vào. Thành b ị vỡ, các đạo quân khác của nhà Hồ ở ven sông đều tan rã, lui về giữ sông Hoàng Giang. Quân nhà Minh nhân thế thắng, cứ theo dọc sông Phú Lương kéo xuống. Đi đến đâu, chúng đốt những hàng rào bằng gỗ, tiến thẳng đến Đông Đô, bắt cướp con gái, vàng, lụa, tính toán lương thực tích trữ, phân phối chức quan giữ việc, chiêu tập dân phiêu lưu, làm kế đóng giữ lâu dài.
Lời chua - Hoàng Giang: Xem Trần Thái Tông, năm Nguyên Phong thứ 7 (Chính biên VI, 44).
Đinh Hợi (1407). (Trần Đế Ngỗi, năm Hưng Khánh thứ 1. Từ tháng 10 trở về trước thuộc về Hán Thương, năm Khải Đại thứ 5. - Minh, năm Vĩnh Lạc thứ 5).
Tháng 2, mùa xuân. Mộc Thạnh nhà Minh đánh cho quân nhà Hồ bị thua to ở sông Mộc Hoàn; quân nhà Hồ rút lui, giữ cửa biển Đại An.
M ộc Thạnh, tả phó tướng nhà Minh, nghe biết Hồ Nguyên Trừng đóng quân ở Hoàng Giang, bèn đem quân thủy, quân bộ đều tiến, đến sông Mộc Hoàn, đóng dinh trại đối ngạn với sông Hoàng Giang. Nguyên Trừng dùng ba trăm chiếc thuyền lớn tung quân ra đánh, quân của Thạnh ở hai bên bờ sông đánh khép lại: quân của Nguyên Trừng bị thua to, lui về giữ cửa Muộn Hải. Hồ Đỗ và Hồ Xạ bỏ bến Bình Than, cũng chạy đến cửa Muộn, hết sức đắp đồn lũy, để tính kế cầm cự lâu dài, gặp lúc quân nhà Minh đuổi đến nơi, lại phải lui giữ cửa biển Đại An. Thị trung Trần Nguyên Chỉ, Trung thư lệnh Trần Sư Hiền và người ở Kiến Hưng^1 là Nguyễn Nhật Kiên cũng tụ tập dân chúng, bắt giết viên trấn phủ^2 rồi đều đầu hàng quân nhà Minh.

Quân hai bên đối lũy, ngày đêm đánh nhau, gặp lúc ấy mưa nắng thất thường, sinh ra tật dịch. Quân nhà Minh thấy rằng cửa Muộn Hải đất ẩm thấp, không thể đóng quân lâu được, giả vờ đem quân rút lui, đến cửa Hàm Tử, đóng dinh trại kiên cố để đợi quân địch. Hồ Nguyên Trừng cũng đón Quý Ly và Hán Thương từ Tây Đô đến, lại tiến quân đóng ở Hoàng Giang, để cầm cự với quân nhà Minh.
Lời chua - Sông Mộc Hoàn: Ở xã Mộc Hoàn^3, huyện Phú Xuyên, tỉnh Hà Nội^4. Sông này tiếp giáp với Hoàng Giang.
Cửa Muộn Hải: Ở địa phận huyện Giao Thủy, tỉnh Nam Định, nay bị bồi lắp. Bình Than: Tên bến đò. Xem Trần Nhân Tông, năm Thiệu Bảo thứ 4 (Chính biên VII, 28).
Cửa Hàm Tử: Xem Trần Nhân Tông, năm Trùng Hưng thứ nhất (Chính biên VII, 39).
Cửa biển Đại An: Tức cửa biển Đại Nha. Xem Lý Hậu Đế năm thứ nhất (Tiền biên IV, 13).
Tây Đô: Ở địa phận Xuân (trước là Hoa) Giai, Phương Giai và Tây Giai thuộc huyện Vĩnh Lộc (trước là Phúc), tỉnh (trước là trấn) Thanh Hóa, có một tên nữa là Thành nhà Hồ, do Quý Ly đắp, nay vẫn còn.
Tháng 3. Hồ Nguyên Trừng tiến quân đến cửa Hàm Tử, quân nhà Minh đón đánh, quân của Nguyên Trừng bị thua to.
1 Kiến Hưng: Nay gồm các huyện Nghĩa Hưng, Ý Yên, Vụ Bản tỉnh Nam Định. Lúc ấy Phan Hòa Phủ làm trấn phủ sứ ở Kiến Hưng. Theo Toàn thư thì chỉ có Nguyễn Nhật Kiên đem dân chúng giết trấn phủ sứ Phan Hòa Phủ, còn Trần Nguyên Chỉ và Trần Sư Hiền đã đầu hàng quân Minh từ trước.

2 Kiến Hưng: Nay gồm các huyện Nghĩa Hưng, Ý Yên, Vụ Bản tỉnh Nam Định. Lúc ấy Phan Hòa Phủ làm trấn phủ sứ ở Kiến Hưng. Theo Toàn thư thì chỉ có Nguyễn Nhật Kiên đem dân chúng giết trấn phủ sứ Phan Hòa Phủ, còn Trần Nguyên Chỉ và Trần Sư Hiền đã đầu hàng quân Minh từ trước.
3 Xã Mộc Hoàn nay thuộc huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam. Huyện Phú Xuyên nay thuộc tỉnh Hà Tây.
4 Xã Mộc Hoàn nay thuộc huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam. Huyện Phú Xuyên nay thuộc tỉnh Hà Tây.
Nguyên Tr ừng, Hồ Đỗ và Đỗ Mãn lại đem quân thủy, quân bộ nhất tề từ Hoàng Giang tiến lên. Hồ Xạ, Trần Đĩnh quản lĩnh đạo quân đóng ở bờ phía nam; Đỗ Nhân Giám, Trần Khắc Trang quản lĩnh đạo quân đóng ở bờ phía bắc; Đỗ Mẫn và Hồ Vấn quản lĩnh đạo thủy quân, tất cả bảy vạn người, nói phao là hai mươi mốt vạn, cùng nhau tiến đến cửa Hàm Tử. Thuyền chiến nối liền nhau hơn mười dặm, chắn ngang giữa sông. Nhà Minh đặt quân mai phục, rình khi quân nhà Hồ trễ nải, đem hai cánh quân thủy và bộ xông ra. Quân bộ của nhà Hồ không thể đối địch được, cùng nhau trốn chạy, gặp phục binh nhà Minh, đều quay dáo, nhảy xuống sông chết, chỉ có cánh quân thủy được thoát thân. Thuyền tải lương chìm đắm hầu hết. Lúc ấy đạo quân của Hồ Xạ còn ở lại sau, biết mặt trước có quân mai phục, không chịu tiến lên, Hồ Đỗ sai người trách móc, Hồ Xạ mới tiến quân, cũng đều bị thua. An phủ sứ Bắc Giang là Nguyễn Hi Chu bị bắt, Hi Chu mắng nhiếc Trương Phụ là giặc tàn bạo, Phụ sai giết đi.
Tháng 4, mùa hạ. Quân nhà Minh tiến đánh Lỗi Giang, quân của Hán Thương tự tan vỡ.
B ị thua trận ở Hàm Tử, Quý Ly và Hán Thương đem liêu thuộc do đường biển chạy lui vào Thanh Hóa. Quân nhà Minh đuổi theo, đến Lỗi Giang, quân nhà Hồ không đánh nhau mà tự tan vỡ. Ngụy Thức^1 xin hai bố con nhà Hồ tự thiêu mình cho chết và nói: "Nước mất rồi, người vua chúa không nên chết ở tay người khác". Quý Ly giận, chém chết Ngụy Thức, rồi chạy vào Nghệ An.
Lời chua - Lỗi Giang: Tức phân lưu của sông Mã, ở huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hóa, hạ lưu con sông này thông với sông Đại Lại.
Tháng 5. Quân nhà Minh kéo đến cửa biển Kỳ La, bắt được Quý Ly, Hán Thương cùng con cháu, liêu thuộc của hắn.
Tr ương Phụ biết Hán Thương trốn chạy vào Nghệ An, bèn cùng tả phó tướng Thạnh theo đường bộ tiến quân, lại phân phái Liễu Thăng đem chu sư^2 do đường thủy đuổi theo, khi đuổi đến cửa biển Kỳ La, đánh cho quân nhà Hồ phải thua to, bắt được Quý Ly, hôm sau lại bắt được Hán Thương cùng con hắn là Nhuế ở núi Cao Vọng. Những tướng tá sau này đều bị bắt: Hữu tướng quốc Quý Tì và con hắn là Phán trung đô Vô Cữu, Tả tướng quốc Nguyên Trừng, tướng quân Hồ Đỗ, Phạm Lục Tài, Nguyễn Nghiện Quang và Đoàn Bồng. Còn những người khác như Trần Nhật Chiêu, Nguyễn Phi Khanh, Nguyễn Cẩn và Đỗ Mẫn thì đã đầu hàng quân Minh từ trước rồi. Duy viên Hành khiển hữu tham tri chính sự Ngô Miễn và viên trực trưởng Kiều Biểu nhảy xuống sông tự tử, vợ Ngô Miễn là Nguyễn Thị cũng chết theo.

Lúc hai cha con nhà H ồ chạy đến Kỳ La, có phụ lão ra bái yết, nói: "Chỗ này tên là "Ky Lê"3, ở trên kia có núi "Thiên Cầm"4, đấy đều là điềm không tốt, xin đừng lưu ở đây". Hai họ Hồ nổi giận, chém chết người phụ lão ấy; đến nay, quả nhiên Hán Thương bị bắt ở đây.

Tr ước kia, Hán Thương bổ Hối Khanh giữ chức tuyên úy sứ lộ Thăng Hoa, Hối Khanh dùng viên quan bản thổ là đại tri châu Đặng Tất và Phạm Thế Căng làm chân tay. Tất cùng viên châu phán Nguyễn Lỗ ghen ghét nhau về công trạng. Khi nhà Hồ bị thua chạy, sắc phong cho Chế Ma Nô Đã Nan làm Thăng Hoa quận vương để phủ dụ người Chiêm Thành, lại sai Hối Khanh đem số dân đã dời đến ở khi trước và dân bản thổ giao cho Lỗ quản lĩnh để đem đi viện trợ^5. Hối Khanh đều ẩn giấu việc ấy đi, không tuyên bố ra. Gặp lúc quân của Chiêm Thành đến tranh lại đất cũ, bọn dân đã dời đến khi trước sợ hãi tan rã. Hối

1 Ngụy Thức giữ chức ngự sử trung tán triều Hồ Hán Thương. Xem thêm Chính biên quyển XI, tờ 41.
2 Quân lính đi thuyền, dùng vào trận thủy chiến.
3 Chữ "Ky Lê" theo Hán văn viết Ky: trói, buộc, giàm đầu ngựa. Lê: có nhiều nghĩa, có danh từ riêng là tên của một họ (Tiên tổ Quý Ly làm con nuôi Lê Huấn mới đổi là Lê).
4 Thiên cầm nghĩa đen là trời bắt. Vì tên chỗ đất này một chỗ có nghĩa bóng là trói họ Lê (Ky Lê), một chỗ có nghĩa là trời bắt (Thiên cầm), nên mới nói là điềm không tốt.
5 Đoạn văn này sử Cương mục chép không rõ ràng, như hai chữ cuối câu chép là phó viện, nghĩa là đem đến viện trợ. Không rõ đem đến đâu và viện trợ đạo quân nào? Theo Toàn thư và Sử Ký bản kỷđều chép Hán Thương viết thư bảo Hối Khanh lấy một phần ba số dân mới dời đến và quân lính ở bản thổ giao cho Lỗ quản lĩnh làm quân "cần vương".
Khanh trốn về Hóa châu, Tất và Lỗ cũng đem quân thủy, quân bộ kế tiếp đến đó. Chỉ có một mình Đã Nan chống nhau với quân Chiêm Thành, thế lực trơ trọi yếu đuối, bị quân Chiêm Thành giết chết.
L ỗ và Tất đánh nhau hơn một tháng, Lỗ bị thua, chạy sang Chiêm Thành. Đến khi nhà Hồ mất, Chiêm Thành lại chiếm cứ Thăng Hoa, cướp Hóa Châu; nhà Minh trao quan chức cho Tất để chống cự. Quân Chiêm Thành phải rút về. Tất sai người đưa Hối Khanh về, đến cửa biển Đan Thai, thì Hối Khanh tự vẫn, Trương Phụ đem thủ cấp bêu tại chợ Đông Đô.

L ời phê^1 - Mấy lần lật lọng lời thề nguyền, tính toán lấn cướp ngôi vua một cách xảo quyệt! Đến bây giờ có thể xảo trá để thoát thân được không? Đạo trời báo ứng, rõ ràng không sai, chả đáng sợ lắm sao?

L ời chua - Trực trưởng: Tên quan.
Núi Cao Vọng, cửa biển Kỳ La: Nay ở huyện Kỳ Anh, tỉnh Hà Tĩnh. Ky Lê: Tức cửa biển Kỳ La.

Thiên C ầm^2: Nguyên tên là Thiên Cầm^3. Tương truyền ngày trước Lạc Hùng vương đi chơi đến chỗ này, nghe thấy có tiếng sáo trời, nên đặt tên là Thiên Cầm^4. Người phụ lão không muốn cho Hán Thương lưu lại ở đấy, nên nhân thanh âm gần với nhau mà nói trệch đi để truật Hán Thương: "Kỳ La" gọi trệch là "Ky Lê", chữ "cầm" là đàn đổi ra chữ "cầm" là bắt.
Cửa biển Đan Thai: Ở chỗ giáp giới hai huyện Nghi Xuân và Chân Lộc thuộc tỉnh Nghệ An, nay là cửa biển Hội Thống.
Tháng 6. Nhà Minh đổi An Nam làm Giao Chỉ, lập phủ, huyện, đặt quan lại, miễn tô thuế ba năm.
B ố con Hồ Quý Ly đã bị bắt, nhà Minh hạ chiếu tìm con cháu nhà Trần lập làm vua. Quan lại và kỳ lão^5đều nói: "Họ Trần không còn người nào có thể thừa kế được. An Nam nguyên trước là Giao Châu, xin khôi phục lại chế độ quận huyện, cho dân được đổi mới". Bấy giờ nhà Minh bèn đổi An Nam làm Giao Chỉ. Cách sắp đặt như thế này:

- Đặt 17 phủ, là: Giao Châu, Bắc Giang, Lạng Giang, Lạng Sơn, Tân An, Kiến Xương, Phụng Hóa, Kiến Bình, Trấn Man, Tam Giang, Tuyên Hóa, Thái Nguyên, Thanh Hóa, Nghệ An, Tân Bình, Thuận Hóa và Thăng Hoa. Mười bảy phủ này lệ thuộc thẳng vào ti Bố Chính.

- Đặt năm châu, là: Quảng Oai, Tuyên Hóa, Quy Hóa, Gia Bình và Diễn Châu.
- Còn những nơi xung yếu khác thì đặt 12 vệ để khống chế.
- Về phần quan chức thì đặt ba ti^6, bổ dụng thượng thư Hoàng Phúc kiêm giữ công việc hai ti Bố Chính và Án Sát, Lữ Nghị giữ công việc Đô Ti^7, Hoàng Trung làm chức phó trong Đô Ti.
- Công việc cai trị cấm việc sai dịch và miễn thu các thứ thuế trong ba năm.
1 Chỉ việc Quý Ly bị quân nhà Minh bắt ở cửa biển Kỳ La.
2 Trời bắt.
3Đàn trời.

4 Tham khảo sách Đại Việt sử ký bản kỷ, tác giả (có thuyết nói là Ngô Thì Sĩ) chua: Lúc hai họ Hồ bị bắt, núi này chưa có tên là "Thiên Cầm". Đến triều nhà Lê, viên tư mã Lê Khôi lên chơi núi này, nghe thấy trên không có tiếng như tiếng đàn, cho nên đặt tên núi là "Thiên Cầm.
5 Có lẽ chỉ một số quan lại đã đầu hàng quân Minh và một số kỳ lão bị quân Minh dụ dỗ hoặc doạ nạt, chứ không phải quan lại và kỳ lão cả nước.
6 Xem chú thích số 3, Chính biên quyển XII, tờ 4. 7 Tức Đô chỉ huy sứ ti.
Trương Phụ nhà Minh bắt giải Quý Ly, Hán Thương và họ hàng đồ đảng đưa về Kim Lăng.
Tr ương Phụ sai bọn hoành hải tướng quân Lỗ Lân, đô đốc thiêm sự Liễu Thăng bắt giải Quý Ly và con là Hán Thương, Nguyên Trừng, Triệt, Uông, cháu là Nhuế, Mỗ, Phạm, em là Quý Tì, con Quý Tì là Vô Cữu, ngụy^1 tướng quân Hồ Đỗ, Đoàn Bồng, ngụy^2 Hành khiển Nguyễn Nghiện Quang, Lê Cảnh Kỳ đến Kim Lăng hiến tiệp. Vua nhà Minh ngự điện nhận tù binh và hỏi Quý Ly rằng: "Giết vua, cướp nước, như thế có phải là đạo người bầy tôi không?". Quý Ly không trả lời được, bèn giao cả xuống giam vào ngục tù, chỉ tha cho con là Trừng, cháu là Nhuế. Sau, Quý Ly ở trong ngục được tha ra, bắt đi thú thủ ở Quảng Tây; Trừng vì lành nghề chế binh khí, dâng phép chế súng lên vua Minh, nên được tha ra để dùng.

L ời phê^3 - Rất đáng tiếc Quý Ly không được như Khánh Phong^4 nước Tề, đối đáp với Công tử Vi^5, để làm sướng tai mắt ngàn đời.
Lời cẩn án - Sử cũ chép: "Khi Quý Ly đến Kim Lăng, vua nhà Minh giả vờ trao cho chức tham chính, sai người hộ tống đến nơi làm việc, rồi giết chết ở dọc đường". Có lẽ nào đánh bắt được người đầu sỏ của giặc, không đem làm tội một cách đường hoàng mà lại phải dùng kế giả dối để giết bao giờ? Thật là vô lý! Nay theo sách Minh sử kỷ sự cải chính lại.
Nhà Minh hạ chiếu trưng cầu những nhân sĩ có tài đức văn học ẩn dật ở núi rừng cùng những người am hiểu thông thạo tạp nghệ.

Vua nhà Minh sai b ọn Trương Phụ tìm tòi dò hỏi những người ẩn dật ở núi rừng, có tài, có đức, thông suốt năm kinh, văn hay, học rộng, thạo việc, am hiểu thư toán, nói năng hoạt bát, hiếu đễ, chăm làm ruộng, tướng mạo khôi ngô, gân sức cứng rắn, cùng những người hiểu biết nghề cầu cúng, làm thuốc, xem bói, đều đưa sang Kim Lăng, sẽ trao cho quan chức, rồi cho về trấn trị các phủ, châu, huyện. Lệnh ấy ban ra, những bọn bon chen đua nhau hưởng ứng, chỉ có Bùi Ứng Đầu cáo từ là bị bệnh đau mắt và mấy người nữa như bọn Hạ Trai học sinh là Lý Tử Cấu trốn ẩn không ra mà thôi. Lúc ấy người ta có câu ngạn ngữ rằng: "Dục hoạt, nhập ẩn lâm san; dục tử, Minh triều tố quan" (muốn sống, ẩn ở núi rừng; muốn chết, hãy làm quan với nhà Minh). Sau đến lúc nhà Lê khởi nghĩa, những người làm quan với nhà Minh mà có tiếng tàn ác đều bị giết. Câu ngạn ngữ trên thành ra câu sấm.
Lời chua - Hạ Trai: Triều đình nhà Trần trước, học sinh chia ra 3 bậc, là: thượng trai, trung trai và hạ trai.
Đô chỉ huy sứ của Minh là Nguyễn Đại phạm tội, Trương Phụ bắt giết đi.
1 Sứ thần nhà Nguyễn cho rằng nhà Hồ cướp ngôi vua nhà Trần, không phải là triều chính thống, nên những quan tước của bầy tôi triều ấy họ đều ghép chữ "ngụy" lên trên, là có ý để phân biệt với bầy tôi triều chính thống.
2 Sứ thần nhà Nguyễn cho rằng nhà Hồ cướp ngôi vua nhà Trần, không phải là triều chính thống, nên những quan tước của bầy tôi triều ấy họ đều ghép chữ "ngụy" lên trên, là có ý để phân biệt với bầy tôi triều chính thống.
3 Chỉ việc vua nhà Minh hỏi tội, Quý Ly không trả lời được.
4 Khánh Phong, người thời Xuân Thu, một quyền thần nước Tề, giết Tề Trang Công để chuyên quyền. Khi Tề Cảnh Tông lên ngôi, toan giết Khánh Phong; Phong chạy sang nước Ngô. Công tử Vi, con thứ hai Sở Cung Vương, khi Cung Vương mất. Công tử Vi đuổi con người anh cả của mình mà cướp ngôi, tức là Sở Linh vương. Linh vương muốn làm ơn với nước Tề, đem quân đánh nước Ngô, bắt Khánh Phong. Linh vương ra lệnh cho Khánh Phong thân đeo xiềng xích đứng trước mặt các quân tướng mà rao to lên rằng: "Từ rầy đừng ai bắt chước như Khánh Phong này giết vua mà chuyên quyền bính". Khánh Phong liền đứng trước mặt tướng sĩ, rao to lên rằng: "Đừng có ai bắt chước Công tử Vi kia đuổi con nhà anh để cướp ngôi vua". Khánh Phong rao dứt lời, tướng sĩ đều cười ồ. - Lời phê này ý nói tiếc rằng Quý Ly không biết đem việc "đuổi Kiến Văn đế, cướp lấy ngôi vua" hỏi vặn lại Minh Thành tổ. Xem thêm chú thích số 2, Chính biên quyển XII, tờ 14.

5 Khánh Phong, người thời Xuân Thu, một quyền thần nước Tề, giết Tề Trang Công để chuyên quyền. Khi Tề Cảnh Tông lên ngôi, toan giết Khánh Phong; Phong chạy sang nước Ngô. Công tử Vi, con thứ hai Sở Cung Vương, khi Cung Vương mất. Công tử Vi đuổi con người anh cả của mình mà cướp ngôi, tức là Sở Linh vương. Linh vương muốn làm ơn với nước Tề, đem quân đánh nước Ngô, bắt Khánh Phong. Linh vương ra lệnh cho Khánh Phong thân đeo xiềng xích đứng trước mặt các quân tướng mà rao to lên rằng: "Từ rầy đừng ai bắt chước như Khánh Phong này giết vua mà chuyên quyền bính". Khánh Phong liền đứng trước mặt tướng sĩ, rao to lên rằng: "Đừng có ai bắt chước Công tử Vi kia đuổi con nhà anh để cướp ngôi vua". Khánh Phong rao dứt lời, tướng sĩ đều cười ồ. - Lời phê này ý nói tiếc rằng Quý Ly không biết đem việc "đuổi Kiến Văn đế, cướp lấy ngôi vua" hỏi vặn lại Minh Thành tổ. Xem thêm chú thích số 2, Chính biên quyển XII, tờ 14.

Đạ i, trước là bầy tôi nhà Hồ, sau đầu hàng nhà Minh, vì có công dẫn dắt cha con nhà Hồ, Trương Phụ làm trát văn trao cho chức Đô chỉ huy sứ. Từ đấy, Đại kiêu căng, làm nhiều điều phi pháp, hoang dâm, nghiện rượu, lại có chí ngấm ngầm phản lại. Trương Phụ bèn giết đi.
Quân nhà Minh rút về nước.
Tr ương Phụ và Mộc Thạnh dẫn quân về nước, để viên giữ ti Đô chỉ huy sứ là Lữ Nghị và viên giữ hai ti Bố chính và Án sát là Hoàng Phúc ở lại trấn thủ nước ta. Phụ dâng lên vua Minh địa đồ bờ cõi đã mở rộng được, mặt đông và mặt tây cách nhau 1760 dặm, mặt nam và mặt bắc cách nhau 2700 dặm, đặt nha môn^1 vừa lớn vừa nhỏ 472 sở. Vua nhà Minh ban khen, thưởng cho tướng sĩ tùy theo công trạng của từng người.
Tháng 10, mùa đông. Giản Định vương nhà Trần là Ngỗi khởi binh ở Tràng An, tự lập làm vua.
Ng ỗi, con thứ của Trần Nghệ Tông, trước phong là Giản Định vương, nhà Hồ đổi phong Nhật Nam quận vương. Khi nhà Hồ bị bại, Trương Phụ yết bảng tìm bắt con cháu họ Trần, Ngỗi phải trốn tránh lẫn lút đến bến Yên Mô ở Tràng An. Người ở Thiên Trường là Trần Triệu Cơ đem dân chúng theo, Ngỗi bèn xưng làm Giản Định hoàng đế, đặt niên hiệu là Hưng Khánh. Người nhà Minh đem quân đến đánh, vì quân mới họp tập, nên chưa đánh nhau mà tự tan vỡ, Ngỗi phải chạy vào Nghệ An. Viên đại tri châu ở Hóa Châu là Đặng Tất nghe tin, liền giết quan nhà Minh, đem quân đến họp. Tất dâng con gái cho Giản Định, Giản Định phong cho Tất làm quốc công, cùng nhau mưu tính việc khôi phục.

L ời chua - Bến Yên Mô: Nay ở xã Yên Mô, huyện Yên Mô, tỉnh Ninh Bình. Trần Nguyệt Hồ xương vương ở Bình Than; quân nhà Minh đánh, bắt được.
Phạm Chấn, thổ hào Đông Triều, khởi binh ở Bình Than, lập Trần Nguyên Hồ làm chúa, tự gọi là quân Trung nghĩa. Nhà Minh sai quân đến đánh, Nguyệt Hồ bị bắt, Phạm Chấn chạy trốn.
Tr ước đây, Bùi Bá Kỳ, tì tướng Trần Khát Chân, tự xưng là "Nam triều trung nghĩa thần" (người tôi trung nghĩa nước Nam) chạy trốn sang nhà Minh, báo cáo nạn nước. Bá Kỳ nói: "Tổ phụ tôi trước đều là đại thần giữ chính quyền triều nhà Trần, mẹ tôi là người họ thân với họ Trần, lúc bé tôi được vào chầu quốc vương, làm quan đến ngũ phẩm; vì cha con Quý Ly giết vua, cướp nước, nên tôi phải bỏ quan đi trốn, nương náu trong hang núi, trong bụng vẫn nghĩa phải đến khuyết đình^2, phơi bày gan dạ, giằn giọc lo lắng hàng mấy năm, nay mới được trông thấy mặt trời^3. Tôi trộm nghĩ: cha con Quý Ly làm việc cướp nước bạo nghịch, không kính trọng mệnh lệnh triều đình, xin hoàng đế cử đạo quân thương dân đánh kẻ có tội, trừ khử bọn hung bạo gian tà, lập con cháu nhà Trần, để tôn nghiêm cái nghĩa làm cho đời đã mất được kế tục lại. Được như thế, thì tôi dẫu chết cũng không nát xương. Nay tôi xin học theo lòng trung nghĩa của Bao Tư^4, thương khóc kêu gào dưới cửa khuyết, xin hoàng đế rủ lòng thương soi xét cho". Vua nhà Minh nhận được lời tâu, lấy làm cảm động, sai viên quan có trách nhiệm cấp cho cơm áo. Gặp lúc ấy Trần Thiêm Bình từ Lão Qua sang, người nhà Minh hỏi Bá Kỳ có biết người này không. Bá Kỳ trả lời không biết. Đến lúc nhà Minh đưa Thiêm Bình về nước ta, hỏi nên dùng bao nhiêu người hộ tống. Thiêm Bình nói: "Chỉ độ vài ngàn người là đủ, hễ về đến nơi tự khắc người ta phục tùng". Bá Kỳ nói: "Không nên". Vua nhà Minh giận, bèn đem an trí Bá Kỳ ở Cam Túc. Đến lúc Thiêm Bình bị bại, vua nhà Minh cho triệu Bá Kỳ về, dụ dỗ là sẽ lập con cháu họ Trần, mà Bá Kỳ sẽ được làm bầy tôi phụ tá. Khi Trương Phụ đem quân sang nước ta, cho Bá Kỳ đi theo trong quân ngũ, do đấy trao cho chức tham nghị. Bá Kỳ nhận chức, nhưng không cùng bạn đồng liêu bàn tính công việc, chỉ ở nhà riêng, lại thu nạp những viên quan cũ triều Trần hiện bị sa cơ lỡ bước. Nay Nguyệt Hồ khởi binh, người nhà Minh ngờ là Bá Kỳ đem lòng phản lại, liền bắt Bá Kỳ đưa sang Kim Lăng.

1 Một sở công, đơn vị hành chính, nơi các viên chức làm việc.
2 Cung khuyết của triều đình nhà Minh.
3 Tượng trưng dung nghi một vị thiên tử. Ở đây chỉ vua nhà Minh.
4 Người thời Xuân Thu, làm quan đại phu nước Sở, khi nước Ngô diệt nước Sở, Bao Tư sang cầu cứu với nước Tần, đứng dựa vào tường khóc suốt 7 ngày không ngớt tiếng; vua nước Tần cảm động, mới cho quân sang cứu, đánh lui được quân nước Ngô.
L ời chua - Đông Triều: Tên huyện, nay thuộc tỉnh Hải Dương. Bá Kỳ: Người ở Phù Nội thuộc Thanh Miện, Hồng Châu^1.
Bình Than: Xem Trần Nhân Tông, năm Thiệu Bảo thứ tư (Chính biên VII, 28).
Tháng 12. Đế Ngỗi sai bọn Trần Nguyên Tôn thu thập quân lính ở Bình Than. Quân nhà Minh đến đánh úp, quân của bọn Nguyên Tôn bị tan vỡ, chạy vào Nghệ An.
Toán quân c ủa Nguyệt Hồ tan rã, Giản Định đế sai bọn Trần Nguyên Tôn, Trần Dương Đình, Trần Nghiện Chiêu lại cùng Phạm Chấn thu thập số quân còn lại, hội họp ở Bình Than. Quân nhà Minh đến đánh, lại tan vỡ, bèn cùng nhau chạy vào Nghệ An.
Đế Ngỗi bắt giết những người đầu hàng nhà Minh là bọn Trần Thúc Dao, Trần Nhật Chiêu cùng đồ đảng của chúng hơn sáu trăm người.
Thúc Dao và Nh ật Chiêu đều là tôn thất nhà Trần, trước kia đầu hàng nhà Minh, Trương Phụ cho Thúc Dao giữ Diễn Châu, Nhật Chiêu giữ Nghệ An. Nay quân của Giản Định kéo đến, lấy cớ rằng bọn này không ra đón rước trước, nên bắt giết đi.

Dân b ị đói to, phát sinh chứng dịch.
Mậu Tí (1408). (Trần, năm Hưng Khánh thứ 2; Minh, năm Vĩnh Lạc thứ 6). Tháng giêng, mùa xuân. Nhà Minh hạ chiếu đại xá.

Quân c ủa Giản Định nổi dậy, nhiều người hưởng ứng đi theo, nhà Minh cho rằng người trong nước vẫn nhớ vua cũ, nên giả vờ dùng chính sách khoan hồng để thu phục lòng dân, bèn hạ tờ chiếu, đại lược nói: "Trẫm nghĩ những dư dân^2 vì lòng vẫn ngu muội, hoặc nhân nghèo đói bức bách, hoặc bị bọn cường bạo xua đuổi, hoặc bị bọn gian trá dỗ dành, bất đắc dĩ mà phải làm liều, tình cũng đáng thương, nếu nhất luật bắt tội, lòng trẫm thực không nỡ. Vậy ngày nào tờ chiếu này đến nơi, thì những người có tội đều tha bổng. Các quan lại nên thể theo lòng nhân của trẫm, đối với dân không được nghiêm khắc, không được vơ vét của dân, tất cả mọi việc không cần cấp đều tạm đình bãi".
Tháng 6, mùa hạ. Đặng Tất nhà Trần đánh tan được quân Phạm Thế Căng ở cửa biển Nhật Lệ, chém được Phạm Thế Căng.
Tr ước đây, quân của Trương Phụ kéo đến cửa biển Bố Chính, Thế Căng đón đường xin hàng, Phụ cấp trát văn trao cho giữ chức tri phủ ở Tân Bình. Thế Căng tự tiện tác oai tác phúc, tự xưng là Duệ Vũ đại vương, tụ họp nhiều người chiếm giữ đất Tân Bình. Đặng Tất đem quân đến đánh, phá tan được ở cửa biển Nhật Lệ, bắt chém được Thế Căng.
Lời chua - Cửa biển Nhật Lệ: Xem Trần Duệ Tông, năm Long Khánh thứ 4 (Chính biên X, 39).
Cửa biển Bố Chính: Nay ở địa giới 2 huyện Bình Chính và Bố Trạch thuộc tỉnh Quảng Bình, tức là cửa sông Gianh.
Tháng 12. Đế Ngỗi phá tan được quân nhà Minh ở bến Bô Cô.
Đế Ngỗi sai Tất điều động quân ở các lộ Thuận Hóa, Tân Bình, Nghệ An, Diễn Châu và Thanh Hóa, tiến ra đánh thành Đông Đô. Khi quân kéo đến Tràng An, quan thuộc cũ cùng hào kiệt các nơi rủ nhau hưởng ứng vui theo, Tất đều tùy theo tài năng từng người trao cho quan chức. Lòng người phấn khởi, thế quân mạnh thêm.

Tr ước đây, lúc Đế Ngỗi khởi binh, viên thủ tướng nhà Minh đã đem việc ấy tâu cho triều đình nhà Minh biết. Vua nhà Minh lại sai Kiềm Quốc công Mộc Thạnh đem bốn vạn quân, theo đường Vân Nam tiến sang nước ta. Đến đây, Mộc Thạnh cùng quân của đô chỉ huy Lữ Nghị hội họp ở Bô Cô, gặp lúc ấy Đế Ngỗi cũng đem quân từ Tràng An đế. Quân hai bên gặp nhau, bên nào cũng chia quân thủy, quân bộ để cầm cự với nhau. Đế Ngỗi cầm dùi thúc trống, bắt quân sĩ nhân cơ hội đánh tung ra, đánh nhau từ giờ tị đến giờ thân^1, quân nhà Minh thua chạy, quân ta chém được Lữ Nghị và thượng thư Lưu Tuấn^2, chỉ có một Mộc Thạnh thoát thân chạy đến thành Cổ Lộng, Đế Ngỗi hạ lệnh cho các quân sĩ rằng: "Bây giờ nhân thế chẻ tre^3, đánh quét một trận ruổi dài, làm cho chúng không kịp bịt tai khi gặp sét đánh mạnh, rồi ta tiến lên lấy thành Đông Đô, thì thế nào cũng phá được". Đặng Tất nói: "Hãy bắt hết bọn giặc còn sống sót, không nên để mối lo về sau". Vua tôi mưu tính dùng dằng mãi không quả quyết. Gặp lúc ấy viện binh nhà Minh kéo đến đón tiếp Mộc Thạnh về thành Đông Quan. Tất bèn chia quân bao vây các thành ở các châu, phủ, đưa tờ hịch đi các lộ hội họp binh sĩ, rồi sẽ tiến đánh.
1 Nay thuộc tỉnh Hải Dương.
2 Những dân không chịu phục tùng với triều mới.
Lời phê^4 - Đặng Tất để nhỡ cơ hội, rước lấy tai họa, chả đáng tiếc lắm sao? Lời chua - Thành Đông Quan: Tức thành Đông Đô, nhà Minh đem Đông Đô làm phủ lỵ Giao Châu, gọi là thành Đông Quan.
Bô Cô: Tên bến đò, ở địa phận huyện Phong Doanh, tỉnh Nam Định, đối diện với tỉnh thành Ninh Bình, trước gọi là Bồ Cô, nay đổi là xã Hiếu Cổ.
Thành Cổ Lộng: Nhà Minh đắp, nay ở xã Bình Cách, huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định, nền cũ hãy còn, tục gọi là thành Cách.
Kỷ Sửu (1409). (Trần, năm Hưng Khánh thứ 3. Từ tháng 3 trở về sau, thuộc về Đế Quý Khoáng, năm Trùng Quang thứ 1. - Minh, năm Vĩnh Lạc thứ 7).
Tháng 2, mùa xuân. Ngỗi giết quốc công Đặng Tất và tham mưu quân sự Nguyễn Cảnh Chân.
Ng ười hoạn giả Nguyễn Quỹ và học sinh Nguyễn Mộng Trang nói kín với Đế Ngỗi rằng: "Tất và Cảnh Chân chuyên quyền bổ dụng người này, cất chức người khác, nếu không liệu tính sớm đi, sau này khó lòng mà chế phục được". Đế Ngỗi tin lời. Chu sư của Đế Ngỗi tiến đến đóng ở Hoàng Giang, cho triệu hai người ấy đến, Đế Ngỗi sai người đánh chết Đặng Tất, Cảnh Chân chạy lên bờ, lực sĩ đuổi theo chém chết.

L ời phê - Đương lúc điên bái lưu ly, vua tôi cùng lòng cùng sức với nhau, còn e rằng không làm nổi công việc, thế mà tự tàn hại lẫn nhau, làm mất cả tay chân, như thế, tránh sao khỏi bại vong được?
Lời chua - Hoàng Giang: Xem Trần Thái Tông, năm Nguyên Phong thứ 7 (Chính biên VI, 44).
Tháng 3. Bọn Nguyễn Cảnh Dị và Đặng Nhu rước Trần Quý Khoáng đến Nghệ An, lập làm vua.
Quý Khoáng là con Mẫn vương Ngạc và là cháu Nghệ Tông, trước kia Quý Khoáng làm quan nhập nội thị trung.
C ảnh Dị, con Nguyễn Cảnh Chân; Đặng Dung, con Đặng Tất. Hai người này bực tức về việc cha họ không có tội gì mà bị giết, nên đem binh lính Thuận Hóa về Thanh Hóa, rước Quý Khoáng đến Nghệ An lập làm vua. Quý Khoáng lên ngôi vua ở Chi La, đổi niên hiệu là Trùng Quang, dùng Nguyễn Súy làm Thái phó, Cảnh Dị làm Thái bảo, Dung làm Đồng bình chương sự, Nguyễn Chương làm Tư mã.
1 Phỏng từ 11 giờ đến 16 giờ.
2 Theo Toàn thư thì Lưu Tuấn làm thượng thư bộ binh nhà Minh. Nhưng Cương mục in lầm chữ "thượng thư" thành "thượng tận", nên có người hiểu "thượng tận" là tên người, rồi nhận lầm là "Thượng Tận" bị quân ta giết cùng một lúc cùng với Lữ Nghị và Lưu Tuấn.

3 Chẻ tre chỉ khó khăn ở mấy gióng gốc, đã bửa đôi được mấy gióng gốc, thì những gióng kia có thể bỏ dao ra mà dùng tay để róc đôi ra được. Nhà binh dùng thế chẻ tre để ví với việc đánh giặc, đã thắng được một đầu, thừa thế thắng mà đánh, thì trận sau cũng có thể giải quyết một cách dễ dàng như người chẻ tre.
4 Chỉ việc Đặng Tất dùng dằng không quả quyết tiến quân.
B ấy giờ Đế Ngỗi ở thành Ngự Thiên, chống cự với quân nhà Minh; bọn Nguyễn Súy ngầm họp quân đến đánh úp, bắt được Đế Ngỗi. Mẹ Đế Ngỗi và bầy tôi là bọn Lê Tiệt, Lê Nguyên Đỉnh bàn nhau khởi binh đánh úp lại Đế Quý Khoáng. Việc bị tiết lộ. Đế Quý Khoáng bắt giết bọn Tiệt và Nguyên Đỉnh, còn thì tha cả. Gặp khi ấy Nguyễn Súy đưa Đế Ngỗi đến Nghệ An, Đế Quý Khoáng thay mặc mũ áo thường ra đón tiếp. Lúc ấy trời u ám đã lâu, bỗng quang đãng, ở trên không bốn mặt đầy sắc mây vàng, mọi người đều kinh ngạc. Đế Quý Khoáng bèn tôn Đế Ngỗi làm thượng hoàng, cùng nhau mưu tính việc khôi phục.

L ời chua - Ngự Thiên: Tên huyện, tức làng Đa Cương xưa, mộ tổ nhà Trần ở đấy, cho nên gọi là Ngự Thiên; nhà Lê theo gọi tên ấy; nay đổi là Hưng Nhân thuộc tỉnh Hưng Yên^1.
Chi La: Tên huyện, nay là La Sơn, thuộc tỉnh Hà Tĩnh.
Tháng 7, mùa thu. Quân nhà Minh đến Mỹ Lương, bắt được Đế Ngỗi nhà Trần, đưa về Kim Lăng.
Quân c ủa Mộc Thạnh bị thua^2, vua nhà Minh lại sai Trương Phụ làm tổng binh, Thanh Viễn hầu Vương Hữu làm phó tướng, đem quân sang cứu. Lúc ấy Đế Ngỗi cùng Đế Quý Khoáng tiến quân, đánh chiếm các châu huyện. Quân của Đế Ngỗi đóng ở Hạ Hồng, quân của Đế Quý Khoáng đóng ở Bình Than, hào kiệt các lộ đều hưởng ứng. Người nhà Minh đóng chặt cửa thành, cố giữ. Lúc quân Trương Phụ đã kéo đến, thế quân nhà Minh lại mạnh. Đế Ngỗi đi thuyền chạy đến trấn Thiên Quan; Phụ chia quân đuổi theo, khi đuổi đến Mỹ Lương, bắt được Đế Ngỗi và Thái bảo Trần Hi Cát, đưa về Kim Lăng.
Lời chua - Mỹ Lương: Tên huyện, nay thuộc tỉnh Sơn Tây^3, giáp giới với Nho Quan.
Tháng 8. Quân nhà Minh tiến đánh cửa Hàm Tử, Đế Quý Khoáng nhà Trần rút quân giữ Nghệ An.
Tr ước đây, Đế Ngỗi chạy đến Thiên Quan, Đế Quý Khoáng ngờ Đế Ngỗi có bụng gì khác, sai người đuổi theo không kịp, bèn sai Đặng Dung giữ cửa Hàm Tử để chống với quân nhà Minh. Quân của Dung thiếu lương ăn, chia nhau đi gặt lúa sớm để làm lương ăn. Người nhà Minh dò biết, đem quân thủy tiến đánh, quân của Dung bị vỡ. Đế Quý Khoáng nghe tin Dung bị thất thủ, tự liệu sức mình không thể chống được, bèn bỏ Bình Than, dẫn quân lui về Nghệ An. Trương Phụ thắng trận, đi đến đâu chém giết thả cửa, hoặc xếp thây người làm quả núi, hoặc bồn ruột người quấn vào cây, hoặc rán thịt người lấy mỡ, hoặc làm nhục hình bào lạc^4để mua vui, thậm chí có người theo lệnh giặc, mổ bụng người chửa, cắt lấy hai tai^5 của mẹ và con để dâng cho giặc. Những phủ huyện từ Thanh Hóa trở ra Bắc, trước kia Đế Quý Khoáng đã đánh phá, nay lại đặt quan chức để trấn trị. Trong nước ai có chiêu dụ được nhân dân yên phận phục tùng và ai cướp của giết người đắc lực đều được Trương Phụ làm trát văn trao cho quan chức để yên ủi lòng những người ấy. Trương Phụ lại tâu với vua Minh xin thăng hai châu Thái Nguyên và Tuyên Hóa lên làm phủ.
Lời phê^6 - Trương Phụ học được thủ đoạn tàn khốc "một người có tội dây dưa đến mười họ" của Minh Thành Tổ^1, nên dám bạo ngược làm tuyệt diệt dân của trời; bất
1 Nay thuộc huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình.
2 Xem thêm Chính biên quyển XII, tờ 27-28.
3 Nay là một phần huyện Chương Mỹ (Hà Tây) và huyện Lương Sơn (Hoà Bình).

4 Nhục hình bào lạc do chúa Trụ nhà Thương đặt ra. Hình phạt ấy như thế này: Dùng cái cột đồng có bôi mỡ sẵn, hơ vào lửa cho nóng, xung quanh cột đồng đều có đốt lửa. Bọn hung ác bắt người ta phải đi lên trên cột đồng, nếu rơi xuống thì rơi vào đống lửa, chúng thấy thế cùng nhau vui cười.

5 Đời cổ, binh sĩ đi đánh trận khi giết được địch thì xẻo lấy cái tai bên trái của địch, dâng lên chủ súy để tính công, cứ mỗi cái tai tính là một mạng người. Ở đây, quân của Trương Phụ mổ bụng người chửa, rồi xẻo lấy tai mẹ và tai con (đều tai bên trái) dâng lên cho Phụ; dâng cả tai mẹ và tai con như thế, vừa tỏ ra là tay giết người táo bạo, vừa được tính là hai mạng người.
6 Chỉ việc Trương Phụ tàn sát nhân dân.
nghĩa như thế, tất nhiên cuối cùng sẽ rước lấy cái chết, chứ dùng sức mạnh để lấy nước người ta thế nào được?
Lời chua - Cửa Hàm Tử: Xem Trần Nhân Tông, năm Trùng Hưng thứ 1 (Chính biên VII, 39).
Tuyên Hóa: Tức Tuyên Quang.
Thái Nguyên: Tức Ninh Sóc. Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chính biên XXI, 31-32).
Canh D ần (1410). (Trần, năm Trùng Quang thứ 2; Minh, năm Vĩnh Lạc thứ 8). Tháng giêng, mùa xuân. Trương Phụ nhà Minh đặt đồn điền.

Tr ương Phụ cho rằng việc quân nhu tổn phí rất nhiều, bèn ra lệnh cho thuộc hạ đặt đồn điền ở nơi gần thành; lại thu thóc lúa ở các phủ Tuyên Hóa, Thái Nguyên và Tam Giang để làm lương trù bị cho quân lính.
Lời chua - Tam Giang: Tên phủ. Xem Trần Thuận Tông, năm Quang Thái thứ 10 (Chính biên XI, 29).
Tháng 5, mùa hạ. Đế Quý Khoáng đánh nhau với quân nhà Minh ở Hồng Châu, bị thua.
Đế Quý Khoáng đem bọn Nguyễn Cảnh Dị lại tiến quân đến Hồng Châu, phá vỡ được đạo quân của Giang Hạo, đô đốc nhà Minh; nhân thế thắng, tiến thẳng đến Bình Than. Hào kiệt nghe tiếng, nhiều người hưởng ứng. Đồng Mặc, người Thanh Hóa, hiệu là Lỗ Lược tướng quân, tung quân ra đánh quân nhà Minh, bắt được chỉ huy Tả Địch. Đế Quý Khoáng trao cho Mặc quản trị phủ Thanh Hóa. Lại có bọn Nguyễn Ngân Hà, Lê Nhị, Lê Khang, Đỗ Cối và Nguyễn Hiêu cũng đều đem dân chúng đánh giết quân nhà Minh. Nhưng vì quân không có người thống lãnh, hiệu lệnh không thống nhất, nên quân nhà Minh đi đến đâu, thì quân sĩ ở nơi ấy liền bị tan vỡ. Đế Quý Khoáng lại dẫn quân về Nghệ An.

Tân Mão (1411). (Tr ần, năm Trùng Quang thứ 3; Minh, năm Vĩnh Lạc thứ 9). Tháng 2, mùa xuân. Nhà Minh lại hạ chiếu đại xá.

Đạ i lược tờ chiếu nói: "Nay Giao Chỉ đã thuộc về quan chức - phương^2, mà trăm họ chưa được yên nghỉ, nghĩ thương dân ấy sau khi khổ sở, nên đặc cách ban bố ơn huệ khoan nhân, ngõ hầu làm cho nhân dân được thấm nhuần đức trạch". Vua nhà Minh lại dụ bọn quan lại, quân và dân rằng: "Người Giao Chỉ đều là dân của trời, nay đã cai trị chúng, thì chúng đều là con đỏ của trẫm. Những người ấy một lúc đi theo giặc, trẫm nghe tin chúng phải chịu tội chết, thực lấy làm đau đớn trong lòng, có lẽ nào lại nỡ để cho chúng như thế? Gây ra tội ác chỉ có mấy người mà thôi, còn trăm họ thì có tội gì đâu? Dân ở ven biển, ở hang núi, vì sự ức hiếp, hoặc giúp lương thực, hoặc bị đem đi theo, đến đâu làm giặc cướp ở đấy, đều do sự bất đắc dĩ, bị người khác làm cho lầm lẫn, chứ không phải bản tâm chúng định làm càn. Vậy nếu biết đổi lỗi ngay thì đều được cùng hưởng phúc mới. Trong những người biết đổi lỗi ấy, người nào có dũng cảm, có kiến thức, biết bắt nộp được vài ba người gây ra tội ác, thì tất nhiên ban cho chức trọng quan cao. Còn những người bị bắt nộp, nếu biết rửa bỏ hết ý nghĩ cũ, tự nguyện đi theo con đường mới, thì không những được tha tội, mà lại còn được quan tước hiển vinh là khác nữa".
Tháng 9, mùa thu. Đế Quý Khoáng sai sứ sang nhà Minh xin phong tước.
Tr ước đây, Đế Quý Khoáng sai Hành khiển Nguyễn Nhật Ti và Thẩm hình Lê Ngân sang nhà Minh xin phong tước; vua nhà Minh giận, bắt giam hai người ấy rồi giết đi. Đến nay lại sai Hành khiển Hồ Nghiện Thần sung chức chánh sứ cầu phong, Thẩm hình Bùi Nột Ngôn làm phó, sang nhà Minh, đem dâng tờ biểu và phẩm vật địa phương cùng người vàng, người bạc thế mạng, mỗi thứ một người. Khi bọn Nghiện Thần đến Yên Kinh, vua Minh sai Hồ Nguyên Trừng mượn cớ là tình nghĩa cố cựu, hỏi về tình hình trong nước mạnh yếu hư thực thế nào, Nghiện Thần nói hết cho Nguyên Trừng biết. Nột Ngôn không chịu khuất phục. Vua nhà Minh giả vờ phong cho Đế Quý Khoáng làm Bố chánh sứ ở Giao Chỉ, Nghiện Thần làm tri phủ Nghệ An. Khi về đến nước, Nột Ngôn đem việc Nghiện Thần tiết lộ tình hình trong nước và nhận quan chức do nhà Minh phong trình bày hết cho Đế Quý Khoáng biết, Đế Quý Khoáng bèn bắt giam Nghiện Thần rồi giết đi.

1 Minh Thành Tổ đem quân vào Nam Kinh, Kiến Văn đế tự nhảy vào đống lửa, Thành Tổ lên ngôi vua, sai Phương Hiếu Nhụ thảo tờ chiếu, Hiếu Nhụ vừa khóc vừa mắng lại, Thành Tổ nói: "Nhà ngươi không nghĩ đến chín họ à?". Hiếu Nhụ nói: "Đến mười họ cũng chả làm gì?". Hiếu Nhụ bị Thành Tổ giết, họ hàng bạn bè của Hiếu Nhụ dây dưa chết đến vài trăm người. Hình pháp thảm khốc nhất đời xưa, một người phải tội, chỉ dây dưa đến chín họ là cùng, Thành Tổ giết đến cả học trò của Hiếu Nhụ, nên gọi là mười họ.
2 Quan chức - phương giữ sổ sách, ghi đất đai thuộc phạm vi cai trị của một nước. Ở đây ý nói đất Giao Chỉ đã thuộc về nhà Minh, đã ghi vào sổ sách nhà Minh, do quan chức - phương nhà Minh giữ.
L ời phê^1 - Sự thể đã đến như thế, mà còn thỉnh cầu càn dỡ mãi, thật là mù quáng về thời cơ, không còn hiểu gì cả!
Lời chua - Nghiện Thần: Năm Khai Đại thứ 3 (1405) đời Hồ Hán Thương, Nghiện Thần được dự trúng khoa thi cử nhân do bộ Lễ mở, sung vào Thái học sinh lý hành^2. Nhà Hồ mất, Đế Quý Khoáng khởi binh, Nghiện Thần lại ứng nghĩa đi theo.
Người nhà Minh bắt giáo thụ Lê Cảnh Tuân đưa sang Kim Lăng.
Tr ước kia, Lê Cảnh Tuân là hạ trai học sinh^3 nhà Hồ. Đầu niên hiệu Hưng Khánh^4, Cảnh Tuân dâng cho tham nghị Bùi Bá Kỳ một bức "thư vạn ngôn" có ba phương sách: thượng sách, trung sách và hạ sách. Đại lược ba kế sách nói: "Nhà Minh đã ra sắc lệnh cho Các hạ^5 theo quân nhà Minh đi đánh dẹp, đợi khi bắt được nhà Hồ, sẽ chọn con cháu họ Trần lập làm vua. Nay nhà Minh đặt ti Bố chính, trao chức tước cao cả cho Các hạ, mà chỉ cấp người quét dọn ở nhà tôn miếu họ Trần. Nay nếu Các hạ biết tâu bày rõ với nhà Minh là con cháu họ Trần hãy còn, để nhà Minh tuyên bố tờ chiếu khác, lại phong họ Trần làm vua, đấy là thượng sách. Nếu không được như thế, thì từ bỏ quan chức, xin làm người giữ từ đường nhà họ Trần, đấy là trung sách. Còn như cứ quyến luyến quan cao lộc hậu thì là hạ sách.

"N ếu Các hạ làm được thượng sách, thì tôi đây cũng như nhân sâm, cam thảo, chỉ xác, trần bì chứa đầy trong bồ thuốc, mặc sức cho Các hạ sử dụng. Nếu làm trung sách, thì tôi xin giữ đồ tế khí, lui tới ở trong từ đường họ Trần, mặc sức cho Các hạ sai bảo. Nếu làm hạ sách, thì tôi đi câu ở chỗ vắng, đi cày ở nội rậm, cho trọn hết cái tuổi già mà thôi".

Đế n khi nhà Minh tịch thu nhà Bá Kỳ^6, bắt được bức thư này, sai người đi bắt Cảnh Tuân để xét hỏi, nhưng gặp lúc loạn lạc, không rõ đi đâu. Đến nay, nhân mới đặt trường học ở Giao Châu, mới tìm được Cảnh Tuân, bèn bắt đưa sang Kim Lăng, giam vào ngục cùng với con là Thái Điên, sau hai cha con đều bị bệnh chết.
Nhâm Thìn (1412), (Trần, năm Trùng Quang thứ 4; Minh, năm Vĩnh Lạc thứ 10). Tháng 6, mùa hạ. Đặng Dung và Nguyễn Súy nhà Trần đánh nhau với quân nhà Minh ở bến Yên Mô, bị thua, chạy.
Tr ương Phụ và Mộc Thạnh dẫn quân tiến đánh Nghệ An, gặp quân của Súy và Dung ở bến Yên Mô, hai bên đều liều chết đánh nhau. Súy và Cảnh Dị chạy trước ra biển, quân của Dung bị cô lập, không có cứu viện, cũng phải dùng thuyền nhỏ vượt ra biển để trốn.
Tháng 7, mùa thu. Nhà Minh sai Hàn Quan sang trấn thủ.
Vua nhà Minh sai Hữu quân đô đốc đồng tri là Hàn Quan vận tải một vạn hộc lương ở Quảng Đông sang tiếp tế cho quân ăn, rồi để luôn Hàn Quan ở lại trấn thủ Giao Châu.
1 Chỉ việc Quý Khoáng cầu phong.
2 Mới được dự vào hàng tiến sĩ, chưa phải đã đỗ thật.
3 Xem lời chua ở Chính biên quyển XII, tờ 22.
4 Niên hiệu Trần Đế Ngỗi.
5 Ngày trước, người dưới nói với người trên không dám nói rõ tên, nên xưng là "các hạ", tỏ sự tôn kính.
6 Xem thêm Chính biên quyển XII tờ 25, việc Bá Kỳ bị bắt.
Nhà Minh hạ chiếu huấn dụ quan lại.
Đạ i lược tờ chiếu nói: "Trẫm vâng mệnh trời, thống trị thiên hạ, chỉ cốt làm cho dân trong thiên hạ đều được yên ổn làm ăn. Giao Chỉ ở xa ngoài bãi biển, đất ấy trước kia thuộc về Trung Quốc, nay đã khôi phục lại được, quân và dân quy phục đức hóa, đến nay kể hàng mấy năm rồi, hiện triều đình đã đặt chức mục, bá, thú, lệnh cùng ti quân vệ, kén chọn người trung lương hiền tài để vỗ về cai trị dân. Thế mà trẫm vẫn ngày đêm canh cánh trong lòng, nghĩ đến nơi ấy đất thì xa, dân thì nhiều, sợ giáo hóa không thấm khắp, còn có người không được thấm nhuần ơn trạch yêu nuôi giáo dưỡng của quốc gia. Nay các ngươi đều là bầy tôi trung lương, cần phải thể theo lòng vâng mệnh trời, yên nhân dân của trẫm, hưng lợi trừ hại cho dân, thuận theo lòng yêu ghét của dân, mà bỏ hết lòng gian tham tệ hại, khuyên dân cày cấy, trồng dâu, để khỏi trái thời làm ruộng, thì dân sẽ có áo mặc cơm ăn; đem hiếu để, trung tín, lễ nghĩa, liêm sỉ để dạy dỗ dân, thì phong tục sĩ được thuần hậu; khuyên dân gặp lúc tang ma hoạn nạn, điên bái lưu ly thì thương xót lẫn nhau, giúp đỡ cho nhau, người già dạy bảo người trẻ, người dưới phục tòng người trên, đều theo tính trời, không trái với lễ, chớ làm việc trộm cướp, chớ làm điều gian tà. Các ngươi chớ có điên đảo giấy tờ làm sai lệch phép tắc, chớ có theo lòng riêng làm mất lẽ công, cần làm thế nào cho dân được yên nghiệp làm ăn, để cùng hưởng hạnh phúc đời thái bình. Như thế là các ngươi làm đầy đủ chức trách của mình, biết vâng theo đức ý thay trời nuôi dân của trẫm, sự nghiệp các ngươi sánh với người quan lại hiền tài đời cổ, tên tuổi các ngươi ghi mãi ở sử xanh, như thế chẳng cũng đẹp đẽ lắm sao?".
Quý Tị (1413). (Trần, năm Trùng Quang thứ 5; Minh, năm Vĩnh Lạc thứ 11). (Năm này nhà Trần mất).
Tháng 4, mùa hạ. Trương Phụ nhà Minh đánh Nghệ An; Đế Quý Khoáng chạy đến Hóa Châu.
Tr ước đây, Đế Quý Khoáng thấy rằng quân mình bị thua luôn, lương thực lại không được kế tiếp, mới đem bọn Nguyễn Súy, Đặng Dung theo đường biển ra tuần tiễu ở Hải Đông, Vân Đồn cùng các bãi biển để lấy lương ăn, và đánh bọn lính thú nhà Minh, rồi lại kéo về Nghệ An, số quân chỉ còn độ ba, bốn phần mười. Đến nay Trương Phụ lại đem quân đến đánh, bèn chạy đến Hóa Châu, sai bầy tôi là Nguyễn Biểu sung làm sứ cầu phong. Khi đem phẩm vật đến Nghệ An, Biểu bị Phụ giữ lại. Biểu giận, mắng Phụ rằng: "Trong bụng toan tính việc đánh chiếm nước người ta, ngoài mặt lại phô trương là quân nhân nghĩa, trước nói lập con cháu họ Trần, bây giờ lại đặt quận huyện, không những cướp bóc của cải, lại còn giết hại nhân dân, mày thật là thằng giặc bạo ngược". Phụ giận, sai giết đi.

L ời chua - Nguyễn Biểu: Người ở Bình Hồ, La Sơn, Nghệ An. Tháng 6. Trương Phụ nhà Minh đánh Hóa Châu.

