thời nhà Lê, nạn vỡ đê lại càng nhiều hơn, triều đình chia cho dân phải nộp tiền thuế điệu để hàng năm sửa đắp, dân phải tốn của hao công, mà một khi xảy ra nạn nước xoáy vỡ đê, dân lại bị hại không sao kể xiết.
Tháng 9. Cấm thổ tù ở các phiên trấn không được giao thiệp riêng với người quyền quý trong triều đình.
Lúc ấy, phụ đạo các phiên trấn phần nhiều vào kinh sư chơi, giao thiệp liên kết với người có quyền lực hoặc người giữ địa vị trọng yếu, vì thế mới hạ lệnh cấm. Nếu triều đình có tiết lễ lớn, các phụ đạo vào kinh, không được đem quá 4 người đi theo, khi lưu ở kinh sư, không được quá 20 ngày. Từ đấy, sự phân biệt người Kinh, người Thổ mới nghiêm ngặt.

K ỷ Sửu, năm thứ 5 (1709). (Thanh, năm Khang Hy thứ 48).
Tháng 5, mùa hạ. Trịnh Căn mất. Tằng tôn (chắt) của Căn là Cương lên nối ngôi. Căn, chuyên giữ chính quyền 28 năm. Khi mất, truy xưng là Khang Vương tiếm hiệu là Chiêu Tổ.
Tháng 9, mùa thu. Tiết chế Cương tự gia phong làm nguyên soái tổng quốc chính, An đô vương.
C ương, giả thác mệnh lệnh của nhà vua, tiến phong tước vương. Tha cho dân một nửa thuế tô năm ấy và các thuế còn thiếu lại đã lâu; lại thăng chức cho các quan văn võ, người chức cao, người chức thấp khác nhau.

Canh D ần, năm thứ 6 (1710). (Thanh, năm Khang Hy thứ 49).
Tháng giêng, mùa xuân. Lại ban hành tỏ rõ giáo điều.

Đầ u năm Vĩnh Trị (1676-1680), triều đình đặt 6 giáo điều để khuyên răn bầy tôi và nhân dân trong kinh thành, ngoài phiên trấn: 1. Người đại thần không được cậy quyền thế; 2. Bầy tôi về hàng vọ phải siêng năng thao luyện, các viên phủ huyện không được hà khắc bạo ngược; 3. Bầy tôi về hàng văn phải thanh liêm cần mẫn; 4. Bầy tôi trong nội điện phải giữ lòng trung thành lương thiện; 5. Quân sĩ phải tuân theo pháp lệnh; 6. Nhân dân phải dốc lòng phân biệt điều liêm, điều sỉ. Đến nay, lại ban hành sách tỏ 6 giáo điều kể trên.

Tân Mão, n ăm thứ 7 (1711). (Thanh, năm Khang Hy thứ 50).
Tháng giêng, mùa xuân. Bắt đầu sai quan trong kinh đi đôn đốc việc đắp đê.

Tr ước đây, việc đốc thúc dân đắp đê, giao quyền cho viên quan ở trấn, phần nhiều chỉ làm cẩu thả cho xong việc, nên mỗi năm đến mùa nước lũ, đê lại vỡ lở, dân vùng ven sông luôn luôn bị tai hại. Đến nay mới hạ lệnh cho quan trong kinh là bọn Lê Dị Tài và Trần Công Trụ chia nhau đi đôn đốc. Công việc sửa đắp đê sau đây thêm bận rộn hơn, nhưng cũng không sao ngăn ngừa được nạn nước lụt.
Lời chua - Dị Tài: Người xã An Hoạch huyện Đông An^2, đỗ tiến sĩ khoa Bính Thìn (1676) năm Vĩnh Trị triều Lê Hy Tông.
Định rõ lại thể lệ quân cấp ruộng công.
Trước đây, ruộng công do các quan châu hoặc huyện quân cấp cho dân, phần nhiều sơ lược, không được công bằng, nay Trịnh Cương bàn với phủ liêu định lại:
1 Xem thêm Chính biên quyển VI, tờ 31. 2 Nay là huyện Đông Sơn tỉnh Thanh Hóa.
Niên hạn quân cấp cứ sáu năm một lần, do viên quan trưng thu chịu trách nhiệm. Thời hạn quân cấp; ruộng vụ mùa không được cấp sau tháng 3; ruộng vụ chiêm không được cấp sau tháng 9, để thích hợp với thời tiết làm ruộng của dân.
Cách thức chia khẩu phần: các xã có ruộng công, tính số người mà quân cấp, xã nào nhiều ruộng công thì phần cấp tính theo mẫu; xã nào ít ruộng công thì phần cấp tính theo sào, thước.
Ng ười được hưởng phần ruộng: từ quan viên đến người quan, quả, cô, độc và phế tật^1đều được tùy theo suất số mà liệu lượng cấp cho phần ruộng. Người nào đã có dân lộc, điền lộc hoặc ruộng của mình hoặc ruộng của vợ ngang với số khẩu phần quân cấp, thì không được dự phần cấp nữa.
Những ruộng ẩn lậu còn ở ngoài sổ điền vẫn được miễn thuế, cũng đem quân cấp cho dân. Ruộng công, đất bãi không được phép mua bán.
Lời chua - Quan trung thu: Thể lệ đời cố Lê, các phủ huyện đều đặt một viên quan trưng thu, trông coi việc thu thuế lệ và khuyên nhủ nhân dân làm ruộng, trồng dâu.
Cấm quan viên thiện tiện lập trang trại.
Ít lâu nay, nh ững nhà quyền quý thế hào, phần nhiều nhận ruộng đất của mình ở đâu thiện tiện lập trang trại ở đấy, rồi chiêu tập người trốn tránh, cho họ nấp bóng để vơ vét mối lợi, vì thế mà dân xã nhiều người phiêu tán.

Đế n nay nhiêm cấm, người nào trái lệnh sẽ phải luận vào tội nặng. Còn những người phiêu lưu trú ngụ ở xã khác, khai khẩn nhờ vào đất hoang xã ấy, hiện đã dựng thành cơ nghiệp, thì chỗ đất khai khẩn ấy xét định cho làm thổ, để họ được yên nghiệp sinh nhai.
Trịnh Cương tự tiến phong ông là Vĩnh tước Lương mục vương, cha là Bính tước Tấn quang vương.
C ương lấy địa vị là tằng tôn (chắt) của Căn lên nối ngôi, nay Cương truy tôn tước vương cho ông và cha. Khi bàn đến điển lễ miếu thờ, có người nói nên lập miếu riêng, tham tụng, Nguyễn Quý Đức nói: "Hai tước vương đều là chính tông đích trưởng^2, thờ ở cung miếu, thì thuận lý hơn". Cương theo lời bàn của Quý Đức.
Lời chua - Cung miếu: Miếu thờ tiên tổ họ Trịnh.
Hạ lệnh triệu Trương Công Khải, tham trấn Thanh Hoa vào triều, giữ chức phó đô ngự sử. Bổ dụng hoạn quan Đoàn Hữu Toán làm lưu thủ thay. Tên quan tham trấn đổi ra lưu thủ bắt đầu từ đấy. Lời chua - Tham Trấn: Tức trấn thủ ở các trấn. Không rõ chức này đặt từ năm nào.
Tháng 10, mùa đông. Chỉnh đốn lại thể thức văn bài trong khoa thi hương.
Tr ước đây, các quan trường thi hương, nghĩ soạn đầu bài: và thể văn tứ lục chẳng qua chỉ soạn độ mười đầu bài; về thể phú chẳng qua độ bốn, năm đầu bài, không thay đổi gì, gọi là bản mẫu mực (sáo bản). Những người học giỏi phần nhiều làm sẵn thành văn, học trò đi thi đều đọc thuộc lòng từ trước, khi vào trường thi cứ chép theo nguyên văn ấy. Quan trường tùy ý phê duyệt lấy đổ, không câu nệ gì về sự trùng kiến, cho nên những người trúng tuyển phần nhiều không phải người thực học. Vì thế khoa thi này mới hạ lệnh cho quan chấm thi tùy ý ra đầu đề, không được rập theo sáo cũ. Do đấy, tập tục hủ lậu về lối văn khoa cứ dần dần thay đổi.
Nhâm Thìn, năm thứ 8 (1712). (Thanh, năm Khang Hy thứ 51).
Tháng 3, mùa xuân. Lại hạ lệnh cấm tả đạo gia tô.
1 Quan: đàn ông không có vợ. Quả: đàn bà không có chồng. Cô: trẻ con mồ côi. Độc: người già không có con, không thể nương tựa vào đâu được. Phế tật: một mắt bị mù, một chi thể bị hỏng.
2 Trịnh Vĩnh, con cả Trịnh Căn. Trịnh Bính con cả Trịnh Vĩnh, đều mất sớm, xem thêm Chính biên quyển XXXIV, tờ 50.
Tri ều đình đã nhiều lần ra điều lệnh cấm tả đạo Gia tô, nhưng quan và dân sở tại tham của đút lót của họ, che giấu lẫn cho nhau, nên đạo ấy lan ra làm người ta mê hoặc mỗi ngày một sâu rộng. Vì thế, triều đình lại định điều lệ ngăn cấm: người nào biết có người theo đạo Gia tô được phép tố cáo; người theo đạo ấy sẽ phải cắt tóc trên đỉnh đầu, thích vào mặt bốn chữ "học Hoa lang đạo" và phát 100 quan tiền để thưởng cho người tố cáo. Nhưng cũng không sao ngăn cấm được.
Lời chua - Hoa Lang: Xem Lê Huyền Tông, năm Cảnh Trị thứ nhất (Chb, XXXIII, 6).
Bắt đầu hạ lệnh cho các quan trấn thủ ở biên giới phải đến đóng tại trấn lỵ.
Tham t ụng là bọn Nguyễn Quý Đức, Nguyễn Thế Bá nói: "Chức quan trấn thủ bấy giờ, tức là chức quan trong Đô ty lúc đầu bản triều. Nơi các viên ấy đóng để làm việc cai trị đã có thành quách. Trước đây, các trấn Tuyên, Hưng, Thái, Lạng hoặc ủy thác cho viên quan ở trấn khác kiêm quản lĩnh, hoặc bổ dụng bầy tôi thân cận để quản lĩnh, nhưng viên quan kiêm lĩnh thì ở yên tại nơi trấn, viên quan chầu chực thân cận thì quyến luyến ở kinh sư, chỉ theo tiện nghi mà khống chế bằng cách vắng mặt, việc ấy từ trước đến nay vẫn làm theo thói quen. Tuy cũng có lúc thay đổi bổ dụng quan võ, thì viên quan võ thường lấy cớ là nơi biên viễn núi rừng lam chướng, đối với binh lính không được tiện lợi. Các viên ấy không biết rằng địa thế nội trấn và ngoại trấn xa cách nhau, mà công việc ở biên giới không thể nào dự định trước được. Nếu không đóng ở trấn, ngộ chợt có biến cố xảy ra thì làm thế nào xem xét quản cố được. Lại còn việc kiện tụng: nào đòi hỏi, nào dẫn người đương sự về nha hầu xét, bọn lại dịch tính hành trình bắt dân cung đốn, làm cho dân càng phải phí tổn nặng nề. Vậy xin từ nay các quan trấn thủ ở biên giới đều phải đến lỵ sở cũng như các viên trấn thủ ở tứ trấn^1. Về phần trấn Yên Quảng nguyên trước thuộc viên trấn thủ Hải Dương kiêm quản lĩnh, nhưng xét đấy là nơi bãi biển xa xăm, xin phải riêng viên quan có tài năng chuyên giữ trách nhiệm phòng ngự. Các trấn thủ Tuyên Quang, Lạng Sơn cũng nên nhất luật phải theo chế độ cũ^2. Trịnh Cương nghe theo lời trình bày ấy.

L ời chua - Đô ty^3: Đầu niên hiệu Quang Thuận đời Lê Thánh Tông, đặt đô ty ở 12 thừa tuyên, trong đô ty có các chức tổng binh và phó tổng binh, tức là chức quan trấn thủ. Sau khi trung hưng, bãi bỏ đô ty đặt trấn thủ, lại có những tên quan: đốc trấn, lưu thủ, đốc thủ và tổng phủ, đều là chức quan giữ chức trách nhiệm ở trấn cả.

Tuyên: t ức là Tuyên Quang-Hưng: tức Hưng Hóa-Thái: tức Thái Nguyên, xưa gọi là Ninh Sóc-Lạng: tức Lạng Sơn-Yên Quảng: xưa là Yên Bang-Hải Dương: xưa là Dương Tuyền. Các địa danh trên, đều xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb.XXI,17,19,24,25,39,32,34,35).

T ừ tháng 6 đến tháng 12, không mưa.
Dân bị đói to.

H ạ lệnh: Tha các tù tội nhẹ hiện đương bị giam; hoãn thu các thứ thuế bỏ thiếu đã lâu; giảm một nữa thuế tuần ty và bến đò, đình hoãn việc bắt phu làm việc; sửa lễ tế các nơi thờ tự mà ít lâu nay bỏ không tế.

Quý T ỵ, năm thứ 9 (1713). (Thanh, năm Khang Hy thứ 52).
Tháng giêng, mùa xuân. Bàn định thi hành việc phát chẩn và cấp đỡ cho dân.

Lúc ấy, đã lâu không mưa, giá thóc gạo cao vọt, dân gian có người phải ăn vỏ cây, rễ, cỏ, chết đói đầy đường, làng xóm các nơi tiêu điều hiu quạnh. Vì thế, triều đình bàn thi hành chẩn cấp: hạ lệnh cho quan hoặc dân nộp thóc, sẽ lượng theo số thóc mà trao cho chức tước, hoặc phẩm hàm, rồi đem số thóc ấy phân phối phát chẩn cho dân nghèo. Lại trích tiền cho nội phủ phát chẩn cho dân kinh kỳ; trích một vạn quan tiền ở kho An Trường cấp đỡ cho dân Thanh Hoa; cân nhắc để xá tô thuế cho dân ở tứ trấn và ở Phụng Thiên, Trường Yên, nơi nhiều nơi ít khác nhau.
1 Xem lời chua của Cương mục, Chính biên quyển XXXIII, tờ 21.
2 Câu này Sử Cương mục chép không được rõ ràng, vì chỉ nói "theo chế độ cũ" thì không hiểu chế độ cũ thế nào. Tham khảo Lịch triều tạp kỷ chép: "Các quan hai ty Thừa chính, Hiến sát ở Tuyên Quang và Lạng Sơn cũng nên bắt phải đến lỵ sở làm việc, nhất luật theo chế độ cũ". Chép như thế có phần rõ hơn.
3 Tức đô tổng binh sứ ty, nói tắt.
Lời chua - An Trường: Xem Lê Trang Tông, năm Thuận Bình thứ 5 (Chb.XXVIII,4).
Trường Yên: Xem Lý Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ nhất (Chb.II,11). Phụng Thiên: Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb.XXI,20,32,33,35).
Tháng 7, mùa thu. Nước lớn, vỡ đê.
Lúc ấy mưa dầm không ngớt, nước các sông tràn ngập, vỡ đê các trấn Sơn Tây, Sơn Nam và Thanh Hoa, mấy vạn nhà bị nước cuốn đi mất, nhân dân bị đói. Triều đình hạ lệnh cho các xã dân đều chiếu theo mẫu ruộng và suất đinh trong hộ nộp tiền, để thuê người sửa đắp.

L ời chua - Theo Tập kỷ của Cao Lãng, thì năm ấy triều đình hạ lệnh cho các xã dân tùy theo các số mẫu ruộng công và tư nộp tiền để thuê người sửa đắp. Lại tính các xã dân nội vi tử và tạo lệ, tự sự, ân lộc, ngụ lộc, chế lộc, cộng 206.311 suất, liệu lượng thu mỗi suất một quan tiền, cấp phát cho dân phu, để làm việc đắp đê.

Nguyên v ăn trong Tập kỷ chua: các xã nội vi tử 64.267 suất rưỡi, các xã ân lộc và ngụ lộc 20.038 suất rưỡi, các xã chế lộc 86.851 suất, các xã tạo lệ 8.892 suất, các xã tự sự 26.262 suất.

T ạo lệ, tự sự, ân lộc, ngụ lộc, chế lộc: Theo Kiến văn lục của Lê Quý Đôn, thì năm Hồng Đức, Thánh Tông ban cấp ân tứ và phong hộ cho bầy tôi: thân vương và các quan được phong tước công, hầu, bá, tử, nam đều có ruộng thế nghiệp và số người thế nghiệp và số người hầu hạ (tạo lệ); quan văn cấp cho hộ suất tùy hành làm ngụ lộc, quan võ cấp cho quan xã chế lộc, đều cho phép nộp tiền để làm lương bổng hàng năm của quan văn, quan võ. Các viên quan đã trí sĩ về nhà cấp cho huệ dưỡng dân lộc (ban ơn được hưởng lộc của dân để nuôi dưỡng) gọi là ân lộc. Lại theo "chức quan chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú: Ngự sử đài và hai ty Thừa chính, Hiến sát được cấp cho thủ lê dân, để làm ngụ lộc. Quan văn, quan võ được triều đình chiếu theo chức phẩm hiện có của từng người chuẩn cấp cho dân xã tự sự, người nhiều người ít, để cung phụng việc tế tự.

N ội vi tử: Tức dân nội tịch chính cung. Đại để, trừ những xã dân đã đem cấp làm lộc điền, lệ dịch đi rồi, còn những xã thuộc vào số hộ để phong vị việc kinh phí ở phủ thự công, gọi là nội vi tử.
Suất: Theo Khang Hy tự điển thì "suất" là danh từ để gọi con số đếm ra. Tự điển lại dẫn lời chua trong Chu lễ: suất là tính từng suất nhân khẩu mà nộp tiền. Lại đặt chức lưu thủ ở Tuyên Quang.
N ăm Quang Thuận, chia đặt thừa tuyên hai xứ Tuyên Quang và Hưng Hóa. Lúc bắt đầu trung hưng, Vũ Văn Mật được chuyên giữ quyền khống chế Tuyên Quang, cha truyền con nối, đến đời Vũ Công Đắc; sau con Công Đắc là Công Tuấn làm phản, triều đình dẹp yên được^1, mới sai quan đến giữ địa phương này mà thuộc quyền thống trị của trấn thủ Hưng Hóa.

Đế n nay mới đặt chức lưu thủ riêng của từng trấn. Bổ dụng hoạn quan Trần Công Tôn trấn thủ Hưng Hóa, Phạm Gia Vương trấn thủ Tuyên Quang. Hưng Hóa và Tuyên Quang, lại chia ra hai trấn bắt đầu từ đây.
1 Xem thêm Chính biên quyển XXX,9,10,28; XXXIII,28; XXXIV,21,22. Lời chua - Tuyên Quang, Hưng Hóa: Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb.XXI, 16, 19, 30, 32, 35).
Giáp Ngọ, năm thứ 10 (1714). (Thanh, năm Khang Hy thứ 53).
Tháng giêng, mùa xuân. Văn Đinh Nhâm (Nhậm), lưu thủ Yên Quảng, đánh giặc biển, dẹp yên được.
B ọn giặc biển ở Yên Quảng nhiều lần cướp bóc dân ở biên giới một cách bạo ngược. Lưu thủ Văn Đình Nhâm và đốc đồng Đinh Phụ Ích đem quân lùng bắt, chiêu dụ được đảng này 300 người ra hàng, bắt sống và giết chết hơn 70 người,, hết thảy toán giặc này đều dẹp yên được.

L ời chua - Đình Nhâm (Nhậm) người xã Lạc Phố, huyện Hương Sơn^1. Bồn Man đến cống nạp.

L ời chua - Bồn Man: Ở thượng du phía tây Nghệ An, xem Lê Nhân Tông, năm Thái Hòa thứ 6 (Chb. XVIII, 8). Nay xét: Lê Thánh Tông đã lấy đất Bồn Man đặt làm Trấn Ninh rồi^2, thế mà nay lại chép: "Bồn Man đến cống nạp". Sử cũ chép thiếu sót sơ lược, như thế rất nhiều, hãy chép ở đây, sẽ khảo cứu sau.
Tháng 6, mùa hạ. Không mưa.
Tháng 9, mùa thu. Trịnh Cương tự tiến phong đại nguyên soái tổng quốc chính, thượng sư, An vương.
Trịnh Cương bái yết nhà thái miếu, rồi vào chầu nhà vua ở điện Vạn Thọ.
Tr ước đây, những ngày mồng một và ngày rằm hàng tháng chúa Trịnh và trăm quan chầu vua ở điện Vạn Thọ. Nhưng sau họ Trịnh vượt quyền lấn át, nên mồng một, ngày rằm hàng tháng chỉ có trăm quan triều yết mà thôi. Đến nay, vì vừa mới tấn phong, nhân đấy Cương đến bái yết nhà thái miếu, rồi vào chầu vua một lần đầu. Sau đấy lại bỏ.

Ấ t Mùi, năm thứ 11 (1715). (Thanh, năm Khang Hy thứ 54).
Tháng giêng, mùa xuân. Sai sứ thần sang nhà Thanh.

Chánh s ứ: Hộ bộ tả thị lang Nguyễn Công Cơ và thái bốc tự khanh Lê Anh Tuấn; phó sứ Thượng bảo tự khanh Đình Nho Hoàn và Lại khoa cấp sự trung Nguyễn Mậu Áng sang nhà Thanh dâng lễ tuế cống. Đến năm sau, bọn Công Cơ trở về nước, phụng chỉ dụ của vua nhà Thanh nói: Phẩm vật tuế cống, lư hương và bình hoa bằng vàng, chậu bằng bạc, từ sau được theo số lượng đã định mà thay thế làm thành vàng đĩnh, bạc đĩnh rồi giao quan chức tỉnh Quảng Tây thu nhận lưu trữ, còn ngà voi và tên giác đều được miễn, người tùy hành cũng liệu lượng giảm bớt.

L ời chua - Phẩm vật cống nạp: Theo lời trình bày trong sách Việt thuật của Hoàng Sơn Mẫn nhà Thanh chép: "Năm Quý Mão niên hiệu Khang Hy (1663), nước An Nam sai sứ thần sang cống nạp. Lễ cống có: 4 bộ lư hương và bình hoa bằng vàng, tất cả nặng 209 lạng; 12 chiếc chậu bằng bạc tất cả nặng 691 lạng; 20 bộ tê giác và 20 chiếc ngà voi". Nay đem đối chiếu niên thứ của hai nước, thì năm Quý Mão niên hiệu Khang Hy, ngang với năm Cảnh Trị thứ nhất triều Lê Huyền Tông.

Theo t ập Bang giao triều cố Lê, thì năm Bính Thân, niên hiệu Vĩnh Thịnh thứ 12, tức năm Khang Hy thứ 55 (1716) triều Thanh, quan chức tỉnh Quảng Tây tư sang nước ta nói: "Bộ Lễ tâu (vua nhà Thanh) rằng: Quốc vương An Nam sai bồi thần là bọn Nguyễn Công Cơ dâng lễ tuế cống hai lần. Sau được chỉ dụ (vua Thanh) nói: An Nam dâng lễ cống như lư hương bằng vàng, bình hoa bằng vàng, chậu bằng bạc và tê giác, ngà voi, xét ra đường sá xa xăm, vận tải khó nhọc. Vậy từ sau được thay thế làm thành vàng đĩnh, bạc đĩnh, rồi giao cho ty Bố chính tỉnh Quảng Tây lưu trữ vào kho. Lại vâng chỉ dụ cho miễn việc dâng tiến tê giác và ngà voi. Còn việc dâng biểu văn quan hệ về điển lễ lớn, nghĩ cho châm chước liệu lượng rút bớt số quan viên và chức dịch phải tới kinh đô^1".
1Đất huyện Hương Sơn cũ, nay thuộc hai huyện Hương Sơn và Hương Khê, tỉnh Hà Tĩnh. 2 Xem Chb. XXIII, tờ 29, 31.
Lê Anh Tuấn: Người xã Thanh Mai^2, huyện Tiên Phong, đỗ tiến sĩ khoa Giáp Tuất (1694) năm Chính Hòa triều Lê Hy Tông.
Nguyễn Mậu Áng: Tên cũ là Mậu Thịnh, người xã Kim Sơn^3, huyện Gia Lâm đỗ tiến sĩ khoa Tân Mùi (1691) năm Chính Hòa.
Đinh Nho Hoàn: Người An ấp^4, huyện Hương Sơn, đỗ tiến sĩ khoa Canh Thìn (1700) năm Chính Hòa.
Bổ dụng Nguyễn Mại làm trấn thủ Sơn Tây.
Lúc ấy, Đặng Đình Sở giữ trấn Sơn Tây, thi hành chính trị một cách lỏng lẻo trễ tràng, thành ra trộm giặc các nơi nổi dậy, dân bị tai hại. Đình Sở can tội, giáng chức. Triều đình mới bổ dụng phó đô ngự sử Nguyễn Mại lấy chức thấp làm nhiêm vụ trấn thủ Sơn Tây. Khi Mại đến trấn lỵ thi hành chánh lệnh nghiêm chỉnh, sách suốt, bèn được lãnh chức chánh trấn thủ.

M ại là người có sức mạnh, có trí lực, giỏi về việc cưỡi ngựa, bắn tên. Trước kia, Mại giữ công việc ở Lễ phiên, một hôm, đương bàn công việc ở phủ chúa, có con voi xổng chạy vào, mọi người đều sợ hãi bỏ chạy, duy chỉ có Mại tinh thần khí sắc không thay đổi, vẫn trình bày công việc như thường. Trịnh Cương nhận xét cho là có thể dùng Mại giữ chức quan to được, sai giữ quân thủy, sau được cất nhắc làm đốc trấn Cao Bằng. Đến nay lại bổ đi trấn thủ Sơn Tây. Mại ở trấn, hiệu lệnh gì đã ban bố là bắt phải tuân hành, điều cấm gì đã ấn định là bắt phải thôi hẳn, vì thế mà bọn trộm giặc phải ẩn nấp một nơi không dám hành động. Mại nổi tiếng là người có tài về chính trị.
Lời chua - Sơn Tây: Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 18, 27, 34).
Nguyễn Mại: Người xã Ninh Xá, huyện Chí Linh^5, đỗ tiến sĩ khoa Tân Mùi (1691) năm Chính Hòa triều Lê Hy Tông.
Nghệ An phát sinh chứng dịch.
Triều đình hạ lệnh cho hai ty Thừa chính và Hiến sát lập đàn tràng ở nơi sạch sẽ, hội đồng bách thần trong hạt để cầu đảo.
Tháng 4, mùa hạ. Thái hậu Nguyễn Thị mất (không rõ lăng táng ở đâu). Lời chua - Thái hậu: Tên húy là Ngọc Đệ, người xã Trùng (Xung) Quán^6, huyện Đông Ngàn^7 sinh ra Dụ Tông.
1 Năm Cảnh Trị thứ nhất, triều đình nhà Lê mới bắt đầu sai sứ thần là bọn Lê Hiệu, Dương Hạo và Đồng Tôn Trạch sang giao hảo với triều đình nhà Thanh, việc này sử Cương mục và sách Việt thuật cũng chép như nhau. Còn lễ cống, thì ngoài phẩm vật đã chép trong sử Cương mục, sách Việt thuật còn cho ta biết những phẩm vật này: 60 cân trầm hương, 148 cân tốc hương, 30 cân giáng chân hương, 50 kiện bạch truật hương, 8000 nén hương đen và 200 tấm lụa thổ màu trắng. Nay trong chiếu chỉ của vua nhà Thanh chỉ nói miễn cho tê giác và ngà voi. Vậy thì còn những phẩm vật nói trên không rõ có được miễn hay không, mà trong chiếu chỉ không thấy nói đến. Sách Việt thuật lại còn cho ta biết; lúc ấy nhà Thanh vừa nhận lễ cống của vua Lê lại vừa nhận lễ cống của Mạc Kính Diệu ở Cao Bằng nữa.

2 Nay thuộc xã Vạn Thắng, huyện Ba Vì, tỉnh Hà Tây.
3 Nay thuộc xã Kim Sơn, huyện Gia Lâm, Hà Nội.
4 Nay thuộc huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh.
5 Tỉnh Hải Dương.
6 Trùng Quán: nay thuộc xã Vân Đức, huyện Gia Lâm, Hà Nội.
7Đất huyện Đông Ngàn cũ, nay thuộc các huyện Tiên Sơn (Bắc Ninh), Gia Lâm, Đông Anh, Sóc Sơn, (Hà Nội).
Tháng 5. Định phép khảo công bằng việc trưng thu.
Dùng vi ệc trưng thu các khoản đủ hay thiếu, nhiều hay ít, công việc đối với dân có thương yêu hay hà khắc, cả hai việc ấy tính lẫn với nhau, chia ra hạng hơn hạng kém để định việc thưởng phạt. Lệ định cứ 3 năm một lần khảo công.
Tháng 12, mùa đông. Bổ dụng Nguyễn Công Hãng làm đốc trấn Cao Bằng.
Lúc ấy có tên Uyên Hợp, người ở một châu thuộc Cao Bằng, tự xưng là Mạc Trạch con cháu họ Mạc. Hắn buông lời để mê hoặc nhân dân trong châu, định mưu nổi loạn, nhưng việc bị lộ, không hành động được. Vì việc ấy, triều đình nhận ra rằng Lê Đốc Thuần, đốc trấn Cao Bằng, xử trí trái phương pháp, nên triệu Khắc Thuần về kinh. Phủ liêu chọn mấy người có thể bổ thay, nhưng đều không được chúa Trịnh chẩn y. Cao Bằng vốn là nơi yếu khuyết^1, Trịnh Cương muốn dành chỗ ấy để đãi Công Hãng. Công Hãng nói: Muốn được ở bên tả bên hữu nhà chúa. Công Hãng nhiều lần từ chối không được. Trịnh Cương ưng thuận bèn nhận mệnh lệnh. Cương cho phép Công Hãng được tùy tiện thi hành mọi việc ở Cao Bằng.

L ời phê - Lúc ấy chính quyền do họ Trịnh giữ, quan lại đã không biết có nhà Lê nữa, thì ở đấy nói rõ "phủ liêu", như thế là đúng.
Lời chua - Lê Khắc Thuần: Người xã Phù Minh, huyện Hoằng Hóa^2đỗ tiến sĩ khoa Canh Dần (1710) năm Vĩnh Thịnh triều Lê Dụ Tông.
Nguyễn Công Hãng: Người xã Phù Chẩn, huyện Đông Ngàn^3, đỗ tiến sĩ khoa Canh Thìn (1700) năm Chính Hòa triều Lê Hy Tông.
Bính Thân, n ăm thứ 12 (1716). (Thanh, năm Khang Hy thứ 55).
Tháng 4, mùa hạ. Thái thượng hoàng mất.
Dâng tôn thụy là Chương hoàng đế, miếu hiệu Hy Tông. Thượng hoàng ở ngôi vua 30 năm, sau khi truyền ngôi, ở điện Kiền Thọ 12 năm, hưởng thọ 54 tuổi.
Làm l ễ táng ở Phú Lăng.
Lời chua - Lăng: Ở xã Phú Lâm, huyện Đông Sơn, thuộc Thanh Hóa.
Tháng 6. Bắt đầu định phép chia đều thuế khóa và tạp dịch.
Từ lúc thi hành phép bình lệ^1, thuế khóa và tạp dịch chuyên trách cứ nhân đinh phải chịu, phần nhiều đem việc gánh vác đỗ dồn về một bên. Nên nay bàn định: Dùng khoa điều để phân phối cho đinh
1 Thời đại phong kiến chia địa phương nhiều việc hoặc ít việc để bổ quan, họ định 4 tiêu chuẩn là: xung, phiền, bì, nan.
a. Xung : Địa phương gần kinh kỳ, nhiều việc sai phái;- Thuyền bè, xe cộ tụ họp, nhân vật phức tạp, thường sinh sự đánh nhau và trộm cắp;- ven biển, ven rừng, nhiều chỗ hiểm trở, trộm giặc thường lẩn lút cướp bóc của dân;- Địa giới tiếp giáp trấn khác hoặc bộ lạc người Man, trộm cướp bất thần vượt qua biên cảnh để quấy rối;- Địa phận có đường cái, nhiều cầu cống, thường phải chuyển đệ giấy tờ và tài sản công;- Địa phận có đê công, phải khẩn cầu để phòng trong khi mưa nhiều, nước lũ.
b. Phiền: Đất rộng người nhiều, việc binh lượng nhiều hơn hạt khác; phải khó nhọc về việc bắt bớ thúc giục;- Kiện tụng nhiều, phải bận rộn về việc tra hỏi về án từ.
c. Bì: Đất nhiều sỏi đất hoặc chua mặn, cày cấy tốn công, hoa lợi được ít;- Đất nhiều nơi khô rắn hoặc trũng thấp, động có mưa, nắng, hoa mầu đã bị tổn hại, do đấy mà thuế khóa khó thu được đầy đủ.
d. Nan: Dân nhi ều người du thủ du thực, thường sinh trộm cướp;- Dân nhiều người điêu toa, lại dịch nhiều người giảo quyệt, xui nguyên giục bị, chia thành bè đảng, làm hại lẫn nhau, để đến nổi sinh nhiều án mạng;- Bọn hào cường tạ sư đục khoét, để đến nổi binh trốn, thuế thiếu, phải bận rộn về sự bắt bớ mà vẫn không được đủ ngạch.

Đị a phương nào có cả bốn tiêu chuẩn kể trên, gọi là tốt yếu khuyết: có ba trong bốn tiêu chuẩn ấy gọi là yếu khuyết; có hai trong bốn tiêu chuẩn ấy gọi là trung khuyết; có một hoặc không có tiêu chuẩn nào gọi là giản khuyết (Đại nam hội điển sự lệ quyển XIII, tờ 7, 8).
2 Tỉnh Thanh Hóa.
3 Nay thuộc xã Phù Chẩn, huyện Tiên Sơn, tỉnh Bắc Ninh.
và điền cùng chịu. Phàm có công việc hoặc đóng góp, thì nhân đinh và điền mẫu mỗi bên đều phải chịu một phần, để cho việc thuế khóa và lực dịch được đều nhau.
Đ inh Dậu, năm thứ 13 (1717). (Thanh, năm Khang Hy thứ 56).
Tháng 10, mùa đông. Biểu dương người đàn bà tiết nghĩa là Phan Thị.

Phan Th ị, vợ bé Đinh Nho Hoàn. Nho Hoàn sang sứ Trung Quốc, bị chết ở dọc đường. Sau khi đem quan tài về chôn, Phan Thị tự thắt cổ để chết theo. Việc này tâu lên, triều đình sai quan cấp cho ruộng thờ tự, tặng phong á thận phu nhân, lập từ đường để thờ và ban cho biển vàng^2đề hai chữ "tiết phụ" treo ở cửa nhà Phan Thị để biểu dương.

L ời chua - Phan Thị: Tên là Viên, người xã Do Lễ, huyện Hưng Nguyên^3. Tháng 12. Định thể lệ hạn chế số người làm ở trường khai mỏ tại các trấn.

Lúc ấy, các mỏ vàng, bạc, đồng, thiếc ở các trấn phần nhiều mộ người nhà Thanh khai quật để lấy, phu mỏ quần tụ mỗi ngày một nhiều. Triều đình e rằng sẽ sinh sự biến động, bèn định thể lệ: số phu mỗi mỏ, nhiều nhất 300 người, thứ đến 200 người và ít là 100 người, không mỏ nào được dùng quá số đã định. Từ đấy, số phu làm ở trường xưởng khai mỏ mới có hạn chế.

L ời chua - Trường xưởng khai mỏ: "Quốc dụng chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú chép: Mối lợi trường xưởng khai mỏ phần nhiều ở các hạt Tuyên, Hưng, Thái, Lạng.

Tuyên Quang: X ưởng đồng Tụ Long, xưởng bạc Nam Xương là Long Sinh. Hưng Hóa: Xưởng đồng Trình Lạn và Ngọc Uyển.
Thái Nguyên: Xưởng đồng Sàng Mộc, Yên Hân, Liêm Tuyền, Tống Tinh và Vụ Nông, xưởng vàng Kim Mã và Tam Lộng, xưởng chì Côn Minh.
Lạng Sơn: Xưởng đồng Hoài Viễn.
Nay xét: Các xưởng, đều từ năm Cảnh Hưng (1740-1746) trở về sau, vì nhân có việc gì đó mới ghi chép thành văn, ngoài ra còn nhiều xưởng bỏ sót.
V ậy hãy chép ra đây, sẽ khảo cứu sau.
Mậu Tuất, năm thứ 14 (1718). (Thanh, năm Khang Hy thứ 57).
Tháng 4, mùa hạ. Sai sứ thần sang nhà Thanh.
Năm ấy, nhà vua mới xin nhà Thanh phong tước:

S ứ bộ có: chánh sách, Binh bộ hữu thị lang Nguyễn Công Hãng; phó sứ, Phụng Thiên phủ doãn Nguyễn Bá Tôn (Tông). Các viên quan kể trên sang nhà Thanh báo cáo việc Hy Tông mất và xin phong tước. Khi các viên quan ấy trở về, vua nhà Thanh chuẩn định: Cứ 6 năm hai lễ cống cùng dâng một lúc theo như thể lệ; nhân viên đi sứ, được cử 3 sứ thần và 20 hành nhân. Việc này định làm thể lệ lâu dài.

L ời cẩn án - Cáo phó lể để trọng việc lâm chung của ông vua trước; cầu phong là để trọng việc bắt đầu lên ngôi của ông vua sau. Nghi lễ ban giao không còn việc gì trọng đại hơn việc ấy. Hy Tông mất đã 3 năm mới cáo phó, Dụ Tông lên ngôi 14 năm mới xin phong. Sao lại khinh thường quá như thế?

Lúc ấy, chính quyền do họ Trịnh giữ. Dụ Tông đã lên ngôi vua hàng năm sai sứ sang Trung Quốc vẫn xưng tên húy là Hy Tông, thế thì Dụ Tông dầu được lập làm vua cũng như chưa lập. Đến nay, Hy Tông mất đã đoạn tang rồi, bấy giờ mới nhân việc tuế cống mà cáo phó, mà cầu phong. Việc lớn về vua trước mất đi và vua sau lên ngôi còn làm lạo thạo như thế, thì các việc khác không cần nói đến làm gì.

1 Xem thêm Chính biên quyển XXXIII, tờ 29.
2 Xem chú thích ở Chính biên quyển XIX, tờ 12.
3 Tỉnh Nghệ An.
Lời chua - Thể lệ 6 năm hai lễ cống cùng dâng một lúc: Xem Lê Huyền Tông, năm Cảnh Trị thứ 7 (Chb. XXXIII, 26).
Tháng 9, mùa thu. Trịnh Cương tự tiện đặt lục phiên.
Nguyên tr ước, phủ chúa Trịnh đặt 3 phiên là: Binh phiên, Hộ phiên và Thủy sư phiên. Đến nay đặt thêm lại phiên, Lễ phiên, Hình phiên, Công phiên cùng với Binh phiên, Hộ phiên đã đặt từ trước gọi là Lục phiên. Lại xếp các hiệu trưng thu chia làm lục cung, phàm sổ sách về thuế tô, thuế dung thuộc cung nào, thì các quan trong lục phiên theo chức phận của mình chia nhau quản lĩnh; chính lệnh về tài sản, thuế khóa và binh lính, dân đinh ở các trấn đều thuộc về lục cung. Trịnh Cương hạ lệnh cho quan văn thuộc phủ Chúa quản trị từng phiên, nội giám về liêu thuộc về hàng văn sung làm chức phó thiêm, trong lục phiên có 60 người lại điển thuộc hạ. Từ đây, chính quyền trong nước về hết lục phiên, mà lục bộ^1 và lục tự^2 chỉ đặt cho đủ vị mà thôi.
Lời chua - Lục cung: Theo "Quốc dụng chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú, thì năm Vĩnh Thịnh thứ 14 (1718) đặt lục cung.
1. T ả trung cung: có các hiệu tả giáp, tả ất.
2. Hữu trung cung: có các hiệu hữu giáp, hữu ất.
3. Đông cung: có các hiệu đông giáp, đông ất.
4. Nam cung: có các hiệu nam giáp, nam ất.
5. Đoài cung: có các hiệu đoài giáp, đoài ất.
6. Bắc cung: có các hiệu bắc giáp, bắc ất.

Thu ế khóa ở bốn phương nộp vào, tùy theo nhiệm vụ của từng hiệu mà trưng thu hoặc cấp phát, của cải và thuế khóa không có việc gì liên quan đến bộ Hộ như trước nữa. Tình tệ này, đến lúc hết đời nhà Lê cũng không thể nào thay đổi được.
Định rõ lại thể lệ trình bày công việc của Hiến ty và Ngự sử đài.
Ty Hi ến sát có trình bày việc gì hoặc đàn hặc tội lỗi người nào thì làm giấy niêm phong cẩn thận nộp lên quan ngự sử. Quan ngự sử có dâng phong sự^3, thì đệ nộp cả văn thư mà Hiến ty đã nộp ở đài để triều đình biết. Việc đệ nộp văn thư này mỗi năm hai kỳ vào mùa đông và mùa hạ. Duy việc ác đảng, việc bạn nghịch đương phát giác, không bắt buộc theo kỳ hạn nào.
Lời phê - Trình bày công việc mà cũng có kỳ hạn, thật đáng khinh bỉ. Tháng 10, mùa đông. Định rõ lệnh cấm uống rượu.
Lúc ấy phong tục ở dân gian đắm đuối về chè rượu, họ thường giả thác vào lệ làng, quần tụ nhau uống rượu thả cửa, liên miên không có hạn độ nào. Vì thế mới định điều lệ ngăn cấm: Ở nhà tư, nếu có việc tế tự, việc vui mừng, việc ma chay; ở dân xã, nếu có việc tế thần cầu phước, dùng rượu điều có hạn định. Ngoài ra, người nào không có duyên cớ gì mà tụ hợp, hoặc ở làng chợ hợp nhau uống rượu, sẽ bắt giải lên quan trị tội, người đứng cáo tố sẽ được thưởng. Quan địa phương nếu không xem xét cấm ngăn sẽ bị luận vào tội theo tình riêng dung túng.
Kỷ Hợi, năm thứ 15 (1719). (Thanh, năm Khang Hy thứ 58).
Tháng 3, mùa xuân. Bãi bỏ công việc sửa chùa Phúc Long.
1 Lại bộ, Hộ bộ, Lễ bộ, Binh bộ, Hình bộ và Công bộ.
2Đại lý tự, Thái thường tự, Quan lộc tự, Thái bộc tự, Hồng lô tự và Thượng bảo tự.
3 Một danh từ để gọi những văn thư tấu sớ dâng lên triều đình, vì e có sự tiết lộ, nên khi dâng nộp, bỏ văn thư tấu sớ vào một cái bao rồi gói kín lại, gọi là phong sự.
Trịnh Cương bắt dân 3 huyện Gia Định, Lang Tài và Quế Dương sửa chùa Phúc Long từ năm Giáp Ngọ (1714) đến nay gồm 6 năm. Có người nói việc ấy làm nhọc công sức dân. Cương bèn bãi bỏ.
L ời chua - Chùa Phúc Long: Ở xã Lãng Ngâm, huyện Gia Định^1 do Trịnh Tráng làm từ năm Phúc Thái thứ 6 (1648) đời Lê Chân Tông. Khoảng năm Vĩnh Thịnh sửa lại. Nay chùa ấy đã bỏ, nhưng nền cũ vẫn còn. Chữ "Phúc" (phúc đức) long" có sách chép "Phúc" (bụng) long".
Gia Định: 2 Nay là Gia Bình, xem Uy Mục đế, năm Đoan Khánh thứ nhất (Chb. XXV, 21).
Lang Tài^3: Tên huyện, thuộc phủ Thuận An, tỉnh Bắc Ninh, xem Chiêu Tông, năm Quang Thiệu thứ 7 (Chb. XXVII, 6).
Quế Dương^4: Tên huyện, đặt từ đời nhà Lê, nay thuộc phủ Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh.
Định phép khảo công đối với viên quan ở trấn ty.
Tr ịnh Cương lấy cớ rằng, viên quan ở Trấn ty được giữ độc quyền khống chế địa điện trong một phương, khó có người làm xứng đáng được chức vụ. Cương muốn khảo xét tra cứu kỹ càng để thi hành việc giáng truất hoặc cất nhắc, bèn định ra 5 điều: 1. Cầm phòng chế ngự giặc cướp; 2. Khám xét tra hỏi bọn gian phi; 3. Sửa đắp đê điều đường sá; 4. Dò hỏi xem xét nơi quang ải; 5. Bắt lính. Mỗi năm cứ đến cuối năm thi hành việc khảo công. Ngự sử đài chia công trạng của Trấn ty ra 3 bậc: thượng trung và hạ, để tỏ rõ người hơn người kém.
Việc khảo công đối với các viên đề lãnh bốn cửa thành trong kinh kỳ cũng theo như thế.
C ương lại nhận thấy Cao Bằng là ngoại trấn, việc khảo công nên giản lược một chút, bèn định ra bốn điều: 1. Cầm phong; 2. Trạm đệ công văn; 3. Khám xét tra hỏi bọn gian phi; 4. Trưng thu thuế khóa. Cứ cuối năm khảo công cũng theo thể lệ khảo công viên quan ở Trấn ty.
Lời chua - Trấn ty: Tức đô ty các xứ, xem năm Vĩnh Thịnh thứ 8, tờ 12 trong cuốn này.
Đề lãnh: Viên quản giữ chức tuần phòng cảnh sát trong kinh thành, nhiệm vụ cũng như Trấn ty.
Ngày Ất Tỵ, tháng 7, mùa thu. Mặt trăng phạm vào sao Thái Bạch.
Tháng 11, mùa đông. Đo đạc ruộng ở dân gian.

Tr ịnh Cương hạ lệnh nói: "Thương dân thì cần phải thi hành nhân chính, muốn thi hành nhân chính thì cần phải chia đều thuế khóa và dao dịch. Chế độ cũ làm phiền nhiễu dân đinh về việc duyệt tuyển, triều trước rất chán nghét, nên mới lập ra phép "bình lệ": Số người đến tuổi ghi tên vào sổ cũng không tính, số người hao hụt đi cũng không miễn trừ. Phép ấy thi hành đến nay đã hơn 50 năm rồi. Trong thời gian ấy, số hộ khẩu ở dân hoặc thêm ra hoặc hụt đi không nhất định, mà nguyên ngạch vẫn theo như cũ, vì thế mà dân đinh phải gánh vác quá nặng, rồi dần dà đi đến lưu tán.

"Nhân đấy, đã họp bầy tôi trong triều bàn luận, tính kỹ phương pháp cứu vớt lấy dân. Mọi người đều nói: nay ruộng trong nước không kể ruộng công hay tư, đều thi hành việc khám xét đo đạc, rồi liệu lượng chia bổ ngạch thuế, để cho người giàu người nghèo giúp đỡ lẫn nhau, nặng nhẹ gánh vác đều với nhau, định làm phép tắc thường hành mãi mãi. Đấy đều là theo thời mà cứu chữa sự tệ hại, không phải là sinh ý thay đổi đâu".

1 Nay là xã Lãng Ngâm, huyện Gia Lương, tỉnh Bắc Ninh.
2 Nay là huyện Gia Lương, tỉnh Bắc Ninh.
3 Nay là một phần của huyện Gia Lương, tỉnh Bắc Ninh.
4 Nay là một phần của huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh.
Vì thế, Trịnh Cương hạ lệnh cho các viên phủ, huyện và hai ty Thừa chính, Hiến sát chia nhau đi đo đạc ruộng ở dân gian.
Lời chua - Chế độ cũ: Năm Thuận Thiên thứ nhất (1428), Lê Thái tổ hạ lệnh cho các phủ huyện làm sổ hộ và tuyển đinh tráng^1.
N ăm Hồng Đức thứ nhất (1470), Thánh Tông định phép: 3 năm một lần làm sổ hộ, gọi là tiểu điền, 6 năm một lần gọi là đại điền, xã sở tại dựng trường duyệt tuyển, triều đình sai quan đến duyệt dân đinh, chia ra hạng tráng, hạng binh, hạng quân, hạng dân, hạng lão, hạng cố và hạng cùng, chọn lấy người mạnh khỏe sung vào quân ngũ^2.
Năm Vĩnh Thọ thứ 3 (1660). Thần Tông hạ chiếu làm sổ hộ: Dân đinh từ 10 tuổi trở lên, tính theo từng hộ ghi tên vào sổ^3.
Năm Cảnh Trị thứ 2 (1664), triều Huyền Tông, tham tụng Phạm Công Trứ kiến nghị: Xin hạ lệnh làm sổ hộ, đến năm thứ 7, phép bình lệ hoàn thành^4. Tháng 12. Sứ thần sang nước ta,
Nhà Thanh sai N ội các điển bạ Đặng Đình Triết và Hàn lâm viện biên tu Thành Văn sang sách phong nhà vua làm An Nam quốc vương, ban cho phẩm phục nhất phẩm và dụ bảo việc ban phẩm vật tế Hy Tông.

Lúc b ọn Đình Triết mới đến, yêu cầu khi nhận sách phong nhà vua làm lễ 3 lần quỳ 9 lần vái (tam quỳ, cửu khấu lễ), nhưng triều đình lấy lễ rằng theo lễ nghi trong nước, làm lễ 5 lạy 3 vái (ngũ bái, tam khấu). Việc này tranh luận ba bốn lần. Đình Triết mới miễn cưỡng nghe theo. Triều đình lại tiễn chân trọng hậu bằng bạc lạng, sứ bộ đều không nhận. Khi Đình Triết về Trung Quốc, nói nước ta cảnh thổ bình yên, lễ độ đáng để cho người ngoài quan chiêm. Vua nhà Thanh lấy làm khen ngợi. Đến khi bọn tả thị lang Hồ Phi Tích sang tạ ơn, vua nhà Thanh ban cho có phần hậu hơn lần trước.

Canh Tý, n ăm Bảo Thái thứ nhất (1720). (Thanh, năm Khang Hy thứ 59). Tháng 4, mùa hạ. Khảo xét công trạng 10 năm của các quan văn, quan võ.
Bọn Nguyễn Công Hãng, Nguyễn Công Cơ, Lê Anh Tuấn, Lê [Thì] Liêu và Đặng Đình Lân gồm 14 người dự hạng thượng khảo, được thăng thưởng cao thấp khác nhau.
Lời chua - Đình Lân: Người xã Lương Xá, huyện Chương Đức. Tháng 5. Trịnh Cương tự gia phong là đại nguyên soái, tổng quốc chính, thượng sư thượng phụ, Uy nhân minh công thánh đức An vương.
Trịnh Cương phong cho con là Giang làm thế tử.
L ời chua - Chữ "Giang": Lê sử tục biên chép "Khương". Nay tham khảo Ngọc phả triều cố Lê và các sách khác, đổi là "Giang". Từ đây trở xuống cũng chép là "Giang" cả.
Khôi phục quan chế đời Hồng Đức.
Quan ch ế đời Hồng Đức, cấp bậc rõ ràng, sau khi trung hưng phần nhiều có thay đổi. Đến nay, hạ lệnh: Phàm cất nhắc trao chức cho các quan, nhất luật theo quan chế đời Hồng Đức. Duy chức trọng yếu trong hàng đại thần được gia phong thì không câu nệ.

1 Xem thêm Chính biên quyển XV, tờ 13.
2 Xem thêm Chính biên quyển XIX, tờ 29.
3 Xem thêm Chính biên quyển XXXII, tờ 23.
4 Xem thêm Chính biên quyển XXXII, tờ 29.

L ời cẩn án - Kiến văn lục của Lê Quý Đôn chép: "Quan chế đời Hồng Đức: Đặt thái sư, thái úy, thái phó, thái bảo, và thiếu sư, thiếu úy, thiếu bảo làm chức trọng yếu trong hàng đại thần. Còn văn ban từ chánh nhất phẩm đến cửu phẩm, võ ban từ chánh nhất phẩm đến tùng lục phẩm, thì cứ theo thứ tự mà thăng dần.

Sau khi trung h ưng, đặt đại tư đồ, đại tư mã, đại tư không, và tam thái, tam thiếu^1, làm chức trọng yếu trong hàng đại thần được gia phong. Còn văn ban: thì phó đô (ngự sử) đứng dưới tả thị lang; thừa chỉ, Đông các đại học sĩ, tế tửu, thiêm đô (ngự sử) và thị độc đứng dưới hữu thị lang; võ ban, thì đô chỉ huy sứ, đồng tri và thiêm sự là phẩm trật thấp nhất. Đại khái quan chế đời trung hưng không giống với quan chế đã xếp đặt từ đời Hồng Đức. Đến năm Bảo Thái thứ nhất (1720), khôi phục quan chế cũ, về cấp bậc, phẩm trật, cất nhắc, trao chức nhất luật theo quan chế đời Hồng Đức. Duy các chức trọng yếu trong hàng đại thần được gia phong thì theo thể lệ đời trung hưng".

Nay xét quan ch ế đời Hồng Đức^2: Chánh nhất phẩm: Thái sư, thái úy, thái phó, thái bảo, đấy là các chức trọng yếu trong hàng đại thần, các chức ấy đều là hàng văn hay hàng võ cũng đều theo như thế. Các chức dưới sắp xết như thế này:

V ề hàng văn: Tòng nhất phẩm, thái tử tam thái^3 và thái tử thái úy; Chánh nhị: tam thiếu và thiếu úy; tòng nhị: thượng thư sáu bộ; Chánh tam: đô ngự sử đài; Tòng tam: tả thị lang, hữu thị lang và thừa chính sứ; Chánh tứ: thừa chỉ và phó đô ngự sử; Tòng tứ: Đông các đại học sĩ, Quốc tử giám tế tửu; Chánh ngũ: thị độc, thiêm đô ngự sử, dưới nữa đến cửa phẩm; là các chức huấn đạo, chủ bạ và xiển giáo trong ty tăng lục hoặc đạo lục...

V ề hàng võ: Tòng nhất phẩm: tả đô đốc, hữu đô đốc; chánh nhị: đô hiệu điểm, đô đốc đồng tri; Tòng nhị: tả hiệu điểm, hữu hiệu điểm và tham đốc; Chánh tam: đô chỉ huy sứ, đô tổng binh sứ; Tòng tam: chỉ huy đồng tri, chỉ huy sứ; dưới nữa đến nhất phẩm: là các chức phó đô úy, phó vệ úy...

Quan ch ế đời Hồng Đức như đã trình bày ở trên, phẩm trật cấp bậc rõ ràng, thuyên chuyển cất nhắc có thứ tự. Còn như quan chế đời Bảo Chế, đầu nói rằng nhất luật theo đời Hồng Đức, nhưng lúc ấy quyền bính về phủ chúa Trịnh, danh nghĩa chức phận đã không phân minh, thì cấp bậc trật tự còn làm thế nào mà nhất định được? ví dụ: Gia phong quan tước cho các chức trọng yếu đã không phù hợp với quan chế sắp xếp dưới đời Hồng Đức, trong quan chức đời Bảo Thái ấy, về văn giai có: tham tụng, bồi tụng và tri phiên, phó thiêm ở sáu phiên, về võ giai có: đô tướng, phó đô tướng, thự phủ, quyền phủ, quan ngoài các trấn có: đốc suất, đốc đồng, tổng phủ, lưu thủ, không thể nói hết được. Danh hiệu các chức đặt thêm ra hơn trước khá nhiều. Còn như nói rằng: "nhất luật theo quan chế đời Hồng Đức" chẳng qua chỉ nói đại khái về cấp bậc, phẩm trật thuyên chuyển cất nhắc mà thôi.
Bổ dụng: Nguyễn Công Hãng, Nguyễn Công Cơ và Lê Anh Tuấn cùng giữ chức tham tụng.
Từ lúc trung hưng trở về sau, các công việc phần nhiều cẩu thả đơn giản. Công Hãng giữ chính quyền, bàn định muốn thay đổi hết thảy. Trịnh Cương càng đem lòng ủy thác tin dùng.
1 Trên chép: Thái sư, thái úy, thái phó, thái bảo, và thiếu sư, thiếu úy, thiếu phó, thiếu bảo, thế là bốn chức "thái" và 4 chức "thiếu", ở đây lại chép "tam thái, tam thiếu". Vậy còn một chức nào đó trong các chức kể trên không liệt vào danh từ "tam thái, tam miếu". Theo sự nghiên cứu của chúng tôi, thì đời cổ Trung Quốc: Thái sư, thái phó, thái bảo gọi là "tam công", thiếu sư, thiếu phó, thiếu bảo gọi là "tam cô". Triều Lê không dùng danh từ "tam công, tam cô" mà gọi là "tam thái, tam thiếu". Lại phần dưới (tờ 29) trong lời cẩn án này chép: "thái tử tam thái, và thái tử thái úy, tam thiếu và thiếu úy". Như vậy, đủ rõ thái úy không đúng trong "tam thái" và thiếu úy không đúng trong "tam thiếu".
2 Xem thêm Chính biên quyển XXII, tờ 15, 24 về quan chế đời Hồng Đức.
3 Tức thái tử, thái sư thái phó, thái tử thái bảo.
M ột đêm, giọt nước đồng hồ^1 mới bắt đầu trống canh năm^2, Cương sai nội giám^3 triệu Công Hãng và Anh Tuấn vào trong phủ bàn định công việc. Lúc ấy hai người này còn ngũ chưa dậy, Cương ngồi để đợi. Khi bọn Công Hãng vào, Cương cười nói: "Vừa rồi ta cảnh giác trong giấc ngũ, từ đời xưa có bao giờ như thế không". Bọn Công Hãng tạ lỗi nói: "Chúa thương lo nghĩ siêng năng mọi việc, tài trí chúng tôi kém cỏi tầm thường không có thể theo kịp được. Đến như việc giục giả răn bảo bầy tôi, cảnh giác trong lúc đêm khuya, thì việc này từ đời trước đến nay chưa bao giờ có". Cương bèn bảo hai người ngồi, cho uống nước trà, ung dung hỏi han mọi việc, ngày đã muộn hai người mới ra về.
Định nghi thức về áo mặc.
Tr ước đây, quan lại, quân và dân, đồ mặc thường thông dụng thanh cát y^4, đội khăn chữ đinh^5. Đến nay, tham tụng Nguyễn Công Hãng bàn thay đổi lại: Phàm ngày thường vào triều vua, vào hầu chúa và người chấp sự thừa hành lễ nghi, áo mặc đều có thể thức, không ai được dùng vượt quá cấp bậc.

Nhân đấy, Công Hãng cùng chưởng phủ Trịnh Quán xin Cương khi tiếp kiến bầy tôi nên mặc áo sắc vàng. Cương bảo bọn này: "Ta nối giữ cơ nghiệp chúa, giúp rập nhà vua. Về sự tôn kính nhà vua, ta luôn luôn để trong bụng. Sắc vàng là đồ mặc của thiên tử, ta đâu dám dùng. Nay phủ liêu từ quan tứ phẩm trở lên dùng áo sa hoặc đoạn, thì về phần ta chỉ nên dùng sắc tía để phân biệt mà thôi.

L ời phê - Gọi Trịnh Cương bằng "chúa thượng", xin Trịnh Cương mặc áo sắc vàng, thì Công Hãng là tên phạm tội đầu sỏ. Còn như Cương cũng theo thói cũ xưng là "sư phụ" mà còn nhúng nhường không mặc áo sắc vàng. Cái cách giả trá khéo léo của Cương cũng giống hết như Tào Tháo nhường trả ba huyện^6. Cương toan lừa dối ai?

L ời chua - Áo mặc: Lê sử tục biên chua: Hoàng thân và vương thân, áo mặc: mùa xuân, mùa hạ mặc sa tàu, mùa thu, mùa đông mặc đoạn tàu, đều màu trầm hương. Khăn, mùa xuân, mùa hạ dùng mã vĩ, mùa thu, mùa đông mặc đoạn huyền.

Quan v ăn, quan võ từ nhất phẩm đến tam phẩm, áo mặc: mùa xuân, mùa hạ dùng sa tầu, mùa thu, mùa đông dùng đoạn tầu, đều màu huyền. Khăn: quan viên dùng khăn nhiều trao (trùng diệp), quan võ dùng khăn một trao (đơn diệp). Áo và khăn của quan tứ phẩm cũng như thế, duy dùng sa và đoạn nam.
Nội giám, khăn: dùng bình đính, sau đổi làm lục lăng.
Các quan văn, võ và nội giám, phàm viên nào chấp sự thì khi hành lễ và khi làm việc đều dùng áo thanh cát, mũ sa đen. Vào hầu phủ chúa Trịnh cũng thế. Ân xá.
Lúc ấy có tai biến về các vì sao, Tư thiên giám xin đổi niên hiệu. Triều đình bèn lấy tháng 8 năm ấy làm năm Bảo Thái thứ nhất, xá hai phần mười thuế vụ hạ năm nay; quan viên nếu có ai vô ý sai lầm phạm lỗi hoặc bị oan uổng chìm đắm, đều được cất nhắc bổ dụng.

M ồng một, tháng 7, mùa thu. Nhật thực.
Định ân lộc cho các quan văn, quan võ nghĩ việc quan về nhà.

1 Đời cổ chia một ngày một đêm ra 100 khắc. Muốn biết thì giờ, họ dùng một cái hồ bằng đồng, đáy hồ khoan một lỗ nhỏ, giữa hồ đựng một cái cây nhỏ có ghi 100 khắc để làm tiêu chí. Đem nước đổ đầy vào hồ, nước trong hồ sẽ theo lỗ nhỏ mà rỏ dần đi từng giọt, nước rỏ bớt dần đi, thì số ghi ở cái cây đựng giữa cái hồ cũng lộ dần ra. Trông vào số ghi đã lộ ra ấy sẽ biết lúc ấy là giờ gì (tý hay sửu...).

2 Phỏng vào quãng cuối 3 giờ.
3 Tức hoạn quan.
4 Xem lời chua của Cương mục, Chính biên quyển XXXII, tờ 37.
5 Xem lời chua của Cương mục, Chính biên quyển VIII, tờ 38.

6 Một nhân vật nổi tiếng thời Tam quốc. Tháo làm thừa tướng nhà Hán, nhưng choán hết quyền bính và uy hiếp Hán đế. Tháo được ăn lộc bốn vạn hộ của bốn huyện. Tháo nói: "Tôi không có tài đức gì xứng đáng với bổng lộc đã được phong, xin trả lại ba huyện". (Thông giám tập lãm quyển XXVII, tờ 8).
Bàn định: các quan văn, quan võ vào hạng triều ban và nội giám, người nào được nghĩ việc, quan về nhà, sẽ cấp cho dân lộc có người nhiều người ít khác nhau.
L ời chua - Ân lộc: Kiến văn lục của Lê Quý Đôn chép: "Thể lệ cấp ấn lộc cho các quan nghĩ việc về nhà. Sử cũ không chép. Đầu năm Bảo Thái mới định thể lệ huệ dưỡng: Nhất phẩm trở lên, dân lộc 4,5 xã, sử tiền 400 quan, nhị phẩm 2,3 xã, sử tiền 300 quan hoặc 250 quan; tam phẩm 1,2 xả, sử tiền 200 quan hoặc 150 quan; tứ phẩm 1 xã, sử tiền 150 quan, ngũ phẩm một xã, sử tiền 100 quan (quan văn quan võ cùng như nhau).

S ử tiền: Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 8 (Chb. XXI,2). Tháng 8. Ban bố giáo điều cho trong kinh và ngoài các trấn.

Đạ i lược giáo điều nói: "Học trò siêng năng về nghề nghiệp, học hành, trước hết giảng giải cho sáng tỏ những điều lễ, nghĩa, trung, tín. Làm người phải giữ vững luân thường, người đồng tông một họ hoặc người tình thân bên họ ngoại không được kết hôn lẫn lộn với nhau. Quan và dân lễ nghi cách biệt không được ngạo mạn khinh nhờn. Đồ mặc đồ dùng ở dân gian không nên lấn vượt. Chớ quen với tập tục xấu mà đua nhau phao phí về cỗ bàn. Chớ mê hoặc dị đoan mà theo nhau chơi bời trễ biếng. Việc lễ bái cầu đảo phải có tiết độ theo mức trung bình, để tỏ phong tục sẻn nhặt. Gặp nhà có tang phải thương xót lẫn nhau, làm cho phong hoá của dân ngày một thuần hậu". Giáo điều ban bố gồm 10 điều.
Lời phê - Vẫn làm văn từ hão huyền.
Tháng 10, mùa đông. Bắt đầu phát đầu bài thi hương cho bốn trấn. Thêm ngạch lấy đỗ cho trường thi Sơn Nam.
Theo ch ế độ cũ, trường thi hương ở các trấn đều do quan trường ra đầu bài. Nay Trịnh Cương lấy cớ rằng việc quyết định khoa danh của học trò là ở hai kỳ đệ tam và đệ tứ, bèn hạ lệnh cho bầy tôi có văn học nghĩa soạn đầu bài thi ở trong phủ, rồi cho chạy trạm phân phát cho các trường. Còn hai trường thi Thanh, và Nghệ vì địa thế xa, nên vẫn theo chế độ cũ. Cương lại nhận thấy trường Sơn Nam số học trò đi thi so với khoa trước bội hơn, nên cho thêm ngạch lấy đỗ: Hương cống trước 60 người nay thêm 20 người nữa, sinh đỗ trước 600 người, nay thêm 200 người nữa. Việc này định thành thể lệ.
Tháng 11. Bắt đầu đánh thuế đồng và vỏ quế.
Tr ước đây, các sản vật: vỏ quế, muối và đồng, dân gian không được phép bán riêng. Năm Vĩnh Thịnh thứ 11 (1715) đình hoãn lệnh cấm này, đến năm thứ 13 (1717) lại hạ lệnh: Đồng đỏ không được bán ra nước ngoài, nay bọn tham tụng Nguyễn Công Hãng kiến nghị: đồng và quế là sản vật của nhà nước, trước đây cho phép dân được mua bán riêng, như thế thì mối lợi về cả người buôn bán, mà không giúp ích cho việc tiêu dùng chung. Vì thế, mới định phép đánh thuế: Triều đình cử viên quan trông coi việc này, phàm người nào buôn đồng hoặc bóc vỏ quế, khi đi khi về đều phải có giấy tờ khám nghiệm để làm bằng chứng. Nếu trao đổi cho khách buôn nước ngoài, phải đợi lệnh chỉ của chúa mới được cấp phát giấy tờ; nếu mua bán ở trong nước, thì xin giấy viên giám đương^1 cấp phát để làm bằng chứng. Cấm vận chở lén lút hoặc làm sự vụng trộm.

Tân S ửu, năm thứ 2 (1721). (Thanh, năm Khang Hy thứ 60).
Tháng giêng, mùa xuân. Bãi bỏ hình luật chặt ngón tay.

Theo lu ật quốc triều (triều Lê), pháp luật thường hành có 5 hình danh. Gần đây hình phạt chặt ngón tay, dùng phép quá nặng. Bèn hạ lệnh: Những phạm nhân bị luận vào tội chặt ngón tay rồi đày (lưu) đi một nơi, nay đều giảm xuống làm tội đồ cư tác^2, niên hạn định theo tội phạm năng hay nhẹ: phạm nhân phải luận vào tội chặt hai tay và lưu đi Viễn Châu, nay đổi làm tội đồ cư tác chung thân; phạm nhân phải luận vào tội chặt một tay và lưu đi ngoại châu, nay đổi làm tội đồ cư tác 12 năm; phạm nhân phải luận vào tội chặt 2 ngón tay và lưu đi cận châu, nay đổi làm tội đồ cư tác 6 năm. Những người phạm tội trộm, cướp không theo thể lệ này.
1 Một danh từ để gọi chức quan đặt tạm thời. Ở đây chỉ viên quan giữ việc trông coi, về đồng và quế (Xem thêm lời chua của Cương mục, Chính biên quyển XXXVII, tờ 27).
2 Phạm nhân bị giữ ở chỗ bị đày theo thời hạn đã định trong án văn và phải làm mọi việc nặng nhọc.
Lời chua - Năm hình danh (ngũ hình): "Hình luật chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú chép về danh lệ hình pháp triều cố Lê:
- T ội đánh bằng roi có 5 bậc: từ 10 roi đến 50 roi.
- Tội đánh bằng trượng có 5 bậc: từ 60 trượng đến 100 trượng.
- Tội đồ có 3 bậc: đồ làm người phục dịch công việc nặng nhọc (đồ dịch đinh), đồ làm lính chăn voi, đồ làm lính đồn điền.
- Tội lưu có 3 bậc: lưu đi cận châu, lưu đi ngoại châu, lưu đi viễn châu^1.
- Tội xử tử có 3 bậc: xử bằng thắt cổ hoặc chém đầu, xử bằng bêu đầu, xử bằng tùng xẻo (lăng, trì).
Năm hình danh đều dựa theo hình luật triều Minh, triều Thanh (Trung Quốc) rồi châm chước để thi hành.
Tháng 5, mùa h ạ. Động đất.
Không mưa.
Đã lâu không mưa, giá gạo cao vọt, bèn hạ lệnh cho quan và dân: người nào nộp tiền hoặc thóc sẽ được thăng bổ quan chức, để lấy tiền thóc phát chẩn cho dân.
Lúc ấy dân trong kinh kỳ dùng lời đồn phao làm cho nhau ghi ngờ sợ hãi, họ tranh nhau vận chuyển của cải, dắt díu gia quyến về làng, người trước người sau lũ lượt kéo ra cửa thành. Triều đình phải hạ lệnh cho viên đề lãnh cấm tráp nghiêm ngặt, mãi sau mới yên được.
Tháng 8, mùa thu. Định phép học võ và thi võ.
Lúc ấy, nhân thái bình đã lâu, việc binh bị có phần biếng nhác. Triều đình bèn sắp xếp nơi học tập việc võ, đặt chức giáo thụ để dạy bảo. Con cháu công thần và con cháu bầy tôi đều cho vào nhà võ học, để học tập chiến lược trong Võ Kinh và các môn võ nghệ. Hàng tháng thi tiểu tập, bốn tháng trọng^2, thi đại tập; mùa xuân mùa thu tập môn võ nghệ, mùa đông, mùa hạ giảng bàn Võ Kinh. Viên giáo thụ đề cử người nào trúng tuyển sẽ được bổ dụng. Lại chuẩn định 3 năm một lần thi võ, phàm dân đinh ai có tài trí hơn người cũng được dự thi. Phép thi: trước hết hỏi sơ lược về đại nghĩa trong sách Tôn tử^3, người nào thông hiểu nghĩa sách sẽ được vào thi khảo về võ nghệ: 1. Cưỡi ngựa múa đâu mâu; 2. Đấu kiếm, lân khiên; 3. Múa siêu đao; kỳ trót thi về phương pháp mưu mẹo việc binh. Ai trúng cách sẽ được dẫn vào sân phủ chúa thi phúc hạch, rồi tùy tài cao thấp theo thứ tự bổ dụng.
Định rõ quy chế việc học và phép thi khảo.
Tr ường Quốc học: dùng tế tửu và tư nghiệp giữ chức quan giảng dạy. Con cháu các côn thần văn, võ đều được vào học cùng với các học trò khác. Mỗi tháng có một kỳ tiểu tập, thi khảo học trò đã được vào học, việc này do giáo thụ và học chính quản lĩnh; bốn tháng trọng có một kỳ đại tập, thi khảo có học sinh và hương cống, việc này do viên quan ở Quốc tử giám chịu trách nhiệm. Người nào thi bốn kỳ^4đều trúng tuyển, thì viên quan ở Quốc tử giám đứng bảo cử, bộ Lại sẽ theo thứ tự cất nhắc bổ dụng.

1 Xem thêm lời chua cận châu, viễn châu và ngoại châu, Chính biên quyển XV, tờ 10.
2 Tháng 2: trọng xuân; tháng 5: trọng hạ; tháng 8: trọng thu; tháng 11: trọng đông.
3 Một bộ sách gồm 13 thiên do Tôn Võ người thời Xuân Thu biên soạn.
4 Chữ này Cương mục in lầm: "nội khóa" đúng ra phải là "tứ khóa" nghĩa là bốn kỳ thi: trọng xuân, trọng hạ, trọng thu và trọng đông.
Tr ường hương học: Viên hiệu quan^1 chuyên giữ việc dạy bảo sinh đồ và đồng sinh^2 có tài trí trong phủ mình. Mỗi năm, hai kỳ thi khảo. Người nào trúng 8 kỳ thi khảo, nếu người ấy là sinh đồ sẽ được miễn các kỳ thi khảo hằng năm, nếu là đồng sinh sẽ được đi thi hương: huyện lớn 200 người, huyện vừa 150 người, huyện nhỏ 100 người, trước hết do viên huyện phúc khảo, chọn lấy người trội nhất gọi là "toát vưu", sau do viên phủ và hai ty Thừa chính Hiến sát phúc khảo lại để định từng hạng: người nào nghĩa lý về văn bài có phần trội hơn gọi là hạng "sảo thông", người nào có phần kém một chút gọi là hạng "thứ thông". Sau khi đã chia từng hạng rồi, nếu có người nào chưa vừa ý, được phép tự mình khiếu tố so sánh, để ấn định người hơn, người kém.
Lời chua - Viên quan ở Quốc tử giám: Xem Lê Hi Tông năm Chính Hòa thứ 4 (Chb. XXXIV, 32).
Tháng 10, mùa đông. Bàn định phép thuế khóa và lực dịch.
Tr ịnh Cương hạ lệnh cho bọn chấp chính^3 bàn định về thuế khóa và lực dịch. Cương nói: "Ta thấy chế độ các đời trước thu lấy của cải của ở dân thường không giống nhau, nhưng chỉ có ba thứ thuế: tô dung và điệu^4 là đúng hơn cả. Nay về tô ruộng và sổ đinh hương bàn luận để định cách thay đổi, thì về phần thuế điệu dịch cũng nên thương lượng để thi hành một thể. Ngoài ba thứ thuế ấy ra, những dao dịch khác và thuế khóa vụng vặt, nhất luật đều ngừng lại hoặc bớt đi. Đời cổ, định sự chi dùng trong nước, thì cân nhắc số thu vào để trù tính số thi chi ra, nhưng bây giờ nên trước hết tính số chi ra, rồi sau sẽ định số cho dân phải nộp. Các ông đều nên suy xét cho chín rồi trình bày từng đều mục, để theo thứ tự thi hành".

L ời phê - Chỉ nghe thấy nói, chưa thấy thực hành.
Giảm bớt các quan trong hai ty Thừa chính, Hiến sát và phủ huyện ở các trấn ngoài biên giới.

Tr ịnh Cương hạ lệnh nói: Nhà Đường, Nhà Ngu, ngoài số quan ở chín châu^5, chỉ đặt 5 viên quan trưởng; nhà Thành Chu, viên quan giữ cương vực đều đặt một chức giám. Như vậy đủ biết, muốn cho công việc được chỉnh đốn, không phải ở chỗ đặt nhiều chức quan.

Nay dân ở biên giới bị phiêu tán, làng xóm tiêu điều, nếu không giảm bớt số viên chức đi, thì cung cấp về bổng lộc, sự phiền nhiễu về đưa đón làm thế nào cho đủ được? Vậy các quan trong hai ty Thừa chính, Hiến sát phủ huyện ở các trấn Cao Bằng, Tuyên Quang, Hưng Hóa và Lạng Sơn đều tạm bớt đi, công việc của các viên quan ấy giao cả cho ty Trấn thủ nhận giữ. Duy hai ty Thừa chính, Hiến sát và phủ Phú Bình cùng 7 huyện Tư Nông, Động Hỷ, Bình Tuyền, Phổ Yên, Phú Lương, Đại Từ, Văn Lãng thuộc Thái Nguyên, địa thế liền với trấn^6 không thể ví như nơi biên viễn khác được, viên chức ở các nơi ấy vẫn phải đến lỵ sở giữ chức phận như cũ. Ngoài ra, châu Vũ Nhai, huyện Đinh Hóa thuộc phủ Phú Bình, và phủ Thông Hóa, huyện Cảm Hóa, châu Bạch Thông đều là những địa điểm ở xa, khí hậu phần nhiều lam chướng, đều theo lệnh đình bãi.

L ời chua - Năm viên quan trưởng: Thiên "Ích tắc" trong sách Thượng thư chép: "Chín châu, mỗi châu có 12 viên quan đứng đầu các nước chư hầu^7, ngoài ra bốn mặt của chín châu liền với bốn biển, đều đặt 5 quan trưởng".

1 Xem lời chua của Cương mục, Chính biên quyển XXXIV, tờ 8.
2 Người học trò nào được đi thi hương, mà chưa vào học ở trường hương học, gọi chung là đồng sinh.
3 Một danh từ để gọi các viên quan quyền cao chức trọng, đời phong kiến như tể tướng, thừa tướng... viên quan này có nhiệm vụ bàn định thi hành mọi việc chính trị trong nước, nên gọi là chấp chính. Ở đây chỉ phủ liêu trong phủ chúa Trịnh. 4 Xem thêm Chính biên quyển XXXVI, tờ 10, 11, về phần mục có giải nghĩa 3 thứ thuế tô, dung và điệu của Trịnh Cương. 5 Theo truyền thuyết: Đường Nghiêu (2357 tr. CN), Ngu Thuấn (2255-2208 tr. CN) hai ông vua đời thượng cổ Trung Quốc, lúc ấy chia trong nước làm chín châu là: Ký, Duyện, Thanh, Từ, Ứng, Dự, Lương, Kính , Dương.
6 Tức bốn trấn giáp kinh kỳ Thăng Long. Lúc này vị trí Thái Nguyên giáp trấn Kinh Bắc và Sơn Tây.
7 Nguyên văn chép: "Châu thập hữu nhị sư". Câu này có 2 giải nghĩa:
Để làm sáng tỏ đoạn văn đã dẫn ở trên, "Tập truyên" họ Thái^1 giải nghĩa như thế này: "Bên ngoài chín châu liền với bốn biển, mỗi phương đều đặt năm người để làm chức quan trưởng".
Một chức giám: Sách Chu Lễ chép về chức phận quan đại tư mã: "Đặt quan mục, lập quan giám, để trông nom giữ gìn công việc trong nước".
Để làm sáng tỏ thế nào là chức quan giám, Lâm Thị Y^2 giải nghĩa: "Giám là viên quan trưởng trong một thuộc, hoặc viên quan súy trong một liên".
Thái Nguyên: T ức Ninh Sóc.
Cao Bằng: Nguyên trước thuộc Ninh Sóc.
Thái Nguyên, Cao Bằng, Tuyên Quang, Hưng Hóa và Lạng Sơn: đều xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 19, 30-32, 35).
Ph ủ Phú Bình:3đặt từ triều Lê.
Tư Nông, Đại Từ^4: Nguyên đặt từ hồi thuộc Minh, triều Lê vẫn theo như thế. Động Hỷ: 5 Hồi đầu triều Lê gọi là Đồng Hỷ, sau đổi là Động Hỷ.
Bình Tuyền: 6 Nhà Minh gọi Bình Nguyên; nhà Lê đổi Bình Tuyền; bây giờ là Bình Xuyên.
Phổ Yên:7 Xem Lê Thế Tông, năm Quang Hưng thứ 17 (Chb. XXX, 6).
Phú Lương:8 Nhà Lý gọi là phủ Phú Lương; thuộc Minh gọi là huyện; nhà Lê vẫn theo như thế.
Văn Lãng^9: Đặt từ triều Lê.
Vũ Nhai^10: Tức Vạn Nhai, xem Lý Thái Tông, năm Thông Thụy thứ 5 (Chb. II, 43).
- Theo Khổng Dĩnh Đạt, thì 2.500 người là một sư, mỗi châu 12 sư, tức 3 vạn người, số người này dùng vào việc trị thủy của vua Hạ Vũ.
- Theo Trịnh Huyền, thì cứ một năm nước có một chức sư. Sư là chức quan đứng đầu các nước chư hầu, để giúp vua Nghêu cai trị thiên hạ.
Ở đây Trịnh Cương hạ lệnh giảm bớt quan chức, mà lời chua của Cương mục dẫn câu này để giải nghĩa, thì Cương mục cũng theo như thuyết của Trịnh Huyền. Vì thế chúng tôi dịch là "mỗi câu có 12 chức sư đứng đầu các nước chư hầu" cho hợp với nghĩa của Cương mục.

1 Tức Thái Trừng cũng gọi là Thái Trầm, học trò Chu Hy, Thái là một nhà đạo học đời Tống làm "tập truyện" sách Thượng thư.
2 Chưa khảo cứu được tiểu sử.
3 Nay gồm các huyện Phú Lương, Võ Nhai, Đại Từ, Đồng Hỷ, Phú Bình, phổ Yên (Thái Nguyên) và một phần huyện Tam Đảo (Vĩnh Phúc).
4 Nay thuộc tỉnh Thái Nguyên.
5 Nt.
6 Nay là một phần huyện Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc.
7 Nay thuộc tỉnh Thái Nguyên.
8 Nt.
9 Nay thuộc tỉnh Lạng Sơn.
10 Nay thuộc tỉnh Thái Nguyên.
Định Hóa:1 Thuộc Minh là tỉnh Tuyên Hóa, hồi đầu triều Lê là châu Tuyên Hóa, sau đổi Đinh Hóa; bây giờ là Định Châu.
Ph ủ Thông Hóa:2đặt từ triều Lê.
Huyện Cảm Hóa:3 Nguyên đặt từ hồi thuộc Minh; nhà Lê vẫn theo như thế. Châu Bạch Thông:4 tức Vĩnh Thông.
Định Hóa, Bạch Thông và Cảm Hóa: Đều xem Lý Thái Tông, năm Thiên cảm thánh vũ thứ nhất (Chb. III, 11).
Bắt đầu bổ dụng bồi tụng Đinh Phụ Ích giữ chức đốc trấn Lạng Sơn.
Trước đây, viên quan ở Trấn ty các xứ, chuyên bổ dụng quan võ. Đến nay bổ dụng Phu Ích làm đốc trấn. Quan văn giữ chức đốc trấn bắc đầu từ đây.
Tháng 12. Định rõ lại ngạch lính.
Tr ịnh Cương hạ lệnh nói: Triều ta lúc bắt đầu mở nước, sắp xếp ngạch lính, đặt từng vệ, từng sở, lựa chọn dân đinh để bổ sung vào quân ngũ. Từ lúc trung hưng, dùng binh lính Thanh Nghệ diệt hết giặc Mạc, khôi phục được đất nước, rồi giữ luôn binh lính ấy đóng ở kinh đô để đủ số lính chờ chực và bảo vệ hoàng thành; còn binh lính ở bốn trấn, chỉ giữ có ngạch không, lúc có việc mới bắt tụ hợp để phân phối, xong việc lại cho trở về làm ruộng. Mới đây, vì luôn mấy năm bị kém đói, số đinh giảm sút, quan trên phải hàng ngày truy tầm bắt lính, dân gian phải khổ sở về việc thay thế. Nay muốn khôi phục chế độ xưa, theo như quy chế đã sẵn có, châm chước thêm bớt cho được công bằng, cốt làm cho dân hai xứ được yên vui về việc đỡ phải gánh vác binh lính, mà dân bốn trấn cùng theo một sự điều khiển như thân người sai khiến cánh tay. Muốn như thế, thì ngay bây giờ phải định thể lệ, rồi theo thứ tự mà thi hành: ở hai xứ, nơi nào phải chịu lính quá nặng nay được giảm bớt đi; ở bốn trấn, nơi nào có ruộng công nay phải tuyển tráng đinh sung vào đội ngũ, cấp ruộng công cho họ để làm lương ăn, nơi nào không có ruộng công thì châm chước theo với ngạch cũ, mà liệu lượng cho về làm ruộng.

Tr ịnh Cương bèn rạ lệnh: Tuyển lính ở bốn trấn, cứ 5 suất đinh lấy một người, ghi tên lệ thuộc vào số quân. Cương lại nhận thấy trước kia tuyển lính ở Thanh Nghệ cứ 3 suất đinh lấy một tên lính, nay hạ lệnh cho quan địa phương tra xét số hộ, số khẩu nơi nào tăng lên, nơi nào sút kém, chia ra từng hạng, khi tuyển lính đều được theo điển lệ khoan hồng, định lệ 5 suất đinh lấy một người lính. Những lính được dẫn tuyển phải kén người mạnh khỏe và là nhà vật lực.

L ời cẩn án - Binh lính cần dùng để bảo vệ nước, trong nước, không thể một ngày mà không có binh lính được, chỉ cốt người trên xếp đặt cho có phương pháp, quản trị cho được đúng đường lối mà thôi. Chế độ "lương quân" triều nhà Hán^5, chế độ "phủ vệ" triều nhà Đường^6đều là làm cho quân trong kinh sư, quân ngoài biên trấn liên hệ với nhau, người mạnh, người yếu chống đỡ lẫn cho nhau, mà không xảy ra mối lo nặng nhẹ thiên lệch. Triều Hậu Lê chuyên lấy lính ở Thanh Nghệ, nuôi dưỡng lính thì cấp cho ruộng công, ưu đãi lính thì thưởng cho chức sắc; lúc ấy tuy có kén lính ở bốn trấn, cũng chỉ có ngạch lính hão huyển mà thôi. Vì thế mà làm cho lính Thanh Nghệ sinh kêu căng, không thể nào ngăn cấm được. Sự thế đến như vậy, đấy là lẽ tất nhiên.

1 Nay thuộc tỉnh Thái Nguyên.
2 Nay gồm các huyện Ngân Sơn, Ba Bể (Cao Bằng) và Na Rì, Bạch Thông, Chợ Đồn (Bắc Cạn).
3 Nay gồm các huyện Ngân Sơn (Cao Bằng) và Na Rì (Bắc Cạn).
4 Nay gồm các huyện Ba Bể (Cao Bằng) và Bạch Thông, Chợ Đồn (Bắc Cạn).
5 Hán Văn Đế theo kế của Triều Thổ chia quân ngũ làm 5 hạng: một hạng chuyên đánh giữ ở đường rừng núi hiểm trở một hạng chuyên đánh giữ ở nơi đồng bằng, hai hạng quân lính này thường phối hợp với nhau để ngăn cản rợ hung nô xâm lấn. 6 Nhà Đường chia trong nước làm 634 phủ, quân lính ở phủ đều lệ thuộc vào các vệ: Tả vệ, và Hữu vệ, mỗi vệ quản lĩnh quân lính 60 phủ, còn các vệ khác quản lĩnh quân lính từ 50 đến 40 phủ.
L ời chua - Ngạch lính: "Binh chế chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú chép: Hồi đầu triều Lê, Thái Tổ chia quân Thiết đột làm trung,tiền, hậu, tả, hữu đều có chức hành quân tổng quản; lại đặt 14 vệ Thiết đột, số lính cộng 25 vạn. Sau khi bình định được cả nước, cho 15 vạn về làm ruộng^1 chỉ để lại 10 vạn, ghi tên lệ thuộc vào sổ binh lính. Lại đặt vệ quân ở 5 đạo là các đạo: Đông, Tây, Nam, Bắc và Hải Tây^2. Đến hồi trung hưng đánh nhà Mạc, số lính chỉ có hơn 5 vạn 6 ngàn người.

B ắt đầu thi hành phép đánh thuế muối.
Thể lệ đánh thuế định như sau:

Đặ t chức giám đương^3 trông coi. Phàm dân miền biển người nấu muối gọi là "táo đinh", người buôn muối gọi là "diêm hộ", đều thuộc miễn thuế khóa và dao dịch. Số muối đã nấu ra sẽ liệu lượng đánh thuế hai phần mười làm muối công. Người diêm hộ phải có chứng chỉ của viên giám đương mới được vào trường xưởng mua muối; trước mua muối công, sau mới đến muối của táo đinh. Việc mua hoặc bán đều phải có giấy tờ làm bằng cứ.

L ời cẩn án - Muối là thứ ăn cần thiết của dân, cũng như rau, đậu, lúa, gạo, không thể một ngày nào thiếu được. Dân vùng ven biển, một nửa ở vào nơi đồng chua nước mặn, ruộng đất có thể cày cấy không được bao nhiêu, hàng ngày chờ để sinh sống chỉ trông vào mối lợi muối mắm mà thôi. Nay lại đặt phép đánh thuế, nào là phân biệt ra hạng diêm hộ và táo đinh, nào là phiền nhiễu vể chứng chỉ của giám đương và giấy tờ mua bán. Làm như thế, thì dân vùng ven biển còn trông nhờ vào đâu được nữa? Lúc ấy, đặt ra cửa ải bến đò, thuế đánh đã nặng, nay thi hành việc đánh thuế muối lại cướp mất mối lợi của dân. Chính sách này đều là theo trí thuật cũ rích của Tăng Hoằng Dương và Khổng Cận^4.
Hạ lệnh cho bầy tôi nho học sung chức giảng dụ hoàng tử.
1 Theo Chính biên quyển XV, tờ 19, thì số quân trong lúc đánh giặc Minh tất cả 35 vạn, sau khi trong nước đã bình định, cho 25 vạn về làm ruộng; số quân ấy so với số quân chép ở đây có phần chênh lệch. Ở trên (quyển XV) chép theo số quân trong Đại Việt sử ký toàn thư của Ngô Sĩ Liên; ở đây, chép theo số quân ghi trong "Binh chế chí" (Lịch triều hiến chương) của Phan Huy Chú, không rõ sách nào chép đúng.

2 Xem thêm Chính biên quyển XV, tờ 5.
3 Xem thêm chú thích số 1, tờ 34 trong cuốn này.
4 Hai người này đều giữ chức đại nông thừa, dưới triều Hán Vũ Đế (140-89Tr.C.N) đều trông coi việc muối và sắt ở trong nước.

Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục Chính Biên

Quyển thứ 36
Từ Nhâm Dần, Lê Dụ Tông, năm Bảo Thái thứ 3 (1722) đến Đinh Mùi, năm Bảo Thái thứ 8 (1727), gồm 6 năm.
Nhâm D ần, năm thứ 3 (1722). (Thanh, năm Khang Hy thứ 61).
Tháng giêng, mùa xuân. Định thể lệ phong ấm cho công thần và quan văn, quan võ.

Lúc ấy, việc phong thế ấm cho công thần đời khai quốc và đời trung hưng, phần nhiều người giả mạo hoặc lạm dụng; thể lệ phong ấm cho con cháu quan văn, quan võ, cấp bậc chưa rõ ràng. Tham tụng Nguyễn Công Hãng bàn xin chấn chỉnh lại. Triều đình bèn chuẩn định:
Công thần khai quốc, thế thứ quá xa, nay cho một người chi trưởng được đời đời thừa ấm.
Lúc trung h ưng đánh nhà Mạc và khoảng năm Thận Đức, Hoằng Định (1600-1618) tiến quân khôi phục Đông Đô, các công thần được dự vào hạng có công lao xét theo đẳng đệ, thế thứ hơi gần, nay cho con cháu đời đời đều được thừa ấm.

Đế n như các bầy tôi văn võ không ở vào đời khai quốc và đời trung hưng, mà người nào vì có công trạng được dự vào hạng công thần, nay đều theo phẩm tước cao thấp mà chuẩn cho con cháu được thừa ấm hoặc 5 đời, hoặc bốn đời, hoặc ba đời, cho có phân biệt.

Ngoài ra, các quan t ừ nhị phẩm trở lên, nghị cho con va cháu được làm quan viên tử, quan viên tô,, và cho một người chắt trưởng (trưởng tằng tôn) là quan viên tôn nữa; quan tam phẩm, tứ phẩm, nghị cho con và cháu làm quan viên tử, quan viên tôn; quan ngũ phẩm, lục phẩm, nghị cho các con được làm quan viên tử và một người cháu trưởng làm quan viên tôn, còn các người cháu khác chỉ được miễn trừ sai dịch; quan thất phẩm, bát phẩm, nghị cho các con được làm quan viên tử; người mới được trao cho quan chức cùng cửu phẩm và tạp lưu^1 chỉ cho một con trai được miễn trừ.
Lời chua - Công thần đời khai quốc và đời trung hưng: Xem Lê Hy Tông, năm Vĩnh Trị thứ 2 (Chb. XXXIV, 6).
Công th ần năm Thận Đức-Hoằng Định: Sử cũ chép, Lê Kính Tông, năm Thận Đức thứ nhất (1600), Phan Văn Ngạn làm phản, xa giá nhà vua chạy về Thanh Hoa; năm Hoằng Định thứ 2 (1601), quan quân đánh lấy lại Đông Đô. Trong thời gian ấy người bầy tôi nào có hai công trạng: theo loan giá về Thanh Hoa và tiến quân đánh bọn phản nghịch, được ban cho danh hiệu "công thần", thì con cháu đều được phong tước và tập ấm.
Bắt đầu hạ lệnh cho các quân nhân người nào có học thức, được dự thi hương.
H ạ lệnh: Các hạng binh lính, người nào có học thức, khi gặp khoa thi hương được nộp đơn xin thi đợi xét, nếu xét quả là người thông hiểu nghĩa lý văn chương, sẽ được phép cùng với học trò ứng thí, nếu gặp khoa thi võ và kỳ thi viết chữ, tính toán, cũng được phép thi khảo ở ngay kinh đô.
Tháng 3. Sai bọn Nguyễn Thành Lý, lưu trú trấn Hưng Hóa, đi kinh lý châu Chiêu Tấn.
1 Tức tăng chánh, tăng phó, đạo chánh, đạo phó.
Tr ước đây, Đèo Mỹ Lâm, thổ tù châu Chiêu Tấn thuộc Hưng Hóa, chiếm cứ Lai Châu, đánh phá châu Quỳnh Nhai, dân ở biên giới phần nhiều bị đốt phá cướp bóc. Triều đình sai Nguyễn Công Chính và Bùi Sĩ Tiêm đem quân tiến lên, được phép tùy tiện tiểu trừ hoặc yên ủi. Khi quân tiến đến Mai Châu, Công Chính mất, quân lính quay trở về. Đến đây, Đèo Mỹ Ngọc cùng bộ lạc của hắn đánh lẫn nhau. Triều đình sai Thành Lý tiến quân bình định bọn này. Người mẹ Mỹ Ngọc đem bạc và đoạn đến dâng xin cho Mỹ Ngọc đến trước cửa quân chịu tội; sau Mỹ Ngọc lại dựa vào sự viện trợ của huyện Kiến Thủy nhà Thanh, chần chừ không quả quyết. Quan quân tiến sát đến cảnh thổ. Mỹ Ngọc đem dân trong động trốn xa, quan quân đuổi theo không kịp. Thành Lý bèn dẫn quân về. Triều đình lấy cớ rằng Mỹ Ngọc là tù trưởng người Man ở ngoài cương vực, vì hiềm thù riêng^1đánh lẫn nhau, nay sợ tội trốn tránh, bèn hạ lệnh chiêu tập vỗ về. Khi tập hợp được đảng này rồi, triều đình đều buông tha cho về.

L ời chua - Chiêu Tấn châu^2, Lai Châu^3 và Quỳnh Nhai Châu^4: thuộc phủ An Tây. Mai Châu^5: thuộc phủ Gia Hưng.
Các châu kể trên, nay đều thuộc tỉnh Hưng Hóa^6.
Kiến Thủy: Tên huyện, thuộc tỉnh Vân Nam nhà Thanh.
Sĩ Tiêm: Người xã Kinh Lũ^7, huyện Đông Quan, đỗ tiến sĩ khoa Ất Mùi (1715) năm Vĩnh Thịnh triều Lê Dụ Tông.
Tháng 7, mùa thu. Định phép bảo cử các quan văn, quan võ.
Các quan: t ừ tam phẩm trở lên do lệnh chỉ đặc biệt bổ dụng; từ tứ phẩm trở xuống nếu có khuyết ngạch, thì mỗi năm một kỳ giao cho các quan trong đô đường bảo cử, rồi xin lệnh chỉ xác định. Quan võ từ nhất phẩm đến tùng ngũ phẩm 91 người, quan văn từ nhất phẩm đến tùng ngũ phẩm 52 người, từ lục phẩm trở xuống, số viên chức không bó buộc theo hạn định.
Lời phê - Quá rộng rãi.
Định thể lệ tặng phong và ban tiền tuất cho quan văn, quan võ.
Phàm tặng phong, ban tiền tuất và tiền về việc thờ tự cho các quan, đều chuẩn cấp theo chức phẩm hiện có.
L ời chua - Tặng phong: Theo "Chức quan chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú: Phàm tặng phong, chiếu theo với chức phẩm hiện có, đều được tặng phong lên một bậc. Ví dụ: hàm tòng phẩm được tặng hàm chánh phẩm v.v...
Tiền tuất: Chánh nhất phẩm, sử tiền^8 500 quan.
Tiền về việc thờ tự (tự sự tiền): Chánh nhất phẩm được 3 xã, sử tiền 200 quan. Các viên quan ở dưới, số tiền đều giảm dần, có nhiều ít khác nhau.
Tháng 10, mùa đông. Trịnh Cương hạ lệnh cho bọn Trịnh Quán giải tán binh quyền.
Lúc ấy các thân thuộc họ Trịnh nhiều người giữ binh quyền. Trịnh Cương ngại rằng giữ binh quyền trọng đại quá, e sẽ sinh biến cố khác chăng. Cương bèn hạ lệnh rằng: "Đấng vương giả sáng tỏ đức mình, thân yêu người thân thuộc, là có ý muốn mở rộng lời giao ước của tông thống mà làm cho sổ sách tộc thuộc được nhiều người; nhưng nếu không nghĩ cách để vung trồng mà bảo toàn cho tộc thuộc cũng không phải là đạo thân yêu. Nhà ta tôn phò nhà hoàng đế, xây dựng cơ nghiệp tước vương, con cháu đều giữ binh quyền trọng đại, việc ấy đời sau noi theo đời trước, thành ra thói quen, cho nên thế lực ngang nhau, ngờ vực lẫn nhau mà sinh hấn khích, rồi đến nảy ra câu ca dao "đẩu túc"1, làm thành bài thơ "đậu ky"2, duyên cớ này ta đã biết được sâu sắc^3, nên chỉ nghĩ mưu kế làm cho được lâu dài. Vậy các ông nên thể theo ý ấy. đều giải tán binh quyền trọng đại, chơi bời thỏa thích ở nơi phủ đệ, giữ tước vị, hưởng bổng lộc, để cùng nhau vui sướng trong đời thái bình. Ta tưởng yêu đương thân thuộc, hòa thuận họ hàng không còn gì thu xếp khéo hơn thế cả!" Bọn Trịnh Quán lạy tạ, xin giải tán binh quyền.

1 Nguyên văn chép "lợi hám" Tham khảo Lịch triều tạp kỷ chép "tư hảm" có phần đúng hơn. Ở đây dịch theo Lịch triều tạp kỷ.
2 Nay gồm 2 huyện Phong Thổ và Sìn Hồ (Lai Châu).
3 Nay tương đương với đất thị xã Lai Châu và huyện Mường Tè (Lai Châu).
4 Nay thuộc tỉnh Sơn La.
5 Nay thuộc tỉnh Hòa Bình.
6 Chiêu Tấn châu là Lai Châu: nay thuộc tỉnh Lai Châu, Quỳnh Nhai Châu: nay thuộc tỉnh Sơn La, Mai Châu: nay thuộc tỉnh Hòa Bình.
7 Nay thuộc xã Đông Kinh, huyện Đông Hưng, tỉnh Thái Bình.
8 Mỗi tiền 36 đồng, xem thêm Chính biên quyển XXI, tờ 2.
Lời phê - Được đằng này thì hỏng đằng kia, về sau tất nhiên phải mòn mỏi yếu đuối.
Trịnh Cương bắt đầu đặt sáu quân doanh.
Lúc ấy bắt đầu trung hưng, quân doanh đại lược dựa theo chế độ cũ, đặt chức đô đốc ở ngũ phủ, chuyên dùng binh lính Thanh Nghệ chầu chực bảo vệ. Đến nay, lựa chọn đinh tráng ở bốn trấn và binh lính mới chọn ở Thanh Nghệ, phân phối cho lệ thuộc ngạch quân, bèn đặt sáu quân doanh là: Trung Dực, Trung Oai, Trung Thắng, Trung Khuông, Trung Nhuệ và Trung Tiệp, mỗi doanh 800 người, bổ dụng bọn Gia quận công Đặng Đình Lân và Thiêm quận công Trương Nhưng, cả thảy 6 người chia nhau thống lãnh.
Lời chua - Ngũ phủ quân: Theo "Binh chế chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú, thì năm Quang Thuận thứ 7 (1466) Thánh Tông đặt Ngũ phủ quân.
Trung quân ph ủ quản lãnh Thanh Hoa và Nghệ An;
Đông quân phủ quản lãnh Hải Dương và An Bang;
Nam quân phủ quản lãnh Sơn Nam, Thuận Hóa và Quảng Nam^4; Tây quân phủ quản lãnh Tam Giang và Hưng Hóa;
Bắc quân phủ quản lãnh Kinh Bắc và Lạng Sơn;

Trong quân đặt chức đô đốc, mỗi phủ đều có tả đô đốc và hữu đô đốc, phân phối binh lính các xứ cho lệ thuộc vào các phủ, còn hai xứ Thái Nguyên và Tuyên Quang thì lệ thuộc vào quận Phụng Trực.

T ừ năm Thận Đức-Hoằng Định (1600-1618) về sau, đặt binh chế: các hiệu quân đóng ở kinh thành giữ việc chầu chực hộ vệ chuyên dùng quân ở ba phủ Thiệu Thiên, Hà Trung, Tĩnh Gia thuộc Thanh Hoa và quân bốn phủ Đức Quang, Diễn Châu, Anh Đô, Hà Hoa thuộc Nghệ An. Còn quân hai phủ Trường Yên, Thiên Quan và tứ trấn thì chỉ lấy người nào tình nguyện cùng người nào có thể đóng ở trại quân được mới cho lệ thuộc vào đội ngũ. Ngoài ra chỉ để cho có ngạch lính, lúc có việc thì triệu tập, khi xong việc lại cho giải tán về làng.

1 Hán Văn đế cùng Hoài Nam vương Trường đều là con Hán Cao Tổ, Văn Đế bắt tội Hoài Nam vương Trường đày đi nơi xa, Trường nhịn ăn rồi chết. Lúc ấy dân gian làm câu ca dao: "Nhất xích bố, thượng khả phùng, nhất đẩu tuất, thượng khả thung, huynh đệ nhị nhân bất tương dung". Ý nói, một thước vãi, một đấu thóc là số rất ít, còn có thể may thành áo, giã thành gạo để anh em cùng mặc, cùng ăn với nhau, thế mà người làm vua trong một nước, có hai anh em mà không bao dung được nhau.

2 Tào Phi và Tào Thực đều là con Tào Tháo, khi Phi làm vua muốn giết Thực, bắt Thực đi bảy bước làm xong bài thơ, nếu không xong sẽ xử theo pháp luật. Thực liền ứng khẩu đọc bốn câu: "Chử đậu nhiên đậu ky, đậu tại phủ trung khấp, bản thị động căn sinh, tương tiên hà thái cấp!", nghĩa là: dùng dây đậu nấu hạt đậu, hạt đậu khóc ở trong nồi. Khóc rằng: vốn cùng một gốc sinh ra, sao lại nung nấu nhau cấp bách như thế?
3 Câu này có ý ám chỉ Trịnh Cối, Trịnh Tùng đem quân đánh lẫn nhau, việc Trịnh Xuân lập mưu giết Trịnh Tùng, việc Trịnh Lịch, Trịnh Sầm nổi loạn; việc Trịnh Tạc giết Trịnh Toàn và việc Trịnh Luân Trịnh Phất lập mưu giết Trịnh Cương v.v...
4 Ở đây Cương mục cũng như Lịch triều hiến chương đều chép lầm. Theo Chính biên quyển XX, tờ 2 chép: "Thiên Trường (tức Sơn Nam chép ở đây) và Thuận Hóa thuộc Nam quân phủ", không có Quảng Nam. Vì đến năm Hồng Đức thứ 2 (1471), Thánh Tông mới lấy đất Chiêm Thành đặt đạo Quảng Nam, thì năm Quang Thuận thứ 7 (1466) làm gì đã có đạo Quảng Nam mà bảo là thuộc Nam quân phủ.

Tr ương Nhưng: Người xã Như Kinh^1, huyện Gia Lâm.
Được mùa to.

Lúc ấy, lúa vụ mùa đã chín, Trịnh Cương đi ra phía tây kinh thành xem dân gặt lúa, rồi ban cho trâu và rượu, lại bàn một bài từ về "phong niên"2để nghi nhớ. Phủ liêu là bọn Trịnh Quán và Nguyễn Công Hãng chúc mừng về năm được mùa. Trong lúc chúc mừng bọn Quán và Hãng hết sức ca tụng công đức chúa Trịnh.
Lời phê - Chả khác gì bầy tôi nhà Hán tán tụng Vương Mãng^3. Miễn thuế tô cho ruộng tư của quan viên người nhiều người ít khác nhau.
Lúc ấy, ruộng tư của dân gian đã có lệnh khám đạc để đánh thuế tô, quan viên nào có ruộng, cũng phải tính mẫu nộp tô không khác gì dân thường. Triều đình bèn hạ lệnh, tùy theo phẩm trật hiện có của các quan cao hay thấp mà miễn cho thuế tô ruộng; viên quan nhất phẩm, nhị phẩm được miễn 50 mẫu, từ tam phẩm đến cửu phẩm, thì số ruộng được miễn tô cứ theo phẩm trật mà bớt dần mỗi trật 5 mẫu, để cho phân biệt^4.
Bắt đầu cấp khẩu phần ruộng công cho binh lính tứ trấn.
Tr ước đây ruộng công ở tứ trấn chỉ cấp cho ưu binh Thanh Nghệ. Đến nay mới tuyển lính tứ trấn, nên dân xã nào có ruộng công, thì liệu lượng cấp khẩu phần cho lính có hạng nhiều hạng ít khác nhau.
Lời chua - Ruộng khẩu phần: Theo Tạp kỷ của Cao Lãng, năm ấy cấp khẩu phần ruộng công cho lính tứ trấn, liệu lượng cấp theo các cơ đội:
Lính theo chầu chực (tùy thị binh) và lính chèo thuyền lành nghề (thiện trạo binh) được cấp: Ruộng một mùa mỗi người 7 mẫu, ruộng hai mùa và ruộng màu mỡ mỗi người 6 mẫu. Lính sử dụng thuyền để chiến đấu (thuyền binh) ở cơ đội các doanh, được cấp: Ruộng một mùa mỗi người 6 mẫu, ruộng hai mùa và ruộng màu mỡ mỗi người 5 mẫu.
Lính Theo hầu (tùy hậu binh) ở cơ đội các doanh được cấp: Ruộng một mùa mỗi người 5 mẫu, ruộng hai mùa và ruộng màu mỡ mỗi người 4 mẫu.
Còn các ruộng khác đều phải nộp theo ngạch thuế tô bằng tiền hoặc bằng thóc. Việc này đặt làm phép tắc nhất định.
Quý Mão, năm thứ 4 (1723). (Thanh, Thế Tông, năm Ung Chính thứ nhất). Tháng giêng, mùa xuân. Định lại giới mốc châu, huyện.
1 Nay là xã Như Quỳnh, huyện Mỹ Văn, tỉnh Hưng Yên.
2 Theo Lịch triều tạp kỷ thì bài từ "phong niên", Trịnh Cương làm theo điệu "Kiều dương cách".

3 Là một viên thừa tướng cuối đời Tây Hán, Vương Mãng uy hiếp vua, choán hết quyền bính trong nước. Lúc ấy, thị tộc Việt thường đem dâng vua Hán một chim trĩ trắng, hai chim trĩ đen, bầy tôi nhà Hán là bọn thái sư Khổng Quang, tư đồ Mã Cung ca tụng công đức Vương Mãng có thể sánh được với Chu Công Đán nhà Chu.
4 Tham khảo Lịch triều tạp kỷ thì số ruộng tư của các quan được miễn tô, khác với số ruộng mà Cương mục đã chép ở trên:
Các quan nh ất nhị phẩm được miễn 25 mẫu; tam, tứ phẩm 20 mẫu; ngũ, lục phẩm 15 mẫu; thất, bát phẩm 10 mẫu; cửu phẩm 5 mẫu. Viên quan nào số ruộng hiện có quá với số được miễn tô, thì số ruộng quá lệ định ấy phải nộp tô bằng tiền; viên quan nào số ruộng hiện có không kịp với số được miễn, thì được triều đình theo phẩm trật và số ruộng viên ấy hiện có mà miễn tô, còn lại bao nhiêu thì ban cho tiền; viên quan đã nghĩ việc về nhà và viên quan giữ công việc nhà tản, được miễn tô bằng nửa số ruộng đã trình bày ở trên.

B ản đồ cũ trong nước gồm 13 đạo, xét ra các xã dân thuộc về các phủ, huyện, cũng có nơi xa nơi gần không đều nhau. Năm ấy, làm sổ hộ, bèn hạ lệnh: tùy hình thế từng địa phương đổi lại cho lệ thuộc vào 13 thừa tuyên theo như chế độ cũ đời Hồng Đức.

Duy đổi lại: đem hai phủ Trường Yên và Thiên Quan trước thuộc Sơn Nam nay cho thuộc vào Thanh Hoa; về trấn Sơn Tây, thì đem phần huyện Bất Bạt trước thuộc phủ Đà Dương nay cho lệ thuộc vào phủ Quảng Oai; phần huyện Tam Nông nay cho lệ thuộc vào phủ Lâm Thao. Còn các xã, thôn khác phần nhiều thay đổi cho lệ thuộc vào các châu, huyện...
Lời chua-Mười ba thừa tuyên: Xem Lê Thánh Tông, năm Hồng Đức thứ 21 (Chb. XXIV, 10, 11).
Thanh Hoa: Tức Thanh Hóa. Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 16, 21, 22, 23).
Tr ường Yên: Xem Lý Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ nhất (Chb. II, 11). Thiên Quang: Xem Bình Định Vương, năm thứ 9 (Chb. XIII, 25). Quảng Oai, Lâm Thao: Tên hai phủ, nay đều thuộc tỉnh Sơn Tây^1. Tam Nông: Nay thuộc tỉnh Hưng Hóa^2.
Thiệu Thiên: Nay là Thiệu Hóa.
Thanh Đô: Nay là Thọ Xuân. Cả hai đều thuộc tỉnh Thanh Hoa.
Bắt đầu cấp ruộng cho các trường học.
Tr ước đây, đã đặt trường học, nhưng chưa cấp học điền. Nay bàn định: Trường quốc học, cấp cho 60 mẫu; trường hương học: phủ lớn, cấp cho 20 mẫu, phủ vừa 18 mẫu, phủ nhỏ, 16 mẫu, để lấy hoa lợi ruộng ấy chỉ dùng vào dầu đèn.
Tháng 5, mùa hạ. Bắt đầu thi hành phép đánh thuế: tô, dung và điệu.
Tr ịnh Cương hạ lệnh rằng: "Đời Tam Đại^3 ngày trước, đặt chế độ thu lấy của cải của dân, hoặc theo phép cũ, hoặc đổi phép mới, không giống nhau, đấy là theo tình thế mà cứu chữa những điều tệ hại, nên phải như thế.

"Qu ốc triều (triều Lê) mở nước dựng nghiệp, định lệ ba năm một lần làm sổ hộ^4, ruộng công nộp tiền hoặc thóc có ruộng nhiều ruộng ít khác nhau, ruộng tư cũng có lúc đánh thuế. Đến lúc bắt đầu trung hưng vẫn noi theo phép cũ, sau mới đổi làm phép "bình lệ"5. Phép đặt lâu ngày, sinh ra tệ hại: thuế ngoại ngạch linh tinh và khoa điều sai phái nặng gấp hai thuế chính cung, thành ra dân chúng mỗi ngày càng cùng quẫn, người bỏ trốn, người thiếu thuế mỗi ngày một nhiều. Xét rộng đến điển lệ đời xưa, chỉ có phép tô, dung và điệu của nhà Đường là hay hơn cả. Việc này đem bàn luận đã được sự hợp ý của nhiều người. Vậy cho theo thứ tự thi hành. Đại để là theo thời đặt phép đúng, để thích hợp với phương pháp cai trị, mà cũng là kính mong học được tấm lòng của tổ tiên mà thôi".

Lúc ấy, Trịnh Cương đang hăng hái lo toan việc trị nước, tham tụng Nguyễn Công Hãng ngày đêm mưu tính, nên những chế độ về việc binh, việc dân, việc tài sản và thuế khóa, phần nhiều được xây dựng xếp đặt.

1 Lâm Thao nay thuộc tỉnh Phú Thọ.
2 Tam Nông nay thuộc tỉnh Phú Thọ.
3 Tức nhà Hạ, nhà Thương và nhà Chu đời thượng cổ Trung Quốc.
4 Xem thêm Chính biên quyển XV, tờ 13.
5 Xem thêm Chính biên quyển XXXIII, tờ 29.

Phép tô: Theo ch ế độ cũ thì ruộng công mỗi mẫu đồng niên nộp tiền có nhiều ít khác nhau: từ hạng nộp một quan đến hạng nộp tám tiền, 6 tiền. Nay ấn định: các ruộng công mỗi mẫu nộp 8 tiền. Số tiền này chia làm 3 phần, hạng ruộng hai mùa (nhị thục điền) nộp hai phần ba bằng thóc; hạng ruộng một mùa (nhất thục điền) nộp một phần ba bằng thóc. Đất bãi công theo chỗ hiện cày cấy được chia làm hai bậc, mỗi mẫu nộp một quan hai tiền. Bãi nào có trồng dâu thì thuế tô bãi ấy một nữa nộp bằng tơ, bãi nào không trồng dâu thì nộp thay bằng tiền.
Ruộng tư, trước không đánh thuế, nay định ruộng tư chia ra hạng hai mùa và hạng một mùa nộp thuế khác nhau; ruộng hai mùa mỗi mẫu nộp 3 tiền, ruộng một mùa mỗi mẫu nộp hai tiền.
Phép dung: Theo ch ế cũ, thuế thân mỗi suất đinh đồng niên tùy theo từng hạng để nộp tiền, từ 1 quan đến 1 quan 8 tiền. Nay định: mỗi suất đinh nộp 1 quan 2 tiền, sinh đồ, lão hạng và hoàng đinh nộp một nữa số tiền thuế ấy.

Phép điệu: Theo chế độ cũ, hàng năm các việc bài, biểu, từ tự, điện, miếu, đê đường, cầu cống, kho tàng và trường thi v.v... đều tính theo suất đinh, để tùy tiện chia nhau đóng góp đệ nộp, phần nhiều thu quá lệ ngạch, vả lại thắng thúc bắt bớ lung tung dân không sao chịu được sự phiền nhiễu. Nay định: Mỗi suất đinh mùa hạ và mùa đông nộp 6 tiền; quan trên dùng tiền ấy, đóng góp thay cho dân, gọi là tiền thuế điệu.

L ại định tiền thuế dung, thuế điệu ở cửa đình và giáo phường: tiền cửa đình lấy xã lớn, xã vừa và xã nhỏ làm định mức. Giáo phường ở tứ trấn chỉ nộp tiền thuế dung, giáo phường ở Thanh, Nghệ chỉ nộp tiền thuế điệu. Đem so sánh, thì thuế giáo phường ở Nghệ An bằng năm phần mười thuế giáo phường ở tứ trấn, Thanh Hoa lại càng nhẹ hơn.

L ời chua - Nhị thục: Hạng ruộng tốt, một năm cấy lúa được hai mùa. Nhất thục: Hạng ruộng xấu, một năm cấy lúa được một mùa.

N ộp thóc một phần ba hoặc hai phần ba: Ý nói đem số 8 tiền thuế mà đồng niên mỗi mẫu ruộng công phải nộp chia làm ba phần đều nhau, ruộng hai mùa phải nộp hai phần bằng thóc, một phần bằng tiền, ruộng một mùa phải nộp một phần bằng thóc, hai phần bằng tiền.
Đất bãi công chia ra hai hạng: Ý nói bãi công nào có thể cày cấy được là bãi đã thành thổ, thì chia ra từng hạng để đánh thuế.
Bãi nào có tr ồng dâu thì một nữa nộp bằng tơ: Ý nói thuế tô đất bãi, mỗi mẫu một quan hai tiền, bãi nào có trồng dâu, thì 6 tiền nộp bằng tiền, còn 6 tiền nữa thì trị giá tơ mà nộp bằng tơ.
Lão hạng và hoàng đinh: Dân đinh đến 50 tuổi gọi là lão hạng, từ 17 đến 19 tuổi gọi là hoàng đinh.
Bài, bi ểu: Theo "Quốc dụng chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú, thì hàng năm, phàm gặp các lệ tiết chính đán^1, đoan dương^2, vạn thọ^3, khánh thọ, diên thọ^4 v. v... Ở nha môn các triều đều có bài, có biểu kính dâng lễ vật; ở các nha môn khác cũng có đặt yến tiệc, hát xướng.
Từ tự: Ý nói đàn tràng tế tự, như tế giao, tế xã tắc, tế đinh, tế tiên nông, tế gió mưa v.v...
Đ iện, miếu: Ý nói các lễ tiết giỗ ở thái miếu nhà Lê và cung miếu họ Trịnh. Trước kia hàng năm phàm gặp các lễ tiết kể trên cùng các công việc như sửa đắp đê đường, cầu cống, sửa sang hoặc xây dựng kho tàng hoặc trường thi v.v... đều ra lệnh cho quan ở trấn và nha môn các phủ huyện, tùy theo số đinh ở các xã nhiều hay ít, chia nhau thu nộp, để cung ứng vào các lễ tiết và công việc ấy. Đến nay đổi làm phép điệu.

1 Mồng một tháng giêng âm lịch, hàng năm.
2 Mồng 5 tháng 5 hàng năm.
3 Sinh nhật của vua chúa.
4Đều là những lễ chúc mừng vua chúa sống lâu.
Tiền cửa đình: Xã lớn^1đồng niên nộp 6 quan sử tiền^2, xã vừa^3, nộp 4 quan, xã nhỏ^4 nộp 2 quan, để đủ dùng vào việc chi phát cho các nhạc công trong giáo phường. Đặt thêm sở tuần ty ở các trấn.
N ội trấn và ngoại trấn đều đặt thêm một sở tuần ty, phàm người buôn bán qua lại tùy theo thuyền bè lớn hay nhỏ, chở hàng nặng hay nhẹ, để liệu lượng đánh thuế một phần bốn mươi (1/40) so với hàng đã chở.

L ời chua - Tuần ty: Theo "Quốc dụng chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú, thì năm Bảo Thái thứ 4 triều Lê Dụ Tông, các sở tuần ty cũ và mới có: tuần ty Ngã Ngung ở Thanh Hoa, tuần ty Khả Lưu ở Nghệ An, tuần ty Trình Xá ở Sơn Tây, tuần ty Cân Dinh ở Kinh Bắc, tuần ty Quán Tuần ở Hưng Hóa, tuần ty Tam Kỳ ở Tuyên Quang, tuần ty Thành Tuần ở Lạng Sơn, tuần ty Suất Tuần ở Yên Quảng, và hai tuần ty ở Cao Bằng và Thái Nguyên. Còn tuần ty ở Sơn Nam và Hải Dương bỏ sót không chép. Tên xã và huyện ở chỗ đặt các tuần ty đều không được rõ. Vậy hãy ghi ra đây để phòng khi khảo cứu.
Tháng 8, mùa thu. Trịnh Cương hạ lệnh cho phủ liêu chia nhau khám xét kiện tụng. Lúc ấy giấy tờ về việc kiện tụng mỗi ngày một nhiều, Trịnh Cương bèn sai phủ liêu chia nhau xét hỏi. Dựng nhà trạm lớn ở ngoài cửa phủ chúa để làm nơi hỏi kiện.
Ngày Giáp Ngọ, tháng 9. Sao Chổi xuất hiện ở vị trí sao Nữ.
Lời chua - Theo "Thiên văn chí" trong Tấn thư, thì sao Nữ có bốn chòm sao ở phía đông sao Thiên Kỷ.
Tháng 10, mùa đông. Phát sinh hoàng trùng.
Sai sứ thần sang nhà Thanh.
Chánh sứ là Phạm Khiêm Ích sang mừng việc Thanh Thế Tông lên ngôi; phó sứ là bọn Nguyễn Huy Nhuận và Phạm Đình Kính sang dâng lễ tuế cống và tạ ơn việc nhà Thanh ban cho lụa hoa.
L ời chua - Phạm Khiêm Ích: Người xã Bảo Triện^5, huyện Gia Định, đỗ thám hoa khoa Canh Dần (1710) năm Vĩnh Thịnh triều Lê Dụ Tông. Khiêm ích nguyên trước họ Nguyễn, cháu Nguyễn Mậu Tài, nay theo về họ bố nuôi là họ Phạm.
Nguyễn Huy Nhuận: Người xã Phú Thị^6, huyện Gia Lâm, đỗ tiến sĩ khoa Quý Mùi (1703) năm Chính Hòa triều Lê Hy Tông.
Phạm Đình Kính: Người xã Vĩnh Lại^7, huyện Thiên Bản, đỗ tiến sĩ khoa Canh Dần (1710) năm Vĩnh Thịnh triều Lê Dụ Tông.
1 Xã nào trên 300 suất đinh là xã lớn, trên 100 suất đinh là xã vừa, dưới 100 suất đinh là xã nhỏ.
2 Mỗi tiền 36 đồng, xem thêm Chính biên quyển XXI, tờ 2.
3Xã nào trên 300 suất đinh là xã lớn, trên 100 suất đinh là xã vừa, dưới 100 suất đinh là xã nhỏ.
4 Xã nào trên 300 suất đinh là xã lớn, trên 100 suất đinh là xã vừa, dưới 100 suất đinh là xã nhỏ.
5 Nay thuộc huyện Gia Lương, tỉnh Bắc Ninh.
6 Nay thuộc xã Phú Thị, huyện Gia Lâm, Hà Nội.
7 Nay thuộc xã Vĩnh Hào, huyện Vũ Bản, tỉnh Nam Định.

Giáp Thìn, n ăm thứ 5 (1724). (Thanh, năm Ung Chính thứ 2).
Tháng giêng, mùa xuân. Trịnh Cương tạm quyền thay nhà vua cử hành lễ tế nam giao.

Theo ch ế độ cũ, đầu mùa xuân tế trời, nhà vua thân hành đến đàn Nam Giao làm lễ; chúa Trịnh cùng trăm quan đều dự vào bồi tế. Năm này, vì nhà vua đau chân nên Trịnh Cương tạm quyền thay vua vào tế. Vì lòng mong muốn quá cao, phụ thần^1 xin Trịnh Cương theo như nghi lễ mà nhà vua thân vào tế, nhưng Cương không dám nhận, sai đặt vị đứng tế ở sân điện Chiêu Sư, rồi Cương thắp hương lạy thay nhà vua mà thôi.
Tháng 2. Lại sai binh lính Thái Nguyên đi thú thủ Cao Bằng.
Tr ước đây, lính thổ ở Thái Nguyên hàng năm luân chuyển nhau đi thú thủ Cao Bằng, đến năm Bảo Thái thứ 2 (1721) vì nơi biên cảnh không xảy ra việc gì, nên bãi bỏ việc lính thú. Đến nay theo lời xin của Nguyễn Trù, đốc trấn Cao Bằng, nên lại hạ lệnh cho phiên thần^2 Thái Nguyên đem quân bản thổ luân chuyển đi thú, định lệ cứ mỗi năm một lần thay đổi.
Lời chua - Thái Nguyên: Tức Ninh Sóc.
Cao Bằng: Tức Bắc Bình, trước thuộc Ninh Sóc, Thái Nguyên và Cao Bằng, đều xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 19, 31, 32, 35).
Nguy ễn Trù: Người phường Đông Tác huyện Thọ Xương, đỗ tiến sĩ khoa Đinh Sửu (1697) năm Chính Hòa triều Lê Hy Tông. Trù là người học hỏi rộng rãi, thường sửa định, chú giải các sách Sách học đề cương và Quần hiền phú v.v... lưu hành ở đời.
Mở đường sông ở Thanh và Nghệ.
H ạ lệnh cho ty trấn thủ Thanh và Nghệ An đi khám xét các sông trong hạt, chỗ nào nông cạn, chỗ nào ủng tắc, thì tùy theo trượng thước nông hoặc sâu, trù tính định ra công việc phải làm, rồi lấy dân xã tiếp cận sung vào làm việc, để cho đường thủy được lưu thông, dân những xã này sẽ được trừ tiền thuế điệu.
Giảm tô và thuế cho dân Thanh Hoa., Nghệ An và dân trong kinh kỳ có nơi nhiều, nơi ít khác nhau.
Thanh Hoa là n ơi "thang mộc"3, Nghệ An là dân hưởng ứng theo việc nghĩa^4, kinh kỳ liền sát dưới xa giá của vua chúa. Những nơi này phàm tô và thuế đều được rộng cho giảm nhẹ: ở Thanh và Nghệ duy tiền thuế điệu là theo thể lệ tứ trấn, tô ruộng được giảm một nửa. Thuế thân dung được miễn hết; ở kinh kỳ thuế tô, thuế dung và thuế điệu đều liệu lượng giảm bớt có khác với tứ trấn.

L ời chua - Giảm tô và thuế: Theo Tạp kỷ của Cao Lãng, thì năm ấy, Trịnh Cương hạ lệnh: Hai xứ Thanh và Nghệ; về thân dung của đinh suất, nhất luật rộng cho được miễn hết; tô ruộng công và tư đều được giảm một nửa so với tô ruộng ở tứ trấn, ruộng công miễn nộp thóc; tiền thuế điệu theo thể lệ ở tứ trấn. Phàm các việc khởi công làm điện phủ, cung miếu, cầu cống và đào sông ngòi v.v... trước vẫn dùng dân hai xứ ấy để cung ứng vào công việc hai xứ, nay trừ dân tạo lệ^5đã đem cấp cho các bầy tôi có công hoặc thân thích vua chúa, theo thể lệ được miễn đi rồi, ngoài ta thu mỗi suất đinh 6 tiền, để cung ứng vào việc chi dùng phí tổn. Đến như ruộng công trong kinh kỳ, mỗi mẫu chuẩn định cho nộp thuế tô 6 tiền, miễn phải nộp thóc, ruộng tư, mỗi mẫu chuẩn định cho nộp thuế tô 2 tiền, thuế thân dung, mỗi suất đinh 8 tiền; thuế điệu, mỗi suất đinh 4 tiền. Người đinh nào đã chịu thuế dung, thuế điệu, ở quê quán mình rồi, đều được miễn; các hạng thổ ở phố, mỗi năm mỗi thước phải nộp tiền 10 đồng. Việc này giữ làm thể lệ thường hành.

1 Một danh từ để gọi chung các viên quan to trong triều. Ở đây có ý chỉ bọn phủ liêu trong phủ chúa Trịnh.
2 Bầy tôi ở phiên trấn, các viên quan này có trách nhiệm giữ biên giới để bảo vệ kinh kỳ.
3 Xem chú thích số 1 quyển V tờ 41. Chữ "thang mộc" ở đây có ý dùng nghĩa bóng là nơi phát tích của nhà Lê.
4 Lúc Lê Trang Tông khởi binh đánh Mạc Đăng Dung, dân đinh ở Nghệ An hưởng ứng theo việc khởi nghĩa trước tiên.
5 Xem lời chua của Cương mục quyển XXXV, tờ 14 về dân tạo lệ.
Tháng 4 nhuận, mùa hạ. Giáng chức: Trương Công Khải, thượng thư bộ Hình, làm tả thị lang bộ Lại; Hồ Phi Tích, tả thị lang bộ Lại, làm hữu thị lang bộ Lễ.
Lúc ấy, người huyện Đường Hào^1 vì việc kiện phải luận vào tội đồ, người ấy mổ bụng để kêu oan. Việc này giao xuống cho bầy tôi được tham dự xét hỏi, thì quả nhiên người ấy lý thẳng. Xét ra, Trương Công Khải, thượng thư bộ Hình, và Hồ Phi Tích, tả thị lang bộ Lại, trước kia giữ chức ở Ngự sử đài không biết làm cho tỏ lẽ phải, nên hai người này đều bị tội, phải giáng chức.
Lời chua - Trương Công Khải: Người xã Thiên Kiện, huyện Thanh Liêm, đỗ tiến sĩ khoa Ất Sửu (1685) năm Chính Hòa triều Lê Hy Tông.
Hồ Phi Tích: Người xã Hoàn Hậu, huyện Quỳnh Đôi, đỗ tiến sĩ khoa Canh Thìn (1700) năm Chính Hòa.
Tháng 11, mùa đông. Bắt đầu thi bác cử, nhà vua đến xét duyệt.
Lúc ấy mới đặt khoa thi võ, lấy 4 năm Tý, Ngọ, Mão, Dậu thi ở bản trấn, gọi là "sở cử", 4 năm Thìn, Tuất, Sửu, Mùi thi hội ở kinh đô gọi là "bác cử". Năm này. Trịnh Cương rước nhà vua thân đến xét duyệt. Lấy đỗ bọn Nguyễn Công Tự 11 người. Từ đây về sau cứ 3 năm một lần thi, chúa Trịnh tự chuyên quyền Xét duyệt.
Lời chua - Sở cử và bác cử: Theo Lê sử tục biên thì phép thi "Sở cử" như thế này:
Tr ước hết hỏi sơ lược về Võ kinh, sau đó, kỳ đệ nhất, đệ nhịvà đệ tam, luôn 3 kỳ thi về võ nghệ. Người nào trúng cách, là viên sinh; quan viên tử, quan viên tôn trúng cách, là biền sinh. Lại thi về phương pháp mưu lược việc binh. Người nào trúng ngay được kỳ này, gọi là học sinh; quan viên tử, quan viên tôn trúng được, gọi là biền sinh hợp thức.
Phép thi "bác cử" như thế này:
K ỳ đệ nhất, hỏi sơ lược về ý nghĩa bảy bộ sách binh thư; kỳ đệ nhị, thi võ nghệ, kỳ đệ tam, hỏi sơ lược một bài văn sách. Người nào trúng tuyển được vào thi ở sân phủ Chúa, kỳ này người nào hợp cách được làm tạo sĩ. Nếu người nào trong hai kỳ đệ nhất, đệ nhị thi võ nghệ được tinh thông thành thạo, mà kỳ đệ tam bài văn sách không được hợp cách, thì chọn lấy người trội nhất gọi là tao toát, được cùng tạo sĩ bổ dụng như nhau.

Theo ki ến văn lục của Lê Quý Đôn, thì năm Bảo Thái thứ 5 (1724) đặt trường thi bác cử ở sở Thịnh Quang. Kỳ đệ nhất, hỏi mười câu về ý nghĩa trong bảy bộ sách binh thư; kỳ đệ nhị, thi hai tao võ nghệ: trước hết thi cưỡi ngựa múa đầu mâu, sau thi đấu siêu đao, lăn lá chắn và múa gươm giáo, căn cứ vào sự so đọ được hay thua để định người hơn người kém, sau đó lại xét duyệt người nào có khí sắc hùng dũng được thăng lên một bậc, người nào kém phải trụt xuống một bậc; kỳ đệ tam, thi văn sách hỏi cách thao luyện và phương lược về phép bày trận để đánh kẻ địch, giữ thành trì. Lấy 11 người đỗ tạo sĩ xuất thân, trong số ấy có Vân Đình Dận và Hoàng Nghĩa Bá, sau này đều là viên tướng nổi tiếng. Khoa này định thứ tự cho tạo sĩ mới được trao quan chức lần đầu như thế này: người đỗ vào hạng ưu phân, chu trung được chánh lục phẩm, người đỗ trung hạng và thứ trung được tùng lục phẩm, người thứ thủ được chánh thất phẩm. Về điển lệ ban ân cho tạo sĩ cũng như tiến sĩ.
1 Nay thuộc huyện Mỹ Văn tỉnh Hưng Yên.
Theo L ữ trung tạp thuyết của Bùi (Huy) Bích thì khoa thi võ đặt ra, tệ hại lại càng quá. Đầu năm Hồng Đức triều Lê Thánh Tông thường xét duyệt võ nghệ, người trúng cách được bổ sung làm tuấn sĩ. Sau khi trung hưng, định thời kỳ xét duyệt ở trong phủ chúa, chọn người có phương pháp mưu lược và người có quân công ở các cơ hiệu, rồi liệu lượng tài năng để bổ dụng. Đến giữa năm Bảo Thái mới đặt hai khoa sơ cử và bác cử, sau dần dà đi đến chỗ gian lận xảo trá, người ta nhân bám vào đấy mà làm thành cái "chợ buôn bán thi cử".

Viên sinh: C ũng như người đỗ sinh đồ khoa thi hương.
Biền sinh: Cũng như người đỗ nho sinh khoa thi hương.
Học sinh: Cũng như hương cống.
Biền sinh hợp thức: Cũng như nho sinh trúng thức khoa thi hội.
Bảy bộ sách: Tức Lục thao tam lược của Thái Công^1, Binh pháp của Hoàng Thạch Công^2, Tôn Tử^3, Ngô Tử^4, Tư Mã^5 và vấn đáp của Uất Liêu Tử^6, Lý Vệ Công^7.
Xét duy ệt khí sắc hùng mạnh: Dùng một cái dùi đồng, ngoài bọc rạ, đánh vào đỉnh đầu 3 lần, nếu người nào mắt không chớp, thân không rung động, là người ấy được.
Nguyễn Công Tự: Có sách chép Phạm Công Tự, người xã Cự Khánh, huyện Đông Sơn.
Đ ình Dận: Người xã Lạc Phổ, huyện Hương Sơn.
Nghĩa Bá: Người xã Hoàng Vân, huyện Kim Động.
Tiếp tục việc làm sổ hộ.

Tr ước đây, lệ định 3 năm một lần làm sổ hộ, lần trước đã làm từ năm Nhâm Dần (1722) đến năm sắp tới là Ất Tỵ (1725) nhằm đúng vào năm phải kế tiếp sửa lại sổ hộ, do đấy ấn định quy chế: Phàm các hạng nhân đinh, có người nào mới đến tuổi hoặc người nào chết đi, thì lần lượt kê khai họ tên những người ấy, để căn cứ vào đấy mà truy xét đối chiếu. Phép này đến năm Vĩnh Khánh (1729-1731) lại bỏ.
Tháng 12. Không mưa.
Lúc ấy, đã lâu không mưa, hạ lệnh đình chỉ công việc xây dựng, tha thuế bỏ thiếu cho các xứ: dân xã nào còn thiếu thuế vụ đông năm Tân Sửu (năm Bảo Thái thứ 2) và vụ hạ năm Nhâm Dần (năm Bảo Thái thứ 3), trước kia đã từng định kỳ hạn phải nộp mà chưa thể nộp được, nay nhất luật đều được tha.
Đo đất bãi ven sông, cấp cho dân sở tại.
1 Tức Thái Công Vọng, tên chính là Khương Thượng, một viên tướng giúp Chu Vũ Vương đánh chúa Trụ nhà Thương Khương. Thượng làm 6 quyển binh thư nhan đề là Lục thao; văn thao, võ thao, long thao, hổ thao, báo thao và khuyển thao.
2 Hoàng Thạch Công làm 3 quyển binh thư.
3 Tức Tôn Vũ, người thời Xuân Thu, làm binh thư gồm 13 thiên nhan đề: Tôn tử thập tam thiên.
4 Tức Ngô Khởi, người thời Chiến quốc, làm binh thư nhan đề: Ngô tử gồm 6 thiên.
5 Tức Tư Mã Nhương Thư, người thời Xuân Thu. Sách binh thư nhan đề Tư mã pháp trước kia chép là do Tư Mã Nhương Thư biên soạn.
6 Người thời Chiến quốc, là học trò Quy cốc tử, Sách của Uất Liêu Tử nói về việc dụng binh gồm 5 quyển, 24 thiên. 7 Tức Lý Tĩnh, người thời nhà Đường, Lý Tĩnh cùng Đường Thái Tông bàn luận việc binh, sau người ta chép thành sách, gồm 3 quyển, nhan đề Lý Vệ Công vấn đối.
Đấ t bãi ven sông, khi bồi khi lỡ không nhất định. Chỗ nào được sa bồi thì dân chỗ ấy ăn may nhận làm của mình, chỗ nào bị sụt lỡ, thì dân chỗ ấy mất mối lợi, do đấy tranh nhau nhận đất, sinh ra khiếu khống liên miên. Bèn hạ lệnh cho quan sở tại theo số mẫu ruộng và đất bãi bị lỡ nhiều hay ít của từng dân xã, khám xét rõ ràng, rồi liệu lượng cấp đất cho.