Tr ước đây, quân của Trương Phụ kéo đến Nghệ An, Thái bảo nhà Trần là Phan Quý Hựu xin hàng, Phụ mừng lắm, trong độ một tuần, Quý Hựu bị bệnh chết, Phụ trao cho con của Hựu là Liêu làm tri phủ Nghệ An, lại thưởng cho gia đình Liêu rất hậu. Liêu đem tình hình tướng tá nhà Trần kẻ hay người dở, núi sông trong nước chỗ hiểm chỗ bằng và số quân nhiều ít nói hết cho Phụ biết, bấy giờ Phụ mới quyết chí đánh lấy Hóa Châu. Phụ họp các tướng bàn kế đánh chiếm. Mộc Thạnh nói: "Hóa Châu núi cao, biển rộng, chưa dễ mà lấy được đâu". Phụ nói: "Tôi có sống được là ở Hóa Châu, tôi có chết cũng là ở Hóa Châu, Hóa Châu mà chưa bình định xong, thì tôi còn mặt mắt nào trông thấy chúa thượng nữa?". Phụ bèn đem chu sư tiến đánh Hóa Châu.
Lời chua - Phan Quý Hựu: Người ở Thạch Hà thuộc Nghệ An. Tháng 9, mùa thu. Đặng Dung, quan Bình Chương nhà Trần, đánh nhau với Trương Phụ nhà Minh ở Thái (Sái Già) cảng, quân của Đặng Dung bị tan vỡ, phải chạy.
Quân c ủa Phụ kéo đến Thuận Châu. Nguyễn Súy, Đặng Dung cùng giữ sông Thái Gia, đặt phục binh, nhân đêm đánh úp dinh Trương Phụ, Đặng Dung nhảy lên thuyền Trương Phụ toan bắt sống, nhưng không rõ hình dáng người thế nào. Phụ vội vàng nhảy xuống chiếc thuyền nhỏ^1, chạy thoát thân. Quân nhà Minh một lần nữa bị tan vỡ, thuyền bè, quân khí phần nhiều bị đốt cháy và phá hủy. Lúc ấy quân của Nguyễn Súy không đến tiếp ứng ngay. Phụ thấy quân của Dung có ít, quay quân đánh quật lại. Dung bị thua, phải chạy.
Lời phê^2 - Trời nuông Trương Phụ!
Lời chua - Thuận Châu: Xem Lê Đại Hành, năm Hưng Thống thứ 4 (Chính biên I, 27-28).
Sông Thái Gia: Không rõ ở đâu. Theo Minh sử và Minh sử kỷ sự của Cốc Ứng Thái chép về việc này đều nói đánh ở sông Ái Tử, thì có lẽ Thái Gia tức là chỗ này. Tháng 12, mùa đông. Đế Quý Khoáng cùng các tướng Đặng Dung, Nguyễn Súy, Nguyễn Cảnh Dị bị Trương Phụ nhà Minh bắt.
T ừ khi quân của Đế Quý Khoáng bị thua, phải ẩn núp trong núi rừng, tàn quân không sao tập hợp lại được, Cảnh Dị và Đặng Dung muốn chạy sang Tiêm La, Phụ đuổi theo bắt được. Cảnh Dị mắng chửi Phụ rằng: "Chính ta muốn giết mày, bây giờ lại bị mày bắt!". Mắng chửi mãi không ngớt mồm, Phụ đem giết đi, lấy gan ăn. Đế Quý Khoáng chạy sang Lão Qua, Nguyễn Súy chạy sang Minh Linh cũng đều bị quân nhà Minh bắt.
Lời chua - Tiêm La: Tên nước. Xem Lý Anh Tông, năm Đại Định thứ 10 (Chính biên IV, 43-44).
Lão Qua: Tên nước. Xem Trần Thuận Tông, năm Quang Thái thứ 3 (Chính biên XI, 13).
Minh Linh: Tức Ma Linh xưa. Xem Lý Thánh Tông, năm Thần Vũ thứ 1 (Chính biên III, 29).
Đ ây trở lên, nhà Trần từ Bính Tuất (1226), Trần Thái Tông, năm Kiến Trung thứ 2, đến Kỷ Mão (1399), Thiếu Đế, năm Kiến Tân thứ 2, gồm 12 vua, 174 năm. Phụ thêm: Hồ Quý Ly một năm, Hán Thương 6 năm (1400-1406). Hậu Trần Đế Ngỗi 3 năm (1407-1409), Đế Quý Khoáng 4 năm (1410-1413), gồm 2 vua, 7 năm, hợp cộng 188 năm.

Giáp Ng ọ (1414). (Minh, năm Vĩnh Lạc thứ 12).
Tháng giêng, mùa xuân. Nhà Minh làm sổ dân đinh ở Tân Bình và Thuận Hóa.

Tr ượng Phụ đã lấy được Tân Bình và Thuận Hóa, bèn đặt quan chia ra đóng giữ, để chiêu tập yên ủy nhân dân, khám xét từng người, hợp lại làm thành sổ hộ. Rồi lại cho rằng đất ấy giáp giới Chiêm Thành, đất đai vừa rộng vừa xa, cần phải khống chế, nên xin nói với vua nhà Minh đặt vệ, sở^3, ghi tên lính bản thổ để phòng ngự đất ấy.
Tháng 4, mùa hạ. Trương Phụ đưa Đế Quý Khoáng sang Yên Kinh, chưa đến nơi thì Quý Khoáng mất, bình chương Đặng Dung, thái phó Nguyễn Súy đều chết theo.
Tr ương Phụ đã bắt được Đế Quý Khoáng và Dung, Súy, bèn dẫn quân về thành Đông Quan, sai người đưa vua tôi Quý Khoáng sang Yên Kinh. Khi đi đến giữa đường, Đế Quý Khoáng nhảy xuống sông chết; Dung nhảy theo. Duy còn Súy bị người lính canh bắt giữ lại, Sùy bèn ngày ngày cùng người lính canh đánh cờ, dần dà làm thân, sau lấy bàn cờ đánh chết người canh, rồi cũng nhảy xuống sông chết.
1 Chữ này nguyên văn trong sách Cương mục chép là "thủy thuyền". Tham khảo sách Đại Việt sử ký bản kỷ chép là "tiểu thuyền" thì đúng nghĩa hơn, nên dịch là thuyền nhỏ theo sách Đại Việt sử ký bản kỷ.
2 Chỉ việc Trương Phụ không bị Đặng Dung bắt sống.
3 Vệ: quân vệ, như Nghệ An vệ, Thuận Hóa vệ, ... Sở: thủ ngữ thiên hộ sở, như Diễn Châu thủ ngữ thiên hộ sở, Tân Bình thủ ngữ thiên hộ sở, ...
L ời phê - Lúc đầu nhà Trần may mà gặp Thoát Hoan nhà Nguyên, lúc cuối đời Trần không may mà gặp Trương Phụ nhà Minh. Sự được hay thua, hưng thịnh hay suy vong là do ở trời mà cũng do ở người. Nhưng vua tôi biết chết theo xã tắc^1, làm sáng tỏ đến ngàn đời.
Tháng 8, mùa thu. Trương Phụ nhà Minh về nước.
Ph ụ chia quân đóng giữ các nơi hiểm yếu, rồi cùng bọn Mộc Thạnh, Trần Hiệp về nước. Trước đây, Phụ làm trát sức cho các quân nhân ai đã bắt được phụ nữ làm việc hầu hạ, thì đưa nộp ở cửa quân; lúc ấy, các quan châu, phủ theo ý Phụ, bắt nhiều những dân nghèo phải phiêu lưu đem nộp. Nay Phụ về, đem cả những người ấy đi theo.
Tháng 9. Nhà Minh lập Văn Miếu và đàn thờ bạch thần.
Hoàng Phúc xin với vua nhà Minh cho lập Văn Miếu và các đàn thờ thần xã tắc, núi sông, gió mưa, ở các phủ, châu và huyện, theo thời tiết cúng tế.
Tháng 10, mùa đông. Nhà Minh đặt trường học ở các phủ, châu và huyện.
Tham ngh ị Bành Đạo Tường xin với vua nhà Minh đặt trường học ở các phủ, châu và huyện, tìm hỏi những người học về nghề thầy cúng, thầy thuốc, thầy chùa và đạo sĩ, trao cho quan chức để giữ việc dạy học ở các trường. Lại cấm con trai con gái không được cắt tóc^2; phụ nữ mặc áo ngắn, quần dài, theo y như thói ăn mặc phương Bắc.
Nhà Minh định phép đánh thuế.
T ừ lúc nhà Minh chia đặt châu, huyện, việc thu thuế nhân đinh, điền sản chưa có ngạch nhất định, vì cớ rằng số dân còn lộn xộn, lúc tăng lúc giảm bất thường. Đến nay mới định thành ngạch thuế, cứ mỗi mẫu^3 ruộng thu 5 thăng thóc, mỗi mẫu đất bãi thu một lạng tơ, mỗi một cân tơ thu một tấm lụa.
Ất Mùi (1415). (Minh, năm Vĩnh Lạc thứ 13).
Tháng 4, mùa hạ. Nhà Minh sai quan chia nhau đến đóng ở bốn châu Thăng, Hoa, Tư và Nghĩa.
Tr ước kia, nhà Hồ đặt bốn châu Thăng, Hoa, Tư và Nghĩa^4, dùng Đặng Tất, Nguyễn Súy trấn giữ. Đến lúc Giản Định đế và Đế Quý Khoáng khởi binh, Tất và Súy đi theo, thì người Chiêm Thành lại chiếm cứ đất ấy. Đến nay, Trương Phụ lại viết thư đưa dụ người Chiêm Thành, rồi lại đặt chức tri châu, đồng tri châu, phân phối quan lại đến đóng giữ. Nhưng chỗ đất ấy Chiêm Thành vẫn có người trưởng quản, nhà Minh chỉ chép tên suông vào sổ sách mà thôi, việc thuế khóa, sai dịch và việc đóng góp khác chưa thi hành ở đây được.
Lời chua - Thăng, Hoa: Tên 2 châu, trước là đất Chiêm Động. Xem Trần Dụ Tông, năm Đại Trị thứ 10 (Chính biên XI, 20-21).
Tư, Nghĩa: Tên 2 châu, trước là đất Cổ Lũy. Xem Trần Dụ Tông, năm Thiệu Phong thứ 13 (Chính biên XI, 5).
Tháng 8, mùa thu. Nhà Minh mở trường thu vàng bạc.
1 Xã:đàn thờ thần thổ địa. Tắc:đàn thờ thần bách cốc, vì trong một nước phải nhờ đất để ở, nhờ thóc để ăn, nên ngày xưa thiên tử và vua chư hầu đều tế thần xã tắc. Danh từ xã tắc tượng trưng cho quốc gia, xã tắc còn thì nước còn, xã tắc mất thì nước mất, cho nên ngày xưa nước nọ diệt nước kia thì phá hủy đàn xã tắc của nước bị bại đi, để đánh dấu là nước ấy đã mất.

2 Theo lời chua trong Đại Việt sử kỷ bản kỷ thì, từ đời nhà Trần trở về trước, nước ta vẫn có tục cắt tóc, vẽ mình. Đến đời nhà Trần, nhân dân ở mạn hạ lưu thích mạnh mẽ, nên vẫn cắt tóc xăm trán, nhất là những đô vật ở huyện Giao Thủy không thay đổi tục cũ, vì họ thấy như thế là mạnh mẽ.
3 Theo Đại Việt sử ký toàn thư và Đại Việt sử ký bản kỷ, lúc ấy nhà Minh bắt mỗi hộ phải khai 10 mẫu, mà diện tích mỗi mẫu chỉ có 3 sào, tiếng là 10 mẫu, mà thực chỉ có 3 mẫu.
4 Xem thêm Chính biên quyển XI, tờ 42.
Phàm ch ỗ đất nào sản ra vàng bạc, đều lập trường cục, đặt quan cai quản, mỗi năm sai nội quan^1 và quan giữ trường cục đốc thúc dân đinh khai đào để lấy vàng bạc. Khi dân làm xong công việc, các viên quan hội đồng kiểm điểm niêm phong để nộp. Lại bắt dân ở trên rừng dưới biển đi bắt tê, voi, mò ngọc trai. Lúc ấy thuế khóa cao, đóng góp nặng, sức lực và của cải của dân đều bị kiệt quệ.
Lời phê - Cái tệ khai mỏ, có phải đến mạt thế mới có đâu? Gây ra tai hại đã bắt đầu từ đây rồi.
Đặt quy chế về việc nấu muối và bán muối.
Các tr ường muối ở ven biển cũng đều đặt quan để cai quản, bắt những người nấu muối, mỗi tháng số muối nấu được bao nhiêu đem nộp ti Đề Cử thu trữ, rồi chiêu mộ lái buôn lấy giấy khám hợp^2ở ti Bố Chính, mới được lĩnh muối đem bán^3. Người nào nấu lậu hoặc bán lậu đều phải tội như nhau. Các phủ, huyện và châu đều đặt quan giữ công việc ti Thuế khóa và sở Hà bạc^4.

Tháng 10, mùa đông. Nhà Minh lại sai Trương Phụ sang.
Đặt trạm giao thông.

Tr ương Phụ nói từ châu Khâm thuộc Quảng Đông rồi theo đường châu Vạn Ninh nước ta để đến thành Đông Quan, phần nhiều đi theo đường thủy, về phần đường bộ chỉ có 291 dặm; con đường này so với con đường cũ Khâu Ôn gần hơn được 7 trạm, nên đặt từng trạm để đi lại cho tiện. Vua nhà Minh theo lời. Vì thế, từ Vạn Ninh, Đông Triều, Chí Linh đều đặt trạm đường thủy; còn ở Từ Sơn, Gia Lâm đều đặt trạm đi bằng ngựa.
Lời chua - Vạn Ninh: Xem Trần Thuận Tông, năm Quang Thái thứ 4 (Chính biên XI, 16).
Khâu Ôn: Tên huyện. Xem Trần Nhân Tông, năm Trùng Hưng thứ 1 (Chính biên VII, 36).
Chí Linh: Xem Trần Nhân Tông, năm Thiệu Bảo thứ 4 (Chính biên VII, 36). Từ Sơn: Đất châu Cổ Pháp xưa; thuộc Minh gọi là huyện Từ Sơn; triều nhà Lê thăng làm phủ, nay theo như cũ, thuộc tỉnh Bắc Ninh.
Đ ông Triều: Xem Trần Đế Ngỗi, năm Hưng Khánh thứ 1 (Chính biên XII, 25). Bính Thân (1416). (Minh, năm Vĩnh Lạc thứ 14).
Tháng giêng. Mùa xuân. Nhà Minh bổ Nguyễn Huân làm bố chính sứ^5; Lương Nhữ Hốt, Đỗ Duy Trung làm tham chính^6.
Tr ước đây, bọn tên Huân đầu hàng nhà Minh, Trương Phụ làm trát văn trao cho Huân làm tham nghị, Nhữ Hốt làm tri châu Thanh Hóa, Duy Trung làm tri phủ Tam Giang. Đến nay, bọn này đem vàng bạc cùng phẩm vật địa phương sang Yên Kinh vào chầu bái yết; vua nhà Minh khen ngợi. Những trát văn bổ dụng trước nay đổi dùng giấy vàng của bộ Lại viết sắc phong cho, bọn này đều được thăng chức. Nhân đấy vua Minh dụ bảo chúng rằng: "Trước kia, lúc bình định được Giao Chỉ, chúng bay đã hết lòng thành theo việc nghĩa, quy thuận với triều đình, nay lại đến cửa khuyết triều yết, trẫm nghĩ đến lòng thành ấy, nên đặc ân ban khen. Chúng bay càng phải cố gắng trung cần hơn nữa, kính giữ tiết tháo làm
1 Theo quan chế các triều đại xưa ở Trung Quốc thì nội quan mỗi triều một khác, riêng triều nhà Minh gọi hoạn quan là nội quan. 2 Giấy tờ chứng nhận có đóng dấu, khi cần phải xuất trình để khám xem dấu đóng trong giấy tờ có hợp với dấu công không.
3 Theo Toàn thư thì lái buôn phải nộp vàng mới được lĩnh giấy khám hợp. Ai có giấy khám hợp hạng lớn được lĩnh 10 cân, hạng nhỏ được lĩnh một cân.
4 Sở Hà bạc đặt ở ven sông ven biển để đánh thuế buôn bán.
5 Tức chức quan Tham tri chính sự thời Trần, có trách nhiệm tham dự bàn bạc việc triều chính.
6 Một chức quan nằm trong Ty Bố chính.

tôi; đối với dân thì yên ủy yêu đương, để cho dân một phương đều an nghiệp làm ăn, cùng hưởng phúc thái bình. Như thế thì trời sẽ phù hộ cho chúng bay hưởng nhiều tước lộc, để mãi mãi đến con cháu không bao giờ hết". Sau đó bọn tên Huân lại sai người sang Yên Kinh xây dựng cung điện, vua nhà Minh thấy rằng người ở phương xa phải khó nhọc khổ sở, nên hậu thưởng rồi cho về.
Lời phê^1 - Mất hết lương tâm, nay một lũ người Nam Kỳ cũng giống như thế^2! Lời chua - Nguyễn Huân: Người ở Biến Khả, thuộc Chí Linh, Hải Dương.
L ương Nhữ Hốt: Người ở Trạo Vịnh, thuộc Hoằng Hóa, Thanh Hóa. Đỗ Duy Trung: Người ở Ký Chế^3 thuộc Cẩm Khê, Sơn Tây^4.
Tháng 2. Nhà Minh tuyển lính.

Các h ộ ở dân gian cứ ba người lấy một người, mỗi hộ tính theo tiêu chuẩn là 3 suất đinh, duy từ Thanh Hóa trở vào nam, số nhân đinh ít, mỗi hộ tính theo tiêu chuẩn là 2 suất. Số lính này đem chia ra cho phụ thuộc vào vệ, sở. Chổ nào dù không phải vệ, sở, nhưng là chỗ xung yếu cũng lập thành đồn lũy, lấy lính ở dân sung vào việc canh giữ.
Lời chua - Nhà Minh đặt quân ngũ, có sở thủ ngữ thiên hộ, như các sở ở Tân Bình.
Đinh Dậu (1417). (Minh, năm Vĩnh Lạc thứ 15).
Tháng 2, mùa xuân. Nhà Minh triệu trấn thủ Trương Phụ về nước, dùng Phong Thành hầu Lý Bân sang thay.
N ội quan là Mã Kỳ nói Trương Phụ tuyển lấy những người khoẻ mạnh hùng dũng ở bản thổ làm "tay vi tử"5. Vua nhà Minh sinh lòng nghi ngờ, triệu Phụ về nước, dùng Bân sang trấn thủ thay và dùng Kỳ giữ chức giám quân^6. Từ đấy nhà Minh mới sai giám sát ngự sử chia ra từng ti đi tuần phòng xem xét.

Lúc ấy quan lại nhà Minh tham lam sách nhiễu không biết thế nào là cùng, tên Mã Kỳ lại càng làm nhiều việc phi pháp, bắt dân nộp châu báu quá nhiều, dân không sao kham được sự khổ sở. Vì thế lòng người náo động, binh lính bốn phương nổi lên, mà người nhà Minh không thể nào chống lại được.
Nhà Minh định thể lệ hằng năm cống nộp sinh viên.
Tr ước đây, các trường học ở châu và huyện, học sinh vào học không cứ năm tháng nhiều hay ít, chỉ cần chọn người nào có học vấn và hạnh kiểm, thì sung vào việc cống nạp hằng năm, để bổ vào Quốc Tử Giám. Trường học ở phủ mỗi năm cống nạp 2 người; ở châu cứ hai năm cống nạp 3 người; ở huyện mỗi năm cống nạp 1 người. Sau định lại: Trường ở phủ mỗi năm cống 1 người; trường ở châu ba năm cống 2 người, trường ở huyện hai năm cống 1 người.
Nhà Minh xét quan lại bằng cách sát hạch công việc đã làm.
Ng ự sử Hoàng Tái nói nước ta mới sáp nhập bản đồ Trung Quốc, việc yên ủi giúp đỡ dân cần phải ở người quan lại tốt, nên hạ lệnh cho ngự sử phải xét thực một cách nghiêm ngặt rồi tâu về triều để định việc thăng giáng. Vua nhà Minh theo lời, bèn hạ lệnh cho những người đã làm chức việc lâu năm ở

1 Chỉ bọn Nguyễn Huân.
2 Lời phê này chúng tôi dịch thật sát với nguyên văn. "Người Nam Kỳ" đây là chỉ một số người đã đầu hàng giặc Pháp hồi Tự Đức.
3 Ký chế là dịch theo âm Hán - Việt, thực ra dân ở địa phương này gọi là Cấy Chấy.
4 Nay thuộc tỉnh Phú Thọ.

5 Nguyên văn chép là "vi tử thủ". Theo chú thích trong Cương mục Chính biên XXXV, 14, vi tử là những người sung vào làm công việc ở nơi quan phủ. Ở đây, có lẽ Trương Phụ chọn những người khoẻ mạnh hùng dũng đem vào dinh thự cho ở xung quanh mình để đề phòng sự bất trắc.
6 Chức quan coi về quân lính.
hai ti Bố Chính, Án Sát và phủ, châu, huyện đều đến Yên Kinh triều yết, chiểu theo các hạng hộ, khẩu, điền, lương trong 3 năm, làm thành "sách tu tri"1 dâng nộp để tiện tra xét.
Nhà Minh chiếm cứ nước ta từ Giáp Ngọ (1414), Thành Tổ, năm Vĩnh Lạc thứ 12, đến Đinh Dậu (1417), Thành Tổ, năm Vĩnh Lạc thứ 15, cộng 4 năm.
1 Quyển sổ cần để khảo cứu cho biết tình hình số hộ số khẩu, ruộng đất và thuế lương.
Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục Chính Biên

Quyển thứ XIII
Từ Mậu Tuất (1418), Bình Định vương Lê Lợi năm thứ 1 đến Bính Ngọ (1426), Bình Định vương Lê Lợi năm thứ 9, gồm 9 năm.
Mậu Tuất (1418). (Bình Định vương Lê Lợi năm thứ 1. Minh, năm Vĩnh Lạc thứ 16). Tháng giêng, mùa xuân. Lê Lợi, người Thanh Hóa, dấy quân ở Lam Sơn, tự lập làm Bình Định vương.
V ương, người làng Lam Sơn, huyện Lương Giang thuộc Thanh Hóa, sinh ngày tháng 8^1 năm Ất Sửu, niên hiệu Xương Phù thứ 9 (1385) đời Trần, tại làng Chủ Sơn, huyện Lôi Dương. Sinh ra đời rồi, Vương là người tuấn tú, tiếng nói như tiếng chuông lớn, đi như rồng đi, bước như hổ bước. Trước mắt những người có kiến thức, Vương được coi là bậc phi thường.

Sau cu ộc thất bại của nghịch Hồ^2, người Minh xâm lược chiếm cứ: pháp luật dữ dội, hình phạt hà khắc, thuế nặng, sưu cao. Nghe biết Vương có tài trí và kiến thức, người Minh muốn dụ dỗ Vương bằng chức nọ quan kia; nhưng Vương không chịu khuất, khảng khái có chí dẹp loạn và nói: "Trượng phu ở đời phải nên cứu nạn lớn, lập công to, để tiếng thơm hàng nghìn thuở, chứ đâu lại xun xoe đi phục dịch kẻ khác!". Rồi Vương ẩn náu ở nơi rừng núi, mời đón những bậc có mưu trí, có sức mạnh, chiêu tập vỗ về những kẻ xiêu dạt lưu ly. Cùng với các tướng tá là bọn Lê Thạch, Lê Liễu mưu tính nhằm mùa xuân năm Mậu Tuất (1418), dấy quân. Vương chia đặt các quan chức và liêu thuộc, truyền hịch đi các nơi xa gần: hẹn ngày trừ diệt giặc Minh.

L ời phê^3 - Như thế mới đáng là anh hùng. Lê Lợi mở được nền chính thống cho nghìn năm: thật đáng là bậc nối gót Hán Cao Tổ^4.
Lời cẩn án - Bình Định vương ban đầu dấy lên ở Lam Sơn, tức cũng như Bái Công^5, với một thanh kiếm, nổi lên ở Bái Trung. Vậy, nên theo thể lệ của Cương Mục [Trung Quốc] chép về liệt quốc mà chua ở dòng chữ nhỏ^6; thế mà Sử cũ liệt vào chính thống, chép "nguyên niên" (năm thứ nhất) [của Bình Định vương] bằng chữ lớn. Nay kháp với thể lệ của Cương Mục [Trung Quốc] chép về "Lưu Bang, người nước Sở, dấy quân ở đất Bái, tự lập làm Bái công" thì thấy chưa hợp, vậy xin chép lại để tỏ nghĩa chính thống^7.
1 Toàn thư Bản kỷ chép rõ là ngày mồng 6, tháng 8, năm Ất Sửu (1385) (quyển X, tờ 1b).
2 Chỉ cha con nhà Hồ Quý Ly. Theo quan điểm sử học xưa, phàm những triều đại nào làm chuyện cướp ngôi, đều bị liệt vào hàng tiếm nghịch, nên Cương mục thường gọi nhà Hồ là "nghịch Hồ" hoặc "ngụy Hồ" hoặc "nhuận Hồ".
3 Chỉ Lê Lơi không chịu khuất phục người Minh, nói những lời khẳng khái và cuối cùng khởi nghĩa, đánh dẹp quân xâm lược. 4 Tên là Lưu Bang, tự là Quý, người đất Bái, cuối đời Tần, do chân đình trưởng nổi lên làm Bái Công, rồi được lập làm Hán vương. Sau dẹp yên Tam Tần, lật đổ Hạng Vũ, thống nhất được đất nước, sáng lập triều Hán; khi mất, miếu hiệu là Hán Cao Tổ. 5 Tên là Lưu Bang, tự là Quý, người đất Bái, cuối đời Tần, do chân đình trưởng nổi lên làm Bái Công, rồi được lập làm Hán vương. Sau dẹp yên Tam Tần, lật đổ Hạng Vũ, thống nhất được đất nước, sáng lập triều Hán; khi mất, miếu hiệu là Hán Cao Tổ.
6 Xem điều thứ 5 và thứ 19 trong "Phàm lệ" của Cương mục (Tiền biên, tập 1, trang 23, 25-26).
7 Xem điều thứ 5 và thứ 19 trong "Phàm lệ" của Cương mục (Tiền biên, tập 1, trang 23, 25-26).
Lời chua - Thanh Hóa: Tức Ái Châu xưa. Xem Lê Thánh Tông năm Quang Thuận thứ 10 (Chính biên XXI, 16).
Lam Sơn: Tên làng (hương), nay là huyện Thụy Nguyên thuộc phủ Thiệu Hóa, tỉnh Thanh Hóa.
Lương Giang: Tên huyện, nay là huyện Thụy Nguyên thuộc phủ Thiệu Hóa, tỉnh Thanh Hóa.
Lôi D ương: Tên huyện, nay thuộc phủ Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa. Chủ Sơn: Tên xã, nay là Thủy Chú, thuộc huyện Lôi Dương.
Vương đánh và thắng được Mã Kỳ nhà Minh.

Mã K ỳ, nội quan Minh, được tin Bình Định vương dấy quân ở Lam Sơn, bèn kéo quân đến bức bách. Vương lui đóng ở Lạc Thủy, đặt quân phục sẵn để đợi giặc. Khi Mã Kỳ đến, quân phục đổ ra đánh. Các tướng Lê Thạch, Lê Ngân và Lê Lý đua nhau xung phong, phá trận địch: chém hơn nghìn thủ cấp, bắt được quân nhu và khí giới kể đến hàng nghìn.

Cách vài ngày sau, tên Ái (không rõ h ọ) phụ đạo ở sách^1 Nguyệt Ấn, dắt quân Minh đi đường tắt đến đánh úp: quân của Vương bị vỡ, chạy tan tác; vợ và con gái của Vương bị địch bắt. Vương thu thập số quân tan vỡ còn sót lại, rồi cùng với các tướng Đinh Lễ, Đỗ Bí và Lê Xí lặng lẽ rút vào ẩn náu ở núi Chí Linh.
Lời chua - Tây Đô: Xem Trần Đế Ngỗi, năm Hưng Khánh thứ 1 (Chính biên XII, 16).
Lạc Thủy: Tức Cử Long. Xem Lê Đại Hành, năm Ứng Thiên thứ 8 (Chính biên I, 34-35).
Sách^2 Nguyệt Ấn: Nay thuộc tổng Quảng Thi, huyện Thụy Nguyên. Núi Chí Linh: Ở địa phận mường Giao Lão, nay thuộc đất phủ Trấn Định, Nghệ An.
Tháng 7, mùa thu. Người Minh thiết lập trường sở thu hột trai.
H ải phận Tĩnh An và Vân Đồn sản nhiều ngọc trai. Người Minh lập nên trường sở để coi giữ việc lặt lượm ngọc trai. Hằng ngày, chúng bắt đến hàng nghìn người dân làm việc lực dịch ấy. Bấy giờ người Minh yêu sách đòi hỏi không biết thế nào là chán. Phàm những địa phương có hồ tiêu, hương liệu, hươu trắng, voi trắng, rùa chín đuôi, chim vẹt^3, vượn bạc má và con trăn, vân vân, chúng đều buộc dân phải đi kiếm, đi bắt đem nộp để đưa về Yên Kinh. Dân tình, do đấy, nháo nhác nôn nao!
Lời phê - Than ôi! Dân ta lại mắc phải một ách vận này!
Lời chua - Tĩnh An: Châu Vĩnh An xưa. Xem Lý Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 14 (Chính biên II, 23-24).
Vân Đồn: Xem Lý Anh Tông, năm Đại Định thứ 10 (Chính biên IV, 43). Kỷ Hợi (1419). (Bình Định vương năm thứ 2. Minh, năm Vĩnh Lạc thứ 17).
Tháng 2, mùa xuân. Nhà Minh ban phát sách vở để dùng cho các trường học hàng phủ, hàng châu và hàng huyện. Lại sai thày chùa truyền bá kinh Phật.
1 Khu vực hành chính của dân tộc thiểu số xưa, giống như đơn vị thôn, xã của người Kinh.
2 Khu vực hành chính của dân tộc thiểu số xưa, giống như đơn vị thôn, xã của người Kinh.
3 Nguyên văn là "Đảo quái điểu".

Tr ước kia, vua Minh, dưới sự định đoạt của mình, cho in ra các sách Ngũ Kinh^1, Tứ thư^2 và Tính lý đại toàn^3. Khi sách xong, hạ chiếu cho ban phát khắp trong và ngoài nước. Vua Minh dụ bảo Bộ Lễ rằng: "Nghĩa lý tinh túy của thánh hiền ở cả trong sách này. Đó thật là căn bản cho người theo học. Các người khá thể theo ý chỉ của trẫm, hiểu dụ những người theo học hết lòng giảng luận nghiên cứu, chứ đừng nên coi chỉ là lời suông mà thôi". Đến đây, vua Minh sai giám sinh Đường Nghĩa sang Nam, ban phát sách vở nói trên cho những người nho học ở các phủ, các châu, các huyện. Lại sai các thày chùa truyền bá kinh Phật ở các Tăng, Đạo ti. Còn các sự tích và sử sách của nước ta từ đời Trần trở về trước đều tịch thu đưa về Kim Lăng^4.
Lời chua - Tăng, Đạo ti: Theo Minh sử, khoảng giữa niên hiệu Vĩnh Lạạ 1424), nhà Minh đặt ra ti Tăng Cương và ti Đạo Kỷ.
Sử sách: Theo phần "Văn tịch chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú thì từ đời Trần trở về trước, các đời thường có điển chương và sử sách:
Hình th ư 3 quyển Lý Thái Tông^5 Quốc triều thông lễ 10 quyển Trần Thái Tông Hình luật 1 quyn Trần Thái Tông Kiến trung thường lễ 10 quyển Trần Thái Tông Khoá hư tập^6 1 quyển Trần Thái Tông Ngự thi^7 1quyển Trần Thái Tông Di hậu lục 2 quyn Trần Thánh Tông Cơ cừu lục 1 quyn Trần Thánh Tông Thi tập^8 1quyển Trần Thánh Tông Trần triều đại điển 2 quyn Trần Dụ Tông^9 Trùng hưng thực lục^10 2 quyển Trần Nhân Tông Thi tập^1 1quyển Trần Nhân Tông

1 Năm kinh của nhà nho: Dịch, Thi, Thư, Lễ và Xuân Thu.
2 Bốn sách của nhà nho: Đại học, Trung dung, Luận ngữ, Mạnh tử.
3 Bộ sách do bọn Hồ Quảng, vâng lệnh vua Minh, soạn ra. Nội dung dựa vào học thuyết của các Tống nho, chia làm 13 mục, gồm 70 cuốn.
4 Nay là địa phận thành phố Nam Kinh và huyện Giang Kinh Trung Quốc.
5 Trong bảng thống kê này có những sách về loại điển chương hoặc pháp luật như Hình thư, Quốc triều thông lễ, v.v..., tuy đứng tên một vua nào đó, nhưng thực tế không phải vua ấy là tác giả, chẳng qua Lịch triều hiến chương chỉ nêu ra để đánh dấu thời đại mà thôi.
6 Một kinh nói về đạo lý nhà Phật. Hiện nay hãy còn.
7 Toàn tập không còn; hiện nay có sót lại một bài thơ có chép trong Lịch triều hiến chương và Hoàng Việt thi tuyển, ...
8 Nay còn độ dăm bài như có chép trong Toàn thư Bản kỷ (quyểnV, tờ 58: bài chơi Hành cung Thiên Trường), Lịch triều hiến chương và Hoàng Việt thi tuyển, ...
9 Cương mục không sắp xếp theo đúng thứ tự niên đại, nên đã đặt Trần Dụ Tông lên trước Trần Nhân Tông, cũng như đặt Trần Minh Tông lên trên Trần Anh Tông, và đặt Chu Văn Trinh lên trên Trần Quốc Tụy, Trần Quang Khải, ... nhưng nay chúng tôi buộc phải dịch theo thứ tự xếp đặt của nguyên thư, chứ không xếp lại.
10 Nội dung chép việc đánh dẹp giặc Nguyên (theo Lịch triều hiến chương) và ghi rõ thành tích những người đã lập được kỳ công xung phong phá trận trong khi kháng chiến Mông Cổ xâm lược (theo Toàn thư Bản kỷ V, 57b).
Thi t ập^2 1quyển Trần Minh Tông Thủy vân tùy bút^3 2 quyn Trần Anh Tông Bảo Hòa điện dư bút^4 8 quyển Trần Nghệ Tông Thi tập^5 1 quyển Trần Nghệ Tông
Binh gia yếu lược 1 b Trần Hưng Đạo đại vương Quốc Tuấn
Vạn kiếp bí truyền 1 b Trần Hưng Đạo đại vương Quốc Tuấn
T ứ thư thuyết ước 1 b Chu Vn Trinh^6 Tiều ẩn^7 thi 1 tp Chu Vn Trinh Sầm lâu^8 tập 1 quyển UyVăn vương Trần Quốc Tụy
Lạc đạo tập^9 1 quyển Chiêu Minh Vng Trần Quang Khải
B ăng Hồ^10 ngọc hức tập 1 quyển Tư đồ Trần Nguyên Đán Giới Hiên^11 thi tập 1 quyn Nguyễn Trung Ngạn Hiệp Thạch^12 tập 1 quyn Phạm Sư Mạnh Cúc Đường di thảo 2 quyn Trần Nguyên Đào Thảo nhàn hiệu tần 1 quyển Hồ Tôn [Tông] Thốc^13
1 Thơ của Trần Nhân Tông, theo Lịch triều hiến chương, nay còn hơn 20 bài.
2 Thơ của Trần Minh Tông, theo Lịch triều hiến chương, nay còn hơn 10 bài. Cương mục Chính biên X, 10 chép Trần Minh Tông, khi sắp mất, sai thị thần là Nguyễn Dân Vọng đem đốt bản thảo những thơ mà minh đã làm (ngự chế thi thảo).
3 Sử chép Trần Anh Tông, khi sắp mất, sai đem đốt những tác phẩm của mình: những chữ đã viết, những bức tranh đã vẽ và tập Thủy vân tùy bút (Cm. Chính biên IX, 16). Theo Lịch triều hiến chương, thì toàn tập Thủy vân tùy bút nay không còn, chỉ sót lại 8, 9 bài thơ.

4 Bảo Hòa, tên một cung điện làm ở núi Lạn Kha, huyện Tiên Du (nay thuộc Bắc Ninh) mà Trần Nghệ Tông (1370-1372) thường lui tới, nên mới dùng chỗ ở để đặt tên cho sách. Cương mục Chính biên quyển X, 52 chép là Bảo Hòa cung (không phải điện) và tên sách là Bảo Hòa dư bút (không có chữđiện).
5 Nay còn một vài bài như thấy trong Lịch triều hiến chương và Hoàng Việt thi tuyển. 6 Tên thụy của Chu An (mất năm 1370, nay thường gọi là Chu Văn An). Theo Lịch triều hiến chương, ông còn có Quốc ngữ thi tập 1 quyển.
7 Khi về ẩn ở núi Chí Linh (thuộc Hải Dương), Chu An lấy hiệu là Linh Sơn tiểu ẩn. Xem thêm Chính biên X, 28-29. 8 Sầm Lâu, tên hiệu của Trần Quốc Tụy, là chồng Thụy Bảo công chúa, và là con rể Trần Thái Tông. Tụy học giỏi, thơ hay, khi chết mới 24 tuổi (Toàn thư Bản kỷ V, 36b-37a)
9 Khi về ẩn ở núi Chí Linh (thuộc Hải Dương), Chu An lấy hiệu là Linh Sơn tiểu ẩn. Xem thêm Chính biên X, 28-29.
10 Băng Hồ, tên hiệu của Trần Nguyên Đán (1320-1390), ông ngoại Nguyễn Trãi (xem thêm Chính biên XI, 2).
11 Giới Hiên, tên hiệu của Nguyễn Trung Ngạn (1289-1370). Xem thêm Chính biên X, 8.
12 Chữ "Hiệp" nhiều người quen đọc là Giáp. Hiệp Thạch, biệt hiệu của Phạm Sư Mạnh, học trò Chu An, có đi sứ Trung Quốc năm 1345. Xem thêm Chính biên IX, 46; X, 28.
13 Xem thêm Chính biên XI, 3.
Vi ệt Nam thế chí 1 b Hồ Tôn Thốc Việt sử cương mục 1 b Hồ Tôn Thốc Đại Việt sử ký 30 quyn Lê Vưu Nhị Khê thi tập 1 quyn Nguyễn Phi Khanh Phi sa tập^1 1 quyn Hàn Thuyên Việt điện u linh tập 1 quyn LýTế Xuyên
Những sách kê trên mà người Minh tịch thu mất, nay không biết nội dung ra sao. Lời phê - Phần nhiều những sách này bây giờ không thấy có nữa: đáng tiếc! Nhà Minh cấp phát "hộ thiếp" cho các châu, các huyện.
Lý Bân nhà Minh tâu v ới vua Minh xin Hộ Bộ ban phát hộ thiếp cho Giao châu, ra lệnh cho các châu, các huyện làm sổ "hoàng sách" quy định về việc phú thuế sưu dịch, lập thành những "bản đồ chu niên" về việc cắt đặt lý trưởng và giáp thủ. Đại khái thế này: cứ mỗi 110 hộ là một lý, mỗi năm một người làm lý trưởng, mười người làm giáp thủ, đứng lên cáng đáng việc công, cứ luân chuyển hết lượt thì lại trở lại lượt khác. Những người ra làm lý trưởng hoặc giáp thủ ấy thường bị đòn vọt không sao kể xiết nỗi khổ!

L ời chua - Hộ thiếp: Theo Đại Minh hội điển, Hộ Bộ làm sổ hộ khẩu khắp trong thiên hạ và đặt ra các hộ thiếp. Mỗi tấm hộ thiếp có viết rõ quê quán, tên tuổi và số đinh trong một hộ. Mỗi hộ thiếp có đánh số chữ ký hiệu và đóng một nửa phần dấu kiềm để phòng những khi khám nghiệm: sổ hộ khẩu thì để ở Hộ Bộ, còn hộ thiếp thì cấp phát cho nhân dân. Khi quan lại được lệnh kiểm soát so sánh, hễ thấy hộ thiếp nào không phù hợp thì người hộ ấy phải phát vãng làm lính.

Hoàng sách: Theo sách Thông giám tập lãm^2 thì năm Hồng Vũ thứ 14 (1381), vua nhà Minh hạ chiếu bắt suốt trong nước làm sổ "hoàng sách" kê khai về việc phú thuế sưu dịch: phàm mỗi "hương"3 cứ 110 hộ là một "lý", mỗi lý có người lý trưởng; 10 hộ là một giáp, mỗi giáp có một người giáp thủ. Hằng năm, dùng một người lý trưởng để gánh công việc trong một lý, hạn làm việc là một năm. Hết một năm là một lượt gọi là "bài niên". Thứ tự trước sau là tùy theo số đinh và số lương của từng lý nhiều hay ít. Các khu vực hành chính khác như ở đô thành gọi là "phường", ở gần thành đô gọi là "sương"4. Về chức dịch và việc công, phường và sương cũng như lý. Mỗi lý phải làm một quyển sổ gọi là "sách"; trong "sách" có kê số đinh và số điền, lấy từng hộ làm chủ chốt. Đầu "sách" có vẽ bản đồ. Hạng quan^5, quả^6, cô^7, độc^8 không phải làm chức dịch thì cho phụ thuộc ở sau các giáp, gọi là loại "lẻ loi". Số "sách" đóng làm bốn bản: một bản đưa lên Hộ Bộ (bìa đóng bằng giấy vàng, nên gọi là "hoàng sách"); còn ba bản (bìa đóng giấy xanh) thì
1 Hàn Thuyên, người đầu đời Trần (thế kỷ thứ XIII), quê ở huyện Thanh Lâm thuộc Hải Dương. Theo Lịch triều hiến chương, thì trong tập Phi sa của Hàn Thuyên có nhiều thơ nôm. Xem thêm Chính biên VII, 26.
2 Cũng gọi là Ngự phê lịch đại thông giám tập lãm, sách làm năm Thanh Kiền Long thứ 32 (1767), căn bản dựa theo bộ Lịch đại thông giám toản yếu của nhà Minh soạn hồi niên hiệu Chính Đức (1506-1521), rồi có sửa đổi và bổ sung mà làm thành sách này: bắt đầu từ thời Phục Hi đến đời Minh, gồm 116 quyển.

3 Khu vực ở ngoài đô thành hoặc thị trấn đều gọi là "hương". Mỗi "hương" xưa gồm có 12500 nhà.
4 Cũng đọc là "tương", tức như ta gọi "ngoại ô" hoặc "ngoại châu thành".
5Đàn ông không vợ.
6Đàn bà góa chồng.
7 Con mồ côi cha.
8 Người già không có con.

l ưu lại ở ti Bố Chính Sứ, ở phủ và ở huyện mỗi nơi một bản. Cứ mỗi 10 năm, quan trên lại soát lại các "sách": nhắc lên bậc trên hay hạ xuống bậc thấp là tùy theo số đinh lương ghi trong "sách" ấy có tăng thêm hay là sút kém.

L ại theo sách Hội điển nhà Minh, vua Minh hạ chiếu cho khắp nước: các phủ, các châu và các huyện phải làm "hoàng sách" kê khai về phú thuế sưu dịch. Cứ 110 hộ là một "lý" (làng nhỏ). "Lý" nào nhiều đinh thì cho 10 người làm lý trưởng; còn thì cứ mỗi 100 hộ đặt làm 10 giáp, có 10 người làm giáp thủ. Hằng năm, do một người lý trưởng cai quản công việc trong một lý, phải chịu trách nhiệm về việc công. Khu vực trong thành gọi là "phường"; khu vực gần thành gọi là "sương"; khu vực "hương", "đô"1 gọi là "lý". Cứ mười năm là một lượt. Khi luân lưu hết một lượt, chỗ nào nên trước hay nên sau là tùy theo số đinh nhiều hay ít mà sắp xếp thứ tự. Mỗi "lý" làm thành một "sách". Đầu "sách" nào cũng có một bản đồ. Những hạng quan, quả, cô, độc không gánh vác nổi việc công thì cho phụ thuộc ở ngoài số 110 hộ mà liệt kê ở sau bản đồ gọi là loại "lẻ loi". Khi các "sách" làm xong, phải đưa một bản lên Hộ Bộ và lưu lại ở ti Bố Chính, ở phủ, ở châu, ở huyện mỗi chỗ một bản.

L ại theo Toàn tạo hoàng sách cách thức, thì quan trên trước hết làm hẳn một hộ để ra mẫu nhất định, bấy giờ mới cho viết chân phương tinh tường, sai khắc in, rồi phát cho phường trưởng, sương trưởng, lý trưởng và các giáp thủ khiến người chủ hộ cứ theo mẫu sẵn mà khai số đinh và nghề nghiệp từng người trong hộ của mình, rồi giao cho người giáp thủ thuộc giáp mình. Người giáp thủ bèn đem hộ trong giáp mình gộp với mười hộ nữa làm thành bản "văn sách" rồi chuyển lên các phường trưởng, sương trưởng và lý trưởng. Những người này lại sẽ đem các bản "văn sách" do các giáp thủ đã làm kia họp lại một chỗ, đưa lên trên huyện mình. Quan lại ở huyện sẽ đem các sách nhận được ấy so sánh đối chiếu, rồi theo thể thức mà chia loại và điền vào bản đồ.

Tháng 4, mùa h ạ. Bình Định vương đánh đồn Nga Lạc, bắt được chỉ huy Minh, Nguyễn Sao. Rồi Vương lại lui giữ núi Chí Linh. Quân Minh kéo đến bức bách. Đô tổng quản^2 Lê Lai chịu chết thay Vương.

V ương tấn công đồn Nga Lạc, bắt được chỉ huy Minh, Nguyễn Sao, đem chém. Nhưng bấy giờ thế lực của giặc còn đang mạnh; về phía Vương, tướng còn hiếm, quân còn ít, lại đánh nữa, không thắng được địch. Vương chạy vào Trịnh Cao, rồi lui giữ núi Chí Linh^3. Quân Minh thường đến đánh úp: tình hình phía Vương khốn quẫn quá! Vương phải nhóm họp các tướng, dụ bảo họ rằng: "Bây giờ ai có thể làm như Kỷ Tín^4 xưa, để ta ẩn náu trong rừng núi, mưu tính cử sự về sau?". Trong các tướng chẳng ai dám đáp ứng cả. Riêng có Lê Lai khảng khái xin vâng, tình nguyện trao đổi đồ mặc với Vương để đi chết thay.

Lê Lai li ền cho sắp xếp nghi trượng chỉnh tề, chính mình đem quân và voi, hướng ra phía địch, chỉ huy các tướng chia đường khiêu chiến. Tướng Minh lấy thêm quân bao vây Lê Lai. Lai chiến đấu kiệt sức, bị người Minh bắt và giết chết. Địch bèn rút quân về Tây Đô.

L ời phê^5 - Vua nhà Lê đã có tài như vua nhà Hán là Cao Tổ, tôi nhà Lê lại cũng trung liệt như tôi nhà Hán là Kỷ Tín: nghìn năm bất hủ!
Lời chua - Nga Lạc: Tên huyện. Nay là huyện Nga Sơn, thuộc phủ Hà Trung, tỉnh Thanh Hóa. Theo sách Thiên hạ quận quốc lợi bệnh toàn thư của nhà Minh, thì cửa ải Nga Lạc thuộc huyện Nga Lạc.
1Đô có nhiều nghĩa. Đây có nghĩa là đơn vị một khu vực lớn hơn ấp.
2 Một chức coi giữ quân lính ở bên trong (nội quân) ở dưới chức Đại Tổng quản là chức đứng đầu quân đội.
3Đừng lẫn núi Chí Linh ở Thanh Hóa này với núi Chí Linh ở Hải Dương. Xem thêm "Lời chua" ở sau của Cương mục. 4 Trung thần của Hán Cao Tổ. Khi Cao Tổ bị Hạng Vũ vây ở núi Huỳnh Dương (nay thuộc tỉnh Hà Nam, Trung Quốc), tình hình nguy ngập quá, Tín phải ăn mặc giả làm Cao Tổ, thay Cao Tổ ra đầu hàng: bị Hạng Vũ đốt chết. Còn Cao Tổ nhờ đó trốn thoát. 5 Chỉ việc Lê Lai chịu chết thay cho Lê Lợi.
Trịnh Cao: Tên châu xưa, lệ thuộc vào phủ Ngọc Ma; nay là đất phủ Trấn Định thuộc tỉnh Nghệ An.
Núi Chí Linh: Xem Bình Định vương năm thứ 1 (Chính biên XIII, 3). Tháng 5. Vương đóng quân ở Lô (Lư) sơn. Ai Lao đem quân sang giúp Vương.
Trước kia, Vương sai bọn Trịnh Đồ và Trịnh Khả liên kết với Ai Lao, nhờ Ai Lao giúp cho quân lính và lương thực. Đến đây, Vương tiến quân đóng ở Lô Sơn, được Ai Lao đem quân sang giúp.
L ời chua - Lô Sơn: Cách châu Quan Hóa 97 dặm về phía tây. Ai Lao: Xem Triệu Việt vương năm thứ 2 (Tiền biên IV, 9-10). Trịnh Đồ: Người làng Kim Bôi^1, sau được nhà vua cho lấy theo họ Lê.
Tháng 7, mùa thu. Phan Liêu, tri phủ Nghệ An, phản lại người Minh, chạy sang Ai Lao.
Nhà Minh dùng n ội quan Mã Kỳ làm chức thái biện sứ. Mã Kỳ sang yêu sách những đồ báu, của quý. Liêu không chịu nổi được sự hà nhược của Mã Kỳ, bèn thống suất mọi người, đánh giết quan lại nhà Minh. Bấy giờ quân chủ lực của Minh đóng ở thành Nghĩa Liệt thuộc Nghệ An, bị Phan Liêu đánh úp: thành suýt bị phá vỡ. Lý Bân từ Đông Quan^2 kéo đến: Phan Liêu phải chạy sang Ai Lao. Bân đuổi đến Ngọc Ma, không kịp, quay về.

Khi Bân vào đánh Phan Liêu, có sai chỉ huy Lộ Văn Luật làm tiền phong. Văn Luật hoang mang: vừa ngờ vực, vừa lo sợ, bèn lẩn trốn. Rồi tụ họp mọi người, chiếm giữ Thạch Thất, phản lại người Minh. Bân đến đánh, phá được Văn Luật. Luật cũng chạy sang Lào: làm người đứng chủ bày mưu lập kế cho Ai Lao. Vì thấy Bình Định vương là bậc có uy quyền và danh vọng, Văn Luật đem lòng đố kỵ, nên tìm nhiều cách ly gián giữa Vương và Ai Lao. Từ đó, Ai Lao tuyệt giao với ta.
Lời chua - Nghệ An: Tức Hoan Châu xưa. Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chính biên XXI, 21-23).
Phan Liêu: Người làng Tôn Lỗ thuộc huyện Thạch Hà^3. Theo An Nam truyện trong Minh sử, Phan Liêu là con của Phan Quý Hựu, tri phủ Nghệ An trước. Khi kế chân cha làm tri phủ, Phan Liêu không chịu nổi sự bạo ngược của Mã Kỳ, nên phản lại người Minh.
Nghĩa Liệt thành: Còn tên nữa là Lam Thành, do người Minh xây đắp, ở xã Nghĩa Liệt, huyện Hưng Nguyên.
Đông Quan: Tức Đông Đô. Xem Trần Nhuận Tông, năm Quang Thái thứ 10 (Chính biên XI, 29).
Ngọc Ma: Tên một châu xưa, nhà Lê đặt làm phủ; nay là phủ Trấn Định thuộc tỉnh Nghệ An.
Lộ Văn Luật: Người huyện Thạch Thất, thuộc Sơn Tây.
Tháng 11, mùa đông. Các vùng Hạ Hồng, Tân Minh, Khoái Châu và Hoàng Giang dấy quân khởi nghĩa, bị Lý Bân nhà Minh đánh bại.
Tr ịnh Công Chứng và Lê Hành ở Hạ Hồng, Phạm Thiện ở Tân Minh, Nguyễn Đặc ở Khoái Châu, Nguyễn Đa Cấu và Trần Nhuế ở Hoàng Giang thấy thành Đông Quan suy yếu trống rỗng, nên kéo nhau cùng nổi dậy, xông thẳng đến Nhị Hà, đánh vào phía cầu phao, nhưng bị Lý Bân nhà Minh đánh bại.

1 Thuộc huyện Vĩnh Lộc (xưa là Vĩnh Ninh), tỉnh Thanh Hóa.
2 Nay là Hà Nội.
3 Thuộc tỉnh Hà Tĩnh.

L ại có Lê Ngạ, người huyện Thủy Đường^1, trạng mạo khôi ngô, tầm vóc đẫy đà, là gia nô của Trần Thiên Lại ngày trước. Bấy giờ Lê Ngạ đổi tên là Dương Cung, giả làm người hầu của Mã Kỳ, hống hách nộ nạt các châu, các huyện. Khi thấy bọn Công Chứng, Phạm Ngọc và Phạm Thiện đua nhau nổi dậy, Lê Ngạ bảo những người quen biết mình rằng: "Chúng bay có muốn giàu sang không? Đứa nào muốn thì đi theo ta đây!". Ngạ bèn đi lên Đan Ba thuộc Lạng Sơn, mạo xưng là chút^2 của Trần Duệ Tông, từ nước Lão Qua^3, trở về nước. Thổ tù Lạng Sơn, Bế Thuấn, gả con gái cho Ngạ, lập Ngạ làm minh chủ. Khoảng độ một tuần, một tháng, tụ họp được đến vài vạn quân. Sau khi bọn Công Chứng và Phạm Thiện đã thất bại, những đồ đảng còn sót lại đều theo về với Lê Ngạ, do đấy, quân gia của Ngạ ngày một đông thêm. Ngạ tự xưng là Thiên Thượng hoàng đế, đặt niên hiệu là Vĩnh Thiên, sắp xếp quan lại, đúc tiền tệ, kéo quân đi thiêu đốt vùng Xương Giang và cướp bóc miền Bình Than.

Có ng ười biết "vua Vĩnh Thiên" này chính là Lê Ngạ, nhưng cũng không dám nói. Trần Thiên Lại đến thăm Lê Ngạ, khi ra rồi, nói: "Đó là gia nô của ta ngày trước!". Rồi Thiên Lại dời thuyền đi nơi khác. Ngạ sai người đuổi theo, nhưng không kịp.
Trần Thiên Lại truyền hịch đi các quận huyện, tự xưng là Hưng Vận quốc thượng hầu, dấy quân đánh nhau với Ngạ, bị Ngạ giết chết.
Lý Bân nhà Minh nói: "Thiên Lại và Lê Ngạ chỉ như hai con thú thôi!". Nhân khi họ đã nhược rồi, Lý Bân bấy giờ mới đánh: Lê Ngạ và Bế Thuấn đều thua, đang đêm phải chạy trốn.
Vi ệc này lên đến triều đình nhà Minh, vua Minh ra hạn nghiêm ngặt cho đi lùng bắt. Bọn Bân ức hiếp bắt Phạm Luận, sinh viên ở Giáp Sơn^4, mạo khai là Dương Cung^5. Viên tri huyện là Dặc Khiêm cho là không phải Dương Cung, nhưng bọn Bân không nghe, cứ cho giải sang Yên Kinh.
Lời chua - Hạ Hồng: Xưa thuộc Hồng Châu. Xem thuộc Đường, Chiêu Tuyên đế, năm Thiên Hựu thứ 3 (Tiền biên V, 14).
Tân Minh: Nay là huyện Tiên Minh^6.
Khoái Châu: Xem Lý Cao Tông, năm Trị Bình Long Ứng thứ 4 (Chính biên V, 32). Hoàng Giang: Xem Trần Thái Tông, năm Nguyên Long thứ 7 (Chính biên VI, 44).
Nhị Hà: Tức sông Phú Lương. Xem Lý Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 2 (Chính biên II, 13).
Cầu Phao: Theo Đại Thanh Nhất thống chí, đầu niên hiệu Vĩnh Lạc (1403-1424), bọn Trương Phụ làm cầu phao ở bến Đông Tân sông Nhị.
Ph ạm Ngọc: Người An Lão^7, xuất gia đi tu làm sư, rồi tụ họp dân chúng nổi loạn. Lạng Sơn: Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chính biên XXI, 19).
Đan Ba: Tức Đan Dĩ. Xem Trần Nhân Tông, năm Trùng Hưng thứ 4 (Chính biên VIII, 8-9).
Lão Qua: Xem Trần Thuận Tông, năm Quang Thái thứ 3 (Chính biên XI, 13).
1 Trước thuộc Hải Dương, về sau đổi thuộc Kiến An. Nay là huyện Thủy Nguyên thuộc thành phố Hải Phòng. 2 Nguyên văn là "huyền tôn", tức là cháu năm đời.
3 Xem "Lời chua" ở sau của Cương mục.
4 Ta quen đọc là "Giáp". Còn Từ Nguyên thì âm là "Hiệp".
5 Tức Lê Ngạ.
6 Tục gọi là Tiên Miêng, nay là huyện Tiên Lãng thuộc thành phố Hải Phòng.
7 Nay thuộc thành phố Hải Phòng.
Xương Giang: Theo Bắc Ninh tỉnh sách^1, thành Xương Giang, do người Minh đắp, ở xã Thọ Xương, huyện Bảo Lộc, phủ Lạng Giang, tỉnh Bắc Ninh^2.
Bình Than: Xem Trần Nhân Tông, năm Thiệu Bảo thứ 4 (Chính biên VII, 28). Giáp Sơn: Tên huyện. Nay do phủ Kinh Môn kiêm lỵ thuộc tỉnh Hải Dương. Phạm Luận: Người làng Ngư Uyên, huyện Giáp Sơn.
Canh Tí (1420). (Bình Định vương năm thứ 3. Minh, năm Vĩnh Lạc thứ 18). Tháng 6, mùa hạ. Nhà Minh sai Trần Trí đến trấn thủ Phụng Hóa.
Lời chua - Phụng Hóa: Tức Thiên Trường. Xem Trần Thái Tông, năm Thiên Ứng Chính Bình thứ 15 (Chính biên V, 28).
Tháng 10, mùa đông. Bình Định vương đóng quân ở Ba Lẫm, đánh úp và phá được quân Minh ở trại Quan Du.
V ương tiến quân đóng ở thôn Thôi. Lý Bân nghe tin ấy, kéo quân từ Tây Đô vào chực đánh úp. Vương đặt quân mai phục ở Thi Lang, đánh bại được địch. Vương tiến đóng ở sách^3 Ba Lẫm thuộc Lỗi Giang. Bọn tướng Minh, Tạ Phượng và Hoàng Thành, chia quân đóng đồn ở Nga Lạc và Quan Du để phòng thủ cho Tây Đô. Vương ngày đêm đánh gấp: bọn Phượng đóng chặt đồn lũy, cố thủ, không dám ra. Sau đó, chúng bỏ Nga Lạc, lui giữ Quan Du. Vương sai các tướng Lê Sát và Lê Hào đánh úp quân Minh ở trại Quan Du: cả phá được địch, chém hơn nghìn thủ cấp, tước được chiến cụ và nghi trượng của địch không biết bao nhiêu mà kể. Người Minh, do đó, tinh thần sút kém quá đỗi!
Lời chua - Ba Lẫm: Thay đổi ra sao, không rõ. Theo sách Thiên hạ quận quốc lợi bệnh toàn thư của nhà Minh, thì cửa ải Ba Lẫm thuộc huyện Lỗi Giang.
Quan Du: Tên trại xưa. Bây giờ là châu Quan Hóa thuộc Thanh Hóa. Thôi: Tên thôn xưa. Bây giờ là huyện Man Xuy, thuộc phủ Trấn Man^4. Thi Lang: Thay đổi ra sao, không rõ.
Lỗi Giang: Xem Trần Đế Ngỗi, năm Hưng Khánh thứ 1 (Chính biên XII, 17-18).
Tân Sửu (1421). (Bình Định vương năm thứ 4. Minh, năm Vĩnh Lạc thứ 19). Tháng 6, mùa hạ. Vùng Tam Giang có nạn nước to.
Lời chua - Tam Giang: Xem Trần Thuận Tông, năm Quang Thái thứ 10 (Chính biên XI, 29).
Tháng 9, mùa thu. Nước sông Đáy^5 tràn ngập.
Lời chua - Sông Đáy: Xem Trần Thiếu Đế, năm Kiến Tân thứ 2 (Chính biên XI, 36).
Tháng 11, mùa đông. Bình Định vương đánh bại được Trần Trí nhà Minh ở Úng Ải. Lại đánh và phá được quân Ai Lao.
B ấy giờ Vương đóng doanh trại ở Ba Lẫm. Trần Trí, tham tướng Minh, đem hơn mười vạn quân đến đánh. Trời đã về chiều, địch đóng lại cách Ba Lẫm 50 dặm. Hội họp các tướng, Vương bàn rằng: "Quân của địch dẫu đông, nhưng chúng phải lặn lội từ xa đến. Chúng ta đem cái thế thong thả chờ đợi để đối phó với địch đang nhọc nhằn, bấy giờ thình lình đổ ra mà đánh thì tất thế nào cũng phá được địch". Đêm đến, bèn đánh úp trại giặc: chém hơn nghìn thủ cấp. Trần Trí tức giận lắm, hôm sau, mở đường tiến quân. Vương sẵn sàng đặt trước quân phục ở Úng Ải. Trưa đến, quân Trần Trí vượt hiểm trở, kéo đến cửa ải. Chúng leo trèo, bám như đàn kiến mà lên: quân phục thình lình nổi dậy xung kích, đánh bại được địch. Trần Trí rút lui.

1 Xem chú giải ở Cương mục Chính biên I, 9.
2 Nay thuộc thị xã Bắc Giang, tỉnh Bắc Giang.
3Đơn vị một khu vực hành chính của miền núi xưa. Xem thêm chú giải số 3 ở Chính biên I, 1.
4 Phủ này ở về phía tây bắc tỉnh Thanh Hóa.
5 Nguyên văn chép là "Để Giang".

B ấy giờ Mãn Sát, tù trưởng Ai Lao, đem ba vạn quân và một trăm thớt voi thình lình ập đến, nói phao lên rằng sang cứu viện ta. Vương không ngờ nó nói dối, đương đêm bị nó đánh úp. Vương, với vẻ bình tĩnh, không động binh vội, mới chia cắt tướng sĩ lẻn ra phía sau địch: trong và ngoài đánh khép lại, cả phá được quân giặc, chém hơn một vạn thủ cấp, tước được mười bốn thớt voi. Nhân đà thắng lợi, ruổi dài đuổi theo. Mãn Sát cùng quẫn, sợ dúm lại, xin hòa, nhưng Vương không ưng thuận. Bình chương Lê Thạch xung phong, dẫn đầu quân sĩ, gấp đánh địch, bị chết vì giẵm phải chông.

L ời phê - Về việc Ai Lao đánh úp này, Sử cũ chép không rõ. Khi làm Cương mục, tuy đã sửa lại rồi, nhưng cũng vẫn chưa thấy hợp tình hợp lý. Vì rằng quân Ai Lao đông đến ba vạn thì bên ít địch lại làm sao được với bên nhiều! Chắc là do sự ghi chép thất thực.
Lời chua - Úng Ải: Thay đổi ra sao, không rõ. Bây giờ tổng Cổ Lũng, huyện Cẩm Thủy, phủ Quảng Hóa^1 có Úng Quan, có lẽ là Úng Ải này.
Mãn Sát: Tên của tù trưởng Ai Lao.
Nhâm Dần (1422). (Bình Định vương năm thứ 5. Minh, Vĩnh Lạc năm thứ 20). Ngày mồng 1, tháng giêng, mùa xuân. Nhật thực.
Tháng 2. Tổng binh Minh, Lý Bân, chết. Nhà Minh dùng Trần Trí lên thay, cai quản quân đội.
Tháng 12, mùa đông. Bình Định vương đại thắng quân Minh ở sách Khối. Vương chuyển quân về núi Chí Linh^2.
V ương từ Ba Lẫm tiến đến Quan Da. Mã Kỳ nhà Minh lại ước hẹn với Ai Lao, hợp sức với nhau, hai mặt trước sau đánh khép lại. Quân của Vương không lợi, phải lui đóng ở sách Khối. Địch tập hợp cả quân lại để bao vây. Vương khóc lóc bảo các tướng sĩ: "Giặc đang bao vây và bức bách cả bốn mặt. Chúng ta cố đánh nhanh thì sống; nếu không đánh nhanh thì tất phải bại vong". Mọi người đều cảm kích, đua nhau liều chết cố đánh. Các tướng Lê Lĩnh, Phạm Vấn, Lê Hào và Lý Triện chính mình xông pha lên trước, đánh phá trận địch; chém tham tướng Minh, Phùng Quý, và hơn nghìn thủ cấp quân lính địch. Mã Kỳ và Trần Trí đều phải chạy; quân Ai Lao cũng lẩn trốn.

V ương chuyển quân về núi Chí Linh. Bấy giờ quân ta tuy thắng trận, nhưng chưa có cơ thuận tiện để tiến thủ, phải đóng ở trong trại miền núi: sự tiếp tế không được liền nối, phải cạn lương đến hơn hai tháng, chỉ ăn rau dưa mà thôi, đến nỗi Vương phải giết cả voi và ngựa để thết quân đội. Tướng sĩ đều mỏi mệt nhọc nhằn, muốn tạm nghỉ ngơi, ai nấy đều khuyên Vương nên hòa với người Minh. Vương bất đắc dĩ sai bọn Lê Trăn đến chỗ quân Minh, xin hòa.
Lời chua - Sách Khối: Thay đổi ra sao, không rõ.
Quan Da: Tức trại Quan Du. Xem Bình Định vương năm thứ 3 (Chính biên XIII, 13).
Quý Mão (1423). (Bình Định vương năm thứ 6. Minh, năm Vĩnh Lạc thứ 21). Tháng 4, mùa hạ. Bình Định vương quay về Lam Sơn.
1 Thuộc tỉnh Thanh Hóa.
2Ở địa phận châu Lang Chánh thuộc Thanh Hóa.
B ấy giờ bọn Trần Trí và Sơn Thọ nhà Minh thường hay đưa biếu Vương: trâu, ngựa, cá, muối, nông cụ và thóc lúa... Vương sai lũ Lê Trăn đem vàng bạc đáp lại. Bọn Trí, sau đó, ngờ rằng Vương bề ngoài giả cách giảng hòa thân thiện, nhưng bề trong vẫn ấp ủ cái chí đánh úp, nên chúng bắt giam lũ Trăn lại, không cho về^1. Vương nổi giận, liền tuyệt giao với bọn Trí.

Giáp Thìn (1424). (Bình Định vương năm thứ 7. Minh, năm Vĩnh Lạc thứ 22). Tháng 9, mùa thu. Bình Định vương đánh và hạ được đồn Đa Căng.

V ương đóng quân ở Lô (Lư) sơn, nhóm họp các tướng hỏi về sách lược tiến thủ, nên đánh thành nào trước. Thiếu úy^2 Lê Chích thưa: "Nghệ An là nơi hiểm yếu: đất rộng, người đông, tôi đã từng qua lại Nghệ An, nên rất thông thuộc đường đất. Nay ta nên trước hãy nên đánh lấy Trà Long, chiếm giữ bình định cho được Nghệ An để làm chổ đất đứng chân, rồi dựa vào đấy mà lấy tiền tài sức lực, sau sẽ quay cờ trẩy ra Đông Đô thì có thể tính xong được việc dẹp yên thiên hạ". Vương khen là phải. Liền đó kéo quân ra phía nam, đánh úp đồn Đa Căng: Lương Như Hốt, tham chính bên Minh, thua chạy. Ta chém chết địch và bắt được của địch vô kể.

L ời chua - Đa Căng: Thay đổi ra sao, chưa rõ. Theo sách Sĩ hoạn tu tri lục của Nguyễn Công Tiệp, thì huyện Quan Hóa, tỉnh Thanh Hóa có động Bất Căng, có lẽ tức là Đa Căng này.

Trà Long: Tức Trà Lân, nay là phủ Tương Dương thuộc Nghệ An. Nhà Minh vời Hoàng Phúc về nước, dùng Trần Hiệp sang thay.

Tr ước kia, do chân Công Bộ thượng thư kiêm giữ công việc hai ti Bố, Án tại Giao châu, Hoàng Phúc ở Giao Châu mười tám năm, coi dân như con đẻ. Từ chính sự đến mệnh lệnh đều sắp xếp có đầu mối, có kế hoạch, công việc không cứ lớn hay nhỏ, Phúc đều hết lòng cả. Vua Minh vì thấy Phúc đã lâu năm khó nhọc ở ngoài, nên triệu Phúc về nước, dùng Binh Bộ thượng thư Trần Hiệp sang thay.
Vương đi tuần hành ở Nghệ An, gặp quân Minh và đánh bại được địch. Tháng 11, mùa đông, quân ta vây Trà Long. Tháng 12, tri phủ Cầm Bành đầu hàng và dâng cả châu Trà Long.
Bình Định vương, sau khi đã hạ được đồn Đa Căng, cho ghi vào sổ lấy những trai tráng, rồi sắp xếp hàng ngũ bộ thuộc một cách nghiêm chỉnh, thẳng rảo đến Nghệ An. Dọc đường, khi qua Bồ Liệp thuộc Quỳ châu, gặp bọn chỉ huy Sư Hựu, tham tướng Trần Trí và Phương Chính nhà Minh đón đường chẹn cả mặt trước lẫn mặt sau. Chiều đến, Vương đặt quân mai phục ở khoảng rừng rú, nhử địch đến, đánh bại được giặc: chém đô ti Minh, Trần Trung, và hơn hai nghìn thủ cấp quân địch, tước được hơn một trăm ngựa. Quân Minh phải lùi chạy. Ngày hôm sau, Vương tiến quân đến châu Trà Long, gặp địch lần nữa, lại cả phá được giặc. Bọn Trần Trí chạy về Nghệ An.

V ương sai dụ hàng tên Cầm Bành, tri phủ, quyền giữ công việc châu Trà Long, nhưng Bành không theo, cứ cố thủ, đợi quân cứu viện. Vương đốc thúc các tướng bao vây Trà Long. Bọn Trần Trí và Phương Chính sợ hãi, không dám tiến quân. Bấy giờ Sơn Thọ lấy cớ là đến để chiêu an, bèn thả trả sứ bộ Lê Trăn^3 về với Bình Định vương để xin hòa^4. Còn Cầm Bình, quân gia ngày một phản lại và ly tán, tự biết thế cô, lại không có quân cứu, đành phải đầu hàng. Vương tha tội cho Bành. Quân sĩ ta không tơ hào gì đến của dân ở Trà Long. Sau đó Cầm Bành lại mưu làm phản, bị giết chết. Vương vỗ về yên ủi các bộ lạc, ai nấy đều vui vẻ làm công việc do Vương sử dụng. Vương sai tuyển lấy hơn năm nghìn người ưu tú và khoẻ mạnh cho lệ thuộc vào sổ quân nhân. Thế lực quân đội của ta bấy giờ rất là lừng lẫy.
1 Qua năm sau (Giáp Thìn, 1424) bọn Sơn Thọ nhà Minh phải trả lại Lê Trăn về với nghĩa quân. 2 Một chức quan võ cao cấp hồi đầu Lê.
3 Lê Trăn bị bọn Trần Trí giam giữ từ năm Quý Mão (1423). Xem Cương mục Chính biên XIII, 16. 4Điều đình với Bình Định vương, xin giải vây cho Trà Long.
Hay tin Trà Long đã mất, thượng thư Minh, Trần Hiệp, liền đem tình hình tâu lên triều đình. Vua Minh hạ sắc chỉ nghiêm trách bọn Trần Trí và Phương Chính, ra lệnh cho chúng phải mau dẹp cho yên. Bọn chúng sợ hãi, vội kéo quân thủy và quân bộ đi tấn công.

Đượ c tin báo về việc quân này, Vương sai các tướng Đinh Liệt đem hơn nghìn quân, đi đường tắt đến đóng giữ huyện Đỗ Gia để chiếm trước lấy ưu thế. Còn Vương thì tự đốc suất các tướng sĩ, kế tiếp tiến lên mạn thượng du cửa ải Khả Lưu, chiếm giữ nơi hiểm yếu để chờ đợi địch. Sau đó vài hôm, người Minh quả nhiên kéo đến, đóng đồn ở mạn hạ lưu cửa ải Khả Lưu. Vương làm kế nghi binh: ban ngày cho quân mở cờ khua trống, ban đêm cho đốt lửa làm như thổi nấu, nhưng ngầm sai quân và voi lặng lẽ qua sông, mai phục. Mờ sớm hôm sau, địch tiến quân để bức bách ta, gặp quân mai phục nổi dậy, chúng thua thiệt nặng nề, phải lui giữ mạn hạ lưu. Rồi chúng lựa theo thế núi, đắp đồn, lập lũy, cậy có nhiều lương thực, chực đóng cửa đồn, cố thủ kéo dài. Vương đặt quân phục khắp cả bốn bề ở mặt thượng lưu, rồi đốt doanh trại, giả vờ làm như lẩn trốn. Địch kéo đến chiếm cứ: phục binh của ta thình lình nổi dậy, xung kích. Các tướng Lê Sát và Đinh Lễ đua nhau xung phong, đi đầu sĩ tốt, đánh phá trận địch: bắt sống được đô ti Minh, Chu Kiệt, chém tướng tiền phong Minh, Hoàng Thành. Ngoài ra, giết chết và bắt được vô kể. Khí giới của địch quân quăng bỏ bừa bãi ở núi và ở hang. Bọn Trần Trí thu lượm những quân còn sót, kéo về Nghệ An.

L ời cẩn án - Theo Minh sử, khi Vương đánh phá châu Trà Long, thổ tri phủ^1 là Cầm Bành bị chết. Sử cũ chép Cầm Bành đầu hàng. Nay xét Lam sơn thực lục chép Cầm Bành tự biết mưu chước đã cùng, quân cứu viện lại không có, nên Bành mở cửa đầu hàng. Thông sử của Lê Quý Đôn chép Bành thấy viện binh không đến, bèn đầu hàng. Bài "Chí Linh sơn phú" của Nguyễn Trãi cũng viết^2: "Cầm Bành sụp lạy mà dâng đất". Như vậy, Minh sử chép như thế là không đúng sự thực. Nay xin cải chính.

L ời chua - Cầm Bành: Theo mục "An Nam nhân vật" trong Đại Thanh Nhất thống chí, Cầm Bành là người Giao Châu, hồi giữa niên hiệu Vĩnh Lạc (1403-1424), do tri phủ Nghệ An, quyền giữ công việc châu Trà Long. "An Nam truyện" trong Minh sử chép: "Lê Lợi cướp châu Trà Long, đánh bại quân của Phương Chính, giết chỉ huy Ngũ Vân; Lợi cướp bóc mãi không thôi. Chinh Di phó tướng quân Trần trí vốn không có tài làm tướng, lại sợ giặc, bèn mượn tiếng chiêu an để đánh lừa triều đình [nhà Minh]. Vả, Trần Trí lại hục hặc với Phương Chính, nên mới đóng lại, không chịu tiến quân. Giặc càng không kiêng nể gì, lại vây châu Trà Long. Bọn Trí ngồi nhìn, không cứu. Trải qua bảy tháng, trong thành cạn lương, châu Trà Long bèn bị hạ; tri châu Cầm Bành chết theo thành. Thượng thư Trần Hiệp dâng thư lên triều đình [nhà Minh] nói Lê Lợi vẫn hai lòng, thế lực ngày càng lan rộng, xin triều đình sai quan tổng binh mau sang đánh dẹp trừ diệt. Nhà vua^3 xuống chiếu nghiêm trách, hẹn đến mùa xuân năm tới phải dẹp yên. Trần Trí phát sợ, vội cùng Phương Chính kéo quân đi vây cửa ải Khả Lưu, bị thua, rút quân quay về".

Qu ỳ Châu: Tên phủ nay thuộc tỉnh Nghệ An.
Bồ Liệp: Tên núi, cũng gọi là Bồ Cứ hoặc Bồ Đằng, thuộc Quỳ Châu. Đỗ Gia: Tên huyện xưa. Bây giờ là huyện Hương Sơn, thuộc Nghệ An.
Khả Lưu: Tên cửa ải xưa, ở bờ phía bắc sông Lam thuộc huyện Lương Sơn, phủ Anh Sơn, tỉnh Nghệ An.
Ất Tị (1425). (Bình Định vương năm thứ 8. Minh, Nhân Tông, năm Hồng Hi thứ 1). Tháng giêng, mùa xuân. Bình Định vương đến huyện Thổ Du. Cầm Quý đem quân bản bộ quy thuận. Vương bèn vây Nghệ An.
1 Người Nam mà làm tri phủ với nhà Minh.
2 Nguyên văn bằng chữ Hán.
3 Chỉ vua Minh.

V ương kéo quân đến Đa Lôi thuộc huyện Thổ Du. Trẻ già đua nhau đem rượu và trâu bò đến đón tiếp khao quân. Họ nói: "Không ngờ ngày nay lại được trông thấy oai nghi cố quốc". Cầm Quý, tri phủ Ngọc Ma, đem quân và voi đến quy thuận, được Vương phong làm thái úy.

V ương ra lệnh rằng: "Bấy lâu dân bị đau khổ vì chính sự bạo ngực. Bây giờ hễ trẩy đến đâu, quân sĩ không được động chạm tơ hào của dân chúng. Trâu bò thóc lúa nếu không phải là của tàng trữ của người Minh thì không được lấy". Bấy giờ Vương mới chia quân đi lấy các đất đai. Quân trẩy đến đâu, có nhiều châu, nhiều huyện đầu hàng, người ta đều tình nguyện xin góp sức đánh thành Nghệ An. Vương lựa lấy số quân tinh nhuệ thẳng kéo đến chân thành này. Ngưòi Minh đóng chặt cửa thành cố giữ, không dám thò ra. Vương dạy bảo các tướng sĩ sửa sang khí giới, chuẩn bị để đánh thành. Vừa đầy hai tuần^1, chiến cụ xong xuôi đầy đủ. Bấy giờ tham tướng Minh, Lý An, từ Đông Quan vượt biển vào cứu; bọn Trần Trí hợp quân lại, xông ra chiến đấu. Vương đặt quân phục ở cửa sông Đỗ Gia, cả phá được địch: Trần Trí chạy về Đông Quan; bọn Lý An rút vào thành, liều chết cố giữ.
Lời chua - Thổ Du: Tên huyện xưa. Bây giờ là huyện Thanh Chương thuộc tỉnh Nghệ An.
C ầm Quý: Nối đời làm thổ tù^2 huyện Ngọc Ma.
Ngọc Ma: Xem Bình Định vương năm thứ 2 (Chính biên XIII, 10).
Đa Lôi: Theo Nghệ An Cổ tích chí, thì thôn Trung Hội, xã Nam Kim, huyện Thanh Chương, có giáp Xuân Lôi, có lẽ tức là Đa Lôi này.
Tháng 5, mùa hạ. Tư không Đinh Lễ đánh bại được tướng Minh, Trương Hùng, ở Diễn châu. Hùng chạy về Tây Đô. Vương cho thêm quân đi đánh.
V ương sai Đinh Lễ đi tuần Diễn Châu. Khi kéo quân đến gần thành, Lễ đặt quân mai phục. Bấy giờ đô ti Minh, Trương Hùng đem ba trăm thuyền lương thực từ Đông Quan đến. Trong thành Diễn Châu kéo ra đón lương thực: gặp phục binh nổi dậy, chúng đều thua chạy. Đinh Lễ cướp được thuyền lương, rồi đuổi Hùng đến tận Tây Đô.

V ương được tin thắng trận, liền tuyển quân và voi, sai Lê Sát và Lưu Nhân Chú kế theo, đi tiếp ứng cho Đinh Lễ. Cánh nghĩa quân này đi đến đâu cũng không có sức gì ngăn cản được cả. Họ tiến sát đến Tây Đô. Người Minh đóng chặt cửa thành, liều chết cố giữ. Đối với cư dân ở ngoài thành, các tướng Đinh Lễ đến chiêu an vỗ về. Bấy giờ những người Thanh Hóa tranh nhau đến cửa trại quân, xin đầu hàng. Bọn Lễ bèn bao vây lấy thành.
Lời chua - Diễn Châu: Xem thuộc Đường, Cao Tông, năm Điều Lộ thứ 1 (Tiền biên VI, 20).
Lưu Nhân Chú: Người Yên Thượng, huyện Đại Từ^3; sau được cho lấy theo họ Lê. Tháng 7, mùa thu. Vương sai tư đồ Trần Hãn và thượng tướng Lê Nỗ đi tuần các xứ Tân Bình và Thuận Hóa: đều hạ được cả mấy xứ này.
V ương liệu trước rằng Tân Bình, Thuận Hóa bị đứt liên lạc với Nghệ An và Đông Đô đã từ lâu, bèn dụ bảo các tướng: "Người giỏi chiến trận thường bỏ chỗ kiên cố, đánh chỗ sơ hở, tránh chỗ vững chắc, đánh vào chỗ trống rỗng; như thế thì chỉ dùng sức một phần mà thành công gấp bội". Vương bèn sai tư đồ Trần Hãn và thượng tướng Lê Nỗ đem hơn nghìn quân đi đánh giặc và vỗ về nhân dân. Khi đến Bố Chính, gặp tướng Minh, Nhâm [Nhậm] Năng, bọn Hãn giữ chỗ hiểm yếu, đặt quân phục, rồi tìm kế nhử địch. Tên Năng lùa hết quân tiến lên. Phục binh nổi dậy, đánh khép lại: quân Minh thua vỡ tan tành, bị chém và bị bắt rất nhiều.

1 Mỗi tuần mười ngày.
2 Tù trưởng một địa phương.
3 Nay thuộc tỉnh Thái Nguyên.

Tr ước đó, Vương sai bọn Lê Ngân đem bảy mươi chiếc chiến thuyền từ Nghệ An vượt biển vào hội quân với các tướng Trần Hãn để tiễu giặc. Đến đây, các đạo quân ấy tề tựu đông đủ, quân thủy và quân bộ cùng tiếp ứng nhau, tấn công hai thành Tân Bình và Thuận Hóa, đều hạ được cả. Quân ta trẩy đến đâu, quân và dân ở đó đều ra hàng. Trần Hãn lựa lấy vài vạn người tinh nhuệ để bổ sung quân đội, rồi đặt quan trấn thủ, còn mình thì kéo quân về.
Các tướng tôn Bình Định vương lên làm "Đại Thiên hành hóa"1. Từ đó về sau, phàm có bảng văn niêm yết những lời cáo dụ đều nêu trên đầu là "Đại Thiên hành hóa".
L ời phê^2 - Về sau, những đồ bất lương thường thường mượn danh từ "Đại Thiên hành hóa" này để làm mê hoặc mọi người, vậy thì việc Bình Định vương làm đây chẳng phải đúng như người xưa nói rằng "do lòng tham mà đặt ra pháp độ"3đó sao?
Lời chua - Tân Bình: Tức Lâm Bình. Xem Lý Thái Tông, năm Thái Ninh thứ 4 (Chính biên III, 34)4.
Thuận Hóa: Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chính biên XXI, 23).
Trần Hãn: Có chỗ chép là Trần Nguyên Hãn, người làng Sơn Đông huyện Lập Thạch^5, là dòng dõi Trần Nguyên Đán, sau được lấy theo họ Lê.
Bố Chính: Xem Lý Thánh Tông, năm Thần Vũ thứ 1 (Chính biên III, 29). Bính Ngọ (1426). (Bình Định vương năm thứ 9. Minh, Tuyên Tông, năm Tuyên Đức thứ 1).
Tháng 8, mùa thu. Bình Định vương sai các tướng chia nhau đi tuần các lộ ở Đông Đô. Vương cho rằng quân tinh nhuệ của nhà Minh ở cả Nghệ An, Đông Đô trở thành yếu ớt trống rỗng bèn sai:
B ọn Thái úy Lý Triện, Xu mật Phạm Văn Xảo, thái giám Trịnh Khả và Đỗ Bí ra từ Thiên Quan, đi tuần vùng Quốc Oai, Quảng Oai, Gia Hưng, Quy Hóa, Đà Giang, Tam Đái và Tuyên Quang để diệt đạo viện binh nhà Minh từ Vân Nam kéo xuống;

B ọn Thiếu úy Lưu Nhân Chú và Bùi Bị ra từ Thiên Quan, đi tuần vùng Thiên Trường, Kiến Xương, Tân Hưng, Thượng Hồng, Hạ Hồng, Bắc Giang và Lạng Sơn để diệt đạo viện binh từ Lưỡng Quảng^6 kéo xuống;
Bọn Tư đồ Đinh Lễ và Lê Xí thống suất toán quân tinh nhuệ kế tiếp xuất phát, thọc ngay vào Đông Quan để phô trương thanh thế, rồi sau mới thừa cơ mà tiến thủ.
Các tướng trẩy đến đâu cũng giữ quân luật nghiêm túc, không tơ hào xâm phạm đến của nhân dân. Bấy giờ các lộ ở Đông Đô và các thổ tù ở ven biên giới chẳng ai là không vui vẻ hả hê.
Cánh quân c ủa các tướng Lý Triện từ mạn Quốc Oai và Tam Đái đe dọa bức bách thành Đông Quan. Tham tướng Minh, Trần Trí dốc hết quân ra mạn Ninh Kiều và Ứng Thiên để chống cự. Triện cùng bọn Xảo, Khả và Bí hợp sức đánh hăng, quân của Trí phải thua chạy. Bọn Triện tiến đóng ở bờ phía tây sông Ninh Giang.
1 Thay Trời làm việc giáo hóa nhân dân.
2 Chỉ việc Lê Lợi dùng hiệu là "Đại Thiên hành hóa" trong các bản công văn, khi đánh dẹp giặc Minh.
3 Lời Hồn Hãn đời Xuân Thu chê Tử Sán nước Trịnh (Xuân thu ngũ truyện XIII, 51).
4 Xem thêm Chính biên III, 29.
5 Nay thuộc tỉnh Vĩnh Phúc.
6 Quảng Đông và Quảng Tây.

Ch ợt được tin hơn vạn quân cứu viện của nhà Minh sang từ Vân Nam, sắp đến thành Tam Giang, mà đạo quân do Lễ và Xí chỉ huy chưa kịp đến, bọn Triện e rằng hai đạo quân của địch^1 nếu phối hợp được với nhau thì mình khó chế trị được. Triện bèn chia cho Xảo và Khả hơn nghìn quân, đi thẳng lên trước và đón đường chặn đánh địch; còn mình và bọn Xí đem vài nghìn quân tinh nhuệ, thừa thắng đuổi theo cánh quân của Trí. Khi đến Nhân Mục, bắt sống được đô ti Minh, Vi Lượng, và chém được hơn nghìn thủ cấp địch, rồi lại quay về Ninh Giang, làm thanh thế tiếp ứng cho bọn Xảo.

Còn cánh quân c ủa bọn Xảo, khi đến cầu Xa Lộc, gặp đạo quân của Vương An Lão, đô ti Vân Nam của Minh: quân ta đón đánh, cả phá được địch, chém và bắt được không biết bao nhiêu mà kể. Số quân còn sót lại của địch phải rút vào giữ thành Tam Giang.

L ời chua - Phạm Văn Xảo: Người Kinh Lộ, sau được cho lấy theo họ Lê. Thiên Quan: Tên trấn, nay là phủ, thuộc tỉnh Ninh Bình.
Quảng Oai: Xem Lý Huệ Tông, năm Kiến Gia thứ 8 (Chính biên V, 38-39).
Gia Hưng: Tức Lâm Tây. Xem Lý Thái Tông, năm Thông Thụy thứ 4 (Chính biên II, 41).
Quy Hóa: Xem Trần Thái Tông, năm Nguyên Phong thứ 7 (Chính biên VI, 41). Đà Giang: Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chính biên XXI, 30). Tam Đái: Xem ngang với Tống, Thái Tổ, năm Kiến Đức thứ 4 (Tiền biên V, 29).
Tuyên Quang: Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chính biên XXI, 30).
Bùi Bị: Người làng Hào Kiệt, huyện Thiên Bản^2, sau được cho lấy theo họ Lê. Kiến Xương: Xem Trần Thái Tông, năm Thiên Ứng Chính Bình thứ 15 (Chính biên VI, 28).
Tân Hưng: Tên một lộ, nay là phủ Tiên Hưng^3.
Thượng Hồng: Xưa thuộc Hồng Châu. Xem thuộc Đường, Chiêu Tuyên đế, năm Thiên Hựu thứ 3 (Tiền biên V, 14).
Bắc Giang: Tức Kinh Bắc. Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chính biên XXI, 28).
Lạng Giang: Tức Lạng Sơn. Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chính biên XX, 31).
Ninh Ki ều: Ở phía tây phủ Giao Châu.
Ứng Thiên: Nay là phủ Ứng Hòa^4.
Ninh Giang: Phía trên liền với cửa sông Hát, phía dưới đổ vào sông Xá^5 rồi thông với Châu Giang. Hạ lưu sông Ninh Giang này hợp làm một với sông Hoàng Giang. Nhân Mục: Tên xã. Nay thuộc huyện Thanh Trì, tỉnh Hà Nội^6.
1 Quân thành Đông Quan và viện binh ở Vân Nam mới sang. 2 Nay là huyện Vụ Bản tỉnh Nam Định. 3 Nay thuộc tỉnh Thái Bình. 4 Thuộc tỉnh Hà Tây. 5 Tục gọi là "Thá", tức là chỗ Ngã ba Thá. 6 Tức làng Mọc, nay là phường Nhân Chính quận Thanh Xuân, Hà Nội.
Cầu Xa Lộc: Thanh đổi ra sao, không rõ.
Tháng 9. Vương để các tướng Lê Ngân và Lê Văn An ở lại vây thành Nghệ An, còn mình tự đem quân đi tuần Tây Đô^1.
Trần Trí nhà Minh thấy thành Đông Quan bị cô lập và nguy khốn, vội sai người gấp rút đem thư vào Nghệ An cáo cấp với bọn Phương Chính, để bọn này quay về cứu lấy chỗ căn bản.
B ọn Trí bèn để Thái Phúc ở lại giữ Nghệ An, còn chúng thì vượt biển trở ra Đông Quan. Vương liền cho các tướng Lê Ngân, Lê Văn An, Lê Bôi, Lê Thận và Lê Văn Linh lưu lại, góp sức với nhau vây thành Nghệ An, còn Vương chính mình thống suất đại quân, cả thủy lẫn bộ cùng tiến, đuổi theo Phương Chính. Đến Thanh Hóa, Phương Chính phóng thuyền ra khơi, lẩn trốn tận ra xa. Vương bèn đi tuần Tây Đô. Tri châu La Thông đóng chặt cửa thành, không chịu đầu hàng.
Vương đóng quân ở Lỗi Giang, úy lạo các tướng sĩ, ban thưởng cho các bà con và những người cố cựu ở quê nhà^2. Nhân sĩ và dân chúng ở Thanh Hóa đều tình nguyện tòng quân.
Tháng 10, mùa đông. Các tướng Đinh Lễ, Lê Xí và Lý Triện cả phá quân của Vương Thông nhà Minh ở Tốt Động. Bình Định vương bèn tiến quân đến Thanh Đàm, đánh thành Đông Quan.

B ấy giờ nhà Minh sai Thành Sơn hầu Vương Thông làm chinh di tướng quân, và đô đốc Mã Anh làm tham tướng, đem năm vạn quân sang cứu Đông Quan, bóc hết chức tước của bọn Trần Trí và Phương Chính, cho sung làm sự quan^3, lệ thuộc trong quân để lập công chuộc tội; còn Trần Hiệp thì vẫn cho làm tham tán quân vụ. Tất cả đều ở dưới quyền chỉ huy của Thông.

Thông m ới đến, tinh thần rất hăng, điều động tất cả mười vạn quân, cùng bọn Hiệp chia làm ba đường, đồng thời xuất phát. Thông đóng ở bến Cổ Sở; Phương Chính đóng ở Sa Đôi; Mã Kỳ đóng ở Thanh Oai. Doanh trại của chúng đằng dăng đến vài mươi dặm, cờ xí rợp cả đồng nội. Chúng tự cho rằng chỉ một chuyến này có thể dẹp yên được.

Các t ướng Triện và Bí từ Ninh Kiều tiến đến Sốm^4, chia quân và voi cho mai phục sẵn để đợi giặc. Họ cho toán du binh^5 xông xáo đến sát trại Mã Kỳ, khiêu chiến, giả cách thua chạy. Mã Kỳ lùa hết quân đuổi theo. Khi chúng đến cầu Ba La^6: quân phục của ta nổi dậy, đánh cắt ngang trận địch. Quân Minh tan vỡ, chạy bừa, sa lầy, bị chém hơn nghìn thủ cấp. Quân ta ruổi dài đến cống Mọc^7, bắt được hơn năm trăm địch. Thây giặc rải rác đến vài mươi dặm. Mã Kỳ chỉ kịp một người một ngựa trốn về.

Các t ướng Lý Triện thừa thắng, muốn chẹn phía sau Phương Chính, nhưng Phương Chính đã rút quân lui rồi. Bấy giờ trời đã chiều hôm, các tướng bên ta phải đem quân quay về. Bọn Kỳ và Chính nhân lúc ban đêm, lén đem quân đến hội với Vương Thông.

Ngày hôm sau, các t ướng Lý Triện đến bến Cổ Sở, bổ vây quân Thông. Trước đó, Thông đã đặt quân mai phục, và đã đan tre làm cái khiên, phía trong khiên có cài chông sắt. Khi thoạt giao chiến, quân của Thông đã quăng bỏ khiên, giả vờ chạy. Bọn Triện đuổi theo: voi giẫm phải chông, không lợi. Bọn Triện bèn thu quân vào giữ Cao Bộ.
1 Tức Thanh Hóa.
2 Tức làng Lam Sơn, quê của Lê Lợi.
3 Xem "Lời chua" ở sau của Cương mục.
4 Hán văn là Cổ Lãm.
5 Quân lưu động.
6 Nguyên văn là "Tam La kiều". Cái cầu chỗ giáp giới ba làng La, tức là La Khê, La Cả và La Nội, nay thuộc xã Văn Khê, thị xã Hà Đông, tỉnh Hà Tây.
7 Nguyên văn là "Nhân Mục kiều". Nay thuộc phường Nhân Chính, quận Thanh Xuân, Hà Nội.
Nghe nói các t ướng Đinh Lễ và Lê Xí đang đóng quân ở Thanh Đàm, Triện liền sai báo gấp cho họ đến tiếp ứng. Bọn Lễ và Xí lựa lấy ba nghìn quân tinh nhuệ và hai thớt voi, tức tốc ngay ban đêm, đến hội quân ở Cao Bộ. Họ chia quân đặt phục ở Tốt Động và Chúc Động.

B ắt được gián điệp của địch, ta biết rằng Thông đã tiến đóng ở Ninh Kiều, ngầm cho kỳ binh^1đi rảo đến phía sau quân Triện, còn chính binh^2 của Thông thì sẽ qua sông tiến lên phía trước. Chúng hẹn nhau rằng hễ nghe nổ pháo^3 thì các đạo quân địch đồng thời đánh khép lại. Hồi trống canh năm đêm ấy, bọn Lễ sai quân nổ pháo ở nơi yếu hại để đánh lừa địch. Địch nghe tiếng pháo, mọi đứa đều đổ xô đi chiếm lấy thuận lợi. Chúng lùa quân đi tắt vào. Bấy giờ trời mưa, đường lầy lội. Chúng kéo đến Tốt Động, bị quân phục của ta bốn bề nổi dậy. Quân ta hợp sức lại, hăng hái chiến đấu, cả phá được địch: chém thượng thư Trần Hiệp và nội quan Lý Lượng. Ta lại đuổi kẻ chạy, dượt kẻ thua, hoặc giết chết, hoặc bắt sống. Quân Minh cùng giày đạp chồng chất lên nhau, chết đến hơn năm vạn. Số quân địch chết đuối cũng rất nhiều, làm nghẽn cả khúc sông Ninh Giang. Ta bắt sống được hơn một vạn địch, tước được quân nhu và khí giới vô kể.
Bọn Chính và Kỳ chạy trốn. Thông bị thương, chạy về Đông Quan, đóng chặt cửa thành, cố giữ. Thông sai phá hủy chuông Quy Điền^4 và vạc Phổ Minh^5để làm chiến xa và vũ khí.
Các tướng Đinh Lễ thừa thắng, tiến vây Đông Quan.
Tin thắng trận báo đến hàng doanh Lỗi Giang. Bình Định vương sai gióng trống trẩy ra. Khi Vương đến Thanh Đàm, các tướng đều ra đón mừng. Vương sai:
Các tướng Trần Hãn điều động thủy quân và hơn một trăm chiếc thuyền theo Lung Giang ra cửa sông Hát, thuận dòng xuôi đến bến Đông Bộ Đầu sông Nhị Hà;
Các tướng Bùi Bị đem hơn một vạn bộ binh, ngầm tiến đến cầu Tây Dương.
Vương tự làm tướng, chỉ huy đạo quân chủ lực, tiến vây thành Đông Quan, bắt được rất nhiều chiến thuyền của địch.
Người Minh làm thêm rào lũy, liều chết cố giữ.
B ấy giờ Vương đến Đông Đô, các hào kiệt ở Kinh Lộ và các tù trưởng ở biên trấn đều xút xít đến cửa quân doanh, tình nguyện xin trổ sức, dù chết cũng không quản. Vương vỗ về yên ủi, hiểu dụ cho họ biết rõ cái nghĩa nên lui nên tới^6; phàm nhân sĩ và thứ dân hễ ai đến yết kiến cũng đều được Vương tiếp đãi bằng lời nhũn nhặn và lễ ưu hậu, rồi tùy tài cao thấp của từng người mà cất đặt vào mọi chức sự. Dùng tước lộc khen thưởng để người ta được khuyến khích, lại dùng hình phạt nghiêm minh để người ta biết răn chừa. Vì thế mọi người đều cảm kích. Vương trẩy đến đâu cũng thu được công hiệu đến đó.

L ời cẩn án - Chiến dịch Tốt Động, bọn Vương Thông thống suất hàng mười vạn quân, tinh thần sắc bén gấp hàng trăm lần. Các tướng Lý Triện chỉ có vài nghìn người. Một đám cô quân vào sâu trong trận địch, thế mà nhiều lần thừa thắng, đánh được giặc một cách độc nhất. Như vậy không khỏi có điều đáng ngờ. Bọn Lưu Nhân Chú và Bùi Bị được phân phối đi tuần đường khác, không kịp tiếp ứng: nói thế cũng còn xuôi xuôi. Đến như Đinh Lễ, Lê Xí vâng lệnh cầm quân, thực tế là phải đương đầu với cả phía chính diện của thành Đông Quan. Bấy lâu đang đóng ở Thanh Đàm, vốn không có sự cách trở vì thành lũy cao hay mặt trận vững của địch, thế mà lần đầu thì thắng ở Ninh Kiều và Xa Lộc, lần thứ hai lại thắng ở Ba La, trước sau không hề được một tên quân nào đến tiếp

1 Toán quân xuất kỳ bất ý, ập đánh đối phương khi không phòng bị hoặc không lường tính được trước.
2 Toán quân đường đường chính chính ra trận đánh nhau với đối phương.
3 Một thứ súng ở đương thời.
4 Hai thứ của quý trong bốn đồ cổ của Việt Nam (An Nam tứ khí). Xem thêm "Lời chua" ở sau của Cương mục.
5 Hai thứ của quý trong bốn đồ cổ của Việt Nam (An Nam tứ khí). Xem thêm "Lời chua" ở sau của Cương mục. 6 Ý nói nên bỏ đường phi chính nghĩa, theo đường chính nghĩa.
ứ ng cả. Kịp khi bọn Triện đánh giặc không lợi, sai người cấp báo, bấy giờ mới có cuộc hội quân ở Cao Bộ. Tình hình đương thời ra sao, thực có điều không thể hiểu được. Chỉ vì sử sách thiếu sót, không thể chất chính vào đâu cả. Nay xin kính cẩn chép theo Sử cũ, còn thì xin để khuyết nghi^1.

L ời phê - Điều không thể hiểu được còn nhiều, chứ chẳng những việc này. Có lẽ vì tập sử Lê Kỷ là do các bầy tôi nhà Lê biên soạn, cho nên tuy gọi là "thực lục", nhưng có nhiều lời lẽ quá khoe khoang, không đủ tin là chứng cớ xác thực được.
Lời chua - Tốt Động: Tên xã. Nay thuộc huyện Mỹ Lương^2.
Thanh Đàm: Tức Long Đàm. Xem Trần Thái Tông, năm Thiên Ứng Chính Bình thứ 14 (Chính biên VI, 26).
Sự quan: Theo sách Hội Điển nhà Minh, phàm người phạm luật, bị bóc chức, phải đái tội đi tòng chinh thì gọi là sự quan.
Cổ Sở: Tên xã. Có bến đò Phùng, nay thuộc huyện Thạch Thất, phủ Quốc Oai, tỉnh Sơn Tây.
Sa Đôi: Theo Bản kỷ thực lục của Ngô Sĩ Liên, huyện Từ Liêm có Bãi Sa Đôi, có lẽ tứclà Sa Đôi này.
Thanh Oai: Tên huyện. Nay thuộc tỉnh Hà Nội^3.
Cổ Lãm: Tên xã. Nay là xã Thắng Lãm^4, thuộc huyện Thanh Oai.
Tam La: Tức là chỗ có quán Ba La ở giáp giới giữa huyện Từ Liêm và huyện Thanh Oai thuộc Hà Nội^5.
Cao B ộ: Tên xã. Nay đổi là Cao Bộ thuộc huyện Thanh Oai, tỉnh Hà Nội^6. Chúc Động: Tên xã. Nay là xã Chúc Sơn, thuộc huyện Chương Đức^7.

Chuông Quy Điền: Thôn Thanh Bảo, huyện Vĩnh Thuận, phủ Hoài Đức, tỉnh Hà Nội có chùa Một Cột. Tục truyền rằng đời Lý đúc quả chuông lớn, để ở trong chùa, đánh không kêu, bèn đem bỏ chuông ấy ở ruộng Quy Điền. Ruộng này trũng thấp ẩm ướt, có sản nhiều rùa, nên gọi tên như vậy.
Phổ Minh: Tên chùa. Năm Thiệu Long thứ 5 (1262) đời Trần Thánh Tông làm chùa này, có đúc cái vạc và khắc bài minh vào vạc.
Cửa sông Hát: Ở xã Hát Môn, huyện Phúc Thọ, tỉnh Sơn Tây.
Đông Bộ Đầu: Xem Lý Cao Tông, năm Trị Bình Long Ứng^8 thứ 5 (Chính biên V, 33).
Cầu Tây Dương và Lung Giang: Không rõ bây giờ là đâu.
Vương bắt đầu chia Đông Đô làm bốn đạo, cất đặt các chức quan văn võ ở trong kinh và ngoài các lộ, các trấn.
1 Nguyên văn Cương mục in lầm là "quan nghi".
2 Nay thuộc huyện Chương Mỹ, tỉnh Hà Tây.
3 Nay thuộc tỉnh Hà Tây.
4 Sau đồi Phú Lãm. Tục gọi là Sốm. Nay thuộc huyện Thanh Oai, tỉnh Hà Tây.
5 Bây giờ thuộc tỉnh Hà Tây.
6 Bây giờ thuộc tỉnh Hà Tây.
7 Nay thuộc huyện Chương Mỹ tỉnh Hà Tây.
8 Cương mục in lầm là "Chính Bình Long Ứng".
V ương bắt đầu chia các lộ Đông Đô làm bốn đạo, đặt quan chức và liêu thuộc văn võ ở trong kinh và ngoài các lộ, các trấn. Còn ở các cửa biển thì đặt chức tuần kiểm, ra lệnh kiểm soát những người qua lại và những kẻ đem thư sang Trung Quốc.
Lời chua - Bốn đạo: Theo "Địa dư chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú, thì:
Các trấn Tam Giang, Tuyên Quang, Hưng Hóa và Gia Hưng thuộc Tây Đạo; Các lộ Thượng Hồng, Hạ Hồng, Nam Sách Thượng, Nam Sách Hạ và trấn An Bang đều thuộc Đông Đạo;
Các lộ, các trấn Bắc Giang, Thái Nguyên đều thuộc Bắc Đạo; Các lộ Khoái Châu, Lỵ Nhân^1, Tân Hưng, Kiến Xương và Thiên Trường đều thuộc Nam Đạo.
Ch ức quan: Theo Kiến văn lục^2 của Lê Quý Đông, Thái Tổ khi mới ra Đông Đô, có chia các lộ và các trấn làm bốn đạo, đặt các quan liêu văn võ trong kinh và ngoài các đạo, đồng thời cũng đặt các thị vệ tướng quân. Lại đặt chức tuần kiểm ở các cửa biển. Còn vệ quân ở các lộ, các phủ thì đặt dưới sự cai quản của những đại thần được bổ làm kiêm tri, tổng tri, đồng tri. Các viên chấp lệnh và giám quân cũng đều thuộc dưới quyền những đại thần này. Các nơi trấn thủ thì có chức quan sát và chức phòng ngự; các khê động^3 thì có chức thủ ngự, chức đoàn luyện; các lộ thì có chức an phủ.

L ại theo "Chức quan chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú, Lê Thái Tổ tiến quân ra Đông Đô, cất đặt các chức quan, chia các lộ Đông Đô làm bốn đạo, sắp xếp các chức văn võ ở trong kinh và ngoài các đạo, mới có những chức như bộc xạ, thị trung, thiếu bảo, hành khiển, thượng thự và hàn lâm, v.v...

Có các quan ở bốn đạo (viên chánh, hàm tổng tri, coi quản các sự vụ về quân và dân; viên phó, kiêm việc trông coi các sổ sách quân và dân. Thí dụ như nhập nội thiếu bảo Lê Lựu làm Tổng tri coi quản công việc quân và dân ở Lạng Sơn và An Bang; thiếu bảo Lê Văn An làm Tổng tri coi quản công việc quân và dân ở Quốc Oai, Tam Đái và Quảng Oai; Bùi Ư Đài làm Kiêm tri coi quản sổ sách và công việc quân, dân ở Đông Đạo).
Có các quan mật viện (viên chánh giữ chức đại sứ, viên phó kiêm làm công việc của viện; dưới đó có các chức thiêm tri, thiêm sự, v.v...).
Có các quan các bộ (thí dụ như Lại Bộ thượng thư Nguyễn Trãi, Lễ Bộ thượng thư môn hạ Bùi Ư Đài; dưới đó có các chức lang trung, viên ngoại,..).
Có các quan các s ảnh (thí dụ như thượng thư môn hạ sảnh tả hỏa và hữu hỏa... Bấy giờ nhà Lê vẫn theo quan hiệu cũ của nhà Trần, chia gọi môn hạ sảnh làm tả hoả và hữu hoả; sau mới đổi làm tả ti và hữu ti).
Có các quan viện Hàn Lâm (như thừa chỉ học sĩ, đãi chế, chủ thư thị sử, chủ thư sứ, nội lệnh sử, quốc tử bác sĩ, v.v...).
Có các quan ở hình viện (như Thẩm hình viện sứ, Thẩm hình viện phó sứ, phán đại lý chánh, v.v...).
1 Khoái Châu nay thuộc Hưng Yên, Lý Nhân nay thuộc Hà Nam, Tân Hưng và Kiến Xương nay thuộc Thái Bình.
2 Cũng gọi là Kiến văn tiểu lục. 3 Miền núi.
Có các quan ở quân vệ (như Thiết đột trung quân, Thiết đột tiền quân, Thiết đột hậu quân, Thiết đột tả quân, Thiết đột hữu quân, mỗi quân đều có chức tổng lĩnh đứng đầu. Lại đặt ra mười bốn vệ Thiết đột).
Có các quan cầm quân^1 (có những chức như đốc quản, chánh đốc, chấp lệnh, giám quân, v.v...).
Danh sách các quan chức đại khái là thế.
Còn các quan ch ức ở ngoài các đạo thì có: quan sát sứ, phòng ngự sứ, tuyên úy sứ, an phủ sứ, v.v... đều là các chức to ở các trấn các huyện và các châu. (Lại đặt các chức tuần kiểm ở các cửa biển. Và trao cho các tù trưởng ở các nơi phiên thuộc những chức như thủ ngự, đoàn luyện, v.v... Thỉnh thoảng có những tù trưởng ở phiên thuộc nào theo về với triều đình mà lập được công to thì cũng ban cho chức trọng, như: nhập nội tư không bình chương sự, thượng tướng quân, đại tướng quân, v.v... Nếu ai dâng sách lược mà hợp với ý chỉ của nhà vua thì đặc biệt được phong là quân sư, chẳng hạn như Nguyễn Tử Hoan ở huyện Bố Chính đã được). Còn đối với các đại thần văn võ thân tín thì, trên cái chức quan đã được, còn ban thêm hai chữ "nhập nội" nữa (như: nhập nội tư mã, nhập nội hành khiển, v.v... Về quan chế thêm chữ "nhập nội" này, đời sau vẫn còn theo dùng).
Tháng 11. Bình Định vương lập Hồ Ông làm chúa nhà Trần, đổi tên là Trần Cao (Sử cũ chép chữ "Cao": "nhật" trên, "cao" dưới)2.
B ấy giờ Vương Thông nhà Minh nhiều lần bị giập gẫy, biết rằng không thể nào chiếm được thắng lợi cuối cùng. Muốn bãi chiến, rút quân về, nhưng ngại rằng không dựa vào danh nghĩa nào được, hắn bè vin vào lời chiếu của vua Minh ở đầu niên hiệu Vĩnh Lạc^3 bảo tìm lập con cháu họ Trần, nên mới ngầm khuyên Bình Định vương vin vào danh nghĩa lập con cháu họ Trần ấy để xin bãi binh. Bình Định vương cũng cho rằng trong nước bấy lâu phải đau khổ vì nạn binh đao, cũng mong cất gánh nặng để dân được nghỉ ngơi, nên cũng ưng thuận.

Tr ước kia, có một người là Hồ Ông, ẩn náu ở nơi Cầm Quý, thổ quan châu Ngọc Ma, mạo xưng là cháu ba đời của Trần Nghệ Tông (1370-1372). Để đáp ứng ý muốn của người Minh, Vương bàn tính cho đón Hồ Ông về, đổi tên là Trần Cao, lập làm chúa nhà Trần, đặt niên hiệu là Thiên Khánh. Vương xưng là Vệ quốc công, thay Cao làm bài biểu đưa sang nhà Minh cầu xin phong tước.
Trần Cao, sau khi được lập làm chúa nhà Trần, đóng ở núi Không Lộ. Vương sai Lê Quốc Hưng đến làm người giúp việc để giám sát Trần Cao.
L ời phê^4 - Lê Lợi đã tự nhận là trượng phu^5, cần gì phải làm việc giả dối lập Trần Cao này!
Lời chua - Núi Không Lộ: Ở huyện Thạch Nhất, phủ Quốc Oai, tỉnh Sơn Tây, trên núi có chùa Lạc Lâm, xưa là chỗ hoá thân của thiền sư Không Lộ, nên gọi tên như vậy.
Ngọc Ma: Xem Bình Định vương năm thứ 2 (Chính biên XIII, 10). Vương điều động phân phái các tướng súy đi đánh phá và tập kích các thành.
1 Nguyên văn là "điển binh".
2 Tức là chữ "Cao" ____ (Toàn thư bản kỷ, X, 24b, 44b, 45a-b). Cương mục vì kiêng tên húy triều Nguyễn, nên không dám viết rõ mặt chữ.
3 Niên hiệu Minh Thành Tổ (1403-1424). Xem thêm Chính biên XII, 20.
4 Chỉ việc lập Trần Cao.
5 Có ý nhắc lại lời Lê Lợi nói trước khi khởi nghĩa: "Trượng phu ở đời nên cứu nạn lớn, lập công to, v.v..." (Xem Chính biên XIII, 1).

Tr ước kia, Vương cho người đánh gấp thành Đông Quan. Bọn Vương Thông và Sơn Thọ đánh nhau với quân ta, nhiều lần bị thua trận, tình thế của chúng ngày một cùng quẫn. Chúng sai người đem thư đến xin hòa, mong được toàn quân để rút về nước. Bình Định vương nói: "Không đợi phải đánh mà khuất phục được quân của người ta: chước hay, là ở đấy". Rồi Vương ưng thuận, hẹn ngày cho Thông phải mau điều động tất cả người và ngựa ở các thành phải đến họp tập ở Đông Đô, sẽ cho về nước hết cả.
Thông, do đấy, sai gấp đưa thư đến các thành Nghệ An, Diễn Châu và Thanh Hóa, hạ lệnh đình chiến rút quân.
B ấy giờ bọn thổ quan^1 Trần Phong^2 và Lương Nhữ Hốt^3 vốn làm tay sai cho người Minh, sợ rằng, sau khi quân Minh rút lui, sẽ bị chu diệt, mới trả lời rằng: "Xưa, Ô Mã Nhi nhà Nguyên thua trận, đầu hàng nhà Trần, bị Hưng Đạo vương Quốc Tuấn lập mưu giết chết, không còn một mống nào sống sót mà về". Tin lời của bọn Lương Nhữ Hốt, Thông bề ngoài tuy nói xin hòa, nhưng vẫn đào hào, thả chông, ngầm sai người đem thư bọc kín trong sáp chực đưa về nước để xin quân cứu viện. Bình Định vương bắt được mật thư của Thông, ghét hắn tráo trở, bèn tuyệt giao với Thông. Vương chia sai các tướng lại khởi thế công:

Lê Qu ốc Hưng đánh Điêu Diêu và Thị Cầu;
Trịnh Khả và Lê Khuyển đánh Tam Giang;
Lê Sát và Lê Thụ đánh Xương Giang;
Trần Lựu và Lê Bôi đánh Khưu Ôn^4.
Lời chua - Trần Phong: Người làng Ma Lộng, huyện Chí Linh^5. Ô Mã Nhi: Việc này xem Trần Nhân Tông, năm Trùng Hưng thứ 5 (Chính biên VIII, 11).
Đ iêu Diêu: Tên thành, ở huyện Gia Lâm, phủ Thuận An, tỉnh Bắc Ninh. Thị Cầu: Tên thành, ở huyện Vũ Giàng, phủ Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh.
Khưu Ôn: Tên thành. Xem Trần Nhân Tông, năm Trùng Hưng thứ 1 (Chính biên VII, 36).
Trần Lựu: Người Lam Sơn, thuộc Thụy Nguyên^6, sau được cho lấy theo họ Lê. Vương dùng bọn Đào Công Soạn và Nguyễn Vĩ, là những kẻ sĩ mới trúng tuyển, làm An phủ sứ và Viên ngoại lang^7.
Bấy giờ Vương đóng ở hành doanh Bồ Đề, thi những kẻ sĩ văn học bằng đầu đề là làm bài văn yết bảng "hiểu dụ thành Đông Quan". Bọn Đào Công Soạn và Nguyễn Vĩ 36 người được trúng tuyển. Bấy
1 Người bản quốc làm quan với người Minh.
2 Trần Phong, theo giặc Minh, làm đến đô ti. Xem thêm "Lời chua" ở dưới của Cương mục.
3 Lương Nhữ Hốt theo giặc Minh, làm đến tham chính. Sau khi giặc Minh đã bị quét sạch, Nhữ Hốt cùng với các tên Trần Phong, An Vinh, Trung, Tồn, Sĩ Văn, Xác và Sùng Lễ đầu hàng nghĩa quân, được Bình Định vương tha tội; nhưng sau chúng lại mưu phản, định câu kết với Minh để làm nội ứng, nên ngày 24, tháng 11, năm Mậu Thân (1428), đều bị giết cả (theo Toàn thư Bản kỷ X, 25a, 62a-b).

4 Cũng đọc: Kheo Ôn.
5 Thuộc tỉnh Hải Dương.
6 Thuộc tỉnh Thanh Hóa.
7 Một chức quan ở hàm tòng lục phẩm không có chức năng cố định, được quyền tham dự bàn chính sự.
giờ những người được bổ dùng làm An phủ sứ ở các lộ và Viên ngoại lang ở lục bộ^1đều là lớp người mới trúng tuyển này.
L ời chua - Đào Công Soạn: Người làng Thiện Phiến, huyện Tiên Lữ^2. Nguyễn Vĩ: Người làng Vĩnh Khang thuộc Nghệ An.
Dinh Bồ Đề: Xem Bình Định vương năm thứ 10 (Chính biên XIV, 4).
1 Tức là Lại Bộ, Binh Bộ, Lễ Bộ, Công Bộ, Hộ Bộ và Hình Bộ. 2 Nay là xã Thiện Phiến, huyện Phù Tiên, tỉnh Hưng Yên.
Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục Chính Biên

Quyển thứ XIV
Từ tháng giêng đến tháng 12, Đinh Mùi (1427), Bình Định vương Lê Lợi năm thứ 10, gồm một năm.
Năm Đinh Mùi (1427). (Bình Định vương năm thứ 10. Minh, năm Tuyên Đức thứ 2). Tháng giêng, mùa xuân. Bình Định vương đóng quân ở bên sông Nhị Hà, phân phái các tướng tiến sát đến thành Đông Quan để đánh thành này.
V ương tiến quân đóng ở bờ bên bắc sông Nhị Hà: đồn lũy đối ngang với thành Đông Quan. Vương sai bọn Trịnh Khả đóng quân ở phía cửa Đông, Đinh Lễ đóng quân ở phía cửa Nam, bọn Lê Cực đóng quân ở phía cửa Tây, Lý Triện đóng quân ở phía cửa Bắc: tất cả đều bao vây nhằm đánh thành Đông Quan. Vương lại sai đóng chiến thuyền, tập thủy chiến, điểm duyệt võ khí, bổ sung quân đội, chế thứ xe đánh thành.
Lời chua - Nhị Hà: Tức sông Phú Lương. Xem Lý Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 2 (Chính biên II, 13).
Đông Quan: Tức Đông Đô. Xem Trần Thuận Tông, năm Quang Thái thứ 10 (Chính biên XI, 29).
Vương sai tu bổ đền thờ Hưng Đạo đại vương Trần Quốc Tuấn.
Qu ốc Tuấn là danh tướng đời Trần. Khoảng niên hiệu Trùng Hưng (1285-1292), ông có công to nhất trong việc đánh đuổi quân Nguyên. Khi ông mất, người ta lập đền thờ ở núi Vạn Kiếp^1. Đền này vẫn có tiếng là thiêng lạ. Bình Định vương sai Dương Thái Nhất sửa lại đền, cấm không được đẵn phạt cây cối ở đền. Rồi Vương lại hạ lệnh cho các lộ theo đúng lễ nghi thờ cúng đền từ các công thần các đời trước.
Lời chua - Núi Vạn Kiếp: Xem Trần Nhân Tông, năm Thiệu Bảo thứ 6 (Chính biên VII, 31).
Vương hạ lệnh cho dò hỏi tìm kiếm những người có tài trí, mưu lược và dũng cảm có thể làm được tư mã, thượng tướng.
Bây giờ thành Đông Quan chưa hạ được, đang cần dùng nhân tài giúp việc bày mưu lập keế, nên Vương ra lệnh cho các tướng hiệu và quan các lộ ai nấy đều được tiến cử một người. Vương ra lệnh cho dân nộp thóc vào nhà nước, rồi ban cho tước phong có thứ bậc khác nhau.
Vương cho nhân dân các lộ được nộp thóc để cung cấp lương thực cho quân đội, rồi được phong tước có thứ bậc khác nhau.
Bọn Thái Phúc và Tiết Tụ, thủ tướng^2 Minh ở thành Nghệ An và thành Diễn Châu, đều đầu hàng.
1 Tục gọi đền Kiếp hoặc đền Kiếp Bạc.
2 Viên tướng trấn giữ một địa điểm quân sự. Các chỗ khác trong Chính biên quyển thứ 14 này hễ chép là "thủ tướng" đều là cùng một nghĩa này cả.
Sau khi hai thành Nghệ An và Diễn Châu đã bị hạ, tình thế người Minh ngày càng cô lập. Lời chua - Nghệ An: Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chính biên XXI, 21-23).
Di ễn Châu: Xem thuộc Đường, Cao Tông, năm Điều Lộ thứ 1 (Tiền biên IV, 20). Vương sai Hà Vượng, bá hộ Minh, đi dụ hàng Vương Thông.
Thông đóng chặt cửa thành, liều chết cố giữ. Bấy giờ nhân Hà Vượng đầu hàng quân ta, Bình Định vương sai Vượng đem thư vào thành Đông Quan chiêu dụ Thông.
Vương dùng Nguyễn Trãi làm Lại Bộ thượng thư nhập nội hành khiển kiêm giữ công việc viện Xu Mật.
Tr ước kia, Vương đóng ở Lỗi Giang, Nguyễn Trãi, "tay cầm roi ngựa"1, đến yết kiến Vương, dâng sách lược dẹp giặc Ngô, được Vương khen và tiếp nhận, phong làm Tuyên phụng đại phu hàn lâm thừa chỉ, tham dự bàn mưu ở nơi màn trướng. Phàm những lời Trãi bàn nói đều được Vương nghe theo. Đến đây, Vương dùng Trãi làm thượng thư nhập tướng^2.

Trãi có tài kinh bang t ế thế. Bấy giờ Vương làm cái chòi trong doanh trại Bồ Đề ở bên sông Nhị Hà, ngày ngày lên chòi ngó xem động tĩnh của địch ở trong thành Đông Quan. Vương cho Trãi ngồi hầu ở tầng chòi thứ hai, vâng lĩnh ý chỉ, thảo các thư trát qua lại giao thiệp với người Minh.

B ức thư gửi cho Vương Thông^3, đại lược nói: "Tôi nghe: Kẻ lấy thành thực mà làm cảm phục người ta thì người ta tất cũng lấy thành thực mà cảm phục lại. Cái đạo thành thực rất mực còn có thể làm cảm động được trời đất và quỷ thần, huống chi là người ta! Nay đại nhân^4 vâng theo chiếu chỉ, cầm binh quyền ở ngoài cửa ải^5, đáng lý nên đối đãi người ta bằng thành thực mới phải; vậy mà lại đi ôm ấp dối trá, lừa gạt người ta, rồi tự cho mình là cao, thì đức tin thực ở đâu nhỉ?...