L ời chua - Theo lời chua trong Tạp kỷ của Cao Lãng, thì lúc ấy hạ lệnh cho viên huyện theo thể lệ làm sổ hộ, cứ 3 năm một kỳ khám đo đất bãi. Phàm dân xã nào chỉ có đất bãi không có ruộng ở trong đê mà đất bãi bị sụt lở đến một phần ba, thì lấy đất phù sa ở đối ngạn bên kia sông, liệu lượng chiếu theo ngạch cũ và đinh suất xã ấy mà cấp. Chỗ đất bị sút lở được trừ cho ngạch thuế cũ, còn chỗ đất mới được cấp đợi khi cày cấy thành thổ sẽ bắt đầu đánh thuế.
Định thuế thổ sản.
Lúc ấy thuế tô và dung đã định xong, còn các thổ sản thì tùy theo thổ nghi của từng nơi, định giá để đánh thuế, sẽ chuẩn trừ cho thuế tô, thuế dung có thứ nhiều thứ ít khác nhau.
L ời chua-Thổ Sản: Theo "Quốc dụng chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú, thì thổ sản có các loại: kim, mộc, thủy, hỏa, thổ và đồ ăn thức dùng, thập vật v.v... Sách ấy lại chua rằng: loài kim như bạc, đồng, sắt và chì; loài mộc như gỗ tứ thiết, gỗ hồng sắc; loài thủy như cá và nước mắm; loài hỏa như than gỗ, than đá; loài thổ nhu son và diêm tiêu. Đồ ăn thức dùng như rượu, mật, dầu và sơn. Thập vật như các hạng giầy và chiếu trơn v.v...

Ấ t Tỵ, năm thứ 6 (1725). (Thanh, năm Ung Chính thứ 3).
Tháng 4, mùa h5. Túc Tông Hiếu Ninh hoàng đế^1 ta nối nghiệp.
Tháng 6. Xá các thuế còn bỏ thiếu.

Lúc ấy dân gian điêu tàn xơ xác, thuế tô, dungvà điệu phần nhiều bỏ thiếu. Bèn phân biệt ra các hạng nghèo khổ và lưu tán, liệu lượng thi hành lệnh hoãn thu hoặc ân xá. Lại lấu cớ rằng thóc lúa các huyện ở Hải Dương bị hao tổn vì nước mặn tràn ngập, nên lượng tha thuế nộp bằng tiền hay bằng thóc về vụ hạ năm nay có nơi nhiều nơi ít khác nhau.
Tháng tám, mùa thu. Đổi tên sông Hát làm sông Vân Bảo: sông Tô Lịch làm sông Địa Bảo.
Hai con sông Hát và Tô Lịch là chi lưu của sông Nhị. Sở dĩ đỗi tên làm Vân Bảo và Địa Bảo là lấy cớ rằng để cho đối với tên sông Thiên Đức và Nguyệt Đức.
Lời chua-Sông Hát: Tức cửa sông Hát, xem Bình Định Vương năm thứ 9 (Chb. XIII, 31).
Sông Tô Lịch: Xem Thuộc Đường, Mục Tông, năm Trường Khánh thứ 4 (Tb, IV, 31).
Sông Thiên Đức: Xem Lý Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ nhất (Chb. II, 11).
Sông Nguy ệt Đức: Sông này có hai chi phái: một chi từ xã Ngọc Long, huyện Tư Nông thuộc Thái Nguyên, chảy qua hai huyện Hiệp Hòa và Đa Phúc; một chi từ xã Đam Xuyên, huyện Yên Lãng thuộc Sơn Tây^2, chảy qua hai huyện Kim Anh và Đa Phúc, rồi hợp dòng ở địa phận xã Hương La huyện Yên Phong làm thành ngã ba sông, chảy qua huyện Quế Dương, rồi đỗ vào sông Lục Đầu.
Sông Nhị: Tức sông Phú Lương, xem Lý Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 2 (Chb. II, 13).
1 Túc Phúc Chú, con cả của Phúc Chu, tự xưng là Đình quốc công, hiệu Vân Tuyền đạo nhân. 2 Nay thuộc huyện Mê Linh tĩnh Vĩnh Phúc.
Tháng 10, mùa đông. Sai bọn tham tụng Nguyễn Công Hãng làm khuyến nông sứ^1.
Lúc ấy, mới sửa định sổ điền, dân sở tại phần nhiều tranh nhau địa giới, đã lâu không giải quyết được. Bèn sai phủ liêu là Nguyễn Công Hãng, Lê Anh Tuấn, Trương Nhiêu, Đặng Đình Gián và nội giám là bọn Đỗ Bá Phẩm, Nguyễn Khuê làm khuyến nông sứ, chia nhau đi tuần hành 4 đạo, xem xét địa thế rộng hay hẹp, xa hay gần, nhân dân nhiều hay ít, rồi tùy theo sự tiện nghi mà phân xử, để nhân dân các xã đều được yên ổn với nhau. Lại xem xét rõ địa thế bắt dân đắp đê đắp đập, để theo thời tiết lấy nước vào ruộng hoặc tháo nước ra sông, phòng bị việc hạn hán hoặc ngập lụt; xét kỷ chỗ tốt chỗ xấu, chia ruộng ra làm ba bậc để định ngạch thuế. Lại thăm hỏi sự đau khổ ở dân gian, bàn định thi hành chính sách hợp thời để cứu vớt dân.

L ời chua-Bốn đạo: Theo Tạp kỷ của Cao Lãng, thì quan khuyến nông chia ra đi 4 đạo như sau: Một đạo về địa phận 6 phủ thuộc xứ Sơn Nam, một đạo về địa phận xứ Sơn Tây và kiêm cả địa phận phủ Ứng Thiên; một đạo về địa phận xứ Kinh Bắc và kiêm cả địa phận phủ Thường Tín; một đạo về địa phận xứ Hải Dương và kiêm cả địa phận phủ Khoái Châu.

Tr ương Nhiêu: Người xã Như Kinh, huyện Gia Lâm.
Đình Gián: Người xã Lương Xá, huyện Chương Đức.
Kiểm soát dân đinh bỏ làng trốn tránh.

Lúc ấy, làm lại sổ đinh nhiều người trốn tránh. Bọn Công Hãng xin chiếu theo sổ đinh truy nã, rồi xét xem người nào mạnh khỏe cho sung vào quân ngũ, người nào gầy yếu cho sung vào phu dịch. Ai biết được người trốn tránh mà cáo tố với quan sẽ được ban thưởng. Nhân dân phần nhiều bị khổ sổ.
Tháng 11. Định rõ lại phẩm phục quan văn, quan võ.
Tr ước đây đã định kích thước hình dạng áo khăn thường phục. Đến nay định rõ lại phẩm phục trăm quan: Phàm mũ đai dùng trong lúc đại triều ở cung điện vua Lê và chầu chực ở phủ chúa Trịnh, đến hành nghi, thường phục, đồ dùng đều có cấp bậc khác nhau.
Lời chua-Phẩm phục: Lê triều cố điển chép:
Triều phục: Từ quan nhất phẩm đến tam phẩm dùng màu hồng; tứ phẩm, ngũ phẩm dùng màu lục, lục phẩm trở xuống dùng màu xanh.
M ũ: Hoàng thân và vương thân mũ trang sức bằng vàng; quan nhất phẩm đến tam phẩm đội mũ phốc đầu^2 trang sức bằng bạc; tứ phẩm và ngũ phẩm, về hàng võ đội nón sơn trắng, về hàng văn, đội mũ phốc đầu trang sức bằng thau; từ lục phẩm trở xuống về hàng võ, đội nón sơn son, về hàng văn, đội mũ phốc đầu không trang sức; viên quan giữ việc hình pháp đội mũ giải trãi^3.

Đ ai lưng: Hoàng thân và vương thân đai lưng trang sức bằng vàng; quan nhất phẩm, nhị phẩm dùng sừng con hoa tê, trang sức bằng bạc, bọc lụa đỏ, quan tam phẩm dùng đồi mồi, trang sức bằng bạc; đai lưng của đô ngự sử cũng như đai của viên quan hàm nhị phẩm; viên quan tứ phẩm, ngũ phẩm về hàng võ, đai thắt dùng màu tía; về hàng văn, dùng đồi mồi viền thau, bọc đoạn thâm; từ lục phẩm trở xuống, về hàng võ đai thắt dùng màu xanh, về hàng văn dùng gỗ tốc hương viền thau, bọc đoạn thâm.

1 Chức quan trông coi về nông nghiệp có nhiệm vụ động viên khuyến khích dân chúng chú trọng về nghề nông. Chức này ở hàm tòng cửu phẩm, được đặt từ thời Thánh Tông nhà Lê. Nhưng ở đây dùng toàn quan đại thần cấp tham tụng (như Thủ tướng) để làm khuyến nông sứ chắc là đi kinh lý địa phương.
2 Xem chú thích số 2 Chính biên quyển III, tờ 23.
3 Giải trãi. Tên một giống thú rừng, có một sừng thẳng ở giữa trán, theo truyện cổ thì giống thú này có đặc tính phân biệt được người tà người chính, đời cổ dùng giống thú này để húc đánh người gian tà, nham hiểm, nên đời Hán theo hình cái sừng giải trãi mà chế mũ của các viên quan giữ về hình pháp, gọi là mũ giải trãi. Có ý để tượng trưng cho sự ngay thẳng.

B ổ tử: Quan nhất phẩm, nhị phẩm, về hàng văn, dùng hình con tiên hạc; về hàng võ, dùng hình con bạch trạch; tam phẩm, về hàng võ, dùng hình con sư tử, về hàng văn, dùng hình con cẩm kê; tứ phẩm về hàng võ, dùng hình con hổ, về hàng văn, dùng hình con công; ngũ phẩm, về hàng võ, dùng hình con báo, về hàng văn, dùng hình con vân nhạn; từ lục phẩm trở xuống, về hàng võ, dùng hình con voi, về hàng văn, dùng hình con bạch nhàn; viên quan giữ việc hình pháp dùng hình con giải trãi.

Các quan vào h ầu phủ chúa Trịnh: quan văn, quan võ dùng mũ sa màu thâm, mặc áo thanh cát y^1, thắt thao kép xâu hạt ngọc. Tùy theo phẩm trật cao hay thấp mà dùng phẩm phục khác nhau.

Th ường phục: Quan nhất phẩm, nhị phẩm dùng các hàng gấm hoa; từ tam phẩm đến ngũ phẩm dùng các hàng gấm đoạn; từ lục phẩm trở xuống dùng các hàng là lượt; dân gian dùng the, là, vãi, lụa hàng tre.

Võng và ki ệu: Quan nhất phẩm, nhị phẩm kiệu bảy đòn khiêng, từ tam phẩm đến ngũ phẩm, kiệu ba đòn khiêng; từ lục phẩm trở xuống, võng ba đòn khiêng, đòn khiêng dài dùng hình thẳng; thứ dân, đòn khiêng võng dùng bằng tre.

Đồ dùng: Từ nhất phẩm đến tam phẩm, mâm sơn son, bát và chén dùng đồ Trung Quốc bịt bạc; tứ phẩm, ngũ phẩm, bát và chén bịt thau; từ lục phẩm trở xuống, mâm sơn màu tía, bát và chén dùng đồ Trung Quốc không bịt; dân gian, bát và chén dùng đồ của ta.
Trịnh Cương hạ lệnh cho nhân dân được phép ca tụng hoặc chê bai việc tốt việc xấu của viên quan giữ việc cai trị dân.
Tham t ụng Nguyễn Công Hãng làm tờ khải nói: "Các quan giữ việc cai trị dân, nhân phẩm không giống nhau, họ tự xử trong mình có người liêm khiết, người tham ô, thi hành chính sự có điều tốt điều xấu, nếu không phải phân biệt người hay người dở, thì làm thế nào nêu được sự khuyên răn? Mà nếu không căn cứ vào lòng dân thì làm thế nào biết được người hay người dở? Vậy nên cho phép dân sở tại yết bảng ghi chép những lời ca tụng hoặc chê bai, để xem cho biết viên quan nào tốt, viên quan nào xấu. Làm như thế, khiến người ta biết kiêng kỵ răn sợ, mài giũa cho thành người liêm khiết siêng năng. Nhưng những đều yết lên bảng tất phải suất phát từ lẽ công bằng, cả hạt đều cùng một giọng. Nếu người nào yêu ghét theo ý riêng của mình, sinh ra khen chê càng bậy, thì người ấy sẽ có tội".
Lời phê-Chưa chắc đã được như thế^2, chỉ sinh nhiều việc mà thôi. Trịnh Cương dùng Nguyễn Công Hãng giữ chức bảo phó cho con hắn là Giang, lại cho
Công Hãng được mở doanh Trung Nhuệ.
Bính Ngọ, năm thứ 7 (1724). (Thanh, năm Ung Chính thứ 4).
Tháng giêng, mùa xuân. Bọn Phạm Khiêm Ích từ bên nhà Thanh trở về nước.

Tr ước đây, bọn Khiêm Ích sang sứ bộ sang nhà Thanh, khi đến Yên Kinh, vua nhà Thanh cho triệu vào yết kiến ở điện Kiền Thanh, yên ủi thăm hỏi, rồi chính tay vua viết bốn chữ "Nhật nam thế tộ"3 đặc ân ban cho. Năm ấy, viên quan thế sử^4 tâu lên vua nhà Thanh là mặt trời mặt trăng hợp bích, năm vì sao liên châu. Nhân đấy, bọn Khiêm Ích dâng thơ chúc mừng; vua nhà Thanh ngợi khen và dụ bảo, lấy cớ rằng quốc vương^5 yêu chuộng văn học, tôn trọng đạo Nho, nên thưởng cho ba bộ sách.

1 Xem lời chua của Cương mục chính biên quyển XXXII, tờ 37.
2 Ý nói chưa chức đã khiến người ta biết kiêng kỵ răn sợ, mài giũa thành người liêm khiết, siêng năng.
3 Bốn chữ này ý nói: hết đời này qua đời khác giữ ngôi báu ở phương nam.
4 Viên quan giữ việc suy tính thiên văn, làm lịch.
5 Chỉ vua nhà Lê lúc bấy giờ.

Sau này bàn lu ận công trạng phụng mạng đi sứ, thăng Khiêm Ích chức tả thị lang bộ Hộ, tước Thuật quận công; Nguyễn Huy Nhuận chức tả thị lang bộ Hình, tước Triệu quận công; Phạm Đình Kính chức hữu thị lang bộ Binh, tước Lại khê hầu.
Lời chua-Ba bộ sách: I. Bội văn vận phủ, 2. Uyên giám loại hàm, 3. Cổ văn uyên giám.
L ại tham khảo "Lịch chí" trong Tân Đường thư chép: Căn bản làm lịch, phải suy tính năm thượng nguyên, vì năm nào nhằm đúng năm thượng nguyên thì mặt trời, mặt trăng hợp bích, năm vì sao như liên châu. Sách ngũ đại sử chép: viên quan giữ về thiên văn suy xét, nhằm tiết đông chí, lúc nửa đêm ngày mồng một thuộc năm Giáp Tý, hễ thấy mặt trời, mặt trăng và năm vì sao đều hội họp ở Tý, thì năm ấy là thượng nguyên.
Tháng 2. Cử hành lễ duyệt binh một cách trọng thể.
Tr ước đây, bọn Công Hãng bàn: Việc lựa chọn binh lính đã thành ngạch nhất định. Nên hạ lệnh cho các lính mới tuyển ở tứ trấn và phủ Trường Yên, định vào đầu tháng giêng năm nay đến kinh thành để luyện tập thao diễn. Đến nay cử hành lễ duyệt binh trọng thể, có tế cờ đạo, xong rồi lại cho về làm ruộng.

Lúc ấy, lính mới tuyển ở các trấn tập hợp đến hơn vạn người, chúa Trịnh thấy hàng ngũ binh lính tề chỉnh, nên ban thưởng cho có nhiều ít khác nhau. Từ đây về sau, mỗi năm cứ tháng trọng xuân cử hành lễ đại duyệt. Việc này đặt thành thể lệ nhất định.

L ời chua-Cờ đạo: Theo Hội điển nhà Minh, thì cờ đạo liệt vào hạng được thờ tự. Khi nào thiên tử thân hành đi đánh dẹp hoặc sai tướng đem quân đi đánh, thì trước tế cờ đạo rồi sau mới xuất hành.

Th ể lệ triều cố Lê: Hàng năm, chọn ngày tốt trong tháng 2, chúa Trịnh thống suất quan quân các doanh, trang bị đầy đủ nhung phục và khí giới, đặt đàn tràng cáo tế ở lầu Ngũ Long, chiểu theo phương hướng, mở cờ, bắn súng, làm chấn động dung nghi quân lính, gọi là tế cờ.
Nghệ An bị nạn đói.
Ngh ệ An, giá gạo thình lình cao vọt. Bèn hạ lệnh cho Trấn ty phát thóc trong kho Vĩnh khố chẩn cấp cho dân; những lính đã tuyển ở hai huyện Kỳ Hoa và Thạch Hà hiện đóng ở trấn đồn, mỗi người lính được cấp thóc 40 bát quan.
Lời chua- Vĩnh khố: Ở địa phận hai xã Vĩnh Yên và An Trường thuộc huyện Chân Lộc.
Kỳ Hoa: Nay là huyện Kỳ Anh. Kỳ Hoa và Thạch Hà đều thuộc tỉnh Hà Tĩnh.
Đờ i cố Lê: ty trấn thủ xứ Nghệ An ở địa phận xã An Trường huyện Chân Lộc; hai ty Thừa chính và Hiến sát ở địa phận xã Triều Khẩu, huyện Hưng Nguyên; lưu đồn ở địa phận xã Hà Trung, huyện Hà Hoa.
Tháng 6, mùa hạ. Bổ dụng những người tiến triều^1 là bọn Nguyễn Công Đĩnh làm giám sát ngự sử.
Lúc đầu trung hưng, bổ dụng người làm quan, không theo tư cách, cũng không phân biệt môn phái và cấp bậc, như: Vũ Duy Chí lấy tư cách là duyện lại xuất thân mà làm đến thượng thư^2, Trần Đăng Doanh và Vũ Phương Trượng chưa được vào hạng tiến triều đã tăng ngay đến thị lang, hoặc tự khanh. Khoảng năm Vĩnh Trị-Chính Hòa (1676-1704) bầy tôi ở phủ đệ chúa Trịnh, trong đó cũng có người được vào hạng tiến triều, vì lúc ấy triều đình còn chưa căn cứ vào tư cách để phân biệt người làm quan đúng đường hoặc làm quan tắt, sự phân biệt cao thấp chỉ trông vào chức tước phẩm trật của người hiện được triều đình trao cho mà thôi. Đầu năm Bảo Thái, mới định thể lệ văn thuộc tốn phẩm^1Đến nay, cất nhắc những người vào hạng tiến triều là Nguyễn Công Đĩnh, Nguyễn Khắc Trung và Vũ Doanh Quán đều thăng làm ngự sử. Những người này tuy vào bậc được mặc áo màu hồng, đeo ngọc, nhưng bọn sĩ phu cũng không cho là bậc danh dự quan vinh.
1Đều xem lời chua của Cương mục ở dưới. 2 Xem thêm Chính biên quyển XXXIII, tờ 27.
l ời chua-Tiến triều: Theo quan chế triều cố Lê, phàm người nào vào hạng giám sinh trúng thức, chỉ được bổ tri huyện, sau thăng chức hữu tham nghị là cùng; nếu có người nào vào hạng trúng thường^2 mà có công trạng rõ rệt, lại được bầy tôi trong triều hiệp đồng bảo cử, thì cho được cất nhắc bổ dụng cũng như người đỗ tiến sĩ. Hạng người này được thăng đến chức tham chính hoặc thị lang trong 6 bộ trở lên. Những người ấy gọi là tiến triều.

T ốn phẩm: Theo "Chức quan chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú, đầu năm Bảo Thái định thể lệ: Những văn thuộc tiến triều, thì đặc chỉ bắt phải tốn phẩm. Nghĩa là về việc phong ấm và cất nhắcđều kém người đỗ tiến sĩ hai bậc.

V ăn thuộc: Một danh từ để gọi gia thần trong phủ chúa Trịnh. Phương trượng: Người xã Mộ Trạch, huyện Đường Yên, em Vũ Duy Chí. Đăng Doanh: Người xã An Lạc, huyện Đông Thành.
Khắc Trung: Có sách chép. Khắc Dụng.
Tháng 8, mùa thu. Bắt đầu đặt chức tuần phủ ở các trấn.
B ổ dụng trung úy Nguyễn Khắc Xứng làm tuần phủ trấn Sơn Nam. Còn các trấn Sơn Tây, Kinh Bắc và Hải Dương thì đều chọn một viên quan võ, người nào có thể làm nổi công việc để bổ dụng. Chức tuần thủ lệ thuộc vào trấn ty, phân phối đi tuần địa điểm trọng yếu và kềm chế trộm cướp trong hạt. Chức tuần thủ được đặt ra bắt đầu từ đây.
Lời chua-Trung úy: Quan chế triều Lê, trung úy thuộc về võ giai, hàm chánh ngũ phẩm. Nguyên văn chép: "Diên xưởng".
Sai Vũ Đình Ân. Đông các hiệu thư hội đồng với người nhà Thanh lập giới mốc ở núi Xưởng Chì^3.
Tr ước đây, đất biên giới hai châu Vị Xuyên và Thủy Vĩ bị thổ ty phủ Khai Hóa nhà Thanh xâm chiếm gồm 120 dặm. Năm Ung Chính thứ 3 (1725), Cao Kỳ Trác, tổng đốc Vân Nam nhà Thanh, lại tâu với vua Thanh là cương giới An Nam có chỗ xâm lấn vào biên cảnh cũ của nội địa^4, xin thi hành việc tra xét rõ ràng. Việc này triều đình nhà Lê đưa thư sang biện bạch; Khổng Dục Tuân, tổng đốc Quảng Tây, tâu bày đề đạt giúp, được vua nhà Thanh y cho. Triều đình bèn hạ lệnh cho bọn Hồ Phi Tích và Vũ Công Tể hội đồng với viên quan phái ủy nhà Thanh là Phan Doãn Mẫn đi đến nơi khám xét, hai bên vẫn giằng co nhau không giải quyết được. Đến nay có tờ dụ của vua nhà Thanh đưa sang, triều đình bèn sai Đình Ân đi hội đồng lập giới mốc ở dưới núi Xưởng Chì. Đất nước ta được nhà Thanh trả lại 80 dặm, còn 40 dặm là chỗ có xưởng đồng^5, vẫn còn bị chìm đắm vào phủ Khai Hóa.
Lời chua-Việc phủ Khai Hóa xâm chiếm đất: Xem Lê Hy Tông, năm Chính Hòa thứ 9 (Chb. XXXIV, 20-21).
1 Xem thêm lời chua Chính Biên quyển XXXIV, tờ 6.
2 Xem thêm lời chua Chính biên quyển XXXIV, tờ 6.
3 Nguyên văn chép: "Diên xưởng".
4 Vị trí cương giới của nhà Thanh lúc bấy giờ.
5 Nguyên văn chép: "Đồng xưởng" . Có lẽ lúc bấy giờ những địa điểm này có trường xưởng khai mỏ chì, mỏ đồng.
Đình Ân: Người xã Mộ Trạch, huyện Đường Yên, đỗ tiến sĩ khoa Nhâm Thìn (1712) năm Vĩnh Thịnh triều Lê Dụ Tông.
Công tể: Người xã Hải Bối, huyện Yên Lãng, đỗ tiến sĩ khoa Mậu Tuất (1718) năm Vĩnh Thịnh.
Định rõ lại thể lệ phong tặng và phong ấm.
Phàm quan v ăn, quan võ, viên quan nào được triều đình phong tặng hoặc phong ấm cho cha mẹ, vợ con, nếu viên quan ấy có tước thì theo tước để phong, nếu không có tước thì theo chức quan. Việc này là theo lời xin của Trịnh Quán và Nguyễn Công Hãng.
Tháng 10, mùa đông. Thêm ngạch lấy đỗ ở trường thi Phụng Thiên.
Theo ng ạch cũ, số lấy đỗ ở trường thi hương phủ Phụng Thiên, về hạng đỗ tam trường^1 trước lấy hơn một trăm người, nay tăng lên trong 150 người, về hạng đỗ tứ trường^2 trước lấy hơn 10 người, nay tăng lên trong 20 người. Số này định làm thể lệ lâu dài.
Giảm nhẹ phú thuế cho trấn Cao Bằng.
Đầ u năm Vĩnh Thịnh, định thêm phép đánh thuế ở Cao Bằng, thuế khóa và dao dịch phiền phức nặng nề, đã nhiều lần bầy tôi phiên trấn về kinh bầy tỏ sự đau khổ chồng chất của dân. Do đấy, triều đình hạ lệnh, giảm bớt các sở tuần ty và các thuế phụ như các thuế đánh vào đầu trâu, thuế nộp hồng quả^3 và vãi thô v.v... Từ đấy, dân ở bốn châu^4, mới dần dần được yên nghĩ.
Lời chua-Thuế ở trấn Cao Bằng: Theo tạp kỷ của Cao Lãng, thì các tuần ty ở Cao Bằng như Na Lữ, Án Lại, Khê Lực và Thẩm Toán 4 sở, nay đều triệt bỏ. Thể lệ cũ, các thuế phụ như thế này:
Thuế đánh vào đầu trâu, phàm người nào giết thịt trâu bò, thì tính từng đầu con vật mà nộp thuế.
Thuế hồng quả, trước kia hàng năm phải dâng nộp 65 gánh. Hai thứ thuế này, nay đều được miễn.
Thu ế vãi hoa của người thổ, trước kia hàng năm phải dâng nộp 57 tấm, nay cũng giảm bớt, chỉ phải nộp ở trấn 20 tấm, còn thì chuẩn cho nộp bằng sử tiền, mỗi tấm 8 quan.
Tháng 11. Thi lại những người đã đỗ hương cống ở lầu Ngũ Long. Nguyễn Công Cơ được thăng chức thiếu bảo.
Lúc ấy, việc thi cử phần nhiều nhũng lạm, con em nhà quyền thế được đỗ hương cống, ít người có tài thực học. Nguyễn Công Cơ nói về việc này, nên có lệnh phải thi lại, kết quả đánh hỏng 28 người, trong số ấy có: con trai tham tụng Lê Anh Tuấn, con trai Huân quận công Đặng Đình Gián, con nuôi Nội giám thiếu bảo Đỗ Bá Phẩm cùng cống sĩ ở các xứ. Những người này phải giao xuống pháp đình xét hỏi để trị tội nặng. Triều đình nhận thấy Công Cơ là người nói thẳng, nên cho thăng chức thiếu bảo.
Thanh Hoa bị nạn đói.
Triều đình bỏ ra 4 vạn quan tiền ở trong kho, giao cho bồi tụng Nguyễn Hiệu đi phát chẩn cho dân.
1 Tức sinh đồ.
2 Tức hương cống. Đến triều nhà Nguyễn, năm Minh Mạng thứ 6 (1825) đổi sinh đồ làm tú tài, hương cống làm cử nhân.

3 Không rõ thứ quả gì, trong Hậu Lê tạp kỷ chỉ chép là quả, không có chữ "hồng". Có thuyết nói "tức quả hồng". Họ viện chứng là vùng Cao Lạng sản giống hồng rất ngon. Nhưng vì nguyên văn không chép "thị tỉ", mà chép "hồng quả", nên chúng tôi không dám dịch là "quả hồng", xin tồn nghi.
4 Tức các châu Thượng Lang, Hạ Lang, Thạch Lâm và Quảng Yên, nay đều thuộc tỉnh Cao Bằng.
Lời chua-Nguyễn Hiệu: Người xã Lan Khê, huyện Nông Cống, đỗ tiến sĩ khoa Canh Thìn (1700) năm Chính Hòa triều Lê Hy Tông.
Đ inh Mùi, năm thứ 8 (1727). (Thanh, năm Ung Chính thứ 5).
Tháng 5, mùa hạ. Bổ dụng thiếu bảo Nguyễn Công Cơ giữ chức thự phủ sự.
Công Cơ là người thẳng thắn, sáng suốt, nói năng quả cảm. Công Hãng có ý ghét, ở trong chính phủ, Công Cơ thường bị đè nén, xin đổi sang Võ Giai, bèn đều bổ giữ chức thự phủ sự. Tháng 7, mùa thu. Trịnh Cương lập Duy Phường, con thứ nhà vua (hoàng thứ tử) làm thái tử.
Tr ước kia, con trưởng nhà vua là Duy Tường 28 tuổi, ra ở ngôi Đông Cung^1đã hơn 10 năm, Duy Phường là em 19 tuổi, do Trịnh Thị sinh ra. Trịnh Cương có ý muốn bỏ người này lập người khác nhưng khó tìm được lời lẽ gì để nói; Cương cùng bọn tham tụng Nguyễn Công Hãng bàn luận về việc phong chức ban tước cho các hoàng thân một cách phân biệt hơn, bèn trao cho Duy Tường tước quận công, hàm chức tứ phẩm, và lập Duy Phường làm thái tử.

L ời cẩn ánDuy Tường con trưởng của Dụ Tông, ra ở ngôi Đông Cung hơn 10 năm, danh vị thái tử đã ấn định rồi, thì nước là nước của thái tử Duy Tường, sao Trịnh Cương lại được phép bỏ Duy Tường mà lập Duy Phường? Về việc này, Sử cũ chép: "Duy Phường do chính cung sinh ra". Chính cung tức là con gái chúa Trịnh. Như thế chẳng qua họ Trịnh lập người con của con gái mình để cho người mẹ được quý hiển, lại mượn tiếng danh vị để thỏa mãn bụng riêng đấy thôi.

Tr ịnh Cương muốn chuyên quyền bỏ người này lập người khác, mới quanh co làm ra lời bàn phong quan, ban tước. Chưa bao lâu nữa Cương ép nhà vua truyền ngôi cho Duy Phường, bề ngoài giả thác ta tiếng truyền ngôi, mà bề trong thì làm kế kế ăn cướp ngôi vua cho cháu ngoại. Cương coi việc xếp đặt ngôi vua như người đánh cờ, cả đến bầy tôi bấy giờ cũng phụ họa với hắn, thế mà người làm sử lại chép quanh co để che tội lỗi cho hắn. Lòng người đắm đuối, nghĩa lớn diệt vong, đến thế là cùng cực, đáng than thở biết chừng nào!
Tháng 10, mùa đông. Bỏ thứ thuế ngoài lệ ngạch.
Lúc ấy tô, dung và điệu đã có ngạch thuế nhất định, mà người thừa hành vẫn sách nhiễu theo thói cũ, tệ hại không thể kể xiết! Bèn hạ lệnh: các hạng thuế ngoài lệ ngạch và các thổ sản đã đánh giá chuẩn cho nộp vào tiền thuế dung rồi, nay nhất luật tha cho; duy thuế tô, dung và điệu vẫn phải nộp tiền theo như thể lệ.
Lập phép chọn lựa và mộ lính nhất đinh.
Phép l ựa chọn lính: Chiếu theo số đinh hiện tại, cứ mười người giữ lại một người làm việc, còn thì thải cho về làng, định rõ lệnh cấm về việc bắt bớ đòi hỏi phiền nhiễu. Phép mộ lính: phàm người nào thân thể sức vóc khỏe mạnh, tình nguyện đi lính, thì được phép nộp đơn, đợi lệnh xét duyệt, sẽ sung bổ vào đội ngũ, cấp cho ruộng công để làm lương ăn.
Lời chua-Nhất binh: Một danh hiệu để gọi lính tứ trấn lúc bấy giờ. Trịnh Cương phong cho con là Giang làm tiết chế, tước Uy quận công, mở phủ Điện quốc.
Sai khi tiến phong cho con là tiết chế, Cương tự soạn bài văn, tiếm xưng là "bảo huấn" để ban cho Giang.
tháng 11. Trịnh Cương tự ý dựng phủ đệ mới ở Cổ Bi.
1 Xem chú thích số 1. Chính biên quyển III, tờ 21.
Khi tu ổi đã về già, Trịnh Cương đi tuần du không có tiết độ. Nhiều lần sai bọn hoạn quan chia nhau đi sửa dựng các chùa ở núi Độc Tôn và Tây Thiên để phòng bị khi đi du ngoạn. Cổ Bi là một địa điểm nổi tiếng ở vùng Kinh Bắc, tiếp giáp với xã Như Kinh, mà Như Kinh là quê hương Trương thái phi, mẹ đẻ Trịnh Cương, nên Cương thường tuần du đến xã ấy. Vì mê hoặc về thuyết phong thủy, Cương muốn dời phủ đệ đến ở đất này, bầy tôi hắn lại nhiều người a dua phụ họa. Hắn bèn sai xây dựng phủ đệ mới, công việc làm một tháng đã hoàn thành, đặt tên là phủ Kim Thành. Nhân đấy, bọn đại tư đồ Trịnh Quán và thiếu phó Nguyễn Công Hãng được thăng thưởng chức tước có người cao có người thấp khác nhau.
Lời chua-Phong thủy: Sách Táng Kinh của Quách Phát chép:
Chỗ đất nào được thủy khí là đất tốt nhất, chỗ nào giữ được phong khí là đất tốt thứ 2.
C ổ Bi và Như Kinh^1: Tên 2 xã, đều thuộc huyện Gia Lâm, trấn Kinh Bắc. Núi Độc Tôn: Ở địa phận xã Cát Nê, huyện Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên.
Chùa Tây Thiên: Ở xã Sơn Đình, huyện Tam Dương. Cả hai nơi đều thuộc sơn phận Tam Đảo.
1 Cổ Bi nay thuộc huyện Gi a Lâm, Hà Nội. Như Kinh nay thuộc huyện Mỹ Văn, Hưng Yên.
Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục Chính Biên

Quyển thứ 37
Từ Mậu Thân, Lê Dụ Tông, năm Bảo Thái thứ 9 (1728) đến Ất Mão, Lê Thuần Tông, năm Long Đức thứ 4 (1735), gồm 8 năm.
M ậu Thân, năm [Bảo Thái] thứ 9 (1728). (Thanh, năm Ung Chính thứ 6). Tháng 3, mùa xuân. Dân bị nạn đói.
Thanh, Nghệ và tứ trấn nhiều lần trải qua lụt lớn và gió bão, nhân dân bị đói. Triều đình bỏ ra 6 vạn quan tiền trong kho nội phủ, sai các quan trong tam ti chia nhau đi phát chẩn cho dân. Lời chuaTam ti: Tức ti trấn thủ, ti thừa chính sứ và ti Hiến sát sứ. Bổ dụng: Tạ Đăng Huân, tả thị lang bộ Lễ, kiêm giữ chức tế tửu ở Quốc Tử giám, Nguyễn Trù, hữu thị lang bộ Hình, kiêm giữ chức Tư nghiệp.
Lúc ấy, đặt viên quan kiêm giữ công việc ở Quốc Tử giám^1để cho chức trách được long trọng. Triều đình hạ lệnh các viên ấy giữ việc: mùa xuân, mùa hạ khảo xét phương pháp mưu lược về việc binh của quan võ; mùa thu, mùa đông khảo xét việc thảo thiện từ chương, mệnh lệnh của quan văn. Việc này dùng làm việc thường hành trong hàng năm.

Tham t ụng Nguyễn Công Hãng nhận thấy thể văn kinh nghĩa chỉ rập theo khuôn sáo cũ, không có chút nào tinh túy anh hoa. Còn thể văn bát cổ của nhà Thanh, để suy nghĩ đẻ ra nghĩa mới, nếu dùng để thi học trò có thể thu hút được người có tài lỗi lạc. Công Hãng muốn biến đổi thể văn, nên thường dẫn quan văn vào Quốc Tử giám luyện tập thể văn ấy, để mài giũa lấy nhiều sĩ tử, học trò có ý oán trách. Sau bàn định kỳ thi kinh nghĩa trong khoa thi hương, thị hội sẽ đổi dùng thể văn bát cổ. Nhưng vì công Hãng bị mất ngôi tham tụng^2, nên việc này chưa kịp thi hành đã bãi bỏ.
Lời chua-Đăng Huân: Người xã Đại Bằng (Phùng) huyện Đan Phượng, đỗ tiến sĩ khoa Canh Thìn (1700) năm Chính Hòa triều Lê Hi Tông.
Tế tửu và Tư Nghiệp: Quan chế đời Bảo Thái, Quốc Tử giám tế tửu, hàm tùng tứ phẩm, Quốc Tử giám tư nghiệp, hàm tùng ngũ phẩm.
Tháng 4, mùa hạ. Ai Lao sai sứ thần sang thông hiếu với chúa Trịnh.
H ọ Trịnh, cứ đến đầu mùa xuân làm lễ cầu đảo tuổi thọ, lễ ấy chúa Trịnh tiếm xưng là tiết diên thọ^3, sứ thần Ai Lao không đến chúc mừng. Trịnh Cương làm thư yên ủi dụ bảo, nay Ai Lao sai sứ thần đến dân lễ cống, ngoài thể lệ thường số voi và thổ nghi đều cống nộp gấp đôi lần trước. Khi sứ thần đến cống và khi trở về nước, việc cung đốn và thức ăn thức mặc đều ban cấp theo cách thức hậu đãi, để họ được vui lòng.
Lời chua-Ai lao: Xem Triệu Việt Vương, năm thứ 2 (Tb.IV, 9, 10). Nhận xét: Ai Lao chép ở đây, có lẽ là Bồn Man, nhưng vì biên chép không rõ, nên nay hãy nghi lại.
1 Xem thêm Chính biên quyển XXXIV, tờ 31.
2 Sau đây 5 năm, Công Hãng bị truất ra làm Thừa chính sứ ở Tuyên Quang, rồi bị Trịnh Giang giết.
3 Xem thêm Chính biên quyển XXXV, tờ 12.
Định rõ lại phép thu tô ruộng.
Tr ước đây, phép tô: về ruộng công nhất luật chuẩn cho thu mỗi mẫu 8 tiền, rồi căn cứ vào ruộng một mùa hoặc hai mùa mà định mấy phần nộp bằng thóc khác nhau; về ruộng tư và đất bãi thì chia ra hai bậc mà cho nộp bằng tiền. Đến nay sai quan thân hành đi khám, xét xem ruộng nào tốt, ruộng nào xấu, chia làm ba bậc để định bậc cao hạ về việc đánh thuế tô. Đại khái phép đánh thuế này nặng hơn phép cũ.

L ời phêSáng đổi tối thay, rất không hợp với chính thể. Pháp lệnh lúc bấy giờ phần nhiều giống như thế cả.
Lời chua-Phép tô: Xem năm Bảo Thái thứ 4 (Chb. XXXVI, 9, 10).

Ba b ậc tô ruộng: Theo Tạp kỷ của Cao Lãng thì về phần ruộng công: hạng ruộng nhất đẳng mỗi mẫu thuế tô một quan cổ tiền^1, trong số này hai phần ba nộp bằng thóc; hạng ruộng nhị đẳng mỗi mẫu thuế tô 8 tiền cổ tiền, trong số này nộp một nữa bằng thóc; hạng ruộng tam đẳng mỗi mẫu nộp tô 6 tiền cổ tiền, trong số này một phần ba nộp bằng thóc. Về phần ruộng tư: hạng ruộng nhất đẳng mỗi mẫu thuế tô 3 tiền cổ tiền, hạng ruộng nhị đẳng và tam đẳng mỗi mẫu thuế tô 2 tiền cổ tiền.
Quân cấp ruộng và đất cho binh lính đã tuyển được.
Tr ước đây, binh lính tuyển ở tứ trấn, đã cấp cho khẩu phần ruộng công. Đến nay định rõ đẳng hạng về tô ruộng, nên lại hạ lệnh đem ruộng và đất bãi cùng cân nhắc để quân cấp cho binh lính tuyển được: đất bãi cùng ruộng vào hạng nhất đẳng thì mỗi người lính được 5 mẫu, nếu là ruộng vào hạng nhị đẳng, hoặc tam đẳng thì mỗi người được 6 mẫu hoặc 7 mẫu.
Nhà Thanh trả lại xưởng đồng Tụ Long.
Tr ước đây, nước ta cùng nhà Thanh lập giới mốc hai bên ở núi Xưởng Chì (Diên Xưởng), còn núi Tụ Long ở nước ta vẫn bị mất về nhà Thanh^2, thổ ti nhà Thanh đặt quan ải để đánh thuế. Đất ở biên giới nước ta bị mất 40 dặm, triều đình đã nhiều lần làm văn thư tâu bày biện bạch việc này, vua nhà Thanh hạ sắc văn dụ bảo quan địa phương bàn luận riêng về việc lập giới mốc, một mặt hạ lệnh cho Ngạc Nhĩ Thái, tổng đốc Vân-Quý (Vân Nam, Quý Châu), khám xét lại. Nhĩ Thái lại nghe theo lời viên quan phái ủy của nhà Thanh là Phan Doãn Mẫn, rồi hắn tâu với vua nhà Thanh là nước ta xâm chiếm đất của phủ Khai Hóa, không chịu giao trả, vua nhà Thanh hạ sắc văn dụ bảo nước ta phải theo lời trả lại. Nhĩ Thái làm tờ tư cho chạy trạm đến địa đầu biên giới Tuyên Quang, nhưng Hoàng Văn Phác (có sách chép: Văn Lâu), thổ mục giữ quan ải, dùng lời lẽ kháng cự, không chịu tiếp nhận tờ tư, kéo dài đến 5, 6 ngày. Nhĩ Thái ngờ nước ta có mưu kế gì khác chăng, hắn lập tức tư sang tỉnh Quảng Tây chia địa điểm phòng bị nơi biên giới. Một mặt hắn lại đem việc này tâu về triều đình nhà Thanh và xin điều động binh mã ba tĩnh để phòng bị biên giới, nhưng vua nhà Thanh không y cho. Liền đó, vua nhà Thanh sai bọn Hàng Dịch Lộc^3, tả đô ngự sử, và Nhậm Lan Chi, nội các học sĩ, đi thẳng sang nước ta tuyên bố chiếu chỉ để hiểu dụ, nhân đấy xem xét sự động tĩnh. Khi bọn Dịch Lộc ra đi chưa đến nước ta, thì ngay lúc ấy, quốc thư nước ta đưa sang nhà Thanh từ trước chợt đến Yên Kinh, trong quốc thư giải bày "lòng thành thờ nước lớn, sợ mệnh trời", vua nhà Thanh xem quốc thư, rất lấy làm vui lòng và khen ngợi, lập tức sai viết sắc văn khác, lại giao cho bọn Dịch Lộc đưa sang nước ta tuyên bố dụ bảo, trong sắc văn nói về việc tra ra đất xưởng đồng 40 dặm, nay giao trả lại.

Lúc ấy, biên giới phương bắc cảnh giới nghiêm ngặt, nên bên nước ta trong kinh ngoài trấn có ý nghi ngờ sợ hãi, nhưng Trịnh Cương quyết đoán, cho rằng, có lý nào không hấn khích gì mà lại sinh sự được, bèn nghiêm sức cho quan lại giữ biên giới, không được hành động càn rỡ.

1 Mỗi tiền 60 đồng, xem lời chua của Cương mục chính biên quyển XXI, tờ 2.
2 Xem thêm Chính biên quyển XXXV, tờ 29, 30.
3 Nguyên văn chép Hàng Dịch Lộc. Tham khảo chú thích số 1 và 6 ở Chính biên tờ 5 và 6 sau đây.
Tháng 6, Dịch Lộc đến Đông Đô, quả nhiên giao trả lại đất cũ nước ta, lại lập giới mốc ở sông Đổ Chú.
Về nghi lễ tiếp nhận sắc văn của vua nhà Thanh, Dịch Lộc lại yêu cầu cử hành nghi lễ ba lần quỳ chín lần vái^1, triều đình cũng miễn cưỡng nghe theo.
Sau đó, sai tả thị lang bộ Binh Nguyễn Huy Nhuận và tế tửu Nguyễn Công Thái đi lên Tuyên Quang nhận đất và lập giới mốc. Thổ ti phủ Khai Hóa muốn ăn chặn lấy các sách ở Bảo Sơn, nên chỉ láo chỗ khác là sông Đỗ Chú. Công Thái biết là gian trá, liền xông pha lăn lộn những nơi lam chướng hiểm trở, đi trải qua các xưởng bạc, xưởng đồng, nhận ra đúng chỗ sông Đỗ Chú, bèn dựng bia ở nơi giáp giới. Từ đấy việc cương giới hai bên mới được ấn định.

L ời phê-Đạo làm bầy tôi phải như thế^2.
Lời chua-Núi Tụ Long: Ở địa phận xã Tụ Long, châu Vị Xuyên^3, nay chia đặt lại, nên núi ấy thuộc huyện Vĩnh Tuy. Khoáng sản trong núi có đá nam châm và đồng đỏ, lại có chỗ lẫn ngân sa nữa, nên cũng gọi là xưởng bạc.

Sách Nh ất thống chí của nhà Thanh chép: "Năm Ung Chính thứ 6 (1728), tổng đốc Vân Nam xin tra xét rõ địa giới nước An Nam, phụng chỉ dụ đặc ân cho nước An Nam 40 dặm đất. Bèn lấy sông Đỗ Chú ở vịnh Bạch Mã làm giới mốc".

Sách Đông hoa lục của Tưởng Lương Kỳ^4 chép: "Tháng 4, năm Ung Chính thứ 3 (1725), tổng đốc Cao Kỳ Trác tâu: Cương giới nước An Nam có 120 dặm thuộc cảnh thổ cũ của nội địa^5, nước ấy dâng sớ biện bạch, bèn hạ lệnh cho Ngạc Nhĩ Thái, là đốc thần tiếp nhậm^6 khám xét lại cho được chính xác, rồi giao trả lại 80 dặm ở dưới núi Xưởng Chì (Diên Xưởng). Quốc vương nước ấy lại dâng sớ biện bạch, nên tháng 9, năm thứ 5 (1727), triều đình sai Nhậm Lan Chi, nội các học sĩ, cùng với bọn Hàng Dịch Lộc^7, tả đô ngự sử, đi dụ bảo. Khi chưa đến nơi, thì quốc vương dâng tờ biểu tạ ơn, triều đình lại đem 40 dặm đất mà Nhĩ Thái tra ra được trã lại cho quốc vương, và làm sắc dụ giao bọn Hàng Dịch Lộc^8đem sang tuyên đọc. Đại lược sắc văn nói: Trẫm thống trị thiên hạ, phàm những nước đã liệt vào phiên phong^9 thì dầu một thước đất không chỗ nào là không phải đất đai do trẫm chủ tể, can chi phải so đo 40 dặm đất nhỏ bé ấy làm gì? Mới đây, Ngạc Nhĩ Thái đem bản tâu của quốc vương^10 tiến trình, lời lẽ ý tưởng trong bản tâu tỏ lòng cung kính, trẫm rất vui lòng khen ngợi. Vả lại, 40 dặm đất ấy nếu thuộc vào Vân Nam thì là nội địa của trẫm, nếu thuộc vào An Nam thì vẫn là ngoại phiên của trẫm, không có một chút gì phân biệt cả. Vậy chuẩn cho đem đất ấy ban thưởng quốc vương được đời đời giữ lấy".

1 Xem thêm Chính biên quyển XXXV, tờ 27.
2 Lời phê này có ý khen Nguyễn Công Thái chịu khó lăn lộn tìm được đúng chỗ sông Đỗ Chú.
3 Thuộc tỉnh Hà Giang.
4 Tác giả sách Đông Hoa lục, chính tên là Tưởng Lương Ký (Từ Hải trang 678). Ở đây Cương mục chép lầm là Kỳ.
5 Tức đất của nhà Thanh lúc bấy giờ.
6 Danh từ gọi viên quan tổng đốc mới kế tiếp đến nhậm chức thay viên quan trước.
7 Nguyên văn chép: Hãng Dịch Lục, tham khảo với chú thích số 1.
8 Nguyên văn chép: Khảng Dịch Lộc, Chính biên tờ 5 ở trên.
Cùng một tên người chép trong một đoạn văn, mà 3 chỗ chép khác nhau, không rõ họ và tên viên này thế nào là đúng. Ở đây chúng tôi đều phiên "Hàng Dịch Lộc", theo như họ và tên chép trước tiên trong đoạn văn này cho được thống nhất. 9 Một danh từ gọi chung các nước chư hầu do triều đình Trung Quốc lúc bấy giờ phong cho. Ý nói vua chư hầu có nhiệm vụ giữ đất đai do thiên tử Trung Quốc phong cho, để làm như phên giậu bảo vệ nước của thiên tử.
10 Những chữ "quốc vương" chép ở đoạn này đều chỉ vua Lê lúc bấy giờ.
Bia đá: Nay ở địa phận xã Tụ Long, huyện Vĩnh Tuy. Hai bờ phía nam phía bắc sông Đỗ Chú đều có bia đá:
Văn bia ở bờ phía nam [do bọn Nguyễn Huy Nhuận dựng, lời văn như thế này]: "Giới mốc châu Vị Xuyên, trấn Tuyên Quang, nước An Nam, lấy sông Đỗ Chú làm căn cứ.
"Ngày 18 tháng 9, n ăm Ung Chính thứ 6 (1728). Chúng ta là: Nguyễn Huy Nhuận, tả thị lang bộ binh, và Nguyễn Công Thái, tế tửu Quốc tử giám, được triều đình ủy sai, vâng theo chỉ dụ, lập bia đá này".
Văn bia ở bờ phía bắc [do bọn Ngô Sĩ Côn dựng, lời văn như thế này]:
"Khai D ương^1ở xa tận một góc trời, tiếp giáp với đất đai Giao Chỉ. Tra trong sách vỡ ghi chép lại, thì giới mốc chỗ đất này phải ở vào sông Đỗ Chú cách phủ trị Khai Hóa 240 dặm về phía nam. Chỉ vì về sau giới mốc lẫn lộn, viên quan do triều đình phái ủy khám xét tâu xin lập giới mốc ở núi Xưởng Chì (Diên Xưởng sơn). Hoàng thượng ta^2 ân uy rộng khắp phương xa, nghĩ giao chỉ đời đời giữ đạo cung kính thuận theo, cả ban cho dụ chỉ, lại đem 40 dặm đất tra xét ra được, để trả lại cho.

"B ọn Sĩ Côn chúng tôi, tuân theo tờ hịch của bộ viện quan tổng đốc Vân Quý (Vân Nam, Quý Châu) ủy thác, nên ngày mồng 7 tháng 9, chúng tôi hội đồng với bọn Nguyễn Huy Nhuận, viên quan phái ủy của nước Giao Chỉ, công đồng bàn định, lấy con sông nhỏ ở phía nam vịnh Bạch Mã làm giới mốc. Chỗ này tức chỗ mà trong tờ tâu của quốc vương gọi là sông Đỗ Chú đấy.
"Vậy chúng tôi tuân theo dụ chỉ, lập nhà bia giới mốc ở phía bắc sông. Từ đây biên cương bền vững lâu dài, ức muôn năm được đội ơn không bao giờ mai một. "Ngày 18 tháng 9, năm Ung Chính thứ 6.
"Chúng tôi là: Ngô Sĩ Côn, giữ chức tri phủ Khai Hóa và Vương Vô Đảng, giữ chức du kích trung doanh trấn Khai Hóa, kính dựng bia đá này".
Khai Dương: Vị xưởng đồng ở phía nam phủ Khai Hóa, nên gọi là Khai Dương. Công Thái: Người xã Kim Lũ, huyện Thanh Trì, đỗ tiến sĩ khoa Ất Mùi (1715) năm Vĩnh Thịnh triều Lê Dụ Tông.
Thanh Hoa và Ngh ệ An không mưa.
Sai quan chia nhau đi tuần hành xem xét, rộng ra tiền thuế điệu cho dân.
Tháng 10, mùa đông. Được mùa lớn.
Lời phê-Vừa mới chép "không mưa", liền đấy lại chép "được mùa". Có lý nào như thế không?
Kỷ Dậu, năm thứ 10 (1729). (Từ tháng 4 trở về sau là năm Vĩnh Khánh thứ nhất đời Đế Duy Phường-Thanh, năm Ung Chính thứ 7).
Tháng 4, mùa hạ. Trịnh Cương bắt ép nhà vua truyền ngôi cho thái tử Duy Phường. Duy Phường, cháu ngoại Trịnh Cương, lập làm thái tử^3, muốn để nối ngôi. Lúc ấy nhà vua lui ra ở điện Kiền Thọ, để truyền ngôi cho Duy Phường. Đấy là sợ chúa Trịnh bức bách.
Thái tử lên ngôi vua (tức Đế Duy Phường), đổi niên hiệu ân xá cho trong nước.
1 Xem lời chua của Cương mục ở dưới.
2 Tức vua Thế Tông (Ung Chính) nhà Thanh.
3 Xem thêm Chính biên quyển XXXVI, tờ 32.
Xá những thuế còn bỏ thiếu từ năm Đinh Mùi (1727) trở về trước và xá hai phần mười thuế vụ hạ năm này.
Tôn nhà vua làm thái th ượng hoàng.
Tháng 7, mùa thu. Có thủy tai lớn.

N ước sông Nhị tràn ngập, đường đê nhiều chỗ bị vỡ. Triều đình sai bọn Hồ Phi Tích đào sông Nghĩa Trụ để cho thủy thế lưu thông. Một mặt mở kho thóc Vị Hoàng chẩn cấp cho dân bị thủy tai. Những ruộng cấy lúa mùa, bị ngập lụt được cấp cho thóc giống. Lại sai quan khuyến nông chia ra từng đạo đi khám xét, chia dân lưu vong làm 4 hạng, bàn định thi hành việc cứu vớt.

L ời chua-Bốn hạng dân: Theo Lê sử tục biên, thì lúc ấy chia dân lưu vong làm 4 hạng: hạng thứ nhất: những dân phiêu lưu mất tích; hạng thứ hai: những dân nhiều người phiêu tán, chỉ còn một hai suất; hạng thứ ba: những dân nghèo khổ sắp phải phiêu tán; hạng thứ tư: những dân chưa phải phiêu tán, chưa phải nghèo khổ, nhưng đã có khe kẽ khác xảy ra tệ hại.
Nhị hà: Tức sông Phú Lương, xem Lý Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 2 (Chb. II, 13).
Sông Ngh ĩa Trụ: Ở địa phận các xã Lê Xá, Phú Thị, Nông Vụ và Cổ Bi thuộc huyện Gia Lâm, tỉnh Bắc Ninh, nước ở ruộng bốn xã trên đỗ ra, khi chảy đến địa phận xã Xuân Cầu thì hợp làm một dòng, rồi chia thành ba chi: một chi chảy qua địa giới huyện Đường Hào tỉnh Hải Dương làm thành sông Đạo Khê chảy suốt ra cửa biển Thái Bình; một chi từ sông Đạo Khê chảy qua địa phận huyện Cẩm Giàng làm thành sông Vân Đậu chảy vào sông Hàm Giang rồi đổ vào biển; một chi về phía nam chảy vào địa giới huyện Đông An làm thành con sông nhỏ Đông Xá hợp vào với sông Nhị.
Vị Hoàng: Tên xã, thuộc huyện Mỹ Lộc. Lúc ấy đặt kho thóc ở đây, nay là tỉnh lỵ Nam Định.
Trịnh Cương lại sửa phủ đệ mới ở Cổ Bi.
Lúc ấy nước sông lên to, đê Cự Linh bị vỡ, nước tràn vào Cổ Bi, nhà cửa bị nước cuốn đi và đổ nát. Cương sai hoạn quan đốc suất quân và dân sửa chữa đường sá, để phòng bị lúc đi di ngoạn. Nông dân bị thủy tai, không sao kể xiết sự đau khổ.
Lời chua-Đê Cự Linh: Ở địa phận xã Cự Linh, huyện Gia Lâm. Tháng 10, mùa đông. Tôn mẹ là Trịnh Thị làm hoàng thái hậu, sách phong chính phi Trịnh Thị làm hoàng hậu.
M ưa dầm từ tháng 9 đến tháng này không ngớt.
Trịnh Cương mất, con là Giang nối ngôi.
Sau khi ở Phật Tích trở về, Trịnh Cương lại đi Như Kinh, khi đi giữa đường, mắc bệnh rồi chết ngay, phải bí mật đưa về phủ, mới phát táng.
Cương chuyên quyền gồm 22 năm, khi mất, truy xưng Nhân Vương, tiếm hiệu là Hi Tổ.
Tr ịnh Giang, con cả của Cương. Trước kia, Giang làm thế tử, viên bảo phó của Giang là Nguyễn Công Hãng^1, mật khải với Cương rằng: Giang là người ngu tối ươn hèn, không thể gánh vác được công việc. Cương chần chừ chưa quyết định. Gặp lúc Cương mất. Giang bèn nối ngôi. Sau Công Hãng cũng vì việc ấy mà bị tai vạ^2.
Lời chua-Phật Tích: Tên núi ở địa phận huyện Tiên Du, trên núi có ngôi chùa.
1 Xem thêm Chính biên quyển XXXVI, tờ 25. 2 Xem thêm tờ 27 trong cuốn này.
Tháng 11. Đình chỉ việc xây dựng cung điện.
Sai sứ thần sang nhà Thanh.

Chánh s ứ Đinh Phụ Ích, phó sứ là bọn Đoàn Bá Dong và Quản Danh Dương sang dâng lễ tuế cống và tạ ơn vua nhà Thanh ban cho bức ngự thư^1 cùng việc trả lại xưởng đồng Tụ Long. Lại phụ tâu vua nhà Thanh chuẩn định nghi lễ tiếp nhận tờ chiếu chỉ, tờ sách phong và thể thức hai nước trao đổi văn thư với nhau.
Lời chua-Bá Dong: Người xã Phú Thị, huyện Gia Lâm.
Danh Dương: Người xã Huê Cầu, huyện Văn Giang-Cả hai đều đỗ tiến sĩ khoa Canh Dần (1710) năm Vĩnh Thịnh triều Lê Dụ Tông.
Canh Tuất. Đế Duy Phường năm Vĩnh Khánh thứ 2 (1730). (Thanh, năm Ung Chính thứ 8).
Tháng giêng, mùa xuân. T ế Nam giao.
Tháng 2. Bỏ bớt tuần ti ở cửa ải và bến đò.

Tr ước đây, trong kinh kỳ và tứ trấn đều đặt sở tuần sát để đề phòng bọn gian trá, nhưng việc tra hỏi sách nhiễu của sở tuần sát lại làm tai hại cho dân. Vì thế mới bàn định bỏ bớt hai sở tuần sát ở trong kinh kỳ và huyện Thanh Trì; ở tứ trấn chỉ đặt hai sở tuần sát, còn sở tuần sát ở Lãnh Trì thuộc Sơn Nam và sở tuần sát Thuần Mỹ thuộc Hải Dương cùng các sở mới đặt đều triệt bỏ đi.
Lời chua-Lãnh Trì: Tức ngã ba sông ở huyện Nam Xang, thuộc Sơn Nam, nay thuộc Hà Nội^2.
Tu ần ti Thuần Mỹ: Ở xã Mi Động, huyện Thanh Miện, thuộc Hải Dương. Giảm bớt thuế tô, thuế điệu ở tứ trấn và Thanh, Nghệ, có nơi nhiều nơi ít khác nhau.

T ừ lúc trung hưng đến nay, ruộng công phải nộp thuế, ruộng tư được miễn trừ. Khoảng năm Bảo Thái (1720-1728), Nguyễn Công Hãng thay đổi chế độ, mới bắt ruộng phải theo từng hạng để nộp tô, lại thi hành phép đánh thuế điệu, nào làm sổ dân đinh, nào định ngạch thuế tô, kỳ cho không một hộ nào được thoát, không thước đất nào bỏ rơi, tìm bắt đinh trốn tránh, tra xét ruộng ẩn lậu, khắc nghiệt quá chừng, nhân dân phần nhiều cho là không tiện. Đến nay, Công Hãng bàn sửa đổi lại. Hãng nói: Thi hành phép điệu, chú ý muốn cho dân được tiện lợi, nhưng vì sự chi ra thu vào phiền phức, bọn lại điển nhân đấy làm gian. Vậy xin hạ lệnh cho viên quan có trách nhiệm ở tứ trấn và phủ Trường Yên chiếu theo đường đê cũ, liệu lượng tùy tiện bắt dân các hộ sửa đắp, sẽ miễn cho tiền thuế điệu. Lại giảm bớt thuế tô cho ruộng tư: hạng ruộng nhất đẳng và nhị đẳng nộp theo ngạch cũ, còn hạng tam đẳng được giảm nhẹ, chỉ thu mỗi mẫu một tiền. Thanh Hoa và Nghệ An không có đường đê cũng miễn cho tiền thuế điệu, hạng chính đinh được giảm bớt một nữa, hạng hoàng đinh và hạng lão thì nhất luật miễn trừ. Trịnh Giang y theo. Từ đây, phép thuế tô, thuế điệu đặt ra từ năm Bảo Thái mới thay đổi lại.
Lời chua-Ngạch cũ thuế điền: Xem Lê Dụ Tông, năm Bảo Thái thứ 9 (tờ 3 trong cuốn này).
Ti ền thuế điệu: Xem Lê Dụ Tông, năm Bảo Thái thứ 4 (Chb. XXXVI, 9-11). Thanh Hoa: Tức Thanh Hóa bây giờ.
Nghệ An: Tức Hoan Châu xưa-Cả hai đều xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 15, 16, 20-23, 33).
Tháng 4, mùa hạ, Giang tự tiến phong là nguyên soái, thống quốc chính, Uy nam vương.
1 Bức thư chính tay vua viết ra. Xem thêm chính biên quyển XXXVI, tờ 25. 2 Nay thuộc tỉnh Hà Nam.
Sau khi đã tiến phong rồi, Giang tôn bà tổ mẫu của hắn là Trương Thị làm thái tôn thái phi, mẹ đẻ là Vũ Thị làm thái phi.
Lời chua-Trương Thị: Người xã Như Kinh^1, huyện Gia Lâm, là vợ Trịnh Bính, sinh ra Trịnh Cương.
V ũ Thị: Người xã Mi Thữ, huyện Đường Yên^2, là vợ Trịnh Cương. Nước lớn. Vỡ đê Mạn Trù.

V ề việc sửa đắp đê, trước đây ủy thác cho viên quan ở trấn, công việc làm phần nhiều không chu đáo, nên từ năm Bảo Thái thứ 7 (1726), triều đình tự xuất tiền công trong kho để làm, và giao cho quan võ và nội giám chia nhau đôn đốc công việc sửa đắp, nhưng bọn này lại đều làm những việc: phần thì đục khoét thợ thổ đấu làm thuê, phần thì mưu toan để lấy số tiền công còn thừa lại, thành ra công việc làm không được vững bền chắc chắn. Năm nay nước sông Nhị tràn ngập, đê ở Mạn Trù châu bị vỡ, lúa mạ của 8, 9 huyện đều bị tai hại.

L ời chua-Mạn Trù: Tên xã, có cái bãi ở phần sông Thiên Mạc, tức hạ lưu sông Nhị, địa phận xã này thuộc Sơn Nam, nay thuộc tổng Đông Kết, huyện Đông An^3, tỉnh Hưng Yên.
Định lại niên hạn làm sổ đinh.
Tr ước kia. Nguyễn Công Hãng bàn cứ ba năm một lần kế tiếp sửa lại sổ đinh. Đến nay định lại: Cứ 12 năm là một hạn, kể bắt đầu sửa lại sổ từ năm Giáp Thìn (1724), cấm hết việc hàm hồ tố cáo ẩn lậu. Thể thức làm sổ, nhất luật dựa theo thể thức làm sổ năm Canh Tí, chỉ cốt để phòng bị việc tra cứu số dân đinh tăng hay giảm mà thôi. Bỏ phép ba năm một lần kế tiếp sửa lại.

L ời chua-Thể thức sổ đinh: Theo "Quốc dụng chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú, thì năm Canh Tý niên hiệu Vĩnh Thọ thứ 3 (1660) triều Lê Thần Tông làm sổ hộ, các xã lần lượt kê khai dân đinh từ 10 tuổi trở lên, rồi chép thành 6 bản sổ: lưu ở xã một bản, nộp ở nha môn huyện một bản, nộp ở Thừa Ti, Hộ Bộ, Hộ Khoa và Khải Bản^4đều một bản. Còn thuế thân dung vẫn theo như lệ ngạch cũ, không thêm, không bớt.
Kế tiếp làm sổ đinh: Xem năm Giáp Thìn, niên hiệu Bảo Thái thứ 5 triều Lê Dụ Tông (Chb. XXXVI, 19).
M ồng một, tháng 6. Nhật thực.
Bổ dụng Nguyễn Minh Châu trấn thủ Nghệ An, Đặng Đình Lân trấn thủ Sơn Nam.

Giang là ng ười hay nghi kỵ, hắn lấy cớ rằng các viên trấn thủ trị nhậm ở trấn lâu ngày, được lòng quân và dân, e sẽ sinh ra việc biến động, bèn đổi Nguyễn Minh Châu, hiện trấn thủ Kinh Bắc, đi trấn thủ Nghệ An, đại tư mã Đặng Đình Lân đi trấn thủ Sơn Nam. Những viên trấn thủ khác ở các xứ, phần nhiều thay đổi.
Tăng tiền thuế dung, thuế điệu những hộ bỏ làng đi trú ngụ (khách hộ) và bọn tạp lưu.
Tr ịnh Giang muốn biết số tài chính, thuế khóa thu chi thừa thiếu thế nào, bèn sai Nguyễn Hiệu và Phạm Khiêm Ích hội đồng viên chức trong lục phiên để kiểm điểm tra xét việc chi dùng của lục cung. Phủ liêu nói: "Dân nghèo phiêu lưu, ngày càng khốn khổ tiều tụy. Vậy những thuế bỏ thiếu chồng chất từ các năm trước, nay nên liệu lượng cho giảm bớt. Vả lại, hiện nay: 1. Những hộ thực người trong làng thì khốn đốn không có cách gì chống đỡ, mà những hộ trú ngụ thì nhà cửa vững vàng, họ lại được lấy cớ là người trú ngụ mà trốn tránh dao dịch; 2. Những hộ thực người trong làng số đinh rất ít, mà bọn tạp lưu thì của cải đầy đủ, họ lại được lấy của ấy quyên nộp cho nhà nước để được miễn trừ. Vậy xin nay không kể hộ nào là thực người trong làng, hộ nào là người trú ngụ, cứ tính từng hộ để thu thuế dung, về hạng tạp lưu thì cứ hai tên gánh chịu một hộ. Đợi khi dân phiêu lưu trở về, sẽ y theo ngạch thuế cũ mà miễn xá cho hai hạng kể trên". Trịnh Giang y theo, bèn hạ lệnh tăng thuế dung, thuế điệu hạng tạp lưu và hạng trú ngụ.

1 Nay thuộc xã Như Quỳnh, huyện Mỹ Văn, tỉnh Hưng Yên.
2 Nay thuộc tỉnh Hưng Yên.
3 Nay thuộc huyện Châu Giang, tỉnh Hưng Yên.
4 Tức quyển sổ có dính tờ khải dâng lên phủ chúa.
Lời chua-Lục phiên, lục cung: Xem Lê Dụ Tông, năm Vĩnh Thịnh thứ 14 (Chb. XXXV, 22, 23).
T ạp lưu: Xem Lê Hi Tông, năm Vĩnh Trị thứ 2 (Chb. XXXIV, 7). Sai bọn Nguyễn Công Hãng đi chiêu tập dân phiêu tán.

T ừ khi Nguyễn Công Hãng thay đổi phép tắc, chỉ chăm làm những việc phiền phức tê toái, nhân dân phần nhiều phiêu tán, có đến 527 làng. Phủ liêu lại bàn luận cách chiêu tập, dùng bọn Nguyễn Công Hãng và Lê Anh Tuấn 12 người làm chiêu tập sứ, đi tuần hành các quận ấp, xem xét sự lợi hại của dân và nghĩ cách xử trí giiúp dân. Lại ấn định niên hạn: làng nào dân lưu tán y kỳ hạn trở về được đông đủ, sẽ được hậu thường, làng nào đã hết kỳ hạn mà dân lưu tán chưa trở về yên nghiệp làm ăn, sẽ bị phạt nặng.
Tháng 10, mùa đông. Trịnh Giang sửa chữa xây dựng hai ngôi chùa Quỳnh Lâm và Sùng Nghiêm.
S ửa chữa xây dựng hai ngôi chùa này, công việc phiền phức nặng nề, phải dỡ lấy gỗ ở phủ Cổ Bi thả xuống sông chở xuôi để cung cấp vào việc xây dựng. Lại hạ lệnh cho dân ba huyện Đông Triều, Thủy Đường và Chí Linh phải gánh vác công việc này, sẽ miễn cho một năm số tiền góp về đê đường và bưu đình.
Về sau, lại bắt dân khơi đường sông để việc vận tải được lưu thông, dân phải kéo gỗ, xe đá, thường có hàng vạn người làm, ngày đêm không được nghĩ ngơi.
L ời chua-Chùa Quỳnh Lâm: Ở dưới chân núi Quỳnh Lâm thuộc xã Hà Lôi, huyện Đông Triều^1, Hải Dương, do thầy chùa Minh Không thời nhà Lý dựng lên. Ở đây có viện Quỳnh Lâm, am Bích Động.

Chùa Sùng Nghiêm: Ở xã Nam Giản, huyện Chí Linh^2, Hải Dương. Đông Triều: Xem Trần Đế Ngỗi, năm Hưng Khánh thứ nhất (Chb. XII, 28). Huyện Thủy Đường: Nay thuộc Hải Dương^3.
Chí Linh: Xem Trần Nhân Tông, năm Thiệu Bảo thứ 4 (Chb. VII, 28).

B ưu Đình: Tức nhà trạm. Nhan Sư Cổ nói: "Đó là chỗ nghỉ đỗ của người giữ việc chuyển đệ văn thư". Tức nhà trạm bây giờ. Thời cố Lê, về tiền nhà trạm, thì liệu lượng bổ cho dân các xã góp, để mượn phu làm việc chuyển đệ văn thư.

Tân H ợi, năm thứ 3 (1731). (Thanh, năm Ung Chính thứ 9).
Tháng giêng, mùa xuân. Thái thượng hoàng mất.
Dâng tôn hiệu là Hòa hoàng đế, miếu hiệu Dụ Tông.

1 Nay thuộc tỉnh Quảng Ninh.
2 Nay thuộc tình Hải Dương.
3 Nay là huyện Thụy Nguyên, T.P Hải Phòng.
Từ khi lui ra ở điện Kiền Thọ, thượng hoàng thường uất ức không vui. Đến nay mất. Thượng hoàng ở ngôi 25 năm, nhường ngôi 2 năm, hưởng thọ 52 tuổi.
Làm lễ táng ở lăng Cổ Đô.
Lời chua-Lăng: Ở xã Cổ Đô, huyện Đông Sơn, Thanh Hóa, sau dời đi táng ở lăng Kim Thạch, huyện Lôi Dương^1.
Tháng 2. Triệt bỏ các trường xưởng mới đặt ở Thanh Hoa.
Lấy cớ rằng Thanh Hoa là đất sáng lập cơ nghiệp đế vương, không nên đào xẻ núi đồi, e hại đại mạch. Vì thế, phàm trường xưởng mới đặt đều triệt bỏ hết.
M ồng một, tháng 6, mùa hạ. Nhật thực.
Bùi Sĩ Tiêm, Thái thường tự khanh, bị bãi chức.
Vì có tai biến nhật thực. Trịnh Giang hạ lệnh cho bầy tôi bày tỏ những đều thiết thực cốt yếu. Sĩ Tiêm trình bày 10 điều: Đầu tiên nói về việc truyền ngôi vua, lời lẽ rất thống thiết chu chí.
Đạ i lược nói: "Nhà nước từ trung hưng đến nay, trong khoảng hai trăm năm, các chúa trước tôn phò nhà vua, sở dĩ làm cho anh hùng hào kiệt vui vẽ tới lui mà thống trị được đất đai trong nước, là chỉ nhờ ở truyền thống trung hiếu có thể giữ vững căn bản không thể nào lay chuyển được mà thôi. Vì thế nên nhà vua nhà chúa không khác gì bánh xe và thân xe nương dựa lẫn nhau, cột nhà và kèo nhà cùng nhau chống đỡ, chỉ có thể một lòng một dạ giúp đỡ nhau, mà không thể dửng dưng, mặc ai béo mặc ai gầy như người Tần người Việt coi nhau được.

"G ần đây, về việc truyền nhường ngôi báu, mặc dầu cũng noi theo khuôn phép cũ, nhưng không rõ có quả thật xuất phát từ tiên đế mỏi mệt về công việc mà thật lòng phó thác hay không? Tôi thường thấy lúc tiên đế trị vì, khí sắc bực tức bất bình thổ lộ ra trong câu văn hoặc lời nói. Những điều ấy tai mắt thần dân trong nước, có thể nào giấu giếm mãi được. Vì thế, mà từ đầu mùa hè năm Kỷ Dậu^2đến nay, trời ra tay, đất biến động, nào nước lớn, nào nắng lâu, luôn luôn hiện ra điềm xấu, điềm dữ. Có lẽ anh linh trời đất tổ tông răn bảo một cách rõ ràng đấy.

"Tôi cúi xin v ương thượng công cũ của tiền vương đã vun đắp, nối theo chí cũ của tiền vương vẫn tôn phò nhà vua, gặp việc phải cần quả quyết thi hành, chớ mê hoặc lời bọn tiểu nhân bảo thủ nghi kỵ, biết điều nghĩa, nên mạnh dạn quyết đoán, đừng câu nệ vào câu văn "ba năm không thay đổi việc làm của cha^3, làm việc lớn không đạt được quyền nghi, chấn chỉnh đạo thường muôn đời không thay đổi, để mà chặn được ngọn sóng muốn làm vỡ đê, để mà kéo lại mặt trời khi sắp lặn. Tóm lại, đấy là dốc lòng tôn phò nhà vua để làm cho tiêu tan tai biến".

S ĩ Tiêm lại nói: "Văn chương là một món để thu hút sĩ phu, là một thứ để tô điểm nhà nước. Văn thể triều ta, bắt đầu chấn chỉnh từ thời Thiệu Bình^4, phát huy đầy đủ từ thời Hồng Đức^5; đến trung gian, một lần thay đổi mà thành ra thể văn rập theo các sách cũ, lại một lần thay đổi nữa mà thành ra thể văn tầm chương trích cú; hơn nữa, coi khinh sách của thánh nhân là dấu vết cũ rích, sử sách về cổ đại là cỏ rác vãi rơi. Sĩ từ trong một thời, bỏ sách kinh^6, sách truyện^7 mà nghiên cứu sách ngoài để cầu được đỗ cao, đến như những lời nói về việc cứu thời thế nguy nan, sửa chữa việc tệ hại, thì không một câu nào có thể dùng được cả.

1 Đất huyện Lôi Dương nay thuộc Thọ Xuân và huyện Thường Xuân tỉnh Thanh Hóa.
2 Sĩ Tiêm nhắc lại năm tháng mà Trịnh Giang đã bắt ép Dụ Tông truyền ngôi cho thái tử Duy Phường.
3 Lời nói của Khổng Tử, chép trong thiên Học Nhi sách Luận ngữ. Ý nói: Sau khi cha mất, mà trong 3 năm người con không thay đổi công việc của cha thì người ấy có thể gọi là người con có hiếu.
4 Thiệu Bình (1434-1439) một niên hiệu của Lê Thái Tông.
5 Hồng Đức (1470-1497), một niên hiệu của Lê Thánh Tông.
6 Tức Ngũ kinh: Mao thi, Thượng thư, Chu dịch, Lễ ký và Xuân thu.
7 Tức Tứ thư: Luận ngữ, Mạnh tử, Đại học và Trung dung.

"Tôi xin v ương thượng dốc lòng tôn sùng đạo học chính thống, chấn hưng phong thái nhà nho. Phàm những tập văn do hậu nho viết ra như: các sách Ngốc trai, Đề cương và Trường sách, nhất thiết cấm chỉ. Đầu bài thi về kỳ văn sách, nên bỏ bớt điều mục, mà cần những điều thiết thực cốt yếu, văn cổ thì hỏi đại lược việc phải việc trái để biết sức học của học trò; văn kim thì hỏi những sự việc về chính trị, để xét trí mưu sáng tạo của học trò. Như thế thì không thể văn nào là không xuất phát từ lẽ chính đáng. Tóm lại, đấy là chấn chỉnh văn thể để mài giũa hiền tài".

Còn tám điều nữa, Sĩ Tiêm điều thiết tha chỉ trích những sự tệ hại lúc bấy giờ, vì thế bị bọn quyền quý trong triều ghét bỏ. Khi bức thư ấy đệ vào phủ, Trịnh Giang giận lắm, tước hết quan chức của Sĩ Tiêm và đuổi về quê hương.

S ĩ Tiêm là người khảng khái, trọng nghĩa khí, hay nói thẳng, vì việc trình bày mười điều xúc phạm vào những điều kiêng k, nên bị tước mất quan chức. Về nhà một thời gian lâu thì mất. Đầu năm Cảnh Hưng, triều đình nghĩ Sĩ Tiêm trung trực, nên truy tặng hàm tham chính, tước Trung tiết hầu, cấp cho ruộng cúng tế để biểu dương.
Lời phê^1-Chim phượng hoàng hót lục mặt trời mới mọc.
L ời phê^2-Đoạn văn này không rõ Bùi Sĩ Tiêm muốn nói gì. Phải chăng vì bó buộc về lời văn mà làm tối nghĩa sự việc định nói?
Lời chua-Ngốc trai thập khoa sách lược: Do Lưu Định Chi nhà Minh biên soạn.

Sách h ọc đề cương: Do Chúc Nghêu nhà Nguyên biên soạn.
Tứ đạo trường sách: Không rõ họ tên tác giả.
Mồng một, tháng 12, mùa đông. Nhật thực.
Định lại phép thi bác cử.

Các viên gi ữ chính quyền trong phủ chúa bàn luận, nhận thấy việc lựa chọn tài can thành^3, trước hết phải căn cứ vào kỷ năng và sức mạnh. Khoa thi trước đây, kỳ đầu hỏi về nghĩa sách võ kinh để thải bớt người kém, thì người có kỷ năng và sức mạnh có khi bị bỏ rơi. Bèn định: kỳ đệ nhất thi bắn cung, múa siêu đao; kỳ đệ nhị thi múa siêu đao, múa kiếm, cưỡi ngựa bắn tên và chạy bộ bắn tên, mỗi người đều thi một tao; kỳ đệ tam thi văn sách, hỏi sơ lược về ý nghĩa 7 bộ sách binh thư, để xem sức học, rồi hỏi kỹ về phương pháp mưu lược việc binh, để xem tài cán. Điều lệ khảo thí đều ấn định rõ ràng. Sau đó lại nhận thấy rằng khoa thi bát cử lấy đỗ có hạn định, có khi còn bỏ sót nhân tài, bèn phỏng theo thể lệ khoa thi hoành từ về bên văn, đặt thêm khoa hoành tuyển, để khảo thí võ nghệ, người nào có tài năng sẽ được biểu dương và cắt nhắc bổ dung.
Lời chua-Phép thi: Theo Kiến văn lục của Lê Quý Đôn, thì năm Vĩnh Khánh thứ 3 (1731). định lại phép thi võ:
Kỳ đệ nhất, thi giương cung, múa siêu đao, đều chia ra ba bậc.
k ỳ đệ nhị, thi múa siêu đao, múa kiếm, cưỡi ngựa múa đâu mâu, và thi bắn cung, môn bắn cung lại chia ra cưỡi ngựa bắn tên và chạy bộ bắn tên. Các môn kể trên mỗi người đều thi một tao. Lần lượt thi như thế này: Về cưỡi ngựa bắn tên, thì dựng ba cái đích, mỗi cái đích cách nhau một trăm bộ, người ứng thí cưỡi ngựa buông cương cho ngựa phi, bắn ba phát tên, người nào được hai mũi tên trúng đích là hạng ưu, được một mũi tên trúng đích là hạng thứ. Thể lệ chạy bộ bắn tên đại lược cũng giống như thế. Thi bắn cung rồi, thứ nhì thi múa siêu đao, lăn khiên, thứ ba thi múa kiếm, múa giáo, thứ tư đi bộ múa đâu mâu, sau cùng cưỡi ngựa múa đâu mâu. Người nào võ nghệ tinh thông lão luyện là hạng hơn nhất.
1 Chỉ câu Sĩ Tiêm nói: Có quả Dụ Tông bị mỏi mệt mà thực lòng phó thác ngôi vua cho Duy Phường hay không-Lời phê có ý nói trong thời vua Lê chúa Trịnh mà dám nói câu này thật hiếm có, không khác gì chim phượng hoàng hót lúc mặt trời mới mọc. 2 Chỉ đoạn cuối của lời điều trần thứ nhất, từ câu tôi cuối xin vương thượng... đến câu kéo lại mặt trời sắp lặn. 3 Can có nghĩa là chắn. Thành là một bức thành. Cổ nhân thường dùng danh từ "can thành" để tượng trưng người võ thần có sức mạnh, ví như lá chắn để ngăn lại mũi tên, như bực thành để bảo vệ dất nước.
Kỳ đệ tam thi một bài văn sách.
Khoa hoành tuyển: Không rõ phép thi thế nào.
Nhâm Tý, năm thứ 4 (17332). (Từ tháng 8 trở về sau, thuộc niên hiệu Long Đức thứ nhất triều Lê Thuần Tông-Thanh, năm Ung Chính thứ 10).
Tháng giêng, mùa xuân. Mua và tìm kiếm sách cũ còn sót lại.
Phàm sách vỡ cổ, thơ văn cổ cùng văn bài về việc thi cử của nước ta, không câu nệ văn chương nông cạn, quê mùa, đều được phép đem dâng nộp, sẽ liệu giá mà thưởng cấp cho.
Đình bãi việc thu các thuế thổ sản.
Thu ế thổ sản, lúc bấy giờ nhân dân phần nhiều bỏ thiếu. Trịnh Giang hạ lệnh trưng thu, giao cho phủ liêu bàn định; phủ liêu nhận thấy: Từ trước các loại có giúp ích vào đồ dùng nhà binh như diêm tiêu, thanh sắt, ván đóng thuyền và bơi chèo chưa đẽo thành khí (trạo phác), mới gọi là thổ sản. Ngoài ra cũng có một vài thứ như cá, muối là những vật nhỏ mọn sản sinh ở núi chằm, dân có thể dễ tìm kiếm để nộp được. Mới từ năm Giáp Thìn (1724) có lệnh xét khắp dân gian, hễ thấy ai có nghề nghiệp gì cũng căn cứ vào đấy mà đánh thuế, bèn đi đến chỗ: có người vì phải nộp thuế sơn sống mà đẵn cả cây sơn; vì phải nộp thuế vãi lụa mà hủy bỏ khung cửi; thu thuế gỗ, thuế nứa mà người ta vứt bỏ cả búa rùa; thu thuế cá, thuế tôm mà người ta cất giấu cả võ lưới, đánh thuế mật đỏ mà không ai trồng mía; đánh thuế bông, thuế chè mà vườn tược bỏ hoang. Thành ra làng xóm tiêu điều, thuế hàng năm bỏ thiếu chồng chất, do đấy mà tài dụng trong nước phải thiếu thốn. Nay nên chỉnh đốn thay đổi tệ trước, phàm các thuế thổ sản đều hạ lệnh đình bãi, duy người nào tình nguyện mới cho phép mà thôi. Trịnh Giang y theo. Từ đây, nhân dân cho là có phần tiện lợi.

L ời chua-Trạo Phác: Tức bơi chèo chưa đẽo thành khí.
Giáp Thìn: Dụ Tông năm Bảo Thái thứ 5 (1724) định thuế thổ sản. Bàn định tôn sùng kinh học.

Ph ủ liêu bàn định rằng: Sách vỡ thánh hiền là ông tổ văn chương. Gần đây theo lối học thuộc lòng: Người đọc sách Kinh, sách Truyện chương sưu tầm tiểu chú mà phần nhiều bỏ sót chính văn; người đọc sách Sử thì thiệt liệt sách ngoài mà quên mất Cương mất. Học thuật thô sơ mỗ mãng. Cần phải gia công chấn chỉnh để thay đổi tập tục của sĩ phu. Bèn sức rõ cho các học trò: hết thảy phải học thuộc chính văn sách Kinh, sách truyện, ngoài ra, về phần tập chú, thiểu chú, thì chọn bài nào tinh túy sẽ đọc. Đến như sách Tả truyện và Thông giám Cương mục, cần phải thuộc kỹ. Chấn chỉnh lại như thế, để học trò biết phương hướng mà theo. Nhưng tập tục đã lâu, chung quy vẫn không thể thay đỗi được.
Tháng 3. Giang tự ý sách chế lễ nhạc dùng trong phủ đường.
Lúc ấy nhân lâu ngày được bình yên, nên Trịnh Giang muốn làm cho lễ nhạc được sáng tỏ để tô điểm đời thái bình. Bèn hạ lệnh cho bầy tôi giữ chính quyền trong phủ bàn định lễ nhạc: Xem xét trong sách Hội điển, tham khảo rộng đến sách Tam tài đồ hội và Lễ nhạc chí của triều nhà Minh, nhà Thanh, rồi châm chước để thi hành. Khi bàn định xong. Ngày chúa Trịnh ra coi chầu, phường nhạc sắp hàng ở phủ đường, cửa phủ đường bên tả và bên hữu đã mở, thì bắt đầu cử nhạc, các quan văn quan võ lạy xong, lúc ấy tiếng nhạc sẽ ngừng. Phàm khi chúa đi tuần du hoặc xuất phát quân lính, thì bắn ba tiếng súng, buổi trưa lúc đi nghĩ, ban đêm lúc đi nằm cũng theo quy tắc như thế; khi ra đi thì có cờ lệnh, phường nhạc chia nhau đi trước dẫn đường.
Tháng 4, mùa hạ. Sai sứ thần sang nhà Thanh.
Chánh sứ Phạm Công Dong, phó sứ Ngô Đình Thạc sang để báo cáo việc Dụ Tông mất và xin nhà Thanh phong tước cho vua mới lên ngôi.
Lời chua-Công Dong: Người xã Đông Ngạc^1, huyện Từ Liêm, đỗ tiến sĩ khoa Bính Tuất (1706) năm Vĩnh Thịnh triều Lê Dụ Tông.
Tháng 5. Biếm chức Tô Thế Huy, tả thị lang bộ Lễ, làm thừa chính sứ ở Yên Quảng.
Giang cùng các đại thần ngầm bàn định bỏ vua này lập vua khác. Lúc ấy, Thế Huy giữ việc ở Kinh Diên, họ bèn vu cho Thế Huy là làm bầy tôi giảng dụ vua mà chỉ dựa dẫm phụ họa, không biết giúp đỡ vua về mặt đạo đức, nên biếm chức Thế Huy.
Tháng 8, mùa thu. Sao Hỏa Tinh phạm vào vị trí sao Nam Đẩu; sao Thái Bạch xuất hiện ở giữa ban ngày.
Lời chua-Hỏa tinh: Tức sao Huỳnh Hoặc ở phương nam.
Nam Đẩu: Theo "Thiên văn chí" trong Tấn Thư, thì 6 chòm sao Nam Đẩu, gọi là sao Thiên Miếu. Sao này tượng trưng ngôi của thừa tướng và thái tể, giữ việc khen thưởng người hiền tài, tiến dùng người sĩ phu, trao cho tước lộc. Lại giữ về việc binh nhung-Ánh sáng của hai vì sao tiếp giáp với nhau gọi là phạm.

Thái B ạch: Tức sao Kim Tinh ở phương tây. Tấn Chước nhận rằng sao Thái Bạch là hình tượng thượng công và tướng quân. Theo lẽ thường, hễ mặt trời mọc thì sao Thái Bạch lặn. Sao Thái Bạch xuất hiện ban ngày là đi dọc bầu trời. "Thiên văn chí" trong Tiền Hán thư nói: Nếu trái thời tiết mùa hạ hại đến hỏa khí, thì sao Huỳnh Hoặc xuất hiện để tỏ việc trừng phạt. Sao Huỳnh Hoặc xuất hiện thì có việc binh nhung lớn; trái thời tiết mùa thu hại đến kim khí, thì sao Thái Bạch xuất hiện để tỏ việc trừng phạt. Sao Thái Bạch đi dọc bầu trời là giường mối rối loạn.

Tr ịnh Giang truất thái hậu Trịnh Thị làm quận quân.
Thái hậu tên là Ngọc Trang, sinh mẫu của nhà vua.
Trịnh Giang truất nhà vua làm Hôn Đức công; lập Duy Tường, con trưởng của Dụ Tông lên ngôi vua, đổi niên hiệu, đại xá cho trong nước.
Tr ước đây, Giang muốn thi hành việc bỏ vua này lập vua khác, để ra oai với thần hạ, bèn mượn việc khác vu cho nhà vua, rồi bắt ép nhà vua ra ở cung riêng. Những thứ cung đốn cho vua dùng thảy đều xén bớt đi; lại truất thái hậu là quận quân. Đến nay, Giang truất nhà vua làm Hôn Đức công, dời đến ở một ngôi nhà ở bên ngoài.

Lúc ấy, Giang bắt dẫn 12 người con của Dụ Tông vào phủ đường để xem mặt, Duy Tường là con trưởng, đáng được lập làm vua. Giang sai viên quan có trách nhiệm hộ vệ Duy Tường đến ở cung Thọ Phúc. Ngày Bính Tý, làm lễ cáo Thái Miếu, ngày Canh Thìn, lên ngôi vua (Tức Thuần Tông). Đổi niên hiệu là Long Đức, đại xá cho trong nước: tha những thuế bỏ thiếu; tha những tiền nộp để chuộc tội còn bỏ thiếu chồng chất; viên quan nào vì lầm lỡ mà bị truất bãi đã lâu, đều cho xét lại rồi bổ dụng.

L ời cẩn ánTrịnh Giang bạo nghịch giết vua, cũng như Vương Mãng, Đổng Trác nhà Hán^2. Có người nói"Đế Duy Phường là con của người khác". Câu nói ấy chẳng qua kẻ bè đảng với họ Trịnh bịa ra để gở tội cho Giang mà thôi. Tra trong Ngọc Phả nhà Lê nói: "Duy Phường là con của Dụ Tông". Thế hệ nhà Lê nói: "Giang vu cho nhà vua thông gian với vợ Trịnh Cương mà phế truất đi". Ngọc Phả và Thế Hệ đều chép rành rành như thế, có thể dùng làm chứng cớ. Thế mà người tục biên Lê Sử lại nói rằng: "Nhà vua hoang dâm càn rỡ không kiêng kỵ gì", nhưng họ không nêu rõ được sự việc. Chép như thế là hồ đồ, họ theo ý riêng mình mà múa mép câu văn, toan đem việc ấy để buộc tội Duy Phường. Tội Trịnh Giang phải trừng trị không tha thứ được mà người tục biên Lê Sử chép như thế, thì còn có thể gọi được là bộ sử đáng tin không?
1 Nay là xã Đông Ngạc, huyện Từ Liêm, Hà Nội. 2 Xem chú thích số 1. Chính biên quyển XXXIII, tờ 9.
L ại còn việc này nữa: Duy Tường là con trưởng, Cương phế truất đi mà lập Duy Phường; Duy Phường đã lên ngôi vua rồi, Giang lại phế truất đi mà lập Duy Tường. Sử cũ chép về việc truất bỏ Duy Phường thì nói: "Lễ số gia ân đều xén bớt"; về việc lập Duy Tường thì nói: "Dẫn hoàng tử vào trong phủ để xem mặt". Vua tôi là nghĩa lớn, bỏ vua này lập vua kia là việc lớn. Lúc ấy, mũ và giầy lộn ngược như thế, cũng có phải tội lỗi chỉ tại một mình họ Trịnh đâu!

L ời chua-Cố Lê thế hệ chép: Vĩnh Khánh đế^1ở ngôi được ba năm, chúa Trịnh Giang vu cho là tư thông với vợ Trịnh Nhân vương^2, bèn truất ngôi vua mà giáng phong làm Hôn Đức công.
Giang tự tiến phong làm đại nguyên soái, thượng sư, Uy vương.
Bổ dụng Nguyễn Hiệu làm thượng thư bộ Lễ, gia phong hàm thiếu phó, vào phủ chúa giữ chức tham tụng.
Tr ước đây, Hiệu giữ chức Tả tư giảng của Trịnh Giang, từng thăng đến thị lang và được cho tước Nông quận công, rồi được thăng chức Đô ngự sử. Đến lúa Giang nối giữ ngôi chúa, Hiệu lại được Giang tin dùng hơn trước, thăng chức thượng thư bộ Binh, gia phong hàm thiếu bảo, dựng doanh Trung tiếp. Sau đó, đổi sang bộ Lễ, gia phong hàm thiếu phó, vào phủ chúa giữ chức tham tụng.
Tháng 10, mùa đông. Giáng chức: tham tụng Lê Anh Tuấn làm đốc trấn Lạng Sơn. Nguyễn Công Hãng làm thừa chính sứ Tuyên Quang.
Tháng 11, Giang giết Nguyễn Công Hãng.
Công Hãng dùng tài biện bác, vào giữ công việc trong phủ chúa, quả quyết tự thi thố tài năng của mình, rất được Trịnh Cương tin yêu ủy nhiệm, nhưng bị nhiều người oán nghét.
T ừ lúa Giang làm thế tử, Giang đã giận Công Hãng không muốn lập mình^3, người ở bên cạnh Giang lại thiêu dệt thêm những điều sở đoản của Công Hãng. Họ nói với Giang là: "Công Hãng và bọn Lê Anh Tuấn, Trương Nhưng, Đỗ Bá Phẩm cùng kết thành bè đảng. Vả lại, Công Hãng mưu tính việc chôn cất hài cốt tiên tổ ở một kiểu đất to, có ý hi vọng toan làm việc quá phận định". Giang bèn cho Công Hãng ra giữ chức ở Tuyên Quang. Sau đó bắt ép phải tự tử.
Lời phê-Tự mình làm điều ác nghiệt, thì không thể nào tránh khỏi tai vạ. Lời chua-Trước đây, Công Hãng chôn cất mồ mã tiên tổ ở núi Mộc Hoàn. Vì thế, người nói với Trịnh Giang đem việc này vu vạ cho Công Hãng.
M ộc Hoàn: Tên núi, ở địa giới huyện Quế Dương, tỉnh Bắc Ninh. Bãi bỏ phép đánh thuế muối.

Tr ước kia. Nguyễn Công Hãng đặt phép, mỗi khi người diêm hộ nhận chứng chỉ để buôn muối, đều phải có lễ vật trọng hậu để nộp cho viên giám đương và tiến dâng phủ chúa, mà giá muối công lại cao. Muốn đền bồi vào sự phí tổn, người diêm hộ đều phải trông vào chợ búa, vì thế mà những hàng bán muối đều tăng giá muối lên, có khi một đấu muối trị giá đến một tiền. Việc muối ăn ở dân gian ngày thêm khó khăn. Đến nay bãi bỏ phép ấy.

L ời chua-Giám đương: Tên viên quan đặt tạm thời, để trông nom ở trường xưởng muối. Phàm diêm hộ buôn bán muối, đều phải lĩnh chứng chỉ ở viên giám đương, sau mới được đem muối đi bán, việc lĩnh chứng chỉ tất phải có tiền hoặc lễ vật nộp viên giám đương và tiến dâng phủ chúa Trịnh.
Lửa ở dưới đất bốc cháy tại bến Bát Tràng.
1 Tức Duy Phường.
2 Tức Trịnh Cương, bồ Trịnh Giang.
3 Xem thêm tờ 10 trong cuốn này.

Quán ch ứa khách trọ tại Bát Tràng có người khách chợt vớt cái que có lửa vào cái lỗ hổng ở dưới đất, lúc bắt đầu bốc lên ngọn lửa sắc xanh, rồi sau bốc lên lửa đỏ sáng rực, đến hơn một tháng mới tắt. Người kiến thức đoán là điềm binh lửa.
Lời chua-Bát Tràng^1: Xem Trần Dụ Tông, năm Thiệu Phong thứ 2 (Chb. X, 3, 4). Quý Sửu, Thuần Tông Giản hoàng đế năm Long Đức thứ 2 (1733). (Thanh, năm Ung Chính thứ 11).
Tháng giêng, mùa xuân. T ế nam giao.
Tháng 2. Miễn việc bắt lính trốn ở tứ trấn, bãi bỏ việc mộ lính.

Tr ước đây, vì cớ đinh tráng bị hao hụt, nên số lính ở tứ trấn được giảm bớt. Đến nay lại bàn tuyển bổ. Tham tụng Nguyễn Hiệu nói: "Binh lính, cốt ở chỗ giá ngự được đúng đường, không ở chỗ nhiều người, nếu chỉ tăng thêm số hão, thì việc nuôi lính phải phí tổn nhiều, chỉ làm cho dân đau khổ. Nay số ngạch nhất binh^2đã gấp đôi ngày trước, trừ số giảm đi chỉ độ mấy ngàn người, trong sổ binh lính cũng không có gì là kém thiếu. Vả lại, số lính đã giảm, thì tô ruộng thu vào sẽ giúp ích việc chi dùng trong nước, mà dân nghèo nhờ đấy để sinh nhai. Vậy xin những nơi nào trước kia đã được giảm trừ nay vẫn cho xá miễn". Trịnh Giang theo lời. Giang lại lấy cớ việc mộ lính trong khoảng năm Bảả 1728) toàn là người bơ vơ nơi đầu đường quán chợ, mà số ruộng cấp cho lại nhiều, nên hết thảy bãi bỏ.

L ời chua-Tứ trấn: Xem Huyền Tông, năm Cảnh Trị thứ 5 (Chb. XXXIII, 21). Tháng 3. Xá hai tháng thuế về quan ải và bến sông cho Thanh Hoa.

Lúc ấy, Thanh Hoa giá gạo lên cao. Trấn thủ Nguyễn Thọ Trường làm tờ khải xin: Phàm người vận chở thóc gạo được cho miễn hai tháng thuế, để việc buôn bán được lưu thông, đồ dùng của dân được tiện lợi. Trịnh Giang y theo.
Lời chua-Thanh Hoa: Tức Thanh Hóa. Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 15, 16, 20, 21, 23).
Tháng 8, mùa thu. Bãi chức tri Công phiên Vũ Công Trấn.
Công Trấn vốn là người cứng rắn, ngay thẳng; làm quan giữ đúng phép, không a dua bọn quyền quý. Nay vì khám xét kiện trái ý chúa Trịnh, bị bãi chức về nhà.
Bãi bỏ chức quan Hà đạo.
Tr ước kia đặt chức quan Hà Đạo, hội đồng đi khám xét đất bãi bồi ở các loại, để tăng hoặc giảm thuế tô. Nay lấy cớ rằng đất bãi ở sông khi bồi khi lở còn phải một thời gian lâu, mà người giữ việc khám xét hàng năm đi bắt bớ đốc thúc, lại thêm nhiễu dân, bèn bàn bỏ bớt đi. Phàm đất bãi ở hạt nào, giao cho viên phủ, viên huyện hạt ấy thân đi khám xét, rồi đem đủ sự thật dâng lên phủ chúa.

Giáp D ần, năm thứ 3 (1734). (Thanh, năm Ung Chính thứ 12).
Tháng giêng, mùa xuân. Ban phát Ngũ kinh đại toàn^3 cho học quan các xứ.

Tr ước đây, sai quan hiệu đính kiểm duyệt năm kinh theo bản khắc văn của Trung Quốc, rồi khắc thành sách; nay sách đã in xong, ban bố cho trong nước, để theo đấy mà dạy bảo học trò, cấm mua sách của Trung Quốc. Lại sai bọn Nguyễn Hiệu và Phạm Khiêm Ích chia nhau khắc các bản Tứ thư, Chư sử, Thi lâm và Tự vị ban hành trong nước.
Lời chua-Việc quan sai hiệu đính kiểm duyệt: Chép ở năm Vĩnh Khánh thứ 3 (?).
1 Nay thuộc xã Bát Tràng, huyện Gia Lâm, Hà Nội.
2 Danh hiệu gọi lính tứ trấn, khác với "ưu binh", danh hiệu gọi lính Thanh Nghệ.
3 Sách in toàn văn đã chép trong năm Kinh (Thi, Thư, Dịch, Lễ và Xuân Thu) gọi chung là "Ngũ kinh đại toàn". Khác với sách do Bùi Huy Bích chép rút đi, mà học trò sau này đây gọi là sách "Quan hành".
Quách Công Thi, thổ tù ở Thanh Hoa, làm phản. Hạ lệnh cho lưu thủ Nguyễn Thọ Trường nã bắt.
Quách Công Thi ở LạcThổ, hô hào tụ hợp nhiều người đi cướp bóc. Thọ Trường không thể khống chế được, bèn làm tờ khải bày tỏ việc này. Triều đình bàn định, lấy lẽ rằng chức phận của Thọ Trường là ở chỗ cầm phòng khống chế kẻ trái phép, nên hạ lệnh cho Thọ Trường nã bắt Công Thi.
Lời chua-Lạc Thổ^1: Tên huyện, thuộc phủ Thiên Quan, thời nhà Lê, Lạc Thổ thuộc trấn Thanh Hoa; nay đổi tên Lạc Yên, thuộc tỉnh Ninh Bình.
Công Thi: M ột phiên thần, được đời đời giữ chức tù trưởng ở Lạc Thổ. Tháng 5, mùa hạ. Hạ lệnh cấm dùng đồ vật hoa mĩ.

L ấy cớ rằng tập tục ở dân gian, mỗi ngày đi dần đến xa xỉ, bàn hạ lệnh: quan viên, quân lính và dân thứ, đồ đạc thường dùng không được chạm khắc hình chữ, trang sức hoa mĩ; người thợ không được đua nhau chế tạo thứ lạ, thứ khéo.
Tháng 7, mùa thu. Giáng chức tham tụng Nguyễn Hiệu làm thượng thư bộ Hình. Liền đó, lại cho phục chức.
Lúc ấy, phát sinh việc bè đảng. Trịnh Giang quả quyết trừng trị buộc tội. Giang ghét người hoạn quan là Vân quận công Đỗ Bá Phẩm, đã truất chức Bá Phẩm xuống làm tuần thủ ở Yên Quảng, lại muốn giết đi. Việc này Giang riêng cho Nguyễn Hiệu được định bàn. Hiệu để hoãn lại, Giang không nghe, bắt ép Bá Phẩm phải tự tử. Vì thế, Nguyễn Hiệu đương giữ chức thượng thư bộ Lễ, phải giáng chức làm thượng thư bộ Hình. Nhưng không bao lâu, Nguyễn Hiệu được thăng làm thượng thư bộ Lại và được vào phủ chúa giữ chức tham tụng như cũ.
Biên soạn sách Quốc triều hội điển.
Điển lễ cũ đời trung hưng chỉ chép ở tập Thiện chính, từ trước đến nay chưa làm thành sách. Bèn hạ lệnh biên soạn sách Quốc triều hội điển, nhưng cũng vẫn không làm xong.
Tháng 10, mùa đông. Sứ thần nhà Thanh sang nước ta.
Xuân Sơn, Hàn lâm viện thị giảng học sĩ, và Lý Học Dụ. Binh khoa cấp sự trung, sang sách phong và dụ bảo việc ban lễ tế Dụ Tông.
Giang tự tiến phong làm đại nguyên soái, tổng quốc chính, thượng sư thái phụ, thông đức anh nghị thánh công Uy vương.
Giang giết Lê Anh Tuấn, đốc trấn Lạng Sơn.
Anh Tu ấn là người nổi tiếng về văn học, tính trầm tiềm cẩn mật, cùng Nguyễn Công Hãng đều giữ việc trong phủ chúa. Đến tuổi già, Anh Tuấn có ý lộng quyền, Giang không bằng lòng đã lâu, giáng chức đi trấn thủ Lạng Sơn. Gặp lúc ấy có người nói, trước kia, Anh Tuấn giữ việc trong phủ, cùng Nguyễn Công Hãng định mưu bỏ người lập người khác. Giang bèn giết đi.
Ất Mão, năm thứ 4 (1735). (Từ tháng 5 trở về sau là năm Vĩnh Hựu thứ nhất triều Ý Tông-Thanh, năm Ung Chính thứ 13).
Tháng giêng, mùa xuân. Sai Nguyễn Hiệu đi khám dân lưu tán ở Sơn Nam. Sơn Nam từ khi trải qua nạn thủy tai, nhân dân nhiều người phiêu tán. Bèn sai Nguyễn Hiệu đi khám điểm số dân đinh từng nhà, tùy theo số dân nhiều hay ít, giảm bớt số hộ khẩu. Tháng 4, mùa hạ. Sao Thái Bạch phạm vào vị trí sao Hỏa.
Nhà vua mất.
1 Nay là huyện Lạc Sơn, tỉnh Hòa Bình.
Dâng tôn hiệu là Giản hoàng đế, miếu hiệu Thuần Tông. Nhà vua ở ngôi 4 năm hưởng thọ 37 tuổi.
Táng ở lăng Bình Ngô.
Lời chua-Lăng: Ở thôn Bình Ngô, huyện Thụy Nguyên, tỉnh Thanh Hoá.
Giang lập Duy Thận, em nhà vua (hoàng đệ), lên ngôi, đổi niên hiệu, đại xá.

Duy Th ận, con thứ mười một của Dụ Tông và là em Thuần Tông. Lúc ấy Duy Thận 17 tuổi, kém Duy Diêu, con cả nhà vua (hoàng trưởng tử) 2 tuổi. Nhưng Trịnh Giang e rằng Duy Diêu tuổi đã trưởng thành, và nhận thấy Duy Thận là cháu ngoại bà thái phi Vũ Thị^1, trước kia vẫn nuôi nấng ở trong phủ, thân cận yêu đương có phần dễ kiềm chế. Giang mới nói thác ra rằng diện mạo Duy Thận giống như tiên đế, nên quyết ý lập làm vua. Bầy tôi không ai dám nói gì cả. Ngày Giáp Ngọ, làm lễ cáo Thái miếu, ngày Bính Thân, lên ngôi vua (tức Ý Tông), đổi niên hiệu là Vĩnh Hựu, tha hai phần mười về thuế tô, thuế dung năm này cho dân.

L ời chua-Duy Thận: Ngọc phả nhà Lê chép là Duy Chấn.
Mồng một, tháng 9, mùa thu. Nhật thực.
Đại nguyên soái Uy vương là Giang giết Đế Duy Phường.
Giang đã truất ngôi Duy Phường, nay bắt thắt cổ chết đi, đến năm Vĩnh Hựu thứ 6 (1740) mới làm lễ chiêu hồn, táng ở xã Kim Lũ^2, huyện Thanh Trì.
L ời cẩn án-Bạo nghịch giết vua là tội đại ác. Thế mà người tục biên Lê sử chép: "Hôn Đức công sau bị hại". Có lẽ họ chép lời văn nhẹ nhàng như thế, để ẩn giấu tội cho Trịnh Giang. Nay theo Ngọc phả nhà Lê, cải chính lại.
1 Vợ Trịnh Cương và là bà của Trịnh Giang.
2 Tục gọi là làng Lũ, nay thuộc xã Đại Kim, huyện Thanh Trì, Hà Nội.
Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục Chính Biên

Quyển thứ 38
Từ Bính Thìn, Lê Ý Tông, năm Vĩnh Hựu thứ 2 (1736) đến Canh Thân, năm Vĩnh Hựu thứ 6 (1740), gồm 5 năm.
Bính Thìn, Ý Tông Huy hoàng đế năm Vĩnh Hựu thứ 2 (1736). (Thanh, Cao Tông, năm Càn Long thứ nhất).
Tháng giêng, mùa xuân. T ế nam giao.
Giang dựng chùa Hồ Thiên và Hương Hải.

Tr ịnh Giang thích chơi bời, cung quán chùa chiền xây dựng kế tiếp. Hắn dựng chùa Hồ Thiên, bắt dân các huyện Giáp Sơn, Thủy Đường, Đông Triều, Kim Thành và dân xứ Thanh Hoa làm công việc này. Từ đường, phủ đệ ở các làng ngoại thích như Tử Dương và Mi Thữ xây dựng cực kỳ nguy nga đẹp đẽ. Những người xưng là nội sứ (bầy tôi hầu hạ trong cung cấm) tỏa ra bốn phương bắt lấy vật liệu, vì bọn này ức hiếp hà khắc, nên người làm ruộng, người đi buôn mất hết nghề nghiệp. Nhân dân đi dần đến chỗ không thể chịu nổi.
Lời chuaChùa Hồ Thiên: Ở huyện Bảo Lộc^1, trấn Kinh Bắc, đỉnh núi có am Hồ Thiên.
Chùa H ương Hải: Ở xã Phủ Vệ, huyện Chí Linh^2.
Giáp Sơn: Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 8 (Chb. XX, 27).
Kim Thành^3: Tên huyện, xem Thuộc Tấn, Tề vương, năm Khai Vận thứ 2 (Tb. V, 22).
Th ủy Đường^4: Xem Đế Duy Phường, năm Vĩnh Khánh thứ 2 (Chb. XXXVII, 16). Đông Triều^5: Xem Trần Đế Ngỗi, năm Hưng Khánh thứ nhất (Chb, XXII, 25).
Thanh Hoa: Vì xứ Thanh Hoa có rừng lim và đá xanh, nên bắt cả xứ này phải phục dịch công việc xây dựng.
T ử Dương: Tên xã, thuộc huyện Đông Yên^6, tỉnh Hưng Yên.
Mi Thữ: Tên xã, thuộc huyện Đường Hào^7, tỉnh Hải Dương.
Làng ngoại thích (Thích lý): vợ Trịnh Cương là Vũ Thị, người xã Mi Thữ, nguyên quán xã Từ Dương.
1 Nay là huyện Lạng Giang, tỉnh Bắc Giang.
2 Nay thuộc tỉnh Hải Dương.
3 nt.
4 Nay là huyện Thủy Nguyên, T,P. Hải Phòng.
5 Nay thuộc tỉnh Quảng Ninh.
6 Nay thuộc huyện Châu Giang, tỉnh Hưng Yên.
7 Nay thuộc huyện Mỹ Văn, tỉnh Hưng Yên.
Giang tự tiến phong cho em là Doanh tiết chế quân thủy, quân bộ các xứ, chức thái úy, tước ân quốc công, mở phủ Lượng quốc.
Doanh, con thứ Trịnh Cương, 17 tuổi. Giang tiến phong chức tước cho Doanh để tạm giữ chính quyền. Mỗi tháng 3 lần, Doanh tiếp kiến trăm quan ở trạch các, để nghe trình bày công việc. Tháng 5, mùa hạ. Giang giết Trương Nhưng, đốc suất Nghệ An; bổ Nguyễn Minh Châu thay giữ công việc ở trấn.
Tr ương Nhưng, em ruột Trương thái phi^1. Nhưng dầu là người có công và ngoại thích, mà lúc nào cũng ôn hòa và giản dị, giao du với ai không làm cho người ta trái ý. Trịnh Giang có tính hay nghi kỵ, Giang ngờ Trương Nhưng phụ họa bè đảng với đại thần, hoạn quan Hoàng Công Phụ lại gièm pha vào. Vì thế, Giang mật sai Dật trung hầu (hoạn quan, không rõ tên) giả nói là có lệnh chỉ bí mật, bắt Trương Nhưng thắt cổ chết đi, dùng Minh Châu thay giữ công việc trấn Nghệ An. Sau đó, Giang lại toan dùng kế để giết Minh Châu, nhưng Minh Châu biết chuyện, nên việc ấy mới thôi.
Giang tự thi tiến sĩ ở phủ đường, lấy Trịnh Tuệ đỗ trạng nguyên.
Theo ch ế độ cũ, cử nhân^2 thi hội ở bộ Lễ được trúng cách, lại vào thi đình. Thể lệ thi đình: Chính thiên tử thân hành ra bài văn sách, rồi lấy đỗ và cho truyền lô xướng danh từng người được đỗ, cứ 3 năm mở một khoa. Thi đình là điển lễ long trọng trong việc tân hưng^3.

Nh ưng một hồi lâu, chiếu nhất của khoa thi nam cung vẫn còn trống chỗ^4. Khoa này Trịnh Giang nghe lời nội giám Hoàng Công Phụ cho triệu sĩ tử vào thi ở phủ đường, cất nhắc Trịnh Tuệ đỗ cập đệ đệ nhất danh, còn các sĩ tử khác đỗ cập đệ và xuất thân có người cao người thấp khác nhau.
Tuệ, người làng Sóc Sơn, huyện Vĩnh Phúc, thuộc Thanh Hoa, là tộc thuộc họ Trịnh, Tuệ vẫn có tiếng hay chữ, nhưng vì việc thi này, nên người ta bàn tán chê bai.
Bãi bỏ binh lính mới tuyển.
Kho ảng giữa năm Bảo Thái, kén thêm binh lính, lương thực cấp phát mỗi ngày một nhiều, Trịnh Giang bèn sai các quan tham khảo sổ sách binh lính, nếu ngạch cũ có lính, thì được lưu lại cho lệ thuộc vào vào các vệ; ngoài ra, đều cho trở về hàng ngũ của dân.
Tháng 6. Định bổng lộc hàng năm cho quan văn, quan võ.
Quan v ăn được cấp cho tùy hành dân hộ, quan võ được cấp cho chế lộc dân xã. Quan văn thì tùy theo khoa bảng đỗ cao hay thấp, quan võ thì tùy theo quản lãnh binh lính nhiều hay ít, để cấp phát. Các viên quan ấy được hàng năm thu tiền làm bổng lộc có người nhiều ít khác nhau.
Lời chua-Bổng lộc hàng năm: Theo Kiến văn lục của Lê Quý Đôn, thì chế độ ban cho bổng lộc như thế này:
Đầu năm Hồng Đức, lấy phẩm trật cấp bậc cao hay thấp để định bổng lộc hàng năm nhiều hay ít.
Sau khi trung h ưng, về phần quan văn thì trông vào khoa thi bảng đỗ cao hay thấp mà cấp cho tùy hành dân hộ; về phần quan võ thì trông vào quản lãnh binh lính nhiều hay ít mà cấp cho chế lộc dân xã:
1 Vợ Trịnh Bính, mẹ Trịnh Cương và là bà Trịnh Giang. Giang gọi Trương Nhưng bằng ông cậu.
2 Chữ "cử nhân" này Cương mục chép không đúng, đáng lẽ phải chép là hương cống. Vì học trò đỗ khoa thi hương, triều nhà Lê gọi là hương cống, đến triều nhà Nguyễn mới đỗi gọi là cử nhân.
3 Đời cổ, học trò tập ở trường hương học 3 năm thành tài, quan địa phương sẽ xét về đức hạnh và văn nghệ, chọn lấy người hiền tài tiến lên triều đình. Trước khi sĩ tử vào triều, quan địa phương tiếp đãi như người khách quý. Vì thế gọi là "tân hưng". Sau người ta dùng danh từ "tân hưng" nói về khoa thi để chọn lấy nhân tài.
4 Nguyên văn chép "nam cung đệ nhất danh hư tịch cửu hĩ". Đời cổ thi hội thi đình cũng gọi là "nam cung thí". Câu trên, ý nói. Lâu nay thi đình không có ai đỗ trạng.
Quan v ăn: Nếu xuất thân là tiến sĩ, được cấp tùy hành dân xã 35 người; hoàng giáp 40 người; thám hoa 45 người; bảng nhãn 50 người; trạng nguyên 55 người. Cho phép nộp tiền, mỗi người một năm nộp 3 quan, để làm ngụ lộc cho các quan văn; những người đã nộp tiền được miễn tiền thuế dung.

Quan võ: N ếu quản lãnh nội binh, như các đội thi hậu, nội nhưng, thì tiền chế lộc mỗi người nộp 3 quan 6 tiền; quản lãnh ngoại binh như cơ đội các doanh, thì mỗi người hoặc nộp 2 quan hoặc nộp 1 quan không giống nhau, cũng trông vào số binh lính mà các viên ấy quản lãnh nhiều hay ít để định số tiền nộp nhiều hay ít khác nhau.
Sử cũ lại chép: Khoa thi đông các, viên quan nào trúng cách thứ nhất được cấp 30 người; trúng cách thứ 2 được cấp 25 người; trúng cách thứ 3 được cấp 20 người.
"Binh ch ế chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú chép: Sau khi trung hưng, trong sổ binh lính có các đội thi hậu, thủy binh, bộ binh và đội nội nhưng, đều là Thanh Nghệ ưu binh.

Phát sinh d ịch tễ lớn.
Liệu lượng giảm bớt ngạch cũ về binh và hộ.
Giang hạ lệnh: Quan và dân ai nộp tiền sẽ được thăng chức hoặc bổ làm quan.

Quan và dân đều cho phép nộp tiền, sẽ được cất nhắc trao cho chức phẩm: Các viên quan trong triều ban từ lục phẩm trở xuống, ai nộp 600 quan tiền sẽ được thăng chức một bậc; nhân dân, ai nộp 2.800 quan được bổ thụ tri phủ, nộp 1.800 quan được bổ thụ tri huyện.
Lúc ấy, Giang chơi bời, xa xỉ phóng túng, của cải ngày một hao mòn, bán quan mua tước, không việc gì hắn không làm. Vì thế mà sau này sinh ra họa loạn.
Đ inh Tỵ, năm thứ 3 (1737). (Thanh, năm Càn Long thứ 2).
Mồng một, tháng giêng, mùa xuân. Nhật thực.
Tháng 2. Giang bổ dụng chỉ huy sứ Nguyễn Minh Kiên và Nguyễn Đình Lý làm thị lang.

Giang ngày càng t ối tăm mê hoặc, xếp đặt công việc lẫn lộc sai lầm. Hắn bổ hai viên quan ở võ ban là: Minh Kiên làm tả thị lang bộ Hình; Đình Lý làm hữu thị lang bộ Lễ. Minh Kiên và Đình Lý đều không có học thức, lấy tư cách quan võ, nhảy vọt lên phẩm trật cao quý trong hàng văn giai, người ta ai cũng chê cười. Sau đó, Minh Kiên lại trở về võ ban.
Lời chua-Chỉ huy sứ: Theo quan chế triều cố Lê, thì chỉ huy sứ hàm tòng tam phẩm về võ ban.
Giang đúc tượng Phật lớn ở chùa Quỳnh Lâm, hạ lệnh cho trăm quan tính theo phẩm trật để nộp đồng.
Tháng 9, mùa thu. Ở Sơn Tây và Thái Nguyên trộm cướp nổi dậy. Sai bọn Nguyễn Bá Lân, đốc đồng Sơn Nam, đi đánh, phá tan được.
Nguy ễn Đương Hưng, người thầy chùa, tụ họp đồ đảng trong núi Tam Đảo, lừa dối dụ dỗ những người ngu tối, quê mùa, xưng ngụy hiệu, đặt quan thuộc, bọn bất đắc chí nơi đồng nội phần nhiều núp bóng hắn, quân chúng của hắn có đến vài ngàn người. Bèn sai Bá Lân giữ chức giám quân cùng bọn Nguyễn Lịch, Nguyễn Trọng Côn chia đường tiến đánh, dẹp yên được.

Lúc ấy, nhân trong nước thái bình, dân không hiểu biết việc binh, chợt nghe có tin báo nguy cấp, thì người xa người gần đều nghi ngờ lo sợ, người trong kinh đô dắt díu nhau ra ngoài thành, dân sở tại thì đào hố chôn giấu của cải, sắp sẵn lương khô làm thức ăn. Nếu sớm tối mà giặc kéo đến, thì dân không có chí khí gì bền vững cả.

Vì b ọn trộm cướp ở các xứ nổi lên như ong, trạm báo tin không được nhanh chóng, bèn hạ lệnh cho các lộ Sơn Tây và Thanh Hoa đều đặt đồn hỏa hiệu ở trên đỉnh núi, bắt dân sở tại ngày đêm canh giữ, nếu có nguy cấp thì đốt lửa để thông báo về triều.
Lời chua-Núi Tam Đảo: Ở địa giới huyện Tam Dương^1, thuộc Sơn Tây, xem Lê Nhân Tông, năm Thái Hòa thứ 7 (Chb. XVIII, 18).
Bá Lân: Người xã Cổ Đô^2, huyện Tiên Phong, đỗ tiến sĩ khoa Tân Hợi (1731) năm Vĩnh Khánh triều Đế Duy Phường.
M ậu Ngọ, năm thứ 4 (1738). (Thanh, năm Càn Long thứ 3).
Tháng 4, mùa hạ. Thế tông Hiếu vũ hoàng đế^3 ta nối nghiệp.
Tháng 12, mùa đông. Họ tôn thất là bọn Duy Mật và Duy Chúc dấy quân ở Thanh Hoa.

B ọn Duy Mật, Duy Chúc và Duy Quy bực về nỗi họ Lê mất quyền bính, Trịnh Giang bạo nghịch giết vua, họ bèn cùng quan trong triều là bọn Phạm Công Thế, Vũ Thước và thuộc hiệu là Lại Thế Tế bàn mưu đốt kinh thành, nhưng không xong. Vì sợ công việc bị lộ, nên Duy Quy chạy đi Cẩm Thủy, Duy Mật và Duy Chúc chạy đi Nghi Dương, được thổ hào là bọn Ngô Hưng Tạo hộ tống vượt biển vào Thanh Hoa. Giang sai binh lính đuổi theo không kịp. Bọn Vũ Thước bị bắt, đem giam trong ngục rồi giết đi. Duy Chúc và Duy Quy sau bị bệnh chết, Duy Mật bèn chiếm cứ mặt thượng du vùng tây nam.

Lúc ấy Phạm Công Thế đương giữ chức Đông các hiệu thư, theo Duy Mật dấy quân, đánh nhau bị bại trận và bị bắt. Bầy tôi trong triều trách Công Thế rằng: "Nhà ngươi là người trong khoa giáp làm sao lại đi theo bọn phản nghịch?". Công Thế cười nói: "Danh phận không sáng tỏ đã lâu rồi, còn phân biệt thế nào là thuận với nghịch nữa?". Rồi, vươn cổ chịu chém, không một chút nào khuất phục nao núng.

L ời cẩn ánNhà Lê không giữ được giường mối, họ Trịnh bạo nghịch giết vua, trong lúc ấy há không xuất hiện người trung thần nghĩa sĩ hiếu tỏ danh phận thuận nghịch hay sao? Chỉ vì chợt mới nổi lên lại bị dập tắt ngay, chung quy không làm nên việc gì cả. Thế mà người cầm bút chép sử đem ẩn giấu sự thực đi, chép ngay là "làm phản", bèn làm cho cái nghĩa đánh giặc bị lu mờ. Duy Mật là người chí thân của vua Lê, đau xót về nỗi nhà Lê không ngóc dậy được, nên đem thân ở xa mãi nơi núi rừng quyết chí đánh giặc. Việc Duy Mật làm có thể gọi là danh chánh ngôn thuận, không thể ví như bọn giặc cỏ được. Dầu rằng, lòng trời không giúp nhà Lê, việc của Duy Mật không được thành công, nhưng nói về nghĩa lớn vua tôi thì không bao giờ có thể mai một. Vì vậy, xin kính cẩn bắt chước lối chép Cương mục [của Chu Tử] mà chép đứng sửng lên là "dấy quân" (khởi binh) để đính chính lại.

L ời chua-Duy Mật, Duy Quy: Đều là con Dụ Tông.
Duy Chúc: Con Hi Tông.
Cẩm Thủy^4: Tên huyện, nguyên trước là Cử Long man, xem Lê Đại Hành, năm Ứng Thiên thứ 8 (Chb. I, 34, 35).
Nghi Dương^5: Tên huyện, đặt từ năm Hồng Đức nhà Lê, thuộc phủ Kinh Môn, Hải Dương, nay thuộc phủ Kiến Thụy.
1 Nay thuộc huyện Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc.
2 Nay là xã Cổ Đô, huyện Ba Vì, tỉnh Hà Tây.
3 Tên là Phúc Khoát, con cả Phúc Chú.
4 Nay thuộc tỉnh Thanh Hóa.
5 Nay là huyện Kiến Thụy. T,P. Hải Phòng.
Lại Thế Tế: Người xã Quang Lãng, huyện Tống Sơn^1, là dòng dõi công thần Thế Vinh.
Công Thế: Người xã Hoàng Xá, huyện Đông Quan^2, đỗ tiến sĩ khoa Đinh Mùi (1727) năm Bảo Thái triều Lê Dụ Tông.
K ỷ Mùi, năm thứ 5 (1739). (Thanh, năm Càn Long thứ 4).
Tháng 3, mùa xuân. Bắt đầu đặt đồn lũy ở châu Bạch Thông.

Lê Đình Tính, lưu thủ Thái Nguyên, làm tờ khải nói: "Châu Bạch Thông và huyện Cảm Hóa tiếp giáp với địa giới Lạng Sơn, Cao Bằng và bảo Lạc^3, trước kia không có đồn ải, những dân ngoài giáo hóa triều đình thường tự do đi lại. Tôi trộm e rằng, nếu việc phòng bị nơi biên cảnh không nghiêm, thì không thể khống chế được bọn giặc cướp táo bạo, rồi sẽ đi đến chỗ giặc cướp lann tràn. Vậy xin đặt đồn ải ở những đường hiểm yếu, bắt phiên thần phái lính canh giữ, để biên cảnh được vững vàng". Trịnh Giang theo lời.
Lời chua-Châu Bạch Thông, huyện Cảm Hóa^4: Xem Lý Thái Tông, năm Thiên Cảm thánh vũ thứ nhất (Chb. III, 11).
Tháng 4, mùa hạ. Trịnh Giang bắt đầu đặt giám ban.
Theo ch ế độ cũ, các quan chỉ có hai ban văn và võ. Đến nay bọn hoạn quan lộng quyền, Giang mới đặt thêm giám ban. Hạ lệnh: ai thi khảo trúng cách sẽ được trao cho quan chức. Các quan lấy thế làm hổ thẹn, nhưng không ai dám nói. Đến đầu năm Cảnh Hưng mới bãi bỏ việc đặt giám ban.
Giang sai quan tính toán tài sản tiêu dùng.
Lúc ấy, điều động binh lính, việc chi dùng không được kế tiếp. Phủ liêu làm tờ khải nói: "Của cải là việc cần kíp của nhà nước. Đời cổ cân nhắc số thu vào mà tính số chi ra. Gần đây, chi thu vào không cân nhắc cho có tiết độ, đến hết năm cũng không kê cứu khám xét gì cả. Nay nên chọn kỷ lấy người bầy tôi tin cẩn^5, cùng với Hộ phiên tính toán số thu vào và chi ra, để xét xem thiếu đủ thế nào sẽ tùy tiện châm chước ứng cấp". Trịnh Giang theo lời.
Bàn luận thi hành 6 điều để xử trí phiên trấn ngoài biên giới.
Phủ liêu bàn luận: Các trấn Thái Nguyên, Cao Bằng, Lạng Sơn, Tuyên Quang và Hưng Hóa, cũng như cái phên cái giậu của nhà nước, nên tùy tình thế mà xử trí, để nơi biên cảnh được yên. 1. Phụ đạo trong hàng phiên thần phần nhiều cầu cạnh để quản lãnh quân và dân. Nay nên giao cho viên quan ở trấn xét chọn, nếu người nào xứng đáng sẽ trao cho chức trách ấy.
2. Các trường mỏ, nên theo chế độ cũ, hạ lệnh cho phụ đạo quản cố trông coi, để lính mỏ^6 có thống thuộc.
3. Người Nùng áo xanh đều nên có phương pháp khu xử.
4. Gỗ lạt ở thượng lưu, có hạng người thường mua bằng lối đặt tiền trước, hoặc lối cho vay tiền, như thế có hại cho dân, tệ tục ấy nên trừ bỏ đi.
5. Các s ở tuần ti thiện tiện đặt chi nhánh để thu thuế người buôn bán một cách ngang trái, cần phải nghiêm cấm để tỏ rõ lòng khoan hồng đối với lái buôn.
6. Các trấn bị điêu tàn, nên tha cho những thuế còn thiếu, để yên ủi dân ngoài biên giới.

1 Nay là huyện Hà Trung, tỉnh Thanh Hóa.
2 Nay thuộc huyện Đông Hưng, tỉnh Thái Bình.
3 Châu Bảo Lạc thuộc Tuyên Quang, xem thêm lời chua của Cương mục Chính biên quyển XXI, tờ 35.
4 Nay là huyện Ngân Sơn (Cao Bằng) và Na Rì (Bắc Cạn).
5 Nguyên văn chép: "Tín thần", tức bọn hoạn quan. Xem thêm lời chua của Cương mục chính biên quyển XXXIX, tờ 14.
6 Nguyên văn chép là "khoáng binh".

Giang cho thi hành 4 điều, còn 2 điều phiên thần (điều 1) và trường mỏ (điều 2) vẫn để như cũ. Lời chua-Thái Nguyên: Tức Ninh Sóc.
Cao Bằng: Trước thuộc Ninh Sóc.
Thái Nguyên, Cao Bằng, Lạng Sơn, Tuyên Quang và Hưng Hóa: Đều xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 16, 19, 30, 31, 32, 35). Người Nùng áo xanh: Có 7 họ, đều mặc áo chàm, nên gọi là người Nùng áo xanh, xem Hiển Tông, năm Cảnh Hưng thứ 13 (Chb. XLI, 16).
Tháng 6. Lại kén lính ở tứ trấn mà trước kia đã thải về.
Giang h ạ lệnh kén thêm lính ở tứ trấn mà trước đã thải về cùng lính nhất binh ở Trường Yên, phân phối cho lệ thuộc vào đội ngũ, để sung vào việc canh phòng và nã bắt. Phủ liêu bàn luận: Núi rừng ở nơi biên viễn, đảng trộm tụ họp; tứ trấn ở trong nội địa cũng nhiều nơi phát sinh trộm cắp. Nhân dân sở tại tự giữ lấy làng xóm cũng không xong, hơi có biến động một chút, tất sinh ra sợ hãi rối loạn. Từ năm Nhâm Dần tuyển lính, số quân tuy tăng lên, nhưng cũng chẳng giúp ích gì cho công việc thiết thực, hơn nữa đem ruộng công cấp cho lính, thành ra nông dân không có gì để sinh nhai. Năm Bính Thìn, xá miễn binh lính, dân đã dần dà được yên ổn làm ăn. Nay nếu lại cứ chiểu theo số ruộng để tuyển lính, thì ruộng công đã đem quân cấp rồi, do đấy khẩu phần các quân lính sẽ giảm bớt đi, mà không khỏi sự phiền nhiễu về thay đổi phần ruộng. Vậy không gì bằng cứ theo như cũ cho thải về là tiện hơn cả. Giang không nghe, thành ra sau này tệ hại không sao kể xiết.
Lời chua-Nhâm Dần: Dụ Tông, năm Bảo Thái thứ 3 (1722) kén thêm lính ở tứ trấn và Thanh, Nghệ (Chb. XXXVI, 5).
Bính Thìn: Năm Vĩnh Hựu thứ 2 (1736) thải lính mới tuyển cho về làm ruộng (tờ 3 trong cuốn này).
Bắt đầu đổi tên chức "trấn thủ" và "lưu thủ" ở trấn gọi là "đốc phủ". Danh hiệu "đốc phủ" bắt đầu từ đây. Duy ở Lạng Sơn gọi là "tổng phủ", ở Nghệ An gọi là "đốc suất".
Tha tô thuế.
Lúc ấy, trộm cướp nổi lên một ngày một nhiều, dân gian náo động, mới bàn định thi hành ân xá rộng rãi để phủ dụ dân. Bèn hạ lệnh: Khắp trong nước, thuế vụ hạ năm nay, về phần thuế tô và dung đều được xá cho hai phần mười; Thanh và Nghệ về tiền nhà trạm và tiền cửa đình; tứ trấn và ngoại trấn về tiền nộp để chuộc tội còn bỏ thiếu chưa nộp; đều được miễn xá.
Mộ lính ở tứ trấn.
H ạ lệnh: dân đinh ở Thanh, Nghệ và tứ trấn, có người nào am tường lão luyện về nghề thủy thủ và người thân thể sức vóc khỏe mạnh, tình nguyện làm lính, đều được phép ứng tuyển để bổ sung vào đội ngũ. Lại hạ lệnh cho 5 huyện Thụy Nguyên, Vĩnh Phúc, An Định, Lôi Dương và Nông Cống thuộc Thanh Hoa, theo ngạch cũ, cứ 5 suất đinh lấy một người làm lính, nay đều kén thêm một người lính nữa.
Lời chua-Thanh Hoa: Tức Thanh Hóa, xem Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 15, 16, 20, 21, 33).
Bổ Trịnh Tuệ làm thượng thư bộ Hình, vào phủ đường giữ chức tham tụng.
Tu ệ nóng sốt về đường làm quan, nhờ được Công Phụ tiến cử, thi đỗ không đầy vài năm, lấy địa vị thượng thư vào đứng các quan trong phủ chúa. Sau khi đã được giữ chính quyền, Tuệ cùng bọn hoạn quan, kẻ trong, người ngoài, xướng họa với nhau. Một lũ tiểu nhân không còn kiêng kỵ sợ hãi gì cả: chính lệnh phiền nhiễu tế toái, thưởng phạt lầm lẫn rối ren. Từ đấy trong nước mới sinh ra nhiều việc.

Tháng 8, mùa thu. Giáng ch ức: Phạm Khiêm Ích, thượng thư bộ Lại, hiện giữ chức tham tụng, làm đốc phủ Thanh Hoa; Cao Huy Trạc, thượng thư bộ Hộ, hiện giữ chức bồi tụng, làm đốc đồng.

Sau khi trung h ưng, ở các trấn, dùng một viên quan võ làm trấn thủ để kiềm chế trộm cướp, và dùng một viên quan văn làm đốc đồng để khám hỏi các việc kiện về trộm cướp; hai chức quan này cũng thuộc về Trấn ti, đều dùng viên quan từ ngũ phẩm, lục phẩm trở xuống cùng quan trong triều mới được cất nhắc để bổ dụng.

Gi ữa niên hiệu Long Đức (1732-1735) các con chúa Trịnh ra giữ công việc ở trấn, cũng có khi dùng viên đại thần để bàn tán giúp công việc nơi biên khổn, nhưng sau lại bãi bỏ; duy Nghệ An là nơi biên trấn trọng yếu, nên về quan văn thì dùng chức tả thị lang hoặc hữu thị lang làm đốc thị, quyền ngang với đốc suất. Chức đốc thị và phó đốc thị, lúc nào cần đặt mới chọn người để bổ nhiệm, không câu nệ về quân chức phẩm trật. Đến nay dùng thượng thư giữ chức đốc phủ, đốc đồng, nên trong kinh, ngoài trấn, không ai không lấy làm hãi hùng kỳ dị.
Lời chua-Đốc đồng, đốc thị: Hai chức này bắt đầu đặt từ lúc nhà Lê trung hưng. Nghệ An là phiên trấn trọng yếu, nên đặc biệt đặt chức đốc thị.
Tháng 9. Giang giả thác mệnh lệnh xưng là AN Nam thượng vương.
Giang vượt phận tiếm quyền, không kiên kỵ sợ hãi gì, tự tiến xưng là Bác Đạt mậu hòa tuy du dụ nghĩa Trịnh vương.
Lúc ấy Giang đương chơi ở xã Quế Trạo^1 vùng Kinh Bắc, là quê hương hoạn quan Hoàng Công Phụ. Giang xây dựng phủ đệ để hắn ở, hắn bí mật sai Nguyễn Trác Luân và Trần Văn Hoán từ kinh sư chạy trạm lên, phụng đệ sắc văn và ấn tỉ, nói giả thác ra rừng sứ thần nhà Thanh sang nước ta, phong cho Giang làm An Nam thượng vương.