"N ếu đại nhân nói lời mà giữ lấy lời, cho rút quân để làm trọn tình giao hảo trước đây, thì tôi cũng sẽ trả đủ tất cả số người ở các thành đã đầu hàng và các binh sĩ đã bị bắt làm tù binh. Nếu không thế thì xin đại nhân cứ đem những binh sĩ ở các thành đang ngậm hờn nuốt giận [vì bị đánh lừa không được cho về] kia mà quần nhau với ba mươi vạn quân thân tín của tôi ở dưới thành Đông Quan, bấy giờ sẽ xem đại nhân truyền bảo đối xử ra sao nhỉ!".

B ức thư dụ các thổ quan^6ở thành Điêu Diêu, đại lược nói: "Các khanh là người Giao Việt, cùng nòi cùng giống nhà ta. Mới đây, vì họ Hồ^7 thất đức, người Minh lăng loàn, cho nên các khanh hoặc sa chân vào triều đình giặc, hoặc mắc danh vào chức ngụy quan: đó là bất đắc dĩ, chứ có phải là bản tâm đâu. Nếu biết bỏ tà quy chính thì chẳng những ta để cho các khanh rửa được điều hổ thẹn trước, mà các khanh lại còn được đội ơn ưu đãi lục dụng là khác nữa"8.

1 Nguyên văn là "trượng sách", lấy điển trong Hậu Hán thư, Đặng Vũ nghe biết Hán Quang Vũ đã thu phục được Hà Bắc, bèn cầm roi ngựađến cửa trại quân, khuyên Quang Vũ nên mời đón các bậc anh hùng ra giúp việc. Đây chỉ có ý nói Nguyễn Trãi từ xa tìm đến Lỗi Giang, bày kế cứu nước, chứ thực tế chưa chắc bấy giờ Nguyễn Trãi có đi ngựa và cầm roi ngựa hay không.
2 Vào làm tể tướng, tức là nhập nội hành khiển.
3 Bức thư này cũng như hai bức thư sau, nguyên văn đều bằng chữ Hán, chúng tôi cứ theo bản Cương mụcđã trích lược mà dịch ra; nếu muốn biết toàn văn thì xem Ức Trai dị tập quyển IV (phần Quân Trung từ mệnh).
4 Chỉ Vương Thông.
5 Nguyên văn là "xuất khổn". Ý nói được cử làm tướng ở ngoài, cầm nắm toàn quyền về quân sự.
6 Người bản quốc theo giặc Minh để làm quan.
7 Chỉ cha con Hồ Quý Ly.
8 Toàn văn bằng chữ Hán có in trong Ức Trai dị tập quyển IV, tờ 24.
B ức thư dụ các tướng hiệu ở Giang Bắc thế này: "Nước An Nam ta tuy xa ở ngoài Ngũ lĩnh, nhưng vẫn có tiếng là một nước Thi, Thư^1. Những bậc có tài trí, có kiến thức, có mưu mô, đời nào cũng chẳng thiếu gì người.

"Tr ước đây, quan tổng binh Thành Sơn hầu^2, từ sau trận thua cay ở Ninh Kiều, có sai người đưa thư ước hẹn xin hòa. Nay lại đắp thêm rào lũy, sửa sang khí giới, tự cho thế là chước giỏi mưu tài! Bội ước thất tín đến thế là cùng! Vậy tính chước cho các người bây giờ: chi bằng kéo ra khỏi thành, nhất quyết cùng toán quân của Thái đô đốc (Thái Phúc) rút lui về nước để cứu cho vài nghìn người trong thành được toàn hoạt tính mạng. Bằng chẳng thì trong khoảng nay mai, các người sẽ biết nhau thôi. Các người nên nghĩ kỹ, đừng để sau phải ăn năn"3.
Từ lệnh của Nguyễn Trãi đại loại là như vậy.
Lời chua - Lỗi Giang: Xem Trần Đế Ngỗi, năm Hưng Khánh thứ 1 (Chính biên XII, 17-18).
Dinh Bồ Đề: Theo Bắc Ninh tỉnh chí, dinh cũ Bồ Đề ở thôn Phú Hựu, huyện Gia Lâm, phủ Thuận An, tỉnh Bắc Ninh, trong thôn ấy có hai cây bồ đề, nên gọi tên như vậy. Điêu Diêu^4: Tên thành. Xem Bình Định vương năm thứ 9 (Chính biên XIII, 35). Nhập nội thiếu bảo Trần Lựu đánh thành Khưu Ôn. Tôn Tụ thủ tướng nhà Minh, lẩn trốn.
Bọn Lựu ngày đêm đánh gấp thành Khưu Ôn. Người Minh liệu không thể chống nổi, bỏ thành, đương đêm, lẩn trốn.
L ời chua - Khưu Ôn: Xem Trần Nhân Tông, năm Trùng Hưng thứ 1 (Chính biên VII, 36). Minh sử thông giám ký sự chép: "Lê Lợi đánh Khưu Ôn, đô chỉ huy Tôn Tụ chống giữ".
Vương sai tư mã Cao Ngự đánh thành Cổ Lộng.
Người Minh đóng chặt cửa thành, liều chết cố giữ Cổ Lộng; quân ta bao vây, đánh mãi không hạ được.
Lời chua - Thành Cổ Lộng: Xem Trần Đế Ngỗi, năm Hưng Khánh thứ 2 (Chính biên XII, 28).
B ọn Trương Lân, thủ tướng Minh ở thành Điêu Diêu, đầu hàng.
Trước kia, Lê Quốc Hưng đánh thành Điêu Diêu, đến đây thành này phải đầu hàng. Vương hạ lệnh trao quan tước cho các thổ tù ở miền ven biên giới.
Trước kia, Vương đến Đông Đô, các thổ tù ở miền ven biên giới đều xúm xít theo đến cửa quân; đến đây, Vương sai trao cho họ các chức đoàn luyện, thủ ngự và ban cho tước phong. Lời chua - Đoàn luyện, thủ ngự: Đều là chức quan. Xem Bình Định vương năm thứ 9 (Chính biên XIII, 33).
Tháng 2. Phương Chính nhà Minh đánh úp huyện Từ Liêm: thái úy Lý Triện tử trận.
1 Ý nói là một nước có văn hóa tốt đẹp, đã từng thông hiểu kinh Thi, kinh Thư của nhà Nho. 2 Chỉ Vương Thông.
3 Toàn văn bằng chữ Hán có in trong Ức Trai dị tập quyển IV, tờ 24b-26a.
4 Cương mục in là "Đao doanh".
Các t ướng Lý Triện, Đỗ Bí đóng quân ở huyện Từ Liêm, bị Phương Chính bí mật ra quân đánh úp. Triện cố sức chiến đấu, chết tại trận; Bí bị bắt, kịp khi việc giảng hòa đã xong, được người Minh lấy lễ độ mời về.
Lời chua - Từ Liêm: Tên huyện. Xem Trần Thuận Tông, năm Quang Thái thứ 10 (Chính biên XI, 31).
Chiêm Thành đến tiến cống.
Chiêm Thành sai s ứ đến cống các sản vật địa phương. Bình Định vương thết yến sứ giả, lại ban cho ngựa và lụa rồi cho về. Để đáp lễ lại, Vương sai Hà Lật, Thiêm tri Xu mật viện, sang thăm Chiêm Thành.
Lời chua - Chiêm Thành: Nước Lâm Ấp xưa. Xem thuộc Tấn, Mục Đế, năm Vĩnh Hòa thứ 9 (Tiền biên III, 20-21).
Đường Bảo Trinh, thủ tướng Minh ở thành Thị Cầu, đầu hàng.
Trước kia, Vương vời Lê Chích ở Nghệ An ra, cho làm tổng tri Hồng Châu và Tân Hưng lộ, dồn lực lượng đánh Thị Cầu; đến đây, thành này đầu hàng.
Bấy giờ tướng tá nhà Minh đầu hàng ngày một đông. Vương sai phân tán chúng ra, cho ở tại Lam Sơn, Thanh Hóa, Tân Bình và Nghệ An.
Lời chua - Thành Thị Cầu: Xem Bình Định vương năm thứ 9 (Chính biên XIII, 35).
Hồng Châu: Xem thuộc Đường, Chiêu Tuyên đế, năm Thiên Hựu thứ 3 (Tiền biên V, 14).
Thanh Hóa: Châu Ái xưa. Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chính biên XXI, 20-21).
Lam Sơn: Xem Bình Định vương năm thứ 1 (Chính biên XIII, 2). Tân Bình: Tức là Địa Lý. Xem Lý Thánh Tông, năm Thần Vũ thứ 1 (Chính biên III, 29).
Vương sai tu bổ lăng miếu đế vương các triều đại trước.
Trong số lăng miếu đế vương các triều đại trước, cái nào bị phá hủy vì nạn binh lửa thì Vương sai tu sửa lại, tùy từng lăng miếu mà cấp cho số phu phục dịch về việc thờ cúng có khác nhau. Tháng 3. Vương duyệt binh ở huyện Vĩnh Động; chém Nguyễn Liên để rao trong quân. Khí giới và hàng ngũ của toán quân do chánh đốc Nguyễn Liên cai quản phần nhiều không chỉnh tề, Vương sai chém Liên đem rao trong quân để làm gương răn kẻ khác.
Lời chua - Vĩnh Động: Tên huyện, nay là Kim Động thuộc tỉnh Hưng Yên. Chánh đốc: Theo "Chức quan chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú, quan võ đời Lê có chức chánh đốc, phẩm trật ở dưới chức đốc quản. Dùng Bùi Ư Đài làm Lễ Bộ thượng thư^1 kiêm trông coi sổ sách quân và dân ở Đông Đạo.
Lưu Thanh, thủ tướng Minh ở thành Tam Giang, đầu hàng.
V ương chia sai các tướng Trịnh Khả đi đánh các thành. Người Minh ban đầu còn đóng chặt cửa thành, đợi quân cứu viện; về sau, bị quân ta bao vây đánh phá, lâu dần chúng càng cùng quẫn kiệt quệ. Các thành Nghệ An, Diễn Châu, Thị Cầu và Điêu Diêu đều lần lượt đầu hàng.
1 Bộ Lễ trông coi việc thi cử, lễ nghi, điển chương, tiệc yến, ấn phủ. Thượng thư là quan đứng đầu một bộ, hàm tòng nhị phẩm.
Vương sai Nguyễn Trãi đem theo viên chỉ huy họ Tăng, là người Minh đã đầu hàng ta, đến dụ thành Tam Giang: thành này đầu hàng.
Tr ước kia, khi Vương còn ở Thanh Hóa, người bản thổ thành Tam Giang theo quân Minh, bị điều động đi trận, khi thua rút về, có kẻ nói ra những lời láo xược phạm thượng, Lưu Thanh bèn mắng ngay rằng: "Quân mán xá này vô lễ! Người^1 là vua của các nị đấy!". Đến đây, Lưu Thanh đầu hàng. Sau đó ít lâu, nhiều người ở các thành khác đã hàng vì âm mưu làm phản đều bị giết cả, riêng có thành Tam Giang này không dính líu gì đến việc làm phản ấy.
Lời chua - Tam Giang: Xem Trần Thuận Tông, năm Quang Thái thứ 10 (Chính biên XI, 29).
Tăng: Sử cũ không chép tên.
Các nị: Chúng mày.
Tư không Đinh Lễ và thượng tướng quân Lê Xí đánh nhau với người Minh ở Mi Động: bị thua, Lễ tử tiết.
V ương Thông đem quân tinh nhuệ trong thành lén đánh Lê Nguyễn ở Tây Phù Liệt. Bình Định vương sai các tướng Lễ và Xí đi cứu. Khi đến Mi Động, Thông thấy bọn Lễ ít quân, bèn chia binh đánh kẹp lại. Bọn Lễ thống lĩnh hơn năm trăm quân Thiết Đột, cố sức chiến đấu: voi bị sa lầy, Lễ và Xí đều bị bắt về thành Đông Quan. Đinh Lễ không chịu khuất phục, bị giặc giết chết. Còn Xí, nhân một đêm mưa gió, dùng mẹo trốn thoát được.

V ương cho rằng các tướng Đinh Lễ và Lý Triện^2đều có công lớn, chết vì việc nước, bèn phong em Lễ là Đinh Liệt làm nhập nội thiếu úy, phong cha của Triện là Lý Ba Lao làm quan sát sứ và cấp cho hơn một trăm mẫu ruộng, con của Triện là Lăng làm phòng ngự sứ.
Lời chua - Mi Động: Tên xã. Nay là Hoàng Mai thuộc huyện Thanh Trì, phủ Thường Tín, tỉnh Hà Nội^3.
Tây Phù Liệt: Xem ngang với Tống, Thái Tổ, năm Kiến Đức thứ 4 (Tiền biên V, 30).
Lý Ba Lao, Lý Lăng: Đều là người làng Bái Đô, huyện Lôi Dương^4, sau được cho lấy theo họ Lê.
Nhà Minh sai các tướng chia đường sang cứu thành Đông Quan.
Trước kia, chiến dịch Tốt Động, Trần Hiệp thua trận, bị chết; Vương Thông xin với nhà Minh cho thêm quân. Vua Minh được tin, vô cùng sợ hãi, bèn sai:
T ổng binh chinh lỗ phó tướng quân thái tử thái phó An Viễn hầu là Liễu Thăng, tham tướng Bảo Định bá là Lương Minh, đô đốc là Thôi Tụ, Binh bộ thượng thư là Lý Khánh, Công bộ thượng thư là Hoàng Phúc và hữu bố chính sứ là Nguyễn Đức Huân^5 thống lĩnh mười vạn quân, hai vạn ngựa, do đường Quảng Tây tiến đánh cửa ải Pha Lũy^6;

1 Chỉ Bình Định vương Lê Lợi.
2 Lý Triện hy sinh ở trận Từ Liêm (Chính biên XIV, 6).
3 Hoàng Mai nay thuộc phường Hoàng Văn Thụ, quận Hai Bà Trưng, Hà Nội.
4 Huyện Lôi Dương nay không còn: Đất huyện Lôi Dương cũ, nay thuộc huyện Thọ Xuân và huyện Thường Xuân tỉnh Thanh Hóa.
5 Sử ký chép Nguyễn Đức Huân là thổ quan hữu bố chính sứ (quyển X, tờ 48a); như vậy tên Huân này là người bản quốc, làm quan với nhà Minh, lên đến chức hữu bố chính sứ.
6 Xem "Lời chua" ở sau của Cương mục.
Chinh nam tướng quân thái phó Kiềm quốc công là Mộc Thạnh, tham tướng Hưng An bá là Từ Hanh và Tân Ninh bá là Đàm Trung, do đường Vân Nam, tiến đánh cửa ải Lê Hoa^1.
L ời chua - Quảng Tây, Vân Nam: Đều là tên hai tỉnh ở đời Minh^2. Theo sách Ngự phê lịch đại thông giám tập lãm của nhà Thanh, thì vua Minh khi được tin Vương Thông thất bại, sợ hãi quá chừng, bèn sai Liễu Thăng làm Tổng binh quan, Bảo Định bá Lương Minh làm chức phó, đô đốc Thôi Tụ làm tham tướng, thượng thư Lý Khánh làm tham tán quân vụ. Tất cả đều do đường Quảng Tây kéo quân sang đánh. Vua Minh lại sai Mộc Thạnh, Hưng An bá Từ Hanh và Tân Minh bá Đàm Trung do đường Vân Nam tiến quân sang. Lại sắc sai Vương Thông phải cố giữ lấy thành để đợi quân cứu viện. Vua Minh lại cho Hoàng Phúc vẫn cứ kiêm giữ công việc hai ty Bố chính và Án sát ở Giao Chỉ, cùng với bọn Thăng cùng đi sang.
Cửa ải Pha Lũy: Xem Hồ Hán Thương, năm Khai Đại thứ 4 (Chính biên XII, 14).
C ửa ải Lê Hoa: Theo Tuyên Quang tỉnh chí, tương truyền rằng, xưa kia, Lê Hoa thuộc tỉnh Tuyên Quang, về sau bị lấn mất vào Mông Tự thuộc Vân Nam. Vậy chưa biết có đúng không^3.

V ương sai các lộ tiến cử những người hiền lương, chân chính, trí dũng và hào kiệt, vời đến xét hỏi mà liệu cất nhắc bổ dùng. Quan ở lộ nào hễ che dấu người hiền thì sẽ bị luận vào tội mà giáng chức truất quyền. Vương ra lời dụ về việc này rằng: "Ta không có tài trí gì khác đâu, vậy mà phải gánh vác trách nhiệm nặng nề này e không kham nổi, cho nên sẵn sàng khiêm tốn cầu hiền cùng lo mưu toan việc lớn để cứu vớt nhân dân. Vậy hễ thấy có những người hiền lương, chân chính, trí dũng siêu quần thì cho phép mọi người được làm việc tiến cử hoặc chính người hiền ấy được tự tiến lấy^4, ta tất sẽ ban cho quan to và tước lớn".

V ương lại dụ bảo các hào kiệt trong nước rằng: "Các thành đã thu phục được rồi, riêng còn thành Đông Quan vẫn chưa hạ được; ngày đêm ta những sốt ruột nóng lòng, vì rằng chưa tìm được người giúp ở tả hữu, chưa đặt được Tướng quốc, Thái phó và Thái bảo, mà Thái uý và đô nguyên súy thì cũng còn khuyết. Vậy nên ta vẫn hạ mình khiêm tốn, mở rộng lòng thành thực, rắp mong các bậc hào kiệt đồng lòng họp sức cứu giúp nhân dân, chứ đừng giấu tài ẩn tích, khiến cho thiên hạ phải sa mãi vào cảnh lầm than cực khổ. Có ai nếu cao thượng như Tứ hạo^5 và ở ẩn hợp với chính đạo như Nghiêm Tử Lăng^6, hãy cứ cố gắng trỗi dậy, trừ hại cho dân; sau khi thành công, muốn về ở ẩn trong rừng núi cho thỏa chí vẫn ôm ấp thì ta cũng không ngăn cấm nào".
Lời phê - Làm được nên việc, là vì thế đó^7.
Vương dụ bảo các quản quân quan^8 chớ có tự tiện giết người.
V ương dụ bảo các thiếu úy và chấp lệnh: đối với quân nhân can phạm luật trong lúc thường, không được tự tiện chuyên quyền mà giết chết, chỉ trừ khi kẻ nào ra trận mà trái lệnh, thì được phép xử trí bằng quân pháp^1.
1 Xem "Lời chua" của Cương mục và chú giải của dịch giả ở sau. 2 Ngày nay Trung Quốc vẫn để tên hai tỉnh này như trước.
3 Theo Sử ký X, 48a, thì cửa ải Lê Hoa thuộc Tuyên Quang. Như vậy tức là thuộc tỉnh Lào Cai ngày nay, vì hồi bấy giờ địa bàn Tuyên Quang gồm cả Lào Cai.
4 Cũng như ngày nay nói "tự giới thiệu" hoặc "xung phong".
5 Cũng gọi Thương Sơn Tứ hạo, bốn nhà ẩn sĩ hồi đầu đời Hán: Đông viên công, Ỷ lý quý, Hạ hoàng công và Lộc lý tiên sinh.

6 Tên tự của Nghiêm Quang, người Dư Diêu đời Đông Hán, thuở nhỏ cùng học với Hán Quang Vũ (25-57). Khi Quang Vũ lên làm vua, Tử Lăng đổi họ, thay tên, di ẩn, không chịu gặp mặt nhà vua. Sau bị Quang Vũ lùng tìm được bổ làm quan, nhưng Tử Lăng nhất định không chịu nhận, cứ cày ruộng ở núi Phú Xuân.
7 Ý nói Bình Định vương sở dĩ thành công trong việc bình Ngô là vì biết khiêm tốn cầu hiền.
8 Các tướng cai quản quân đội như Thiếu úy và Chấp lệnh, ... ở đương thời.
L ời chua - Thiếu úy, chấp lệnh: Theo "Chức quan chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú, thì trong các chức quan cầm quân của đương thời có thiếu úy, phẩm trật ở dưới đại tư mã, và có chấp lệnh, phẩm trật ở dưới chánh đốc.
Vương ra chỉ dụ cấm tà đạo.
Cấm những kẻ vu cổ^2, tà đạo^3 mượn tiếng tà thần, tung ra những lời nhảm nhí để làm dao động mê hoặc người ta.
Vương ra chỉ dụ cho những người xiêu dạt lưu ly ai nấy lại về quê cũ. Bấy giờ nhân dân gặp loạn, xiêu dạt tan tác. Vương hạ lệnh cho tất cả đều về quê cũ làm ăn cho khỏi thất nghiệp.
Tháng 4, mùa h ạ. Vương ra chỉ dụ cho tu sửa cửa ải Lê Hoa.
Sai phòng ngự sứ Trần Ban tu sửa cửa ải này, là vì cớ đề phòng viện binh nhà Minh kéo sang. Vương ban bố mười điều hiến chương trong quân cho các tướng sĩ.
Vương nhóm học tất cả các tướng sĩ, ban bố cho biết mười điều hiến chương: 1- Ở trong quân, làm huyên náo, không nghiêm túc;
2- Kinh sợ một cách hão huyền, làm hoang mang mọi người;
3- Khi ra trận, nghe trống hiệu thúc, thấy cờ hiệu phất, còn chần chờ không chịu tiến; 4- Thấy phất cờ ngừng quân, không chịu ngừng;
5- Nghe tiếng chiêng thu quân, không chịu lui;
6- Phòng thủ không cẩn mật, lạc lõng hàng ngũ, thoát ly ngôi vị;
7- Chỉ riêng bịn rịn vợ con, không làm quân dịch;
8- Bán đi hoặc buông thả quân lính, mập mờ che giấu sổ tên quân nhân;
9- Theo ý riêng yêu ghét của mình, làm mờ công lao hay tội lỗi của người khác; 10- Gian lậu, trộm cắp;
Mười điều trên đây, kẻ nào vi phạm thì phải chết chém.

V ương dụ các tướng hiệu trong đội quân Thiết đột rằng "Đồng lòng liều mạng để phá giặc: đó là công sức của các ngươi. Còn như sắp xếp quy mô kế hoạch, lo liệu áo mặc, lương ăn, ban thưởng, ban tước thì ở cả một mình ta đây. Các ngươi nên một lòng một dạ đánh giặc, đừng ngại nhọc nhằn".

L ại dụ quân và dân rằng: "Giặc mạnh chưa trừ diệt hết, dân sinh chưa được thỏa thuê, các ngươi có yên tâm không? Xưa kia, họ Hồ^4 lỗi đạo, người Minh thừa cơ kéo sang xâm lược, bắt dân ta phải chịu thuế nặng, sưu cao, hình phạt hà khắc. Các ngươi đều mắc vào vòng bạo ngược của chúng, nên mới cùng nhau đứng dậy, chống kẻ thù địch. Bây giờ công việc đã gần thành tựu, các ngươi nên cố gắng đắp tròn quả núi, đừng để thiếu một sọt đất mà núi phải dở dang! Vả, chỉ phải dùng sức khó nhọc một năm mà được hưởng vui sướng thái bình muôn thuở. Các ngươi hãy cố gắng lên!".
Vương răn dạy các quan gồm có ba điều.
1 Pháp luật nhà binh. Ý nói khi hành quân, kẻ nào không tuân theo mệnh lệnh cấp chỉ huy thì tất phải chết. 2 Hạng bà đồng, bà cốt làm tà thuật để nguyền rủa người ta. Đây nói chung những kẻ đồng cốt phao tin nhảm hoặc tung ra những lời mê tín có nguy hại đến công cuộc kháng chiến và kiến quốc ở đương thời.
3Đây chỉ những kẻ theo tà thuật dị đoan có những ngôn ngữ, hành động làm cho dân chúng hoang mang. 4 Chỉ cha con Hồ Quý Ly.
L ời chua - Ba điều: 1- Chớ vô tình^1; 2- Chớ khinh nhờn; 3- Chớ gian tham. Tháng 5. Vương đặt luật lệnh trong quân.

Ra l ệnh cho các tướng hiệu: hễ nghe một tiếng pháo^2 nổ mà không có tiếng chiêng thì phải đến ngay để nghe mệnh lệnh. Khi nào có hai, ba tiếng pháo và hai ba tiếng chiêng nổi lên thì là có động gấp rút, bấy giờ chấp lệnh thì mau mau sắp xếp hàng ngũ cho chỉnh tề, thiếu úy thì tới quân doanh để nghe mệnh lệnh. Các quân khi đi trận, mà lùi chạy, hoặc bỏ không cứu quân đoạn hậu thì phải chém. Nhưng khi biết góp sức khiêng ra được bạn đồng ngũ không may chết trận thì được miễn tội chạy trốn ấy.
Vương hạ lệnh tuyển lấy những người tinh nhuệ và cường tráng để bổ sung vào hạng thân quân.
B ấy giờ sổ thị vệ thân quân chưa được bổ sung, Vương sai quan thiếu úy tuyển trong dân gian lấy những người thân thể tráng kiện, tinh thông võ nghệ, mỗi thiếu úy tuyển lấy hai trăm người để bổ sung vào.
Vương sắc sai miền Nam đạo thu nuôi những người đã đầu hàng.
B ấy giờ những người đã đầu hàng ở các thành cả nam lẫn nữ gồm hơn 6000 người. Vương sai các lộ Thiên Trường, Kiến Xương, Lỵ Nhân và Tân Hưng thu lấy mà nuôi dưỡng, đừng để cho họ long đong, không yên chỗ.

Đặ t rõ thể lệ chuộc tội bằng tiền cho vợ con và gia quyến của ngụy quan. Các người trong gia quyến và các nô tì của các ngụy quan từ bố chính sứ ti xuống đến sinh viên đều được chuộc tiền có tầng bậc khác nhau.
Lời chua - Nam Đạo: Xem Bình Định vương năm thứ 9 (Chính biên XIII, 32). Thiên Trường, Kiến Xương: Xem Trần Thái Tông, năm Thiên Ứng Chính Bình thứ 15 (Chính biên VI, 28).
Lý Nhân: Xem Lý Thái Tông, năm Thiên Cảm Thánh Vũ thứ 1 (Chính biên III, 3). Tân Hưng: Xem Bình Định vương, năm thứ 9 (Chính biên XIII, 26).

Th ể lệ chuộc tội bằng tiền: Vợ con của gia quyến của bố chính sứ ti: 70 quan; vợ con gia quyến của sinh viên hoặc thổ quan: 10 quan; còn các nô tì cả trai lẫn gái: 5 quan.
Thổ tù ở Mộc Châu là Xa Khả Sâm^3đem quân lính ở bản châu đến quy phụ, được phong làm nhập nội tư không và cho lấy theo họ Lê.
Xa Kh ả Sâm, thổ tù Mộc Châu thuộc Gia Hưng, đem quân lính trong châu đến quy phụ. Vương hạ chiếu phong làm nhập nội tư không tri Đà Giang trấn thượng bạn, cho các con của Sâm là bọn Lộc, Khát, Bàn, Điểm đều làm đại tướng quân, cho được đổi theo họ Lê.

L ời chua - Xa Khả Sâm: Theo Hưng Hóa lục của Hoàng Trọng Chính^4, thì tiên tổ Xa Khả Sâm là con thứ vua Mang Chân nước Ai Lao. Vua Mang Chân yêu người con ấy, ban cho Mộc Châu làm thái ấp. Từ đó, đời này qua đời khác, họ Xa làm chức phụ đạo ở Mộc Châu^5.
Mộc Châu: Nay thuộc tỉnh Hưng Hóa.
1 Ý nói làm việc nhẫn tâm, không hợp tình hợp lý.
2 Pháo, theo nghĩa cổ, là một thứ chiến cụ của người xưa: cái "máy" bắn đá. Đây có thể là một thứ pháo ở đời Bình Định vương dùng để ra hiệu lệnh hoặc báo động...
3 Cũng có âm là Tham.
4 Xem chú giải số 3 ở Chính biên III, 27.
5 Nay là huyện Mộc Châu, tỉnh Sơn La.
Đà Giang: Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chính biên XXI, 27). Tháng 6. Trấn Viễn hầu nhà Minh là Cố Hưng Tổ xâm phạm cửa ải Pha Lũy. Tướng trấn giữ của ta là Trần Lựu đón đánh: địch phải chạy.
Nhà Minh sai Tr ấn Viễn hầu Cố Hưng Tổ, tổng binh Quảng Tây, đem năm vạn quân, năm nghìn ngựa, sang cứu Đông Đô. Khi đến cửa ải Pha Lũy, bị các thủ tướng của ta là Trần Lựu và Lê Bôi đón đánh: giặc phải bỏ chạy.
Tháng 7, mùa thu. Vương ra chỉ dụ cho làm hộ tịch.
Vương sai các lộ cứ chiếu theo số người "kiến tại"1, làm sổ hộ tịch. Từ đó về sau, ba năm lại một lần làm sổ hộ tịch. Đó là vẫn theo chế độ nhà Trần.
L ời chua - Hộ tịch: Theo Lữ trung tạp thuyết^2 của Bùi Bích^3, thì đầu đời Lê^4 vẫn theo lối cũ của nhà Trần, cứ ba năm lại một lần làm sổ hộ tịch; xuống đến hồi Trung Hưng (1593-1789), phép làm hộ tịch này cũng không thay đổi, gọi là "kế tu"5.
Tháng 9. Các tướng Trần Hãn và Lê Sát đánh thành Xương Giang: hạ được.
X ương Giang là đường lối quân Minh tất phải qua lại. Bọn chỉ huy Minh là Kim Dận và Lý Nhâm (Nhậm) bị vây hàng hơn sáu tháng, liều chết cố giữ để đợi viện binh; quan quân không hạ được. Đến đây, các tướng Trần Hãn khoét đất thành đường hầm đi xuyên vào thành, đánh kẹp lại, mới phá được thành này. Bọn Kim Dận đều bị chết.
Lời chua - Thành Xương Giang: Xem Bình Định vương năm thứ 2 (Chính biên XIII, 12).
Vương sai Chủ thư thị sử Trần Hổ đi tuyên dụ vỗ về châu Ninh Viễn: hạ được châu này. Thổ tù ở Ninh Viễn là Đèo Cát Hãn đem quân lính trong châu đến quy phụ. Trước kia, Cát Hãn đi với Minh, lâu mãi không quy thuận. Vương sai Trần Hổ đi chiêu dụ: Cát Hãn bèn đem quân và voi đến theo Vương. Vương cho hắn lại cứ cai quản công việc trong châu. Lời chua - Ninh Viễn: Tên châu xưa, sau đổi làm Phục Lễ, nay là Lai Châu thuộc tỉnh Hưng Hóa^6.
Đèo Cát Hãn: Theo Hưng Hóa lục của Hoàng Trọng Chính, họ Đèo đời này qua đời khác làm phụ đạo ở Lai Châu.
V ương sai các tướng Lê Sát và Trần Lựu đón đánh viện binh của Minh ở Chi Lăng, cả phá được quân địch, chém tổng binh Liễu Thăng, bắt sống đô đốc Thôi Tụ và thượng thư Hoàng Phúc. Đại tướng Minh, Mộc Thạnh, phải chạy trốn. Vương Thông bèn phải xin hòa. Tháng 11, mùa đông, Bình Định vương và Thông hội thề ở phía nam thành Đông Quan^1.

1 Theo sự cư trú ở đâu thì kẻ là người ở đó, chứ không căn cứ vào nguyên quán.
2 Sách gồm hai quyển, tựa của tác giả viết năm 1789.

3 Tức Bùi Huy Bích (1744-1818), tự Hi Chương, hiệu Tồn Am hoặc Tồn Ông, người xã Định Công, huyện Thanh Trì, Hà Nội ngày nay, cư trú tại xã Thịnh Liệt (Sét) thuộc huyện Thanh Trì, Hà Nội, đỗ nhị giáp tiến sĩ (1769), làm quan với Lê đến chức đốc đồng, tức Kế liệt hầu. Tác phẩm có Lữ trung tạp thuyết, Tồn Am văn tập, Nghệ An thi tập. Ngoài ra Tồn Am còn sưu tập
được các thơ văn chữ Hán của thi nhân và văn gia Việt Nam qua các thời đại mà soạn thành hai tập là Hoàng Việt thi tuyển và Hoàng Việt văn tuyển.
4 Nguyên văn là "quốc sơ", vì Bùi Huy Bích nhận mình là bầy tôi nhà Lê, nên gọi triều Lê là "quốc" (nước).
5 Nối tiếp mà tu sửa lại.
6 Ngày nay là tỉnh Lai Châu.

Tr ước kia, các tướng sĩ ta được tin quân cứu viện của Minh sắp kéo sang, phần đông đều khuyên Vương nên đánh gấp Đông Đô để diệt địch ở trong làm nội ứng. Vương bảo rằng: "Đánh thành, là mưu thấp; chi bằng nuôi sức quân, tích lũy lấy tinh thần sắc bén, đợi giặc đến, ta đánh phá ngay. Một khi viện binh đã bị tuyệt diệt thì thành Đông Đô tất phải đầu hàng. Đó là mưu chước vạn toàn: làm một việc mà được lợi cả hai".

V ương bèn sắp xếp việc phòng thủ một cách nghiêm mật, ra lệnh cho các lộ Lạng Giang, Bắc Giang, Tam Đái, Tuyên Quang và Quy Hóa làm cho đồng ruộng sạch quang^2để tránh mũi dùng sắc bén của địch. Đến đây, hay tin bọn Thăng đã kéo nhau đến đầu biên giới. Vương nhóm họp các tướng, bàn rằng: "Quân địch cậy mạnh lấn yếu, ỷ đông hiếp phía ít người. Ý chúng chỉ cốt chạy theo mối lợi chứ không đoái nghĩ gì đến chuyện gì khác. Chúng đi gấp suốt ngày đêm từ hàng nghìn dặm sang đây để cứu viện. Thế là đúng như Binh pháp đã nói: "Quân đi hàng năm trăm dặm mà chỉ vội nhằm lấy lợi thì viên thượng tướng tất phải kiệt quệ!". Bây giờ thừa cơ chúng nó mới đến, người mệt, ngựa mỏi, chúng ta với cái thế lấy sức thong thả chờ đợi quân giặc đang nhọc nhằn, đánh ngay cho đòn phủ đầu để làm bạt tinh thần của chúng thì không còn chệch đâu mà không thắng nữa".

V ương liền sai các tướng Lê Sát, Lưu Nhân Chú, Lê Linh^3, Đinh Liệt và Lê Thụ đem hơn một vạn quân và năm thớt voi trước đặt phục binh ở cửa ải Chi Lăng để đợi giặc. Lại sai Lê Lý và Lê Văn An lĩnh ba vạn quân, lục tục tiến lên.

B ấy giờ Trần Lựu phòng thủ cửa Pha Lũy, thấy giặc đến, lui giữ cửa Ải Lưu. Giặc tràn đến, giành lấy Ải Lưu, Trần Lựu lại lui giữ cửa ải Chi Lăng. Phía trước cửa ải này cứ cách từng quãng lại có rào lũy để chống giữ. Liễu Thăng thừa thắng đánh gấp, phá luôn được: tiến đến đâu cũng không còn ai dám chống cự nữa. Thăng rất đắc ý.

V ương sai người đem thư đến cửa quân của Thăng, cầu xin nhà Minh làm theo cái ý "tiếp nối cho dòng vua một họ đã bị tuyệt diệt" do Minh Thành Tổ (1403-1424) đề xướng trước và cho lập Trần Cao làm chủ trong nước, bãi việc binh đao, khiến dân được yên nghỉ. Thăng nhận thư, không mở xem, liền cho chạy trạm đem về tâu với vua Minh, còn mình thì cứ kéo quân ruổi dài thẳng tiến. Khi Thăng đến chỗ còn cách Chi Lăng vài dặm, các tướng Lê Sát sai Trần Lựu ra đánh, giả cách thua chạy. Thăng hí hửng mừng, chính hắn cầm đầu hơn trăm quân kỵ^4 xông xáo lên trước, xa lìa toán quân hậu đội, rồi hắn, vì lầm lỡ, sa xuống lầy. Phục binh của ta thình lình nổi dậy: đánh cho quân địch phải thua xiểng liểng, chém Thăng ở sườn núi Đảo Mã và hơn vạn thủ cấp quân Minh.

Đạ o quân của các tướng Lê Lý vừa vặn kéo đến, hội với đạo quân của các tướng Lê Sát. Bấy giờ quân phục lại trổ sức đánh khép lại: chém Lương Minh ở vòng trận và làm cho Lý Khánh phải tự vẫn chết. Thôi Tụ và Hoàng Phúc sắp xếp lại quân đội, rảo thẳng xuống Xương Giang. Các tướng Lê Sát đón đánh: phá được địch. Bọn Tụ thu lượm số quân còn sót, gượng gạo tiến lên. Kịp khi biết tin Xương Giang đã bị phá, chúng cả sợ, phải đắp lũy đất ở ngoài đồng để tự vệ. Vương sai quân thủy và quân bộ bao vây chúng. Rồi ra lệnh cho Trần Hãn cắt đứt đường vận tải lương thực của địch, các tướng Phạm Vấn, Lê Khôi và Lê Xí thống lĩnh ba nghìn quân Thiết đột đi tiếp ứng. Mặt trận quân Minh rối loạn. Quan quân

1 Cuộc hội minh này là một chiến thắng lịch sử vô cùng vẻ vang của Việt Nam, mà cũng là một lối "đầu hàng không điều kiện" vô cùng nhục nhã của quân Minh xâm lược. Vì rằng, theo lối chiến tranh thời xưa, khi giao chiến, một bên cố giữ thành, một bên hạ được thành, buộc chủ tướng đối phương phải ra hội thề ngay ở bên thành mà mình đã cố thủ, đó là một điều rất sĩ nhục theo quan niệm của các danh tướng xưa, nhất là những tướng ở thời Xuân Thu, Chiến Quốc. Cho nên đối với những cuộc hội minh ngay ở bên thành sau khi hai bên đã giao chiến, thời Xuân Thu cho là một việc rất đáng hổ thẹn.
2 Nguyên văn là "thanh dã", có ý dọn sạch cả đồng nội, không để lại một tí thóc lúa hoa màu gì để giặc có thể lợi dụng làm lương thực được. Đó tức như lối "tiêu thổ kháng chiến, vườn không nhà trống" ở đời sau.
3Đây theo Cương mục viết "chấm thủy bên chữ lệnh" nên phiên âm là "Linh" còn Sử ký X, 49 in "chấm băng" bên chữ lệnh thì lại là "Lãnh".
4 Quân cưỡi ngựa, vì đi nhanh hơn, nên đội quân sau (hậu đội) không theo kịp để liên lạc cứu ứng cho nhau.
chém hơn năm vạn thủ cấp địch, bắt sống bọn Tụ, Phúc và ba vạn quân Minh. Thôi Tụ không chịu khuất phục, Vương sai giết chết.
B ấy giờ Mộc Thạnh đang cầm cự với các tướng Phạm Văn Xảo và Trịnh Khả ở cửa ải Lê Hoa. Vương liệu trước rằng Mộc Thạnh là tay lão luyện, tất còn phải nghe ngóng cánh quân Liễu Thăng được thua ra sao đã, chứ không chịu vội vã tiến quân một cách khinh thường. Vương bèn sai mật dặn các tướng Văn Xảo và Trịnh Khả đừng giao chiến với địch vội. Kịp khi Liễu Thăng thua trận, Vương sai đem những tì tướng nhà Minh đã bị bắt làm tù binh và những sắc thư, phù tín, ấn chương đã bắt được đưa đến chỗ quân Mộc Thạnh cho Thạnh biết. Thạnh quá kinh hãi. Quân Thạnh tự tan vỡ, lẩn chạy. Các tướng Trịnh Khả nhân đà đang sắc bén, tung quân ra đánh phá; chém hơn vạn thủ cấp, bắt được hơn một nghìn quân địch và hơn một nghìn ngựa. Mộc Thạnh chỉ kịp một người một ngựa chạy thoát.

V ương lại sai giải Hoàng Phúc đến thành Đông Quan và kèm theo chiếc song hổ phù^1 của Chinh lỗ phó tướng quân^2 với hai quả ấn bạc của chức Thượng thư^3. Bọn Thông cả sợ, liền sai người đem thư đến xin hòa. Vương ưng thuận, bèn hội thề ở phía nam thành Đông Quan, hẹn đến tháng chạp^4 thì Thông rút hết quân về nước. Vương sai chạy thư đi các thành Tây Đô, Cổ Lộng^5 và Chí Linh truyền cho các tướng cởi vòng vây, kéo quân về.

L ời phê^6 - Bình Định vương là bậc tài trí sáng suốt, lại giỏi dụng binh, các tướng chẳng ai sánh kịp. Vì thế cho nên chiến thắng được quân địch mạnh lớn, khai sáng được cơ nghiệp, dõi truyền được quốc thống: đáng lắm thay!
Lời chua - Cửa ải Chi Lăng: Xem Lê Đại Hành, năm Thiên Phúc thứ 2 (Chính biên I, 17).
Lạng Giang: Tức Lạng Sơn. Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chính biên XXI, 31).
Bắc Giang: Tức Kinh Bắc. Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chính biên XXI, 28).
Tam Đái: Xem ngang với Tống, Thái Tổ, năm Kiến Đức thứ 4 (Tiềề 30).
Tuyên Quang: Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chính biên XXI, 30).
Quy Hóa: Xem Trần Thái Tông, năm Nguyên Phong thứ 7 (Chính biên VI, 41).
C ửa ải Ải Lưu: Ở phía bắc tỉnh Lạng Sơn. Thông giám tập lãm chép: "Liễu Thăng vâng mạng vua Minh, chờ đợi đã lâu để các quân tập hợp lại. Đến đây, Thăng mới trẩy đến cửa Ải Lưu. Lê Lợi đã có lời ước hẹn với Vương Thông từ trước, bấy giờ mới giả mạo làm bức thư của người trong nước nói họ Trần còn có con cháu, rồi sai bộ hạ đưa thư đến cửa quân của Thăng xin bãi binh, lập dòng dõi họ Trần. Thăng không mở thư xem, sai ngay sứ giả đem việc ấy tâu lên vua Minh, rồi vội vã tiến quân, phá luôn được vài mươi chặng quan ải, thẳng tiến đến cửa ải Trấn Di. Thăng tỏ ý rất khinh địch. Lang

1 Binh phù để làm tin trong quân.
2 Chức của Liễu Thăng.
3 Vì trong toán viện binh bị bại vong của Minh có Lý Khánh là Binh Bộ thượng thư và Hoàng Phúc là Công Bộ thượng thư, sau khi Khánh chết và Phúc bị bắt, hai quả ấn bạc của chúng mới lọt vào tay quân ta.
4 Sử ký X, 51 chép ngày 12, tháng 12 năm Đinh Mùi (1427) là ngày Thông rút quân về nước.
5 Nay ở địa phận huyện Ý Yên, Nam Định (Xem Chính biên XII, 28).
6 Chỉ việc Bình Định vương chủ trương trước hãy tiêu diệt quân cứu viện thì tự khắc thành Đông Quan phải đầu hàng, chứ không nghe theo mưu kế của số đông tướng hiệu bàn đánh thành trước.
Trung S ử An và chủ sự Trần Dong e rằng phía địch^1 bề ngoài làm ra yếu kém để nhử quan quân^2, vội nói với Lý Khánh khuyên Thăng nên thận trọng, đừng có khinh suất tiến quân. Bây giờ Lý Khánh và Lương Minh đang ốm nặng, gượng bệnh trở dậy, đi khuyên bảo Thăng; còn đô sự Phan Nhân thì nhắc lại trận thua ở Ninh Kiều^3để răn bảo Thăng. Thăng không để ý đến những lời can ngăn ấy, xông xáo ngay đến sườn núi Đảo Mã, cùng với hơn một trăm quân kỵ giong ruổi lên trước, định vượt qua cầu: cầu hỏng! Cánh quân hậu đội không tiến lên được. Thăng sa lầy. Quân phục nổi dậy: Thăng bị trúng lao^4 chết. Những kẻ tùy tùng đều bị chết sạch. Buổi tối hôm ấy Lương Minh chết. Qua hôm sau Khánh cũng chết. Thôi Tụ sắp quân tề chỉnh, kéo xuống Xương Giang. Gặp địch, bọn Tụ liều chết cố chiến đấu. Địch lùa voi trận ùa ạt đến: mặt trận [của quân Minh] rối loạn, Tụ bị bắt. Địch dụ hàng, Tụ không chịu khuất phục, bèn bị giết"5.

An Nam truy ện trong Minh sử chép: "Mộc Thạnh kéo quân đến Thủy Vĩ^6, làm thuyền bè, sửa soạn để chực tiến quân. Được tin Thông đã nghị hòa, Thạnh cũng rút lui. Địch thừa thắng đổ ra đánh: Thạnh thua to".

Minh s ử thông giám kỷ sự chép: "Thôi Tụ thống suất quan quân tiến đánh Xương Giang, gặp địch, bọn Tụ hăng hái liều chết cố đánh. Tụ là viên tướng kỳ cựu, nhưng vì trong lúc bối rối, nguyên súy^7 mới bị tử trận, quan lại và quân sĩ nao núng, nhộn nhạo, nên khi bị địch lùa voi ra đánh thì quan quân đổ vỡ tan tành: Tụ bị bắt. Công bộ thượng thư Hoàng Phúc bị địch bắt làm tù binh".
Sườn núi Đảo Mã: Có tên nữa là núi Mã Yên, ở xã Mai Sao^8, châu Ôn, tỉnh Lạng Sơn.
Tây Đô: Xem Trần Đế Ngỗi, năm Hưng Khánh thứ 1 (Chính biên XII, 16). Chí Linh: Xem Trần Nhân Tông, năm Thiệu Bảo thứ 4 (Chính biên VII, 28).

L ời phê^9 - Sử Tập lãm thì thiên vị nước mình, sử đời Lê thì thiên vị vua mình, cho nên trong sự ghi chép, đằng thì kiêng nể giấu giếm, đằng thì văn sức khoe khoang, cả hai đều không đủ tin.
Vương sai sứ sang nhà Minh.
Tr ước kia, Vương lập Trần Cao làm chúa, có sai người đem tờ biểu, do Cao đứng tên, sang Minh cầu phong, nhưng nhà Minh không trả lời. Đến đây đã giảng hòa với nhà Minh, Vương mới dùng bọn Hàn lâm đãi chế Lê Thiếu Dĩnh và chủ thư sứ Lê Cảnh Quang đều làm Thẩm hình viện sứ, và bọn Quốc tử bác sĩ Lê Đức Huy làm Thẩm hình viện phó sứ, đem tờ biểu và sản vật địa phương cùng với một số văn quan, võ chức do Vương Thông sai đi cùng sang Yên Kinh. Đồng thời lại đưa trả nhà Minh chiếc song hổ phù

1 Đây là lời của sử Thông giám tập lãm (1767, dưới triều Mãn Thanh), cũng như Minh sử và Minh sử thông giám ký sử dưới đây, đứng trên lập trường của phong kiến Minh và phong kiến Thanh mà chép về Việt Nam, nên gọi phía nghĩa quân Lam Sơn là "địch", kêu tướng và quân của tập đoàn phong kiến Minh là "quan quân".

2 Đây là lời của sử Thông giám tập lãm (1767, dưới triều Mãn Thanh), cũng như Minh sử và Minh sử thông giám ký sử dưới đây, đứng trên lập trường của phong kiến Minh và phong kiến Thanh mà chép về Việt Nam, nên gọi phía nghĩa quân Lam Sơn là "địch", kêu tướng và quân của tập đoàn phong kiến Minh là "quan quân".
3 Xem Chính biên XIII, 24-25.
4 Nguyên văn là "phiêu", một thứ binh khí xưa, hình giống đầu cái mâu, có cán dài bằng tre hoặc gỗ, cuối cán có vòng và dây để người cầm lao khi phóng xong thì giật lại. Người sử dụng lao có thể từ xa mà phóng để giết chết địch.
5 Xem "Lời phê" của Tự Đức ở dưới.
6 Nay thuộc tỉnh Lào Cai.
7 Chỉ Liễu Thăng.
8 Sao, cũng có âm là "tiêu". 9 Chỉ việc chép về Liễu Thăng trong sử Thông giám tập lãm (Xem "Lời chua" về cửa ải Ải Lưuở trên). của chinh lỗ phó tướng quân, hai quả ấn bạc của chức thượng thư và số quan, quân, người, ngựa nhà Minh đã bị bắt, bị tước, làm thành văn bản danh sách đưa sang tâu trình. Bài biểu ấy^1đại lược nói:
"Thái t ổ Cao hoàng đế^2 khi mới lên ngôi, tổ tiên của thần là Nhật Khuê^3 trước tiên dâng lễ triều cống, được ơn đặc biệt khen thưởng và ban cho tước vương^4. Từ đó, đời đời giữ gìn bờ cõi, không hề thiếu sót lễ nghi triều cống. Mới đây, nhân họ Hồ^5 soán nghịch, Thái tông Văn hoàng đế^6 dấy quân hỏi tội. Sau khi dẹp yên, nhà vua hạ chiếu tìm kiếm con cháu họ Trần để cho giữ việc thờ cúng. Bấy giờ tổng binh quan Trương Phụ chưa kịp tìm kiếm rộng khắp, đã vội xin đặt nước tôi làm quận huyện.

"Th ần, trước đây, vì nước rối loạn, phải chạy trốn sang Lão Qua^7, chỉ muốn cho chút hơi tàn được tạm kéo dài ra thôi. Dè đâu người nước quan thói tục man di, xa nghĩ đến ơn trạch của tổ tiên nhà thần, ép thần phải về nước. Bất đắc dĩ thần phải gượng theo. Dẫu rằng việc làm hấp tấp này là do người nước ép buộc, nhưng cũng là cái tội bởi thần không biết đắn đo suy lường.

"V ừa đây, đã đến cửa quân tạ tội, nhưng không được đâu để ý lắng nghe. Người nước bấy giờ sợ bị giết chết, mới phải đem nhau đi giữ những nơi quan ải để làm cái chước tự vệ lấy mình; nào ngờ quan quân từ xa đến, thấy voi, hoảng sợ, tự cùng nhau lánh chạy, tan vỡ. Việc đã đến thế, tuy là do sự bất đắc dĩ của người nước, mà cũng là tội lỗi của thần. Nhưng, số quan quân và ngựa bị bắt đều đã thu lượm nuôi dưỡng, không dám tơ hào xâm phạm.

"Nép mong hoàng th ượng^8 dựa theo lời chiếu của Thái Tông Văn hoàng đế cho tìm kiếm con cháu họ Trần, nghĩ đến lòng thành thực của ông cha nhà thần đã dâng lễ triều cống trước tiên, tha cho thần cái tội to như đống gò, miễn cho thần khỏi bị giết chết bằng rìu búa, khiến thần được nối dõi ở cõi Nam, triều cống cửa trời.
"Ngoài sự riêng sai bồi thần^9 thân tín đem dâng tạ biểu và đưa đến kinh đô nộp trả ấn tín và người ngựa, nay xin đem danh sách và số mục kính cẩn tâu lên để nhà vua soi xét".
Vua Minh xem biểu, trong lòng vẫn biết là giả dối, nhưng muốn mượn cớ đó để nghỉ việc binh đao, nên mới đem tờ biểu ấy bảo cho quần thần biết. Bọn Dương Sĩ Kỳ và Dương Vinh hết sức tán thành.
Vua Minh bèn sai b ọn Lễ Bộ thị lang Lý Kỳ đem tờ chiếu sang phong cho Trần Cao làm An Nam quốc vương, dụ bảo vỗ về người nước và tha tội cho. Lại ra lệnh cho ngươời trong nước phải khai bảo đầy đủ về sự thực con cháu họ Trần để tâu trình lên vua Minh. Đồng thời lại bãi bỏ ti Bố Chính sứ ở Giao Châu, sai rút quân về nước.

L ời phê - Lê Thái Tổ làm việc tòng quyền, Minh Tuyên Tông cũng theo quyền nghi mà xử sự. Đó đều vì tình hình lúc bấy giờ có chỗ không thể không xong, việc này không thể theo luận điệu khắc nghiệt của tục nho mà chê trách được. Còn như việc Thanh Cao Tông^10 bao dung ngụy Huệ^11 mới là việc xảo trá, kiêu căng, đáng khinh bỉ!

1 Nguyên văn bằng chữ Hán và nội dung làm lời Trần Cao. Đây là bản trích lược.
2 Vua đầu triều Minh, niên hiệu là Hồng Vũ (1368-1398).
3 Một tên khác của Trần Dụ Tông (1341-1369), dùng để ngoại giao với Minh.
4 Chỉ việc sai Lễ bộ thị lang Đào Văn Đích sang sứ nhà Minh năm Mậu Thân, 1368 (Chính biên X, 21).
5 Cha con Hồ Quý Ly.
6 Tức Minh Thành Tổ, niên hiệu là Vĩnh Lạc (1403-1424).

7 Xem "Lời chua"ở dưới của Cương mục.
8 Chỉ Minh Tuyên Tông, niên hiệu Tuyên Đức (1426-1435).
9 Xem chú giải về "bồi thần" ở Chính biên XII, 2.
10 Niên hiệu là Kiền Long (1736-1795).
11 Tức là Quang Trung (1788-1792) Nguyễn Huệ. Vì Tự Đức coi Nguyễn Huệ là kẻ thù và triều Tây Sơn không phải là chính thống, nên mới kêu là "ngụy".
L ời chua - Lê Thiếu Dĩnh: Người làng Mộ Trạch^1 thuộc huyện Đường An. Sản vật địa phương:
Người vàng thế mạng 2 pho Lư hương bằng bạc 1 chi Bình hoa bằng bạc 1 Lụa ta (thổ quyến) 30 t Ngà voi 14 đôi
Hương xông (huân hương) 12 bình
Hương vòng (tuyến hương) 20000 vòng Trầm hương và tốc hương^2 24 cân
Lão Qua: Xem Trần Thuận Tông, năm Quang Thái thứ 3 (Chính biên XI, 13).
Tháng 12. Vương Thông nhà Minh tự rút quân về Bắc.
Bấy giờ vua Minh cho phép rút quân về Bắc, chiếu thư chưa sang đến nơi thì Thông đã tự ý kéo bộ binh qua Nhị Hà rút về trước, quân thủy theo sau.
Ng ười nước ta vốn căm giận quân Minh tàn ngược, nên khuyên Vương giết chết chúng đi. Nhưng Vương dụ bảo mọi người rằng: "Trả thù, báo oán, là thường tình người ta; nhưng không muốn giết người, ấy là bản tâm của bậc nhân đức. Vả, người ta đã hàng mà mình giết đi thì chẳng còn gì ghê gớm hơn việc làm không lành ấy. Nếu cốt để hả nỗi lòng căm giận trong chốc lát mà mang tiếng với muôn đời là giết kẻ đã hàng, chi bằng hãy cho hàng ức hàng vạn người được toàn tính mạng để dập tắt mối chiến tranh về sau, sử xanh ghi chép, nghìn thủa còn thơm, há chẳng tốt đẹp sao?".

V ương bèn sai: về mặt thủy, cấp cho 500 trăm chiếc thuyền, giao cho bọn Phương Chính và Mã Kỳ quản lĩnh: về mặt bộ, cấp cho lương thực và cỏ ngựa, cho bọn Sơn Thọ và Hoàng Phúc quản lĩnh. Số bị bắt và đầu hàng gồm hơn 2 vạn người, số ngựa bị tước gồm 2 vạn đều giao cho Mã Anh quản lĩnh. Tất cả bọn người Minh được thả dây đều tới quân doanh Bồ Đề lạy tạ Bình Định vương. Bọn Phương Chính vừa cảm động vừa hổ thẹn đến ứa nước mắt. Thông quản lĩnh bộ binh, làm đốc hậu, ở lại suốt cả buổi tối nói chuyện từ biệt với Vương rồi mới lên đường. Vương tiễn tặng Thông một cách ưu hậu. Người Minh trong ba thành Tây Đô, Cổ Lộng và Chí Linh lục tục rút theo.
Bọn Thông về đến Yên Kinh, bị quần thần nhà Minh đàn hặc: Thông bị tống giam vào ngục Cẩm Y, được tha tội chết, nhưng phải tước tên trong sổ làm quan và tịch thu gia sản.
Lời chua - Về Bắc: Sử Thông giám tập lãm có ba đoạn chép về việc này:
Đ oạn trước chép: "Được tin Liễu Thăng thua và chết trận, Thông sợ, lại nhử cho Lê Lợi giảng hòa và bảo Lê Lợi tìm lập con cháu họ Trần. Thông bèn lập đàn, với quân, dân và quan lại dưới quyền mình, làm lễ minh thệ với Lê Lợi về việc rút quân. Nhân đó, Thông vì Lê Lợi mà đạo đạt tờ biểu^3 dâng lên vua Minh. Rồi Thông bèn rút quân về nước".

Đ oạn thứ hai chép: "Vua Minh sắc sai Vương Thông, Mã Anh luôn với quan lại ba ti^4, các vệ, các sở và các phủ, châu, huyện phải rút hết quân và dân về Bắc. Chiếu thư chưa sang đến nơi, Thông đã do đường bộ kéo về Quảng Tây; bọn Trần Trí, Mã Kỳ và Sơn Thọ do đường thủy về Khâm Châu. Số quan lại, quân, dân nhà Minh được về nước là hơn 86000 người; còn số bị Lê Lợi bắt sống và giam giữ không biết bao nhiêu mà kể"1.
1 Nay thuộc xã Tân Hồng, huyện Cẩm Bình, tỉnh Hải Dương.
2 Thứ gỗ thơm lấy ở cây trầm tươi hoặc cây trầm mục để đốt cho thơm. Trầm hương khác với tốc hương ở chỗ: bỏ xuống nước mà chìm, gọi là "trầm"; không chìm, gọi là "tốc".
3 Tức tờ biểu do Trần Cao đứng tên như trên đã chép.
4 Ti đô chỉ huy sứ giữ về quân sự, ti bố chính giữ về phú thuế và tài chính, ti án sát giữ về pháp luật hình ngục.
Đ oạn sau chép: "Đình thần nhà Minh bàn luận cho rằng Vương Thông thì bỏ mất đất, tự tiện giảng hòa; Mã Kỳ thì rông rỡ bạo ngược, gây nên biến cố: cả hai đều nặng tội nhất. Nhà vua đều không quở trách, chỉ tống giam dài hạn để đợi ngày xử tử mà thôi".

Minh s ử thông giám kỷ sự chép: "Thông đến kinh đô^2 rồi, quần thần nhà Minh tới tấp dâng tấu sớ lên đàn hặc Thông và bọn Mã Anh, Mã Kỳ, Sơn Thọ. Hình quan trong triều làm việc xét hỏi, bọn Thông đều thú nhận cả. Định nghị cho rằng Thông thì phạm tội không giữ quân luật, làm thiệt quân và bỏ mất đất; Sơn Thọ thì phạm tội che chở bênh vực cho bọn phản nghịch^3, Mã Kỳ thì làm kích động gây biến ở nơi phiên thuộc. Tất cả đều đáng luận vào tội xử tử. Vua Minh xuống chiếu: tống giam Thông vào ngục và tịch thu gia sản; còn bọn Mã Anh cũng đều phạt tội có nặng nhẹ khác nhau. Sau đó Lê Lợi sai đưa trả 157 quan lại, 15170 lính thú, và 1200 ngựa; còn số người bị giữ không cho về nước không biết bao nhiêu mà kể".
Vương bá cáo cho mọi người trong kinh đô và ngoài các lộ đều biết về việc cả nước đã được yên hẳn.
Làm bài Đại cáo bảo cho mọi người trong kinh đô và ngoài các lộ đều biết về việc người Minh đã giảng hòa, rút về nước, Nam Bắc đã thôi việc binh đao, trong thiên hạ đã được đại định. Bài ấy^4đại lược thế này^5:
Việc làm nhân nghĩa, cốt ở yên dân. Quân thương dân, đánh kẻ có tội, nước phải trừ lũ bạo tàn.
Nay ngh ĩ: Đại Việt ta thực là một nước văn hiến^6. Từ Triệu (207-11 tr.c.ng.), Đinh (968-979), Lý (1010-1224), Trần (1225-1399) gây dựng nước ta, cùng với Hán^7, Đường (618-907), Tống (960-1279), Nguyên (1260-1368) mỗi đằng làm vua một nước.

M ới đây, vì chính sự họ Hồ (1400-1407) phiền nhiễu hà khắc đến nỗi làm cho lòng dân oán giận chia lìa, người Minh dòm được kẻ hỡ, nhân đó mới sang rắc độc khắp dân ta. Đảng ác ôm lòng gian tà, rút cục cũng chỉ để bán nước. Chúng gạt trời, lừa dân, bày mưu quỷ quyệt hàng muôn hình nghìn trạng; luôn luôn gây hấn, dấy binh đao, hàng hai mươi năm đầy tội ác! Làm bại hoại thương tổn nhân nghĩa, khiến cho khí sống trong trời đất hầu như muốn ngừng! Sưu cao, thuế nặng, vét vơ của nả chằm núi không bỏ sót tí gì! Thần và người đều căm giận, trời đất không thể dung tha.
Ta đây, nổi lên từ Lam Sơn, náu thân nơi đồng hoang cỏ rậm. Lòng đau, đầu nhức [vì thuương dân lo nước] hàng hơn mười năm; nằm gai, nếm mật [để mưu diệt thù, phục quốc] không phải chỉ có
1 Trong Minh sử (của Phó Duy Lân, in năm 1936), truyện Vương Thông (tr. 3098-3099) có ghi rõ con số đầy đủ là: các quan lại văn võ và quân sĩ nhà Minh được về cộng 86 640 người; còn đến vài vạn người nữa thì bị giữ lại không được về.
2 Yên Kinh.
3 Minh sử thông giám kỷ sự chỉ phía Bình Định vương.
4 Tức là bài "Bình Ngô đại cáo".
5 Nguyên văn bằng chữ Hán, viết theo thêể biền ngẫu đối nhau. Cương mục chỉ chép sơ lược. Muốn biết toàn văn, xin xem Đại Việt sử ký toàn thư, Đại Việt thông sử (của Lê Quý Đôn) và Hoàng Việt văn tuyển, ...
6 Văn: sử sách điển chương; hiến: người hiền.
7 Tiền Hán: 204-8 tr.c.ng., Hậu Hán: 25-220 s.c.ng.
một ngày. Khi cờ nghĩa kéo lên, chính là thế giặc đang mở rộng. Hồi ở Linh Sơn^1, lương cạn hàng mấy tuần^2. Khi đóng tại Côi Huyện^3, quân không còn một lữ^4!
Giơ sào lên làm cờ^5 quân lính là do nhân dân từ bốn phương họp lại. Coi quân sĩ như tình cha con, một lòng khăng khít, dù có một vò rượu cũng cho hòa với nước sông để mọi người cùng hưởng^6.
Cho nên, cu ối cuùng có thể dùng nghĩa cả mà thắng hung tàn, đem chí nhân mà thay cường bạo. Quân Minh kia, trí thuật đã cùng, sức lực lại kiệt, bó tay đợi bại vong. Chúng ta mưu tính đánh giặc cốt là chinh phục lòng người, nên không cần đánh mà chúng phải tự khuất phục. Những tên đầu sỏ của giặc đã bị bắt sống, chúng đã trở thành đám tàn quân, ngoe nguẩy đuôi, xin thương xót. Là bậc thần võ không muốn giết người, ta cũng làm theo lòng hiếu sinh của Thượng đế^7.

Tham t ướng Phương Chính, nội quan Mã Kỳ trước được cấp hơn 500 chiếc thuyền, đã qua sông mà còn hồn xiêu phách lạc! Tổng binh Vương Thông, tham chính Mã Anh lại được cấp hơn vài nghìn ngựa, đã về đến nước mà còn chột dạ, sởn gai! Giặc đã tham sống sợ chết, thành thực xin hòa; ta cốt giữ quân vẹn toàn, muốn cùng nhân dân yên nghỉ.
Than ôi! Với chiếc nhung y^8, dẹp yên cả nước, công lao lập được, không gì sánh tày! Bốn biển êm mãi từ đây, nay tuyên bố bài Đại cáo đổi mới.
L ời chua - Côi huyện: Theo Sách Thiên hạ quận quốc lợi bệnh toàn thư của nhà Minh, năm Vĩnh Lạc thứ 12 (1414), đặt ti tuần kiểm ở Côi huyện thuộc châu Ninh Hóa; năm Vĩnh Lạc thứ 17 (1419) lại cho Côi huyện sáp nhập châu Ninh Hóa; năm Vĩnh Lạc thứ 20 (1422) sai Sơn Thọ đem sắc thư sang dụ Bình Định vương; nhưng Vương không theo, trốn sang Lão Qua, rồi lại quay về châu Ninh Hóa.

Nay xét Lê sử và Lam Sơn thực lục: Năm ấy^9, Vương từ Ba Lẫm^10 và Quan Da^11 dời đi Khối Sách. Vậy châu Ninh Hóa có lẽ thuộc Thanh Hóa, mà Côi huyện thì do châu Ninh Hóa này kiêm lỵ chăng? Thay đổi hay theo cũ, sự thực ra sao, không rõ. Có người ngờ rằng Côi huyện có lẽ tức là Khối Sách, nhưng chưa biết có đúng không.
1 Cũng gọi Chí Linh Sơn, một núi ở địa phận châu Lang Chánh thuộc Thanh Hóa.
2 Mười ngày là một tuần. Khi đóng ở Chí Linh Sơn, nghĩa quân hết lương ăn đến hơn hai tháng (xem Chính biên XII, 16).
3 Xem "Lời chua" ở sau của Cương mục.
4 Theo binh chế xưa, một lữ gồm 500 quân.
5 Nguyên văn là "yết can vì kỳ", ý nói trong lúc vội vàng cử sự, chỉ kịp giơ cây sào lên để hiệu triệu mọi người.

6 Nguyên văn là "đầu giao hưởng sĩ", do điền ngày xưa có một tướng giỏi, khi cầm quân đi trận, có người đem biếu một bầu rượu, tướng ấy sai trút cả xuống sông để cho quân sĩ múc lấy dòng nước sông mà cùng uống. Ý nói người làm tướng có đức công bằng và tình thân mật, từ một miếng ăn miếng uống cũng chia sẻ cho quân đội dưới quyền mình.
7 Ý nói: Bình Định vương thể theo tấm lòng rộng rãi bao la của Trời muốn cho muôn vật đều được sinh sống, nên để cho người Minh được toàn hoạt về nước sau khi chúng đã đầu hàng.
8 Thứ quân phục mặc khi đi trận.
9 Tức năm Nhâm Dần (1422).
10 Xem "Lời chua" của Cương mụcở Chính biên XIII, 13. 11 Tức là Quan Du. Xem Chính biên XIII, 13, 16-18.
Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục Chính Biên

Quyển thứ XV
Từ Mậu Thân, Lê Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 1 (1428) đến Quý Sửu, Lê Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 6 (1433), gồm 6 năm.
Mậu Thân, Lê Thái Tổ Cao hoàng đế, năm Thuận Thiên thứ 1 (1428). (Minh, năm Tuyên Đức thứ 3).
Tháng giêng, mùa xuân. Trần chúa, tên là cao, lén đi Ngọc Ma. Quan quân đuổi kịp. Cao uống thuốc độc, chết.
Cao, khi đã được lập làm chúa, đóng dinh ở núi Không Lộ, sau dời đi Ninh Giang, rồi lại thiên đi thành Cổ Lộng. Quần thần đều nói với Bình Định vương rằng: "Cao không có công cán gì, sao lại để cho ăn trên ngồi trốc người ta! Xin trừ khử hắn đi". Nhà vua không nỡ, đãi ngộ lại càng hậu hơn. Cao tự biết người nước không theo mình, bèn cất lẻn vượt biên, trốn đi Ngọc Ma. Quan quân đuổi theo, bắt được. Khi về đến thành Đông Quan, Cao uống thuốc độc, chết.
Sử cũ chua về việc Trần Cao: "Có thuyết cho rằng Cao tự biết người nước không phục, bèn dùng bọn Văn Nhuệ lén vượt biển, trốn đến ải Cổ Lộng. Nhà vua sai người đuổi theo, giết chết".1
L ời chua - Ngọc Ma: Xem Bình Định vương năm thứ 2 (Chính biên XIII, 10). Núi Không Lộ: Xem Bình Định vương năm thứ 9 (Chính biên XIII, 34).

Ninh Giang: Theo sách của nhà Minh, thì năm Vĩnh Lạc thứ 5 (1407) đặt ti Tuần kiểm ở cửa sông Ninh Giang thuộc Mỹ Lộc; nay thuộc huyện Vụ Bản, Thượng Nguyên và Mỹ Lộc.
Cổ Lộng: Xem Trần Đế Ngỗi, năm Hưng Khánh thứ 2 (Chính biên XII, 28). Đông Quan: Tức Đông Đô. Xem Trần Thuận Tông, năm Quang Thái thứ 10 (Chính biên XI, 29).
Lập trường học.
Nhà vua khi m ới lập quốc, để ý ngay đến việc gây dựng nhân tài: trong kinh thì lập Quốc Tử Giám, lựa con cháu nhà các quan và những người tuấn tú trong nhân dân sung làm giám sinh; ngoài các lộ thì lập trường học ở từng lộ, lựa các con em những nhà lương thiện trong dân gian sung làm lộ hiệu sinh^2; cử những nhà nho đáng làm thày đứng ra dạy dỗ.

L ời cẩn án - Sự việc này, Sử cũ không chép. Nay theo Kiến văn lục của Lê Quý Đôn, thì năm Thuận Thiên thứ 1 (1428) đời Lê Thái Tổ có lập trường học, lại theo bài "Tiến sĩ đề danh bi" của Thân Nhân Trung, thì Thái Tổ khi đã dẹp yên cả nước, võ công đã hoàn thành, có hạ chiếu thiết lập trường học, gây dựng nhân tài. Và theo bài "Tiến sĩ đề danh bi" của Đỗ Nhuận, thì khi đặt niên hiệu Thuận Thiên (1428-1433), bắt tay ngay vào công việc học chính. Vậy (nay căn cứ vào những tài liệu trên đây) xin bổ sung thêm.
1 Trên phần "mục" này, Cương mục có đặt một đoạn cuối của "Lời phê" nhưng thiếu sót một đoạn đầu, nên chúng tôi bỏ hẳng đi, không dịch vì nó dở dang không thành văn.
2 Học sinh trường lộ.
Tháng 2. Ghi chép công trạng những công thần đã theo khởi nghĩa từ đất Lũng Nhai. Cho họ được phong tước có thứ bậc hơn kém khác nhau và được lấy theo họ Lê. Nhà vua ra sắc lệnh rằng các tướng sĩ trong quân Thiết Đột là những người vất vả theo đòi từ lúc mới khởi nghĩa ở Lũng Nhai, nay được ghi chép công lao, sắp xếp thành thứ bậc gồm 221 người^1: Thứ nhất bọn Lê Vấn, Lê Quy, Lê Dịch, Lê Ồ 52 người được phong Vinh lộc đại phu, Tả Kim Ngô vệ đại tướng quân, tước thượng trí tự.
Thứ hai, bọn Lê Bồ, Lê Liệt, Lê Khả 72 người được phong Trung lượng đại phu, Phụng thần vệ tướng quân, tước đại trí tự.
Thứ ba, bọn Lê Trễ, Lê Nghiễn 94 người được phong Trung vũ đại phu, Câu kiềm vệ tướng quân, tước trí tự.
Tất cả những người trên đây đều được ban cho quốc tính^2 và thưởng tấm biển đề chữ "công thần".
L ời phê - Bầy tôi có công được ban quốc tính là Hán Cao tổ ban cho Lâu Kính trước tiên. Việc làm ấy tuy cốt để tỏ ý thân mật trung hậu đối với công thần, nhưng đã mang tiếng là làm rối cả họ hàng nhà vua, không đủ để làm gương mẫu cho đời sau; huống chi nhà Lê lại cho quốc tính nhiều quá thế này thì nhàm lắm!

L ời cẩn án - Sử cũ chép "Hành khiển Lê Cảnh Phụng trích"3, nay tra tự điển thì âm là trích^4, nghĩa là hẹp. Lại như Tấn ngữ (trong sách Quốc ngữ) có chép: "Tội nhẹ hơn thì dùng phép toàn trích"5. Rồi tài liệu của Tấn ngữ này chú thích rằng "tức là thứ tội bị thích chữ". Như thế là ý nghĩa không ăn hợp gì với việc phong thưởng công thần ở đây. Có người nói triều Thuận Thiên (1428-1433) tưởng lục công thần, ban cho mỗi người một tấm biển. Sử cũ cũng chép đời Lê Thái Tông, năm Thiệu Bình thứ 4 (1437), tước hết những chữ "công thần" của bọn Lê Văn Linh^6. Như vậy có thể lấy đó làm chứng cớ. Lại xét: Năm Quang Thuận thứ 2 (1461), khắc chữ vào tấm biển đề biểu dương Nguyễn Dương là người "hiếu để". Vậy thì việc khắc chữ vào biển, đương thời chép chữ Hán là "tạc".
Lời chua - Lũng Nhai: Nay đổi là thôn Lũng Mi, thuộc xã Lam Sơn, chỗ Lê Thái Tổ khởi nghĩa.
1 Con số này của Cương mục cũng giống Toàn thư (quyển X, tờ 56b), trong cả hai đều không ăn khớp với những con số đã nêu ở dưới, vì 52+72+94=218, e có sự kể sót hay chém lầm chăng.
2Được lấy theo họ Lê cùng họ với Lê Lợi. Xem thêm chú giải số 3 ở Chính biên V, 22.
3 Nghĩa là quan hành khiển Lê Cảnh vâng mạng nhà vua, khắc biển ban cho các công thần (xem Toàn thư X, 56b-57a).
V ề chữ này có âm là "trích", nghĩa là "hẹp", nhưng lại có âm là "tạc", nghĩa là dục hay khắc. Chỉ vì Cương mục không tra cứu kỹ, chưa nắm hết toàn diện đã vội hạ "Lời cẩn án" ngay, nên cả một đoạn văn này mới có sự ngô nghê ngớ ngẩn như vậy. Nếu Cương mục chọn lấy âm "tạc" mà cắt nghĩa là đục hay khắc thì đúng ngay với nghĩa khắc chữ vào biểu ban cho các công thần, đâu còn có nạn dài dòng, khó hiểu nữa.
4 Nghĩa là quan hành khiển Lê Cảnh vâng mạng nhà vua, khắc biển ban cho các công thần (xem Toàn thư X, 56b-57a).
V ề chữ này có âm là "trích", nghĩa là "hẹp", nhưng lại có âm là "tạc", nghĩa là dục hay khắc. Chỉ vì Cương mục không tra cứu kỹ, chưa nắm hết toàn diện đã vội hạ "Lời cẩn án" ngay, nên cả một đoạn văn này mới có sự ngô nghê ngớ ngẩn như vậy. Nếu Cương mục chọn lấy âm "tạc" mà cắt nghĩa là đục hay khắc thì đúng ngay với nghĩa khắc chữ vào biểu ban cho các công thần, đâu còn có nạn dài dòng, khó hiểu nữa.
5Ở trường hợp này, đáng phải học là toàn tạc mới đúng, nhưng vì đây theo Cương mục. Thực ra, "toàn tạc" nghĩa là "xăm" hay "thích chữ".
6 Xem Toàn thư XI, 42b.
Thi ết Đột: Theo "Binh chế chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú, thì Lê Thái Tổ có tổ chức 14 vệ Thiết Đột, trong có vệ Kim Ngô, vệ Phụng Thần, vệ Châu Kiềm,...

Th ượng trí tự: Theo "Chức quan chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú; thì năm Thuận Thiên thứ 1 (1428) phong tước có thượng trí tự, đại trí tự và trí tự khác nhau.
Tháng 3. Sai sứ sang nhà Minh.
Tr ước đây, nhà vua sai bọn Lê Thiếu Dĩnh sang Minh xin lập con cháu họ Trần lên làm vua. Nhà Minh sai bọn Lễ Bộ tả thị lang Lý Kỳ, Công bộ hữu thị lang La Nhữ Kính, Hữu thông chính Hoàng Ký và Hồng lô tự khanh Từ Vĩnh Đạt đem tờ dụ và bài văn ân xá sang ta. Khi họ đến nơi thì Trần Cao đã chết rồi, bọn Lý Kỳ bèn cáo từ về nước. Nhà vua sai bọn Hộ bộ lang trung Lê Quốc Khí và Phạm Thành sang Minh đáp tạ, còn bọn Xu mật thiêm sự Hà Phủ và Hà Liễn đi cáo phó về việc Trần Cao chết.

L ời chua - Lê Quốc Khí: Người làng Chủ Sơn, huyện Lôi Dương^1. Phong tước cho con là Nguyên Long làm Lương quận công.

S ắp xếp ngôi thứ các công thần: Gia phong Nguyễn Trãi tước Quan phục hầu, Trần Hãn^2 làm Tả tướng quốc, Phạm Văn Xảo làm Thái úy. Mấy người này đều được cho lấy theo họ Lê.

Nhà vua nhóm h ọp tất cả các bầy tôi và quan liêu, sắp xếp thứ bậc cao thấp tùy theo công nhiều hay ít. Gia phong Nhập nội đại hành khiển Nguyễn Trãi tước quan phục hầu, tư đồ Trần Hãn làm Tả tướng quốc, xu mật đại sứ Phạm Văn Xảo làm Thái úy.
Chia trong nước làm 5 đạo. Thiết lập các vệ quân, đặt Tổng quản và Hành khiển chia giữ sổ sách về quân và dân.
Tr ước kia, nhà vua ra Đông Đô, chia trong nước làm bốn đạo. Đến đây, trong nước đã yên hẳn rồi, lại đặt thêm đạo Hải Tây, cho Thanh Hóa, Nghệ An, Tân Bình và Thuận Hóa đều lệ thuộc vào đó. Ở đạo thì đặt vệ quân, ở vệ thì đặt Tổng quản. Đơn vị to và nhỏ cùng gìn giữ cho nhau, cấp bậc trên và dưới cùng ràng buộc lẫn nhau. Lại đặt Hành khiển^3ở các đạo, chia giữ sổ sách quân và dân.
Lời chua - Năm đạo: Theo Địa dư chí trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú thì:
Các trấn Tam Giang, Tuyên Quang, Hưng Hóa và Gia Hưng đều thuộc Tây Đạo; Các lộ Thượng Hồng, Hạ Hồng, Nam Sách thượng, Nam Sách hạ và trấn An Bang đều thuộc Đông Đạo;
Các trấn và các lộ Bắc Giang, Lạng Giang và Thái Nguyên đều thuộc Bắc Đạo; Các lộ Khoái Châu, Lý Nhân, Tân Hưng, Kiến Xương và Thiên Trường đều thuộc Nam Đạo;
Các l ộ Thanh Hóa, Nghệ An, Tân Bình và Thuận Hóa đều thuộc Tây Đạo; Vệ quân: Các vệ Hồng Châu, Nam Sách và An Bang đều thuộc Đông Đạo; Các vệ Tam Giang, Hưng Hóa, Tuyên Quang và Gia Hưng đều thuộc Tây Đạo;
Các vệ Khoái Châu, Lý Nhân, Tân Hưng, Kiến Xương và Thiên Trường đều thuộc Nam Đạo;
1 Thuộc Thanh Hóa.
2 Tức Trần Nguyên Hãn.
3 Chức Hành khiển này phẩm hàm thấp hơn chức Hành khiển ở trong triều.

Các v ệ Bắc Giang, Lạng Giang và Thái Nguyên đều thuộc Bắc Đạo; Các vệ Thanh Hóa, Nghệ An, Tân Bình và Thuận Hóa đều thuộc Hải Tây đạo.

T ổng quản: "Chức quan chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú chép: "Ở vệ, đặt chức Tổng quản". Và chua: "Có các chức tổng quản, đô tổng quản, đồng tổng quản,...".

Hành khi ển: "Chức quan chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú chép: "Hành khiển ở năm đạo chia giữ các việc về sổ sách, đơn từ và kiện tụng quân sự, dân sự. Chức vị hành khiển (ở đạo) này ở vào hàng nhập nội đại hành khiển (trong triều), kém dưới tể tướng. Các quan chức ở đạo: đầu là hành khiển, thứ đến tham tri, đồng tri, chủ bạ và đạo thuộc,...
Tân Bình: Tức Địa Lý. Xem Lý Thánh Tông, năm Thuần Vũ thứ 1 (Chính biên III, 29).
Thanh Hóa, Nghệ An, Thuận Hóa: Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chính biên XXI, 20, 21, 23, 24).
Nhà vua sai các quan chia nhau đi làm lễ cúng tế lăng tẩm các triều đại trước, thần linh các đền miếu và các núi sông.
Sai các quan chia đi cúng tế để khấn cáo với thần linh về việc cả nước đã được bình định. Truy tôn các tổ khảo nhà vua.
Truy tôn ông là Thinh làm Hiển Tổ Chiêu đức Trạch hoàng đế, cha là Khoáng làm Tuyên tổ Hiến Văn Phúc hoàng đế, bà là Nguyễn Thị và mẹ là Trịnh Thị đều làm Hoàng hậu.
Tr ước kia, đời người cụ (tằng tổ), tên là Hối, nhà ở thôn Như Áng, giỏi về thuật phong thủy. Từng đi chơi Lam Sơn, thấy bầy chim bay lượn bên dưới núi này, Hối nói: "Đây là chỗ cảnh đẹp". Rồi dời nhà ở tại đó. Chính mình siêng năng làm việc cày cấy, Hối giàu có mà hào phóng, trở thành đàn anh ở ấp này. Hối lấy vợ họ Nguyễn, sinh ra Thinh, tức là Hiển Tổ. Thinh nối được nghiệp nhà, trong tay có đến nghìn gia nhân. Lấy vợ họ Nguyễn, Thinh có hai trai: Con trưởng là Tòng, con thứ là Khoáng, tức là Tuyên Tổ. Khoáng lấy vợ họ Trịnh, sinh ba trai: Trưởng là Học, thứ hai là Trừ, rốt là nhà vua.
Lời chua - Lam Sơn: Xem Bình Định vương năm thứ 1 (Chính biên XIII, 2). Như Áng: Tên thôn, nay thuộc xã Lam Sơn, huyện Thụy Nguyên, phủ Thiệu Hóa^1.
Tháng tư, mùa hạ. Lê Lợi lên ngôi ở Đông Đô. Quốc hiệu là Đại Việt.
Nhà vua t ừ dinh Bồ Đề tiến vào thành Đông Quan, đóng đô tại đó. Bầy tôi dâng biểu khuyên mời lên ngôi Hoàng đế cho vị hiệu được chính thức. Nhà vua ban sắc dụ rằng: "Các vua Vũ, Thang, Văn, Vũ ngày xưa công đức lớn là thế, vậy mà chỉ xưng là vương thôi, huống chi trẫm nay, công đức nhỏ mọn mong manh, dám đâu nói đến Hoàng đế làm một tôn hiệu to tát?". Rồi, đúng ngày rằm tháng 4 ấy, nhà vua lên ngôi ở điện Kính Thiên, xưng là Thuận Thiên thừa vận duệ văn anh vũ đại vương, đặt niên hiệu là Thuận Thiên, quốc hiệu là Đại Việt.
Ra sắc dụ rằng: Phàm ai dâng thư bàn nói việc gì và các giấy tờ khế khoán đều phải tuân theo phép nước, viết đúng niên hiệu và quốc hiệu. Kẻ nào vi phạm, sẽ bị phạt trượng và biếm truất.
L ời chua - Bồ Đề: Xem Bình Định vương năm thứ 10 (Chính biên XIV, 4). Đại xá.
Ban chiếu cho trong nước:
1 Nay là xã Xuân Lam, huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa.
- Tha h ẳn hai năm điền tô và các thứ thuế vàng, bạc, đầm nước, đồi nương và bãi dâu. Nhân dân từ 70 tuổi trở lên được miễn sai dịch. Hạng con hiếu thảo, hạng vợ trinh tiết do quan hàng lộ tâu lên vua biết sẽ được biểu dương khen thưởng. Những nhà nào có người đi lính thì một suất trong nhà ấy được miễn sưu dịch.
- Phàm lăng tẩm các đế vương và đền thờ, phần mộ công thần các triều đại trước đều được tùy số cần mà cắt người làm việc quét tước.
- Trong các lộ hễ lộ nào bị thiệt hại vì binh hỏa thì do quan lộ sở tại đến khám xét điều tra cho rõ ràng, sẽ tùy liệu mà miễn tô thuế, tha sưu dịch thêm.
Sông Nhị có sản ra vàng.
Bầy tôi dâng biểu chúc mừng.
L ời phê - Tầm bậy! Dù có sản vàng đi nữa cũng chẳng quan hệ gì đến cuộc thống trị của đế vương.
Lời chua - Sông Nhị: Tức sông Phú Lương. Xem Lý Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 2 (Chính biên II, 13).
Tặng phong Bình chương Lê Thạch là Trung Vũ vương, cho phụ thờ ở miếu đình nhà vua.
Th ạch, là con người anh nhà vua, tính hiền hậu, ham đọc sách, có sức khoẻ tuyệt vời, khi ra trận, thường làm tiên phong, đánh đâu được đấy, lập được công to nhất trong trận chém Nguyễn Sao, đánh bật Trần Trí. Về sau khi chiến đấu với Ai Lao, Thạch giẫm phải chông, bị tử trận^1. Nhà vua vô cùng thương tiếc. Khi trong nước đã yên hẳn, tưởng lục công thần ở Lũng Nhai, Thạch được tặng phong Nhập nội kiểm hiệu Thái úy bình chương quân quốc trọng sự, rồi lại truy phong tước vương, cho phụ thờ ở miếu đình. Bấy giờ nghĩ đến những tướng đã chết vì việc nước, truy phong Lê Lễ làm Nhập nội tư đồ, Lê Triện làm Nhập nội tư mã.
Lời chua - Ai Lao: Xem Triệu Việt Vương năm thứ 2 (Tiền biên IV, 9-10). Hạ chiếu cho các đại thần cử những người có thể làm nổi chức chuyển vận và chức trấn thủ nơi xung yếu, khai tên dâng lên cho vua biết.
S ắc sai các đại thần phải hết lòng xem xét, tiến cử và kê tên cho nhà vua biết để tuyển lấy chức huyện lệnh ở các lộ và trấn thủ những nơi xung yếu ở đầu nguồn và các cửa biển. Những chức quan này phải dùng hạng người tinh thục, tài năng, thanh liêm, chính trực.

Đ úc ấn "Thuận Thiên".
Sát hạch các viên thuộc ở trong Kinh đô và ngoài các lộ, chia làm ba bậc.

Sai đại thần sát hạch các viên thuộc ở trong kinh đô và ngoài các lộ: Bậc nhất là những người có tài cả văn lẫn võ; bậc nhì là người có học thức, minh mẫn; bậc ba là những người tinh thông phép viết và phép toán.
Quy định luật lệ.
Hạ lệnh cho quần thần bàn về chức vụ của các quan ở các lộ và các trấn. Lại quy định luật lệ về kiện tụng, điển lệ về tước phong và phẩm trật.
L ời chua - Chức quan ở các lộ, các trấn: Theo Lê sử lược đàm, thì Thái Tổ cắt đặt quan chức phần nhiều noi theo phép cũ của nhà Trần và nhà Hồ, lại dùng xen cả điển lệ nhà Minh. Các quan ở trấn và lộ, văn có chức An phủ, võ có chức Trâấn phủ, coi quản công việc thuộc về quân và dân. Theo "Chức quan chií" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú, thì các quan nhận chức ở ngoài, hàng lộ có An phủ sứ và An phủ phó sứ, hàng trấn có Tuyên phủ đại sứ và Tuyên phủ sứ.
1 Xem Chính biên XIII, 15.
Lu ật lệ về kiện tụng: Theo "Hình luật chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú, thì hồi đầu đời Lê xen dùng cả luật pháp nhà Đường, đặt làm quy tắc và thể lệ hình danh: tội đánh bằng roi có 5 hạng; tội đồ có 3 hạng; tội lưu có 3 hạng, phân biệt ở chỗ là lưu đi cận châu (Nghệ An), viễn châu (Bố Chính) và ngoại châu (Tân Bình); tội xử tử có ba hạng.

G ặp trường hợp phạm nhân được vin vào một tiêu chuẩn trong bát nghị^1 thì trước hết phải tâu lên vua để xin cho bàn xét luận tội, bàn xét luận tội xong rồi, lại tâu lên vua để xin ý kiến định đoạt.

H ạng bầy tôi kỳ cựu có công lao (như đã theo khởi nghĩa, đã chịu gian khổ ở núi Chí Linh, chưa từng lẩn trốn lần nào) mắc tội đồ hoặc lưu, mà từ ngũ phẩm trở lên thì được miễn giam giữ và miễn bắt làm việc. Còn mọi người khác đều không được hưởng lệ miễn này. Con cháu những nhà được liệt vào hạng "nghị công"2 mà phạm tội thì được vin vào công lao của ông cha, sẽ cho giảm nhẹ.
Quan viên, quân, dân nếu phạm tội mà là sơ hở lầm lỡ, thì từ tội lưu trở xuống được phép chuộc tội.
Phàm kẻ phạm tội đồ tội lưu, khi đang phát vãng ở dọc đường mà gặp dịp ân xá thì cũng được tha đúng như pháp luật.
Phàm ng ười từ 70 tuổi trở lên, 15 tuổi trở xuống hoặc là phế tật^3 mà phạm tội lưu trở xuống thì được phép chuộc tội. Người từ 80 tuổi trở lên, 10 tuổi trở xuống hoặc là hạng đốc tật^4 thì được giảm nhẹ dần dần.
Phàm kẻ can phạm mà tội chưa phát lộ, đã tự thú trước thì được tha tội. Phàm kẻ lấy trộm tiền tài hoặc đồ vật của người ta mà biết thú tội và trả lại cho tài chủ^5 cũng được tha tội như đã lên quan mà tự thú.
Phàm kẻ lầm lỡ làm hỏng việc công mà biết tự kể ra, cũng được tha tội.
Phàm t ố cáo được vua âm mưu làm phản, âm mưu làm những việc đại nghịch bất đạo và tố cáo kẻ nào đã tiết lộ việc trọng đại của nhà nước thì được thưởng tước ba tư^6.
Phàm cáo tỏ được những vụ ẩn lậu ruộng đất và bãi phù sa thì được thưởng một phần ba mươi trong số ruộng đất và bãi đã phát giác ấy.
Phàm con cháu mà chịu đánh roi thay cho ông bà cha mẹ thì được giảm xuống một bậc.
1 Tám điều đáng bàn xét lại để ân xá hoặc ân giảm cho phạm nhân: 1- Nghị thân, đáng bàn xét vì có họ thân với nhà vua; 2- Nghị cổ, đáng bàn xét vì là chỗ cố cựu với nhà vua; 3- Nghị hiền, đáng bàn xét vì là bậc hiền đứđứ Nghị năng, đáng bàn xét vì là bậc tài năng; 5- Nghị công, đáng bàn xét vì là ngườườ Nghị quý, đáng bàn xét vì là quan cao chức trọng từ nhị tam phẩm trởở Nghị cần, đáng bàn xét vì là người siêng năng; 8- Nghị tân, đáng bàn xét vì là tân khách của nhà vua, chẳng hạn như người giữ hương hỏa thờ cúng các vua triều trước.

2 Xem chỗ chú giải về "bát nghị" ở trên.
3 Tức là "bất cụ", như mù, què, câm, điếc,...
4 Những người tàn tật như đui, què, câm, điếc, hoặc mất trí khôn,...
5 Tức là chủ sở hữu.
6 Xem chú giải ở Chính biên VII, 4; X, 18.
Lại đặt thể lệ chuộc tội trượng^1, đồ, lưu bằng tiền có tầng bậc khác nhau. Lại quy định 32 điều luật trong chương "Điền sản".
Điều lệ tước phong và phẩm trật: Tức là chức quan văn võ. Xem Bình Định vương năm thứ 9 (Chính biên XIII, 32-33).
Hạ lệnh cho các đại thần ai nấy tiến cử những người hiền lương, chân phương, chính trực.
Nhà vua dụ bảo hễ ai tiến cử được người xứng đáng thì cho thăng chức và ban thưởng; nếu vì chuyện tây vị chạy vạy, tiến cử người dở, sẽ bị khép tội theo luật lệ.
Nhà vua ra s ắc chỉ hỏi các văn võ đại thần: "Trẫm có tài đức gì mà được Trời tựa? Tại sao làm nên được sự nghiệp lớn này? Vả lại, sự vụ trong triều bây giờ, việc nào nên trước, việc nào nên sau? Trong các bầy tôi ở triều đình, ai có thể gánh nổi trách nhiệm nặng nề, giao phó cho sứ mạng trọng đại ở ngoài nghìn dặm? Và ai có thể làm người phụ đạo Thái tử?".
Tháng 10, mùa đông. Sai sứ sang nhà Minh.
B ấy giờ nhà Minh sai bọn La Nhữ Kính và Từ Vĩnh Đạt lại đem sắc thư sang dụ bảo bên ta phải tìm lập con cháu họ Trần và đòi ta phải trả lại nhà Minh đủ cả số quan lại quân lính đã bị bắt và số võ khí đã bị giữ lại. Khi bọn La Nhữ Kính trở về, nhà vua lại sai bọn Thiêm sự Hà Lật và Lang trung Đỗ Như Hùng đem biếu nhà Minh sản vật địa phương và người vàng thế mạng, tâu lại cho nhà Minh biết rằng con cháu họ Trần thực không còn ai nữa; đến như số quan quân nhà Minh bị bắt và số khí giới nghi trượng bị tước sẽ xin tiếp tục nộp trả.

Nhà vua, khi m ới khởi binh, bị người Minh đánh úp, lạc mất một người con gái nhỏ, mới 9 tuổi. Nội quan Minh, Mã Kỳ, bắt được và nuôi người con gái ấy, rồi đem về Yên Kinh, tiến làm nữ tì nhà quan. Đến đây, nhà vua đưa biểu trần tình xin cho con về. Nhà Minh trả lời rằng người con gái ấy đã chết vì bệnh đậu mùa.
Tháng 11. Bọn Trần Phong và Lương Nhữ Hốt âm mưu làm phản, bị giết chết.
B ọn Trần Phong và Lương Nhữ Hốt đã đầu hàng với tư cách là người bản thổ, làm quan với Minh. Chúng đều được tha tội cả. Đến đây, chúng lại ngầm sai đồ đảng lén đi đường tắt, đem thư bí mật ước hẹn người Minh lại sang xâm lược để chúng làm nội ứng. Việc lộ liễu. Nhà vua cho bá cáo việc này với trong Kinh đô và ngoài các lộ rồi giết chết chúng.
Hạ chiếu cho làm sổ điền và sổ hộ; đặt chức xã quan^2.
Tr ước đây, nhà vua cho kiểm tra các thứ thổ sản như đồng, sắt, dâu, gai, tơ, lụa, keo, sơn, trám, sáp ong, dầu, muối, tiêu^3, dây mây và những hạng điền sản đáng nên sung công như của các nhà ngụy quan^4, của những hộ tuyệt tự, và của hạng lính đào ngũ, hết thảy đều phải ghi rõ số mục kê trình đầy đủ để nhà vua biết. Đến đây, lại phê chuẩn cho quan lại các châu, các huyện, các trấn và các lộ khám xét từng hạng sản vật và thuế khóa về chằm, bãi, ruộng đất và vàng bạc luôn với các điền sản bị sung công, mỗi hạng số lượng bao nhiêu phải làm thành sổ: kể từ trung tuần tháng 2 năm tới là năm Kỷ Dậu (1429) phải đệ trình lên. Sổ hộ thì gia hạn cho đến tháng 4 năm Quý Sửu (1433). Khi sổ sách làm xong, sẽ bắt đầu đánh thuế.
Lại đặt xã quan: Xã lớn từ 100 người trở lên, có 3 xã quan; xã bậc trung từ 50 người trở lên, có 2 xã quan; xã nhỏ từ 10 người trở lên, có 1 xã quan.
1 Đánh bằng gậy, to gấp đôi roi. "Trượng" là một hình phạt nặng hơn hình phạt đánh bằng roi.
2 Chức quan đứng đầu một xã.
3 Một loại khoáng vật, kết tinh và thấu sáng như pha lê dùng làm thuốc súng và chế pha lê.
4 Chỉ những người bản quốc làm quan với Minh.
Tháng 12. Sửa điện Kính Thiên; làm điện Vạn Thọ, điện Cần Chính, điện Tả và điện Hữu.
Lời chua - Điện Kính Thiên: Theo Cố Lê dã lục thì điện này ở trên đỉnh núi Nùng. Núi Nùng ở trong tỉnh thành Hà Nội ngày nay.
Đặt quy chế về các khí giới và nghi trượng trong quân.
Bấy giờ trong quân thủy và quân bộ chưa có quy chế hẳn hoi về cờ xí, khí giới, nghi trượng và thuyền bè.
Nhà vua bèn bàn lu ận rồi quy định:
Trung đội: Cờ vàng
Thượng đội: Cờ đỏ
Hạ đội: Cờ trắng
Vệ quân mỗi đạo:
Cờ lớn chủ tướng: 1 lá
Cờ vừa: 1 lá
Cờ đội: 10 lá
Cờ nhỏ: 40 lá
Chiến thuyền dùng vào việc hỏa công (hỏa chiến thuyền): 10 chi Thuyền tuần liễn: 2 chi
Còn ống hỏa đồng, nỏ cứng, sào dài, áo giáp, lá chắn (cái mộc), thủ tiễn^1, câu liêm, thanh đao thì tùy theo quân số nhiều ít khác nhau.
Lại đổi hỏa đầu làm chánh ngũ trưởng và phó ngũ trưởng.
Lời chua - Hỏa đầu: Xem Lý Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 16 (Chính biên II, 25).
Đúc tiền "Thuận Thiên thông bảo".
Tr ước kia, khoảng niên hiệu Kiến Trung (1225-1231), nhà Trần quy định thể lệ: mỗi một tiền gồm có 69 đồng, là tiền "gián dụng"2; 70 đồng, là tiền "chính dụng"3. Đến đây, quy định cứ 50 đồng là một tiền.

B ấy giờ có nạn khan tiền^1, có người dâng thư kiến nghị xin dùng tiền giấy thay tiền đồng. Nhà vua bèn hạ chiếu cho các đại thần và trăm quan hội họp bàn luận để tìm cách thi hành. Bài chiếu đại lược thế này:

1 Tên bắn bằng tay. Theo Bội văn vận phủ, quyển 76, thượng, tờ 15b, thì bề dài của tên không đầy một vồ tay, thường để trong áo giáp, khi gặp quân địch, bấy giờ người ta mới tung ra hàng trăm chiếc tên rồi vung roi cho bắn đi, có khi lấy ngón tay kẹp luôn mấy chiếc tên mà phóng ra.

2 Cương mục chính biên VI, 4 chép là tiền "tĩnh mạch" (mỗi tiền bớt một đồng) và tiền "thượng cung" (cung ứng cho bề trên tiêu dùng). Đến đây Cương mục lại chép là tiền "gián dụng" và tiền "chính dụng". Sở dĩ có sự không thống nhất như vậy, là vì Cương mụcđã nhận lầm về lời chiếu này của Trần Thái Tông, năm Kiến Trung thứ 2 (1226): "Dân gian dùng" (dân gian dụng) với nhau thì một tiền là 69 đồng: "dùng chính thức về việc công" (chính dụng) thì 70 đồng. (Xem Toàn thư X, 63b).

3 Cương mục chính biên VI, 4 chép là tiền "tĩnh mạch" (mỗi tiền bớt một đồng) và tiền "thượng cung" (cung ứng cho bề trên tiêu dùng). Đến đây Cương mục lại chép là tiền "gián dụng" và tiền "chính dụng". Sở dĩ có sự không thống nhất như vậy, là vì Cương mụcđã nhận lầm về lời chiếu này của Trần Thái Tông, năm Kiến Trung thứ 2 (1226): "Dân gian dùng" (dân gian dụng) với nhau thì một tiền là 69 đồng: "dùng chính thức về việc công" (chính dụng) thì 70 đồng. (Xem Toàn thư X, 63b).

"Th ứ tiền đồng cổ đã bị người Hồ^2 tiêu hủy chỉ còn một phần trăm; đến nay trong mọi việc quân, việc nước, luôn luôn tỏ ra thiếu thốn eo hẹp. Bấy giờ muốn tìm cách làm cho tiền tệ được lưu thông để cho nhân dân được tiện tiêu dùng, há chẳng khó khăn sao? Mới đây có người dâng thư xin dùng tiền giấy để thay tiền đồng. Trẫm từng sớm hôm suy nghĩ, vẫn chưa tìm được mấu chốt để làm việc này. Vì rằng tiền giấy là vật vô dụng mà đem lưu hành giữa nhân dân là những người hữu dụng thì thật không phải là lòng yêu dân và biết dùng tiền. Vậy hạ lệnh cho các khanh họp bàn kỹ càng tế nhị để cho việc làm được ổn thỏa".

L ời chua - Tiền giấy: Tống sử chép: "Nữ Chân^3 vì khan đồng, nên theo phép "giao tử"4 của nhà Tống, làm ra tiền giấy gọi là "sao dẫn". Loại gọi là "đại sao" (tiền giấy lớn) có 5 hạng: 1 quan, 2 quan, 3 quan, 5 quan và 10 quan^5; loại gọi là "tiểu sao" (tiền giấy nhỏ) cũng có 5 hạng: 100, 200, 300, 500 và 700^6. Những tiền giấy này đồng thời cũng được lưu hành với các tiền đồng, cứ 7 năm là một hạn (lại đem nộp tiền giấy cũ đổi lấy tiền giấy mới)7.

K ỷ Dậu, năm thứ 2 (1429). (Minh, năm Tuyên Đức thứ 4).
Tháng giêng, mùa xuân. Cấm rượu và cờ bạc.

B ấy giờ nhiều người du thủ du thực thường hay uống rượu, đánh bạc nên nhà vua chỉ dụ nghiêm cấm: đánh bạc, bị chặt 3 đốt ngón tay, đánh cờ vây^8, bị chặt một đốt, không có việc gì mà quần tụ uống rượu thì được giảm tội xuống một bậc.
Lập con là Tư Tề làm Quốc vương, Nguyên Long làm Hoàng thái tử.
Nhà vua sai Lê V ấn, Lê Ngân và Lê Văn Linh đem ban kim sách^9 lập con trưởng là Tư Tề làm Quốc vương, tạm quyền coi quản việc nước; sai Lê Sát, Lê Nhân Chú, Lê Lý và Lê Quốc Hưng đem ban kim sách^10 lập con thứ là Nguyên Long làm Hoàng thái tử.

L ại sắc sai các bầy tôi và liêu thuộc ở trong kinh đô và ngoài các lộ: hễ có công việc gì trình bày với Tư Tề thì tôn xưng là Quốc vương điện hạ. Còn Quốc vương và Thái tử có văn thư gì truyền ra thì gọi là "chỉ huy"1.

1 Nguyên văn là "tiền hoang", tức như ngày nay gọi là "khủng hoảng tiền tệ".
2 Chỉ triều nhà Hồ.

3 Nữ Chân là tên một chủng tộc, cư trú ở một dải Tùng hoa giang về phía đông bắc Trung Quốc. Hồi cuối Bắc Tống (960-1126), Nữ Chân lập thành nước Kim, rồi diệt Liêu (916-1201), đánh Tống, thế lực rất cường thịnh; về sau bị diệt trước sức mạnh của nhà Nguyên.

4 Khoảng giữa niên hiệu Khánh Lịch (1041-1048) nhà Tống, người đất Thục vì thấy tiền sắt nặng quá, không tiện trong việc lưu thông, nên tự làm riêng một thứ khoản phiếu để tiêu với nhau, gọi là "giao tử". Khấu Hàm nhân đó mới sáng lập ra Giao Tử vụ ở Ích Châu, đó là bước đầu tiên của Trung Quốc phát hành và tiêu dùng tiền giấy (theo Từ Nguyên).
5 Tống sử dẫn trong Từ Nguyên trang 1519, thì loại "đại sao" chia làm 5 hạng: Từ 1 quan đến 5 quan, chứ không có hạng 10 quan.
6 Con số 5 hạng "tiểu sao" này, Cương mục, cũng như Lịch triều hiến chương và nhiều từ thư khác, chỉ chép trống là "nhất bách, nhị bách, tam bách, tứ bách, ngũ bách, thất bách", chứ không nói rõ đơn vị của từng hạng ấy là gì. Nhưng nay xét: Đó có lẽ là số đồng tiền, chứ không phải quan tiền, vì nó là "tiểu sao", tất phải nhỏ hơn "đại sao". Vậy có thể là 100 đồng, 200 đồng, 300 đồng, 500 đồng, 700 đồng.
7Đây là "Quốc dụng chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú, nên mới thêm mấy chữ trong hai ngoặc đơn để cho sáng nghĩa, chứ như Cương mục thì chỉ chép là "dĩ thất niên vi hạn" (cứ 7 năm là một hạn).
8 Cờ mỗi bên có 100 quân; khi đánh, đặt từng quân một để bao vây lẫn nhau.
9 Sách: Bài văn của vua dùng để biểu dương tư cách và bày tỏ lý do người được phong tước Kim sách: có nghĩa bài sách viết chữ vàng hoặc quý hơn vàng.
10 Sách: Bài văn của vua dùng để biểu dương tư cách và bày tỏ lý do người được phong tước Kim sách: có nghĩa bài sách viết chữ vàng hoặc quý hơn vàng.
Sau đó nhà vua ban chiếu đại lược nói: "Cha gây dựng, con làm theo: đạo nhà càng thêm thịnh vượng; anh kế thừa em tiếp tục: gốc nước càng được vững vàng. Những vua hiền triết xưa lo tính công việc thật là sâu sắc và trông xa.

"Tr ẫm đây chính mình đã mặc áo giáp, đội mũ trụ, tắm gió gội sương hàng mười ba năm, cũng đã nhọc lắm. Nay tuổi tác ngày cao, sức lực muốn kém, hàng ngày muôn việc bộn bề thật khó một mình làm xuể.

"Tr ẫm đã nghĩ kỹ: Người xưa chấp kinh mà có lúc tòng quyền, cũng hợp đường lối của thánh hiền, lập anh trước rồi truyền em sau, vẫn kéo dài được ngôi bảo tộ, cốt sao châm chước cho hợp thời, rồi đặt làm phép nhất định.

"T ư Tề, tuổi ngoài hai mươi^2, đã đủ tư cách thành nhân, dẫu suy nghĩ chưa được sáng suốt chu đáo, nhưng đối với sự vụ và cơ nghi, cũng rất biết học tập rạch ròi. Như vậy chính là đáng nên tạm quyền coi quản việc nước để giúp đỡ trẫm.
"Nguyên Long tính chất tuy thông sáng, nhưng tuổi còn non trẻ, hãy nên để cho gây nuôi ở chốn thanh cung, đợi ngày thành tài".
"Vậy nếu Tư Tề vào coi triều để xét xử chính sự, thì Nguyên Long làm việc coi giữ nhà nước, vỗ về quân đội, noi theo như chuyện Triệu Tống^3 xưa".
Nhà vua lại còn làm bài Huấn phạm để răn bảo Tư Tề và Nguyên Long.
L ời phê - Việc Tống Thái Tổ (968-975) nghe theo lời tư vị^4, gây nên tai vạ về sau^5, có gì đáng làm gương mẫu!
Lời chua - Chuyện Triệu Tống xưa: Theo Tống sử thì Tống Thái Tổ (968-975) vâng theo lời Đỗ Thái Hậu^6 dặn lại khi sắp chết, anh em theo thứ tự truyền ngôi cho nhau.
Hạ chiếu lựa con các quan văn võ vào hầu Thái tử học tập và đến nhà Quốc học để theo học.
Các con t ừ 9 đến 15 tuổi của quan võ từ chức Quản lãnh và quan văn từ chức Hành khiển trở lên đều được vào hầu Hoàng thái tử học tập. Các con từ 9 đến 17 tuổi của quan võ từ Đồng tri xuống đến Đại đội trưởng, và của quan văn từ Thượng thư xuống đến Thất phẩm đều được vào nhà Quốc học theo đuổi việc học.

L ời chua - Thượng thư: Theo "Chức quan chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú, thì đầu thời Lê, sự xếp đặt quan chức, mới chỉ có một bộ Lại và bộ Lễ^7, ngôi vị chức Thượng thư của hai bộ này ở dưới Hành khiển.

1 Trong Việt sử thực lục của nhà lê, mỗi khi nói đến lời sắc hay lời dụ của vua Thuận Thiên bấy giờ, thường chép là "chỉ huy" có nghĩa là "ban bố mệnh lệnh". Đồ chừng là vua Lê ban đầu khiêm tốn, chỉ xưng "đại vương" chứ không xưng "hoàng đế", nên mới dùng hai chữ "chỉ huy" để thay cho "sắc" hay "dụ". Có lẽ vì thói quen của đương thời, nên đây cũng dùng danh từ "chỉ huy" để dành cho quốc vương và hoàng tử.
2 Nguyên văn là "nhược quán". Theo lễ xưa, con trai đến 20 tuổi, làm lễ đội mũ (quán), tỏ ra là có tư cách thành nhân, nhưng vì thể chất hãy còn chưa cường tráng, nên mới gọi "nhược".
3 Vua đầu nhà Tống là Triệu Khuông Dận, nên mới gọi là Triệu Tống (nhà Tống họ Triệu).
4 Chỉ lời thiên vị của Chiêu Hiến thái hậu dặn lại: Tống Thái Tổ truyền ngôi cho Thái Tông, Thái Tông truyền ngôi cho Đình Mỹ rồi đến Đức Chiêu bất đắc kỳ tử, Đức Phương chết non; còn Tần Vương Đình Mỹ thì bị Tống Thái Tông nghi kỵ, biếm truất ra Phòng Châu rồi lo buồn mà chết, diễn thành một tấm thảm kịch trong hoàng gia triều Tống!

5 Chỉ lời thiên vị của Chiêu Hiến thái hậu dặn lại: Tống Thái Tổ truyền ngôi cho Thái Tông, Thái Tông truyền ngôi cho Đình Mỹ rồi đến Đức Chiêu bất đắc kỳ tử, Đức Phương chết non; còn Tần Vương Đình Mỹ thì bị Tống Thái Tông nghi kỵ, biếm truất ra Phòng Châu rồi lo buồn mà chết, diễn thành một tấm thảm kịch trong hoàng gia triều Tống!
6 Tức Chiêu Hiến thái hậu.
7 Xem thêm Chính biên XIX, 1.
Quản lãnh, Đại đội trưởng: Theo Chức quan chí trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú, thì hạng võ từ Quản lãnh, Đồng tri đến Đại đội trưởng đều là chức cao. Quy định phép chia ruộng.
Nhà vua cho r ằng những kẻ dong chơi lười biếng phần nhiều chiếm hữu ruộng đất; còn những người chiến đấu thì không có một tấc đất nào. Thế là giàu nghèo chênh lệch không đều, lấy gì để khuyến khích hạng người siêng năng làm việc được. Nhà vua bèn ra lệnh cho các đại thần bàn định về việc cấp ruộng: từ đại thần xuống đến hạng người già yếu, mồ côi, góa bụa đều phân ra từng hạng mà chia ruộng, rồi tâu vua biết.

L ời phê - Công cuộc sáng nghiệp (của vua Lê) có quy mô hẳn hoi, tuy chưa đến được bậc có văn hiến^1 rõ ràng, nhưng đã làm được nhiều việc khả quan, dần dần đã biến đổi được những thói quê kệch của nhà Lý, Trần. Nhà Lê được hưởng ngôi báu lâu dài, chính vì thế đó.

L ời cẩn án - Theo "Quốc dụng chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú thì, đầu đời Lê chế độ ruộng đất chia theo cấp bậc ra sao, không thể biết tường tận được. Nhưng đại khái thế này: những ruộng đem chia cấp ấy đều là số ruộng công cả, còn những ruộng tư ở dân gian có lẽ chưa từng thu lấy mà chia cấp.

L ại theo Kiến văn lục của Lê Quý Đôn thì, hồi đầu Lê, chế độ cấp ruộng lộc điền thế nào, không thể khảo cứu được, nhưng thấy người cháu xa đời của Chiêu Huân công^2 Nguyễn Công Duẩn^3 xuất trình gia phả họ Nguyễn trong có chép một bài chiếu về việc cấp ruộng lộc điền cho khai quốc công thần đề năm Thuận Thiên thứ 2 (1429), trong bài chiếu này nói cho phép thu lấy các trang trại và ruộng tuyệt tự của nhà thế gia triều đại trước cùng với số ruộng đất bỏ hoang ở các xã thuộc huyện Tống Sơn^4để ban cho Công Duẩn làm tư sản cộng 470 mẫu. Đó là chứng cớ ít khi thu lấy những ruộng công đang cày cấy đã đóng thuế mà chia cấp.

Nay k ết hợp cả hai thuyết trên mà xem xét, thì có thể biết đại khái rằng sự cấp ruộng cho dân đầu đời Lê là chỉ lấy ruộng đất công, còn lộc điền của công thần cũng lấy ở di sản những nhà thế gia tuyệt tự hay là những ruộng lậu ngoài sổ điền và những ruộng bỏ hoang mà thôi.
Tháng 2. Thao diễn quân đội một cách vĩ đại. Chia quân cho về làm ruộng.
Tr ước kia, khi ra Đông Đô, nhà vua có dụ bảo tướng sĩ rằng: "Số quân hiện tại của ta nay có 35 vạn, đợi khi nào khôi phục được Đông Đô, bấy giờ sẽ cho 25 vạn về làm ruộng, chỉ để lại 10 vạn quân ở lại làm việc phòng thủ và bảo vệ đất nước. Đến đây, sắc sai các vệ quân ở 5 đạo^5đều diễn tập thủy chiến và lục chiến. Việc xong rồi, chia quân làm năm phiên: một phiên lưu lại tại ngũ, còn bốn phiên cho về làm ruộng.
Sắc sai Đại thần và Hành khiển: hễ thấy điều lệ và mệnh lệnh có gì bất tiện, nên đem tâu ngay.
Ra s ắc dụ các Đại thần và chức Hành khiển: "Hễ thấy có điều lệ và mệnh lệnh của trẫm có gì bất tiện cho quân đội và nước nhà hoặc bắt làm những việc sai dịch không cần thiết, hoặc đánh thuế nặng sưu cao thì nên tâu dộng^6 ngay để sửa chữa lại".
1Đây là nghĩa cổ: văn, chỉ sách vở, kinh điển; hiến, chỉ những người hiền tài. 2 Tước của Nguyễn Công Duẩn.
3 Về chữ "Duẩn" này, Hán văn viết "ngọc bên chữ Duẩn là măng". Cương mục cước cho rằng: "Xét trong Tự điển và cả phần Bị khảo lẫn phần Bổ diđều không thấy có chữ này, vậy không rõ âm gì". Nay dịch giả xin tạm phiên là Duẩn cho tiện đọc. 4 Nay là huyện Hà Trung tỉnh Thanh Hóa.
5 Năm Bính Ngọ (1426) Bình Định vương Lê Lợi chia Đông Đô làm bốn đạo, tức là Tây đạo, Đông đạo, Bắc đạo, Nam đạo (xem Chính biên XIII, 32); đến năm Mậu Thân (1428) lại đặt thêm Hải Tây đạo, gồm thành năm đạo (xem Chính biên XV, 5). 6 Tâu dộng: Tiếng cổ, có nghĩa như tâu trình.
Đặt chức quan Ngự sử đài^1.
Đ ây là noi theo chế độ nhà Trần: chức Trung thừa, Phó trung thừa thì dùng An phủ ở lộ sung vào; chức Điện trung thị ngự sử thì dùng chuyển vận ở huyện và giáo thụ ở lộ sung vào; chức Giám sát ngự sử^2 thì dùng thuộc quan ở tòa Trung thư sung vào.

Nhà vua d ụ rằng: "Hễ thấy trẫm có chính sự hà khắc làm hại dân, thưởng phạt không đúng phép và quan lại lớn bé không giữ phép công thì nên kíp dâng giấy tờ lên đàn hặc. Nếu ai tư vị nể nang, buông thả dong túng hoặc chỉ chăm nhằm những việc nhỏ nhặt hay là bắt bóng nói càn thì đều phải tội".
Ra lệnh bắt Hữu tướng quốc Lê Hãn để giao quan lại xét hỏi. Lê Hãn tự sát.
Là dòng dõi t ư đồ Trần Nguyên Đán, Hãn có học thức, giỏi binh pháp, giúp Lê Thái Tổ khởi nghĩa, ngày càng được yêu thương hậu đãi, thường được dự bàn những việc bí mật; theo đi trận mạc, đến đâu cũng lập được chiến công đấy.

N ăm Mậu Thân, Thuận Thiên thứ 1 (1428), tưởng lục công thần, Hãn được gia phong Hữu tướng quốc, cho lấy theo họ Lê. Công lao và danh vọng của Hãn thật cao tột. Hãn có nói riêng với người thân tín rằng: "Nhà vua có tướng như Việt vương Câu Tiễn: không thể cùng hưởng yên vui sung sướng được!".

Hãn xin v ề hưu, được nhà vua ưng thuận; nhưng vì là dòng dõi nhà Trần nên bị nghi kỵ. Khi đã về ấp Sơn Đông, sống trong cảnh quê hương, Hãn xây dựng phủ đệ, đóng thuyền không giữ gìn hình tích. Những kẻ tâng công gièm pha với nhà vua rằng Hãn mưu toan làm phản. Nhà vua tin lời, ra lệnh cho lực sĩ đến bắt. Khi thuyền đi đến bến Sơn Đông, Hãn tự trầm chết.

L ời chua - Sơn Đông: Tên ấp, nay thuộc huyện Lập Thạch, tỉnh Sơn Tây^3. Tháng 5, mùa hạ. Phong mọi tước hầu (liệt hầu) cho các công thần.
Bấy giờ có 93 người được phong tước:
Huyện Thượng hầu, 3 người: Lê Vấn, Lê Sát, Lê Văn Xảo.
Á Thượng hầu, 1 người: Lê Ngân.
Hương Thượng hầu, 3 người: Lê Lý, Lê Văn Linh, Lê Quốc Hưng.
Đình Thượng hầu, 14 người: Lê Chích, Lê Văn An, Lê Liệt, Lê Miễn, Lê Lễ, Lê Chiến, Lê Khôi, Lê Đính, Lê Chuyết, Lê Lỗi, Lê Như Lãm, Lê Sao, Lê Kiệm, Lê Bật.
Huyện hầu, 14 người: Lê Bị, Lê Bì, Lê Phủ, Lê Náo^4, Lê Thụ, Lê Lôi, Lê Khả, Lê Bồi, Lê Lang^5, Lê Xí, Lê Khuyển, Lê Bí, Lê Quốc Trinh, Lê Bật;
Á h ầu, 26 người: Lê Lạn, Lê Trãi, v.v...;
Quan nội hầu, 16 người: Lê Thiệt, Lê Chương,...
Quan phục hầu, 12 người: Lê Cuống, Lê Dao (Diêu)...
Thượng trí tự trước phục hầu, 4 người: Lê Khắc Phục, Lê Hài, v.v...
1 Có quan có nhiệm vụ can gián nhà vua và đàn hạc các quan. Trung thừa, Phó trung thừa, Thị ngự sử đều là các chức quan trực thuộc Ngự sử đài.
2 Nhà Lê đặt mỗi đạo một giám sát ngự sử, như vậy có 13 giám sát ngự sử.
3 Bây giờ là huyện Lập Thạch thuộc tỉnh Vĩnh Phúc.
4 Toàn thư X, 67 chép là Nào (chữ Nôm).
5 Toàn thư X, 67 chép là Lê Khả Lang.
Quy định rõ về phẩm trật quan giai văn võ: hàng văn từ quan nội hầu, đại hành khiển, và quan phục hầu trở lên, hàng võ từ thượng tướng, tước trí tự, và trước phục hầu trở lên đều được phép mặc phẩm pục màu lụa pha đỏ^1.

Nhà vua ra t ờ dụ: "Trẫm, khi mới dấy nghĩa binh, phải lặn suối trèo non, trải bao hiểm trở; bấy giờ ai đã đem gia quyến đi theo trẫm từ Mường Thôi^2, Bồ Đằng, Chí Linh và Khả Lam thì tên họ được ghi trong Ký công sách^3, con cháu trừ số đã làm quan, còn nếu không can án phạm pháp, đều được miễm sai dịch".

L ời cẩn án - Về việc này, Sử cũ chép là "Khắc biển công thần 93 người". Theo Thông sử của Lê Quý Đôn thì, năm Thuận Thiên thứ 2 (1429) tưởng lục các công thần, theo thứ bậc cao thấp khác nhau là: huyện Thượng hầu, á Thượng hầu, hương Thượng hầu, đình Thượng hầu, quan nội hầu, quan phục hầu, ... Vậy nay xin đính chính theo Thông sử (của Lê Quý Đôn).