L ời phêKhông cướp ngôi vua thì thôi, còn muốn làm gì chả được, cần gì mà phải nói giả dối. Điên cuồng! Đáng chê cười!
Lời chuaTrịnh Giang: Sau đổi hiệu: Toàn vương, lại đổi: Thuận Vương.
Trác Luân: Người xã Bình Lao, huyện Cẩm Giàng, đỗ tiến sĩ khoa Tân Sửu (1721) năm Bảo Thái triều Lê Dụ Tông.
Văn Hoán: Người xã Từ Ô^2, huyện Thanh Miện, đỗ tiến sĩ khoa Giáp Thìn (1724) năm Bảo Thái triều Lê Dụ Tông.
Qu ế Trạo: Tên xã, thuộc huyện Quế Dương, trấn Kinh Bắc.
Tháng 12, mùa đông. Lập phép đoàn kết.
Phép đoàn kết như thế này:

M ỗi xã, cứ 10 dân đinh thì lấy 2 người, bắt tự sắm lấy đồ binh khí, đặt điếm canh để canh giữ; cứ 4, 5 xã hoặc 6, 7 xã địa thế tiếp giáp nhau kết hợp làm một đoạn; chọn một người chức dịch ở trấn hoặc lại điển ở huyện làm trưởng đoàn. Gặp có sự nguy cấp thì người trưởng đoàn đốc suất dân đinh theo tình thế mà chống chọi đánh dẹp; nếu không đủ sức, thì cấp tốc báo ngay đoàn khác tiếp viện đối phó.

Vì l ập phép này, nên ở dân gian đâu đâu cũng có binh khí. Bọn gian nhân sự sơ hở, tụ họp nhau đi cướp bóc ngày càng quá tệ. Sau thay đổi lại, chọn người có địa vị danh vọng sung vào việc quản lãnh trông coi, lại dùng quan chức trong triều đi phủ dụ. Nhưng không bao lâu, phép này lại bãi bỏ, những đồ binh khí đã chế ra đem nộp lên quan.
Xã Ninh Xá thuộc Hải Dương nghĩa binh nổi dậy^1.
1 Nay thuộc huyện Hiệp Hòa, tỉnh Bắc Giang.
2 Nay là thôn Từ Ô, xã Tân Trào, huyện Thanh Miện, tỉnh Hải Dương.
T ừ ngày làm việc bạo nghịch giết vua, Trịnh Giang lấn quyền càn giỡ mỗi ngày một quá, dâm dục chơi bời không còn có mức độ nào cả, sau mắc chứng bệnh kinh quý^2, sợ sấm sét. Bọn hoạn quan Hoàng Công Phụ đánh lừa, chúng đào đất làm cung thưởng trì dưới hầm cho Giang ở, từ đấy Giang không bước chân ra ngoài, Công Phụ cùng đồ đảng của hắn chuyên chính lộng quyền, các quan đại thần kế tiếp nhau người bị giết, người bị phạt, người nào cũng nơm nớp lo sợ không tự bảo toàn được thân mình, chính sự trái ngược, thuế khóa nặng nề, lòng dân mong sao cho chóng nổi lên loạn lạc.

Lúc ấy, về mặt Hải Dương, có bọn Nguyễn Tuyển, Nguyễn Cừ ở Ninh Xá, Vũ Trác Oánh ở Mộ Trạch; về mặt Sơn Nam, có Hoàng Công Chất; đảng lớn phe nhỏ, hết chỗ này đến chỗ khác, thúc giục nhau phiến động, chỗ nào cũng tự dấy quân, tự xưng danh hiệu: Nguyễn Tuyển xưng Minh Chủ, Trác Oánh xưng hiệu Minh Công, họ hội họp nhau ở xã Ninh Xá, đều mượn tiếng "phò Lê". Dân ở vùng đông vùng nam, người đeo bừa, người váv gậy đi theo, chỗ nhiều có đến hơn vạn, chỗ nhỏ cũng hàng ngàn hàng trăm, họ quấy rối cướp bóc làng xóm, vây đánh các ấp các thành, triều đình không thể nào ngăn cấm được.
Lời cẩn án-Theo "phàm lệ" chép sách Cương mục (của Chu Tử).
- Ng ười nào vì việc nghĩa mà dấy quân thì chép "khởi binh" như các nước chư hầu thời nhà Tần và Lưu Sùng^3 thời nhà Hán v.v...
- Người nào dấy quân tuy không phải vì việc nghĩa, nhưng người mà cùng họ đối địch, lại không có phép được gọi là giặc cướp, thì chép là "binh khởi", như các châu huyện và Phàn Sùng^4 cuối thời Vương Mãng v.v...
Cuối thời nhà Lê, Trịnh Giang tự làm việc bạo nghịch giết vua, bọn Nguyễn Tuyển và Trác Oánh nhân lòng dân oán giận, mượn danh nghĩa, nhân kẽ hở mà nỗi lên, tuy việc họ làm không thoát khỏi hành vi của giặc cướp, nhưng đều là để đối địch với Trịnh Giang. Thế mà người tục biên Lê sử lại chép họ là "giặc". Người ấy không biết rằng họa loạn do Giang gây ra, Giang chính là giặc nhà Lê, thì người đối địch với Giang có thể nào bị coi là "giặc" được? Tại sao người tục biên Lê sử lại đem chữ "giặc" mà Chu Tử không gán ghép cho bọn Lưu Sùng, Phàn Sùng để gán ghép cho bọn Tuyển, Cừ, Trác Oánh? Vì thế, nay đổi lại, chép là "binh khởi". Chép như thế, ngõ hầu hợp được nghĩa lệ chép Cương mục của Chu Tử.
Lời chua-Ninh Xá: Tên xã, sau đổi là Ngô Đồng, thuộc huyện Chí Linh^5, phủ Nam Sách, Hải Dương.
Mộ Trạch^6: Tên xã, thuộc huyện Đường An, phủ Bình Giang.
Cung Thưởng Trì: Có sách chép: Tiên cung, ở xã Hoàng Mai, huyện Thanh Trì, tức chỗ nền cũ cung Thưởng Xuân triều nhà Lý.
Theo V ũ trung tùy bút lục của Phạm [Đình] Hồ, thì Giang là người loạn dâm, thông gian với vợ lẽ của bố là Kỳ viên phi Đặng Thị, Vũ thái pho biết chuyện, bắt ép Đặng Thị phải tự tử.

M ột hôm, bất thình lình Giang bị sét đánh, gần chết, nhân đấy mắc chứng bệnh kinh quý, hễ nghe có tiếng sấm là sợ hãi mất cả hồn vía. Bọn hoạn quan nói dối rằng: đấy là vì dâm dục nên bị ác báo, bây giờ chỉ có cách đào lỗ xuống đất làm nhà mà ở để tránh sấm sét, họa ra có thể thoát khỏi tai nạn. Giang bèn dựng cung Thưởng Trì để ở, không dám ra ngoài nữa.
1 Nguyên văn chép: "Hải Dương, Ninh Xá binh khởi". Chữ "binh" chép ở đây, không phải binh lính, mà là nhân dân, nên chúng tôi dịch là "nghĩa binh" cho phân biệt với binh lính của vua chúa lúc bấy giờ, và hợp với lời cẩn án của Cương mục ở dưới. 2 Chứng bệnh tâm thần bất định, hoảng hốt không thường, hay sinh sợ hãi.
3 Cuối thời Tây Hán, Vương Mãng làm thừa tướng uy hiếp vua nhà Hán, choán hết quyền bính, bỏ vua này lập vua khác, lập mưu để cướp ngôi vua. Lưu Sùng, họ tôn thất nhà Hán, dấy quân đánh Vương Mãng, nhưng không thắng được.
4 Sau khi Vương Mãng đã cướp ngôi vua nhà Hán, Phàn Sùng người đất Lang Da, họp dân chúng hơn vạn người, đánh Vương Mãng. Phàn Sùng sợ quân của mình lẫn lộn với quân của Mãng, bèn cho quân bôi lông mi bằng màu đỏ để dễ phân biệt. Lúc ấy người ta gọi là "quân xích mi".
5 Nay thuộc tỉnh Hải Dương.
6 Nay thuộc xã Tân Hồng, huyện Bình Giang, tỉnh Hải Dương.
Đặng Thị: Người xã Trà Đổng, huyện Tiên Du, vợ lẽ yêu của Trịnh Cương, hiệu là Kỳ viên phi.
Canh Thân, năm thứ 6 (1740). (Từ tháng 5 trở về sau thuộc năm Cảnh Hưng thứ nhất đời Lê Hiển Tông-Thanh, năm Càn Long thứ 5).
Tháng giêng, mùa xuân. Trịnh Doanh tự tiến phong nguyên soái, tổng quốc chính, Minh Đô vương. Tôn Giang làm thái thượng vương.
Doanh là ng ười sáng suốt, quả quyết, có tài văn võ, từ khi mở phủ Lượng Quốc, tạm giữ chính quyền, được lòng người gắn bó đã lâu, nhưng bị Hoàng Công Phụ ghét, xén bớt mất quyền, nên mọi việc, Doanh không dám một mình tự quyết đoán.

Tr ịnh thái phi là Vũ Thị^1 cho triệu Nguyễn Quý Cảnh, bồi tụng giữ chức hữu tư giảng, vào phủ, bảo Quý Cảnh khuyên Trịnh Doanh đứng ra thay Trịnh Giang để trừ hoạn nạn trong cung phủ. Lúc ấy Quý Cảnh đương có trọng tang ở nhà, bèn ngầm biên tiên hương binh^2, dự chia thành từng bộ phận, rồi nhân lúc nhàn rỗi nói với Doanh, Doanh khóc và ngăn cản đi. Quý Cảnh đem việc ấy nói với bồi tụng Nguyễn Công Thái và thân thần là bọn Trịnh Đạc, Vũ Tất Thận, Nguyễn Đinh Hoàn, cùng tán thành cả.

Tr ước đây, Nguyễn Tuyển vùng vẫy ở mặt đông nam, tin nguy cấp hàng ngày đưa về, Thực quận công (sót họ tên), đảng của Công Phụ, trước đã đem quân đóng ở Thanh Lâm để đánh phá tiễu trừ nhưng không sao thắng được. Công Phụ nhận thấy ngày trước Nguyễn Tuyển đã ở trong nhà hắn, nên hắn muốn thân hành đi phủ dụ, dẹp yên Nguyễn Tuyển, lập lấy công to, để hiếp chế triều đình. Nhân đấy Quý Cảnh hết sức khuyên. Công Phụ bèn đem binh lính trong bản bộ của mình sang đò qua sông, lúc ấy trong hoàng thành bỏ trống rỗng.

B ọn Quý Cảnh phân phối hương binh sung vào việc bảo vệ kinh thành, rồi bàn định dùng ngày khai bảo^3, hội hợp trăm quan, phò lập Trịnh Doanh lên nối ngôi giữ quốc chính. Doanh nhún nhường tứ chối không dám đương. Quý Cảnh e rằng nếu để chậm sẽ sinh biến cố khác, bèn đem việc này tâu lên nhà vua. Nhà vua sai người dụ bảo hai ba lần, Trịnh Doanh không từ chối nữa.

Chi ều hôm ấy, Quý Cảnh cùng Công Thái, Trương Khuông vào chầu nhà vua, nhưng hôm ấy chưa làm lễ mở bảo tỉ, bọn Quý Cảnh nhân mật hẹn với Tào Thái hầu (sót họ tên) giữ chức Tư Lễ giám rằng, sáng mai, xin chỉ dụ của vua để in bảo tỉ vào sắc văn.

Sáng hôm sau, Doanh đến phủ đường, bọn Quý Cảnh và Trương Khuông theo sau hộ vệ. Lúc ấy, chỉ có tướng sĩ thân quân ở trong vệ Tứ Nghiêm và Tứ Kính đều đeo gươm, cắp súng. Một lúc sau, Tào Thái hầu đưa sắc văn và dụ chỉ đến. Công Thái xướng lên rằng "có sắc mạng [của thiên tử]". Doanh quỳ xuống, tiếp nhận. Phan Lai hầu (sót họ tên), một tên nội giám, đứng bên cạnh, tức giận trách móc, bị Trương Khuông lôi ra giam vào ngục.

Công Thái l ại khuyên, nhưng Trịnh Doanh còn chần chừ chưa quả quyết. Trương Khuông và Đình Hoàn liền phò Trịnh Doanh lên bảo tọa, bọn Quý Cảnh đứng hầu chung quanh, nội giám Giáp Nguyễn Khoa lên lầu nổi trống, tuyên triệu trăm quan. Các hoạn quan bảo vệ ở cung Thưởng Trì nghe tin biến động, đem binh lính đến. Hương binh của Quý Cảnh đánh nhau với bọn này đều giết hết. Trăm quan cùng đem nhau đến lạy mừng.
1 Vợ Trịnh Cương và là mẹ Trịnh Giang và Trịnh Doanh.
2 Trước đây, chúa Trịnh đặt phép hương binh đoàn kết, sau bãi bỏ đi, rồi hạ lệnh cho đốc phủ các trấn lựa chọn luyện tập hương binh, đề phòng khi có dùng vào việc đánh dẹp. Hương binh được cấp cho lương ăn và khí giới.
3 Chế độ đời phong kiến, hàng năm cứ đến hạ tuần tháng chạp dùng một ngày nào đó làm lễ hạp tỉ của vua chúa, hoặc hạp ấn của các quan, nghĩa là bỏ ấn tín vào một cái hộp khóa lại và niêm phong cẩn thận, bắt đầu từ ngày ấy, mọi công việc quan đều nghĩ cả. Đến đầu tháng giêng năm sau sẽ dùng một ngày nào đó làm lễ khai bảo tỉ của vua chúa và ấn tín của các quan, lúc ấy mới vắt đầu làm việc.
Sau khi Doanh đã lên nối ngôi rồi, tôn Giang làm thái thượng vương. Sai tụng quan tuyên bố lời dụ ở phủ đường:
1. Khôi ph ục hai ban văn vũ theo chế độ cũ, để triều đình được nghiêm trọng;
2. Ba năm xét công trạng các quan một lần, để phân biệt người tốt, người xấu;
3. Lục dụng người không mắc tội mà phải giáng truất, để cất nhắc người có tài mà bị chìm đắm;
4. Nghiêm ngặt đối với những đơn xin chức tước hoặc bảo toàn tính mệnh, để con đường làm quan được trong sạch;
5. T ăng thêm khẩu phần ruộng, để binh lính đủ lương ăn;
6. Rộng xá thuế tô, thuế dung, để cứu chữa sự đau khổ cho dân;
7. Đình chỉ tất cả công việc xây dựng, để sức lực của dân được thư thả;
8. Triệt bỏ các sở tuần ti, bến đò đặt trái phép, để tỏ rõ chính thể khoan hồng;
9. Cấm chỉ sự ức hiếp và lối đặt tiền trước để mua hàng;
10. Định lệnh thưởng và phạt tướng sĩ có công hoặc có tội, ra ân rộng rãi cho quân sĩ đã chết vẫn được hưởng miễn trừ;
11. Định rõ việc khiếu tố các viên quan cai quản làm việc hà khắc nhũng lạm;
12. Đê đường, giao cho viên quan ở trấn đốc thúc sửa đắp, để việc làm ruộng được thuận tiện;
13. Tiền của cải giao về bộ Hộ giữ gìn quản trị, để việc chi dùng trong nước được đầy đủ;
14. Các việc kiện tụng, cấm dâng tờ khải khiếu tố càn rỡ;
15. Miễn tô ruộng cho hai xứ Thanh và Nghệ.
Lời dụ gồm 15 điều, trong kinh ngoài trấn rất lấy làm vui vẽ.

Bàn lu ận công bầy tôi giúp rập: cho Vũ Tất Thận được chữ hiệu "công thần", mũ và đai lưng được trang sức bằng vàng, theo thể lệ mũ và đai của vương thân; phong Nguyễn Công Thái, Nguyễn Quý Cảnh làm công thần suy trung và dực vận^1 còn những người khác đều được thăng thưởng người cao người thấp khác nhau.

Sau đó, hạ lệnh cho Nguyễn Đình Hoàn đem quân bảo vệ cung Thưởng Trì bắt giết đồ đảng thân tín của Hoàng Công Phụ. Công Phụ còn đóng quân ở Vân Giang, hay tin, hắn cùng hơn mười người thủ hạ bỏ trốn. Do đấy, cung cấm trong phủ đường được nghiêm chỉnh, yên tĩnh.

Lúc ấy, Trịnh Giang hoang dâm càn giỡ, bọn hoạn quan chuyên quyền, mọi việc đều ngang trái rối loạn, trộm giặc nổi dậy khắp nơi, trong kinh ngoài trấn nôn nao lo sợ, họ ngờ rằng sớm tối sẽ xảy ra sự bất trắc. Thế mà bọn Quý Cảnh, trong nhờ có Vũ Thị, trên giả thác sắc mệnh vua Lê, bèn phò Trịnh Doanh nắm lấy chính quyền, xoay xở xếp đặt trong khoảng chốc lát, mà lòng người được yên ổn. Sau khi công việc đã xong xuôi, Trịnh Doanh hạ lệnh cho Quý Cảnh vào túc trực trong phủ đường, sớm tối bàn định công việc. Lúc bấy giờ, sở dĩ cởi được mối rối loạn một cách thư nhàn, trấn áp họa loạn được yên ổn, Quý Cảnh thật là người có công.
Trịnh Doanh lại bàn định thi hành chính sách khoan hồng:
- Phàm quan ho ặc quân để mất đồ vật công chưa đền, nếu là do sự bảo quản không cẩn thận (thất quản) thì nay được miễn tội; nếu nhân việc ấy mà luận tội phạt phải bồi thường thì nay cho được khất lại.

- Tr ả lại chức tước cho bầy tôi đã mất, là Lê Anh Tuấn,, Đỗ Bá Phẩm, và Nguyễn Thọ Trường. - Bầy tôi can tội lây mà phải giáng truất, nay đều được tẩy rửa tội lội và lại được vào chầu chực, như bọn Đào Hoàng Thực, Vũ Công Trấn, Lê Trọng Thứ, Lê Vĩ, Trần Lê Lân, Đỗ Huy Kỳ và Trần Hiền.
1 Quan chế triều Lê có 24 bậc để đặc ân vinh phong cho bầy tôi có công "Suy trung", và "dực vận" là hai bậc đứng đầu trong 24 bậc. Xem thêm lời chua của Cương mục Chính biên quyển XXII, tờ 26.
- Con cháu bầy tôi có công đời trước, nay bị chìm đắm trong dân gian và hàng ngũ quân lính đều xét theo tài năng rồi bổ dụng. Do đấy, người có tài mà bị chìm đắm không ai là không có lòng phấn khởi.
L ời chua-Tứ Nghiêm, Tứ Kính: Theo "Binh chế chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú, thì các đội tả, hữu, tiền, hậu trong vệ Tứ Nghiêm mỗi đội 100 người; các đội tả, hữu, tiền, hậu trong vệ Tứ Kính mỗi đội 52 người, đều là binh lính trong Lượng Quốc phủ^1 họ Trịnh.

Quý C ảnh: Người xã Thiên Mỗ^2, huyện Từ Liêm, là cháu Quý Đức, con Quý Ân, do chân tiến triều^3 giữ chức hữu tư giảng, Quý Cảnh và Công Thái cùng giữ chức bồi tụng trong phủ chúa Trịnh.
Trương Khuông: Người xã Như Kinh^4, huyện Gia Lâm, là ngoại thích của chúa Trịnh.
Đình Hoàn: Người xã Hương Duệ, huyện Kỳ Hoa^5, nối đời làm tướng võ. Giáp Nguyễn Khoa: Nội giám (hoạn quan), người xã Thiết Thượng^6, huyện Yên Dũng.
Th ực quận công: Gia phả họ Đặng chép "Thực trung hầu", tước hiệu hoạn quan. Thất quản: Ý nói người có bổn phận bảo quản mà lơ là về việc coi giữ.
Đào Hoàng Thực: Người xã Thượng Trì^7, huyện Từ Liêm, đỗ tiến sĩ khoa Đinh Sửu (1697) năm Chính Hòa triều Lê Hi Tông.
Vũ Công Trấn: Người xã Đôn Thư^8, huyện Thanh Oai.
Lê Trọng Thứ: Người xã Diên Hà^9, tỉnh Hưng Yên-Công Trấn và Trọng Thứ đều đỗ tiến sĩ khoa Giáp Thìn (1724) năm Bảo Thái triều Lê Dụ Tông.
Lê Vĩ: Người xã Hòa Bình, huyện Văn Giang^10, đỗ tiến sĩ khoa Canh Dần (1710) năm Vĩnh Thịnh triều Lê Dụ Tông.
Lê Lân: Người xã Tam Lộng, huyện Lôi Dương.
Huy Kỳ: Người xã Thử Cốc, huyện Thụy Nguyên^11-Lê Lân và Huy Kỳ đều đỗ tiến sĩ khoa Tân Hợi (1731) năm Vĩnh Khánh triều Đế Duy Phường.
Trần Hiền: Người xã Vân Canh^1 huyện Từ Liêm, đỗ tiến sĩ khoa Quý Sửu (1733) năm Long Đức triều Lê Thuần Tông.
1 Tên phủ đệ của Trịnh Doanh khi làm tiết chế.
2 Nay là xã Đại Mỗ, huyện Từ Liêm, Hà Nội.
3 Xem lời chua của Cương mục Chính biên quyển XXXVI, tờ 28.
4 Nay thuộc xã Như Quỳnh, huyện Mỹ Văn, tỉnh Hưng Yên.
5 Nay là huyện Kỳ Anh tỉnh Hà Tĩnh.
6 Nay là thôn Thiết Thượng, thuộc huyện Việt Yên, tỉnh Bắc Giang.
7 Nay thuộc xã Liên Hồng, huyện Đan Phượng, tỉnh Hà Tây.
8 Nay thuộc xã Kim Thư, huyện Thanh Oai, tỉnh Hà Tây.
9 Nay là xã Độc Lập, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình.
10 Nay thuộc huyện Châu Giang, tỉnh Hưng Yên.
11 Nay thuộc tỉnh Thanh Hóa.
Chế thẻ bài "hỏa tốc"2.
Lúc ấy dùng binh lính đi đánh dẹp, vũ hịch^3 phát ra tứ tung, bèn chế cái thẻ bài để phòng bị dùng trong khi khẩn cấp.
Tuyển thêm ưu binh.
T ừ lúc trung hưng trở về sau, huyện lấy lính ở Thanh, Nghệ sung vào việc bảo vệ, gọi là "ưu binh". Về ngạch lính: cứ 3 suất đinh lấy một lính. Năm Bảo Thái thứ 2 (1721) định lại chế độ binh lính, cứ 5 suất đinh lấy một lính. Đến nay tuyển thêm lính, lại theo ngạch cũ 3 suất đinh lấy một lính. Người nào đã tuyển được thì phân phối đưa đi luyện tập, sau dẫn vào phủ đường thi khảo, rồi bổ thuộc vào các đội ngũ.

L ại hạ lệnh: cấm các quan ở trấn nã bắt quân lính trốn và sách nhiễu; cấm thu tiền vọng cũa binh lính ở trong kinh ngoài trấn vượt quá thể lệ; binh lính theo đi đánh giặc ở các đạo, người nào biết đem hết sức ra giết giặc, sẽ được ban thưởng. Việc này, cho ghi chép lại để làm mệnh lệnh nhất định.

L ời chua-Tiền vọng: Tức tiền khao vọng. Theo "Binh chế chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú, thì năm Vĩnh Hựu thứ 6 (1740) triều Ý Tông, định thể lệ tiền vọng như thế này:
Phàm binh lính ở Thanh, Nghệ mới tuyển được, phải nộp ở đội ngũ của mình mỗi tên lính cổ tiền^4 một quan năm tiền.
Binh lính ở ngoài các trấn tuyển vào đội thị hậu, phải nộp binh tiền^5ở xã mình ba quan (nạp tại bản xã binh tiền tam quán). Ngoài ra các khoản khác đều đình bãi. Hạ lệnh: Người nào dâng vật liệu dùng về việc binh, sẽ được ban thưởng.
Lúc ấy các đạo đánh dẹp, binh khí phần nhiều dùng thứ thuốc bắt lửa. Vì thế, mới hạ lệnh cho các phiên mục ở ngoại trấn^6, dâng nộp o diên, diêm tiêu, lưu hoàng, sẽ miễn cho việc đánh thuế mỏ và miễn tiền thuế dung, thuế điệu của dân đinh trong khi vực mà người phiên mục ấy cai quản. Nếu phiên mục nào muốn làm quan, sẽ cân nhắc số vật liệu đã dâng nhiều hay ít để trao cho quan chức. Những khách buôn ở các cửa hàng trong kinh kỳ và phố Lai Triều, nếu người nào tình nguyện dâng nộp để xin thưởng chức sắc, sẽ thưởng cho theo như thể lệ người nộp thóc hoặc nộp tiền; nếu người nào không muốn lấy chức sắc thì trã lại bằng tiền; người nào ẩn giấu sẽ phải tội.
Lời chua-Lai Triều: Tên phố, tức Phố Hiến, thuộc trấn Sơn Nam thời nhà Lê. Nay là tỉnh Lỵ Hưng Yên.
Sai bọn Trịnh Kính đi kinh lý vùng Sơn Nam.
S ơn Nam địa thế rộng rãi, bọn Hoàng Công Chất thường cướp phá luôn, chúng ra vào không nhất định, một mình đốc lãnh Hoàng Kim Trảo không thể chống cự được. Triều đình bèn sai quan quân chia làm ba đạo tiến đi càn quét: Cao quận công Trịnh Kính tiến theo thượng đạo ven núi; Trình quận công Hoàng Công Kỳ tiến theo tả đạo ven sông; Nhạc Thọ hầu Phạm Trần Tông tiến theo hữu đạo ven sông, cho phép các tướng đều được tùy tiện thi hành mọi việc. Sau đó, triệu Trịnh Kính về, dùng Trần Tông quản lãnh thay quân của Trịnh Kính; ít lâu sau lại cho Khoản Trung hầu Nguyễn Trọng Cảnh thay Trần Tông, đóng đồn chống cự về mặt các huyện Thượng Nguyên; lại sai đốc trấn Vũ Tá Liễn và viên quan giữ việc phủ dụ là Đỗ Doãn Thành hội hợp quân lính đón đánh ở Đông An, nhưng không thắng được.
1 Nay là xã Vân Canh, huyện Hoài Đức, tỉnh Hà Tây.
2 Đời cổ khi có việc chinh chiến, giấy tờ về việc bắt nộp lương, nộp lính bắt đi khắp nơi. Vì thế, họ mới dùng một phiến gỗ nhỏ hình chữ nhật, chiều ngang, chiều dọc đã có kích thước nhất định, trên mặt phiến gỗ ấy sơn bằng phấn trắng, gọi là "thẻ bài". Thẻ bài nha môn nào có dấu hiệu riêng của nha môn ấy. Gặp việc cần cấp, thì viết công việc phải làm vào mặt thẻ bài (việc xong rồi, người có trách nhiệm thu lấy thẻ bài lau sạch chữ đi). Khi giao thẻ bài cho người nào đó nhận đi làm công việc thì trên đầu thẻ bài lại cắm thêm một cái lông cánh chim, để tỏ ra rằng, phải thi hành một cách nhanh như bay, nên gọi là "vũ hịch". Thẻ bài "hỏa tốc" chép ở đây, chắc cũng chế theo thể thức ấy. Đầu thế kỷ thứ XX, một số nha môn vẫn còn dùng thẻ bài ấy, nhưng không phải là "vũ hịch" hoặc "vũ thư".

3 nt.
4 Mỗi tiền 60 đồng, xem thêm lời chua của Cương mục Chính biên quyển XXI, tờ 2.
5 Tham khảo mục tiền vọng ở "binh chế chí" trong Lịch triều hiến chương (sách chép tay) chép: "cổ tiền".
6 Tức các trấn Tuyên Quang, Cao Bằng, Thái Nguyên, Lạng Sơn và Hưng Hóa.

L ời chua-Thượng Nguyên: Tên huyện. Xưa gọi Thượng Hiền; sau khi nhà Lê trung hưng đổi là Thượng Nguyên, thuộc trấn Sơn Nam; nay thuộc phủ Xuân Trường, tỉnh Nam Định.
Đông An: Tên huyện. Hồi thuộc Minh gọi là Đông Kết; nhà Lê đổi là Đông An, thuộc trấn Sơn Nam, nay thuộc phủ Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên.
Công K ỳ: Hoạn quan, người xã Trình Xá, huyện Thần Khê^1.
Tá Liễn: Tạo sĩ, người xã Hà Hoàng, huyện Thạch Hà^2.
Sai bọn Trần Đình Miên và Nguyễn Bá Lân đi kinh lý trấn Sơn Tây.

Lúc ấy, quân của Duy Mật tràn ra Sơn Tây, các huyện Phúc Lộc, Tiên Phong đều bị cướp phá nhũng nhiễu. Bèn bổ dụng Đình Miên giữ chức đốc lãnh Sơn Tây, đem quân đi đánh. Sau đó, lại sai bồi tụng Nguyễn Bá Lân đem quân và voi tiến lên, vừa đánh dẹp vừa phủ dụ. Bá Lân chiêu tập hương binh ba huyện thượng du đi bình định, bắt được nhiều người. Quân của Duy Mật lui về thượng đạo.
Lời chua-Phúc Lộc: Tên huyện, nhà Lê gọi Phúc Lộc, nay đổi Phúc Thọ^3. Tiên Phong: Tên huyện, hồi đầu triều Lê gọi Tân Phong; sau khi trung hưng đổi Tiên Phong-Hai huyện này nay đều thuộc phủ Quảng Oai, tỉnh Sơn Tây. Biểu dương những người tiết nghĩa là bọn Hoàng Sĩ Châu và Nguyễn Hưng Vượng.
L ưu tặc^4đánh phá châu Thu Vật. Hoàng Sĩ Châu, tường sinh xã Đại Đồng, bị bắt; giặc khảo đả, Sĩ Châu không khuất phục, dùng dao tự xử. Viên lưu thủ Văn Đình Dận đem sự trạng này tâu bày, bèn truy tặng cho hàm tri huyện và tha dao dịch cho nhà Sĩ Châu. Ở huyện Hoa Khê, tri huyện Nguyễn Hưng Vượng và huyện thừa Phạm Danh Linh đều chết về tay giặc. Ở Sơn Dương, một người dân là Dư Khắc Cung đánh nhau với giặc ở nơi đường ngõ, bị chết. Những người kể trên đều được tặng phong và ban cho tiền tuất. Vợ (sót họ tên) viên quan tiến triều Nguyễn Đình Kính bị khảo đả, không chịu khuất phục, cùng với con trai đều chết. Ban cho tấm biển đề ba chữ "trung tiết môn".
Lời chua-Thu Vật^5: Nay đổi là Thu Châu. Xem Lê Thái Tông, năm Đại Bảo thứ nhất (Chb. XVII, 20).
Hoa Khê^6: Tên huyện, nay đổi Cẩm Khê, thuộc phủ Lâm Thao.
S ơn Dương^1: Tên huyện. Đời nhà Lê, huyện này thuộc phủ Đoan Hùng, sau bỏ; năm Gia Long thứ 6 (1807) bản triều mới đặt chức tri huyện-Hoa Khê và Sơn Dương nay đều thuộc tỉnh Sơn Tây.
Đại Đồng: Tên xã, thuộc Thu Châu, tỉnh Tuyên Quang^2.

1 Nay thuộc huyện Đông Hưng, tỉnh Thái Bình.
2 Tĩnh Hà Tĩnh.
3 Nay là huyện Phúc Thọ, tỉnh Hà Tây.
4 Những người tụ tập nhau đi đánh phá các nơi, nay đánh nơi này, mai đánh nơi khác, không nhất định chỗ nào, quan niệm phong kiến gọi là "lưu tặc".
5 Nay là huyện Yên Bình, tỉnh Yên Bái.
6 Nay là huyện Sông Thao, tỉnh Phú Thọ.
Đình Dận: Người xã Lạc Phố, huyện Hương Sơn^3, đỗ tạo sĩ.
Tường sinh: Chế độ nhà Lê trước kia, người thi hương trúng ba kỳ, gọi là tường sinh.
Bọn Vũ Đình Dung, giặc Ngân Già, uy hiếp Chân Ninh. Bọn đốc lãnh Hoàng Kim Trảo đánh nhau với giặc, thua trận, bị chết.
B ọn Vũ Đình Dung, Đoàn Danh Chấn và Tú Cao ở Ngân Già thuộc Sơn Nam, liên kết binh sĩ, uy hiếp phố Chân Ninh, thanh thế rất lừng lẫy. Đốc lãnh Hoàng Kim Trảo chống cự lại. Kim Trảo cùng tướng hiệu thuộc dưới quyền hắn là bọn Nguyễn Thế Siêu, Trần Danh Quán bại trấn, đều bị giết.
Lời chua-Ngân Già: Tên xã, thuộc huyện Nam Chân^4, trấn Sơn Nam. Chân Ninh: Tên phố, ở huyện Nam Chân, nay chia đặt lại, thuộc huyện Chân Ninh^5.
Kim Trảo: Người xã Đan Dương Hạ, huyện Bạch Hạc^6, đỗ tạo sĩ. Tú Cao: Tên một người giặc, sót họ.
Tháng 2. Toản Cơ, thổ tù ở phiên trấn Lạng Sơn, làm phản, đánh phá Đoàn Thành. Tổng phủ Ngô Đình Thạc bị chết.
Đ ình Thạc lấy tư cách thượng thư bộ Hộ, tham tụng, ra trấn thủ Lạng Sơn mới được vài tháng. Toản Cơ làm phản, vây Đoàn thành, trong thành không có binh lính. Có người khuyên Đình Thạc bỏ chạy, may ra được thoát. Đình Thạc nói: "Chức phận của ta là ở chỗ giữ lấy đất của triều đình, ta phải sống chết với thành này, toan chạy đi đâu?". Rồi bị sa vào tay giặc. Đình Thạc giữ tiết tháo, không khuất phục, để chết. Sau được truy tặng hàm thiếu bảo.

L ời chua-Toản Cơ (sót họ): Tên một thổ tù ở phiên trấn.
Đoàn Thành: Thành trấn Lạng Sơn.
Bổ dụng Vũ Công Tể, Nguyễn Quý Cảnh và Nguyễn Công Thái là tham tụng.

Công T ể từng làm quan bồi tụng, ra trấn thủ Cao Bằng, sau lại triệu về. Vì là người văn học, nên Công Tể được trọng đãi. Lúc ấy, Trịnh Doanh mới lập, mọi việc chính sự đỗi mới nên hạ lệnh cho Công Tể cùng Quý Cảnh, Công Thái cùng vào phủ đường giữ công việc chính trị.
Nguyễn Trọng Uông, thống lãnh Bắc đạo, đánh nhau với Nguyễn Tuyển ở xã Bình Ngô, thua trận bị chết. Triều đình bổ dụng con hắn là Đức Thân lên thay cầm quân.
Tr ọng Uông là người khỏe mạnh, quả cảm, chiến đấu giỏi, thường một mình một ngựa xông pha trong trận giặc. Đến nay gặp Nguyễn Tuyển, Trọng Uông đem hết sức lực chiến đấu gay go. Nguyễn Hữu Nhuận, thuộc tướng của Uông, bỏ chạy trước, cả một đội quân phải kinh sợ, tan vỡ; hiệu quân theo sau của bọn Đặng Đình Sắt, Phạm Hữu Tá đều bỏ chạy. Giặc đem hết quân bao vây, Trọng Uông kiệt sức, bèn bị hại. Trịnh Doanh rất thương, truy tặng hàm thái bảo, tước quận công. Doanh nhận thấy Đức Thân, con Trọng Uông, là người có tài làm tướng, bèn hạ lệnh cho cầm quân thay. Lại giết bọn Hữu Nhuận và Đặng Đình Sắt, đày (tội lưu) Phạm Hữu Tá đi viễn châu.

1 Nay là huyện Sơn Dương, tỉnh Tuyên Quang.
2 Nay thuộc tỉnh Yên Bái.
3 Thuộc tỉnh Hà Tĩnh.
4 Nay là huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định.
5 Nt.
6 Nay là huyện Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Phúc.

L ời chua-Trọng Uông: Người xã Quế Ổ, huyện Quế Dương, đỗ tạo sĩ. Hữu Tá: Người xã An Thường, huyện Đông Ngàn, đỗ tạo sĩ.
Bình Ngô: Tên xã, thuộc huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh.
Tháng 3. Bãi bỏ mọi việc xây dựng.
Việc xây dựng các chùa quán Quỳnh Lâm, Hồ Thiên, Hoa Long, Tử Trầm và Tây Phương đều bãi bỏ hết, những ruộng đất trước kia chiếm làm chùa quán, nay trả lại dân.
Lời chuaChùa Quỳnh Lâm: Xem Tương Dực đế năm Hồng Thuận thứ 8 (Chb.XXVI, 26).
Chùa H ồ Thiên: Xem năm Vĩnh Hựu thứ 2 (Chb. XXXVIII, 1).
Chùa Hoa Long: Ở thôn Việt Trì, huyện Bạch Hạc, tỉnh Sơn Tây^1. Chùa Tử Trầm: Ở huyện Yên Sơn tỉnh Sơn Tây^2, có hang đá. Chùa Tây Phương: Ở huyện Thạch Thất, tỉnh Sơn Tây^3.
Hạ lệnh: Đề cử người có tài cán mưu lược và lựa xét bổ dụng con cháu bầy tôi có công.
Phàm ng ười nào có phương pháp, mưu lược, biết võ, khoẻ mạnh, có thể dùng vào việc cầm quân, cùng người nào có thuật đặc biệt, có mưu kỳ lạ, đều không phải câu nệ về tư cách phẩm trật, hết thảy được đề cử tên từng người để triều đình biết, sẽ tùy theo tài năng bổ dụng. Sau lại hạ lệnh: con cháu bầy tôi có công được vào kinh đô để lựa chọn, người nào có sức mạnh, chiến đấu khỏe, sẽ cấp cho lương bổng, rồi cho theo đi quân thứ chịu sự điều khiển.
Vũ Tá Lý, chinh tây đại tướng quân, đánh nhau với giặc Tế và Bồng ở An Lạc. Bắt được bọn giặc này.
Tên T ế, giặc ở Sơn Tây, và tên Bồng ở Bình Ngô, đều nổi tiếng là giặc tinh quái hung tợn. Thể quận công Tá Lý đón đánh ở An Lạc, bắt được bọn này. Trịnh Doanh ban cho Tá Lý cờ. kiếm và ấn, để tuyên dương công trạng.

Nguy ễn Danh Phương, dư đảng của tên Tế, chiếm cứ núi Tam Đảo, nhân địa thế hiểm trở làm thành lũy, chiêu mộ binh lính, vơ vét lương ăn, chứa khí giới, họp đồ đảng, ẩn náu nơi núi rừng. Nhiều lần Danh Phương xin hàng để hoãn binh, Trịnh Doanh biết mưu giả trá, đem việc ấy bàn với bầy tôi. Doanh cho rằng "sự thế đánh dẹp cần phải biết việc hòa hoãn, việc khẩn cấp mà định kế đánh trước, đánh sau. Danh Phương chẳng qua chỉ là tên giặc tự giữ một xó một thôi. Còn như vùng đông nam là nơi đẻ ra của cải thuế khóa của quốc gia; nay vùng này bị Hữu Cầu và Công Chất liên kết với nhau, hàng ngày đốt phá cướp bóc thả cửa, vậy bây giờ trước hết phải quét sạch vùng đông nam, để gở mối lo nguy cấp cho dân. Sau khi đã bình định được hai tên giặc này rồi, lúc ấy sẽ quay cờ kéo lên mặt tây, thì Danh Phương dầu giảo quyệt đến đâu cũng không thể lọt lưới của ta được". Bèn hạ lệnh cho trấn thủ Sơn Tây nhận lời cho Phương hàng, liệu lượng lưu quan quân ở lại đóng đồn phòng ngự. Còn bao nhiêu binh sĩ đều đổ dồn hết về đạo đông nam, để góp sức đánh dẹp càn quét.

L ời chua-Tế, Bồng, Cầu, Chất: Tên bốn người giặc.
An Lạc^4: Tên huyện, nay thuộc phủ Vĩnh Tường, tỉnh Sơn Tây. Danh Phương: Tức Danh Ngũ, người huyện An Lạc.

1 Nay thuộc tỉnh Phú Thọ.
2 Nay thuộc tỉnh Hà Tây.
3 Nt.
4 Nay là huyện Yên Lạc, tỉnh Vĩnh Phúc.
Tá Lý: Ng ười xã Hòa Hoàng, huyện Thạch Hà.
Bổ dụng hoạn quan Hoàng Công Kỳ làm Thống lãnh chinh tây đại tướng quân.
Lời phê-Trịnh Doanh cũng không phải là người có trí thức.
Tháng 4, mùa hạ. Thải bớt lính đã ứng mộ.
Tr ước đây các đạo đánh dẹp, số binh lính ít ỏi, bèn hạ lệnh chiêu mộ người mạnh khỏe, gọi là "chí nguyện binh". Sau đó, số ứng mộ khá nhiều, ở lẫn lộn cả trong kinh kỳ, rồi theo nhau làm việc gian tham, trộm cắp. Vì thế mới hạ lệnh sa thải, chọn lấy người có tên trong sổ cũ, sẽ do quan cấp lương cho; tướng hiệu không được dẫn họ vào trong thành trú ngụ lẫn ở nhà cửa của quân và dân, ai trái lệnh sẽ phải tội.

H ạ lệnh: Người nào nộp tiền hoặc thóc, sẽ được trao cho quan chức. Bắt đầu bàn định quân cấp ruộng, sau chưa kịp thi hành đã bãi bỏ.

Tr ịnh Doanh say sưa phép tỉnh điền^1đời cổ, muốn cho người nghèo người giàu đều nhau, để thuế khóa và lực dịch được quân bình. Các quan chấp chính trong phủ đường bàn rằng: "từ đời Tam Đại^2 trở về sau, chế độ ruộng đất bỏ đỗ nát, không sổ sách nào có thể làm bằng chứng được. Các đời vua quốc triều [triều Lê] cũng chưa có đời nào thi hành. Vả lại, hiện nay sổ đinh, sổ điền ở các trấn cũng có chỗ tăng lên, chỗ hụt đi, trộm giặc ở quận huyện chưa dẹp yên được. Nếu phân phối người đo khám xét đo đạc, chỉ thêm phiền nhiễu cho dân, người nghèo chưa chắc đã trở về sum hợp, mà người giàu sẽ sinh lòng nghi ngờ trở ngại. Vậy muốn thi hành phép này phải đợi khi thái bình rồi sẽ bàn định". Vì thế nên việc này nửa chừng lại thôi.
Tháng 5. Nguyễn Đăng Hiển, viên tướng chỉ huy đạo quân thủy, đón đánh bại được Nguyễn Tuyển ở huyện Phú Xuyên và Thượng Phúc.
Nguy ễn Tuyển đem quân qua sông, xâm phạm các huyện Phú Xuyên và Thượng Phúc. Đăng Hiển đem quân tiến đánh, Tuyển bị thua, bỏ chạy. Bọn đốc lãnh Trương Khuông và Lê Công Chiêm đem quân đi đón đánh, nhưng không kịp.

L ời chua-Phú Xuyên: Tên huyện, năm Hồng Đức nhà Lê gọi Phù Vân; năm Quang Thiệu gọi Phú Nguyên; nhà Mạc đổi Phú Xuyên; Lê trung hưng vẫn theo như nhà Mạc, thuộc phủ Thường Tín, xứ Sơn Nam; nay thuộc tỉnh Hà Nội^3.
Thượng Phúc: Tên huyện, xem Lê Chiêu Tông năm Quang Thiệu thứ 7 (Chb. XXVII, 9).
Kén thêm lính thủy.
H ạ lưu vùng đông nam, có nhiều giặc ở sông biển. Bèn hạ lệnh chọn thêm lính ở các huyện ven sông thuộc Sơn Nam, Sơn Tây và Kinh Bắc, cứ 5 suất đinh lấy một người, phân phối cho lệ thuộc vào đội ngũ lính thủy và cấp cho thuyền công, mỗi thuyền 10 người, lại cho ưu binh Thanh, Nghệ xen lẫn vào, để thao diễn luyện tập, phòng bị khi điều khiển đến.
Doanh ép nhà vua truyền ngôi cho Duy Diêu (tức Hiển Tông), con trưởng của Thuần Tông. Tôn nhà vua làm thái thượng hoàng.
Duy Diêu, râu r ồng, mắt phượng, là con trưởng Thuần Tông và là cháu nhà vua [Ý Tông Duy Thận]1. Duy Diêu lấy địa vị người con trưởng, đáng được lập làm vua từ trước. Nhưng vì chú ruột là Duy Mật^2 dấy quân, nên Trịnh Giang truất đi, đã lâu vẫn bị giam cấm. Trịnh Doanh mật sai người dời Duy Diêu đến ở nhà Bính quận công Vũ Tất Thận. Trước đây, Tất Thận chưa biết việc này. Một đêm, nằm mộng thấy một người "kẻ cả" đến nhà, cờ quạt âm nhạc, hệt như nghi trượng thái bình thiên tử. Sáng hôm sau, thấy Duy Diêu đến. Tất Thận bèn đem việc này nói với Doanh. Doanh muốn nhờ vào phúc đức Duy Diêu, mới cùng các đại thần bàn định tôn lập làm vua và xin nhà vua nhường ngôi cho Duy Diêu. Trong tờ chiếu nhường ngôi của Ý Tông có câu nói: "Nghĩ bọn ngoan ngu có quấy rối chốn biên cương, nên muốn cho kinh kỳ được yên, bốn biển được tĩnh; theo lẽ chính đáng nên suy tôn người đích trưởng, cốt là để kính trọng tông thống, thuận theo lòng dân". Tờ chiếu ban ra, lòng người rất vui vẽ.

1 Chế độ ruộng đất nhà Chu (1121-250 tr.c.n), lấy thửa đất 900 mẫu làm một dặm, vạch ra thành 9 khu, mỗi khu 100 mẫu. Khu giữa là ruộng công của vua, còn 8 khu chung quanh chỉ chia cho mỗi gia đình một khu làm ruộng tư, 8 gia đình được chia ruộng này phải góp sức lại để cày cấy ruộng công cho vua, mà ruộng tư của mình không phải nộp thuế. Cách chia ruộng ấy theo hình chữ "tỉnh" ( ), nên gọi "tỉnh điền".
2 Tức nhà Hạ, nhà Thương và nhà Chu, đời thượng cổ Trung Quốc.
3 Bây giờ thuộc tỉnh Hà Tây.
Thượng hoàng sau khi nhường ngôi, ở điện Kiền Thọ, số dân xã cung phụng^3 chuẩn cho được lấy một phần ba trong số chính phần.
Lúc ấy, Nguyễn Tuyển, Nguyễn Cừ và Nguyễn Diên dấy quân lâu ngày, thanh thế trở nên lừng lẫy, cho thúc giục dân chúng quạt mạnh ngọn lửa chiến tranh ở quãng các phủ Từ, Thuận, Hồng, Sách, đi đến đâu dân ở đấy hưởng ứng theo. Cừ chiếm cứ Đỗ Lâm thuộc Gia Phúc, Tuyển chiếm cứ Phao Sơn thuộc Chí Linh, đồn lũy liên tiếp nhau, mỗi người đều có hàng vài vạn quân. Nhiều lần các tướng đánh phá càn quét, nhưng không thắng được.

Tr ịnh Doanh muốn mở cuộc hiểu dụ để chia rẽ đảng của họ. Doanh bèn hạ lệnh rằng: "Nhà nước dùng lễ độ đối đãi sĩ phu, dùng nhân nghĩa nuôi dưỡng dân chúng; mở rộng sự vui lòng giáo dục như lời ca tụng trong thơ Thanh nga^4, làm yên dịu sự kêu ca thảm thương như lời thổ lộ trong thơ Hồng nhạn^5.

Th ế mà trước đây bọn giặc ở Chí Linh can phạm danh phận, thành ra dân một góc vùng đông bắc, riêng bị chúng ức hiếp dỗ dành. Là học trò, được triều đình giáo dục thành tài mà vì chúng phơi gan, dâng sức; là người dân, được triều đình cho vui chơi yên nghĩ mà vì chúng xông vào giáo mác, nước sôi. Trong những người ấy, cũng có người mong thoát được sự liên lụy đến gia đình; cũng có người muốn đỡ được sự xâm lăng ngay trước mắt. Tuy rằng cuối đầu mà theo gượng, nhưng há có phải trong bụng mê muội mà quên mất đường trở lại đâu? Vậy nay nếu biết bỏ đường nghịch, theo đường thuận, vứt kinh khí, về đầu hàng, sẽ nhất luật đều cho cùng nhau đổi mới, hoặc người nào có thể đái tội lập công cũng sẽ được tha tội lỗi, ban ân thưởng. Khuyên mọi người đều nên tính toán cho kỹ, nhận rõ cái lẽ hướng chỗ sáng, bỏ chỗ tối".

L ời cẩn án-Nói về nhà Lê, từ khi Trịnh Tùng bạo nghịch giết vua^6đến nay đã sáu đời^7, chúng rập theo hành động cũ, bắt chước thói xấu của nhau, đối với vua Lê, việc gì chúng cũng lấn vượt. Đem đại nghĩa kinh Xuân Thu (Khổng Tử) mà xét, tất nhiên phải choảng cho chúng những nhát búa rìu. Trịnh Doanh biết rước lập Hiển Tông, muốn nương nhờ vào phúc đức, thế mà lại tác phúc tác oai. tự nắm lấy quyền bính trong nước, rồi một lần truyền ngôi nữa, con là Trịnh Sâm bắt chước, lăng loàn áp bức vua Lê ngày càng tệ hơn. Câu sấm ngữ "Lê bại Trịnh vong"8 chung quy không thuốc nào cứu chữa được. Thế thì những kẻ giả thác danh nghĩa chả đáng nên lấy đấy làm gương răn đó sau?
1 Duy Tường (Thuần Tông), Duy Thận (Ý Tông) và Duy Mật đều con Dụ Tông, Duy Diêu (Hiển Tông), con trưởng của Thuần Tông, nên gọi Duy Thận và Duy Mật bằng chú ruột.
2 Xem chú thích số 2 trang 1728.
3 Xem thêm Chính biên quyển XXX, tờ 27.

4 Nguyên văn chép: "Hoằng lạc dục ư thanh nga; thiếp ai minh ư hồng nhạn". Thanh nga và Hồng nhạn, hai thi tập chép trong thiên Tiểu nhã sách Mao thi. Đại ý thơ Thanh nga được sinh ở nơi có nước (theo nghĩa trong đại tự của lời tựa sách Mao thi). Thơ Hồng nhạn nói: dân phải phiêu tán không khác gì tiếng kêu thảm thương của chim Hồng nhạn lạc đàn, nay được trở về yên nghiệp làm ăn, cũng như chim về tổ.

5 Nt.
6 Xem thêm Chính biên quyển XXXI, tờ 17.
7 Bình An Vương Trịnh Tùng, Thanh Đô vương Trịnh Tráng, Tây Vương Trịnh Tạc, Định Nam vương Trịnh Căn, An Đô vương Trịnh Cương, Uy Nam vương Trịnh Giang.
8 Tương truyền cuối đời Lê-Trịnh có câu sấm: "Lê tồn Trịnh tại, Lê bại Trịnh vong". Nghĩa là nhà Lê còn thì nhà Trịnh còn, nhà Lê bại thì Trịnh cũng mất.
Lời chua-Điện Kiền Thọ: Theo Ngọc phả triều cố Lê thì điện Kiền Thọ ở phía tả hồ sen, đông cung.
Từ, Thuận: Tên hai phủ Từ Sơn và Thuận An, thuộc Kinh Bắc.
Sách: Tức Nam Sách. Xem ngang với Tấn, Tế vương, năm khai vận thứ 2 (Tb. V, 22).
Hồng: Tức Hồng Châu. Xem thuộc Đường. Chiêu Tuyên Đế, năm Thiên Hựu thứ 3 (Tb, V, 14).
Sao Thái Bạch đi ngang trời.
Tháng 6 (sót ngày). Mặt trăng xuất hiện ban ngày, lộ ánh sáng (lậu minh). Lời chua-Chữ "lậu" nghĩa là lộ rõ ra. Chữ "lậu minh" chép ở đây có lẽ nói mặt trăng xuất hiện ban ngày mà lộ rõ ánh sáng, tranh sức sáng với mặt trời. Kén hương binh^1.
Lúc ấy, dùng quân đánh dẹp, không đủ lính để điều khiển. Bèn hạ lệnh kén hương binh, cứ năm đinh lấy một người, chia thành đội ngũ luyện tập, để sau này sẽ trưng dụng điều khiển. Định thể lệ thờ tự ở Võ Miếu.
V ị chính giữa: thờ Võ Thành vương Thái công Vọng, còn từ Tôn Võ Tử, Quản Tử trở xuống 18 người phân phối thờ ở hai bên đông vũ và tây vũ. Trần Hưng Đạo đại vương Quốc Tuấn được thờ theo vào Võ Miếu. Lại dựng miếu riêng thờ Quan Công nhà Hán. Hàng năm, mùa xuân, mùa thu 2 kỳ tế, đều dùng ngày mậu vào thượng tuần. Cấp cho mỗi miếu một ấp dân hộ, để cung phụng việc thờ tự.
Hạ lệnh cho các tướng hiệu cấm quân lính bắt bớ cướp bóc; nếu có bắt được sổ sách thư từ đều đem đốt hết.
Hạ lệnh cho các tướng: khi hành quân qua quận ấp, phải sẵn lòng vỗ về yên ủi trăm họ. Cấm hết: quân sĩ hà khắc, nhũng nhiễu dân địa phương; bọn hào cường ức hiếp người nghèo yếu.
Lúc ấy, bọn trộm cướp hoành hành, nhân dân nhiều người bị uy hiếp phải theo, chúng đem biên tên thành sổ sách. Bèn hạ lệnh các đạo đi dẹp giặc, nếu có bắt được giấy tờ sổ sách của giặc đều đốt đi hết, rồi tuyên truyền hiểu bảo cho mọi người biết, để người giáo giở được yên tâm.
Hạ lệnh thu nhặt hết chuông khánh ở các chùa thờ Phật.
Lúc ấy, dùng quân đánh dẹp, chi phí mất nhiều. Có người nói nên quyền nghi xếp đặt để giúp việc ccần dùng trong quân. Bèn hạ lệnh: biên thu lấy chuông khánh các chùa thờ Phật, đem nộp. Lại hạ lệnh cho phiên thần và thổ dân ở ngoại trấn nộp đồng hoặc chì, sẽ điều tùy theo số nộp được nhiều hay ít mà cất nhắc trao cho quan chức.
Định phép thông dụng tiền và bạc.
Kho ảng năm Long Đức-Vĩnh Hựu (1732-1740), sự chi tiêu trong nước chuyên dùng bằng tiền, giá bạc hơi hạ. Đến lúc dùng quân đánh dẹp, phần nhiều đem bạc cấp lương cho lính, bọn nhà buôn lại càng giảm giá bạc xuống, thành ra sự ăn tiêu của binh lính gặp khó khăn. Bèn hạ lệnh viên quan giữ chức trách định giá chợ, cho phép tiền và bạc đều được thông dụng. Ở chợ đặt chức thị trưởng, phân biệt bạc thực bạc giả để mua bán. Do đấy giá cao hạ được thăng bằng, mà bọn phú thương không thể vơ vét mối lợi được.
1 Xem thêm Chú thích số 2, tờ 17 trong cuốn này. Nguyễn Tuyển đánh phá huyện Đường Yên, bọn Vũ Tất Thận chống cự lại, nhưng không thắng được.
Hai đại tướng Bính quận công Vũ Tất Thận và Trình quận công Hoàng Công Kỳ đem quân đến xã Yên Nhân, ngần ngại không dám tiến. Nguyễn Tuyển bèn đốt phủ đệ và từ đường Mi Thữ, rồi tung quân ra cướp phá ồ ạt, thành ra dân ở vùng này làng xóm bị tiêu điều, biến dần ra rừng rậm.
Lời chua-Đường Yên: Tên huyện, đời nhà Lê, huyện này thuộc phủ Thượng Hồng, Hải Dương; nay phủ Bình Giang kiêm lý.
Yên Nhân:1 Tên xã, thuộc huyện Đường Hào.
Phủ đệ từ đường Mi Thữ: Xem Lê Ý Tông, năm Vĩnh Hựu thứ 2 (tờ 1 và 2 trong cuốn này).
Tháng 7 nhuận, mùa thu. Bọn thống lãnh Hoàng Nghĩa Bá đánh bại được Nguyễn Tuyển ở Phao Sơn.
Ban thưởng cho Nghĩa Bá thẻ bài bằng vàng, để tuyên dương công trạng. Còn bọn tán lý Nguyễn Thế Khải, hiệp đồng Trần Cảnh và thuộc tướng Trịnh Khải đều được ban thưởng cao thấp khác nhau. Lời chua-Phao Sơn: Tên núi, ở xã Phao Sơn, huyện Chí Linh, thuộc Hải Dương. Trước mặt xã này là sông Lục Đầu.
Nghĩa Bá: Người xã Hoàng Vân^2, huyện Kim Động, đỗ tạo sĩ.
Thế Khải: Người xã Nhân Lý, huyện Thanh Lâm^3, đỗ tiến sĩ khoa Bính Thìn (1736) năm Vĩnh Hựu.
Trần Cảnh: Người xã Điền Trì, huyện Chí Linh, đỗ tiến sĩ khoa Mậu Tuất (1718) năm Vĩnh Thịnh triều Lê Dụ Tông.
Tháng 10, mùa đông. Trịnh Doanh đem đại quân đánh giặc Ngân Già, bình định được.
Quân ở vùng đông nam nổi dậy, đốt phá cướp bóc châu huyện, Nguyễn Tuyển, Nguyễn Cừ ở Ninh Xá thế lực đương hăng, mà bọn giặc Ngân Già Vũ Đình Dung lại càng tinh quái hung tợn: Chỗ ở của bọn này không có tường lũy gì, chỉ dựa vào nơi bùn lầy làm hiểm trở, đồ đảng thì nanh ác mạnh tợn, không sợ chết. Gặp quan quân, chúng liền vác dao xông vào chém bừa bãi, các tướng nhiều lần bị thua.

B ấy giờ Trịnh Doanh hạ lệnh: Bình định xong mặt nam, liền tiếp tục chuyển quân hướng về mặt đông. Bèn sai quan đi ngựa loan báo cho các huyện ấp biết trước: Quân trẩy đến đâu, nhân dân đấy cứ việc ở yên không phải sợ hãi; người bị giắc bắt hiếp phải theo nay nếu về đầu hàng sẽ không phải tội; quan lại vẫn được trở về giữ chức việc như cũ; nhân dân được phép chiểu nhận điền sản của mình. Lại đặt chức hành quân phỏng sát^4, cấm chỉ việc bắt người, cướp của. Vì thế, quan quân đến đâu, phụ lão ở đấy đón đường vui mừng nghinh tiếp, có người tình nguyện nộp của cải để giúp cho quân; có người xin hội họp quân theo đi đánh giặc. Trịnh Doanh đóng quân ở bến Mộc Hoàn, sắm sửa khí giới, tập trận thủy chiến, oai phong binh sĩ rất hăng hái, thanh thế lẫy lừng.

Tr ịnh Doanh bàn rừng: "Ninh Xá^5 chưa thể phá ngay được, bây giờ không gì bằng trước hết đánh tan được giặc Ngân Già để cắt đứt sự cứu viện của đảng giặc". Doanh bèn dẫn quân xuống mặt nam. Tháng 11, quân tiến đến đóng tại xã Vũ Điện, sau kéo đến Hiến Doanh, chia các tướng thành từng bộ phận, hẹn ngày đều tiến quân: Sáng sớm xuất phát từ Hiến Doanh, chiều đến sông Vị Hoàng sáng sớm hôm sau đến Lục Đạo. Bọn Đình Dung đem hết quân ra đánh để kháng cự. Doanh sai các tướng là bọn Đinh Văn Giai, Nguyễn Đình Hoàn, Vũ Tất Thận và Trương Khuông đốc suất quân các doanh ra đánh. Trương Khuông đem quân cánh tả tiến sát đến chỗ đồi cỏ rậm rạp, phục binh của giặc thình lình nổi dậy, giết một tì tướng của Khuông. Trịnh Doanh nổi giận, thúc voi tiến lên, chỉ huy các quân góp sức lại đánh một trận lớn. Địa điểm này, bốn mặt bùn lầy, ai cũng cho rằng đại binh không thể vào được. Ngày hôm ấy, ruộng bùn lầy tự nhiên khô ráo, chỉ hơi ướt chân ngựa, quân chúng đều lấy làm kinh dị, họ chạy nhảy tranh nhau phấn đấu. Đình Hoàn đem quân đánh tập hậu vào quân của giặc, nhân đấy buông lửa đốt ấp trại, khói bóc đầy trời, quân giặc bèn tan vỡ tứ tung, quan quân nhân đà thắng, cùng nhau đánh kẹp lại: thây giặc chết nằm chồng chất nhau. Bắt chém tướng súy cầm đầu của giặc, bình định được giặc Ngân Già, xóa bỏ xã hiệu cũ đổi gọi là Lai Cách. Trịnh Doanh ban cho bọn Đình Hoàn thẻ bài bằng vàng và 200 lạng bạc; sai Trịnh Tự Thành săn bắt đảng giặc còn sót lại; yên ủi vỗ về nhân dân, để cho họ đều trở về yên nghiệp làm ăn.

1 Tục gọi làng Bần, nay thuộc thị trấn Bần Yên, huyện Mỹ Văn, tỉnh Hưng Yên.
2 Nay thuộc huyện Châu Giang, tỉnh Hưng Yên.
3 Nay thuộc huyện Thanh Miện, tỉnh Hải Dương.
4 Chức quan có nhiệm vụ dò la xem xét trong khi hành quân.
5 Tức Nguyễn Tuyển, Nguyễn Cừ.

Tr ước kia, khi đại quân trẩy xuống mặt nam, Nguyễn Cừ ở Ninh Xá cùng đồ đàng là Trần Diệu, nhân lúc sơ hở, tiến thẳng quân sát bến Bồ Đề, trong kinh thành không có quân, lòng người rất lo sợ. Lúc ấy. thái phi Vũ Thị ở trong cung điều khiển bọn Trịnh Đạc chiểu theo địa giới giữ bốn cửa thành; lại phân phối sai quan văn là bọn Phạm Kinh Vĩ, Nguyễn Bá Quýnh đem hết dân cư ngoài thành ra bến sông bố trí hàng ngũ, để làm nghi binh, đề lãnh Đặng Đình Mật đem quân trong cơ của mình sang qua sông, đánh Nguyễn Tuyển, Đình Mật bị bại, quay về.

Tr ước đây, Diệu quận công Trần Cảnh cùng thống lãnh Bằng Thọ hầu (sót họ tên) đóng quân ở Lang Tài, được tin nguy cấp, liền đem quân đi vội đến làng Phù Lưu và Đình Bảng, theo đánh mặt sau của giặc. Dận quận công Đặng Đình Miên, trấn thủ Sơn Tây, đem quân đi đêm vào hộ vệ kinh thành, trước hết hắn sai con là Đình Trí do đường xã Thụy Hương huyện Từ Liêm sang đò tắt ở bờ phía bắc Gia Lâm, tung quân đánh úp. Vì thế, giặc bèn mất hết nhuệ khí, phải dẫn quân đi.

Lúc Tr ịnh Doanh mới dẹp được giặc Ngân Già, chợt được tin báo ở kinh thành đưa đến, Doanh hạ lệnh cho các đạo quân phải tinh sương đi mau trở về để cứu nơi căn bản. Khi đạo quân kéo về đến xã Kim Lan, thì giặc đã trốn chạy xa rồi, kinh sư vẫn được yên ổn.

L ời phê-Vũ Thị cũng là một người anh kiệt trong phái phụ nữ, cho nên mới có thể mấy lần định được kế mưu lớn^1.
Lời chua-Bến Mộc Hoàn: Tức hạ lưu sông Nhị, thuộc địa phận xã Mộc Hoàn, huyện Phú Xuyên, trấn Sơn Nam, vì thế nên gọi tên bến Mộc Hoàn...
Vũ Điện: Tên xã, thuộc huyện Nam Xang, trấn Sơn Nam-cả hai, nay đều thuộc tỉnh Hà Nội^2.
Hiến Doanh: Vì là lỵ sở của ty Hiến Sát sứ Trấn Nam hồi cố Lê, nên gọi tên như vậy, nay thuộc xã Nễ Châu, huyện Tiên Lữ, tỉnh Hưng Yên^3.
Sông V ị Hoàng: Ở xã Vị Hoàng, tỉnh Nam Định.
Lạc Đạo: Tên xã, thuộc huyện Giao Thủy, tỉnh Nam Định.
Phù Lưu và Đình Bảng^4: Tên 2 xã, đều thuộc huyện Đông Ngàn, phủ Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh.
Gia Lâm: Tên huy ện, ở phía bắc sông Nhị, thuộc phủ Thuận An. Kim Lan: Tên xã, nay đổi Kim Quan, thuộc huyện Gia Lâm.
Văn Giai: Người xã Hàm Giang, huyện Cẩm Giàng.
Trần Diệu: Người xã Vân Canh^1, huyện Từ Liêm.
1 Vũ Thị: Vợ Trịnh Cương. mẹ Trịnh Giang và Trịnh Doanh. Lời phê này có ý khen Vũ Thị lần trước chủ trương việc lập Trịnh Doanh thay Trịnh Giang và lần này điều khiển các tướng bảo vệ kinh thành.
2 Mộc Hoàn nay thuộc huyện Duy Tiên, Mộc Hoàn và Vũ Điện nay đều thuộc tỉnh Hà Nam.
3 Tức phố Hiến.
4 Nay đều thuộc huyện Tiên Sơn, tỉnh Bắc Ninh.
Kinh Vĩ: Người xã Thượng Hào, huyện Thanh Chương, đỗ tiến sĩ khoa Giáp Thìn (1724) năm Bảo Thái triều Lê Dụ Tông.
Bá Quýnh: Người xã Hoa Lâm (nay đổi Xuân Lâm) huyện Nam Đường, đỗ tiến sĩ khoa Quý Sửu (1733) năm Long Đức triều Lê Thuần Tông.
Bổ dụng Trương Nghiêm giữ chức trung úy^2.
Trước kia, Trương Nghiêm thuộc cơ Hữu Nhuệ, lệ thuộc vào Tây Đạo, vì có công đánh giặc, nên từ hàng tiểu tốt được cắt nhắc bổ dụng chức này.
Lúc này, c ần dùng lấy nhân tài, nên Đinh Văn Thản, Đinh Văn Phục chiêu tập được ở trong hàng ngũ của giặc, Hoàng Phùng Cơ thu nhận được ở trong hàng ngũ kẻ cướp, đều được tẩy rửa tội lội, phân biệt bổ dụng; Trương Ngiêm và Nguyễn Phan đều xuất thân từ hàng ngũ tiểu tốt. Sau này, Nguyễn Phan và Hoàng Phùng Cơ đều thành viên tướng có danh tiếng.
Lời chua-Trương Nghiêm: Người xã Đồng Môn, huyện Thạch Hà. Văn Thản và Văn Phục: Đều người xã Hàm Giang, huyện Cẩm Giàng, dòng dõi Đinh Văn Tả.
Phùng C ơ: Người xã Vân Cốc, huyện Bạch Hạc.
Nguyễn Phan: Người xã Hà Dương, huyện Hoằng Hóa.
Sao Thái Bạch đi vào khu vực sao Thái Vi.
Mặt trăng đi vào khu vực sao Thái Vi, gần Đế tinh.

L ời chua-Thái Vi: Bầu trời có ba khu vực, một là khu vực Thái Vi, trong khu vực này có sao Ngũ Đế. Cương mục tập lãm chép: Khu vực cung Thái Vi, có mười ngôi sao, ở địa phận sao Dực, sao Chẩn. Khu vực này là cung thiên tử, tòa ngũ đế.
Năm ấy, mặt trăng đi vào khu vực Thái Vi, cho nên gần với Đế Tinh. Sách Tục biên chép lầm là đi vào khi vực sao Thái Tuế. Nay đổi lại.
Mặt trăng xuất hiện ban ngày, lộ rõ ánh sáng.
Tháng 12. Trần Viêm, đốc đồng trấn Sơn Tây, đánh quân của Nguyễn Tuyển ở Khoái Châu, không thắng được, Viêm bị chết trận.
Lúc ấy, quân của Nguyễn Tuyển, Nguyễn Cừ cướp phá các lộ Hồng Châu, Khoái Châu. Viêm lấy chức phận là đốc đồng đi phủ dụ Khoái Châu, bèn đem hương binh đi tiểu bắt, chợt gặp giặc ở địa phận xã Đồng Lạc và Canh Hoạch, vì bên nhiều bên ít không địch nổi, Viêm bị chết tại trận. Đoàn Vinh Kiêm giám sinh, người đồng quận với Viêm cùng vài chục người làng đều bị chết theo. Triều đình biết việc này, bèn truy tặng Trần Viêm hàm Đông các đại học sĩ, tước Hải Thọ bá, cấp cho 15 mẫu ruộng để thờ tự.
Lời chua-Trần Viêm: Người xã Hải Thiên^3, huyện Tiên Lữ, đỗ tiến sĩ khoa Giáp Thìn (1724) năm Bảo Thái triều Lê Dụ Tông.
Đồng Lạc, Canh Hoạch: Tên 2 xã, thuộc huyện Tiên Lữ.
1 Nay là xã Vân Canh, huyện Từ Liêm Hà Nội.
2 Một chức quan võ nằm trong tam ty 12 vệ, hàm tòng ngũ phẩm.
3 Bây giờ là Hải Yến, tục gọi là Hới, nay thuộc huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình. Làng này nổi tiếng về nghề làm quạt và dệt chiếu.

Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục Chính Biên

Quyển thứ 39
Từ Tân Dậu, Lê Hiển Tông, năm Cảnh Hưng thứ 2 (1741) đến Quý Hợi, năm Cảnh Hưng thứ 4 (1743), gồm 3 năm.
Tân Dậu, Hiển Tông Vĩnh hoàng đế, năm Cảnh Hưng thứ 2 (1741). (Thanh, năm Càn Long thứ 6).
Tháng giêng, mùa xuân. Tế nam giao.
Lời chua-Nghi lễ tế nam giao: Xem Kính Tông, năm Thận Đức thứ nhất (Chb. XXXI, 2).
Bắt đầu chia Sơn Nam làm thượng lộ và hạ lộ. Sơn Nam cùng Sơn Tây và Kinh Bắc đều đặt chức chưởng đốc.
Tr ịnh Doanh nhận thấy trộm cướp vẫy vùng ở Hải Dương, lòng người lo sợ; muốn giữ vững phiên trấn bảo vệ kinh kỳ, lấy uy quyền để trấn áp giặc cướp, bèn chia Sơn Nam làm thượng lộ và hạ lộ, hạ lệnh cho Trịnh Trụ, Ngô Đình Oánh, Trương Nhiêu và Nguyễn Đức Huy chia nhau làm chưởng đốc; lại sai Nguyễn Quý Cảnh và Phạm Nguyễn Bảng chưởng đốc Sơn Tây; Nguyễn Huy Nhuận và Trần Đình Cẩm (có sách chép: Miên) chưởng đốc Kinh Bắc. Các viên quan kể trên đều giữ công việc quân và dân thuộc hạt mình. Nhân đấy, Doanh hạ lệnh cho các viên quan kể trên làm công việc:

- Tính theo s ố hộ, cứ 3 suất đinh lấy một người sung làm hương binh;
- Xem xét nơi hiểm trở đặt đồn lũy canh phòng, để ngăn ngừa trộm cướp;
- Cấm quan lại hà khắc, bạo hoạnh, tướng sĩ cướp bóc của dân;
- Dân chúng có người nào biết tập hợp nhau, đốc suất nhau để hết sức đánh giặc theo với chính nghĩa, thì các quan kê tên người ấy tâu bày.
Lời chua-Ngô Đình Oánh: tên cũ là Đình Chất, người xã Tả Thanh Oai^1, huyện Thanh Oai, đỗ tiến sĩ khoa Tân Sửu (1721) năm Bảo Thái triều Lê Dụ Tông. Trương Nhiêu: Người xã Như Kinh^2, huyện Gia Lâm, là em Trương Thị, tổ mẫu (bà) Trịnh Doanh.
Nguyễn Đức Huy: Tên cũ là Hoành, người xã Nguyên Xá, huyện Thụy Nguyên^3, đỗ tiến sĩ khoa Giáp Thìn (1724) năm Bảo Thái.
Chưởng Đốc: Tên quan, nhân có việc mới đặt, không phải tên quan nhất định. Sơn Nam thượng lộ, Sơn Nam hạ lộ, Sơn Tây, Kinh Bắc: Đều xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 17, 18, 25, 28, 34, 35).
Khôi phục chế độ cũ về khoa thi hương.
1 Nay là thôn Tả Thanh Oai, xã Tả Thanh Oai, huyện Thanh Trì, Hà Nội.
2 Nay là thôn Như Kinh, xã Như Quỳnh, huyện Mỹ Văn, tỉnh Hưng Yên.
3 Nay thuộc tỉnh Thanh Hóa.

Lúc nhà Lê m ới trung hưng, thể lệ thi hương thế này: Ở xã khảo hạch học trò, lấy số người trúng tuyển đệ lên huyện, xã lớn 20 người, xã vừa 15 người, xã nhỏ 10 người, căn cứ vào xã lớn, xã nhỏ làm định hạn. Ở huyện thi khảo lại, chọn lấy người nào thông hiểu nghĩa lý văn chương liệt vào hạng học trò thi đủ thể văn bốn kỳ, thứ hai là hạng thi đủ thể văn ba kỳ. Đến khi vào thi hương, thi kỳ đệ nhất, đệ nhị và đệ tam, chỉ cốt lấy những người làm được đủ quyển, không ai bị đánh hỏng; đến kỳ đệ tứ mới có sự lấy người giỏi, bỏ người kém. Vì thế, người có văn học ít khi bị bỏ rơi. Đến quảng giữa đời trung hưng, đổi làm hạng sảo thông, quyển văn thi ba kỳ trước^1, không kỳ hạng sảo thông hoặc thứ thông đều một loạt đưa quan trường xét duyệt, thành ra người có văn học phần nhiều bị sàng sẩy, đến kỳ đệ tứ không mấy người được dự thi. Đến nay bàn khôi phục lại chế độ cũ, tuy về phần con em nhà quyền thế, không khỏi không có sự lấy đỗ quá lạm, nhưng sĩ tử có thực học, người nào cũng được dự thi kỳ đối sách cả.

L ời cẩn ánNhà Lê từ sau khi trung hưng, dưới triều Hi Tông năm Vĩnh Trị thứ 2 (1677), định thể lệ thi hương: Hễ năm nào đến khoa thi, thì các xã trưởng (do người có văn học hoặc sinh đồ đứng làm) ở phủ, ở châu và huyện khảo hạch học trò trong xã mình, lấy số người có thông hiểu nghĩa lý văn chương đệ lên huyện, số học trò đều theo hạn định xã lớn, xã nhỏ xã vừa. Huyện khảo hạch lấy người nào thông hiểu nghĩa lý văn chương liệt vào hạng học trò thi đủ thể văn bốn kỳ, huyện lớn 20 người, huyện vừa 15 người, huyện nhỏ 10 người, còn người thông hiểu vừa thì liệt vào hạng học trò làm đủ thể văn ba kỳ. Đến ngày vào trường thi, thì hạng học trò làm đủ thể văn bốn được vào thi chung với nho sinh và sinh đồ đã đỗ các khoa trước (quan viên tử thi trúng được ba kỳ gọi là nho sinh, thường dân thì trúng được ba kỳ gọi là sinh đồ), những quyển thi xếp riêng để đưa quan trường xét duyệt; Vì thế, người có văn học ít bị bỏ rơi.

Đế n năm Bảo Thái thứ 2 (1721) dưới triều Dụ Tông, bỏ thể lệ khảo hạch ở xã, hạ lệnh thay đổi, cho huyện khảo hạch hai lần: lần khảo thứ nhất, làm bài thơ và một vài câu văn sách, hoặc làm bài thơ, bài phú; lần sau, làm một bài văn sách. Thể lệ lấy người trúng tuyển: huyện lớn 200 người, huyện vừa 150 người, huyện nhỏ 100 người. Người nào thông hiểu luật làm thơ đều được sung tuyển, nhưng lộc lấy những người trội hơn, kê riêng ra một sổ, nộp ti Thừa chính ở trấn.

Ti Th ừa chính cùng ti Hiến sát hội đồng thi khảo: Trước hết thi một bài thơ^2, hoặc bài thơ "Tuyệt cú"3, ba bốn câu về thể phú^4 cùng một hai câu văn sách; sau thi một bài văn sách. Người nào trúng luôn được gọi là sảo thông, người nào chỉ trúng kỳ khảo ở huyện gọi là thứ thông. Số trúng tuyển có chia ra hạng sảo thông và thứ thông. Nếu người thứ thông nào chưa phục tình, được phép vạch rõ đích danh người sảo thông, và tình nguyện cùng người ấy so đọ, để định người hơn, người kém.

Đế n khoa thi, thì ba kỳ đệ nhất, đệ nhị và đệ tam, không kể bài thi của sảo thông hay thứ thông, đều một loạt đưa quan trường xét duyệt. Người vào hạng sảo thông mà được dự trúng ba kỳ, gọi là "sảo thông sinh đồ", chỉ có "sảo thông sinh đồ" mới được vào thi kỳ đệ tứ. Nếu người "sảo thông" nào khi thi không trúng được ba kỳ, sẽ mất cả "sảo thông". Còn người vào hạng "thứ thông" mà dự trúng ba kỳ chỉ được là "sinh đồ", mà không được vào thi kỳ đệ tứ. Đến khoa sau, những sinh đồ này lại do hiệu quan ở phủ (tức viên quan giữ chức giáo dụ ở phủ). Khảo lại một lần nữa, đầu đề thi dùng một bài văn sách, gọi là "thi khảo người hay chữ". Người nào dự trúng mới được cùng hạng "sảo thông sinh đồ" vào thi đối sách kỳ đệ tứ. Vì thế, học trò tranh nhau nhận "sảo thông" là hạng hơn.

Đế n nay, bàn định khôi phục chế độ "tứ trường" đời Vĩnh Trị mà bãi bỏ chế độ "sảo thông". Do đấy, con em nhà quyền thế nào cậy thế lực, nào dùng tiền tài, thành ra số trúng tuyển nhũng lạm có đến một nữa. Triều đình biết tai hại ấy, nên không bao lâu lại bãi bỏ chế độ "tứ trường", mà khôi phục chế độ "sảo thông" đời Bảo Thái. Đến năm thứ 11 (1750)1, theo lời bàn của tể thần^2Đỗ Thế Giai, thay đổi phép thi, ở huyện khảo hạch hai lần, lấy số người trúng tuyển, huyện lớn 70 người, huyện vừa 60 người, huyện nhỏ 30 người. Người nào được trúng tuyển gọi là "cử tri". Ngoài ra, con trai từ 10 tuổi trở lên, được phép nộp tiền "thông kinh" mỗi người 3 quan, rồi nộp đơn ứng thí, được miễn khảo hạch. Thi hành việc này, chỉ cốt thu được nhiều tiền, mà không điếm xỉa đến người có học hay không có học. Dầu bọn đồ tể, lái buôn cùng trẻ con 3, 4 tuổi, khi đi thi, không câu nệ mượn người làm gà hoặc đem sách vỡ vào trường, hễ ai có tên ở kỳ đệ tam tức là hạng "sinh đồ", chỉ có một điều là không được vào thi kỳ đệ tứ. Đến khoa sau, trong số người này, nếu người nào thực có học lực, cũng chiếu theo thể lệ "khảo thi người hay chữ" ở phủ, được vào trường thi đối sách. Tệ hại thi cử đến thế là cùng. Chép cả ra đây, để nghi lại sự thay đổi phép thi cử trong một thời đại.

1 Tức kỳ đệ nhất, đệ nhị và đệ tam.
2 Thông thường mỗi bài thơ 8 câu, bài nào chỉ có 4 câu gọi là tuyệt cú.
3 Nt.
4 Nguyên văn chép: "Phú tam tứ liên". Hai vế đối với nhau gọi là một "liên". Thông thường thể phú đầu đặt câu dài hay vắn, nhưng phải đối nhau.
Bọn Đặng Đình Luận, đốc lãnh trấn Hải Dương, đánh Nguyễn Tuyển ở Đông Triều, bọn này bị Nguyễn Tuyển bắt.
Thanh th ế Nguyễn Tuyển rất lừng lẫy. Triều đình sai Đặng Đình Luận làm đốc lãnh thượng đạo Hải Dương, Trần Trọng Liêu và Nhữ Trọng Thai giữ chức hiệp đồng, đem quân đi đánh. Bọn này tiến quân đóng ở Đông Triều. Tuyển sai người xin hàng, Đình Luận tin lời, không phòng bị. Đêm đến, Tuyển đánh úp doanh trại. Đình Luận, Trọng Liêu và Trọng Thai đều bị bắt, Tuyển cho ở riêng một chỗ. Sau này Tuyển bị thua, bọn Đình Luận trốn về, đều bị lột hết quan chức và tước phẩm.
Lời chua-Đặng Đình Luận: Người xã Lương Xá, huyện Chương Đức^3, là con Gia quận công Đặng Đình Lân.
Trần Trọng Liêu: Người xã Văn Giáp, huyện Thượng Phúc^4, đỗ tiến sĩ khoa Quý Sửu (1733) năm Long Đức triều Lê Thuần Tông.
Nhữ Trọng Thai: Người xã Hoạch Trạch, huyện Đường An^5, đỗ thám hoa khoa Quý Sửu (1733) năm Long Đức.
Đ ông Triều: Xem Trần Đế Ngỗi, năm Hưng Khánh thứ nhất (Chb. XII, 25). Đong thóc ở Sơn Nam và Nghệ An.

T ừ lúc dùng quân đánh dẹp đến nay, dân phải khổ sở về đói kém, chỉ có Sơn Nam và Nghệ An hàng năm được mùa, nhà giàu phần nhiều chứa thóc. Triều đình bèn hạ lệnh đong thóc ở Sơn Nam 150 vạn bát quan, ở Nghệ An 200 vạn bát quan, cứ 50 bát quan thóc trị giá một quan tiền, nhà giàu lấy làm đau đớn.
Lời chua-Bát quan: Bảy cáp là một bát, mỗi bát đếm được 84.000 hạt thóc. Tháng 12. Hoàng Nghĩa Bá, thống lãnh trấn Hải Dương, đánh phá tan được Vũ Trác Oánh và Nguyễn Cừ. Nguyễn Tuyển chạy, rồi chết.
Hoàng Ngh ĩa Bá đem quân tiến đánh, phá tan được các đồn giặc ở Phao Sơn và Ninh Xá. Nguyễn Tuyển chạy, rồi chết. Nhân đấy, Nghĩa Bá tiến đánh bọn Vũ Trác Oánh và Nguyễn Cừ ở Gia Phúc, được thắng trận. Lại tập hợp quân thủy đuổi theo càn quét ở sông Bạch Đằng, đảng giặc bị tan tác. Trác Oánh không biết chết ở đâu, còn Nguyễn Cừ lẫn lút đến Lạng Sơn. Nhân đấy Nghĩa Bá xin kéo quân về.

1 Xem thêm Chính biên quyển XLI, tờ 2.
2 Một danh từ đời phong kiến, dùng để gọi chung các viên quan quyền cao chức trọng. Ở đây chỉ phủ liêu trong phủ chúa Trịnh.
3 Nay là huyện Chương Mỹ, tỉnh Hà Tây.
4 Nay là huyện Thường Tín, tỉnh Hà Tây.
5 Nay thuộc Hải Dương.
Trương Khuông, đốc trấn Hải Dương, đánh nhau với giặc tên là Kình: Khuông bị bại trận; Nhữ Đình Toản, hiệp mưu, bị Kình bắt được. Nhân đấy, Đình Toản dụ Kình đầu hàng.
Tr ước kia Kình (sót họ) theo anh em Nguyễn Tuyển. Tuyển dùng làm tướng bộ thuộc. Đến khi Tuyển bị thua, Kình bèn tập tập hợp đồ đảng còn sót lại cướp bóc ở quãng Cẩm Giàng, Chí Linh, quân chúng có vài trăm người. Đốc trấn Trương Khuông cùng Đình Toản đem quân đuổi theo tróc nã. Bọn Khuông đánh nhau với Kình ở xã La Mát, bị bại trận. Nhữ Đình Toản, hiệp mưu, bị Kình bắt được. Kình vẫn kính trọng thanh danh Đình Toản, dùng lễ tân khánh để đối đãi. Nhân gặp cơ hội, Đình Toản đem sự họa phúc dụ dỗ. Kình bèn đến cửa quân đầu hàng.
Lời chua-Nhữ Đình Toản: Người xã Hoạch Trạch, huyện Đường An, đỗ tiến sĩ khoa Bính Thìn (1736) năm Vĩnh Hựu triều Ý Tông.
C ẩm Giàng: Xem Chiêu Tông, năm Quang Thiệu thứ 7 (Chb. XXVII, 5). Chí Linh: Xem Trần Nhân Tông, năm Thiệu Bảo thứ 4 (Chb. VII, 28). La Mát: Tên xã, thuộc huyện Đường Hào^1.
Ưu binh nổi loạn, phá hũy nhà tham tụng Nguyễn Quý Cảnh.
Là m ột bầy tôi cũ ở tiềm để^2 Trịnh Doanh, Quý Cảnh rất được Trịnh Doanh thân yêu tin dùng. Lúc ấy, trong nước nhiều việc nguy cấp, ưu binh phải đi đánh dẹp luôn; triều đình dùng quan tước để thưởng công, tử chức thập trưởng trở lên đều ban cho sắc mệnh. Vì thế, ưu binh càng kêu ngạo, những người không được dự vào hạng quân công, lại xin tính xã để liệu lượng trao cho chức phẩm. Quý Cảnh lấy cớ là trái thể lệ, bác bỏ lời xin của ưu binh. Bọn này, nổi giận, sĩ nhục Quý Cảnh rằng: "Hương cống lên đến địa vị thượng thư, thì thể lệ nào?". Rồi họ bèn cùng đem nhau đến phá nhà, lùng tìm Quý Cảnh để giết, nhưng Quý Cảnh đã đi vội vào hầu trong phủ từ trước, nên được thoát nạn. Trịnh Doanh giữ Quý Cảnh ở trong phủ, rồi tra hỏi bắt giết người cầm đầu việc nổi loạn. Còn những người khác, đều bắt buộc vào khuông phép cấm đoán nghiêm ngặt. Nhưng ưu binh kêu ngạo, hung hãn đã thành thói quen, chung quy không thể nào kiềm chế được.
Lời chua-Ưu binh: Lính tuyển ở Thanh, Nghệ gọi là ưu binh.
Tính xã để liệu lượng trao cho chức phẩm: Ý nói lương bổng của ưu binh, có lệ ban cấp cho xã dân, hoặc một xã, hoặc hai xã không đều nhau; nay xin chiếu theo số xã dân đã được cấp nhiều hay ít mà liệu lượng trao cho quan chức phẩm trật cao thấp khác nhau.
Tháng 3. Dân Hải Dương bị đói, trích thóc ra để phát chẩn.
Năm ấy, dân Hải Dương bị nạn đói. Triều đình hạ lệnh trích số thóc đong ở Sơn Nam lấy 10 vạn bát quan phát chẩn cho dân nghèo. Sau lại hạ lệnh ban bố 4 điều răn bảo trong kinh và ngoài các trấn.
L ời chua-Bốn điều:1. Các thuyền buôn thóc gạo được thông hành mua bán, miễn cho việc nộp thuế; 2. Miễn tiền lễ tạ, tiền khám xét cho dân nghèo bị kiện; 3. Tôi tớ những nhà quyền quý không được thiện tiện đến nhà dân; 4. Không có chỉ bài cấp phát không được trái phép bắt dân làm việc chuyển đệ văn thư.
Đặt chức Tuần thủ ở bốn đạo thuộc Hải Dương.
Vì H ải Dương đã được bình định, nên chia làm bốn đạo: Thượng Hồng, Hạ Hồng, An Lão, và Đông Triều, mỗi đạo đặt một chức tuần thủ để chiếu theo địa phận vỗ về dân chúng. Bổ dụng Nhữ Đình Toản, Vũ Khâm Lân, Phạm Đình Trọng và Vũ Phương Đề đều giữ chức hiệp đồng.
Lời chua-Vũ Khâm Lân: Người xã Ngọc Lặc, huyện Tứ Kỳ, đỗ tiến sĩ khoa Đinh Mùi (1727) năm Bảo Thái triều Dụ Tông.
1 Sau đổi là Mỹ Hào. Nay thuộc huyện Mỹ Văn, tỉnh Hưng Yên.
2 Một danh từ để gọi chung phủ đệ của hoàng tử, vương tử, trong khi những người này chưa vào cung điện lên ngôi vua chúa.
Phạm Đình Trọng: Người xã Khinh Dao, huyện Giáp Sơn^1, đỗ tiến sĩ khoa Kỷ Mùi (1739) năm Vĩnh Hựu triều Ý Tông.
Vũ Phương Đề: Người xã Mộ Trạch, huyện Đường An, đỗ tiến sĩ khoa Bính Thìn (1736) năm Vĩnh Hựu.
An Lão: Tên huyện, thuộc Hải Dương^2.
Đông Triều: Xem Trần Đế Ngỗi, năm Hưng Khánh thứ nhất (Chb. XII, 25). Tháng 5, mùa hạ. Lê lệ, đốc lãnh Sơn Tây, và Nguyễn Quai, hiệp đồng Tuyên Quang, đánh phá được Nguyễn Diên.
Tr ước kia, Diên cùng với chú hắn là bọn Nguyễn Tuyển, Nguyễn Cừ nổi loạn. Khi Tuyển và Cừ bị hại. Diên tập hợp đồ đảng, quấy nhiễu cướp bóc vùng Sơn Tây. Trịnh Doanh hạ lệnh cho Lê Lệ đốc lãnh các đạo quân đi đánh, cả phá được Diên ở An Lạc. Diên lại sai đồ đảng đem binh thuyền theo thuận dòng sông xuôi xuống, hẹn đến ngày 13 tháng 6 qua bến đò Cốc. Nguyễn Quai. Hiệp đồng đạo Tuyên Quang, đánh úp, thuyền của Diên bị đắm hết.

Tr ước đây, Quai hỏi tù binh, biết được mưu kế của Diên, nhân đấy, Quai tuyển quân lính nhanh nhẹn, mang cờ đen, đội nón nan, giống như quân trang của Diên, rồi sai bọn này dùng thuyền đi trước. Quả nhiên Diên dẫn quân đến, trông thấy toán quân giả hiệu của Quai tưởng là quân mình kéo đến, thành ra không phòng bị gì cả. Lúc ấy, Quai thình lình đến đánh, Diên hoang mang sợ hãi bỏ chạy, quân nhu và khí giới vứt bỏ đi hầu hết.
Lời chua-Lê Lệ: Người xã Phú Hào, huyện Lôi Dương, dòng dõi Lê [Thì] Hiến. Nguyễn Quai: Người xã Phúc Khê, huyện Hưng Nhân, đỗ tiến sĩ khoa Tân Sửu (1721) năm Bảo Thái triều Dụ Tông.
An L ạc: Tên huyện, thuộc tỉnh Sơn Tây^3.
Bến Cốc: Bến sông thuộc xã Vân Cốc, huyện Bạch Hạc, Sơn Tây^4. Bắt đầu cấp liêm điền cho các quan về hàng văn.

T ừ sau khi trung hưng, về phần quan văn, triều đình chiểu theo phẩm trật cấp cho tùy binh có người nhiều người ít khác nhau: viên quan nhất phẩm được cấp 24 người, từ viên quan nhị phẩm đến ngũ phẩm, cứ mỗi phẩm trật rút dần đi 4 người, các viên quan ấy được thu tiền cố dịch^5để làm bổng lộc. Đến nay, vì số hộ khẩu hao hụt, nên đều cấp thay bằng lộc điền: viên quan nhất phẩm được cấp 50 mẫu, từ viên quan nhị phẩm đến bát phẩm mỗi phẩm trật rút dần đi 5 mẫu. Việc này giao cho Hộ phiên tùy theo sự thuận tiện của từng người mà cấp ruộng, gọi là "liêm điền".
Kén thêm binh lính ở Thanh Hoa.
Lấy thêm lính ở Thanh Hoa, đặt làm bốn đội trấn tiền, trấn hậu, trấn tả và trấn hữu, mỗi đội 300 người, để canh giữ phủ An Trường.
Lúc b ắt đầu trung hưng, thể lệ lấy lính ở Thanh Hoa và Nghệ An, cứ 3 suất đinh lấy một người. Năm Nhâm Dần (1722). (năm Bảo Thái thứ 3 triều Dụ Tông), định lại, cứ 5 suất đinh lấy một người. Đến nay lại chọn 6 suất đinh lấy một người, mà không kể số lính đương tại ngũ. Như vậy, thực ra là 3 suất đinh lấy một người.

1 Sau thuộc huyện Kinh Môn, Hải Dương.
2 Nay thuộc T.P Hải Phòng.
3 Nay là huyện Yên Lạc, tỉnh Vĩnh Phúc.
4 Nay là huyện Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Phúc.
5 Nguyên văn chép "cố tiền", có lẽ người tùy binh nộp tiền cho viên quan được phần cấp để thay thế công việc mà tùy binh phải phục dịch cho viên quan ấy.
Lời chua-An Trường: Tên xã, xem Trung Tông, năm Thuận Bình thứ 5 (Chb. XXVIII, 4).
Hạ Lệnh: Nhân dân, người nào chuyển vận thóc đi bán hoặc nộp thóc, sẽ được bổ làm quan.
Lúc ấy, dân vùng đông bắc hàng năm bị đói, triều đình hạ lệnh trích gạo công nấu cơm, cháo để phát chẩn cho dân. Lại mộ dân ở xứ khác, người nào có thể chuyển vận thóc đến bán hoặc nộp thuế ở nơi sở tại của mình, những người ấy đều dược triều đình cân nhắc để ban cho quan chức.
Tháng 6. Bọn (phụ) đạo là Thoan ở sách Đông Quang làm phản. Văn Đình Dận, lưu thủ trấn Tuyên Quang, tiến đánh, dẹp yên được.
Mùa xuân n ăm trước, bọn đạo Thoan và đạo Thiều ở sách Đông Quang nổi loạn, cướp bóc nhũng nhiễu, châu huyện không thể kháng cự được, giặc bèn đánh, phá xã Đại Đồng. Đến nay, lưu thủ là Văn Đình Dận tiến đánh, phá tan được, đồ đảng của giặc tan vỡ, đất nơi biên giới hết thảy đều được bình định.

L ời chua-Đông Quang: Tên sách, thuộc huyện Trấn Yên, Hưng Hóa. Thoan và Thiều: Tên hai người.
Đạo: Tức phụ đạo, tên quan của thổ tù.
Đại Đồng: Trấn lỵ, Tuyên Quang, xem Chiêu Tông, năm Quang Thiệu thứ 5 (Chb. XXVII, 2).
Tháng 7, mùa thu. Định điều lệ về quân chính.
Lúc ấy, binh lính phần nhiều bỏ trốn, thiếu ngạch, viên quan ở trấn thúc giục bắt bớ, làm phiền nhiễu dân. Triều đình bàn định: Cho phép chọn mỗi xã một người làm thủ dịch, xã nào hàng năm không khuyết ngạch lính, sẽ được thưởng; xã nào trong 10 năm hoàn toàn không có lính trốn, không thiếu ngạch lính, thì đều được tùy theo hạng định xã lớn hoặc nhỏ mà ban thương cho: xã lớn trao cho chức thiên hộ, xã vừa chức phó thiên hộ, xã nhỏ chức bá hộ.

Các binh lính đã đem phân phối vào đội ngũ rồi, mà bỏ trốn, thì do viên quan cai quản trách cứ tróc nã, người lính trốn sẽ phải phạt 60 trượng, nếu trốn lần thứ 2 sẽ phải luận vào tội đồ; nếu lại cố ý trốn mới giao viên quan ở trấn tróc nã đích thân và bắt cả những người chứa chấp lính trốn đều đem trị tội. Đến như khi theo đi đánh dẹp mà mướn người đi thay, hoặc bỏ trốn, hoặc khi ra trận mà ẩn núp trốn tránh ở một nơi, đều phải theo luật luận tội.
Bổ dụng tham tụng Nguyễn Quý Cảnh làm công việc bộ Lại.
Từ khi ưu binh nổi loạn^1, Quý Cảnh giả thác có bệnh, xin từ chức, về ở nhà riêng, nhưng trên văn thư của chính phủ, Quý Cảnh vẫn ký tên như cũ. Đến nay lại có sắc mệnh này.
Tha tội cho Trịnh Tuệ và dùng làm tế tửu ở Quốc Tử giám.
Tr ước kia, Tuệ giữ chức thượng thư và tham tụng. Khi Trịnh Doanh nối ngôi, nhận thấy Tuệ vào bè đảng với Công Phụ, nên bắt giam vào ngục. Đến nay triều đình bàn luận, cho rằng Tuệ ở trong sổ tộc thuộc họ Trịnh, có lẽ không dự biết mưu phản nghịch, nên phân biệt xét rõ để lục dụng. Vì thế, Tuệ lại được bổ dùng.
Lại hạ lệnh cho bộ Hộ trông nom tài chính và thuế khóa. Nhưng chưa được bao lâu lại bãi bỏ.
Kho ảng niên hiệu Hồng Đức, chia đặt 6 bộ^1, việc chi thu về tài chính và thuế khóa đều quan hệ ở bộ Hộ. Sau khi trung hưng, phủ chúa Trịnh đặt 6 phiên, thu hết quyền bính của sáu bộ. Riêng về Hộ phiên chuyên nắm giữ tài chính và thuế khóa. Kỳ hạn tính toán sổ sách, hoặc 10 năm, hoặc 50 năm, vì để lâu ngày, nên bọn lại điển giảo hoạt, nhân vin vào đấy để làm việc gian trá. Đến nay. Đến nay, bầy tôi bàn luận xin khôi phục chế độ cũ. Trịnh Doanh theo lời, bèn bổ dụng Lê Hữu Kiều giữ công việc bộ Hộ. Từ đấy tài chính mới có thống thuộc. Nhưng quyền lớn lọt vào tay bọn tín thần đã lâu, bộ Hộ cũng chỉ biết được con số hão mà thôi. Vì thế không bao lâu lại bãi bỏ.
1 Xem thêm việc ưu binh nổi loạn, tờ 8 trong cuốn này.
L ời phêHọ Trịnh gian ngoan lấn quyền, sợ người ngoài toan tính đến thân, cho nên phần nhiều dùng hoạn quan làm tai mắt, mà quên bẳng đi rằng cái tệ hoạn quan, cuối cùng sẽ đi đến chỗ nhiều việc, không thể ngăn cản được. Như thế là vì lòng riêng thì sinh ra mù quáng.
Lời chua-Lê Hữu Kiều: Người xã Liêu Xá, huyện Đường Hào, đỗ tiến sĩ khoa Mậu Tuất (1718) năm Vĩnh Thịnh triều Dụ Tông.
Sáu phiên: Quan thuộc trong phủ chúa Trịnh, xem Dụ Tông, năm Vĩnh Thịnh thứ 14 (Chb. XXXV, 22, 23).
Tín thân: T ức nội giám (hoạn quan).
Trịnh Doanh phong cho chú là Trịnh Đạc tước Doãn Trung công.

Tr ước kia, Trịnh Doanh đi đánh giặc Ngân Già, người chú của Doanh là đại tư đồ quận công Trịnh Đạc ở nhà giữ kinh thành, đến nay bàn việc phong thưởng, bèn gia phong cho Đạc tước Doãn Trung công.
Đặt chức nông quan ở tứ trấn.
M ỗi trấn đặt một viên đại sứ và một viên phó sứ, chuyên giữ công việc đồng ruộng, thân hành đi khuyên bào nông dân. Lại đặt khuyến nông lại, để khuyên dân hết sức làm ruộng, tùy theo sự tiện nghi mà giúp đỡ dân. Hàng năm, cứ tháng trọng đông^2, sai người đi xem xét dò hỏi, xem nơi nào ruộng nương bỏ hoang hoặc khai khẩn, thức ăn của dân đầy đũ hay thiếu thốn, để định việc cất nhắc hoặc truất bãi các quan chức địa phương. Lại bàn định việc đồn điền, có 3 sở đồn điền dùng lính kinh kỳ cày cấy, 7 sở dùng lính tứ trấn, 9 sở dùng lính binh trấn; ngoài ra, tùy theo sở tại nơi đồn ải chia làm 14 sở nữa, gồm 33 sở đồn điền. Những lính trước đóng ở đồn nào, nay đều giữ lại ở đồn ấy để tiện việc cày cấy. Từ đấy, binh lính đều biết làm ruộng, lương thực của quân không đến nổi quá cùng quẩn.
Hoàng Nghĩa Bá mất.
Nghĩa Bá vốn là người mạnh bạo, quả cảm, nhiều lần lập được chiến công, là một viên tướng nổi tiếng thời bấy giờ. Đến nay mất, đặt tên thụy là Trung Liệt, gia phong công thần.
Phạm Đình Trọng, hiệp đồng đạo Đông Triều, bắt được Nguyễn Cừ ở núi Ngọa Vân, đóng cũi đưa về kinh sư giết chết.
Tr ước đây, Cừ cùng Tuyển đứng đầu làm việc bạn nghịch, đồ đảng vây cánh rất nhiều. Cừ chiếm cứ Gia Phúc, Tuyển chiếm cứ Phao Sơn, hai bên làm thanh thế viện trợ lẫn nhau. Đến khi Tuyển bị bại, thế lực của Cừ mỗi ngày một cô đơn, từ lúc bị thua trận ở Gia Phúc và Bạch Đằng^3, bè đảng tan tác bỏ đi. Vì đến bước đường cùng, Cừ trốn lên Lạng Sơn, nương nhờ thổ phi là Toản Cơ (sót họ). Đến nay, lại định mưu trở về vùng Đông, khi đi đến Đông Triều, hết lương ăn, quân chúng tan tác. Cừ cùng con lẻn đến núp ở nhà dân dưới núi Ngọa Vân. Hiệp đồng Phạm Đình Trọng và tuần thủ Nguyễn Thự bí mật dò la biết được, đóng củi đưa về kinh sư giết đi. Vì có công Đình Trọng đương thăng chức tả thị lang bộ Công. Nguyễn Thự thăng chức tổng binh đồng tri.
1 Thánh Tông chia đặt 6 bộ từ năm Quang Thuận thứ 7 (Chính biên quyển XX, tờ 6) không phải đặt vào năm Hồng Đức như lời dẫn của Cương Mục.
2 Tức tháng 11 âm lịch.
3 Xem thêm tờ 7 trong cuốn này.
Lời chua-Sông Bạch Đằng: Xem Thuộc Tấn, Cao Tổ, năm Thiên Phúc thứ 2 (Tb. V, 19).
Gia Phúc: Xem Chiêu Tông, n ăm Quang Thiệu thứ 7 (Chb. XXVII, 4). Đông Triều: Xem Trần Đế Ngỗi, năm Hưng Khánh thứ nhất (Chb. XII, 25). Lạng Sơn: Xem Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 19, 31, 35).
Núi Ngọa Vân: Có một tên nữa là núi Yên Tử, xem Trần Thái Tông, năm Thiên Ứng Chính Bình thứ 6 (Chb. VI, 18).
Hạ lệnh: Từ quan tam phẩm trở lên đều đề cử một người có thể làm nổi công việc ở phủ, ở châu và ở huyện.
Tháng 8. Dân bị đói to. Triều đình bỏ thóc ra để phát chẩn.
Lúc ấy, luôn luôn xảy ra kém đói, nhân dân phần nhiều phiêu tán. Triều đình bèn hạ lệnh lấy thóc trong kho chia ra phát chẩn cho dân phiêu tán ở tứ trấn; trong kinh kỳ cũng cứ 10 ngày phát chẩn một lần.

T ừ cuối năm Vĩnh Hựu, trộm giặc các nơi nổi dậy, vùng Hải Dương càng nhiều hơn, dân gian bỏ cả cấy cày, các thứ tích trử ở làng xóm hầu như hết sạch; chỉ có vùng Sơn Nam còn hơi khá một chút. Dân phiêu tán dắt díu nhau đi kiếm ăn đầy đường. Giá gạo cao vọt, một trăm đồng tiền không được một bữa no, Nhân dân phần nhiều phải ăn rau, ăn củ, đến nổi ăn cả thịt rắn, thịt chuột, chết đói chồng chất lên nhau; số dân còn lại mười phần không được một. Làng nào vốn có tiếng trù mật cũng chỉ còn lại độ năm ba hộ mà thôi.
Tháng 9. Trịnh Doanh sai Đặng Đình Mật đánh úp và phá được Lê Duy Mật ở Sơn Tây. Duy Mật rút quân giữ ở Ngọc Lâu.
Tr ước kia, Duy Mật bỏ trốn ra ngoài, cùng với chú là Duy Chú ở đầu nguồn thuộc Thanh Hoa, quân chúng suy tôn Duy Chúc làm minh chủ^1. Chưa bao lâu, Duy Chúc mất, Duy Mật bèn thống lãnh quân chúng, rồi do đường An Hóa, Phụng Hóa thuộc Thiên Quan, vượt qua Mĩ Lương và Minh Nghĩa, kéo ra quãng sông Đà, sông Thao. Trịnh Doanh sai Đặng Đình Mật thống lãnh đạo Thanh Hoa, đốc suất cả quân các đạo An Sơn, Mĩ Lương và Chương Đức tiến đánh. Đình Mật nhân lúc không ngờ, đương đêm tiến quân sát đến đồn lũy của Duy Mật, phá vỡ được ba trùng lũy cùng vài chục sở đóng quân. Duy Mật rút quân giữ huyện Văn Lãng thuộc Thái Nguyên, sau lại trở về Thanh Hoa dựng doanh lũy ở xã Ngọc Lâu, xưng hiệu là Thiên Nam đế tử.

Vi ệc sai tướng đi đánh trận này, Trịnh Doanh thấy Đình Mật là con nhà thế trần, vừa thân thích, vừa có công. Muốn đãi ngộ Đình Mật hơn các tướng khác, bèn cho triệu đến trao cho thanh kiếm vàng và ban cho cờ tiết mao cùng phủ việt^2 của tướng quân. Một mặt khác, chọn ngày làm lễ bái yết cung miếu^3, rồi mới sai đi đánh. Từ trước đến nay, triều đình sai tướng đem quân đi đánh dẹp, chưa bao giờ cử hành lễ này, Đình Mật cũng lấy làm cảm động phấn khởi, tự hết sức cố gắng, nên mỗi lần đi đánh đều lập được chiến công.
Lời chua-Đặng Đình Mật: Người xã Lương Xá, huyện Chương Đức, con Huân quận công Đình Gián và là cháu Ứng quận công Đình Tướng.
Thiên Quan: Xem Bình Định Vương, năm thứ 9 (Chb. XIII, 25).
An Hóa: Tên huyện, thuộc Ninh Bình.
1 Xem chú thích số 1, Chính biên quyển XXV, tờ 33.
2 Xem chú thích số 1, quyển XXX, tờ 27.
3 Xem lời chua của Cương mục, Chính biên quyển XXXVI, tờ 11.
Phụng Hóa: Tên huyện xem Tương Dực Đế, năm Hồng Thuận thứ 2 (Chb. XXVI, 1, 2).
An Sơn: Tức Ninh Sơn, xem Chiêu Tông, năm Quang Thiệu thứ 4 (Chb. XXVI, 43).
M ĩ Lương: Xem Thế Tông, năm Quang Hưng thứ 8 (Chb. XXIX, 14). Minh Nghĩa: Tên huyện, thuộc Sơn Tây.
Văn Lãng: Tên huyện, thuộc Thái Nguyên.
Xã Ngọc Lâu: Thuộc huyện Thạch Thành, Thanh Hoa.
Đà va Thao: Hai con sông này ở địa phận hai tỉnh Hưng Hóa và Sơn Tây.
Tháng 10, mùa đông. Sai tham tụng Nguyễn Quý Cảnh và Vũ Công Tể làm chiêu phủ sứ các lộ.
Bọn Quý Cảnh chia nhau đi các lộ, khuyên dân làm ruộng trồng dâu, chiêu tập dân phiêu tán, mộ người làm ruộng, khai khẩn đất bỏ hoang, tìm bắt trộm cướp.
Lúc ấy, làng xóm tiêu điều tan tác, tính theo số xã thì nhân dân phiêu tán nhiều nhất có đến 1.730 làng, phiêu tán vừa có đến 1.961 làng.
Biểu dương dân trung nghĩa huyện Đại An và Nam Chân.
Tr ước kia, giặc Ngân Già nổi lên, đi đến đâu là ở đấy đổ vỡ, chỉ có các tổng An Giang, Hải Liêu thuộc huyện Đại An và Phương Để, Thần Lộ thuộc huyện Nam Chân hết sức đánh nhau và chống cự với địch, lại có công theo quan quân đi đánh giặc. Đến nay giặc đã dẹp yên, triều đình hạ lệnh ban cho biển ngạch "trung nghĩa" để biểu dương.
Lời chua-Đại An và Nam Chân: Tên hai huyện, xem Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 18).
Tháng 11. Khởi phục^1 Trần Danh Ninh làm công việc Lễ phiên, vào phủ chúa giữ chức bồi tụng.
Tr ước đây, Danh Ninh xuất thân khoa bảng, giữ chức Hàn Lâm thị độc. Lúc ấy, gặp có tang mẹ, về ở nhà, Trương Khuông tiến cử là có thể dùng Danh Ninh giữ công việc trọng đại, vì thế, Trịnh Doanh hạ lệnh cho bỏ tình riêng để ra làm quan.
Lời chua-Trần Danh Ninh: Người xã Bảo Triện, ,huyện Gia Bình, đỗ tiến sĩ khoa Tân Sửu, năm Vĩnh Khánh^2.
Ân xá.
Lúc ấy, vì tai dị và mất mùa, kém đói, triều đình bèn hạ chiếu tha thuế tô, thuế dung cho các lộ; triệt bỏ những sở tuần ty trái lệ ngạch; cấm tố cáo xằng, bắt bớ bậy những người trước theo giặc mà nay đã theo lệnh trở về. Tờ chiếu ân xá gồm 5 điều.

Nhâm Tu ất, năm thứ 3 (1724). (Thanh, năm Càn Long thứ 7). Tháng giêng, mùa xuân. Hạ lệnh cho chưởng phủ Vũ Tất Thận và tham tụng Nguyễn Quý Cảnh chia nhau quản lĩnh hương binh ở các huyện gần kinh kỳ.

Vì ch ưa dẹp yên được bọn giặc cướp, các quân lính phải phân phối đi đánh phá càn quét, trong kinh vắng bóng binh lính. Các quan giữ chính quyền trong phủ xin tạm kén dân các huyện gần kinh kỳ, cứ 5 suất đinh kén lấy một người làm hương binh, tha dao dịch cho họ, duyệt tập theo như phép lính chính thức. Bèn hạ lệnh cho Tất Thận và Quý Cảnh chia nhau quản lãnh, phân phối hương binh đóng ở ngoài kinh thành, để phòng bị việc bắt trắc xảy ra.
1 Người đương làm quan, nhưng vì lí do gì đó về ở nhà, sau lại triệu ra cho làm quan, gọi là khởi phục.
2 Vĩnh Khánh là niên hiệu Đế Duy Phường (1729-1731) chỉ có năm Tân Hợi, không có Tân Sửu, Tân Sửu thuộc niên hiệu Bảo Thái (1721) triều Dụ Tông. Vì Cương mục chép sai, nên không rõ Danh Ninh đỗ năm nào.
Nguyễn Đăng Hiển, tướng thủy đạo, đuổi bắt và giết được Toản Cơ ở Hoành Bồ.
Cu ối năm Vĩnh Hựu, thổ tù Toản Cơ (sót họ) nổi loạn, đánh phá đoàn thành, đốc trấn Ngô Đình Thạc bị giết. Khi Trịnh Doanh nối ngôi, hạ lệnh cho Nguyễn Đăng Hiển, tướng thủy đạo, tiến quân đánh phá; Toản Cơ thua chạy ra Yên Quảng. Đến nay, đuổi bắt được ở Hoành Bồ, chém chết.

L ời chua-Hoành Bồ: Xem Hi Tông, năm Chính Hòa thứ 11 (Chb. XXXIV, 25). Đoàn Thành: Xem Ý Tông, năm Vĩnh Hựu thứ 6 (Chb. XXXVIII, 26). Dân Thanh Hoa bị nạn đói. Triều đình bỏ thóc ra để phát chẩn.
Năm ấy, dân Thanh Hoa bị nạn đói, một uyển gạo trị giá một tiền. Triều đình hạ lệnh cho các quan trong tam ti^1ở bản trấn, trích lấy 15 vạn bát quan thóc, chia nhau đi phát chẩn cho dân. Tháng 3. Bổ dụng Nguyễn Ngọc Huyễn làm hữu thị lang bộ Hộ giữ chức bồi tụng.
Tr ước kia, Ngọc Huyễn làm đốc trấn Cao Bằng 7 năm, có tài về việc vỗ về dân chúng, chống cự giặc cướp, nên dân nơi biên giới được yên ổn làm ăn,, Trịnh Doanh rất trọng, phong cho tước hầu. Đến nay triệu về triều, bèn vào làm quan trong chính phủ.
Lời chua-Nguyễn Ngọc Huyễn: Người xã Bột Thái, huyện Hoằng Hóa^2, đỗ tiến sĩ khoa Tân Sửu (1721) năm Bảo Thái triều Dụ Tông.
Sai bọn Lê Hữu Kiều, bồi tụng, dò la tìm hỏi tình hình ở các đạo thuộc Thanh Hoa và Nghệ An.
Tr ịnh Doanh bổ dụng Hữu Kiều giữ chức lưu thủ ở Thanh Hoa. Sau hạ lệnh cho Hữu Kiều cùng Hà Luân xét hỏi công việc và tình trạng trong hạt: Quan lại người hay, kẻ dở; dân gian đau đớn khổ sở; quan quân các đạo đánh dẹp, chống cự; tuần ti ở đường thủy và đường bộ. Lại hạ lệnh cho Đỗ Huy Kỳ đi dò la tìm hỏi tình hình ở Nghệ An.
Lời chua-Hà Luân: Người xã Kim Vực, huyện An Định, đỗ bảng nhãn khoa Giáp Thìn (1724) năm Bảo Thái triều Dụ Tông.
Tháng 3. Trịnh Doanh tự tiến phong đại nguyên soái, tổng quốc chính, thượng sư, Minh vương. Đặt cái ống để nhận đơn bí mật tố cáo, sau lại bãi bỏ.
Lúc mới được lập làm chúa. Trịnh Doanh phong là nguyên soái, Minh Đô vương. Đến nay giả thác mệnh lệnh nhà vua, tự tiến phong đại nguyên soái, tổng quốc chính, thượng sư, Minh vương.
Doanh h ăng hái lưu ý xét hỏi công việc, đặt cái ống bằng đồng ở cửa phủ, hạ lệnh cho người có việc hoặc người bị oan ức làm tờ tố cáo bỏ vào trong ống, cứ 5 ngày người có trách nhiệm đem ống ấy tiến trình.
Lúc ấy, sĩ phu, dân chúng bí mật trình bày việc tham tàng và nhũng nhiễu của quan lại; nhưng khi xét nghiệm ra, phần nhiều không đúng sự thật.
Doanh d ần dần sinh ra chán nản. Lê Trọng Thứ, tả chính ngôn, làm tờ khải nói: "Bây giờ lòng người không được như đời cổ, sự yêu ghét chưa chắc đã hết thảy được công bằng. Nếu muốn phân biệt rõ người hay kẻ dở thì nên cho các quan trình bày đầy đủ bằng lời nói, rồi thử thách công việc xem có đúng với lời nói không, xét sự thật, tìm công trạng, chứ không nên mở cửa cáo tố bí mật, chỉ làm thêm lòng gian trá về việc bới móc lẫn nhau, bè đảng với nhau mà thôi". Trịnh Doanh khen ngợi lời khải của Trọng Thứ, lập tức bãi bỏ cái ống đồng.
1 Tức ti Trấn thủ, ti Thừa chính và ti Hiến sát.
2 Nay là xã Hoằng Lộc, huyện Hoằng Hóa, tỉnh Thanh Hóa. Tháng 4, mùa hạ. bỏ bớt ti Hiến sát sứ ở các lộ Tuyên Quang, Hưng Hóa và Yên Quảng.
Lúc ấy lấy cớ rằng dân ở ngoại trấn xơ xác, ít kiện tụng, nên bỏ bớt ti Hiến sát đi. Đem quan chức và công việc ở ti ấy lệ thuộc vào ti trấn thủ.
Trịnh Doanh hạ lệnh cho quan tam phẩm trở xuống lần lượt theo thứ tự vào phủ trình bày công việc.
Tr ịnh Doanh hạ lệnh cho quan tam phẩm trở xuống, mỗi người lần lượt theo thứ tự triệu hai người vào phủ, để hỏi về chính sự và cơ nghi về việc quân, việc nước. Lại hạ lệnh khảo xét quan văn quan võ về thành hiệu của công việc đã làm, để phòng bị sự lựa chọn bổ dụng.
Tháng 5. Mặt trời có quầng.
Người xem thiên văn đoán là tượng trưng bầy tôi lấn quyền, được trăm họ thân yêu quy phụ. Trịnh Doanh kính lễ để tế.
Định rõ thể lệ cất nhắc quan trong kinh, ngoài trấn.
Phàm c ất nhắc trao chức cho quan trong kinh, ngoài trấn, căn cứ vào những điều lệ sau nay đã phân biệt khác nhau: Trúng trường khoa thi hội; Khảo trúng đầu bài do vua nghĩ soạn;-Tư cách về lâu năm và khó nhọc;-Nơi làm quan là nơi nhiều việc (phiền) hay ít việc (giản). Vì thế, những người cầu may mà được quân công, không được cất nhắc trao cho quan chức thực thụ.
Lời chua-Trúng trường: Ý nói người dự thi hội được trúng kỳ đệ tam đến ba, bốn, năm, sáu khoa.
Trúng khảo: Ý nói người được trúng cách trong các khoa thi sĩ vọng, hoành từ vá ứng chế.
Phi ền giản: Ý nói phủ hoặc huyện có nơi thái phiền, nơi giản khuyết^1. Tháng 6. Sai Nhữ Đình Toản xét hỏi sự trạng ở Sơn Nam hạ lộ.

Tr ước đây, ở Sơn Nam hạ lộ, mỗi huyện đều đặt một chức phủ dụ, bổ dụng bọn Phạm Hữu Du nhận lĩnh chức này, để hiệp đồng với viên đồn ngự sứ vỗ về chiêu tập dân địa phương, phòng bị ngăn cấm giặc cướp. Đến nay, triều đình được tin bọn này hà khắc, nhũng nhiễu nhân dân, nhân đấy, sai Đình Toản đi dò xét.
Lời chua-Phạm Hữu Du: Người xã Quán Các, huyện Giao Thủy, đỗ tiến sĩ khoa Giáp Thìn (1724) năm Bảo Thái triều Dụ Tông.
Tháng 7, mùa thu. Đặt chức quan xét rõ hình ngục còn nghi ngờ.
Hạ lệnh cho tham tụng Nguyễn Ngọc Huyễn, đô ngự sử Ngô Đình Oánh, mỗi năm cứ bốn tháng quý^2 phân xử những hình ngục oan uổng cho được hợp lý.
Dân bị đói. Giảm bớt lễ cúng tế thường, đình hoãn việc xét hỏi tạp tụng.
Vì n ăm mất mùa, dân bị đói, sự chi dùng trong nước không đủ, nên hạ lệnh giảm bớt năm phần mười về các lễ tế ở điện và miếu tại Thanh Hoa. Lại lấy cớ rằng viên quan giữ trách nhiệm bắt bớ khám xét làm phiền nhiễu dân, bèn ra sắc lệnh: Các việc kiện, chỉ có án nhân mạng, án trộm cướp, hoặc ngang ngược ức hiếp về ruộng đất và đánh nhau, mới được nhận đơn khám xét, ngoài ra hết thảy các việc kiện khác đều đình hoãn.
Tháng 8. Sai Đỗ Huy Kỳ và Phạm Doãn Vĩ chia nhau kén lính Thanh và Nghệ.
1 Xem chú thích số 1, Chính biên quyển XXXV, tờ 19.
2 Quý xuân: tháng 3 âm lịch; quý hạ: tháng 6; quý thu: tháng 7; quý đông: tháng 12.
Lê H ữu Kiều, lưu thủ Thanh Hoa, dâng tờ khải nói: "Thanh Hoa và Nghệ An mất mùa dân bị đói, số binh lính bỏ trốn và khuyết ngạch nhiều đến hơn vạn người, bọn quản suất bắt bớ thúc giục rất là phiền nhiễu cho dân; nếu có tìm bắt được, không phải người gian dối cũng là người nghèo khổ, vì thế mà vừa đến doanh trại lại bỏ trốn ngay. Nay không gì bằng chọn lấy viên quan thổ trước, ủy thác cho thân đi thăm hỏi tình trạng dân, rồi tùy tiện nghi mà đốc thúc lựa chọn, như thế là tiện hơn cả". Trịnh Doanh theo lời. Vì thế, hạ lệnh cho Huy Kỳ đi Thanh Hoa, Doãn Vĩ đi Nghệ An, chia nhau tuyển lính.
Lời chua-Thanh và Nghệ: Tên hai trấn, xem Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 16, 17, 20-23, 33).
Đỗ Huy Kỳ: Người Thanh Hoa.
Phạm Doãn Vĩ: Người xã Thổ Hào, huyện Thanh Chương, Nghệ An, đỗ tiến sĩ khoa Giáp Thìn (1724) năm Bảo Thái triều Dụ Tông.
Vũ Công Tể mất.
Công T ể sở trường về văn học, có mưu mô, tài trí, gặp lúc việc quân việc nước bề bộn, biết tùy theo đường lối điều khiển xếp đặt. Trịnh Doanh rất làm trọng, bèn cất nhắc lên làm quan ở chính phủ, giao phó cho giữ việc then chốt trong nước. Công Tể lại hay tiến cử người, dầu người có một tài nghệ, cũng khen ngợi cất nhắc không bao giờ bỏ sót. Vì thế, người ta cũng vui lòng làm việc.

Tr ước kia, giặc Sơn Tây là Nguyễn Danh Phương, thanh thế ngày càng lừng lẫy, triều đình bàn muốn chiêu an, chỉ một Công Tể cho là không được, nhất quyết chủ trương đánh phá tiễu trừ. Về sau, quả như lời dự liệu của Công Tể. Đến nay mất, truy tặng hàm thiếu bảo.
Tháng 10, mùa đông. Đặt vệ binh ở tứ trấn.
H ồi đầu triều Lê, binh lính ở tứ trấn đều đặt các vệ, các sở. Đến lúc trung hưng, chuyên dùng lính Thanh, Nghệ làm ưu binh, còn lính ở tứ trấn chỉ giữ có ngạch hão mà thôi. Khoảng năm Bảo Thái (1720-1728), Nguyễn Công Hãng làm tướng lại tuyển lính tứ trấn, phân phối bổ vào đội ngũ, chưa bao lâu Công Hãng mất chức, phép ấy bèn bãi bỏ, đến nay, vì phải dùng lính đi đánh dẹp, không đủ lính để điều động sai phái, bèn tuyển dân tứ trấn, cứ 5 suất đinh lấy một người, được số lính 11.465 người, phỏng theo phép phủ vệ nhà Đường^1, chia làm 20 vệ, ở vệ đặt chức tuần phủ và tuần thủ, chọn viên quan có tài cán mưu mô về hàng văn và hàng võ mỗi hàng một người để giữ các chức ấy, còn thuộc viên về hàng văn, hàng võ thì giữ chức phó nhị. Mỗi vệ đều chia thành hai phiên, hàng tháng thay đổi nhau để thường trực. Bình thường cứ cho một nửa số lính về nhà làm ruộng, người nào ở trong quân ngũ, quan sẽ cấp cho lương ăn hàng tháng. Lúc có việc phải tập hợp để điều động, thì sự sai phái đều tùy theo viên quan mà binh lính thuộc quyền (các tùy sở lệ sai bát), xong việc lại trã về vệ cũ.

Tr ước đây, bọn Đào Hoàng Thực giữ chính quyền trong phủ chúa bàn thi hành 3 điều: 1.phép phủ binh; 2. thu thêm tô ruộng; 3. lại thu tiền thuế điệu. Trịnh Doanh lấy cớ rằng việc binh là cần cấp hơn cả, cho nên thi hành trước.

L ời chua-Sở lệ sai bát: Ý nói lúc có việc mà binh lính phải ra trận đánh dẹp, hoặc thuộc quyền viên thống lãnh, hoặc thuộc quyền viên đốc lãnh, tùy theo công việc mà viên quan ấy sai phái.
Đặng Đình Mật đánh bại được Lê Duy Mật ở xã Thịnh Mỹ.
Tr ước kia, Duy Mật nhiều lần bị Đình Mật đánh bại, phải chạy đến Nghệ An, chiếm cứ động Cổ Nam, sau lại vội vàng đi Thanh Hoa, ra huyện Lôi Dương, phá đồn Bái Thượng, định mưu qua đò Lương Giang để về An Trường. Đình Mật cùng bọn Hà Huân, Nguyễn Nghiễm tiến quân, gặp ở xã Thịnh Mĩ, đánh bại được Duy Mật, Duy Mật chạy đến châu Lang Chánh.
Sau này bàn thưởng công, Đình Mật được tăng làm tham đốc, vẫn giữ chức thống lãnh, mà sai Nguyễn Ngọc Huyễn hiệp lực, để cùng toan tính việc đánh Duy Mật.
1 Xem chú thích số 2. Chính biên quyển XXXV, tờ 41.
Lời chua-Nguyễn Nghiêm: Người xã Tiên Điền, huyện Nghi Xuân, đỗ tiến sĩ khoa Tân Hợi (1731) năm Vĩnh Khánh triều Đế Duy Phường.
Th ịnh Mĩ và Bái Thượng: Tên hai xã, đều thuộc huyện Lôi Dương. Lang Chánh: Tên châu: Xem năm thứ 28 (Chb. XLIII, 14).
Động Cổ Nam: Thuộc châu Quang Hóa, ở chỗ giáp giới hai tĩnh Thanh Hóa và Nghệ An.
L ương Giang: Xem Trần Thuận Tông, năm Quang Thái thứ 2 (Chb. XI, 9). Tháng 12. Bắt đầu thu thêm tiền tô ruộng.

T ừ năm Bảo Thái trở về trước, duy ruộng công phải chịu tô, còn ruộng tư không phải chịu. Đến lúc Nguyễn Công Hãng giữ chính quyền, mới bàn đánh thuế theo từng hạng ruộng, chia ra ba hạng: nhất đẳng, nhị đẳng và tam đẳng. Đến nay vì việc chi dùng trong nước không đủ, bầy tôi trong phủ chúa xin tạm thời bổ thêm "tiền gia tô", mỗi mẫu đều nộp 30 đồng, thu vào hai mùa đông và hạ. Về sau, việc này bèn thành thể lệ nhất định.
Lời chua-Đánh thuế theo từng hạng ruộng: Ruộng nhất đẳng, mỗi mẫu 3 tiền, ruộng nhị đẳng mỗi mẫu 2 tiền, ruộng tam đẳng mỗi mẫu 1 tiền.
Quý Hợi, năm thứ 4 (1743). (Thanh, năm Càn Long thứ 8). Tháng Giêng, mùa xuân, khôi phục phép đánh thuế điệu đời Bảo Thái (1720-1729).
Theo chế độ cũ, các việc chi phí về bài, biểu, tế, khoán, đều chiểu theo từng hộ thu tiền^1. Bài là ngày sinh của vua chúa, ngày mồng một tháng giêng (âm lịch) hàng năm, các nha môn làm lễ bái vọng;
Biểu là phẩm vật nghi lễ dâng tờ biểu chúc mừng vua chúa. Phàm gặp những tiết lễ kể trên, các nha môn đều có hát xướng, yến tiệc.
Tế là tế ở cung miếu^2 vào các tiết tứ quý^3; tế đinh^4ở quốc học và quận học; tế bách thần vào tiết mùa xuân; tế ma quỷ không có người cúng tế^5.
Khoán là các việc đê, đường, cầu, cống, kho tàng, trường thi v.v...
Những lễ tiết và công việc về bài, biểu, tế, khoán đều chia bổ về đinh suất, mỗi năm hoặc 2 quan, hoặc 3 quan, không có ngạch nhất định, gọi là "tiền hộ phân".
Ti ền bài và biểu thuộc về hai ty Thừa chính và Hiến sát; tiền tế thuộc về phủ huyện; tiền khoán thuộc về ti Trấn thủ. Còn việc thu nộp thì giao cho nha lại các huyện. Đến khoảng năm Bảo Thái, triều đình chán ghét về sự phiền phức vụn vặt, bèn đổi lại mà định làm phép điệu. Theo phép này, mỗi suất định hàng năm nộp 6 tiền, phòng theo ý nghĩa "mướn người làm việc" của đời cổ. Khi gặp việc chi tiêu về bài, biểu, tế, khoán, đều lấy tiền ở người có trách nhiệm giữ tiền. Nhưng sau vì kho tàng không đủ tiền, thành ra cầu cống, đường sá phần nhiều bỏ hũy hoại, vì thế lại bàn thu "tiền hộ phân". Rồi sau đó, nào bắt bớ, thúc giục, nào thu tiền, nộp tiền, tệ hại nảy ra hàng trăm mánh khóe. Trịnh Doanh biết tình tệ ấy, nên năm trước, hạ lệnh cho bầy tôi đem việc thu số tiền này cùng bàn luận chung với chính sách binh lính và phép đánh tô ruộng, đến nay mới thi hành.
1 Xem thêm lời chua của Cương mục, Chính biên quyển XXXVI, tờ 11.
2 Theo lời chua của Cương mục, Chính biên quyển XXXV, tờ 9 và quyển XXXVI tờ 11, thì cung miếu lá miếu thờ tiên tổ họ Trịnh, Nhưng theo chú thích của cuốn Lê sử bổ (sách chép tay, không có tên tác giả, cuốn sách này chỉ chép công việc đời Lê Cảnh Hưng), thì cung miếu là miếu thờ Lê Thái Tổ, và đem các vị tiên tổ họ Trịnh cùng mấy người công thần nữa dự vào phối hưởng.

3 Xem chú thích số 2 tờ 33 trong cuốn này.
4 Tế khổng tử và tiên hiền, tiên nho. Vì tế vào ngày "đinh" trong tháng trọng xuân và trọng thu, nên gọi "tế đinh".
5 Nguyên văn chép "lệ tế". Chữ "lệ" có nhiều nghĩa: Tật dịch ma quỷ, điềm dữ v.v... Ở đây chúng tôi dịch theo chú thích trong cuốn Lê sử bổ đã dẫn ở trên.
Tháng 2. Bổ dụng Hoàng Ngũ Phúc, hoạn quan, giữ chức đốc lãnh lính kỳ đạo.
Ng ũ Phúc do hoạn quan xuất thân, là người có mưu kế. Trước kia hắn do chức tả thiếu giám, sung giữ chức nội sai trong Hình phiên. Vì thấy triều đình đương dùng quân đánh dẹp, bèn dâng 12 điều về binh pháp. Trịnh Doanh cho đem thi hành. Nhân đấy, sai thống lãnh kỳ binh đạo Hải Dương, cùng với viên thống tướng chánh đạo là Hoàng Công Kỳ hội đồng tiễu trừ Nguyễn Hữu Cầu ở Đồ Sơn.

Lúc Ng ũ Phúc mới được nghe mệnh lệnh, rất lấy làm lo, vì từ trước chưa từng đi chiến trận bao giờ. Có người khách khuyên: "Nên vay một vạn quan tiền công, để mộ lấy những tay tráng sĩ". Ngũ Phúc nói: "Nay vay tiền công, một ngày kia bắt phải nộp trả, thì lấy tiền đâu mà trả được". Khách nói: "Tục ngữ có câu "Tướng vô tài, sĩ bất lai", nghĩa là người làm tướng mà không có của, thì không bao giờ dũng sĩ tìm đến. Nếu ông thật lòng theo kế của tôi, thì những tráng sĩ đều hết sức với ông, quyết chiến thắng được địch, từ đấy sẽ được vừa sang vừa giàu, có lo gì cái món tiền vạn quan? Nếu nhỡ ra vấp váp đến chỗ không thể nói được, thì còn ai trách cứ món nợ ấy vào đâu được nữa?". Ngũ Phúc cho là phải, bèn theo lời. Do đấy về sau, Ngũ Phúc nhờ vào sức sĩ tốt, lập được chiến công, là viên tướng nổi tiếng trong một đời.
Lời chua-Ngũ Phúc: Người xã Phụng Công, huyện Yên Dũng.
Th ổ phỉ ở Cần Dinh đánh phá Đoàn Thành, đốc trấn Vũ Tá Vĩnh và đốc đồng Trần Công Hân đánh nhau với thổ phỉ, bị chết. Phiên mục là Nguyễn Đình Sính khôi phục được Đoàn Thành.

L ạng Sơn giáp với Kinh Bắc, núi non thung lũng hiểm trở, thổ phỉ (sót họ tên) Cần Dinh hô hào nhau tụ tập trong hang núi, rồi đem đồ đảng bao vây Đoàn Thành. Tá Vịnh đem sự nguy cấp báo cáo về triều. Triều đình hạ lệnh cho Trần Đình Cẩm, trấn thủ Kinh Bắc, đến cứu viện. Đình Cẩm không chịu tiến quân, lấy cớ rằng còn phải hội hợp quân để tiễu trừ giặc biển. Vì thế, bọn Tá Vịnh kiệt sức, Đoàn Thành vỡ, bọn này đều bị hại. Phiên mục là Nguyễn Đình Sính đem thổ binh đánh giặc, giặc thua chạy, bèn khôi phục được Đoàn Thành.
Lời chua-Trần Công Hân: Người xã Cổ Am, huyện Vĩnh Lại^1, đỗ tiến sĩ khoa Quý Sửu (1733) năm Long Đức triều Lê Thuần Tông.
Nguy ễn Đình Sính: Phiên mục Lạng Sơn.
Xã Cần Dinh: Thuộc huyện Bảo Lộc, phủ Lạng Giang, tỉnh Bắc Ninh^2. Đoàn Thành: Xem Ý Tông, năm Vĩnh Hựu thứ 6 (Chb. XXXVIII, 26).
Giặc biển: Hữu Cầu hô hào dân chúng tụ hợp ở Đồ Sơn, cướp phá miền ven biển, nên gọi "giặc biển".
Tháng 3. Tha thuế tuần ti ở các lộ.
Lúc ấy, các sở tuần ti đánh thuế phiền nhiễu nặng nề, việc buôn bán phải sút kém dần đi. Trịnh Doanh muốn bỏ việc đánh thuế, Các quan trong chính phủ nói: "Thuế tuần ti đã có ngạch nhất định, nay chỉ nên ngăn cấm việc hà lạm sách nhiễu mà thôi". Trịnh Doanh nói: "Chính sách của vương giả ngày trước, chỗ họp chợ ở nơi quan ải chỉ xét hỏi người lạ mặt mà không đánh thuế. Nay, sau khi binh lửa, đồ ăn thức dùng của dân thiếu thốn, muốn được đủ dùng, chỉ nhờ vào sự buôn bán vận chuyển nơi có đến nơi không mà thôi, nên thực sự gia ơn, không nên chỉ làm việc hạ lệnh răn bảo". Bèn bãi bỏ thuế tuần ti năm ấy cho các lộ.
Lời chua-Tuần ti các lộ: Xem Dụ Tông, năm Bảo Thái thứ 4 (Chb. XXXVI, 12).
1 Nay là huyện Vĩnh Bảo (Hải Phòng) và huyện Ninh Giang (Hải Dương) xã Cổ Am thuộc huyện Vĩnh Bảo. 2 Nay thuộc tỉnh Bắc Giang.
Hạ lệnh cho quan trong kinh, ngoài trấn đều dâng tờ thực phong^1 trình bày công việc. Hạ lệnh quan võ từ tam phẩm trở lên đều đề cử một người có tài trí, mưu mô, mạnh dạn, quả cảm.
Tháng 5, mùa hạ. Bãi bỏ chế độ bổ quan văn giữ chức tuần phủ ở các vệ.
Tr ước kia, tuyển lính tứ trấn, chia ra các vệ, mỗi vệ đặt quan văn giữ chức tuần phủ, quan võ giữ chức tuần thủ, mỗi chức một người, để thống suất binh lính. Đến nay, tham tụng Lê Hữu Kiều nói: "Vệ binh mới đặt, kỷ luật còn thô lỗ, xin chỉ đặt một quan võ giữ chức tuần thủ, để thời thường thao luyện diễn tập binh lính, mà bỏ việc bổ quan văn giữ chức tuần phủ đi". Trịnh Doanh theo lời.