L ời chua - Liệt hầu: Theo "Chức quan chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú thì, khi Thái Tổ đã dẹp yên đất nước, phong mọi tước hầu (liệt hầu) cho các công thần, gồm có 9 bậc:

Th ứ nhất: Huyện thượng hầu.
Thứ hai: Á thượng hầu.
Thứ ba: Hương thượng hầu.
Thứ tư: Đình thượng hầu.
Thứ năm: Huyện hầu.
Thứ sáu: Á hầu.
Thứ bảy: Quan nội hầu.
Thứ tám: Quan phục hầu.
Thứ chín: Trước phục hầu.
Lại theo Kiến văn tiểu lục của Lê Quý Đôn thì, đầu đời Lê, sự ban chức tước có nhiều cấp bậc, gồm 12 hạng:
1. Trí t ự
2. Đại trí tự
3. Thượng trí tự
4. Trước phục hầu
5. Quan phục hầu
6. Quan nội hầu
7. Á hầu
8. Huyện hầu
9. Hương hầu
10. Đình thượng hầu
11. Hương thượng hầu
12. Á thượng hầu
Nay xin trình bày cả hai để tham khảo.
1 Nguyên văn là "phi". Đây dịch theo định nghĩa của Cương mục. Còn theo Từ Hải (trang 1052) thì "phi" là mầu đỏ; theo từ điển tứ giác (trang 109), là màu đỏ tươi.
2 Hán văn in là "Mang Thôi" (chữ mang: bộ tâm bên chữ vàng).
3 Bản ghi công lao.
Phi: Màu lục pha đỏ. Theo phần "Xa phục chí" trong Đường thư thì chế độ lễ phục^1 quy định là: từ ngũ phẩm trở lên đều được dùng màu lục pha đỏ (phi). Mường Thôi: Xem Bình Định vương năm thứ 3 (Chính biên XIII, 13-14). Bồ Đằng: Có tên là Bồ Liệp. Xem Bình Định vương năm thứ 7 (Chính biên XIII, 20-21).
Chí Linh: Xem Bình Định vương năm thứ 1 (Chính biên XIII, 3). Khả Lam: Không rõ ở đâu.
Hạ chiếu cho tiến cử những người hiền năng còn bị bỏ sót.

Nhà vua h ạ chiếu: "Những bậc hào kiệt trong thiên hạ vì sót lọt chìm lịm không ai tiến cử, hoặc có kẻ thù hằn chèn ép mà bị che đậy dập vùi, không bởi đâu ló mình ra được. Vậy ai nấy đều được phép đến chỗ Thiếu phó Lê Văn Linh để xét rõ sự thực rồi tâu lên để bổ dụng, chứ không câu nệ là ngụy quan, là nhân sĩ hay thứ dân, miễn chỉ chuộng lấy người có tài có đức.
Thi minh kinh.
Tr ước kia, sắc sai các quan văn võ trong kinh đô và ngoài các lộ từ tứ phẩm trở xuống, văn thì thông kinh sử, võ thì thông Vũ kinh: đến tháng 5, năm sau, tất cả đều họp tập đông đủ ở Đông Kinh để dự kỳ khảo thí theo môn học của mình. Đến đây, nhà vua mở khoa minh kinh, lại sắc sai quân nhân các lộ và những người ẩn dật ở rừng núi hễ có ai thông kinh sử và giỏi văn nghệ thì đều đến đô sảnh đường, chờ đợi quan trên cùng sát hạch một thể.

L ời chua - Đô sảnh đường: Theo "Chức quan chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú thì đầu đời Lê có đặt ra ba sảnh là Trung thư, Môn hạ và Hoàng môn. Đây chép "đô sảnh đường" có lẽ tức là chỗ nha môn của ba sảnh này.

L ại theo Kiến văn lục của Lê Quý Đôn, đầu đời Lê, noi theo chế độ đời Trần, đặt ra ba sảnh: Thượng thư sảnh thì giữ về vụ quan chức; Trung thư sảnh thì thương lượng bàn bạc mọi việc rồi mới ban bố thi hành.

V ậy nay xin trình bày ra cả đây để tham khảo.
Tháng 6. Thi các tăng đạo.
Sắc sai các tăng đạo: hễ ai thông kinh điển, cẩn thận giữ được giới hạnh thì đến sảnh đường^2để sát hạch: nếu trúng tuyển thì sẽ được cấp cho tờ thiếp^3 chứng nhận làm sư; còn thì phải hoàn tục. Hạ chiếu cho các quan từ tam phẩm trở lên được phép tiến cử người hiền tài.
T ờ chiếu đại lược nói: "Trẫm nghĩ: làm được thịnh trị cốt ở kiếm được người hiền; muốn được người hiền, phải do mọi người tiến cử. Vì thế, người cầm quyền trong thiên hạ tất phải cho việc này là cần kíp trước nhất.
"Trẫm nay phải gánh trọng trách, sớm hôm kính cẩn lo sợ như người đứng bên vực sâu! Đó chính vì cớ chưa tìm được người hiền tài để giúp việc trị nước.
1 Nguyên văn là "khóa tập", có nghĩa là áo mặc của kỵ sĩ (kỵ phục) hoặc áo mặc đi trận (nhung y). Nhưng theo Từ Nguyên trang 1.346 thì thứ áo này, đời Nam triều (420-589) dùng làm lễ phục, nên dịch là "lễ phục" cho dễ hiểu.
2 Xem Lời chua về "đô sảnh đường" của Cương mụcở Chính biên XV, 23. 3 Tức như cái thẻ.
"V ậy ra lệnh cho các đại thần văn võ, các công hầu và các đại phu từ tam phẩm trở lên: ai nấy được đề cử một người. Còn ai hoặc có tài kinh tế^1 mà phải chèn ép ở cấp dưới, hoặc là hào kiệt tài giỏi mà bị vùi dập ở nơi đồng nội thì cũng cho phép tự tiến cử lấy mình.

"X ưa, Mao Toại xuất đầu lộ diện, tự tiến mình để theo giúp Bình Nguyên quân^2. Ninh Thích gõ sừng trâu, mượn bài hát để tỏ khí mà cảm được Tề Hoàn công phải trọng dụng. Như thế người xưa có từng câu nệ ở tiểu tiết đâu? Vậy các bậc hiền giả chớ ngại mang tiếng đem ngọc bán rao để trẫm khỏi phải than phiền về việc thiếu nhân tài!".
Sai sứ sang nhà Minh.
B ấy giờ nhà Minh lại sai bọn Lý Kỳ và Từ Vĩnh Đạt đến Đông Đô dụ bảo nhà vua cho lục tìm con cháu họ Trần. Kịp khi sứ nhà Minh trở về, nhà vua ra lệnh cho các đầu mục và các kỳ lão họp nhau làm tờ trạng nói rõ đầu đuôi sự việc, rồi sai bọn Hoàng môn thị lang Đào Công Soạn và Thẩm hình viện sứ Lê Đức Huy đem đồ vàng bạc, theo sứ nhà Minh sang Yên Kinh đệ trình bản trạng văn. Đại lược nói: "Người trong nước chúng tôi đã tìm khắp mọi nơi, nhưng con cháu họ Trần không còn ai cả. Lê Lợi, đại đầu mục của bản quốc, là người khiêm tốn, cung kính, cẩn thận, trung hậu, biết đường lối vỗ về yên ủi nhân dân, rất được lòng dân yêu mến, có thể cáng đáng coi quản công việc đất nước".

Vua Minh b ảo các thị thần: "Lời lẽ trong bản trạng này chưa vội tin được; phải lại nên cho tìm kiếm con cháu họ Trần". Rồi vua Minh lại sai bọn Công Soạn đem tờ sắc về dụ bảo nhà vua và các đầu mục cùng các kỳ lão lại cứ lùng kiếm con cháu họ Trần, nếu hiện nay quả không còn ai, bấy giờ sẽ lại làm bản tâu trình, mọi người liên danh ký tên để đợi xử trí.
Lời phê^3 - Minh Tuyên Tông (1426-1435) xử trí việc này rất đắc thể. Phải lựa chiều đối xử với Minh như thế, Lê Thái Tổ (1428-1433) thật cũng khổ tâm! Tháng 11, mùa đông. Nhà vua vào Tây Đô.
Nhà vua đi vào Tây Đô, bái yết các lăng tẩm. Thưởng cho các tướng hiệu đi hộ giá: mỗi người, về phong tước được thêm một tư^4.
Lời chua - Tây Đô: Xem Trần Đế Ngỗi, năm Hưng Khánh thứ 1 (Chính biên XII, 16).
Tháng 12. Tặng phong Thiếu úy Lê Lai làm Thái úy.
Tr ước kia, nhà vua bị quân Minh bao vây bức bách, phải long đong lao đao ở nơi hang núi. Nhà vua có hội họp các tướng, bàn việc thay đổi áo bào như chuyện Kỷ Tín ngày xưa^5. Riêng có Lê Lai hăng hái nói: "Nay bị quân địch bức bách nguy khốn như thế này, ta cứ ngồi yên ở chỗ hiểm nghèo, e chẳng ích gì; nếu làm chước này may ra có thể hòa hoãn tình thế được đôi chút thì, vì lòng yêu vua, người trung thần còn có tiếc gì!". Nhà vua ngước lên trời, nguyền rằng: "Lê Lai đổi áo bào, chịu chết thay để lo tròn báo đáp. Mai sau nếu ta không nhớ nghĩ đến công ấy thì nguyền nơi hành điện sẽ hóa rừng núi, quả ấn báu sẽ hóa thành cục đồng, thanh thần kiếm sẽ hóa đao binh".

Lê Lai li ền quản lãnh quân và voi, xông pha hướng về phía địch, bị giặc bắt và bị giết. Kịp khi trong nước đã yên, nhà vua tặng phong Lê Lai là Thiếu úy Lũng Nhai công thần. Đến đây, lại tặng phong thêm chức Thái úy, sai Lê Trãi^1 chép lời thề nguyền của nhà vua cất vào trong hòm bằng vàng để tỏ ý ghi nhớ không quên.
1 Danh từ "kinh tế" đây theo nghĩa cổ: Có tài trị nước giúp đời (kinh bang tế thế).
2 Mao Toại, người thời Chiến Quốc, là khách ăn ở tại nhà Bình Nguyên quân nước Triệu. Khi Triệu bị Tần đánh, Mao Toại tự tiến cử mình để cùng đi với Bình Nguyên quân sang Sở cầu cứu. Kết quả là nhờ có Mao Toại uy hiếp thuyết phục được vua Sở nên lời giao ước "hợp tung" để chống Tần được thực hiện, cứu nước Triệu thoát khỏi hiểm nguy.

3 Về việc vua Minh dụ bảo tìm lập con cháu họ Trần và việc Lê Thái Tổ ngoại giao với Minh.
4 Xem chú giải ở Chính biên VII, 4 và X, 18.
5 Xem chú giải ở Chính biên XIII, 8.

Canh Tu ất, năm thứ 3 (1430). (Minh, năm Tuyên Đức thứ 5).
Tháng 6, mùa hạ. Đặt lệ ngạch về thuế khóa. Ban hành luật lệ.
Sai Tổng quản Lê Khôi vào trấn giữ Hóa Châu.
Hóa Châu gần kề Chiêm Thành, nên phải sai người bầy tôi có họ thân^2đi trấn thủ vỗ về để phòng giữ đất ấy.
Lời chua - Hóa Châu: Xem Trần Anh Tông, năm Hưng Long thứ 15 (Chính biên VIII, 44).
Chiêm Thành: Xưa là Lâm Ấp. Xem thuộc Tấn, Mục đế, năm Vĩnh Hòa thứ 9 (Tiền biên VIII, 20-21).
Đổi Đông Đô làm Đông Kinh, Tây Đô làm Tây Kinh.
Tháng 11, mùa đông. Thổ tù Thái Nguyên là Bế Khắc Thiệu và Nông Đắc Thái làm phản. Nhà vua hạ chiếu chính mình cầm quân đi đánh.
Bọn Bế Khắc Thiệu và Nông Đắc Thái, thổ tù châu Thạch Lâm thuộc Thái Nguyên, mưu định làm phản. Nhà vua hạ chiếu chính mình cầm quân đi đánh, tuyển bộ binh ở hành doanh^3 Bồ Đề. Lời chua - Thái Nguyên: Tức Ninh Sóc. Xem Lê Thánh Tông năm Quang Thuận thứ 10 (Chính biên XXI, 19).
Thạch Lâm: Tức Thông Nông. Xem Lý Anh Tông năm Đại Định thứ 6 (Chính biên IV, 41).
Giết Thái úy Lê Văn Xảo, tịch thu cả nhà.
V ăn Xảo là người trội cả về tài lẫn trí, rất được nhà vua tin dùng. Đã từng làm tướng cầm quân đi đánh dẹp: làm cho An Lão^4 và Mộc Thạnh^5đều phải thua chạy, Văn Xảo lập được nhiều chiến công vẻ vang. Năm Mậu Thân, Thuận Thiên thứ 1 (1428), nhận định công lao để ban thưởng: gia phong Văn Xảo làm Thái bảo, ban cho lấy theo họ Lê, rồi lại gia phong làm Thái úy.

B ấy giờ nhà vua đã hơi cao tuổi, lại nhiều tật bệnh. Quốc vương Tư Tề thì ngông cuồng càn bậy, Thái tử Nguyên Long thì còn thơ ấu. Thấy Văn Xảo là người Kinh lộ, có danh vọng đối với mọi người, nhà vua sợ rằng, một ngày kia, có lẽ khó kiềm chế được, cho nên đem lòng nghi kỵ. Bọn Trình Hoành Bá và Lê Quốc Khí đón biết ý ấy, muốn tâng công, nên dâng mật sớ cáo tỏ rằng Văn Xảo âm mưu làm việc trái phép. Nhà vua tin lời, bắt Văn Xảo phải chết và tịch thu cả nhà.
Tân Hợi, năm thứ 4 (1431). (Minh, Tuyên Đức năm thứ 6).
Tháng 2, mùa xuân. Nhà vua tiến quân đến châu Thạch Lâm, thắng trận: Khắc Thiệu phải chạy rồi chết; bắt được Đắc Thái. Kéo quân về.
Châu Thạch Lâm đã dẹp yên. Đem tội trạng của Khắc Thiệu và Đắc Thái báo cáo cho trong kinh đô và ngoài các lộ đều biết.
1 Tức Nguyễn Trãi, vì đây theo "Quốc tính", nên chép là Lê Trãi.
2 Lê Khôi, họ đồng tông với Lê Lợi.
3 Quân Doanh đóng ở dọc đường khi vua đi trận.
4 Hai tướng nhà Minh.
5 Hai tướng nhà Minh.

Tháng 3. Nhà vua v ề cung.
Mở khoa thi hoành từ.
Nhà vua ngự ở hành cung Bồ Đề, thi các sĩ tử. Bọn Nguyễn Thiên Tích trúng tuyển, được bổ làm ngự tiền học sinh.
L ời cẩn án - Về khoa thi hoành từ, Sử cũ không chép; còn Đăng khoa lục và Lịch triều hiến chương Khoa mục chí đều chép cả, nhưng không ghi tháng. Nay xét: thi cử có quan hệ đến điển lễ trọng đại về việc lựa chọn nhân tài, không nên bỏ sót và chép sơ lược, nên nay xin chép vào tháng 3 năm này (Tân Hợi, 1431).
Lời chua - Khoa thi hoành từ: Xem Lê Thánh Tông năm Quang Thuận thứ 8 (Chính biên XXI, 8-9).
B ồ Đề: Xem Bình Định vương năm thứ 10 (Chính biên XIV, 4). Nguyễn Thiên Tích: Người làng Nội Duệ thuộc huyện Tiên Du^1. Tháng 11, mùa đông. Sứ nhà Minh sang.

Tr ước đây, nhà vua sai bọn Lê Hữu Lãm đem sang Minh tờ biểu của các kỳ mục^2 và xin phong tước. Vua Minh ưng thuận việc này, sai bọn Hữu thị lang Chương Xưởng và Hữu thông chính Từ Kỳ đem sắc sang phong nhà vua tạm quyền coi quản việc nước An Nam. Khi bọn Xưởng về, nhà vua sai bọn Thẩm hình viện phó sứ Nguyễn Văn Huyến sang Minh đáp lễ và tạ ơn, giải nộp lễ cống hàng năm là 5 vạn lạng vàng, rồi xin theo thể lệ thuế cống đã đặt từ năm Hồng Vũ thứ 3 (1370). Từ đó, sứ giả về việc bang giao đi lại không ngớt.

L ời phê - Bấy giờ vì phải lựa xử với nhà Minh cho được việc, nên lễ cống mới phí tổn quá nặng, chứ không được nhẹ như ngày nay^3.
Lời chua - Lệ cống đặt từ năm Hồng Vũ thứ 3: Theo sách Hội điển nhà Minh thì lệ cống gồm có: Các đồ dùng bằng vàng bạc, sừng tê, ngà voi, lụa bạch, hương xông, hương giáng chân^4, trầm hương, tốc hương^5, mộc hương, hương vòng đen và quạt giấy.
Tháng 12. Sách Lam Sơn thực lục làm xong.
Tr ước kia, nhà vua sai cho thần soạn cuốn Lam Sơn thực lục, trình bày công đức chứa chất của ông cha và những nỗi gian nan gây dựng cơ nghiệp đế vương. Đến đây, sách làm xong, nhà vua đề tựa đặt ở đầu sách, tự hiệu là Lam Sơn động chủ.
Đèo (Điêu) Cát Hãn, thổ tù châu Ninh Viễn, làm phản. Nhà vua sai Quốc vương Tư Tề và Tư khấu^6 Lê Sát đi đánh.
Liên k ết với Kha Lại, bầy tôi phản nghịch của Ai Lao, Đèo Cát Hãn lấn lướt khuấy nhiễu nhân dân ở nơi biên giới. Việc này lên đến triều đình, nhà vua sai tướng đi đánh; kế đó lại định chính mình cầm quân đi dẹp.
Lời chua - Ninh Viễn: Xem Bình Định vương năm thứ 10 (Chính biên XIV, 17). Nhâm Tí, năm thứ 5 (1432). (Minh, năm Tuyên Đức thứ 7).
1 Nay là xã Nội Duệ thuộc huyện Tiên Sơn, tỉnh Bắc Ninh.
2 Tờ biểu do các kỳ mục nước ta đứng khai về việc con cháu họ Trần không còn, Lê Lợi được người nước yêu mến, xứng đáng coi quản việc nước (Chính biên XV, 25).
3 Tác giả lời phê này có ý so sánh cống phẩm đời Lê Thái Tổ với đời Tự Đức (1848-1883).
4 Cũng gọi "giáng hương", một thứ gỗ thơm, gốc rắn chắc, sắc tía mà nhuần mỡ: khi đốt làm hương, ban đầu không thơm lắm, nhưng được hòa với các mùi hương khác thì nó mới ngào ngạt thơm. Sở dĩ gọi là hương "giáng chân", là vì người xưa theo duy tâm đốt hương này có thể cầu thần linh giáng lâm.
5 Xem chú giải ở Chính biên XIV, 24.
6 Chức quan trông coi về việc đánh bắt giặc.
Tháng giêng, mùa xuân. Nhà vua chính mình c ầm quân đi đánh châu Ninh Viễn, thắng trận: Kha Lại chạy rồi chết, Đèo Cát Hãn lẩn trốn. Nhà vua đặt đất Ninh Viễn là châu Phục Lễ. Tháng 3, trở về cung, dâng tù binh ở nhà Thái miếu.

Quan quân chia hai đường thủy bộ cùng tiến, thẳng tới châu Ninh Viễn: cả phá được địch. Kha Lại phải chạy về Lự Động thuộc Ai Lao. Nhà vua ra lệnh cho Lê Sát tiến quân đến đầu địa giới Ai Lao. Người Lào sợ, bèn giết Kha Lại, rồi đến xin hàng tại cửa trại quân ta. Cát Hãn trốn xa. Nhà vua sai bắt hết làm tù binh các bè đảng của hắn. Đặt đất Ninh Viễn làm châu Phục Lễ; rồi hạ chiếu rút quân về, dâng tù binh ở nhà Thái miếu.

L ời phê^1 - Với oai quyền và danh tiếng của Lê Thái Tổ, cần gì phải diễu võ dương uy với đám giặc cỏ, tép nhẹp khoe khoang như vậy?
Lời chua - Phục Lễ: Nay là Lai Châu thuộc tỉnh Hưng Hóa^2.
Lự Động: Thay đổi ra sao, không rõ.
Tháng 11, mùa đông. Đèo Cát Hãn và con là Mạnh Vượng xin hàng. Nhà vua tha tội cho Cát Hãn và phong làm Tư mã.
Quý S ửu, năm thứ 6 (1433). (Minh, năm Tuyên Đức thứ 8).
Tháng 4, mùa hạ. Sổ hộ tịch đã hoàn thành.
Trước kia, nhà vua sai làm hộ tịch; đến đây, sổ sách đã xong, dâng lên triều đình. Tháng 8, mùa thu. Nhà vua đi vào Tây Kinh. Cùng tháng ấy, trở về cung. Nhà vua đi Tây Kinh, thăm các lăng tẩm.
Quôc vương Tư Tề có tội bị giáng xuống làm Quận vương.
Tư Tề làm nhiều điều cuồng dại, trái nghịch. Nhà vua lấy làm lo lắng, bèn ban dụ rằng:

"Làm tôi ph ải trung, làm con phải hiếu. Thế mà Tư Tề ngang ngược với thần, khinh lờn cả trời, không hiếu thảo với cha mẹ, không noi theo đường lối của các hiền triết xưa. Vậy nay giáng Tư Tề xuống làm Quận vương".
Nhà vua sai Thái tử Nguyên Long coi quản việc nước.
Tờ chiếu đại lược nói: "Trẫm đây tài mọn, đức mỏng, kính vâng mạng trời, ở ngôi đến nay đã được sáu năm. Bây giờ đã đến lúc mệt mỏi, không siêng chăm được chính sự.
"Hoàng thái t ử, tuổi tuy thơ ấu, nhưng tính nhân từ hiếu thảo bấy lâu đã thấy tỏ lộ ra ngoài, được mọi người hòa thuận tin theo, đáng hưởng ngôi báu. Vậy có tể trao cho kiếm và ấn để thay trẫm coi quản việc nước".
Phong Lê Sát làm Đại tư đồ^3.
B ấy giờ nhà vua đau nặng. Thái tử còn nhỏ tuổi, coi quản việc nước. Lê Sát là bậc công thần, được nhà vua tin cậy, định giao cho công việc nhận lãnh di chiếu làm phụ chính để giúp chúa nhỏ, cho nên nay có mệnh lệnh phong cho chức này.

Tháng 8 nhu ận. Sao chổi mọc ở phương tây.
Nhà vua mất.

Nhà vua ở ngôi 6 năm, thọ 49 tuổi. Trước kia, nhà vua trỗi dậy, khởi nghĩa, dẹp yên giặc Minh, trải mười năm trong nước được bình định. Kịp khi lên ngôi, quy định thuế khóa, chia ruộng đất, ban hành luật lệnh, mở khoa thi, tổ chức quân cấm vệ, cất đặt quan chức, tưởng lục công thần, dựng trường học... Quy mô sáng nghiệp có thể gọi là rộng lớn; nhưng hay nghi kỵ, đa sát: đó là chỗ kém của nhà vua.

1 Chỉ việc Lê Thái Tổ đi đánh Đèo Cát Hãn.
2 Nay thuộc tỉnh Lai Châu.
3Đây là chức hàm gia thêm để phong cho đại thần.

L ời cẩn án - Theo Thông sử của Lê Quý Đôn, nhà vua thọ 49 tuổi: còn Sử cũ và mục "Nhân vật chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú đều chép nhà vua thọ 51 tuổi. Thế là hai thuyết khác nhau. Nay xét: Nhà vua sinh năm Ất Sửu (1385), mất năm Quý Sửu (1433), vậy thì Thông sử là đúng. Nay theo Thông sử.

Tháng 9. Thái t ử Nguyên Long lên ngôi (tức là Thái Tông).
Nguyên Long mới 11 tuổi.
Đại xá cho cả nước.
Ban chiếu đại xá. Kể từ sang năm (Giáp Dần, 1434) là niên hiệu Thiệu Bình thứ 1. Tháng 11, mùa đông. Táng (Lê Thái Tổ) ở Vĩnh Lăng.

Đư a về táng ở Vĩnh Lăng trong Lam Sơn, miếu hiệu là Thái Tổ. Bầy tôi dâng thụy hiệu là: Thống niên, khải vận thánh đức thần công duệ văn anh vũ khoan minh dũng trí hoằng nghĩa chí minh đại hiếu Cao hoàng đế. Sai sứ sang cáo phó với nhà Minh.
Xây điện Lam Kinh.
L ời chua - Điện Lam Kinh: Theo Hoàng Việt địa dư chí thì điện này ở xã Lam Sơn, huyện Thụy Nguyên, phủ Thiệu Hóa, tỉnh Thanh Hóa, phía sau dựa vào núi làm gối, phía trước hướng mặt ra sông.

Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục Chính Biên

Quyển thứ XVI
Từ Giáp Dần, Lê Thái Tông, năm Thiệu Bình thứ 1 (1434) đến Bính Thìn, năm Thiệu Bình thứ 3 (1436). Gồm 3 năm.
Giáp Dần, Thái Tông Văn hoàng đế, năm Thiệu Bình thứ 1 (1434). (Minh, năm Tuyên Đức thứ 9).
M ồng 1, tháng giêng, mùa xuân. Nhà vua đi bái yết thái miếu.
Tết Nguyên đán, nhà vua dẫn đầu trăm quan đi bái yết thái miếu.
Sai sứ sang nhà Minh.

Tr ước kia, nhà Minh sai bọn Từ Kỳ đem sắc văn sang hỏi về số người Minh còn bị giam giữ và số vàng trong lệ tuế cống^1. Đến đây, nhà vua sai bọn Môn hạ thị lang Nguyễn Phú (sau đổi là Nguyễn Truyền) và Lang trung Phạm (Thì) Trung đem sang đưa cho nhà Minh^2.
Sắc sai trăm quan tiến cử người hiền.
Nhà vua d ụ rằng: "Các ngươi là quan liêu đã được trẫm tin dùng. Trước đây, vì lòng cầu hiền để lo trị nước, đã ra lệnh cho ai nấy được tiến cử một người; đến nay vẫn chưa thấy đáp ứng mệnh lệnh, là cớ làm sao?".

L ại dụ: "Những người được tiến cử mới đây đều là hạng tầm thường cả. Từ nay về sau, các người nên lưu tâm xem xét dò tìm: Hoặc giả còn có những người ẩn tích ở nơi đồng nội rừng rú nếu quả thực là bậc tài đức đều trội thì các ngươi nên cùng nhau đứng lên đề cử chung để làm thỏa ý thiết tha cầu hiền của trẫm".
Điểm duyệt quân đội và chiếu dụ.
S ắc sai các quân Ngự tiền và vệ quân năm đạo đúng ngày 20 tháng này^3 phải nhất tề tập hợp ở Đông Kinh để thao diễn. Chỉ có các quân ở Thanh Hóa, Nghệ An, Tân Bình và Thuận Hóa được phép tới bản trấn^4ở địa phương mình để điểm duyệt. Ai trái lệnh, phải trị tội.
Lời chua - Các quân Ngự tiền: Theo "Binh chế chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú thì Lê Thái Tổ có đặt ra sáu quân Ngự tiền, như:
1. Ng ự tiền võ sĩ;
2. Ngự tiền trung quân;
3. Tả, Hữu, Tiền, Hậu, Dực thánh quân^5;
4. Phủng thánh quân;
5. Thời lôi quân;
6. Bảo ứng quân.
1 Lễ tiến cống hàng năm. Xem thêm Chính biên XV, 29.
2 Về việc này, Cương mục cũng như Toàn thư (quyển XI, tờ 1b-2a) không chép rõ là đưa trả nhà Minh số người còn bị giữ lại hay là số vàng tuế cống.
3 Tức tháng giêng năm Giáp Dần (1434).
4 Chỗ trấn mình ở. Thí dụ như quân ở Thanh thì gọi Thanh Hóa là bản trấn, quân ở Nghệ thì gọi Nghệ An là bản trấn.
5 Quân hiệu này nếu chia tách ra thì là Tả Dực thánh quân, Hữu Dực thánh quân, Tiền Dực thánh quân và Hậu Dực thánh quân.
Vệ quân năm đạo: Xem Lê Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứứ 6).
Đông Kinh: Tức Thăng Long. Xem Lý Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 1 (Chính biên II, 10).
Tân Bình: Tức Địa Lý. Xem Lý Thánh Tông, năm Thần Vũ thứ 1 (Chính biên III, 29).
Thanh Hóa, Nghệ An, Thuận Hóa: Đều xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chính biên XXI, 16-17).
Hạ lệnh cho con cháu về ngành đích của các quan văn võ từ lục phẩm trở lên được vào học ở Quốc Tử Giám.
Nhà vua ra l ệnh cho con cháu về ngành đích của trăm quan từ lục phẩm trở lên, ngoài những công việc đê điều và báo tin có động ở biên giới không được vin lệ xin miễn ra, còn tiền thuế thân và tạp dịch khác đều được tha cả. Hạng con cháu này đều được khai tên vào học trong Quốc Tử Giám để đợi bổ dụng.
Nhà vua đến trường đua^1, xem quần thần hội thề.
H ồi đầu thời Lý, hằng năm, cứ đến tháng trọng xuân^2, hội họp quần thần ăn thề ở đền thờ thần Đồng Cổ. Nhà Trần vẫn làm theo. Đến đời Hồ Quý Ly, vì có vụ Trần Khát Chân^3, nên lễ minh thệ này mới phế bỏ. Đầu đời Lê, lễ này cũng bỏ qua, không nói tới. Đến đây, bọn Lê Sát mới xin với nhà vua, lập đàn thờ ở trường đua, khấn cáo với thần linh trên trời dưới đất, tập hợp trăm quan văn võ trong kinh đô và ngoài các đạo, cắt tiết ngựa bạch làm lễ ăn thề. Nhà vua tới xem.

L ời phê^4 - Lê Thái Tổ là bậc hiền triết sáng suốt, cẩn thận trong việc lựa chọn tôi hiền để giúp vua nhỏ, thế mà lại dùng bọn Lê Sát là những kẻ vô học, chẳng biết chính luật là gì, nên mới noi theo quy chế hội thề là thói hủ lậu của Lý, Trần. Sau này Lê Thái Tông buông tuồng rông rỡ đến nỗi chuốc lấy tai vạ^5, chưa chắc đã không phải vì cớ giúp rập không có người tốt. Vậy đức tốt của Lê Thái Tổ so với Hán Cao Tổ (206-195 tr.c.ng.)6 và Hán Văn Đế (179-157 tr.c.ng.)7 còn kém xa.
Lời chua - Trường đua: Có thuyết nói phía tây thành Đông Kinh; thuyết khác lại cho là ở Trung Hà thuộc huyện Vĩnh Thuận.
Đền Đồng Cổ^8: Xem Lý Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 19 (Chính biên II, 29-30). Tháng 2. Bọn Hoàng Nguyên Ý, thổ tù Lạng Sơn, định làm phản, dẹp yên được.
1 Có thể là trường đua ngựa hoặc bãi tập bắn ở đương thời.
2 Tháng 2 âm lịch.
3 Trần Khát Chân cùng các đồng đảng mưu giết Hồ Quý Ly nhưng thất bại. Xem Chính biên XI, 34.
4 Về việc Lê Thái Tổ tin dùng Lê Sát.
5 Chỉ việc Lê Thái Tông chết ở Lệ Chi Viên.
6 Chỉ việc Hán Cao Tổ, khi sắp mất biết rõ trong các bầy tôi có người hiền như Tào Tham, Vương Lăng, Trần Bình và nhất là Chu Bột, người có thể giữ cho họ Lưu (họ Hán Cao Tổ) được vững vàng yên ổn, nên đặt lại cho Chu Bột làm Thái úy. 7 Chỉ việc Hán Văn Đế biết Chu Á Phu là một tướng tài giỏi, nên phong làm Trung uý, và dặn lại Cảnh Đế nên dùng Chu Á Phu khi có việc nguy cấp.
8 Hiện nay đền này vẫn còn ở Hà Nội.
Tr ước kia, Nguyên Ý cùng bọn Hoàng Văn Ngạc, Nguyễn Thế Ninh và Nguyễn Công Đình lấy tư cách là thổ tù quy thuận triều đình. Vì có công, họ đều được phong chức quản lãnh, vẫn cứ coi quản dân chúng ở bản thổ. Bọn Tuyên úy Lê Đồ không biết cách vỗ về chế ngự, nên bọn Ý đều oán, chực làm loạn. Nhân bấy giờ có tên Phi Báo, gia nô của Nguyên Ý phạm tội với chủ, bèn cáo tỏ với bọn Lê Bồ về tình trạng Nguyên Ý mưu phản. Bọn Lê Bồ tâu việc này lên triều đình. Nhà vua sai Lê Văn An, tư mã Bắc đạo, đem quân Thiết Đột và quân bản đạo^1đi đánh. Kịp khi Văn An đến nơi, Văn Ngạc đã bị thổ binh giết chết. Bọn Nguyên Ý đều bỏ vợ con, trốn sang nhà Minh. Văn An bèn bắt bớ thân thuộc bọn Nguyên Ý và hơn nghìn thổ dân đem về. Nhà vua tha cho thổ dân được về làm ăn như cũ, còn thân thuộc của bọn Nguyên Ý thì bắt làm nô, chia cấp cho các nhà công thần.
Lời chua - Lạng Sơn: Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chính biên XXI, 31).
Nguy ễn Thế Ninh, Nguyễn Công Đình: Theo phần Liệt truyện trong Minh sử thì Thế Ninh và Công Đình đều đem bộ thuộc sang quy phụ nhà Minh, xin cư trú tại đất Đống Châu thượng và hạ thuộc Long Châu.
Bắc đạo, Thiết Đột: Đều xem Lê Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 1 (Chính biên XV, 3-5).
Khảo hạch học sinh các lộ.
Tr ước kia, Lê Thái Tổ có hạ chiếu cho trong nước về việc dựng nhà học, gây nhân tài, lựa lấy con em các nhà lương thiện ở dân gian sung làm hiệu sinh các lộ, rồi cất đặt các nhà nho học làm thầy để dạy dỗ. Đến đây, nhà vua ra lệnh cho tập hợp ở dinh quan bản đạo để quan trên sát hạch xem sự tiến tới ra sao, lấy trúng tuyển hơn một nghìn người, chia làm ba bậc: bậc nhất và bậc nhì được bổ vào Quốc Tử Giám, bậc ba cho về trường hàng lộ để đọc sách. Cả ba bậc này đều được miễn sai dịch.
Giết Tư khấu Lê Nhân Chú. Biếm truất Nam đạo hành khiển Lê Khắc Phục xuống làm đại tông chánh. Đày Nguyễn Đức Minh đi châu xa^2.
Lê Sát làm th ủ tướng, mọi việc đều quyết định theo ý mình. Sát thấy Nhân Chú không ăn cánh, nên gièm pha rồi giết chết. Lại biếm truất em Nhân Chú là Khắc Phục. Sau đó có bức thư nặc danh dán ở vách tường một ngôi đền bên đường rằng:

" Đại tư đồ Sát đồng mưu với đô đốc Vấn giết chết Ông Sĩ". Ông Sĩ là tên tự của Nhân Chú. Giám sinh Nguyễn Đức Minh gọi mọi người đến xem rồi bóc ném ngay xuống nước. Bọn Sát ngờ rằng thư nặc danh ấy do Đức Minh làm ra. Trải qua nhiều lần tra hỏi, Đức Minh vẫn không nhận. Toan đem chém, nhưng tòa pháp ti cho là một án còn đáng ngờ, nên đày Đức Minh đi châu xa, tịch thu cả nhà.
Sai sứ đi tuyển thêm binh lính.
B ấy giờ sổ quân không được đầy đủ. Nhà vua sai bọn Đại Tư đồ Lê Sát, Tư khấu Lê Ngân, Tư mã Lê Liệt và Lê Bôi tuyển lựa đinh tráng các đạo làm binh lính. Các danh sắc^3 như viên tử là con các quan võ từ lục phẩm trở lên và như giám sinh ở Quốc Tử Giám, lại như các công nô và tư nô do vua ban cho ở các nhà quan đều được miễn quân dịch. Trong quân và dân nhà nào có ba con trai thì một con được miễn. Còn ngoài ra đều phải tuyển mộ cả.
Xóa tên Trình Hoành Bá trong sổ làm quan bắt sung làm lính.
Tr ước kia, vua Thái Tổ thường hay đau yếu, Quận vương Tư Tề ngông cuồng rông rỡ, nhà vua hãy còn trẻ thơ. Còn Trần Hãn là dòng dõi họ Trần, Phạm Văn Xảo là người Kinh lộ, họ đều có công giúp rập khai quốc, được dân chúng để ý trông cậy. Vua Thái Tổ đem lòng nghi kỵ vì sợ họ có ý gì khác. Trình Hoành Bá cùng bọn Đinh Bang Bản, Lê Quốc Khí, Nguyễn (Tông) Chí và Lê Đức Dư đón biết ý muốn bề trên như thế, bèn đua nhau dâng mật sớ tâu xin trừ diệt họ. Hễ có người nào không vừa ý chúng thì chúng lại buộc là bè đảng của hai nhà Trần, Phạm; do đấy số người bị liên lụy rất nhiều. Về sau, Lê Thái Tổ xét rõ biết rằng bọn Hoành Bá đều là tiểu nhân xảo trá đảo điên, đã ruồng rẫy chúng rồi; nhưng vẫn lo chúng sẽ lại ngóc lên được, nên đã răn dạy là đừng dùng chúng nữa. Đến đây, Lê Sát cho rằng Hoành Bá có tài, đáng tiếc, nên lại muốn dùng Hoành Bá. Các quan giữ việc can ngăn là Nguyễn Thiên Tích và Bùi Cầm Hổ tâu rằng: "Tiên đế^1đã có chỉ dụ dặn không nên dùng bọn Hoành Bá nữa mặc dầu chúng có tài; thế mà nay lại cất dùng, đó là trái ý Tiên đế". Vì vậy, nay mới xóa tên Hoành Bá và bắt sung làm lính.

1 Tức là quân ở Bắc đạo thuộc quyền Lê Văn An.
2 Châu Bố Chính (Xem Chính biên XV, 10).
3 Những người có chức vị ở trong xã hội phong kiến, cũng như đời sau gọi là "chức sắc" hoặc "cước sắc".
Lời chua - Nguyễn Thiên Tích: Người Nội Duệ thuộc huyện Tiên Du^2, đỗ khoa hoành từ năm Tân Hợi, Thuận Thiên thứ 4 (1431) đời Lê Thái Tổ.
Bùi Cầm Hổ: Người Độ Liêu thuộc huyện Can Lộc^3.
Tháng 4, mùa hạ. Hạn hán. Rước tượng Phật ở chùa Pháp Vân đến Đông Kinh^4để đảo vũ.
B ấy giờ trời mãi không mưa. Nhà vua sai rước tượng Phật đến Đông Kinh, để làm lễ cầu đảo. Quan giữ việc can ngăn là Nguyễn Thiên Hựu tâu rằng: "Xin Bệ hạ tu đức, xét tù oan ức, thải bớt cung nữ, nếu mà trời còn không mưa thì chém tôi để tạ tội với thiên hạ". Tờ sớ của Thiên Hựu dâng lên, Lê Sát ghét rằng nói thẳng. Gặp bấy giờ có mưa nhỏ, Lê Sát bèn gọi Thiên Hưu đến hỏi: "Tối hôm qua chẳng mưa nhỏ đấy ư?". Lại có tin báo có mưa từ các lộ Thanh Hóa, Tuyên Quang gửi đến tâu trình, Lê Sát liền đem cả mọi tin này bảo cho Thiên Hựu biết, Thiên Hựu không đối đáp ra sao được.
Lời chua - Chùa Pháp Vân: Xem Lý Nhân Tông, năm Thái Ninh thứ 2 (Chính biên III, 31-32).
Tuyên Quang: Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chính biên XXI, 30).
Ân xá.
Vì cớ hạn hán, nhà vua ân xá cho vài mươi người tù phạm tội nhẹ.
Giáng chức Nhập nội thiếu bảo Lê Khả xuống làm Tuyên úy đại sứ ở Lạng Sơn^5.
Lê Khả không ưa nhau với thủ tướng Lê Sát, xin rút lui, bèn bị giáng xuống làm chức Tuyên úy đại sứ ở Lạng Sơn. Sau đó lại bổ làm Đồng quản lãnh^6ở quân vệ Nam Sách hạ^7.
Lời chua - Nam Sách (chữ Sách là sách lược): Tức Nam Sách (chữ sách là sổ sách). Xem ngang với Tấn, Tề vương, năm Khai Vận thứ 2 (Tiền biên V, 22). Chiêm Thành vào cướp Hóa Châu.
1 Chỉ Lê Thái Tổ.
2 Thuộc tỉnh Bắc Ninh.
3 Nay thuộc tỉnh Hà Tĩnh.
4 Tức Đông Đô được đổi làm Đông Kinh từ năm Canh Tuấtn, 1430 (xem Chính biên XV, 26).

5 Cũng như Cương mục, toàn thư XI, 7b chép việc Lê Khả làm Tuyên úy đại sứ ở trấn Lạng Sơn này vào tháng 4 năm Giáp Dần (1434), nhưng đến việc Lê Khả nhậm chức quân vệ ở Nam Sách hạ thì chép là đồng tổng quản, chứ không phải là đồng quản lãnh, và đặt vào chỗ tháng 6 năm Đinh Tị, 1437 (Toàn thư XI, 40a)

6 Cũng như Cương mục, toàn thư XI, 7b chép việc Lê Khả làm Tuyên úy đại sứ ở trấn Lạng Sơn này vào tháng 4 năm Giáp Dần (1434), nhưng đến việc Lê Khả nhậm chức quân vệ ở Nam Sách hạ thì chép là đồng tổng quản, chứ không phải là đồng quản lãnh, và đặt vào chỗ tháng 6 năm Đinh Tị, 1437 (Toàn thư XI, 40a)

7 Cũng như Cương mục, toàn thư XI, 7b chép việc Lê Khả làm Tuyên úy đại sứ ở trấn Lạng Sơn này vào tháng 4 năm Giáp Dần (1434), nhưng đến việc Lê Khả nhậm chức quân vệ ở Nam Sách hạ thì chép là đồng tổng quản, chứ không phải là đồng quản lãnh, và đặt vào chỗ tháng 6 năm Đinh Tị, 1437 (Toàn thư XI, 40a)

B ố Đề, chúa Chiêm Thành, hay tin vua Lý Thái Tổ mới mất, nhà vua nhỏ tuổi, lên nối ngôi, bèn chính mình đem quân ra gần ngoại thành rồi sai thuyền chiến lén vào cửa Việt thuộc Hóa Châu, cướp bắt vài người sở tại để dò hỏi tình hình hư thực trong nước ta. Nhân dân Hóa Châu đuổi đánh, bắt được hai tên lính Chiêm, giải ra Kinh đô. Nhà vua sai diễu võ dương uy ở trường đua, cho dẫn tù binh Chiêm Thành đến xem rồi tha cho về.
Lời chua - Chiêm Thành: Tức Lâm Ấp. Xem thuộc Tấn, Mục đế năm Vĩnh Hòa thứ 9 (Tiền biên III, 20-21).
Hóa Châu: Xem Trần Anh Tông, năm Hưng Long thứ 15 (Chính biên VIII, 44).
C ửa Việt: Ở huyện Đăng Xương 26 dặm về phía đông bắc, thuộc đạo Quảng Trị ngày nay. Nguyên trước tên là cửa biển An Việt, năm Minh Mạng thứ 1 (1820) đổi gọi là Việt An.
Lập đàn cúng ở điện Cần Chính.
Bấy giờ vì hạn hán lâu ngày có tổn hại đến nghề nông, lại vì chiếc thuyền ngự do Nghệ An dâng tiến bị sét đánh, nên làm đàn cúng để trừ tai.
Thái s ử Bùi Hanh mật tâu rằng ngày mồng 1 tháng 5 có tinh con vượn đen hút khí mặt trời, nên có nhật thực thì trong nước có tai biến. Nếu giết con vượn thật để yểm trừ thì tai biến có thể qua khỏi. Lê Sát tin lời, bèn tâu xin ra lệnh cho dân ở miền núi thuộc Tuyên Quang và Thái Nguyên săn bắt vượn, đưa đến Kinh đô. Tới ngày đã được vượn, nhà vua nghỉ thiết trào, làm phép yểm trừ ở trong cấm cung, trăm quan không dự biết việc này.
Lời phê^1 - Càn bậy quá lắm!
Lời chua - Tuyên Quang, Thái Nguyên (tức Ninh Sóc): Đều xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chính biên XXI, 19, 30, 31, 32).
Tháng 5. Quy định rõ ngạch thuế bãi dâu.
Đầ u niên hiệu Thuận Thiên (1428-1433), đã quy định các ngạch thuế khóa, nhưng chỉ mới làm kỹ về thuế dân đinh, thuế đầm và thuế ao, còn thuế bãi dâu hãy còn sơ lược. Đến đây, quy định rõ ràng lại để làm luật lệ lâu dài.
Sai bọn Tư mã Lê Liệt đi kinh lược Tân Bình và Thuận Hóa.
Vì Chiêm Thành vào l ấn cướp, nên nhà vua sai Lê Liệt thống suất các quân Nghệ An, Tân Bình và Thuận Hóa đi kinh lược nơi biên giới. Nhà vua ra mệnh lệnh rằng: "Khi ra trận đánh giặc, từ tướng hiệu trở xuống hễ ai dám trái lệnh và thụt lùi thì cho Lê Liệt được phép chém trước tâu sau". Nhà vua lại sai bọn Nhập nội thiếu úy Lê Khôi và Tổng quản Lê Truất liền đó xuất quân đi tiếp ứng.

Khi h ọ kéo quân đến Hóa Châu thì Bố Đề^2đã rút lui từ trước rồi. Họ định kéo quân về, bỗng gặp việc tên Thành (không rõ họ), phụ đạo người Mán Hóa Châu, bị xâm lấn bởi tên Luận (không rõ họ), cũng là phụ đạo, đến xin cứu viện, bọn Lê Liệt liền kéo quân đến giúp. Tên đầu sỏ dân Mán được tin đại quân đã đến, tức thì đang đêm trốn mất. Bọn Liệt bắt được hơn nghìn người và đem vài mươi thớt voi đem về.

L ời chua - Thành, Luận: Đều là tên người, làm chức phụ đạo. Sai sứ sang nhà Minh.
Nhà vua sai bọn Tuyên phủ sứ Nguyễn Trụ và Hoàng môn thị lang Thái (Sái) Quân Thực đem biểu văn và sản vật địa phương sang Minh cầu xin phong vương.
1 Chỉ việc Bùi Hanh nói tinh vượn đen hút khí mặt trời và xin yểm bằng con vượn thật. 2 Chúc Chiêm Thành (xem Chính biên XVI, 8).
Bài bi ểu tấu về việc này do Đại hành khiển Lê Trãi soạn; Nội mật viện Nguyễn Thúc Huệ và Học sĩ Lê Cảnh Xước muốn sửa đổi vài chữ. Trãi nổi giận, nói: "Bọn các ngươi là hạng bày tôi tụ liễm^1. Nạn hạn hán ngày nay đều do các ngươi gây ra cả!". Thúc Huệ đem chuyện này mách Lê Sát và Lê Vấn. Lê Vấn nổi giận, trách Lê Trãi rằng: "Những cớ gây nên tai nạn và hạn hán là do nhà vua và thủ tướng đó thôi, chứ không phải lỗi tại bọn này^2. Sao ông trách nhau quá lắm thế!". Lê Trãi xin lỗi, nói: "Thúc Huệ là hạng tài mọn, chỉ chăm đục khoét vơ vét, thế mà hắn giữ chức then chốt trong nước, hễ có tâu bày điều gì, hắn chỉ muốn làm thiệt dân, đem lợi về nhà quan để dua nịnh bề trên; cho nên tôi mới nhân việc này mà nói ra đó thôi, chứ không phải có ý phúng thứ và dị nghị nhà vua và thủ tướng gì đâu". Lê Sát vẫn không nguôi giận. Cuối cùng bài tấu vẫn không sửa đổi.

Có b ảy tên trộm đều là tái phạm, đáng bị tử hình. Bọn Lê Sát và Lê Ngân lấy làm khó nghĩ, vì e phải giết nhiều quá! Nhà vua đem việc này hỏi Thừa chỉ Lê Trãi. Trãi thưa: "Hình phạt không bằng nhân nghĩa, thì rõ ràng rồi, bây giờ một chốc giết bảy mạng người thì e không phải là việc làm có đức cao cả. Kinh thư có nói: "An nhữ chỉ"3, nghĩa là phải làm cho được đúng chỗ. Thí dụ như trong cung là đúng chỗ của bệ hạ, thỉnh thoảng có đi tuần du chỗ khác, thì không thể thường được thoải mái; đến khi trở về cung, mới thật được đúng chỗ. Ông vua đối với nhân nghĩa cũng vậy". Bọn Sát bèn bảo Lê Trãi: "Ông là người nhân nghĩa, có thể cảm hóa người ác trở nên người thiện, thì đây, xin giao cho ông bọn trộm này". Rồi bọn Sát đem bảy tên tù phạm này giao cho Trãi đứng bảo quản^4. Trãi nói: "Bọn chúng là đồ hung ác gian giảo. Pháp luật và chế độ của triều đình cũng không răn chừa được chúng, nữa là Trãi này có đức độ gì mà cảm hóa nổi!". Do đấy, chỉ chém hai tên cầm đầu còn thì khép vào tội lưu.

L ời phê^5 - Trãi là bậc có tài, vậy mà vẫn không khỏi có tính kiêu căng, cho nên sau này mới chuốc lấy tai vạ^6. Thế mới biết Trương Tử Phòng là bậc cao kiến^7, đời sau ít ai sánh kịp.

Có khí s ắc xanh đỏ như cầu vồng xuất hiện ở phía đông bắc.
Sương sa.
Sửa chữa chùa Báo Thiên, giết người thợ tên là Cao Sư Đãng.

B ấy giờ điều động thợ sơn làm ở chùa Báo Thiên. Sư Đãng phải nhọc nhằn làm việc, có nói vụng rằng: "Thiên tử thì kém đức để đến nỗi có nạn hạn hán; đại thần thì ăn hối lộ, cất dùng kẻ nọ người kia chẳng làm được công trạng gì cả! Có hay gì mà còn nịnh Phật?". Có người đem chuyện này cáo tỏ với Lê Sát. Sát nổi giận, sai bắt Sư Đãng giao cho quan coi hình ngục xét xử. Thẩm hình là Nguyễn Đình Lịch khép Sư Đãng vào tội thả lời yêu quái càn bậy, đáng phải chết chém. Nguyễn Thiên Hựu và Bùi Cẩm Hổ tâu xin giảm tội tử hình cho Sư Đãng. Nhà vua toan nghe theo. Lê Sát nói: "Trước kia, Nguyễn Đức Minh làm thư nặc danh, đáng phải tội giết chết để rao cho mọi người biết^8, trở đi nghe lời Thiên Hựu, giảm nhẹ tội cho Đức Minh. Nay nếu lại tha Cao Sư Đãng thì răn kẻ khác thế nào được?". Bèn sai chém Sư Đãng.
Lời chua - Chùa Báo Thiên: Xem Lý Thánh Tông, năm Long Thụy thái bình thứ 3 (Chính biên III, 22).
Tháng 6. Ai Lao sai sứ đến triều cống.
1Đánh thuế nặng để làm giàu cho bề trên. 2 Chỉ bọn Nguyễn Thúc Huệ và Lê Cảnh Xước.
3 Chữ trong thiên Ích tắc, kinh Thư, lời Hạ Vũ khuyên vua Thuấn, ý nói thuận theo chính đạo mà đứng chính chỗ chỉ thiện.
4 Chịu trách nhiệm nhận lĩnh và bảo đảm.
5 Chỉ việc Trãi giận mắng bọn Nguyễn Thúc Huệ góp ý kiến xin sửa lại vài chữ trong bài tấu.
6 Chỉ việc sau này Trãi bị tru di tam tộc vì vụ án trại Vải (Lệ Chi Viên).
7 Trương Lương, tên tự là Tử Phòng, giúp mưu bày kế cho Hán Cao Tổ thống nhất thiên hạ. Khi Hán Cao Tổ làm vua, vì có công, Trương Lương được phong Lưu hầu; về sau, đi tu tiên, thoát ra ngoài vòng danh lợi.
8 Xem Chính biên XVI, 5.
Ai Lao và Bồn Man sai sứ giả đến cống sản vật địa phương. Nhà vua ban cho lụa bạch và áo dệt kim tuyến, rồi cho về.
L ời chua - Ai Lao: Xem Triệu Việt Vương năm thứ 2 (Tiền biên IV, 10). Bồn Man: Xem Lê Nhân Tông, năm Thái Hòa thứ 6 (Chính biên XVIII, 8). Mù sa dày đặc cả khoảng không.
Nước biển tràn ngập.
Mưa.
Sắc sai trăm quan làm lễ lạy tạ.
Đày Bùi Ư Đài, Đồng tri Bắc đạo, đi châu xa^1.
Bùi Ư Đài thấy tai biến và điềm gở dồn dập xảy đến, bèn dâng tờ sớ gồm bốn điều, trong đó:

"1- Ở trong, nên lựa lấy những chỗ hoàng huynh, quốc cữu mà là bậc lão thành am tường thông thuộc các điển lệ và việc cũ, khiến cho ở bên tả hữu để dạy nhà vua. Ở ngoài, nên cất đặt người hiền giữ chức sư phó để làm cột trụ cho nhà nước, gương mẫu cho trăm quan.

"2- Đầu quốc triều ta^2, những quan văn võ can phạm tội lỗi đều phải phạt tội đồ, tội lưu, thế là tiên đế^3 có ý răn dạy những kẻ gian tà. Nay lại cho họ được khai phục, làm việc cai quản quân và dân. Như vậy là làm trái với ý tiên đế^4, không hợp với đạo trời đất".

Th ấy tờ sớ này, Lê Sát giận lắm, sai chép ra hai điều trên đây để dâng lên vua và tâu: "Tiên đế^5 cho rằng bọn thần đều là chỗ tôi con lâu đời theo hầu trận mạc, vạn tử nhất sinh để lập được triều đình, lại xét rõ rằng bọn thần là người mộc mạc và lành, cho nên khi sắp băng hà, mới phó thác bệ hạ cho bọn thần. Nay những lời Ư Đài nói đó có ý ngờ vực bọn thần lừa dối che dấu bệ hạ điều gì, nên mới khuyên bệ hạ tìm chỗ họ hàng mà có công lao để phòng ngừa bọn thần. Vậy xin giao Ư Đài xuống cho pháp ti^6 xét xử. Nếu Ư Đài quả có ý ly gián vua và tôi thì nên theo pháp luật nhà nước mà trị tội, không nên tha".
Nhà vua ngẫm nghĩ hồi lâu, nói: "Những lời Ư Đài nói đấy đâu đến như vậy!". Lê Sát vẫn cứ cố chấp tâu mãi đến vài bốn lần, nhưng nhà vua không nghe.
B ọn Nguyễn Thiên Hựu và Bùi Cầm Hổ tâu rằng: "Ư Đài khuyên bệ hạ không nên ủy nhiệm đại thần, thế là trái với lời chiếu để lại của tiên đế^7. Việc này không thể không xét hỏi được". Nhà vua bèn đày ải Ư Đài đi châu xa.
Lời phê^8 - Bầy tôi trung thực có lẽ lại nên như thế sao? (Bọn Nguyễn Thiên Hựu) cầm roi ngựa hầu Cấp Trường nhụ^9 cũng chưa xứng đáng.
1 Xem Chính biên XV, 10 và XVI, 5.
2 Tức đầu triều Lê.
3 Chỉ Lê Thái Tổ.
4 Chỉ Lê Thái Tổ.
5 Chỉ Lê Thái Tổ.
6 Tức tòa tư pháp giữ việc xét xử hình ngục.
7 Chỉ Lê Thái Tổ.
8 Chỉ việc Nguyễn Thiên Hựu và Bùi Cầm Hổ về hùa với Lê Sát, buộc tội Bùi Ư Đài.

9 Tên tự của Cấp Ảm, người Bộc Dương đời Hán. Dưới triều Hán Vũ đế (140-87 tr.c.ng.). Cấp Ảm được vời làm cửu khanh, rất cương trực trong những việc can ngăn và đàn hặc ở triều đình, khiến cho vua cũng phải e dè kiêng nể. Hán Vũ đế thường nói: "Đời xưa có hạng bầy tôi làm trụ cột cho xã tắc, xem như Cấp Ảm bây giờ có thể gần bằng đấy".

L ời chua - Đồng tri: Theo "Chức quan chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú, thì Lê Thái Tổ đặt chức Hành khiển ở năm đạo^1 chia giữ công việc sổ sách quân và dân, đứng đầu là Hành khiển, thứ đến Tham tri và Đồng tri.
Truy tôn mẹ là Phạm Thị làm Cung từ quốc thái mẫu.
Tr ước kia, Lê Thái Tổ không lập hoàng hậu, chỉ đặt mấy người làm phi như Trịnh Thần phi, Phạm Huệ phi... mà thôi. Thái mẫu^2đây cũng là vợ lẽ Thái Tổ, đã mất từ trước; đến đây, mới truy tôn và lập miếu riêng để thờ ở Lam Kinh.
Lời chua - Lam Kinh: Xem Lê Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 6 (Chính biên XV, 33).
Tháng 7, mùa thu. Cấm dân không được vượt bậc mà khiếu nại kiện cáo.
Nhà vua h ạ chiếu: "Đường lối trị dân cốt làm cho không phải dùng đến hình phạt. Gần đây, thấy quân dân thường hay vượt bậc kêu thưa kiện cáo, làm phải bắt bớ liên lụy đến nhiều người, trẫm chán lắm.

"V ậy, từ nay, phàm vụ kiện tụng nào là việc trọng đại thì mới cho phép tâu thẳng lên triều đình, còn những việc kiện nhỏ trước phải thưa ở xã quan xét xử rồi mới lên huyện; huyện không xử xong, bấy giờ mới lên lộ, lên phủ, lên đạo, cứ theo bậc mà làm. Việc ruộng đất cũng vậy".
Mở hội Vu Lan. Tha tù phạm.
Tha cho 50 người tù vào hạng tội nhẹ. Ban 220 quan tiền cho các sư.
L ời chua - Hội Vu Lan: Kinh Phật chép rằng: Mục Liên có mẹ phải sống trong ngục Ngạ Quỉ. Phật bảo Mục Liên làm hội Vu Lan bồn vào ngày rằm tháng bảy, dùng bách vị ngũ quả đựng trong bồn để cúng giàng chư Phật mười phương, rồi sau mẹ của Mục Liên mới ăn uống được^3. Thích thị yếu lãm chép rằng: "Vu Lan, là tiếng Phạn, cũng như Hoa văn nói là cứu đảo huyền"4.
Tháng 8. Bàn mở khoa thi tiến sĩ.
Nhà vua h ạ chiếu rằng: "Muốn có công hiệu về việc tìm người hiền, trước phải kén lấy kẻ sĩ; đường lối kén lấy kẻ sĩ, đầu tiên phải mở khoa thi. Khi đức Thái Tổ mới lập quốc, bắt tay ngay vào mở trường học, thờ Khổng Tử bằng lễ thái lao^5, tỏ ra rất mực sùng nho trọng đạo; nhưng đến khoa thi tiến sĩ vẫn chưa kịp mở.
"Trẫm nay nối trí tiên đế, mong tìm được những người hiền tài cho thoả ý trẫm bấy lâu vẫn chờ đợi bằng cách để trống chỗ ngồi bên tả^6.
" Điều lệ về khoa cử và trường thi đặt như thế này: Bắt đầu từ năm Thiệu Bình thứ 5 (1438), ở các đạo, mở khoa thi hương; đến năm thứ 6 (1439) thi hội ở đô sảnh đường^7. Từ đó về sau, cứ ba năm một lần thi, đặt làm thành lệ lâu dài. Ai trúng tuyển, đều được cho là tiến sĩ xuất thân.
"Phép thi:
1 Xem việc năm Thuận Thiên thứ 1 (Chính biên XV, 5).
2 Tức Phạm Thị, tên là Trần, mẹ đẻ Lê Thái Tông.
3 Theo kinh nhà Phật, khi mẹ của Mục Liên ở nơi địa ngục, hễ đồ ăn vừa vào đến miệng liền hóa thành lửa bỏng, nên không ăn được gì cả.
4 Nghĩa là cứu người bị treo ngược, ý nói cấp cứu người đang ở trong cảnh vô cùng đau khổ.
5 Lễ tế tam sinh gồm có bò, dê và lợn.
6 Một nghi thức xưa để tỏ ý trọng đãi người hiền.
7 Xem "Lời chua" của Cương mụcở Chính biên XV, 23. "Kỳ thứ nhất, kinh nghĩa một bài, Tứ thư nghĩa^1 mỗi sách một bài, tất cả đều phải 300 chữ trở lên;
"K ỳ thứ hai, bài chiếu, bài chế và bài biểu;
"Kỳ thứ ba, thơ và phú;
"Kỳ thứ tư, văn sách một bài, hạn từ 1000 chữ trở lên".
Đặt phép khảo hạch công trạng các quan văn võ.
Sắc sai các quan văn võ đều phải do trưởng quan mà mình tùy thuộc đứng ra sát hạch; Quan văn ở huyện, ở lộ, ở trấn thì do Hành khiển bản đạo sát hạch;
Tướng hiệu và võ biền ở các trấn thì do Tổng quản bản đạo sát hạch;
Các viên thuộc ở sảnh, ở viện và ở các cục thì do Thiếu bảo và Hữu bật sát hạch; Các viên thuộc ở Tả, Hữu ban thì do Áp nha và Nội Mật viện sát hạch.
Tất cả đều phải kê khai thành bản sự trạng về nết tốt và về lầm lỗi, chia làm ba bậc, cần được rõ ràng, thỏa đáng, không được thiên lệch, tư vị.
Lời chua - Hành khiển, Tổng quản: Đều xem Lê Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 1 (Chính biên XV, 6).
S ảnh viện cục, Nội mật viện, Tả, Hữu ban, Áp nha: Theo "Chức quan chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú thì, đầu đời Lê Thái Tổ cất đặt quan chức, văn ban có Trung thư sảnh, Hoàng môn sảnh, Hạ môn sảnh, Nội thị sảnh, Hàn lâm viện, Ngũ hình viện, Quốc sử viện, Thái sử viện và Ngự tiền tam cục; võ ban có Tả, Hữu ban, Điện tiền đô Áp nha. Tất cả các chức trên đây đều là quan ở kinh đô.