Ánh sáng. Sao H ỏa phạm vào vị trí sao Thái Vi.
Bãi chức tham tụng của Nguyễn Công Thái, cho ra trấn thủ Sơn Nam.

Tr ước đây, Công Thái trấn thủ ở Thanh Hoa, được triệu về giữ chức trong chính phủ. Công Thái cùng bọn Đỗ Thế Giai, Đàm Xuân Vực không hợp ý nhau. Gặp lúc ấy bọn Hoàng Văn Chất, giặc cỏ ở Sơn Nam, thanh thế đương mạnh tợn, bọn Thế Giai muốn hãm hại Công Thái, bèn nói với Trịnh Doanh là Công Thái có thể đương nổi sứ mạng trấn thủ Sơn Nam. Vì thế, mới có lệnh này.
Lời chua-Đỗ Thế Giai: Người xã Đông Ngạc, huyện Từ Liêm, đỗ hương cống, vào hạng quan tiến triều^2.
Đàm Xuân Vực: Hoạn quan, người xã Tương Trúc, huyện Thanh Trì. Hoàng Văn Chất: Có một tên nữa là Công Thư, người huyện Thư Trì, tỉnh Nam Định^3, có thuyết nói: người xã Vân Hoàng, huyện Phú Xuyên.
Tháng 6. Nguyễn Hữu Cầu, giặc vùng Hải Dương, cướp huyện Thanh Hà. Hoàng Công Kỳ cùng Hoàng Ngũ Phúc đánh phá được.
Tr ước đây, Nguyễn Cừ đã bị bại, đồ đảng của hắn là Nguyễn Hữu Cầu lại hô hào tụ hợp nhau lén lút chiếm cứ Đồ Sơn, rồi sai đồ đảng cướp bóc xã Lão Phong. Trịnh Bảng, đốc lãnh thủy đạo, đem quân và thuyền tiến đánh. Bên giặc đem ra hơn mười chiếc thuyền, khi thấy quan quân, giả vờ chạy trốn, Bảng đuổi theo đến cửa biển Giai Môn, giặc rút lui vào bến Cát Bạc. Gặp lúc ấy thủy triều cuồn cuộn giẫy lên, gió thổi mạnh, thuyền của quan quân cao lớn, chèo chở không thuận lợi, bèn đỗ ở bờ biển phía đông. Giặc nhân cơ hội ấy, đem hơn trăm chiếc thuyền nhanh nhẹn tiến ra đánh phá; quan quân tan vỡ. Trịnh Bảng trong mình trúng hơn mười vết thương, bị giặc bắt, Bảng chửi mắng không ngớt mồm, rồi chết.
Từ đấy, thanh thế Hữu Cầu ngày càng lừng lẫy, tự xưng là Đông Đạo tổng quốc bảo dân đại tướng quân, chiếm cứ ven biển Đồ Sơn và Vân Đồn làm nơi kiên cố.
Tr ịnh Doanh sai Hoàng Công Kỳ thống lãnh đạo bộ binh ở Hải Dương, Trần Cảnh thống lãnh đạo thủy binh, lúc ra đi, Trịnh Doanh thân hành trao cho mưu kế phương pháp. Sau đó, sai Công Kỳ thống suất số quân thuộc dưới quyền Trần Cảnh và các đạo quân của đốc lãnh Vũ Tá Liễn, gồm binh thuyền của 29 cơ, nghiêm hạn nhật kỳ tiến quân càn quét. Công Kỳ dâng tờ khải nói: "Giặc nương vào núi, dựa vào biển làm nơi kiên cố; vả lại nước biển khi lên khi xuống không nhất định, muốn phá Đồ Sơn, không tranh chiếm địa lợi trước là không được, mà muốn tranh chiếm địa lợi, cần phải dùng thủy binh. Vậy xin giữ quân thủy của đội Tứ Trạch lại để phòng bị việc điều khiển". Trịnh Doanh y cho. Công Kỳ cùng tướng thủy đạo là Nguyễn Công Hiển, góp sức nhau cùng càn quét, Hữu Cầu đánh nhau, bị bại trận, chạy trốn ra bãi biển, nhưng bọn Công Kỳ không lập tức đuổi bắt, Đăng Hiển lại tự dẫn đại binh về kinh sư.

1 Xem chú thíchsố 1, Chính biên quyển XXXV, tờ 23.
2 Xem lời chua của Cương mục Chính biên quyển XXXVI, tờ 28.
3 Nay huyện Thư Trì hợp với huyện Vũ Tiên thành huyện Vũ Thư thuộc tỉnh Thái Bình.

H ữu Cầu biết Yên Quảng sơ hở yếu ớt, lại trở về chiếm cứ Đồ Sơn, thường ra cướp phá vùng đông nam, thế lực mạnh dần, không ai có thể chống cự được. Đến nay đem quân cướp huyện Thanh Hà. Công Kỳ bị vây đã hàng tuần, bèn sai người vượt ra ngoài vòng vây, về triều cáo cấp. Quân cứu viện chưa kịp đến, thì Hoàng Ngũ Phúc, đốc lãnh lính kỳ đạo thúc quân đến cứu. Khi quân của Ngũ Phúc đến huyện Vĩnh Lại, bị giặc chẹn lại, không tiến lên được.

V ề phía Công Kỳ thì tán lý Vũ Khâm Lân bày mưu rằng: "Quân ở kinh sư chưa thể đến ngay, nếu cứ ngồi để đợi viện binh, thì làm thể nào có thể kịp được? Nay giặc đánh nhau với binh lính kỳ đạo, chúng tất dồn quân về mặt trước, nếu ta tranh cướp lấy mặt sau mà đem quân ra, hai đạo quân hợp sức lại để đánh, thì thế nào cũng phá được quân địch". Công Kỳ nghe theo kế ấy, bèn nhân đêm kéo ra cửa sông Ngư Đại, gặp quân giặc có ít, đánh thắng được, rồi hợp sức phá nhổ kè, tiến ra sông Ngư Đại, kéo về đóng ở sông Tranh, hội hợp với Hoàng Ngũ Phúc tiến đánh, phá tan được địch.

L ời chua-Bảng: Người trong tộc thuốc họ Trịnh.
Đồ Sơn: Tên xã, xem Tương Dực Đế, năm Hồng Thuận thứ 3 (Chb, XXVI, 11). Lão Phong: Tên xã.
Giai Môn: Tên cửa biển.
Cát Bạc: Tên bến. Cả ba đều thuộc huyện Nghi Dương^1, tỉnh Hải Dương. Sông Ngư Đại: Ở xã Ngư Đại, huyện Thanh Hà^2.
Sông Tranh: Ở địa phận xã Tranh Xuyên, huyện Vĩnh Lại^3.
Vân Đồn: Tên châu.
Thanh Hà và Vĩnh Lại: Tên hai huyện, đều xem Thế Tông, năm Quang Hưng thứ 19 (Chb, XXX, 14).
Tháng 8, mùa thu. Thêm ngạch lấy đỗ ở trường thi hương.
Từ đầu năm Cảnh Hưng, luôn mấy năm binh lửa và mất mùa, khoa thi hương phải hoãn, đến nay lại cử hành. Triều đình hạ lệnh thêm ngạch lấy đỗ cống sĩ.
Lúc ấy, sĩ tử vào thi trường Nghệ An, đến kỳ đệ tam, người bất đắc chí đốt phá vi trong trường thi. Sau tra ra người cầm đầu đem giết, rồi cho thi lại kỳ đệ tứ.
Tháng 11, mùa đông. Sao Chổi xuất hiện.
Sao Chổi xuất hiện, hình dài hơn một trượng, 2 tuần mới lặn.
Sai Đinh Văn Giai và Nguyễn Đình Hoàn hội quân tiễu trừ giặc cỏ.

T ừ khi Nguyễn Cừ, Nguyễn Tuyển nổi loạn, các huyện bị tàn phá luôn, bọn cường bạo tấp họp nhau đi theo giặc cướp bóc tứ tung. Một dãy phía bắc sông, làng xóm tan tác phiêu lưu, cỏ mọc ngập mắt. Đến khi Cừ và Tuyển bị bại, đồ đảng còn sót lại đều hô hào nhau tụ tập thành từng toán một, toán lớn vài ngàn người, toán nhỏ cũng không kém năm, sáu trăm người, đến đâu cướp bóc đấy, lấp ló ở nơi đồng nội sông chằm, không sao biết được tung tích. Lúc ấy người ta gọi là "giặc cỏ". Hoàng Văn Chất, một tay kiệt hiệt nhất.

B ọn thống lãnh là Trương Nhiêu và Lê Đoan Khải chia quân ra đuổi bắt, nhưng quân giặc chợt tan, chợt lại tụ họp, không thể dập tắt được. Vi nhiều lần bị quan quân đánh phá, chúng dâng thư xin hàng. Theo lời bàn luận của bầy tôi, thì đều không muốn chiêu an, chỉ có Nguyễn Đình Hoàn và Trần Huy Mật cố sức chủ trương cho chúng đầu hàng. Trịnh Doanh cũng chán nản việc dùng quân đánh dẹp, nhân đấy trao cho chúng được quan tước và cho chiếu theo từng địa điểm mà cai quản lấy. Nhưng bọn Văn Chất nắm lấy quân chúng, không chịu giải tán. Bầy tôi trong chính phủ xin nghiêm hạn bắt chúng phải đến cửa khuyế đình. Bọn Văn Chất lại làm phản, chiếm cứ Khoái Châu, đến đâu đốt phá, cướp bóc đấy. Trịnh Doanh hạ lệnh giao trách nhiệm cho Đình Hoàn thống lãnh quân đạo đông nam, Trần Huy Mật làm tán lý, cùng trấn thủ Đinh Văn Giai, nghiêm hạn nhật kỳ hội đồng càn quét, sau đó, Văn Giai cùng Đình Hoàn phá tan được bọn Văn Chất ở Đỗ Xá. Gặp lúc ấy nước sông Nhị lên cao, Đình Hoàn xin khơi nước sông cho đỗ giội vào quân của Văn Chất. Trịnh Doanh không y cho, vì lấy cớ rằng làm như thế sẽ hại lây đến huyện lân cận.

1 Nay là huyện Kiến Thụy, T.P Hải Phòng.
2 Nay là huyện Thanh Hà, thuộc tỉnh Hải Dương.
3 Huyện Vĩnh Lại, nay là huyện Vĩnh Bảo (Hải Phòng) và huyện Ninh Giang (Hải Dương).

Đ ình Hoàn tự nhận mình có chuyện trách khống chế mặt nam, thiện tiện tự ý càn bắt dân phu theo đi đánh giặc, làm náo động cả dân địa phương. Nghe được tin này, Trịnh Doanh giận lắm, nghiêm ngặt trách phạt Đình Hoàn và bãi đi ngay. Sau cho triệu Văn Giai về trình bày công việc quân cơ ngay trước mặt, rồi lại sai đến quân thứ. Nhưng giặc cỏ tung hoành bạo ngược càng ngày càng dữ, dân vùng Hải Dương, Kinh Bắc không ngày nào được yên.
Lời chua-Nguyễn Đình Hoàn: Người xã Hương Duệ, huyện Kỳ Anh, tỉnh Nghệ An.
Lê Đoan Khải: không rõ tiểu sử.
Khoái Châu: Tên phủ, xem Lý Cao Tông, năm Trị Bình Long Ứng thứ 4 (Chb. V, 32).
Nhị Hà: Tức sông Phú Lương, xem Lý Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 2 (Chb. II, 13).
Đỗ Xá: Tên xã, thuộc huyện Kim Động, tỉnh Hưng Yên.
Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục Chính Biên

Quyển thứ 40
Từ Giáp Tý, Lê Hiển Tông, năm Cảnh Hưng thứ 5 (1744) đến Kỷ Tỵ, năm Cảnh Hưng thứ 10 (1749) gồm 6 năm.
Giáp Tý, n ăm (Cảnh Hưng) thứ 5 (1744). (Thanh, năm Càn Long thứ 9). Tháng 2, mùa xuân. Có con cá lớn vào sông Cái.

Con cá, đầu như đầu voi, mình dài hơn 4 trượng, từ cửa biển Thần Phù vào cửa sông, rồi theo sông Châu Kiều ngược dòng bơi lên, đến miếu thờ tại khúc sông Thuần Lương, ở đấy 3 ngày, rồi lại bơi ra biển.
Lời chuaCửa biển Thần Phù: Tức cửa biển Thần Đầu, xem Lê Đại Hành, năm Ứng Thiên thứ 12 (Chb. I, 40).
Sông Châu Kiều: Ở địa phận xã Châu Cầu, huyện Kim Bảng.
Miếu Thuần Lương: Ở xã Hương Lâm, huyện Phú Xuyên. Cả hai đều thuộc Hà Nội^1.
Tháng 3. Bổ dụng hoạn quan Hoàng Công Kỳ giữ chức trấn thủ Sơn Nam, kiêm thống lãnh mặt đông nam; triệu Nguyễn Công Thái về, lại vào phủ chúa giữ chức tham tụng.
Tr ước đây Công Thái ra trấn thủ Sơn Nam, có tài về việc vỗ về dân, chống giặc cướp, vì thế mà bọn giặc cỏ Hoàng Công Chất không dám quá hung ngược, dân địa phương tạm được yên ổn. Trịnh Doanh nghĩ công lao của Công Thái, cho triệu về kinh, bổ dụng Công Kỳ đến thay.
Bắt đầu cấp thái ấp cho bầy tôi trong chính phủ.
Cấp thái ấp cho tham tụng Đào Hoàng Thực và Nguyễn Công Thái, mỗi người 2 xã, gọi là ngụ lộc. Việc này sau thành thể lệ.
Lời chua-Ngụ lộc: Theo "Chức quan chí" trong lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú, thì tham tụng được 2 xã, tiền 200 quan.
Sổ thuế tô, thuế dung ở lục cung đã làm xong.
H ồi đầu triều Lê, tài chính thuế khoá đều do bộ Hộ giữ, khoảng năm Vĩnh Thịnh (1705-1719) mới đặt chức quan lục cung, chia nhau thu các thuế lệ nội trấn và ngoại trấn. Sau vì lâu năm, sổ sách mục nát, Trịnh Doanh lại hạ lệnh cho sửa lại. Đến nay sổ ấy đã làm xong, dâng nộp. Phàm tiền tài, thóc gạo và thổ sản về thuế tô, thuế dung ở tứ trấn và phủ Trường Yên đều có số ngạch nhất định.

L ời chua-Lục cung: Xem Dụ Tông, năm Vĩnh Thịnh thứ 14 (Chb, XXXV, 22, 23). Phủ Trường Yên: Xem Lý Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ nhất (Chb. II, 11).

N ội trấn, ngoại trấn: Nội trấn là bốn trấn Sơn Nam, Kinh Bắc, Hải Dương và Sơn Tây. Ngoại trấn là Yên Quảng, Cao Bằng, Hưng Hóa, Tuyên Quang, Thái Nguyên và Lạng Sơn.
1 Xã Châu Cầu nay thuộc tĩnh lỵ Hà Nam, huyện Kim Bảng, nay thuộc tỉnh Hà Nam; huyện Phú Xuyên nay thuộc tỉnh Hà Tây. Tháng 5, mùa hạ. Bổ dụng Mai Thế Chuẩn làm đốc trấn Cao Bằng.
Tr ước kia, họ Mạc bị quan quân tiến đánh, dắt díu gia quyến chạy sang trú ngụ ở Quảng Tây. Đến nay, mầm móng còn sót lại, nhân thấy trong nước có việc nguy cấp, bèn tụ hợp quân chúng xâm phạm vào biên giới. Triều đình đã mấy lần sai quân đi đánh dẹp, bọn Đặng Công Diễn và Nguyễn Đình Bá cũng có phen đánh được, nhưng vì làm trái phương pháp vỗ yên dân, chống cự giặc, nên dân man sau lại hưởng ứng với giặc, thế giặc lại mạnh to lên. Chúng đi lại vùng Hưng Hóa, Thái Nguyên, Cao Bằng, Tuyên Quang làm lòng người náo động. Lê Hữu Kiều xin chọn bầy tôi nho học đi yên ủi vỗ về dân chúng. Vì thế, bèn cho Thế Chuẩn đi giữ chức này.

L ời chua-Mai Thế Chuẩn: Người xã Thạch Giản, huyện Nga Sơn^1, đỗ tiến sĩ khoa Tân Hợi (1731) năm Vĩnh Khánh triều Đế Duy Phường. Sau đổi sang chức quan võ làm hữu hiệu điểm quyền phủ sự.
Đặng Công Diển: Người xã Phù Đổng^2, huyện Tiên Du.
Nguyễn Đình Bá: Người xã Bình Dân^3, huyện Đông An. Cả hai đều đỗ tiến sĩ khoa Đinh Mùi (1727) năm Bảo Thái triều Dụ Tông.
Mầm móng sót của họ Mạc: Gọi là "Giặc răng vàng" (sót tên). Năm ấy cướp phá Cao Bằng, đốc trấn Nguyễn Đình Bá đem quân tiến đánh, cả phá được giặc. Cao Bằng: Tức Bắc Bình, trước thuộc Ninh Sóc, xem Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 19, 31, 32, 35).
Hoàng Ngũ Phúc vây Nguyễn Hữu Cầu ở Đồ Sơn. Hữu Cầu đi gấp đến Kinh Bắc, đánh chiếm được trấn thành.
Tr ước kia, Ngũ Phúc đánh Hữu Cầu ở Đồ Sơn, không thắng nổi, tì tướng là Trịnh Bá Khâm bị chết tại trận. Đến nay Ngũ Phúc lại tiến quân bao vây, Hữu Cầu phá vòng vây để ra, đi gấp đường đến Kinh Bắc, chiếm cứ sông Thọ Xương, đắp lũy ở hai bên bờ sông để giữ, từ Quế Nam đến Khê Kiều đều cắm kè bằng gỗ, bày la liệt hơn vài trăm thuyền chiến, đồn lũy liên lạc. Trấn thủ Trần Đình Cẩm tiến quân từ Thiết Sơn đến Trai Thủy, bị giặc đánh bại, tất cả quân lính đầu tan vỡ. Đình Cẩm lưu giữ Thị Cầu, giặc nhân thế thắng đuổi đánh, Đình Cẩm lại bị thua, giặc đuổi theo, bèn chiếm được trấn thành Kinh Bắc, tung lửa đốt doanh trại, Đình Cẩm cùng đốc đồng Vũ Phương Đề bỏ ấn tín chạy. Nửa đêm tin báo đến kinh, trong kinh thành nhốn nháo kinh sợ. Triều đình sai vệ binh chia nhau đóng ở trường tập bắn (xạ trường) và xã Vân Canh, xã Nhân Mục, cầu Yên Quyết (Cầu Giấy cũ) để phòng bị). Ngũ Phúc được tin Kinh Bắc thất thủ, bèn dẫn quân tiến đến đóng ở Vũ Giàng.
Lời chua-Sông Thọ Xương: Ở xã Thọ Xương, huyện Bảo Lộc^4, hạ lưu thông với sông Lục Đầu.
Xã Qu ế Nham: Thuộc huyện Yên Thế^5.
Xã Thiết Sơn: Thuộc huyện Yên Dũng^6.
Trai Thị: Ở xã An Ninh, huyện Yên Dũng.

Xã Th ị Cầu: Thuộc huyện Vũ Giàng^1. Những địa điểm trên, nay đều thuộc tỉnh Bắc Ninh.
Xã Vân Canh: Thuộc huyện Từ Liêm.
Xã Nhân Mục: Thuộc huyện Thanh Trì.
Trường tập bắn (xạ trường): Ở trại Giảng Võ, huyện Thọ Xương^2.

1 Nay là xã Nga Thạch, huyện Nga Sơn, tỉnh Thanh Hóa.
2 Nay là thôn Phù Đổng, xã Phù Đổng, huyện Gia Lâm, Hà Nội.
3 Nay là thôn Bình Dân, xã Tân Dân, huyện Châu Giang, tỉnh Hưng Yên.
4 Tên huyện xuất hiện từ thời Trần, thuộc lộ Bắc Giang. Thời Thành Thái huyện đổi thành Phất Lộc. Nay thuộc tỉnh Bắc Giang.
5 Tên huyện xuất hiện từ thời Lê, thuộc phủ Lạng Giang. Nay thuộc tỉnh Bắc Giang.
6 Tên huyện xuất hiện từ thời Lê (thời Trần là Cổ Dũng), thuộc phủ Lạng Giang. Nay thuộc tỉnh Bắc Giang.
Cầu Yên Quyết: Ở địa phận xã Yên Quyết^3, huyện Từ Liêm. Các địa điểm trên, nay đều thuộc Hà Nội.
Tháng 7, mùa thu. Hoàng Ngũ Phúc và Trương Khuông thu phục được thành Kinh Bắc.
Ng ũ Phúc tiến quân đến Võ Giàng, Trịnh Doanh sai người quở trách rằng: "Bọn ngươi đi đánh dẹp hơn một năm, tiến sát đến Đồ Sơn đã năm sáu tháng mà phòng bị sơ ngỏ, để đứa giặc hung hãn dời khỏi được sào huyệt; rồi lại đến 7, 8 ngày sau mới đuổi theo, để cho đồ đảng của giặc xâm phạm một cách đột ngột, làm kinh sợ náo động cả lòng người. Như thế có xứng đáng với phận sự người tướng giữ ngoài biên trấn không? Nhà ngươi phải cố nghĩ tự mình hết sức để chuộc tội lỗi trước". Ngũ Phúc dâng tờ khải nói: "Hữu Cầu sau khi bị thua, phải trốn tránh, quân đã ít mà lại phân tán, thì cái thế đánh phá được chúng tưởng cùng dễ dàng. Nếu được quân sử dụng bằng voi giúp uy thế, tôi sẽ ngầm lùa voi xông ra đánh trận, làm cho chúng mặt trước mặt sau không cứu ứng lẫn được nhau, thì có thể bảo đảm được tất thắng. Vả lại, ý định của chúng chẳng qua chỉ muốn liên kết với bọn giặc cỏ, tiến quân quấy rối sông Nhị mà thôi. Nay tôi đóng ở Võ Giàng, nếu chúng muốn đem hết quân tiến lên mặt trước, lại sợ tôi đánh chặn ở mặt sau, cho nên chẳng qua chỉ liều chết cố thủ, không làm gì được".

Tr ịnh Doanh nhận được báo cáo của Ngũ Phúc, mừng lắm, bấy giờ lòng người mới được yên. Doanh lập tức sai Cổn quận công Trương Khuông cùng Ngũ Phúc họp quân tiến đánh, Hữu Cầu thua chạy, bèn thu phục được trấn thành. Nhân đấy, hạ lệnh cho các tướng chia làm 5 đạo đuổi đánh; Trương Khuông theo đường Yên Dũng đánh mặt trước, Nguyễn Trọng Thân đánh phía tả mặt trước, mà sau Vũ Tá Liễn đánh phía hữu mặt sau, Lê Lệ đánh phía tả mặt sau, Hoàng Ngũ Phúc chặn ngang dòng sông để phòng bị giặc chạy trốn. Những người giám quân thì đều dùng bọn đại thần thân tín của họ Trịnh.

Tr ận này, cả thảy năm đạo quân, có 10 đại tướng, 64 liệt hiệu, binh lính hơn 12.700 người. Trong số này chỉ có đạo quân của Lê Lệ đi đến đâu không đụng chạm tơ hào của dân. Dân Yên Thế xin dâng gạo một vạn^4để làm lương cho lính. Trịnh Doanh đặc biệt khen ngợi, đem số gạo dâng ấy thưởng cho quân sĩ.
Lời chua-Nguyễn Trọng Thân: Sau đổi Trọng Điển, người xã Quế Ổ^5, là con Nguyễn Trọng Uông.
Tháng 8. Dân chúng ở Hải Dương đến cửa khuyết xin triều đình xuất quân tiễu trừ giặc. Nhưng không được trả lời.
Lúc ấy giặc cỏ ở Hải Dương thấy triều đình đương bận việc đánh dẹp mặt bắc, nhân cơ hội sơ hở, bèn quấy rối cướp bóc các lộ Hồng Châu, Khoái Châu, đi đến đâu vơ vét nhẵn nhụi đến đấy. Bắt được nhân dân, chúng đặt ra từng đẳng hạng để sách nhiễu phải chuộc, chúng treo người lên cần tre, đổ nước vào mũi, làm đủ mọi sự ác ngược, hoặc bỏ hạt thóc vào trong mắt rồi khâu lại, hoặc trong nhà giam có rắn, rết và đỉa để làm cho người ta phải khổ sở, thậm chí lấy giáo xiên trẻ con, dùng lửa thiêu phụ nữ, rất là thảm khóc. Dân sở tại kéo đến cửa khuyết kêu về việc nguy cấp, xin triều đình sai tướng đem quân đến để cứu vớt lấy dân. Các quan trong chính phủ lấy cớ rằng giặc ở mặt bắc đương kịch liệt, chưa có thì giờ ngó tới mặt đông được, rồi bỏ ỉm tờ sớ ấy đi, không trả lời cho dân biết.

1 Nguyên là đất Vũ Ninh. Từ Lê trung hưng gọi là Vũ Giàng. Nay thuộc tỉnh Bắc Ninh.
2 Nay thuộc quận Ba Đình, Hà Nội.
3 Xã Yên Quyết nay là phường Yên Hòa thuộc quận Cầu Giấy, Hà Nội. Cầu Yên Quyết sau gọi là Cầu Giấy.
4 Nguyên văn chép "hiến mễ nhất vạn", không rõ là một vạn bát hay hộc, chưa khảo cứu được.
5 Nay thuộc xã Chi Lăng, huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh.
Lời phêNhư thế, sao gọi là cha mẹ dân được?
Tháng 10, mùa đông. Nước sông Bồ Đề trở màu đỏ; nước sông Lễ chảy ngược dòng ba ngày.
Sông Bồ Đề và sông Ninh Giang, nước đỏ như son; nước sông Lễ chảy ngược dòng 3 ngày. Lời chua-Sông Bồ Đề: Tức sông Phú Lương, xem Lý Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 2 (Chb. II, 13).
Sông Lễ: Xem Trần Thái Tông, năm Thiên Ứng Chính Bình thứ 17 (Chb. VI, 32). Tên Tương, tướng giặc, cướp huyện Yên Sơn. Thống lãnh Đặng Đình Quỳnh bỏ binh lính, chạy trốn. Triều đình sai Trịnh Đạc tiến đánh, phá được giặc Tương.
Tr ước đây, tên Tương chiếm cứ xã Vĩnh Đồng, huyện Mĩ Lương, thường lấp ló ở quãng huyện Yên Sơn và Thạch Thất, triều đình không để ý đến. Đến nay Trịnh Doanh sai tổng binh đồng tri Đặng Đình Quỳnh làm thống lãnh, hiệu thư Phạm Gia Ninh làm tán lý, đem quân đi đánh. Đình Quỳnh xuất thân là con nhà chỉ biết ăn trắng mặt trơn, không biết mưu mô làm tướng, vì lấy quận chúa (con gái chúa Trịnh gọi là quận chúa), bổng trở nên sang. Khi phụng mạng đi đánh giặc, Quỳnh dắt cả quận chúa và tì thiếp cùng đi, đóng ở xã Sơn Lộ huyện Yên Sơn, dùng chợ làm đồn đóng quân, không xếp đặt điểm canh phòng gì cả. Gia Ninh cũng vào trú ở nhà dân. Khi giặc kéo đến xã Tiên Lữ, Gia Ninh được tin, đến chỗ Đình Quỳnh, thì Quỳnh đã dắt quận chúa và tì thiếp trốn đi từ trước rồi. Giặc ập đến bao vậy, Gia Ninh sa vào tay giặc, bị chết. Trịnh Doanh lại sai đại tư đồ Doãn trung công Trịnh Đạc làm thống lãnh đi đánh. Tương bỏ trốn.
Vì cớ lấy quận chúa, nên Đình Quỳnh chỉ phải luận vào tội bãi chức. Việc này tướng sĩ không ai không bực tức.
Lời chua-Đặng Đình Quỳnh: Người xã Lương Xá^1, huyện Chương Đức. Phạm Gia Ninh: Người xã Đông Ngạc, huyện Từ Liêm^2, đỗ tiến sĩ khoa Tân Hợi (1731) năm Vĩnh Khánh triều Đế Duy Phường.
Xã V ĩnh Đồng: Thuộc huyện Mĩ Lương^3, tỉnh Sơn Tây.
Tiên Lữ và Sơn Lộ: Tên 2 xã, thuộc huyện Yên Sơn^4, tỉnh Sơn Tây. Thạch Thất: Tên huyện, thuộc Sơn Tây.

Tháng 11. Tr ương Khuông đánh nhau với Nguyễn Hữu Cầu ở Ngọc Lâm, bị bại trận. Đinh Văn Giai lại bị bại trận ở Xương Giang, đều cho triệu về; bổ dụng Hoàng Ngũ Phúc làm thống lãnh Bắc Đạo, trấn thủ Kinh Bắc, kiêm trấn thủ Hải Dương.

Tr ương Khuông cùng Ngũ Phúc, Vũ Tá Liễn hẹn nhau cùng đánh khép Hữu Cầu lại. Khuông tự đem quân bản bộ đánh mặt trước, dùng tướng bộ thuộc là Trịnh Phương, làm tiên phong. Hữu Cầu giữ nơi hiểm trở, đặt quân mai phục, bề ngoài phô trương quân gầy còm để làm ra sức yếu. Trương Khuông nhân thế sắc bén liều lĩnh tiến quân. Hữu Cầu giả vờ thua, bỏ đồn chạy, dử quân Trương Khuông vào trong chỗ hiểm trở. Tướng sĩ của Khuông bám nhau như xâu cá để tiến quân. Thình lình quân mai phục nổi dậy, Hữu Cầu thống suất hạng sĩ tốt liều chết ùa ra đánh, quân của Khuông thua to. Quan quân ở bốn đạo không phải đánh mà tự vỡ, thế giặc lại lớn lên, đài phong hỏa^5 báo thông về đến sông Nhị. Trịnh Doanh viết thư nghiêm khắc quở trách Trương Khuông và triệu về, bèn bổ dụng Đinh Văn Giai làm thống lãnh thượng tướng quân, kiêm đốc suất quân bốn đạo, bồi tụng Ngô Đình Oánh làm tán lý, đem quân đi đánh.

1 Nay là Chi Lăng, huyện Chương Mỹ, tỉnh Hà Tây.
2 Thuộc Hà Nội.
3 Nay thuộc huyện Chương Mỹ (Hà Tây) và Lương Sơn (Hòa Bình).
4Đất huyện Yên Sơn, nay thuộc huyện Phúc Thọ và huyện Quốc Oai, tỉnh Hà Tây.
5 Trước đây, chúa Trịnh cho đặt đài phong hỏa ở trên các đỉnh núi, để báo tin nguy cấp. Xem thêm Chính biên quyển XXXVIII, tờ 6.

Lúc ấy thế lực Hữu Cầu lừng lẫy, những giặc cướp khác nhân lúc sơ hở đều nổi dậy, bọn Hòa Dưỡng, Đàn Kiệt, Đoan Nhật (sót họ) tụ tập ở xã Bình Ngô, giao ước cùng dấy quân để đón Hữu Cầu, làm náo động cả nhân dân ở mặt bắc sông Cái.

Khi V ăn Gia đã đến nơi, đóng quân lại, không tiến lên, nhiều người lấy làm nghi ngờ. Nhân đấy Hữu Cầu đặt mưu kế, đêm đến sai người khiêng một cái kiệu không về, một lát lại đi ra, Hữu Cầu bèn giả vờ mừng rỡ, nói dối bọn thủ hạ rằng: "Văn Gia đã ước hẹn xin hàng, nhưng nếu đến đầu hàng một cách rõ ràng, sợ liên lụy đến gia quyến, nên bí mật hẹn khi ra trận bị bắt, để che lấp miệng người ngoài. Nay mai giao chiến, các ngươi cứ theo hướng chỉ huy của ta mà bắt lấy hắn, thì lo gì không bình định được thiên hạ". Đồ đảng của Hữu Cầu tin lời. Kịp khi giao chiến, binh lính đã sắp thành hàng, quân của giặc tranh nhau nhằm chỗ voi có hiệu cờ của Văn Giai mà xông pha tiến vào không ai là không một mình địch nổi trăm người. Toán quân của Văn Giai đỗ ngã linh tinh. Giặc xúm quanh chân voi leo lên như đàn kiến. Văn Giai khí sắc không thay đổi, dùng phi thương chém bên tả, chém bên hữu, giết được giặc rất nhiều. Hai con hắn ở mặt trận sau la thét to mà tiến lên, quân giặc hơi lùi, bèn thu thập sĩ tốt còn sót lại kéo về doanh trại. Được tin báo, Trịnh Doanh giận lắm, nghiêm khắc quở trách.

Sau đó, giặc vây doanh trại Thi Cầu. Ngũ Phúc chia ra ba cách để tiến quân: Ngũ Phúc tự mình đem quân bản bộ đánh mặt trước, Đàm Xuân Vực đánh mặt tả, Nguyễn Danh Lệ đánh mặt hữu. Hữu Cầu bị thua, qua sông để chạy, bèn giải được vây. Trịnh Doanh lại triệu văn Giai về, bổ dụng Ngũ Phúc làm thống lãnh đạo Kinh Bắc, sau lại kiêm trấn thủ Hải Dương và cho Phạm Đình Trọng làm hiệp trấn Hải Dương. Còn Đinh Văn Giai và Ngô Đình Oánh khi về đến triều, đều bị giáng chức ba trật.

L ời chua-Ngọc Lâm: Tên xã, thuộc huyện Yên Dũng^1.
Bình Ngô: Tên xã, thuộc huyện Gia Bình^2. Cả hai đều thuộc tỉnh Bắc Ninh. Xương Giang: Thuộc huyện Bảo Lộc^3, tỉnh Bắc Ninh.

Nguy ễn Danh Phương, giặc vùng Sơn Tây, cướp phá Bạch Hạc. Văn Đình Ức đem quân bao vây, sau ra đóng ở xã Nghĩa Yên. Danh Phương vượt vòng vây ra, chạy về xã Thanh Lãnh.

Tr ước kia, Nguyễn Cừ, Nguyễn Tuyển xướng xuất việc nổi loạn, Danh Phương cũng thúc giục dân chúng nổi bùng lên, số quân có hơn vạn, lẻn lút chiếm cứ Việt Trì, đến nay lấn cướp Bạch Hạc. Văn Đình Ức, đốc suất Sơn Tây, đem vệ binh ở kinh đến bao vây, bọn hào mục bản thổ đem quân đến họp hàng vài vạn người, thanh thế quân lính rất hùng mạnh. Sau đó, Đình Ức lại ra đóng ở xã Nghĩa Yên, Danh Phương bèn nhân ban đêm vượt vòng vây ra, lui về xã Thanh Lãnh.

Lúc ấy, các huyện vùng Sơn Tây phần nhiều khổ sở vì Danh Phương quấy nhiễu cướp bóc, đều muốn góp sức tiễn trừ, mà Đình Ức không chịu đánh gấp, để cho tên giặc Phương được vượt vây thoát thân. Từ đấy hắn bố trí đồn lũy, chiếm cứ nơi hiểm yếu, để kháng cự triều đình. Đó, đều do sự lầm lẫn ở trận này cả.

L ời chua-Văn Đình Ức: Người xã Lạc Phố, huyện Hương Sơn, đỗ tạo sĩ. Nghĩa Yên: Tên xã, thuộc huyện Bạch Hạc^4, tỉnh Sơn Tây. Thanh Lãnh: Tên xã, thuộc huyện Bình Xuyên^5, tỉnh Thái Nguyên. Việt Trì: Tên thôn, thuộc xã Bạch Hạc, huyện Bạch Hạc.
Nguyễn Danh Phương: Người xã Tiên Sơn^1, huyện An Lạc.

1 Nay đều thuộc tỉnh Bắc Giang.
2 Tên huyện xuất hiện từ năm 1820 (thời Lê là Gia Định), nay thuộc tỉnh Bắc Ninh.
3 Nay đều thuộc tỉnh Bắc Giang.
4 Nay là huyện Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Phúc.
5 Nay thuộc huyện Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc.

Ấ t Sửu, năm thứ 6 (1745). (Thanh, năm Càn Long thứ 10). Tháng giêng, mùa xuân. Giặc họ Mạc đánh chiếm Thái Nguyên. Lưu thủ Văn Đình Ức cùng thống lãnh Hoàng Ngũ Phúc đem quân tiến đánh, phá được giặc, thu phục lại trấn thành.

Tr ước kia, mầm móng học Mạc (sót tên) nhân trong nước xảy ra việc nguy cấp, chúng tự Long Châu lẻn về, họp tập bè đảng, quấy rối cướp bóc. Lê Hữu Kiều trấn thủ Vũ Nhai, vì có bệnh, xin về, Thái Nguyên bèn bị giặc Mạc đánh chiếm.

Tr ịnh Doanh bổ Đình Ức làm trấn thủ để thay Hữu Kiều. Đình Ức sang đò Dã Giang hội hợp với quân của Hoàng Ngũ Phúc, rồi theo đường xã Úc Kỳ đến thẳng Thái Nguyên, đánh phá, mầm móng họ Mạc bỏ trốn, bèn khôi phục được trấn thành.
Đình Ức là con Đình Dận, một người trẻ tuổi nhất trong các hàng tướng tá, đã có sức mạnh, lại nhiều trí mưu, cho nên đi đánh giặc nhiều lần lập được chiến công, danh tiếng ngang với Nguyễn Phan. Lời phê-Cũng chỉ có danh tiếng hão^2.
Lời chua-Vũ Nhai: Châu Vạn Nhai xưa, xem Lý Thái Tông, năm Thông Thụy thứ
5 (Chb. II, 42, 43).
Ức Kỳ: Tên xã, thuộc huyện Tư Nông^3, tỉnh Thái Nguyên.
Dã Giang: Ở xã Trung Dã, huyện Thiên Phúc.
Giặc Mạc vây Cao Bằng. Đốc đồng Trần Danh Lâm dẹp yên được. Phong cho Danh Lâm tước Tụ nhạc hầu.
Tr ước đây, mầm móng họ Mạc vây Cao Bằng hơn hai tháng. Trong thành hết lương, đốc đồng Trần Danh Lâm vỗ về sĩ tốt, hết sức chống giữ, lại tùy tiện trích bạc công mộ người đưa thư đến các thổ quan ở phủ Trấn Yên, Long Châu và Bằng Tường nhà Thanh, dùng đồ thưởng trọng hậu đút cho bọn này, hẹn ứng phó giúp về mặt ngoài. Vì thế, ai cũng vui vễ giúp sức: Họ bắt giữ vợ con giặc, chặn đường hái củi, lấy nước và tải lương. Giặc thấy thế, sợ hãi, phải rút lui. Danh Lâm lại đuổi đánh, phá tan được. Bốn châu thảy đều bình định. Lại chiêu tập an ủi dân phiêu tán, cho họ trở về yên nghiệp làm ăn. Tin thắng trận tâu về triều, Danh Lâm được thăng chức hai bậc, phong tước hầu.
Lời chua-Trần Danh Lâm: Người xã Bảo Triệu, huyện Gia Định^4, đỗ tiến sĩ khoa Tân Hợi (1731) năm Vĩnh Khánh triều Đế Duy Phường.
Tr ấn Yên: Xem Thánh Tông năm Quang Thuận thứ 8 (Chb. XX, 21). Long Châu: Xem Trần Thánh Tông, năm Bảo Phù thứ 4 (Chb. VII, 17). Bằng Tường: Xem Hồ Hán Thương, năm Khai Đại thứ 4 (Chb. XII, 14). Bốn châu: Tức Thạch Lâm, Quảng Uyên, Thượng Lang và Hạ Lang.
Tháng 2. Phong cho Ma Thế Lộc, bầy tôi phiên trấn Thái Nguyên, được tước quận công.
T ừ khi nơi biên giới bùng nổ việc binh nhung, bầy tôi ở phiên trấn nhiều người hết sức đánh dẹp. Thế Lộc là người có công lao nhất. Lưu thủ Văn Đình Ức xin gia ân khen thưởng để khuyến khích, cho nên có mệnh lệnh này.

1 Nay thuộc xã Hợp Thịnh, huyện Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc.
2 Chỉ Văn Đình Ức.
3 Nay thuộc huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên.
4 Nay là huyện Gia Lương, tỉnh Bắc Ninh.
Khởi phục Hà Huân và Nhữ Đình Toản cùng vào phủ chúa giữ chức tham tụng.
Tr ước kia, Hà Huân làm đốc đồng trấn Sơn Nam, vì tội uống rượu, bị bãi chức; Nhữ Đình Toản giữ chức tán lý việc quân, không có công trạng gì, khi thua trận. Toản bị giặc bắt^1. Hai người này bị truất bỏ đã lâu. Đến nay, Trịnh Doanh muốn cất nhắc những người bị chìm đắm, lấy cớ rằng hai người này vốn có danh vọng được nhiều người mến phục, nhân đấy mới cất nhắc bổ dụng, cho cùng Trịnh Ngô Dụng, tả thị lang bộ Lại, cùng được tham dự công việc chính phủ. Trịnh Doanh thường triệu hai người vào phủ hỏi chính sách lớn về việc quân việc nước, họ trình bày phần nhiều hợp ý Trịnh Doanh.
Lời chua-Trịnh Ngô Dụng: Người xã Vân Trùy, huyện Hiệp Hòa^2, đỗ tiến sĩ khoa Tân Sửu (1721) năm Bảo Thái triều Dụ Tông.
Tháng 4, mùa hạ. Trịnh Doanh bổ dụng Dương Công Chú và Nguyễn Hoàn giữ chức tả hữu tư giảng cho con là Trịnh Sâm.
Năm ấy, Trịnh Doanh cho con trưởng là Sâm ra ở ngôi thế tử, bèn bổ dụng phủ doãn Dương Công Chú và cấp sự trung Nguyễn Hoàn giữ chức tả hữu tư giảng.
Lời chua-Dương Công Chú: Người xã Lạc Đạo^3, huyện Gia Lâm, đỗ tiến sĩ khoa Tân Hợi (1731) năm Vĩnh Khánh triều Đế Duy Phường.
Nguyễn Hoàn: Người xã Hương Khê, huyện Nông Cống^4, đỗ tiến sĩ khoa Quý Hợi (1743) năm Cảnh Hưng.
Ban hiệu quốc lão cho Đào Hoàng Thực.
Hoàng Th ực thi đỗ từ khoảng năm Chính Hòa (1681-1704), trước vì có lỗi bị khiển trách sau lại được khởi phục. Hoàng Thực nhiều lần giúp công việc nơi biên giới, bèn được tham dự chính sự lớn, những lời đã trình bày góp lại có đến vài trăm, đều là thiết thực và hợp ý chúa. Trịnh Doanh thường khen Hoàng Thực là hạng Ngụy Trưng, Lý Giáng^5. Đến nay vì tuổi già xin từ chức, chỉ lấy địa vị quốc lão giữ việc chầu chực. Doanh y cho.

L ời cẩn ánHoàng Thực ra làm quan từ năm Chính Hòa, trải thờ bốn đời vua, lúc ấy họ Trịnh chuyên quyền, vua Lê như người phụ thuộc, mà không thấy có bức thư nào khuyên can, không có kế sách nào để sửa chửa cho được đúng đắn, chỉ sau khi vào giữ việc trong chính phủ, những lời kiến nghị tâu bày của Hoàng Thực đại để đều là việc bắt thêm lính, tăng thêm thuế, chẳng những không ích lợi, mà hại cũng theo sau. Sách cũ nói: "Những lời trình bày góp lại có đến vài trăm". Chẳng qua cũng giống như thế cả. Còn như tìm ở Hoàng Thực lấy tờ sớ "xin tôn phò nhà vua" như Bùi Sĩ Tiêm^6, lời nói "mặc triều phục trái lệ" như Vũ Duy Chí^7, thì e rằng hai người kia mười phần, Hoàng Thực không được lấy một, Ngụy Trưng, Lý Giáng có phải hạng người như thế đâu? Trịnh Doanh khen Hoàng Thực là hạng Ngụy Trưng, Lý Giáng cũng không khác gì Tào Tháo khen Tuân Úc là Tử Phòng^8.

1 Xem thêm Chính biên quyển XXXIX, tờ 7.
2 Nay thuộc tỉnh Bắc Giang.
3 Nay là xã Lạc Đạo, huyện Mỹ Văn, tỉnh Hưng Yên.
4 Thuộc tỉnh Thanh Hóa.
5 Ngụy trưng, một tể tướng triều Đường Thế Tông; Lý Giáng, một tể tướng triều Đường Hiến Tông. Hai người này đều hay can ngăn thẳng thắn, nổi tiếng là danh tướng đời nhà Đường.
6 Xem thêm Chính biên quyển XXXVII, tờ 18, 19.
7 Xem thêm Chính biên quyển XXXII, tờ 27.
8 Tuân Úc là người có tài, khi mới đến yết kiến Tào Tháo, Úc cùng Tháo bàn luận, Tháo thích lắm, nói "người này là Tử Phòng của ta". Ở chỗ này. Cương mục có in hai chữ "ngự điểm".
L ời chua-Vũ Duy Chí: Người xã Mộ Trạch, huyện Đường An, làm thượng thư bộ Lại, gặp tiết nguyên đán, Trịnh Tạc sai trăm quan mặc triều phục vào phủ lạy mừng. Duy Chí can là làm như thế không hợp lệ.
Tháng 7, mùa thu. Trịnh Doanh gia phong cho cậu là Vũ Tất Thận làm đại tư đồ, cho đổi họ tên là Trịnh Áo.
Doanh nh ận thấy Tất Thận, một người cậu ruột rất thân^1, nên ban cho họ và tên, để tỏ ra yêu quý khác thường. Sau lại sai quản lãnh chức hữu tông chánh trong Tông Nhân Phủ, để xét duyệt con cháu công thần trong các chi phái họ Trịnh, xem người nào đáng dùng được thì xin lệnh chỉ của chúa Trịnh rồi phân biệt cất nhắc.
Tháng 8. Hoàng Ngũ Phúc và phạm Đình Trọng đánh phá được Nguyễn Hữu Cầu ở thành Xương Giang. Bổ dụng Phạm Đình Trọng làm hiệp thống lãnh đạo đông bắc.
H ữu Cầu bị bọn Ngũ Phúc đánh bại, nhân đêm chạy trốn, sai đồ đảng là tên Thông (sót họ) đem hạng thuyền nhanh nhẹ chở các đồ quý trọng, thuận theo dòng nước để về vùng đông. Quan quân lại đón đánh, bắt được rất nhiều. Tên Thông bỏ thuyền chạy. Hữu Cầu lại ra Yên Quảng, chiếm cứ Hạc Động, nhờ vào biển để làm kiên cố, thường dùng hạng thuyền nhanh nhẹ cướp bóc vùng đông nam. Đình Trọng cùng Ngũ Phúc đem các tướng đi đánh, chém được bọn tên Thông hơn 10 người, quân nhu và ngựa chiến hết thảy đều bị quan quân bắt được.

Thông là ng ười nhanh nhẹn, mạnh khỏe, có trí mưu, Hũu Cầu dựa vào Thông là người ruột thịt, nay Thông bị chết, thế lực Hữu Cầu thành ra cô đơn, chạy trốn lẫn lút, chỗ ở không nhất định, những người phục tòng cũng tan tác dần, sau cùng đều bị bắt. Như thế là phần nhiều nhờ ở công của Đình Trọng và Ngũ Phúc.

L ời chua-Hạc Động: Ở huyện Nghiêu Phong, tỉnh Quảng Yên. Thành Xương Giang: Xem Bình Định Vương, năm thứ 2 (Chb. XIII, 12). Tháng 12, mùa đông. Khôi phục lại chế độ phong tặng và phong ấm đời Hồng Đức.

H ồi đầu niên hiệu Hồng Đức, các quan về văn giai và võ giai, người nào được tước công, tước hầu, tước bá thì được triều đình phong cho ông bà, cha mẹ và con cháu; người nào chưa có tước thì theo phẩm trật để phong, từ nhất phẩm đến tứ phẩm, có đẳng cấp khác nhau. Sau khi trung hưng, bầy tôi về hàng võ cùng nội giám (hoạn quan), người nào làm quan đến nhất phẩm, nhị phẩm đều được dự phong tước, nên mới định lại: nhất phẩm, nhị phẩm thì theo tước để phong; tam phẩm, tứ phẩm thì theo chức để phong. Đến nay, bầy tôi trong chính phủ bàn luận xin: tước công, tước hầu, tước bá, người nào do đặc ân trao cho, sẽ được phép theo tước để phong tặng và phong ấm, ngoài ra điều theo như chế độ cũ. Trịnh Doanh theo lời.
Lời chua-Thể lệ tặng ấm: Xem Thánh Tông, năm Hồng Đức thứ 8^2 (Chb. XXII, 17, 19).
Nh ất phẩm, nhị phẩm theo tước: Như bản thân viên quan là tước công hoặc tước hầu, tước bá thì phong tặng và phong ấm cho ông bà, cha mẹ, vợ con, và cháu đích tôn của viên quan ấy, vẫn theo thể lệ dùng tước như đời Hồng Đức.

Tam ph ẩm, tứ phẩm theo chức: Như bản thân viên quan là tam phẩm hoặc tứ phẩm thì phong tặng cho cha mẹ, nếu viên quan ấy về hàng võ thì phẩm trật của cha mẹ kém phẩm trật của viên quan ấy một bậc, về hàng văn thì kém hai bậc, còn như con cháu, thì chỉ cho làm hạng quan viên tử, quan viên tôn.
Hoàng Công Kỳ, trấn thủ Sơn Nam, bị giặc bắt.
1 Vũ Tất Thận, em ruột Vũ Thị, vợ Trịnh Cương.
2 Nguyên văn chép lầm: "Hồng Đức nhị niên" (năm Hồng Đức thứ 2).
Công K ỳ do hoạn quan xuất thân, nhưng cũng có chút tài cán mưu mô, đã mấy lần lập được chiến công, các quân sĩ đều nương dựa làm vững chắc. Khi trấn thủ Sơn Nam, Công Kỳ tiễu trừ được giặc cỏ, nên dân nhờ đấy được yên ổn. Nhưng Kỳ vốn có tính khinh địch. Lúc ấy vì doanh lũy mới xây đắp, Kỳ cưỡi voi đi xem xét, trù tính, lính theo hầu có độ vài mươi người. Quân mai phục của bọn Hoàng Công Chất, giặc ở Khoái Châu kéo đến đánh úp, bắt được. Công Kỳ không chịu khuất phục, bị chết.

Bính D ần, năm thứ 7 (1746). (Thanh, năm Càn Long thứ 11).
Mồng một, tháng giêng, mùa xuân, nhật thực.
Tháng 3. Sao Thái Bạch xuất hiện ban ngày.
Định rõ thể lệ tra hỏi khám xét kiện tụng.

Lúc ấy, người làm quan không có lương bổng thường xuyên, bổng lộc phải trông vào việc kiện tụng. Những việc tra khám, luận tội, hoặc giam giữ người can phạm, hoặc quan dưới đệ án văn lên quan trên, quan trên bác bỏ lời xét án của quan dưới, phần nhiều làm không hợp lý. Văn thư trong triều đường chính phủ, việc kiện tụng chiếm đến một nửa. Viên quan có trách nhiệm phải ứng phó luôn ngày không lúc nào rỗi, rất là đáng chán. Đến nay, hạ rõ cấm lệnh, việc gì cấp bách không tổn hại thì không được tố cáo, phát giác. Lệnh cấm này cốt mong để ngăn bớt kiện tụng, nhưng tập tục đã thành thói quen, chung quy không thể thay đổi được. Rồi thậm chí có việc giết người, làm hại người, nếu sự chủ không phát giác, thì quan dầu có biết cũng không bắt tội vào đâu được.

V ũ Khâm Lân, hữu thị lang bộ Lại, giữ chấm thi, nhân đấy, ra đầu bài hỏi: "Người làm quan, thấy có kẻ giết người giữa ban ngày, nhưng khổ chủ được của đút rồi, ỉm đi không tố cáo, nếu xét theo luật để trị tội hung thủ thì trái thể lệ, nếu ngồi nhìn không tra xét thì bỏ phép luật. Như vậy thì nên làm thế nào cho hợp lệ?". Câu hỏi này có ý chỉ trích lúc bấy giờ uốn nắn công việc sai lầm có phần thái quá. Nhưng sau đấy. Khâm Lân được giữ công việc trong chính phủ cũng không thể nào thay đổi được.
Phong Nguyễn Hữu Cầu tước Hương Nghĩa hầu, rồi cho triệu về triều, nhưng Hữu Cầu không đến.
H ữu Cầu bị Đình Trọng đánh dồn, vì thua luôn, nên thế lực mòn mỏi. Nhân sai đồ đảng tên là Hựu đem nhiều bạc đút lót cho người quyền thần là Đỗ Thế Giai và nội giám Nguyễn Phương Đĩnh, để xin đầu hàng. Trịnh Doanh y cho, hạ lệnh cho Hữu Cầu cùng đảng giặc là bọn Hoàng Phùng Cơ đều được phép rửa hết tội trước, ban cho hiệu là Ninh Đông tướng quân và phong tước Hương Nghĩa hầu, còn tướng hiệu của Cầu đều được thăng làm quan, lại ban thưởng rất hậu, rồi hạ lệnh triệu về kinh sư. Nhưng thực ra Hữu Cầu không có ý đầu hàng, hắn thường lấy cớ bị Đình Trọng ngăn đón để tố cáo về triều. Trịnh Doanh sai thiêm tri Nguyễn Phi Sảng đem lệnh chỉ đến phủ dụ và triệu về, mặt khác dụ bảo Đình Trọng hoãn lại đừng đánh Hữu Cầu vội.

Tr ước kia, Hữu Cầu nhiều lần bị Đình Trọng đánh bại, bèn đào mã mẹ Đình Trọng quẳng xuống sông, Đình Trọng khóc lóc tố cáo với Trịnh Doanh, thề quyết chí giết Hữu Cầu, Doanh rất khen chí khí Đình Trọng. Nay Phi Sảng đem dụ chỉ đến, Đình Trọng nói: "Người làm tướng ở ngoài chiến trường, có khi không chịu nhận mệnh lệnh của vua. Tôi với Hữu Cầu không cùng đội trời chung, tôi đã từng nói ở trước chúa thượng. Nay ông tự nhận mệnh lệnh đi chiêu hàng, tôi tự nhận mệnh lệnh đi giết giặc, nếu gặp thế có thể đánh được giặc, thì tôi cũng không vì cớ ông đến chiêu hàng mà ngần ngại". Phi Sảng cùng bạn bè nghe câu nói ấy đều sợ thất sắc, nhân từ giả ra đi. Phi Sảng đến quân doanh Hữu Cầu, bày tỏ dụ chỉ của chúa Trịnh, lại đem câu nói của Đình Trọng bảo cho Hữu Cầu biết. Câu chuyện chưa nói dứt lời thì Đình Trọng ập đến đánh úp. Hữu Cầu sai người dẫn Phi Sảng theo đường tắt trở về, rồi ra đánh nhau, Đình Trọng đánh cho Hữu Cầu đại bại, Cầu phải bỏ trốn.

Tr ước kia, Đình Trọng nhận mệnh lệnh đi đánh giặc, chiêu mộ các người mạnh khỏe ở Thanh Hà, Tứ Kỳ, Vĩnh Lại và Thượng Hồng làm nghĩa binh, đặt hiệu riêng là bốn cơ Thanh, Kỳ, Hồng, Vĩnh, mà dùng hai người thủ hạ để quản lãnh. Đến nay, Thế Giai gièm pha nói: "Đình Trọng cầm quân ở ngoài, đặt bộ ngũ riêng, chẳng khỏi không có ý khác", Trịnh Doanh biết Đình Trọng là người tự nguyện một lòng trung thành, nên bỏ lời Thế Giai đi, không hỏi, lại đặc chỉ ban cho bài thơ để yên ủi Đình Trọng.
Lời chua-Hoàng Phùng Cơ: Người xã Vân Cốc, huyện Bạch Hạc^1. Thanh Hà, Vĩnh Lại và Tứ Kỳ: Đều xem Thế Tông, năm Quang Hưng thứ 19 (Chb. XXX, 14).
Thượng Hồng: Tức Hồng Châu xưa, xem Thuộc Đường, Chiêu Tuyên Đế, năm Thiên Hựu thứ 3 (Tb. V, 14).
Tháng 6, mùa h ạ. Định thuế muối, đặt quan Giám tri diêm đạo.
Phép đánh thuế muối như thế này:

M ỗi bếp nộp thuế 40 hộc muối, mỗi hộc nộp tiền 180 đồng (tức 3 tiền bây giờ), thu về mùa đông và mùa hạ, trữ vào kho công sở tại. Lại đặt chức quan Giám tri diêm đạo, dùng bọn Phạm Doãn Vĩ và Vũ Khâm Lân chia nhau trông nom các đạo Thanh Hoa và Nghệ An, duy Sơn Nam thuộc về Hộ phiên trông nom. Sau đó, Lê Trọng Thứ, tả chính ngôn nói: "Đã có thuế ruộng, lại bổ thuế gia tô, nay lại đánh thuế cả bếp nấu muối, một hạng ruộng chịu ba thứ thuế, thì dân sẽ gánh vác thế nào nổi được?" Trịnh Doanh theo lời, hạ lệnh miễn thuế ruộng muối.
Tháng 8, mùa thu. Hạ lệnh cho các quan trong chính phủ bảo cử người giữ chức Thừa chính ti ở các trấn.
Tr ịnh Doanh bảo các quan trong chính phủ rằng: "Thừa chính sứ ti là giường mối của phủ huyện, quan hệ đến sự vui mừng đau khổ của dân. Vậy từ nay nếu chức quan trong ti Thừa chính sứ có khuyết ngạch, thì cho phép các ngươi bảo cử, cần chọn người xứng đáng".
Tháng 10, mùa đông. Định lại thuế điền trang ở Thanh Hoa.
T ừ khi dụng binh đánh dẹp đến nay, đồng ruộng ở Thanh Hoa bỏ hoang rậm, thuế tô nộp vào kho phần nhiều kém ngạch cũ. Bèn hạ lệnh cho viên quan cai trị ở An Trường, khám xét sự thực, bổ thuế có từng hạng khác nhau.
Bổ dụng Vũ Khâm Lân làm công việc tham tụng.
Tr ịnh Doanh hạ lệnh cho các quan trong chính phủ rằng: "Điều tín là của quý trong nước, ta ngày đêm kính cẩn lo sợ, mong sao được đến trị an, thế mà chưa quét sạch bụi cát nơi tiên cảnh, chưa chữa khỏi bệnh đau khổ của dân, chỉ vì không giữ được điều tín mà thôi. Vậy từ nay, phàm những việc thăng quan, phong tước, thưởng công, phạt tội các việc quân cơ, dân chính, đều cho phép bầy tôi tham dự cơ mật bàn luận xác đáng, kỹ lưỡng chính chắn, rồi sẽ thi hành. Nếu người nào còn dám quen thói cũ giữ lòng riêng, thì dẫu là người thân hay người quý, hết thảy đều luận tội theo như pháp luật. Lại đem bảy điều sức rõ cho viên quan đề lãnh thi hành, để trong kinh kỳ được trang nghiêm sáng sủa".

L ời chua-Bảy điều: Cấm trong nhà dung túng cho bọn gian tế trú ngụ; cấm lính tuần hành trong thành làm sự càn bậy nhốn nháo; khánh buôn bán không được ngũ đêm ở trong thành; tám cửa thành khi mở khi đóng phải có giờ giấc. Còn các điều khác không khảo cứu được.

Đề lãnh: Tên quan.
Thi người tinh thông thuật số, bổ làm quan.
Phàm người nào có thể tinh thạo thuật số về thiên văn, tin gió, lục nhâm, thái ất, bói toán, bấm độn, nếu thi khảo được trúng sẽ bổ làm quan.
Đinh Mão, năm thứ 8 (1747). (Thanh, năm Càn Long thứ 12).
Tháng giêng, mùa xuân. Cấm dùng thủ đoạn ngang ngược bắt dân phu theo đi đánh giặc.
1 Huyện Bạch Hạc, nay là huyện Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Phúc.
Lúc ấy, tướng sĩ đi đánh giặc, có nhiều người tạ sự, dùng thủ đoạn ngang ngược, để bắt dân phu, gọi là đánh giặc theo nghĩa vụ (nghĩa chiến), sự nhũng nhiễu không kể xiết, cho nên hạ lệnh cấm. Tháng 6, mùa hạ. Lạc Hòn lại đến cống nạp.
N ăm trước, Lạc Hòn cùng Cao Châu đến cống, nay lại sai sứ thần đến cống, và xin định 3 năm một lần cống voi khỏe^1 theo thể lệ trấn ninh và Cao Châu. Ngoài ra, thổ sản như sừng tê, vải hoa, chiêng đồng, sáp đồng, tùy theo có thứ gì cống thứ ấy, không phải lễ cống thường xuyên. Sau đó, lại dâng voi trắng, nhưng triều đình không nhận.
Lời chua-Trấn Ninh: Xem Thánh Tông, năm Hồng Đức thứ 10 (Chb. XXIII, 30, 31).
L ạc Hòn: Xem Hi Tông, năm Chính Hòa thứ 21 (Chb. XXXIV, 48). Cao Châu: Tức Trịnh Cao, xem Bình Định vương năm thứ 2 (Chb. XIII, 9). Tháng 7, mùa thu. Ánh sáng sao Thái Bạch phạm vào sao Nam Đẩu.
Tháng 9. Định phép khảo công bằng việc trưng thu.

Viên quan có trách nhi ệm trông nom việc thu thuế tuần ti, thuế bến đò, thuế muối, thuế quế và thuế tô của dân, triều đình hạ lệnh cứ cuối năm thi hành việc khảo công. Thể lệ khảo công nhằm vào sự thế khó hay dễ, tài lực đầy đủ hay hao hụt định ra 3 bậc: Trong mười phần người nào đạt được chín phần là thượng khóa, được sáu phần trở lên là trung khóa, năm phần trở xuống là hạ khóa. Thượng khóa được thăng một trật, hạ khóa phải giáng một trật, còn trung khóa thì miễn xét.
Trịnh Doanh cho đặt chuông và mõ ở cái điếm cửa phủ đường.
Tr ịnh Doanh đương hăng hái về công việc chính trị, hạ lệnh đặt chuông và mõ ở cái điếm về cửa phía tả phủ đường. Có người nào trình bày công việc hiện thời và người nào có tài nghệ mà tự mình tiến cử, thì đánh chuông; người nào bị bọn quyền quý ức hiếp và người nào có sự oan uổng chưa được bày tỏ, thì đánh mõ. Những người này đều phải làm đủ giấy tờ niêm phong kín. Lại phiên lập tức dâng lên để chúa biết.
Tháng 10, mùa đông. Khôi phục phép thi hương đời Bảo Thái (1720-1728).
T ừ năm Tân Dậu (năm Cảnh Hưng thứ 2) (1741), khôi phục lại phép thi "tứ trường, thành ra người cậy thần thế, người dùng tiền tài, số người trúng tuyển nhũng lạm đến một nữa. Đến nay, bầy tôi trong chính phủ bàn luận, cho rằng từ khi mở ra lối thi "tứ trường" nhà quyền thế lấn át, áp bức học trò nghèo. Đem so sánh các phép thi, thì phép thi "sảo thông" còn tốt hơn phép thi "tứ trường" này. Xin bỏ phép thi "tứ trường", phục lại phép thi "sảo thông". Bèn hạ lệnh theo phép thi đời Bảo Thái^2.
Thi phúc khảo cống sĩ.
Lúc ấy phép thi buông xổng, trễ tràng, người ít học mà là họ ngoại của nhà quyền thế, phần nhiều trúng tuyển nhũng lạm. Trịnh Doanh biết chuyện, hạ lệnh cho thi khảo lại ở Trung Sa. Các quan bàn luận, lấy cớ rằng, gặp lúc binh lửa, học trò bị thất học, nên lựa chọn một cách khoan hồng. Trịnh Doanh theo lời, mười phần chỉ thải đi hai ba phần thôi. Nguyễn Kỳ được đỗ đầu.
Lời chua-Nguyễn Kỳ: Người xã An Lão^3, huyện Bình Lục, đến khoa Mậu Thìn năm Cảnh Hưng thứ 9 (1748) sau đây, Kỳ đỗ tiến sĩ.
Trung Sa: Ở bờ phía nam sông Nhị, Hà Nội.
Mậu Thìn, năm thứ 9 (1748). (Thanh, năm Càn Long thứ 13).
Mồng một, tháng giêng, mùa xuân. Nhật thực.
Xếp đặt lại vệ binh đổi làm cơ, đội.

1 Nguyên văn chép: hùng tượng, còn nghĩa nữa là voi đực.
2 Xem thêm Chính biên quyển XXXIX, tờ 3, 4 về thể lệ thi hương, triều Lê trung hưng và lối thi "sảo thông".
3 Nay thuộc xã An Lão, huyện Bình Lục, tỉnh Hà Nam.

Tr ước đây, phân phối vệ binh lệ thuộc vào các vệ, người đứng cai quản phần nhiều đem binh lính sung làm việc riêng, hoặc tha cho về mà bắt nộp tiền cỏ ngựa; về phần binh lính thì thường mướn người nghèo yếu đi thay. Kỷ luật lỏng lẻo, nói về thực dụng không có ích gì. Triều đình bèn hạ lệnh cho vệ binh đều lệ thuộc vào trấn, chia đặt từng cơ, từng đội, cứ 200 người làm một cơ, cho phép một nửa ở quân ngũ, một nửa về làm ruộng, thay đổi lẫn nhau. Người nào ở quân ngũ thì hàng tháng cấp cho 6 tiền làm lương ăn, chọn lấy người khỏe cho thao luyện diễn tập; sau lại cấp bội cho số lương, lúc có việc phải đi đánh dẹp thì cấp thêm cho cùng một hạng với ưu binh. Do đấy phép vệ binh bèn bãi bỏ.
Hạ lệnh: Trăm quan quyên nộp tiền thóc, sẽ trao cho chức phẩm cao thấp khác nhau. Trịnh Doanh lấy cớ rằng, dùng quân đánh dẹp phải tiêu phí nhiều, bèn hạ lệnh quan văn, quan võ và những nội giám, tạp lưu, ai nộp tiền hoặc thóc sẽ trao cho chức phẩm cao thấp khác nhau. Tháng 8, mùa thu. Sai đại thần là bọn Lê Hữu Kiều chia nhau giữ nơi xung yếu ở kinh thành.
Lúc ấy, giặc cỏ Sơn Nam chưa dẹp yên, mà bất thần giặc ở Sơn Tây tràn xuống. Nhân đấy, hạ lệnh cho bọn Lê Hữu Kiều, Hà Huân, Vũ Khâm Lân và Ngô Đình Oánh chia nhau giữ nơi xung yếu, ngày đêm tuần hành xem xét, dự định mưu kế ngăn ngừa chống chọi. Bầy tôi trong chính phủ lại dâng kế phòng thủ, đại lược xin trồng tre, trồng cây để hàng rào doanh trại được vững bền; đặt tám cửa thành để xét hỏi người ra vào; chọn đinh tráng ở phường, ở trại và vệ binh gần kinh kỳ để sung vào việc tuần cảnh; thượng lưu và hạ lưu phường Nhật Chiêu đều đặt đồn canh giữ; trong thành thì chia đặt các phòng cho quân sĩ. Trịnh Doanh theo lời, vì thế chia trong kinh kỳ làm 36 khu, gồm làm 9 điện, mỗi điện 4 khu, đặt một người làm điện chánh. Sau đó, sai bọn nội giám Nguyễn Phương Đĩnh và Nguyễn Đình Huấn, chia nhau đi các huyện chung quanh kinh kỳ chọn đinh tráng, đặt đồn lũy, để phòng bị giặc cướp bao vây.

L ời chua-Nguyễn Đình Huấn: Người xã Yên Thường^1, huyện Đông Ngàn. Nhật Chiêu: Xem Uy Mục đế, năm Đoan Khánh thứ 5 (Chb. XXV, 36). Đặt tả pháp ti và hữu pháp ti.

B ắt đầu đặt tả pháp ti và hữu pháp ti, bổ dụng tham tụng Hà Huân và phó đô ngự sử Vũ Công Trấn nhận giữ, để được tùy việc chống cãi, đàn hặc tội lỗi, phát hiện sai lầm, uốn nắn việc lệch lạc cho được ngay thẳng.
Trần Cảnh xin nghĩ việc quan. Trịnh Doanh y cho.
Cảnh giữ chức tham tụng, vì tuổi già, xin thôi làm quan, được thăng chức thượng thư bộ Hình. Con cả của Trần Cảnh là tiến mới thi đỗ, cũng vinh quy ngày hôm ấy. Đời bấy giờ khen là vinh hiển.
Tháng 9, m ưa to, nước sông tràn ngập, thóc lúa bị thối nát.
Tháng 9 nhuận. Nguyễn Cầu xâm phạm Sơn Nam. Sai Phạm Đình Trọng đi đánh.

H ữu Cầu đã xin hàng, nhưng vẫn cướp bóc không thôi. Trịnh Doanh sai hiệu lý Nguyễn Thế Khải vào trại quân Hữu Cầu dụ bảo triệt bỏ quân lính đi, Hữu Cầu không nhận mệnh lệnh. Sau đó, Hữu Cầu giao thông với giặc là tên Lân (sót họ), lẻn lút đến Duyên Hà đánh úp Sơn Nam, nhưng không thắng được. Đến nay, lại hợp sức với bọn giặc cỏ, tiến quân sát đến Sơn Nam. Trấn tướng Vũ Tá Sắt đánh nhau với bọn Hữu Cầu, không được thắng lợi. Trịnh Doanh nhận thấy Hữu Cầu vốn sợ Đình Trọng, nên sai Đình Trọng đi đánh.
1 Nay là thôn Yên Thường, xã Yên Thường, huyện Gia Lâm, Hà Nội.
Doanh l ại dụ bảo Ngũ Phúc rằng: Hạ lộ Sơn Nam, nhân dân đông đúc, sản vật phong phú, tức là đất Quan Trung^1 Hà Nội^2 của nước nhà đấy. Nay đảng giặc đóng đầy ở cả đấy, thế đương nguy cấp. Nếu Sơn Đông tạm được bình định, thì nhà ngươi nên cùng Đình Trọng hợp sức tiến quân càn quét, để giữ lấy đất Quan Trung, Hà Nội ấy.

L ời chua-Vũ Tá Sát: Người xã Hà Hoàng, huyện Thạch Hà^3. Duyên Hà: Xem Thế Tông, năm Quang Hưng thứ 6 (Chb. XXX, 6).
Nguyễn Hữu Cầu xâm phạm sông Bồ Đề. Phạm Đình Trọng đuổi đánh, Hữu Cầu thua chạy.
H ữu Cầu bị Đình Trọng đánh bại ở Cẩm Giàng, nhân đấy, hắn bàn với đồ đảng rằng: "Ta mới bị thua, tin thắng trận đưa về, tất nhiên ở kinh sư không phòng bị, ta đem quân đánh úp thế nào cũng thắng được". Hắn bèn nhân ban đêm đi gấp đường, hẹn trống canh năm đến bến Bồ Đề, lẻn cho quân sang sông, nhưng khi đến bến, thì trời đã sáng rồi. Trịnh Doanh tự làm tướng, chống cự ở bến sông phía Nam. Đình Trọng được tin, đem hết quân lính đuổi theo, lại đánh thắng được, Hữu Cầu bỏ trốn.

Tr ước kia, năm Canh Thân và Tân Dậu (1740-1741) liền hai năm mất mùa, kém đói, vùng Hải Dương lại kém đói hơn cả. Hữu Cầu cướp thuyền buôn lấy được thóc gạo, bèn đem chia cho dân; nhờ đấy nhiều người được cứu sống. Hữu Cầu lại đưa đẩy bằng mưu mô xảo quyệt, sai khiến bằng uy quyền võ lực, nhân dân người bị uy hiếp, người bị dụ dỗ, thành ra lâu ngày tự nhiên tín phục, cho nên Hữu Cầu tuy thường bị thua đau, chỉ một thân thoát nạn, những hễ giơ tay hô một tiếng, thì chốc lát lại sum hợp như mây, vì thế mà có thể tung hoành ở mặt đông bắc, làm tên giặc kiệt hiệt trong một đời.
Sai hoạn quan Đàm Xuân Vực trấn thủ Kinh Bắc.
Tr ấn Kinh Bắc thế giặc lan tràn, phó tướng Nguyễn Trọng Thân xin cho thêm quân. Các quan trong chính phủ lấy cớ rằng Kinh Bắc là thành lũy của Kinh Sư, thế mà mặt đông có giặc Hoàng Công Chất, mặt tây có giặc Nguyễn Danh Phương, hơn nữa ở Phương Nhãn và Bảo Lộc dân tình nhốn nháo nổi dậy, ba mặt có giặc xông pha như thế, cần phải phòng bị ngay. Nay vùng đông nam sự thế đã được tạm thư, nên chuyên giao cho Đình Trọng liệu lý vùng này, mà rút Ngũ Phúc và Xuân Vực về, để chuyển lên đánh vùng bắc. Trịnh Doanh bèn sai Xuân Vực trấn thủ Kinh Bắc, để làm thanh thế rộng ra đến Tây Bắc. Lại hạ lệnh cho Xuân Vực cùng bọn đô đốc Bùi Thế Đạt ứng tiếp lẫn nhau.
Lời chua-Bùi Thế Đạt: Người xã Tiên Lý, huyện Đông Thành^4. Phương Nhãn: Tức Long Nhãn, xem Trần Nhân Tông, năm Thiệu Bảo thứ 6 (Chb. VII, 32, 33).
B ảo Lộc^5: Tên huyện thuộc tỉnh Bắc Ninh.
Sai Đinh Văn Giai trấn thủ Sơn Tây.

Tr ước đây, giặc ở Sơn Tây, đánh cướp Sơn Đông, Trịnh Doanh sai Hoàng Ngũ Phúc đem quân tuần hành Sơn Tây. Đến nay triệu về, bổ dụng Văn Giai thay làm trấn thủ. Dụ bảo rằng: "Sơn Tây là phên giậu của nước nhà, thế mà mặt bắc gần Danh Phương, mặt nam liền với Tương và Mật, thế giặc tràn lan, lòng người lo sợ. Vậy cho phép nhà người ở đấy được tùy tiện làm việc, để ta đở lo nghĩ về mặt tây". Tuy thế, nhưng Văn Giai tự giữ uy danh vọng của mình, gặp giặc nhiều khi cứ chểnh mảng không đánh. Vì thế, Danh Phương càng quấy rối cướp bóc dữ dội, dân vùng Sơn Tây phần nhiều bị cay đắng.
1Đất tỉnh Thiểm Tây bây giờ, có tên riêng gọi là Quang Trung.
2 Những đất ở phía bắc sông Hoàng Hà trước kia gọi chung là Hà Nội. Quan Trung và Hà Nội của Trung Quốc là hai nơi đất rộng, người nhiều, sản vật phong phú, nên Trịnh Doanh đem ví với Sơn Nam hạ nước ta.
3 Nay thuộc xã Thạch Hà, tỉnh Hà Tỉnh.
4Đất huyện Đông Thành, nay thuộc huyện Yên Thành và huyện Diễn Châu, tỉnh Nghệ An.
5 Nay là huyện Lạng Giang, tỉnh Bắc Giang.

Hoãn tô ru ộng tư cho Thanh Hoa và Nghệ An.
Kỷ Tỵ, năm thứ 10 (1749). (Thanh, năm Càn Long thứ 14).
Tháng giêng, mùa xuân. Miễn tiền thuế điệu và thuế thiếu các năm trước cho dân ở gần kinh kỳ.
Lúc ấy, triều đình thu lương, bắt lính làm phiền nhiễu luôn, các lộ Thường Tín, Ứng Thiên, Quốc Oai và Thuận An ở gần kinh kỳ, dân rất khổ về sự cung đốn, nên đặc ân miễn xá cho. Lời chuaThường Tín: Xem Huyền Tông, năm Cảnh Trị thứ nhất (Chb. XXXIII, 3).
Qu ốc Oai: Xem Trần Dụ Tông, năm Đại Trị thứ 5 (Chb. X, 16). Ứng Thiên: Xem Lý Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 5 (Chb. II, 18). Thuận An: Xem Trần Dụ Tông, năm Thiệu Phong thứ 12 (Chb. X, 4).

Tháng 3. Có th ủy tai lớn.
Nước tràn ngập, đê bị vỡ. Triều đình hạ lệnh tạm bắt dân phu bồi đắp, hoãn thu tiền gia tô.
Lê Duy Mật đem quân ra Sơn Nam, triều đình sai Văn Đình Ức và Mai Thế Chuẩn chống cự.
Duy M ật đem quân ra xã Kính Lão, đến huyện Hoài An, giặc Tương (sót họ) cũng đem hết quân tụ họp ở Kiệt Sơn, làm thanh thế xa rộng. Trịnh Doanh thấy Sơn Nam gần với khu vực kinh kỳ, bèn sai bọn đô đốc Văn Đình Ức và hiệu điểm Mai Thế Chuẩn chia quân chiểu theo địa thế phòng ngự, mà sai Lân trung hầu (tên là Lân sót họ), nhân đồn lũy của Duy Mật để sơ hở, đem quân xông lên đánh phá làm cho Ngọc Lân bị rối loạn.
Lời chua-Kính Lão và Kiệt Sơn: Đều tên xã, thuộc huyện Mĩ Lương^1, tỉnh Sơn Tây.
Hoài An: Tên huy ện, xem Chiêu Tông, năm Quang Thiệu thứ 7 (Chb. XXVII, 9). Ngọc Lâu: Tên xã, xem năm Cảnh Hưng thứ 2 (Chb. XXXIX, 18). Tháng 5, mùa hạ. Định rõ cách thức thưởng công.

Theo ch ế độ cũ về việc thưởng công: người có công nhỏ thưởng cho vàng lụa, công lớn phong cho tước hoặc ruộng đất. Gần đây, chuyên dùng quan tước thưởng công, rồi đi dần đến chỗ quá lạm. Lại theo chế độ cũ: hai ban văn và võ từ tam phẩm đến nhất phẩm, thứ tự xếp đặt cho thăng chức, đều gần giống nhau. Đến quãng năm Bảo Thái triều Dụ Tông, mới đem thứ tự về cấp bậc của ban võ rút bớt đi, thành ra so với ban văn (văn ban 27 bậc, võ ban 17 bậc) thì bên thăng chậm, bên thăng chóng khác nhau, cho nên bầy tôi về võ ban đều nhảy vọt lên phẩm trật cao, những viên quan quản lãnh binh lính phần nhiểu được phong tước hầu, tước bá. Đến nay bàn định cách thức thưởng công, dùng kim bài hoặc ngân bài làm hạn định thăng chức. Về võ giai từ quan tam phẩm trở lên, thứ tự về cấp bậc cũng như văn ban, còn việc trao tước thì do đặc ân của chúa ban cho. Từ đây, đổi dần được tệ cũ.

L ời chua-Kim bài và ngân bài: Điều lệ định cách thức thưởng công triều Cảnh Hưng đời cố Lê, mỗi một chiếc kim bài chuẩn cho thăng chức ba bậc; ngân bài hạng lớn và hạng trung đều chuẩn cho thăng chức một bậc.
Tháng 6. Tuyển đinh tráng Sơn Nam.
Lúc ấy, vì có việc đánh dẹp, nên các quan trong chính phủ bàn định bắt thêm lính để tăng thêm thế lực quân đội. Bèn hạ lệnh cho bọn Vũ Tá Quán tuyển lấy tráng đinh ở các huyện Nam Xang, Phú Xuyên và Thượng Phúc sung vào quân ngũ, miễn cho thuế đinh suất, bắt phải tự sắm lấy khí giới để thao luyện diễn tập, hẹn khi nào dẹp yên được giặc sẽ tha cho về.
1Đất huyện Mĩ Lương, nay thuộc huyện Chương Mĩ (Hà Tây) và huyện Lương Sơn (Hòa Bình).
L ời chua-Vũ Tá Quán: Người xã Hà Hoàng^1, huyện Thạch Hà, đỗ tạo sĩ. Nam Xang: Xem Anh Tông, năm Chính Trị thứ 3 (Chb. XXVIII, 15). Phú Xuyên: Xem Ý Tông, năm Vĩnh Hựu thứ 6 (Chb. XXXVIII, 30). Thượng Phúc: Xem Chiêu Tông, năm Quang Thiệu thứ 7 (Chb. XXVII, 9).
Tháng 7, mùa thu. Sửa đắp, thành bằng đất ở thành Đại Độ.
Lúc ấy, trong nước nhiều nơi nguy cấp, Trịnh Doanh có chí luôn luôn mặc áo giáp, sẵn sàng ra mặt trận. Nhân bảo với tả hữu rằng: "Kinh sư là cỗi gốc cả nước, cung miếu của triều đình, dinh thự của trăm quan đều ở đấy, thế mà đường ngõ bốn mặt đi lại thông đồng, thành lũy không thể trông cậy được. Nay nơi biên cảnh có giặc, nếu một ngày kia lục sư^2 xuất phát, thì không thể không liệu lượng để lại một số binh lính để chống giặc và giữ kinh thành, mà nếu số quân giữ thành chống giặc để lại nhiều thì số quân đánh dẹp ở mặt trận ít đi, cho nên việc xếp đặt nơi hiểm để giữ quốc đô, từ đờicổ đến nay, bao giờ cũng thế. Nước Việt ta từ triều nhà Lý dựng kinh đô ở đây, đã từng đắp thành Đại La, nay có thể nhân vào thành ấy mà sửa đắp lại, để sau này, nếu có việc ở mặt ngoài, thì không phải lo nghĩ đến mặt trong nữa, như thế chả phải là kế mưu rất tốt: chỉ khó nhọc một lần mà được yên nghĩ mãi mãi đó ru?". Doanh bèn hạ lệnh: Xem xét địa thế trong kinh kỳ, liệu lượng công trình đắp đất, số dân phu phải làm; rồi bắt dân các huyện chung quanh kinh kỳ góp sức sửa đắp. Khi đắp xong, mở tám cửa, mỗi cửa đặt hai ô tả và hữu, phân phối binh lính canh giữ để phòng bị lúc yên ổn, lúc nguy cấp.
Lời chua-Đại Độ: Tức thành Đại La, nay ngoài tỉnh thành Hà Nội, bốn chung quanh vẫn còn lũy đất.
Khởi phục Trần Cảnh vào phủ chúa giữ chức tham tụng.
Tr ần Cảnh nói: "Nay bắt đinh tráng đắp thành đất, dùng sức dân đã nặng, mà người thừa hành lại làm phiền nhiễu thêm mất lòng dân, triều đình tuy có lòng thương yêu, nhưng đối với dân như thế, tôi e rằng không giữ được điều tín nghĩa. Vậy xin sức rõ cho viên quan có trách nhiệm nghiêm cấm bọn sai dịch và thời thường xét hỏi, để thi hành việc thưởng phạt". Trịnh Doanh theo lời.
Tháng 10, mùa đông. Hội hợp các đạo quân ở Bồ Đề.
Lúc ấy bọn Nguyễn Hữu Cầu, giặc vùng đông nam, cướp bóc không thôi, các đạo quân cầm cự với giặc đã lâu ngày mà chưa sao dẹp yên ngay được. Trịnh Doanh muốn tự đi thân chinh, bầy tôi đều có can ngăn. Doanh bèn hội hợp quan quân ba đạo ở bờ phía bắc sông Bồ Đề, hạ lệnh cho Hoàng Ngũ Phúc vẫn kiêm chức thống lãnh, Phạm Đình Trọng vẫn giữ chức hiệp thống lãnh đem quân đi đánh. Bọn Ngũ Phúc đã từng nhiều năm đi đánh dẹp, biết rõ được địa thế, địch tình, đến nay họ xem xét thời cơ chặn đánh, nhiều lần thắng trận, đồ đảng của giặc phần nhiều đến cửa quân đầu hàng, nên dần dần có cái thế làm cỏ được giặc.
Nguyễn Danh Phương cướp huyện Tiên Phong. Triều đình sai Nguyễn Phan đem quân đi đánh.
Danh Ph ương từ Bạch Hạc đến cướp xã Cổ Đô huyện Tiên Phong, thanh thế rất lừng lẫy. Hiệp trấn Sơn Tây và Hà Huân dâng thư cáo cấp. Trịnh Doanh hạ lệnh cho cai cơ Nguyễn Phan và phó đốc thị Bùi Trọng Huyến đi đánh, trấn thủ Đinh Văn Giai thì xem xét thời cơ, tìm phương pháp ứng tiếp.
1 Nay thuộc xã Thạch Hạ, huyện Thạch Hà, tỉnh Hà Tỉnh.
2 Lục sư cũng như lục quân. Binh chế đời cổ mỗi quân là 12.500 người, thiên tử có lục quân, vua chư hầu thì có tam quân hoặc nhị quân. Ở đây, Trịnh Doanh dùng chữ "lục sư" để tỏ ra mình cũng là thiên tử, nên có số quân như vậy.
Lời chua-Bùi Trọng Huyến: Người xã Tiên Mộc, huyện Nông Cống^1, đỗ tiến sĩ khoa Kỷ Mùi (1739) năm Vĩnh Hựu triều Ý Tông.
Cổ Đô^2: Tên xã, thuộc huyện Tiên Phong, tỉnh Sơn Tây.
1 Thuộc tỉnh Thanh Hóa.
2 Nay là thôn Cổ Đô, xã Cổ Đô, huyện Ba Vì, tỉnh Hà Tây.
Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục Chính Biên

Quyển thứ 41
Từ Canh Ngọ, Lê Hiển Tông, năm Cảnh Hưng thứ 11 (1750) đến Bính Tý, năm Cảnh Hưng thứ 17 (1756), gồm 7 năm.
Canh Ng ọ, năm Cảnh Hưng thứ 11 (1750). (Thanh, năm Càn Long thứ 15). Tháng giêng, mùa xuân. Hạ lệnh: Ban bố 12 điều hiểu thị trong kinh, ngoài trấn.

Tr ịnh Doanh hạ lệnh, đại lược nói: Thưởng người làm lình, phạt người làm dữ, là quyền lớn của vua chúa ngự trị trên đời. Ít lâu nay, vì chốn biên cương xảy ra nhiều việc, phải đánh dẹp mấy năm liền, nên dùng quan chức để thưởng người có công, dùng tài năng mà tha cho tội lỗi, thành ra chức tước và đồ khí dụng dần đến tiếm lạm, tệ tục ấy mỗi ngày một tăng lên. Nay cần phải chấn chỉnh lại, để cùng với sự việc đổi mới. Vậy ban bố 12 điều hiển thị trong kinh, ngoài trấn.
Lời chua12 điều:
1. Viên đại thần vào hạng thân thích, hạng có công, tâu bày công việc, làm tờ niêm phong kín dâng nộp.
2. Viên ch ưởng phủ và tham tụng tùy từng việc mà dâng điều hay, ngăn điều dở.
3. Viên thống lãnh các đạo quân phải xếp đặt công việc kỷ càng cho hợp lẽ phải.
4. Viên ngự sử khi đàn hặc đứng đối diện với hàng nghi trượng.
5. Cấm nhà quyền thế ức hiếp người khác.
6. Viên thiêm sai khám xét kiện tụng phải theo lẽ công bằng.
7. Viên nội sai chi ra thu vào^1 phải rõ ràng cẩn thận.
8. Trăm quan phải kính cẩn làm đầy đủ chức phận.
9. Binh lính phải có kỷ luật, không được sinh lòng kiêu căng, lười biếng.
10. Dân phải theo lệnh trên, các hào mục trong làng không được quấy nhiễu dân.
11. C ấm sở tuần ti đánh thuế trái pháp.
12. Răn cấm lại dịch tiết lậu việc quan hoặc lười biếng bỏ việc. Tháng 8, mùa thu. Lại thi hành phép ấm từ đời Bảo Thái.

H ồi đầu niên hiệu Bảo Thái^2, chuẩn định: Con quan văn, quan võ vào học Quốc Tử Giám, nếu là con quan nhị phẩm, sẽ trao cho chức tự thừa, nếu là con quan tam phẩm sẽ trao cho chức tư vụ; khi mãn niên hạn sẽ được thăng chức viên ngoại hoặc tri phủ, nhưng sau, người được trao cho chức tư vụ đã mãn niên hạn, chỉ được thăng chức tự thừa. Đến nay lại thi hành phép cũ.
1 Nguyên văn chép: "xuất nạp tường thận". Riêng hai chữ "xuất nạp" còn có nghĩa là ban bố mệnh lệnh của vua ra ngoài hoặc đệ tấu sớ ở ngoài dâng nộp lên vua.
2 Tức năm Bảo Thái thứ 3 (1722), một niên hiệu triều Dụ Tông, xem thêm Chính biên quyển XLI, tờ 23.
Tháng 11, mùa đông. Bắt đầu thu "tiền thông kinh".
Lúc b ắt đầu trung hưng, số tiền do sinh đồ nộp đều cấp làm món tiền chi phí của hiệu quan trong huyện. Năm Bảo Thái thi hành việc đánh thuế điệu, khoản trường khoán trông vào tiền công, nên tiền minh kinh cũng nộp vào quan, để chi cấp cho sự cung đốn, sự cần dùng về công việc trường thi. Đến nay, vì dùng quân đánh dẹp, chi phí mất nhiều, tài dụng trong nước không đủ. Năm nào gặp khoa thi hương, thì hạ lệnh cho mỗi người nộp ba quan tiền, sẽ miễn phải khảo hạch và đều cho đi thi, gọi là "tiền thông kinh"" (đỗi chữ "minh" làm chữ "thông", có lẽ tránh hiệu Minh Vương của Trịnh Doanh). Đấy là theo lời bàn của Đỗ Thế Giai, một viên quan giữ chính quyền trong phủ chúa Trịnh.

Do đấy, người làm ruộng, người buôn bán, người đồ tể đều hớn hở nộp quyển đi thi. Ngày vào trường thi, học trò giày xéo lẫn lên nhau đến nỗi có người chết. Trong trường thi thì kẻ mang sách, kẻ mướn người làm gà, hành động thả cửa, quan trường cùng người gian trá làm như họp chợ. Phép thi như thế, thối nát quá chừng.
Lời phêChính sự đỗ nát không còn gì hơn nữa.
Lời chua-Hiệu quan: Viên giáo dụ ở phủ hoặc huyện.
Tháng 12. Trịnh Doanh tự đốc suất đại quân đi đánh Nguyễn Danh Phương.
Danh Ph ương hiệu là Canh Ngọ, lại một niên hiệu nữa là Ngũ Thập, làm giặc ở vùng Sơn Tây. Khoảng đầu năm Vĩnh Hựu, giặc ở Sơn Tây là Tế và Bồng nổi loạn, khi Tế và Bồng bị bại, Danh Phương tập hợp quân chúng còn sót lại được vài vạn người, chiếm cứ xã Thanh Lãnh và thôn Việt Trì, lại chiếm cứ núi Độc Tôn thuộc huyện Tam Dương. Sau khi thua trận ở Bạch Hạc, Danh Phương chỉ dựa vào nơi hiểm trở đế cướp bóc vặt, không dám khinh thường đem quân ra. Đến lúc Hoàng Phùng Cơ đầu hàng, được triều đình sẵn lòng vỗ về yên ủi, Danh Phương thấy thế, cũng có ý muốn xin hàng. Hắn bèn dùng lễ vật rất hậu bí mật đút lót cho vợ chúa Trịnh là Nguyễn Thị (người xã Thịnh Mĩ huyện Lôi Dương) và hoạn quan Đàm Xuân Vực, Xuân Vực giúp hắn dâng tờ hiểu đầu hàng, Trịnh Doanh y cho. Nhưng khi triệu vào triều thì Danh Phương không nhận mệnh lệnh, lại làm phản, chiếm cứ núi Ngọc Bội làm sào huyệt, tự xưng là Thuận Thiên Khải Vân đại nhân, lập cung điện, đặt quan thuộc, cờ quạt, xe cộ và đồ dùng, tiếm lạm sánh với nghi vệ thiên tử. Nơi hắn ở gọi là đại đồn, sau đến đồn Hương Canh gọi là trung đồn, Úc Kỳ gọi là ngoại đồn, còn các đồn lẽ, lũy riêng lại nhiều gấp hai. Quân đóng ở đâu đều làm ruộng, chứa thóc, làm kế cố giữ. Lại tự tiện giữ mối lợi về chè, sơn, tre, gỗ ở miền thượng du và xưởng mõ ở Tuyên Quang, do đó mà thóc gạo của báu chứa cao như núi. Hắn chia quân chặn giữ nơi hiểm yếu, để kháng cự với quan quân. Triều đình nhiều lần sai quân đi đánh, thì hắn chở của để đút lót cho quan quân. Các tướng của hám lợi, cứ dung túng cho giặc để bảo toàn lấy thân. Vì thế nên thế giặc ngày càng vững vàng, hơn 10 năm trời, Danh Phương nghiễm nhên là một nước đối địch với triều đình.

Lúc ấy, quan quân các đạo hội họp càn quét, bắt được em hắn là Văn Bì và Văn Quảng, thình lình hắn đem quân ập đến bao vây xã Thanh Lãnh, quan quân hầu bị nguy khốn, liền thả Văn Bì và Văn Quảng để trã lại, hắn mới giải vây kéo quân đi. Ấy hắn kiệt hiệt đến như thế. Các huyện thuộc phủ Tam Đái, Lâm Thao và Đà Dương đều bị Danh Phương chiếm cứ, đi đến đâu cướp bóc, chém giết nhẵn nhụi, dân vùng phía tây bị kiệt hại rất tàn khóc.

Đế n nay Trịnh Doanh tự đốc suất đại binh đi đánh, bèn hạ lệnh cho Hoàng Ngũ Phúc và Đỗ Thế Giai định 37 điều quân lệnh, chia binh sĩ làm bốn đạo quân, bổ dụng Hoàng Ngũ Phúc tạm trông coi việc quân. Nguyễn Nghiễm làm tán lý, Đoàn Chú làm hiệp đồng, hẹn ngày xuất phát.
Lời chua-Đoàn Chú: Người xã Phù Lỗ, huyện Kim Anh, đỗ hoàng giáo khoa Bính Thìn^1, năm Cảnh Hưng.
Núi Ngọc Bội: Ở địa giới hai huyện Tam Dương thuộc Sơn Tây và Bình Xuyên thuộc Thái Nguyên^1.
1 Về niên kỷ Lê Hiển Tông, Cương mục chép đến đây mới là Canh Ngọ năm thứ 11. Thế mà lại chia Đoàn Chú đỗ hoàng giáp khoa Bính Thìn, tính từ Canh Thân năm Cảnh Hưng thứ nhất (1740) đến năm Canh Ngọ (1750) trong vòng 11 năm ấy chỉ có năm Mậu Thìn (1748), còn Bính Thìn là năm Vĩnh Hựu thứ 2 (1736). Tham khảo Lê sử bổ (sách chép tay không có tên tác giả), thì Đoàn Chú đỗ khoa Bính Dần năm Cảnh Hưng thứ 7 (1746). Vì sự sai nhau như thế, nên chưa rõ Đoàn Chú đỗ khoa nào.

Thanh Lãnh: Tên xã.
Việt Trì: Tên thôn. Đều xem năm Cảnh Hưng thứ 5 (Chb. XL. 11). Núi Độc Tôn: Xem Lê Dụ Tông, năm Bảo Thái thứ 8 (Chb. XXXVI, 34). Ức Kỳ: Tên xã, năm Cảnh Hưng thứ 6 (Chb. XL, 12).
Hương Canh: Tên xã, thuộc huyện Yên Lãng.2 Tỉnh Sơn Tây. Tam Đái: Xem ngang với Tống Thái Tổ, năm Kiến Đức thứ 4 (Tb. V, 29). Lâm Thao: Xem An Dương Vương, năm thứ 37 (Tb. I, 13)3.
Phủ Đà Dương: Tức Đà Giang, thuộc Sơn Tây, xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 18).
Tân Mùi, n ăm thứ 12 (1751). (Thanh, năm Càn Long thứ 16).
Tháng giêng, mùa xuân. Phạm Đình Trọng bắt được Nguyễn Hữu Cầu ở Nghệ An.

H ữu Cầu lúc còn nhỏ là hạng đầu trộm, sau theo Nguyễn Cừ, tướng giặc Ninh Xá, Cừ gã con gái cho. Khi Cừ bị bại, Hữu Cầu lại hô hào tụ họp đồ đảng cướp bóc. Lúc ấy, Nguyễn Danh Phương chiếm cứ Sơn Tây, Nguyễn Diên chiếm cứ Nghệ An, Hoàng Công Chất chiếm cứ Khoái Châu, Lê Duy Mật chiếm cứ Ngọc Lâu, người nào cũng nắm trong tay vài ba vạn quân, riêng Hữu Cầu là kiệt hiệt hơn cả. Hữu Cầu lại là người mạnh khỏe, nhanh nhẹn, chiến đấu hăng, trí mưu quỷ quyệt trăm đường, nhiều lần bị mấy vòng vây, chỉ một mình một ngựa vượt vây xông ra, rồi vài hôm sau lại có quân chúng hàng vạn. Khi ra trận, một mình cưỡi ngựa, cầm siêu đao, đi lại như bay, quân sĩ không ai là không sợ hãi chạy giạt, đến các tướng cũng phải tránh uy phong của hắn, chỉ một mình Đình Trọng thề quyết chí giết cho bằng được, nên triều đình vững lòng dựa vào Đình Trọng. Đình Trọng cầm quân có kỷ luật, hễ trận nào Hữu Cầu gặp Đình Trọng liền bị thua. Các tướng lúc bấy giờ, Hữu Cầu chỉ sợ có Đình Trọng mà thôi.

T ừ khi bị thua trận Bồ Đề, Hữu Cầu hợp lực với Hoàng Công Chất, đánh phá cướp bóc các huyện Thần Khê, Thanh Quan. Đình Trọng cùng Ngũ Phúc đốc suất binh sĩ đi đánh, sang đò Hoàng Giang qua huyện Nam Xang, đến huyện Bình Lục, đánh nhau với Hữu Cầu ở các sông Mã Não và Hương Nhi, quân giặc bị thua. Lại đuổi đến xã Quang Dực và Lộng Khê, đánh luôn mấy trận đều phá tan được, đảng giặc bị tan tác. Công Chất chạy vào Thanh Hoa, Hữu Cầu cũng trốn vào Nghệ An nương nhờ Nguyễn Diên. Diên giúp cho binh lính, lương thực, Hữu Cầu nương thân ở Nguyên Lãm.

Ít lâu sau, Đình Trọng đem đại binh đuổi theo đến nơi, quân của Hữu Cầu bèn tan vỡ. Hữu Cầu bị khốn quẫn bức bách, liền vượt ra biển, toan quayvề vùng đống. Vì gặp gió bão thình lình nổi lên, Hữu Cầu bèn cùng mấy chục thủ hạ lên bộ, tranh cướp lấy đường mà chạy, ẩn trốn trong núi Hoàng Mai, bị Phạm Đình Sĩ, thuộc tướng của Đình Trọng, bắt được, liền đóng cũi đưa về quân thứ Trịnh Doanh.

L ời chua-Phạm Đình Sĩ: Người xã Bắc Trạch huyện Chân Định^4. Hoàng Giang: Ở địa phận xã Vị Hoàng, huyện Mĩ Lộc, tỉnh Nam Định. Nam Xang: Xem Lê Anh Tông, năm Chính Trị thứ 3 (Chb. XXVIII, 15). Bình Lục: Tên huyện, thuộc Hà Nội^5.
Mã Não và Hương Nhi: Tên hai xã, thuộc huyện Bình Lục.
Quang Dực: Tên xã, thuộc huyện Vĩnh Lại, tỉnh Hải Dương.
Lộng Khê: Tên xã, thuộc huyện Phụ Dực tỉnh Nam Định^1.
Hương Lãm: Tên xã, thuộc huyện Nam Đường, tỉnh Nghệ An^2. Hoàng Mai: Tên xã, thuộc huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An.

1 Hai huyện Tam Dương và Bình Xuyên nay hợp nhất thành huyện Tam Đảo, Vĩnh Phúc.
2 Huyện Yên Lãng nay thuộc Vĩnh Phúc.
3 Cương mục chua lầm. Phủ Lâm Thao mà cương mục chua ở Tiền biên quyển I tờ 13 là Lâm Thao thuộc tỉnh Thiểm Tây. Trung Quốc. Còn Lâm Thao chép ở đây là Lâm Thao nước ta, hiện nay thuộc tỉnh Phú Thọ.
4 Nay là xã Vân Trường, huyện Tiền Hải, tỉnh Thái Bình.
5 Nay thuộc tỉnh Hà Nam.
Tháng 2, Nguyễn Phan đánh Nguyễn Danh Phương ở núi Ngọc Bội, Danh Phương bị thua to và bị bắt. Bình định được vùng Sơn Tây.
Tr ước đây, Danh Phương dựa vào hiểm trở, cố giữ để ngăn trở quan quân, lại coi thường các tướng, tưởng đại binh không thế nào đến được. Trịnh Doanh đi đường Thái Nguyên, lừa lúc không ngờ, đương đêm, đánh úp đồn Ức Kỳ, phá vỡ được, lại tiến quân sát đến đồn Hương Canh. Giặc đem hết quân ra chống cự, đạn bay như mưa. Quan quân không sao tiến lên được. Lúc ấy trong hàng các tướng, chỉ có Nguyễn Phan, vốn gọi là một viên tướng vô địch. Trịnh Doanh đem thanh kiếm trao cho Phan nói: "Nếu không phá được đồn này, lập tức phải xử theo quân pháp". Phan đem quân tiến lên, cỡi chiến bào, nhảy xuống ngựa, đánh nhau dưới đất. Phan ngoảnh lại bảo thủ hạ rằng: "Các quân sĩ đã nghi tên trong sổ quân lệnh, tự phải giữ phép quân. Bọn người đều là tôi tớ của ta, nay chính là lúc ta bỏ mình đền ơn nước, mà cũng chính là ngày các ngươi đền ơn ta. Vậy những ai có cha mẹ già, con bé, không nở dứt mối tình riêng, thì đều cho lui ra, còn thì đều nên cùng ta quyết liều chết để báo ơn nước, không nên sống uổng cái thân mày râu!". Mọi người nghe lời Phan nói, không ai chịu lùi. Phan tự xông lên trước quân sĩ, cố sức đánh, phá tan được. Danh Phương thu nhặt số quân còn sót lại giữ đại đồn Ngọc Bội. Đồn Ngọc Bội là sào huyệt của giặc, thế núi cao vót hiểm trở, giặc đã lấp cửa ngõ các đường tắt từ trước, bố trí một loạt súng ở trên núi để cố thủ. Trịnh Doanh lại sai Phan tiến đánh. Phan sai mọi người đều cầm gươm mác, người nào cũng được phép tự ý đánh chiếm, lại hẹn, hễ nghe tiếng súng thì nằm phục xuống, bằng không thì trèo đá mà vượt lên. Phan đem mọi người tiến lên trước, tam quân kế tiếp theo sau, quân sĩ tiến lên núi trông như đàn kiến. Quân giặc đỗ vỡ tan tành, Danh Phương lủi vào núi Độc Tôn. Quan quân lại đuổi theo đánh phá tan vỡ. Danh Phương cùng đồ đảng đốt doanh lũy, rồi nhân đêm chạy trốn. Quan quân đuổi theo, bắt được Danh Phương ở xã Tĩnh Luyện, huyện Lập Thạch.

Sau khi Danh Ph ương bị bắt, thì cái cũi nhốt Nguyễn Hữu Cầu chợt giải đến quân thứ. Trịnh Doanh bèn mở tiệc lớn ở quân thứ Xuân Hi để khao tướng sĩ. Trong khi yến ẩm, Trịnh Doanh sai Hữu Cầu thổi sáo, Danh Phương rót rượu, tam quân xúm quanh lại xem, tiếng vui mừng nổi lên như sấm, bèn kéo quân về kinh sư.

Tr ận này, từ lúc đem quân sang qua sông đến lúc thắng trận kéo về, chỉ có 43 ngày. Khi về kinh sư, đến cửa khuyết dâng công thắng trận, bèn làm lễ dâng tù binh ở Thái Miếu. Hữu Cầu lập mưu vượt ngục, bị lộ chuyện, liền đem giết cả với Danh Phương.

L ời phê^3-Lời nói đáng kính đáng sợ như lúc còn sống, ngàn đời sau này còn có thể làm cho người ta cảm động phấn khởi. Thế mà trong sử bảo Nguyễn Phan cùng Văn Đình Ức danh tiếng ngang nhau^4, nói như thế khác nào đem viên ngọc giả trộn lẫn với viên ngọc thật.

L ời phê^5-Một việc vui sướng ngàn đời. Nếu không có Trịnh Doanh, thì việc này cũng rất khó khăn.
Lời chua-Núi Độc Tôn: Xem Lê Dụ Tông, năm Bảo Thái thứ 8 (Chb. XXXVI, 34). Xuân Hi: Tên xã, thuộc huyện Kim Anh^1, tỉnh Bắc Ninh.

1 Nay thuộc xã An Khê, huyện Quỳnh Phụ, tỉnh Thái Bình.
2Đất huyện Nam Đường, nay thuộc huyện Anh Sơn và huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An.
3 Chỉ lời Nguyễn Phan bảo thủ hạ.
4 Xem thêm chính biên quyển XL, tờ 12.
5 Chỉ việc Trịnh Doanh sai Hữu Cầu thổi sáo, Danh Phương rót rượu trong bửa tiệc khao quân.
Tĩnh Luyện: Tên xã, thuộc huyện Lập Thạch^2, tỉnh Sơn Tây.
Sai Nguyễn Quai và Dương Công Chú đi dụ bảo, yên ủi dân các lộ Tây Bắc và Thái Nguyên.
B ọn Nguyễn Quai bái từ ra đi, Trịnh Doanh bảo: "Dân gặp giặc cướp làm cay đắng đã lâu, nay nên để ý hỏi han yên ủi, các ngươi đi đến đâu cần tuyên truyền đức ý triều đình và đề đạt tình hình người dưới; những việc ăn uống đưa đón, nhất thiết chớ làm phiền đến dân". Bèn ban cho 300 quan tiền hành lý.

L ời chua-Tây: Tức Sơn Tây, Bắc: Tức Bắc Ninh, Thái Nguyên: Tức Ninh Sóc. Đều xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 18, 19, 27, 28, 31, 32, 34, 35).
Hạ lệnh cho Trịnh Tuệ và Lê Sĩ Bàng khám hỏi kiện tụng.
Lúc ấy, Trịnh Tuệ giữ chức thừa chính trấn Sơn Nam, Sĩ Bàng giữ chức tham chính trấn Kinh Bắc. Trịnh Doanh hạ đặc chỉ triệu về kinh, rồi sai chầu chực ở điểm cửa tả, khám xét mọi việc kiện tụng. Lời chua-Lê Sĩ Bàng: Người xã Nội Thiên Lộc, huyện Thiên Lộc^3, đỗ tiến sĩ khoa Bính Thìn (1736) năm Vĩnh Hựu triều Lê Ý Tông.
Tháng 3. Thi lại cống sĩ mới đỗ ở lầu Ngũ Long.
T ừ lúc có thể nộp tiền để đi thi, học trò quen thói đua nhau chạy chọt, quan trường lại coi thường kỷ luật, làm sự gửi gấp công khai, người thi đỗ phần nhiều không phải thực học, vì thế lời bàn tán bên ngoài rất là xôn xao. Trịnh Doanh nổi giận, bèn bắt thi lại, đánh hỏng hơn 200 người; quan trường đều bị biếm chức hoặc bãi chức, duy Vũ Công Trấn, giữ chức đề điệu trường thi Kinh Bắc, được miễn nghị.
Lúc thi lại, Trần Danh Ninh giữ chức chủ khảo, Ngô Đình Oánh và Trần Huy Mật vào hầu chúa Trịnh để ra đầu bài.
Nói v ề thi cử thời đầu triều Lê, văn chương quý mạnh mẽ, hồn hậu, đầu bài cũng cần những điều đại thể và cốt yếu. Đến khoảng năm Thiệu Bình (1434-1439), Hồng Đức (1470-1497), về đầu bài kinh nghĩa không bó buộc phải ra ở chương nào, thiên nào; về đầu bài tứ lục và thơ, phú không cần hết thảy phải ra ở sách Kinh hoặc sách Sử; về đầu bài văn sách không dùng những điển hiểm bí lờ mờ. Ví dụ như những đầu bài sau đây:

Bài kinh ngh ĩa"doanh doanh thanh dăng chỉ vu phàn"4;
Bài chế "mệnh Lê Niệm vi bình chương"5;
Bài biểu "Chiêm Thành cống tự".

Th ơ phú thì có khi dùng điển sách ngoài để ra đầu bài như: bài "độ nghĩ kiều"1, bài "nghiễn trì ngưu"2, bài "ngư phủ nhập đào nguyên"3, v.v... Những bài này không phải người có sức học dồi dào phong phú, sâu rộng, thông hoạt, không thể làm được; văn sách cũng thế.

1 Trước là huyện Kim Hoa, sau đổi là Kim Anh, nay là huyện Sóc Sơn (Hà Nội) và một số xã thuộc huyện Mê LInh (Vĩnh Phúc).
2 Nay thuộc tĩnh Vĩnh Phúc.
3 Nay là huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh.

4 Một câu trong thơ "thanh dáng", thiên tiểu nhã, sách Mao Thi. Nghĩa đen câu nàylà "con nhặng xanh kêu vo ve đỗ ở cái phên". Ý nói giống nhặng xanh thường làm cho thứ trinh sạch thành bẩn thỉu, để ví với bọn tiểu nhân hay gièm pha người, làm cho người tốt hóa ra xấu.
5 Lê Niệm là một viên quan triều nhà Lê, từng làm quan triều Thái Tông, Nhân Tông và Thánh Tông, Thánh Tông phong Lê Niệm giữ chức bình chương quân quốc trọng sự.
T ừ lúc trung hưng trở về sau, ,thay đổi thế văn, một lần thay đổi thì dùng lối rập theo sáo cũ là quý, lại một lần thay đổi nữa thì dùng lối lựa từng lời, gọt từng câu là hay, thành ra thể văn ngày đi đến bạc nhược. Khoảng năm Chính Hòa (1680-1704) bàn khôi phục lại thể văn đời Hồng Đức, Vũ Thạnh và Ngô Vi Thực kế tiếp nhau đứng ra chấn chỉnh, nhưng chung quy cũng không sao bỏ được lối văn trước.

Đế n nay, thi lại, bọn Ngô Đình Oánh ra đầu bài văn sách, lại chia ra hỏi về nhiều mục, Nhữ Đình Toản không ưa, bèn xin chỉ chuẩn ấn định: Văn sách về cổ văn thì hỏi đại lược việc phải việc trái; về kim văn thì hỏi công việc hiện thời. Thi hương, thi hội và thi đình đều theo thể văn đời Hồng Đức. Trịnh Doanh y theo.
Lời chua-Ngô Vi Thực: Người xã Tả Thanh Oai^4, huyện Thanh Oai, đỗ tiến sĩ khoa Tân Mùi (1691) năm Chính Hòa triều Hi Tông.
M ồng một, tháng 5, mùa hạ. Nhật thực.
Tháng 6. Chấn chỉnh chức trách các quan giữ việc chính trị.

Tr ịnh Doanh lấy cớ rằng trong nước gần được được bình định, cần phải chấn chỉnh chức trách các viên quan giữ việc chính trịm bèn hạ lệnh cho tham tụng Nhữ Đình Toản châm chước điển lệ các triều, xếp đặt quan chức phẩm trật thành từng loại, gọi là "Tấn thân thực lục". Lại ban hành 9 điều nói rõ chức trách công việc các quan trong kinh, ngoài trấn:

1. Giúp đỡ vua làm cho bụng nghĩ của vua được ngay thẳng.
2. Phân biệt, kèn chọn quan lại.
3. Bàn định chính sách đối với dân.
4.Định kỷ luật quân ngũ.
5. Xếp đặt việc chi dùng trong nước.
6. Sách tỏ về thể lệ kiện tụng.
7. Bàn định việc tính toán chi thu.
8. Việc thường, việc phạt phải cho đúng lẽ.
9. Hiệu lệnh phải tin thật.
Chín điều trên này răn bảo các quan giữ việc trong chính phủ, để tuỳ tài từng người mà trao cho chức việc, phân biệt bổ dụng các chức quan.
Nói về quan chế triều nhà Lê, từ lúc trung hưng thay đổi phép tắc:
Các quan đại thần trong chính phủ, thì xếp đặc chức chưởng phủ và thự phủ đứng đầu về võ giai, gọi là "ngũ phủ" tham tụng đứng đầu về văn giai, gọi là "phủ liêu". Các chức này đều là chức vị tể tướng, dưới đến bồi tụng và quyền phủ cùng được dự bàn chính sự. Còn liêu thuộc là thiêm sai, tùy sai theo làm công việc thăm hỏi, thì bổ dụng cả quan văn lẫn quan võ, duy quan văn giữ chức trong lục phiên, phụng lệnh làm việc văn thư;
1 "Bắc cầu cho kiến bò qua". Đầu đề này dùng điển trong Tống sử. Nhà Tống Giao có tổ kiến, một hôm mưa to, kiến trong tổ bò ra, bị nước ngập, không có lối đi, Tống Giao dùng cành tra bắc cầu cho kiến bò qua.
2 "Hình con trâu trong cái nghiên mài mực". Đầu đề này chưa rõ dùng điển ở sách nào. Tham khảo Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi , có bài "nghiễn trung ngưu", không rõ có phải đầu đề này dùng điển ấy hay điển nào?
3 "Ông thuyền chài vào nguồn đào". Đầu đề này dùng điển của Đào Tiềm đời Tấn. Đào Tiềm có làm bài "đào hoa nguyên ký", nói về việc người thuyền chài ở Vũ Lăng vào rừng hoa đào, được gặp người đi lánh loạn từ đời nhà Tần. Lần sau người thuyền chài ấy lại tìm vào, thì không nhận được đường nữa.
4 Nay là xã Tả Thanh Oai, thuộc huyện Thanh Trì, Hà Nội.
Bầy tôi thân cận là nội sai tiểu ti, giữ công việc truyền đạt mệnh lệnh vua ra ngoài và nhận tờ sớ biểu của bên ngoài dâng nộp lên vua;
Các quan trong l ục bộ nắm giữ đại cương của lục phiên;
Các quan trong lục khoa đàn hặc sự sai trái của lục bộ;
Các quan khanh trong lục tự đều giữ chức vụ của mình.
Ngự sử đài làm giường mối cho 13 đạo và các ti Đề Lãnh, Phủ Doãn trong kinh kỳ. Chức đề hành giám sát thuộc vào Ngự sử đài.
Quan ngoài các tr ấn thì đặt ba ti trấn thủ, Thừa chính và Hiến sát: ti Trấn thủ giữ việc cầm phòng trộm cướp; ti thừa chính làm tiêu biểu cho các quan phủ, châu và huyện noi theo; ti Hiến sát giữ việc đàn hặc quan lại trái phép từ Trấn Ti trở xuống và bọn quyền quý, cường hào, lại giữ việc xét hỏi các kiện tụng. Ba ti này đều thống thuộc vào Ngự sử đài.
Lại có Tông nhân phủ, Quốc Tử Giám, Kinh Diên, Sử Quán, Hàn Lâm, Đông Các, Tư Lễ, Tư Thiên Giám và Lệnh Sử, các nha môn đều có quan giữ từng công việc.
T ừ lúc dùng quân đánh dẹp trở đi, phép tắc kỷ cương dần dần buông lỏng, trăm quan phần nhiều trễ tràng, đến nay đều chẩn chỉnh lại, làm cho chế độ cũ được sáng tỏ, để các quan trong kinh ngoài trấn đều răm rắp tuân theo giữ chức phận của mình. Tuy thế, nhưng tham tụng bồi tụng là gia thần của phủ chúa, thượng thư, thị lang là vị hão của triều đình; lục phiên nắm hết quyền của lục bộ, lục khoa không có trách nhiệm phong bác^1. Còn lục tự, thông chính, dụ đức và thứ tử thì đều là chức quan nhàn tản, không giữ công việc theo với chức phận. Tên quan và sự thực lầm lẫn rối loạn, người có kiến thức lấy làm chê cười.
Lời chua-Ngũ phủ và phủ liêu: Xem Huyền Tông, năm Cảnh Trị thứ 2 (Chb. XXXIII, 13).
Lục bộ và lục khoa: Xem Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 6 và thứ 7 (Chb. XIX, 31; XX, 6)2.
L ục tự: Theo "Chức quan chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú thì Lê Thánh Tông năm Quang Thuận thứ 7^3đặt lục tự, là Thượng Bảo, Quang Lộc, Hồng Lô, Thái Thường, Thái Bộc và Đại Lý, mỗi tự có đặt quan khanh (trật chánh ngũ phẩm) và thiếu khanh (trật chánh lục phẩm), là chức cơ vụ về hàng quan trong kinh (giữ chức việc gì nay không khảo cứu được).
Ty thông chính sứ (trật tòng tứ phẩm): Giữ việc tuyên truyền ơn đức của người trên mà đề đạt tình hình của người dưới.
Dụ đức: Chức quan ở đông cung, có Tả Dụ đức và Hữu Dụ đức (trật tòng tam phẩm) giữ việc hầu thái tử để bàn tán dẫn dụ nghĩa sách.
Th ứ tử: Cũng là chức quan ở đông cung (trật tòng tam phẩm). Chức này mới đặt thêm từ năm Bảo Thái thứ 2 (1721) triều Dụ Tông, để giữ các việc tán lý và lễ nghi. Lúc ấy chính quyền thuộc về phủ chúa Trịnh, công việc then chốt trong triều đình đều về tay gia thần ở lục phiên, mà danh vị quan ở đông cung thường dùng "các thần^4để kiêm lãnh, còn chức quan đều đặt có ngạch suông cho đủ vị mà thôi.
1 Theo chế độ xưa, chiếu chỉ của vua ban ra, có điều gì không hợp lý, thì viên quan có trách nhiệm được niêm phong đệ hoàn mà xin cải chính lại.
2 Nguyên văn chép lầm là "Hồng Đức nhị niên".
3 Xem Chính biên quyển XX, tờ 6, ở đây chép lầm là "Hồng Đức nhị niên".

4 Danh từ "các thần", triều nhà Nguyễn thường dùng để chỉ những viên quan trong nội các. Thời đại Lê Trịnh chưa đặt nội các, chữ "các thần" chép ở đây là chỉ những viên quan trong phủ liêu. Các thần kiêm giữ chức quan ở đông cung, như tham tụng Nguyễn Công Hãng làm sư phó Trịnh Giang, tham tụng Nguyễn Công Thái là phó sư Trịnh Sâm, v.v...

M ười ba đạo: Thanh Hoa, Nghệ An, Sơn Nam Thượng, Sơn Nam Hạ, Hải Dương, Kinh Bắc, Sơn Tây, Hưng Hóa, Tuyên Quang, Thái Nguyên, Lạng Sơn, Yên Quảng và Cao Bằng.
Bắt đầu đặt hiệu Bình Đông và Bình Tây.
Theo ch ế độ cũ, việc tô thuế giao cho viên quan có trách nhiệm đốc thu, phần nhiều sách nhiễu thu quá lệ ngạch, dân có phần bị khổ sở. Đến nay, vì các lộ Hải Dương, Kinh Bắc, Sơn Tây, Sơn Nam nhiều năm bị binh lửa, dân phiêu tán mới trở về, nên chưa đặt quan thu thuế ở các lộ ấy, bèn đặt hai hiệu Bình Đông và Bình Tây ở kinh sư, sai quan thu thuế, mà dân được tự đem thuế đến nộp. Sau lại lấy cớ rằng dân lưu tán ở Thái Nguyên mới trở về tụ tập, viên quan có trách nhiệm đốc thu một cách hà khắc nhũng nhiễu, nên cũng hạ lệnh đặt hiệu theo thể lệ chung. Cho phép dân được tự đem thuế đến nộp. Các viên quan thuộc về lục cung, phải chiểu theo hàng ngày mà biên thu, ai để chậm trễ sẽ phải tội.

L ời chua-Hiệu Bình Đông: Sơn Nam và Hải Dương thuộc về hiệu này. Hiệu Bình Tây: Sơn Tây và Kinh Bắc thuộc về hiệu này.
Quan chức trong lục cung: Xem Dụ Tông, năm Vĩnh Thịnh thứ 14 (Chb. XXXV, 22, 23).
Lại ban bố rõ giáo điều đời Cảnh Trị^1.
N ăm Cảnh Trị thứ nhất (1663), Phạm Công Trứ giữ công việc trong chính phủ, phụng mệnh làm giáo điều gồm 47 mục, mỗi xã đặt một viên quan, cứ ngày đầu năm và ngày xã điền đem giáo điều đọc cho dân nghe. Từ khi trong nước nhiều việc, bỏ trễ nãi không nhắc đến. Đến nay hạ lệnh cho sức rõ lại, nhưng nhân dân có ý lơ là, coi như việc không đáng để ý đến.
Lời chua-Ngày xã điền: Tiết lập xuân, ngày "mậu" thứ năm là ngày xuân xã; tiết lập thu, ngày "mậu" thứ năm là ngày thu xã. Ngày xã, tế ông tổ sinh ra việc làm ruộng. Nhâm Thân, năm thứ 13 (1752). (Thanh, năm Càn Long thứ 17).
Tháng giêng, mùa xuân. Trịnh Doanh triệu tham tụng đại thần hàng ngày vào phủ bàn luận công việc.
Sai bọn Vũ Công Trấn và Đỗ Duy Kỳ chiêu tập phủ dụ dân các lộ Tây và Nam. Lúc nổi ra binh lửa, dân ở các nơi bị điêu tàn, các huyện Chương Đức, Mĩ Lương, Yên Sơn và Thạch Thất bị phiêu tán nhiều hơn cả. Triều đình bèn sai sứ thần chia nhau đi yên ủi chiêu tập nhân dân. Lời chua-Chương Đức và Thạch Thất: Tên hai huyện, xem Chiêu Tông, năm Quang Thiệu thứ 7 (Chb. XXVII, 4, 9).
Yên Sơn: Tức Ninh Sóc, xem Chiêu Tông, năm Quang Thiệu thứ 4 (Chb. XXVI, 43).
M ĩ Lương: Tên huyện, xem Thế Tông, năm Quang Hưng thứ 8 (Chb. XXIX, 14). Bọn Đàm Xuân Vực đánh giặc là tên Tương ở Sơn Tây, phá tan được.

Tr ước đây, Tương cùng Lê Duy Mật chiếm cứ xã Ngọc Lâu và Vĩnh Đồng, khi nào quan quân kéo đến thì chúng tan tác chạy ngay, khi quan quân đi rồi, chúng lại cướp bóc tứ tung. Đến nay, bọn Xuân Vực và Nguyễn Nghiễm đánh phá được. Tương thua trận, rồi chết, Duy Mật trốn biệt. Trịnh Doanh rất khen ngợi bọn Xuân Vực, sai Nguyễn Hoàn đến quân thứ, tuyên dương yên ủi tướng sĩ, thưởng cho 20 lạng bạc và 2000 quan tiền.
Lời chua-Ngọc Lâu: Tên xã, xem năm Cảnh Hưng thứ 2 (Chb. XXXIX, 18). Vĩnh Đồng: Tên xã, xem năm Cảnh Hưng thứ 5 (Chb. XL, 8).
1 Xem thêm Chính biên quyển XXXIII, tờ 4, 5.
Tháng 5, mùa hạ. Núi Tản Viên sụt.
Núi sụt, chiều dài hơn 300 trượng.
L ời chua-Núi Tản Viên: Xem Lê Đại Hành, năm Ứng Thiên thứ 7 (Chb. I, 34). Tháng 7, mùa thu. Định thể lệ đánh thuế bảy tộc người Nùng ở Tuyên Quang.
Người Nùng đồng niên mỗi suất nộp 6 tiền, bảy tộc, mỗi nhà 7 quan. Lại bảy tộc có lệ đánh thuế nóc nhà hiện tại (kiến ốc chính thuế) cứ 3 năm nộp một kỳ, mỗi nhà hai lạng bạc.
Lời chua-Bảy tộc người Nùng: Sơn Trang bạch tộc, Sơn Trang hắc tộc, Sơn Tử bạch tộc, Sơn Tử hắc tộc, Đại Tiểu bản tộc, Bát Tiên tộc và Cao Lan tộc.
M ồng một, tháng 10, mùa đông. Nhật thực.
Quý Dậu, năm thứ 14 (1753). (Thanh, năm Càn Long thứ 18).
Tháng giêng, mùa xuân. Giảm số đinh cho phủ Kinh Môn và Nam Sách thuộc Hải Dương.
S ố đinh ở hai phủ Kinh Môn và Nam Sách cứ 5 phần được giảm một phần. Sau đấy, vì Xuân Vực về kinh nói dân ở Thanh Hoa đau khổ, lại hạ lệnh cho ti Thừa chính khám xét số hộ, sẽ tùy nghi cho giảm.
Lời chua-Kinh môn: Tên phủ, thuộc Hải Dương.
Nam Sách (chính sách): Tức Nam Sách (số sách), xem ngang với Tấn, Tề vương, năm Khai Vận thứ 2 (T.b, V, 21).
Tháng 3, địa phận huyện Gia Viễn và Yên Mô trời mưa nước đen.
Lời chua-Gia Viễn và Yên Mô: Xem Tương Dực đế, năm Hồng Thuận thứ 2 (Chb. XXVI, 2).
Bàn định về việc đồn điền.
Các l ộ vùng Đông, Nam từng bị binh lửa, ruộng đất phần nhiều bỏ hoang. Trước đây, đã hạ lệnh cho quan sở tại đặt thêm lính đồn điền để khai khẩn^1. Đến nay bàn định lấy quân lính đi đánh giặc đã được rút về, phân phối đi cày cấy ở các lộ, tích trử thóc lúa, để việc phòng bị nơi biên giới được đầy đủ.

B ổ dụng Mai Thế Chuẩn làm đốc trấn Lạng Sơn.
Thế Chuẩn đắp ruộng thêm thành Lạng Sơn, chu vi 577 trượng.
Khởi phục Nguyễn Công Thái giữ chức tham tụng.

Tr ước đây, Công Thái lại về kinh giữ chức trong chính phủ^2, bọn Đỗ Thế Giai lại càng nghét. Công Thái nhân lấy cớ tuổi già xin thôi việc. Đến nay Trần Cảnh bị bãi, Trịnh Doanh lại khởi phục Công Thái để bổ dụng. Công Thái xin bỏ thể lệ nộp "tiền thông kinh" khoa thi hương, Trịnh Doanh y theo. Sau lại hạ lệnh kiêm giữ công việc ở Quốc Tử giám.
Tháng 4, mùa hạ. Mưa đá ở địa phận huyện Yên Sơn và Thạch Thất.
Mưa đá dữ dội ở địa phận huyện Yên Sơn và Thạch Thất thuộc Sơn Tây, thóc lúa bị tổn hại mất nhiều. Triều đình hạ lệnh liệu lượng giảm thuế điền.
Lời chua-Yên Sơn: Tên huyện, xem Chiêu Tông, năm Quang Thiệu thứ 4 (Chb. XXVI, 43).
1 Xem thêm Chính biên quyển XXXIX, tờ 14, 15. 2 Xem thêm Chính biên quyển XXXIX, tờ 31, và XL tờ 1.
Thạch Thất: Tên huyện, xem Chiêu Tông, năm Quang Thiệu thứ 7 (Chb. XXVII, 4).
Tháng 6, hạn hán. Hạ lệnh bầy tôi văn võ đều dâng tờ khải niêm phong trình bày mọi việc.
Cho lính tứ trấn về nhà làm ruộng.
Tr ước đây, dùng quân đánh dẹp, triều đình chọn lấy dân tứ trấn sung làm vệ binh, sau lại phân phối cho lệ thuộc về bản trấn^1. Đến nay, triều đình lấy cớ rằng trong nước đã gần được bình định, nên đều cho về làm ruộng, duy hàng năm làm lễ tế cờ, thì các binh lính ấy đến trấn để thao luyện diễn tập trong hạn 5 ngày, rồi lại cho về. Sau lại vì mấy năm bị mất mùa luôn, nên cũng bãi bỏ cả.
Miễn thuế thủy sản ở các đạo.
Thu ế thủy sản ở các đạo phần nhiều không phải ngạch cũ, hoặc có hạng thuế chỉ đặt lạm trong nhất thời, sau bèn thành lệ, hoặc có nơi sản vật không phải là hạng có thường xuyên, mà quan sở tại nhất khái đốc thúc thu thuế, làm cho dân đau khổ không sao kể xiết! Triều đình biết tình tệ ấy, nên hạ lệnh tha cho.
Tháng 7, mùa thu. Trấn Ninh đến dâng sản vật địa phương.
Lời chua-Trấn Ninh: Xưa gọi là Bồn Man, xem Thánh Tông, năm Hồng Đức thứ 10 (Chb. XXIII, 30, 31).
Định phép đánh thuế vỏ quế.
Hạ lệnh cho Đô ti^2 hai trấn Thanh Hoa và Nghệ An trông coi, lấy tiền công chia cấp cho thổ tù, thuê người đi tìm bóc quế, số võ quế bóc được, đem nộp viên giám đương^3 cân và thu nhận. Bãi bỏ trường đúc tiền ở các trấn.
Tri ều đình lấy cớ rằng các trấn đúc tiền phần nhiều quá lạm, lại mỏng mảnh, nên hạ lệnh bãi bỏ, duy trong kinh kỳ vẫn để hai trường đúc ở Nhật Chiêu và Cầu Giền, giao cho viên đại thần trông coi việc này.

L ời chua-Cầu Giền: Ở địa phận phường Bạch Mai, huyện Thọ Xương^4. Nhật Chiêu: Xem Uy Mục đế, năm Đoan Khánh thứ 5 (Chb. XXV, 37). Tháng 10, mùa đông. Gió to, nước dẫy lên.
Ba xứ Đông, Nam và Bắc gió thổi mạnh, nước dẫy lên, thóc lúa bị mất, nhân dân bị đói. Triều đình hạ lệnh miễn tiền gia tô, còn đồn điền do lính các cơ các đội cày cấy, bàn định rộng ơn miễn cho. Lời chua-Tiền gia tô: Xem năm Cảnh Hưng thứ 3 (Chb. XXXIX, 27). Ba xứ: Tức Hải Dương, Sơn Nam và Kinh Bắc.
Hạ lệnh cho Ngự sử đài và ti Hiến sát các đạo làm tờ khải niêm phong trình bày công việc.
Tr ịnh Doanh hạ lệnh cho Ngự sử đài và ti Hiến sát các đạo rằng: "Gần đây những người trình bày công việc phần nhiều chỉ trích ra những việc nhỏ nhặt, còn đến việc quan lại tham nhũng, chính sự thiếu sót cùng tình trạng u ẩn ở dân gian thì đều bỏ qua không nói đến. Như thế sao gọi là xứng chức được? Nay trong nước mới bình yên, dân lưu tán mới họp tập lại, ở dân gian tất có nhiều nổi oan uổng uất ức, các viên quan đều nên dâng phong thư cẩn mật, trong thư cần phải nói thiết thực đúng lẽ, để có thể thi hành". Doanh lại hạ lệnh cho Phạm Đình Trọng, đốc suất Nghệ An, trình bày việc cốt yếu về thay đổi điều tệ hại, để cứu dân ở trong hạt. Nhân đấy, Đình Trọng trình bày bốn việc, Doanh đều y theo.
1 Xem thêm Chính biên quyển XXXIX, tờ 25, 26 và XL, tờ 25.
2 Tức Đô tổng binh sứ ti, nói tắt, trong Đô ti có các chức tổng binh và phó tổng binh đặt từ năm Quang Thuận triều Lê Thánh Tông. Đến đời Lê trung hưng đã bỏ đi mà đặt là trấn thủ, lưu thủ v.v... (Xem lời chua của Cương mục Chính biên quyển XXXV, tờ 12). Vậy Đô ti chép ở đây có những chức quan gì và giữ nhiệm vụ gì, chưa khảo cứu được.
3 Xem lời chua của Cương mục. Chính biên quyển XXXVII, tờ 27.
4 Nay thuộc quận Hai Bà Trưng, Hà Nội (ở cuối phố Huế đầu phố Bạch Mai).
L ời chuaBốn việc: 1. Đốc thúc bắt lính trốn làm phiền phí cho dân; 2. Thu tiền phạt chuộc tội thêm làm nhiễu dân; 3. Con cháu công thần đã được miễn cả mọi khoản mà dân vẫn phải chịu khống; 4. Thợ đóng thuyền ở các xã, để cho ở lại doanh lũy bản trấn, miễn cho việc về kinh sư hoặc phái đi trấn khác.

Mi ễn cả các khoản, dân phải chịu khống: Nhà Lê từ năm Cảnh Trị (1663-1671) trở về sau, định lại phép tuyển duyệt dân đinh, người sinh ra không tính, chết đi không trừ, cho nên con cháu nhà công thần đều được trừ cả các khoản, mà số hộ thì dân vẫn phải khống thụ.
Tháng 12. Trịnh Doanh phong cho con là Sâm làm thái tử.
Các viên quan gi ữ chính quyền trong phủ nhiều lần xin dự bị lập thế tử, Trịnh Doanh theo lời, bèn tâu nhà vua xin làm đủ nghi lễ sách lập, bổ dụng Nguyễn Công Thái giữ chức sư phó để dạy Trịnh Sâm.

Giáp Tu ất, năm thứ 15 (1754). (Thanh, năm Càn Long thứ 19).
Tháng giêng, mùa xuân. Ân tuất những tù bị giam.
Hạ lệnh cho bọn Vũ Công Trấn và Nguyễn Quai xem xét trong nhà ngục, phát chẩn cho tù bị đói, bị thiếu, người nào can tội nhẹ thì xét xử ngay và phân phối đi các nơi.
Phạm Đình Trọng, thượng thư bộ Binh, thái tử thái bảo, tước Hải quận công, giữ chức đốc suất xứ Nghệ An, mất.
Đ ình Trọng có tài cán trí mưu, sau khi thi đỗ, liền tham dự vào cơ mưu việc binh, vì có công đánh dẹp, nên từ chức hiệu thảo (chánh thất phẩm) thăng lên chức thị lang (chánh tam phẩm). Đến nay, lấy địa vị là thượng thư bộ Binh. Hải quân công, sung là đốc suất xứ Nghệ An. Khi mất, thọ 40 tuổi, truy tặng hàm thái bảo.

Đ ình Trọng cầm quân đánh giặc, từng thống lãnh quân các đạo, đi đến đâu giặc đều tan vỡ. Nói về công đánh dẹp, Đình Trọng là người chiếm giải nhất. Trịnh Doanh viết lối "phi bạch"1 bốn chữ "văn võ toàn tài" ban cho, lại cho biển ngạch khắc chữ "đồng hưu công thần"2, phong cho thái ấo vài ngàn hộ.
Đình Trọng là một viên tướng có nho học, giữ vị vọng quan trọng, dầu ở nơi biên trấn mà sĩ phu không ai là không tưởng mến nghi phong thái độ.
Khảo xét công trạng các quan.
H ạ lệnh cho bọn Hoàng Ngũ Phúc, Trịnh Tân và Nguyễn Đình Thạch khảo xét hàng quan võ; bọn Nguyễn Huy Nhuận, Nguyễn Vĩ và Vũ Công Trấn khảo xét hàng quan văn: phân biệt rõ ràng theo thứ tự đẳng cấp, thay đổi nhau xét đi xét lại, bàn luận cho hợp lý, rồi sẽ xin chúa quyết định.
Lời chua-Nguyễn Đình Thạch: Con Nguyễn Đình Đống, em Nguyễn Đình Hoàn, người xã Hương Duệ, huyện Kỳ Anh, đỗ tạo sĩ.
Đặt quan khuyến nông ở các lộ.
Tr ước đây, triều đình lấy cớ rằng ruộng ở các lộ phần nhiều bỏ hoang, nên hạ lệnh quan sở tại cùng người đầu hàng chia nhau cày cấy. Có nhiều người lính canh khai khần, về sau, nào nhận tranh, nào xâm chiếm, không thể nào xét rõ được. Đến nay trong nước gần được bình định, dân phiêu tán lần lượt trở về, bèn đem hết ruộng ấy trả lại cho dân, hạ lệnh cho quan đại thần giữ chức khuyến nông, chia nhau đi đốc suất, định lại cõi mốc, xét xử kiện tụng, quân bình mua bán. Duy ruộng công cùng ruộng người phạm tội, ruộng thừa đã tịch thu sung công thì tự quan cày cấy; những người đầu hàng cũng chuẩn cho trở về quê quán, giao trả lại điền sản. Lại tô thuế ở các đạo còn bỏ thiếu chồng chất từ năm Nhâm Tuất (1742) đến năm nay gồm 13 năm, đều được miễn.
1 Một lối viết khác lối viết thường, lấy bút kẻ từng đường nhỏ ở cạnh các nét chữ, còn trong nên từng nét thì vẫn để trắng. 2 Bốn chữ này ý nói: người công thần được cùng nước cùng hưởng phúc lành.
Dân Cao Bằng bị đói. Triều đình xuất bạc trong kho để phát chẩn.
Dân Cao B ằng bị đói, hạ lệnh xuất 300 lạng bạc trong kho nội phủ phát chẩn cho dân. Nhân đấy, hạ lệnh cho ti Trấn thủ xét đúng sự thật về số dân trong hạt mà thổ tù hiện cai quản và số hộ khẩu bị lưu tán.
Tháng 3. Định phép tuyển bổ cất nhắc ở bộ Lại.
Các quan trong b ộ Lại là bọn Nguyễn Vĩ và Dương Công Chú nói: "Từ trước đến nay phép tuyển bổ quan lại, khi theo cũ, khi đổi mới, không giống nhau. Vậy xin từ nay, những ấm tử của quan văn quan võ vào hạng nhất, nhị phẩm, lúc mới trao cho quan chức và lúc được thăng, nhất luật theo lệ định năm Nhâm Dần (1722) đời Bảo Thái. Các chức chánh hoặc tòng, đều xét thực chiểu theo tư cách và quân công, rồi trao cho giữ chức quan văn ở nội điện nhà vua hoặc phủ chúa; người nào thi hội dự trúng ba kỳ thì chuẩn thực trao cho chức tri huyện. Việc khảo xét công trạng các quan trong kinh, ngoài trấn đều định hạn 6 năm". Trịnh Doanh y theo.

L ời chua-Lệ định năm Bảo Thái: Con quan văn, quan võ vào học ở Quốc Tử Giám, người nào được viên quan trong giám bảo cử, nếu là con viên quan nhị phẩm sẽ được trao cho chức tự thừa (chánh thất phẩm), nếu là con viên quan tam phẩm sẽ được trao cho chức tư vụ (tòng thất phẩm), làm việc đủ niên hạn, sẽ được thăng chức viên ngoại hoặc tri phủ.
Tháng 6, mùa hạ. Nhà vua ra sông Nhị duyệt binh.
Tr ịnh Doanh lấy cớ rằng trong nước mới bình yên, bắt các quân lính phô trương sức mạnh, mời nhà vua ngự ra xét duyệt, trăm quan làm lễ chầu mừng. Bèn hạ lệnh cho thủy binh bày hàng chiến thuyền ở giữa sông, dung nghi quân sĩ rất tề chỉnh, bơi chèo ngược dòng nước, thuyền phóng đi như bay. Nhà vua rất bằng lòng, gần tối, xa giá trở về cung.
Lời chua-Nhị Hà: Tức sông Phú Lương, xem Lý Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 2 (Chb. II, 13).
Nước sông dẫy lên, đê xã Bộ Đầu và Võng Xuyên bị vỡ.
Đê xã Bộ Đầu và Võng Xuyên bị vỡ, dân cư và ruộng lúa phần nhiều bị ngập lụt. Triều đình hạ lệnh cho ti Hiến sát khám xét thực trạng dâng tâu, bàn định thi hành phát chẩn cứu đói.
L ời chua-Bộ Đầu^1: Tên xã, thuộc huyện Thượng Phúc, Hà Nội. Võng Xuyên: Tên xã, thuộc huyện Phúc Thọ, Sơn Tây.
Tháng 9, mùa thu. Lại cấm tả đạo Hòa Lan.

Tr ước kia, vào khoảng năm Nguyên Hòa (1633-1548) đời Lê Trang Tông, Y-Nê-Xu, người Tây Dương, mới đem đạo ấy vào vùng ven biển, thuộc huyện Giao Thủy, huyện Nam Chân, lén lút truyền giáo, gọi là "đạo thiên chúa" cũng gọi là "Thập tự giáo". Giáo lý này dùng thiên đường địa ngục để phân biệt báo ứng về điều thiện, điều ác, cũng gần giống đạo Phật, có thêm vào thuyết xưng tội, rữa tội nữa. Họ ngày đêm dụ dỗ, lừa dối, những người ngu xuẩn quê mùa bị họ làm mê hoặc đắm đuối, dầu có lệnh cấm, chết cũng không bỏ. Khoảng năm Cảnh Trị (1663-1671) và Chính Hòa (1680-1704), triều đình đã nhiều lần ra cấm lệnh rõ ràng, nhưng vì lòng dân bị che lấp đã lâu, rút cuộc không thay đổi được. Đến nay lại bàn cấm đoán nghiêm ngặt hơn, nhưng cũng không thể nào ngăn cấm được.
1 Nay là thôn Bộ Đầu, xã Thống Nhất, huyện Thường Tín, tỉnh Hà Tây.
Lời chua-Tả đạo Hòa Lan: Tức tả đạo Hoa Lang, xem Huyền Tông, năm Cảnh Trị thứ nhất (Chb. XXXIII, 5, 6).
Tháng 12, mùa đông. Lại thu thuế tô, dung và điệu ở các trấn vùng biên giới. Trước đây các trấn vùng biên giới, vì dân bị điêu tàn, nên được miễn đánh thuế. Đến nay, lại bàn định trưng thu, thuế lệ kém một nữa phần thuế ở tứ trấn.
Lời chua-Phép đánh thuế tô, dung và điệu: Xem Dụ Tông, năm Bảo Thái thứ 4 (Chb. XXXVI, 9, 12).
T ứ Trấn: Xem năm Cảnh Hưng thứ 5 (Chb. XL, 2).
Ất Hợi, năm thứ 15 (1755). (Thanh, năm Càn Long thứ 20).
Tháng 3, mùa xuân. Trịnh Doanh tự gia phong là thượng sư thượng phụ Anh Đoán văn trị võ công Minh Vương.
Tr ước đây, Doanh phong là đại nguyên soái, tổng quốc chính, thượng sư Minh Vương, nay vì công danh ngày càng lừng lẫy, muốn nhà vua gia phong vương hiệu đặc biệt. Bề ngoài Doanh làm ra nhún nhường, những bầy tôi vẫn cố xin mãi. Đến nay, nhà vua sai tham tụng Nguyễn Công Thái đem bảo sách phong Doanh làm thượng sư thượng phụ anh đoán văn trị võ công Minh Vương.
Tháng 4, mùa hạ. Hạn hán. Hạ chiếu cho trăm quan nói thẳng những điều thiếu sót lầm lỗi.
Lúc ấy, đã lâu không mưa, Trịnh Doanh xin nhà vua đặt đàn tràng cầu đảo ở trong cung. Nhân đấy, cho hoãn: Tiền thuế còn bỏ thiếu do hiệu Bình Đông, Bình Tây nhận thu; việc kiện tụng ở các nha môn thuộc trong kinh, ngoài trấn; lính trốn ở hai xứ Thanh và Nghệ. Lại hạ lệnh giảm thuế tô ruộng công, ruộng tư cho Nghệ An; ở tứ trấn, nơi nào còn thiếu tiền gia tô đều được miễn. Sau đó, hạ lệnh cho trăm quan nói thẳng những điều thiếu xót lầm lẫn.
Lời chua-Hiệu Bình Đông và Bình Tây: Xem năm Cảnh Hưng thứ 12 (tờ 14 trong cuốn này).
Tháng 5. Trấn Ninh đến dâng lễ cống.
B ức thư dâng lễ cống của man Trấn Ninh không xưng họ tên gì cả. Trong thư xin cho 6 năm một lần dâng lễ cống, và xin cấm chỉ sứ thần Ai Lao không được đi qua cảnh thổ của Trấn Ninh. Triều thần bàn luận, cho rằng phong tục người Man như thế, không nên quở trách quá, vì thế chỉ hỏi vặn sứ thần Trấn Ninh ngay trước mặt, dặn về bảo cho Bồn Xà biết: Từ sau cứ ba năm một lần dâng lễ cống, trong thư dâng lễ cống phải viết đủ họ tên người tù trưởng của Man; còn đường sứ thần đi nhất định y theo việc cũ.

L ời chua-Ai Lao: Tên nước, xem Triệu Việt Vương năm thứ 2 (Tb, IV, 9, 10). Bồn Xà: Danh hiệu của tù trưởng người Man.
Tháng 10, mùa đông. Lại định rõ lệnh đắp đê.
Phàm việc đê đường: nếu là công trình nhỏ thì bắt dân bồi đắp khi việc làm ruộng đã được thư nhàn; nếu là công trình lớn thì trừ cho dân tiền thuế điệu.
Tháng 11. Đặt ti thưởng công, sau lại bãi bỏ.
T ừ năm Vĩnh Hựu (niên hiệu Lê Ý Tông) (1735-1739), giặc cướp nổi lên như ong, những người theo đi đánh dẹp phần nhiều trao cho quân công một cách quá lạm, và ban thưởng một cách cầu may, danh phận và khí dụng rối ren lẫn lộn, bèn đặt ti thưởng công để tra xét lại. Sau vì Hoàng Ngũ Phúc và Đỗ Thế Giai cố sức ngăn trở, nên việc này lại bãi bỏ.
Tháng 12. Trịnh Doanh tự dựng cung miếu ở Cổ Bi.
Trịnh Doanh có ý muốn thiên đô, bèn hạ lệnh sửa sang xây dựng cung miếu ở Cổ Bi, nhân đấy Doanh đến xem.
L ời chua-Cổ Bi^1: Tên xã, xem Dụ Tông, năm Bảo Thái thứ 8 (Chb. XXXVI, 34). Bắt đầu chế áo cổn, mũ miện thờ ở Văn Miếu.

Nguy ễn Huy Nhuận, viên quan giữ việc trong chính phủ, dâng lời nói: "Đấng thánh nhân là ông thầy của đế vương muôn đời, thế mà từ trước đến nay phẩm phục thờ ở Văn Miếu vẫn dùng mũ áo quan tư khấu^2, như thế không phải tỏ lòng tôn sùng". Bèn hạ lệnh đổi dùng phẩm phục áo cổn, mũ miện. Dùng phẩm phục đế vương thờ ở Văn Miếu, bắt đầu từ đây.

Bính Tý, n ăm thứ 17 (1756). (Thanh, năm Càn Long thứ 21).
Tháng giêng, mùa xuân. Nước Ai Lao đến cống nạp.

Tr ước kia, đường đi cống của Ai Lao, do đường Trấn Ninh đi suốt đến Nghệ An, dân Trấn Ninh thường bị xứ thần Ai Lao hà hiếp quấy nhiễu, bọn Bồn Xà lấy làm khổ sở. Đến nay, Bồn Xà sai người cáo tố với triều đình, xin phái quan quân hộ tống, kiềm chế xứ thần Ai Lao, để khỏi bị họ làm khổ. Trịnh Doanh chuẩn y, cho rút bớt số phu trạm đệ, và sức răn bảo sứ thần Ai Lao không được quấy rối Trấn Ninh.
Tháng 3. Hạ lệnh cho Giáp Nguyễn Khoa, hoạn quan, trông nom việc thu tô của dân.
Tr ước đây, tiền gia tô, tiền thuế điệu ở các trấn, giao cho quan trong lục phiên trông coi thu nhận. Sau phần nhiều theo nhau ăn xén, ăn bớt, kịp lúc tính toán sổ sách, lại che giấu cho nhau để làm gian. Về phần dân, cũng lợi được tự mình đem thuế đến nộp, không bị người nào đốc thúc, nên bỏ thiếu rất nhiều. Trịnh Doanh lấy làm chán nghét, bèn thay đổi lại, sai hoạn quan Giáp Nguyễn Khoa đứng trông nom việc thu thuế.
Tháng 4, mùa hạ. Sai bọn Lê Quý Đôn đi dò la xét hỏi quan lại các lộ miền tây-nam. Quý Đôn dâng nói: các quan ở phủ huyện, có bọn Nguyễn Duy Thuần thanh liêm, cần mẫn, bọn Trịnh Thụ tham nhũng, thối nát, gồm 13 người, hoặc thăng hoặc truất khác nhau.
L ời chua-Lê Quý Đôn: Người xã Duyên Hà^3, huyện Duyên Hà, là con Lê Trọng Thứ. Quý Đôn lúc còn bé có tiếng là thần đồng, đỗ bảng nhãn khoa Nhâm Thân (1752) năm Cảnh Hưng.
Bãi chức tham tụng Nguyễn Công Thái.
Công Thái tính tình th ẳng thắn, chân phương, đối với đồng liêu thường có điều hợp ý, có điều trái ý nhau, nhưng không bao giờ chịu uốn mình theo bạn. Sau khi lại vào phủ chúa giữ chức tham tụng, Trịnh Doanh đãi ngộ Công Thái bằng lễ độ đối với bậc cố lão, nên bị Đỗ Thế Giai không ưa. Công Thái để công việc chính trị đọng lại bề bộn, thường bị Trịnh Doanh vặn hỏi quở trách, bèn tự tỏ bày là già yếu, cố xin từ chức. Trịnh Doanh miễn cưỡng theo lời.
Trịnh Doanh bắt đầu hạ lệnh dẫn người được tuyển bổ vào yết kiến trong phủ.
H ạ lệnh cho bộ Lại, khi tuyển bổ cất nhắc người nào phải dẫn người được tuyển ấy vào phủ đường yết kiến, để đương đường hỏi về công việc chính trị, người nào có tài năng mới trao cho quan chức. Việc này định làm pháp thường hành. Doanh lại thân hành thi cống sĩ ở phủ đình, lấy đỗ bọn Ngô [Thì] Sĩ 48 người. Trong số ấy, sau này có 12 người đỗ tiến sĩ và 3 người đỗ khoa thi hoành từ. Người ta khen khoa ấy tuyển được nhân tài xứng đáng.
1 Nay là xã Cổ Bi, huyện Gia Lâm, Hà Nội.
2 Quan chế nhà Chu, tư khấu là một chức quan trong hàng lục khanh, giữ việc hình ngục. Thời Xuân Thu, nhiều nước có đặt chức quan này. Khổng tử từng giữ chức tư khấu dưới triều Định Công nước Lỗ.
3 Nay thuộc xã Độc Lập, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình.
Lời chua-Ngô [Thì] Sĩ: Người làng Tả Thanh Oai^1, huyện Thanh Oai, khoa Bính Tuất (1766) năm Cảnh Hưng thứ 27 sau đây Thì Sĩ đỗ tiến sĩ.
Tháng 5. Bổ dụng tham tụng Nguyễn Huy Nhuận kiêm trông coi công việc Quốc Tử Giám.
Thăng chức cho Nguyễn Bá Lân làm thiêm đô ngự sử, vào chầu phủ chúa, giữ chức bồi tụng, kiêm giữ chức tế tửu ở Quốc Tử Giám.
Bá Lân là ng ười có văn học, chất phát, thẳng thắn, mạnh dạn dám nói. Trịnh Doanh thường hỏi về chính sách dẹp giặc yên dân, lời nói của Bá Lân phần nhiều hợp ý, bèn thăng làm thiêm đô, vào chầu giữ chức bồi tụng. Doanh bảo Bá Lân rằng: "Nhà ngươi nên cố hết lòng hết sức, không điều gì biết mà không nói, cho xứng đáng với chức trách". Rồi lại cho cùng Nhữ Đình Toản kiêm giữ chức tế tửu ở Quốc Tử Giám.
Tháng 7, mùa thu. Định kỳ hạn thu tiền gia tô và tiền thuế điệu.
Ti ền gia tô và thuế điệu ở các trấn, do viên quan ở lục cung đứng thu. Thuế mùa xuân nộp vào tháng hai, thuế mùa thu nộp vào tháng bảy, đều theo thể lệ đã chuẩn định của hiệu Bình Đông và Bình Tây, nếu để quá hạn sẽ giao viên quan ở trấn trách cứ trưng thu.
Tháng 10, mùa đông. Ở Nghệ An mưa to, nước dẫy lên.
Ngh ệ An nước ngập, lúa bị mất. Viên quan trong ti Hiến sát không đem việc này tâu bày, Trịnh Doanh ra lệnh vặn hỏi quở trách. Nhân đấy hạ lệnh: từ nay phàm trong hạt có tai biến hoặc giặc cướp, đều phải tâu bày để triều đình biết, không được giấu giếm.
Tháng 12 nhuận. Ai Lao xin hội binh đánh Trấn Ninh. Hạ chiếu dụ bảo hòa giải.
Ai Lao dâng t ờ biểu nói: Trấn Ninh ngăn trở đường đi dâng lễ cống, nếu triều đình cho quân đến, thì họ sẽ xin đem quân hội đồng đánh phá. Vả lại, trong nước có hai thớt voi trắng, xin phái quan đến chọn lấy một và xin đem đồ quý báu trong nước dâng nộp một thể. Trịnh Doanh cùng bầy tôi bàn luận, cho rằng, tính tình người Man tráo trở, không thể tin được, trong bụng họ chỉ muốn làm cho hả giận với Trấn Ninh đấy thôi, có lẽ nào ta lại nhân mối lợi mà động lòng tham, bèn làm văn thư dụ bảo hòa giải. Lại dụ bảo thêm rằng: "Lễ cống hàng năm đã có lệ thường; còn như đồ quý báu xin dâng thì cho phép giữ lấy làm của báu trong nước; voi trắng thì được tự chọn để dâng nộp, không cần phái người đến làm gì". Một mặt khác, triều đình lại sai người đến dụ bảo Trấn Ninh nên hòa hiệp với Ai Lao, không nên gây hấn khích.
Cho phép bầy tôi về hàng võ người nào có quân công vẫn được cấp dân lộc.
Tr ịnh Doanh bảo thị thần rằng: Trước đây trong nước có việc nguy cấp, bầy tôi nhiều người phải khó nhọc, nhân đấy mà được thái ấp về quân công; nay dầu được thái bình, những người có quân công cũng nên được lưu ý nghĩ đến. Gần đây, nghe nói bộ Lại bổ dụng, phần nhiều lựa lọc bỏ đi, rồi lại bàn xén bớt cả dân lộc. Như thế không phải đạo đối đãi bầy tôi có công. Vậy từ nay bổ dụng, cất nhắc, không được hạn chế và bỏ đi, bầy tôi về hàng võ người nào có quân công vẫn cấp cho dân lộc.
1 Nay là xã Tả Thanh Oai, huyện Thanh Trì, Hà Nội.
Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục Chính Biên

Quyển thứ 42
Từ Đinh Sửu, Lê Hiển Tông, năm Cảnh Hưng thứ 18 (1757) đến Bính Tuất, năm Cảnh Hưng thứ 27 (1766), gồm mười năm.
Đ inh Sửu, năm Cảnh Hưng thứ 18 (1757). (Thanh, năm Càn Long thứ 22). Tháng giêng, mùa xuân. Cấm chơi bời và cờ bạc.

Tr ịnh Doanh hạ lệnh rằng: Dân có nghề nghiệp nhất định, thì sự vật lạ không thể cám dỗ thay đỗi được ý chí; trong nước không có người dân phóng túng chơi bời, thì phong tục tự nhiên thuần hậu. Vậy nếu xét thấy có người nào không theo về nghề nghiệp tứ dân^1, tính tình hung hãn, chơi bời cờ bạc, thì quan sở tại trình bày đàn hặc để trị tội.
Tháng 2. Thi hội các cống sĩ, cho bọn Bùi Đình Dự đỗ tiến sĩ xuất thân và đồng tiến sĩ xuất thân, cao thấp khác nhau.
T ừ khoa Quý Hợi (1623) năm Vĩnh Tộ (niên hiệu Lê Kính Tông) trở về sau, cống sĩ vào thi đình không ai bị đánh hỏng. Khoa này thi hội, có Nguyễn Khiêm Hanh, người thôn Nhân Nội, được dự hạng trúng cách, đến khi thi đình, can tội mang sách vào trường thi nên bị đánh hỏng.

L ời chuaBùi Đình Dự: Người xã Nãi Sơn, huyện Nghi Dương^2. Nhân Nội: Tên thôn, thuộc huyện Thọ Xương^3, Hà Nội.
Tháng 3. Bãi bỏ việc binh lính làm đồn điền.

H ạ lệnh cho quan trong kinh chia chau đi khám đồn điền, tùy theo ruộng tốt, ruộng xấu địch ngạch thuế, rồi giao cho sở tại cày cấy nộp thuế, còn binh lính trước kia làm đồn điền nay đều cho rút về.
Tháng 6, mùa hạ. Hạ lệnh đề cử người có văn học, đức hạnh và thành tích chính trị mà hiện bị chìm đắm, thì các quan kể trên tâu lên để triều đình biết.
Tháng 7, mùa thu. Có th ủy tai lớn.
Tháng 8. Lại mở khoa Hoành từ.
Lấy bọn Ngô Tưởng Đạo 8 người trúng cách, đều được cất nhắc giữ chức quan trong kinh, ngoài trấn.
Lời chua-Ngô Tưởng Đạo: Người Tả Thanh Oai^4, huyện Thanh Oai, là em Ngô Thì Sĩ.
Khoa Hoành từ: Phép thi khoa này, xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 8 (Chb. XXI, 8, 9).
1 Tức sĩ, nông, công, thương.
2 Nay là huyện Kiến Thụy, T.P. Hải Phòng.
3Đất huyện Thọ Xương cũ, nay thuộc các quận Hoàn Kiếm, Hai Bà Trưng, Đống Đa (Hà Nội).
4 Nay là thôn Tả Thanh Oai, thuộc xã Tả Thanh Oai, huyện Thanh Trì, Hà Nội.
Tháng 10, mùa đông. Vùng Sơn Tây bị đói to, phát sinh chứng dịch.
Các huyện thuộc Sơn Tây bị đói to, phát sinh chứng dịch, dân cư mười phần chỉ còn một hai phần.
Lời chua-Sơn Tây: Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 18, 27, 34).
Tháng 12. Quả núi ở Thái Nguyên bị lở, nước mưa dẫy lên.
Quả núi ở châu Bạch Thông thuộc Thái Nguyên bị lở hơn 20 chỗ, nước dẫy lên làm ngập lụt, người, súc vật, và thóc lúa phần nhiều tổn hại.
Lời chua-Thái Nguyên: Tức Ninh Sóc, xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 19, 31, 32, 35).
B ạch Thông: Tên châu, nay thuộc Thái Nguyên^1.
Mậu Dần, năm thứ 19 (1758). (Thanh, năm Càn Long thứ 23).
Tháng 2, mùa xuân. Nghiêm định rõ thể lệ phúc khiếu về việc kiện tụng.

Theo th ể lệ cũ, các việc kiện tụng lên đến lục bộ và Ngự sử đài xét sử là kết liễu, nếu người nào còn có sự oan uổng, mới được làm tờ khải trình bày đầy đủ kêu xin xét lại, nhưng sau nhiều người trái thể lệ, tố cáo vượt cả thứ tự, nên nay hạ lệnh cấm rõ. Tuy thế, nhưng nhân dân quen thói khinh thường khinh thường lệ luật, mà bổng lộc quan văn lại trông nhờ vào kiện tụng, nên chung quy không thể nào cấm chỉ được.
Cấm sở tuần ti hà khắc nhũng nhiễu người buôn bán.
Tr ước kia, thuế sở tuần ti đã có ngạch nhất định, gần đây, các tuần ti đặt thêm chi nhánh, thu lạm trái thể lệ. Đến nay hạ sức lệnh: mỗi tuần ti chỉ được một chi chính và một chi nhánh, không được đặt chi sở bừa bãi sách nhiễu thuyền buôn. Về phần sở tuần sát ở từng trấn, cũng chỉ được phép đặt ở bốn phía giáp giới của trấn mình mỗi nơi một sở, để xét hỏi những thứ đã có lệnh cấm và người nói tiếng nước khác mặc y phục nước khác; không được mượn cớ để quấy nhiễu người buôn bán qua lại.
Tháng 6, mùa hạ. Trịnh Doanh phong cho người ngoại thích là Vũ Tất Thận làm đại tư đồ, Bính trung công; Nguyễn Mậu Du làm đại tư đồ, Luân trung công.
Lời chua-Nguyễn Mậu Du: Người xã Thịnh Mĩ, huyện Lôi Dương^2, là bố của Trịnh Phi Nguyễn Thị.
Hạ lệnh cho viên quan khám xét hình ngục, không được để đọng việc ngục tụng. Hạ lệnh: việc xét lại người tù phạm trọng tội, viên quan giữ việc khám xét không được để chậm trễ.
Tháng 8, mùa thu. Từ mùa hạ đến tháng này không mưa. Triều đình hạ lệnh miễn tiền gia tô.
N ăm ấy, từ mùa hạ đến mùa thu không mưa, lúa mạ khô héo, giá gạo vượt cao. Triều đình hạ lệnh: miễn tiền gia tô và tiền chuộc tội còn bỏ thiếu từ lâu; triệt bỏ sở tuần ti nhánh ở các lộ, bắt tuần ti thu thuế chiếu theo thể lệ, ti Hiến sát thời thường xét hỏi. Lệnh này thi hành chưa được bao lâu, thì Đỗ Thế Giai lấy cớ rằng số thuế thu vào thiếu đi mất nhiều, xin vẫn theo như cũ, do đấy chi nhánh tuần ti nhất luật lại theo cũ.
Tháng 10, mùa đông, Trịnh Doanh phong cho con là Sâm làm tiết chế thủy bộ chư quân, chức thái úy, tước Tĩnh quốc công.
1 Nay thuộc Bắc Cạn.
2Đất huyện Lôi Dương, nay thuộc huyện Thọ Xuân và huyện Thường Xuân, tỉnh Thanh Hóa.
Sau khi Sâm được tiến phong, mở phủ Lượng Quốc, hết thảy công việc nhà nước đều giao cho Sâm quyết định. Nguyễn Hoàn, viên quan giữ việc giảng nghĩa sách cho Sâm, làm 10 bài châm dâng lên, Sâm đều thu nạp: 1. Bụng nghĩ phải ngay thẳng; 2. Học hỏi phải rộng khắp; 3. Tề chỉnh việc chính trị trong nước; 4. Phòng ngừa việc đối với người thân cận; 5. Thống nhất căn bản chính sự; 6. Cẩn thận việc sai phái, cất nhắc; 7. Mở rộng việc thu nhận những lời khuyên can; 8. Giữ phép tắc đã sẵn có; 9. Hiệu lệnh phải cho tin thực; 10. Việc nào đáng rộng rãi hay đáng nghiêm ngặt, nên suy xét kỷ càng.
Bãi bỏ vệ binh ở Trường An.
H ồi đầu quốc triều (triều Lê), ở Trường An cứ 5 suất đinh kén lấy một người làm lính, đến cuối năm Vĩnh Hựu (niên hiệu Lê Ý Tông) kén thêm, cứ ba suất đinh lấy một người, theo như thể lệ lấy lính ở Thanh, Nghệ; sau lại lấy riêng vệ binh đặt làm các đội Trung và Hùng^1. Đến nay nhận thấy có phần quá nặng, nên hạ lệnh hết thảy đều cho về.
Lời chua-Trường An^2: Tên phủ, xem Lý Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ nhất (Chb. II, 11).
K ỷ Mão, năm thứ 20 (1759). (Thanh, năm Càn Long thứ 24).
Tháng 2, mùa xuân. Thanh Hoa và Nghệ An bị nạn đói.

Thanh Hoa và huy ện Đông Thành, huyện Quỳnh Lưu thuộc Nghệ An bị đói to. Hạ lệnh cho Hà Huân đi ngay đến nơi thăm hỏi xem xét, hiệp đồng với viên quan ở trấn, tạm lấy tiền thông kinh và mộ nhà giàu nộp của, sẽ tùy phương tiện phát chẩn cho dân. Còn dân phiêu lưu ở hai xứ này nếu có người nào đến kiếm ăn ở tứ trấn, sẽ đem tiền gạo chẩn cấp cho.
Lời chua-Thanh Hoa và Nghệ An: Đều xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 16, 17, 20, 23, 33).
Đông Thành và Quỳnh Lưu: Tên hai huyện, thuộc tỉnh Nghệ An. Tháng 5, mùa hạ. Sao đổi ngôi, đường đi từ phía tây bắc, ở khoảng không trung có tiếng vang.
Tháng 6. Hạn hán.
Ban b ố cách thức chế xe nước, bắt dân y theo cách thức ấy chế tạo để lấy nước tưới vào ruộng. Lại phát thóc công chẩn cấp cho dân. Hạ lệnh cho nội trấn và ngoại trấn đều đình hoãn khám xét ngục tụng.
Tháng 6 nhuận. Thượng hoàng mất, táng ở lăng Phù Lê.
Sau khi đã truyền ngôi, thượng hoàng ở điện Kiền Thọ, đến nay mất, dâng tôn thụy là Huy hoàng đế, miếu hiệu Ý Tông. Thượng hoàng ở ngôi 6 năm, nhường ngôi 20 năm, hưởng thọ 41 tuổi. Bầy tôi giữ việc bàn nghi lễ tâu xin nhà vua, cử hành lễ tang 3 năm, nhà vua nói: "Trẫm là con trưởng của tiên đế lên nối ngôi, không phải làm con người khác, khi nào trẫm dám nhận hai tông thống (nhị bản)?". Sau bèn cử hành lễ để tang một năm.
Lời chua-Lăng Phù Lê: Ở xã Phù Lê, huyện Thụy Nguyên, Thanh Hóa. Xã Phù Lê nay đổi Phù Nguyên^3.
Tháng 9, mùa thu. Phát sinh hoàng trùng.
Các lộ có hoàng trùng. Triều đình hạ lệnh cho quan trong ba ti^4 lập đàn lễ bái để tống tiễn.
1 Tham khảo "Binh chế chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú: "Các doanh đội Trung Hùng và Hùng Trung" )Trung Hùng, Hùng Trung đẳng doanh đội). Ở đây có lẽ Cương mục chép tắt: Trung, tức Trung Hùng; Hùng, tức Hùng Trung.
2 Nay là huyện Yên Khánh, tỉnh Ninh Bình.
3 Nay là thôn Phù Nguyên, xã Thiệu Nguyên, huyện Thiệu Yên, tỉnh Thanh Hóa.
4 Tức Trấn ti, Thừa ti và Hiến ti.
Canh Thìn, năm thứ 21 (1760). (Thanh, năm Càn Long thứ 25).
Tháng hai, mùa xuân. Miễn thuế diêm tiêu cho hai trấn Tuyên và Hưng. Lời chua-Tuyên: Tức trấn Tuyên Quang. Hưng: Tức trấn Hưng Hóa. Cả hai đều xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 19, 30, 31). Tháng 3. Khởi phục Lê Trọng Thứ giữ chức tả chính ngôn.
Tr ọng Thứ là người chất phát, bộc trực, dám nói thẳng thắn, là một chỗ dựa vững chắc trong triều đình. Mùa thu năm trước, Trọng Thứ lấy cớ là tuổi già xin nghĩ. Triều đình hạ chiếu cho thăng chức tả thị lang bộ Hộ, về hưu trí, nhưng Trịnh Doanh vẫn chú ý quyến luyến mãi, nên lại có lệnh triệu vào chầu giữ chức bồi tụng kiêm tả chính ngôn. Nhữ Đình Toản nói: "Phủ liêu giữ việc chính trị, Ngự sử đài giữ việc can ngăn, mỗi người đều có nhiệm vụ phải làm, nếu nay đem Trọng Thứ đặt vào công việc chính phủ, thì sự lầm lỗi ở triều đình lấy ai sửa chữa cho đúng đắn được?". Vì thế mới không bổ vào giữ việc ở phủ liêu mà phong cho chức này.
Tháng 4, mùa hạ. Trịnh Doanh đi Sơn Nam, tế vọng thần núi sông, khảo xét quan lại.
Tr ịnh Doanh muốn khảo xét quan lại, để cho chính trị đổi mới. Nhân đi đến trấn Sơn Nam, tế vọng thần núi sông, sai dẫn các quan trong hai ti Thừa chính và Hiến sát vào yết kiến, xét hặc phủ huyện và hiệu quan^1 trong hạt, xem người hay người dở để định việc truất bãi hoặc cất nhắc. Lại hạ lệnh cho phủ huyện xét hỏi trong hạt mình: người nào có văn học, đức hạnh, tài năng, nghệ thuật đáng nơi bổ dụng; người nào là hạng kỳ cựu, lão thành, hiếu hạnh, tiết nghĩa, đáng được tuyên dương, cùng những việc mở mang mối lợi, trừ bỏ mối hại cho dân, đều cho phép phủ huyện được trình bày sự thực. Trịnh Doanh thấy Hoàng Ngũ Phúc ở trấn Sơn Nam, biết cách yên dân, dẹp giặc, bèn cho 4 chữ "phiên tuyên lương hàn"2để khen thưởng một cách đặc biệt.
Lời chua-Sơn Nam: Xem Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 17, 18,25, 27, 34).
M ồng một, tháng 5. Nhật thực.
Bổ dụng Đinh Văn Thản giữ chức lưu thủ trấn Hưng Hóa.

Lúc ấy, tên thành (sót họ), giặc rừng núi ở Hưng Hóa, tụ họp quần chúng cướp bóc, tràn vào biên cảnh phương bắc, thổ quan nhà Thanh không thể khống chế nổi. Viên tổng đốc. Vân Nam đưa công văn sang ta hội quân để săn bắt. Triều đình bèn hạ lệnh cho Văn Thản đi trấn thủ Hưng Hóa, hẹn ngày hội đồng với quân nhà Thanh đi tiễu bắt.

L ời chua-Vân Nam: Xem Bình Định Vương năm thứ 10 (Chb. XIV, 10). Tháng 7, mùa thu. Hạ lệnh cho dân nộp thóc sẽ trao cho quan chức.

N ăm ấy hơi được mùa, triều đình hạ lệnh: người nào có thể nộp thóc được 6 vạn bát quan, sẽ trao cho chức tri phủ ở phủ thái phiền^3, người nào nộp được 4 vạn bát quan, sẽ trao cho chức tri huyện ở huyện trái phiền, ngoài ra đều trao chức cao thấp khác nhau.

L ời phê-Phủ huyện là người tiêu biểu của dân, triều đình giao phó cho cai trị hàng trăm dặm đất, trách nhiệm không nhỏ. Thế mà lại cho người nộp của để làm quan ở phủ huyện, vậy thì coi việc vui mừng việc đau khổ của dân, chẳng phải cũng quá khinh thường lắm ru?.
Tháng 8 mưa dầm.
Tháng 9. Thanh Hoa bị thủy tai.
1 Viên quan giữ việc dạy học ở phủ huyện. Xem thêm lời chua của Cương mục, Chính biên quyển XXXIV, tờ 8. 2 Bốn chữ này dùng điền ở thơ "Tung cao" thiên Đại Nhã trong sách Mao Thi. Ý nói: một viên quan đại thần rất tốt: về võ công thì là cột trụ của nhà nước; về chính trị thì tuyên dương ơn đức của triều đình.
3 Xem chú thích số 1, Chính biên quyển XXXV, tờ 19.
Vì dân Thanh Hoa ph ải khổ sở vì nước lụt, triều đình hạ lệnh cho tam ti: để ý thăm hỏi vỗ về nhân dân; hoãn việc nã bắt, đốc thúc, đưa đón. Nguyễn Phương Đĩnh, lưu thủ, dâng tờ biểu giảy bày công việc cứu đói. Trịnh Doanh đều chuẩn y.
Lời chua-Thanh Hoa: Xem Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 16, 20, 21, 33).
Tân T ỵ, năm thứ 22 (1761). (Thanh, năm Càn Long thứ 26).
Tháng 2, mùa xuân. Đặt sở Tuy Viễn.

Lúc ấy, dân Man (không rõ tên người Man) xin phụ thuộc vào nước ta, triều đình hạ lệnh đặt sở Tuy Viễn ở Sơn Nam, lấy đất bãi xã Yên Lệnh và Nễ Độ trích cấp cho người Man cày cấy, cư trú; giao viên quan ở trấn thu nhận và vỗ về họ.

L ời chua-Yên Lệnh: Tên xã, thuộc huyện Phú Xuyên^1.
Nễ Độ: Tên xã, thuộc huyện Nam Xang^2.
Tháng 3. Không mưa.

H ạ lệnh các nha môn giữ việc khám kiện, phải theo đúng kỳ hạn xét xử kết án. Người tù bị tội lưu hiện giam ở nhà ngục cửa Đông, nay cho giảm nhẹ và phát vãng đến chỗ bị đày (đồ), để việc ngục tụng không ứ đọng.
Lời chua-Nhà ngục cửa Đông: Ý nói người bị tù đồ hiện giam cầm ở nhà ngục cửa Đông.
Phong thêm thái ấp cho bầy tôi có công.
Tr ịnh Doanh nghĩ đến công lao bầy tôi giúp đỡ phò lập lên ngôi chúa, bèn phong thêm thái ấp cho họ, có người nhiều người ít khác nhau. Những người được phong là bọn Trịnh Đạc, Vũ Tất Thận, Nguyễn Quý Cảnh, Nguyễn Đình Hoàn, Giáp Nguyễn Khoa, Vũ Đình Trác, Trương Khuông, Trịnh Trụ, Đinh Văn Giai và Nguyễn Công Thái, gồm 10 người.

L ời chua-Đạc và Trụ: Đều là thân thuộc họ Trịnh.
Giáp Nguyễn Khoa: Hoạn quan, người xã Thiết Thượng^3, huyện Yên Dũng. Vũ Đình Trác: Hoạn quan, người xã Tiên Cầu^4, huyện Kim Động.
Tháng 5, mùa hạ. Hạ lệnh cho Lê Đình Châu, hoạn quan, hội đồng đánh Hoàng Công Chất ở Hưng Hóa, được thắng trận.
Tr ước đây, giặc cỏ là Hoàng Công Chất chạy vào Thanh Hoa, sau lẫn lút ở Thanh Hóa, liên kết với giặc núi là tên Thành. Trấn thủ Đinh Văn Thản đem quân tiến đánh, nhưng Thản nuông giặc không đánh, lại giam hãm quân sĩ ở nơi nước độc, nhiều người nhiễm chướng khí, sốt rét rồi chết. Thản bị triều đình vặn hỏi quở trách nhiều lần, vì thế hắn lo sợ mà chết. Để làm cho nhục nhã sau khi đã chết, triều đình hạ chiếu truy lột hết quan tước và đánh vào áo quan. Rồi hạ lệnh cho đốc chiến Lê Đình Châu và tham mưu Nguyễn Quốc Khê hội đồng với Phan Cảnh, đốc đồng Tuyên Quang, đi đánh phá. Nhân lúc ấy nước to, tên Thành xông ra vòng vây để chạy, bị bắt đưa về kinh sư chém chết. Còn Văn Chất chạy đến động Mãnh Thiên. Từ đấy trấn Hưng Hóa được bình định. Sau Phan Cảnh mắc bệnh chết, triều đình truy tặng hàm hữu thị lang bộ Hình, tước bá.

1 Tỉnh Hà Tây.
2 Nay là huyện Lý Nhân, tỉnh Hà Nam.
3 Nay là thôn Thiết Thượng, xã Nghĩa Trang, huyện Việt Yên, tỉnh Bắc Giang.
4 Nay là thôn Tiên Cầu, xã Hiệp Cường, huyện Kim Động, tỉnh Hưng Yên.
Lời chua-Nguyễn Quốc Khê: Người xã Hoằng Liệt^1, huyện Thanh Trì, đỗ tiến sĩ khoa Mậu Thìn (1748) năm Cảnh Hưng.
Phan Cảnh: Người xã Lai Thạch, huyện La Sơn^2, đỗ thám hoa khoa Quý Hợi (1743) năm Cảnh Hưng.
Lê Đình Châu: Người xã Liên Hồ, huyện Ngọc Sơn^3.
Động Mãnh Thiên: Ở giáp giới phía bắc châu Ninh Biên, Hưng Hóa. Tháng 7, mùa thu. Hạn Hán.
Hạ lệnh cho ti Thừa chính và ti Hiến sát các nơi xét hỏi công việc nên làm để mở mang điều lợi, trừ bỏ điều hại ở dân, rồi làm tờ tâu niêm phong dâng lên để triều đình biết.
Cho Lê Lai, công thần khai quốc, được thờ theo ở miếu Quan Công.
Tr ước kia, Lê Lai theo Lê Thái Tổ khởi nghĩa ở Lam Sơn, đem thân để chết theo vua. Sau khi bình định được đất nước, Thái Tổ truy tặng Lê Lai là khai quốc công thần^4. Năm Dương Đức thứ nhất (1672) triều Gia Tông, ban cho 100 mẫu tự điền và cho người cháu lâu đời giữ việc thờ tự^5. Đến nay bàn định, cho thờ theo ở miếu Quan Công, để biểu dương tấm lòng trinh trung.
Tháng 10, mùa đông. Khí trời ấm áp.
Sau ti ết lập đông, mà khí trời nóng ấm khác thường. Triều đình hạ lệnh cho bọn Nhữ Đình Toản giữ việc trong chính phủ khảo xét quan lại, việc thưởng việc phạt phải nghiêm minh, để được lòng trời nghĩ lại.
Tháng 11. Sứ thần nhà Thanh sang nước ta.
Tr ước kia, nhà vua sai bọn Trần Huy Mật và Lê Quý Đôn sang nhà Thanh dâng lễ tuế cống và báo cáo việc Ý Tông mất. Đến nay nhà Thanh sai bọn Đức Bảo, hàn lâm thị độc, và Cố Nhữ Tu, đại lý thiếu khanh, đệ sách văn sang phong nhà vua làm An Nam quốc vương và dụ bảo việc ban lễ tế Ý Tông.

Lúc ấy, nhân trong nước thái bình, Trịnh Doanh muốn phô trương nhân tài nước ta đông đúc, phần nhiều sai bầy tôi văn học như bọn Ngô Thì Sĩ giao thiệp ứng đối về việc giấy tờ. Bọn Thì Sĩ là người học hỏi sâu rộng, nên sứ thần nhà Thanh rất ngợi khen kính trọng.
Tháng 12. Trịnh Giang mất.
Giang (trước tên là Khương) nhường chính quyền cho Doanh. Đến nay mất, hưởng thọ 51 tuổi, truy tôn là Thuận Vương, tiếm xưng hiệu là Dụ Tổ.
Nhâm Ng ọ, năm thứ 23 (1762). (Thanh, năm Càn Long thứ 27).
Tháng giêng, mùa xuân. Đặt chức giám đốc trường đúc tiền.

B ắt đầu đặt quan trông coi đôn đốc trường đúc tiền ở Nhật Chiêu, Cầu Giền và các trường đúc ở Sơn Tây, Thái Nguyên, bắt các trường đúc đều có ghi dấu khác nhau, để đề phòng việc đúc tiền quá lạm hoặc mỏng mảnh.
Tháng 4, mùa hạ. Nhữ Đình Toản, thượng thư bộ Hộ, đổi sang giữ chức hữu hiệu điểm.
1 Nay là xã Hoàng Liệt, huyện Thanh Trì, Hà Nội.
2 Nay là huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh.
3 Nay là huyện Tĩnh gia, tỉnh Thanh Hóa.
4 Xem thêm Chính biên quyển XV, tờ 25, 26.
5 Xem thêm Chính biên quyển XXXIII, tờ 33.
Đình Toản nhiều lần xin đổi sang võ ban. Đến nay, đổi bổ giữ chức hiệu điểm, hạ lệnh cho cai quản đội Nghiêm Hữu trong Nội Hầu.
L ời chua-Hữu hiệu điểm: Theo "Chức quan chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú, hồi đầu triều Lê đặt chức điện tiền đô kiểm điểm, trật chánh nhị phẩm; khoảng niên hiệu Hồng Đức (1470-1497) dưới triều Thánh Tông, đặt thêm chức tả, hữu điểm kiểm; sau khi trung hưng, vì tránh tên húy Trịnh Kiểm, nên đổi làm tả, hữu hiệu điểm. Chức này cùng các chức thượng thư ở lục bộ, đều trật tòng nhị phẩm, giữ việc quản lãnh quân cấm vệ.

Độ i Nghiêm Hữu: Là thân quân chầu chực.
Phát sinh nhiều bệnh dịch.
Năm ấy, khí trời nóng nực dữ dội, nhân dân nhiều người bị bệnh dịch. Triều đình hạ lệnh cho quan các lộ lập đàn cầu đảo.
Tháng 5. Thi viết chữ và tính toán.
Ch ế độ cũ, khoa viết chữ và tính toán không quyết định, hoặc 10 năm hoặc 15 năm một lần mở khoa thi. Ai viết chữ tốt thì thi 3 lối chữ: lối viết chữ lớn, lối viết chữ nhỏ và lối viết chữ lệch (ý nói lối chữ viết tờ chiếu, tờ sắc); người ứng thí phải viết một bài thơ Đường luật. Ai tính toán thạo thì hỏi các phép bình thân và sai phân. Khoảng niên hiệu Chính Hòa^1, bàn định 12 năm một lần thi; khoảng niên hiệu Long Đức^2định lại 6 năm một lần thi, nhưng sau vì nhiều việc, nên chưa mở khoa thi lần nào. Đến nay bàn định cứ 12 năm thi một lần, việc này giữ làm thể thức thường hành.

Khoa thi này, v ề thi viết chữ, lấy 978 người trúng cách, về thi tính toán lấy 120 người trúng cách. Lại hạ lệnh thải bớt hạng lại điển thừa ở các nha môn trong kinh, ngoài trấn, để nha môn nhiều việc và nha môn ít việc được quân bình.
Tháng 6. Liệu lượng kén lính Thanh Hoa và Nghệ An.
Binh lính hai x ứ Thanh, Nghệ phần nhiều bỏ trốn và thiếu ngạch lính. Trịnh Doanh lấy cớ rằng số dân nơi nhiều nơi ít không đều nhau, bèn hạ lệnh tùy theo số suất đinh mà kén chọn lấy lính, sai quan khám xét lựa chọn; người nào thân thể sức vóc cao lớn thì tuyển vào làm lính thị hậu, ngoài ra điền sung vào các cơ, các đội. Lại hạ lệnh cho lính ở kinh thành chọn trong hàng ngũ bầy ra mỗi tổng một người cán đương, nếu có lính tổng nào khuyết, thì người cán đương tổng ấy nhận giấy tờ quan trên cấp cho đem về dân chọn người sung bổ. Còn việc viên quan bản trấn thúc giục nã bắt và việc viên quan cai quản sai người bắt bớ thì nay đều nhất thiết cấm chỉ.
Định rõ thuế muối ở Sơn Nam.
Hạ lệnh cho ti Trấn thủ xét thực số ruộng muối ở bãi biển để đánh thuế, cứ 50 mẫu làm một bếp, thuế đồng niên mỗi bếp 30 quan tiền.
Khởi phục Hà Huân giữ công việc ở Quốc Tử Giám.
Hà Huân là ng ười học hỏi rộng khắp, mùa xuân năm trước, lấy tư cách là thượng thư bộ binh, viện thể lệ, thôi làm việc, về nhà. Đến nay, vì chấn chỉnh thể văn, nên khởi phục bổ dụng. Triều đình hạ lệnh cho Hà Huân sức rõ mẫu mực thể văn cho học quan dạy bảo học trò, để đào tạo lấy nhân tài.
Tháng 7, mùa thu. Khai mỏ đồng, mỏ bạc, mỏ gang và diêm tiêu ở các lộ.
H ạ lệnh cho các trấn Sơn Tây, Thái Nguyên và Hưng Hóa khai lấy các mỏ bạc, mỏ đồng, mõ gang và mõ diêm tiêu ở xã Thượng Dã, xã Tiên Nông và động Trình Lạn, đều định hạn ba năm sẽ đánh thuế.
1 1680-1704. Một niên hiệu triều Lê Y Tông. 2 1732-1734. Một niên hiệu triều Đế Duy Phường.
L ời chua-Trình Lạn: Tên động, thuộc châu Thủy Vĩ^1, trấn Hưng Hóa. Thượng Dã: Tên xã, trấn lỵ Thái Nguyên.
Tiên Nông: Tên xã, thuộc huyện Tam Nông, Sơn Tây^2.
Tháng 8. Định rõ lại điều lệ khám xét kiện tụng.
H ạ lệnh cho Ngự sử đài chuyển sức các nha môn khám xét kiện tụng ở trong kinh, ngoài trấn, đại ý cốt để cấm kiện giang, cấm kiện việc này dắt dây đến việc khác, răn thói kéo dài để việc hình ngục ứ đọng, tiền tạ và tiền phạt phải được công bằng. Ngự sử đài tham khảo châm chước thể lệ cũ để thi hành.
Lời chua-Tiền tạ, tiền phạt: Xem Huyền Tông, năm Cảnh Trị thứ 2 (Chb. XXXII, 11).
Tháng 9. S ửa nhà Quốc Tử Giám.
Tháng 10, mùa đông. Đặt bí thư các.
Bổ dụng Nguyễn Bá Lân và Lê Quý Đôn sung làm học sĩ trong Bí thư các, để duyệt kỷ sách vỡ, chọn người có văn học là bọn Ngô Thì Sĩ sung giữ chức chính tự trong các.
Quý Mùi, năm thứ 24 (1763). (Thanh, năm Càn Long thứ 28). Tháng giêng, mùa xuân. Trịnh Doanh về trấn Thanh Hoa.
Tr ịnh Doanh từ kinh thành về Thanh Hoa, để sửa sang tô điểm các thắng cảnh non nước ở núi Dục Thúy và động Bích Đào. Dân phải phục dịch phiền phí khó nhọc. Hạ lệnh tha một năm thuế cho 6 huyện sở tại là Gia Viễn, Yên Mô, Yên Khang, Tống Sơn, Nga Sơn và Thuần Lộc.

L ời chua-Gia Viễn: Xem Tương Dực Đế, năm Hồng Thuận thứ 2 (Chb. XXVI, 2)3. Yên Mô: Xem Tương Dực đế, năm Hồng Thuận thứ 2 (Chb, XXVI. 2). Yên Khang^4: Xem Trần Nhân Tông, năm Trùng Hưng thứ 8 (Chb. VIII, 2).
Tống Sơn^5 và Nga Sơn: Tên hai huyện, xem Anh Tông, năm Chính Trị thứ 14 (Chb. XXVII, 28).
Thu ần Lộc: Tức Hậu Lộc, tên huyện, thuộc Thanh Hóa.
Núi Dục Thúy: Ở phía tây bắc tỉnh thành Ninh Bình, nay đổi tên là núi Hộ Thành.
Động Bích Đào: Ở xã Đam Khê, huyện Yên Mô, trong núi có động, nên gọi tên là động Bích Đào. Có một tên nữa là hang Từ Thức.
Tháng 5, mùa hạ. Văn Đình Ức, đốc suất trấn Nghệ An, can tội, bị bãi chức. Bổ dụng Bùi Thế Đạt tạm giữ công việc trấn Nghệ An.
Đ ình Ức ở trong trấn, bòn rút của dân, chính lệnh hà khắc, nhũng nhiễu, bị dân thuộc hạ cáo tố. Lúc Lê Duy Mật đánh úp phủ Trấn Ninh và Cao Châu, Lư Cầm (tù trưởng Trấn Ninh) cho người báo cáo tình hình nguy cấp, Đình Ức bắt giữ sứ giả của Lưu Cầm, mà không đem việc ấy tâu ngay cho triều đình biết. Đến lúc Duy Mật chia đường cướp phủ Quỳ và phủ Trà, lòng dân xôn xao lo sợ. Viên án trấn là Vũ Tá Đoan nhiều lần xin triều đình chọn viên tướng khác giữ nơi biên khổn. Vì thế, Đình Ức phạm tội dối trên lừa dưới, phải luận vào tử hình, nhưng Trịnh Doanh lấy cớ rằng Đình Ức là người có công, nên chỉ lột hết quan chức, cho về làm dân. Rồi bổ dụng Bùi Thế Đạt tạm giữ công việc trong trấn, sau hạ lệnh cho kiêm giữ chức đốc suất, được tùy tiện xếp đặt công việc. Thế Đạt giải bày 5 điều về công việc mấu chốt, Trịnh Doanh đều chuẩn y cho thi hành. Doanh lại lấy cớ rằng đất Nghệ An là nơi xa xăm, bèn hạ lệnh cho Thế Đạt dò xét quan lại trong hạt, người nào nhũng nhiễu tàn tệ thì hặc tâu, sẽ thi hành cách trừng phạt, làm cho trong sạch chính trị trong hàng quan lại.

1 Thủy Vĩ nay thuộc Lào Cai.
2 Huyện Tam Nông, tỉnh Phú Thọ.
3 Nguyên văn in lầm là Thánh Tông "Hồng Đức nhị niên".
4 Nay là huyện Yên Khánh. Gia Viễn, Yên Mô, Yên Khánh, đều thuộc tỉnh Ninh Bình.
5 Nay là huyện Hà Trung, Nga Sơn, Hậu Lộc, Hà Trung đều thuộc tỉnh Thanh Hóa.

L ời chua-Năm điều: 1. Xin phái thêm binh lính kinh thành để tiện việc điều khiển; 2. Xin chọn kỷ viên quan cai quản binh lính; 3. Xin định kế hoạch của triều đình, rồi trao cho phương pháp mưu mô đánh và giữ; 4. Xin tải thóc công chứa sẵn ở kho, để lương thực ở biên giới được đầy đủ; 5. Đúc súng.
Vũ Tá Đoan: Người xã Hà Hoàng^1, huyện Thạch Hà, đỗ tạo sĩ. Trấn Ninh: Tên phủ, xem Thánh Tông, năm Hồng Đức thứ 10 (Chb. XXIII, 30, 31).
Cao Châu: Tức Trịnh Cao, xem Bình Định vương năm thứ 2 (Chb. XIII, 9). Quỳ: Tức Quỳ Châu. Trà: Tức Trà Long. Đều xem Bình Định Vương năm thứ 7 (Chb. XIII, 20).
Tháng 6. Khởi phục Đỗ Thế Giai giữ chức thự phủ sự.
Th ế Giai do hương cống xuất thân, thờ Trịnh Doanh từ khi ở Lượng Phủ, rất thân với bọn nội giám Hoàng Ngũ Phúc và Đàm Xuân Vực, nên Nguyễn Công Thái nghét lắm. Thế Giai nhiều lần xin nghĩ việc để giữ vững lòng yêu đương của chúa. Hắn ở nhà riêng tại làng Đông Ngạc, nếu trong triều có việc gì, Trịnh Doanh liền cho sứ thần đến thăm hỏi. Đến nay, Ngũ Phúc xin lại dùng Thế Giai, nên Trịnh Doanh cho khởi phục.

Th ế Giai xin: Lấp hẵn con đường xin xỏ cầu may, để căn bản chính trị được trong sạch; việc thưởng việc phạt phải nghiêm minh, để kỷ cương trong triều được chỉnh đốn; nghiêm sức cho trăm quan, để mọi người làm hết chức trách; cẩn thận lựa chọn trăm quan, để phép tắt quan lại được ngay thẳng: cân nhắc việc ban phát, để tài dụng trong nước được đầy đủ. Phàm những việc Thế Giai tâu bày, bọn Hoàng Ngũ Phúc lại cùng tán thành, nên không việc gì Trịnh Doanh không tin theo.

Lúc ấy, nội giám Lê Đình Viên và Nguyễn Đình Xuân đều là con nuôi Xuân Vực, rất được Trịnh Doanh thân yêu, phàm có ai nhờ cậy gởi gắm không việc gì không được như ý. Thế Giai muốn ức chế bọn quyền thần để lập lấy uy thế, bèn tra ra việc ghi chép và truyền lệnh trái lệ^2, xử bọn Đình Viên vào tử hình, nhưng Trịnh Doanh tha cho và bắt trở về làm dân. Nguyễn Phan, Nguyễn Đình Khoan tư túi thiếu hơn một vạn quan tiền công, rồi thậm thụt cầu cạnh bọn Đình Viên nũng nụu cầu xin cho được tha, nay đều bị giáng chức. Từ đây, quyền bính lớn trong nước lại lọt vào tay Thế Giai.

L ời chua-Nguyễn Đình Khoan: Người huyện Văn Giang, đỗ tạo sĩ. Đông Ngạc:3 Tên xã, thuộc huyện Từ Liêm, Hà Nội.
Hạ lệnh cho trăm quan đều được đề cử người mà mình biết là xứng đáng.
1 Nay là thôn Hạ Hoàng, xã Thạch Hà, huyện Thạch Hà, tỉnh Hà Tĩnh.
2 Nguyên văn chép "biên truyền phi lệ". Theo chế độ phong kiến, bổn phận bọn nội giám, ngoài việc hầu hạ vua chúa hàng ngày, còn có mấy việc nữa: một là ghi chép ngày giờ mà vua chúa đến với phi tần, đề phòng khi có phi tần nào sinh đẻ, thì đối chiếu vào sổ nội giám đã ghi chép mà kê cứu; hai là theo lệnh vua chúa truyền cho phi tần đến hầu. Theo Lê sử bổ, trong phủ Trịnh Sâm (con trưởng Trịnh Doanh) bấy giờ có hai người phi tần tên giống nhau; một là Ngọc Khoan và một là Ngọc Hoan. Một hôm, Sâm sai nội giám truyền lệnh triệu Ngọc Khoan, nhưng nội giám cố ý làm sai lạc đi mà truyền lệnh cho Ngọc Hoan. Khi Sâm thấy Ngọc Hoan, có ý không bằng lòng, nhưng đã triệu đến cũng gượng chung chăn gối, sau Ngọc Hoan sinh con là Trịnh Tông, tức Đoan Nam Vương sau này. Có lẽ bọn nội giám Lê Đình Viên đã ghi chép và truyền lệnh về việc trong cung cấm trái thể lệ như thế, nên Thế Giai mới tra ra mà luận vào tội tử hình.
3 Tục gọi làng Vẽ, nay là xã Đông Ngạc, huyện Từ Liêm, Hà Nội.
H ạ lệnh: quan nhị phẩm trở lên đề cử 2 người, quan tam phẩm trở xuống đề cử một người, rồi kê đệ tên những người được đề cử để triều đình biết. Những người ấy phải là người có thể giữ được chức việc trong kinh, ngoài trấn và người có thể cai quản được binh lính.
Tháng 7, mùa thu. Bùi Trọng Huyến, hàn lâm thừa chỉ, vì phạm tội, bị bãi chức.
Tr ọng Huyến giữ chức đề điệu trường thi Nghệ An, ẩn giấu hơn một ngàn quan tiền thông kinh do học trò tục nạp. Bị viên quan củ sát phát giác, Trọng Huyến phải bãi bỏ chức và thu gấp đôi số tiền mà hắn đã tham tang nộp vào kho công.
Tháng 9. Bỏ bớt số viên thuộc trong sáu bộ.
Lúc ấy, thuộc viên ở các bộ thừa nhiều người. Triều đình bèn chuẩn định: các chức lang trung, viên ngoại, tư vụ trong mỗi bộ và chức chiếu khám trong. Ngự sử đài đều đặt một người, còn ra, đổi bổ giữ chức khác. Lại hạ lệnh cho bộ Lại chiếu theo thể lệ cũ: Lang trung và viên ngoại thì dùng văn thuộc, tư vụ thì dùng ấm tử, người nào không hợp thể lệ này đều bổ sang chức khác.
Lời chua-Văn Thuộc: Quan chế triều cố Lê, văn thuộc là chức quan văn thuộc phủ chúa Trịnh, chức này có phẩm trật từ chánh lục phẩm đến tòng cửu phẩm. Tháng 10, mùa đông. Giảm bớt ti Thừa chính và số quan phủ huyện ở trấn Yên Quảng. Bầy tôi trong triều đình bàn luận cho rằng trấn Yên Quảng số đinh ít, công việc ít, nên bỏ bớt ti Thừa chính và số quan ở phủ huyện, việc binh việc dân và kiện tụng cho lệ thuộc vào ti trấn thủ. Lời chua-Yên Quảng: Xem Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI 19, 29, 35).
Giáp Thân, n ăm thứ 25 (1764). (Thanh, năm Càn Long thứ 29).
Tháng giêng, mùa xuân. Lập con là Duy Vĩ làm hoàng thái tử.
Duy Vĩ, con trưởng của nhà vua, sáng suốt, chăm học, Trịnh Doanh rất kính trọng. Đến nay lập làm thái tử.
Tháng 6, mùa h ạ. Hạn hán, cầu đảo, mưa.
Hạ lệnh cho ba ti ở các trấn hết lòng cầu đảo, qua ngày hôm sau, mưa to.
Cấm những người gièm pha bới xấu người khác.

Lúc ấy, bọn Hoàng Ngũ Phúc và Đàm Xuân Vực bè đảng nâng đỡ lẫn nhau, vì thế, người ngoài bàn tán xôn xao. Ngũ Phúc xin Trịnh Doanh đặt lệnh cấm nghiêm ngặt để khóa miệng mọi người, nhưng cũng không sao cấm chỉ được.
Lời phê-Dùng nhiều hoạn quan, không thể không suy yếu. Tài của Doanh không đền bồi được lỗi của Doanh.
Tháng 7, mùa thu. Sơn Tây và Hưng Hóa đánh giặc tên là Thai, bắt được, giết chết.
Gi ặc tên là Thai (sót họ) tụ họp nhiều người nổi loạn. Triều đình sai các quan trấn Sơn Tây và Hưng Hóa hội đồng tiễu nã, bắt được tên Thai và đồ đảng 159 người, đều luận tội tử hình. Trịnh Doanh thương tình, sai xét lại, nhiều người được khoan hồng tha cho.
Lại hạ lệnh cấm khách buôn phương Bắc không được ở lẫn với dân.
Tr ước đây, khách buôn phương Bắc đến buôn bán, chỉ cho trú ngụ ở châu Vân Đồn, châu Vạn Ninh thuộc Yên Quảng và xã Cần Hải, Hội Thống, Triều Khẩu thuộc Nghệ An, không được ở lẫn với dân. Lúc ấy, dân ở châu Vạn Ninh nhiều người phiêu tán, nên cũng có khách buôn nhân tiện chiếm ở trú ngụ ngay chỗ đất bỏ không, lại có nhiều người mở phố xá ở Vĩnh Đại và Triều Khẩu. Vì thế, mới hạ lệnh cho quan ở trấn sức sở tại dẫn đưa ra ngoài cảnh thổ, xếp đặt cho họ ở riêng ra như trước.
Lời chua-Châu Vân Đồn^1: Xem Lý Anh Tông, năm Đại Định thứ 10 (Chb. IV, 43).
Châu V ạn Ninh^2: Xem Trần Thuận Tông năm Quang Thái thứ 4 (Chb. XI, 16). Xã Cần Hải: Thuộc huyện Quỳnh Lưu^3.
Hội Thống: Tên xã, thuộc huyện Nghi Xuân^4.
Vĩnh Đại: Tên xã, thuộc huyện La Sơn^5.
Triều Khẩu: Tên xã, thuộc huyện Hưng Nguyên. Đều thuộc Nghệ An.
Đặt chức quan trưng phủ ở các phủ.
Tr ịnh Doanh lấy cớ rằng tiền thuế điệu, tiền vệ suất, tiền đất bãi, tiền cửa đình, tiền giáo phường và tiền nộp chuộc tội còn thiếu lại, chia nhau thu nhận làm phiền nhiễu dân, bèn hạ lệnh mỗi phủ đều đặt chức quan trưng phủ, dùng quan trong kinh và người hào mục ở trấn sung bổ vào chức này, giữ cả các việc trưng thu và chiêu tập yên ủi dân; lại sai viên quan trong ti Hiến sát thời thường xét hỏi.
Lời chua-Tiền thuế điệu, đất bãi, cửa đình và giáo phường: Đều xem Dụ Tông, năm Bảo Thái thứ 4 (Chb. XXXVI, 10-12).
Tiền vệ suất: Nghĩa là lính các vệ lúc không có việc về nhà làm ruộng, theo thể lệ nộp một quan hai tiền thuế dung, lúc có việc gọi ra lính mới được miễn. Bổ dụng hoạn quan Đàm Xuân Vực giữ chức thống suất Thanh và Nghệ.
Tr ước đây, Duy Mật chạy trốn ra ngoài, mạo xưng mệnh lệnh vua Ý Tông, chế tạo riêng bảo tỉ và cờ, kiếm, dụ dỗ khắp các tù mục ở Thanh Hoa giúp cho lính thổ, lún lút chiếm cứ miền thượng du, làm tờ hịch kể tội ác họ Trịnh. Trịnh Doanh sai quân đi đánh, mấy năm chưa dẹp yên được. Đến nay, Duy Mật đánh úp Trấn Ninh, bắt giam Bồn Xà là Lư Cầm Hương, rồi ngay ở động Trình Quang, Duy Mật đặt làm nội phủ và ngoại phủ, bốn mặt ngoài phủ chia ra đặt 16 đồn ải, có lũy vững, hào sâu, có nơi đứng cao để nhòm ngó, có điếm canh ở đường xa, phòng bị cẩn thận, chặt chẽ. Duy Mật đem quân đánh chiếm những kẻ không thần phục, khống chế các người Lào, cả đến các động ven biên giới Hưng Hóa, phía đông từ Lạc Hòn, Cao Châu, phía bắc đến 7 tổng phủ Quỳ, phủ Trà, đều bị Duy Mật thống thuộc sai khiến. Nhân đấy, Duy Mật chia quân tràn xuống địa đầu Thanh Hoa, vì thế, dân nơi biên giới náo động. Triều đình bèn hạ lệnh cho Đàm Xuân Vực làm thống suất hai xứ, phàm cơ mưu đánh dẹp, tiễu nã, và việc thưởng công, phạt tội, phong quan, bãi chức. Xuân Vực đều được tùy tiện xử trí.
Lời chua-Động Trình Quang: Thuộc phủ Trấn Ninh.
Lạc Hòn: Tên đất của người Man, Xem Hi Tông, năm Chính Hòa thứ 21 (Chb. XXXIV, 48).
Cao Châu: T ức Trịnh Cao, xem Bình Định Vương năm thứ 2 (Chb. XIII, 9). Quỳ và Trà: Xem Bình Định Vương năm thứ 7 (Chb. XIII, 20). Định rõ thể lệ thuyên chuyển, cất nhắc và bảo cử.

Chu ẩn định thể lệ thuyên chuyển cất nhắc và bảo cử những ấm tử của quan tam phẩm trở lên: Con quan nhất phẩm ngang với người thi hội bốn khoa đều lọt được kỳ đệ tam (hội thí tam trường tứ trường); con quan nhị phẩm ngang với người lọt được ba kỳ đệ tam; con quan tam phẩm ngang với người lọt được hai kỳ đệ tam; người trúng cách khoa thi hoành từ ngang với người lọt ba kỳ; người được thượng khảo ngang với người lọt hai kỳ; người trúng cách về ngự đề ngang với người trúng cách một kỳ. Nếu có những người lý lịch và sự trạng giống nhau, thì phải trông vào khoa trường đỗ trước hay đỗ sau và giữ chức quan nơi nhiều việc hay ít việc, rồi châm chước hiệu lượng xét cho thỏa đáng. Còn về lý Lịch, thưởng phạt và công tội, đều phải theo sự thật khai rõ; người nào ẩn giấu, khi việc phát giác sẽ phải luận tội nặng. Ngoài ra đều tham khảo châm chước với thể lệ cũ để thi hành.

1 Nay là huyện Cẩm Phả, tỉnh Quảng Ninh.
2 Nay là huyện Hải Ninh, tỉnh Quảng Ninh.
3 Tỉnh Nghệ An.
4 Tỉnh Hà Tĩnh.
5 Nay là huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh.
Lời chua-Hội thi tam trường tứ trúng: Nghĩa là Hương cống đi thi hội đến bốn khoa, đều lọt được kỳ đệ tam, nên gọi là "tam trường tứ trúng".
Tam trúng, nh ị trúng: Cũng phỏng theo ý nghĩa trên đây. Những hương cống thi hội được tứ trúng, tam trúng hoặc nhị trúng, nếu khi nào có khuyết chức quan ở phủ, ở huyện ở châu và chức quan dạy học ở phủ, thì xét xem người nào đã thi lọt được kỳ đệ tam nhiều hay ít mà cất nhắc trao chức khác nhau. Còn như thể lệ về ấm tử của quan nhất phẩm, nếu có tuyển bổ thì ngang hàng với hương cống thi hội bốn khoa đều lọt được kỳ đệ tam, ngoài ra cứ theo thể lệ ấy mà suy ra.

Hoành t ừ: Nghĩa là người thi khoa hoành từ được trúng cách. Thượng khảo: Người được dự hạng nhất trong khi xét công trạng. Ngự đề: Người được trúng cách trong khi thi bài chế do vua ra đầu đề.
Tháng 12, mùa đông. Lại thu nửa tiền thuế gia tô.
Lúc ấy vì Duy Mật chiếm cứ Trấn Ninh lâu ngày, có việc dùng quân đánh dẹp, bèn hạ lệnh thu một nửa thuế gia tô theo ngạch cũ. Lệnh chỉ nói: "có ruộng thì có tô, là lẽ thường xưa nay. Nhà nước thu lấy của dân, đều có ngạch thuế nhất định. Trước kia, nơi biên giới, nên ngoài số thuế chính ngạch, quyền tạm bổ riêng thuế gia tô^1, để giúp chi dùng vào việc binh. Từ khi việc binh tạm thư, đã nhiều lần rộng tha cho^2; nay có việc điều khiển lính đi đánh dẹp, chi dùng khá nhiều, cần phải liệu lượng thu một nửa và nộp cả vào mùa xuân để tiện cho việc thu nộp".

Ấ t Dậu, năm thứ 26 (1765). (Thanh, năm Càn Long thứ 30).
Ngày Ất Tỵ, tháng giêng, mùa xuân. Sét đánh cột cửa tả.
Tháng 2. Thay đổi phép thi hương, lại thu tiền thông kinh.

Tr ước đây, Thế Giai giữ công việc trong chính phủ, lấy cớ rằng dùng quân đánh dẹp, chi phí mất nhiều, phàm gặp khoa thi hương, hạ lệnh cho nộp tiền thông kinh, sẽ được miễn khảo hạch; kịp lúc Công Thái giữ việc trong chính phủ xin bãi bỏ thể lệ này. Đến nay, Thế Giai lại được khởi phục bổ dụng, bèn thay đổi phép thi: huyện lớn lấy 70 người, huyện vừa 50 người, huyện nhỏ 40 người, người nào khảo hạch không trúng, theo thể lệ nộp tiền thông kinh, cũng được vào thi.

Tháng 3. H ạn hán, phát sinh chứng dịch.
Lại hạ lệnh cấm binh đinh không được thay thế riêng cho nhau.

Theo ch ế độ cũ, binh đinh ở Thanh, Nghệ và tứ trấn, khi đến tuổi thành đinh (18 tuổi là thành đinh) thì tòng quân, 60 tuổi được miễn. Ít lâu nay, ở dân gian hoặc người bốn, năm mươi tuổi, hoặc người năm, sáu mươi tuổi, thường thay thế riêng cho nhau, viên cai quản binh lính và cơ đội phần nhiều cẩu thả theo tình riêng, thành ra quá nửa số quân không am hiểu kỷ luật. Đàm Xuân Vực, đốc suất Thanh Hoa, dâng tờ khải nói xin theo thể lệ cũ, Trịnh Doanh chuẩn y, bèn lại hạ lệnh cấm rõ: từ nay người binh đinh nào chưa đến 60 tuổi, không được thay thế riêng.
Trịnh Doanh tự ý dâng hữu miếu.
1 Xem thêm Chính biên quyển XXXIX, tờ 27. 2 Xem thêm Chính biên XLII, tờ 4.
Tr ước kia, Trịnh Doanh giữ chính quyền trong nước, lấy cớ rằng tiên tổ và tiên khảo truy xưng Lương Mục vương là Vĩnh và Tấn Quang vương là Bính, đều chưa từng chính thức nối ngôi chúa, có ý muốn lập hữu miếu để thờ, sau vì Nguyễn Quý Đức nói mà thôi đi^1, đến nay lại lập hữu miếu, công việc xây dựng suốt 8 tháng chưa xong. Tham tụng Nguyễn Nghiễm và bồi tụng Trần Danh Lâm cho rằng lễ nghi là theo lẽ phải, trước kia, chúa Nhân Vương (tức Trịnh Cương) là thế đích thừa trọng, cho nên không lẽ lại suy tôn người sinh ra mình một cách long trọng, mà tạm thời thờ riêng. Sau bầy tôi trong triều bàn luận, lấy cớ rằng ông cháu cha con một huyết mạch nối tiếp nhau, cùng thờ cả ở miếu ông thủy tổ, là hợp lẽ phải. Vả lại, việc thờ tự này, đến nay đã trải qua vài mươi năm, tinh thần tiên tổ tụ hợp cả trong một nhà không bao giờ gián cách, nay một lúc lại lập miếu riêng, thì không những mắt thấy tai nghe có phần nghi ngại, mà đối với tình và lễ đều chưa được thỏa đáng, xin bãi bỏ công việc xây dựng hữu miếu. Trịnh Doanh không theo lời.
Lời chua-Lương Mục Vương là Vĩnh: Con trưởng của Trịnh Căn. Tấn Quang Vương là Bính: Con trưởng của Lương Mục Vương Vĩnh và là cha Trịnh Cương-Vĩnh và Bính đều mất sớm chưa chính thức nối ngôi chúa. Tháng 6, mùa hạ. Lê Quý Đôn, tham chính Hải Dương bị bãi.
T ừ khi sang sứ nhà Thanh trở về nước, rồi bổ làm tham chính Hải Dương, Quý Đôn tự giải bày chín tội, nhưng thực ra là tự kể công lao của mình. Trong lời giải bày lại nói: "Tôi đem cái thân sống sót ở muôn dặm trở về nước, mà nay xiêu giạt nơi giang hồ, xin cho tôi được về quê quán". Trịnh Doanh không bằng lòng, nhưng vẫn y cho.

Quý Đôn nổi tiếng về văn học, vì phải bổ ra làm quan ở ngoài, nên bất đắc chí, lời nói có giọng oán hờn, đại để cũng như tờ biểu tự trách mình của Bộc Cố Hoài Ân, nên người có kiến thức lấy làm chê cười.

L ời phê-Học rộng thì có làm gì, chỉ đủ để giúp cho lòng tư của mình, như hạng Vương An Thạch^2. Sở dĩ đến như thế, cũng do kiến thức lệch lạc mà ra.
Lời chua-Quý Đôn tự giải bày chín tội: Như nói, tôi không đoái thương đến mẹ già , đem thên theo tiên vương ở nơi hành tại để mộ quân đánh giặc. Đấy là tôi phạm một tội không trung với nước. Dấn mình vào nơi hàng trận, là vì trong chí muốn cho nước nhà được yên. Đấy là tôi phạm hai tội không trung với nước. Còn ra không khảo cứu được.

Bài bi ểu tự trách mình của Bộc Cố Hoài Ân: Đời vua Đại Tông nhà Đường, Hoài Ân tự nghĩ mình có công to, mà bị người ta gây sự hãm hại, có ý bực tức oán hờn, bèn dâng tờ biểu tự trách mình có sáu tội: 1. Trước kia, bộ lạc Đồng La làm phản loạn, tôi vì tiên đế mà quét sạch giặc giã ở Hà Khúc; 2. Con trai tôi là Phân sa vào tay giặc, khi trốn ra trở về, tôi bắt đem chém, để hiệu lệnh quân sĩ; 3. Con gái tôi vì trong nước hòa thân với Hồi Hột mà đem gả ở nơi xa; 4. Tô cùng con trai là Dương dốc hết tính mạng vào việc nước; 5. Đất Hà Bắc mới quy thuận triều đình, tôi vỗ về yên ủi để cho người giáo giở được yên lòng; 6. Tôi dụ dỗ Hồi Hột, để chúng đem quân đến cứu nạn nước. Tôi chịu sáu tội kể trên, thật đáng muôn vàn tội chết.
Tháng 7, mùa thu. Duệ Tông Hiếu Định hoàng đế^3 ta nối nghiệp.
Tháng 7. Bổ dụng Nguyễn Đình Huấn, hoạn quan, giữ chức tham đốc.
1 Đoạn văn này có lẽ Cương mục chép lầm, chữ "Trịnh Doanh" chép ở câu đầu đoạn này, phải chép là "Trịnh Cương" mới đúng. Vì việc này Nguyễn Quý Đức trình bày với Trịnh Cương (Chb. XXXV, 9). Còn Trịnh Doanh mới lên ngôi chúa năm Vĩnh Hựu thứ 6 (1740) mà Nguyễn Quý Đức đã chết từ năm Vĩnh Thịnh thứ 16 (1720) rồi, còn đâu mà nói với Trịnh Doanh nửa.
2 Một viên tể tướng dưới triều Tống Thần Tông.
3 Tên là Phúc Thuần, hiệu là Khánh Húc đạo nhân, con thứ 16 của Phúc Khoát.
Đình Huấn làm đề lãnh bốn cửa thành, trong kinh kỳ được nghiêm chỉnh yên tĩnh. Trịnh Doanh nhận thấy là người có tài, nên trao cho giữ chức này.
Lời chua-Tham đốc: Theo "Chức quan chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú, thì tham đốc thuộc về hàng võ, trật chánh nhị phẩm. Tháng 10, mùa đông. Cấm người quý thích ngang ngược nhiễu dân.
Lúc ấy, bọn quý thích phần nhiều trái thể lệ, thiện tiện đánh thuế tuần ti, thuế xưởng mỏ và thuế thổ sản ở ngoại trấn, đi đến đâu cũng nhũng nhiễu, làm khổ cho dân. Triều đình nghe biết việc này, hạ lệnh cho ti Trấn thủ tra xét bắt giải, người nào không có giấy tờ quan cấp sẽ trị tội.
Tháng 12. Phạm Huy Cơ phạm tội, bắt giam vào ngục.
Huy Cơ giữ chức Hiến sát sứ trấn Sơn Nam, vì ăn hối lộ, việc phát giác, triều đình hạ lệnh bắt giam vào ngục.
Bính Tu ất, năm thứ 27 (1766). (Thanh, năm Càn Long thứ 31).
Tháng 5, mùa hạ. Sao Thái Bạch đi ngang bầu trời.
Đêm, sao đổi ngôi suốt bầu trời.
Tháng 6. Mưa dầm. Hạt Kinh Bắc nước sông dẫy lên, vỡ đê.

Các huy ện hạt Kinh Bắc vỡ đê, ruộng nương nhà cửa bị ngập lụt. Triều đình hạ lệnh cho quan trong kinh thành đi hộ đê. Lại đình hoãn khám xét kiện tụng. Nơi bị đê vỡ làm tổn hại đều được liệu lượng phát chẩn.

Lúc ấy. Trịnh Doanh giữ chính quyền trong nước đã lâu, bầy tôi xin gia phong tôn hiệu. Doanh nhún nhường không nhận, và bảo bọn này rằng: "Mới đây trời mưa quá nhiều, làm cho dân tai hại, như thế, phải chăng chính lệnh triều đình có điểm khiếm khuyết? Ta chưa nghe thấy các ngươi có lời dâng điều hay, bỏ điều dỡ, mà chỉ vội vàng xin tiến tôn hiệu. Việc ấy bây giờ có hợp thời đâu? Các ngươi không nên nói lại nữa".
Tháng 9, mùa thu. Ánh sáng mặt trăng phạm vào sao Tâm.
L ời chua-Theo "Thiên văn chí" trong Tấn thư, thì sao Tâm có ba chòm sao, là chính vị sao Thiên Vương: chòm sao giữa gọi là minh đường, tượng trưng vị thiên tử, chòm sao đằng trước là thái tử, chòm sao đằng sau là thứ tử-bóng sang hai vì sao giao nhau hoặc lấn vào nhau gọi là Phạm. Tiền Hán thư chép: Năm Dương sóc^1 thứ nhất, ánh sáng mặt trăng phạm vào sao Tâm. Người xem thiên văn đoán rằng: "Trong nước có sự lo buồn như có đại tang".
Bãi bỏ việc cấp thêm ruộng khẩu phần cho lính tứ trấn.
Lúc ấy, triều đình bàn định, lấy cớ rằng, thái bình lâu ngày, nhất binh ở tứ trấn không phải sai phái tạp dịch, không nên rộng cho cấp ruộng vượt qua ngoài lệ ngạch. Vì thế hết thẩy khẩu phần của lính đều hạ lệnh cho viên trưng phủ thu thuế.

Tháng 10, mùa đông. Có vì sao lớn hình như cái đấu, bay ngang suốt trời. Tháng 12. Phạm Gia Huệ phạm tội, bị bãi chức.

Gia Hu ệ là người bẻm mép, a dua phụ học với bọn quyền thế, được dắt díu nhau lên làm quan, thăng đến chức tri Công Phiên, phụng mạng đi thu thuế phủ Bắc Hà, thu lạm của dân hơn hai ngàn quan tiền. Viên quan thái phỏng là Nguyễn Phùng Thời đem việc này tâu bày, gặp lúc ấy dân phủ Bắc Hà họp nhau ở cửa khuyết để tố cáo. Triều đình lập tức hạ lệnh lấy tiền trong kho công trả lại cho dân và giao việc này cho viên quan có trách nhiệm bàn định, Gia Huệ phải luận tội đồ. Nhưng Trịnh Doanh còn có lòng thương, chỉ bắt phải bãi chức.
1 Một niên hiệu của Hán Thành Đế (24-20 Tr.C.Ng).
Lời chua-Nguyễn Phùng thời: Người xã Hoa Lâm, huyện Nam Đường^1, đỗ tiến sĩ khoa Ất Mùi (1715) năm Vĩnh Thịnh triều Lê Dụ Tông.
Ph ạm Gia Huệ: Người xã Đông Ngạc, huyện Từ Liêm.
Bắc Hà: Tên phủ, thuộc Kinh Bắc.
Ở Kinh Bắc động đất.
Giặc nổi lên ở Sơn Tây, Hưng Hóa. Bọn trấn tướng Nguyễn Địch Bàn đi đánh, dẹp yên được.
Gi ặc (sót họ tên) ở thượng du vùng Sơn Tây tự xưng hiệu là Thuận Nghĩa, tụ hợp quân chúng đi cướp bóc. Triều đình hạ lệnh cho bọn trấn tướng là Nguyễn Địch Bàn và Hoàng Phùng Cơ hội đồng với nhau đi tiễu nã, phá tan được bọn giặc này.
Lời chua-Nguyễn Địch Bàn: Người xã Vụ Cầu, huyện Thanh Ba^2, đỗ tạo sĩ. Sơn Tây và Hưng Hóa: Đều xem Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 18, 19, 27, 30, 34, 35).
1 Nay thuộc tỉnh Nghệ An. 2 Tĩnh Phú Thọ.
Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục Chính Biên

Quyển thứ 43
Từ Đinh Hợi, Lê Hiển Tông năm Cảnh Hưng thứ 28 (1767) đến Tân Mão, năm Cảnh Hưng thứ 32 (1771), gồm 5 năm.
Đ inh Hợi, năm [Cảnh Hưng] thứ 28 (1767). (Thanh, năm Càn Long thứ 32). Mồng một, tháng giêng, mùa xuân. Nhật thực.
Núi ở Thanh Hoa bị lở. Huyện Đông Thành và Quỳnh Lưu động đất.
Lời chuaThanh Hoa: Xem Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 16, 20, 21, 33).
Đông Thành và Quỳnh Lưu^1: Tên hai huyện, xem năm Cảnh Hưng thứ 20 (Chb. XLII, 5).
Sai bọn Nguyễn Đình Huấn và Ngô [Thì] Sĩ đi xếp đặt công việc ở Thái Nguyên. Bọn này chưa đi đến nơi, mà trở về.
Tr ước đây, các xưởng mỏ ở thượng du và vỏ quế ở núi rừng đều giao cho người Nùng ở Hóa Vi nước ta khai khẩn và bóc lấy. Từ khi trường xưởng mở ra nhiều, viên quan giám đương phần nhiều tập hợp người nhà Thanh khai lấy. Do đấy, người làm thuê trong mỗi xưởng kể đến hàng vạn, phu mỏ, nhà lò tụ tập thành từng đàn, trong số ấy phần nhiều là người Triều Châu và Thiều Châu, tính tình hung hãn, hay đánh nhau; mỗi khi tranh nhau cửa lò, liền nổi quân để đánh lẫn nhau, người nào chết thì vứt xuống hố. Triều đình coi họ là hạng người ngoài giáo hóa, nên chỉ cốt thu đủ thuế mà thôi, ngoài ra không hỏi gì đến cả.

Lúc ấy, [Thì] Sĩ giữ chức đốc đồng ở Thái Nguyên, bèn viện dẫn lời trình bày của Bùi Sĩ Tiêm, và nói: "Thổ sản ở núi rừng, để giúp cho việc cần dùng trong nước, thế mà nộp vào thuế khóa nhà nước, mười phần không được một phần. Vả lại, những nơi hiểm yếu ở hang động, núi khe trong nước, hết thảy bị người nước ngoài thông tỏ và nương náu. Đấy là một điều không nên. Địa mạch nước ta, Thái Nguyên ở về mạn thượng du, bọn kia cứ thấy chỗ nào có khí sắc loài kim là họ khai quật, chở đất ra ngoài cửa lò, chứa thành trăm ngàn đống ở nơi đất bằng, trong lò có thể chứa được hàng trăm người, như thế thì thương tổn địa mạch biết là chừng nào! Đấy là hai đều không nên. Người nhà Thanh lấy được bạc, liền đem về nước họ, thì của ấy không phải là của nước ta nữa. Đấy là ba điều không nên.

"Tôi th ấy nhà Thanh có định thể lệ: "Nhân dân ở nội địa Trung Quốc, nếu người nào không có giấy "thân chiếu" do quan cấp, không được đi ra nước ngoài". Vậy xin đưa công văn sang cho quan chức hai tỉnh Quảng, tra xét xem người nào không có giấy cấp "thân chiếu" thì nhất luật bắt phải về nước. Còn những hộ chịu thuế ở trường xưởng thì vẫn lấy người Nùng Hóa Vi nước ta sung vào. Nếu người nhà Thanh người nào không có giấy cấp "thân chiếu" mà tình nguyện ở lại, thì cho phép để tóc và thay đổi y phục, biên tên vào sổ hộ nước ta, để cắt đứt mối tranh giành". Trịnh Doanh theo lời.

Sau ti ếp được công văn của hai tỉnh Quảng trả lời, cũng không nhận là có cấp giấy cho người nào cả. Vì thế, triều đình hạ lệnh cho [Thì] Sĩ và Đình Huấn đem binh lính 17 cơ đội đến ngay xưởng Tống Tinh, tùy tiện yên ủi hoặc tiễu nã. Bọn [Thì} Sĩ đi đến Dã Giang, gặp lúc Trịnh Doanh mất, nên trở về, thành ra việc này bèn thôi.
1Đông Thành và Quỳnh Lưu, nay đều thuộc Nghệ An.
Lời chua-Xưởng Tống Tinh: Ở châu Bạch Thông, tỉnh Thái Nguyên. Dã Giang: Ở địa phận các xã Thượng Dã, Trung Dã và Hạ Dã thuộc phủ Thiên Phúc, tỉnh Bắc Ninh.
Triều Châu và Thiều Châu: Đều thuộc tỉnh Quảng Đông (Trung Quốc). Thái Nguyên: Tức Ninh Sóc, xem Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 19, 31, 32, 35).
Hóa Vi (có sách chép là Hóa Th ường): Nay không khảo cứu được. Trịnh Doanh mất, con là Sâm tự lập làm nguyên soái Tĩnh Đô Vương.

Lúc m ất Doanh 48 Doanh 48 tuổi, truy tôn là Ân vương, tiếm hiệu là Nghị Tổ. Sau khi Sâm đã nối ngôi, giả xưng mệnh lệnh của nhà vua, tiến phong làm nguyên soái, tổng quốc chính, Tĩnh Đô vương. Lại phong mẹ đẻ là Hoa Dung Nguyễn thị làm thái phi.
Lời chua-Nguyễn Thị: Người xã Linh Đường^1, huyện Thanh Trì, tỉnh Hà Nội là con gái Nguyễn Đình Tư và là vợ Trịnh Doanh.
Tháng 2. Ở kinh sư động đất.
Giặc cướp nổi dậy ở Kinh Bắc. Dẹp yên được.

B ọn giặc cướp ở Kinh Bắc đều nổi dậy. Nguyễn Gia Kiên, trấn thủ, tâu về triều. Triều đình sai Điển Vũ hầu Nguyễn Trọng Điển đem quân đi đánh, dẹp yên được. Bèn để Trọng Điển ở lại đóng đồn phòng thủ, ngăn chặn đường hiểm yếu mặt đông bắc.
Lời chua-Nguyễn Gia Kiên: Người xã Liễu Ngạn, huyện Siêu Loại^2. Kinh Bắc: Xem Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 18, 19, 28, 35).
Tháng 4, mùa hạ. Ánh sáng sao Thái Bạch và sao Huỳnh Hoặc giao tiếp với nhau ở dã phận sao Tỉnh.
Hai vì sao Thái Bạch và Huỳnh Hoặc ánh sáng giao tiếp với nhau ở dã phận sao Tỉnh. Quân của Lê Duy Mật tràn ra Hương Sơn. Trịnh Sâm sai bọn Bùi Thế Đạt đi đánh, Duy Mật rút quân chạy.
Duy M ật chiếm cứ Trấn Ninh, hay tin Trịnh Doanh mất, nhân đấy bèn sai đồ đảng đem lính và voi tràn xuống địa phận huyện Hương Sơn và Thanh Chương; dân ở biên giới nôn nao rối loạn. Viên đồn thủ là Hà Lãm đem quân đi đánh, bị thua chạy. Tin báo về triều, Trịnh Sâm sai Nguyễn Nghiễm làm hiệp đốc suất cùng Bùi Thế Đạt đem quân đi đánh. Duy Mật rút quân chạy. .Sau Trịnh Sâm sai bọn Nguyễn Nghiễm về triều.

Tr ịnh Sâm nhận thấy rằng, nếu không diệt trừ được Duy Mật, chung quy vẫn làm ngăn trở cho vùng Hoan, Ái^3, bèn dụ hỏi Thế Đạt về hình thế đóng quân của Duy Mật và kế hoạch tiến quân, tải lương. Thế Đặt đem hết tình trạng Duy Mật bày tỏ ở triều đường, và nói: "Có 2 con đường có thể tiến quân vào Trấn Ninh được; đường chính là con đường Trà Lân, có đường thủy, có thể vận lương, quân đi được yên ổn thuận tiện". Trịnh Sâm bèn hạ lệnh bắt lấy thuyền đi biển của Thanh và Nghệ, dự tải thóc công chứa ở kho Vĩnh Doanh và Sa Nam, để phòng bị cấp phát cho quân. Một mặt, sai thêm Lê Đình Châu thống suất bọn Trịnh Phương. Nguyễn Trọng Điển và Nguyễn Đình Đống đem 5 ngàn quân, lệ thuộc sự chỉ huy của Thế Đạt, theo đi đánh giặc. Trịnh Sâm lại lấy cớ là xứ Thanh Hoa gần liền phủ Trấn Ninh, bèn hạ lệnh cho lưu thủ Nguyễn Đình Diễn chia quân đóng đồn phòng ngự, chặn giữ nơi xung yếu.

1 Nay là thôn Linh Đàm, xã Hoàng Liệt, huyện Thanh Trì, Hà Nội.
2 Nay là huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh.
3 Tức Thanh và Nghệ.

L ời chua-Nguyễn Đình Diễn: Hoạn quan, người xã Nội Duệ^1, huyện Tiên Du. Nguyễn Đình Thống: Người xã Hương Duệ, huyện Kỳ Anh^2.
Vĩnh Doanh: Trấn Lỵ, Nghệ An.
Sa Nam^3: Tên xã, thuộc huyện Nam Đường.
Hương Sơn: Tức Đỗ Gia, xem Bình Định Vương, năm thứ 7 (Chb, XIII, 21). Thanh Chương: Tức Thổ Du, xem Bình Định Vương năm thứ 8 (Chb, XIII, 22).
Trịnh Sâm phong chức tươóc cho bầy tôi văn, võ, có từng cấp bậc cao thấp khác nhau.
Phong cho Hoàng Ng ũ Phúc tước nhất tự công^4, gia phong dực vận đồng đức công thần; Nguyễn Nghiễm làm thiếu phó, phong tước quận công; Nguyễn Hoàn làm tả thị lang bộ Công, phong tước hầu; ngoài ra, trăm quan đều được thăng một bậc. Lại nhận thấy tư giảng Dương Công Chú có công hầu giảng nghĩa sách, nên tặng chức thiếu bảo, gia phong tước quận công.
Ân xá.
Tr ịnh Sâm mới nối ngôi, muốn ra ơn cho trong nước để nhân dân vui lòng. Lúc ấy, mưa dầm mãi không tạnh, bèn hạ lệnh; miễn thuế tô, thuế dung năm nay cho hai xứ Thanh và Nghệ; miễn năm phần mười (5/10) thuế tô, dung và điệu cho ngoại trấn; lại tha tiền thuế thiếu từ các năm trước và tiền chuộc tội.
Sâm tặng phong tước Triệu Khánh Công cho ông ngoại là Nguyễn Đình Tư.
Đ ình Tư, người xã Linh Đường^5, huyện Thanh Trì, trước đây, giữ chức thị giảng trong phủ Trịnh Doanh. Đình Tư là bố Nguyễn Thái Phi, mẹ đẻ Trịnh Sâm. Đến nay truy tặng. Sâm hạ lệnh lập từ đường để thờ ở kinh sư.
Lời chua-Thanh Trì: Tức Long Đàm, xem Trần Thái Tông, năm Thiến Ứng chính bình thứ 14 (Chb, VI, 26).
Ngày Quý Mùi, tháng 6. Sao Thái B ạch xuất hiện giữa ban ngày.
Định lại ngạch thuế 4 châu ở Cao Bằng.

Tr ước đây, Mai Danh Tông, giữ chức đốc đồng ở trấn Cao Bằng, thuế dung tăng lên nhiều hơn ngạch cũ, dân không thể nộp được. Đến nay thu những thuế còn thiếu lại, nhân dân đem nhau đến trấn khiếu tố. Đốc trấn Nguyễn Trọng Hoành đem việc này tâu về triều đình. Triều đình bèn hạ lệnh theo sổ thuế năm Nhâm Dần (1722) đời Bảo Thái cải chính lại.
Lời chua-Mai Danh Tông: Người xã Cao Lãm, huyện Sơn Minh^6, đỗ tiến sĩ khoa Tân Hợi (1731) năm Vĩnh Khánh triều Đế Duy Phường.
1 Nay là xã nội Duệ, huyện Tiên Sơn, tỉnh Bắc Ninh.
2 Nay thuộc tỉnh Hà Tĩnh.
3 Nay là thị trấn Nam Đàn, thuộc huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An.

4 Quan chế triều Lê, phong tước công cho bầy tôi có công, dùng tên phủ hoặc tên huyện làm hiệu để phong , nhưng chỉ dùng một chữ. Ví dụ: Tuyên quốc công, tức là dùng chữ "Tuyên", tên gọi của phủ Tuyên Quang; Sùng quận công, tức là dùng chữ "Sùng", tên gọi của huyện Sùng An (Chính biên quyển XXII, tờ 14).
5 Nay là thôn Linh Đàm, xã Hoàng Liệt, huyện Thanh Trì, Hà Nội
6 Nay là huyện Ứng Hòa, tỉnh Hà Tây.
Nguyễn Trọng Hoành: Người xã Bột Thái^1, huyện Hoằng Hóa, con Nguyễn Ngọc Huyễn, đỗ hương cống, là hạng tiến triều^2.
Cao Bằng: Xem Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 19, 20, 32, 35).
Phong tước trật cho bọn Hà Công Ứng, thổ tù trấn Hưng Hóa.
Gi ặc cỏ Hoàng Công Chất lén lút chiếm cứ động Mãnh Thiên thường nhũng nhiễu cướp bóc vùng thượng du trấn Hưng Hóa, nhiều người phụ theo, chỉ có bọn Công Ứng, nhiều người phụ theo, chỉ có bọn Công Ứng họp tập thống suất dân chúng chống giặc, bảo toàn được các sách^3 trong châu. Hoàng Phùng Cơ, lưu thủ Sơn Tây, tâu bày công của họ về triều. Triều đình bàn định ban thưởng để biểu dương công trạng, bèn phong cho Công Ứng tước Mai ngạn hầu, Đinh Công Hồ tước Sùng nham bá, lại sai quan đến tuyên dương và yên ủi, các người phiên mục đều được thăng trật.
Lời chua-Động Mãnh Thiên: Xem năm Cảnh Hưng thứ 22 (Chb. XLII, 11). Hưng Hóa và Sơn Tây: Đều xem Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 18, 19, 27, 30, 31, 34, 35).
Định rõ thể lệ kiện tụng, về việc người đương sự kêu xin xét lại.
Phàm các vi ệc kiện, nếu lần trước xét xử mà người đương sự chưa phục tình, cho phép đến ngày chúa ra coi chầu được đệ đơn kêu lại. Nếu tình trạng quả tai hại, thì cho phép xét lại; nếu xét lại còn vẫn chưa tỏ rõ được lý lẽ, thì cho phép người đương sự đánh mõ^4 tâu bày. Đơn kiện nào khiếu tố vượt thứ tự, sẽ bị bác bỏ.
Tháng 7, mùa thu. Không mưa.
Tháng này, m ấy tuần không có mưa, Trịnh Sâm thân hành cầu đảo ở lầu Kính Thiên, hạ lệnh các quan trong kinh ngoài trấn dâng tờ khải niêm phong trình bày công việc. Nguyễn Bá Lân dâng tờ khải nói: "Chính sự vua chúa, thông cảm với trời. Nay vương thượng mới cầm quyền, nên chuộng đều khoan hậu, vậy xin: Lục dụng Lê Quý Đôn và Phan Cẩn để nâng đỡ người bị oan ức lâu ngày; rộng gia ơn về việc, chuộc tội, cứu vớt dân xiêu lưu, để dân khỏi đau khổ. Như thế, may ra có thể thu phục được lòng người, và báo đáp được tội lỗi mà trời quở trách". Trịnh Sâm cho là phải, bèn khởi phục Lê Quý Đôn giữ chức Thị thư (Chánh lục phẩm, Phan Cẩn giữ chức Cấp sự trung (Tòng bát phẩm). Sau lại hạ lệnh: Viên trưng phủ ở các phủ đều tâu bày tình trạng nghèo đói phiêu tán và đau khổ của dân trong hạt; viên quan trong Ty Hiến sát sứ đi khám xét ruộng bỏ hoang không cày cấy ở dân gian và dò hỏi sự tệ hại uất ức của dân sở tại, rồi tâu bày để triều đình biết. Một mặt liệu lượng tha thuế tô cho những nơi bị thiệt hại từ bốn phần trở lên. Lúc ấy, về chính tô và gia tô được tha tiền hơn một vạn bốn ngàn quan, thóc hơn ba ngàn sọt. Những thuế bỏ thiếu từ năm Kỷ Mão (1759) trở về trước, đều được tha cả.

Tháng 8. M ưa.
Có sao đổi ngôi dài hơn một trượng, ánh sáng mặt trời, tiếng vang như sấm. Tháng 9. Định lại thể lệ khám đê điều.

Đườ ng đê và cửa cống ở các lộ, mỗi năm cứ đến tháng trọng thu (tháng 8 âm lịch) viên quan ở huyện đi khám lần đầu, rồi đem tình hình trình lên ti Thừa chính ở trấn; tháng quý thu (tháng 9 âm lịch) ti Thừa chính ở trấn đi khám, trình lên quan chính đường; tháng trọng đông (tháng 11 âm lịch) các quan chia nhau đi khám lại, rồi sẽ khởi công.
1 Nay là xã Hoằng Lộc, huyện Hoằng Hóa, tỉnh Thanh Hóa.
2 Viên quan không do tiến sĩ xuất thân, nhưng được bầy tôi trong triều bảo cử, cũng được bổ dụng như hàng tiến sĩ, gọi là tiến triều. Xem thêm chính biên, quyển XXXVI, tờ 28.
3 Một đơn vị hành chánh nhỏ ở miền thượng du, cũng như trại, xóm ở miền xuôi.
4 Năm Cảnh Hưng thứ 8 (1747), Trịnh Doanh đặt cái chuông và cái mõ ở ngoài cửa phủ đường, để cho ai muốn bày tỏ công việc hiện thời thì đánh chuông; ai có đều oan ức chưa được xét rõ lý lẽ thì đánh mõ tâu bày.
Ánh sáng mặt trăng lấn vào chòm trung tinh ở sao tâm.
Viên quan trong Tư Thiên giám nói: Trung tinh là đế tinh, ánh sáng mặt trăng lấn vào chòm trung tinh là triệu chứng người bầy tôi lăng loàn lấn quyền.
Tháng 9 nhuận. Em của Sâm là Lệ định mưu giết Sâm. Việc bại lộ, Lệ bị bắt giam vào ngục. Giết đồ đảng của hắn là Phạm Huy Cơ.
L ệ là người sáng suốt, có cơ mưu và trí khôn. Lúc Trịnh Doanh còn sống. Lệ thường có chí ăn cướp ngôi con trưởng. Trước kia hắn theo học Huy Cơ. Huy Cơ vì có tội phải giam mang lòng oán hận, bèn ngầm xui Lệ làm sự trái phép, dựng bè đảng vây cánh, dắt Dương Trọng Khiêm và Nguyễn Huy Bá làm gia khách, bí mật hẹn nhau, định đến ngày 24 tháng này sẽ khởi sự. Nhưng bọn Trọng Khiêm lại sợ rằng việc không thành, sẽ bị vạ lây, bèn lẻn lút đem công việc đến cáo tố với nội giám Phạm Huy Đĩnh, Huy Đĩnh đem báo cáo với Sâm. Sâm lập tức hạ lệnh cho bầy tôi hội hợp tra tấn. Huy Cơ tự biết không thể nào thoát nạn, tự ra nhận tội, phải luận vào tội xử trảm, còn Lệ thì bị bắt giam vào ngục.

Tr ọng Khiêm, trước kia, bị khiển trách và bãi chức, đến nay khen thưởng là người có công, nên trả lại cho chức cũ và được thăng hai bậc; Huy Bá được thăng năm bậc. Đoàn Nguyễn Thục, thiêm đô ngự sử dâng nói: "Bọn Huy Cơ âm mưu làm sự trái phép, may mà việc ấy bại lộ, làm cho kẻ có tội mất hết mưu gian và phải phục tội, đấy thật là phúc của nước nhà. Nhưng Trọng Khiêm bị truất bãi đã lâu, nếu biết đóng cửa nghĩ tội lỗi mình đừng giao du với tân khánh, thì mưu làm việc không lành từ đâu mà đến tai hắn được? Thế mà lại giao thông với Huy Cơ là người bị giam cấm, ra vào nhà Trịnh Lệ là nơi đáng phải nghi ngờ; hắn quanh quẩn ở giữa hai người này, giúp mưu mô của Huy Cơ, làm thêm tội ác của Trịnh Lệ, rồi bấy giờ mới phát giác, để lập lấy công mình. Nếu đứng về mặt tư tưởng mà nghiêm khắc buộc tội, thì Trọng Khiêm cũng dính líu vào tội cùng giúp đỡ kẻ ác nghịch. Vả lại, Huy Bá vốn là bọn hào hiệp, mới dự biết được việc này, liền theo đấy mà tố cáo phát giác, thì Huy Bá được nhận phần thưởng là hợp lý. Còn như Trọng Khiêm là người có tội phải bãi truất, thế mà lại tham giàu sang trước mắt, coi Trịnh Lệ như của quý để buôn bán, coi Huy Cơ như đồ vật để đánh bạc, làm lan thêm cái ác nghịch của chúng để may ra mình vớ lấy một chức quan, dụng tâm của Trọng Khiêm kể ra cũng quá nham hiểm! Đem công và tội mà nhân trừ lễn với nhau, thì Trọng Khiêm không đáng thưởng cho thăng cấp". Trịnh Sâm khen và nhận tờ khải của Nguyễn Thục, bèn hạ lệnh tước bỏ cấp bậc đã cho Trọng Khiêm được thăng, chỉ cho được khôi phục chức cũ; thưởng cho Nguyễn Thục 30 lạng bạc.

L ời phêHọ Trịnh không giữ đạo làm tôi, cho nên trong nhà, bố con anh em thông thường mưu hại lẫn nhau như thế. Bản thân mình không ngay thẳng, mà muốn bắt người khác phải ngay thẳng, có lẽ cũng khó khăn đấy.
Lời chuaDương Trọng Khiêm: Có một tên nữa là Trọng Tề, người xã Lạc Đạo^1, huyện Gia Lâm, đỗ tiến sĩ khoa Giáp Tuất (1754) năm Cảnh Hưng.
Nguy ễn Huy Bá: Người xã Phú Thị^2, huyện Gia Lâm, đỗ hương cống. Phạm Huy Đĩnh: Người xã Cao Mỗ^3, huyện Thần Khê.
Trịnh Sâm định phép xét dùng người trong họ tôn thất.

H ạ lệnh cho viên quan giữ công việc phủ tôn nhân, xét kỷ xem người nào có thể cai trị nhân dân, xử trí công việc, thì đưa sang bộ Lại cất nhắc, nhưng mỗi năm không được quá năm người. Bầy tôi có công hiện được trao cho thực chức, nếu người nào trái thể lệ đều cách bỏ đi hết. Từ đấy, tệ tập cầu may mà được làm quan và mạo nhận công trạng, dần dần được thay đổi.

1 Nay là xã Lạc Đạo, huyện Mỹ Văn, tỉnh Hưng Yên.
2 Nay là xã Phú Thị, huyện Gia Lâm, Hà Nội
3 Nay là thôn Cao Mỗ, xã Chương Dương, huyện Đông Hưng, tỉnh Thái Bình.
Hợp lại hoặc bỏ bớt một số phủ huyện.
Tr ịnh Sâm lấy cớ rằng nhân dân trong nước điêu tàn hao hụt, nếu đặt nhiều quan chức chỉ phiền nhiễu cho dân, nghĩ thay đổi tệ tập ấy, bèn bàn định thi hành việc hợp lại hoặc bỏ bớt gồm 4 phủ, 29 châu huyện. Những phủ và châu huyện này đều cho phủ huyện tiếp cận tùy tiện kiêm lý.
Lời chua-Số phủ huyện hợp lại hoặc bỏ bớt.
- Thanh Hoá 2 ph ủ, 4 huyện: Phủ Tĩnh Gia kiêm lý phủ Thanh Đô (nay đổi Thọ Xuân); phủ Hà Trung kiêm lý phủ Thiên Quan (nay đổi nho quan, thuộc tỉnh Ninh Bình); huyện Vĩnh Phúc (nay đổi Vĩnh Lộc) kiêm lý huyện Thạch Thành; huyện Cấm Thủy kiêm lý huyện Quảng Bình (nay đổi Quảng Tế); huyện Phụng Hóa kiêm lý huyện Lạc Thổ (nay đổi Lạc Hóa) và An Hóa.
- Nghệ An một phủ, một huyện: Phủ Anh Đô (nay đổi Anh Sơn) kiêm lý phủ Diễn Châu; huyện Nghi Xuân kiêm lý huyện Châu Phúc, (nay đổi Chân Lộc).
- S ơn Tây một phủ 6 huyện: Phủ Lâm Thao kiêm lý phủ Đoan Hùng; huyện Đông Lan (nay đổi Hùng Quan) kiêm lý huyện Tây Lan (nay đổi Tây Quan)1, huyện Bất Bạc kiêm lý huyện Minh Nghĩa (nay đổi Tùng Thiên); huyện Thạch Thất kiêm lý huyện Mỹ Lương^2; huyện Hạ Hoa (nay đổi Hạ Hòa) kiêm lý huyện Hoa Khê (nay đổi Cẩm Khê^3, huyện Tam Dương^4 kiêm lý huyện Sơn Dương^5 và Đương Đạo (nay đổi Đăng Đạo).

- S ơn Nam 7 huyện: Huyện Sơn Minh kiêm lý huyện Hoài An; huyện Kim Động kiêm lý huyện Thiên Thi^6; huyện Phù Dung (nay đổi Phù Cừ) kiêm lý huyện Tiên Lữ^7; huyện Thanh Liêm kiêm lý huyện Kim Bảng, huyện Duy Tiên kiêm lý huyện Bình Lục^8; huyện Vọng Doanh (nay đổi Phong Doanh) kiêm lý huyện Ý Yên; huyện Mỹ Lộc kiêm lý huyện Thượng Nguyên.

- Kinh B ắc 4 huyện: Huyện Hữu Lũng kiêm lý huyện Yên Thế^9, huyện Gia Định (nay đổi Gia Bình) kiêm llý huyện Lang Tài, huyện Bảo Lộc kiêm lý huyện Lục Ngạn^10; huyện Võ Giàng kiêm lý huyện Quế Dương.

- H ải Dương 3 huyện: Huyện Gia Phúc (nay đổi Gia Lộc) kiêm lý huyện Thanh Miện; huyện Thanh Lâm kiêm lý huyện Chí Linh; huyện Thùy Đường kiêm lý huyện An Lão.

- Thái Nguyên 4 huy ện, châu: Huyện Đại Từ kiêm lý huyện Phú Lương; huyện Phổ Yên kiêm lý huyện Bình Tuyền (nay đổi Bình Xuyên)11; huyện Đồng Hỉ kiêm lý châu Vũ Nhai (Lê gọi là châu, nay đổi làm huyện); châu Định Bắc (nay đổi Định Châu) kiêm lý châu Văn Lãng (Lê gọi là châu, nay đổi là huyện).

1 Các huyện Lâm Thao, Đoan Hùng, Hạ Hòa, Cẩm Khê, nay đều thuộc tỉnh Phú Thọ.
2 Nay gồm huyện Chương Mỹ (Hà Tây) và huyện Lương Sơn (Hòa Bình).
3 Nt (1).
4 Huyện Tam Dương nay hợp với huyện Bình Xuyên thành huyện Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc.
5 Huyện Sơn Dương nay thuộc tỉnh Tuyên Quang.
6 Thiên Thi nay Ân Thi. Các huyện Kim Động, Ân Thi, Phù Cừ, Tiên Lữ, nay đều thuộc tỉnh Hưng Yên.
7 Nt.
8 Các huyện Thanh Liêm, Kim Bảng, Duy Tiên, Bình Lục, nay đều thuộc tỉnh Hà Nam.
9 Hữu Lũng, Yên Thế và Lục Ngạn, nay đều thuộc tỉnh Bắc Giang.
10 Nt.
11 Bình Xuyên nay hợp nhất với huyện Tam Dương thành huyện Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc.
Hạ lệnh cho Nguyễn Nghiễm giữ công việc ở Quốc Tử giám, Vũ Miên kiêm giữ chức Tế tửu. Lê Quý Đôn và Phan Lê Phiên giữ chức tư nghiệp.
Tr ịnh Sâm bảo bầy tôi rằng: "Trường học là nơi giáo dục nhân tài. Đế vương đời xưa không ai không cho việc học là việc trước nhất. Nước nhà ta, các bậc thánh vương nối tiếp trị vì, phép giáo dục rất đầu đủ, chọn người hiền, dùng người đức hạnh, thu được khá nhiều nhân tài. Ít lâu nay, thể văn dần dần biến đổi, học trò đục gọt tô điểm câu văn đã thành thói quen. Nay cần nghĩ cách thay đỗi tệ cũ, khen thưởng bồi dưỡng cho học trò trở thành người giỏi, để thu lấy công hiệu được nhiều người có tài". Sâm bèn hạ lệnh cho tế tửu và tư nghiệp, hàng ngày đến nhà Thái Học, hội hợp học trò giảng bàn sách Kinh, sách Sử; mỗi tháng cứ ngày mồng một và ngày rằm tập văn; mỗi năm cứ 4 tháng trọng^1 thi khảo xét duyệt, nhất thiết theo như phép thi. Trong số học trò có người nào học hỏi trội hơn, văn chương sâu rộng quán xuyến, thì kê tên tâu lên triều đình biết để cất nhắc trao cho quan chức. Ở ngoài các trấn thì do viên đề đốc học chính trong ti Thừa chính và hiệu quan (viên quan giữ chức dạy học ở phủ) cứ 4 tháng trọng, thi khảo học trò, theo như phép thi khảo ở trường Quốc Học. Về phần hiệu quan, thì xét theo sự chăm chỉ hoặc trễ biếng để cho thăng chức hoặc truất bãi. Do đấy phong thái học trò được phấn chấn dần.
Lời chua-Vũ Miên: Người xã Xuân Quan, huyện Lang Tài^2, đỗ tiến sĩ khoa Mậu thìn (1748) năm Cảnh Hưng.
Phan Lê Phiên: Người xã Đông Ngạc^3, huyện Từ Liêm, đỗ tiến sĩ khoa Đinh Sửu (1757) năm Cảnh Hưng.
Tháng 10, mùa đông. Hoàng Văn Chất cướp Hưng Hóa, sau lại cướp Thanh Hoa. Triều đình sai bọn Trịnh Phương, Nguyễn Trọng Điển hội đồng với Nguyễn Đình Diễn đem quân ra đánh.

Hoàng V ăn Chất quấy nhiễu cướp bóc các châu Mai, Châu Mộc thuộc Hưng Hóa; sau đấy chia quân đi cướp các động, các sách Quan Gia, Cổ Lũng, Thiết Úng, Ái Chữ và Bất Mộc thuộc Thanh Hoa; rồi lại lập mưu đánh úp huyện Phụng Hóa, định nhân đấy chiếm cứ châu Lang Chính để nhòm ngó An Trường. Quân chúng của hắn gồm hai vạn người. Văn thư cáo cấp ở hai trấn cùng một lúc về đến triều đình. Trịnh Sâm bèn hạ lệnh cho thiếu phó Phương Nghĩa hầu Trịnh Phương đem binh lính bản bộ đến Hưng Hóa, Điển Vũ hầu Nguyễn Trọng Điển đem binh lính bản bộ đến Thanh Hoa, theo quyền viên trấn thủ Nguyễn Đình Diễn, hội hợp quân sĩ tiến hành. Văn Chất liền chạy trốn.
Lời chua-Trịnh Phương: Tộc thuộc của họ Trịnh.
Hưng Hóa và Thanh Hoa: Xem Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 18, 19, 20, 21, 30, 31, 33, 35).
Mai Châu: xem D ụ Tông, năm Bảo Thái thứ 3 (Chb. XXXVI, 3). Mộc Châu: Xem Bình Định Vương, năm thứ 10 (Chb. XIV, 15). Quan Gia: Tên châu, thuộc phủ Thọ Xuân.
Cổ Lũng và Thiết Ứng: Đều tên sách, thuộc huyện Cẩm Thủy, Ái Chử: Tên động, thuộc châu Quan Gia.
Bất Một: Tên động, thuộc châu Lang Chánh.
Phụng Hóa: Tên huyện, xem Tương Dực đế, năm Hồng Thuận thứ 2 (Chb. XXVI, 1, 2).
1 Tức là trọng xuân (tháng 2) trọng hạ (tháng 5), trọng thu (tháng 8) và trọng đông (tháng 11).
2 Nay là huyện Gia Lương, tỉnh Bắc Ninh.
3 Nay là xã Đông Ngạc, huyện Từ Liêm, Hà Nội.

Lang Chánh: Tên châu, thu ộc phủ Thọ Xuân, Thanh Hóa.
An Trường: Tên xã, xem Trung Tông, năm Thuận Bình thứ 5 (Chb. XXVI, 1, 2). Trịnh Sâm đổi bổ Nguyễn Gia Dung làm tả thị lang bộ công.

V ợ Gia Dung, là Nguyễn Thị, làm nhũ mẫu Trịnh Sâm, vì Nguyễn Thị có công nuôi nấng, nên lúc Trịnh Sâm mới nối ngôi, Gia Dung đương giữ chức trông coi hình phiên được thăng ngay lên thái tử thiếu bảo, tước quận công. Đến nay, Gia Dung xin nhận chức kém xuống hai trật mà cho đổi sung văn ban. Trịnh Sâm chuẩn y.
Lời chua-Thái tử thiếu bảo: Theo quan chức chí triều cố Lê, thái tử thái bảo hàm tòng nhị phẩm, thị lang hàm tòng tam phẩm.
Mấy Tý, năm thứ 29 (1768). (Thanh, năm Càn Long thứ 33).
Tháng giêng, mùa xuân. Sai hoạn quan Nguyễn Đình Huấn làm thống lãnh các đạo Thanh Hoa, Sơn Tây và Hưng Hóa, đem quân đi đánh Thanh Châu.
Hoàng V ăn Chất lén lút chiếm cứ động Mãnh Thiên, nhân địa thế hiểm trở để cướp bóc, chiếm lấy đất 10 châu. Lúc ấy triều đình cũng chán về việc dụng binh, không để ý đến. Văn Chất bèn cướp Hưng Hóa, sau lại cướp Thanh Hoa. Quan quân chia đường tiến đánh, không sao thắng được. Đến nay, Hoàng Phùng Cơ, lưu thủ Sơn Tây, xin cùng với quân các đạo hội đồng càn quét, Trịnh Sâm chuyển y, bèn bổ dụng Phạm Ngô Cầu, trấn thủ Hải Dương, sung làm hiệp thống lãnh, Phan Lê Phiên làm tán lý, Nguyễn Xuân Huyên làm hiệp đồng, cùng với chánh thống lãnh Nguyễn Đình Huấn hội hợp quân các đạo để tiến đánh.
Lời chua-Thanh Châu: Xưa gọi Mường Thanh, nay là đất châu Ninh Biên, thuộc Hưng Hóa^1.
M ười Châu: Chiêu Tấn, Quỳnh Nhai, Lai Châu, Ninh Biên, Quảng Lăng, Hoàng Nham, Hợp Phì, Lễ Tuyền, Khiêm Châu và Tuy Phụ. Nay 4 châu Chiêu Tấn, Quỳnh Nhai, Lai Châu và Ninh Biên thuộc Hưng Hóa; 2 châu Quảng Lăng và Hoàng Nham thuộc Vân Nam [Trung Quốc]; còn 4 châu Hợp Phì, Lễ Tuyền, Tuy Phụ và Khiêm Châu không khảo cứu được.
Tháng 3. Sâm phong hiệu quốc sư cho thầy học là Nguyễn Hoàn.
Tr ước kia, Trịnh Sâm ở Lượng Phủ, Hoàn chầu chực giảng nghĩa sách, vẫn được Sâm tri ngộ. Đến nay, Hoàn dâng bộ sách Tiềm long thực lục^2, Sâm càng có lòng kính yêu. Theo chế độ cũ, viên quan giảng nghĩa sách trong phủ chúa, chưa có hiệu là quốc sư, nay Sâm hạ lệnh dùng hiệu quốc sư để gọi Nguyễn Hoàn.
Hạ chiếu tìm bộ Thiên Nam dư hạ lục.
Tr ước kia, về niên hiệu Hồng Đức^3 Thánh Tông hạ lệnh cho bầy tôi nho học là bọn Thân Nhân Trung, Đỗ Nhuận soạn định tập sách Chức quan chế bản triều (triều Lê) và điều lệ và điển chương, gồm 100 quyển, đặt tên sách là Thiên Nam dư hạ lục^4. Đến nay, sách ấy tan tác mất nhiều, nên hạ chiếu tìm kiếm. Lúc ấy Ngô [Thì] Sĩ, hiến sát sứ Thanh Hoa, đem dâng sách ấy, triều đình hạ lệnh thưởng cho 30 lạng bạc.
Tháng 5, mùa hạ. Cấm thiện tiện bắt dân sở tại chạy trạm chuyển đệ văn thư.
1 Nay thuộc tỉnh Lai Châu.
2 Sách chép sự việc khi Trịnh Sâm chưa lên ngôi.
3 Sách Thiên nam dư hạ lục biên soạn năm Hồng Đức thứ 14. Xem thêm Chính biên quyển XXIII, tờ 40.
4 Nt.

Lúc ấy, những nơoi trạm đệ văn thư, phần nhiều có sự thiện tiện bắt dân phu phải phục dịch, làm náo động cả nhân dân ở ven đường. Bèn hạ lệnh từ sau phải theo phép trạm đệ. Nếu văn thư trong kinh phát ra thì dùng lính trong kinh chuyển đệ, văn thư ngoài trấn phát ra thì dùng lính ở trấn chuyển đệ, không được bắt dân sở tại một cách ngang trái.

L ời chua-Phép trạm đệ: Mỗi trạm có 10 lính trạm, một phó hiệu và hai đôi ngựa, phàm công văn đi lại chuyển đệ, từ Nghệ An qua Thanh Hoa, Sơn Nam đến kinh sư, từ kinh sư chuyển sang Kinh Bắc đến Lạng Sơn.
Hạn hán. Dân bị đói to.
Ngh ệ An và các trấn Kinh Bắc, Sơn Tây, Sơn Nam giá gạo cao vọt, nhân dân đói khổ, một trăm đồng tiền không đủ một bữa ăn no. Trịnh Sâm lấy làm lo, triệu bầy tôi bàn định chính sách cứu đói: hạ lệnh cho quan trấn Nghệ An hiểu bảo dân trong hạt, ai nộp thóc sẽ được trao cho quan chức, để lấy số thóc ấy phát chẩn cho dân nghèo; ti Hiến sát các trấn dò hỏi sự đau khổ ở dân gian, cấm các tuần ti và bến đò đánh thuế ngang trái. Do đấy, việc buôn bán trao đổi không đình trệ, giá gạo dần dần giảm xuống. Lại hạ lệnh cho nhà giàu Thanh Hoa nộp thóc, đem chứa ở kho Nghệ An, sẽ liệu lượng phong cho quan chức có từng cấp bậc.
Tháng 6. Đem ruộng bỏ hoang ở Hương Sơn cấp cho dân Cao Châu bị phiêu tán. Các động ở Cao Châu bị Duy Mật khống chế, dân bản thổ phiêu tán đi nơi khác, cùng đem nhau quy phụ với triều đình.
Bèn hạ chiếu đem ruộng bỏ hoang ở Hương Sơn cấp cho họ cày cấy.
Lời chua-Hương Sơn: Tức Đỗ Gia, xem Bình Định vương năm thứ 7 (Chb. XIII, 21).
Cao Châu: T ức Trịnh Cao, xem Bình Định Vương năm thứ 2 (Chb. XIII, 9). Tháng 7, mùa thu. Bên mặt trời có quầng như hình mặt trời.
Bổ dụng Phan Lê Phiên làm đốc trấn Cao Bằng.

Tr ước đây, bàn hội hợp quân sĩ đi đánh mặt tây^1, dùng Lê Phiên làm tán lý. Gặp lúc ấy, Nguyễn Trọng Hoành, đốc trấn Cao Bằng, vì bòn rút của dân làm của riêng mình, bị dân trong châu cáo tố, bèn hạ lệnh bổ Lê Phiên làm đốc trấn. Trọng Hoành không được yên tâm, việc cớ có bệnh, xin từ chức. Nhân đấy, bổ Trọng Hoành giữ chức tán lý mà dùng Lê Phiên thay làm đốc trấn Cao Bằng.
Đặt vệ binh ở Cao Bằng.
Mỗi châu đặt một vệ binh, mỗi vệ hai hiệu, châm chước theo phép vệ sở đặt ở ngoại trấn^2 từ năm Quang Thuận trước. Việc này là theo lời nói của Phan Lê Phiên.
L ời chua-Phép vệ sở: Xem Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 8 (Chb. XX, 2). Sửa quán Trấn Võ.
Lời chua-Quán Trấn Võ^3: Nay ở xã Thụy Chương, huyện Vĩnh Thuận ngoài cửa Tây Bắc tỉnh Thành Hà Nội.
Tháng 8. Ánh sáng mặt trăng giao tiếp với ánh sáng Tuế Tinh.
Khởi phục Đoàn Nguyễn Thục giữ chức giám quân các đạo Thanh Hoa, Sơn Tây và Hưng Hóa.
1 Tức Hoàng Công Chất, xem thêm tờ 15 trong cuốn này.
2 Tức Yên Quảng, Cao Bằng, Hưng Hóa, Tuyên Quang, Thái Nguyên và Lạng Sơn.
3Ở góc phố Quan Thánh và đường Thanh Niên, nhìn ra Hồ Tây, thuộc quận Ba Đình, Hà Nội.

Nguy ễn Thục vì có tang mẹ về nhà, triều đình đã hai lần khởi phục làm thiêm đô ngự sử, đều cố từ chối. Gặp lúc ấy triều đình sai quân đi đánh Thanh Châu, nhân đấy, Nguyễn Thục xin tòng quân, vì thế mới có lệnh khởi phục ấy.
Tháng 10, mùa đông. Khôi phục lại số lấy đỗ ở Trường Thi Sơn Nam.
Theo th ể lệ cũ, số lấy đỗ ở trường thi Sơn Nam: kỳ đệ tam lấy đỗ 1. 000 người kỳ đệ tứ lấy 100 người. Khoảng niên hiệu Chính Hòa^1, vì học trò làm náo động trong trường thi, nên số lấy đỗ theo ngạch cũ bị rút bớt đi. Đến nay, học trò, trong trấn lại nhờ nội giám Phạm Huy Đĩnh trình bày xin giúp, Trịnh Sâm chuẩn y, hạ lệnh cho khôi phục lại ngạch cũ.
Lời chua-Rút bớt ngạch cũ: Số lấy đỗ kỳ đệ tam, kém ngạch cũ 200 người, kỳ đệ tứ kém ngạch cũ 20 người.
Bọn Dương Sử, quan chấm trường thi Nghệ An, vì có tội bị giáng chức.
Khoa thi H ương năm ấy, vì có người nói trường thi Nghệ An lấy tên Nguyễn Ky đỗ là quá lạm. Triều đình hạ lệnh thi lại, quả nhiên tên Ky không làm nổi bài, bỏ quyển giấy trắng. Bọn Dương Sử và Nguyễn Duy Thức giữ chức chấm thi tring thi viện, đều vì cớ lấy đỗ hoặc đánh hỏng không tinh tường, phải tội giáng chức.
Lời chua-Dương Sử: Người xã Lạc Đạo, huyện Gia Lâm, đỗ tiến sĩ khoa Giáp Tuất (1754) năm Cảnh Hưng.
Nguyễn Duy Thức: Người xã Vọng Nguyệt, huyện Yên Phong, đỗ tiến sĩ khoa Quý Mùi (1763) năm Cảnh Hưng.
Kỷ Sửu, năm thứ 30 (1769). (Thanh, năm Càn Long thứ 34).
Tháng giêng, mùa xuân. Thống lãnh đoàn Nguyễn Thục kéo quân vào Thanh Châu, bình định được động Mãnh Thiên.
Tr ước đây, Nguyễn Đình Huấn vâng lệnh đi đánh giặc Hoàng Công Chất, khi kéo quân đến Cổ Pháp, chần chừ không tiến quân, nhiều lần Trịnh Sâm sai người thúc giục, Đình Huấn bèn tiến quân đóng ở Việt Sơn, bắt dân cung cấp lương thực, dân đều trốn tránh, lùng bắt không được người nào, ngờ có quân mai phục, trong bụng càng sợ hãi, bèn bàn kế rút quân về. Bọn Phạm Ngô Cầu cũng phụ họa với lời bàn của Đình Huấn, tán lý Vũ Huy Đĩnh không sao quyết đoán được, chỉ có giám quân Đoàn Nguyễn Thục cố tranh cải, cho là không nên rút quân.

B ọn Đình Huấn liền cho người phi ngựa đệ tờ khải nói: "Trong quân lương ăn không được kế tiếp, tiến thoái đều khó. Vả lại quân sĩ nhiều người mắc bệnh, xin cho thuốc thang cứu chữa". Lúc ấy, Nguyễn Thục cũng làm tờ khải trình bày theo, nói rõ là Đình Huấn hiệu lệnh không thống nhất; khinh rẽ lấn át tướng hiệu: buông lỏng cho quân lính đi cướp bóc; chần chừ không chịu tiến quân; tất cả mười việc.

Đươ ng đêm, Trịnh Sâm nhận được tờ khải của Đình Huấn, đã có ý không bằng lòng, cho trệu các quan trong chính phủ vào bàn định, nghiêm khắc quở trách Đình Huấn. Tiếp đó lại thấy tờ khải của Nguyễn Thục, Trịnh Sâm nổi giận nói: "Ta vẫn biết Đình Huấn không thể dùng được, nay quả nhiên như thế". Lập tức hạ lệnh triệu Đình Huấn về, mà bổ Nguyễn Thục kiêm giữ chức thống lãnh các đạo Sơn Tây, cầm quân thay Đình Huấn, lại đổi bổ Vũ Huy Đĩnh giữ chức giám quân, Nguyễn Trọng Hoành giữ chức tán lý.

Lúc ấy, nghịch Chất đã mất, con là Công Toản tự xưng là quốc công, thống suất đồ đảng vẫn chiếm cứ khu đất này. Nguyễn Thục sau khi đã thay làm tướng, quyết kế tiến đánh, cầm gươm ra lệnh cho tướng sĩ rằng: "Nếu người nào không theo mệnh lệnh, sẽ trông vào thanh kiếm này". Tướng sĩ không ai là không run sợ. Nguyễn Thục bèn tiến quân vào Thanh Châu, quân trẩy đến đâu không xâm phạm tơ hào gì của dân cả. Công Toản giữ ở Thẩm Cô để kháng cự lại, các nơi xung yếu đều có đặt quân mai phục. Nguyễn Phục sai toán quân nhanh nhẹn sắc bén tiến lên trước đánh úp, tiếp đó sai toán quân mạnh khỏe theo đường tắt hợp sức cùng đánh, phá tan được quân địch. Công Toản lỏn chạy sang Vân Nam. Nguyễn Thục vào chiếm lấy thành, sai quan quân chia đường truy nã, bắt được quân nhu, khí giới và thóc lúa tích trữ không sao kể xiết, bèn sang phẳng cả thành, rồi kéo quân trở về.
1 Chính Hòa (1680-1704) một niên hiệu triều Lê Hi Tông.
Sau bàn công đánh dẹp: Nguyễn Thục tuy có công tiến đánh, nhưng sau khi hạ được thành, không lập tức đuổi theo, để nghịch Toản chạy thoát được, nên chỉ được thăng hai bậc, trao cho chức tự khanh; Đình Huấn vì nhút nhát rút lui nên phải giáng chức và tước mất lộc binh dân. Còn các người khác đều căn cứ vào công hoặc tội, mà cho thăng chức hoặc truất giáng có từng bậc khác nhau.
Định thuế đất bãi.
Hạ lệnh cho quan trong ba ty ở các trấn đi khám thực, xem đất bãi nào hiện trồng được lúa, dâu, khoai, đậu, để định ngạch thuế.
Tháng 2. Miễn tô thuế năm nay cho trấn Hưng Hóa..
Nguy ễn Thục lấy cớ rằng động Mãnh Thiên mới được bình định, nhân trình bày cách khu xử hơn mười việc. Đại lược nói: "Dân trong châu sau khi qua loạn lạc, số người xơ xác hao hụt, thị tộc người Man, người Nùng áo xanh phần nhiều nay đây mai đó theo tục di cư của họ, tù trưởng ở phiên trấn buông lỏng kỷ luật, lúc phụ thuộc vào nhà Thanh, lúc theo về nước Lào, không nhất định thuộc về nước nào cả. Vậy xin bàn luận rộng ơn thương dân, định lại điều lệ, để cho dân mười châu được biên tên vào sổ hộ khẩu nước ta mãi mãi". Trịnh Sâm hạ lệnh hết thảy các việc đều cho thi hành. Vì thế, hạ chiếu tha thuế tô năm nay cho các châu thuộc Hưng Hóa cùng người Nùng, các người Man ở Sơn Trang; lại tha những thuế còn thiếu; cấm hẳn việc thiện tiện mua phẩm vật, tha tội cho các tù trưởng và vẫn được làm thổ tù; binh lính bản thổ ở các châu thì liệu lượng suất số chia thành từng hiệu để điều tự giữ lấy đất đai. Một mặt, hạ lệnh cho viên quan ở trấn nghiêm cấm thổ tù không được theo thói cũ đánh cướp lẫn nhau, không được theo ý riêng nối ngôi tù trưởng, không được thiện tiện giết hại thổ dân trong hạt. Lại cấm dân các châu châu Lai Châu, Luân Châu, Chiêu Tấn và Quỳnh Nhai không được bắt chước mặc kiểu áo người nhà Thanh và nộp tô thuế riêng biệt.
Tháng 3. Sâm truất ngôi hoàng thái tử Duy Vĩ, rồi bắt giam vào ngục.
Thái t ử lúc còn nhỏ, thông minh, nhanh nhẹn, xem rộng sách Kinh, sách Sử, đối với sĩ phu rất lễ độ; thần dân không ai là không mến yêu thái độ, dung nghi. Trịnh Doanh rất trọng tài của thái tử, nên đem con gái trưởng là Tiên Dung quận chúa gã cho. Thái tử vẫn bực tức về nỗi nhà Lê mất quyền bính, khẳng khái có chí thu nắm lấy quyền cương. Trịnh Sâm lúc lớn lên làm thế tử, đối với thái tử, hắn vẫn ghen ghét về địa vị tài năng. Một hôm, thái tử và Sâm cùng ở phủ đường được chúa Trịnh ban cho ăn cơm và bảo cùng ngôi một măm, lúc ấy vợ Trịnh Doanh là Nguyễn Thị ngăn đi và nói: "Thế tử, với thái tử có danh phận vua tôi, lẽ nào được ngồi cùng mâm? Nên phân biệt ngồi làm hai chiếu". Sâm đổi nét mặt, bước ra về, nói với người ngoài rằng: "Ta với Duy Vĩ hai người, phải một chết một sống, quyết không song song cùng đứng với nhau được".

K ịp khi Sâm nối ngôi, bàn vụng với hoạn quan Hoàng Ngũ Phúc và Phạm Huy Đĩnh định mưu truất bãi thái tử, nhưng không có lẽ gì buộc tội, bèn vu cho thái tử tư thông với người phủ thiếp của Trịnh Doanh, rồi đem tội trạng ấy tâu bày với nhà vua bắt thái tử giam vào ngục.

Tr ước đây, trong giếng Tam Sơn ở sau cung điện, bổng nhiên có tiếng như sấm, thái tử e rằng tất xảy ra tai nạn, nói để nhà vua biết; nhà vua thường cầu đảo cho thái tử được thoát nạn. Đến nay, thái tử biết tin tai nạn phát sinh, vào ở tiểm điện của nhà vua. Huy Đĩnh trước hết vào tìm khắp trong đông cung, nhưng không thấy, bèn vào thẳng điện đình kể tội trạng thái tử và nói với nhà vua rằng: "Tôi nghe biết thái tử ẩn nấp trong tiểm điện của bệ hạ, xin bắt giao cho tôi". Nhà vua ôm mãi lấy thái tử, không nỡ ly biệt. Huy Đĩnh cứ quỳ mãi ở dưới sân. Thái tử tự nghĩ không thể nào thoát nạn được, vừa khóc vừa lạy trước mặt nhà vua, rồi rảo chân bước ra chịu trói. Khi đưa về phủ chúa Trịnh, Huy Đĩnh bắt thái tử trút mũ ra để nhận tội, thái tử không chịu, nói: "Bỏ vua này, lập vua khác, bạo nghịch giết vua, là việc làm đã quen của nhà bay, chứ ta có tội gì đâu? Việc này đã có sử xanh chép để ngàn đời!" Trịnh Sâm giả thác mệnh lệnh của nhà vua, truất thái tử làm thứ nhân, rồi giam vào ngục.