Thi ếu bảo, Hữu bật: Trong Đại Việt bản kỷ thực lục của Ngô Sĩ Liên cũng có chép đến mấy chức này, như: Nhập nội thiếu bảo Trần Lựu làm tổng tri coi quản công việc quân và dân ở Lạng Sơn và An Bang; Nhập nội hữu bật Lê Văn Linh sung làm tham đốc. Còn Thiếu bảo và Hữu bật giữ chức vụ gì, không khảo cứu được.
Ngự sử phó trung thừa Nguyễn Thiên Hựu xin trí sự^2. Nhà vua ưng cho. Thiên Hựu làm chức gián quan, bàn nói tấu bày thường thường trái ý vua, nên xin về hưu; sau đó, được khai phục làm An phủ sứ ở Thanh Hóa.
Xuất quân đi cứu Ai Lao, rồi lại bãi binh.
Tr ước kia, bàn gia (vua) Ai Lao là Côn Cô bị Nữu Tại, là bầy tôi, đánh và bức bách. Côn Cô sai sứ giả đến cầu cứu. Nhà vua sai quản hạt^3 Lê Bạn đến hiệu dụ và dàn xếp. Đến đây, Ai Lao lại sai bầy tôi đến dâng sản vật địa phương và xin quân cứu. Nhà vua sắc sai Thiếu uý Xa Miên ở Mộc Châu đem quân Mán Nam mã đến cứu viện. Khi đến nơi thì Nữu Tại đã giết Côn Cô mà lập Dụ Quần, người trong họ của Côn Cô, làm bàn gia (vua) rồi. Ai Lao lại đem dâng ba thớt voi và vàng bạc để xin hàng. Triều đình bỏ qua việc Ai Lao, không xét hỏi đến nữa, hạ lệnh cho Xa Miên kéo quân về.

L ời chua - Bàn gia: Tiếng gọi vua nước Ai Lao.
Côn Cô: Tên chúa nước Ai Lao.
Nữu Tại: Có lẽ là tên quan Ai Lao.
Mộc Châu: Xem Bình Định vương năm thứ 10 (Chính biên XIV, 15).

1 Tứ thư, tức là bốn sách của nhà nho: Đại học, Trung dung, Luận ngữ và Mạnh tử.
2 Như hưu trí.
3 Một chức quan ở đương thời.
Xa Miên: Theo Hưng Hóa lục của Hoàng Trọng Chính thì họ Xa nối đời làm thổ tù ở Mộc Châu.
Nam mã: Tên châu, cũng gọi là Mã Nam. Theo Hưng Hóa lục của Hoàng Trọng Chính thì đầu đời Lê chia từ phía nam sông Mã vào đến động Trình Hằng là Mã Châu; nay gộp cả vào với huyện Trình Cố^1.
Chiêm Thành sai sứ đến xin hòa.
S ứ giả Chiêm Thành đem dâng sản vật địa phương, xin hòa và thân thiện. Lê Sát hỏi sứ Chiêm rằng: "Nước ngươi lén vào biên giới, cướp bóc và bắt người ở Hóa Châu, là cớ làm sao?". Sứ Chiêm thưa: "Quốc vương tôi được tin tiên hoàng đế^2 băng hà và hoàng đế ngày nay lên ngôi, nhưng vì giữa hai nước không có sứ giả thông tin, nên quốc vương tôi mới sai tướng quân đem quân đi thăm dò tin tức. Chẳng dè viên tướng này lại làm trái ý chỉ đã dặn bảo, dám lén bắt sáu người Hóa Châu đem về. Quốc vương tôi nổi giận, xử phạt từ đại tướng trở xuống phải tội chặt chân, còn số người bị bắt kia đều hộ tống về trả Hóa Châu, không dám xâm phạm gì cả".
Triều đình tuy biết sứ Chiêm chống chế dối trá nhưng thấy rằng Chiêm Thành biết tự ý cho sứ đến xin hòa trước, nên cũng dằn lòng dung thứ.
Sai sứ đi Chiêm Thành.
Bấy giờ Chiêm Thành lại xin hòa thân thiện; nhà vua sai bọn Chuyển vận sứ Lê Thọ Lão và Khởi cư xá nhân Thái Huệ Trù đi đáp lễ.
Tháng 10, mùa đông. Sâu cắn lúa.
Hoàng trùng cắn hại lúa má. Nhà vua sai các quan chia đường đi khám xét tại chỗ. Tháng 11. Sứ nhà Minh sang.
Sứ nhà Minh là bọn Quách Tế và Chu Bật cùng sang với bọn Lê Vĩ là sứ bộ ta đi cáo phó^3 quay về. Sứ Minh sang làm lễ tế điếu (vua Thái Tổ).
Nhà vua sai bọn Ngự tiền học sĩ Nguyễn Thiên Tích sang Minh đáp lễ và tạ ơn.
B ấy giờ các sứ Minh, là bọn Từ Vĩnh Đạt^4, Chương Xưởng^5 và Quách Tế, nối tiếp nhau, vâng mạng vua Minh, sang sứ ta. Triều đình (nhà Lê) tặng tiễn thức gì, thảy đều không chịu nhận cả. Chỉ có những người tùy tùng sứ bộ mang theo nhiều thứ hàng tàu, yêu cầu ta mua với một giá đắt.

Đ iện Lam Kinh^6 bị hỏa tai.
Có băng.
Rét quá, mặt đất đóng băng, cây cối trên núi héo chết.
Lời phê - Lạ!
Truy phong ông và cha của Đại tư đồ Lê Sát.
Nhân tiết vạn thọ, tha tô thuế.
1 Thuộc tỉnh Thanh Hóa. 2 Chỉ Lê Thái Tổ.
3 Lê Vĩ sang Minh cáo phó (tin Lê Thái Tổ mất), tháng 11, năm Giáp Dần, 1434 (theo Toàn thư XI, 17b-19a).
4 Từ Vĩnh Đạt sang sứ ta năm Kỷ Dậu, 1429 (Chính biên XV, 25).
5 Chương Xưởng sang ta năm Tân Hợi, 1431 (Chính biên XV, 29).
6Điện này làm từ cuối năm Quý Sửu, 1433 (Chính biên XV, 33).
Nhân gặp ngày lễ sinh nhật nhà vua, tha tô ruộng và thuế đinh.
Tháng 12. Lê Thụ, Tổng quản Tiền quân, có tội. Nhà vua giao cho pháp ti^1 bàn xét. Sau đó, tha cho Lê Thụ.
Lê Th ụ, trong khi đang có quốc tang^2, lấy vợ lẽ và bắt binh lính làm việc riêng cho mình: xây cất nhà cửa đồ sộ. Thụ lại giao thông với người nước ngoài về việc mậu dịch. Quan giữ việc can ngăn là Phan Thiên Tước đàn hặc Thụ về những việc ấy.

B ấy giờ các đại thần phần nhiều cũng sai binh lính làm việc tư: xây dựng nhà cửa cho mình. Nhà vua sai Thiên Tước đi khắp nơi để xem xét cho đúng sự thật. Khi Thiên Tước trở về, nhà vua vặn hỏi: "Các đại thần khác không làm những việc ấy ư? Sao khanh lại chỉ đàn hặc một mình Lê Thụ?". Thiên Tước thưa: "Lê Thụ là đại thần nhận lãnh mạng lệnh tiên đế đã phó thác, đáng lẽ phải nên giữ mình cho thẳng thắn để làm gương cho trăm quan. Xem mấy việc mà Thụ đã làm tỏ ra khinh miệt phép nước quá lắm! Vậy thần đâu dám nín tiếng im hơi? Nay thần vâng theo sắc sai đi xem xét khắp cả các nhà đại thần, thần đâu dám không làm hết chức trách?". Thiên Tước lại dâng sớ nói cả những ai có làm nhà mới, chẳng hạn như bọn Tham tri Đông đạo là Lê Định xuống đến Quản lãnh gồm hơn 20 người. Nhà vua đều không xét hỏi, chỉ giao Lê Thụ xuống cho pháp ti bàn xét. Bọn Lê Vấn và Lê Ngân đều tìm cách bào chữa cho Thụ.
Nhà vua tha tội cho Thụ, chỉ sắc sai Thụ phải bỏ người vợ lẽ mới cưới và phải truy nộp 15 lạng vàng và 100 lạng bạc là số tiền đã buôn bán riêng.
L ời phê^3 - Người có trách nhiệm can ngăn và chính lệnh đương thời đều sai trái cả!
Lời chua - Vàng bạc do buôn bán riêng: Bản kỷ thực lục của Ngô Sĩ Liên chép: "Bản triều^4 cấm bầy tôi và nhân dân không được lén lút buôn bán với ngoại quốc". Theo "Hình luật chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú, phàm kẻ nào lén lút bán muối cho người ngoại quốc thì phải phạt lưu đi châu xa.
Phong Đèo Mạnh Vượng, thổ tù châu Phục Lễ, làm Nhập nội tư mã, coi quản công việc quân và dân ở bản châu như cũ.
M ạnh Vượng là con Cát Hãn. Trước kia, Cát Hãn làm phản, Lê Thái Tổ đi đánh, Cát Hãn cùng Mạnh Vượng đều trốn xa; sau đó xin hàng, được tha tội, phong Tư mã, coi quản công việc trong châu. Đến đây, Cát Hãn chết, Mạnh Vượng lên thay cha, nối chức cũ, có vào chầu. Nhà vua sắc phong cho Mạnh Vượng làm Nhập nội tư mã, vẫn coi quản công việc quân và dân ở trong châu, tước quan phục hầu.
Lời chua - Phục Lễ: Tức châu Ninh Viễn, xem Lê Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 5 (Chính biên XV, 30).
Rước thần chủ Thái Tổ và thần chủ quốc thái mẫu^5 lên nhà thái miếu làm lễ tế "phụ"6.
Nhà vua sai Nh ập nội thái bảo Lê Quốc Hưng và Nhập nội hữu bật Lê Văn Linh làm lễ cáo nhà thái miếu, rước thần chủ Thái Tổ lên làm lễ "phụ", lại rước thần chủ bà Cung từ quốc thái mẫu lên cùng thờ cúng tại đó.

1 Xem chú giải ở Chính biên XVI, 13.
2 Tang vua Lê Thái Tổ. Xem thêm chú giải ở Chính biên V, 19.
3 Chỉ việc Thiên Tước đàn hặc Lê Thụ và việc Lê Thái Tông đối xử với một số đại thần phạm lỗi.
4 Ngô Sĩ Liên là người triều Lê, nên gọi Lê là bản triều.
5 Tức bà Cung Từ, mẹ đẻ Lê Thái Tông.
6 Xem chú giải số 3 ở Chính biên IV, 25.
Nhà vua sai các văn võ hội họp ở đô sảnh đường, bàn việc bỏ đồ tang. Bọn Hành khiển Lê Trãi cùng bàn rằng nên mặc đồ trắng trong 27 ngày nữa rồi sẽ bỏ đồ trở.
Tr ước đó, thần chủ Thái Tổ còn để ở điện Kiền Đức, nhà vua mỗi khi coi chầu, vẫn đứng ở cột trụ về phía đông của điện Hội Anh để xét xử chính sự. Đến đây, khi ra, khi vào, có tiền hô hậu hét, coi triều thì ngồi cỗ ỷ sơn son, tuy có đặt nhã nhạc nhưng không tấu nhạc. Bầy tôi dâng biểu yên ủi nhà vua.

L ời cẩn án - Theo lễ, để trở cha, xô gai ba năm, không cứ kẻ sang người hèn đều như nhau cả. Từ Hán Văn đế^1 có đặt ra lối để tang ngắn hạn, do đấy người đời mới sau nối gót làm theo. Ở đây, tang Lê Thái Tổ vừa mới được giỗ đầu, đã vội bàn bỏ đồ trở, có lẽ cho rằng để tang một năm là đã đủ báo hiếu rồi chăng?

Nguy ễn Trãi là bậc tôi hiền làm việc giúp rập ở thời bấy giờ, không biết giảng rõ điển lễ sửa đổi điều sai trái của nhà vua, lại đi khuyên bảo hãy mặc áo trắng 27 ngày rồi sẽ bỏ đồ tang. Thế là lễ gì? Thật là vô căn cứ quá!

L ời chua - Điện Kiền Đức, điện Hội Anh: Đều ở trong thành Đông Kinh. Châu Nam Mã cầu xin phụ thuộc nước ta. Nhà vua ưng thuận.

Châu Nam Mã tr ước kia thuộc nước Ai Lao; đến đầu đời Lê, thổ tù là Đạo Miện hâm mộ chính nghĩa, theo về với nước ta. Đến đây, Đạo Miện sai con vào chầu, cầu xin phụ thuộc bản quốc. Nhà vua ban khen, trao cho chức Đại tri châu và ban mũ áo. Sau đó, nhà vua cho rằng Nam Mã là dân Mán, mới quy phụ, tráo trở bất thường, nên bàn đặt chức lưu quan^2, dùng Lê Thiêm làm Phòng ngự sứ để coi quản châu Nam Mã.

Ấ t Mão, năm thứ 2 (1435). (Minh, năm Tuyên Đức thứ 10).
Mồng 1, tháng giêng, mùa xuân. Nhà vua coi triều. Cử nhạc.
Tết Nguyên đán. Nhà vua dẫn đầu trăm quan đi bái yết thái miếu. Lúc trở về cung, nhà vua mặc đồ trắng^3, ra coi chầu, tiền hô hậu hét. Cử nhạc. Bầy tôi đều mặc áo phục^4, dâng biểu yên ủi nhà vua. Lời phê^5 - Đều trái lễ cả! Làm vậy không phải là cách để phòng ngừa gìn giữ cho vua trẻ.
Dụ Quần, vua Ai Lao, sai sứ đến triều cống.
Bàn gia (vua) Ai Lao là Dụ Quần sai bầy tôi là bọn San Mạc, Nại Mẫu đến dâng lễ cống: đồ uống rượu bằng vàng bạc^6 và voi.
Mở yến tiệc linh đình.
Cho trăm quan văn võ ở kinh đô và ngoài các lộ ăn yến 5 ngày.
1 Hán Văn đế (179-157 tr.c.ng.), trước khi mất, còn để tờ chiếu lại, đại ý nói: Phàm những chỗ họ thân phải trở 9 tháng thì rút xuống chỉ để 15 ngày, phải trở 5 tháng thì để 14 ngày, sau khi chôn cất. Còn quan lại và nhân dân trong nước thì kể từ sau khi ban bố mệnh lệnh theo lời di chiếu, chỉ để tang ba ngày. Mãn tang rồi, phàm những việc lấy vợ, gả chồng, cúng tế, uống rượu, ăn thịt đều không cấm (Theo Tư trị thông giám, của Tư Mã Quang) quyển XV, trang 508-509.

2 Về việc này, Toàn thư XI, 25b chép rõ hơn: "Dùng Lê Thiêm làm Phòng ngự sử, coi quản công việc quân và dân ở châu Nam Mã, châu Tàm thượng, châu Tàm hạ và huyện Lan Hòa". Và: "Nhân bấy giờ các Mường Ai Lao bề ngoài tuy quy thuận, nhưng vẫn tráo trở bất thường, nên triều đình phải đặt quan để cai quản". Như vậy hai chữ "lưu quan" đây là do Cương mụcđặt thêm sau, chứ Toàn thư không có. Lưu quan, Từ nguyên (trang 871), nghĩa là quan lại do chính phủ trung ương ủy nhiệm ở những địa phương thông thường, đối lại với thổ quan là người bản thổ trong các dân tộc như Miêu, Dao, nối đời giữ chức. Theo Hưng Hóa ký lược của Phạm Thận Duật thì lưu quan là chức quan được luân lưu thay đổi.

3 Vì theo đề nghị của Nguyễn Trãi, trước khi bỏ tang, còn mặc đồ trắng trong 27 ngày (Chính biên XVI, 22).
4Đồ mặc của người không có tang.
5 Về việc Lê Thái Tông mặc đồ trắng ra coi triều v.v...
6 Nguyên văn là "Kim ngân tửu khí", chép như vậy không được sáng nghĩa, nên mấy chữ này cũng có thể dịch là "vàng, bạc, đồ dùng uống rượu...".
Giảng tập võ nghệ ở sân rồng nơi cung điện.
Ra lệnh cho vệ quân các đạo đều đến điểm duyệt tại bản trấn; các quân Ngự tiền thì giảng tập võ nghệ ở sân rồng nơi cung điện.
Nhà vua đến đất Bạo Động, duyệt quân đội tập phép chiến trận.
Nhà vua đi Bạo Động, xem vệ quân năm đạo tập trận lục chiến. Khi trở về, lại duyệt thủy binh tập thủy chiến ở Nhị Hà.
Lời chua - Bạo Động^1: Nay không rõ ở đâu.
Nhị Hà: Tức sông Phú Lương. Xem Lý Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 2 (Chính biên II, 13).
Tháng 2. Sứ nhà Minh sang.
Nhà Minh sai L ễ Bộ Hữu thị lang Chương Xưởng đem sắc sang, cho nhà vua tạm quyền coi giữ việc nước An Nam. Nhà vua sai bọn Quản lãnh Phan Tử Viết và đại phu Trình Nguyên Hi sang nhà Minh đáp lễ và tạ ơn.
Sai quan làm lễ thích điện^2 cúng tiên sư là Khổng Tử.
Chọn lấy ngày đinh^3, sai Lê Quốc Hưng làm lễ thích điện ở Văn Miếu. Hằng năm đặt làm lệ thường.
Thái Quân Thực và Nguyễn Trụ^4 có tội, bị đày.
Tr ước kia, khi sai sứ sang nhà Minh, các quan theo thứ tự trước sau, xin để Trụ sung vào sứ bộ, còn Quân Thực làm kỳ nhân^5. Quân Thực có ý bất bình. Khi đến Yên Kinh, nhà Minh theo cấp bậc, ban áo: Quân Thực được thứ áo không có hoa dệt kim tuyến, trong lòng lại càng hậm hực tức tối, mắng chửi bừa lên. Trụ cũng nổi xung, cãi nhau, đánh lộn: Trụ bị thương ở mặt. Rồi hai bên thưa nhau ở Hồng lô tự nhà Minh. Trụ lại đi riêng đến Long Châu, nhận đồ tặng tiễn của nội quan nhà Minh. Trụ còn nói vụng với quan bạn Tống là Lữ Hồi nhà Minh về chuyện tiên đế nghe lời gièm pha, dùng hình phạt không đúng mức^6. Những việc này bị phát giác. Nhà vua giao Quân Thực và Trụ xuống cho pháp ti bàn xét. Đình thần đều cho rằng hai người vâng mạng đi sứ làm việc ngoại giao, vì tức giận đánh nhau, làm nhục quốc thể: Tội đáng chết; nhưng nghĩ vì họ trước kia đã có công lao, nên cho giảm nhẹ. Nhà vua bèn đày Quân Thực đi châu xa^7, đày Trụ đi châu gần^8.
Lời chua - Long Châu: Xem Trần Thánh Tông, năm Bảo Phù thứ 4 (Chính biên VII, 17).
Tháng 3. Sáu qu ả bảo ấn đã đúc xong.
Trước kia, dùng vàng bạc đúc sáu quả bảo ấn:
1- Thuận Thiên thừa vận chi bảo, để dùng vào việc truyền ngôi;

1 Tên đất.
2 Làm lễ đặt chén rượu ở trước thần vị để tế tiên sư.
3 Ngày "thượng đinh" gọi tắt, tức nhảy đứng vào ngôi thứ tư trong mười thiên can (như giáp, ất, bính, đinh, ...) thuộc thượng tuần (từ mồng 1 đến mồng 10) tháng 2 hay tháng 8 âm lịch.
4 Toàn thư XI, 24a chép là Nguyễn Tông Trụ.
5 Kỳ nhân, nghĩa đen, là người già, trạc 60 tuổi. Còn cương vị và nhiệm vụ của kỳ nhân trong sứ bộ đương thời thế nào, chưa rõ. 6 Chỉ việc Lê Thái Tổ giết Lê Hãn (tức Trần Nguyên Hãn) và Lê Văn Xảo (tức Phạm Văn Xảo). Xem Chính biên XV, 20, 27.
7 Châu Bố chính. Xem Chính biên XV, 10 và XVI, 5. 8 Châu Nghệ An. Xem Chính biên XV, 10.
2- Đại thiên hành hóa chi bảo, để dùng vào việc đánh dẹp;
3- Chế cáo chi bảo, để dùng đóng vào bài chiếu hoặc bài chế;
4- Sắc mệnh chi bảo, để dùng vào việc ra hiệu lệnh, thưởng hay phạt;
5- Ngự tiền chi bảo, để dùng đóng vào sổ sách;
6- Ngự tiền tiểu bảo, để dùng vào việc cơ mật;
Đến nay, sáu ấn báu này đã đúc xong, nhà vua sai Hữu bật Lê Văn Linh làm lễ cáo nhà thái miếu.
L ộ Lạng Sơn và lộ Nam Sách có bệnh dịch.
Xứ La La Tư sai sứ sang triều cống.
Xứ La La Tư giáp với Vân Nam, ăn mặc cũng như Vân Nam.
Lời chua - La La Tư: Theo Nguyên sử loại biên thì La La Tư tuyên úy ti do nhà Nguyên thiết lập, thuộc lộ Vân Nam, đến đời Minh, thuộc vệ Vĩnh Xương.
Tháng 4, mùa h ạ. Sâu cắn lúa.
Ra lệnh cho xã quan các lộ làm lễ cúng trừ tai.
Hạ lệnh cho các quan không được coi thường việc dùng sức dân chúng.
Vì bấy giờ việc canh nông đang cần kíp, nhà vua ra sắc bảo các tướng và các quan ở lộ, huyện, trấn thuộc các đạo không được động dụng sức dân một cách khinh thường.
Bọn đại tư đồ Lê Sát xin nhà vua kén lựa những bậc nho thần vào hầu đọc sách ở tòa Kinh Diên. Sự tâu xin này không được trả lời.
Nhà vua ở trong cung, chơi đùa với bọn hầu cận sã suồng. Các đại thần tâu xin dùng bọn Lê Trãi và Trình Thuấn Du để cùng với vài ba đại thần, thay đổi phiên nhau, vào hầu nhà vua ở tòa Kinh Diên. Nhà vua trả lại tờ tâu, không nhận.

Nguy ễn Cung, một tên tiểu thụ^1 lại càng được nhà vua cưng chiều. Bọn Lê Sát xin giết Nguyễn Cung, nhà vua không nghe. Bọn Sát bèn cáo bệnh, không vào chầu. Quan giữ việc can ngăn là Phan Thiên Tước tâu rằng: "Bậc thánh, chẳng ai bằng Nghiêu, Thuấn, thế mà còn phải lấy Quân Trù và Thành Chiêu làm thầy. Từ xưa, các bậc đế vương sở dĩ tăng tiến được thánh đức, chưa từng có ai không nhờ ở học vấn, huống chi bệ hạ ngày nay, đương lúc tuổi sức còn mạnh, đối với đường lối trị nước xưa nay, nào đã có thể biết khắp được đâu? Bọn đại tư đồ Lê Sát xin lựa các nho thần ở bên tả hữu, chừng có ý muốn cho bệ hạ trở nên như Nghiêu, Thuấn đó thôi. Vậy sao bệ hạ lại coi thường mưu chước quan trọng làm vì lợi ích xã tắc ấy mà nỡ trái ý trung thành của bọn Lê Sát khiến họ đâm ra đau buồn, không vào chầu được? Nguyện xin bệ hạ nghĩ lại, coi trọng mệnh lệnh gửi gắm của tiên đế thì bốn biển được nhờ phúc của bệ hạ đấy".

Nhà vua l ại cưỡi voi, cho lồng chạy ở trong sân hậu cung. Nhân bấy giờ có người tiến con dê rừng. Nhà vua cho voi chọi nhau với dê rừng. Con dê vùng lên, xông vào húc: voi sợ, lùi về phía sau, sa xuống giếng. Bọn Thiên Tước và Lê Sát lại dâng lời can ngăn. Nhà vua lặng im.

Thiên T ước lại cùng bọn Lương Thiên Phúc và Nguyễn Chiêu Phủ dâng sớ, nói: "Đức tiên đế gội gió, chính mình mặc áo giáp, đội mũ trụ, nhọc tinh thần, mệt thể chất hàng hơn 10 năm, mới dẹp yên được thiên hạ. Bệ hạ được nối cơ nghiệp sẵn sàng, đáng nên lưu tâm vào học thuật, chăm cầu người hiền để lo toan cho nước được thêm thịnh trị. Thế mà nay đại thần xin lựa văn thần vào hầu học tập ở Kinh Diên, bệ hạ lại bỏ qua, không xét! Đó là một điều không nên.
1 Hạng bầy tôi bé nhỏ ở trong cung.
"Tiên đế chọn người làm mẫu sư^1để khuyên dạy ở trong cung, thế mà bệ hạ lại khinh nhường quở mắng, không nghe! Đó là hai điều không nên.
"Thần phi và Huệ phi^2 vào cung để khuyên răn dạy bảo thì bệ hạ vội trước sai đóng cửa, không cho vào. Đó là ba điều không nên.
"Trong đám bệ vệ quản lãnh^3 thấy bệ hạ không đọc sách, lại cầm cung đi bắn chim, có người đứng ra can ngăn, nhưng bệ hạ không nghe, lại giơ cung để bắn người ta! Đó là bốn điều không nên. "Tiên đế lựa lấy con em các công thần để hầu bệ hạ học tập, nhưng bệ hạ đều nhạt nhẽo, xa lánh; chỉ chơi đùa với những kẻ hầu cận sã suồng. Đó là năm điều không nên.
"Phàm ng ười làm vua tất phải tìm kiếm bậc hiền tài, thưởng cho những người biết nói thẳng, cố can ngăn và có công lao; thế mà nay bệ hạ lại chơi đùa và ban thưởng cho hoạn quan. Đó là sáu điều không nên.

"Th ần đang giữ chức can ngăn, sợ hãi đợi tội, dám chẳng hết lòng tâu bày. Nguyện xin bệ hạ những khi ra coi triều, hoặc tiếp các đại thần, hoặc nghe bầy tôi tâu bày chính sự, phải nên giữ vẻ tôn nghiêm, bình tĩnh, ngay thẳng. Bằng dung nghi hòa nhã của thiên tử, bệ hạ kính trọng bậc đại thần, yên ủi người có công, dung nạp những người can ngăn thẳng thắn để mở rộng đường ngôn luận, thấu suốt tình hình kẻ dưới, như vậy chính nhà vua cũng sẽ trở nên được bậc đại hiếu, biết nối chí và noi theo việc làm của vua cha, chứ chẳng riêng vì Thành Vương nhà Chu và Thái Giáp nhà Thương được độc chiếm tiếng khen ấy đâu".

Th ấy tờ sớ này, nhà vua giận lắm, sắc sai bọn tả hữu bọn Lê Cảnh Xước và hoạn quan Đinh Hối đến khắp nhà bọn Thiên Tước vặn hỏi xem tên họ những ai đã mách bảo Thiên Tước những chuyện trên đây. Thiên Tước thưa rằng: "Đó là Lê Lãnh, Đồng tổng quản ở vệ quân Bắc Giang hạ, đã bảo cho biết. Chúng tôi chỉ cốt hết lòng yêu vua, làm tròn chức vụ, dù chết cũng chẳng lo gì!". Bọn Cảnh Xước bèn trở về.

Ngày hôm sau, Thiên T ước vào chầu tâu: "Ngu Thuấn^4 là bậc thánh nhân, thế mà Bá Ích còn khuyên răn đừng có buông tuồng biếng nhác. Đường Thái Tông^5 là bậc vua hiền, thế mà Ngụy Trưng^6 còn khuyên phải đề phòng mười điều sai lầm có thể đi dần đến chỗ xấu^7. Chúng tôi lạm giữ chức can ngăn, sợ nhà vua mắc lỗi, nên mới trổ sức, giãi lòng ngu dại điên rồ. Nếu bệ hạ tiếp nhận những lời can ngăn này thì hạng người cắt cỏ, kiếm củi hoặc làm thợ thuyền sẽ đều cởi mở mà trình bày được hết điều ấp ủ và đức thánh minh của bệ hạ sẽ càng thêm sáng tỏ lớn lao". Nhà vua có ý nghe ra.

1 Người nữ sư vừa săn sóc vừa dạy dỗ hạng vua trẻ tuổi.
2 Tức là Trần Thị và Phạm Huệ Phi, hai người vợ lẽ Lê Thái Tổ, đều là dì ghẻ của Lê Thái Tông.
3 Chức quan võ gần vua ở đương thời.

4 Cương mục in là Nghiêu, Thuấn. Đây theo Toàn thư XI, 22b chép là "Ngu Thuấn" đúng hơn, vì bấy giờ Bá Ích khuyên răn Ngu Thuấn đừng biếng nhác, đừng buông tuồng (vô đại, vô hoang) thì Nghiêu đã chết rồi (xem Thiên đại vũ mô trong Kinh thư).
5 Tên là Thế Dân, con Đường Cao Tổ, trị vì từ năm 627 đến năm 649.
6 Ngụy Trưng, tên tự là Huyền Thành, người Khúc Thành đời Đường, khi làm quan dưới triều Đường Thái Tông, Trưng có dâng đến hơn hai trăm bản tấu để can ngăn, lời lẽ thiết tha thành khẩn, được nhà vua kính sợ.
7 Nguyên văn là "Thập tiệm", tức là mười điều Đường Thái Tông tỏ ra dần dần không được tốt bằng khi mới lên ngôi: 1- Sai sứ đi xa hàng muôn dặm để lùng tuấn mã và kiếm đồ báu lạ; 2- Do lòng xa xỉ kiêu rông, định dùng nhân lực vào việc doanh tạo; 3- Buông thả lòng ham muốn, làm nhọc người ta; 4- Suồng sã với tiểu nhân, xa lánh quân tử; 5- Thích nhận những của hiếm có, ham làm những sự để chơi; 6- Yêu hay ghét ai chỉ tùy theo ý riêng của mình; 7- Ham thú săn bắn; 8- Nét mặt không có thái độ để tiếp người dưới và hay vặn hỏi lỗi nhỏ của người ta; 9- Gây to kiêu ngạo, dùng nhằm việc võ; 10- Làm cho dân khổ vì diêu dịch đến nhọc mệt, xơ xác, oán thán, chia lìa.
Lời chua - Trình Thuấn Du: Người Tân Hưng thuộc huyện Duy Tiên^1, đỗ khoa minh kinh năm Kỷ Dậu, Thuận Thiên thứ 2 (1429).
Sắc sai trăm quan phải tu tỉnh, chăm lo làm tròn chức vụ.
Nhà vua ra s ắc dụ bảo các quan văn võ trong kinh và ngoài các lộ: "Gần nay ít kẻ biết giữ phép công, tuân theo pháp luật: Người giữ tiền bạc, để bê trễ đọng lại, cố ý làm khó khăn; kẻ coi quân đội, không thương xót binh lính. Còn cai trị dân, thì không lo chăn dắt nuôi dậy, chỉ buông tha cho bọn giàu có, riêng trút sai dịch vào hạng bần cùng; xử kiện thì không giữ công bằng, chỉ nghĩ đến bè đảng và ăn hối lộ; làm việc thì không cần mẫn, chỉ chè chén và tiệc tùng. Những kẻ canh giữ quan ải, không nghĩ đến việc kiểm tra xét hỏi, chỉ mưu tính buôn bán để làm giàu.

"Các ng ười cùng hưởng lộc trời, chăn dân của trời, thế mà làm việc như vậy há chẳng trái nghịch với trời sao? Từ nay các ngươi nếu biết sửa đổi lỗi trước, noi theo đường thiện, hết lòng trung ái, thương yêu quân và dân, hòa thuận giữa bạn đồng liêu, công bằng xét xử việc hình ngục và kiện tụng, khuyến khích canh nông và tằm tang, dẹp yên trộm cướp, trao dồi đức hiển vinh, con cháu sẽ được hưởng phúc. Nếu không thế thì nhà nước đã có pháp luật đây".

B ắt đầu đặt ra thể lệ cấp phát giấy tờ "lộ dẫn". Phàm quân và dân ở các lộ vào kinh đô vì có việc công hoặc vì buôn bán, hay là các nha thuộc kinh đô có việc đi ra các lộ đều phải do quan trên, mà mình thuộc quyền, cấp phát cho giấy tờ chứng nhận. Các nơi quan ải và bến sông phải kỹ càng kiểm tra xét hỏi giấy tờ rồi mới cho phép đi lại thông đồng.

L ời phê^2 - Bầy tôi vừa mới can ngăn, vua đã tức thì ban ra sắc lệnh: cả hai đều không phải có ý thành thực tu tỉnh khuyên răn lẫn nhau. May mà trong nước được vô sự, là vì nhờ công đức của Lê Thái Tổ còn để lại đó thôi.
Thăm dò xét hỏi về thực trạng của các quan lại ở trong kinh đô và ngoài các lộ, rồi cho thăng chức hoặc biếm truất có khác nhau.
Tr ước kia, nhà vua bí mật sai đi dò hỏi về thực trạng thanh liêm hay tham nhũng của các quan lại ở trong kinh đô và ngoài các lộ để tâu vua biết. Đến đây, ban thưởng cho những người làm việc lâu năm mà siêng năng chịu khó, chia làm hai bậc:

B ậc nhất, thưởng tước 1 tư^3 tiền 5 quan;
Bậc nhì, thưởng tước 1 tư^4.
Còn những kẻ tham ô, làm trái phép nước, từ Tuyên uý, tướng hiệu đến Tuyên phủ, Chuyển vận và Tuần sát gồm 53 người đều bắt giao cho quan pháp ti xét hỏi.
Ban cho s ư Huệ Hồng áo phẩm phục màu lục pha đỏ (phi).
Lời chua - Huệ Hồng: Sư chùa Báo Thiên.
Áo màu lục pha đỏ (phi): Xem Lê Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 2 (Chính biên XV, 22).
Tháng 8. Sâu c ắn lúa.
Đúc tượng Thái Tổ và tượng Quốc thái mẫu^5 bằng vàng.
Đúc tượng xong, sai nhà sư làm phép điểm nhỡn, rồi sau mới rước lên nhà thái miếu để thờ.

1 Thuộc tỉnh Hà Nam.
2 Về việc ra sắc lệnh khuyên bảo trăm quan tu tỉnh, chăm lo làm tròn chức vụ.
3 Xem chú giải số 2 ở Chính biên VII, 4.
4 Xem chú giải số 2 ở Chính biên VII, 4.
5 Tức bà Cung Từ, mẹ Lê Thái Tông.
Lời phê - Tầm bậy^1!
Mở kỳ thi tại Tập Đường để sát hạch những giáo chức và những người quân và dân có học.
B ấy giờ các giáo quan phần nhiều không xứng đáng với chức vụ, lại hay chê bai nói xấu lẫn nhau. Việc này lên đến triều đình. Nhà vua sai các giáo chức ở Quốc Tử Giám và ở các lộ cùng với những người quân và dân có học vấn đều tập hợp để thi ở Vân Tập Đường, rồi căn cứ vào đấy sẽ xét kỹ để bổ dụng hoặc sa thải. Chân giáo chức nào khuyết sẽ lấy những người quân và dân đã thi đỗ mà bổ dụng vào.
Giảm thuế.
B ấy giờ bàn việc giảm nhẹ ngạch thuế khóa. Sắc sai: phàm đất bãi công ở sở tại đều chia cấp cho quân và dân làm sản nghiệp đời đời: quân thì 5 sào, dân thì 4 sào, đều được miễn thuế. Còn riêng hạng quan, quả^2đều không được miễn. Phan Thiên Tước nói: "Chính sự của vương giả, đối với những người quan, quả, phải thương xót trước, nay ơn huệ chỉ nhuần thấm đến quân và dân, còn hạng quan, quả phải riêng chịu khô héo! Thể thống chính sự há nên như vậy ư?". Do đấy, hạn người quan, quả cũng được miễn tô 3 sào.

Tháng 10, mùa đông. Nhà vua đi đến Đông Tân, xem thi bơi^3.
Lời chua - Đông Tân: Ở bờ sông Nhị, phía đông thành Đông Kinh.
Điểm duyệt quân đội và chiến cụ.
Sắc sai các quân: Hạn đến ngày 15 tháng 11^4đều tới điểm duyệt tại chỗ đã xác định.
Mồng 1, tháng 11. Nhật thực, nhưng không cứu chữa^5.
Theo lời mật tấu của Bùi (Thì) Hanh, không cứu chữa khi có nhật thực.
Có sấm sét. Cầu vồng mọc.
Trời có tiếng kêu như sấm sét. Kinh đô động đất.
Bồn Man đến triều cống.

B ồn Man giáp với châu Ngọc Ma, thấy Cầm Quý ở Ngọc Ma không giữ lễ cống (nhà Lê), sợ vạ lây đến mình, nên phải quy phục trước, và đem dâng cống các sản vật địa phương, ngà voi, sừng tê. Nhà vua ban khen, thưởng cho áo dệt kim tuyến.
Lời chua - Bồn Man: Xem Lê Nhân Tông, năm Thái Hòa thứ 6 (Chính biên XVIII, 8).
Ngọc Ma: Xem Bình Định vương năm thứ 2 (Chính biên XIII, 10). Nhà vua sai bọn Tổng quản Lê Bôi và Tham đốc^6 Lê Văn Linh đi đánh châu Ngọc Ma, bắt được Cầm Quý, giải về Kinh đô, giết chết.
Cầm Quý có hơn vạn quân. Khi Thái Tổ mới khởi nghĩa Quý đem quân đi theo, được trao chức Thái úy; sau đó, Quý ngờ vực và hối hận, tự ý rút lui. Nhưng cậy chỗ ở là nơi hiểm trở xa khơi, Quý
1 Chỉ việc sai sư điểm nhỡn cho hai pho tượng vàng.
2 Quan:đàn ông không vợ. Quả:đàn bà góa chồng.
3 Toàn thư XI, 31b chép rõ là "xem năm quân (ngũ quân) thi bơi". Như vậy cuộc thi bơi này chỉ riêng có quân đội được dự thôi.
4 Năm Ất Mão, 1435.
5 Theo mê tín xưa, nhật thực là một tai biến, nên gặp khi nhật thực, người ta thường cứu chữa bằng mọi hình thức như gõ mâm, nồi, đập nong, mẹt, v.v...
6 Chức quan nằm trong một vệ ở đầu thời Lê. Đứng đầu mỗi vệ là Đề đốc, Tham đốc đứng thứ hai.
không dâng n ộp cống phú. Hắn là người tham lam tàn bạo, thê thiếp có đến hàng trăm, cung thất làm rất đồ sộ, cột nhà bằng đồng. Hắn bắt dân dưới quyền mình đóng góp nặng nề. Lê Thái Tổ đã định đi đánh, nhưng vì bận nhiều việc khác, nên chưa rảnh làm đến việc này. Đến đây, nhà vua sai bọn Lê Bôi đem các quân và binh lính ở trấn Nghệ An chia các đường tiến đánh: đến đâu thắng đấy, bắt được Quý, đóng cũi giải về kinh đô, giết chết.
Vét sông Đông Ngàn.
Điều động các quân vét sông Đông Ngàn để sự chuyển chở binh lương được thông đồng. Lời chua - Đông Ngàn: Tức Cổ Pháp. Xem Lê đế Long Đĩnh, năm Cảnh Thụy thứ 2 (Chính biên II, 6).
Bính Thìn, n ăm thứ 3 (1436). (Minh, Anh Tông, năm Chính Thống thứ 1). Tháng giêng, mùa xuân. Sai sứ sang nhà Minh.
Nhà vua sai Lễ bộ thượng thư Đào Công Soạn và Nội mật viện phó sứ Nguyễn Thúc Huệ sang nhà Minh, cầu xin phong vương.
Tháng 5, mùa hạ. Ân xá.
Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục Chính Biên

Quyển thứ XVII
Từ Đinh Tị, Lê Thái Tông, năm Thiệu Bình thứ 4 (1437) đến Đinh Mão, Lê Nhân Tông, năm Thái Hòa thứ 5 (1447), gồm mười một năm.
Đinh Tỵ, năm Thiệu Bình thứ 4 (1437). (Minh, năm Chính Thống thứ 2). Tháng giêng, mùa xuân. Bọn Quỵ và Thang, thổ tù ở Gia Hưng, làm phản. Dẹp yên được.
B ọn Đạo Quỵ và Đạo Thang (không rõ họ hai người này) thổ tù mỗi châu thuộc trấn Gia Hưng, nổi lên làm phản, bắt giết Đại tri châu Đạo Lễ (cũng không rõ họ), rồi chiếm giữ bản châu. Chiêu thảo sứ Hà An Lược đem lính thổ đi đánh, bắt được bọn Quỵ và hơn trăm đồ đảng, giải về kinh đô, giết chết.
Nhà vua dùng An Lược làm Chiêu thảo đại sứ. Lại dùng Đạo Xa (không rõ họ), con của Quỵ, làm Hoài viễn tướng quân, coi quản công việc trong châu, ban cho mũ áo và đai.
Lời chua - Gia Hưng: Tức Lâm Tây. Xem Lý Thái Tông, năm Thông Thụy thứ 4 (Chính biên II, 41).
M ỗi châu: Theo Kiến văn lục của Lê Quý Đôn, thì Thuận Châu^1 thổ âm gọi là Mường Muỗi. Lại theo Gia phả họ Bạc trong Hưng Hóa tỉnh sách thì Đạo Chưởng chiêu tập vỗ về những người Mường Muỗi cư trú tại đó. Mường Muỗi nay là Thuận Châu. Sử cũ cho chữ "Muỗi" là tiếng nôm^2, nên gọi là Mỗi Châu hoặc châu Thuận Mỗi^3.

Đạ o: Tức là chức Phụ đạo^4.
Quỵ, Thang, Lễ, Xa: Có người nói bốn tên này đều là dòng dõi họ Xa.

Hà An L ược: Người Mai Hạ thuộc Mai Châu. Theo Gia phả^5, thì An Lược đem lính thổ đến Mộc Châu, bắt được bọn Quỵ, Thang và đồ đảng của chúng, giải về kinh đô, giết chết. Triều đình phong An Lược làm Chiêu thảo đại sứ.
Sứ nhà Minh sang.
Tr ước kia, nhà vua sai bọn Lễ bộ Thượng thư Đào Công Soạn và Nội mật viện phó sứ Nguyễn Thúc Huệ sang Minh cầu xin phong vương^6. Đến đây, nhà Minh sai bọn Binh Bộ Thượng thư là Lý Úc và Thông Chính sứ ti hữu thông chính sứ là Lý Hanh đem chiếu sắc và ấn vàng sang phong nhà vua làm An Nam quốc vương.
1 Thuận Châu (nay là huyện Thuận Châu tỉnh Sơn La) này khác với Thuận Châu là tên đất cùng với Hóa Châu do nhà Trần đặt cho Ô Lý của Chiêm Thành cũ, khoảng năm 1293-1331 (Xem Chính biên I, 28).
2 Nguyên văn chép là "tục tự".
3 Xem Chính biên XVII, 20 và XXIII, 28.
4 Thổ quan ở miền dân tộc thiểu số.
5 Cương mục không chép rõ Gia phả này là của nhà họ Bạc trên đây hay là của nhà Hà An Lược. 6 Việc năm Bính Thìn, 1436 (xem Chính biên XVI, 33).
Nhà vua sai bọn Hùng Tiệp hữu quân quản lãnh là Thái Sĩ Minh, Thẩm hình viện sự là Hà Phủ và Hữu hình viện Đại phu là Nguyễn Nhật Thăng sang Minh đáp tạ.
Sai Nhập nội hành khiển Lê Trãi và hoạn quan Lương Đăng cùng trông coi việc làm xe loan và thẩm định nhã nhạc.
Trãi dâng b ản đồ vẽ khánh đá^1 và nhân đó tâu rằng: "Dẹp loạn, dùng võ, thái bình dùng văn. Ngày nay chế định lễ nhạc, chính là đúng lúc. Nhưng cội gốc nếu không vững thì lễ nhạc không dựa vào đâu mà đứng được; văn hiến nếu không có lễ nhạc không bởi đâu mà thực hành được. Hòa bình là gốc của nhạc, thanh âm là văn của nhạc. Tôi, vâng theo chiếu chỉ, thẩm định nhã nhạc, không dám không hết lòng; ngặt vì học thức kém cỏi, khó lòng điều hòa được luật điệu âm nhạc là món thần diệu tinh vi. Nguyện xin bệ hạ yêu thương nuôi dưỡng dân đen để nơi làng xóm quê thôn không còn có tiếng sầu than oán giận. Thế mới không lỗi mất căn bản của nhã nhạc". Nhà vua ban khen và tiếp nhận lời tâu của Trãi.
Lời phê - Lời tâu bày tuy nói đúng được căn bản của nhạc, nhưng khi thi hành ra chính sự thì khó đấy.
Truy tôn thêm thụy hiệu đế hậu cho các tổ khảo.
Vì có việc nhà Minh ban sắc phong vương, nên sửa lễ cáo nhà thái miếu, truy tôn thêm các tôn hiệu.
Hi ển tổ Chiêu Đức Trạch hoàng đế làm Hiển tổ Chiêu đức Chí nhân Trạch hoàng đế^2. Hiển từ Gia thục hoàng thái hậu làm Hiển từ Gia thục Khâm thuận hoàng thái hậu^3. Tuyên tổ Hiến văn Phúc hoàng đế làm Tuyên tổ Hiến văn Duệ triết Phúc hoàng đế^4. Trinh từ Ý văn hoàng thái hậu làm Trinh từ Ý văn Trang hiến hoàng thái hậu^5.
Thái tổ Thống thiên Khải vận Thánh đức Thần công Duệ văn Anh vũ hoàng đế làm Thái tổ Thống thiên Khải vận Thánh đức Thần công Duệ văn Anh vũ Đại hiếu hoàng đế^6.
Cung T ừ Quốc Thái mẫu làm Cung Từ Quang Mục Hoàng Thái hậu^7.
Thăng trật cho bách thần.
Gia phong cho các thần linh trong nước, sai các quan đến làm lễ tế, khấn cáo về việc nhà vua được sắc phong vương.
Khảo thí võ nghệ.
Kh ảo thí và điểm duyệt võ nghệ của các tướng hiệu trong các quân vệ. Phép thi thế này: trước thi cung tên, thứ đến tiễn thủ^1, thứ nữa đến sử dụng áo giáp và lá chắn. Ba món thi trên đây, nếu đều trúng cách thì được cấp cả toàn bổng; nếu không trúng thì lương bổng phải giảm dần xuống. Phép thi này đặt làm thành lệ mãi mãi.

1 Nguyên văn chép Cương mục là "Thạch khánh đồ" (Chính biên XVII, 2). Nhưng đến Chính biên XX, 14, Cương mục lại chép là "Thạch bản đồ". Và nhiều sách khác cũng chép là "Thạch bản đồ". Đó có lẽ là vì chữ "khánh" và chữ "bản" tự dạng chữ Hán hơi giống nhau, nên dễ gây ra lầm lẫn. Nay theo sự khảo cứu của chúng tôi, thì chữ "khánh" có lẽ đúng hơn: một là vì Nguyễn Trãi khi dâng "Thạch khánh đồ" (bản đồ vẽ khánh đá) gắn liền với việc tâu bày về nguyên lý âm nhạc, sau khi Nguyễn Trãi vâng chiếu chỉ soạn nhã nhạc; hai là vì chính Việt sử thực lục (nằm trong bộ Toàn thư) là bản sử tương đối xưa hơn, chép rõ là "Thạch khánh đồ" (quyển XI, tờ 35b). Vậy có thể tạm khẳng định rằng những chỗ chép là "Thạch bản đồ" đều không đúng.

2 Tên là Thinh, cụ (tằng tổ) của Lê Thái Tông.
3 Tức Nguyễn Thị, là vợ của Thinh và là cụ bà của Lê Thái Tông. Xem thêm Chính biên XV, 6-7.
4 Tên là Khoáng, ông nội của Lê Thái Tông.
5 Tức là Trịnh Thị, là vợ của Khoáng và là bà nội của Lê Thái Tông. Xem thêm Chính biên XV, 6-7.
6 Tức Thái Tổ Lê Lợi, cha của Lê Thái Tông.
7 Tức Phạm Thị Trần, người làng Quần Lai thuộc huyện Lôi Dương, Thanh Hóa, là vợ lẽ của Lê Lợi và là mẹ đẻ của Lê Thái Tông. Xem thêm Chính biên XVI, 14; Toàn thư XI, 1.
Tháng 3. Biểu dương người tiết phụ họ Lê ở Quốc Oai.
Lê Th ị Liễn, người Phúc Lâm thuộc Quốc Oai^2, là vợ Lương Thiên Tích, Túc vệ nhà nhuận Hồ^3, có nhan sắc. Goá bụa sớm, không có con, bà vẫn ở lại nhà chồng, giữ việc thờ cúng đến trọn đời. Thiếu bảo Lê Quốc Hưng đem việc này tâu lên triều đình, nên nhà vua ban cho bà tấm biển treo ở nhà để biểu dương.

L ời chua - Quốc Oai: Xem Trần Dụ Tông, năm Đại Trị thứ 5 (Chính biên X, 16). Phúc Lâm: Thay đổi ra sao, không rõ.
Hạn hán.
Nhà vua ra lệnh cho các lộ làm lễ đảo vũ.
Nhà vua đi xem đánh cá ở Hồ Tây.
Lời chua - Hồ Tây: Tức Lãng Bạc. Xem thuộc Hán, Quang Vũ, năm Kiến Vũ thứ 18 (Tiền biên II, 11).
Tháng 4, mùa hạ^4. Từ tháng 3 đến tháng này không mưa.
Làm lễ đảo vũ ở cung Cảnh Linh.
Lời chua - Cung Cảnh Linh: Xem Lê Thần Tông, năm Thiên Thuận thứ 1 (Chính biên IV, 21).
Tháng 5. Nhà vua đi bái yết thái miếu. Bãi bỏ trò chèo hát^5.
Tr ước kia, nhà vua sai Lê Trãi là Lương Đăng cùng làm việc hiệu đính và quy định nhã nhạc. Những điều bàn luận của Trãi phần nhiều không hợp với Đăng, nên Trãi dâng sớ cố xin từ việc, được nhà vua ưng thuận. Đăng nhân đó dâng kiến nghị, nói: "Trong lễ, có lễ đại trào và lễ chầu thường. Các lễ tế giao, các nhà thái miếu, ngày sinh nhật nhà vua và tết nguyên đán đều là lễ đại trào, hoàng đế mặc áo cổn, đội mũ miện, lên ngự bảo tọa; trăm quan đều đội mũ và mặc áo đại trào. Ngày mồng một và ngày rằm, hoàng đế mặc áo hoàng bào, đội mũ xung thiên, lên ngự bảo tọa; trăm quan đều mặc công phục, đội mũ phốc đầu^6. Gặp lễ chầu thường, hoàng đế mặc hoàng bào, đội mũ xung thiên, lên ngự kim đài; trăm quan mặc thường phục cổ tròn, đội mũ lượt thâm (ô sa mạo).

"Nhã nh ạc thì có: nhạc tế giao, nhạc tế thái miếu, nhạc ngũ tự^7, nhạc cứu nhật thực và nguyệt thực, nhạc dùng trong lễ đại trào, nhạc dùng trong lễ chầu thường, nhạc chín lần tấu trong bữa đại yến, nhạc dùng trong cung. Tất cả không thể dùng chung như nhau được".
Nhà vua ưng theo kiến nghị của Lương Đăng. Rồi cuối cùng ra lệnh cho thi hành.
1 Hai chữ "tiễn thủ" đây có lẽ là "thủ tiễn" mà Cương mục in lầm. Vì tham khảo các sách chỉ thấy có "thủ tiễn" nghĩa là tên bắn bằng tay. Xem chú giải ở Chính biên XV, 14.
2 Thuộc tỉnh Hà Tây.
3 Theo quan niệm sử thuần phong kiến, nhà Hồ (1400-1406) không được kể là chính thống nên bị chép là nhuận Hồ hoặc ngụy Hồ. Xem thêm chú giải số 2 ở Chính biên XIII, 1.
4 Trong tháng 4 mùa hạ này có việc rất quan trọng mà Cương mục lược bỏ là: "nhà vua muốn xem thủ chiếu và thơ văn của họ Hồ (tức Hồ Quý Ly). Nguyễn Trãi lặt lượm sao lục được vài mươi bài thơ văn bằng nôm của họ Hồ, đem dâng vua" (Toàn thư XI, 38).

5 Nguyên văn là "bãi ưu hí".
6 Xem chú giải số 2 ở Chính biên III, 23.

7 Thờ năm thần. Về ngũ tự, có nhiều thuyết, đây chỉ nêu hai thuyết cần hơn: thuyết thứ nhất, ngũ tự là: câu mang (thần cây cối), nhục du (thần loài kim), huyền minh (thần nước), chức dung (thần lửa), và hậu thổ (thần đất). Thuyết thứ hai, ngũ tự là: thần cổng, thần giếng, thần cửa, thần bếp và thần nhà giữa.

Tháng 6. H ạn hán và hoàng trùng^1.
Nhà vua ra lệnh cho các lộ và các trấn làm lễ đảo vũ.
Ở kinh đô có mưa.
Bầy tôi vào chúc mừng. Nhà vua sai họ đi các lộ xem có mưa không.
Hạ chiếu giảm bớt hình phạt, đánh nhẹ thuế khóa.
Tờ chiếu có nói: "Gần nay, hạn hán, hoàng trùng, lệ khí và tai nạn dồn dập xảy đến! Vậy nay nên giảm bớt hình ngục, nới nhẹ thuế khóa để yên ủi lòng dân".
Dùng Lê Kh ả làm Hành quân tổng quản^2, coi giữ cấm quân, Bóc chức tước của Đại tư đồ Lê Sát. Tha Bùi Ư Đài và cho khai phục quan chức. Biếm truất Tây đạo tham tri^3Đặng Đắc xuống làm An phủ sứ ở Lạng Sơn; rồi tống giam vào ngục, giết chết.

B ấy giờ nhà vua đã khôn lớn, xét xử và quyết định công việc ngày càng sáng suốt. Lê Sát còn cứ tham quyền cố vị. Nhà vua chán ghét Lê Sát, bèn mưu tính với những người ở bên tả hữu, cho rằng Lê Sát và Lê Hươu là bà con của Sát, Lê Khả vốn có hiềm khích với Sát. Nhà vua bèn đuổi bọn Ê ra ngoài, dùng Khả giữ quân cấm vệ. Sát còn cố chấp, cho là không nên. Nhà vua nổi giận, đứng dậy, đi vào trong cung, mật sai báo việc này cho mấy viên quan giữ việc can ngăn là bọn Đinh Cảnh An và Nguyễn Vĩnh Tích biết. Bọn Cảnh An liền cùng nhau dâng thư hặc Sát về tội chuyên quyền.

Nhà vua giao xu ống cho tòa pháp ti xét hỏi vụ Lê Sát. Bọn Lê Văn Linh và Lê Ngân đều bào chữa cho Sát, nhưng nhà vua không nghe, bèn bóc hết chức tước của Sát. Hạ chiếu rằng: "Lê Sát ghen ghét người tài năng, tự tiện cầm quyền oai phúc, kể đã lâu ngày. Hắn giết Nhân Chú^4, truất giáng Lê Khả^5, đày Tư Đày^6, ruồng bỏ Cầm Hổ^7. Xét những việc hắn làm đó đều là trái đạo làm tôi. Nay muốn khép hắn vào tội để giãi tỏ phép nước, lại nghĩ Sát là đại thần nhận lãnh mạng lệnh tiên đế dặn lại, nên rộng ban ơn, đặc cách tha cho tội chết, nhưng phải cách chức".
Tha Bùi Ư Đài, cho khai phục quan chức, cất làm Tham tri coi giữ sổ sách quân và dân ở Tây đạo.
Bi ếm truất Tây đạo tham tri quân dân bạ tịch và Đặng Đắc xuống làm An phủ sứ ở Lạng Sơn, sau đó tống giam vào ngục, ra lệnh chém để rao cho mọi người biết. Đó vì Đặng Đắc là kẻ bày mưu lập kế cho Lê Sát.
Lời phê^8 - Lê Thái Tông cũng không phải là ông vua sáng suốt. Đại Tư mã, tham dự triều chính, Đình thượng hầu, Lê Văn An, chết.
Văn An là người hòa nhã, dễ dãi, tiếp đón các nho sĩ và đại phu bao giờ cũng giữ lễ độ. Đến đây, Văn An chết, đặt tên thụy là Trung Hiến.
Sét đánh cửa Đông Thành (Đông Kinh).
1 Sâu cắn lúa.
2 Một chức quan đặt không thường xuyên.
3 Một chức quan coi giữ sổ sách quân dân ở một đạo.
4 Xem Chính biên XVI, 5, 7, 13 và Chính biên XVII, 8.
5 Xem Chính biên XVI, 5, 7, 13 và Chính biên XVII, 8.
6 Xem Chính biên XVI, 5, 7, 13 và Chính biên XVII, 8.
7 Xem Chính biên XVI, 5, 7, 13 và Chính biên XVII, 8.
8 Về việc Lê Thái Tông nổi giận với Lê Sát, rồi vào cung, sai mật báo cho chọn Đinh Cảnh An biết việc Lê Sát cố chấp, không theo ý vua.
Giáng Tham đốc Lê Văn Linh xuống làm Tả bộc xạ^1, giáng Điện tiền đô kiểm điểm Lê Ê xuống làm Đồng tổng quản lộ Quy Hóa.
Vì bọn Văn Linh và Lê Ê là chỗ thân tình của Lê Sát, nên đều phải biếm truất và truy đoạt tấm biển "công thần" được ban cho từ triều Thuận Thiên^2.
Lời chua - Quy Hóa: Xem Trần Thái Tông, năm Nguyên Phong thứ 7 (Chính biên VI, 41).
Dùng Lê Ngân làm Nh ập nội đại đô đốc, đặc tiến khai phủ nghi đồng tam ti. Lại dùng Bùi Cầm Hổ làm Trung thừa.
Trước kia, Cầm Hổ làm Trung thừa vì hặc Lê Sát, nên bị đày ra làm An phủ sứ lộ Lạng Sơn; đến đây, Lê Sát bị đổ, Cầm Hổ được nhà vua khen là cương trực, nên có mạng lệnh cho làm chức này. Tháng 7, mùa thu. Lê Sát có tội, cho phép được tự tử. Gia sản bị tịch thu. Nguyên phi Lê Thị, con gái của Sát, bị phế làm thứ nhân^3.
B ấy giờ có người cáo tỏ rằng Lê Sát nuôi bọn võ sĩ Lê Thảo, Lê Khản và Lê Khắc Hài làm thích khách, mưu toan làm hại Lê Ngân. Nhà vua nổi giận, hạ chiếu rằng: "Sát nay lại nuôi dưỡng những tay liều chết để mưu hại người trung lương, dấu tích gian ác của hắn ngày một lộ liễu. Vậy đáng nên chém để rao cho mọi người biết".
Bọn Lê Ngân và Bùi Cầm Hổ tâu rằng: "Tội Sát đáng chết đấy thật, nhưng Sát đã từng làm đến đại thần, nên phanh thây làm nhục, e để đời sau chê cười!".
Nhà vua bèn cho phép Sát được tự tử. Tịch thu các đồ vật của Sát, chia ban cho quần thần. Vợ con và tài sản của Sát đều bị sung công. Nguyên phi Ngọc Dao, con gái của Sát, sau khi Sát phải tội, cũng bị phế.