L ời phê-Một việc vô cùng thê thảm, đau đớn đến ngàn đời. Đọc Sử đến đây làm cho lỗ mũi người ta phải chua xót! Việc này cùng với việc phá tường để bắt Phục Hậu^1 cùng một cảnh đáng đau lòng. Lại đáng giận lúc ấy khanh tướng đầy triều đình, mà không một người nào dám nói, chỉ có Nguyễn Lệ vì liên can mới phải tự tiết^2 mà thôi, như thế có thể trong triều lúc bấy giờ không có người nào ra gì cả. Đến cả Nguyễn Thị là mẹ Trịnh Sâm cũng không nói một lời để giải cứu, thế thỉ bụng dạ Nguyễn Thị ra thế nào? Thà rằng trước kia đừng phân biệt chỗ ngồi lại còn hơn^3. Đem so sánh với Vũ Thị^4 thì Nguyễn Thị còn kém nhiều lắm.
Lời chua-Giếng Tam Sơn: Nay ở sau điện Long Thiên thuộc tỉnh thành Hà Nội. Nguyễn Thị, vợ Trịnh Doanh: Người xã Thịnh Mĩ, huyện Lôi Dương, mẹ đẻ của Tiên Dung quận chúa.
Tháng 4, mùa hạ. Sao Thái Bạch xuất hiện ban ngày.
Tháng 5. Sao Thiên Cẩu xuất hiện, ánh sáng suốt bầu trời, có tiếng như sấm.
L ời chua-Mục "Thiên văn chí" trong Tiền Hán thư chép rằng: Sao Thiên cẩu hình dáng giống sao lớn đổi ngôi. Mạnh Khanh nói: Sao Thiên Cẩu có đuôi, bên cạnh có hình cái chổi, bên dưới có hình con chó, sao này cũng là tinh khí của sao Thái Bạch. Người xem thiên văn nói là triệu chứng phá quân, giết tướng. Chó là giống vật biết giữ nhà và chống kẻ gian.
Kén vệ binh ở bốn trấn.
Vì s ắp dụng binh đánh Trấn Ninh, bèn hạ lệnh cho viên quan có trách nhiệm chiểu theo số ngạch lính năm Canh Thân (năm Cảnh Hưng thứ nhất, 1740) kén chọn lính để bồ sung, sẽ phân phối cho lệ thuộc vào đội ngũ, để phòng bị khi trưng dụng xuất quân).

Tháng 7, mùa thu. Sao Ch ổi xuất hiện.
Sao Chổi xuất hiện dài suốt bầu trời, đường đi chỉ về phương tây nam, 42 ngày mới lặn. Tháng 8. Trịnh Sâm tự tiến phong làm thượng sư Tĩnh vương.
Sâm giả thác mệnh lệnh nhà vua, tự tiến phong làm đại nguyên soái tổng quốc chính, thượng sư Tĩnh vương.
Lập Duy Cận làm hoàng thái tử.
Duy Cận là con thứ tư của nhà vua. Sau khi Duy Vĩ đã bị truất, Duy Cận ra vào phủ chúa Trịnh, tôn thờ mẹ Trịnh Sâm là thái phi Nguyễn Thị rất kính cẩn, Sâm tâu nhà vua xin lập làm hoàng thái tử.
Thanh Hoa có th ủy tai lớn, đê Tây Hồ ở Lam Kinh bị vỡ.
Sâm sai tướng là bọn Bùi Thế Đạt đi đánh Trấn Ninh.

Tr ước kia, Duy Mật thì thọt ra vào vùng Sơn Tây và Thanh Hoa, sau vào Trấn Ninh, chiếm cứ thành Trình Quang, dần dần số người đông, của cải nhiều, kiêm tính các người Lào ở châu Quỳ, châu Trà, châu Cao, châu Hợp bắt họ phải phục dịch lệ thuộc vào mình, thế lực có phần cường thịnh. Trịnh Doanh nhiều lần sai quân đi đánh, nhưng vì chỗ ấy vừa hiễm trở vừa xa xăm, không thể nào đánh được. Lúc Trịnh Sâm mới lên ngôi, sai Nguyễn Mậu Dĩnh, tham nghị Nghệ An, đem sắc thư đi, nhưng không được vào thành, phải trở về. Đến nay quyết kế dùng mưu đánh dẹp. Trước hết đem việc ấy bảo rõ cho binh lính biết, rồi sai Bùi Thế Đạt làm thống lãnh Nghệ An, Nguyễn Phan làm chánh đốc lãnh Thanh Hoa, Hoàng Đình Thể làm đốc lãnh Hưng Hóa, điều động binh mã ba đạo đi đánh Trấn Ninh.

1 Cuối đời Tây Hán, Tào Tháo làm thừa tướng, uy quyền át cả vua. Phục hoàng hậu, vợ Hán Hiến đế, lập mưu giết Tháo, việc bại lộ, Tháo sai Hoa Hâm đem quân vào cung để bắt. Phục hậu đóng cửa lại rồi núp ở bức tường trong cung, Hoa Hâm phá cửa, đạp đỗ tường lôi ra. Phục hậu bảo Hiến Đế rằng: "Chả thể sống được để trông thấy nhau đâu!". Hiến Đế nói: "Tính mạng của tôi cũng chưa biết sống chết lúc nào đây!" (Tư trị thông giám quyển LXVII, tờ 2134).

2 Xem thêm tờ 37 trong cuốn này.
3 Chỉ việc Nguyễn Thị không cho Trịnh Sâm được ngồi chung chiếu với Duy Vĩ.
4 Xem thêm chú thích số 1, Chính biên quyển XXXVIII, tờ 38.
Lời chua-Hoàng Đình Thể: Người xã Hà Thượng, huyện Hậu Lộc^1, đỗ tạo sĩ. Sơn Tây, Thanh Hoa, Nghệ An, Hưng Hóa: Đều xem Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb, XXI, 16, 18, 19 20-23, 27, 28, 30, 33, 35).
Quỳ Châu và Trà Châu: Đều xem Bình Định vương năm thứ 7 (Chb. XIII, 17, 20, 21).
Cao Châu: T ức Trịnh Cao, xem Bình Định vương năm thứ 2 (Chb. XIII, 9). Quy Hợp: Xem Nhân Tông, năm Thái Hòa thứ 6 (Chb. XVIII, 8). Phủ Trấn Ninh: Xem Thánh Tông, năm Hồng Đức thứ 10 (Chb. XXIII, 30, 31). Thành Trình Quang: Thuộc phủ Trấn Ninh.
Tháng 10, mùa đông. Trịnh Sâm bổ dụng Nguyễn Lệ và Lý Trần Thản giữ chức tả, hữu tư giảng, để dạy con là Khải (có một tên nữa là Tông).
Lời chua-Lý Trần Thản: Người xã Lê Xá, huyện Duy Tiên^2, đỗ tiến sĩ khoa Quý Sửu (1769) năm Cảnh Hưng.
Tháng 12. Xã An L ệnh mưa ra máu.
Lời chua-An Lệnh: Tên xã, xem năm thứ 22 ở trên (Chb. XLII,9).
Sét đánh núi Bia đá thuộc Phú Yên, sắc đá thay đổi hết.
Quãng núi Bia đá thuộc Phú Yên bị sét đánh, đá sắc đen đổi hết thành sắc trắng, đứng xa trông bia đá đứng sững hình như vôi trắng. Duệ Tông Hiếu Định hoàng đế ta sai quan cầu đảo.
L ời chua-Núi Bia đá: Ở phía đông huyện Tuy Hòa, tỉnh Phú Yên. Thế núi tròn và nhọn, đá đỉnh núi đứng sững, sắc đen. Tương truyền Thánh Tông nhà Lê vào Nam đánh Chiêm Thành, mở đất đến đây. Trên vách đá cheo leo ở đỉnh núi, nhà vua sai mài sườn núi khắc chữ vào đá để làm chổ chia giới mốc với Chiêm Thành, cho nên gọi tên là núi Bia đá.
Canh Dần, năm thứ 31 (1770). (Thanh, năm Càn Long thứ 35).
Tháng giêng, mùa xuân. Bùi Th ế Đạt và Nguyễn Phan tiến quân đánh phá được Lê Duy Mật ở gò cao thành Trình Quang. Duy Mật tự gieo mình vào đống lửa chết. Hạt Trấn Ninh được bình định.

Duy M ật giữ lấy chỗ gò cao thành Trình Quang, dựa vào hang hốc núi non làm kiên cố. Được tin quân ba đạo kéo vào, hắn muốn cố chết giữ vững lấy thành, rồi cho toán quân lưu động lẻn ra đón đường chặn đánh làm cho quan quân mỏi mệt. Thế Đạt và Nguyễn Phan đốc suất quân hai đạo Thanh, Nghệ, bám sát sườn núi tiến vào, đánh phá ở các xứ Trình Ban và Bạn Xung, nhiều lần được thắng trận, nhân đấy tiến sát đến ngoài gò cao thành Trình Quang, chia ra đặt doanh trại. Duy Mật cho quân đóng yên một nơi không hành động, hai viên tướng chưa biết thực hư thế nào không dám cho quân tiến thẳng vào. Gặp lúc ấy, Hoàng Ngũ Phúc chiêu dụ được mẹ tên Lại Thế Thiều là viên tướng của Duy Mật, Ngũ Phúc sai mụ này viết thư dụ dỗ Thế Thiều để làm nội ứng. Thế Thiều là con rễ Duy Mật, khi nhận được thư của mẹ, bèn nhị tâm với Duy Mật, hắn ngầm khuyên đồ đảng là Lê Văn Bản mở cửa thành ngoài cho quan quân tiến vào. Khi quan quân đã vào, bèn bắc thang trèo lên bắn vào trong thành, tiếng súng suốt ngày đêm không ngớt. Duy Mật tự biết rằng đã vỡ lỡ ngay từ trong nhà rồi, liền tụ tập vợ con, rồi tung lửa đốt để tự chết cháy.
1 Tỉnh Thanh Hóa. 2 Tỉnh Hà Nam.
B ọn Thế Đạt vào thành, thu thập được khí giới, ngựa, voi, và vàng lụa kể cả hàng vạn. Dùng thổ tù là Lư Cầm Uẩn, Lư Cầm Khâm làm chánh xà và phó xà^1để giữ đất ấy. Trấn Ninh hết thảy đều bình được.

Sau bàn lu ận công đánh dẹp, gia phong Bùi Thế Đạt làm đại tư đồ, Nguyễn Phan làm thái tể, Hoàng Đình Thể làm thiếu bảo; còn tán lý, tham mưu, giám quân và tướng hiệu đều thăng thưởng có từng cấp bậc khác nhau.

Tr ước đây bàn định việc dùng quân đánh Trấn Ninh, các quan trong ngoài đều cho là khó, vì chỗ ấy vừa hiễm trở vừa xa xăm, chỉ một mình Trịnh Sâm đoán trước là tất thắng, cho nên mưu mô đánh dẹp đều do Sâm vạch ra, thành thử cuối cùng mới có thể thu được toàn thắng. Nhưng cũng về việc thắng trận này mà mới sinh ra lòng thích đánh dẹp, khinh thường việc dùng binh lính.
Lời chua-Lại Thế Thiều: Người xã Quang Lãng, huyện Tống Sơn, con cháu công thần Lại Thế Cường.
Lê V ăn Bản: Người xã Xuân Dương, huyện Yên Khánh.
Động Trình Ban: Thuộc châu Mai Sơn, Hưng Hóa.
Động Bạn Xung: Thuộc phủ Trấn Ninh, Nghệ An.

Tháng 3. Bãi binh lính t ứ trấn về làm ruộng.
Vì cớ đã bình định được Trấn Ninh.
Mồng một, tháng 5, mùa hạ. Nhật thực.
Tháng 7, mùa thu. Kén lính Thanh, Nghệ.

Lúc b ắt đầu trung hưng, ngạch lính hai xứ Thanh, Nghệ, cứ ba suất đinh lấy một người, khoảng năm Bảo Thái giảm nhẹ đi, cứ năm suất đinh lấy một người^2, sau lại cứ ba suất đinh lấy một^3. Tiếp đó hàng năm số hộ khẩu nơi tăng nơi giảm không nhất định, viên quan có trách nhiệm cứ theo định ngạch để bắt lính sung bổ, nặng nhẹ không đều, rồi sinh ra sự đòi lính bỏ trốn, bắt lính còn thiếu số, không ngày nào yên. Dân gia bị điêu tàn, không có người để điền thế, số quân trong sổ mỗi ngày mỗi hao hụt. Các quan giữ công việc trong chính phủ xin phái quan đi khám xét tình thực để lấy lính sung bổ một cách công bình. Triều đình bèn sai Bùi Thế Đạt, trấn thủ Nghệ An, khám xét bổ sung binh lính trong hạt mình cai quản; quan trong kinh là Lê Quý Đôn, Đoàn Nguyễn Thục đi khám xét để bổ sung lính Thanh Hoa.
Tháng 10, mùa đông, Trịnh Sâm tự gia phong làm thượng sư thượng phụ, duệ đoán văn công võ đức Tĩnh vương.
Sâm tự nhận là công đức ngày càng lừng lẫy, bèn giả thác mệnh lệnh nhà vua tự tiến phong là đại nguyên soái tổng quốc chính, thượng sư thượng phụ, duệ đoán văn công võ đức Tĩnh vương. Tháng 12. Định phép đánh thuế tơ và muối.
Theo ch ế độ cũ, hiệu tả giáp, tả ất (thuộc tả trung cung) giữ về việc tơ, thu thuế tơ để cung cấp vào việc may nhung phục, mà không đánh thuế đất bãi; thuế muối thì không căn cứ vào số ruộng, chỉ thu thuế những bếp hiệu nấu muối. Sau, tơ sống để tích lũy lâu ngày, mục nát không sao dùng được, mà dân gian bỏ thiếu cũng nhiều; về các hộ nấu muối thì nhà giàu nhà nghèo không đều, họ đem tình tệ riêng tố khổ lẫn nhau; lại có khi một thửa ruộng mà hai lần thu thuế muối, táo đinh không sao chịu nổi sự nặng nề, viên trưng phủ (tên quan) sớm tối thúc giực mà mười phần không thu được một phần. Đến nay, bàn xá hết số còn bỏ thiếu lâu ngày của hai hạng thuế ấy. Từ nay, về thuế tơ thì cho thì cho chiết nạp theo số dật, diêm hộ thì căn cứ vào số ruộng hiện làm muối để thu thuế. Hộ phiên không đánh thuế thổ sản nữa.
1 Xà tức xà bồn xà nói tắt, tục dân Man gọi người tù trưởng là xà. Xem thêm lời chua của Cương Mục Chính biên quyển XXXIV, tờ 48.
2 Thi hành năm Bảo Thái thứ 2 (1721) xem thêm Chính biên quyển XXXV, tờ 40.
3 Thi hành năm Vĩnh Hựu thứ 6 (1740) xem thêm Chính biên quyển XXXVIII, tờ 22.
L ời chua-Số dật: Sách Mạnh Tử tập chú chép mỗi dật 24 lạng. Trinh Khang Thành nói mỗi dật 30 lạng. Lại Sử ký chép từ nhà Hán trở về trước dùng dật để định bản vị loài kim. từ nhà Hán trở về sau dùng cân để định bản vị loài kim, mỗi dật 24 lạng, mỗi cân 16 lạng.
Thuế tơ: Tơ trắng mỗi dật nộp thuế 5 tiền; tơ vàng mỗi dật nộp thuế 3 tiền 20 đồng.
Thuế muối: Ruộng muối công mỗi mẫu nộp thuế 8 tiền; ruộng muối ở ngoại đê mỗi mẫu nộp kém đi 2 tiền; ruộng muối tư mỗi mẫu nộp 3 tiền.
Tân Mão, năm thứ 32 (1771). (Thanh, năm Càn Long thứ 36).
Tháng giêng, mùa xuân. Định Phép thay đổi cho các viên phủ, huyện đã mãn hạn khảo công.
Định phép: Các viên phủ, huyện tại chức đủ 6 năm là một kỳ hạn.
Lại hạ lệnh: Những phủ hoặc huyện trước kia cho kiêm lý, nay lại chia ra cai trị như cũ.
Tr ước đây, các phủ, huyện hoặc hợp lại hoặc giảm bớt đi, mà cho các phủ huyện tiếp cận kiêm lý^1. Dân gian cho đó là việc mới đặt ra có ý không thích. Các quan trong chính phủ bàn định, lấy cớ rằng gần đến khoa thi hương, nên chiếu theo vị trí các phủ huyện đã chia đặt từ trước để tiện việc khảo hạch học trò. Trịnh Sâm y cho; duy các châu, huyện ven núi thuộc ngoại trấn vẫn cho kiêm lý.
Tháng 3. Thổ quan châu Tư Lăng nhà Thanh trã lại đất châu Lộc Bình.
Lúc ấy, dân thổ châu Tư Lăng, tranh chiếm địa giới xã Tĩnh Gia thuộc châu Lộc Bình. Triều đình hạ lệnh cho Phạm Đồng Viện, đốc đồng Lạng Sơn, sai người đi phân giải. Quan châu Lộc Bình bèn trả lại đất ấy, sau đó lại đem dâng ngựa để tạ lỗi.
Lời chua-Phạm Đồng Viện: Người xã La Đôi, huyện Thanh Lâm^2, đỗ tiến sĩ khoa Bính Tuất (1766) năm Cảnh Hưng.
T ĩnh Gia: Tên xã, thuộc châu Lộc Bình, Lạng Sơn.
Châu Tư Lăng: Thuộc tỉnh Quảng Tây, nhà Thanh.
Trịnh Sâm cho dời trấn lỵ Thanh Hoa đến xã An Lãng.
Sâm lấy cớ rằng phủ An Trường là nơi cỗi gốc, mà địa phận An Lãng tiếp giáp với An Trường, nên hạ lệnh dựng lỵ sở của trấn Thanh Hoa ở đây để cai trị.
Lời chua-Phủ An Trường: Xem Trung Tông, năm Thuận Bình thứ 5 (Chb. XXVIII, 4).
An Lãng: Tên xã, thu ộc huyện Thụy Nguyên, tỉnh Thanh Hoa. Các huyện Kim Động, Nam Xang và Hoài An mưa ra đất.
Lời chua-Kim Động: Tên huyện, thuộc tỉnh Hưng Yên.
Nam Xang: Xem Anh Tông, năm Chính trị thứ 3 (Chb. XXVIII, 15).
Hoài An: Xem Chiêu Tông, năm Quang Thiệu thứ 7 (Chb. XXVII, 9). Tháng 4, mùa hạ. Nước Nam Chưởng sang cống nạp.
1 Xem thêm tờ 11, 12 trong cuốn này. 2 Nay thuộc tỉnh Hải Dương.
Nam Ch ưởng là một bộ lạc của Nam Chiếu xưa, từ nhà Minh trở về trước gọi là Đại Man, đến nhà Thanh mới phong làm một nước. Đất nước này phía đông nam giáp Hưng Hóa, phía tây qua tây qua Nam Giang đến Tiêm La, phía bắc qua Mường Lự thông sang Vân Nam. Từ trước, nước này chưa cống nạp nước ta, đến nay mới thông hiếu.
Lời chua-Nam Chưởng: Theo Thông giám tập lãm thì Nam Chưởng tức Man Lão Qua xưa, phía đông nam tiếp giáp địa giới nước ta.
Khảo duyệt các quan phủ và huyện.
B ọn Nguyễn Nghiễm, giữ chính quyền trong phủ chúa Trịnh, dâng tờ khải nói: "Chức trách thú lệnh rất là gần dân, nếu không dùng được người tốt, thì dân sẽ bị tai hại. Ít lâu nay bộ Lại cất nhắc bổ dụng, chỉ dựa vào tư cách, vào năm tháng làm việc và công lao, không xem xét người ấy tốt hay xấu; đến việc trao chức cho các viên tá nhị nhị lại càng bừa bãi rối ren, do đấy mà quan lại làm việc chưa được trong sạch. Vậy từ nay xin khảo duyệt kỹ lưỡng hơn, chỉ cốt chọn lấy người nào tư cách và đường xuất thân cùng xứng đáng, lời nói và việc làm đều có thể thu dụng được, rồi định rõ kỳ hạn nhất tề hợp tập để xét thực, bấy giờ sẽ cho đi nhận chức". Trịnh Sâm y cho. Từ đấy phàm có cất nhắc bổ dụng các viên phủ, huyện, trước hết bộ Lại sát hạch, rồi đệ lên quan chính đường xét duyệt lại, mới cho đi nhận chức. Việc cất nhắc bổ dụng có phần cẩn thận được đôi chút.
Tháng 6. Dựng chùa Tiên Tích ở ngoài cửa Đại Hưng.
Lời chua-Chùa Tiên Tích: Nay ở thôn Nam Ngư, tổng Vĩnh Xương, huyện Thọ Xương, tỉnh Hà Nội^1.
M ồng một, tháng 9, mùa thu. Nhật thực.
Bổ dụng. Lê Quý Đông làm tả thị lang bộ Công, quyền giữ chức đô ngự sử.

Tr ước kia, Quý Đôn làm phó đô ngự sử, thường dùng số bạc đút lót trong khi xét kiện để dâng chúa Trịnh, bèn được thăng chức Hữu thị lang bộ Hộ. Đến nay, nhân khi khám xét hạt Thanh Hoa trở về, lại dâng hơn một ngàn lạng bạc đã ăn của đút, nên do chức Hữu thị lang bộ Hộ thăng lên chức này.

Quý Đôn lại trình bày bốn việc: 1. Cống sĩ thi hội trúng được kỳ đệ tam phần nhiều xin lạm sắc nội hoàng gia ơn, nhảy qua tư cách trao chức vượt bậc. Xin xét thực, bắt trở về bậc cũ; 2. Hiến sát phó sứ và tham nghị là người có chuyên trách ở một địa phương, thế mà ít lâu nay những bọn cầu may để làm quan phần nhiều không do các quan trong triều đường bảo cử, chỉ lén lút cầu cạnh để được dự vào sự bổ dụng. Xin thu hồi lệnh trước, mà cho các quan trong triều đường bảo cử theo như lệ cũ; 3. Đất bãi ở các lộ xin phái các quan chia nhau đi khám lại; 4. Những dân xã ở các lộ, trước đây phụng mệnh được miễn trừ, gần đây vì chép lại sổ sách, rồi sinh ra sự thay đổi thêm bớt gian trá. Xin sai tín thần^2 xét thực để chỉnh đốn lại cho được đúng". Trịnh Sâm cho là phải lẽ cả, lập tức hạ lệnh thi hành.

L ời phê-Chỉ có tiếng mà không có thực, thì trước kia tự trình bày tội lỗi của mình, chẳng qua cũng chỉ vì nóng ruột muốn nhảy lên quan to mà thôi^3.
Lời chua-Nội hoàng: Ý nói sắc mệnh của trăm quan, nếu do nội điện vua Lê cấp phát thì giấy viết sắc dùng giấy màu vàng, nếu do phủ chúa Trịnh cấp phát thì dùng giấy lệnh trắng, cho nên sắc ở nội điện gọi là nội hoàng.

Th ể lệ triều đường bảo cử: Trước đây các chức Hiến sát phó sứ và tham nghị có thể lệ phải do các quan triều đường bảo cử. Từ khi Phạm Bá Ưng, Hiến sát sứ Nghệ An, vì hà khắc nhũng nhiễu bị bãi chức. Trịnh Sâm bèn hạ lệnh từ đấy các quan triều đường không được bảo cử.

1 Hiện nay chùa Tiên Tích hãy còn, ở gần ga Hàng Cỏ, đường Lê Duẩn Hà Nội.
2 Tức hoạn quan.
3 Chỉ việc Lê Quý Đôn có tiếng là người thông minh, đỗ đến bảng nhãn, mà lấy bạc đút lót của dân dâng chúa Trịnh. Xem thêm Chính biên quyển XLII, tờ 27.
Dân xã được miễn trừ: Dân ở các xã, hoặc có người vì trung nghĩa, hoặc có người am hiểu công việc làm thợ ở các cục, được miễn trừ đi lính và dao dịch. Tháng 11, mùa đông. Ngô [Thì] Sĩ, tham chính Nghệ An, vì có tội, bị bãi chức. Trước đây, Trịnh Sâm nối ngôi, người ta phao truyền câu sấm, nói Hoàng Ngũ Phúc có ý mưu toan làm sự trái phép. Sâm lấy làm ngờ.
Lúc ấy, Nguyễn Lệnh Tân nhà ở Tây Hồ, một hôm, triều sĩ hội hợp rồi bơi thuyền cùng vịnh thơ với nhau. Bài thơ của Ngô [Thì] Sĩ có câu "Tình vũ cánh nghi chu"1, câu này ý nói về phong cảnh trong hồ, sau có người đổi ra là "Thảo mộc khủng phi Chu"2, rồi đề đạt bài thơ ấy lên Trịnh Sâm. Trong phủ Trịnh Sâm lại thường nhận được thư nặc danh, xưng là triều sĩ dâng biểu, nói cần phải đề phòng Ngũ Phúc, bên ngoài người ta nói sai đi rằng "triều sĩ" tức là "Ngô Sĩ". Do đấy, Ngũ Phúc để tâm căm giận. Gặp lúc ấy, học trò trường Nghệ An khiếu tố về việc hai ti [Thừa chính và Hiến sát] khảo hạch không công bằng, vì thế triều đình bàn luận bãi chức Ngô Sĩ. Nhân đấy Ngũ Phúc luận tội thêm vào bốn chữ "hoàn dân thụ dịch"3. Từ trước đến nay, hạng văn thần phạm tội công, chưa có ai đến phải bãi chức [nay Thì Sĩ phải bãi chức], nên người ta đều ghét Ngũ Phúc là người nham hiểm độc ác.
Lời chua-Nguyễn Lệnh Tân: Người xã Phù Nguyên^4, huyện Thụy Nguyên, đỗ tiến sĩ khoa Quý Mùi (1763) năm Cảnh Hưng.
Tây Hồ: Có một tên nữa là Lãng Bạc. Xem thuộc Hán, năm Kiến Vũ thứ 18 (Tb. II, 11).
Tháng 12. Sâm giết thái tử cũ là Duy Vĩ và điện tiền hiệu điểm Nguyễn Lệ.
Sau khi thái t ử đã bị giam, Sâm muốn giết đi, nhưng chưa tìm được chỗ sơ hở. Đến nay, Hoàng Ngũ Phúc và Phạm Huy Đĩnh nhờ người khác tố cáo vu ra rằng "bọn Trần Trọng Lâm và Nguyễn Hữu Kỳ cùng với bọn gia khách của thái tử là cống sĩ Vũ Bá Xưởng và tự thừa Lương Giản định mưu dấy quân, để cướp lấy thái tử ra khỏi ngục". Rồi Huy Đĩnh đem việc ấy nói cho Sâm biết. Sâm hạ lệnh bắt đem trị tội. Lương Giản trốn. Bá Xưởng bị bắt, tra tấn nghiêm ngặt, lời cung của Bá Xưởng liên can cả đến Nguyễn Lệ. Lệ nói: "Thái tử là người sẽ nối ngôi vua sau này của một nước, nay không có tội gì mà bị giam cầm nhục nhã, thì định mưu cướp lấy thái tử đem ra là một việc nghĩa, nhưng thực tình tôi không được dự biết việc ấy. Nay nếu bức bách về sự khảo tả mà thú phục xằng, thì không phải là người có dũng khí, việc không mà nói có, thì không phải là người có nghĩa. Vả lại, việc này bảo là Lệ này tự định mưu, họa chăng còn có lý, chứ thái tử ở trong nhà giam, đến vợ con cũng không được ra vào, thì Lệ này từ đâu để yết kiến thái tử mà cùng nhau mưu tính được? Bây giờ chỉ có việc chết mà thôi, chứ Lệ này chả biết nói gì cả!" Nguyễn Lệ bị khảo đả, nát hết da thịt mà vẫn không thay đỗi lời khai. Huy Đĩnh tự dựng thành bản án dâng lên. Sâm sai Huy Đĩnh thắt cổ giết thái tử, lại giết cả bọn Nguyễn Lệ và Bá Xưởng nữa. Sau lạ lệnh thu lấy sắc mệnh của Trần thụ là hoàng hậu đã mất và là mẹ đẻ thái tử; các con thái tử là Khiêm, Trù và Chi đều bắt đem giam cấm ở ngục Đề Lãnh.

L ời chua-Duy Khiêm: Sau đổi là Duy Kỳ, tức Mẫn đế [Chiêu Tông]. Duy Trù và Duy Chi: Sau đều bị giặc Tây Sơn giết.
Nguyễn Lệ: Người xã Thận Vi^1, huyện Thượng Nguyên.
Vũ Bá Xưởng: Người ở Đan Luân, huyện Đường An^2.
Lương Giản: Người xã Tào Sơn, huyện Ngọc Sơn^3.
Điện tiền hiệu điểm: Giữ việc quản lãnh cấm quân trong cung Thái tử.
1 Câu này ý nói phong cảnh Hồ Tây, dù trời nắng hay mưa, lúc nào cũng đáng bơi thuyền để thưởng ngoạn.
2 Câu này nghĩa đen: e rằng cỏ cây không phải của nhà Chu nữa. Chữ "thảo mộc" dùng nghĩa rộng là giang sơn đất nước, là nhân dân. Chữ Chu câu trên là "cái thuyền", cùng một âm với chữ Chu câu dưới là "nhà Chu" (một triều đại cổ Trung Quốc). Vì trong câu thơ có chữ "Chu", nên người hiếu sự mới xuyên tạc ra chữ "chu" là "nhà Chu" để nói bóng về nhà Trịnh.

3 Trở về dân chịu dao dịch.
4 Nay thuộc tỉnh Thanh Hoa.
1 Thận Vi: nay là xã Bách Thuận, huyện Vũ Thư, tỉnh Thái Bình.
2 Nay thuộc tỉnh Hải Dương.
3 Nay là huyện Tĩnh Gia, tỉnh Thanh Hóa.

Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục Chính Biên

Quyển thứ 44
Từ Nhâm Thìn, Lê Hiển Tông, năm Cảnh Hưng thứ 33 (1772) đến Bính Thân, năm Cảnh Hưng thứ 37 (1776), gồm 5 năm.
Nhâm Thìn, năm [Cảnh Hưng] thứ 33 (1772). (Thanh, năm Càn Long thứ 37. Tháng giêng, mùa xuân. Nước Ai Lao đến cống nạp.
L ời chuaAi Lao: Xem Triệu Việt Vương năm thứ 2 (Tb. IV, 9, 10). Mồng một, tháng 3. Nhật thực.
Khởi phục Nguyễn Nghiễm lại vào chầu giữ chức tham tụng.

Mùa đông năm trước, Nguyễn Nghiễm lấy địa vị thượng thư bộ Hộ, giữ chức tham tụng, viện lệ thôi làm quan. Triều đình hạ chiếu cho thăng chức đại tư đồ, sai quan hộ vệ đưa về tận làng. Nay Trịnh Sâm nhận thấy Nghiễm là người có tài, bèn khởi phục bổ dụng.
Sai Lê Quý Đôn đi dò hỏi tình trạng dân Lạng Sơn.
V ũ Trần Thiệu đến cửa Nam Quan chờ nhận mệnh lệnh [nhà Thanh], khi trở về triều, nói hạt Lạng Sơn dân gian bị đau khổ. Triều đình bèn hạ lệnh cho Lê Quý Đôn đi xét hỏi. Nhân đấy, Quý Đôn trình bày tình trạng hà khắc nhũng nhiễu của viên đốc trấn Lê Doãn Thân. Doãn Thân phạm tội, bị bãi chức.
Lời chua-Trần Thiệu: Nguyên tên là Trần Tự, người phường Đại Lợi, huyện Thọ Xương^1, đỗ tiến sĩ khoa Kỷ Mùi (1739) năm Vĩnh Hựu triều Ý Tông.
Doãn Thân: Người xã Đại Mão, huyện Siêu Loại^2, đỗ tiến sĩ khoa Mậu Thìn (1748) năm Cảnh Hưng.
L ạng Sơn: Xem Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 19, 31, 35). Tháng 5, mùa hạ. Bãi bỏ lệnh cấm nhân dân biên trấn tàng trữ binh khí.

Ch ế độ cũ, cấm dân gian tàng trữ binh khí riêng. Đến nay, Hoàng Đình Thể, lưu thủ trấn Hưng Hóa dâng nói: "Đất nơi biên viễn, binh lính do ở nông dân mà ra. Vả lại, binh khí do dân chế tạo, họ đều tự dùng để chống giữ, nay nhất luật cấm chỉ, e rằng bọn giặc cướp sẽ nhân chỗ sơ hở mà cướp bóc, thì không có gì phòng bị được". Vì thế, các ngoại trấn nơi biên viễn, đều bãi bỏ lệnh cấm trước. Duy trấn Yên Quảng vẫn theo lệnh cấm như các nội trấn.
Lời chua-Lệnh cấm tàng trữ binh khí: Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10, cấm nhân dân trong nước tàng trữ binh khí (Chb. XXI, 14).
Tháng 6. Trần Huy Mật, thượng thư bộ Lại, bị giáng chức làm thượng thư bộ Công. Huy Mật chầu chực ở Kinh Diên, được nhà vua quý trọng, đem công chúa gả cho hắn tên là Hựu, nhưng Trịnh Sâm có ý ghét.
1 Tỉnh Thanh Hóa.
2 Nay là huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh.
Tr ước đây sắc mệnh nội hoàng ban ơn nhiều đến hơn ngàn người. Lê Quý Đôn nhân nói về việc này. Sâm bèn sai Quý Đôn cùng Nguyễn Đình Huấn tra xét, rồi lấy cớ là Huy Mật không biết sửa chữa công việc cho đúng đắn, nên Huy Mật can tội bị giáng chức.

L ời cẩn ánQuan chế triều cố Lê, các quan trong kinh, về hàng đô ngự sử và tả thị lang, nếu người nào tại chức lâu năm mà có tư cách, đức vọng và chính trị, thì được thăng chức thượng thư trong ba bộ: bộ Binh, bộ Hình hoặc bộ Công, rồi chuyển lên thượng thư ba bộ: bộ Lại, Bộ Hộ hoặc bộ Lễ. Phẩm trật thượng thư trong sáu bộ đều tòng nhị phẩm, nhưng về chế độ bổng lộc thì thượng thư bộ Công lại kém một bậc, bổng lộc được cấp theo trật chánh tam phẩm (tòng nhị phẩm bổng lộc cả năm 62 quan, chánh tam phẩm bổng lộc cả năm 56 quan). Vì thế, từ bộ Lại chuyển sang bộ Công gọi là giáng chức.

L ời chua-Nội Hoàng: Xem năm thứ 32 ở trên (Chb. XLIII, 35). Tháng 7, mùa thu. Mặt trời có quầng hiện ra ba vòng, sắc xanh, trắng và đỏ. Tháng 9. Sao Thái Bạch xuất hiện ban ngày.
Quý Tỵ, năm thứ 34 (1773). (Thanh, năm Càn Long thứ 38).
Tháng 3, mùa xuân. Bổ dụng Nguyễn Lệ, phó đô ngự sử, sung làm đồn điền sứ ở phủ Trường An.
Ph ủ Trường An, ruộng biển mỗi ngày một mở mang, chất đất màu mở ưa cấy lúa. Triều đình hạ lệnh cho Nguyễn Lệ xem xét địa thế, đắp đê ngăn nước mặn, mộ dân làm đồn điền nộp thóc. Nhân đấy, dựng kho ở Dục Thúy để chứa.

L ời chua-Trường An: Xem Lý Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ nhất (Chb. II, 11). Núi Dục Thúy: Xem năm thứ 24 ở trên (Chb. XLII, 16).
Tháng 4, mùa hạ. Hạn hán, có người bị chết nắng.

Tháng này h ạn hán dữ dội, đầm hồ điều khô cạn, người đi đường có người bị chết nắng. Sâm hạ lệnh cho bầy tôi bàn luận tìm xét những chính trị thiếu sót; miễn cho dân tiền thuế gia tô, xá những thuế còn để thiếu lâu ngày, bãi việc xây dựng, xét hình ngục; lại hạ lệnh cho các trấn ti trình bày sự đau khổ của dân. Qua ngày hôm sau mưa to như dội nước xuống. Sau đó ban bố bảy điều nghiêm cấm trong kinh và ngoài trấn: 1. Lính đồn không được đánh thuế người buôn bán; 2. Nhân dân không được tố cáo ruộng ẩn lậu;3. Người cai quản không được đòi hỏi khám xét kiện tụng; 4. Nhà quyền thế không được chiếm bậy ruộng của dân; 5. Án nhân mạng không được hòa giải riêng với nhau; 6. Đê đường không khuyết liệt, đất bãi không bồi ra hoặc lỡ đi thì không được nhất luật khám xét đo đạc; 7. Chợ và bến đò, nếu chỗ nào trước kia không có thể lệ thu thuế, không được đánh thuế trái phép. Bảy điều trên này là theo lời tâu bày của các trấn ti.
Bổ dụng hoạn quan Phạm Huy Đĩnh giữ chức thự phủ sự, Lê Quý Đôn vào chầu giữa chức bồi tụng.
Tr ước kia, Trịnh Sâm ở Lượng Phủ, Huy Đĩnh rất được Sâm yêu, Quý Đôn lén lút giao kết chặt chẽ, Huy Đĩnh dắt díu Quý Đôn cùng làm việc, Quý Đôn lại càng thân mật với Huy Đĩnh. Phàm những việc dùng để xén bớt ức chế nội điện^1, không việc gì không làm, nên người ta đều sợ khí thế quyền lực của Quý Đôn.

Ch ế độ hồi đầu triều Lê: hàng tháng, ngày mồng một và ngày rằm, cử hành lễ thường triều, trăm quan chiếu theo ban thứ vào chầu bái yết. Từ khi Trịnh Sâm chuyên giữ quyền chính trong nước, hạ lệnh cho phủ liêu và Ngự sử đài, cứ ngày mồng một hàng tháng vào phủ chúa bàn định công việc, gọi là "nhập các". Đến lúc Quý Đôn được vào giữ chính quyền trong phủ chúa, hễ đến ngày mồng một, ngày rằm, các quan văn, võ thường thoái thác có bệnh cáo nghĩ, nên lễ thường triều chỉ có hoàng tử cùng bầy tôi nội điện vào chầu bái yết mà thôi, còn các quan không ai đến cả.
1 Chỉ triều đình Vua Lê lúc bấy giờ.
Hạ lệnh xét những người giả mạo nhận lạm quân công.
T ừ năm Vĩnh Hựu (1735-1739) dùng quân đánh dẹp đến nay, nhân dân nhiều người mạo nhận quân công, được vượt bậc trao cho chức quan cao quý, thành ra ở dân gian số chức sắc ngang với số bạch đinh, người thật người giả rối loạn không phân biệt được, tệ tập gian trá dần dần lan rộng. Triều đình nhiều lần bàn định hạn chế bớt đi, nhưng chưa thể thi hành được. Đến nay, hạ lệnh tra xét kỹ càng để chỉnh lý lại, những người có quân công thì căn cứ vào quan tịch cấp trả lại văn bằng, ngoài ra, người nhân sự cầu may mạo nhận cáo sắc đều thu lại tiêu hũy. Trong số người được cấp văn bằng, mười phần chỉ còn lại hai ba phần.
Tháng 5. Khởi phục Nguyễn Bá Lân giữ công việc bộ Lễ.
Tr ước kia, Bá Lân vì già yếu, xin từ chức, Trịnh Sâm nhận thấy Bá Lân là bầy tôi cũ triều trước, am hiểu tinh tường về điển lệ cũ, nên cho vẫn ở nhà tận kinh thành để phòng khi hỏi han đến. Nay lại khởi phục bổ dụng.

Đị nh rõ lệnh cấm đúc tiền vụng trộm.
Người nào tố cáo người đúc tiền trộm, mà xét ra là sự thực sẽ được thưởng chức hai tư. Làm lại sổ hộ tịch.

Tr ịnh Sâm nhận thấy trong nước đã đi đến thái bình, số hộ khẩu ngày thêm nảy nở, muốn xét thực số đinh để sửa đổi lại ngạch đinh trong sổ, Quý Đôn lại ra sức tán thành. Sâm bèn hạ lệnh các đại thần bàn định phép làm dổ. Sâm nói: "Nhà nước lúc bắt đầu trung hưng, chiếu theo phép cũ, ba năm một lần làm sổ hộ; năm Cảnh Trị, mới lập ra phép bình lệ^1 không tính số đinh tăng lên hay sút đi, phép ấy thi hành hơn 50 năm, phần nhiều sai suyễn; năm Bảo Thái tiếp tục làm sổ^2 cũng chỉ dựa theo ngạch cũ, rồi sau không kế tiếp sửa lại, đến nay lại đã hơn 50 năm rồi. Bây giờ nên cân nhắc phép đời trước, châm chước việc ngày nay, tham khảo mọi mặt định thành điều lệ, xét thực số nhân đinh, sửa đổi lại sổ hộ, cho phép dân được tự liệu lượng nhân khẩu mà chịu số hộ, để cho đủ ngạch trong sổ". Vì thế hạ lệnh cho Nguyễn Nghiễm, Nguyễn Phương Đĩnh và Lê Quý Đôn giữ công việc này. Nhưng Nguyễn Nghiễm và Phương Đĩnh chỉ làm cho đủ chức vị mà thôi, mọi công việc đều do Quý Đôn chủ trương hết. Quý Đôn kê cứu tra xét quá nghiêm khắc, nhân dân đều nghiến răng căm hờn, họ làm thư nặc danh dán ở cửa phủ chúa Trịnh xin bãi bỏ Quý Đôn đi mà dùng Ngũ Phúc, lời lẽ trong thư rất là khích thiết. Nhân đân, Trịnh Sâm thay đổi mệnh lệnh, cho Ngũ Phúc cùng Quý Đôn đều giữ công việc đôn đốc làm sổ. Ngũ Phúc xin thi hành theo điều lệ đời Cảnh Trị, đại để có nơi tăng, có nơi giảm, có nơi bình bổ vẫn như cũ. Số dân đinh hơi kém với ngạch đinh năm Bảo Thái, dân cũng cho là thuận tiện.

Quý Đôn lại cùng Phạm Huy Đĩnh tra xét vùng ven biển thuộc lộ Sơn Nam hạ, trích ra được hơn chín ngàn mẫu ruộng lậu thuế, đều đăng ký vào ngạch thuế bắt phải chịu tô. Nhân dân phần nhiều ta oán.

L ời chua-Sổ hộ: Phép tuyển duyệt đời cố Lê, từ khoảng năm Hồng Đức (Lê Thánh Tông) đến Vĩnh Thọ (Lê Thần Tông) kế tiếp làm sổ hộ, ba năm một lần tiểu tạo, sáu năm một lần đại tu, triều đình phái quan đi duyệt tuyển dân đinh, hạ lệnh cho các xã thôn kê khai hộ chính đinh và hộ trú ngụ, chia ra các hạng tráng, hạng quân, hạng lão, hạng cố (người không có sản nghiệp, phải đi làm thuê), hạng cùng (đàn ông không có vợ, đàn bà góa chồng, trẻ mồ côi, người trơ trọi một mình, những người này không nương tựa vào đâu được); còn hạng lão nhiêu, đốc tật, biệt tinh (người được miễn trừ dao dịch) và phiêu lưu thì để ngoài sổ; dân đinh đến tuổi trưởng thành thì biên tên vào sổ; người ngụ cư thì biên vào sổ phụ. Mỗi xã làm bốn bản sổ; một bản dâng lên triều đình, một bản nộp bộ Hộ, một bản đệ ti Thừa chính ở trấn và một bản để nộp ở huyện. Phàm những việc đánh thuế, tuyển lính đều kê cứu vào sổ này. Đến khoảng năm Cảnh Trị (Lê Huyền Tông) triều đình thấy việc duyệt tuyển phiền phức, có ý chán nản, mới sai các quan chia nhau đi khám thực, thông tính nhân đinh điền sản các xã rồi liệu lượng quân bổ suất số, lập làm phép "bình lệ", từ sau người sinh ra không tính, người chết đi không trừ.
1 Xem thêm Chính biên quyển XXXIII, tờ 29. 2 Xem thêm Chính biên quyển XXXVI, tờ 19.
Nghiêm định rõ điều luật lính trốn.
Binh lính hai x ứ Thanh Nghệ phần nhiều bỏ trốn, thiếu ngạch, bèn sai quan đi tra xét nã bắt. Trịnh Sâm hạ lệnh cho quân và dân hai xứ, đại lược nói: "Triều trước rộng tha dao dịch thuế khóa cho hai xứ, để nộp lính sung vào việc binh nhung, làm nanh vuốt của nước. Thế mà ít lâu nay, những người đã có tên thuộc vào sổ lính phần nhiều bỏ trốn, những xã còn thiếu ngạch lính trong sổ ít có xã chịu bổ sung, dân ngang ngạch trốn tránh cẩu thả, tập thành thói quen! Nay ủy cho viên đại thần giữ việc đốc thúc các quan ở trấn tra xét nã bắt, xã nào có lính trốn thiếu ngạch, đều phải chọn dân đinh để ứng tuyển. Nếu người nào dám gian trá, quyết không dung tha". Vì thế hạ lệnh cho viên quan giữ việc binh khai rõ thực số lính trong bộ thuộc của mình, nghiêm định rõ điều luật lính trốn, người nào che giấu sẽ xử theo tội nặng.
Tháng 7, mùa thu. Thủy tai lớn, vỡ đê Đông Trạch.
Nước lớn, vỡ đê Đông Trạch, các lộ Thường Tín, Ứng Thiên và Lỵ Nhân, hơn một ngàn nhà bị nước cuốn tan nát, thóc lúa bị ngập lụt.
L ời chua-Đông Trạch^1: Tên xã, thuộc huyện Thanh Trì.
Ứng Thiên: Xem Lý Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 5 (Chb. II, 18). Thường Tín: Xem Huyền Tông, năm Cảnh Trị thứ nhất (Chb. XXXIII, 3).
Lỵ Nhân: Tức Lợi Nhân, xem Lý Nhân Tông, năm Thiên Phù Duệ Vũ thứ 6 (Chb. IV, 14).
Tháng 8, mùa thu. Hạ lệnh cho dân nộp của sẽ trao cho quan chức.
Lúc ấy, đê điều vỡ lỡ, việc sửa đắp đều khó nhọc, vừa phí tổn. Bầy tôi bàn định, cho rằng: "Công việc phiền phức trọng đại, tất phải lấy của lấy sức ở dân, nhưng muốn lấy, cần phải có đạo lý. Vậy nay nên dùng chức tước để chiêu mộ lấy của ở người giàu thì người giàu không tiếc của, dùng tiền của để chiêu mộ lấy sức ở người nghèo, thì người nghèo không tiếc sức, của cải sức lực đều đầy đủ, mới có thể hoàn thành công việc được". Trịnh Sâm theo lời, bèn hạ lệnh lấy của nhà giàu nộp vào để mộ dân đắp đê.
Tháng 9. Miễn một nữa thuế gia tô sang năm cho các lộ vùng Tây, vùng Nam và vùng Bắc.
L ời chua-Thuế gia tô: Xem năm Cảnh Hưng thứ 3 (Chb. XXXIX, 27). Tháng 10, mùa đông. Lại hạ lệnh cấm tả đạo Hòa Lan.

H ạn định trong hai tháng người theo đạo Hòa Lan phải thay đổi hết tập tục cũ, người nào trái lệnh sẽ có tội. Về phần xã dân, nếu người nào cố ý dung túng sẽ bị tội lây, người nào cáo tố được sự thực sẽ tha dao dịch cho con cháu.
Lời chua-Tả đạo Hòa Lan: Tức Hoa Lang. Xem Huyền Tông năm Cảnh Trị thứ nhất (Chb. XXXIII, 5, 6).
Giáp Ng ọ, năm thứ 35 (1774). (Thanh, năm Càn Long thứ 39).
Tháng giêng, mùa xuân. Ở kinh sư động đất.
Tháng 2. Nghệ An bị đói to.
1 Nay là thôn Đông Trạch, xã Ngũ Hiệp, huyện Thanh Trì, Hà Nội.
Dân Ngh ệ An nhiều người chết đói. Triều đình hạ lệnh cho các quan giữ chính quyền bàn định thi hành việc phát chẩn, việc cứu giúp; giữ lại số tiền do nhà giàu trong trấn ấy đệ nộp để phát chẩn cho dân; tha các thuế tuần ti trong hạt để việc buôn bán được lưu thông; khoan dung việc đốc thúc lính bắt trốn; đình hoãn việc bắt xét các kiện tụng. Lại hạ lệnh cho ti Hiến sát dò hỏi tỉ mỉ về sự đau khổ của dân, rồi trình bày để triều đình rõ. Nhưng những việc ấy cũng chỉ là giấy má hão mà thôi.
Tháng 5, mùa hạ. Trịnh Sâm sai tướng là Hoàng Ngũ Phúc làm thống tướng, đem quân các đạo vào xâm lấn trong Nam.
T ừ khi đã bình định được Hưng Hóa^1 và Trấn Ninh^2, Trịnh Sâm quen mùi thắng trận, thích lập chiến công, mong làm việc trái với bổn phận. Hắn được tin Thuận Hóa ta có quyền thần là Trương Phúa Loan chuyên quyền, càn rỡ, hà khắc, bạo ngược, bị dân oán ghét; lại có bọn Nguyễn Văn Nhạc ở Tây Sơn nổi loạn tại Quy Nhơn, hắn muốn nhân sự sơ hở để thu lấy lợi lớn. Gặp lúc ấy. Bùi Thế Đạt, trấn thủ Nghệ An, cho trạm chạy văn thư về triều nói hiện trạng Thuận Hóa có thể đánh lấy được. Hoàng Ngũ Phúc và Nguyễn Nghiễm đều tán thành việc này. Trịnh Sâm bèn quyết chí đánh.

B ấy giờ Hoàng Ngũ Phúc vì tuổi già nghĩ việc về nhà, Sâm liền khởi phục ra làm đại tướng, mà bổ dụng Phan Lê Phiên và Uông Sĩ Điển giữ chức tùy quân tham biện, Đoàn Nguyễn Thục giữ chức đốc thị Nghệ An, thống lãnh tướng sĩ 33 doanh cùng quân thủy, quân bộ các đạo Thanh, Nghệ, vùng đông nam, số quân gồm ba vạn, tiến thẳng vào Nghệ An. Bọn Hoàng Phùng Cơ và Hoàng Đình Thể đều thuộc quyền chỉ huy của Ngũ Phúc. Một mặt hạ lệnh cho Nguyễn Lệ và Hoàng Đình Bảo lệ thuộc theo sự điều khiển. Sâm lại nhận thấy vùng Thuận Hóa luôn mấy năm mất mùa đói kém, lương ăn của lính không thể dựa vào dân được, bè trù tính phải tải lương, chia đặt ba trường sở lương thực: Trường sở Sơn Nam đặt ở Mỹ Lộc, dùng bọn Nguyễn Đình Diễn quản lãnh việc chi tiền, bắt tứ trấn đong thóc trong hạt giã thành gạo, hợp với số lương chứa trong kho, rồi do đường thủy tải vào Nghệ An; trường sở Nghệ An đặt ở Hà Trung, dùng bọn Đoàn Nguyễn Thục quản lãnh, bắt mua thóc gạo nhà giàu trong hạt, hợp với số lương của trường sở Sơn Nam, rồi tùy tiện hoặc theo đường thủy hoặc theo đường bộ tải vào Quảng Bình; trường sở Quảng Bình đặt ở Động Hải, sai bọn Ngô Dao giữ việc vận tải tất cả số lương, dự bị xếp đặt điều khiển để cung cấp lương thực cho binh lính.

Khi Ng ũ Phúc đã hành quân, Sâm lại tự tay viết thư đưa cho, trong thư nói: "Ông đến Nghệ An, nên tùy cơ mà trù tính định liệu, trước hết đưa thư cho các tướng giữ biên giới, nói thác ra rằng: "Việc hành quân này chỉ cốt phòng bị giặc Tây Sơn chạy trốn". Nói như thế để thăm dò tình hình của họ. Nếu họ đã bình định được giặc Tây Sơn, thì lại đưa thư đề đạt ý chí rồi dẫn quân về, đừng làm cho họ sinh nghi, lại gây hấn khích ở nơi biên giới".
Lời chua-Sĩ Điển: Có một tên nữa là Sĩ Lãng, người xã Vũ Nghị, huyện Thanh Quan^3, đỗ tiến sĩ khoa Bính Tuất (1766) năm Cảnh Hưng.
Đình Bảo: Có một tên nữa là Tố Lý, cháu Hoàng Ngũ Phúc, người xã Phụng Công, huyện Yên Dũng, tỉnh Bắc Ninh^4.
Ba mươi ba doanh: Nay không khảo cứu được.
Thuận Hóa, Sơn Nam, Mỹ Lộc, Nghệ An và Hà Trung: Đều xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 17-18, 21-24, 33).
Quảng Bình: Xem Chân Tông, năm Phúc Thái thứ 6 (Chb. XXXII, 6). Động Hải: Xem năm thứ 39 ở dưới (Chb. XLV, 10).
Tháng 6. Định thuế mỏ đồng Tụ Long.
1 Địa bàn hoạt động của Hoàng Văn Chất.
2Địa bàn hoạt động của Lê Duy Mật.
3 Nay là một phần của huyện Thái Thụy, tỉnh Thái Bình.
4 Nay thuộc tỉnh Bắc Giang.

Tr ước đây, mỏ đồn Tụ Long bị người phủ Khai Hóa xâm chiếm, khoảng năm Bảả 1728) người nhà Thanh mới trã lại đất ấy. Đến nay định ngạch thuế, mỗi năm thu một đồng đỏ một vạn cân.
Lời chua-Việc người nhà Thanh trả đất: Xem Dụ Tông, năm Bảo Thái thứ 9 (chb. XXXVII, 3, 4).
Tụ Long (Thịnh): Tức Tụ Long (rồng), xem Dụ Tông, năm Bảo Thái thứ 9 (Chb. XXXVII, 5).
Phủ Khai Hóa: Thuộc địa giới tỉnh Vân Nam nhà Thanh, tiếp giáp với châu Vị Xuyên nước ta.
Tháng 7, mùa thu. Hạ lệnh cho bọn Nguyễn Đình Huấn châm chước định thể lệ cấp tiền thóc cho các quân trong kinh, ngoài trấn.
Binh ch ế lúc bắt đầu trung hưng, vì lính thị hậu, thì nhưng nhất, kiệu nhất là hơn cả; thứ đến nội nhưng, nội kiệu; lại thứ nữa đến tứ nhưng, tứ kiện, tứ nội bộ, tứ nội thủy, các đội: Khuông, dực, chấn, thắng và các thuyền siêu, tuyển, ưu trạch, đều là thân quân.

Vì ch ế độ nuôi quân, thì nhưng nhất và kiệu nhất hàng năm mỗi người được tiền khẩu phần 15 quan; từ nội nhưng trở xuống sẽ bớt dần từ một quan đến tám quan là cùng. Ngoài ra, thuyền đội các doanh các cơ và lính tứ trấn là ngoại binh, mỗi người được 7 quan, cấp bằng thóc thì lấy tiền làm tiêu chuẩn. Cứ sáu tiền lấy một sọt thóc, mỗi sọt thóc định lệ là 70 bát quan đồng, đều chuẩn theo số phải chịu mà liệu lượng cấp cho lính lấy ở dân.

V ề việc chia cấp, thì khẩu phần của thân binh được cấp đều là dân xã trù phú, họ bắt ức dân đong nặng, mỗi sọt thường đến hơn 100 bát, còn ngoại binh thì lệ định cấp tiền đã ít, lại phần nhiều được cấp vào dân xơ xác bần cùng, hoặc có xã không thể nào nộp được. Vì thế nên thân binh thường thừa ăn, mà ngoại binh thì khổ sở thiếu thốn.

Đế n nay, hạ lệnh cho Nguyễn Đình Huấn và Phạm Huy Đĩnh chiếu theo ngạch lính và số đinh, bớt chỗ nhiều, thêm cho chỗ ít, châm chước cân nhắc, san sẽ lại, cốt làm cho được quân bình, nhưng cũng không thể nào thay đổi hết tệ cũ.
Lời cẩn án-Binh chế đời cố Lê như thế này:
- V ệ sĩ binh ở nội điện (có ti thị kiệu, vệ cẩm y, các đội kim ngô và tả hữu loan giá ti, các đội tả hữu trực và đội thiên hùng).
- Các đội bộ binh thị hậu (có đội nhưng nhất, đội nội nhưng, các đội tứ nhưng, các đội tứ nội bộ, các đội tứ nội khuông, tứ nội dực, tứ chấn và tứ thắng, các cơ tứ thị trung, tứ thị nội, cơ thiên hùng, cơ trung hùng, đội thiện bảo, các đội tứ trung mã, tứ nội mã).
- Các đội thuyền thủy binh thị hậu (có thuyền kiệu nhất, thuyền nội kiệu, các thuyền tứ kiệu, các thuyền tứ nội thủy, các thuyền siêu nhất, tuyển nhất ưu nhất, trạch nhất, các thuyền tứ siêu, tứ tuyển, tứ ưu, tứ trạch, tuyền trung hậu, thuyền cận hậu, các cơ vệ tả và vệ hữu).
Trên đây đều là thân quân thị hậu.
- Các doanh cơ, đội, ngoại binh (có các cơ tả tượng, hữu tượng, tiền tượng, hậu tượng, các đội tứ trung tượng, tứ nội tượng, các doanh trung khuông, trung tiệp, trung thắng, trung dũng, trung hùng, trung nhuệ và trung dực, các cơ tả khuông, hữu khuông, tiền khuông và hậu khuông, các cơ tả dực, hữu dực, tiền dực và hậu dực, các cơ tả nhuệ hữu nhuệ, tiền nhuệ, hậu nhuệ, tả thắng, hữu thắng, tiền thắng, hậu thắng, tả tiệp, hữu tiệp, tiền tiệp, hậu tiệp, tả hùng, hữu hùng, tiền hùng, hậu hùng, các đội khuông tả, thắng tả, hữu tả, dũng tả, khuông hậu, các đội nhuệ tả, nhuệ hữu, các cơ thiện tả, thiện hữu và tiền hòa quân doanh, tả hòa quân doanh).
- Thuyền đội ngoại binh (có các đội tiền nhất, hậu nhất, tiền trung, hậu trung, tiền nội, hậu nội thủy, các đội phấn trung, thiện trung, tương trung, đằng trung, các đội phấn tiểu, thiên tiểu, tương tiểu, đằng tiểu, các thuyền tả, hữu tiền, hậu và thập hàng, các đội tả dũng, hữu dũng, tiền dũng, hậu dũng).
Các cơ đội Thanh Hoa (có cơ nội trấn, cơ trấn nội, cơ nhất hùng, các đội tả trấn, hữu trấn, tiền trấn, hậu trấn các đội tứ hùng, cơ hùng trung).
- Các đội phủ An Trường (có các đội kiên nhất, kiên nhì, kiên tam, kiên tứ và kiên ngũ).
- Các cơ đội xứ Nghệ An (có quân doanh ninh trấn, các cơ tả trấn, hữu trấn, tả ninh, hữu ninh, tiền ninh, hậu ninh, các đội ninh tả, ninh hữu, ninh tiền, ninh hậu, các đội tứ hãn, các đội nhuệ tả, nhuệ hữu).
- Các cơ đội châu Bố Chính (có cơ trung kiên, cơ trung chính, cơ trung bố, các đội tả chính, hữu chính, tiền kiên, hậu kiên, tả bố, hữu bố, đội tuần hải, các đội ninh nhất, ninh nhì, các đội nội tả, nội hữu, cơ trung trấn, cơ nhất tượng).
Trên đây đều là ngoại binh.
Tổng cộng 413 doanh, cơ, đội, thuyền.
Chế lộc nuôi lính. Nhưng nhất, kiệu nhất, hàng năm khẩu phần tiền mỗi người 15 quan, thêm 6 tiền; nội nhưng, nội kiệu mỗi người 14 quan, thêm 6 tiền; tứ kiệu, tứ nội thủy, tứ nội bộ mỗi người 13 quan, thêm 6 tiền. Còn về khuông, dực, chấn, thắng, siêu, tuyển, ưu, trạch thì đều theo thứ tự bớt dần đến 8 quan là cùng. Ngoài ra, các doanh cơ, đội ngoại binh cùng các cơ đội châu Bố Chính hàng năm mỗi người được khẩu phần tiền 7 quan^1. Số tiền này do Hộ phiên thống kê, rồi chia về dân xã cấp khẩu phần cho lính. Đội nhưng nhất và thuyền kiệu nhất được 5 xã, đội tứ nhưng được 4 xã, đội tứ nội bộ được 3 xã, khuông và dực được 6 xã, chấn và thắng được 4 xã, cơ thiên hùng được 9 xã, cơ trung hùng được 10 xã, thuyền tứ kiệu được 4 xã, thuyền tứ nội thủy được 4 xã, các thuyền siêu, tuyển, trạch, ưu đều được 4 xã, thuyền trung hậu được một xã, thuyền cận hậu được 4 xã, vệ tả và vệ hữu được 10 xã. Ngoài ra các đội thuộc các doanh, cơ ngoại binh được từ 10 xã, 9 xã đến 2 xã, 1xã không đều nhau.
Trên đây là binh chế sau khi trung hưng, chép ở Lịch triều hiến chương đại lược như thế, còn mỗi dân xã phải chịu tiền hoặc thóc bao nhiêu, chia cấp cho thực số binh đinh bao nhiêu và lần này sửa định lại để châm chước cấp phát thế nào, không khảo cứu được, vậy hãy chép ở đây để phòng lúc tham khảo đến.
Mồng một, tháng 8. Nhật thực.
Định thể lệ thuế phủ Trà Lân.
Ng ạch thuế cũ của bốn huyện thuộc phủ Trà Lân mỗi năm phải nộp 190 lạng vàng và 500 cân diêm tiêu. Từ lúc Lê Duy Mật chiếm cứ Trấn Ninh, thuế khóa đã lâu không nộp; khi dẹp được Duy Mật rồi, chiêu tập được nhân dân trở về, đến nay liệu lượng ấn định thể lệ thuế khóa, mười phần chỉ thu hai phần.
Lời chua-Trà Lân: Tức Trà Long, xem Bình Định vương năm thứ 7 (Chb. XIII, 17).
Bốn huyện: Tức Kỳ Sơn, Hội Ninh (nay đổi Hội Nguyên), Vĩnh Khang (nay đổi Vĩnh Hòa) và Tương Dương.
Trong sông Kỳ Hoa có hòn đá lớn tự nhiên dời đi nơi khác.
Hòn đá lớn từ trong sông dời lên núi Cấp Dẫn, đi qua đến đâu đều có dấu vết đến đấy.
L ời chua-Kỳ Hoa: Xem Dụ Tông, năm Bảo Thái thứ 7 (Chb. XXXVI, 27). Cấp Dẫn: Tên xã, thuộc huyện Kỳ Anh, tỉnh Nghệ An^1.

1 Nguyên văn chép (tiền thất đăng). Chữ "đăng" có lẽ in lầm, vì chữ này không có nghĩa dùng làm đơn vị về tiền được. Chúng tôi thấy ở trên số tiền cấp cho thân binh nhiều nhất là 15 quan, rồi rút dần đến 8 quan là cùng, thì số tiền cấp cho ngoại binh phải là 7 quan, nên dịch là "tiền 7 quan".

Nay xét trên núi C ấp Dẫn, có một hòn đá trắng lớn, nằm đè lên trên đá đen, có thể chứa được vài mươi người ngồi. Tương truyền hòn đá này từ trong sông dời lên. Lúc bấy giờ có viên tự thừa (sót họ tên) người trong xã làm ký rằng: "Cấp Dẫn chi thạch, chúng hắc độc bạch, tự ti đăng cao, thư từ bất bách, thụy gia? dị gia? ký chi vi tích (Đá trên núi Cấp Dẫn, các hòn khác đều sắc đen, chỉ có một hòn sắc trắng, hòn đá trắng này từ chỗ thấp dờ lên cao, dời đi thư thả không cấp bách, thế là điềm lành hay điềm dữ? vấy chép lại để làm ghi tích).
Tháng 10, mùa đông. Quân lính Hoàng Ngũ Phúc qua sông Gianh, tiến sát đến doanh lũy Trấn Ninh.
Quân lính c ủa Ngũ Phúc đóng ở xã Hà Trung, bề ngoài mượn tiếng là đem quân giúp [Đường Trong], giết giặc, mà bề trong thì sai người lẻn lút liên kết với người biền lại^2 giữ biên giới của ta, rồi nhân đêm đem quân lẻn qua đò sông Gianh, sáng sớm hôm sau quân sĩ đều lên bờ, đóng ở xã Cao Lao, Tôn Thất Tiệp, trấn thủ doanh Bố Chính, sai cai đội là Quý Lộc (sót họ) và câu kê là Kiêm Long (sót họ) đến khao quân để làm cách hoãn binh. Ngũ Phúc sai người bí mật giao thiệp với hai người này. Kiêm Long nói: "Đường không đi thì không đến, chuông không đánh thì không kêu". Ngũ Phúc hiểu ý, bèn tiến quân, sai bọn Hoàng Đình Thể, tướng cầm quân ở một đạo khác, lẻn đem quân tiến sát đến doanh lũy Trấn Ninh. Do đấy cai đội mã quân là bọn Hoàng Văn Bật và Lê Thập Thí, tự làm người ứng tiếp bên trong, mở cửa đồn ra hàng. Quân sĩ của Ngũ Phúc vừa đánh trống vừa reo hò tiến vào. Tướng giữ đồn là Tống Hữu Trường bỏ chạy. Đồn lũy Trấn Ninh có tiếng là hiểm trở thiên nhiên, sau khi Ngũ Phúc đã kéo quân vào, bèn sang phẳng lũy ấy.

Tr ịnh Sâm thấy Ngũ Phúc đem đạo quân trơ trọi một mình đi vào quá sâu, e sẽ xảy ra sự bất trắc, bèn quyết kế thân đi tuần hành nơi biên giới để làm thanh thế viện trợ cho Ngũ Phúc; dùng bọn Nguyễn Đình Thạch, Nguyễn Hoàn, Nguyễn Đình Huấn và Lê Quý Đôn ở lại trấn thủ kinh thành, rồi chia binh sĩ làm bốn đạo quân: bổ dụng Phạm Huy Đĩnh làm tiền tướng quân, Trương Khuông làm hậu tướng quân, Nguyễn Nghiễm và Lê Đình Châu làm tả tướng quân và hữu tướng quân, còn Trịnh Sâm tự thống suất đại binh ở giữa để tiếp ứng. Tháng 11, Sâm tiến quân đến Nghệ An, đóng ở Hà Trung.

Tháng 12, sau khi đã vào Trấn Ninh, nhân đấy Ngũ Phúc tiến quân đóng ở xã Hồ Xá, làm tờ hịch kể tội trạng Phúc Loan lấn quyền, bưng bít người trên, và nói: việc hành quân này chỉ cốt trước hết trừ khử một Phúc Loan, sau nữa tiễu trừ bọn giặc kiệt hiệt, thực không có ý gì khác cả. Các tướng [Đường Trong] là bọn Nguyễn Cửu Pháp cùng nhau lập mưu bắt Phúc Loan đưa nộp quân doanh Ngũ Phúc. Ngũ Phúc bắt được Phúc Loan, mừng lắm, bèn hạ lệnh cho quân cuốn cờ, im trống, kéo lẽn đến huyện Đăng Xương, lại đưa thư nói: Giặc Tây Sơn chưa tiễu trừ xong, xin hội quân ở Phú Xuân để ứng tiếp.

[ Đường Trong] lúc ấy Tôn Thất Tiệp làm thống binh, quản lãnh thuộc hà là bọn cai đội Đặng (sót họ) đem quân chống cự, chưởng cơ Nguyễn Văn Chính đem các quân thủy, quân bộ hội ở sông Bái Đáp. Ngũ Phúc mật sai bọn Hoàng Đình Thể và Hoàng Nghĩa Phát do đường núi sang qua ghềnh Trầm và nghềnh Ma, rồi mặt trước mặt sau đánh khép lại. Văn Chính cố sức đánh, bị chết trận, các quân đều tan vỡ.

L ời phê^3-Bên trong, nếu không có bầy tôi lộng quyền, quan lại gian trá, thì bên địch dầu hiểm giảo ngàn phần cũng không làm gì được. Việc này đáng đau đớn tức giận đến ngàn đời!
Lời chua-Cửu Pháp: Người huyện Tống Sơn, tỉnh Thanh Hóa, là con Công Thần Nguyễn Cửu Thế.
1 Nay Kỳ Anh thuộc tỉnh Hà Tĩnh.
2 Một danh từ thời phong kiến dùng để gọi quan lại bậc thấp về hàng võ.
3 Chỉ việc Kiêm Long bí mật giao thiệp với người của Ngũ Phúc và ngỏ ý bảo họ tiến quân.

V ăn Chính: Người huyện Tống Sơn, tỉnh Thanh Hóa, nhập tịch ở Thừa Thiên, là con quận công Nguyễn Công Phú. Đầu năm Gia Long, truy tặng tả quân Đô đốc quận công, được xếp vào hàng thờ ở miếu Hiển trung trung tiết công thần.
Nghĩa Phác: Người xã Hoàng Vân^1, huyện Kim Động.
Trấn Ninh: Nay là Trường Thành Nhật Lệ, ở huyện Phong Lộc^2, trên từ núi Đâu Mâu, dưới đến cửa biển Nhật Lệ.
Sông Gianh (Linh Giang): Xem Chân Tông, n ăm Phúc Thái thứ 6 (Chb. XXXII, 6). Xã Cao Lao: Thuộc huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình.
Hà Trung: Xem Thần Tông, năm Vĩnh Tộ thứ 9 (Chb. XXXI, 24). Xã Hồ Xá: Thuộc huyện Minh Linh, tỉnh Quảng Trị.
Huyện Đăng Xương: Thuộc tỉnh Quảng Trị.
Hai ghềnh Trầm và Ma: Ở địa phận xã Cổ Bi, huyện Quảng Điền. Sông Bái Đáp: Nay là sông Phú Lễ, ở địa phận xã Phú Lễ, huyện Quảng Điền.
Ất Mùi, năm thứ 36 (1775). (Thanh, năm Càn Long thứ 40).
Tháng giêng, mùa xuân. Hạ lệnh cho bồi tụng Nguyễn Hoàn quyền tạm làm lễ tế nam giao.
Hàng năm tế nam giao, nhà vua thân hành đến lễ. Đến nay, vì Trịnh Sâm đi quân thứ chưa về, nên hạ lệnh cho Nguyễn Hoàn quyền tạm tế thay.
Sâm bổ dụng Hoàng Ngũ Phúc lãnh chức Đại Trấn phủ.
Sâm ở Hà Trung, sai Nguyễn Quỳnh đem cho Ngũ Phúc 100 lạng vàng và viết thư dặn bảo rằng: "Nay đã bình được Thuận Hóa rồi, còn Quảng Nam cũng nên lần lượt bình định nốt. Việc này, nếu không phải tay nguyên lão, không ai có thể đương nổi trách nhiệm. Vậy phàm điều khiển các việc, vỗ về hay đánh dẹp, đều cho phép được tùy tiện thi hành". Lại ban cho tướng sĩ 5 ngàn lạng bạc. Bèn để Ngũ phúc ở lại giữ chức Đại Trấn phủ. Sâm dẫn quân về.
Lời chua-Nguyễn Quỳnh: Người xã Lai Thạch, huyện La Sơn^3, đỗ tiến sĩ khoa Nhâm Thìn (1772) năm Cảnh Hưng.
Thuận Hóa: Xem Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 17, 23, 24, 33, 34).
Tha tô thuế cho trấn Thuận Hóa.
Tr ịnh Sâm sai sứ thần dụ bảo nhân dân Thuận Hóa; Tha cho tô thuế; đình hoãn việc bắt phu tráng vào nộp quân phu; cho phép kỳ lão hào mục ở dân gian đều được giải bày đều lợi hại về tình trạng của dân cùng đem cơ mưu về quân sự nên đánh nên giữ thế nào tâu lên để triều đình rõ.
Bổ dụng Nguyễn Lệ giữ chức tham lãnh chức Nghệ An.
L ệ là người có văn học, thêm vào đấy lại biết mánh khóe khôn khéo. Lúc Trịnh Sâm ở Lượng phủ, Lệ rất được Sâm yêu, lúc Sâm đã được lên nối ngôi, cất nhắc Lệ cùng với cha là Nghiễm cũng giữ công việc trong chính phủ. Lệ thường sắp xếp cảnh giả ở vườn, ở sân của họ Trịnh, lại trang điểm cho hầu gái vào chầu để chúa Trịnh vui thích. Đến nay giữ chức Tham lãnh, bèn hạ lệnh cho mua vét hết thóc nhà giàu để cung cấp lương quân lính. Theo chế độ cũ, người đã giữ chức Tham lãnh, thì không bao lâu sẽ thăng lên giữ chức Đốc suất. Sau khi Lệ đã được mệnh lên giữ chức, thủ hạ của hắn cậy thế làm càn, nhân dân nhiều người ta oán. Trịnh Sâm nghe biết tình tệ ấy, cho triệu về triều, giáng chức ba bậc.

1 Nay là thôn Hoàng Vân, xã Đồng Tiến, huyện Châu Giang, tỉnh Hưng Yên.
2 Nay thuộc tỉnh Quảng Bình.
3 Nay là huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh.
Tháng 2. Nguyễn Văn Nhạc, giặc Tây Sơn, cướp xứ Quảng Nam.
Tiên t ổ Văn Nhạc, người huyện Hưng Nguyên, xứ Nghệ An, khoảng năm Thịnh Đức (niên hiệu Lê Thần Tông) (1653-1657) bị quân ta^1 bắt được đem về, cho ở tại huyện Tuy Viễn thuộc phủ Hoài Nhân, kế tiếp vài đời, đến Nguyễn Nhạc được giữ chức Biện lại ở tuần Vân Đồn. Vì đánh bạc tiêu mất tiền công. Nhạc bèn trốn vào Tây Sơn làm trộm cướp, những người vô lại và người nghèo đói phần nhiều phụ theo, vì thế thủ hạ có đến vài ngàn người. Nhạc cùng em là Văn Huệ, Văn Lữ chia nhau quản lãnh, rồi đi đánh cướp đồn ấp, viên tướng giữ trấn không sao kiềm chế được.

V ăn Nhạc là người nhiều cơ mưu trí tuệ. Một hôm, tự ngồi vào trong cũi, rồi sai đồ đảng luân chuyển báo đi rằng: "Bắt được Văn Nhạc đem giải nộp trấn doanh". Viên tướng giữ trấn không ngờ là sự trí trá, bèn mở cửa doanh thu nhận. Đếm hôm ấy, đồ đảng của Nhạc lén đến ngoài thành, Nhạc liền phá cũi mà ra, mở toang cửa thành, đốt doanh trại, giết tướng giữ trấn, bèn chiếm cứ thành Quy Nhơn. Hào mục bản thổ đua nhau nổi dậy hưởng ứng với Nhạc, thế giặc càng ngày càng bùng lên. Đến nay, Nhạc sai đồ đảng là Tập Đình (tên người nhà Thanh) đem quân theo đường biển vào cửa biển Đại Chiêm, Nhạc đem quân đi tắt ra nguồn^2 Thu Bồn, đến cướp Quảng Nam. Bọn Nguyễn Cửu Du, tướng giữ Quảng Nam, bị thua trận. Lúc ấy, xa giá Huệ Tông Hiếu Định hoàng đế ta chạy vào Gia Định, lập Mục Vương làm thái tử xưng là đông cung^3ở lại trấn phủ Quảng Nam, đóng ở xã Câu Đê, để chống cự lại. Văn Nhạc định mưu dựa vào danh nghĩa để lừa dối dân chúng, bèn sai bọn Lý Tài (người nhà Thanh) rước đông cung về Hội An.

Hoàng Ng ũ Phúc bèn vượt núi Hải Vân, từ đồn Trung Sơn và xã Câu Đê tiến quân. Văn Nhạc phân phối sai Tập Đình làm tiên phong, Lý Tài làm trung quân, đón đánh quân của Ngũ Phúc ở Cẩm Sa. Quân của Tập Đình đều người Quảng Đông, đầu đội vải đỏ, cổ đeo giấy vàng, giấy bạc, tay cầm lá chắn bằng mây và siêu đao lớn, cỡi trần xông pha đánh chém, thế rất mạnh tợn. Đội tiền quân của Ngũ Phúc không thể địch được, tước Quế Vũ bá (sót họ tên), nha hiệu của Ngũ Phúc, bị chết tại trận. Bấy giờ thuộc tướng là Hoàng Đình Thể, Hoàng Phùng Cơ đem kỵ binh nhanh nhẹn vào phá trận, Ngũ Phúc lùa quân ồ ạt tiến đánh. Tập Đình thua chạy. Văn Nhạc và Lý Tài lui quân giử ở Bản Tân.

L ời chua-Cửu Du: Người huyện Tống Sơn, tỉnh Thanh Hóa, là con Nguyễn Cửu Phá. Khoảng năm Minh Mệnh (1820-1840) truy tặng: Kiệt tiết công thần tả quân đô thống chưởng phủ sự, Thăng Bình (trước là Thăng Hoa) quận công, được liệt vào hàng thờ ở miếu Trung Tiết.

Đồ n Trung Sơn, xã Câu Đê, xã Cẩm Sa: Đều thuộc huyện Hoà Vinh. Nguồn Thu Bồn: Nay thuộc huyện Quế Sơn^4.
Cửa biển Đại Chiêm, Phố Hội An: Thuộc huyện Diên Phước^5. Các huyện kể trên, đều thuộc tỉnh Quảng Nam.
Núi H ải Vân: Ở chỗ giáp giới hai huyện Phú Lộc và Hòa Vinh, phía nam gọi là Hải Vân quan, lại gọi là "thiên hạ đệ nhất hùng quan", phía bắc gọi là Hải Sơn quan, đấy là chỗ giáp giới Thừa Thiên và Quảng Nam.
1 Tức chúa Nguyễn, Đường Trong.
2 Nguyên văn chép là "Nguyên". Theo phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn thì trên thượng du gọi "nguyên" cũng như hạ nguyên gọi "tổng".
3 Tên là Dương, cháu Duệ Tông Nguyễn Phúc Thuần.
4 Nay thuộc tỉnh Quảng Nam.
5 Huyện này sau sát nhập vào phủ Điện Bàn. Nay là huyện Điện Bàn thuộc tỉnh Quảng Nam.
Bản Tân: Ở chỗ giáp giới hai huyện Hà Đông thuộc tỉnh Quảng Nam và Bình Sơn thuộc tỉnh Quảng Ngãi.
Thành Quy Nhơn: Tức thành Đỗ Bàn xưa, ở huyện Tuy Viễn, tỉnh Bình Định, nên cũ vẫn còn.
Tháng 5, mùa h ạ. Hoàng thái hậu Đào thị mất.
Thái hậu người xã Bảo Vực, huyện Văn Giang, tên thụy là Nhu Thận.
Đặt hiệu quân tứ trấn.

T ừ lúc Nguyễn Cừ, Nguyễn Tuyển đứng đầu nổi loạn, rồi bọn Hữu Cầu , Danh Phương kế tiếp nổi lên, triều đình bắt kén lính ở tứ trấn, cứ năm suất đinh lấy một lính đặt làm vệ binh. Sau khi đã dẹp được bọn giặc cướp, đều bãi đi, cho về làm ruộng; lúc đi đánh Trấn Ninh lại bắt ra lính, đánh dẹp xong lại cho về. Đến lúc Trịnh Sâm đem quân vào Hà Trung, lại chiểu theo ngạch cũ bắt lính để bảo vệ kinh thành. Đến nay, vì ít công việc, nên bãi cho về, rồi bàn định thi hành phép kén chọn, chiểu theo trong số hộ, cứ mười suất đinh lấy một người, phân phối đặt thành hiệu quân: Sơn Nam hiệu thấp phấn, Kinh Bắc hiệu ngũ uy, Sơn Tây hiệu Ngũ Chấn, Hải Dương hiệu nhất dũng và nhị kiên, tất cả 23 cơ. Lúc trong nước có việc sẽ bắt ra lính, miễn cho tiền thuế dung, lúc không có việc sẽ cho về, lại thu tiền dao dịch theo từng hạng. Phép này, có lẽ phỏng theo phép phủ binh đời nhà Đường^1.
Sâm phong cho Nguyễn Hoàn tước Hoàn quận công.
Lúc Tr ịnh Sâm làm thế tử, Nguyễn Hoàn sung chức Tư giảng. Sâm thường viết bởn mấy chữ "Thượng thư, quốc sư, Hoàn quận công" đưa cho Hoàn. Đến nay Hoàn đem những chữ ấy dâng lên, Sâm bèn ban cho tước này.
Khởi phục Ngô [Thì] Sĩ giữ chức hiệu lý trong^2 viện Hàn Lâm.
S ĩ nổi tiếng về văn học. Lúc Trịnh Sâm ở Lượng Phủ, tư giảng Nguyễn Hoàn tiến cử Sĩ giữ công việc tùy giảng. Một hôm, Sâm sai làm bài phú lấy đầu đề là "Phượng hoàng danh", rồi Sâm thân hành phê duyệt. Sâm yêu văn từ rộng rãi. Khi Sâm đã nối ngôi, Sĩ được bổ giữ chức Hiến sát sứ Thanh Hoa, sau lại thăng chức Tham chính Nghệ An. Vì thiên tư về việc khảo hạch học trò, nên bị bãi chức^3. Lúc Sĩ làm quan ở Thanh Nghệ, đi đến đâu đều có thơ đề vịnh. Khi hành quân vào Nam. Sâm thấy thơ, rất trọng tài của Sĩ. Cho nên nay từ chỗ bị bãi về nhà được khởi phục ra làm quan.

L ời chua-Phượng hoàng danh: Chép ở "Hán tuyên đế kỷ" trong sách Thiếu Vì. Hạ lệnh cho bọn Nguyễn Hoàn trông coi việc biên soạn Quốc sử.

Qu ốc sử, từ Hi Tông năm Vĩnh Trị trở về sau chưa biên chép thành sách. Đến nay, triều đình hạ lệnh cho bọn Ngô [Thì] Sĩ, Phạm Nguyễn Du, Ninh Tốn và Nguyễn Sá cùng biên soạn, mà bổ dụng bọn bồi tụng Nguyễn Hoàn, Lê Quý Đôn và phó đô ngự sử Vũ Miên quản lãnh công việc.
Lời chua-Phạm Nguyễn Du: Còn một tên nữa là Vi Khiêm, người xã Đăng Điền, huyện Chân Lộc, sau đỗ tiến sĩ khoa Kỷ Hợi (1779) năm Cảnh Hưng thứ 40.
Ninh T ốn: Người xã Côi Trì, huyện Yên Mô, đỗ tiến sĩ khoa Mậu Tuất (1778) năm Cảnh Hưng thứ 39. Sau này, Ninh Tốn thờ nhà Tây Sơn, làm quan Thị trung đãi chiếu, Binh bộ thượng thư.
Nguyễn Sá: Con Nguyễn Hoàn, người xã Hương Khê, huyện Nông Cống. Nguyễn Văn Nhạc xin hàng, Hoàng Ngũ Phúc dâng biểu xin cho Văn Nhạc làm tiền phong tướng quân, giữ chức hiệu trưởng Tây Sơn.
1 Xem chú thích số 2, Chính biên quyển XXXV, tờ 41.
2 Một chức quan nhỏ ở Hàn Lâm viện, hàm chánh thất phẩm. Có nhiệm vụ kiểm soát chỉnh lý lại những văn từ trong chiếu chỉ.
3 Xem thêm Chính biên quyển XLIII, tờ 36.

T ừ sau khi thua trận ở Cẩm Sa, đồ đảng của Văn Nhạc phần nhiều ly tán. Lại được tin Kinh quận công Tổng Phúc Hợp, lưu thủ doanh Long Hồ, từ trong Nam thống lãnh binh sĩ tiến ra càn quét Phú Yên, Nhạc sợ lắm. Lúc ấy, quân của Ngũ Phúc tiến đén đóng ở Châu Ổ. Nhạc bèn sai thuộc hạ là bọn Phan Văn Tuế đem vàng lụa đến xin hàng và xin làm tiền khu. Ngũ Phúc tin lời, nhân dâng biểu xin cho Văn Nhạc làm tiền phong tướng quân, giữ chức hiệu trưởng Tây Sơn. Rồi sai người gia khách giữ công việc thư ký là Nguyễn Hữu Chỉnh đem sắc, ấn, cờ và kiếm ban cho Văn Nhạc.

L ời chua-Phúc Hợp: Người huyện Tống Sơn, tỉnh Thanh Hoá, là dòng dõi công thần Tống Phúc Trị. Đầu năm Gia Long, được liệt vào hàng thờ ở miếu Trung tiết công thần; năm Minh Mệnh truy phong trung đẳng thần, thờ ở miếu Hội Đồng.

H ữu Chỉnh: Người xã Đông Hải, huyện Chân lộc^1.
Châu Ổ^2: Ở huyện Bình Sơn, tỉnh Quảng Ngãi...
Tháng 8, mùa thu. Gió lớn, nước sông dấy lên.
Sâm tự tôn phong mẹ là Nguyễn thị làm quốc mẫu.
Từ khi ở Hà Trung về kinh, Trịnh Sâm lăng loàn áp bức vua Lê càng quá. Đến nay yêu cầu nhà vua sách phong cho mẹ hắn là Nguyễn thị làm quốc mẫu.
Tháng 10, mùa đông. Mở khoa thi hội các cống sĩ. Cho bọn Ngô Thế Trị và Phan Huy Ích 18 người đỗ đồng tiến sĩ xuất thân; xử tội Đinh [Thì] Trung đày đi Viễn Châu; giam Lê Quý Kiệt vào ngục.

Quý Ki ệt con Quý Đôn. Kỳ đệ tứ khoa thi này, Quý Kiệt cùng Đinh [Thì] Trung đổi quyển cho nhau để làm bài. Việc bị lộ, Đinh [Thì] Trung phải tội lưu đi Yên Quảng, Quý Kiệt phải trở về làm dân. Đinh [Thì] Trung nhân phát giác bức thư riêng của Quý Kiệt và cáo tố là do Quý Đôn chủ sự. Trịnh Sâm lấy cớ Quý Đôn là bậc đại thần, bỏ đi không xét, mà luận thêm tội Quý Kiệt, bắt giam cấm ở ngục ở cửa Đông.

L ời phê-Hai người cùng một tội mà xử phạt khác nhau, sao gọi là công bằng thỏa đáng được? Xét hành trạng của Quý Đôn, không có một điều gì đáng khen.
Lời chua-Thế Trị: Người xã Hội Phụ, huyện Đông Ngàn.
Phan Huy Ích: Con Phan Cận, người xã Thu Hoạch^3, huyện Thiên Lộc, sau thờ Tây Sơn, làm quan đến Thượng thư bộ Lễ.
Đinh [Thì] Trung: Người xã Ngọc Bôi, huyện Đông Sơn^4.
Tháng 12. Trịnh Sâm triệu Hoàng Ngũ Phúc về Kinh, bổ dụng bọn Bùi Thế Đạt vào thay.
Ng ũ Phúc đóng quân ở Châu Ổ lâu ngày, lúc ấy phát sinh bệnh dịch, quân sĩ nhiều người chết, bèn bí mật trù tính rút quân về. Nguyễn Nghiễm và Nguyễn Lệnh Tân đều muốn lui quân ở Quảng Nam, đặt quan trấn giữ. Ngũ Phúc không theo lời cho người chạy thư về triều xin về Thuận Hóa, để Quảng Nam đấy rồi sẽ tính sau. Trịnh Sâm y cho. Do đấy, hai phủ Thăng Bình và Điện Bàn lại bị Văn Nhạc chiếm cứ. Sau, vì Ngũ Phúc có bệnh phải triệu về triều, bèn sai Bùi Thế Đạt và Nguyễn Đình Đống trấn giữ thay, mà dùng bọn Phan Lê Phiên, Uông Sĩ Điển và Nguyễn Lệnh Tân giúp việc. Sau đó, bổ dụng Lê Quý Đôn và Nguyễn Mậu Dĩnh giữ chức Hiệp đồng, xếp đặt công việc trong quân, cho phép cứ 10 ngày một lần đề đạt tình hình về triều. Lại bổ dụng Ngô Phúc Oánh giữ chức lưu thủ đồn Động Hải, Phan Cận giữ chức Hiệp đồng.

1 Nay là huyện Nghi Lộc, tỉnh Nghệ An.
2 Nay là thị trấn Châu Ổ, huyện Bình Sơn, tỉnh Quảng Ngãi.
3 Nay là xã Thạch Châu, huyện Thạch Hà, tỉnh Hà Tĩnh.
4 Tỉnh Thanh Hóa.

L ời chua-Ngô Phúc Oánh:: Người xã Trảo Nha^1, huyện Thạch Hà. Phan Cận: Có một tên nữa là Huy Áng.
Châu Ổ^2: Xem trên (tờ số 27 ở trên).
Thăng Bình và Điện Bàn: Tên hai phủ, thuộc tỉnh Quảng Nam.

Bính Thân, n ăm thứ 37 (1776). (Thanh, năm Càn Long thứ 41).
Tháng giêng, mùa xuân. Trịnh Sâm quyền tạm cử hành lễ tế nam giao.
Vì nhà vua chưa hết tang thái hậu, nên Trịnh Sâm thay nhà vua cử hành lễ tế nam giao. Ngày hôm ấy, các quan văn võ lạy mừng ở phủ đường, Sâm ban cho 300 quan tiền.
Xá tô cho ruộng ở ven biển.
Vì mùa thu n ăm trước, gió bão quá mạnh, nước biển lên cao, các ven biển về vùng Sơn Nam, Hải Dương và Yên Quảng, ruộng lúa bị ngập nát. Ty Hiến sát đem tình trạng ấy tâu bày, bèn hạ lệnh xá tô ruộng năm nay có nơi nhiều nơi ít khác nhau.
Mở trường đúc tiền ở Thuận Hóa.
Tri ều đình hạ lệnh mở trường ở phía hữu trấn doanh, đem súng đồng, khí dụng và tiền tệ đã bắt được mà không thể dùng được đúc hơn ba vạn quan tiền "Cảnh Hưng thuận bảo". Lại mộ người khai mỏ vàng ở núi đất xã Nam Khố, công việc làm vài tháng, không lấy được vàng bèn thôi.
Lời chua-Xã Nam Phố: Thuộc huyện Phú Vinh phủ Thừa Thiên. Thuận Hóa: Xem Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 17, 23, 24, 33, 34).
Rút bớt điền lộc.
H ồi đầu quốc triều (triều Lê), thế nghiệp điền lộc đều có quy chế nhất định. Sau khi trung hưng, bổng lộc hoặc thưởng cấp đều lấy ở kho công, ít khi dùng ruộng công để cấp. Từ năm Bảo Thái (niên hiệu Dụ Tông), Long Đức (niên hiệu Thần Tông) đến nay, việc ban cho mỗi ngày một nhiều, còn như tự sự, huệ lộc, sứ lộc, ngụ lộc và bách công ngụ lộc đều cấp bằng ruộng, có khi cấp phát quá lạm, cho nên một nữa thuế ruộng thuộc về tư gia, mà kho công không có của thừa để tích trữ. Bầy tôi trong triều bàn định, cho rằng việc điều động quân lính chi phí khá nhiều, cần nên giảm bớt việc cấp phát. Bởi thế, những điền lộc nào không hợp với quy chế đều bớt hết đi, còn điền lộc nào vẫn được cấp thì cấp thay bằng tiền công, mỗi mẫu mỗi năm cấp cho hai quan.
Lời chua-Thế nghiệp điền lộc: Xem Thánh Tông, năm Hồng Đức thứ 8 (Chb. XXIII, 20-25).
T ự sự: Phàm bầy tôi trong họ tôn thất và quan văn quan võ từ tam phẩm trở lên, có công tham dự vào việc bàn định mưu kế, giữ yên biên giới, và các chức thị giảng, thị nhũ^3, phụng sứ, trấn thủ, thống lãnh cùng người chẳng may bị chết khi chiến trận, những người này được đặc ân ban cho tự điền: nhất phẩm ba xã, tiền 120 quan; tòng nhất phẩm 3 xã, tiền 108 quan; chánh và tòng nhị phẩm 2 xã; chánh và tòng tam phẩm 1 xã, mỗi trật đều bớt dần đi 12 quan. Các quan văn quan võ và nội giám từ ngũ phẩm trở lên, không có công lao như đã kể trên, mà được dự vào ngũ ngũ phủ phủ liêu cùng nội sai phủ liêu, tri phiên và phó thiêm cũng ban cho tự điền có từng bậc khác nhau; nhất phẩm 60 quan; nhị phẩm 50 quan; xuống đến ngũ phẩm, mỗi trật đều bớt dần đi 10 quan.

1 Nay là xã Đại Lộc, huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh.
2 Nay là thị trấn Châu Ổ, huyện Bình Sơn, tỉnh Quảng Ngãi.
3 Hầu hạ và cho con vua chúa bú.

Hu ệ Lộc: Các hoàng thân và hàng nhất, nhị phẩm đều được cấp một xã, tiền 60 quan, gạo 150 bát; tam phẩm một xã, tiền 40 quan, gạo 100 bát. Quan viên thôi việc về, từ nhất phẩm trở lên (chánh và tòng nhất phẩm cũng thế) được cấp dân lộc 4, 5 xã, sử tiền 400 quan (mỗi quan 6 tiền, gọi là sử tiền, 400 quan sử tiền, tứ 240 quan thực tiền bây giờ, dưới đây cũng thế); nhị phẩm, dân lộc 2, 3 xã, sử tiền 300 quan hoặc 250 quan; tam phẩm, dân lộc 1, 2 xã, sử tiền 200 quan hoặc 150 quan; tứ phẩm 1 xã, sử tiền 150 quan; ngũ phẩm 1 xã, sử tiền 100 quan. Còn gạo không có số nhất định.
Sứ Lộc: Chánh sứ một xã, tiền 120 quan, gạo 300 bát; phó sứ một xã, tiền 100 quan, gạo 250 bát.
Ng ụ Lộc: Tham tụng 2 xã, tiền 200 quan, gạo 350 bát; bồi tụng 1 xã, tiền 100 quan, gạo 300 bát; tả tư giảng một xã, tiền 60 quan, gạo 300 bát; hữu tư giảng một xã, tiền 40 quan, gạo 250 bát.
Việc cấp phát kể trên đều chuẩn theo số tiền, số gạo mà cấp thay cho điền lộc như thế nào cùng bách công ngụ lộc, chưa khảo cứu được.
Lời phê-Cấp phát rất rối ren nhũng lạm, mà chung quy thực số bổng lộc rất ít, cho nên lấy tiền kiện tụng rất nhiều. Xếp đặt chính trị, không hợp thể thống. Lạc Hòn đến cống nạp.
Man L ạc Hòn đã lâu bỏ việc cống nạp. Đến nay sai bầy tôi là bọn Thiêu (Thiều) Mang Khoa đem voi đực và sản vật địa phương nhờ viên quan châu Quy Hợp xin cho vào chầu ở kinh sư. Triều đình y cho.
Lời chua-Lạc Hòn: Tên Man, xem Hi Tông, năm Chính Hòa thứ 21 (Chb. XXXIV, 48).
Châu Quy H ợp: Xem Nhân Tông, năm Thái Hòa thứ 6 (Chb. XVIII, 8). Hạ lệnh cho lục bộ tiếp tục biên soạn Hội điển.

Đầ u niên hiệu Long Đức^1, hạ lệnh chia cho các bộ thuộc tập hợp các tài liệu về chính sự lịch triều, rồi chia ra từng môn loại, biên soạn thành sách, nhan đề là Quốc triều hội điển^2. Đến nay lại hạ lệnh chiểu theo niên thứ tiếp tục biên soạn.
Tháng 3. Mộ dân khai khẩn ruộng bỏ hoang.
H ạ lệnh cho các trấn mộ dân khai khẩn ruộng bỏ hoang, mỗi người được nhận 5 mẫu ruộng, nhà nước cấp cho ngưu canh, điền khí và 15 quan tiền^3, mỗi năm thu thóc 250...4, dựng kho ở sở tại để chứa số thóc ấy.
Tháng 6, mùa hạ. Bãi bỏ thể lệ ti Hiến sát các lộ hàng năm đi dò hỏi tình trạng ở dân gian.
Theo th ể lệ cũ, ti Hiến sát các trấn cứ đến cuối năm, đi khắp trong hạt, xét hỏi tình trạng đau khổ của dân, rồi đem sự thực mật tâu để triều đình biết. Nhưng, về sau, quan không thân hành đi, chỉ phái nha lại đến từng làng, sinh sự hạch sách làm phiền nhiễu dân, mà những lời tâu bày đều là việc tầm thường cả, thành ra chưa đề đạt được tình trạng của dân mà lại tăng thêm cái tệ nha lại nhũng nhiễu. Đến nay, hạ lệnh: ty Hiến sát vẫn ở lỵ sở, cho phép dân đem tình trạng giãi bày, không được phái lại dịch về làng như trước nữa.

1 Niên hiệu Lê Thuần Tông (1732-1734).
2 Xem thêm Chính biên quyển XXXVII, tờ 31.
3 Nguyên văn chép "cấp canh ngưu, điền khí tiền thập ngũ quan" cũng có nghĩa nữa là ngưu canh, điền khí trị giá tiền 15 quan.
4 Nguyên văn chép: "Nhị bách ngũ thập thiên", nếu dịch đúng là hai trăm năm mươi ngàn thì không có nghĩa gì cả. Chữ "thiên" chắc là chữ "đẩu" hoặc chữ "lộc" mà in lầm, chưa khảo cứu được.
Tháng 7, mùa thu. Hạn hán. Dân bị nạn đói.
Lúc ấy, mất mùa, dân bị đói, giá gạo cao, mà ruộng chiêm thì khô nẻ, công việc làm ruộng không được tiện lợi. Người sang trọng phải nhòm từng cửa để xin làm thuê hoặc vay mượn mà cũng không đắt, họ hợp nhau ăn cắp, ăn trộm^1, nhân dân không được yên nghiệp làm ăn.
Tháng 8. Sâm bổ dụng Phạm Ngô Cầu giữ chức trấn phủ.
Tr ịnh Sâm lấy cớ rằng Quảng Nam chưa bình định được, mà lòng dân Thuận Hóa lại chưa thỏa thuận phục tùng, hơn nữa Bùi Thế Đạt ở trấn không thi thố được việc gì cả, bèn triệu bọn Thế Đạt, Quý Đôn và Lê Phiên về, còn các cơ, các đội trong 13 quân hiệu hiện đóng ở đấy cũng nhất luật triệu về, mà sai Tạo quận công Phạm Ngô Cầu, trấn thủ Sơn Nam, lãnh chức trấn phủ Thuận Hóa thay Bùi Thế Đạt, cho phép Ngô Cầu được tùy tiện thi hành mọi công việc, để bọn Nguyễn Mậu Dĩnh và Nguyễn Lệnh Tân ở lại giúp việc, đổi sai binh lính 10 doanh, cơ, đội đến thú thủ. Lại sai Vũ Trần Thiệu, tả thị lang bộ Lại, đi dụ bảo và ban tiền bạc cho tướng sĩ có từng đẳng hạng khác nhau.
Tháng 10, mùa đông. Hạ lệnh: nếu ai có giấy tờ niêm phong tâu bày việc mất, viên quan có trách nhiệm phải lập tức đề đạt, theo như thể lệ cũ.
Th ể lệ cũ ở công đường chính phủ treo một quả chuông, phàm người nào có tình trạng u ẩn hoặc có điều oan ức mà muốn giãi bày, thì được phép làm giấy tờ niêm phong cẩn mật, rồi đánh chuông dâng nộp, viên quan trong Lại phiên nhận phong thư ấy lập tức dâng nộp để chúa rõ. Gần đây, công việc trình bày phần nhiều phù phiếm càn rỡ, không thiết thực, mà viên quan có trách nhiệm cũng để chậm trễ hoặc nhãng quên đi, nên dầu có người bị oan uổng uất ức cũng ít khi được tự đề đạt lên trên được. Vì thế, nay bàn định đổi hẵn tình tệ ấy, nếu người nào để chậm trễ sẽ có tội.
Bỏ bớt ti Thừa chính sứ và quan châu, quan huyện ở trấn Thái Nguyên.
Tr ước kia, các trấn đều đặt ba ti (ti Trấn thủ), ti Thừa chính, và ti Hiến sát), chia nhau làm các công việc. Nay Trịnh Sâm nhận thấy trấn Thái Nguyên nhân dân ít, công việc đơn giản, vả lại đất ấy ở nơi biên viễn, nhiều rừng núi, bèn hạ lệnh bỏ bớt ti Thừa chính, công việc ti này giao về ti trấn thủ nhận giữ. Sau đó, đô ngự sử Lê Quý Đôn lại xin đem sáu huyện châu thuộc trấn này là Thông Hóa, Cảm Hóa, Bạch Thông, Văn Lãng, Vũ Nhai và Đại Từ cũng bỏ bớt đi. Trịnh Sâm theo lời.
Lời chua-Thông Hóa: Tên phủ, thuộc trấn Thái Nguyên^2.
Cảm Hóa^3: Tên huyện, xem Lý Thái Tông, năm Thiên Cảm Thánh Võ thứ nhất (Chb. III, 11).
V ăn Lãng: Xem năm Cảnh Hưng thứ 2 (Chb. XXXIX, 18).
Vũ Nhai và Đại Từ: Đều xem Thế Tông, năm Quang Hưng thứ 17 (Chb. XXX, 7). Châu Bạch Thông^4: Xem Thế Tông, năm Quang Hưng thứ 22 (Chb. XXX, 29).
Tháng 11. Không mưa. Hạ chiếu trưng cầu lời nói trung trực.
Tháng 12. Vì hạn hán, hạ chiếu tha các tiền thuế còn bỏ thiếu và tiền thuế điệu; đình hoãn mọi công việc thổ mộc.
1 Nguyên văn chép: "Quý giả vọng môn dung tá vô sở thụ, tương tư thất thiết". Chúng tôi ngờ chữ "quý" là chữ "bần" mà in sai đi, vì theo Hán văn, thì chữ "quý" và chữ "bần" tự dạng gần giống nhau, nếu là chữ "bần" thì nghĩa cả đoạn văn này có phần xuôi hơn. Nhưng vì không có tài liệu khác để tham khảo, nên vẫn dịch theo nguyên văn.

2 Đất phủ Thông Hóa, nay gồm các huyện Ngân Sơn, Ba Bể (Cao Bằng và Na Rì, Bạch Thông, Chợ Đồn (Bắc Cạn).
3Đất huyện Cảm Hóa, nay gồm các huyện Ngân Sơn (Cao Bằng) và Na Rì (Bắc Cạn).
4 Thuộc phủ Thông Hóa. Nay gồm huyện Ba Bể (Cao Bằng) và huyện Bạch Thông, Chợ Đồn (Bắc Cạn).

Lúc ấy, đã lâu không mưa. Sâm cầu đảo ở chùa Báo Thiên, nhân đấy tha cho các lộ những tiền thuế còn bỏ thiếu từ năm Mậu Tý (1767) đến năm Nhâm Thìn (1771); lại tha tiền thuế điệu sang năm cho dân ở ven đường, đình hoãn mọi công việc đắp đê và đào sông.
Lời chua-Chùa Báo Thiên: Xem Lý Thần Tông, năm Thiên chương bảo tự thứ 5 (Chb. IV, 32).
Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục Chính Biên

Quyển thứ 45
Từ Đinh Dậu, Lê Hiển Tông, năm Cảnh Hưng thứ 38 (1771) đến Nhâm Dần, năm Cảnh Hưng thứ 43 (1782) gồm 6 năm.
Đinh Dậu, năm [Cảnh Hưng] thứ 38 (1777). (Thanh, năm Càn Long thứ 42). Tháng giêng, mùa xuân. hạ lệnh cho bọn Lê Quý Đôn xét định ngạch tô thuế của binh và dân ở Thuận Hóa.
Các quan trong chính ph ủ nói: "Triều đình lấy được Thuận Hóa đã ba năm nay rồi, nay nên liệu lượng bổ tô thuế cho binh và dân, chép thành sổ sách ngạch thuế". Trịnh Sâm nhận thấy bọn Lê Quý Đôn, Phan Lê Phiên và Uông Sĩ Điển đều ở Thuận Hóa về kinh, biết rõ được tình thế đất đai và tình trạng dân gian ở đấy, bèn hạ lệnh cho bọn này chiếu theo ngạch ruộng đất và binh, dân mà tra cứu, rồi xét định chia bổ. Đại lược việc xét định này, về số tô giảm hai phần mười, về số binh giảm một phần ba. Nhân đây, giao cho trấn phủ Phạm Ngô Cầu châm chước thi hành.

L ời chuaThuận Hóa: Có hai phủ, tám huyện và một châu, chia ra lệ thuộc như sau: 5 huyện Hương Trà, Phú Vinh, Quảng Điền, Hải Lăng và Đăng Xương thuộc phủ Triệu Phong; 3 huyện Phong Lộc (trước là Khang Lộc), Lệ Thủy Minh Linh và châu Nam Bố Chính thuộc phủ Quảng Bình; nhân số các hạng có 126.857 người, ruộng đất công và tư có 265.507 mẫu, trong số này có trừ rừng núi, tha ma, vườn tược, nhà ở, đầm ao, đất công, đất chùa và những đất khô rắn phải bỏ hoang, còn thực số cày cấy 153. 181 mẫu.
Trịnh Sâm bổ dụng Nguyễn Văn Nhạc giữ chức trấn thủ tuyên úy đại sứ ở Quảng Nam.
Sau khi đã chiếm cứ Quảng Nam, Văn Nhạc sai bộ thuộc là Đỗ Phú Tuấn xin với Trịnh Sâm để được trấn thủ địa phương này. Lúc ấy, Trịnh Sâm ngại về việc dụng binh, nhân đấy, chuẩn y cho. Văn Nhạc bèn sắm sửa binh khí, tích trữ lương thực, chặn lấp nơi hiểm yếu, phòng giữ nơi quan ải, tiến dần lên thế thịnh vượng hùng cường. Nguyễn Lệnh Tân, phó đốc thị, muốn trừ diệt sớm đi, nhưng bị Phạm Ngô Cầu ngăn cản. Lệnh Tân bèn làm tờ khải mật trình bày với Sâm rằng: "Ngô Cầu là người nhút nhát, không có kế mưu, nếu giao phó trong tay Ngô Cầu, tất nhiên Thuận Quảng sẽ bị mất. Xin bãi Ngô Cầu đi mà phái ủy viên tướng khác, ngõ hầu mới có thể giữ được Thuận Quảng". Trịnh Sâm cho Ngô Cầu là người trầm tỉnh cẩn trọng, không cho lời Lệnh Tân nói là đúng. Sau đó, Sâm cho triệu Lệnh Tân về, bổ đi quyền chức tham chính trấn Sơn Tây. Từ đấy, Văn Nhạc được thể vùng vẫy, cướp phá các địa phương Phú Yên và Bình Thuận, thế lực của Văn Nhạc không ai có thể kìm chế được.
Lời chua-Quảng Nam^1: Xem Thánh Tông, năm Hồng Đức thứứ 10).
Phú Yên^2: Địa vực của thị tộc Việt Thường xưa; đời nhà Tần là huyện Lâm Ấp; đời nhà Hán, thuộc đất huyện Tượng Lâm; nhà Tùy đổi làm quận; nhà Đường đổi làm châu; sau là đất Chiêm Thành; nhà Lê đặt là huyện Tuy Viễn; khoảng năm Gia Long đổi là trấn; nay là tỉnh Phú Yên.
1 Nay là tỉnh Quảng Nam. 2 Nay là tỉnh Phú Yên.
Bình Thu ận^1: Xưa là một nước ở ngoài biên giới về phía nam; sau là đất Chiêm Thành; đời nhà Lê vẫn là nước Chiêm Thành; khoảng năm Gia Long đặt làm trấn; nay là tỉnh Bình Thuận.
Tháng 4, mùa hạ. Nghệ An bị nạn đói; triều đình phát chẩn cho dân.
Luôn m ấy năm, trấn Nghệ An mất mùa đói kém, thây chết đói nối liền với nhau. Ti Hiến sát đem tình trạng ấy tâu bày. Triều đình bèn hạ lệnh cho bọn Nguyễn Đình Diễn và Ngô Phúc Lâm trích 15.000 quan tiền và 15 vạn bát quan thóc trong kho, chia ra phát chẩn. Nguyễn Lệ lại trình bày bốn điều về chính sách cứu đói: 1. Dời dân đói đến Thanh Hoa khai khẩn ruộng đất; 2. Mở cửa biển cho các thuyền buôn vận tải; 3. Mở đường châu Quy Hợp cho phép dân được thông hành buôn bán; 4. Cho phép thuyền buôn chở gạo đến trao đổi và được miễn thuế. Trịnh Sâm đều thu nhận.
Lời chua-Ngô Phúc Lâm: Người xã Trảo Nha^2, huyện Thạch Hà, đỗ tiến sĩ khoa Bính Tuất (1766) năm Cảnh Hưng.
Châu Quy H ợp^3: Xem Nhân Tông, năm Thái Hòa thứ 6 (Chb. XVIII, 8). Hợp hai châu Nam Bố Chính và Bắc Bố Chính làm một, cho lệ thuộc vào Nghệ An.
Trước kia, Bắc Bố Chính thuộc Nghệ An, Nam Bố Chính thuộc Thuận Hóa. Đến nay bầy tôi bàn hợp lại làm một, đều cho lệ thuộc vào Hà Hoa, trấn Nghệ An. Trịnh Sâm y cho.
Lời chua-Nam Bố Chính^4: Xem Thần Tông, năm Dương Hòa thứ 9 (Chb. XXXI, 31).
B ắc Bố Chính^5: Xem Thần Tông, năm Đức Long thứ 5 (Chb. XXXI, 29). Phủ Hà Hoa^6: Xem Trần Duệ Tông, năm Long Khánh thứ 3 (Chb. X, 37). Tháng 5. Tha thuế còn thiếu và tiền thuế điệu năm nay cho các lộ.

Tr ịnh Sâm nhận thấy Thuận Hóa đã được yên, Quảng Nam lại quy thuận, bèn hạ lệnh miễn các thuế thổ sản còn bỏ thiếu từ năm Ất Mùi (1775) trở về trước cho Thanh Hoa và Nghệ An; miễn tiền thuế điệu năm nay cho tứ trấn. Nếu người nào đã nộp rồi, sẽ được phép tính trừ vào thuế vụ xuân sang năm. Lại thưởng tiền cho các quân lính trong kinh, ngoài trấn có nhiều ít khác nhau.

L ời chua-Thưởng tiền cho các quân lính: Thân binh, mỗi người được thưởng một quan hai tiền; ngoài ra, phàm binh lính nào có cầm binh khí được thưởng một quan, binh lính không cầm binh khí đều được thưởng sáu tiền.
Tiền thuế điệu: Xem Dụ Tông, năm Bảo Thái thứ 4 (Chb. XXXVI, 10). Tháng 6. Bổ dụng Hoàng Đình Bảo giữ chức trấn thủ Nghệ An, Bùi Huy Bích giữ chức đốc đồng.
Đ ình Bảo là cháu Hoàng Ngũ Phúc, đỗ hương tiến^7, lại đỗ tạo sĩ, Trịnh Doanh gả con gái cho, uy quyền ngày càng to lớn. Người hiếu sự lúc bấy giờ làm con dao, có chữ "thảo nhất điền bát"8. Lại một việc nữa: Tên cũ của Đình Bảo là Đăng Bảo, người ta phần nhiều bàn tán về chữ đặt tên này^1, vì thế, đổi là Tố Lý, sau mới đổi là Đình Bảo.

1 Nay là tỉnh Bình Thuận.
2 Nay là xã Đại Lộc, huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh.
3 Nay là huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh.
4 Nay thuộc tỉnh Quảng Bình.
5 Nay thuộc tỉnh Quảng Bình.
6 Nay thuộc tỉnh Hà Tĩnh.
7 Tức hương cống triều Lê và sau này triều Nguyễn đổi là cử nhân.
8 Xem lời chua của Cương mục ở dưới.

Lúc Hoàng Ng ũ Phúc vào xâm lấn trong Nam, xin cho Đình Bảo được lệ thuộc quyền mình để đi theo. Đình Bảo thông hiểu chút ít binh pháp, đánh trận nhiều lần lập được chiến công, nên được các tướng sợ phục. Sau khi Ngũ Phúc mất, Trịnh Sâm bổ dụng Đình Bảo giữ chức quyền phủ sự, thay Ngũ Phúc quản lĩnh binh lính bản bộ. Đến nay, vì Nghệ An hàng năm bị đói, giặc cướp có nơi hô hào tụ hợp, Trịnh Sâm toan thử dùng tài Đình Bảo. Gặp lũ ấy Phạm Ngô Cầu, trấn thủ Thuận Hóa, cho trạm chạy thư về triều nói: "Nguyễn Văn Nhạc, giặc Tây Sơn, cướp bóc quấy rối mặt Nam, cần phải phòng bị". Sâm bèn hạ lệnh cho Đình Bảo thay Hoàng Đình Thể làm trấn thủ và Bùi Huy Bích giúp việc, mà sai Đình Thể đốc suất binh lính 5 cơ, đội đóng ở Bố Chính, để làm thanh thế viện trợ cho Ngô Cầu.
Lời chua-Bùi Huy Bích: Người xã Thịnh Liệt, huyện Thanh Trì, đỗ tiến sĩ khoa Kỷ Sửu (1769) năm Cảnh Hưng.
Th ảo nhất điền bát: Lúc ấy có thư nặc danh nói "Thảo nhất điền bát^2 giả sấm thuyết dĩ nhiễm nguyên^3; thỉ nhất dương quần^4, phiến đồng dao nhi lộng xuẩn^5". Thảo nhất điền bát là chữ "hoàng". Thỉ nhất: ý nói Đình Bảo tuổi Hợi; dương quần; ý nói Sâm và con là Khải đều tuổi Mùi.
Mở trường thi hương ở Thuận Hóa.
Tr ước đây, triều đình hạ lệnh dò tìm những người hiền tài ẩn dật còn sót lại ở Thuận Hóa, để cân nhắc tài năng bổ dụng. Đến nay hạ lệnh cho viên quan trấn phủ chiếu theo điều lệ thi hương, trước hết khảo hạch học trò, kê thành sổ sách dâng nộp, triều đình lại chọn quan trong kinh phụng mệnh sung vào giữ công việc trường thi. Sau đó, Ngô Cầu dâng nói: "Thuận Quảng trãi qua binh lửa lâu ngày, việc học tập của học trò bỏ qua gián đoạn, nên chưa thấy có người nào xin thi hạch. Vậy xin làm phép quyền nghi, đều tùy theo sức học của học trò, hễ ai có thể thông được bài thơ, bài phú và hiểu biết công việc hiện thời, thì được tham dự tập hợp để thi khảo, sẽ cân nhắc lấy người trúng cách, để cổ vũ chí khí của sĩ phu". Trịnh Sâm theo lời, bèn hạ lệnh cho Trấn ti thi khảo một lần, đầu đề dùng thơ phú và văn sách, rồi chọn lấy người trội hơn làm hương cống, người thứ nhì là sinh đồ, để thu dùng những sĩ tử văn học.
Tháng 9, mùa thu. Bổ dụng Hoàng Đình Thể giữ chức đốc lãnh ở Thuận Hóa.
Tr ước đây, Đình Thể đóng đồn ở Bố Chính, gặp lúc ấy giặc cướp ở huyện Khang Lộc và Lệ Thủy nổi dậy, đường sá đi lại bị ngăn trở. Ngô Phúc Oánh, lưu thủ ở Động Hải, đem việc nguy cấp ấy báo về triều. Triều đình hạ lệnh cho Đình Thể đi đánh, hai huyện này được bình định. Vì thế nên bổ dụng Đình Thể giữ chức này, rồi sai Hoàng Thúc Nhị đem cờ tiết, sắc văn và ấn tín đến quân thứ ban cho Đình Thể.

L ời chua-Hoàng Thúc Nhị: Người xã An Đồng, huyện La Sơn^6, đỗ hương cống. Khang Lộc^7: Xem Anh Tông, năm Chính Trị thứ 14 (Chb. XXVIII, 30). Lệ Thủy^1: Tên huyện, thuộc huyện Quảng Bình.

1 Có lẽ họ cho rằng tên "Đăng Bảo" tức là đăng bảo vị (lên ngôi báu), nên họ mới bàn tán.
2 Bốn chữ "Thảo nhất điền bát" đem chắp liền với nhau, thành một chữ "hoàng" tức là họ của Đình Bảo.

3 Ý nói: mượn lời sấm để mong làm việc trái với bổn phận. Trong câu này có hai chữ "nhiễm nguyên", tác giả dùng điển trong sách Tả truyện. Thời Xuân Thu, Trịnh Lịnh Công sai nhà bếp nấu thịt ba ba, cho triệu đại phu là Tử Công vào, nhưng không cho ăn. Tử Công giận lắm, thò tay vào vạc lấy thịt ba ba ăn rồi hằm hằm đi ra, sau Trịnh Lịnh Công bị Tử Công giết. Vì thế người ta dùng danh từ "nhiễm chi" hoặc "nhiễm nguyên", để nói về người muốn chấm mút thứ gì mà bổn phận mình không được hưởng thụ.

4 Câu này có chữ "thỉ" là con lợn và "dương" là con dê. Theo thuyết nhà thuật số thì 12 hàng chi đều có cầm tinh một con vật, ví dụ người đẻ năm tý tức cầm tinh con chuột, đẻ năm sửu tức cầm tinh con trâu v.v... Ở đây vì Đình Bảo tuổi Hợi nên tác giả dùng chữ "thỉ nhất"; hai bố con Sâm và Khải đều tuổi Mùi nên dùng chữ "dương quần".

5 Ý nói: Thổi phồng lời đồng dao mà làm việc xuẩn động.
6 Nay là huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh.
7 Nay là huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình.
Tháng 12, mùa đông. Sai bọn Vũ Trần Thiệu, tả thị lang bộ Lại, sang nhà Thanh.
Tr ịnh Sâm có chí toan cướp ngôi vua. Năm ấy nhân gặp kỳ tuế cống, Sâm làm tờ biểu mật tâu với triều đình nhà Thanh nói: "Nhà Lê không có người con cháu nào hiền tài", rồi căn dặn Trần Thiệu đem việc ấy vào tâu với vua nhà Thanh. Lại sai nội giám (sót họ tên) cùng đi để dâng của đút và xin phong tước. Khi đi đến hồ Động Đình, Trần Thiệu giả vờ có bệnh, đương đêm đem tờ biểu đốt trước mặt sứ bộ, rồi uống thuốc tự tử. Sau đây, truy tặng cho Trần Thiệu hàm tượng thư.
Lời phêChim hạc đứng giữa đàn gà, thực là hiếm có^2.
Mậu Tuất, năm thứ 39 (1778). (Thanh, năm Càn Long thứ 43).
Tháng 2, mùa xuân. Phong cho Hoàng Đình Bảo tước Huy quận công.
Tr ước đây, Hoàng Đình Bảo vâng lệnh đến trấn thủ Nghệ An, gặp lúc ấy giặc cướp (sót họ tên) ở hai huyện Đông Thành và Quỳnh Lưu nổi dậy, quấy nhiễu cướp bóc huyện bên cạnh. Ngô Đình Hoành, trấn thủ Thanh Hoa, muốn hội hợp binh lính hai xứ để đánh phá tiễu trừ. Đình Bảo sai người ngăn lại và bảo chớ có động binh. Nhân đấy, Đình Bảo lập mưu săn bắt được, đồ đảng của giặc còn sót lại bị tan tác, vì thế trong hạt được yên. Đến nay bàn định thưởng cho tước quận công. Đình Bảo lại xin quyền tạm lấy thóc công, tính hạ giá để bán cho dân nghèo, đợi đến mùa lúa chín, sẽ nộp trã lại. Trịnh Sâm y cho.
Lời chua-Đông Thành và Quỳnh Lưu^3: Tên hai huyện, xem năm Cảnh Hưng thứ 20 (Chb. XLII, 5).
Tháng 4, mùa hạ. Hạn hán. Hạ chiếu cầu người trình bày lời trung thực.
Lúc ấy, luôn mấy năm hạn hán, kém đói, Trịnh Sâm hạ lệnh cho bầy tôi và sĩ thứ nói thẳng những điều thiếu sót, sai lầm. Lê Thế Toại, tham nghị cũ ở xứ Thanh Hoa dâng tờ khải, đại lược nói: "Dĩnh Thành hầu Lê Quý Đôn dụng tâm quanh co, bỉ ổi, mong muốn càn rỡ những điều quá hạn định của mình: nào lập mưu cho con ăn cắp bài văn thi ở trong trường, nào vụng trộm chiếm nơi cấm địa. Ông Mạnh Tử nói: "Quan sát con ngươi của từng người, thì người gian người ngay, không thể nào giấu giếm được". Con ngươi của Lê Quý Đôn lúc nào cũng đưa đẫy lia lịa, nếu dùng người này giữ chức cao cả tất nhiên làm tai hại cho nhân dân. Kiều Nhạc Hầu Nguyễn Lệ từ khi được dự vào chính phủ đến nay, chưa nghe mở mang được điều gì có lợi, trừ bỏ được việc gì có hại, chỉ chuyên dùng mánh khoé khéo léo để mê hoặc lòng vua chúa; vừa mới bổ ra giữ chức tham đốc xứ Nghệ, mà quá nửa số nhân dân bị phiêu lưu^4. Vậy xin: Nghiêm ngặt trị tội Quý Đôn và Nguyễn Lệ, để tạ tội với mọi người trong nước, thì tự nhiên được trời mưa". Tờ khảo này không được Trịnh Sâm trả lời.
Lời chua-Lập mưu cho con ăn ắp văn thi ở trong trường: Kỳ đệ tứ khoa thi Hội năm Ất Mùi (1775), Quý Đôn nhờ Đinh [Thì] Trung làm bài cho con mình là Quý Kiệt^5. Vụng trộm chiếm nơi cấm địa: Quý Đôn táng trộm mả tổ ở cấm địa tại sơn phận Tản Viên.
Làm lễ an táng Nhu thận hoàng thái hậu.
Trước kia, thái hậu mất^6, vì Trịnh Sâm đang mắc bận về việc dụng binh, nên việc an táng bị ngăn trở; lúc đoạn tang cũng chưa táng được. Đến nay, mới làm lễ an táng ở xã Dịch Vọng gần kinh kỳ. Lời chua-Xã Dịch Vọng: Thuộc huyện Từ Liêm, Hà Nội^1.
1 Nay là huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình.
2 Ý nói, lúc ấy bầy tôi nhà Lê đều là hạng tầm thường, không khác gì đàn gà, chỉ Vũ Trần Thiệu là người có khí tiết khác thường. Ví như chim hạc.
3 Nay đều thuộc tỉnh Nghệ An.
4 Xem thêm Chính biên cuốn XLIV, tờ 21.
5 Xem thêm Chính biên cuốn XLIV, tờ 27, 28.
6 Xem Thêm Chính biên quyển XLIV, tờ 24.
Tháng 6 nhuận. Dân bị đói to.
T ừ lúc dùng quân đánh dẹp trở đi, triều đình mua vét thóc gạo ở tứ trấn và Thanh Nghệ, vận tải vào đồn Động Hải. Thóc gạo khô ướt không đều, thành ra mục nát không thể ăn được, vứt bỏ đi đến quá nửa. Những thứ tích trữ ở dân gian hầu như nhẵn nhụi. Thêm vào đấy luôn mấy năm hạn hán mất mùa, giá gạo cao vọt, một chén nhỏ gạo trị giá một tiền, đầy đường những thây chết đói. Triều đình bèn lập đàn tràng cầu đảo ở kinh thành; dựng quán tế sinh ở thôn Ái Mộ: nấu cơm cháo chia ra phát chẩn; người có bệnh thì cấp cho thuốc thang. Lại hạ lệnh cho các trấn khuyên nhũ dân sở tại người giàu, người nghèo giúp đỡ lẫn nhau; cấm nhân dân đóng cửa không bán thóc gạo. Tuy thế, những kẻ trên người dưới che đậy lẫn nhau, mệnh lệnh của triều đình cũng chỉ thi hành một cách cẩu thả trên giấy tờ suông thôi. Chỉ có Hoàng Đình Bảo, trấn thủ Nghệ An, hạ lệnh kê tên những người nghèo trong hạt thành một danh sách, bắt người có quyền thế vật lực nhận lĩnh về, ủy thác sự chu cấp cho họ, hoặc chiếu theo nhân khẩu để cấp phát thực tiễn. Nhờ thế mà nhiều người được toàn hoạt.
Lời chua-Đồn Động Hải: Thuộc huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình. Thôn Ái Mộ^2: Thuộc huyện Gia Lâm, tỉnh Bắc Ninh.
Tháng 7, mùa thu. Giặc biển vùng đông nam nổi dậy. Triều đình sai bọn Nguyễn Phan, Hoàng Phùng Cơ và Hoàng Đình Bảo chia quân ra từng đạo đi tiễu bắt.
Lúc ấy, luôn mấy năm bị mất mùa kém đói, nhân dân hợp nhau làm giặc cướp: bọn Thục Toại (sót họ), người Yên Quảng, Nguyễn Kim Phẩm và Trần Xuân Trạch, người Sơn Nam, hô hào tụ hợp có hàng vạn người, đánh phá Yên Quảng, viên án trấn là Đặng Đình Viện bị giặc bắt. Nguyễn Địch Bàn, trấn thủ Hải Dương, chần chừ không dám tiến quân. Trịnh Sâm bổ dụng Nguyễn Đăng Đàn giữ chức án trấn Yên Quảng thay cho Đình Viện. Đăng Đàn đóng quân cố sức giữ thành, giặc không thể nào cướp phá được, chúng bèn vượt ra biển cướp vùng Sơn Nam, do cửa Lác đến Giao Thủy. Trấn thủ Ngô Đình Hoành đánh bại được bọn này, chúng bèn lui quân đóng ở sông Ngô Đồng. Đình Hoành đem hết quân ra đuổi theo, khi quân sĩ mới đến được một nữa, giặc bèn quay lại đánh, Đình Hoành bị thua to, chỉ chạy thoát được một mình. Giặc nhân thế thắng, kéo đến xã Thận Vi, chia quân cướp phá. Vì thế dân sở tại bị rối loạn.

Tr ịnh Sâm hỏi bầy tôi, ai có thể làm tướng đi đánh giặc được. Nội giám Thân Xuân Thự xin đi. Sâm bèn bổ Xuân Thự giữ chức đốc lãnh quân thủy đạo, cho tri Lại phiên Mai Thế Uông làm giám quân kiêm chức tán lý; lại hạ lệnh thái tể Nguyễn Phan và đại tư không Hoàng Phùng Cơ giữ chức đốc lãnh tả hữu bộ quân, được phép tùy cơ hội hoặc càn quét hoặc chiêu dụ.

Tr ước đây, Xuân Thự bắt được tên quân của giặc đầu hàng, nói giặc có thể chiêu hàng được, vì thế Xuân Thự mới hăng hái xin đi. Khi đến quân thứ, thấy giặc không có chí xin hàng, mà lại cướp phá hơn trước, Xuân Thự bèn thu quân lại, không dám tiến. Giặc đánh úp Hiến doanh. Trịnh Sâm được tin, liền hạ lệnh cho Trịnh Tự Quyền làm hiệp đốc lãnh thủy đạo, đem quân dốc sức đánh giặc. Tự Quyền cùng bọn Nguyễn Phan tiến quân đến xã Thận Vi, đánh giặc phá tan được. Giặc lui ra ngoài biển, đóng đồn liên kết với nhau, đón cướp các nơi, khi ẩn khi hiện không nhất định.

Lúc ấy, tuy đầu sỏ trong đám giặc có nhiều người là thuộc tướng của Hoàng Ngũ Phúc, chúng cho rằng Hoàng Đình Bảo cùng Nguyễn Khắc Tuân ở Kinh Bắc và Nguyễn Lệ ở Sơn Tây đều chia bè phái, chúng ngờ Đình Bảo ở Nghệ An tất có mưu toan làm việc trái phép, bèn sai người lén lút tới nơi, suy tôn Đình Bảo làm minh chủ^3. Đình Bảo viết thư trả lời chúng, rồi liền đem bức thư của giặc kèm với thư của mình làm tờ khải trình bày đầy đủ về triều. Trịnh Sâm cho là người trung thành, bèn bổ Đình Bảo làm thống lãnh, đem châu sư^4 trấn Nghệ An tiến ra càn quét. Giặc nghe tin Đình Bảo kéo quân, đều tự chạy trốn. Lê Quý Đôn lại sai người chiêu dụ, đảng giặc là Thục Toại xin hàng. Giặc biển hết thảy đều bình định được.

1 Tục gọi làng Vòng. Nay là phường Dịch Vọng, quận Cầu Giấy, Hà Nội.
2 Nay thuộc huyện Gia Lâm, Hà Nội.
3 Xem chú thích số 1, Chính biên quyển XXXV, tờ 33.
4 Binh lính sử dụng thuyền, đánh nhau ở sông biển.

Sau tr ị tội, những người thua trận nhút nhát rút lui: Ngô Đình Hoành phải tội lưu đi viễn châu, Nguyễn Đình Bàn phải lột chức tước, Thân Xuân Thự phải giáng xuống năm bậc. Còn bọn Nguyễn Phan, Phùng Cơ và tướng tá khác đều được thăng thường có đẳng hạng khác nhau.
Lời chua-Mai Thế Uông: Do chân hương cống được tiến triều, là con Thế Chuẩn, người xã Thạch Giản, huyện Nga Sơn^1.
Đặ ng Đình Viện: Người xã Lương Xá, huyện Chương Đức^2.
Trịnh Tự Quyền: Người xã Phù Lỗ^3, huyện Kim Anh.
Nguyễn Kim Phẩm: Người huyện Thượng Nguyên.

Tr ần Xuân Trạch: Người huyện Nam Chân. Kim Phẩm và Xuân Trạch sau này đều vào Gia Định, theo việc nghĩa, được trao chức tả chi chưởng cơ và hữu chi chưởng cơ, bị chết tại trận, khoảng năm Gia Long đều truy tặng chưởng doanh quận công, liệt vào hàng thờ ở miếu Công thần.

Hi ến Doanh: Xem Ý Tông, năm Vĩnh Hựu thứ 6 (Chb. XXXVIII, 39). Cửa biển Lác Hải: Ở giáp giới địa phận hai huyện Giao Thủy và Chân Định^4. Thận Vi^5: Tên xã, thuộc huyện Thượng Nguyên.
Sông Ngô Đồng: Ở địa giới huyện Giao Thủy. Các địa điểm trên đều thuộc tỉnh Nam Định.
Trịnh Sâm tự ý thi những người đã được đề cử.
Sâm t ự cậy tài cán, cho rằng trong thiên hạ không việc gì không thể làm được, trăm quan không người nào không thể giá ngự được. Trước kia, Sâm định điều lệ văn tuyển, võ tuyển: Ở ngoài các trấn thì do Thừa chính và Hiến sát dò hỏi những người có đức hạnh, học thuật, không câu nệ người ấy đã làm quan hay chưa, đều được đề cử những người mà mình biết là xứng đáng, mỗi năm cứ tháng trọng thu^6 dâng danh sách lên chính phủ; ở trong kinh thì các quan về văn ban đều có quyền bảo cử. Triều đình hạ lệnh cho các quan trong chính phủ xét duyệt, chọn lấy người trội hơn vào phủ đường yết kiến, nếu người nào ở trước mặt chúa mà ứng đối được hợp ý, lập tức thăng bổ giữ chức phó thiêm ở lục phiên và các chức tham nghị, hiến phó, không bó buộc về tư cách. Còn người trội vừa sẽ đưa sang bộ Lại kén chọn, bổ giữ các chức ở lục bộ, lục tự hoặc phủ, huyện, gọi là văn tuyển.

Các quan v ề võ ban đề cử người có phương pháp, mưu mô, tài năng, nghệ thuật đã từng theo đi đánh trận. Những người này cũng do các quan trong chính phủ xét tài năng, phẩm hạnh, xếp thành thứ tự, rồi dẫn vào phủ đường để so đọ, võ nghệ người nào trội hơn thì được thăng chức bổ dụng, người trội vừa sẽ bổ dụng sau, gọi là vọ tuyển.
Đến nay, Sâm hạ lệnh triệu những người được đề cử về văn tuyển là bọn Nguyễn Danh Hiến 14 người vào phủ đường thi khảo ngay trước mặt, rồi bổ giữ chức ngoài các trấn.
1 Nay là xã Nga Thạch, huyện Nga Sơn, tỉnh Thanh Hóa.
2 Nay là huyện Chương Mỹ, tỉnh Hà Tây.
3 Nay là xã Phù Lỗ, huyện Sóc Sơn, Hà Nội.
4 Nay Giao Thủy thuộc Nam Định. Chân Định thuộc Thái Bình.
5 Nay là xã Bách Thuận thuộc huyện Vũ Thư, tỉnh Thái Bình.
6 Tháng 8 âm lịch.
Lời chua-Nguyễn Danh Hiến: Người xã Xuân Cầu^1, huyện Văn Giang. Tháng 11, mùa đông. Bổ dụng Hoàng Đình Bảo làm thự phủ sự, lãnh chức trấn thủ Sơn Nam bằng cách vắng mặt.
Tr ước kia, Đình Bảo trấn thủ Nghệ An, dẹp giặc cướp, ngăn kiện tụng, rất được lòng dân. Liêu thuộc ở dưới trướng hắn có các hạng tả, hữu tham quân và tòng sự. Vì thế, trong kinh ngoài trấn phao đồn ầm lên rằng "Đình Bảo có ý mưu toan làm việc trái phép". Trịnh Sâm bí mật bàn mưu với tín thần^2 là Nguyễn Phương Đĩnh và Nguyễn Lệ để giết Đình Bảo. Vợ Đình Bảo là quận chúa^3, vẫn a dua Đặng Thị, vợ Trịnh Sâm, ngày đêm ra vào trong phủ, Đặng Thị đem việc ấy nói cho biết. Đình Bảo không được yên tâm, bèn làm tờ khải xin về triều, Sâm y cho.

Đ ình Bảo cho rằng Đặng Thị tuy được chúa cưng yêu, nhưng Cán (Con Đặng Thị) còn bé, mà Khải đã trưởng thành, nếu phụ họa Đặng Thị e rằng không phải kế vững vàng lâu dài. Sau khi đã vào phủ yết kiến rồi, Đình Bảo sắm đủ 100 lạng vàng, 10 cây đoạn gấm, làm lễ trình diện, đến yết kiến Trịnh Khải. Khải từ chối, không cho vào yết kiến, lại nói riêng với người hầu hạ rằng: "Thằng giặc ấy sao không ở trấn Nghệ An để làm phản, lại vội vàng về triều? Một ngày kia ta sẽ tịch thu gia sản nó, ta thèm dùng lễ chí kiến của nó làm gì?". Đình Bảo nghe được câu ấy, sợ lắm, tự suy nghĩ là mình không được Trịnh Khải bao dung, bèn quả quyết phụ họa với Đặng Thị, ngầm chủ trương mưu kế bỏ người này lập người khác, Đặng Thị cũng hết sức giúp đỡ Đình Bảo, và biện bạch là Đình Bảo bị vi oan, lại cho Đình Bảo có thể dùng giữ việc trọng đại được. Trịnh Sâm tin lời. Do đấy, Đình Bảo được vào giữ chức trong chính phủ, mở quân doanh Trung Nhuệ, lãnh chức trấn thủ Sơn Nam bằng cách vắng mặt. Quyền thế Đình Bảo làm nghiêng lệch cả trong kinh, ngoài trấn. Bọn quản binh và trấn thủ đều là môn hạ, chỉ có Nguyễn Lệ ở Sơn Tây và Nguyễn Khắc Tuân ở Kinh Bắc cùng Đình Bảo vẫn ngầm có ý đánh đổ nhau, đè bẹp nhau, gây ra tình thế bè đảng.

L ời phê-Họ Trịnh dùng nhiều quan thị, hơn cả nhà Hán, nhà Đường; bầy tôi lại đều giữ lòng riêng, gây bè đảng, thế mà Trịnh Sâm tin dùng. Như thế, không bại vong sao được?
Lời chua-Sơn Nam, Nghệ An, Sơn Tây, Kinh Bắc: Đều xem Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 16-18, 21-23, 26-28).
Kỷ Hợi, năm thứ 40 (1779). (Thanh, năm Càn Long thứ 44).
Tháng 3, mùa xuân. Trịnh Sâm hạ lệnh cho Phủ doãn và Hiến sát sứ đi tuần hành xét hỏi các nha môn và những người quyền thế về việc ức hiếp nhũng nhiễu nhân dân.
Sâm l ấy cớ rằng, trong nước được thái bình lâu ngày, lệnh cấm có phần lỏng lẻom các nha môn hoặc có người trái phép làm càn, bèn hạ lệnh cho viên Phủ doãn ở Phụng Thiên đi tuần hành trong kinh kỳ, viên quan trong ti Hiến sát các trấn đi tuần hành trong địa hạt mình, để tra xét xem có việc giả lệnh, sai phái, dùng mạo ấn tín và các tình hình về việc sai bắt, nhũng nhiễu, lăng loàn ức hiếp hay không. Nếu có, thì không đợi người cáo tố, lập tức bắt để trị tội. Nếu viên quan nào vì sợ hãi, vì tránh tiếng mà yểm lưu đi, khi việc phát giác, sẽ đều tùy theo tội nặng hay nhẹ mà giáng chức hoặc bãi chức. Tuy thế, nhưng bên trong thì Đặng Thị, bên ngoài thì Hoàng Đình Bảo, trong ngoài cấu kết với nhau. Phàm nhà quyền thế phần nhiều dính dáng là môn hạ của hai nhà kia, nếu họ có việc gì đến cửa quan, thì viên quan giữ trách nhiệm chỉ nhìn nhau rồi ngậm miệng đùn đẫy lẫn cho nhau mà thôi.
Lời chua-Đặng Thị Huệ: Người xã Phù Đổng^4, huyện Tiên Du, Bắc Ninh. Tháng 6, mùa hạ. Định rõ lại quy chế việc dạy học.
1 Nay thuộc xã Nghĩa Trụ, huyện Mỹ Văn, tỉnh Hưng Yên.
2 Tức hoạn quan.
3 Con gái Trịnh Doanh.
4 Nay là thôn Phù Đổng, huyện Gia Lâm, Hà Nội.

H ạ lệnh cho Quốc Tử giám và Đề đốc Học chính các xứ dạy bảo học trò, trước hết cần có sự thật về việc làm rồi sau mới đến văn chương. Chia học trò ra làm hai hạng ghi vào sổ nhà trường, hàng ngày đến trường nghe giảng dạy. Viên quan giữ việc dạy học lại bất thần hỏi han, để khuyến khích sự siêng năng của họ. Các học trò đã ghi tên trong sổ, mà thật là người có học lực, đức hạnh, tài năng, phẩm giá, thì các quan đệ danh sách lên triều đình biết, để phòng sự phân biệt bổ dụng.
Lời chua-Đề đốc Học chính: Viên quan tham chính ở các xứ kiêm giữ chức Đề đốc Học chính.
Chia học trò làm hai hạng: Nho sinh trung thức và giám sinh là một hạng; nho sinh và sinh đồ là một hạng.
Tháng 7, mùa thu. Thổ tù Hoàng Văn Đồng lại làm phản, xưng hiệu là Tân vương. Triều đình sai bọn Nguyễn Lệ và Nguyễn Phan đi đánh, Văn Đồng lại xin hàng.
V ăn Đồng lấy danh nghĩa là thổ tù được cha truyền con nối quản thụ mỏ Tụ Long, thu nộp thuế đồng. Lúc ấy, viên quan coi Hộ phiên là Lê Quý Đôn và viên xuất nạp là Chu Xuân Hán xét Văn Đồng về tội thiếu thuế, tống giam khổ sở không cho về, bắt phải nộp bạc hối lộ đến 3.000 lạng. Văn Đồng đút lót cho người giữ ngục được thoát ra; về nhà, dấy quân làm phản, nhân lúc sơ hở, kéo quân xông thẳng vào phố Tam Kỳ. Trấn thủ là Nghi Trung hầu (sót họ tên) đóng cửa thành, chống giữ. Triều đình hạ lệnh cho Nguyễn Lệ đem quân cứu viện Tuyên Quang. Khi quân Nguyễn Lệ kéo đến, Văn Đồng rút lui, chạy trốn. Lại sai người dụ bảo Văn Đồng đầu hàng. Nhân đấy, Văn Đồng cáo tố rõ tình trạng sách nhiễu của Quý Đôn và Xuân Hán. Lệ đem việc này tâu về triều, bọn Quý Đôn đều can tội, phải giáng chức.

V ăn Đồng lại trở về chiếm cứ Tụ Long, lẻn lút tụ tập đồ đảng còn sót lại làm kế cố thủ. Gặp lúc giặc biển vùng Đông Nam nhao nhao nổi dậy, Văn Đồng lại càng vùng vẫy mạnh hơn, tự xưng hiệu là Tân Vương. Đến nay, triều đình hạ lệnh cho Nguyễn Lệ, trấn thủ Sơn Tây, giữ chức thống lãnh các đạo quân Tuyên-Cao-Lạng và thái tể Nguyễn Phan giữ chức hiệp thống lãnh, chia đường tiến đánh. Văn Đồng đem hết quân giữ nơi hiểm yếu. Lệ sai em là Điền Nhạc hầu Nguyễn Điều đi nhờ đường phủ Khai Hóa, xông thẳng đến sào huyệt Văn Đồng, đánh phá tan được. Văn Đồng trốn biệt, quan quân đuổi theo không kịp, san phẳng hết thành lũy rồi kéo quân về. Sau này, Văn Đồng lại xin đầu hàng, được triều đình tha tội cho.

L ời chua-Chu Xuân Hán: Hoạn quan, người huyện Chương Đức^1, Hà Nội. Phố Tam Kỳ: Ở huyện Hàm Yên, Tuyên Quang.
Xã Tụ Long: Thuộc huyện Vị Xuyên^2, Tuyên Quang, xem Dụ Tông, năm Bảo Thái thứ 9 (Chb. XXXVII, 5).
Phủ Khai Hóa: Thuộc tỉnh Vân Nam, xem năm Cảnh Hưng thứ 35 (Chb. XLIV, 11).
Tháng 10, mùa đông. Trịnh Sâm tự ý mở thịnh khoa^3 thi hương, thi hội. Sâm tự nhận công đức ngày càng lừng lẫy, hạ lệnh mở thịnh khoa thi hương, thi hội; thi hương vào tháng 10, thi hội vào tháng 11.
Theo ch ế độ cũ, về việc thi đình, nhà vua thân hành ra sách văn thi cống sĩ ở sân rồng, người nào trúng cách thì cho truyền lô và yết tên vào bảng vàng. Khoa này, Trịnh Sâm cho người trúng cách cũng theo chế độ cũ, trước hết vào thi đình, nhưng văn bài không đưa nhà vua phê duyệt. Đến hôm sau, lại hạ lệnh đến thi ở phủ đường, rồi căn cứ vào bài đối sách tại phủ đường để định sự đỗ cao, đỗ thấp. Ban cho Lê Huy Trâm và Phạm Nguyễn Du hai người đỗ đồng xuất thân, bọn Phạm Quý Thích 13 người đỗ đồng xuất thân, cao thấp khác nhau. Rồi tâu xin nhà vua ra sắc lệnh cho đem bảng vàng treo ở ngoài cửa nhà Thái Học. Việc này sau thành thể lệ thường hành.

1 Nay là Chương Mỹ, thuộc tỉnh Hà Tây.
2 Nay thuộc tỉnh Hà Giang.

3 Tham khảo Lê sử bổ (sách chép tay, không có tên tác giả) thì thịnh khoa tức là ân khoa (chế độ thi cử thời phong kiến, khoa thi hương, thi hội đã có từng năm nhất định, nhưng năm nào vua chúa có sự vui mừng gì đó, thì gia ân mở thêm một khoa gọi là ân khoa). Trước kia chúa Trịnh định mở ân khoa, nhưng chưa quả quyết cử hành, nay Trịnh Sâm tự mở khoa thi gọi là thịnh khoa; như thế là Trịnh Sâm có ý xâm lấn cả ân điển và thi cử của vua nhà Lê.
Lời chua-Lê Huy Trâm: Người xã Bối Khê, huyện Thanh Oai^1.
Ph ạm Quý Thích: Người xã Lương Đường, huyện Đường An^2, làm quan đến chức thiêm tri Công phiên. Đến khoảng năm Gia Long, được trao cho hàm thị trung học sĩ lãnh chức Đốc học phủ Hoài Đức.

Canh Tý, n ăm thứ 41 (1780). (Thanh, năm Càn Long thứ 45).
Tháng giêng, mùa xuân. Bắt đầu đánh thuế tô ruộng tư ở Thanh Nghệ.

Tr ước kia, hai xứ Thanh Nghệ không có thuế ruộng tư. Đến nay bàn định: ruộng hai mùa mỗi mẫu nộp 1 tiền, ruộng một mùa mỗi mẫu nộp 36 đồng, giao xã trưởng sở tại chiếu theo từng hạng ruộng thu tiền tô, cấp làm lương ăn cho binh đinh trong xã. Còn ruộng tư của binh đinh vẫn được miễn thuế.
Tháng 4, mùa hạ. Định lại phép thi võ cử.
Khoa thi võ c ử mới đặt từ năm Bảo Thái (1720-1728), lấy bốn năm Tý, Ngọ, Mão, Dậu làm khoa thi sở cử, bốn năm Thìn, Tuất, Sửu, Mùi làm khoa thi bát cử. Cứ ba năm mở một khoa, đại lược dựa theo thể lệ thi hương, thi hội về bên văn. Đến năm Vĩnh Khánh (1729-1731) đổi ra thi ba kỳ: trước hết thi giương cung, múa siêu đao, sau thi bắn cung, múa kiếm và cưỡi ngựa múa đâu mâu, sau nữa thì văn sách hỏi bảy bộ sách trong Võ Kinh và một bài về phương pháp mưu mẹo việc binh. Người nào ba kỳ đều trúng cách, là tạo sĩ. Nếu có người nào kỳ đệ tam không trúng cách, mà kỷ thuật và sức lực được liệt vào hạng trội hơn, thì mỗi khoa chọn lấy hơn mười người, cho được bổ dụng cũng như tạo sĩ. Về phép thi sở cử cũng giống như bác cử^3.

Đế n nay, định lại, phép thi chia làm bốn kỳ: kỳ đệ nhất, thi giương cung, múa siêu đao; kỳ đệ nhị, khảo xét việc so đọ về môn đi bộ bắn cung, bắn súng; kỳ đệ tam , trước hết thi vừa phi ngựa vừa bắn, sau khảo các môn đi bộ đấu siêu đao, lăn khiên, cưỡi ngựa múa đâu mâu và kiếm trường. Viên quan giữ việc khảo sát phải xét kỹ về các phép đánh, đâm, tiến, lui, che đỡ cùng khí sắc và sức vóc hăng hái hay suy kém, mạnh hay yếu, để định người hơn, người kém; kỳ đệ tứ, làm một bài văn sách. Phép thi võ sữa lại như thế, lại càng kỹ lưỡng hơn trước.
Lời chua-Phép thi sở cử và bác cử:Xem Dụ Tông, năm Bảo Thái thứ 5 (Chb. XXXVI, 18).
Tháng 9, mùa thu. Trịnh Sâm truất bỏ ngôi của con trưởng là Khải và bắt giam giữ.
Kh ải, là con Dương thị, một phi tần trong phủ chúa. Theo thể lệ cũ, con chúa cứ đến 7 tuổi, cho ra ở nhà riêng để học, nếu là con trưởng thì đến 13 tuổi cho mở phủ đệ và được phong làm thế tử. Nhưng Sâm cho rằng Khải (tên cũ là Tông) không phải do vợ cả sinh ra, nên không yêu quý, dùng Nguyễn Phương Đĩnh, hoạn quan, làm bảo phó của Khải. Lúc Khải đã 9 tuổi mới cho đi học, dùng Nguyễn Lệ và Lý Trần Thản làm tả tư giảng và hữu tư giảng. Chưa được bao lâu, Trần Thản mất, Nguyễn Lệ cũng ra trấn thủ Sơn Tây, chỉ sai Khải đến ở nhà riêng Nguyễn Phương Đĩnh, theo thời tiết vào phủ đường triều yết mà thôi. Viên quan trong Ngự sử là Nguyễn Thưởng và Vũ Huy Đĩnh trước sau nhiều lần xin với Sâm về việc lập thế tử, đều bị giáng chức. Sau vì Đặng Thị Huệ, một thị nữ được yêu nuông, sinh con là Cán, Sâm rất yếu quý, sách phong Đặng Thị là Tuyên Phi. Đặng Thị tự gây dựng lấy bè đảng cho vây cách được dầy dặn, bên ngoài nương nhờ Hoàng Đình Bảo làm viện trợ, ngầm có ý cướp ngôi thế tử cho Cán. Khải không được yên tâm. Lúc Sâm có bệnh, nhiều lần Khải đến cửa tẩm thất để vào chầu thăm hỏi, thường bị quân giữ cửa ngăn cản, không được vào.

1 Tỉnh Hà Tây.
2 Nay là thôn Lương Ngọc, xã Thúc Kháng, huyện Bình Giang, tỉnh Hải Dương.
3 Xem thêm Chính biên, quyển XXVII, tờ 20, 21.

Ngoài ph ủ đường có lời phao đồn là Sâm bị bệnh nặng. Khải bàn mưu với gia thần là Đàm Xuân Thụ và bọn đầy tớ nhỏ là Thế và Thẩm (hai người đều sót họ) rằng: "Vương thượng mắc mệnh mà ta không được vào chầu, nếu xảy ra biến cố như việc tên Cao, tên Tư đã làm ngày trước^1, thì toan tính thế nào?". Bọn Xuân Thụ xin bí mật chứa sẵn binh khí, chiêu mộ dũng sĩ, nếu một ngày kia trong phủ đường có sự không lành, thì đóng cửa thành lại, giết Đình Bảo, bắt giam Đặng Thị, rồi phi báo cho quan hai trấn^2, đem quân vào hộ vệ, thì ngôi chúa có thể vững vàng được. Khải cho lời bàn ấy là đúng, bèn vay ngầm của nội thị Chu Xuân Hán 1.000 lạng bạc, để nuôi dũng sĩ và sắm khí giới. Nguyễn Lệ trấn thủ Sơn Tây, từng giữ chức tư giảng cho Khải, Nguyễn Khắc Tuân trấn thủ Kinh Bắc, là con nuôi Nguyễn Phương Đĩnh, cùng Khải vốn có tình thân mật, nay đều cho mật báo, để họ sẵn sàng dự bị.

Ngô [Thì] Nh ậm^3, đốc đồng Kinh Bắc, trước kia, giữ việc hàng ngày giảng nghĩa sách cho Khải, rất được Khải thân yêu kính trọng. Hà Như Sơn, một tên đầy tớ nhỏ, là học trò [Thì] Nhậm, hiện làm người giữ sách cho Khải. Như Sơn biết được việc này, đem nói với Nhậm, Nguyễn Huy Bá, cấp sự trung là người giảo hoạt thâm hiểm, vì tội tham tang, bị bãi chức. Bá cho con dâu vào làm thị tỳ hầu hạ Đặng Thị, lại sai người thân tín cầu cạnh làm hầu hạ Nguyễn Khắc Tuân, nên dò biết việc này, bèn vào phủ tố cáo với Đặng Thị. [Thì] Nhậm định tự mình phụ hoạ với Đặng Thị, bèn cùng Huy Bá hợp mưu cáo tố là Khải lén lút cấu kết với hai viên trấn thủ, mưu toan làm việc trái phép. Sâm giận lắm, cho triệu Đình Bảovào phủ bảo về việc này, ý Sâm muốn phê phó giao xuống để trị tội ngay. Đình Bảo can rằng: "Khải dám làm việc to lớn này, chính do viên quan hai trấn ở Tây và Bắc chủ mưu, nay họ đều cầm quân ở ngoài nếu trị tội một cách vội vàng, e sẽ xảy ra biến cố khác. Vậy chi bằng trước hết triệu hai viên trấn thủ ấy về triều, rồi sau sẽ dần dà phát giác sự trạng để trị tội". Sâm nhận là phải, bèn hạ lệnh triệu Nguyễn Lệ trấn thủ Sơn Tây. Khi Lệ về đến nơi, Sâm yên ủi có phần hơn trước. Cách mấy hôm sau, mật bắt được bè đảng của Lệ; nhân đấy lại cho triệu Nguyễn Khắc Tuân, trấn thủ Kinh Bắc. Khi Tuân đã về, bắt giam lại cùng với Nguyễn Lệ và Nguyễn Phương Đĩnh, rồi sai Ngô [Thì] Nhậm cùng với hoạn quan là Phạm Huy Thức tham dự việc tra hỏi. Gặp lúc ấy, [Thì] Nhậm vì cha mất, từ chức về, nên đổi sai Lê Quý Đôn tra hỏi lại, bọn Xuân Thụ, Thế và Thẩm nhận hết tội lỗi. Sâm bèn truất Khải xuống làm con út (quý tử), giam ở nội phủ. Bọn Xuân Thụ đều bị giết. Nguyễn Lệ và Nguyễn Khắc Tuân bị giam vào ngục. Phương Đĩnh vì nuôi dưỡng Trịnh Khải không thành công trạng gì, nên bị lột hết chức tước đuổi về làng. Khắc Tuân và Chu Xuân Hán đều uống thuốc độc chết.

Tr ịnh Khải đã bị phế, ở ngôi nhà ba gian, ăn uống ra vào không được tự do, người ta đều lo ngại cho Khải, nhưng không người nào dám nói. Lúc ấy có viên tri châu cũ là Lê Vĩ, dâng thư biện bạch cho Khải là bị tội oan, nhưng không được Trịnh Sâm xét đến.

Tr ước kia, Ngô [Thì] Nhậm sắp phát giác tội của Khải, đem việc ấy bàn với cha Ngô [Thì] Sĩ, Sĩ cố sức can ngăn, đến nổi phải đem cái chết để thề bồi với con, nhưng chung quy Nhậm vẫn không theo. Kịp khi nghe tin Nhậm đã phát giác việc ấy, Sĩ buồn bực, bèn uống thuốc độc tự tử. Về phần Nhậm, vì có công phát giác, được thăng hữu thị lang bộ Công. Lúc ấy người ta có công rằng: "Sát tứ phụ nhi nhị lang", nghĩa là giết 4 người cha để mà làm thị lang. Câu ấy là có ý khinh bỉ Thì Nhậm đó.

L ời chua-Ngô [Thì] Nhậm: người làng Tả Thanh Oai^4, huyện Thanh Oai, là con Ngô [Thì] Sĩ, đỗ tiến sĩ khoa Ất Mùi (1775) năm Cảnh Hưng. Sau thờ nhà Tây Sơn, làm quan thượng thư bộ Binh; đến năm Gia Long thứ nhất, bị đánh bằng trượng cho đến chết.

1 Thời đại Tần Thủy Hoàng, Triệu Cao giữ chức lang trung lệnh, Lý Tư giữ chức tả thừa tướng. Khi Thủy Hoàng đi tuần du, đem người con nhỏ được cưng chiều là Hồ Hợi đi theo, rồi Thủy Hoàng bị bệnh mất ở Sa Khâu, Triệu Cao bàn với Lý Tư lập Hồ Hợi làm vua mà phế truất thế tử là Phù Tô (Tăng Bình lịch sử cương mục bổ, quyển IV, tờ 5).
2 Tức trấn Sơn Tây và Kinh Bắc.
3 Nguyên văn chép là "Ngô Nhâm" vì sử thần triều Nguyễn tránh tên húy Tự Đức, nên bỏ chữ "Thì" đi và đổi chữ "Nhậm" làm chữ "Nhâm". Ở đây chúng tôi dịch đúng tên là "Ngô Thì Nhậm".
4 Nay là thôn Tả Thanh Oai, xã Tả Thanh Oai, huyện Thanh Trì, Hà Nội.
T ứ Phụ: Ý nói Ngô [Thì] Sĩ là thân phụ, thế tử Khải là quân phụ; Khắc Tuân và Xuân Hán là phụ chấp (bạn của bố). (Xuất xứ ở sách cố Lê nhất thống chí). Có thuyết nói: Nguyễn Lệ, Phương Đĩnh và Khắc Tuân đều là phụ chấp của Nhậm, nên gọi là tứ phụ.

Lê V ĩ: Người xã Nhân Mục^1, huyện Thanh Trì, đỗ hương cống. Tháng 11, mùa đông. Người thổ nhà Thanh chiếm đất sáu châu ở phủ An Tây.

M ười châu ở phủ An Tây thuộc Hưng Hóa, tiếp giáp với đất đai Vân Nam. Từ khi Hoàng Văn Chất lẻn lút chiếm cứ Thanh Châu, thổ tù sợ khí thế ác ngược của Chất, nên có khi họ xin phụ thuộc ngang tắt sang phương bắc. Không những thế, mà thổ dân nhà Thanh cũng phần nhiều vượt tràn sang chiếm đất ở các châu ấy để ở, thành ra Quảng Lăng và Khiêm Châu bị huyện Kiến Thủy thuộc phủ Khai Hóa chiếm cứ. Triều đình nhiều lần tư giấy biện bạch, chưa được nhà Thanh trả lời. Đến nay, bầy tôi giữ trấn Hưng Hóa lại báo cáo về triều là "Bốn châu Hoàng Nham, Tuy Phụ, Hợp Phì và Lễ Tuyền đều bị huyện Kiến Thủy xâm chiếm. Họ cứ thu thuế theo nóc nhà hiện có". Sâm hợp bầy tôi trong triều làm văn thư gởi sang viên quan ở Vân Quý (Vân Nam-Quý Châu) biện bạch để cương giới hai bên được đúng. Nhưng sau đó, vì Sâm bị bệnh mất, việc ấy bèn thôi. Từ đấy, đất đai sáu châu, suốt thời nhà Lê không sao khôi phục lại được.

L ời chua-Phủ An Tây^2: Thuộc Hưng Hóa.
Thanh Châu^3: Nay là châu Ninh Biên.
Mười châu: Đều xem năm Cảnh Hưng thứ 29 (Chb. XLIII, 16).
Phủ Khai Hóa: Thuộc tỉnh Vân Nam, xem năm Cảnh Hưng thứ 35 (Chb. XLIV, 11).
Sáu châu: Tức Quảng Lăng, Khiêm Châu, Hoàng Nham, Tuy Phụ, Hợp Phì và Lễ Tuyền.
Tân S ửu, năm thứ 42 (1781). (Thanh, năm Càn Long thứ 46).
Tháng 10, mùa đông. Trịnh Sâm lập người con bé là Cán làm thế tử.

Cán m ắc bệnh từ khi còn phải bế ẫm, chân tay và thân thể gầy mòn, thuốc thang đều trị mấy năm vẫn không khỏi. Từ khi Khải bị tội, bệnh của Cán ngày một bớt dần, chẩn đậu lại thuận, Sâm lấy làm vui vẽ. Bầy tôi trong kinh, ngoài trấn chúa mừng, đều khuyên Sâm nên sớm lập làm người nối nghiệp, để thống nhất lòng người, Sâm theo lời. Mẹ Sâm là Trịnh Thái Phi Nguyễn Thị nói với Sâm rằng: "Khải với Cán đều là cháu của già này, nhưng già nghĩ cháu Khải đã trưởng thành, mà cháu Cán còn nhỏ tuổi lại quặt quẹo luôn, già mong vương thượng coi tôn miếu xã tắc làm trọng hơn, hãy để trống ngôi kế tự, ngõ hầu Khải có lòng răn chừa; nếu không thế thì đợi khi Cán đến tuổi trưởng thành cũng chưa có gì là muộn". Sâm nói: "Việc lớn nhà nước, chỉ cốt phó thác được người xứng đáng, nếu bệnh của Cán vẫn không khỏi, thì thà rằng lập Bồng, để trã lại cơ nghiệp cho ngành cà của nhà bác, chứ không đành lòng phó thác cho đứa con bất hiếu làm gì!". Vì thế thái phi không nói lại nữa. Sâm bèn tâu nhà vua xin lập Cán làm thế tử, lúc ấy Cán mới 5 tuổi. Sâm dùng Huy quận công Hoàng Đình Bảo làm a bảo để nuôi dưỡng giúp đỡ Cán. Sâm mắc bệnh trĩ, ở nhà Kín không ra ngoài. Đặng Thị ở trong cung xếp đặt công việc, bè đảng đều giữ địa vị trọng yếu, mà Cán lại là người thơ ấu nối nghiệp, nên người ta đều có lòng lo ngại.

L ời chua-Ngành cả của nhà bác: Xét Trịnh Giang là con trưởng Trịnh Cương, khoảng năm Vĩnh Hựu (1735-1739) Giang có bệnh, em là Trịnh Doanh tạm giữ chính quyền, rồi Trịnh Doanh tự lập làm chúa^1, nhân đấy truyền ngôi cho con là Sâm. Trịnh Bồng, con Trịnh Giang, tức là người anh con nhà bác của Trịnh Sâm, nên gọi là ngành cả nhà bác (bá thị chính hệ).

1 Tức làng Mọc, nay thuộc quận Thanh Xuân, Hà Nội.
2 Nay thuộc tỉnh Lai Châu.
3 Nay là huyện Điện Biên, tỉnh Lai Châu.

Nhâm D ần, năm thứ 43 (1782). (Thanh, năm Càn Long thứ 47).
Tháng 4, mùa hạ. Động đất.

Lúc ấy, động đất ở kinh sư vùng Tây Nam. Trịnh Sâm hạ lệnh cho phủ liêu nói thẳng những điều thiếu sót lầm lỗi. Bồi tụng Bùi Huy Bích dâng tờ khải có đoạn nói: "Tôi cuối mong vương thượng đem lòng sáng suốt tự xét trong mình, tìm rộng đến lời dạy bảo của đời cổ, như trong sách Luận ngữ đã dạy" quan quân, thần thần, phụ phụ, tử tử^2". Vương thượng nên thung dung bồi dưỡng trong lòng rộng xa mà thân mật, để đón rước lấy khí trung hòa của đất trời, làm cho trời đất có triệu chứng hiện ra mà không có tai biến phản ứng lại, thì hay lắm". Sâm đọc đi đọc lại hai, ba lần, rồi tủm tỉm cười, nói: "câu nói"quân thần phụ tử" của Huy Bích là có ý khuyên can ta đây". Sâm trù trừ suy nghĩ hồi lâu, nhưng cũng không thể thay thay đổi được.
Tháng 6. Vũ Miên mất.
Miên b ị bệnh nặng, Trịnh Sâm sai trung sứ đến nhà riêng, hỏi những điều mà Miên muốn nói. Miên tự tay viết tờ khải nói: "Quý tử^3 vì huyết khí chưa vững vàng, bị bọn tiễu nhân làm mê hoặc, đến nỗi phạm tội nặng nề; thế tử^4 khi trưởng thành lên nối ngôi trị vì, đấy là phúc muôn năm của tôn miếu xã tắc; vạn nhất mà biến cố xảy ra bất thường, thì họa hoạn sẽ không thể lường được. Việc này tôi vẫn ái náy lo thầm, đến chết cũng không nhắm mắt được. Lại xin vương thượng cắt đứt tình yêu nơi chăn gối, mà định thứ tự con lớn con trẻ cho được đứng đắn, thì may mắn cho thiên hạ lắm". Đến đây, Vũ Miêu đương làm tả thị lang bộ Binh giữ chức bồi tụng thì mất, được truy tặng hàm thượng thư, đặt tên thụy là Ôn Cẩn.
Tháng 9, mùa thu. Trịnh Sâm mất.
T ừ mấy năm trở lại đây, bệnh cũ của Sâm luôn luôn phát sinh, rất sợ nắng gió, thường ở trong cung sâu kín, ban ngày cũng phải đốt nến, nếu không phải ngày đại triều hội, không bao giờ ra ngoài. Đến nay bệnh thêm nguy kịch, Đặng Thị ngày đêm ở bênh cạnh; về hàng đại thần, chỉ có Đình Bảo, Danh Thùy và Đình Châu mấy người được ra vào mà thôi. Đặng Thị nói với Sâm rằng: "Thiếp nhờ ơn vương thượng yêu đương quyến luyến bội phần, nay trăm tội đỗ lên đầu thiếp, không biết một ngày kia mẹ con thiếp sẽ gửi thân vào nơi nào?". Sâm an ủi nói: "Danh vị thái tử đã ấn định rồi, sau này nước là nước của thế tử, còn phải lo lắng gì nữa?". Sâm lại quay bảo Đình Bảo rằng: "Nhà ngươi cố sức bảo hộ thế tử để yên lòng ta". Đình Bảo thưa rằng: "Tôi đâu dám chẳng hết lòng, cùng lắm thì đem cái chết để báo ơn chúa. Nhưng xin ngay bây giờ cho thế tử nối ngôi và sách phong chính cung Tuyên Phi cùng tham dự xét đoán công việc chính trị, để có mệnh lệnh sẵn sàng". Sâm nói: "Nhà ngươi nói đúng, nhà ngươi cần phải giúp sức". Đình Bảo nói rằng: "Nhận lời trối trăn lại để giúp việc chính trị, tôi không dám đảm đang một mình, Trịnh Kiều, người rất thân trong họ nhà chúa; Nguyễn Hoàn, bậc sư bảo đại thần; Lê Đình Châu và Phan Lê Phiên đều ở trong chính phủ vẫn có danh dự đức vọng; Trần Xuân Huy và Tạ Danh Thùy đều là a bảo tín thần. Xin cho các viên ấy cùng tôi vâng chịu cố mệnh"5. Sâm y cho, bèn sai Lê Phiên viết tờ cố mệnh, Nhữ Công Điền viết chế sách về Tuyên Phi Đặng Thị. Khi viết xong, Đình Bảo để trong tay áo, vào phủ đường, xin Sâm phê chữ. Lúc ấy bệnh Sâm đã gần tắt thở, bèn cho triệu bọn Trịnh Kiều và Nguyễn Hoàn vào nhận cố mệnh. Khi bọn Kiều vào, Sâm vừa khóc vừa nói: "Tiễu tử này mắc bệnh không sống được nữa. Nay thế tử Cán nối ngôi, rất mong thúc phụ và sư thần^1 cùng lòng giúp rập, vượt qua trong buổi khó khăn". Đình Bảo nhân lấy tờ thư trong tay áo ra dâng trình, Sâm xua tay gạt đi. Đình Bảo nói: "Thư cố mệnh còn chưa ghi tên (tức tên của thế tử), xin cho vương thân là Trịnh Kiều ghi tên thay". Sâm gật đầu. Kiều nghi tên [thế tử] xong, liền dâng trình, thì Sâm đã nhắm mắt rồi, không biết gì nữa. Lúc mất, Sâm 41 tuổi.
1 Xem thêm Chính biên quyển XXXVIII, tờ 17-19.
2 Ý nói: ông vua giữ hết đạo làm vua, bầy tôi giữ hết đạo làm tôi, cha giữ hết đạo làm cha, con giữ hết đạo làm con. Câu của Khổng Tử trả lời Tề Cảnh Công, chép trong thiên "nhan uyên" sách Luận ngữ.
3 Chỉ Trịnh Khải bị truất làm con út (quý tử).
4 Chỉ Trịnh CánĐoạn văn này Cương mục chép không rõ, tham khảo Lê sử bổ chép: "Thế tử tuổi thơ ấu, lại mắc bệnh. Vậy xin vương thượng giữ gìn tôn thế. Khi trăm tuổi về già, trưởng tử đả trưởng thành lên nối nghiệp, đấy là một sự may mắn cho xã tắc tôn miếu". Chép như thế có phần rõ hơn.
5 Xem chú thích số 4. Chính biên quyển V, tờ 20.
Đ ình Bảo đem thư cố mệnh và chế sách của Tuyên Phi giao cho Danh Thùy truyền đi các nơi và đệ ra chính phủ, rồi tâu xin nhà vua: lập Cán làm Điện Đô vương; Tuyên Phi Đặng Thị cùng tham dự xét đoán công viei65c chính trị; truy tôn Sâm làm Thịnh vương. Lúc ấy, Cán còn nhỏ, tuổi lại có bệnh, lòng người nôn nao lo sợ, trong triều đình, nơi thôn dã ai cũng biết họa loạn xảy ra chỉ trong khoàng sớm tối. Đình Bảo một mình chuyên nắm chính quyền trong nước, hắn vẫn giữ thái độ thản nhiên không để ý gì cả. Còn bọn Trịnh Kiều và Nguyễn Hoàn sáu người chỉ làm cho đủ ngạch viên chức mà thôi.
Lời phê-Sở dĩ đến nỗi thế, đều do ác báo!
Lời chua-Trịnh Kiều: Con thứ năm Trịnh Cương, tức là chú ruột Trịnh Sâm. Nhữ Công Điền: Người xã Hoạch Trạch, huyện Đường Yên^2, con Nhữ Đình Toản, đỗ tiến sĩ khoa Nhâm Thìn (1772) năm Cảnh Hưng.
Tr ần Xuân Huy: Hoạn quan, người xã Khoái Lạc, huyện Thiên Bản^3. Tạ Danh Thùy: Hoạn quan, người xã Khương Thượng, huyện Yên Mô^4. Tháng 10, mùa đông. Binh lính tam phủ nổi loạn, truất Trịnh Cán, lập Trịnh Khải.

Sau khi Cán đã lập làm chúa, Đặng Thị bắt Khải ra ở nhà tả xuyên, giam giữ cấm đoán rất nghiêm ngặt. Dương Thị, mẹ Khải, e rằng Khải không không tự bảo toàn được tính mạng, bèn sai người đến kêu xin Đình Bảo thương tình. Đình Bảo khóc nói: "Đình Bảo này thờ tiên vương, rất được đội ơn yêu dấu. Quý tử^5 là con của tiên vương ta, nếu ta dám có lòng nào, sẽ bị trời tru đất diệt". Từ đấy, việc giam giữ áp chế được nới rộng một chút, nhân đấy, gia thần của Khải dần dần được ra vào chỗ Khải bị giam.

Cán tuy được lập làm chúa, nhưng lòng người không ủng hộ, lại vì Đình Bảo bè đảng phụ họa với Đặng Thị, nên ai cũng ghét. Họ quần tụ ở đầu đường xó chợ bàn tán: có người nói Đình Bảo mưu toan làm việc trái phép; có người nói tân vương bị bệnh nặng, Đình Bảo tư thông với Đặng Thị, lập mưu để giết quý tử^6. Lời ngoa truyền phao đi khắp nọi nơi, không sao ngăn cấm được.

D ự Vũ, bầy tôi của Khải, lẻn vào chỗ các quân sĩ uống rượu, nói vụng với quân sĩ rằng: "Thế tử của tiên vương không tội trạng gì, chỉ vì Đặng Thị là người đàn bà ác nghiệt, làm mê hoặc tiên vương để cướp ngôi cho con; Đình Bảo vốn có chí làm phản, hắn lợi dụng tân vương còn thơ ấu để áp chế, nên phụ hoạ với Đặng Thị để thành cái kế cướp ngôi. Nay tân vương bị bệnh nguy kịch, tất nhiên xảy ra họa loạn. Các quân sĩ đều là người cũ ở nơi thang mộc^7, làm nanh vuốt của nước, vốn giữ lòng trung nghĩa, nếu một bụng tôn phò, yên định được nhà chúa, thì tên tuổi sẽ chép trong thư đỏ, khoán sắt^8, công ấy
1 Nguyễn Hoàn đối với Sâm, nói về tình thầy trò, thì Hoàn là thầy dạy Sâm học, đã phong cho Hoàn là quốc sư; nói về nghĩa vua tôi, thì Hoàn là bầy tôi của Sâm. Vì thế nên gọi là sư thần.
2 Nay thuộc huyện Bình Giang, tỉnh Hải Dương.
3 Nay là Vụ Bản, tỉnh Nam Định.
4 Nay thuộc tỉnh Ninh Bình.
5 Chỉ Trịnh Khải.
6 Chỉ Trịnh Khải.
7 Xem chú thích số 1. Chính biên quyển XXXVI, tờ 15.
8 Nguyên văn chép "đan thư thiết khoán": Văn thư viết bằng son, khoán ước chế bằng sắt, đời cổ dùng ban cho bầy tôi có công, để truyền cho con cháu được miễn tội.
còn gì l ớn hơn?". Quân sĩ đều tức bực cảm khích, họ ước hẹn nhau hội hợp riêng ở chùa Khán Sơn, bí mật mưu tính thi hành công việc, nhưng chỉ ngại về uy quyền thế lực của Đình Bảo, bàn tính chưa nghĩ ra mưu mẹo gì. Lúc ấy, trong chỗ các quân ngồi, có Nguyễn Bằng, quân lại trong đội Tiệp Bảo, một mình mạnh dạn nói: "Các quân sĩ nếu định một lòng làm việc này, thì chẳng qua cứ đợi xong lễ tế điện buổi sáng, trong phủ đường nổi hiệu ba hồi trống, chúng mình sấn đến lôi nó ra quật cho ngã xuống, thế là xong việc, có gì là khó khăn?". Mọi người đều mừng, bèn cử Nguyễn Bằng làm người đứng đầu, cùng nhau uống máu ăn thề, bàn tính không dự định nhật kỳ, chỉ hẹn nhau hễ nghe tiếng trống trong phủ đường, thì nhất tề khời sự.

M ưu mô bí mật đã định xong. Lúc ấy có viên ngoại lang Bùi Bật Trực biết chuyện, bèn đem việc này bảo cho Nguyễn Trọng Chiểu, là con Nguyễn Trọng Viêm biết, để Trọng Chiểu dự vào cuộc hợp, mà hắn tự đứng giới thiệu, để mong lập công. Nhân đấy, Bật Trực bảo các quân sĩ rằng: "Việc này quan hệ rất to, cần phải nhờ quốc cữu (tức Nguyễn Trọng Viêm, em Trịnh Thái Phi) tâu lên thái phi rõ. Vạn Nhất mà Đình Bảo biết chuyện, thì cứ nói là có mệnh lệnh bí mật của thái phi, rồi cử sự một cách minh bạch, như thế là hơn". Quân sĩ theo lời, bọ bèn sai Bật Trực đem việc này đến nói kính với Trọng Viêm, Trọng Viêm lại đem nói với Nguyễn Hoàn. Hoàn muốn theo như việc cũ của Trịnh Doanh, xin hạ lệnh cho Khải tạm giữ chính quyền, để yên lòng quân sĩ. Trọng Viêm vào tâu thái phi Nguyễn Thị, thái phi sai người nói với Đình Bảo. Đình Bảo nói: "Tiên vương có hai người con, nếu tân vương vì bệnh không khỏi, thì ngôi báu tự nhiên thuộc quyền quý tử. Còn như việc cho quý tử tạm giữ chính quyền tức là đi dần đến chỗ cướp ngôi đấy. Tôi vâng nhận lời phó thác của tiên vương trối lại, việc ấy tôi không dám vâng theo mệnh lệnh". Trọng Viêm e rằng việc này mà tiết lộ, mình sẽ bị vạ lây, bàn mưu với Nguyễn Hoàn. Nguyễn Hoàn nói: "Việc đã như thế, để mặc các quân sĩ muốn làm thế nào thì làm". Trong kinh thành huyên truyền ầm lên rằng: "Tất nhiên quân sĩ gây ra sự biến loạn". Duy Đình Bảo vẫn yên nhiên, không biết gì cả.

Sáng ngày 24 tháng ấy, Nguyễn Bằng đi tắt lên trên lầu phủ đường, đánh trống, các quân sĩ họp tập đông đủ, tuốt trần mủi gươm, ồ ạt xông tràn vào. Đình Bảo tay cầm kiếm, ngồi trên lưng voi, ngăn giữ cửa phủ để đánh chặn lại, quân sĩ tranh nhau dùng gạch đá ném chết, em Đình Bảo là Vũ Khanh hầu Hoàn Lương cũng bị loạn quân giết. Quân sĩ bèn đem nhau đến sở giam, phò Trịnh Khải ra ngồi phủ đường, rồi lấy chỉ dụ của Nguyễn Thái Phi tâu xin mệnh lệnh nhà vua lập Khải làm nguyên soái Đoan Nam Vương, truất Cán làm Cung quốc công. Sau đó, Cán bị bệnh chết.
Quân sĩ hoành hành cướp bóc, phàm tộc thuộc hai nhà họ Đặng, họ Hoàng và những nhà trước kia phát giác việc Trịnh Khải, họ cướp phá hầu hết. Kinh thành rối loạn, mấy hôm sau mới được yên ổn.
Quân s ĩ cậy công cứ đòi ban thưởng mãi, bèn bàn định phong Nguyễn Bằng làm suy trung dực vận công thần phong cho tước hầu; 30 người nhóm cuộc hội bàn đầu tiên là bọn quân lại Nguyễn Trù được đặc biệt thăng thưởng; còn các quân thủy, quân bộ trong kinh ngoài trấn đều được thăng chức một bậc, và đều được ban thưởng tiền bạc có người nhiều người ít khác nhau. Lại rộng cấp cho mỗi người một đạo "không đầu sắc", cho phép họ được nhường cho thân thuộc, để tỏ ra việc đền công một cách phi thường. Từ đấy, kiêu binh ngày càng càn rỡ, viên quan cai quản không thể nào thống trị khống chế được, chỉ ràng buộc lỏng lẻo mà thôi.

L ời phê-Cuối đời Lê Trịnh, cái tệ kiêu binh lại hơn đời Ngũ Đại^1, sở dĩ đến như thế đều là do danh nghĩa chức phận không rõ ràng. Thế mới biết xây dựng một nước mà không dùng lễ nghĩa, thì làm thế nào mà không loạn vong!

L ời chua-Nguyễn Trọng Viêm: Người xã Linh Đường^2, huyện Thanh Trì. Bùi Bật Trực: Người xã An Đồng, huyện La Sơn^3, đỗ hương cống. Nguyễn Bằng: Người xã Nộn Liễu, huyện Nam Đường^4.
Nguyễn Trù: Người xã Phật Kệ, huyện Nam Đường.
Quân Lại: Cũng như người thư lại trong các đội quân bây giờ.

1 Tức 5 triều: Hậu Lương, Hậu Đường, Hậu Tấn, Hậu Hán và Hậu Chu ở Trung Quốc (907-960).
2 Nay là thôn Linh Đàm, xã Hoàng Liệt, huyện Thanh Trì, Hà Nội.
3 Nay là huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh.
4 Nay là huyện Nam Đàn, tỉnh Hà Tĩnh.

Binh lính tam ph ủ: Theo "Binh chế chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú, thì từ năm Thận Đức, Hoằng Định (1600-1618) trở về sau, định chế độ quân lính: Các quân lính đóng ở kinh thành để chầu chực bảo vệ chuyên dùng lính ba phủ thuộc Thanh Hoa^1 và 12 huyện thuộc Nghệ An^2. Có lẽ vì thế nên Thanh Nghệ ưu binh gọi chung là Tam phủ.
Đội Tiệp Bảo: Tức thân binh hầu hạ.
Không đầu sắc lệnh: Như các chức Tri sự, Phó sở, Thiên hộ, Bá hộ, chỉ viết có sắc lệnh, còn họ tên người được sắc lệnh ấy vẫn để trống.
Chùa Khán Sơn: Ở trên núi Khán Sơn, trong thành Thăng Long, chùa ấy nay đã bỏ.
Tháng 1. Trên không trung có tiếng vang như sấm.
Ngày rằm tháng ấy, không có mây mưa, mà trên không trung có tiếng vang lớn kinh thiên động địa, hơn một khắc mới thôi.
Nguyễn Hữu Chỉnh. Quản lãnh cơ Tiên ninh trấn Nghệ An, trốn đi đầu hàng Tây Sơn.
H ữu Chỉnh, lúc trẻ tuổi đỗ Hương tiến, là người hào phóng không bó buộc vào khuôn phép. Du lịch kinh sư, Hữu Chỉnh vào yết kiến Hoàng Ngũ Phúc. Ngũ Phúc khen là có tài khác thường, dùng làm gia khách. Khi Ngũ Phúc vào xâm lấn trong Nam, cho Hữu Chỉnh đi theo quân thứ, giữ công việc thư ký, rồi sai đến Tây Sơn khuyên Văn Nhạc quy thuận với triều đình, được Văn Nhạc kính trọng. Sau theo Hoàng Đình Bảo đánh giặc biển có công, đổi bổ sang quản lãnh đội Tuần hải, rồi chuyển bổ quản lãnh cơ Tiền ninh thuộc trấn Nghệ An.

Đế n nay, binh lính trong kinh thành nổi loạn, môn hạ của Hữu Chỉnh là Hoàng Viết Tuyển từ Sơn Nam vượt biển vào báo cho Hữu Chỉnh biết việc ấy. Hữu Chỉnh bàn với trấn thủ Vũ Tá Dao. Tá Dao là em rễ Đình Bảo, hỏi Chỉnh: "Bây giờ bàn tính thế nào?" Hữu Chỉnh nói: "Trấn Nghệ An này giáp giới Thanh Thuận Hóa, mà Hoàng Đình Thể, phó tướng Phú Xuân, Khôi Thọ đồn tướng Động Hải, đều là thuộc tướng của tiên công^3 ta, cùng ta có tình nghĩa đồng châu^4. Nay tướng công nên viết mật thư bảo Đình Thể, để Đình Thể dùng kế giết viên đại tướng đi mà chiếm lấy thành, thì tất nhiên Khôi Thọ sẽ đem Động Hải hưởng ứng về ta. Về phần ta, thì tướng công chiếm lấy trấn Nghệ An này, cùng họ gắn bó như môi với răng, rồi chặn lấp con đường Hoàng Mai, đóng trọng binh ở Quỳnh Lưu, làm kế cố thủ. Còn việc phòng thủ mặt biển, tôi tự xin đảm đang. Nếu tướng công làm được như thế, không những thoát khỏi họa hoạn mà tất có công lao phi thường".Tá Dao nói: "Ta không thể làm việc ấy được, xin nghĩ kế thứ hai". Hữu Chỉnh nói: "Trừ kế ấy ra, chỉ còn cách bỏ trấn này mà đi thôi". Tá Dao nói: "Đi đâu bây giờ?" Hữu Chỉnh lại nói: "Thiên hạ có hàng vạn nước, lo gì không có chỗ nương thân? Nếu còn trù trừ một chút, thì đạo quân phái đi bắt, sẽ kéo đến ngay bây giờ đấy". Tá Dao còn ngẫm nghĩ chưa quả quyết đường nào. Hữu Chỉnh bèn về nhà, cùng Hoàng Viết Tuyển dắt díu gia quyến vượt biển chạy vào Quy Nhơn, đầu hàng Văn Nhạc. Văn Nhạc được Hữu Chỉnh mừng lắm, đãi làm bậc thượng khách. Hữu Chỉnh đem tình hình trong nước báo cáo cho giặc biết, rồi hắn chuyên tâm rình chỗ sơ hỡ để toan tính việc báo thù cũ. Hắn khuyên Văn Nhạc chứa lương thực, sắm khí giới, kén chọn khuyến khích tướng súy, giáo dục luyện tập sĩ tốt, để mưu tính việc lấy Thuận Hóa.
1 Tức ba phủ Thiệu Thiên, Hà Trung và Tĩnh Gia.
2 Tức sáu huyện: Thiên Lộc, La Phúc, Chân Phúc, Thanh Chương, Hương Sơn, Nghi Xuân thuộc phủ Đức Quang, hai huyện Đông Thành, Quỳnh Lưu thuộc phủ Diễn Châu, hai huyện Hưng Nguyên, Nam Đường thuộc phủ Anh Đô, hai huyện Thạch Hà, Kỳ Hoa thuộc phủ Hà Hoa.
3 Chỉ Hoàng Ngũ Phúc.
4 Ý nói tình nghĩa bạn bè tâm đầu ý hợp, thời đại Tam Quốc. Lý Ứng và Quách Thái nổi tiếng ở kinh sư, hai người kết bạn thân với nhau. Khi Lý Ứng thôi làm quan về nhà, bạn bè ra sông tiễn biệt có hàng ngàn người. Lý Ứng chỉ cùng Quách Thái đi chung một con thuyền mà về. Vì thế, sau này người ta dùng chữ "đồng châu" để nói về tình bạn bè chí thiết.

L ời chua-Vũ Tá Dao: Người xã Hà Hoàng^1, huyện Thạch Hà, đỗ tạo sĩ. Hoàng Viết Tuyển: Người xã Vạn Phân, huyện Đông Thành^2. Quy Nhơn: Nay là tỉnh Bình Định, xem năm thứ 36 ở trên (Chb. XLIV, 24).
Tháng 12. Quận công Trịnh Kiều, tham tụng Phan Lê Phiên và tri Lại phiên Nhữ Công Điền đều bị bãi chức.
Tr ước kia, Trịnh Sâm bị bệnh nặng, cho con là Cán nối ngôi, sai bọn Phan Lê Phiên viết thư cố mệnh của Trịnh Sâm và chế sách về Tuyên Phi Đặng Thị. Khi thư cố mệnh đã viết xong, Sâm không thể phê chữ ["Cán"] vào thư được nữa, sai Trịnh Kiều viết thay. Đến nay, Trịnh Khải đưa thư cố mệnh ấy ra, trong thư có chữ thái phi Nguyễn Thị phê rằng: "Không phải chữ chính tay tiên vương viết, không lấy gì làm bằng cứ, giao xuống cho chính phủ bàn luận". Thiêm sai Phạm Nguyễn Du làm lời luận "quốc thị"3 đại lược nói: "Việc lập Điện đô vương và hạ lệnh cho Tuyên Phi cùng xét đoán việc nước, đều là lời trối trăn lầm lẫn trong lúc Thịnh vương sắp mất, không thể coi là chính đáng được. Nay thái phi lấy địa vị người mẹ thay đỗi việc làm của con, rất hợp sự lý đúng đắn. Xin truy xét tội bầy tôi phụ họa, làm sáng tỏ nghiêm chỉnh điển hình trong nước". Vì thế, bọn Trịnh Kiều đều can tội thiên tiện ra mệnh lệnh, bị bãi chức. Lại truất Đặng Thị làm thứ nhân, sau Đặng Thị uống thuốc chết.

1 Nay là thôn Hạ Hoàng, xã Thạch Hà, huyện Thạch Hà, Tỉnh Hà Tỉnh.
2 Nay thuộc tỉnh Nghệ An.
3 Cũng như quốc kế.

Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục Chính Biên

Quyển thứ 46
Từ Quý Mão, Lê Hiển Tông, năm Cảnh Hưng thứ 44 (1783), đến Bính Ngọ, năm Cảnh Hưng thứ 47 (1786) gồm 4 năm.
Quý Mão, năm thứ 44 (1783). (Thanh, năm Càn Long thứ 48).
Tháng giêng, mùa xuân. Lập cháu trưởng là Duy Khiêm làm hoàng thái tôn, truất Duy Cận làm Sùng nhượng công.
Thái Tôn (cháu tr ưởng), con trưởng của Duy Vĩ, thái tử đã mất. Lúc thái tử bị nạn, thái tôn mới 6 tuổi, cùng với em là Duy Trù và Duy Chi đều bị bắt giam. Đến lúc binh lính tam phù nổi loạn, họ đem nhau rước thái tôn về nội điện, lòng người đều chú ý trông mong.

Tr ước đây, Duy Cận được lập làm hoàng thái tử, chính là do Trịnh thái phi Nguyễn Thị tán thành^1. Đến nay thấy thái tôn trở về, Nguyễn Thị sợ Duy Cận mất ngôi thái tử, bèn sai hoạn quan là Liêm Tăng (sót họ) đến bắt ép thái tôn sang chầu, để toan bí mật giết đi. Thái Tôn từ chối không được, sa nước mặt khóc mà ra đi; khi đi đường bị quân tuần sát ngăn lại. Vì thế các quân lính dức lác ầm ĩ, yêu cầu tra cứu người lập mưu làm hại Thái tôn, họ lùng tìm Liêm Tăng không được, ngờ là Duy Cận chủ mưu. Lúc ấy, Duy Cận đương chầu Trịnh thái phi, nghi trượng để ngoài cửa phủ đường, quân sĩ đều đập phá tan nát. Duy Cận sợ, phải thay đổi quần áo đi lẻn về cung.

Tr ịnh Khải biết việc này là do thái phi gây ra, nhân dụ dỗ quân sĩ chớ làm huyên náo, rồi lập tức hạ lệnh cho bầy tôi trong triều xin nhà vua lập Duy Khiêm làm hoàng thái tôn. Lúc ấy Duy Khiêm 18 tuổi. Lại bắt Duy Cận làm tờ biểu nhường ngôi thái tử. Duy Cận bị truất làm Sùng nhượng công.
Tháng 2. Núi Tản Viên nứt toạc ra.
Chỗ nứt, sâu hơn 20 trượng.
L ời chuaNúi Tản Viên: Xem Lê Đại Hành, năm Ứng Thiên thứ 7 (Chb. I, 34). Tháng 6, mùa hạ. Sông Thiên Đức cạn hết nước.
Lời chua-Sông Thiên Đức: Ở giáp giới địa phận hai huyện Đông Ngàn và Gia Lâm, thuộc Bắc Ninh, xem Lý Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ nhất (Chb. II, 11). Tháng 7, mùa thu, Trịnh Khải khởi phục Nguyễn Lệ giữ chức thượng thư bộ Lại làm công việc tham tụng, bổ dụng câu là Dương Khuông giữ chức quyền phủ sự.
Nguy ễn Lệ, trước làm tư giảng của Khải, sau ra trấn thủ Sơn Tây; Dương Khuông là em thái phi Dương Thị. Trước kia, Lệ bị Ngô [Thì] Nhậm cáo tố, cũng bị bắt giam^2. Sau khi Khải đã nối ngôi, hạ lệnh cho khôi phục triều ban. Đến nay, Lệ cùng Khuông cùng vào giữ công việc trong chính phủ, hai người này đều không có tài cán đức vọng, mà lại hay tự cậy mình là người có tài năng, nên người có kiến thức đều lấy làm lo ngại.
1 Xem thêm Chính biên quyển XLIII, tờ 25. 2 Xem thêm Chính biên quyển XLV, tờ 21, 22.
L ời chua-Dương Khuông: Người xã Phong Phú^1, huyện Thạch Hà, Tháng 12, mùa đông. Đổi trao cho Hồ Sĩ Đống giữ chức tham đốc quyền phủ sự.

Tr ước kia, Sĩ Đống vì có tang cha cáo quan về nhà. Trịnh Khải cho được khởi phục, sai đi xem xét công việc biên giới vùng Thuận Hoá, Quảng Nam. Sau đó triệu về triều, cho đỗi bổ sang võ giai, giữ chức quyền phủ sự.

L ời chua-Tham đốc: Thuộc về võ ban, hàm tòng nhị phẩm.
Giáp Thìn, năm thứ 45 (1784). (Thanh, năm Càn Long thứ 49).
Tháng giêng nhuận, mùa xuân. Binh lính tam phủ lại nổi loạn giết Nguyễn Triêm.

T ừ khi bọn Nguyễn Lệ được giữ công việc trong chính phủ, ngày đêm mưu tính, chú ý về việc ức chế kiêu binh. Lúc ấy bổng có 4 quân sĩ giã xưng đồng đội, vay ức tiền của hiệu buôn ở phố Đông Hà, bị anh em trong bản đội phát giác. Bọn Nguyễn Lệ hạ lệnh lập tức xử trảm. Quân sĩ đều tức giận là giết người một cách quá đáng, nhưng đã trót phát giác rồi, chỉ phải cúi đầu nghe lệnh. Bọn Nguyễn Lệ thấy thế, cho là uy quyền của mình đã được vững vàng, bảo với nhau rằng: "Từ đây ta có thể cứ giữ pháp luật mà thi hành". Bấy giờ có tri huyện Mai Doãn Khuê muốn cầu công với họ Trịnh, bèn bão kín với Nguyễn Lệ rằng: "Bọn các công nghĩ kiêu binh có thể dẹp yên, nhưng không biết rằng họa hoạn xảy ra sẽ không thể nào nói xiết được. Tôi nghe họ nói xôn xao là: hoàng tự tôn do bọn họ rước về, nay hoàng thượng đương trong lúc mỏi mệt về sự siêng năng, mà tự tôn thì tuổi và đức đều đã trưởng thành, họ đương dự định tâu xin thi hành việc truyền ngôi, làm cho ngôi vua, ngôi chúa đều do tay quân sĩ quyết định, để tạo thêm công lao phi thường của họ. Trong bọn quân sĩ có người không được như ý sinh ra trách oán, lại muốn tôn phò nhà vua giữ quyền nhất thống, để giành lấy quyền bính nhà chúa. Nếu kế ấy mà họ thi hành được, tôi sợ rằng các công sẽ không có đất để nương thân!". Nguyễn Lệ lập tức đem lời nói ấy báo cáo về Trịnh Khải. Khải sai Doãn Khuê trích từng người trong quân sĩ mà phát giác, nhân đấy, Doãn Khuê cáo tố vu cho Nguyễn Siêu là cháu ngoại của Tứ xuyên hầu là Phan Lê Phiên có dự vào mưu ấy, khi giao xuống tra cứu thì không có tang chứng gì, nhưng Khải vẫn cho là tố cáo đúng, rồi phong cho Doãn Khuê tước bá, quản lãnh đội quân thị hậu và là giảng quan của hoàng tự tôn, cho ở nội điện để tiện dò xét.

Đế n nay, quân sĩ có người cậy công rước hoàng tự tôn về, xin ban phong cho cha mẹ, họ đem nhau vào sân điện tâu bày để xin phong, nhà vua sai triệu vào nội điện, tuyên bố chỉ dụ yên ủi. Lúc ấy có người chạy đến báo cho Trịnh Khải biết, Khải lập tức triệu Nguyễn Lệ và Dương Khuông vào bảo rằng: "Mưu kế của kiêu binh tôn phò nhà vua không thể dập tắt được, nay chúng đương tụ họp ở nội điện, làm thế nào bây giờ?" Nguyễn Lệ xin phái quân đến bắt và giết đi. Khải lập tức hạ lệnh cho Nguyễn Triêm, thủ hiệu đội Nhưng Nhất, đi bắt, Nguyễn Triêm bước ra cửa phủ đường rút thanh kiếm, liếc lưỡi kiếm, và nói: "Sắc bén thay lưỡi kiếm! chém đầu kiêu binh thì ngọt xoét đây". Triêm bèn dẫn quân đến bao vây trên nội điện, bắt được 7 người, giao xuống tra hỏi. Bầy tôi bàn luận, cho rằng, nếu giết hết thì gây ra biến loạn, mà nếu không giết thì không thể nào răn cấm được. Ý họ muốn giết một vài người đầu sỏ đảng ác, để ức chế bớt lòng kiêu ngạo của quân sĩ đi. Duy có Dương Khuông quả quyết nói: "Không cần phải hỏi sự trạng làm gì, chỉ một việc quen mui tụ hội không chừa là phải chém đầu. Chúng cậy nhiều người mà sinh kêu ngạo không thể giết hết được, nhưng hễ có tên nào phạm tội thì không tha. Ví như một nắm đũa cứng không thể nào bẻ cả được, cứ rút tỉa lấy một vài cái mà bẻ, lâu ngày tự khắc phải hết". Bèn chiểu theo điều luật "vượt vào hoàng thành", đem chém tất cả.

Vì th ế, quân sĩ tức giận, cùng tụ họp bàn định rằng: "Ngày nay mà có được triều đình này đều do công sức chúng ta, thế mà họ không lấy làm ơn, lại lấy làm oán. Nếu cái kế "bẻ đũa" của họ mà thi hành được, thì chúng ta sẽ không còn mống nào sống sót!". Họ hẹn nhau, ngày hôm sau sẽ khởi sự. Ngày rằm tháng ấy, quân sĩ đem nhau vây nhà bọn Nguyễn Lệ và Dương Khuông cốt bắt giết hai người này. Khuông và Triêm đều trốn vào phủ chúa Trịnh, Lệ ăn mặc giả dạng theo đường tắt chạy lên Sơn Tây. Quân sĩ tranh nhau phá hũy nhà cửa bọn này, rồi reo hò ầm ĩ vác siêu đao đi thẳng vào trong phủ lùng xét bọn Khuông và Triêm. Trịnh Khải cùng Dương Thị đem tiền bạc ra để chuộc tính mạng cho Khuông. Quân sĩ lại lùng bắt Triêm, Trịnh Khải bất đắc dĩ bảo Triêm ra, quân sĩ lấy gạch đá đánh chết.
1 Nay thuộc xã Thạch Phú, huyện Thạch Hà, tỉnh Hà Tĩnh.
Sau đó bãi chức bọn Nguyễn Lệ và Dương Khuông.
T ừ đấy, quyền bính về tay quân sĩ, chúng uy hiếp áp bức bọn quan lại, động một tý là dọa sẽ phá nhà, giết chết. Thậm chí đến việc thay đỗi tướng tá văn ban, võ ban cũng đều do miệng quân sĩ nói ra mới xong, công việc trong nước không thể xoay xở thế nào được.

L ời phêLúc này là thế giới nào, ngàn đời chưa từng nghe có việc như thế! Câu nói "chính danh"1 của thánh nhân thật đáng tin là không phải lời nói vu khoát.
Lời chua-Mai Doãn Khuê: Người xã An Đồng, huyện La Sơn^2, Nghệ An, làm tri huyện Đông Thành.

Nguy ễn Triêm: Người xã Phú Đa^3, huyện Tiên Phong, đỗ tạo sĩ. Tháng 2. Các trấn định mưu giết kiêu binh, nhưng không hành động được.

Nguy ễn Lệ đến Sơn Tây, cùng em là trấn thủ Nguyễn Điều bàn mưu kế để giết kiêu binh. Điều bảo Lệ rằng: "Nay dân ở tứ trấn oán kiêu binh đến tận xương tủy, nếu nay lấy danh nghĩa là dấy quân giết kiếu binh, thì chỉ hô lên một tiếng, không chỗ nào là không hưởng ứng. Địa phận trấn này ở miền thượng du, trước kia anh trấn giữ ở đây lại kiêm trấn thủ Hưng Hóa, thổ tù đều là thuộc hạ cũ của anh; hơn nữa Hoàng Văn Đồng, phiên mục Tuyên Quang, giàu mạnh nhất nước, năm trước anh đã đi chiêu dụ, vốn được lòng hắn, nay đưa một lá thư hiệu triệu, có lẽ hắn theo lệnh ngay; Hoàng Phùng Cơ ở Sơn Nam là viên tướng bách chiến; Trương Tuân ở Kinh Bắc và Trịnh Tự Quyền ở Hải Dương đều là tướng có mưu trí, nay lấy mệnh lệnh của chúa bí mật truyền bảo để họ chiêu mộ nghĩa sĩ, cố giữ doanh trại trong trấn, theo sự điều khiển của anh. Địa vị của anh là một viên tể tướng kiêm chức sư phó, nay chỉ huy các trấn để gỡ hoạn nạn cho nước, ai dám là người không theo? ta sẽ giao ước với họ cùng nhau khởi sự trong một ngày, kéo quân vào thành giết tên đầu sỏ của đảng kiêu binh mà buộc chúng vào kỷ luật, việc ấy tưởng chẳng khó khăn gì". Lệ nói: "Chú nói đúng, nhưng hiện nay chúa ở trong tay kiêu binh, ném chuột, có lẽ nào không ngại va chạm đến đồ vật hay sao?"4. Điều nói: "Việc ấy rất dễ, bây giờ nên sai người trình bày với chúa, mật báo cho Hoàng Phùng Cơ đem châu sư đến Thanh Trì, nói phao là đi tuần tiễu mặt sông, rồi ngầm dùng chiếc thuyền nhỏ để đón chúa, chúa ăn mặc giả dạng xuống thuyền, thuận dòng xuôi về Hiến doanh hành tại ở đấy. Bấy giờ các doanh trấn sẽ khởi sự, thì không quản ngại gì cả". Lệ lập tức làm tờ mật khải báo cáo với Trịnh Khải. Khải theo lời, mật hẹn Hoàng Phùng Cơ đến ngày 28 tháng giêng nhuận đem thuyền đón tiếp; ngày mồng một tháng 2, các trấn sẽ đem đại binh vào kinh thành, giết kiêu binh. Trong bọn quân sĩ có người biết được mưu ấy, họ bèn chia nhau ngày đêm canh giữ phủ chúa Trịnh rất nghiêm ngặt, Trịnh Khải không sao đi được. Vì thế, các trấn cũng bãi binh.

T ừ đấy, quân sĩ mỗi khi ra ngoài kéo từng đàn hàng trăm hàng ngàn người, tung hoành nơi thôn xóm, tự ý cướp bóc thả cửa. Quân sĩ nào đi đường một mình, thường bị dân quê đón đường giết chết. Quân và dân coi nhau không khác gì giặc cướp thù hằn.

L ời chuaNguyễn Điều: Em Nguyễn Lệ, con Nguyễn Nghiễm. Trương Tuân: Người xã Như Kinh^5, huyện Gia Lâm.
Thanh Trì: Tức Long Đàm, xem Trần Thái Tông, năm Thiên Ứng Chính Bình thứ 14 (Chb. VI, 26).
1 Câu nói của Khổng Tử, chép trong thiên "Tử Lộ", sách Luận Ngữ ý nói danh phận của từng người phải cho đúng mức.
2 Nay là huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh.
3 Nay là thôn Phú Đa, xã Đức Thượng, huyện Hoài Đức, tỉnh Hà Tây.
4 Câu này lẩy điển trong Hán thư, ý nói: Chuột đến gần đồ vật quý, muốn ném chuột lại ngại vỡ đồ vật. Ở đây đem chuột ví với kiêu binh và đem đồ vật ví với Trịnh Khải.
5 Nay là xã Như Quỳnh, huyện Mỹ Văn, tỉnh Hưng Yên.
Hiến doanh: Xem Ý Tông, năm Vĩnh Hựu thứ 6 (Chb. XXXVIII, 39). Tháng 4, mùa hạ. Bổ dụng Bùi Huy Bích quyền làm công việc tham tụng (hành tham tụng); bọn Trương Đăng Quỹ và Trần Công Xán cùng giữ chức bồi tụng.
Quân s ĩ tam phủ kiêu ngạo ngang ngược ngày một quá, mỗi khi chính phủ có xếp đặt việc gì, họ hợp nhau chê bai bàn tán, quan văn, tướng võ chỉ chịu bó tay. Huy Bích diều chỉnh thu xếp một cách thư thả, êm dịu, nên tình hình quân sĩ được tạm ổn định. Nhưng tình thế vỡ lỡ, chung quy không thể nào hàn gắn được.
Lời chua-Trương Đăng Quỹ: Người xã Thanh Nê^1, huyện Chân Định, đỗ tiến sĩ khoa Bính Tuất (1766) năm Cảnh Hưng.
Trần Công Xán (Tên cũ là Công Thước): Người xã Yên Vĩ^2, huyện Đông An, đỗ tiến sĩ khoa Nhâm Thìn (1722) năm Cảnh Hưng.
Tháng 10, mùa đông. Nước ở Hồ Tây sục sôi.
Đêm mồng một tháng ấy, nước ở Hồ Tây sục sôi, tiếng kêu như sấm, sáng hôm sau cá tôm chết hết, mùi tanh kinh người.
Lúc ấy, tai biến hiện ra luôn: cây cối trong phủ chúa Trịnh, ngày đêm đàn quạ vừa bay, vừa kêu; trước cửa phủ thành tự biết là điều không hay.
Lời chua-Tây Hồ: Có một tên nữa là Lãng Bạc, xem Thuộc Hán, năm Kiến Vũ thứ 18 (Tb. II, 11).
Ấ t Tỵ, năm thứ 46 (1785). (Thanh, năm Càn Long thứ 50).
Tháng 3, mùa xuân. Bầy tôi dâng tôn hiệu.
Dâng tôn hiệu nhà vua là: Uyên úy khâm cung nhân từ đức thọ hoàng đế.

T ừ ngày Trịnh Sâm chuyên giữ chính quyền trong nước, nghi lễ sóc vọng bỏ đã lâu ngày. Nay Huy Bích mới vào giữ việc trong chính phủ, bàn định tôn phò nhà vua để thu phục lòng người, bèn dâng tờ khải xin với chúa Trịnh: 1. Trăm quan dâng huy hiệu lên nhà vua; 2. Ngày mồng một và ngày rằm, các quan vào chầu mừng theo chế độ cũ.
Lời phê-Than ôi, cũng đã muộn rồi, còn làm gì được nữa! Thế mà còn nhận danh hiệu hão, thật là tối thời cơ.
Đầ m Thịnh Liệt nước đỏ.
Lời chua-Thịnh Liệt^3: Tên xã, thuộc huyện Thanh Trì.
Tháng 4, mùa hạ. Mưa dầm. Hạ lệnh cho bầy tôi và thứ dân nói thẳng những điều thiếu sót lầm lỗi.
Lúc ấy, mưa mãi không thôi. Trịnh Khải hạ lệnh cho bầy tôi và thứ dân nói thẳng những điều hay, điều dỡ. Phạm Nguyễn Du Đông các đại học sĩ dâng tờ khải, đại lược nói: "Tôi trộm nghĩ việc cần kíp hiện nay có 4 tiết mục, mà chủ chốt thì căn bản chỉ ở trong lòng:

1. Đối với quân sĩ: Ít lâu nay chính lệnh về quân ngũ đỗ nát, lỏng lẻo. Vậy xin kê cứu điển lệ các triều trước tham khảo với việc tiện lợi ngày nay, chép thành một tập quân chính. Đại yếu như lúc ngày thường theo hầu xa giá, lúc có việc sai phái đi làm, lúc ở quân ngũ thao luyện diễn tập, lúc đến dân gian đốc thúc việc quân, đều có điều lệ, rồi dịch ra quốc âm, thời thường gia công dạy bảo, dùng phép tắt đề tề chỉnh quân sĩ. Như thế ngõ hầu chính lệnh trong quân ngũ mới có thể nghiêm trang, mà tai hại ở dân mới có thể trừ được.

1 Nay là thôn Thanh Lê, xã Tán Thuật, huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình.
2 Nay là xã An Vĩ, huyện Châu Giang, tỉnh Hưng Yên.
3 Nay là xã Thịnh Liệt, huyện Thanh Trì, Hà Nội.

2. Đối với quan chức: Nhà nước đặt quan, trong kinh có Ngự sử đài, bên ngoài có ty Trấn thủ, ty Thừa chính, ty Hiến sát cho đến phủ và huyện, đều có chứa phận phải làm: Ba ty chia nhau xét việc kiện tụng của quân và dân, gần đây điều lệ ngày một thêm nhiều, bọn điêu toa dựa vào điều lệ mà xét xử một cách gượng ép, có khi một việc kiện mà chia ra cáo tố ở hai ty, dân bất đắc dĩ kêu cả lên ngự sử, ngự sử lại không có lý thu đạo^1, chỉ dung túng người dưới theo ý riêng làm việc thiên tư, tiếng gọi là chiếu theo điều lệ, mà thực là trái với điều lệ. Vậy xin tập hợp rộng rãi huấn lệnh đã có sẵn của các triều, chép thành một cuốn sách quan phương^2, ban bố cho các nha môn. Đại để việc kiện tụng trong một đạo từ huyện đến ty Thừa chính thuộc về Ngự sử, còn ty Trấn thủ chỉ cai trị bọn trộm cướp, ty Hiến sát chỉ cai trị bọn quyền quý và chỉ đàn hặc bọn quan lại. Mỗi năm tra khám bao nhiêu việc kiện tụng, làm thành danh sách trình Ngự sử đài chuyển đệ lên chính phủ. Ngoài ra, những phép tắc về sửa chữa bản thân, điều khiển lại dịch, cai trị nhân dân, tôn thờ người trên, việc nào cũng rõ ràng đầy đủ, để người thừa hành chức vụ nghi nhớ không quên, mà thi thố ra công việc chính trị. Về việc khảo xét công trạng, thì mỗi năm xét một lần gọi là tiễu khảo, để đôn đốc thúc giục; ba năm xét một lần gọi là đại khảo, để thi hành việc thăng thưởng hoặc truất bãi. Có như thế thì phép trong quan trường mới có thể ngay thẳng được.

3. Đối với dân: Hiện nay tập tục bạc bẽo, nói càn nói gỡ, xâm phạm đến người trên, tuyên truyền lời vu vơ, làm mê hoặc dân chúng. Vậy xin tham khảo điển lệ đời trước và các triều, chép thành một tập dân chính, từ phép tắc hiếu thảo với cha mẹ, hòa thuận với anh em, kính mến người trên, yêu thương người dưới, cho đến nghi tiết cư xử, động tác, mỗi việc cần làm đầy đủ thành từng điều mục, rồi ban xuống cho ty Thừa chính, cho các dân xã sở tại được tùy tiện chọn bầu mỗi xã một hai người hương trưởng, hàng năm cứ lấy những ngày kỳ phước^3, ngày xã điền^4, họp dân lại đem phép ấy ra đọc mà dạy bảo khuyên răn. Nếu có người nào không theo lời dạy, thì kê tội lỗi trình bày lên quan, tội nhẹ thì xét xử ngay, tội nặng thì xét nghĩ rồi đệ hồ sơ lên quan trên. Nếu có người hiếu thảo, đức hạnh, tiết nghĩa, nghĩa phụ, thì phải đem sự việc đề đạt rõ ràng để biểu dương họ, làm cho dân biết mà khuyên làm điều lành. Có như thế, thì pháp lệnh mới có thể thi hành được.

4. Đối với sĩ tử: Nhà nước có trường quốc học để dạy hương cống, có trường phủ học để dạy sinh đồ. Đến trung gian mở nhiều đường ngang tắt cầu may, đặt ra phép "tam quán sinh đồ"5, lấy đỗ nhũng lạm, đến nỗi có người hương cống mà chưa thông nghĩa lý câu văn; vừa đỗ hương cống xong, liền ngấp nghé để chực làm quan, không được làm quan thì lui về làm đơn từ hoặc làm nha lại, hạng hương cống như thế, chiếm đến gần một nữa sĩ số trong cả nước; hạng sinh đồ lại còn kém hơn. Đến như hạng học trò mới học cũng không có người tiêu biểu để làm thầy. Vậy xin bớt số học quan ở các phủ huyện hợp lại làm một đạo, ở đạo có điện đại thành, có nhà giảng học, có nhà đôn đốc học nghiệp và có nhà chứa sách; các viên quan đề cử thì dùng quan văn vào hạng đại khoa mà có học lực, phẩm hạnh, đạo nghĩa để bổ ở mỗi đạo một người; viên quan này chuyên dạy hương cống, sinh đồ trong bản đạo và người mới học mà tình nguyện ở nhà trường học tập. Còn các viên trực giảng, trợ giáo trong nhà quốc học thì nên chọn kỹ bậc văn thần, cấp cho bổng lộc hậu thêm. Phàm hương cống, sinh đồ các đạo, người nào có thể về kinh học tập đều cho phép được vào học ở Quốc tử giám. Do đấy, hạ đặc lệnh ban bố khoa điều, dạy cho biết lễ nghĩa, mà phân biệt ra từng hạng. Phép này trước hết ở nhà Quốc học, rồi thi hành đến các đạo. Nếu có viên quan nào không làm tròn chức vụ, thì ngự sử cùng ty Hiến sát bản đạo đàn hặc. Có như thế, ngõ hầu xây dựng được nền giáo dục, mà mới có hạng sĩ tử cao quý để đáp ứng với sự cầu hiền của triều đình.

1 Nguyên văn chép: "Ngự sử hựu bất cứ lý thu đạo, dung tuận hành tư". Trong câu này có chữ "thu đạo", nghĩa rất khó hiểu. Một thuyết nói "thu đơn giao cho đạo xét", một thuyết cắt nghĩa cả năm chữ là "không theo đạo lý". Hai thuyết này chúng tôi thấy đều chưa ổn, nên phiên âm theo nguyên văn, xin độc giả chỉ giáo.

2 Cuốn sách chép về lễ phép mà người làm quan phải tuân theo.
3 Ngày tế thần để cầu cho dân làng được phúc lành. Lễ này, xưa kia thường cử hành về mùa xuân.
4 Xem lời chua của Cương mục Chính biên quyển XLI tờ 15.
5 Người nào nộp 3 quan tiền sẽ được gọi là sinh đồ. Xem thêm chính biên quyển XXXIX tờ 5 và XLI tờ 2.

Nh ưng, mọi việc trong thiên hạ cỗi gốc là ở tâm tư, chưa có bao giờ tâm tư không ngay thẳng, mà lại có thể thi thố mọi việc được. Thế thì việc sửa chữa tâm tư lại là cỗi gốc của mọi người. Tôi trộm thấy vương thượng từ khi thân giữ chính quyền đến nay, một lòng tôn phò nhà vua, nào là kính thượng hoàng, nào là dâng tôn hiệu, đứng về mặt danh phận, vẫn biết rằng đã được chấn chỉnh mà nâng cao lên. Tôi càng mong từ nay lễ thường triều ngày sóc, ngày vọng^1, vương thượng thân hành dẫn đại thần thân cận và có công cùng trăm quan văn võ chiểu theo điển lệ triều trước, thân ngồi giường ngự ở phía tả ngai rồng của hoàng thượng để nhận lễ thường triều của bách quan, làm cho sáu quân trông thấy, bốn biển biết tin, đều hiểu rõ đức tốt về việc tôn phò nhà vua của vương thượng, thì tự nhiên mọi người phát sinh lòng lành và kính cẩn, đối với danh phận run sợ mà không dám xâm phạm, tiêu tan được lòng lấn vượt áp bức, sum hợp lại tình chia rẽ lìa tan. Đấy là ý nghĩa thứ nhất đem một tâm tư để quan sát mọi tâm tư vậy".
Tờ khải của Phạm Nguyễn Du không được chúa Trịnh trả lời. Ít lâu sau, cho ra giữ chức đốc đồng ở Nghệ An.
Lời phê-2Đều là văn từ chiếu lệ mà thôi. Chứ một nước lại có hai vua à? Lời chua-Đông các đại học sĩ: Phẩm trật chánh tứ.
Sửa nhà thái học.
Lúc ấy, trong nước nhiều biến cố, nhà học bỏ đỗ nát. Bùi Huy Bích muốn xây dựng nền văn học để giữ vững lòng người, bèn xin cố sức sữa sang tu bổ. Huy Bích lại thường đến nhà Giảm giảng bàn sách vỡ, luyện tập văn bài, khen thưởng khuyến khích người nho học hiền tài, ức chế người cầu may thi đỗ. Vì thế, lúc ấy nhiều người ngợi khen.

Tháng 9, mùa thu. Phát sinh hoàng trùng.
Hoàng trùng đầy cả đồng nội, lúa mạ bị tổn hại hết.
Yên Quảng, giặc biển nổi dậy.

Thiêm Liên (sót h ọ), người Yên Quảng, hô hào tụ tập dân chúng ở ngoài biển, có vài trăm chiếc thuyền; tên Sơn (sót họ) người huyện Thần Khê, đem đồ đảng theo về với Thiêm Liên, thanh thế của giặc bùng dần mãi lên. Vì thế, dân ven biển vùng đông nam bị rối loạn.
Lời chua-Huyện Thần Khê: Đời Lê, thuộc trấn Sơn Nam, nay thuộc tỉnh Hưng Yên^3.
Yên Quảng^4: Xem Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb, 16, 19, 29, 30, 35).
Bính Ng ọ, năm thứ 47 (1876). (thanh, năm Càn Long thứ 51).
Mồng một, tháng giêng, mùa xuân. Nhật thực.
Tháng 3. Dân bị nạn đói.

Thàng này, giá g ạo cao vọt, dân trong kinh kỳ và tứ trấn bị đói to, thây chết nằm liền nhau. Trịnh Khải hạ lệnh chiêu mộ nhân dân, ai nộp của sẽ trao cho quan chức, nhưng không ai hưởng ứng. Bèn dùng sắc lệnh bắt ức nhà giàu để lấy tiền chia ra phát chẩn.

1 Ngày mồng một và ngày rằm hàng tháng theo âm lịch.
2 Chỉ việc xin chúa Trịnh ngồi giường ngự ở phía tả ngai rồng để nhận lễ thường triều.
3 Sau là huyện Tiên Hưng, nay Tiên Hưng hợp nhất với huyện Đông Quan thành huyện Đông Hưng, tỉnh Thái Bình.
4 Tương đương với tỉnh Quảng Ninh ngày nay.

Tháng 5, mùa h ạ. Nguyễn Văn Huệ đem quân vào cướp phá. Đồn tướng Hoàng Nghĩa Hồ, phó tướng Hoàng Đình Thể, tỳ tướng Vũ Tá Kiên và đốc thị Nguyễn Trọng Đang đều bị chết trong chiến trận; Phạm Ngô Cầu mở cửa thành ra hàng.

Tr ước đây, Văn Nhạc chiếm cứ Quảng Nam, sai người xin hàng và xin trấn thủ đất ấy. Trịnh Sâm thấy chỗ ấy vừa hiểm trở, vừa xa xăm, vả lại cũng ngại về việc dụng binh, nhân đấy mới trao cho Văn Nhạc trấn giữ. Sau đó, Văn Nhạc xưng là Thiên vương đặt ngụy hiệu là Thái Đức, triều đình nghe biết việc này cũng bỏ qua không hỏi đến. Trấn thủ Phạm Ngô Cầu là người tham lam nhút nhát, tham tụng Hồ Sĩ Đống từ Thuận Hoá về kinh, đã nhiều lần xin bổ viên tướng khác thay cho Ngô Cầu, nhưng việc này sau cũng im đi.

Ngô C ầu chuyên làm việc buôn bán, không sắm sửa khí giới phòng bị lương thực, quân và dân đều chán nản khinh thường. Nhân đấy, Văn Nhạc phong cho em là Văn Huệ làm Long nhương tướng quân, chỉ huy các quân thủy, quân bộ, Vũ Văn Nhậm^1đem tả quân, Nguyễn Hữu Chỉnh đem hữu quân, chia đường cùng tiến, qua đèo Hải Vân. Tướng giữ đồn là Hoàng Nghĩa Hồ ra đánh, bị chết. Nhân thế thắng, quân của Nguyễn Huệ xông thẳng đến Thuận Hóa. Lúc ấy, Ngô Cầu đương đặt đàn chay lớn, chợt nghe tin giặc kéo đến, lúng túng, không biết thi thố cách nào. Trước đây, vì bức thư ly gián của Hữu Chỉnh, nên Ngô Cầu và phó tướng Hoàng Đình Thể vẫn nhị tâm với nhau, sĩ tốt sinh ra nghi ngờ lười biếng, không ai có lòng chiến đấu. Gặp lúc ấy nước thủy triều lên mạnh, giặc bèn cho châu sư^2ồ ạt tiến sát đến dưới thành. Hoàng Đình Thể, một mình đem quân bản bộ đón đánh, thuốc súng và đạn đều hết. Ngô Cầu đóng cửa thành không cứu viện. Đình Thể cùng hai người con (một người là Đình Vị, còn một không rõ tên) và tì tướng là Vũ Tá Kiên dựa vào thành lũy để bày trận, đem hết sức lực chiến đấu hăng hái; hai người con phóng ngựa ra trận giết giặc, ngựa bị què, bèn đánh lối bộ chiến, bị trọng thương, chết tại mặt trận. Đình Thể cùng Tá Kiên đều chết, Văn Huệ lùa quân ồ ạt tiến lên. Ngô Cầu mở cửa thành xe quan tài^3 ra hàng, đốc thị Nguyễn Trọng Đang chết ở trong đám loạn quan. Giặc tung quân vào thành, chém giết thả cửa, hơn vài vạn tướng sĩ đóng ở đồn, chỉ còn được vài trăm người qua sông trở về Bắc Hà mà thôi. Do đấy tướng đóng ở các đồn Cát Doanh và Động Hải nghe được phong thanh đều chạy trốn.
Lời chua-Hoàng Nghĩa Hồ: Người thôn Hoàng Nghĩa, huyện Hưng Nguyên^4, tỉnh Nghệ An, đỗ tạo sĩ.
Vũ Tá Kiên: Người xã Hà Hoàng^5, huyện Thạch Hà, đỗ tạo sĩ. Nguyễn Trọng Đang: Người xã Trung Cần^6, huyện Thanh Chương, đỗ tiến sĩ khoa Kỷ Sửu (1769) năm Cảnh Hưng.
Cát Doanh: Ở địa phận xã Ái Tử^7, huyện Đăng Xương, tỉnh Quảng Trị. Động Hải: Xem năm Cảnh Hưng thứ 39 (Chb. XLV, 10).
Tháng 6. Nguyễn Văn Huệ cướp phá Vị Hoàng. Bọn Trịnh Tự Quyền và Đinh Tích Nhưỡng bị thua, bỏ chạy.
V ăn Huệ hội hợp các tướng, bàn định lại cho quân tu sửa trường lũy Động Hải, vẫn giữ địa giới cũ ở La Hà. Nguyễn Hữu Chỉnh dâng lời nói: "Tướng công đánh một trận được đại thắng, uy danh chấn động cả thiên hạ. Đường lối dụng binh, một là thời, hai là thế, ba là cơ hội, nếu có thể dựa vào ba điều ấy, thì đánh đâu mà không được. Nay ở Bắc Hà, quân lính thì kiêu ngạo, tướng súy thì lười biếng, triều đình lại không có kỷ cương gì. Tướng công mang uy thanh ấy, nhân lúc bên kia đã đỗ nát, nếu thực biết dùng danh nghĩa "phò Lê, diệt Trịnh" thì thiên hạ ai mà không hưởng ứng? Đấy là cơ hội và thời, thế đều không thể để nhỡ được". Văn Huệ cho là phải, bèn nói giả thác là mệnh lệnh của Văn Nhạc, rồi dùng Hữu Chỉnh làm tiền phong thủy quân, trước hết kéo quân ra cửa biển Việt Hải, vào cửa biển Đại An, kéo thẳng đến Vị Hoàng chiếm lấy kho lương. Văn Huệ tự thống suất đại binh, theo đường thủy, đường bộ tiếp tục xuất phát. Tướng giữ trấn Nghệ An và Thanh Hóa là bọn Bùi Thế Toại và Tạ Danh Thùy nghe được phong thanh, đều bỏ thành trốn. Hữu Chỉnh kéo quân đến Vị Hoàng, binh lính trong đồn trông thấy, sợ hãi, tan vỡ. Thóc lúa trong kho có hàng trăm vạn đều vào tay giặc. Văn Huệ tiếp tục kéo quân đến chiếm cứ lấy đất này.
1 Nguyên văn chép "Sĩ" và chua rằng: "vì tránh tên húy nên đỗi đi. Ở đây chúng tôi phiên âm rõ là "Nhậm. Dưới đây cũng đều phiên âm như thế.
2 Tên một binh chủng, sử dụng bằng thuyền.
3 Có ý xin ra để chịu chết.
4 Nay là huyện Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An.
5 Nay là thôn Hạ Hoàng, huyện Thạch Hà, tỉnh Hà Tĩnh.
6 Nay là thôn Trung Cần, xã Nam Thanh, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An.
7 Nay thuộc huyện Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị.

Tr ước đây, được tin báo về tình hình của giặc, bầy tôi bàn định, đều nói: "Thuận Hóa vốn không phải đất đai của triều đình, trước kia tốn bao nhiêu công của mới lấy được, chung quy cũng chẳng ích lợi gì? Bây giờ chỉ nên bàn luận tìm cách đóng quân ở Nghệ An theo như việc cũ mà thôi". Vì thế, Trịnh Khải hạ lệnh cho Trịnh Tự Quyền làm thống tướng, đem hiệu quan và quân lính 27 cơ tiến ngay vào giữ lấy đầu địa giới Nghệ An để chống cự. Tự Quyền nhận được mệnh lệnh đã hơn mười ngày mà vẫn chưa thu xếp hành trang xong, còn quân sĩ thì chần chừ không có ý muốn đi, lại muốn thay đổi thống tướng khác. Kịp lúc Tự Quyền đem quân dời khỏi thành mới được 30 dặm, thì quân giặc đã đến Vị Hoàng rồi. Trịnh Khải lại hạ lệnh khác cho Tự Quyền vẫn đem các quân bản bộ tiến đến chống cự ở Kim Động, một mặt phi sức cho Đỗ Thế Dận, trấn thủ Sơn Nam, lập tức đem quân bộ tiến đến đóng ở bờ sông Phù Sa, rồi sai Đinh Tích Nhưỡng đốc lãnh các quân thủy đạo tiến thẳng đến giữ ở cửa Luộc. Các tướng hội hợp binh lính đón đánh.

Ch ợt có thuyền của giặc đương đêm từ hạ lưu nhân chiều gió tiến thẳng lên, thế rất sắc bén. Tích Nhưỡng liền sai các quân bày "trận chữ nhất" (-) chắn ngang sông, đạn súng và tên nỏ cùng một lúc bắn ra, trông xa thấy một chiếc thuyền giặc tan vỡ rồi bị đắm, còn các thuyền khác cứ nối nhau tiến lên không ngừng, mà trong thuyền vẫn im lặng không có tiếng người. Trong lúc hoảng hốt sợ hãi thì trời đã sáng rõ, mới biết những người chân sào đều người bù nhìn cả. Lúc ấy, thuốc súng và đạn của quan quân đều hết, đại đội châu sư của giặc vừa đánh trống vừa reo hò tiến lên, thanh thế kinh thiên động địa. Giặc lại dùng toán quân nhanh nhẹn sắc bén xông thẳng vào hàng ngũ quân Thế Dận, đem ống phun lửa loạn xạ, quân của Thế Dận kinh sợ tan vỡ. Toán quân của Đinh Tích Nhưỡng la ó om sòm, tranh nhau bỏ thuyền chạy. Toán quân của Trịnh Tự Quyền nghe tin, cũng sợ hãi rối loạn rồi tự tan vỡ. Giặc bèn đánh phá được trấn Sơn Nam, rồi đưa tờ hịch đi các lộ, bày tỏ danh nghĩa "diệt Trịnh, phò Lê".

L ời phê-Lúc ấy triều đình đã hết sức rối ren đỗ nát, giặc đã nhòm biết kẽ tóc chân tơ rồi, tiến thẳng quân mà đánh lấy có khó khăn gì.
Lời chua-Đinh Tích Nhưỡng: Người xã Hàm Giang, huyện Cẩm Giàng^1, dòng dõi Đinh Văn Tả.

Bùi Th ế Toại: Người xã Tiên Lý, huyện Đông Thành^2, con Bùi Thế Đạt, đỗ tạo sĩ. Đỗ Thế Dận: Người xã Đông Ngạc, huyện Từ Liêm^3. (Chb. XLVI, 19). Cửa Việt Hải: Xem Thái Tông, năm Thiệu Bình thứ nhất (Chb. XVI, 8).
Cửa sông Luộc: Thuộc huyện Nam Xang, chỗ giáp giới hai huyện Tiên Lữ và Hưng Nhân tỉnh Hưng Yên^4.
1 Nay thuộc tỉnh Hải Dương.
2 Nay là huyện Yên Thành và Diễn Châu, tỉnh Nghệ An.
3 Hà Nội.
4 Huyện Hưng Nhân nay thuộc tỉnh Thái Bình.
Vị Hoàng: Xem Dụ Tông, năm Bảo Thái thứ 10 (Chb. XXXVII, 9). Nay là tỉnh thành Nam Định.
Sông Phù Sa: Thuộc địa phận xã Phù Sa, huyện Đông An^1, tỉnh Hưng Yên. Khúc sông này là hạ lưu sông Nhị.
Nguy ễn Văn Huệ xâm phạm đến Thăng Long. Hai viên Thiên tướng^2, quân thủy là: Nguyễn Trọng Yên, quản lãnh đội Tiền ưu, Ngô Cảnh Hoàn, quản lãnh đội Tiền trạch cùng Mai Thế Pháp, thuộc tướng bộ binh, ra đánh đều bị chết tại trận. Trịnh Khải đánh nhau với giặc ở bến Tây Luông (Long), thua, chạy, bị bắt, Khải tự sát. Lý Trần Quán, Thiêm tri lại phiên, chết theo.

Sau khi tr ấn Sơn Nam đã bị phá, kinh thành Thăng Long rất sợ hãi, quan và quân đều lo toan việc chạy trốn, không có chí chiến đấu, mọi người bàn luận phân vân, không định được kế mưu đánh hay giữ. Nguyễn Lệ từ Nghệ An về kinh, khuyên Trịnh Khải: "Sai tướng giữ kinh thành, mà rước nhà vua chạy lên Sơn Tây, để lo tính công việc sau này. Nếu đánh nhau với giặc, thì kiêu binh không thể dùng được, việc nước thành ra hỏng mất". Khải toan theo lời Nguyễn Lệ. Kiêu binh hợp nhau lại dức lác ầm ĩ, cho là Nguyễn Lệ dắt giặc vào kinh thành, toan giết Lệ, Lệ chạy lên Sơn Tây.

Kh ải cho là tham tụng Bùi Huy Bích giữ công việc trong chính phủ không có công trạng gì; đến nay lại không có mưu mô gì cứu chửa được tình thế, trong bụng có ý chán ghét, bèn cho Huy Bích ra đốc chiến, mà triệu Trần Công Xán (tên cũ là Công Thước) vào phủ, bí mật bàn định mưu kế đánh giặc hoặc tránh giặc. Công Xán nói: "Giặc đem đại quân trơ trọi đi sâu vào đất ta, điều ấy binh gia lấy làm kiêng kỵ. Nay nên dữ chúng vào gần, rồi đánh một trận giết cho nhẵn nhụi. Còn như kinh sư là nơi cỗi rễ, không thể lìa bỏ mà đi xa được. Nếu tình thế quá ngặt nghèo, không thể làm thế nào được, thì cũng nên đánh một trận quyết liệt cuối cùng". Khải nhận là phải, bèn triệu Hoàng Phùng Cơ ở Sơn Tây về, sai làm tiền bộ.

Phùng C ơ cùng 8 người con (4 người là Thụ, Bồi, Truyền và Tình, còn không rõ tên) dẫn quân lính bản bộ đóng ở hồ Vạn Xuân; đội quân Tứ thị thủy dàn thuyền ở sông Thúy Ái. Khải đem hết quân trong thành, bày trận ở bến Tây Luông (Long). Lúc ấy, gió đông nam thổi mạnh, thuyền của giặc nhân chiều gió, kéo ập đến. Về phía chúa Trịnh, thì quân thủy tan vỡ trước. Hai viên thiên tướng là Nguyễn Trọng Yên, quản lãnh đội Tiền Ưu và Ngô Cảnh Hoàn, quản lãnh đội Tiền Trạch, cầm ngang siêu đao, đứng ở mũi thuyền, chống cự, bị chết. Giặc bèn kéo lên bộ. Toán quân của Phùng Cơ không kịp dàn thành hàng ngũ, bỏ chạy tan vỡ tứ tung. Thuộc tướng là Mai Thế Pháp phi ngựa lên đón đánh, giết được hơn 10 tên giặc. Bị giặc vây sát. Thế Pháp tự nhảy xuống sông; chỉ còn một mình Phùng Cơ cùng 8 người con dẫn vài chục thủ hạ cố sức chiến đấu. Thủ hạ và 6 người con đều bị giặc giết. Phùng Cơ cùng 2 người con cướp lấy đường mà chạy. Quân lính của giặc tiến đến bến Tây Luông (Long). Khải mặc nhung phục, ngồi trên bành voi, cầm cờ lệnh chỉ huy, nhưng quân sĩ nhìn nhau, không ai chịu tiến lên. Giặc tung quân ra chém giết, quan quân tan vỡ lung tung. Khải quay voi trở về thành, đến cửa Tuyên Võ, trông thấy ngoài phủ đã cắm hàng loạt cờ của giặc, bèn dẫn hơn trăm tượng binh^3, hướng theo đường Sơn Tây chạy trốn. Bầy tôi, người thì bỏ trốn, người thì tan chạy, cũng không một người nào biết đến chúa cả.

Khi Tr ịnh Khải chạy đến xã Hạ Lôi, huyện Yên Lãng, quân sĩ tan tác hết. Lý Trần Quán, thiêm sai giữ công việc Lại phiên, trước đây vâng đem tờ hịch đi chiêu mộ nghĩa binh, chợt ở đấy, Trịnh Khải cùng Trần Quán gặp nhau. Trần Quán nói dối người học trò của mình là Nguyễn Trang rằng: "Đây là quan tham tụng bọ Bùi đi lánh nạn đến đây, anh khá hộ vệ đưa ngài đi qua địa giới huyện này". Trong bụng Trang biết đấy là chúa Trịnh, bèn cùng đồ đảng là Nguyễn Ba bắt giải nộp doanh trại giặc. Trần Quán được tin, vội vàng chạy đến, vừa lạy vừa khóc, nói: "Làm lầm lỗi chúa đến thế này là tội ở tôi". Nhân đem nghĩa lớn dụ bảo Trang, Trang nói: "Sợ thầy không bằng sợ giặc, yêu chúa không bằng yêu mình", bèn giải Trịnh Khải đi. Khải dùng dao cắt cổ tự tử. Trang đem thi thể Khải nộp cho giặc. Văn Huệ sai sắm đủ áo quan khâm liệm tống táng; bổ dụng Trang làm trấn thủ Sơn Tây, phong là Tráng liệt hầu.

1 Nay là huyện Châu Giang, tỉnh Hưng Yên.
2 Danh hiệu để gọi viên tướng giữ một bộ phận nhỏ, cũng như tì tướng, khác với đại tướng, thống tướng.
3 Tên một binh chủng lúc bấy giờ, sử dụng bằng voi.

Tr ần Quán về nhà bảo với học trò rằng: "Ta là bầy tôi mà làm lầm lỡ chúa, tội ta đáng chết. Nếu không chết thì không giãi tỏ lòng này với trời đất được". Bèn sai người đào huyệt, đặt sẵn áo quan, Trần Quán mặc đũ mũ áo, tự nằm vào áo quan, cho vùi đất đi để chết.

Tr ước đây, Văn Huệ từ Vị Hoàng ngược dòng sông, kéo quân ra Bắc, quân thủy đạo của Đinh Tích Nhưỡng tan vỡ, Trịnh Khải được tin, hạ lệnh hết thẩy thủy quân ra đóng ở sông Thúy Ái để chống cự. Cảnh Hoàn là vì con nhà tướng, được giữ chức thiên tướng, lúc sắp ra đi, người em họ là Cảnh Trường hỏi về cái cớ đánh giặc, Hoàn nói: "Nhà ta đời đời đội ơn nước, nay giặc kéo đến, ta chỉ có đánh giặc mà thôi, ngoài ra không biết gì hết". Hoàn bèn ra đi, bày thế trận để đợi giặc. Một lát, thuyền của giặc tiến sát đến nơi, sĩ tốt tan vỡ bỏ chạy, Cảnh Hoàn cùng hai con cố sức đánh giặc, đều bị chết, được tin Cảnh Hoàn chết, cả nhà thương xót kêu gào, chỉ có Phan Thị Thuấn, vợ lẽ cưng yêu của Cảnh Hoàn, là người có nhan sắc, ngoài 20 tuổi, chưa sinh nỡ gì, vẫn nói cười tự nhiên, hàng ngày kiểm điểm tư trang và may áo cưới, có người chê cười, Phan Thị cũng không biện bạch gì cả. Gần bách nhật, thị nói với người trong họ để mời nhà sư làm chay cho Hoàn. Khi tan đàn chay, thị bèn ăn mặc lộng lẫy bước xuống thuyền, rồi quay lại bảo người trong họ rằng: "Công việc của thiếp xong rồi, từ đây thiếp xin chết theo tướng quân, hài cốt tướng quân không được mai táng, xin các ông hiểu thấu lòng thiếp, đừng mai táng cho thiếp làm gì". Thị bèn sai người chèo thuyền đến chỗ Cảnh Hoàn chết, rồi tự gieo mình xuống sông. Người đứng xem ở hai bên bờ sông không ai là không hãi hùng kinh dị. Sau con Cảnh Hoàn đem hài cốt thị về táng ở đồng làng. Khoảng năm Chiêu Thống truy xét đến những người tiết nghĩa, để cho phong tặng và tên thụy Cảnh Hoàn và Phan Thị đều được dự phong. Triều đình hạ lệnh cho dân sở tại lập đền thờ. Đến bản triều năm Tự Đức thứ 12 (1859) vâng sắc lệnh ban cho chữ: "Lê triều tiết liệt phu nhân Phan thị chi từ". (Đền thờ Phan Thị, người đàn bà tiết liệt triều nhà Lê), dựng bia ở phía đông đền ấy.

L ời phê-Lúc này, sao kiêu binh không lo tính để lập công^1.
Lời phê-Từ trước đến nay, trong nước mà có quyền thần chuyên chính, thì không đầy vài đời liền cướp lấy ngôi, chưa từng có bao giờ lại như nhà Lê, nhà Trịnh hai bên sứ song song từ trước đến sau như thế. Việc này cũng là việc lạ ngàn đời!, có lẽ kẻ kia^2 hiện trông thấy nhà Mạc không thể giữ ngôi vua được dài lâu, nên rất lấy làm răn sợ. Tuy chưa xưng tôn hiệu là vua, mà quyền bính hiệu lệnh trong nước đều thu hết vào trong tay mình, như thế cũng đã mãn nguyện rồi, lại còn mong muốn gì nữa? Đây là trí mưu khôn khéo, nghĩ ngợi sâu xa không thể nào giấu giếm được. Đến như thế tục thường truyền câu "Thờ phật ăn oản" cũng không ngoài sự xét đoán về thâm tâm họ Trịnh như thế.
Lời phê-Người trước để lại ác nghiệt quá nhiều, làm cho Khải phải chịu sự liên lụy mà thôi, nhưng Khải cũng là người khảng khái không có gì đáng hổ thẹn^3.
Lời chua-Lý Trần Quán: Người xã Vân Canh^4, huyện Từ Liêm, đỗ tiến sĩ khoa Bính Tuất (1766) năm Cảnh Hưng.
Nguyễn Trọng Yên: Có sách chép là Trọng Diệu, người xã Linh Đường^5, huyện Thanh Trì.
1 Chỉ việc Nguyễn Lệ nói kiêu binh không thể dùng được.
2 Chỉ họ Trịnh.
3 Chỉ việc Trịnh Khải lấy dao cắt cổ, tự tử sau khi bị bắt.
4 Nay là xã Vân Canh, huyện Hoài Đức, tỉnh Hà Tây.
5 Nay là thôn Linh Đàm, xã Hoàng Liệt, huyện Thanh Trì, Hà Nội.
Ngô Cảnh Hoàn: Có sách chép là Phúc Hoàn, người xã Trảo Nha^1, huyện Thạch Hà.
Mai Thế Pháp: Có sách chép là Thế Dương, người xã Thạch Giản, huyện Nga Sơn^2.
Nguy ễn Trang: Người xã Hạ Lôi^3, huyện Yên Lãng.
Nguyễn Ba: Có một tên nữa là Na, người xã Vân Điềm, huyện Đông Ngàn^4. Bến đò Thúy Ái: Ở địa phận bãi Thúy Ái^5, huyện Thanh Trì.
Bến Tây Luông: Ở địa phận thôn Hậu Lâu, huyện Thọ Xương^6.
Hồ Vạn Xuân: Có một tên nữa là đầm Vạn Phúc, ở địa phận xã Vạn Phúc^7, huyện Thanh Trì.
Đề n thờ Phan phu nhân: Nay ở xã Thúy Ái^8, huyện Thanh Trì. Tháng 7, mùa thu. Nhà vua ngự điện Kinh Thiên, nhận sổ sách quân và dân.

Tr ước đây, Văn Huệ đánh được Vị Hoàng, liền làm tờ mật tấu tỏ ý tôn phò. Lại sai tỳ tướng đem một cánh quân đi trước, đợi khi nào đại quân kéo đến Thăng Long, thì viên tỳ tướng ấy đem quân vào bảo vệ cung điện nhà vua.

B ấy giờ vua đương có bệnh, các hoàng tử hầu hạ nâng giấc ở trong nội điện, thấy ngoài cung điện có lính và voi, ngờ là giặc kéo đến uy hiếp, liền vực nhà vua dậy toan lánh đi chỗ khác. Chợt lúc ấy, viên tỳ tướng đệ dâng bản tâu, trước hết bày tỏ lễ ý xin thăm hỏi sức khỏe nhà vua, sau nữa xin định ngày sẽ vào triều bái yết. Nhà vua nhận được tờ tấu, mới yên tâm.

Hôm sau, V ăn Huệ triều yết ở điện Vạn Thọ, nhà vua sai người mời vào, đặt một giường khác ở bên cạnh giường vua ngự để Văn Huệ ngồi. Văn Huệ rụt rè không dám ngồi, nhà vua ép mãi, Văn Huệ mới ngồi ghé vào cạnh chiếu. Huệ tâu nói: "Tôi vốn người dân áo vãi ở Tây Sơn, nhân thời cơ nổi dậy, tuy cơm áo triều đình không được bệ hạ ban cho, nhưng tôi ở nơi rừng rậm xa xăm, lâu nay vẫn kính mến thánh đức, ngày nay được thấy thiên nhan, mới đủ giãi bày tấm lòng thành thực. Vì họ Trịnh lăng loàn áp bức, không giữ đạo làm tôi, cho nên hoàng thiên mượn tay tôi đánh diệt họ Trịnh, để tỏ rõ uy quyền của bệ hạ, may mà được đến thành công đều do ở phúc đức của bệ hạ cả. Tôi chỉ mong thánh thể yên lành mạnh khỏe, ngự ngôi vua, trị thiên hạ, để kẻ bầy tôi nơi xa xăm đội phúc đức". Nhân đấy, Văn Huệ bày tỏ ý nghĩa tôn phò. Nhà vua bội phần an ủi.

Lúc ấy bầy tôi đều đã trốn tránh, chỉ còn vài người chầu chực trong nội điện ra ứng tiếp mà thôi. Nhân đấy, Nguyễn Hữu Chỉnh xin nhà vua hạ chiếu truyên triệu bọn Phan Lê Phiên, Uông Sĩ Điển, Trần Công Xán và bầy tôi hơn mười người, sau họ lục tục trở về, còn thì đều trốn tránh không chịu ra cả.

Tr ước đây, họ Trịnh chuyên giữ chính quyền trong nước, một người dân, một tấc đất, đều không do quyền triều đình. Nay Văn Huệ đã vào triều yết, bèn xin ngày cử hành nghi lễ đại triều, dâng sổ sách binh và dân để tỏ rõ ý nghĩa nhà vua nhất thống và Nguyễn Huệ tôn phò. Đến nay, nhà vua cố gượng dậy, ra ngự điện Kính Thiên nhận lễ, rồi ban hành chiếu thư về việc nhất thống để bá cáo cho trong kinh, ngoài trấn biết. Lại sách phong Văn Huệ làm nguyên soái phù chính dực vận Uy quốc công. Sau khi Văn Huệ nhận sách phong, bèn nói riêng với Hữu Chỉnh rằng: "Ta cầm vài vạn quân, đánh một trận mà bình định được Bắc Hà, một tấc đất, một người dân, đều là của ta, nếu muốn xưng đế hay xưng vương việc gì mà ta không làm được? Còn như sắc mệnh nguyên soái quốc công đối với ta có hơn kém gì? Bầy tôi Bắc Hà lại muốn dùng danh vị hão để lung lạc ta hay sao? Đừng tưởng ta là người mọi rợ được chức tước ấy bèn lấy làm vinh dự đâu!". Hữu Chỉnh biết ý Văn Huệ không mãn nguyện, bèn bí mật khuyên nhà vua đem công chúa Ngọc Hân gã cha, Văn Huệ rất bằng lòng.

1 Nay là xã Đại Lộc, huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh.
2 Nay thuộc xã Nga Thạch huyện Nga Sơn, tỉnh Thanh Hóa.
3 Nay là thôn Hạ Lôi, xã Mê Linh, huyện Mê Linh, tỉnh Vĩnh Phúc.
4Đất huyện Đông Ngàn, gồm các huyện Tiên Sơn (Bắc Ninh) và Gia Lâm, Đông Anh, Sóc Sơn (Hà Nội).
5 Nay là thôn Thúy Lĩnh, xã Lĩnh Nam, huyện Thanh Trì, Hà Nội.
6 Nay phố Nguyễn Trung Trực, có đình Tây Luông.
7 Nay là xã Vạn Phúc, huyện Thanh Trì, Hà Nội.
8 Nay là thôn Thúy Lĩnh, xã Lĩnh Nam, huyện Thanh Trì, Hà Nội.

L ời phê-: "Chống hùm cửa trước, rước soái cửa sau"1, ôi cũng nguy hiểm lắm! Trịnh Doanh lập Hiển Tông để nương nhờ vào phúc đức, mà Hiển Tông từ trước đến sau, nhất thiết việc gì cũng do ở người khác. Nhiều lần gặp tai họa bất trắc xảy ra, chỉ vì không vướng vít với thất tình, mà được trọn đời an toàn, cũng là may mà thôi.
Ngày Mậu Ngọ. Nhà vua mất. Hoàng thái tôn (cháu trưởng của nhà vua) Duy Khiêm lên ngôi, đổi tên là Duy Kỳ.
Tr ước đây, nhà vua bị bệnh. Văn Huệ xin dùng ngày rằm tháng 7 này, nhà vua ra ngự chính điện để nhận lễ chầu mừng về việc nhất thống, nhà vua cố gượng dậy ra coi chầu. Hôm sau, bệnh quá nguy kịch, sai triệu Văn Huệ, Văn Huệ nói: "Nay mai tôi sẽ trở về Nam, không dám can dự vào công việc nhà nước. Vả lại, trong quãng vua trước vua sau kế tiếp, tôi e sẽ bị người đời nghi ngờ". Văn Huệ bèn từ chối không vào. Ngày 17, Mậu Ngọ, nhà vua mất tại điện Vạn Thọ, ở ngôi 47 năm, hưởng thọ 70 tuổi.

Nhà vua là ng ười nhân từ, trầm tĩnh. Lúc về già, gặp Trịnh Sâm áp bức, cũng chỉ ngậm miệng mà nhịn. Đến nay Tây Sơn tôn phò, nhà vua ngoài mặt tuy mừng mà trong bụng vẫn lấy làm lo. Khi bệnh nguy kịch, cho triệu Hoàng thái tôn đến bảo rằng: "Ta chỉ sớm tối sẽ trút bỏ gánh nặnng, bây giờ lo lắng việc nước là ở mình cháu, cháu phải nghĩ lấy". Thái tôn vừa lạy vừa khóc xin nhận mệnh lệnh. Nhà vua nói: "Binh lính xứ khác còn đóng ở đây, về việc truyền nối ngôi vua là việc trọng đại, cần phải thượng lượng bàn bạc với nguyên soái^2, chớ nên làm tắt". Nói xong thì mất. Văn Huệ nhân hỏi công chúa về việc các hoàng tử, công chúa rất khen Duy Cận là người tốt. Văn Huệ muốn bàn luận lại về việc lập người nối ngôi, triều đình lo sợ, không biết làm thế nào được, các người trong họ tôn thất đều trách móc công chúa làm hại mưu kế lớn của xã tắc. Công chúa sợ, trở về xin với Văn Huệ, Văn Huệ nhận lời, bèn phò thái tôn lên ngôi hoàng đế, đổi tên là Duy Kỳ, kể từ sang năm là năm Chiêu Thống thứ nhất.
Tháng 8. Làm lễ an táng ở lăng Bàn Thạch.
Ngày 25 tháng tr ước, rước tử cung^3 (vua Hiển Tông) do đường thủy về táng tại Thanh Hoa. Văn Huệ mặc áo tang, thân hành đến nơi đình tạm ở bến sông để lạy đưa, lại sai bầy tôi là nội tán Trần Văn Kỷ và hữu quân Nguyễn Hữu Chỉnh mặc áo trắng hộ vệ chầu chực. Đến nay an táng ở lăng Bàn Thạnh.

L ời chua-Trần Văn Kỷ: Người xã Văn Trình, huyện Phong Điền^4.
Lăng Bàn Thạch: Ở huyện Lôi Dương, tỉnh Thanh Hóa.
Nguyễn Văn Nhạc đến Thăng Long, đem Văn Huệ về Nam. Nguyễn Hữu Chỉnh chạy theo về Nghệ An.
Tr ước kia, Nguyễn Văn Nhạc sai Văn Huệ đánh Thuận Hóa, chưa có ý định tiến ra Bắc Hà. Sau khi Văn Huệ đã lấy được Thuận Hóa, đưa thư về nói tiến thẳng quân ra để lấy Thăng Long. Văn Nhạc được nhận thư, không bằng lòng, sai người ngăn lại, nhưng không kịp. Đến lúc Văn Huệ đã lấy được Thăng Long. Văn Nhạc biết tin sợ lắm. Nhạc cho là vội vàng đem quân vào sâu như thế tất nhiên khó giữ được lâu. Hơn nữa Văn Nhạc nhận thấy Văn Huệ vốn là người giảo hoạt, hung tợn, nếu đắc chí, tất nhiên sẽ giữ lấy một nước để tự lo toan, rồi dần dà khó mà kiềm chế được. Vì thế, Văn Nhạc lập tức đem 500 tên lính thân cận đi vội ra thẳng Thuận Hóa, kén thêm binh tráng, rồi đi gấp đường ra Bắc, để làm đạo quân tiếp ứng, mà thực ra lại là để kiềm chế xem xét Văn Huệ.

1 Ý nói đuổi được họ Trịnh đi, thì Tây Sơn lại tiến đến.
2 Chỉ Nguyễn Văn Huệ.
3 Tức quan tài của vua chúa. Xem thêm chú thích số 1. Chính biên quyển VII tờ 9.
4 Tỉnh Thừa Thiên Huế.

Khi V ăn Nhạc đã đến Thăng Long, nhà vua^1đem trăm quan thân hành đón tiếp ở ngoài cửa Nam Giao. Văn Nhạc thúc quân rảo bước đi nhanh, mà sai người xin nhà vua về cung và đính ước ngày hôm khác sẽ cùng nhau hội kiến.

Lúc ấy, tướng sĩ Tây Sơn đóng lâu ở ngoài Bắc, nghĩ muốn trở về; tả quân Vũ Văn Nhậm cũng ghét Hữu Chỉnh lộng quyền khua múa, nhân đấy, Văn Nhạc bới xấu Hữu Chỉnh với Văn Huệ rằng: "Kẻ kia^2 lấy thân phận người tôi trốn tránh mà về đầu hàng với ta, trong bụng chỉ muốn được hả lòng với nước cũ, nên nhờ uy lực của ta để thành công. Nay nếu ta lại giam hãm mấy vạn người ở đây, để làm vây cánh cho nó, thì thật là dại dột quá chừng! Vả lại hắn thường nói: "Nhân tài Bắc Hà chỉ có một mình hắn". Thế thì không chi bằng ta bỏ hắn ở đây mà về Nam. Hiện nay người Bắc Hà oán ghét hắn ghi sâu vào xương tủy, ta mượn tay họ để giết hắn đi, khi hắn chết rồi, thì ta lấy Bắc Hà lại minh bạch chính đáng". Văn Huệ cho là phải, bèn có ý bỏ Hữu Chỉnh. Chợt lúc ấy, Văn Nhạc đến Thăng Long, ngày đêm bí mật bèn tính để rút quân về. Hữu Chỉnh không biết gì về việc ấy cả.

Sau đó vài ngày, Văn Nhạc sai người xin với nhà vua cùng nhau hội kiến. Nhà vua xin cắt đất để khao quân. Văn Nhạc nói: "Tôi tức giận về nổi họ Trịnh uy hiếp ức chế, nên đứng ra làm việc tôn phò. Nếu đất đai không phải của nhà Lê, thì một tấc tôi cũng không để, nhưng nếu là đất đai của nhà Lê, thì một tấc tôi cũng không lấy". Lại ước hẹn đời đời làm láng giềng giao hiếu với nhau. Nhà vua tin là phải, xin Văn Nhạc ở lại ít lâu để giúp đỡ, Văn Nhạc giả vờ nhận lời, sai Hữu Chỉnh chọn ngày lành cử hành đủ nghi lễ bái yết Thái Miếu. Hữu Chỉnh cũng nghĩ là Văn Nhạc chưa trở về Nam. Đêm 17 tháng này, giọt nước đồng hồ^3 xuống đến trống canh ba, Văn Nhạc, Văn Huệ sai người vào từ biệt với nhà vua, rồi bí mật ban phát ám hiệu, ngay đêm hôm ấy quân thủy, quân bộ nhất luật rút đi, của cải trong kho tàng đều bị vơ vét nhẵn. Đến sáng, Hữu Chỉnh mới biết, vội vàng, không biết thi thố thế nào, bèn cùng vài chục thủ hạ cướp lấy một chiếc thuyền buôn đi theo đuôi giặc. Người đô thành tranh nhau dùng gạch ngói để ném, Hữu Chỉnh tự tay đâm vài người mới được thoát thân. Khi theo đến Nghệ An, Hữu Chỉnh vào yết kiến Văn Nhạc. Văn Nhạc dùng lời khéo léo yên ủi dụ dỗ, rồi sai cùng với viên thủ tướng đóng giữ ở đấy là Nguyễn Duệ cùng nhau giữ châu thành này, tích trữ lương thực, luyện tập binh lính để đợi một ngày khác sẽ dùng đến, mà Văn Nhạc tự dẫn quân về Quy Nhơn.

Sau khi quân gi ặc đã rút đi, nhà vua lập tức triệu bầy tôi trong triều bàn luận rằng: "Giặc để lại cho ta một nước trống rỗng, nếu có sự nguy cấp, thì chống đỡ bằng cách nào?". Bèn viết thư triệu hết những người thế gia và bầy tôi cũ dấy quân vào bảo vệ hoàng thành. Vì thế, hào mục các nơi chiếm giữ châu quận, chiêu tập binh mã, đều mượn danh nghĩa "bảo vệ". Những hạng vô lại đánh giết lẫn nhau, trong nước thành ra rối loạn.
Lời chua-Thăng Long: Tức thành Đại La xưa, xem Lý Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ nhất (Chb. II, 10).
Quy Nhơn: Xem năm Cảnh Hưng thứ 36 (Chb. XLIV, 24).
Nghệ An: Xem Thánh Tông năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 16, 17, 21, 22, 23).
Bọn Lê Hân, Lê Đình Hoán ở Nghệ An, hợp dân chúng đón đánh Nguyễn Văn Nhạc, nhưng không thắng được.
Quân c ủa Nguyễn Văn Nhạc về đến Nghệ An, lúc ấy có Lê Hân, trước kia quản lãnh cơ Hậu Thắng, và Lê Đình Hoan trước kia quản lãnh cơ Hữu Oai, chiêu mộ hợp tập binh phu xã Nộn Liễu, huyện Nam Đường, đón đường chẹn nơi hiểm yếu, đánh chặn ngang ở núi Đại Huệ. Giặc tung quân tràn lên núi để đi qua, dân binh thua to, bị giặc giết hết, mười phần chết đến tám chín phần, lại có Nguyễn Nhu Tiến, người xã Gia Hộ, huyện Đông Thành, tụ hợp dân chúng đón đánh ở cầu Tiên Lý, không thắng được, Như Tiến bị chết, Nguyễn Tài người xã Hà Hoàng, tự cắp dao găm, phục trong bụi ở đường núi Kỳ Hoa, định mưu giết giặc; toán quân đi trước của giặc thoáng trông thấy, liền tụm giáo đâm xỉa vào, Tài giấu mình chạy vượt ra, giặc đuổi theo không kịp. Tài lại cùng người anh là Tần ra vào địa phận huyện Kỳ Hoa, huyện Thạch Hà, gặp quân canh giữ của giặc mà đi lẻ loi, họ liền giết chết, trước sau giết được hơn mươi người, giặc cùng răn bảo nhau xa tránh. Sau Tài đánh nhau với giặc ở đồn Quy Hợp, bị trúng đạn chết; Tần cũng bị chết tại trận.

1 Tức Lê Chiêu Tông.
2 Chỉ Nguyễn Hữu Chỉnh.
3 Xem chú thích số 1, Chính biên quyển XXXV, tờ 30.
Lời chuaLê Hân: Người xã Nộn Liễu, huyện Nam Đường sau theo Mẫn Đế (Chiêu Thống) chạy sang phương Bắc.
Lê Đình Hoán: Người xã Lâm Thịnh, huyện Nam Đường, sau Tây Sơn nhiều lần cho triệu, nhưng không ra, rồi chết ở nhà.
Nguy ễn Tài và Nguyễn Tần: Người xã Hà Hoàng, huyện Thạch Hà. Sau đây, đến năm Gia Long thứ nhất (1802) được biểu dương và xét đến con của hai người nếu đều cho làm hai đội miễn trừ thân thuế.

Xã N ộn Liễu: Thuộc huyện Nam Đường.
Xã Hà Hoàng: Thuộc huyện Thạch Hà.
Xã Gia Hộ: Nay thuộc huyện An Thành.
Núi Đại Huệ: Ở địa phận xã Sa Nam, huyện Nam Đường.
Đồn Quy Hợp: Xem Nhân Tông, năm Thái Hòa thứ 6 (Chb. XVIII, 8). Nam Đường: Tên huyện, thuộc tỉnh Nghệ An.
Đông Thành: Xem năm Cảnh Hưng thứ 20 (Chb. XLII, 5).
Kỳ Hoa: Xem Dụ Tông, năm Bảo Thái thứ 7 (Chb. XXXVI, 27). Thạch Hà: Xem Lê Đại Hành, năm Ứng Thiên thứ 12 (Chb. I, 38).
Tháng 9. Trịnh Bồng tự lập làm nguyên soái yến đô vương.
Tr ước đây, Trịnh Khải bị thất bại rồi, thân thuộc là Trịnh Bồng lánh đến huyện Chương Đức, Trịnh Lệ lánh đến ở huyện Văn Giang, đều tự ý lẻn lút chiêu tập binh mã, để đợi cơ hội sơ hở (sẽ nổi lên). Gặp lúc quân Tây Sơn rút về, Trịnh Lệ bèn cùng người ngoại thích là Trương Tuân đem quân qua đò Thanh Trì, đến cung Tây Luông, Dương Trọng Khiêm, thiêm đô ngự sử, cũng đem hương binh đến họp, cùng nhau ủng hộ Trịnh Lệ vào phủ đường họ Trịnh, đương đêm, đánh trống trên lầu hội hợp trăm quan để lập Trịnh Lệ lên nối ngôi chúa, nhưng vì vội vàng, nên các quan không ai đến cả. Nhà vua được tin, hạ chiếu vặn hỏi Trọng Khiêm về cớ không xin mệnh lệnh, Trọng Khiêm xé tờ chiếu trước mặt sứ giả, rồi cùng Trịnh Lệ định mưu muốn hợp tập quân chúng để làm sự biến động. Gặp lúc ấy, Trịnh Bồng dâng tờ biểu xin về chầu, lời lẽ rất nhũn nhặn uyển chuyển, nhà vua bèn hạ chiếu triệu Trịnh Bồng. Bầy tôi trong triều thấy công việc của bọn Trọng Khiêm làm không thuận theo lẽ phải, nên đều bỏ Trịnh Lệ mà về với Trịnh Bồng. Khi Trịnh Bồng về đến cầu Nhân Mục, Trịnh Lệ sai Trương Tuân và Trọng Khiêm đem quân chống cự.

Lúc còn sinh th ời Trịnh Sâm, Trọng Khiêm đã phát giác việc Trịnh Lệ mưu làm phản^1, nay sợ bị Trịnh Lệ quở trách, bèn ngầm sai gia tướng là Nguyễn Mậu Nễ đón đường xin đầu hàng về với Bồng. Việc này, Trương Tuân không biết gì cả. Khi Trịnh Bồng đi gần đến Kinh Thành, Trương Tuân thấy đường đằng trước đều là quân của Trọng Khiêm, nên quân của Trương Tuân bèn đỗ vỡ lung tung. Tuân liền ủng hộ Trịnh Lệ chạy lên vùng Bắc. Còn Trịnh Khiêm lại e rằng không được nhà vua bao dung, nên không dám cùng Trịnh Bồng đều vào hoàng thành, cũng chạy lên Kinh Bắc.
1 Xem thêm Chính biên quyển XLIII, tờ 9, 10.
Sau khi B ồng đã vào yết kiến, nhà vua yên ủi bội phần, muốn ban phong tước công và hậu cấp bổng lộc, mà không cho tham dự chính quyền. Bồng bèn họp quân đóng ở phủ đường họ Trịnh, dần dần chống lại với nhà vua. Triều thần e rằng khó có thể ức chế được, bèn bàn luận tâu xin nhà vua dựa theo tước vị lúc mới phong Trịnh Tráng (mà phong cho Bồng). Ý nhà vua không muốn phong như thế. Bồng lại vịn vào việc tần phong cũ. Nhà vua bèn sắc phong Bồng làm tiết chế thủy bộ chư quân, bình chương quân quốc trọng sự, thái úy. Côn quốc công, cấp cho 3.000 tên lính, 5.000 mẫu ruộng và 200 xã dân lộc, để phụng giữ việc tế tự nhà họ Trịnh. Hạ lệnh đem sắc thư ấy ban bố cho cả nước.

Lúc ấy, Đinh Tích Nhưỡng từ Hải Dương về kinh, muốn viện lệ phong tước vương cho Trịnh Bồng để tâng công với họ Trịnh. Triều đình cũng sợ thanh thế Tích Nhưỡng, nhân đấy, họ lại cùng nhau xin phong vương cho Trịnh Bồng. Nhà vua không chuẩn y, dụ bảo hai ba lần ở ngay trước mặt. Tích Nhưỡng cố xin mãi. Nhà vua nói: "Trước kia cơ nghiệp nhà ta giữa chừng đỗ nát, chính quyền do trong tay họ Trịnh, việc tế tự thì về quả nhân^1. Đấy là một thời kỳ. Nhưng nay lòng trời oán ghét họa loạn, phó thác quyền bính cho một mình ta. Một nước hai vua, có lẽ nào cứ giữ làm thể lệ được?". Cách mấy hôm sau, Tích Nhưỡng dàn quân ở cửa điện, rồi tự vào sân điện Vạn Thọ, lạy phục xuống đất cố xin, nhà vua cũng không y cho. Hoàng thân và các đại thần sợ sinh ra biến loạn, vừa khóc vừa kêu xin. Tích Nhưỡng lại cùng triều thần làm tờ biểu xin phong tước vương cho Trịnh Bồng mà chính quyền thì do nhà vua giữ. Nhà vua bất đắc dĩ y theo, bèn sai Nguyễn Du đem tờ sắc phong cho Bồng làm nguyên soái, tổng quốc chính, Yến đô vương.

Tr ịnh Bồng nhu nhược, lười biếng, không biết tự lập, chính sự đều xuất phát từ tay Tích Nhưỡng, bọn tiễu nhân đua nhau ton hót phụ họa. Ngay giữa ban ngày, thủ hạ ra sức cướp bóc dân cư gần kinh thành, không có hiệu lệnh ngăn cấm. Mọi người đều cho là không còn hy vọng gì cả. Về phần nhà vua cũng phòng bị nghiêm ngặt, rồi bí mật hạ tờ chiếu cho trong nước làm việc cần vương. Được tin Hữu Chỉnh chiếm cứ Nghệ An, nhà vua bèn sai viên quan văn chức là Bùi Dương Lịch làm chiêu dụ sứ các phủ Đức Quang và Hà Hoa, lẻn đi chiêu dụ và dò xét tình hình.

L ời phê-Sự thế đã cùng quẫn quá chừng, mà còn a dua phụ họa. Thái độ của tiểu nhân gớm thật! rất đáng sợ mà lại rất đáng ghét^2!.
Lời chua-Nguyễn Du: Người xã Vân Xá, huyện Thanh Oai, đỗ tiến sĩ khoa Ất Tỵ (1785) năm Cảnh Hưng.
Bùi Dương Lịch: Người xã An Đồng, huyện La Sơn, khoa Đinh Mùi (1787) năm Chiêu Thống thứ nhất sau đây, Dương Lịch đỗ tiến sĩ.
Xã Nhân M ục: Thuộc huyện Thanh Trì, Hà Nội^3.
Đức Quang: Nay là phủ Đức Thọ, thuộc tỉnh Hà Tĩnh.
Hà Hoa: Xem Trần Duệ Tông, năm Long Khánh thứ 2 (Chb. X, 35).
Trịnh Tráng: Lúc mới được phong là tiết chế thủy bộ chư doanh, kiêm tổng nội ngoại bình chương quân quốc trọng sự, thái úy, Thanh quốc công.
Truy tặng quan tước cho bọn Lý Trần Quán có đẳng cấp khác nhau.
Nhà vua h ạ lệnh truy tặng Lý Trần Quán hàm thượng thư bộ Binh, cho tên thụy là Toàn Trung. Hoàng Đình Thể hàm thái tểm, cho tên thụy là Hoàn Nghĩa, gia phong làm phúc thần. Còn bọn Nguyễn Trọng Đang, Vũ Tá Kiên và Ngô Cảnh Hoàn đều phong tặng có đẳng cấp khác nhau. Lại giết người dân bạo nghịch là Nguyễn Trang, bắt đem phanh thây để tế ở trước mồ Trịnh Khải.
Đổi định lại tên quan.
1 Nghĩa đen chữ "quả nhân" là người ít đức. Vua chúa đời cổ dùng danh từ này để nói khiêm tốn.
2 Chỉ việc Đinh Tích Nhưỡng viện lệ để xin phong vương cho Trịnh Bồng.
3 Tục gọi làng Mọc. Nay là phường Nhân Chính, quận Thanh Xuân, Hà Nội.

Nhà vua mu ốn cải cách tệ cũ: Đổi tham tụng làm bình chương sự; bồi tụng làm tham tri chính sự; thiêm sai làm thiêm thư Su mật viện sự; chưởng phủ, thự phủ, quyền phủ làm sư đường. Thay đỗi như thế để thu lấy quyền bính họ Trịnh. Mọi người bàn luận, chưa sao quyết định được. Còn Tích Nhưỡng thì đã trót xin nhà vua nắm chính quyền, nên không dám đem việc chính quyền thuộc về phủ họ Trịnh để thỉnh thác nữa.

G ặp lúc ấy, Hoàng Phùng Cơ từ Sơn Tây vào bảo vệ kinh thành, Tích Nhưỡng bí mật cấu kết với Phùng Cơ, rồi tâu nói: "Nhà vua cùng phủ chúa gắn bó với nhau như thân thể con người. Nay mới định tên quan, cũng nên giữ lại một ít danh hiệu cũ. Vậy xin: bình chương kiêm tham tụng; tham tri kiêm bồi tụng; thiêm thư kiêm thiêm sai; chưởng phủ, thự phủ, quyền phủ kiêm gia ngũ quân đô đốc; nghị sư đường vẫn đặt ở ngoài cửa phủ đường. Sắp xếp như vậy để cho quen thuộc với tai mắt thần dân trong nước. Về chính trị, phàm có bàn luận việc gì, thì trước hết làm tờ khải trình chúa Trịnh, rồi sau tâu bày đầy đũ để xin nghị định quyết đoán. Như thế sẽ không trái với điển chương cũ". Nhà vua xem tờ biểu, giận lắm, nói: "Các người dùng văn từ hão huyền để lừa dối trẫm, cần gì còn phải xin lại nữa?". Phùng Cơ đem trăm quan phục mãi ở sân điện đình, không đứng dậy. Nhà vua biết rằng bọn Phùng Cơ đều không thể trông cậy được, bèn nhận lời tâu. Do đấy, Trịnh Bồng mới thân giữ chính quyền, bổ dụng Hoàng Phùng Cơ làm trung quân tả đô đốc chưởng phủ sự, Đinh Tích Nhưỡng làm đông quân hữu đô đốc thự phủ sự. Phan Lê Phiên làm bình chương sự. Bùi Huy Bích và Phan Cận làm đồng bình chương sự kiêm giữ chức tham tụng, bọn Ngô Trọng Khuê và Ninh Tốn làm tham tri chính sự kiêm giữ chức bồi tụng. Phàm liêu thuộc trong phủ chúa hết thảy vẫn giữ như cũ. Phan Lê Phiên và Bùi Huy Bích cố từ chối không nhận chức.

Tr ịnh Bồng lại sai người triệu Dương Trọng Khiêm ở Gia Lâm, Bồng bảo Trọng Khiêm rằng: "Nhà ngươi lúc mới vào kinh thành, liền lấy việc phò lập nhà chúa làm điều trước nhất, dầu việc ấy không thành công, mà khí thế nhà chúa lại phấn khởi lên được, đấy là công sức nhà ngươi. Nay việc nước rối ren, nhà ngươi nên về ngay để cùng giúp sức". Ngay ngày hôm ấy. Trọng Khiêm về đến kinh thành, Trịnh Bồng cho Trọng Khiêm giữ bộ Hộ coi công việc tài chính, thuế khóa.
Từ đấy, chính quyền trong nước lại về tay họ Trịnh, nhà vua rất tức giận, mọi việc đều giằng co hạn chế, trong triều rối beng, không biết thế nào là chuẩn định.
L ời chua-Tả, hữu điếm: Trước kia Trịnh Cương đặt tả điếm và hữu điếm ở ngoài cửa phủ đường, để làm chỗ trăm quan tra khám kiện tụng. Xem Dụ Tông, năm Bảo Thái thứ 4 (Chb. XXXVI, 12, 13).
Tháng 11, mùa đông. Trịnh Bồng làm phản, đem quân vây hoàng thành. nhà vua triễu Nguyễn Hữu Chỉnh vào bảo vệ. Trịnh Bồng chạy sang Kinh Bắc.
D ương Trọng Khiêm sợ rằng nhà vua sẽ báo lại sự tức giận trước kia, bèn khuyên Trịnh Bồng đem quân vây chặt lấy hoàng thành, bắt giết người triều thần nào theo về với nhà vua, rồi bàn định lập vua khác. Trịnh Bồng theo lời, liền bí mật sai Nguyễn Mậu Nễ và Bùi Nhuận nhân đâm đem quân xâm phạm vào cung khuyết. Được tin biến động, nhà vua lập tức cho triệu hoàng thân đem quân lính đã mộ được, phân phối bố trí để phòng bị chống cự. Đề lãnh Hoàng Phùng Cơ vốn không ăn cánh với Nguyễn Trọng Khiêm, vã lại nhà riêng ở trong hoàng thành, Phùng Cơ sợ rằng, nếu trong nội điện có xảy ra tai biến, sẽ đều phải mang tiếng xấu, liền đem quân bản bộ đuổi đánh. Mậu Nễ không dám tiến, vẫy quân rút lui. Nhà vua giận lắm, được tin Nguyễn Hữu Chỉnh mộ lính để bảo vệ, bèn ngầm thân viết thư để triệu Hữu Chỉnh.

Tr ước kia, Hữu Chỉnh theo Văn Nhạc trở về, rồi lưu lại ở Nghệ An, bèn nói thác ra rằng nhận được chỉ dụ bí mật của nhà vua, chiêu mộ binh dõng, ngày đêm luyện tập. Những hào mục sở tại nhiều người ghét Hữu Chỉnh, nhân đấy, họ ngầm suy tôn viên trấn thủ cũ là Bùi Thế Toại làm người đứng đầu, tụ tập quần chúng, rình lúc sơ hở, sẽ toan tính việc đánh Hữu Chỉnh.

Đế n nay, Hữu Chỉnh nhận được mật chỉ, lập tức tung tờ hịch truyền ra các nơi, lấy danh nghĩa là tôn phò nhà Lê. Vì thế xa gần đều hưởng ứng, trong khoảng mười ngày, mộ được hơn vạn lính, đặt hiệu quân là Tứ đột và Tứ thành, bèn hội hợp đông đủ tướng sĩ, hẹn ngày xuất phát.

Bùi Th ế Toại đón đánh Hữu Chỉnh ở Hoa Lâm, Thế Toại bị thua, bỏ chạy. Trịnh Bồng lại sai Lê Trung Nghĩa, đốc trấn Thanh Hoa, và Phan Huy Ích đốc thị, đem quân ra đánh. Quân hai bên gặp nhau ở xã Ngọc Giáp, huyện Ngọc Sơn, Trung Nghĩa đánh nhau, bị chết. Huy Ích bị bắt. Hữu Chỉnh vẫn coi thường Huy Ích, nên không thèm giết, mà mang đi theo, rồi thúc quân ồ ạt tiến lên.

Tin báo đến kinh thành. Đinh Tích Nhưỡng sợ lắm, từ biệt Trịnh Bồng đề về Hải Dương mộ quân, Bồng bèn cho Dương Trọng Khiêm giữ chức lưu thủ Thanh Hoa, đem quân chống cự. Khi Trọng Khiêm đi đến Bình Vọng, được tịn Hữu Chỉnh đã sang qua sông Thanh Quyết, sợ hãi, vội chạy lên Vùng Bắc. Sau khi Tích Nhưỡng đã ra đi, nhà vua bí mật dụ bảo hào mục bản thổ đánh bắt. Tích Nhưỡng bị thua, rút về Hàm Giang để tự thủ. Hoàng Phùng Cơ lâm vào thế trơ trọi một mình, nên bỏ Trịnh Bồng mà chạy về Sơn Tây. Quân của Hữu Chỉnh kéo đến Thăng Long, Trịnh Bồng qua sông sang KInh Bắc, chạy đến xã Dương Xá, sau lại dời đến xã Quế Ổ.

Tr ước đây Trịnh Bồng cùng nhà vua tranh nắm chính quyền, có người nói vói Bồn rằng: "Hữu Chỉnh ở Nghệ An, thế lực dần dà trở thành to mạnh, nên nhân ngay lúc này lòng người đương phấn khởi, thân cầm đại quân đi đánh, hễ diệt được Hữu Chỉnh, lấy lại Nghệ An thì có thể lập được công nghiệp trung hưng. Lúc ấy thành công trở về, quyền lớn quốc gia còn lọt vào tay ai được? Nay trong bụng không nghĩ đến giặc, mà hàng ngày chỉ nghĩ việc tranh quyền, vạn nhất Hữu Chỉnh lại kéo đến, sẽ lấy gì để mà chống cự? Trịnh Bồng không nghe lời, thành ra cuối cùng phải bại vong.

H ữu Chỉnh đến kinh thành, tướng của hắn là Hoàng Việt Tuyển cũng đem thủy quân đến, thanh thế binh lính rất lừng lẫy. Nhà vua ngự ra cung Tây Luông, thân hành duyệt binh, nhân đấy, hạ lệnh dẫn vào trong thành, phân phối bố trí nơi đóng quân.
Lời chua-Lê Trung Nghĩa: Hoạn quan, có một tên nữa là Mãn, người xã An Hoạch, huyện Đông Sơn^1.
Phan Huy Ích: Ng ười xã Thu Hoạch^2, huyện Thiên Lộc, là con Phan Cận, đỗ tiến sĩ khoa Ất Mùi (1775) năm Cảnh Hưng. Sau này, Huy Ích thờ nhà Tây Sơn, làm quan thượng thư bộ Lễ.

Nguy ễn Mậu Nễ: Người xã Kim Sơn^3, huyện Gia Lâm, đỗ hương cống. Hoa Lâm: Tên xã, nay đỗi là Nho Lâm, thuộc huyện Đông Thành, tỉnh Nghệ An. Ngọc Giáp: Tên xã, thuộc huyện Ngọc Sơn, tỉnh Thanh Hóa.
Dương Xá: Tên xã^4, thuộc huyện Siêu Loại.
Quế Ổ: Tên xã, thuộc huyện Quế Dương^5-Dương Xá và Quế Ổ đều thuộc tỉnh Bắc Ninh.
Sông Thanh Quy ết: Thuộc địa phận xã Thanh Quyết, huyện Gia Viễn. Tháng 12. Bổ dụng Nguyễn Hữu Chỉnh là Đại tư đồ, phong tước Bằng trung công.

H ữu Chỉnh vào chầu, nhà vua dụ bảo rằng: "Hiện nay giúp trẫm dẹp loạn, để đi đến thái bình, chỉ trông cậy vào nhà ngươi". Bèn bổ giữ chức Bình chương quân quốc trọng sự, Đại tư đồ, phong tước Bằng trung công; con là Nguyễn Hữu Du và thân thuộc là Nguyễn Khuê đều cầm quân, được phong tước hầu; tướng bộ thuộc là bọn Hoàng Viết Tuyển đều được thăng chức có từng đẳng cấp khác nhau.

1 Tỉnh Thanh Hóa.
2 Nay xã Thạch Châu, huyện Thạch Hà, tỉnh Hà Tĩnh.
3 Nay là thôn Kim Sơn, xã Kim Sơn, huyện Gia Lâm, Hà Nội.
4 Nay là xã Dương Xá, huyện Gia Lâm, Hà Nội.
5 Nay là huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh.

L ời chua-Nguyễn Khuê: Người xã Đặng Xá, huyện Chân Lộc^1; là anh rễ Hữu Chỉnh, khoa Đinh Mùi (1787) năm Chiêu Thống thứ nhất, sau đấy, Nguyễn Khuê đỗ tiến sĩ.
1 Nay là huyện Nghi Lộc, tỉnh Nghệ An.
Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục Chính Biên

Quyển thứ XLVII
Từ Đinh Mùi, năm Chiêu Thống thứ nhất (1787) đến Kỷ Dậu, năm Chiêu Thống thứ 3 (1789) đời Lê Mẫn Đế, gồm ba năm.
Đinh Mùi, Lê Mẫn Đế, năm Chiêu Thống thứ nhất (1787). (Thanh, năm Càn Long thứ 52).
Tháng giêng, mùa xuân. Làm lễ tế giao.
Theo thể lệ cũ, khi tế giao, xa giá nhà vua từ cửa Đại Hưng đi ra. Mở, đóng cửa này, do viên phủ doãn Phụng Thiên giữ chìa khóa.
Bấy giờ Nguyễn Bá Lan làm phủ doãn, theo ngự giá, nhưng đi sau. Kịp khi nhà vua về cung [phải chờ chìa khóa] hồi lâu không vào được. Triều thần muốn trị tội Bá Lan, nhưng nhà vua đặc cách tha cho. Lời chuaNguyễn Bá Lan: Người Cổ Linh^1, huyện Gia Lâm, đỗ tiến sĩ khoa Ất Tỵ (1785) niên hiệu Cảnh Hưng.
Truy tôn hoàng khảo là cố thái tử^2 làm Hựu Tông hoàng đế, tôn mẹ là Nguyễn Thị làm hoàng thái hậu.
Tháng 2. Dùng Phan Lê Phiên làm bình ch ương sự; Trương Đăng Quỹ, Uông Sĩ Điển và Trần Công Xán làm đồng bình chương sự; Phạm Đình Dữ và Nguyễn Huy Trạc làm tham tri chính sự; Nguyễn Đình Giản làm phó đô ngự sử.

Nguy ễn Hữu Chỉnh, sau khi đắc chí, dần dần tự mãn và kiêu căng. Nhà vua cho rằng vận nước đang gặp bước gian nan, nên đối với những việc bổ nhiệm quan chức và sắp đặt chính sự, phần nhiều cũng chiều theo ý cầu xin của Chỉnh.

B ọn Lê Phiên vì là chỗ ngày thường vốn thân thiết với Chỉnh, còn Sĩ Điển thì, trước kia, đầu hàng, nộp cho Chỉnh quả ấn binh bộ mà mình quản lãnh, vì vậy cũng được Chỉnh tin. Bấy giờ những người trên đây đều được tham dự chính quyền quan trọng là do ý muốn cắt đặt của Chỉnh cả.

Tr ước kia, Nguyễn Đình Giản nói với Trịnh Bồng, cực lực vạch trần Hữu Chỉnh về tội rước ngoại binh đến lật đỗ nước nhà. Rồi Đình Giản thề rằng không chịu cùng sống với Chỉnh, xin trở về Thanh Hoa mộ quân để diệt thù cho nước. Dư luận tỏ ý khen lòng hăng hái của Đình Giản, nhưng Trịnh Bồng không cho phép. Đến đây, Chỉnh sợ không được người nước dung thứ, nên muốn dùng Đình Giản để thu phục lòng người, bèn sai mời Đình Giản bằng những lời lẽ rất khiêm tốn nhũn nhặn. Đình Giản nhận lời mời, vào kinh, được trao cho chức này.

T ừ đây, uy quyền quá lừng lẫy, Chỉnh kéo bà con bè đảng, cắt đặt chia giữ các chức ở trong kinh đô và ngoài các trấn, việc gì cũng tự Chỉnh chuyên quyền quyết định cả. Chỉnh lại mở phủ cho co là Hữu Du ở tại phía đông dinh mình, bắt chước như lối chúa Trịnh xưa cho thế tử ra ở phủ riêng. Chỉnh kiêu ngạo lấn lướt, làm cho nhà vua dần dần phát chán.
1 Nay là xã Long Biên, huyện Gia Lâm, Hà Nội. 2 Tức thái tử Lê Duy Vĩ.
Nhà vua bí m ật bàn với bọn nội hàn Ngô Vi Quý: định vời Chỉnh vào hầu nơi tiện điện^1, bàn việc, rồi nhân dịp, đánh thuốc độc để giết đi. Một hôm, Vũ Trinh vào ra mắt, được nhà vua cho biết về việc này. Trinh cả sợ, nói: "Ai bày chước này cho bệ hạ thế? Tôi trộm lấy làm nguy đấy! Vì nay cường địch đang bức bách lăng loàn, những tin báo động ở nơi biên cương còn đang dồn dập gấp rút, triều đình chưa được hòa thuận, lòng người chưa được yên. Đáng lý ra bệ hạ nên dựa vào Chỉnh, dùng làm nanh vuốt, chứ sao lại bắt bóng dè chừng, chưa thấy hành tích lộ liễu, đã chực vội giết cường thần. Muôn một những kẻ dưới quyền của Chỉnh nỗi lên gây biến thì xã tắx sẽ ra sao?". Nhà vua bừng tỉnh và thôi làm việc đã định.

Ch ỉnh mong manh biết chuyện, từ đó, luôn bỏ cả lể triều yết nhà vua, buông thả cho những kẻ môn hạ muốn làm gì thì làm. Hào kiệt bốn phương do đó thất vọng. Đâu cũng nhộn nhạo nỗi dậy, chẳng ai là không nêu cao danh nghĩa giết Nguyễn Hữu Chỉnh, nối lại dòng họ chúa Trịnh.

L ời phêTình thế đã đến như thế này, còn cứ nương tựa vào Chỉnh là thằng giặc tráo trở, lật lọng, khác nào chất củi lên giàn lửa thì còn phút nào được yên! Nhưng, các bầy tôi nhà Lê bây giờ không còn một ai là đáng nương cậy, ấy cũng đáng thẹn lắm lắm.
Lời chua-Nguyễn Huy Trạc: Người Đan Nhiễm^2, huyện Văn Giang. Nguyễn Đình Giản: Người Vĩnh Trị^3, huyện Hoằng Hóa. Cả hai đều đỗ tiến sĩ khoa Kỷ Sửu (1769) niên hiệu Cảnh Hưng.
Phạm Đình Dữ: Người Kim Đôi^4, huyện Vũ Giàng, đỗ tiến sĩ khoa Ất Mùi (1775) niên hiệu Cảnh Hưng.
Ngô Vi Quý: Ng ười Tả Thanh Oai^5, huyện Thanh Oai.
Vũ Trinh: Người Xuân Quan^6, huyện Lang Tài, Quý và Trinh đều đỗ hương cống. Tháng 3. Lại mở chế khoa.

Nguy ễn Hữu Chỉnh tâu xin nhà vua phỏng theo lối thi sĩ tử bằng mười khoa do Tư Mã Quang đời Tống đã đặt, đặc cách mở chế khoa, sai triều thần từ tam phẩm trở lên ai nấy được đề cử người mình biết rõ, rồi cho vào cả sân rồng, làm bài đối sách. Bấy giờ có đến vài trăm người ứng thí. Nhà vua ban cho Trần Bá Lãm và Nguyễn Gia Cát được đỗ chế khoa xuất thân, ân điển cũng ngang như tiến sĩ. Lại cất nhắc Nguyễn Huy Túc và Nhữ Công Vũ lên bậc tiến triều, còn thi bổ chức viên ngoại lang, tri châu hay tri huyện. Thế là những người có tài học đều được cất dùng.

B ấy giờ nhà vua rất yêu chuộng văn học: cứ sáu ngày một lần cho giảng sách ở tòa Kinh Diên và một ngày một lần cho làm giảng sách ở viện Nội Hàn. Cung phụng Bùi Dương Lịch lại càng được vua yêu, ưu đãi hơn cả. Nhà vua thường vời Dương Lịch vào trong nội, giảng giải nghĩa sách và bàn luận văn chương không hề trễ nải.

L ời chua-Trần Bá Lãm: Người Vân Canh^7, huyện Từ Liêm.
Nguyễn Gia Cát: Người Xuân Cầu^8, huyện Văn Giang.
Nguyễn Huy Túc: Người Kim Lũ^1, huyện Thanh Trì.
Nhữ Công Vũ: Người Hoạch Trạch, huyện Đường An^2.

1 Chỗ điện riêng dành cho nhà vua cư trú và nghĩ ngơi trong lúc thường.
2 Nay thuộc xã Văn Phúc, huyện Châu Giang, tỉnh Hưng Yên.
3 Nay là thôn Vĩnh Trị, xã Hoằng Quang, huyện Hoằng Hóa, Thanh Hoa.
4 Nay là thôn Kim Đôi, xã Kim Chân, huyện Quế Võ, Bắc Ninh.
5 Nay là thôn Tả Thanh Oai, xã Tả Thanh Oai, huyện Thanh Trì, Hà Nội.
6 Nay thuộc xã Lâm Thao, huyện Gia Lương, tỉnh Bắc Ninh.
7 Nay là xã Vân Canh, huyện Hoài Đức, tỉnh Hà Tây.
8 Nay là thôn Xuân Cầu, xã Nghĩa Trụ, huyện Mỹ Văn, tỉnh Hưng Yên.

L ối thi sĩ tử bằng mười khoa: Theo Cương mụa tục biên [Trung Quốc] thì năm Nguyên Hựu thứ 1 (1086) đời Tống Triết Tông, Tư Mã Quang xin đặt mười khoa để kén nho sĩ.
1. Có nết, có nghĩa một cách thuần tý và vững vàng, đáng làm thầy, nêu gương mẫu.
2. Có ti ết tháo, chân phương, ngay thẳng, có thể giữ việc dâng lời can ngăn.
3. Có mưu trí và sức khỏe hơn người, có thể dùng làm tướng soái.
4. Thông minh, công bằng, ngay thẳng, có thể làm việc giám ty^3.
5. Tinh thông học thuật kinh sử, có thể dùng vào việc hầu vua giảng sách, đọc văn.
6. H ọc nhiều, biết rộng, có thể dùng làm cố vấn.
7. Văn chương vừa điển nhã, vừa đẹp đẽ, có thể làm việc trứ thuật.
8. Khéo xét xử hình ngục và kiện tụng, hết sức công bằng. tìm được sự thật.
9. Có tài về việc làm tài chính và phú thuế, khiến cho công và tư đều được tiện lợi.
10.Có kinh nghiệm, lão luyện về luật lệ và pháp lệnh, có thể xét đoán việc luận tội.
Mười điều trên đây điều được vua Tống ban chiếu nghe lời.
Lời phê-Người Tống phần nhiều háo danh, không có sự thật. Sao lại bắt chước? Thu vét đồ đồng ở đền chùa các lộ để đúc tiền.
Kho tàng r ỗng tuếch, không đủ tiếp tế đều đều mọi sự cần dùng cho việc quân. Các mỏ đồng ờ thượng du lại bị thổ ty cản trở, thành thử không thu nộp được như trước. Hữu Chỉnh tâu xin thu vét hết tượng đồng ở đền chùa các lộ đem về kinh đô để đúc tiền "Chiêu Thống thông bảo".
Tháng 4, mùa hạ. Nguyễn Văn Nhạc xưng đế^4ở Quy Nhơn.
Nguy ễn Văn Nhạc, sau khi từ Thăng Long về^5, tự xưng là hoàng đế, đóng ở Quy Nhơn, phong em là Văn Huệ làm Bắc bình vương, đóng ở Thuận Hóa, giữ từ Quãng Nam trở ra Bắc; Văn Lữ làm Đông định vương, giữ Gia Định.
Lời chua-Quy Nhơn: Xem Lê Hiển Tông, năm Cảnh Hưng thứ 36 (Chb. XLIV, 24).
Thuận Hóa: Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 17, 23, 24).
Gia Định: Đất Thủy Chân Lạp xưa.
Nguyễn Văn Huệ sai tướng là Vũ Văn Nhậm đóng giữ Nghệ An.
1 Tục gọi làng Lủ, nay thuộc xã Đại Kim, huyện Thanh Trì, Hà Nội.
2 Nay thuộc huyện Bình Giang, tỉnh Hưng Yên.
3 Một chức quan ở các lộ đời Tống: làm chuyển vận sứ kiêm giữ cả việc giám sát về tư pháp.
4 Nguyễn Văn Nhạc xưng vương, đặt niên hiệu là Thái Đức từ năm 1778, đến năm 1787 này mới xưng là hoàng đế.
5 Văn Nhạc ra Thăng Long năm Bính Ngọ (1786) đem Văn Huệ cùng về Nam (Xem Chb. XLV, 27, 29).

Tr ước kia, Văn Nhạc về Nam, để tướng là Nguyễn Duệ ở lại trấn giữ Nghệ An. Kịp khi Văn Huệ có hiềm khích với Văn Nhạc, dùng binh lực đánh lẫn nhau, Duệ tự cho mình là tướng cũ của Văn Nhạc, e bị Văn Huệ làm hại, nên ngầm cấu kết với cựu tham nghị Nguyễn Đình Viện, sai lén tư thông với Hữu Chỉnh, hẹn cùng nhau chung sức để đánh Văn Huệ, sau khi công việc xong xuôi, sẽ giao trả Nghệ An (cho Hữu Chỉnh), mãi mãi kết tình láng giềng thân thiện với nhau.
Đình Viện đến cửa cung khuyết, nói ý đó với Hữu Chỉnh. Hữu Chỉnh chần chừ không trả lời. Duệ sợ mưu ấy tiết lộ, bèn dặn Đình Viện đóng giữ Nghệ An, còn mình thì đi đường tắt trốn về với Văn Nhạc.
Nguyễn Thuyên bộ tướng của Duệ, ở Sa Nam, không theo Duệ, trở đánh Đình Viện. Viện cô thế, cùng các con là Ngọc Liễn, Ngọc Triệu, Ngọc Chấn và rễ là Thiều Tôn Hiệp đều chiến đấu mà chết.
V ăn Huệ thôi vây Văn Nhạc, rồi từ Quy Nhơn kéo quân về, sai người vời Hữu Chỉnh, nhưng Chỉnh từ chối không đến, lấy cớ rằng bốn trấn chưa yên. Văn Huệ cả giận, sai Vũ Văn Nhậm tiết chế các quân thủy và bộ, kéo ra đóng giữ Nghệ An; mộ binh lính, thu lương thực để tính việc lấy Bắc Hà.
Lời chua-Nguyễn Đình Viện: Người Mỹ Dụ, huyện Hưng Nguyên^1đỗ hương cống.
Nguyễn Ngọc Liên: Đỗ hương cống, con Nguyễn Đình Viện.
Sa Nam: Tên xã, thuộc huyện Nam Đường^2, tỉnh Nghệ An.
Sai bọn hoàng thân đại tông chánh Duy Hiên, đồng bình chương sự Trần Công Xán và Hộ khoa cấp sự trung Ngô Nho đi sứ Tây Sơn.
Tr ước kia, Văn Huệ và Văn Nhạc dấy quân đánh nhau, nhà vua muốn nhân kẻ hở đó, thu phục lấy Nghệ An. Hữu Chỉnh vì cớ vợ con đều bị Văn Huệ giữ lại, nên chuyển ý chủ hòa. Nhà vua bèn sai sứ đem thư vào nói với Văn Huệ: Nghệ An là đất căn bản của sự nghiệp trung hưng, phần nhiều tướng mạnh binh rồng đều ra từ đó. Nếu một sớm bổng gạt ra ngoài mà bỏ đi thì cố nhiên là điều không nỡ làm. Vậy nên yêu cầu Văn Huệ trả lại đất Nghệ An ấy. Triều đình bàn việc lựa người làm sứ giả, nhưng khó có ai.

Tr ần Công Xán, trước kia, là thầy học của Chỉnh. Khi Văn Huệ đến Thăng Long, Chỉnh đã dẫn Công Xán đến yết kiến, khi nói chuyện, được Văn Huệ rất vừa ý. Đến đây, Công Xán kiên quyết xin đi. Ngô Nho được cử đi cùng. Khi đến nơi, Văn Huệ xem thư, cả giận, hỏi đi vặn lại mãi, cuối cùng Công Xán vẫn không chịu khuất. Văn Huệ bèn giam bọn Duy Hiên và Công Xán vào ngục, sau đó ra lệnh cho trầm hà rồi báo cáo là khi sứ bộ quay về, thuyền đắm, chết đuối.
Lời chua-Duy Hiên: Con thứ sáu của Lê Ý Tông và là ông chú (tụng tố thúc) của nhà vua.
Ngô Nho: Người Tri Chỉ, huyện Phú Xuyên^3, đỗ tiến sĩ khoa Ất Tỵ (1785) niên hiệu Cảnh Hưng.
M ồng 1, tháng 5. Nhật thực. Ban ngày sầm tối lại.
Chiều hôm ấy có nhật thực, đang ban ngày mà sầm tối lại, tinh tú xuất hiện. Dương Trọng Khiêm bị giết.

Tr ước kia, Trọng Khiêm từ Bình Vọng chạy đi Lạc Đạo, cùng với cháu là Dương Vân và môn sinh là Nguyễn Mậu Nễ mộ quân ở Gia Lâm, đắp lũy từ Như Kinh đến Phú Thị, chia quân đóng giữ. Trọng Khiêm lại truyền hịch đi các huyện hẹn nhau cùng khôi phục cơ nghiệp chúa Trịnh. Hữu Chỉnh sai tướng là bọn Hoàng Viết Tuyển đi đánh. Viết Tuyển lùa quân rầm rộ tiến lên, bốn mặt cùng bắn vào quân Trọng Khiêm. Bị bại trận, Trọng Khiêm đang đêm lẫn trốn, bị dân xã Ngọc Xá ở ấp bên cạnh bắt được, giải đến kinh đô. Nhà vua hạ chiếu kể tội Trọng Khiêm, đại lược nói: "Làm tôi mà phản vua, thì suốt vòng trời đất không đâu dong tha được; tội danh nó là giặc, thì người trong nước ai cũng có quyền giết đi". Rồi sai bắt Trọng Khiêm làm tù binh đem dâng ở nhà thái học, giết chết.

1 Thuộc tỉnh Nghệ An.
2 Nam Đường sau đỗi Nam Đàn.
3 Nay thuộc Hà Tây.
Lời chua-Lạc Đạo, Như Kinh, Phú Thị: Đều là tên xã, thuộc huyện Gia Lâm, tỉnh Bắc Ninh^1.
Ng ọc Xá: Tên xã, nay đỗi Yên Xá, thuộc huyện Cẩm Giàng^2.
Tháng 7, mùa thu. Tôn miếu hiệu vua Hiển Tông.

Tôn đặt tên thụy hoàng tổ khảo^3 là Vĩnh hoàng đế, miếu hiệu là Hiển Tông. Có người nói: nên đợi đến lúc đem thờ vào thái miếu, bấy giờ hãy đặt miếu hiệu. Phan Lê Phiên nói: "Việc nước bấy giờ chưa biết còn sẽ chuyển biến ra sao. Chính nhằm lúc này nên hãy cứ đặt miếu hiệu tiên đế cho được ổn định đi thôi". Do đấy sự bàn đặt miếu hiệu mới được quyết định, tâu xin nhà vua đứng làm.
Lời phê-Lời (của Phan Lê Phiên) rất đau đớn tha thiết!
Tháng tám. Nguyễn Hữu Chỉnh đánh nhau với Hoàng Phùng Cơ ở xã Đại Phùng: bắt được Phùng Cơ, giết chết.
Phùng Cơ ở Sơn Tây, mưu toan cất quân vào bảo vệ kinh thành, bèn truyền hịch đi các lộ Quảng, Quốc, nêu rõ danh nghĩa dấy quân để giết Hữu Chỉnh.
H ữu Chỉnh sai tướng là Nguyễn Duật đón đánh ở xã Đại Phùng, còn mình thì quản đốc đại quân đi tiếp chiến. Phùng Cơ giao phong với Nguyễn Duật. Duật kéo quân rút lui. Con Phùng Cơ là Gia, khuyên Phùng Cơ nên nhân đà thắng lợi, ruổi thẳng đến kinh thành; nhưng Phùng Cơ không nghe, nói: "Việc bắt Hữu Chỉnh, ta coi cũng như bắt một con nít thôi. Hãy tạm nghĩ, rồi đuổi cũng chưa muộn nào". Duật chạy được nửa đường, ngoái nhìn không thấy quân Phùng Cơ đuổi theo, liền thu quân, dàn thành trận thế mà tiến lên trước. Quân Phùng Cơ đương ăn, không kịp trở tay, đã tan chạy. Phùng Cơ cùng với con trai, trơ trọi trên mình voi, cố sức chiến đấu, bị quân của Duật bao vây khắp bốn mặt. Hữu Chỉnh lại ập đến, phất cờ thúc quân Thiết đột bắn tập trung vào Phùng Cơ. Từ trên bành voi nhào xuống, Phùng Cơ bị bắt và điệu về kinh đô. Khi sắp đem chém, nhà vua cho rằng Phùng Cơ, trước kia, có công đánh lui Mậu Nễ, nên cho Phùng Cơ được uống thuốc độc chết.

L ời phê-Hoàng Phùng Cơ cũng là đồ tráo trở đó thôi, sao gọi là danh tướng^4 được?.
Lời chua-Nguyễn Duật: Người Nộn Liễu^5, huyện Nam Đường.
Đại Phùng^6: Tên xã, thuộc huyện Đan Phượng.
Quảng: Tức phủ Quảng Oai, xem Lý Huệ Tông, năm Kiến Gia thứ 8 (Chb. V, 38, 39).
Quốc: Tức phủ Quốc Oai. Xem Trần Dụ Tông, năm Đại Trị thứ 5 (Chb. X, 16).
1 Lạc Đạo, Như Kinh: Nay thuộc huyện Mỹ Văn, tỉnh Hưng Yên.
Phú Th ị: Nay thuộc xã phú Thị, huyện Gia Lâm, Hà Nội.
2 Thuộc tỉnh Hải Dương.
3 Hiển Tông là ông nội đã qua đời của Lê Chiêu Tông, nên gọi là "hoàng tổ khảo".
4 Tự Đức có ý nhắc lại để mỉa mai ở chỗ trên chép Hoàng Phùng Cơ là "danh tướng" (Xem Chb. XXXVIII, 40).
5 Nay thuộc xã Nam Anh và xã Nam Xuân, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An.
6 Nay là thôn Đại Phùng, xã Đan Phượng, huyện Đan Phượng, tỉnh Hà Tây.
Sai hoàng đệ là Duy Trù đánh Trịnh Bồng ở Đông Quan: Bồng chạu trốn. Trước đây, Bồng chạy đi Quế Ổ, cùng với bọ cựu tướng Nguyễn Trọng Mại là chỗ ngoại thích, chia đồn cố giữ. Lại sai thuộc tướng là Đắc Vũ (không rõ họ) giữ lũy Đông Hồ để làm bình phong che đỡ.
H ữu Chỉnh sai bọn Nguyễn Như Thái đi đánh: Bồng bị thua, chạy đi Hải Dương. Đinh Tích Nhưỡng đưa Bồng lên làm bung xung, lại mộ quân ở miền ven biển như Hoa Phong, Vân Đồn, và Đồ Sơn, được đến vài vạn người và hơn trăm chiếc thuyền, tiến đóng ở Bắc Trạch thuộc Sơn Nam.

Tr ước kia, tình thế Trịnh Bồng ngày một cùng quẫn, có gỡi thư cho bình chương Trương Đăng Quỹ: xin đến cửa cung khuyết để tạ tội. Đăng Quỹ đưa ý đó tâu nhà vua biết. Nhà vua sai Đăng Quỹ đạo nghinh sứ để đi đón Bồng. Bấy giờ Lân Dương hầu Phạm Đình Thiện cũng mưu tính đón Bồng để hiệu triệu hào mục, dấy quân đánh Hữu Chỉnh: thuyền bè san sát, ngược dòng sông tiến lên. Đăng Quỹ không đi đón được, phải quay về, Bồng lại sai người bí mật đem thư vào kinh đô, dặn bầy tôi cũ là Bùi Nhuận làm nội ứng. Việc này lộ liễu. Hữu Chỉnh tâu xin nhà vua cho giết Nhuận và sai Hoàng Viết Tuyển, trấn thủ Sơn Nam, đem nhiều quân và thuyền chiến đi đánh.

Khi Vi ết Tuyển kéo đến sông Ngô Đồng, thì Đình Thiện và Tích Nhưỡng đem các thuyền biển ra nghinh chiến. Gặp bấy giờ có gió đông nam thổi lộng, bọn Đình Thiện đỗ bộ, muốn nhân chiều gió xuôi để giao chiến, nhưng quân lính đều ô hợp, không có tinh thần chiến đấu. Khi đã lên cạn, quân lính tranh cướp lấy đường mà chạy, do đó quân đều tan vỡ. Viết Tuyển nhân đó đánh bại được địch; Tích Nhưỡng chỉ chạy được thoát thân.

Đ ình Thiện đem Bồng chạy đi Đông Quan. Hào mục ở đó là Trần Mạnh Khuông họp quân lại để tiếp ứng Bồng, rồi đem Bồng vào đóng đồn ở Bái Hạ, đắp lũy, đào hào, làm kế liều chết cố giữ. Bọn Viết Tuyển đi đánh vài tháng không hạ được. Tình thế trong quân Viết Tuyển hơi nao núng.

Đế n đây, nhà vua bàn với Hữu Chỉnh: "Nay ta diệt trừ nạn lớn, dẹp yên được cả những bọn tiếm loạn, riêng còn Mạnh Khuông chiếm giữ thành lũy trơ trọi để làm ngang ngạnh. Các trấn tướng khác đều nhìn vào đó mà cân nhắc hơn kém đấy. Nếu chưa phá được huyện Đông Quan thì không lấy gì để khống chế và thu phục được thiên hạ".
Nhà vua bèn sai hoàng đệ Duy Trù đem thân quân cấm vệ đi đốc chiến và dùng nội hàn Bùi Dương Lịch làm tham tán việc quân.
B ọn Viết Tuyển hay tin Duy Trù sắp đến, e công lao sẽ không về mình, bèn cùng Nguyễn Như Thái hợp quân đánh kẹp lại. Bọn Viết Tuyển trèo lũy kéo lên: Mạnh Khuông phải chạy đi Tứ Kỳ. Viết Tuyền tung quân ra đốt và cướp, làm cho một dãy ven sông huyện Đông Quan trở thành đất trọc.
Bồng chạy đi Yên Quảng, rồi nhờ đậu ở Lạng Sơn. Bị thổ dân xua đuổi, Bồng trốn về Hữu Lũng, sau không rõ chung cục ra sao.
Lời chua-Nguyễn Trọng Mại: Người Quế Ổ, huyện Quế Dương^1, là dòng dõi Nguyễn Trọng Thân.
Ph ạm Đình Thiện: Người Bắc Trạch, huyện Chân Định, là dòng dõi Phạm Đình Sĩ; về sau, theo nhà vua chạy sang Thanh, ở lại Yên Kinh^2 18 năm mới về, rồi bị bệnh, chết ở nhà.
Mạnh Khuông: Người Đông Quan, huyện Đông Quan^3.
Nguyễn Như Thái: Người Thượng Xá, huyện Chân Lộc^4, là con cháu sau của Cương quốc công Nguyễn Xí.
1 Nay huyện Quế Dương hợp nhất huyện Võ Giàng thành huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh.
2 Nay là Bắc Kinh, Trung Quốc.
3 Nay là xã Đông Quan, huyện Đông Hưng, tỉnh Thái Bình.
4 Nay là xã Nghi Hợp, huyện Nghi Lộc, tỉnh Nghệ An.
Quế Ổ^1: Tên xã, thuộc huyện Quế Dương, tỉnh Bắc Ninh.
Đ ông Hồ^2: Tên xã, thuộc huyện Siêu Loại, tỉnh Bắc Ninh.
Sông Ngô Đồng: Ở xã Ngô Đồng, huyện Đông Quan.
Tổng Vân Đồn: Thuộc huyện Nghiêu Phong^3.
Ấp Bái Hạ: Thuộc huyện Thanh Quan^4.
Hoa Phong: Tức Nghiêu Phong^5, tên huyện, thuộc phủ Sơn Định. Đông Quan^6: Tên huyện, thuộc phủ Thái Bình.
Hữu Lũng^7: Tức Cổ Lũng, tên huyện. Xem Trần Thuận Tông, năm Quang Thái thứ 10 (Chb. XI, 31).
Tứ Kỳ: Tên huyện, xem Lê Thế Tông, năm Quang Hưng thứ 19 (Chb. XXX, 14). Tháng 10, mùa đông. Lưu Tiệp, đốc trấn Cao Bằng, giết đốc đồng Nguyễn Hàn và tiêu diệt cả nhà Nguyễn Hàn.
Tr ước kia, Nguyễn Hàn nhận lãnh mật chỉ của nhà vua, chiêu dụ những người phiên mục ở trấn Cao Bằng. Lưu Tiệp lại vâng mệnh lệnh Trịnh Bồng, mộ sẵn quân lính, đợi để cử sự. Do đấy, trong một trấn chia làm hai đảng, coi nhau như thù địch. Tiệp ngầm sai kẻ phiên thuộc giả vờ làm phản, về bè với Nguyễn Hàn, còn mình thì đem binh chúng vây đánh doanh trại của Hàn. Hàn sai chạy ngựa trạm đưa thư cấp báo với triều đình về những biến cố đã xảy. Tiệp cũng tâu trình rằng Nguyễn Hàn làm phản. Triều đình bàn xin nhà vua dùng xu viện^8 Nguyễn Đình Tố và Nguyễn Huy Túc lên thay quản lãnh sự vụ trong trấn, và gọi bọn Tiệp về triều. Nhưng khi Tố chưa đến trấn Cao Bằng thì Hàn đã bị Tiệp giết chết, cả nhà Hàn đều bị hại. Sau đó, Tiệp đến kinh đô, gặp lúc đang loạn, nên việc này bỏ qua, không xét hỏi đến.
Lời chua-Lưu Tiệp: Người Nguyệt Áng^9, huyện Thanh Trì, đỗ tiến sĩ khoa Nhâm Thìn (1772) niên hiệu Cảnh Hưng.
Nguyễn Hàn: Người Phú Thị, thuộc Gia Lâm, đỗ tiến sĩ khoa Kỷ Hợi (1779) niên hiệu Cảnh Hưng.
Nguyễn Đình Tố: Là con Đình Bá, người xã Bình Dân^10, huyện Đông Yên. Đinh Tố đỗ tiến sĩ khoa Kỷ Sửu (1769) niên hiệu Cảnh Hưng.
Tháng 11. Vũ Văn Nhậm cướp Thanh Hoa. Nhà vua sai Nguyễn Hữu Chỉnh đem quân đi chống cự ở sông Thanh Quyết. Quân Hữu Chỉnh tan vỡ, chạy.
1 Nay là thôn Quế Ổ, xã Chi Lăng, huyện Quế Võ, Bắc Ninh.
2 Nay là thôn Đông Hồ, xã Sông Hồ, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh.
3 Nay thuộc huyện Cẩm Phả, tỉnh Quảng Ninh.
4 Nay là một phần huyện Thái Thụy, tỉnh Thái Bình.
5 Nay là huyện Cát Hải, T.P. Hải Phòng.
6 Nay là một phần huyện Đông Hưng, tỉnh Thái Bình.
7 Nay là Hữu Lũng, thuộc tỉnh Lạng Sơn.
8 Chức quan ở viện Xu mật.
9 Nay là thôn Nguyệt Áng, xã Đại Áng, huyện Thanh Trì, Hà Nội.
10 Nay là thôn Bình Dân, xã Tân Dân, huyện Châu Giang, tỉnh Hưng Yên.

Khi V ăn Nhậm mới đến Nghệ An, mọi người bàn luận, cho rằng Văn Nhậm đem cánh cô quân vụt đến, ta nên gấp rút điều động số quân quan trọng, quyết đánh với Nhậm. Vả lại, cuộc thành hay bại là quan hệ ở một chuyến này. Ta đừng để cho địch lấy được Nghệ An rồi địch dựa vào đó mà mộ lấy quân lính, thu lấy lương thực, gây nuôi thế lực cho địch. Nguyễn Như Thái cũng cương quyết xin đi. Hữu Chỉnh lòng riêng vẫn sợ Văn Nhậm, lại vì vợ con hãy còn ở lại bên địch, nên muốn xuê xoa liệu chiều để đi đến chỗ nghị hòa, nhưng còn do dự, chưa quyết định.

B ấy giờ Văn Huệ lại sai tướng là bọn Ngô Văn Sở hiệp sức với Vũ Văn Nhậm cùng ra cướp Bắc Hà. Văn Nhậm khi qua Thổ Sơn, Nguyễn Duật, trấn thủ Thanh Hoa, không dám chiến đấu chống cự, phải lui giữ sông Trinh Sơn. Văn Nhậm tiến quân đóng ở bờ phía nam: trước hết hãy sai Văn Sở do đường Sơn Cước, lén qua sông Tất Mã, đánh úp phía sau quân của Duật: Duật bại trận, bị chết. Văn Nhậm thừa thắng, qua đèo Ba Dội, thẳng tiến đến bến đò Gián^1.

H ữu Chỉnh bèn ra hết quân tinh nhuệ ở bản đạo, lại điều bát hơn hai vạn quân ở các đạo khác, sai Nguyễn Như Thái làm tướng cai quản. Như Thái sai tướng khác giữ bến đò Gián, còn chính mình thì tự kéo đại quân đo đường tắt, đỗ ra bến Nghệ, đánh úp vào phía sau giặc. Bấy giờ Như Thái gặp tướng giặc là Quỳnh (không rõ họ) ở Điểm Xá, cùng nhau giao chiến, Như Thái bị đại bại, phải chạy đi Sơn Miêng, sau bị giặc bắt được, giết chết. Giặc bèn tiến đến sông Thanh Quyết.

Tin quân báo đến, kinh thành sợ hãi quá. Hữu Chỉnh vội vàng, bối rối, xin xuất quân để chống cự. Nhà vua ngự ở trong điện, trao cờ tiết mao và cây phủ việt cho Chỉnh và dụ bào Chỉnh rằng: "Khanh đi chuyến này là quan hệ đến sự an nguy của xã tắc. Khanh gắng sớm lập được công lớn để yên ủi lòng trẫm". Hữu Chỉnh thưa: "Văn Nhậm không phải là tay địch thủ với thần. Thần chỉ xin đứng đốc chiến, sai một tì tướng đi hạ Văn Nhậm cũng đủ rồi".

B ấy giờ mới điều bát hết quân lính Thăng Long và tướng các đạo khác đều đặt thuộc quyền Nguyễn Hữu Chỉnh, tất cả hơn 30.000 người, đóng ở bờ bến sông Thanh Quyết, đắp lũy ven sông để làm kế cố thủ. Lại sai Hữu Du đem hơn 50 chiếc chiến thuyền chở hết các chiến cụ như đại pháo và hỏa khí đỗ ở cửa sông đối diện với giặc chỉ cách một con sông. Hữu Du dựa vào ven bờ, đỗ thuyền, không hề phòng bị một chút nào cả. Quân giặc, ban đêm, ngầm bơi sang, dùng thừng chão dài buộc thuyền (của quân Hữu Du) kéo qua bờ phía nam: mọi người trong thuyền sợ hãi chực trốn, nhưng không biết xoay xở ra sao. Họ tranh nhau nhảy xuống nước để chạy trốn. Bao nhiêu đại pháo trong thuyền đều bị giặc tước được cả.

H ữu Chỉnh bàn với các tướng, lui giữ Châu Cầu (kiều). Nửa đêm, nổi trống thu quân. Các quân hoảng sợ một cách vô cớ, do đấy đỗ vỡ tan tành, tranh nhau chạy trốn, giày đạp lẫn nhau. Khí giới nghi trượng quăng bỏ đầy đường. Hữu Chỉnh và Hữu Du chỉ kịp đem vài trăm quân chạy về Thăng Long.
Lời chua-Sông Thanh Quyết: Xem Lê Hiển Tông, năm Cảnh Hưng thứ 47 (Chb. XLVI, 39).
Th ổ Sơn: Thuộc xã Vân Trai, huyện Ngọc Sơn.
Sông Trinh Sơn: Ở địa phận xã Trinh Sơn, huyện Mỹ Hóa.
Sông Tất Mã: Phần sông tiếp giáp ba huyện Thụy Nguyên, An Định và Vĩnh Lộc. Những huyện trên đây đều thuộc tỉnh Thanh Hóa.
Đ èo Ba Dội (Tam Điệp Sơn): Ở chỗ giáp giới Thanh Hóa và Ninh Bình. Bến Gián (gián khẩu độ): ở địa phận xã Gián Khẩu.
Xã Điềm Xá: Thuộc huyện Gia Viễn.
Bến Nghệ: Ở trại Nghệ, xã Đại Hữu, huyện Gia Viễn. Những địa điểm trên đều thuộc tỉnh Ninh Bình.
1 Hán văn và Gián khẩu độ. Nay, thuộc Ninh Bình.
Châu C ầu (kiều): Xem Lê Hiển Tông, năm Cảnh Hưng thứ 5 (Chb. XL.1). Tháng 12. Nhà vua chạy đi Kinh Bắc. Vũ Văn Nhậm vào giữ thành Thăng Long.
Tin quân Hữu Chỉnh tan vỡ vừa báo đến, thì nhà vua bàn muốn đi về phía tây: do đường thượng đạo rút vào Thanh Hoa, giữ lấy chỗ hiểm yếu để toan tính việc khôi phục.
N ửa đêm, Hữu Chỉnh từ Thanh Quyết về. Nhà vua sai vời đến mấy lần, nhưng Hữu Chỉnh không đến, chỉ bí mật ủy thác cho tham tri chính sự Nguyễn Khuê vào tâu mời nhà vua đi sang Kinh Bắc và nói: "Nguyễn Cảnh Thước ở Kinh Bắc là người hùng mạnh và có mưu lược, đáng tin cậy, ta hãy giữ lấy Kinh Bắc làm thế thủ, vì tại đó có thành bền vững, có sông Cái ngăn cách. Rồi kịp kêu gọi lấy quân Cần Vương thì có thể bắt thông khí mạch với các xứ: trên từ Thái Nguyên, Sơn Tây, dưới đến Hải Dương và Sơn Nam, chẳng bao lâu đại binh có thể tập hợp lại, rồi sau ta sẽ liệu thời cơ mà hành động, bấy giờ mới có thời kỳ hưng phục được". Nhà vua nghe theo.

Sáng hôm sau, nhà vua sai hoàng đệ Duy Trù hộ tống hoàng thái hậu, hoàng phi, nguyên tử^1 và cung tần đi trước. Khi sắp ra đi, nhà vua có đến nhà tẩm miếu, khóc, lạy. Bấy giờ các bầy tôi thị vệ đều lén tản đi. Nhà vua lo sợ, không biết tính chước ra sao. Thị thần Bùi Dương Lịch rảo bước đến trước, tâu rằng: "Hữu Chỉnh dẫu thua trận, vỡ quân, nhưng thủ hạ còn nhiều, người ta còn biết sợ, vậy xin nhà vua truyền chỉ dụ, sang bên nhà Chỉnh, ép Chỉnh đi theo hộ giá, rồi lâm thời sẽ kêu gọi mọi người, chắc rằng còn chưa đến nỗi đơn chiếc trơ trọi". Nhà vua cho là phải. Dương Lịch lại sai người đứng ở sân rồng, lớn tiếng tuyên lời chỉ dụ; thị vệ bấy giờ mới lại dần dần nhóm lại.

Nhà vua cùng b ọn nội thần là Nguyễn Quốc Đống và Nguyễn Khải đi đến nhà Hữu Chỉnh. Chỉnh vội vàng khóc lạy, đón ngự giá, đặt chiếc giao ỷ ở chính gian giữa trong nhà. Nhà vua vào, dụ bảo Chỉnh đi theo hộ giá. Chỉnh nhân đó sai Hữu Du đi trước hầu xa giá. Giây lát, Chỉnh thu lượm được vài nghìn quân đã tan tác, hộ vệ nhà vua qua sông, sang Bắc.
Lúc chiều tà, giặc vào chiếm cứ thành (Thăng Long), tung quân cướp bóc thả cửa: thành thị phố xá hết sạch sành sanh.
Lời chua-Nguyễn Quốc Đống: Người xã Tỳ Bà, huyện Lang Tài^2, là anh của hoàng phi^3.
Nguyễn Khải: Người xã Hương Mặc, huyện Kỳ Anh^4.
Nguy ễn Cảnh Thước, trấn thủ Kinh Bắc, làm phản. Nhà vua chạy đi Yên Dũng. Tri huyện Nguyễn Thảng và thổ hào Dương Đinh Tuấn đem quân và dân đến hộ giá. Nhà vua bèn đi Yên Thế^5.

Nhà vua đến Kinh Bắc. Trấn thủ, Nguyễn Cảnh Thước, trước đó, đã bí mật đầu hàng giặc; đến nay, đóng cửa thành, cáo bệnh, không ra đón tiếp. Nhà vua và Hữu Chỉnh bối rối, vội qua đò sông Nguyệt Đức^6. Đi theo nhà vua chỉ còn 6, 7 người văn thần là bọn Nguyễn Đình Giản, Phạm Đình Dữ, Chu Doãn Lệ, Trương Đăng Quỷ và Vũ Trinh mà thôi. Cảnh thước tung thủ hạ ra chặn đường, cướp bóc những kẻ đi theo ngự giá. Chúng lại đuổi theo để cướp áo bào nhà vua. Nhà vua rớt nước mắt, phải cỡi ra, trao áo cho chúng. Khi nhà vua qua huyện Yên Dũng, Nguyễn Thảng, tri huyện huyện ấy, tuổi đã 60, đem binh chúng hộ giá, xin giữ sông Xương Giang làm căn cứ bền vững, lại xin giết Cảnh Thước và giữ lấy Kinh Bắc để toan tính công cuộc khôi phục. Nhà vua khen là hăng hái, phong Thảng là lại khoa cấp sự trung. Liền đó, sai hoàng đệ Duy Chi đem thị thần Lê Quýnh và tôn thất tất cả hơn 30 người rước thái hậu và nguyên tử đi Cao Bằng, vẫn cứ nắm quyền thống trị hai trấn Cao Bằng và Thái Nguyên, tụ tập vỗ về các phiên thần để thúc đẫy họ cố gắng trổ sức làm việc cần vương.

1 Con cả của Lê Chiêu Thống.
2 Nay là thôn Tỳ Bà, xã Phú Hòa, huyện Gia Lương, tỉnh Bắc Ninh.
3 Tên là Nguyễn Thị Kiêm.
4 Nay thuộc tỉnh Hà Tĩnh.
5 Nay thuộc tỉnh Bắc Giang.
6 Tức sông Cà Lồ.

Nhà vua ti ến phong Yên Thế. Dương Đình Tiấn, thổ hào Mục Sơn, đem quân và dân đi lạy đón nhà vua ở bên đường. Trước kia, Đình Tuấn là tay hào phú, nổi lên làm trùm sỏ một lộ Lạng Giang; những kẻ trốn tránh đều dựa vào Đình Tuấn và lấy đó làm tổ ẩn núp. Triều đình bỏ qua, không xét hỏi. Đến đây, có chiếu chỉ cần vương. Đình Tuấn lấy làm cảm kích, vâng mệnh lệnh đến trước để bảo vệ, được nhà vua đặc cách phong là Bình khấu tướng quân để khen thưởng.
Lời chua-Chu Doãn Lệ: Người làng Dục Tú^1, huyện Đông Ngàn, đỗ tiến sĩ khoa Mậu Tuất (1778) niên hiệu Cảnh Hưng.
Nguyễn Thảng: Người làng Gia Thụy^2, huyện Gia Lâm, đỗ hương cống.
Lê Quýnh: Ng ười làng Đại Mão^3, huyện Siêu Loại, là con Lê Doãn Giản, sau theo Mãn Đế chạy sang nhà Thanh 18 năm, Quýnh giữ được nguyên vẹn đầu tóc mà về nước, rồi chết ở nhà.
Dương Đình Tuấn: Người làng Dương Lâm^4, huyện Yên Thế, nhiều lần cự chiến với giặc Tây Sơn, sau nhân bị bệnh, chết.
Nguyễn Cảnh Thước: Người Đô Lương, huyện Nam Đường^5, là dòng dõi Tấn Quốc công Nguyễn Cảnh Mô.
Sông Nguyệt Đức^6 : ở giữa hai huyện Vũ Giàng và Việt Yên. Xem Lê Dụ Tông, năm Bảo Thái thứ 6 (Chb. XXXVI, 21, 22).
Xương Giang: Có tên nữa là sông Thọ Xương hoặc sông Nhật Đức, ở giữa hai huyện Yên Dũng và Bảo Lộc, dưới thông với sông Bạch Đằng rồi đỗ ra biển. Lạng Giang: Tức châu Lạng Giang xưa. Xem Đinh Đế Toàn, năm Thái Bình thứ 11 (Chb. I, 14).
Yên Dũng, Yên Thế: Tên hai huyện, đều thuộc tỉnh Bắc^7.
Mục Sơn^8: Tên xã, thuộc huyện Yên Thế.
Giặc xâm phạm xã Mục Sơn. Nhà vua tự cầm quân để chống cự lại, nhưng bị thua. Nguyễn Hữu Chỉnh bị giặc bắt và giết chết.
Nhà vua đóng ở Mục Sơn. Nguyễn Văn Hòa, bộ tướng của giặc, đuổi kịp. Nhà vua, để cổ võ các tướng sĩ, thân chinh cầm quân, ra cự chiến. Nhưng rồi theo lời các bầy tôi can ngăn, nhà vua kìm ngựa đứng ở sau mặt trận, sai Bùi Dương Lịch và Nguyễn Thảng tiến lên trước để đốc chiến. Dương Đình Tuấn giữ ở bên tả núi, Nguyễn Hữu Chỉnh giữ ở bên hữu núi, quân giặc dàn trận tại cánh đồng ở giữa. Đình Tuấn xuống núi để xung kích. Văn Hòa bí mật chia một toán quân cho đi vòng ra phía sau núi, đánh úp: quân Hữu Chỉnh rối loạn, tự tan vỡ; Đình Tuấn thua chạy, hai con (không rõ tên) của Đình Tuấn đều chết ở trận. Hữu Du cố sức chiến đấu, giết được hơn mười người rồi chết tại trận. Thị sư^9 Nguyễn Khuê cũng chết ở trong vòng loạn quân. Hữu Chỉnh thua chạy, bị giặc bắt được vì ngựa què. Đình Tuấn thu lượm các quân còn sót lại, hộ vệ nhà vua chạy đi sơn trại Bảo Lộc. Các bầy tôi khác đều tan tác, không biết nhà vua ở đâu.

1 Nay là thôn Dục Tú, xã Dục Tú, huyện Đông Anh, Hà Nội.
2 Nay là thôn Gia Thụy, xã Gia Thụy, huyện Gia Lâm, Hà Nội.
3 Nay là thôn Đại Mão, xã Mão Điền, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh.
4 Nay là thôn Dương Lâm, xã An Dương, huyện Tân Yên, tỉnh Bắc Giang.
5 Nay thuộc tỉnh Nghệ An.
6 Sông Cà Lồ.
7 Nay hai huyện này đều thuộc tỉnh Bắc Giang.
8 Nay là thôn Mục Sơn, xã Cao Thượng, huyện Tân Yên, tỉnh Bắc Giang.
9 Một chức quan có nhiệm vụ trông coi quân lính đánh trận.
Văn Hòa điệu Hữu Chỉnh về Thăng Long. Văn Nhậm kể tội Hữu Chỉnh là kẻ bất trung, sai xé xác Hữu Chỉnh ở cửa thành để rao cho mọi người biết.
Lời phê-Hữu Chỉnh chết theo nạn nước, còn hơn các người họ Trịnh nhiều lắm. Nguyễn Viết Khang đánh bại quân giặc ở Lục Giang, rồi tiến vây tướng giặc tên là Quỳnh ở Hiến Doanh, nhưng không hạ được. Sau đó, Viết Khang rút quân về Vị Hoàng. Sau khi Hữu Chỉnh đã thua, thuộc tướng là Hoàng Viết Tuyển vì có vợ con đều để làm con tin ở nơi giặc, nên cứ đóng quân yên một chỗ, không nhúc nhích, định tâm đợi Văn Huệ đến, sẽ xin đầu hàng.
Nguy ễn Viết Khang, trấn thủ Yên Quảng, được tin Thăng Long thất thủ, bèn đem chu sư đến Sơn Nam hội với Viết Tuyển, tôn viết Tuyển làm thống soái, họp quân lại để đánh giặc. Viết Tuyển chần chừ, không quả quyết. Viết Khang rút gươm, gào khóc, nói: "Kinh thành thì thất thủ, vua cha thì lặn lội trong đám bụi trần: ấy là lỗi ai? Hiện nay, dưới quyền tướng quân, những người bộ hạ đều có lòng hăng hái, vậy không đánh còn đợi gì?" Tướng tá của Viết Tuyển cũng hầm hầm trừng mắt nhìn. Bất đắc dĩ, Viết Tuyển bèn cùng Viết Khang kéo quân từ Vị Hoàng đến cửa Luộc (Lục Giang).

B ấy giờ, tướng của giặc, tên là Quỳnh, đóng giữ Hiến Doanh, được tin bọn Viết Tuyển sắp kéo đến, bèn đem cả hơn 200 chiếc vừa chiến thuyền vừa thương thuyền vừa tước được, lùa hết bộ binh xuống thuyền để nghênh chiến. Bọn Viết Tuyển chia thuyền biển làm mười hàng, đầu thuyền đặt khẩu pháo lớn luân chuyển lần lượt cùng bắn ra, phá hoại luôn được hơn mười chiếc thuyền địch. Giặc cố sức đánh, không chịu lui. Viết Khang nhân chiều gió thuận, buồm giương căng, thẳng xông sang phía thuyền địch. Thuyền địch nhỏ, đều chìm đắm, quân địch đỗ vỡ tan tành, bỏ hết thuyền bè và khí giới, nhào xuống nước lẫn trốn. Quỳnh chỉ kịp chạy được thoát thân, chạy về Hiến Doanh, đóng cửa lũy, cố thủ.
Bọn Viết Tuyển chia quân ra đánh. Thanh thế quân sĩ rất lừng lẫy. Ở Sơn Nam nhiều hào kiệt đều hưởng ứng và dân chúng đều cung đốn tiền của, lương thực để giúp vào việc quân. Văn Nhậm được tin Quỳnh thua, kéo đại binh ở Thăng Long đến cứu viện, đắp thêm lũy ở đê sông Nhị, hồ Bán Nguyệt, vạn^1 Xích đằng để phòng thủ. Viết Tuyển vây đánh mãi không hạ được.
Có ng ười khuyên Viết Tuyển: "Giặc từ sau khi thua trận ở sông Luộc (Lục Giang), thuyền bè mất sạch; chúng ta riêng nắm được thế thuận lợi ở trong sông lớn. Bây giờ, chia bằng ta để một tướng ở lại đây để kìm chân giặc Quỳnh khiến chính hắn phải tự lo lấy việc phòng thủ. Còn tướng quân thì thân hành đem đại đội chu sư, tiến lên chiếm giữ bờ phía Bắc bên thành Thăng Long, cắt lấy nửa đất trung nguyên, Như thế thì các hào kiệt vùng đông bắc tự nhiên đều hưởng ứng, đất đai trong mấy trấn có thể không đánh mà bình định được. Bấy giờ mới đón rước thiên tử^2, kiến lập triều đình, có thể làm xong việc lớn. Nếu tướng quân chỉ ngồi giữ Sơn Nam, đánh vào chỗ chắc của địch, uổng phí ngày giờ, làm hao sức quân, tốn kém tiền của: thế là tự mình thắt bó sức mình lại, chứ không phải là kế hay đâu".
Viết Tuyển không cho những lời nói đó là phải, lại tăng thêm quân để đánh Quỳnh. Quỳnh đóng cửa lũy, cố thủ. Đánh đến vài tháng. Viết Tuyển không hạ được.
G ặp bấy giờ Văn Nhậm sai một tướng khác từ Thăng Long, do đường bộ Châu Cầu đi tắt xuống Vị Hoàng để vây vòng lấy phía sau Viết Tuyển. Lại sai Chiêu viễn tướng quân Nguyễn Dũng đem quân từ Hải Dương đánh chiếm lấy các phủ Thái Bình, Tiên Hưng. Viết Tuyển sợ rằng một khi đường bộ nếu mất vào tay địch, thì thủy quân khó lòng giữ vững một mình. Viết Tuyển bèn rút quân về Vị Hoàn, cầm cự với địch.
1 Làng dân chài ở nơi sông nước. 2 Chỉ Lê Chiêu Thống.
L ời chua-Nguyễn Viết Khang: Người Phúc Thọ^1, huyện Chân Lộc. Nguyễn Dũng: Người Đan Giáp, huyện Thanh Miện^2.
Sông Luộc (Lục Giang): Xem năm Cảnh Hưng thứ 47 (Chb. XLVI, 19). Hiến Doanh: Xem Lê Ý Tông, năm Vĩnh Hựu^3, thứ 6 (Chb. XXXLVIII, 39).
Đê sông Nhị, hồ Bán Nguyệt, vạn Xích Đằng: Đều ở huyện Kim Động thuộc tỉnh Hưng Yên.
V ị Hoàng: Xem Lê Dụ Tông, năm Bảo Thái thứ 10 (Chb. XXXVII, 9). Mậu Thân, năm thứ 2 (1788). (Thanh, năm Càn Long thứ 53).
Tháng giêng, mùa xuân. Nhà vua ở huyện Gia Định.

Nhà vua t ừ sau trận thua ở Mục Sơn, lẩn quất đóng ở sơn trại Bảo Lộc. Dương Đình Tuấn đem binh chúng đi theo hộ giá, lại lùa dân phu Yên Dũng giữ sông Nguyệt Đức^4. Vũ Văn Nhậm tiến quân đi đánh và phá tan được, bắt được em Đình Tuấn, là Lung, nhưng không giết, sai đem thư đi chiêu dụ Đình Tuấn. "Tự hoàng^5 là do nhà ta^6 lập lên, nay bị Hữu Chỉnh đem đi cùng chạy. Tự Hoàng bèn sinh lòng ngờ vực mê man mà không biết quay lại. Nếu bây giờ Tự hoàng biết ăn năn, quay lại trước, thì còn có thể chữa lại lối cũ; bằng thẳng thế, ta sẽ kiếm một người khác làm giám quốc, đứng chủ việc thờ cúng, thì Tự hoàng không còn có ngày quay xa giá về được nữa và các người cũng sẽ như cây rừng mắc vạ lây^7 đấy". Văn Nhậm lại trách cứ Đình Tuấn phải đem nhà vua nộp cho mình.

Bi ết được việc này, nhà vua sợ Đình Tuấn nhị tâm, bèn sai bọn Phạm Đình Dữ và Trương Đăng Quỹ ai nấy trở về quê mình chiêu mộ binh lính còn nhà vua thì cùng Nguyễn Đình Giản lén đi huyện Gia Định. Bấy giờ chỉ có Nội hàn viện là bọn Vũ Trinh, Ngô Chí và Trần Danh Án mấy người đi theo ngự giá mà thôi.
Lời chua-Ngô Chỉ: Con Ngô (Thì) Sĩ, người Tả Thanh Oai^8, huyện Thanh Oai. Trần Danh Án: Người Bảo Triện^9, huyện Gia Bình, đỗ tiến sĩ khoa Đinh Mùi (1787) niên hiệu Chiêu Thống.
Gia Định^10: Tên huyện, tức Gia Bình. Xem Lý Nhân Tông, năm Thái Ninh thứ 4 (Chb. III, 34).
Bảo Lộc^11: Xem Lê Hiển Tông, năm Cảnh Hưng thứ 9^1 (Chb. XL. 29). 1 Nay là xã Phúc Thọ, huyện Nghi Lộc, tỉnh Nghệ An. 2 Nay là huyện Thanh Miện, tỉnh Hải Dương. 3 Cương mục in lầm là Vĩnh Trị. 4 Sông Cà Lồ. 5 Chỉ Lê Chiêu Tông. 6 Chỉ nhà Tây Sơn. 7 Nguyên văn là "diên lâm chi họa", do chữ trong sử Nam Bắc Triều: "Sở quốc vong viên, họa diên lâm mọc", nghĩa là nước Sở mất vượn, vạ lây đến cây trong rừng. Đây ý nói nếu Đình Tuấn để Chiêu Thống trốn mất thì sẽ bị tai vạ hình phạt nguy đến thân! 8 Nay là xã Tả Thanh Oai, huyện Thanh Trì, Hà Nội. 9 Nay thuộc xã Nhân Thắng, huyện Gia Lương, tỉnh Bắc Ninh. 10 Nay là huyện Gia Lương, tỉnh Bắc Giang. 11 Nay là huyện Lạng Giang, tỉnh Bắc Giang.
Yên Dũng: Xem Lê Chiêu Thống, năm thứ 1 (Chb. XLVII, 19). Tháng 2. Nhà vua đi Chí Linh. Thổ hào các xứ đông bắc là bọn Trần Quang Châu và Hoàng Xuân Tú dấy quân cần vương.
B ấy giờ, nhà vua ở huyện Gia Định, rồi lại dời xa giá đi Chí Linh. Các thổ hào ở các đạo đông bắc, như bọn Trần Quang Châu ở Gia Định, Trần Đĩnh và Hoàng Xuân Tú ở Chí Linh, Vũ Dung ở Tứ Kỳ, Nguyễn Thế Hiến và Nguyễn Hữu Tế ở Thanh Hà cùng với Vũ Trí Hanh ở Phượng Nhãn đều đem nghĩa binh đón tiếp ngự giá đóng ở Thanh Hà, chia đồn đóng quân để phòng thủ. Nhà vua sai Vũ Chiêu làm tuyên dụ sứ đi vỗ về, yên ủi họ.
Giặc đánh Thanh Hà, lại chia quân đánh Gia Định và Phượng Nhãn để cắt đứt đường viện trợ của Quang Châu và Trí Hanh. Thế Hiến và Trí Hanh cố sức chiến đấu, đều chết trận.
Gi ặc vây huyện Gia Định, Quang Châu đem quân cảm tử xông ra đánh, cả phá được địch. Giặc sợ, phải rút, nhưng còn chia quân đóng giữ ở Phao Sơn; mặt khác lại điều động quân thủy từ sông Lục Đầu đỗ xuống, nương tựa lẫn nhau với quân trên bộ để làm cái chước quyết định đánh được. Xuân Tú nhân ban đêm, đem vài chục chiếc thuyền chài chở đồ dẫn hỏa, lén đến gần quân giặc, vừa đánh trống vừa hò reo, phóng hỏa; quân giặc hoảng sợ, chạy tán loạn.

Các đạo nghĩa binh bấy giờ chỉ có Quang Châu được kể là đánh khỏe hơn cả. Nhà vua thường khen Quang Châu rằng: "Hăng hái thay, thực xứng đáng là ông tướng". Nhân đó, ban tước cho Quang Châu là Định vũ hầu.

L ời chua-Trần Quang Châu: Người Phù Than^2, huyện Gia Bình, sau đánh nhau với giặc Tây Sơn, bị bắt, không chịu khuất phục, chết. Năm Gia Long thứ 1 (1802) lục dụng con của Quang Châu làm hạng viên tử.
Hoàng Xuân Tú: Người Kiệt Đặc, huyện Chí Linh^3, đỗ hương cống, khoảng niên Gia Long (1802-1819) làm đến tham hiệp Kinh Bắc.
Tr ần Đỉnh: Người Điền Trì, huyện Chí Linh, là con Trần Tiến.
Nguyễn Thế Hiển: Người Cập Thượng, huyện Thanh Hà^4.
Nguyễn Hữu Tế: Người Tiền Liệt, huyện Thanh Hà.
Vũ Trí Hanh: Người Đan Hội^5, huyện Phượng Nhãn.
Vũ Chiêu: Con Vũ Miên.
Chí Linh: Xem Trần Nhân Tông, năm Thiệu Bảo thứ 4 (Chb. VII, 28).
Tứ Kỳ, Thanh Hà: Đều xem Lê Thế Tông, năm Quang Hưng thứ 19 (Chb. XXX, 14).
Gia Định: Tên huyện, tức Gia Bình. Xem Lý Nhân Tông, năm Thái Ninh thứ 4 (Chb. III, 34).
Phượng Nhãn: Xem Trần Nhân Tông, năm Thiệu Bảo thứ 6 (Chb. VII, 32, 33). Phao Sơn: Tên xã, thuộc Chí Linh. Xem Lê Ý Tông, năm Vĩnh Hựu thứ 6 (Chb. XXXVIII, 36).
1 Cương mục in lầm là năm thứ 10.
2 Nay là thôn Phù Than, xã Cao Đức, huyện Gia Lương, tỉnh Bắc Ninh.
3 Tỉnh Hải Dương.
4 Nay thuộc tỉnh Hải Dương.
5 Nay là thôn Đan Hội, xã Đan Hội, huyện Lục Nam, tỉnh Bắc Giang.

Sông L ục Đầu: Có tên nữa là sông Bình Than, ở huyện Chí Linh thuộc Hải Dương chỗ giáp giới với các huyện Phượng Nhãn, Yên Dũng^1, Quế Dương và Gia Bình thuộc Bắc Ninh.
Hoàng thân Duy Trọng và Duy Phác dấy quân ở Thanh Hoa.
B ọn Duy Trọng về Thanh Hoa, dấy binh, được phiên tù^2 là quận Bằng (không rõ tên, họ) và thổ hào là Nhâm Vũ (không rõ họ) đều hưởng ứng. Tên Khương (không rõ họ), đô đốc giặc, đem quân đến bao vây và bức bách. Trọng giao chiến và chém được Tương, rồi sai sứ giả đi đường tắt đến chỗ hành tại^3để báo nhà vua biết tin thắng trận.
Lời chua-Duy Trọng và Duy Phác: Đều là con Lê Ý Tông, sau không biết chung cục ra sao.
Đinh Tích Nhưỡng làm phản, đem quân bức bách ngự giá. Nghĩa dân là bọn Trần Đĩnh và Hoàng Xuân Tú đánh phá được Tích Nhưỡng.
Tr ước kia, Tích Nhưỡng theo Trịnh Bồng nổi loạn, từ sau trận thua ở Ngô Đồng, trốn về Đông Triều. Đến đây, được tin nhà vua ở Chí Linh, Tích Nhưỡng bèn sai đồ đảng là Trần Liên đầu hàng giặc, đưa giặc đến bao vây và bức bách nhà vua ở hành tại, định mưu bắt cóc ngự giá. Nhà vua xuống chiếu ôn tồn dụ bảo, nhưng chúng không chịu lui, cứ vây và đánh đến hơn một tháng. Nghĩa dân Hải Dương là Trần Đĩnh và Hoàng Xuân Tú đốc suất hương binh^4 nhân kẻ sơ hở, ập đến đánh úp, chém được các em Đinh Tích Nhưỡng là bọn Đinh Vũ Sầm, Đinh Vũ Kính; Tích Nhưỡng chỉ kịp chạy được thoát thân.
Do đấy, vòng vây mới phá được.
L ời phê-Tấm lòng trung nghĩa là gốc từ tính trời mà ra, chứ không cứ là người đó có làm quan, hưởng lộc hay không. Lắm kẻ quyền cao chức trọng, lúc thường thì gian tham hà lạm, lúc có biến cố thì tráo trở phản trắc: thế là không bằng loài chim muông, còn đếm xỉa làm gì nữa.
Lời chua-Ngô Đồng: Tên xã. Xem Lê Mẫn Đế, năm Chiêu Thống thứ 1^5 (Chb. XLVII, 12).
Đ ông Triều: Xem Trần Đế Ngỗi, năm Hưng Khánh thứ 1 (Chb. XII, 25). Chí Linh: Xem Trần Nhân Tông, năm Thiệu Bảo thứ 4 (Chb. VII, 28). Nhà vua đi Thủy Đường.
Quân giặc ngày càng bức bách. Bọn Trần Quang Châu và Hoàng Xuân Tú ngày đêm chống cự và chiến đấu. Trí Hanh và Hữu Tế đều chiến đấu mà chết. Nhà vua bèn dời xa giá đi Thủy Đường. Nhà vua đi Vị Hoàng để úy lạo quân sĩ.
B ấy giờ nhà vua long đong, hết xuống Đông lại sang Bắc, đến đâu cũng được hào kiệt và nghĩa binh ở đó theo như về chợ, nhưng những người theo đó đều là các con em nơi hương thôn, không quen chiến đấu trận mạc, hễ gặp giặc thì liền thua. Được tin Viết Tuyển ở Sơn Nam, thanh thế lừng lẫy, nhà vua muốn đi đến để nương nhờ Viết Tuyển. Gặp lúc ấy Viết Tuyển cho người ruổi ngựa đến tâu xin nhà vua để úy lạo quân sĩ để tác động tinh thần của họ, nhà vua bèn từ Thủy Đường vượt biển đi Chân Định. Viết Tuyển thân hành đi đón và yết kiến. Nhà vua vỗ về yên ủi càng hơn, rồi tiến đóng ở Vị Hoàng.

1 Phượng Nhãn và Yên Dũng nay thuộc Bắc Giang.
2 Tù trưởng ở biên giới.
3 Nơi nhà vua ở khi đi tuần du (theo ý nghĩa trang trọng lúc bình thì). Thực tế ở đây thì là ở chỗ lánh nạn của Lê Chiêu Thống.
4 Như dân quân.
5 Cương mục in lầm là Lê Hiển Tông, năm Cảnh Hưng thứ 39.

B ấy giờ Đinh Nhạn Hành cũng đem quân đến hội. Viết Tuyển mời nhà vua ở lại trong quân. Nhà vua hạ chiếu khen ngợi và úy lạo các quân sĩ, cho những nghĩa binh đã đi hộ tống ngự giá đều trở về chỗ cũ của họ, tiếp ứng với bọn Trần Đĩnh để toan tính đánh lấy Hải Dương.

L ời chua-Đinh Nhạ Hành: Người Hàm Giang, thuộc huyện Cẩm Giàng, là dòng dõi thái phó Đinh Văn Phục; sau theo nhà vua chạy sang nhà Thanh, bị bệnh, chết ở Yên Kinh^1.
Thủy Đường^2: Xem Đế Duy Phường, năm Vĩnh Khánh thứ 2 (Chb. XXXVII, 16). Chân Định^3: Xem Lê Thế Tông, năm Quang Hưng thứ 16 (Chb. XXX, 6). Hoàng đệ Duy Chi dấy quân ở Định Châu: Thái Nguyên và Tuyên Quang đều hưởng ứng.
Khi gi ặc Tây Sơn đánh phá Thăng Long, Duy Chi chạy đi Định Châu, cùng với phiên thần là Ma Thế Cố thu lượm và tụ tập dân chúng trong châu, đắp lũy để phòng thủ. Duy Chi lại ước hẹn kết hợp với các phiên mục ở Tuyên Quang và Bảo Lạc, dần dần chiêu mộ quân lính thượng du vùng Thái Nguyên để tăng cường thêm thế lực. Tướng giặc là Uyển (không rõ họ) đến đánh nhưng không hạ được, rồi phải rút quân về.

Hoàng thân là qu ận Hải (không rõ tên) trước kia, trấn giữ Thái Nguyên, kịp khi Thăng Long thất thủ, lén ẩn ở vùng Tư Nông và Đồng Hỷ, bí mật chiêu dụ các thổ hào dấy quân, đánh nhau với giặc. Thua trận, bị bắt, quận Hải tử tiết.
Lời chua-Tư Nông: Tức Tây Nông. Xem Lý Thái Tông, năm Kiền phù hữu đạo thứ 1 (Chb. II, 14).
Đồng Hỷ: Tên huyện, thuộc tỉnh Thái Nguyên.
Châu Bảo Lạc: Xem Lý Nhân Tông, năm Anh Vũ Chiêu Thắng thứ 9 (Chb. III, 45).
Tháng 4, mùa hạ. Nguyễn Văn Huệ vào thành Thăng Long, giết Vũ Văn Nhậm, dùng Ngô Văn Sở lên thay quản lãnh binh chúng.
Tr ước kia, Văn Huệ sai Văn Nhậm ra cướp Bắc Hà, nhưng trong lòng vẫn rất ngờ vực, nên sai Ngô Văn Sở và Phan Văn Lân làm tham tán để chia xẻ quyền bính. Văn Huệ bí mật dặn Văn Sở: "Văn Nhậm là con rể của vua anh^4. Ta với vua anh có hiềm khích nhau. Văn Nhậm tất không yên lòng. Chuyến đi này, Văn Nhậm cầm nắm trong tay binh quyền quan trọng, vào sâu trong nước người ta, thì sự biến sau này không thể liệu trước được. Điều ta lo lắng không phải nhằm ở Bắc Hà, mà chỉ nhằm ở Văn Nhậm thôi. Ngươi nên dò xét từ chỗ kín nhiệm, có gì thì mau mau báo cho ta biết". Kịp khi Văn Nhậm nhân đà thắng lợi, ruổi dài ra Bắc, vào Thăng Long, bắt được Hữu Chỉnh, tự cho rằng oai vũ đủ khuất phục được người ta, không còn kiêng nễ sợ hãi gì cả. Văn Nhậm làm nhiều việc trái phép: tự đúc ấn chương, chuyên quyền trong việc cất đặt sắp xếp. Văn Sở vốn có hiềm khích với Văn Nhậm, liền viết thư bí mật vu cáo Văn Nhậm về tội làm phản.

V ăn Huệ bèn chính mình đốx suất thân binh ruổi ra Thăng Long. Văn Nhậm ra đón. Văn Huệ vỗ về yên ủi bằng lời ôn tồn, rồi sai đem ngựa đang cưỡi và lọng đang che nhường cho Văn Nhậm. Khi đã vào đến trong thành, Văn Huệ sai người trói Văn Nhậm ngay ở trước sân. Tra khảo, xét hỏi tuy không có chứng cứ thật sự nhưng Văn Huệ vẫn nói một cách quyết đoán rằng: "Không cần nói nhiều. Mày có tài trội hơn ta thì không phải là người mà ta dùng được". Văn Huệ liền sai đem chém, rồi dùng Văn Sở làm đại tư mã, thay thế quản lãnh binh chúng, kiêm trấn thủ thành Thăng Long.

1 Nay là Bắc Kinh, Trung Quốc.
2 Nay là huyện Thủy Nguyên. T.p. Hải Phòng.
3 Nay là huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình.
4 Chỉ vua Thái Đức Nguyễn Văn Nhạc.
Nhà vua lại đi Kinh Bắc.
Tr ước kia, nhà vua đi Vị Hoàng, là dựa vào Viết Tuyển. Đến đây, tướng giặc, Ngô Văn Sở, đem binh từ Thăng Long xuôi dòng sông, xuống đánh. Viết Tuyển đem chu sư đón đánh ở cửa sông Hoàng Giang. Khi quân hai bên đương giao chiến, thì Văn Sở trói cha và vợ của Viết Tuyển bêu ra đầu thuyền cho biết. Viết Tuyển trông thấy, vật vã kêu khóc, không dám chiến đấu với Văn Sở nữa, rồi rút quân về sông Vị Hoàng.

Nhà vua được tin Viết Tuyển thua trận, hối hả dời thuyền lui đóng ở Quần Anh. Chiều tối, Viết Tuyển cũng đem chu sư tiếp đến. Đêm đó, gió to, bão lớn, trời tối mịt mờ, thuyền bè lênh đênh xiêu giạt, lạc lõng lẫn nhau. Thuyền ngự trôi vào Thiết Giáp cảng ở Thanh Hoa. Viết Khang, không rõ chung cục ra sao. Viết Tuyển cũng giạt vào cửa Cần Hải, sau ra Thăng Long, đầu hàng giặc bị giặc giết chết.
Bấy giờ quân sĩ tan tác bốn ngã. Thanh Hoa đã bị giặc chiếm cứ rồi. Nhà vua bất đắc dĩ lại từ Thanh Hoa do đường bộ quay ra huyện Kim Bảng thuộc Sơn Nam^1, rồi đi Kinh Bắc, đóng ở Lạng Giang.
L ời chua-Hoàng Giang: Nay thuộc huyện Nam Xang.
Quần Anh: Tên xã, thuộc huyện Nam Chân^2, tỉnh Nam Định. Thiết Giáp: Tên xã, thuộc huyện Nga Sơn, tỉnh Thanh Hoa.
Cần Hải: Tên xã, thuộc huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An.
Phủ Lạng Giang: Xem Đinh Đế Toàn, năm Thái Bình thứ 11 (Chb. I, 14).

Tháng 5. Nguy ễn Văn Huệ triệu tập các cựu thần văn võ nhà Lê, ép bảo họ khuyên mời Văn Huệ lên ngôi vua. Tham tri chính sự Nguyễn Huy Trạc tử tiết. Văn Huệ liền sai Sùng Nhượng công Lê Duy Cận đứng giám quốc, rồi kéo quân về Nam.

V ăn Huệ sai người lùng hết các bầy tôi văn võ, cưỡng ép họ đến cửa cung khuyết để cùng đứng tên vào tờ biểu khuyên mời Văn Huệ lên ngôi vua. Huy Trạc bị bắt đến Ngự sử đài, không chịu ký tên vào tờ biểu ấy, đêm đến, uống thuốc độc tự tử. Việc này do đó cũng đình chỉ.
Văn Huệ ở lại vài ngày, bèn sai Duy Cận đứng giám quốc, giữ việc thờ cúng [tôn miếu nhà Lê] còn mình thì rút quân về Nam.
V ăn Huệ dùng Ngô [Thì] Nhậm^3 làm Lại bộ tả thị lang, Phan Huy Ích làm hình bộ tả thị lang; lại dùng Nguyễn Thế Lịch, Ninh Tốn, Nguyễn Du^4 và Nguyễn Bá Lan làm Hàn lâm trực học sĩ, để ở lại cùng làm việc với Ngô Văn Sở.
Bọn Nguyễn Hoàn và Phan Lê Phiên ra thú, được Văn Huệ cho giữ nguyên quan hàm đã có mà về điền viên.
Ch ỉ có mấy người này đi ẩn không chịu ra:
- Phạm Trọng Huyến, đồng Xu mật viện sự.
- Phạm Quý Thích, thiêm sai tri Công phiên.
- Nguyễn Đình Tứ, đô cấp sự trung.
- Nguyễn Đăng Vận, giám sát ngự sử.
- Lê Trọng Dĩnh, cấp sự trung.
- Đỗ Lệnh Thiện, tiến sĩ.
- Lê Huy Thân và Nguyễn Huy Đào, tự thừa.

1 Nay Kim Bảng thuộc tỉnh Hà Nam.
2 Nay là huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định.
3 Cương mục vì kiêng tên Tự Đức, chép là Ngô Nhâm.
4 Nguyễn Du này là người Văn Xá, huyện Thanh Oai (Hà Đông), khác với Nguyễn Du tác giả truyện Kiều.
Lời chua-Phạm Trọng Huyến: Người Dũng Quyết^1, huyện Ý Yên, đỗ tiến sĩ khoa Mậu Tuất (1778) niên hiệu Cảnh Hưng.
Nguyễn Đình Tứ: Người Bảo Từ, huyện Chương Đức^2, đỗ tiến sĩ khoa Ất Tỵ (1785) niên hiệu Cảnh Hưng.
Nguy ễn Đăng Vận: Người Hoài Bão^3, huyện Tiên Du.
Lê Trọng Đĩnh: Người Đa Sĩ, huyện Thanh Oai^4.
Đỗ Lệnh Thiện: Người Nhân Mục^5 huyện Thanh trìĐăng Vận Trọng Dĩnh và Lệnh Thiện đều đỗ tiến sĩ khoa Đinh Mùi (1787) niên hiệu Chiêu Thống.
Lê Huy Thân: Người Bối Khê^6, huyện Thanh Oai.
Nguyễn Huy Đào: Người Gia Thụy^7, huyện Gia Lâm-Huy Thân và Huy Đào đều đỗ hương cống.
Nguy ễn Thế Lịch: Người Yên Lũng^8, huyện Từ Liêm, đỗ tiến sĩ khoa Ất Mùi (1775), niên hiệu Cảnh Hưng, sau theo ngụy Tây (Tây Sơn) làm quan đến lại Bộ thượng thư.
Tháng 7, mùa thu. Hoàng thái hậu sang nhà Thanh xin quân cứu viện.
Tr ước kia, thái hậu đến Cao Bằng, các phiên tù đều đem quân đi phòng thủ, chẹn đánh. Phiên mục Bế Nguyễn Trù dẫn tướng giặc là bọn Cúc, Hoán đến đánh úp trấn doanh. Bọn đốc đồng Nguyễn Huy Túc, phiên thần Địch quận công Hoàng Ích Hiểu, tụng thần Lê Quýnh và Nguyễn Quốc Đống bảo vệ thái hậu và nguyên tử do cửa ải Thủy khẩu chạy sang Long Châu nhà Thanh. Quan châu là Trần Tốt đem việc này đề đạt lên tổng đốc và tuần phủ.

L ưỡng Quảng^9 tổng đốc Tôn Sĩ Nghị và Quảng Tây tuần phủ Tôn Vĩnh Thanh hội hợp ở Nam Ninh. Thái hậu đưa nguyên tử đến yết kiến ở trong sân, gào khóc xin cứu viện. Bọn Sĩ Nghị tâu với vua Thanh rằng Tự hoàng nhà Lê đương phải bôn ba, đối với đại nghĩa, ta nên cứu viện. Vả lại, An Nam là đất cũ của Trung Quốc, sau khi khôi phục nhà Lê, ta nhân đó, đặt lính thú để đóng giữ. Thế là vừa làm cho nhà Lê được tồn tại, vừa chiếm lấy được An Nam: thật là làm một chuyến mà được hai lợi.

Vua Thanh nghe theo ý ki ến của bọn Sĩ Nghị, bèn chính tay viết tờ chiếu, trong có nói: Trẫm sẽ giải tỏ nghĩa cả với thiên hạ, nâng đỡ cương thường ở thuộc quốc. Mọi việc về Nam Giao đều phó thác cho khanh cả đấy".

S ĩ Nghị nhận được tờ chiếu ấy, bèn mưu tính làm một chuyến to: đều động quân lính bốn tỉnh Quảng Đông, Quảng Tây, Vân Nam và Quý Châu, ấn định nhật kỳ kéo sang cứu viện. Trước hết tung ra vài trăm tờ hịch để tuyên bố cho gần xa đều biết; lại Lê Quýnh và Nguyễn Quốc Đống đem tờ trát bí mật, đi đường tắt, về tâu với nhà vua.

1 Nay là thôn Dũng Quyết, xã Yên Phú, huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định.
2 Nay là huyện Chương Mỹ, tỉnh Hà Tây.
3 Nay là thôn Hoài Bão, xã Liên Bảo, huyện Tiên Sơn, tỉnh Bắc Ninh.
4 Tỉnh Hà Tây.
5 Tức làng Mọc, nay là đất cát phường Thượng Đình, Thanh Xuân Bắc và Nhân Chính, quận Thanh Xuân. T.P Hà Nội.
6 Nay là thôn Bối Khê, xã Tam Hưng, huyện Thanh Oai, tỉnh Hà Tây.
7 Nay là thôn Gia Thụy, xã Gia Thụy, huyện Gia Lâm, Hà Nội.
8 Nay là thôn Yên Lũng, xã An Khánh, huyện Hoài Đức, tỉnh Hà Tây.
9 Quảng Đông và Quảng Tây.
Lời phê-1Chính mình đã có lòng không ngay thẳng thì giúp cho người ta ngay thẳng thế nào được!
Sai bọn Lê Duy Đản và Trần Danh Án sang nhà Thanh.
B ọn Lê Quýnh chưa về tới Lạng Sơn thì các thổ mục ở Yên Quảng đã bắt được tờ hịch (của Tôn Sĩ Nghị), nên trước đã sai người ruỗi ngựa đến tâu nhà vua biết. Nhà vua sai Nguyễn Đĩnh đi lên để thăm hỏi dò la. Khi bọn Quýnh về đến Kinh Bắc, vào yết kiến, dâng tờ trát bí mật lên nhà vua. Bấy giờ nhà vua mới biết rõ việc này, bèn sai tham tri chính sự Lê Duy Đản và Hàn lâm hiệu thảo Trần Danh Án vâng mệnh lệnh đem tờ bẩm, đi đường tắt, lên đón quân nhà Thanh.
Tháng 10, mùa đông. Tôn Sĩ Nghị, tổng đốc Lưỡng Quảng nhà Thanh, đem quân sang cứu viện. Tướng giặc, Ngô Văn Sở, bỏ thành Thăng Long, chạy. Nhà vua lại vào kinh thành. Khi Sĩ Nghị vâng mạng vua Thanh, sắp ra quân, thì bọn Duy Đản vừa sang đến nơi, Sĩ Nghị mời vào hội kiến, rất mừng, bèn truyền cho các đạo quân đồng thời cùng tiến.
- Đề tổng Vân, Quý^2, họ, Ô, từ Tuyên Quang tràn vào;
- Tri phủ Điền Châu, Sầm Nghi Đống từ Cao Bằng kéo xuống.
- Sĩ Nghị và đề đốc Hứa Thế Hanh do đường lớn từ trấn Nam quan^3 xuất phát.
Tướng giặc, Phan Khải Đức, trấn thủ Lạng Sơn, đem cả trấn thành đầu hàng quân Thanh. Sĩ Nghị tiến đến Kinh Bắc^4.
Văn Sở sai tướng chẹn giữ bến đò Xương Giang^5. Lại sai nội hầu Phan Văn Lân đem hơn một vạn quân tinh nhuệ ở Thăng Long lên đóng ở Thị Cầu.
Sau khi phá v ỡ luôn được mấy cánh quân của Tây Sơn, quân Thanh tiến lên chiếm đóng núi Tam Tằng. Văn Lân, nhân đang đêm, xông pha rét lạnh, lén vượt sông Nguyệt Đức^6, vây doanh trại tôn Sĩ Nghị. Nhưng trận thế của Sĩ Nghị vững chắc, không lay chuyển, đồng thời súng hỏa sang của quân Thanh lại cùng bắn ra: giặc không đến gần được. Trương Sĩ Long, tiên phong quân Thanh, xung phong giết giặc. Cung tên của hai cánh quân tả dực và hữu dực nhà Thanh lại bắn châu vào: quân giặc bị chết vô kể. Trước đó, Sĩ Nghị ra quân kỳ^7, do phía thượng lưu, vượt qua sông, đánh úp doanh trại Thị Cầu. Trông thấy trong trại bốc lửa, giặc cả sợ, phải vượt lũy mà chạy. Quân Thanh thừa thắng, ruỗi dài, cả phá được giặc.
Văn Lân chạy về Thăng Long. Sĩ Nghị tiến đến bờ phía Bắc sông Nhị.
V ăn Sở và Ngô [Thì] Nhậm bàn nhau, cho rằng Thăng Long quyết không thể giữ được, bèn thu thập số quân còn lại, chạy vào Thanh Hoa, đóng đồn thủy ở hải phận Biện Sơn, còn quân bộ thì chẹn ở đèo Ba Dội (Tam Điệp Sơn) để phòng thủ cho vững chắc, rồi cho người phi ngựa đem thư về cáo cấp với Văn Huệ.
Bấy giờ nhà vua từ Phượng Nhãn đi Gia Lâm, sắm đủ trâu bò và rượu để khao quân Thanh. Ngày hôm sau, nhà vua vào kinh đô.
1 Chỉ việc vua nhà Thanh định tâm lợi dụng danh nghĩa cứu Lê để mưu chiếm lấy Việt Nam.
2 Vân Nam và Quý Châu.
3 Nay đổi là Mục Nam quan.
4 Gồm cả Bắc Giang và Bắc Ninh ngày nay.
5 Tức sông Thương.
6 Sông Cà Lồ.
7 Lối đánh bất ngờ, cho quân xuất kỳ bất ý, đột kích vào đối phương.
Sĩ Nghị làm cầu phao ở bến Bồ Đề để chuyển quân sang sông, đặt màn tướng^1ở cung Tây Long^2 bên bờ sông, bổ đồn, đóng trại: thế lực rất vững mạnh.
L ời chua-Phan Khải Đức: Người An Ấp, huyện Hương Sơn.
Trấn Nam Quan: Xem Lê Trang Tông, năm Nguyên Hòa thứ 8 (Chb. XXVII, 35).
Xương Giang, Thị Cầu: Xem Lê Hiển Tông, năm Cảnh Hưng thứ 5 (Chb. XL, 4, 10).
Nhị Hà: Tức Phú Lương Giang. Xem Lý Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 2 (Chb. II, 15).
Núi Tam Tằng: Ở huyện Yên Dũng, tỉnh Bắc Ninh^3.
Phượng Nhãn^4: Tức Long Nhãn. Xem Trần Nhân Tông, năm Thiệu Bảo thứ 6 (Chb. VII, 32, 33).
Gia Lâm: Xem Tr ần Nhân Tông, năm Trùng Hưng thứ 1 (Chb. VII, 34). Tháng 11. Nhà Thanh sách phong nhà vua làm An Nam quốc vương.

Tr ước kia, Sĩ Nghị xuất quân, vua Thanh giao cho sách văn và ấn chương, rồi dụ bảo Nghị khi đã khôi phục được kinh đô thì phong ngay cho Lê Tự Tôn làm An Nam quốc vương để giàng buộc lấy lòng người. Đến đây, Nghị tuyên bố mệnh lệnh, chọn ngày làm lễ sách phong. Nhà vua khóc lóc cho rằng lăng tẩm^5 còn sa vào trong phạm vi của giặc, chính mình chưa được đến tận nơi bái yết, vậy xin hãy tạm hoãn lại ít lâu. Nghị trả lời: "Những lời tự quân nói đó thực ra là từ chỗ chí tình, nhưng hoàng đế^6đã có mệnh lệnh rồi, không thể chần chừ để lâu được. Vậy há nên vì tình riêng mà nhàm lời xin hoãn lại?". Nhà vua bất đắc dĩ phải nhận làm lễ chịu phong. Trong bài sách phong có câu: "Phi thập hữu nhất đạo chí đề phong, nguyên phi lợi phù thổ địa-Tố bách ngũ thập niên chi chức cống, năng bất niệm kỳ tổ tông?" Nghĩa là "đối với sự mở bờ cõi gồm mười một đạo, vốn không phải vì ta có lợi tâm muốn chiếm lấy đất đai; suốt từ một trăm năm mươi năm lại đây, (nhà Lê) lúc nào cũng giữ chức phận, làm lễ tuế cống, thì sao lại không nghĩ đến tổ tông của tự tôn được". Nhà vua cảm động và tin tưởng một cách sâu sắc vào những lời đó.
Luận công những người đi theo hộ giá, cho thăng chức có cao thấp khác nhau. Trị tội những kẻ đầu hàng giặc.
Nhà vua đã khôi phục được nước, bèn hạ lệnh thăng chức cho bầy tôi đi hộ giá:
- Phạm Đình Dữ lên bình chương sự, thượng thư bộ Lại.
- Lê Duy Đản và Vũ Trinh lên tham tri chính sự.
- Nguyễn Đình Giản lên thượng thư bộ Binh, tri Xu mật viện sự.
- Nguyễn Duy Hiệp và Chu Doãn Lệ lên đồng tri Xu mật viện sự.
- Trần Danh Án, lên phó đô ngự sử.

- Lê Quýnh lên Trung quân đô đốc, tước Trường phái hầu. Ngoài ra đều được thăng chức có cao thấp khác nhau.
Liền đó nhà vua sai trị tội những người hàng giặc:

1 Chỗ viên tướng đóng, có màn vây trướng che, ở doanh trại tạm trú trong khi hành quân, theo lối xưa. Đây chỉ nơi Sĩ Nghị đóng.
2 Tục gọi Tây Luông.
3 Yên Dũng nay thuộc tỉnh Bắc Giang.
4Đất Phượng Nhãn đời Trần là Long Nhãn, Phượng Sơn. Đầu đời Lê nhập thành Phưỡng Nhỡn. Nay thuộc tỉnh Bắc Giang.
5 Chỉ các lăng miếu của các nhà vua Lê ở Thanh Hóa.
6 Chỉ Càn Long, vua nhà Thanh.

- Ngô [Thì] Nhậm và Phan Huy Ích đều truất về làm dân.
- Nguyễn Hoãn bị bãi mất tước quận công.
- Phan Lê Phiên bị giáng xuống Đông Các học sĩ.
- Mai Thế Uông bị giáng xuống Tư huấn.

Ph ạm Như Tụy, trấn thủ Tuyên Quang, và Dương Bành, phò mã, đều bị bắt và giết chết, vì trước kia, khi giặc kéo đến, Tụy đầu hàng trước tiên, lại bắt hoàng đệ Duy Trù đưa cho giặc để giặc làm hại; còn Bành thì đưa quân giặc đuổi theo bức bách ngự giá.

B ấy giờ Ngô Tưởng Đào, Hiến sát phó sứ Kinh Bắc, vì có công giúp rập nhà vua, cũng được bổ dụng, nhưng tưởng đào lấy cớ mình già, từ chối, không nhận chức, có dâng sớ nói: "Vận trời đang gian truân, không ngờ bây giờ lại được trông thấy ánh sáng của mặt trời và mặt trời đó thực là phúc vô cùng của xã tắc. Nhưng việc binh cốt phải lanh lẹ chớp nhoáng, nếu cơ hội có thể nắm lấy để làm thì cần gì cứ phải một mực đưa vào ngoại binh, động một tý thì chậm trễ đến hàng tuần. Hiện nay, quân cần vương các lộ, ai chẳng muốn sẵn sàng liều chết để chiến đấu? Bây giờ quân giặc đã rút lui thì ta nên đem đại quân đuổi theo ngay khiến cho quân giặc điên cuồng không rãnh để tính toán mưu đồ gì cả. Thế là làm như sấm vang không kịp bịt tai. Hai xứ Thanh Nghệ nghe biết tin ấy, chắc cũng sẽ hưởng ứng cả. Văn Huệ xa cách ở phía nam Hoành Sơn, bọn Văn Sở lâm vào thế cô, không có cứu viện, tình thế bị ngăn cách, đường đất không thông đồng. Như vậy không quá mười ngày chúng sẽ có thể bị bắt đấy. Một khi vây cách của Văn Huệ bị cắt rồi thì có thể lần lượt quét sạch sào huyệt của hắn nữa. Cái cơ dấy nghiệp trung hưng chính là ở đó, ta không nên bỏ lỡ".
Nhà vua cùng bọn Đình Giản trao đỗi bàn luận, ai nấy đều cho là phải. Nhà vua sai Lê Quýnh đến nói với Sĩ Nghị, nhưng Sĩ Nghị cho là không nên.
B ấy giờ hào kiệt bốn phương đua nhau trổ sức để làm việc, nhưng nhà vua chủ yếu chỉ dựa vào người Thanh. Khi chia ban quan chức, nhà vua chỉ trao cho các bầy tôi đi theo hộ giá và theo hầu ở hành tại, còn cựu thần và hào kiệt đều không được bổ dùng. Các bầy tôi cũng không ai nói đến việc ra quân để phục thù. Trong kinh và ngoài các trấn thảy đều chán nản và rời rạc. Cái cơ thành hay bại chỉ một mục tùy theo người Thanh mà thôi. Thế là việc nước không thể xoay sở được nữa.

L ời phê-Không dựa vào sức quân Thanh, e cũng chưa dể dàng đâu. "Nói thì dễ, làm thì khó": xưa nay cùng chung một bệnh ấy.
Lời chua-Phạm Như Tụy: Người Phúc Dương, huyện Hương Sơn, đỗ tạo sĩ.
Dương Bành: Người Phong Phú, huyện Thạch Hà.
Hoành Sơn: Phía nam giáp giới với huyện Bình Chánh thuộc Quảng Bình, phía Bắc giáp giới với huyện Kỳ Anh thuộc Nghệ An.
Phong hoàng đệ Duy Chi làm Dực vũ công.
Duy Chi từ Định Châu đem các phiên thần ở Cao Bằng và Thái Nguyên vào chầu. Nhà vua ban khen, nên có mệnh lệnh phong cho tước công ấy.
Sai các quan văn võ chia nhau liệu lý việc lương thực.
B ấy giờ luôn năm mất mùa, đói kém, nhất là năm này lại càng quá lắm. Quân lính nhà Thanh đóng ở kinh thành rông rỡ cướp bóc; dân chúng lại càng chán nghét. Triều đình đốc thúc lương quân, các châu và huyện đều không cung ứng. Nhà vua bèn sai các quan chia nhau làm việc này. Dân chúng có người đến nỗi phải khóc lóc mà dâng nộp. Đường tiếp tế lương thực cho quân Thanh thì xa, nên bao nhiêu lương và tiền mà triều đình thu được của dân đều đem cung đốn cho họ hết sạch. Còn vài vạn người vừa nghĩa binh các đạo vừa ưu binh Thanh Nghệ thì đều lòng không dạ trống đi theo việc binh nhung. Lòng người do đấy lại càng chia rẽ tan tác.
Lời phê-Ý trời đã bỏ qua, lòng người đã ly tán, sự thế đã hỏng từ lâu rồi. Có gì đáng trách?
Hoàng thái hậu từ nhà Thanh về đến nước nhà.
Nhà vua có tính h ẹp hòi, khắc nghiệt. Trong họ tôn thất có người phụ nữ lấy tướng giặc, đang có mang, cũng bị nhà vua sai mổ bụng chết. Lại sai chặt chân ba người hoàng thúc, quăng ra chợ cung (chợ ở trong cung)1. Lòng người dần dần ngờ vực, không nhất trí.

Khi v ề đấn Thăng Long, thái hậu nghe biết những việc làm ngang ngược của nhà vua, chỉ thưởng hay phạt theo một chiều bằng tình cảm riêng mình yêu hay ghét, bà nổi giận nói: "Trải bao cay đắng, ta mới cầu xin được quân cứu viện sang đây, nước nhà phỏng chừng chịu được bao phen phá hoại bằng cách đền ơn báo oán thế này! Thôi diệt vong đến nơi rồi!" Rồi bà gào khóc, không chịu vào cung. Bầy tôi theo hầu là Nguyễn Huy Túc, phải khuyên giải mãi, thái hậu mới thôi.
Lời phê-Hiền thay, bà mẹ này! Thật không thẹn với Thân Bao Tư xưa^2. Dùng Nguyễn Huy Túc làm Binh bộ thị lang, đồng bình chương sự.
Nhà vua cho r ằng Huy Túc có công đi theo hộ giá thái hậu, nên cất nhắc lên làm chức này. Nguyễn Văn Huệ tự xưng là hoàng đế, lại rầm rộ đem quân ra cướp Bắc Hà.

Tin báo c ủa Văn Sở đưa đến, nói quá nghê gớm về thanh thế của quân nhà Thanh. Văn Huệ cười mà rằng: "Việc già mà cuống quýt lên vậy? Chúng nó chỉ tự đến để đi tới chỗ chết thôi. Ta hãy lên ngôi, làm cho danh nghĩa được quang minh chính đại để giàng buộc lấy lòng người trong Nam và ngoài Bắc trước đã, rồi sẽ ra bắt sống chúng nó cũng chưa muộn nào!" Văn Huệ bèn chọn ngày tốt, tiến làm lễ tế trời ở Bân Sơn, rồi xưng hoàng đế, đổi niên hiệu Thái Đức^3 năm thứ 11 làm niên hiệu Quang Trung năm thứ nhất (1788).

Ngay ngày hôm ấy, Văn Huệ lùa hết quân sĩ ở tế đàn vượt sông ra Bắc. Khi qua Nghệ An và Thanh Hoa, lấy thêm quân lính đến 8 vạn người, bèn tạm đóng quân ở Thọ Hạc, trước hãy sai người ruỗi ngựa đưa thư đến Sĩ Nghị dể xin đầu hàng. Lời lẽ trong thư rất là nhũn nhặn, khiêm tốn.

L ời chua-Bân Sơn: Ở địa phận xã An Cựu, huyện Hương Trà.
Thọ Hạc: Thuộc huyện Đông Sơn, nay là địa phận tỉnh Thanh Hoa.
Kỷ Dậu, năm thứ 3 (1789). (Thanh, năm Càn Long thứ 54).
Mồng một, tháng giêng, mùa xuân. Hai mặt trời cùng đấu nhau.

Quân nhà Thanh đấu nhau với Nguyễn Văn Huệ ở địa phận hai huyện Thượng Phúc và Thanh Trì, bị thua: bọn đề đốc Hức Thế Hanh, tiên phong Trương Sĩ Long, tả dực Thượng Duy Thăng và tri phủ Điền Châu Sầm Nghi Đống đều chết trận; Tôn Sĩ Nghị phải chạy về Quảng Tây.

S ĩ Nghị từ khi qua cửa ải, đến đâu được đấy, có ý khinh địch, lấy được Thăng Long rồi, Sĩ Nghị tự cho rằng thế là xong việc. Những hào kiệt ở các trấn đi ứng nghĩa đều đua nhau đến cửa quân xin Sĩ Nghị tiến binh, nhưng đều bị bỏ qua, không được hỏi đến. Kịp khi được thủ chiếu của vua Thanh ra lệnh cho Sĩ Nghị phải khôi phục hết đất đai cho Lê vương, mới được rút quân về, Sĩ Nghị bây giờ mới tính đến mưu kế tiến hành.

Đế n đây, quân Văn Huệ kéo đến đèo Ba Dội (Tam Điệp Sơn), nhà vua được tin, lấy làm lo sợ, hỏi Sĩ Nghị về mưu kế, Sĩ Nghị nói: "Ta cứ lấy thế thong thả để chờ đợi ứng phó với kẻ đang nhọc nhằn, cần chi phải hấp tấp đánh vội". Thế rồi Sĩ Nghị dương dương tự đắc, không để ý đến nữa.
1 Lời chua của sử Cương mục.
2 Người nước Sở đời Xuân Thu, Bao Tư khóc suốt bảy ngày ở sân nhà Tần để xin quân cứu viện, được người Tần giúp đánh giặc Ngô cho Sở khôi phục được nước.
3 Thái Đức (1778-1788), niên hiệu của Nguyễn Văn Nhạc, vua đầu triều Tây Sơn.
Gi ặc ruỗi dài ra Bắc, không có lấy một người hay một quân kỵ nào chống lại cả. Khi giặc đã đến Sơn Nam, Sĩ Nghị sai đề đốc Hứa Thế Hanh đem quân tứ dực đi trước, chia đóng ở Hà Hồi và Ngọc Hồi để chống cự lại.
Ngày 4, tháng giêng ấy, quân lưu động của giặc đến trước, hễ đánh trận nào thì thua luôn trận ấy. Sĩ Nghị rất coi khinh.
H ồi trống canh năm sớm hôm sau. Văn Huệ xắn tay áo đứng dậy, đốc thúc bản bộ lùa quân rầm rộ tiến lên. Chính Văn Huệ tự mình đốc chiến, cho hơn trăm voi khỏe đi trước. Tờ mờ sáng, quân Thanh lùa toán quân kỵ tinh nhuệ ồ ạt tiến. Chợt thấy bầy voi, ngựa quân Thanh đều sợ hãi, hí lên, té chạy, lồng lộn quay về, chà đạp lẫn nhau. Giặc lại lùa voi xông đến: quân Thanh, trong cơn gấp rút, không cứu nhau được, ai nấy rút vào trong lũy cố thủ. Bốn mặt đồn lũy quân Thanh đều cắm chông sắt, súng và tên bắn ra như mưa. Giặc dùng những bó rơm to lớn để che đỡ mà lăn xã vào, rồi quân tinh nhuệ tiến theo sau. Kẻ trước ngã, người sau nối, thảy đều trổ sức liều chết mà chiến đấu. Các lũy quân Thanh đồng thời tan vỡ và quân Thanh đều chạy. Giặc đuổi đến đồn Nam Đồng, thừa thắng, ập lại giết chết. Quân Thanh bị chết và bị thương đến quá nửa. Thế Hanh, tiên phong Trương Sĩ Long và tả dực Thượng Duy Thăng đều chết trận. Sầm Nghi Đống đóng đồn ở Loa Sơn (tục gọi Đống Đa), bị một tướng khác của giặc đánh. Quân cứu không có, Nghi Đống phải tự thắt cổ chết. Toán thân binh của Nghi Đống cũng tự ải chết theo đến vài trăm người.
Bấy giờ, đương ở nơi màn tướng, thình lình được tin quân giặc đã bức bách gần Thăng Long. Sĩ Nghị không biết xoay sở ra sau, bèn nhổ đồn lũy, vượt qua sông chạy. Cầu gãy, người bị chết vô kể.
L ời phê-Triều vua Càn Long là thời rất cường thịnh, thế mà ủy nhiệm không được người tài giỏi (nên mới hỏng việc). "Quân đã kêu rông thì tất bại trận". Lời cổ ngữ nói thật không sai. Nhưng cũng vì vận nhà Lê đã hết, cổ ngữ nói thật không sai. Nhưng cũng vì vận nhà Lê đã hết, khó cứu vớt được, âu cũng bởi trời.

L ời chua-Xã Hà Hồi^1: Thuộc huyện Thượng Phúc.
Xã Ngọc Hồi^2: Thuộc huyện Thanh Trì.
Trại Nam Đồng: Thuộc huyện Vĩnh Thuận. Các đất trên đây đều thuộc Hà Nội.3 Nhà vua chạy sang nhà Thanh. Bầy tôi là bọn Nguyễn Viết Triệu 25 người đi theo. Nhà Lê mất.

B ấy giờ nhà vua đang hội kiến với Sĩ Nghị ở nơi màn tướng^4, có tám người theo hầu là Hoàng Ích Hiểu, Nguyễn Quốc Đống, Lê Hân, Phạm Như Tùng, Nguyễn Viết Triệu, Phàm Đình Thiện, Lê Văn Trương và Lê Quý Thích^5, thì chợt được tin bại trận đưa đến. Sĩ Nghị rút chạy. Nhà vua cũng cưỡi ngựa cùng đi với Sĩ Nghị lên phía Bắc. Riêng Viết Triệu cầm cương ngựa đi theo nhà vua. Nhà vua sai bọn Hoàng Ích Hiểu gấp về nội điện, hộ vệ thái hậu và nguyên tử vượt qua sông. Hoàng đệ Duy Chi hộ vệ bọn hoàng phi và cung tần đến bến sông, thì cầu gãy, không qua sông được, phải hướng về phía tây mà chạy trốn.

Nhà vua đến trấn Nam Quan. Các bầy tôi đi theo cũng lục tục đến. Nhà vua từ tạ với Sĩ Nghị rằng: "Tôi không giữ nổi xã tắc, tự biết sĩ nhục là phải phiền ngài đem quân sang cứu. Tôi lấy làm cảm kích vô cùng. Nay ngài lại bỏ tôi mà đi, tôi không dám lại nhàm làm phiền ngài nữa. Tôi xin trở về nước, lặt lượm quân và dân để toan tính cử sự sau này". Sĩ Nghị nói: "Đã tâu xin thêm quân rồi. Chẳng bao lâu, đại quân sẽ đến". Nhân đó Sĩ Nghị mời nhà vua vào yên nghĩ trong thành Quế Lâm. Nhà vua theo lời.

1 Nay thuộc xã Hà Hồi, huyện Thường Tín, tỉnh Hà Tây.
2 Nay là thôn Ngọc Hồi, xã Ngọc Hồi, huyện Thanh Trì, Hà Nội.
3 Nam Đồng hiện nay thuộc quận Đống Đa, Hà Nội.
4 Xem chú giải số 3 ở Chb. XLVII, 35.
5Đừng lẫn với Pham Quý Thích, hiệu là Lập Trai.
Rồi đó, vua Thanh sai các thần^1 Phúc Khang An làm tổng đốc Lưỡng Quảng, đề đốc binh mã chín tĩnh. liệu lý công việc An Nam.
Tháng 2, Khang An đến mạc phủ Thái Bình thuộc Quảng Tây. Văn Huệ sai bầy tôi là Ngô [Thì] Nhậm lén sang nhà Thanh để xin đầu hàng và tạ tội. Lại đem nhiều vàng lót cho Khang An, nài xin Khang An dàn xếp cho. Khang An đã được nhiều của lót, lại lấy làm mai rằng nếu thôi việc dấy quân thì được ung dung vô sự, bèn tâu xin vua Thanh nên nhân đó cho Văn Huệ được thông hiếu, đừng gây hấn ở ngoài biên giới nữa. Vua Thanh y theo.

B ấy giờ các bầy tôi tòng vong đã lần lượt kéo đến:
- Hoàng thúc Lê Duy Án từ cửa ải Đồng Du đi sang;
- Bọn Đinh Nhạ Hành và Đinh Lệnh Dận hơn mười người từ trấn Long Môn thuộc Khâm Châu đi sang;
- Trần Huy Lâm, Lê Doãn, Lê Hạo và Phan Khải Đức^2 từ trấn Nam Quan đi sang;
- Bọn Bế Nguyễn Cung và Bế Nguyễn Doãn từ ải Cao Bằng đi sang.

Khang An bèn dùng Đinh Nhạ Hành làm thủ bị ở Toàn Châu, Phan Khải Đức làm đô ty ở Liễu Châu, còn mọi người đều tùy chỗ mà cho đi cư trú yên phận. Riêng bọn Lê Duy Án, Trần Huy Lâm, Lê Doãn và Lê Hạo thì bị đưa vào Thành Quế Lâm theo ở tại chỗ nhà vua.

Tháng 4, Khang An v ề đến Quế Lâm, nói thác ra rằng trời hè đang nắng nóng, hãy tạm nghĩ việc quân, đợi sang mùa thu, sẽ lại điều khiển. Khang An lại lừa gạt nhà vua rằng: "Thời kỳ xuất quân không xa đâu. Tự vương^3 sẽ phải chính mình thống suất các thuộc tướng đi trước dẫn đường. Có điều là đồ mặc của An Nam vốn bị Tây Sơn coi khinh. Việc hành binh cốt phải trí trá. Chi bằng Tự vương hãy tạm gióc tóc, thay đỗi đồ mặc để đánh lạc tai mắt quân giặc trong khi hành binh. Đợi khi đã khôi phục được nước rồi, bấy giờ sẽ lại giữ theo lề thói bản quốc như cũ". Nhà vua không dè bị gạt, cũng gắng gượng làm theo. Phàm người nước ta trước hay sau đã sang bên Thanh bấy giờ đều bị Khang An bắt gióc tóc và thay đỗi đồ mặc. Rồi Khang An liền mật tâu với vua Thanh rằng Lê Tự vương tình nguyện ở yên bên Trung Quốc, không có ý muốn xin quân cứu viện nữa. Vậy xin tiếp nhận sứ giả Tây Sơn.

Các th ần Hoà Thân ngấm ngầm ở trong ủng hộ cho kiến nghị ấy của Khang An, cố sức khuyên vua Thanh nên bãi binh. Vua Thanh cho lời tâu ấy là phải, bèn ra sắc mệnh phong Văn Huệ làm An Nam quốc vương, rồi triệu nhà vua và các bầy tôi trước sau theo sang tòng vong đều cho phép lục tục vào cả Yên Kinh^4. Khang An lại gọi bọn Lê Quýnh, Lê Doãn Trị, Trịnh Hiến và Lý Gia Du vài mươi người đến Quảng Tây dụ bảo gióc tóc và thay đỗi đồ mặc. Bọn Lê Quýnh đáp lại rằng: "Được ơn vời đến đây, chúng tôi chưa được nghe ngài dạy bảo rõ ràng gì cả, thế mà nay chỉ bắt chúng tôi gióc tóc thì há phải là ý muốn ban đầu của bọn Quýnh này chạy vạy hàng hai, ba ngàn dặm sang đây để nhận lãnh lệnh truyền ấy đâu? Đầu chúng tôi có thể chặt được, chứ tóc chúng tôi không thể gióc được". Khang An giận, cho đưa luôn cả bọn Quýnh lên Yên Kinh.

B ọn Quýnh đi đến Sơn Đông thì vừa gặp vua Thanh đi tuần du ở phía Đông. Vua Thanh triệu bọn Quýnh vào yết kiến, dụ bảo rằng: "Chúa nhà các ngươi đã tình nguyện yên phận ở lại Trung Quốc rồi, các ngươi đã một niềm theo vua thì khá lập tức gióc tóc và thay đỗi lối ăn mặc để đợi lựa chọn bổ dùng". Lê Quýnh từ tạ mà rằng: "Muôn dặm đi tòng vong, chúng tôi xin được giữ theo quốc tục để vào yết kiến quốc vương một chút đã, rồi sau sẽ xin vâng theo chỉ dụ gióc tóc cũng chưa muộn". Vua Thanh khen nói: "Thật là trung thần của họ Lê". Nhưng vẫn cho đưa bọn Quýnh vào Yên Kinh. Về sau, vì không chịu gióc tóc, Lê Quýnh bị khép vào tội chống mệnh lệnh vua Thanh, bị giam ở ngục Bắc Sở thuộc tu Thận Hình.
1 Bầy tôi trong nội các phong kiến.
2 Phan Khải Đức trước làm trấn thủ Lạng Sơn, đầu hàng giặc Thanh ngay từ lúc bọn Tôn Sĩ Nghị và Hức Thế Hanh kéo sang xâm lược (xem Chb. XLVII, 34).
3 Chỉ Lê Chiêu Tông.
4 Nay là Bắc Kinh.
Tháng giêng, mùa xuân, n ăm Canh Tuất (Thanh, năm Càn Long thứ 55)1 nhà vua từ Quảng Tây lên Yên Kinh. Đinh Nhạ Hành và các bầy tôi khác liền đó cũng đều được vời đến. Ở lại Yên Kinh được vài ngày, thì thấy Kim Giản, đô thống Nhương Hoàng Kỳ, vâng chiếu chỉ vua Thanh, ban cho nhà vua bộ mũ áo tam phẩm và được cha truyền con nối chức tá lãnh. Nhà vua biết sự đã rồi, không làm sao được, đành phải gắng gượng nhận lãnh. Kịp khi vua Thanh đi tuần du phía đông đã quay về, lại dùng Phan Khải Đức làm kiêu kỵ hiệu, Đinh Nhạ Hành và Phạm Đình Thiện làm lãnh thôi; còn mọi người khác đều được cấp cho lương tháng 3 lạng bạc và một thạch gạo.

Nhà vua c ăm giận vì bị người Thanh lừa gạt, bèn cùng các bầy tôi là bọn Phạm Như Tùng, Hoàng Ích Hiểu, Lê Hân, Nguyễn Quốc Đống, Nguyễn Viết Triệu, Lê Quý Thích, Nguyễn Đình Miên, Lê Văn Trương, Lê Tùng và Lê Thức mười người uống máu ăn thề, làm bài biểu định đưa lên vua Thanh để xin quân cứu viện, nếu không được thì xin được đất hai châu Tuyên Quang và Thái Nguyên để quay về giữ việc thờ cúng tổ tiên hay là cùng nhau lén về Gia Định, nương nhờ triều ta^2để dần dà toan tính việc khôi phục, chứ quyết không chịu sống thừa ở đất Bắc.
Vua tôi bàn nhau cứ phủ phục ở sân rồng mà khẩn khoản yêu cầu; nếu có xảy ra sự gì bất trắc thì sống chết cùng liều.
Tr ước hết, các bầy tôi đến chỗ ở của Kim Giản báo cho Kim Giản biết. Kim Giản mời họ vào để yên ủi và nói: "Hãy tạm lui về quán trọ, đợi sẽ thương lượng sau". Kim Giản bèn mưu bàn với Hòa Thân; phân tán vua tôi mỗi người một ngả.

Tháng 4, mùa h ạ, năm Tân Hợi (Thanh, năm Càn Long thứ 56)3, nhà Thanh cho đem:
- Hoàng Ích Hiểu đi Y-Lê^4.
- Lê Hân đi Phụng Thiên^5.
- Phạm Như Tùng đi Hắc Long Giang^6;
- Nguyễn Quốc Đống đi Các Lâm^7;
- Bọn Nguyễn Viết Triệu, Lê Quý Thích, Nguyễn Đình Miên, Nguyễn Hùng Trung, Đàm Thận Xưởng và Lê Văn Trương đi Nhiệt Hà^8 và Trương Gia Khẩu^9.
Riêng Phạm Đình Thiện và Đinh Nhạ Hành vẫn cho ở lại Yên Kinh để hầu hạ hộ vệ nhà vua.
Do s ự lo buồn căm phẫn nung nấu trong lòng, nhà vua từ lúc hãy còn mờ sáng, đã vội ruỗi ngựa vào nhà Kim Giản, muốn vì các bầy tôi mà kể khổ. Bấy giờ Kim Giản đang hầu vua Thanh ở vườn Viên Minh. Nhà vua kịp phi ngựa vào cổng vườn. Tên canh vườn sợ^10 [động đến tai vua Thanh], bèn giằng lấy ngựa, dìu nhà vua lên xe. Người hầu ngựa (mã đồng) là Nguyễn Văn Quyên níu lấy cương ngựa, kêu lên rằng: "Chúng bay vô lễ! Dám làm nhục quốc vương ta". Văn Quyên liền lấy gạch ở trong sân ném tên canh vườn. Tên này bèn kéo đàn kéo lũ đến đánh. Văn Quyên bị đánh đến gần chết, rồi lại phải đưa đến ty Thận Hình. Hơn một tháng sau, Văn Quyên mới được phép trở về doanh trại, rồi vì những thương tật ấy, bị bệnh mà chết.

1 Tức là năm 1790.
2 Chỉ triều Nguyễn.
3 Tức là năm 1791.
4 Một trọng trấn ở phía Tây Trung Quốc.
5 Tức tỉnh Liêu Ninh ở Đông Bắc Trung Quốc.
6 Một tỉnh ở Đông Bắc Trung Quốc.
7 Một tỉnh ở Đông Bắc Trung Quốc.
8 Một tỉnh ở phía Đông Bắc Bộ Trung Quốc.
9 Trương Gia Khẩu nay là đất huyện Vạn Toàn thuộc tỉnh Sát Cáp Nhĩ, Trung Quốc.
10 Cương mục chỉ chép là "thủ viên giả khủng", nhưng không nói rõ "tên canh vườn sợ" gì... đây chúng tôi dựa vào Lê quý dật sử mà chua thêm trong hai ngoặc đơn cho sáng nghĩa, vì theo sách đó, thì Chiêu Thống đến vườn, phục xuống đất, kêu lớn...
Tháng 5, mùa h ạ, năm Nhâm Tý (Thanh, năm Càn Long thứ 57)1, nguyên tử qua đời^2. Nhà vua, do đó, se mình. Ngày Ất Tỵ (ngày 16) tháng 10, mùa đông, năm Quý Sửu (Thanh, năm Càn Long thứ 58)3, nhà vua bệnh kịch, cho vời bọn Duy Khang, Đình Thiện và Nhạ Hành đến, trối trăng: "gặp lúc vận nhà không may, ta không biết liều chết giữ lấy xã tắc, phải nhờ đậu quê người đất khách để mưu tính việc khôi phục, chẳng dè bị người lừa gạt đến nổi phải uất hận đến thế này, thật là ở vào tình thế không biết xoay sở ra sao được! Một ngày kia, bọn các ngươi nếu có ai về được nước nhà thì nên đem nắm xương tàn của ta về táng để tỏ ý nghĩa quay đầu về núi". Các bầy tôi khóc lạy, xin vâng theo mệnh lệnh. Đoạn, nhà vua tắt nghĩ^4.
Vua Thanh sai táng vua Lê bằng nghi lễ công tước ở chỗ Tướng đài oa ngoài cửa Đông trực môn, cho con nuôi vua Lê là Lê Duy Khang được thế lập chức tá lãnh.
Các bầy tôi đều để trở theo lễ đã quy định, thay phiên nhau đến thủ hộ tại nơi phần mộ nhà vua. Viết Triệu ở Nhiệt Hà được tin cáo phó, bèn đặt bài vị nhà vua tại chỗ mình ở, lạy, khóc rất thảm thiết. Nhân đó, Viết Triệu bị bệnh mà chết.
Tháng 11, mùa đông, năm Kỷ Mùi (Thanh, năm Gia Khánh thứ 4)5, thái hậu cũng vì lo buồn mà chết.
Năm ấy^6, vua Thanh sai thả bọn Lê Quýnh ra khỏi ngục, từ đầu tóc đến ăn mặc đều được để cho tùy tiện^7.
N ăm Nhâm Tuất (1802), niên hiệu Gia Long thứ 1 triều ta^8. (Thanh, năm Gia Khánh thứ 7). Thế tổ Cao hoàng đế ta^9 diệt được Tây Sơn, thống nhất bờ cõi, sai sứ sang thông hiếu với nhà Thanh. Nhân đó các bầy tôi nhà Lê dâng biểu xin trở về nước nhà.

N ăm Giáp Tý (1804), niên hiệu Gia Long thứ 3 (Thanh, năm Gia Khánh thứ 9), vua Thanh cho phép đưa linh cửu vua Lê, thái hậu và nguyên tử về nước. Tháng 2, mở quan ván ra, thì thấy: vua Lê, da thịt đều tiêu cả, chỉ riêng có quả tim vẫn không nát, hãy còn rướm máu tươi đỏ như lúc sống. Ai trông thấy cũng phải xót xa, kinh ngạc.

Tháng 8, đến trấn Nam Quan. Tháng 9, về đến thành Thăng Long (hoàng phi Nguyễn Thị, trước đây lánh loạn, ngầm ẩn náu ở vùng Kinh Bắc; đến bây giờ, đi đón quan tài vua Lê, hộ tống chầu hầu cho về đến Thăng Long thì uống thuốc độc tự tử).
Tháng 11. Táng nhà vua ở lăng Bàn Thạch (cho Viết Triệu và Văn Quyên phụ táng).
Tháng 2, n ăm Giáp Thân (1884), niên hiệu Kiến Phúc thứ 1 (Thanh, năm Quang Tự thứ 10), truy đặt tên thụy cho nhà vua là Mẫn hoàng đế. (Trước đây, nhà vua chạy sang nhà Thanh, người nước ta gọi nhà vua là Xuất đế, hay là Chiêu Thống đế, còn bài vị thờ trong miếu nhà Lê ở thôn Kiều Đại thuộc tỉnh Thanh thì đề là Nghị hoàng đế. Tên thụy này có lẽ là do bầy tôi tòng vong đặt riêng cho chăng. Dực Tông Anh hoàng đế (Tự Đức) ta có lời phê [về Lê Mẫn Đế] để bảo cho mọi người biết, đại lược nói: "Nhà vua bị người ta lừa gạt, bị giám buộc ở quê người đất khách, đến nỗi lo buồn phẫn uất, ôm hận mà chết, thân dẫu chết, nhưng tâm không chết, kể cũng đáng thương! Vậy nên truy đặt tên thụy là Mẫn Đế". Việc này đã được giao xuống cho đình thần bàn luận; đến đây truy đặt tên thụy như thế, là tuân theo mệnh lệnh đã ra sẵn từ trước. Trong bài sách văn đặt tên thụy có câu: "Cơ đích nhị tam thần bộc, Phú trung lộ hề hồ vi! Thê trì nhất thập dư niên, khống đại bang nhi thùy cực!" Và "Mỹ thường giả mệnh, nan vi phục hạ chỉ Thiếu Khang; Bất tử kỳ tâm, vô quý tuận Minh chi Trang liệt"1.

1 Tức năm 1792.
2 Chết vì bệnh đậu mùa.
3 Tức năm 1793.
4 Thọ 28 tuổi.
5 Tức là năm 1799.
6 Kỷ Mùi 1799.
7 Nghĩa là bọn Lê Quýnh cứ việc để tóc và mặc quốc phục, không bị cưỡng ép theo kiểu người Mãn Thanh.
8 Triều Nguyễn.
9 Tức là Gia Long mà sử thần triều Nguyễn tôn xưng.

Nhà Lê trên đây từ Thái Tổ, Mậu Tuất, năm thứ 1 (1418)2đến Chiêu Tông, năm Bính Tuất. Quang Thiệu thứ 11 (1626) cộng 9 đời vua gồm 109 năm. Phụ vào đó. Mạc Đăng Dung 3 năm, Đăng Doanh 3 năm, Hậu Lê từ Trang Tông, năm Quý Tỵ. Nguyên Hòa thứ 1 (1533), đến Mẫn Đế năm Kỷ Dậu, Chiêu Thống thứ 3 (1789), cộng 16 đời vua, gồm 257 năm, tổng cộng tất cả là 372 năm.

L ời phê I: Nhà Lê từ Thái Tổ sáng lập cơ nghiệp, truyền nối chưa được mấy đời, chỉ có Thánh Tông được kể là rất thịnh trị, còn các vua khác đều mờ tối, ươn hèn, không đáng đếm xỉa. Từ khi trung hưng về sau, chính quyền về cả trong tay họ Trịnh, nhà Lê chỉ có suông. Lúc khai sáng thì chính đại và gian nan như vậy, đến sau truyền ngôi thì rối ren còi cõm như kia, không biết việc báo ứng ra thế nào nhỉ? Hay là quy mô lập quốc còn có chỗ chưa được tốt chăng? Nhưng nhà Lê truyền đời được lâu dài, vượt hẵn nhà Lý, nhà Trần trước thì do công đức của Thái Tổ mà được thế chăng?

L ời phê II^3-Nào đâu là "giãi tỏ nghĩa cả" như lời đã nói nữa! Hoặc giả vua Càn Long vì già nua lẫn cẫn, bị bọn gian thần phỉnh gạt^4 hay là chỉ vì háo danh mà không có sự thật chăng?

L ời phê III^5-Nghìn năm hãy còn chua xót.
Lời cẩn ánNhà Lê từ Thái Tổ (1428-1433) khởi nghĩa Lam Sơn, phá giặc Minh, kiết thiết đất nước, cảm hóa được kẻ hung tàn, bãi bỏ được hình phạt giết chóc^6, rộng cứu sinh dân, công đức cao dầy như trời đất, sánh với những triều đại từ Lý, Trần về trước, thật chưa đời nào có được như vậy. Truyền vài đời đến Thánh Tông (1460-1497): ở trong nước thì sửa sang văn trị, đối với ngoài thì lừng lẫy võ công; rực rỡ hiển hách làm cho sự nghiệp đời trước được sáng tỏ thêm. Kể cũng gọi là thịnh trị đấy.

T ừ đời Uy Mục (1505-1509) trở về sau diễn mãi những trò tranh cướp giết hại lẫn nhau, vận nhà Lê, do đó, giữa vời suy đồi. Họ Mạc nhân dịp, tiến lấn bề trên. Mà nhờ được ý trời chưa thay đỗi, Triệu Tổ Tĩnh hoàng đế^7 ta đứng đầu xướng xuất khởi nghĩa, đón Trang Tông (1533-1548) mà lập làm vua: chính thống lại được tỏ sáng, kỷ cương lại được đứng đắn, công nghiệp trung hưng lừng lẫy rực rỡ hàng ngàn đời. Họ Trịnh dựa vào cơ đồ đã gần thành tựu, chuyên nắm quyền bính trong nước, vua Lê chỉ giữ có chiếc ngai suông, không ai dám nói sao cả. May thay danh phận hãy còn, cả nước cùng tôn vua Lê làm cộng chủ^1. Khoảng niên hiệu Chính Hòa (1680-1705), Vĩnh Thịnh (1705-1719), bốn phương vô sự, trong nước hơi yên; thế cũng là cuộc thịnh vượng trong một thời như đời vua Thiếu Khang nhà Hạ.

1 ý nói: Về phần vài ba người bầy tôi tòng vong theo hầu cương ngựa cho Chiêu Thống, họ có cái đau buồn như thơ "thức vị" trong bội phong Kinh Thi đả tả cái cảnh quá đỗi suy vi của Lê hầu trong cơn mất nước, phải kiểu ngụ ở nước Vệ, làm cho bầy tôi phải khổ sở nhục nhã trong cảnh giãi móc dầm sương. Về phần Chiêu Thống, nhà vua nhờ đậu ở bên nhà Thanh đã hơn mười năm, kêu cầu với nước lớn, nhưng nào có đi đến đâu. Thật đúng như thơ "Tái trì" (Dung phong, Kinh Thi) đã than phiền, và: "mệnh trời xoay vần bất thường, Lê Chiêu Thống khó làm như Thiếu Khang mà khôi phục được nhà Hạ. Nhưng trái tim không chết, thật chẳng thẹn với Trang Liệt đã chết theo nhà Minh.
2Đây là tính từ năm Lê Lợi bắt đầu khởi nghĩa, xưng bình định vương; nếu kể từ năm lên ngôi vua, đặt niên hiệu là Thuận Thiên thì từ năm 1428.
3 Chỉ việc Thanh Càn Long tuyên bố trong lời thủ chiếu là sẽ "dãi tỏ nghĩa cả với thiên hạ" (Xem Chb. XLVII, 33 ). Nhưng thực tế theo Tự Đức, thì là bất chính: vì một mặt lừa gạt Lê Chiêu Thống bằng cách bảo đổi trang phục theo người Mãn Thanh, rồi giữ chịt ở lại Trung Quốc; một mặt khác, tiếp nạp sứ giả và thừa nhận nhà Tây Sơn.

4 Chỉ bọn Khang An và Hòa Thân.
5 Chỉ việc Chiêu Thống chết còn ôm hận đến nỗi trái tim còn đỏ, không tiêu tan.
6 Nguyên văn là "thắng tàn, khử sát" (chữ trong thiên "Tử Lộ" sách "Luận ngữ") ý nói Lê Thái Tổ khéo trị nước, có chính sự tốt để giáo dục kẻ tàn bạo khiến cho bỏ được điều ác và đưa dân đến chỗ lương thiện, không phải dùng đến hình phạt giết người. 7 Nguyễn Kim, tổ triều Nguyễn.
Hi ển Tông (1740-1786), sau khi bị giam cầm, vào nối nghiệp lớn, biết kín đáo giữ mình, thuận lựa theo chiều biến cố, ung dung lặng lẽ, không thi thố gì, làm cho Trịnh Sâm dẫu ngạo nghễ, càn bậy rông rỡ, lấn ép đến đâu cũng không dám giở hết mọi ngón độc ác, nên Hiển Tông mới ở ngôi được hơn 40 năm.

H ọ Trịnh vô đạo, bị trời tước đoạt mất quyền soi xét: hấn khích nỗi ở trong nhà, quân sĩ sinh ra kêu rông ngang ngược. Giặc Chỉnh nhân dịp, dẫn quân ngoài đến phá hoại nước nhà. Thế là Trịnh mất rồi Lê cũng đổ theo.

K ể từ khi nhà Lê suy yếu, tự mình không phấn chấn lên được, họ Trịnh đời này qua đời khác làm mãi những sự hung bạo, nhiều lần rông rỡ lấn hiếp, nhưng cuối cùng cũng không dám chiếm lấy [ngôi vua] mà vơ làm của mình, để nhà Lê còn được truyền đời lâu dài đến hơn 200 năm, có lẽ cũng vì ở trong Nam, các thánh vương triều ta^2 gây dựng cơ sở, nêu cao nhân nghĩa, tiếng tăm thiêng liêng thấm khắp mọi nơi, có đủ cớ để làm tiêu tan tấm lòng ngấp nghé của họ Trịnh, nên Trịnh mới sợ mà không dám làm đó thôi.

M ẫn đế (1787-1789) gặp lúc thời vận không may, mà bọn người giúp rập lại không có tài như những tay phò tá ở những đời trung hưng xưa, cho nên dẫu muốn không bị diệt vong phỏng có được chăng? Nhưng, trong một thời bôn ba, vua thì nêu được nghĩa cả, tôi thì giữ được trung trinh, lòng thành khẩn làm cho người Thanh phải cảm động, rạng rỡ sử sách, nếu không phải là do tổ tông nhân hậu lập quốc, ơn đức lưu truyền sao được đến thế?
Lời chua-Hoàng Ích Hiểu: Người Phong Nẫm, châu Thượng Lang^3.
Ph ạm Như Tùng: Người An Lão^4, huyện Thư Trì.
Nguyễn Viết Triệu: Người Thanh Thủy^5, huyện Nam Đường. Lê Văn Trương: Người Nghĩa Động^6, huyện Nam Đường. Lê Hạo: Người An Ấp, huyện Hương Sơn^7.
Lê Quy Thích: Người Động Bàng, huyện An Định^8.
Đinh Lệnh Dận: Người Hàm Giang, huyện Cẩm Giàng^9. Trần Huy Lâm: Người Nam Trực, huyện Nam Chân^10. Lê Doãn: Người Đồng Trạch^11, huyện Quỳnh Côi.
Bế Nguyễn Cung, Bế Nguyễn Doãn: Bầy tôi biên giới ở Cao Bằng. Lê Doãn Trị: Người Đại Mão^1, huyện Siêu Loại, là em Lê Quýnh.
1 Ý nói chúa Trịnh ngoài Bắc, chúa Nguyễn trong Nam tuy cát cứ đất nước, nhưng cả hai đều theo niên hiệu nhà Lê, coi vua nhà Lê như vua chung cả nước.
2 Chỉ các chúa Nguyễn cát cừ ở Nam Hà.
3 Nay là huyện Trừng Khánh, tỉnh Cao Bằng.
4 Nay là thôn An Lão, xã Song An, huyện Vũ Thư, tỉnh Thái Bình.
5 Nay là xã Nam Thanh, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An.
6 Nay là thôn Nghĩa Động, xã Nam Nghĩa, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An.
7 Nay thuộc tỉnh Hà Tĩnh.
8 Nay là phần lới huyện Thiệu Yên, tỉnh Thanh Hóa.
9 Nay thuộc tỉnh Hải Dương.
10 Nay thuộc huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định.
11 Nay thuộc xã Quỳnh Lưu, huyện Quỳnh Phụ, tỉnh Thái Bình.
Trịnh Hiến: Người Sóc Sơn, huyện Vĩnh Lộc^2, khoảng năm Gia Long (1802-1819), làm quan đến tham tri bộ Binh.
Nguy ễn Đình Miên: Người Hương Ngạnh, huyện Từ Liêm.
Lê Tùng: Người Tây Tựu^3, huyện Từ Liêm.
Lê Thức: Người Đáp Cầu, huyện Hoằng Hóa^4.
Nguyễn Hùng Trung: Người Bình An^5, huyện Thư Trì.
Đàm Thận Xưởng: Người Hương Mặc^6, huyện Đông Ngàn.
Lý Gia Du: Người Thụy Lôi^7, huyện Kim Bảng, khoảng năm Gia Long, làm quan đến thị trung học sĩ, rồi được trao chức cai bạ ở Quảng Đức doanh.
Nguy ễn Văn Quyên: Người Bố Vệ, huyện Đông Sơn^8.
Hoàng phi Nguyễn Thị: Tên là Kim, người Tì Bà^9, huyện Lang Tài. Lăng Bàn Thạch: Xem Lê Hiển Tông, năm Cảnh Hưng thứ 47 (Chb. XLVI, 27). Thăng Long: Xem Lý Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 1 (Chb. II, 11).

Dịch xong ngày 28 tháng 3 năm 1960.

1 Nay thuộc xã Mão Điền, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh.
2 Nay là huyện Vĩnh Lộc, tĩnh Thanh Hóa.
3 Tục gọi làng Đăm.
4 Nay là huyện Hoằng Hóa, tỉnh Thanh Hóa.
5 Nay thuộc xã Hòa Bình, huyện Vũ Thư, tỉnh Thái Bình.
6 Nay là thôn Hương Mạc, huyện Tiên Sơn, tỉnh Bắc Ninh.
7 Nay là xã Thúy Ái, huyện Kim Bảng, tỉnh Hà Nam.
8 Nay là huyện Đông Sơn, tỉnh Thanh Hóa.
9 Nay là thôn Tì Bà, xã Phúc Hòa, huyện Gia Lương, tỉnh Bắc Ninh.