Sách phong chiêu nghi^4 Lê thị lên làm Huệ phi.
Phi, là con gái Lê Ngân, sau khi Ngọc Dao bị phế, được lên bậc này.
Phía tây nam có tiếng như sấm. Gió to, mưa lớn.
Tháng 8. Dùng Lê Khả làm Thiếu úy.
Nguyễn Văn Lôi xin cho mò ngọc trai. Nhà vua không cho phép.
Văn Lôi tâu xin cho mò hạt trân châu ở Đông Hải để sung vào việc tiêu dùng trong nước. Nhà vua không nghe.
Lời chua - Đông Hải: Trấn An Bang thuộc Đông đạo, có hải phận Vân Đồn, trong hải phận này có sản ngọc trai.
Hạ chiếu răn bảo pháp ti đoán hình ngục phải theo đúng luật pháp.
Nhà vua d ụ rằng: "Phàm người giữ việc xét đoán ngục tụng phải nên căn cứ vào điều chính trong minh văn của luật pháp. Khi tội danh đã phù hợp với luật rồi thì trước phải tường trình với các đại thần, thái giám và đài quan^1 cùng nhau công đồng xem xét, rồi sau mới kết án tâu lên vua, chứ không được thiên vị vì tình riêng, cứ theo ý mình mà tăng nặng hay giảm nhẹ như kiểu Lê Sát đã làm ngày trước".

1 Chức Tả bộc xạ được đặt từ thời Trần hàm nhị phẩm, tương đương với Hành khiển thượng thư tức là chỉ dưới Tể tướng. Đầu thời Lê gọi là Thị trung bội xạ chỉ dành cho Đại thần giữ then chốt rất quan trọng. Cương mục chép Lê Văn Linh đang làm Tham đốc bị giáng xuống làm Tả bộc xạ có lẽ chép nhầm. Bởi vì Tham đốc là chức quan võ nằm trong một vệ dưới chức Đề đốc hàm nhị phẩm.

2 Niên hiệu Lê Thái Tổ, 1428-1433. Xem thêm Chính biên XV, 20-22.
3 Người dân thường, không có chức tước phẩm trật gì.
4 Chiêu Nghi là một cấp bậc vợ lẽ của vua, ở trong hàng tam chiêu (chiêu nghi, chiêu dung và chiêu viên) thuộc bậc cửu tần (chín cung tần), dưới hậu và hoàng phi (xem Chính biên XVIII, 16-17).
L ời chua - Thái giám: Theo Kiến văn lục của Lê Quý Đôn, Lê Thái Tổ cất đặt quan lại, có chức thái giám, dùng những người họ thân có công lao đứng làm, chức vị ở dưới Nhập nội hành khiển và Xu mật đại sứ.
Dùng Lê Đổ làm Chính sự viện đồng tham nghị.
Trung th ừa Bùi Cầm Hổ can rằng: "Tham nghị là chức giúp rập chính sự, nếu không phải là bậc lão thành thì không nên dùng. Nay Lê Đổ có nhiều lầm lỗi, thế mà cho lên làm chức này, e không thể khuyến khích người khác được". Nhà vua không nghe.

L ời chua - Chính sự viện đồng tham nghị: Theo "Chức quan chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú, Lê Thái Tổ mới lập ra chính sự viện, có những chức tham tri chính sự, tham nghị và đồng tham nghị để nắm giữ công việc then chốt.
Tháng 9. Hoạn quan Lương Đảng dâng nhã nhạc mới.
Nh ạc mới này, mô phỏng nhạc khí của nhà Minh mà làm ra. Nhạc tấu ở trên nhà, có: trống cái, bộ khánh^2, bộ chuông^3, đàn cầm^4, đàn sắt^5, sinh^6, tiêu^7, quản^8, thược^9, chúc^10, ngữ^11, huân^12, trì^13. Nhạc tấu ở dưới thềm, có: phương hưởng^14, không hầu^1, đàn tì bà^2 và quản dịch^3 dùng.
1 Chức quan ở Ngự sử đài, giữ việc can ngăn.
2 Nguyên văn "biên khánh", thứ nhạc khí gồm 16 chiếc khánh cùng treo vào một giá bề dài và bề ngang đều giống nhau, chỉ khác là có cái mỏng, cái dày để hợp với 12 chính luật và 4 bội luật (theo Từ Nguyên, trang 1175).
3 Nguyên văn "biên chung". Thứ nhạc khí gồm 16 cái chuông cùng treo vào một giá, chia làm hai đợt, ăn khớp với 12 chính luật và 4 bội luật. Chuông lớn và chuông nhỏ đều hình chầy, phía dưới phẳng miệng. Cứ theo dày hay mỏng mà xếp thứ tự, cao độ 7 tấc 5 phân thời xưa (theo Từ Nguyên, trang 1175).
4Đàn cầm xưa có 5 dây, sau dùng 7 dây: dài 3 thước, 6 tấc cổ. Dùng ngón tay mà gảy theo 13 ký hiệu, phát ra 13 âm thanh (theo Từ Nguyên, trang 997).
5Đàn sắt, xưa có 50 dây, sau đổi làm 25 dây; mỗi dây có một trụ. Khi đánh đàn thì làm di động ở trên hay dưới để cho âm thanh phát ra trong, đục, bổng, trầm khác nhau (theo Từ Nguyên).
6 Thứ nhạc khí xưa làm bằng vỏ quả bầu, trong xếp 13 chiếc ống nhỏ, thành hàng quây tròn, thổi ở một cái vòi có cựa (theo Từ Nguyên, trang 1127).
7 Cái tiêu xưa làm bằng trúc, hạng lớn: 23 ống, hạng nhỏ: 16 ống, khác với cái tiêu ngày nay chỉ có một ống (theo Từ Nguyên, trang 1141).
8 Nhạc khí xưa, thất truyền đã lâu. Mỗi thuyết một khác: người nói có 6 lỗ, người nói có 8 lỗ, người nói có đáy, người nói không đáy, người nói có một ống, người nói có cả hai ống để thổi... (theo Từ Nguyên).
9 Nhạc khí xưa, giống cái đoản địch (sáo ngắn) có ba lỗ (theo Từ Nguyên).
10 "Chúc" làm bằng gỗ, đóng như cái đấu vuông, trên thách, dưới thu sâu 1 thước 5 tấc cổ, ba mặt đều bưng ván gỗ, đáy ván giữa làm lồi lên như mặt trống để đập gõ. Khi đánh, dùng cái ván có cán dài, gọi là cái "chỉ" mà rập thành tiết tấu. Nhạc khí này dùng để giáo đầu trước khi tấu nhạc (theo Từ Nguyên, trang 759).
11 Thứ nhạc khí, làm giống hình con hổ đang phục, trên lưng có 27 cạnh khía khấp khểnh để gõ bằng dùi gỗ, điểm xen khi ngừng khúc nhạc (theo Từ Nguyên, trang 664).
12 Cái huân, nặn bằng đất, to bằng quả trứng ngỗng, trên thót dưới phình, trong rỗng miệng có một lỗ để thổi, thành phía trước có 4 lỗ, thành phía sau có 2 lỗ (theo Từ Nguyên, trang 353).
13 Trì, một nhạc khí xưa, thổi ra tiếng để hòa hợp nhịp nhàng với cái "huân" (theo Từ Nguyên).
14 Nhạc khí xưa, chế bằng kim loại, gồm có 16 tấm hình chữ nhật, xếp nghiêng thành hai hàng cùng treo chung vào một giá. Khi dùng chiếc dùi đồng nhỏ mà gõ thì tùy theo từng tấm dày mỏng phát ra âm thanh trong, đục khác nhau (Từ Nguyên, trang 681).
Xe loan làm xong. Nhà vua phong hoạn quan Lương Đăng làm Đô giám.
Tr ước kia, Lương Đăng tâu xin quy định nghi trượng lỗ bộ^4: Khi vua trẩy một cách trọng thể, xe loan thì có xe lớn (đại lộ), xe voi, xe ngựa, kiệu cửu long^5, kiệu thất long^6, bộ liễn^7, phi liễn^8. Nhà vua nghe theo. Đến đây làm xong, Đăng được phong làm Đô giám trung thừa.

Bùi C ầm Hổ tâu rằng: "Bệ hạ từ khi lên ngôi đến giờ, thay đổi nhiều việc của tiên đế đã làm. Kìa như Lễ Bộ ti đồng giám là Lương Đăng, tiên đế thấy hắn biết chút chữ nghĩa, cho làm nội nhân phó chưởng, nhưng rồi thấy hắn chỉ khúm núm bề ngoài, không thẳng thắn, không thể gần gũi được, nên mới cho hắn ra làm văn đội. Thế mà nay lại cho lên làm chức quan to. Vậy xin bệ hạ nghĩ lại".

Ng ười thợ là Cao Liệt dâng hai chiếc mũ cỏ, và xin mộ dân sung vào làm việc ở Quan tác cục^9. Thị ngự sử Nguyễn Vĩnh Tích can rằng: "Người làm vua xưa không quý những đồ kỳ lạ khéo léo, nên vua Thuấn chỉ mới dùng thứ đồ sơn, thế mà có đến hơn mười người can ngăn. Vậy xin bệ hạ nghĩ đến tiên đế đã từng tắm gió gội mưa, cũng chưa hề dùng đến thứ mũ ấy".

Khi đã bãi trào, nhà vua giơ cái mũ cỏ lên cho các đại thần và đài quan^10 xem và nói: "Của này có gì đáng gọi là kỳ lạ, thế mà đài quan đã phải can ngăn". Vĩnh Tích thưa rằng: "Tôi muốn làm để nhà vua troở nên hiền hơn Nghiêu, Thuấn, nên mới can ngăn từ lúc chưa chớm nảy điều quấy đó thôi". Nhà vua làm thinh.

L ời chua - Văn đội: Theo "Chức quan chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú, Lê Thái Tổ có đặt ra Ngự Tiền Văn đội, trong đội có ti Thính hậu chuyên giữ việc sai phái điều bát.
Nguyễn Vĩnh Tích: Người La Phù, thuộc huyện Thượng Phúc^11. Lê Cảnh Xước, Nội mật viện sứ, phạm tội ăn hối lộ, bị bãi chức; sau đó lại được khai phục.
C ảnh Xước ăn hối lộ 20 lạng bạc. Theo luật đáng phải tội chết. Nhà vua cho rằng Cảnh Xước hầu ở tòa Kinh Diên đã lâu, nên ruồng bỏ, bắt làm thứ dân. Được hơn một tháng, nhà vua lại dùng làm Hàn Lâm viện thị giảng, Ngự tiền học sinh cục phó.

L ời chua - Ngự tiền học sinh cục phó: Theo "Chức quan chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú, Lê Thái Tổ mới đặt ra Ngự tiền học sinh cục, trong cục có cục trưởng và cục phó.
Tháng 11, mùa đông. Thi hành lễ mới.
1 Thứ đàn cổ, thất truyền đã lâu. Thuyết cũ cho rằng nó giống cây đàn sắt nhưng nhỏ hơn, gảy bằng phím gỗ (theo Từ Nguyên, trang 1135).
2Đàn tì bà có 4 dây, đầu cong, cổ dài, mặt phẳng, lưng tròn, bụng trên thót dưới phình như hình lá đề. Mặt đàn có bốn "tượng" và 13 "phẩm" để theo đó mà điều tiết thanh âm trong hay đục (theo Từ Nguyên, trang 998).
3Ống sáo xưa, làm bằng trúc, dài 1 thước 8 tấc cổ (theo Từ Nguyên, trang 1127).
4 Về nghĩa "lỗ bộ", có nhiều thuyết khác nhau nhưng có thể nói tóm là những nghi trượng khi vua trẩy như áo giáp và lá chắn để quân lính dùng đi dàn trước mặt mà hộ vệ, hay là nước muối dùng rảy đường cho khỏi bụi. Những thứ này đều được ghi chép vào sổ, nên gọi lỗ bộ. Ở Việt Nam, những đồ như dùi đồng, phủ việt và bát bửu đều gọi là lỗ bộ.

5 Kiệu chạm chín con rồng.
6 Kiệu chạm bảy con rồng.
7 Xe người kéo.
8 Xe đi nhanh.
9 Sở làm mũ.
10 Chức quan ở Ngự sử đài, giữ việc can ngăn.
11 Làng La Phù nay thuộc huyện Thường Tín, tỉnh Hà Tây.

L ương Đăng dâng kiến nghị mới về các tiết mục nghi thức của các lễ coi chầu hoặc yến tiệc trong những ngày sinh nhật nhà vua, tết nguyên đán, mồng một, ngày rằm. Lễ mới này khi đặt xong, nhà vua sai viết ra treo ở cửa Thừa Thiên. Đến đây, nhà vua đi bái yết thái miếu, bắt đầu mặc áo cổn, đội mũ miện; trăm quan mặc triều phục, làm lễ. Khi nhà vua coi chầu, lúc ra lúc vào đều có tiền hô hậu hét.

B ọn Lê Trãi, Nguyễn Truyền, Đào Công Soạn, Nguyễn Văn Huyến, và Nguyễn Liễu tâu rằng: "Lễ nhạc là cốt ở người, mới đặt ra được. Phải là bậc tài đức như Chu Công^1 rồi sau mới không thể chê trách về việc đặt lễ, chế nhạc. Nay nhà vua để cho hạng bầy tôi nhỏ mọn ở trong cung chuyên việc sắp đặt lễ nhạc, như vậy chẳng tủi nhục cho nước nhà lắm sao? Vả lại, việc làm của Đăng đều là dối vua, lừa dưới không căn cứ vào đâu cả. Thí dụ như xưa kia, khi trống đánh thì người ta truyền báo lễ chầu buổi sớm; nay vua đã ngự triều ban, yên chỗ rồi, bấy giờ mới đánh trống! Xưa kia, khi vua đi ra, thì bên tả đánh chuông hoàng chung^2, bên hữu có 5 chuông^3 cùng rền lên để hưởng ứng lại. Khi vua đi vào thì người ta đánh chuông di tân^4 và cũng họa lại bằng năm chuông khác. Ngày nay, khi vua ra coi chầu, đánh 108 tiếng chuông. Số 108 đó là số đếm khi lần tràng hạt^5 của các hòa thượng.

"N ếu theo chế độ nhà Minh, khi vua ngồi, ở cửa Phụng Thiên thì có kim đài^6, ở điện Phụng Thiên thì có bảo tọa. Bây giờ chỉ có một điện Hội Anh, lại có kim đài thường di chuyển không để yên một chỗ; nếu đặt hai kim đài ở cả hai chỗ thì lại không nên. Đó là những lễ nghi gì?
"Còn về xe vua dùng, phía trước có mái vẩy, phía sau có cửa, thế mà bây giờ mở cửa phía trước! Lối xưa có như vậy không?
"Vua, khi ra, khi vào có ti ền hô hậu hét, đó là lệ thường. Bấy giờ, khi cáp môn sứ đã xướng đến tiết mục "tâu việc xong rồi", trăm quan đã lui gót, thế mà vua còn ngồi lại, người coi nghĩ lễ mới bắt đầu hô: "nhập tất"7. Thế là nghĩa gì?
"Lương Đăng là tên bầy tôi nhỏ mọn, ra vào nơi cung cấm, hầu hạ ở bên vua. Như vậy chúng tôi trộm lấy làm ngờ lắm!".
Lương Đăng tâu: "Thần là kẻ vô học, không biết chế độ thời xưa ra sao. Những việc bây giờ làm đó chỉ là biết thế nào, làm thế ấy thôi".
Nguyễn Liễu tâu: "Từ xưa đến nay, chưa có bao giờ hoạn quan lại được tự chuyên, làm nát thiên hạ như vậy!".
Đinh Thắng từ trong nội đi ra, mắng rằng: "Hoạn quan làm gì mà nát thiên hạ? Nếu nát thiên hạ thì phải nát đầu mày".
Nhà vua bèn giao Nguyễn Liễu cho hình quan xét hỏi. Khi án đã kết, Liễu bị tội đáng chết chém. Nhưng nhà vua ra chiếu chỉ cho đặc cách giảm xuống tội thích chữ vào mặt, đày đi châu xa.
L ời chua - Phía trước có mái vẩy, phía sau có cửa: Ở phần Xa dư loại trong Uyên giám loại hàm, Trần Tượng Đạo có nói: "Về chế độ xe, theo hình tượng trời để làm mui, theo hình tượng đất để làm thùng xe, theo sao đẩu để làm trụ cắm gọng mui và ổ bánh xe, theo chòm sao nhị thập bát tú để làm gọng mui xe, theo mặt trời và mặt trăng để làm bánh xe và tay hoa xe. Phía trước có thanh gỗ chắn ngang, phía sau cửa lên xuống; gờ ngang ở đằng trước; gờ ngang ở đằng sau.
1 Xem chú giải ở Chính biên I, 9.
2 Một trong mười hai luật mà người xưa dựa vào thời tiết để đánh dấu mười hai tháng. Hoàng chung thuộc tháng trọng đông (tháng 11 âm lịch).
3 Tức là thanh chung (chuông xanh), xích chung (chuông đỏ), hoàng chung (chuông vàng), cảnh chung (chuông ghi công) và hắc chung (chuông đen). Theo Từ Nguyên trang 76.
4 Một trong mười hai luật tính theo thời tiết mười hai tháng âm lịch. Di tân thuộc tháng trọng hạ (tháng 5 âm lịch).
5 Theo nhà Phật số 108 là số lượng phiền não. Khi lần tràng hạt, mỗi lượt gần hết 108, tức là qua được 108 cái phiền não.
6 Chỗ ngồi cao, có trang sức bằng vàng, hoặc thiếp vàng.
7 Cấm mọi người qua lại, dành đường để vua trẩy vào cung.
Nước Tiêm La sai sứ sang cống.
Tiêm La sai bọn Trai Cương Thích đến triều cống. Nhà vua ban cho sắc thư để sứ giả đem về. Lại gửi tặng quốc vương và vương phi Tiêm La các thức như lụa mùa^1, đĩa, bát.
Lời chua - Tiêm La: Tên nước. Xem Lý Anh Tông, năm Đại Định thứ 10 (Chính biên IV, 43, 44).
Tháng 12. Giết Nhập nội đại đô đốc Lê Ngân, tịch thu cả nhà. Giáng truất Huệ phi Lê Thị, con gái Lê Ngân, xuống làm tu dung^2.
Có ng ười cáo tỏ rằng nhà Lê Ngân thờ phật Quan Âm để cầu khẩn cho con gái là Huệ phi được vua yêu chiều. Bấy giờ nhà vua đang ngự ở cửa Đông trong thành, bèn sai thái giám Đỗ Đại đem 50 võ sĩ đến khám nhà Lê Ngân, soát thấy có pho tượng Phật để thờ, vàng, bạc và lụa màu^3. Nhà vua sai bắt nô tì của Lê Ngân để xét hỏi.

Hôm sau, Lê Ngân vào ch ầu, bỏ mũ ra, tạ tội rằng: "Tôi từ trẻ, theo đi khởi nghĩa Lam Sơn, may được trông thấy cảnh thanh bình; về già, vì dồn chứa nhọc nhằn vất vả đã lâu, nên sinh lắm bệnh. Thầy bói đoán rằng chỗ đất nhà tôi ở là ngôi chùa cổ đã hoang phế, nay sinh yêu ma làm cho động trệ, không yên, nên sùng mộ đạo Phật để cầu âm phúc. Chẳng ngờ nay bị người vợ lẽ mà tôi đã bỏ, cùng với Trần Thị, là vợ lẽ của Lê Sát ngày trước mà nhà vua ban cho nhà tôi^4 xui xiểm, kết hợp với tên đầy tớ gian ngoan, nhân dịp thêu dệt cho thành tội lỗi. Nếu được nhà vua soi xét định đoạt thì buông tha cho tôi về điền viên để được trót đời tàn rạc này".

Nhà vua ch ưa nguôi giận, giao Lê Ngân cho tòa pháp ti luận tội. Khi án đã thành, nhà vua cho phép Lê Ngân được chết, tịch thu cả nhà, phế Huệ phi Nhật Lệ, con gái Lê Ngân xuống làm tu dung. Bà đồng^5 cũng bị đày đi châu xa.

L ời phê - Lê Ngân: Trước đây, đã bào chữa cho Lê Sát, dường cùng bè đảng với kẻ ác, sao không ngay lúc bấy giờ trị tội luôn cả đi, mà lại cho vượt bậc thăng chức? Đến đây, chỉ vì cớ nhỏ nhặt6, lại giết Lê Ngân: hình phạt sao quá lạm thế!

M ậu Ngọ, năm thứ 5 (1438), (Minh, năm Chính Thống thứ 3).
Tháng giêng, mùa xuân. Tập trận thủy chiến.
Trước kia, sai sắc bọn Đô tổng quản ở năm đạo^7 chỉnh lý các thuyền chiến và cờ xí; đến đây diễn tập thủy chiến.
Vét các sông ở Trường Yên, Thanh Hóa và Nghệ An.
1 Nguyên văn "sắc quyến". Riêng chữ "quyến" theo Từ Nguyên trang 1166, tả lại đồ dệt bằng tơ sống, dày, thô và rão; còn theo Việt Nam tự điển, trang 460, thì là lụa mỏng mà trắng.
2 Một chức vị của vợ lẽ vua. Theo chế độ đời Tùy Văn Đế, thì tu dung được xếp vào hàng chín cung tần. Ở Việt Nam, dưới triều Lê Thánh Tông (1460-1497), tu dung là một trong tam tu (tu nghi, tu dung, tu viện) chức vị ở dưới tam chiêu (chiêu nghi, chiêu dung, chiêu viện) và trên tam sung (sung nghi, sung dung, sung viện). Cả ba cấp tam chiêu, tam tu và tam sung này để kể là cửu tần (xem thêm Chính biên XXIII, 16, 17).
3 Nguyên văn là "sắc quyến". Xem chú giải ở trên (Chính biên XVII, 14).
4 Trần thị cùng gia quyến Lê Sát đều bị sung công làm nô tì khi Lê Ngân phải tội, do đó nàng bị nhà vua chia phát cho nhà Lê Ngân.
5 Nguyên văn là "nữ vu", tức là bà đồng trông nom về việc thờ phật Quan âm ở nhà Lê Ngân mà Cương mụcở đoạn trên (chỗ khám nhà Lê Sát) bỏ sót, không chép.
6 Ý Tự Đức muốn chỉ về việc nhà Lê Ngân thờ Phật để cầu phúc cho con gái là Huệ phi Nhật Lệ.
7 Xem Chính biên XV, 5.
Bấy giờ đường thủy ở các lộ dần dần cạn nghẽn; nhà vua ra lệnh cho dân khu ở bốn đạo^1 làm việc khơi vét.
Lời chua - Trường Yên: Xem Lý Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 1 (Chính biên II, 11).
Thanh Hóa, Nghệ An: Đều xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chính biên XXI, 16, 117, 20, 23).
Phế quận vương Tư Tề xuống làm thứ dân.
Trước kia, Tư Tề hay nói những lời quái gở càn bậy, bị kẻ hầu cận cáo tỏ, nhà vua đã sắc sai trăm quan không được đi lại với Tư Tề; đến nay phế hẳn làm thứ dân.
Đạ i xá. Hạ chiếu cho trăm quan điều trần việc nước.
Vì cớ thường xảy ra tai biến và điềm gở, nhà vua hạ chiếu tự trách mình. Bài chiếu thế này:

"Luôn n ăm lại đây, nào hạn hán, nào hoàng trùng, tai nạn và điềm gỡ dồn dập xảy đến. Mấy cây trước cửa nhà thái miếu ở Lam Kinh^2 nhiều lần cũng bị sét đánh. Xét xem tại sao xảy ra điềm xấu như vậy, tất là phải có lý do. Có lẽ vì những cớ này:
"Trẫm không tu sửa đức tính, bỏ bể trễ mọi chính sự chăng?
"Những bậc tể phụ không phải là người hiền tài, sự quản lý nhà nước có điều sai trái không đúng mức chăng?
"B ổ dụng không được người tốt, vàng thau lẫn lộn chăng?
"Có nạn hối lộ công khai, việc hình ngục kiện tụng có điều oan uổng, quá lạm chăng? "Nhiều phen dấy việc thổ mộc doanh tạo làm cho sức dân mỏi mệt khốn đốn chăng? "Sưu cao, thuế nặng, nhân dân phải thiếu thốn về tiền tài chăng?

"V ậy nay đại xá cho thiên hạ. Trăm quan văn võ các ngươi ai nấy đều nên điều trần bày tỏ những điều thiếu sót lầm lỗi trong mọi chính sự, cứ nói thẳng, đừng giấu giếm. Nếu có điều gì đáng lượm dùng, thì trẫm thế nào cũng cất nhắc thêm lên chức cao; dẫu rằng có vấp phải những điều ngu ngốc viễn vông đi nữa, cũng chẳng bắt tội gì đâu. Như vậy ngõ hầu mới có thể cảm lại được lòng Trời, ngừng được tai biến khiến cho nước nhà dài hưởng phúc lành vô cùng".
Lời phê^3 - Cũng là văn bản nói suông nói đó thôi.
Tháng 12, mùa đông. Sứ nhà Minh sang ta.
Triệu Nhân Chính, Tri châu châu An Bình thuộc phủ Thái Bình nhà Minh và Nông Kính, Tri châu châu Hạ Tư Lang thuộc trấn Thái Nguyên bên ta, đều vượt bờ cõi, xâm lấn đất đai của nhau.
Ti B ố chính sứ Quảng Tây tâu vua Minh rằng quan sở tại ở Hạ Tư Lang tranh chiếm hai động An Bang và Hóa Long thuộc châu An Bình. Nhưng đến việc quan sở tại ở châu An Bình ấy thôn tính bờ cỡi, xâm chiếm các động Vũ Đức của ta thì Bố Chính sứ Quảng Tây lại ỉm đi, không tâu vua Minh biết. Vua Minh sai bọn Cấp sự trung là Thang Nãi sang dụ bảo ta trả lại những đất ta đã xâm chiếm. Nhà vua sai bọn Lê Bá Kỳ, Đồng tri Trung Quân, và Bùi Cầm Hổ, Trung thừa sang Minh, phúc tấu về việc này. Lại xin vua Minh ra sắc dụ bảo bầy tôi trấn thủ Quảng Tây phải nghiêm sức cho quan lại nhà Minh ở nơi biên giới không được gây hấn sinh sự.

L ời chua - Thái Bình: Tên phủ. Xưa là đất nước Nam Việt^1; đời Hán gọi là Lệ Giang thuộc quận Giao Chỉ; đời Đường đặt làm một châu chỉ có tính cách ràng buộc lỏng lẻo^2. Đời Tống, Thái Bình là một trong năm trại lập ở Lĩnh Nam sau khi đã bình định được. Đời Nguyên đặt làm lộ Thái Bình thuộc đạo Tả Giang. Đời Minh, là phủ Thái Bình thuộc ti Bố Chính sứ tỉnh Quảng Tây. Đời Thanh để theo như cũ.

1 Xem Chính biên XIII, 32.
2 Nay thuộc xã Xuân Lam, huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa.
3 Về việc Lê Thái Tông hạ chiếu tự trách mình, cho trăm quan điều trần việc nước.
An Bình: Tên châu, thuộc phủ Thái Bình.
Hạ Tư Lang: Tên châu. Xưa là đất châu Tư Lang. Xem Lý Thái Tông, năm Kiền Phù hữu đạo thứ 3 (Chính biên III, 3).
An Bang, Hóa Long, V ũ Đức: Đều là tên động. Thay đổi ra sao không rõ. Kỷ Mùi, năm thứ 6 (1439). (Minh, năm Chính Thống thứ 4).
Tháng giêng, mùa xuân. Cầm Man đem người Ai Lao vào cướp nơi biên giới. Nhà vua tự làm tướng đi đánh dẹp.
C ương Nương ở Cầm Man làm phản, khuấy nhiễu cướp bóc dân chúng ở nơi biên giới. Việc lên đến triều đình. Nhà vua sai tuyên bố tội trạng và cho quân đến đánh. Cương Nương sợ, cầu cứu với nước Ai Lao. Ai Lao sai bầy tôi là Nữu Hoa đem quân và voi đến xâm lấn khuấy nhiễu caác châu Phục Lễ. Nhà vua chính mình đem sáu quân^3đi đánh: Nữu Hoa phải rút lui.

L ời chua - Cầm Man: Theo Hưng Hóa lục của Hoàng Trọng Chính^4, thì các châu Phù Yên^5, Sơn La^6, Tuần Giáo^7 và Mai Sơn^8, hồi đầu Lê, đều là các động, giáp giới với Ai Lao và liền với châu Phục Lễ. Họ Cầm nối đời làm phục đạo. Có lẽ Cầm Man tức là ở đó.

C ương Nương: Tên người của Cầm Man^9.
Tháng 3. Đặt mọi quy thức về tiền đồng và đồ hàng tấm.
Nhà vua hạ chiếu quy định:
Tiền đồng: Một tiền là 60 đồng.
Lụa: Một tấm vải dài 30 thước^10, ngang 1 thước 5 tấc trở lên.
Vải gai nhỏ^11: một tấm dài 24 thước, ngang 1 thước 3 tấc.
Vải gai tiêu ma^12: một tấm dài 24 thước.
Vải bông: một tấm dài 22 thước.
Giấy: một trăm là 100 tờ.

1 Quốc hiệu của Triệu Đà.
2 Nguyên văn là "cơ mi". Xem chú giải số 3 ở Tiền biên IV, 24.
3 Nguyên văn là "lục sự". Xem chú giải số 3 ở Chính biên IX, 34.
4 Xem chú giải số 3 ở Chính biên III, 27.
5 Nay đều thuộc tỉnh Sơn La.
6 Nay đều thuộc tỉnh Sơn La.
7 Nay đều thuộc tỉnh Sơn La.
8 Nay đều thuộc tỉnh Sơn La.
9Đây dịch theo nghĩa của nguyên văn Cương mục. Còn Toàn thư XI, 51b chép là "... Cầm Man, Cương Nương đẳng...". Như vậy, Cương Nương cũng như Cầm Man, là một dân thiểu số ở đương thời.
10 Thước cổ Việt Nam. Hiện nay, 1 thước ta độ 40 công phân (0m40); còn thước đời Lê thế nào, không rõ.
11 Nguyên văn là "tế ma bố". Theo Cương mục, chỉ là một thứ vải gai nhỏ. Nhưng theo Toàn thư XI, 52a thì là vải nhỏ và vải gai vì chép: "Tế ma bố tịnh trường nhị thập tứ xích".
12 Nguyên văn là "tiêu bố". Theo Từ Nguyên, tiêu ma là một thứ gai, có thể dệt làm vải.
Tháng 4, mùa h ạ. Sao chổi xuất hiện ở phương tây.
Tháng 10, mùa đông. Sinh hoàng tử Nghi Dân.
Tháng 11. Đại xá. Ban tiệc rượu mừng.
Đại xá cho cả nước. Đổi lại niên hiệu. Người dân từ 70 tuổi trở lên được thưởng tước một tư^1 và uống rượu mừng.
Canh Thân, năm Đại Bảo thứ 1 (1440). (Minh, năm Chính Thống thứ 5). Mồng 1, tháng giêng, mùa xuân. Hạ chiếu cho quần thần cứ thẳng thắn bàn nói về những chính sự còn thiếu sót.
Chi ếu rằng: "Đại thần và bách quan văn võ ăn lộc của vua, nên lo điều lo của vua. Phàm những chính sự và mệnh lệnh nếu có hại cho quân và dân, những việc làm của trẫm lỡ có điều gì không được thích đáng, thì ai nấy đều nên tranh luận cho rõ ràng, can ngăn cho vỡ vạc, giúp đỡ cho những điều trẫm không nghĩ tới. Như thế thì, từ trước đến sau, vua và tôi mới giữ toàn vẹn được công danh sự nghiệp, cùng nhau chung hưởng vinh hiển. Há chẳng tốt lắm sao?".
Hà Lai, thổ tù châu Thu Vật, làm phản. Nhà vua chính mình cầm quân đi đánh, bắt được và giết chết Hà Lai. Trở về cung, làm lễ dâng tù binh ở nhà thái miếu.
Th ổ tù châu Thu Vật thuộc Tuyên Quang là Hà Lai làm phản. Nhà vua tự làm tướng, thân đi đánh bắt được con của Lai là Mậu; ngày hôm sau, lại bắt được Lai, chém chết. Rút quân về, làm lễ ở nhà thái miếu, dâng tù binh.

L ời phê - Đối với những đồ nhãi nhép, làm gì mà phải khoe khoang như thế2? Vô vị quá lắm!
Lời chua - Thu Vật: Tên châu. Nay là Thu Châu thuộc phủ Yên Bình^3.
Lập con là Nghi Dân làm thái tử.
Tháng 3. Tên Nghi ễm, thổ tù châu Thuận Mỗi thuộc trấn Gia Hưng, đem người Ai Lao vào cướp nơi biên giới. Nhà vua tự làm tướng đi đánh. Tháng 5, mùa hạ. Nghiễm xin hàng. Nhà vua rút quân về.

Th ổ tù châu Thuận Mỗi thuộc trấn Gia Hưng, tên là Nghiễm (không rõ họ), làm phản, dắt người Ai Lao đến xâm lấn biên giới. Nhà vua hạ chiếu chính mình cầm quân đi đánh. Khi đại quân tiến đến trấn Gia Hưng, gặp lúc bấy giờ thời tiết đang nắng dữ và năng mưa, nhà vua thấy Nghiễm dâng tiến trâu và voi, xin hàng, thì ưng thuận, rút quân về.

L ộ Thanh Hóa có thủy tai lớn.
Tân Dậu, năm thứ 2 (1441). (Minh, năm Chính Thống thứ 6).
Tháng 3, mùa xuân. Nghiễm lại làm phản. Nhà vua chính mình cầm quân đi đánh, bắt được Nghiễm, trở về cung, làm lễ dâng tù binh ở nhà thái miếu.
Tên Nghi ễm lại dắt người Ai Lao vào cướp nơi biên giới. Nhà vua nổi giận, tự làm tướng, cầm quân đi đánh, thẳng tiến đến biên giới Thuận Châu. Tướng Ai Lao là Đạo Mông lui giữ La Động. Nhà vua sai đuổi kỳ cùng, bắt sống được Đạo Mông, lại bắt được con của Nghiễm là Sinh Tượng, Chàng Đồng. Nghiễm cùng quẫn, phải xin hàng. Nhà vua sai bắt đem về, làm lễ dâng tù ở nhà thái miếu.
Lời chua - La Động: Thay đổi ra sao, không rõ.
1 Xem chú giải số 2 ở Chính biên X, 18.
2 Ý nói ở đời Lê, trước kia, đã chép Lê Thái Tông chính mình đi đánh Cầm Man (Kỷ Mùi, 1439, xem Chính biên XVII, 18); đến đây lại chép đi đánh và giết được Hà Lai.
3 Hồi kháng chiến (1946-1954), thuộc tỉnh Tuyên Quang. Nay là huyện Yên Bình, tỉnh Yên Bái.
Tháng 5, mùa hạ. Tuyển lấy các tú nữ đem vào cung.
Tháng 11, mùa đông. Giáng truất thái tử Nghi Dân xuống làm Lạng Sơn vương, đổi lập Bang Cơ làm thái tử.
Th ần phi Dương Thị, mẹ Nghi Dân, tính cả ghen, sau khi thấy con được lập làm thái tử, lại càng kiêu rông. Nhà vua nổi giận, giáng xuống làm chiêu nghi^1. Dương Thị, do đấy, ngày càng ấm ức oan trách; nhà vua giáng xuống làm "thứ phụ"2.
Vì thấy người mẹ không có hiền đức thì chắc con cũng chẳng ra gì, nhà vua bèn hạ chiếu giáng Nghi Dân xuống làm Lạng Sơn vương, đổi lập Bang Cơ làm thái tử.
L ập hoàng tử Khắc Xương làm Tân Bình vương.
Nhâm Tuất, năm thứ 3 (1442). (Minh, năm Chính Thống thứ 7).
Tháng 3, mùa xuân. Thi đối sách để tuyển lấy tiến sĩ.

Tr ước kia, đã bàn đặt khoa tiến sĩ, đến đây, cho vào điện đình để thi đối sách, ban cho từ Nguyễn Trực trở xuống 33 người đỗ tiến sĩ cập đệ^3, xuất thân^4, đồng xuất thân^5 có khác nhau. Lại sai dựng bia khắc bài văn nói về việc mở khoa thi tiến sĩ và đề tên những người đã đỗ. Bia tiến sĩ bắt đầu có từ đây.
Lời chua - Nguyễn Trực: Người làng Bối Khê thuộc Thanh Oai^6. Tháng 7, mùa thu. Nhà vua đi tuần phía đông, vào chơi chùa núi Côn Sơn^7, nơi Nguyễn Trãi ở.
Nhà vua tuần hành phía đông, duyệt võ ở Chí Linh, Lê Trãi đón mời, nhà vua đến chơi chùa núi Côn Sơn, nơi ở của Lê Trãi.
Tr ước kia, Nguyên Đán, Tư đồ đời Trần, về hưu ở núi Côn Sơn. Núi này có chùa gọi là Tư Quốc, phong cảnh rất đẹp, và u tĩnh. Trãi là cháu ngoại Nguyên Đán^8. Năm 60 tuổi, Trãi nghỉ việc, về ở tại Côn Sơn.
Lời chua - Chí Linh: Xem Trần Nhân Tông, năm Thiệu Bảo thứ 4 (Chính biên VII, 28).
Côn Sơn: Thuộc xã Chi Ngại, huyện Chí Linh^9.
Tư Quốc: Tên chùa, ở phía nam Côn Sơn, tương truyền chùa này do sư Pháp Loa^10 làm.
Tháng 8. Nhà vua về đến huyện Gia Định, mất.
1 Xem chú giải ở Chính biên XVI, 9.
2 Theo các từ thư, "thứ phụ" chỉ có nghĩa là vợ của hàng con thứ. Đây có thể có nghĩa là người đàn bà thường dân, không còn chức tước phẩm trật thuộc hàng vợ vua ở hàng cung nữa.
3 Xem chú giải số 5 ở Chính biên VI, 30.
4 Xem chú giải số 5 ở Chính biên VI, 30.
5 Xem chú giải số 5 ở Chính biên VI, 30.
6 Nay là thôn Bối Khê, xã Tam Hưng, huyện Thanh Oai, tỉnh Hà Tây.
7 Tục gọi núi Hun.
8 Thân mẫu Nguyễn Trãi tên là Thái, con gái của Trần Nguyên Đán.
9 Nay thuộc huyện Chí Linh, tỉnh Hải Dương.
10 Tổ thứ hai trong Trúc lâm tam tổ, dưới Điều ngự giác hoàng, trên sư Huyền Quang. Xem thêm chú giải số 2 ở Chính biên IX, 1.

Nhà vua ở ngôi 9 năm thọ 20 tuổi. Trước kia, Nguyễn Thị Lộ, vợ lẽ Lê Trãi, người đẹp mà lại hay chữ. Nhà vua nghe tiếng, vời đến, phong làm Lễ nghi học sĩ, ngày đêm cho hầu ở bên, nhân đó, sàm sỡ với Thị Lộ. Đến đây, đi tuần phía đông, xa giá quay về đến trại Vải^1, làng Đại Lại, huyện Gia Định, thì mắc chứng sốt rét. Thị Lộ vào hầu suốt đêm, nhà vua mất. Trăm quan giấu kín việc này, lặng lẽ rước ngự giá về kinh đô. Nửa đêm vào đến trong cung, mới phát tang. Người ta đều nói Thị Lộ giết vua, bèn bắt giết Thị Lộ.
Lời chua - Gia Định: Tên huyện. Xem Lý Nhân Tông, năm Thái Ninh thứ 4 (Chính biên III, 34).
Nguy ễn Thị Lộ: Người Hải Triều thuộc huyện Ngự Thiên^2.
Đại Lại: Tên xã, thuộc huyện Gia Bình^3.
Trại Vải (Lệ Chi Viên): Theo Bắc Kỳ tạp biên của Ngô Cao Lãng, trại Vải ở xã Đại Lại. Bắt đầu có từ bao giờ, không rõ.
Thái t ử Bang Cơ lên ngôi.
Nhà vua mới hai tuổi, do các đại thần là Lê Khả và Lê Xí... cùng lập lên (tức là Lê Nhân Tông). Đại xá.
Đại xá cho cả nước. Kể từ năm sau, đổi niên hiệu làm Thái Hòa năm thứ 1 (1443). Giết Thừa chỉ nhập nội đại hành khiển, trí sĩ Lê Trãi tru di cả họ^4.
Trãi phải tội liên lụy vì người vợ lẽ Thị Lộ. Người ta đều cho là oan.

L ời phê - Đời Lê Thái Tông, vua thì buông tuồng, bầy tôi thì chuyên quyền. Trãi nếu là người hiền, thì nên sớm liệu rút lui, ẩn náu tung tích để cho danh tiếng được toàn vẹn. Thế mà lại đi đón trước ngự giá, thả lỏng cho vợ làm việc hoang dâm, vô liêm sỉ. Vậy thì cái vạ tru di cũng là tự Trãi chuốc lấy. Như thế sao được gọi là người hiền?
Sai sứ sang nhà Minh.
Bây gi ờ, Triệu Nhân Chính, tri châu Long Châu, ủy thác cho bọn đầu mục là Lữ Thông quản lĩnh hơn nghìn quân, vượt qua biên giới, xâm lấn châu Hạ Tư Lang, cướp bóc lung tung người và súc vật. Bầy tôi trấn thủ Thái Nguyên tâu việc này lên triều đình. Các đại thần xin sai Thị ngự sử Triệu Thái sang nhà Minh tâu bày về việc này. Lại dùng bọn Hải Tây đạo Đồng tri Nguyễn Thúc Huệ, Tham tri Nguyễn Đình Lịch và Lê Phó sung vào sứ bộ cáo phó^5 và sứ bộ cầu phong^6.

L ời cẩn án - Sử cũ chép Triệu Thái tâu về sự việc địa phương Khâm Châu^7. Nay xét Bang Giao bị lãm của Giáp Trưng và "Bang Giao chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú, thì năm Đại Bảo thứ 3 (Nhâm Tuất, 1442) tức năm Chính Thống thứ 7 nhà Minh, nước ta có đưa công văn sang Bố Chính sứ Quảng Tây nói, vừa đây, chiếu theo lời khải^8 của Phan Giam Dực, bầy tôi trấn thủ Thái Nguyên, trình rằng Thái Nguyên bị thổ quan Long châu là Triệu Nhân Chính sai bọn đầu mục Lê Thông đem hơn nghìn

1 Hán văn là Lệ Chi Viên.
2 Hải Triều: tên làng. Nay là xã Tân Lễ, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình.
3 Nay là huyện Gia Lương, tỉnh Bắc Ninh.
4 Nguyễn Trãi (Cương mục theo quốc tính chép là Lê Trãi), mất ngày 16 tháng 8 năm Nhâm Tuất, Đại Bảo thứ 3, tức ngày 19 tháng 9 năm 1442.
5 Báo tin buồn về việc Lê Thái Tông chết.
6 Xin phong vương cho Lê Nhân Tông.
7 Xem Toàn thư XI, 56.
8 Lời tỏ bày sự việc bằng giấy tờ.

quân đánh thôn Nhung thuộc châu Hạ Tư Lang, cướp bắt người và trâu bò đem đi. Nay xét Minh sử cũng chép nước ta sai bầy tôi sang tố cáo về việc thổ quan ở An Bình xâm lấn và cướp bóc; còn sự việc Khâm Châu ra sao, không hề nói đến. Về sau, đến năm Diên Ninh thứ 3 (1456), nhà Minh cũng vì cớ xảy việc Long Châu, sắc sai hai bên hội họp với nhau để khám xét. Như vậy Sử cũ chép là Khâm Châu, e có lẽ lầm. Nay xin cải chính. Đến như trước chép Triệu Nhân Chính là thổ quan An Bình, sau lại chép là thổ quan Long Châu, có lẽ vì An Bình kiêm lỵ cả Long Châu hoặc vì Triệu Nhân Chính sau đổi đi Long Châu: điều đó chưa rõ. Vậy xin trình bày cả ra đây để tham khảo.

L ời chua - Triệu Thái: Người Hoàng Chung thuộc Lập Thạch^1. Táng (Lê Thái Tông) ở Hựu Lăng.
Ngày 16 tháng ấy^2 làm lễ táng Đại hành hoàng đế^3ở phía tả Vĩnh Lăng tại Lam Sơn, gọi là Hựu Lăng, đặt tên thụy là Văn hoàng đế, miếu hiệu là Thái Tông.
Quý Hợi, Nhân Tông Tuyên hoàng đế, năm Thái Hòa thứ 1 (1443). (Minh, năm Chính Thống thứ 8).
Tháng giêng, mùa xuân. Sao sa.
Quần thần mời Hoàng thái hậu^4 cùng tham dự xét xử chính sự.
Tháng 2. Động đất.
Tháng 5, mùa hạ. Động đất.
Tháng 10, mùa đông. Nhà vua và quần thần đều bỏ đồ trở.

B ấy giờ tai biến và điềm gở luôn luôn xảy ra. Thái sử Bùi Hanh nêu thuyết âm dương xung khắc làm hại lẫn nhau, xin mặc đồ cát phục^5để cúng trừ tai giải ách. Quần thần xin làm theo như lời Hanh đã tâu. Nhà vua bèn bỏ đồ trở, mặc áo hoàng bào, ngự nơi chính điện. Bầy tôi mặc áo, đội mũ theo lễ chầu thường, đướng hầu theo ban thứ.

L ời phê - Lời nói của thái sử^6đã là vô căn cứ lắm rồi, đến cả quần thần cũng lại không biết nốt, thì còn giúp vua thế nào được? Huống chi bấy giờ vua mới lên hai, thế mà nói nào mặc hoàng bào, nào ngự chính điện: đều là những lời hão huyền cả.
Tháng 11. Sứ nhà Minh sang.
Nhà Minh sai Hành nhân ti hành nhân là Trình C ảnh sang làm lễ tế điếu, và sai Quang lộc tự thiếu khanh là Tống Kiệt và Binh khoa cấp sự trung là Tiết Kiêm sang phong nhà vua là An Nam quốc vương.

Khi s ứ Minh về nước, nhà vua dùng bọn Ngự sử trung thừa là Hà Phủ, Hàn lâm việc tri chế cáo là Nguyễn Như Đổ và Ngự tiền học sinh là Lương Như Hộc sung vào sứ bộ sang Minh đáp tạ về việc tế điếu; bọn tham tri bạ tịch là Trình Dục, Nội mật viện chánh chưởng là Trình Thanh và Hàn lâm viện trực học sĩ là Nguyễn Khắc Hiếu sung vào sứ bộ đi đáp tạ về việc phong vương.

L ời chua - Nguyễn Như Đổ: Người làng Đại Lan thuộc huyện Thanh Trì^1, khoa Nhâm Tuất, năm Đại Bảo thứ 3 (1442) đời Lê Thái Tông đỗ hội nguyên^2, khi thi đình đỗ đệ nhất giáp tiến sĩ.

1 Làng Hoàng Chung nay thuộc xã Đồng Ích, huyện Lập Thạch, tỉnh Vĩnh Phúc.
2 Tháng 8, năm Nhâm Tuất (1442).
3 Xem chú giải ở Chính biên I, 37.
4 Tức là Tuyên từ hoàng thái hậu, tên là Nguyễn Thị Anh, người Bố Vệ, huyện Sơn Đông thuộc Thanh Hóa, là vợ lẽ của Lê Thái Tông được phong Thần phi, và là mẹ của Lê Nhân Tông (xem thêm Chính biên XIX, 7).
5Đồ mặc tốt lành, trái với tang phục.
6 Chức quan của Bùi Hanh.
Lương Như Hộc: Người làng Hồng Lục thuộc huyện Gia Lộc^3, đỗ đệ nhất giáp tiến sĩ khoa Nhâm Tuất, năm Đại Bảo thứ 3 (1442) đời Lê Thái Tông. Trình Thanh: Người làng Lương Xá thuộc huyện Chương Đức^4, đỗ khoa hoành từ, năm Tân Hợi, Thuận Thiên thứ 4 (1431) đời Lê Thái Tổ.
Nguy ễn Khắc Hiếu: Người huyện Bình Lục^5.
Giáp Tí, năm thứ hai (1444). (Minh, năm Chính Thống thứ 9).
Tháng giêng, mùa xuân. Tuyển lính.
Tháng 5, mùa hạ. Chiêm Thành vào cướp Hóa Châu. Triều đình sai Thái bảo Lê Bôi và Tổng quản Lê Khả đi đánh.
Bí Cai, chúa của Chiêm Thành, lấn cướp Hóa Châu. Triều đình sai bọn Lê Khả đem 10 vạn quân đi đánh.
Lời chua - Chiêm Thành: Tức Lâm Ấp. Xem thuộc Tấn, Mục đế, năm Vĩnh Hòa thứ 9 (Tiền biên III, 20-21).
Hóa Châu: Xem Trần Anh Tông, năm Hưng Long thứ 15 (Chính biên VIII, 44). Tháng 7, mùa thu. Bắt giam Thái phó Lê Liệt vào ngục.
Bấy giờ những kẻ quyền gian kiểu hạnh^6được dùng làm việc. Có người gièm pha Lê Liệt với thái hậu, nên mới có lệnh bắt bỏ tù Lê Liệt và vợ con gia quyến ông.
Tháng 10, mùa đông. Động đất.
Ất Sửu, năm thứ 3 (1445). (Minh, năm Chính Thống thứ 10).
Tháng giêng, mùa xuân. Đào sông ở Thanh Hóa.
Triều đình sai văn thần đôn đốc quân các lộ khơi vét sông ở Thanh Hóa.
Lời chua - Thanh Hóa: Xưa là Ái Châu. Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chính biên XXI, 20-21).
Tháng 4, mùa hạ. Chiêm Thành lấn cướp Hóa Châu. Triều đình sai Tư đồ Lê Thận và Đô đốc Lê Xí đi đánh.
Tháng 6. Phong hoàng đệ là Tư Thành làm Bình Nguyên vương.
Lời chua - Bình Nguyên: Xem Lý Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 6 (Chính biên II, 18).
Tháng 10, mùa đông. Hạ chiếu giảm phú thuế và nhẹ hình phạt.
Bài chi ếu đại lược nói: "Trẫm, thơ ấu nối ngôi, chưa am tường việc đời. Gần đây, tai biến dồn dập, sấm sét luôn xảy, mưa không thuận, đê vỡ, nước lụt, sâu cắn hại lúa. Có lẽ vì chính sự có điều thiếu sót sai lầm, việc ngục tụng hình luật không được đúng mức mà xui nên thế chăng? Vậy nên giảm thuế khóa, nhẹ hình phạt để cầu phúc trời?

1 Nay là thôn Đại Lan, xã Duyên Hà, huyện Thanh Trì, Hà Nội.
2Đỗ đầu thi hội.
3 Nay là thôn Thanh Liễu, xã Tân Hưng, huyện Gia Lộc, tỉnh Hải Dương.
4 Lương Xá nay là xã Chi Lăng, huyện Chương Mỹ, tỉnh Hà Tây.
5 Nay là huyện Bình Lục, tỉnh Hà Nam.
6 Hú họa ưa may, không có thực tài.
Nhập nội Đô đốc Lê Xí bị miễn chức.
Nhà vua còn nhỏ tuổi, hoàng thái hậu coi giữ triều chính, cất nhắc những người thân thích họ hàng lên làm việc. Vì thấy Lê Xí không ăn cánh với mình, nên ghét bỏ ông.
B ấy giờ có việc đi đánh Chiêm Thành, Xí đã vâng lĩnh mạng lệnh nhưng chưa đi, bị kẻ quyền thần tố cáo, buộc vào tội chết. Triều đình cho rằng Xí là bậc kỳ cựu, có công lao, đáng nên chiếu cố theo bát nghị^1 trong luật, vì vậy mới cho Xí được miễn chức, về nhà.

Có th ủy tai lớn.
Nước sông lên to, tràn ngập. Kinh thành ngập nước sau đến 3 thước^2. Lúa má bị hư hại. Bính Dần, năm thứ 4 (1446). (Minh, năm Chính Thống thứ 11).
Tháng giêng, mùa xuân. Triều đình sai bọn Nhập nội đô đốc Lê Thụ, Lê Khả và Thiếu phó Lê Khắc Phục đi đánh Chiêm Thành.
Vì Bí Cai, chúa Chiêm Thành, thường hay xâm phạm biên giới, nên triều đình bàn đem đại binh đi đánh, tập hợp đông đảo các quân chuyển lương thực tích trữ ở Hà Hoa.
Lời chua - Hà Hoa: Tên phù. Xem Trần Duệ Tông, năm Long Khánh thứ 3 (Chính biên X, 37).
Tháng 2. Sai sứ sang nhà Minh.
B ấy giờ thổ ti ở Long Châu (nhà Minh) là Triệu Nhân Chính nhiều lần xâm lấn cướp bóc thổ dân Thái Nguyên, và chúa Chiêm Thành là Bí Cai thường hay lấn cướp Hóa Châu. Triều đình bèn sai bọn Hải Tây đạo tham tri bạ tịch^3 là Nguyễn Thúc Huệ và Đồng tri thẩm hình viện sự là Trình Thanh sang nhà Minh để tâu bày về những việc này.
Lời chua - Long Châu: Xem Trần Thánh Tông, năm Bảo Phù thứ 4 (Chính biên VII, 17).
Tháng 4, mùa h ạ. Bọn Lê Thụ và Lê Khả đánh thành Chà Bàn: hạ được thành này, bắt được vua Chiêm Thành là Bí Cai đem về, làm lễ dâng tù binh ở nhà thái miếu. Lập Ma Ha Quý Lai làm vua nước Chiêm Thành.

B ọn Thụ và Khả kéo quân từ Ly Giang, Đa Lang và Cổ Lũy để tiến lên, giao chiến với quân Chiêm: Địch đại bại. Nhân đà thắng lợi, bọn Khả thẳng tiến đến cửa biển Thi Nại. Quân Chiêm lui giữ thành Chà Bàn. Khả dẫn đầu quân tinh nhuệ, làm tiên phong.

D ụ dỗ Ma Ha Quý Lai, cháu của Bố Đề là vua Chiêm Thành cũ, đến minh thệ với ta, Khả xui hắn làm nội ứng. Kế đó, đạo quân của Thụ cũng đến. Hai đạo quân hợp sức lại, vây đánh thành Chà Bàn. Thành này bị phá; quan quân bắt được vua Chiêm là Bí Cai với cung phi, cung tần và người trong bộ lạc Chiêm Thành. Lại còn tước được voi, ngựa, khí giới, nghi trượng vô kể. Các tướng Lê Thụ và Lê Khả bèn rút quân về.
Nhà vua sai làm lễ dâng tù binh là Bí Cai ở nhà thái miếu. Ban chiếu đại xá cho cả nước.
Quý Lai sai b ầy tôi là bọn Chế Cữu Ma Nô Bà Bị dâng biểu xưng thần, xin làm vua nước Chiêm Thành. Nhà vua cho lập Quý Lai làm chúa, để Bí Cai và phi tần của Bí Cai ở lại kinh đô, còn những người Chiêm khác đã đầu hàng đều cho đưa về nước.
Sau đó có tên Phan Mỗ đem hơn ba trăm người nước Chiêm, cả nam lẫn nữ, đến đầu hàng. Nhà vua hạ chiếu chi họ ở tản ra các đạo.
1 Xem chú giải ở Chính biên XV, 10.
2 Xem chú giải số 7 ở Chính biên XVII, 19.
3 Chức Tham tri coi giữ sổ sách công việc quân và dân ở đạo Hải Tây.
Lời chua - Ly Giang: Tên đất. Nhà Lê đổi gọi Lê Giang; nay là huyện Lễ Dương thuộc phủ Thăng Bình tỉnh Quảng Nam.
Đa Lang: Thay đổi ra sao, không rõ.
Thành Chà Bàn, cửa Thi Nại: Đều xem Trần Duệ Tông, năm Long Khánh thứ 5 (Chính biên X, 41).
Cổ Lũy: Xem Trần Dụ Tông, năm Thiệu Phong thứ 13 (Chính biên X, 5).
Minh s ử chép: "Tuấn^1 sai tướng đi xâm lấn Chiêm Thành, cướp lấy Tân Châu cảng, bắt sống vua Chiêm là Ma Ha Bí Cai đem về. Vua Minh^2 bèn vì Chiêm Thành mà lập vua mới là Ma Ha Quý Lai, sắc sai sứ giả An Nam dụ bảo Tuấn thả cho vua cũ Chiêm Thành trở về, nhưng Tuấn không vâng theo chiếu chỉ". Những lời chép trong Minh sử như vậy có khác với đây. Nay xin trình bày ra cả để tham khảo^3.
Tháng 9, mùa thu. Sai sứ sang nhà Minh.
Bấy giờ, đã đánh được Chiêm Thành, quân ta bắt Bí Cai, vua Chiêm, làm tù binh, đem về. Người Chiêm bèn sang tố cáo với nhà Minh.
Vua Minh s ắc sai nhà vua thả cho vua cũ Chiêm Thành về nước. Nhà vua sai bọn Hải Tây đạo Tham tri bạ tịch Nguyễn Nhân và Chính sự viện Đồng tham nghị Trình Hoằng Nghị sang Minh tâu bày về việc Chiêm Thành thường hay xâm phạm biên giới.
Đinh Mão, năm thứ 5 (1447). (Minh, năm Chính Thống thứ 12).
Tháng 7, mùa thu. Ban chiếu thủ các cung nữ và sai quan các đạo dò hỏi xem xét những ẩn tình đau khổ của dân để tâu lên triều đình.
Bài chi ếu rằng: "Nhận lỗi, trách mình, phải rất mực thành thực thì mới cảm cách được trời đất. Chính sự nhân đức, trước nhất phải cứu giúp tai nạn cho dân. Trẫm từ khi lên ngôi đến giờ, thiên tai dồn dập, trăm họ khó kiếm ăn. Gần đây, đã ra lệnh cho các quan điều trần những điều tiện lợi cho quân và dân để trẫm thu lượm lựa chọn thi hành. Nay lại hạ lệnh buông thả các cung nữ và sai quan các đạo xem xét những điều đau khổ của dân sở tại để tâu lên trẫm biết".

1 Một tên khác của Lê Nhân Tông dùng để ngoại giao với Minh.
2 Minh Anh Tông (1436-1449).
3Đoạn này đáng lẽ đặt riêng vào "Lời cẩn án" mới phải, nhưng Cương mục lại đặt liền ngay dưới chỗ "Lời chua" về Cổ Lũy.

Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục Chính Biên

Quyển thứ XVIII
Từ Mậu Thìn, Lê Nhân Tông, năm Thái Hòa thứ 6 (1448) đến Kỷ Mão, Lê Nhân Tông, năm Diên Ninh thứ 6 (1459), gồm mười hai năm.
Mậu Thìn, năm (Thái Hòa) thứ 6 (1448). (Minh, năm Chính Thống thứ 13). Tháng 2, mùa xuân. Đèo Mạnh Vượng, tri châu Phục Lễ, có tội. Triều đình cho phép Mạnh Vượng được chết, rồi trao chức Chiêu thảo sứ cho em hắn là Dao.
M ạnh Vượng là người tham lam, tàn bạo, ngầm dùng thuốc độc giết chết người trong bộ lạc của hắn. Nhiều người oán giận. Việc đến triều đình. Triều đình cho phép Mạnh Vượng được chết, rồi tịch thu cả nhà, phong cho em hắn là Dao làm chức Chiêu thảo sứ^1, vẫn cứ coi quản công việc Phục Lễ.
Lời chua - Phục Lễ: Tức châu Ninh Viễn. Xem Bình Định vương năm thứ 10 (Chính biên XIV, 17).
Miền Đông đạo^2đồn ngoa rằng có sứ nhà Minh sang ta. Triều đình sai bọn Lê Khắc Phục đi lên biên giới.
B ấy giờ Đông đạo đồn ngoa rằng sứ nhà Minh đến nơi biên giới để hội đồng với ta làm việc khám nghiệm. Triều đình sai Trình Dục, Đông đạo tham tri, đến tận nơi để thăm dò. Dục vừa mới đến biên giới, đã vội quay về tâu rằng quan khâm sai nhà Minh kết hợp với các quan trấn thủ Quảng Đông đem nhiều binh mã đến. Triều đình liền sai bọn Tư khấu Lê Khắc Phục, tả hữu nạp ngôn Nguyễn Mộng Tuân và Nguyễn Văn Phú, Hữu thị lang Đào Công Soạn, Trung thừa Hà Lật cùng với Tây Đạo^3Đồng tri Nguyễn Thúc Huệ đi lên biên giới, chờ đợi để hội khám. Lại sai Nam Sách lộ^4Đồng tri Lê Thiệt đem hơn vạn quân kết hợp với quân sĩ ở trấn An Bang làm việc tuần phòng biên giới. Mọi người đều được ban cho tiền nhiều ít có khác nhau. Lại sắc sai miền Đông đạo chuẩn bị làm việc khao quân. Vì thế, trăm họ nôn nao nhộn nhạo.

Khi đến biên giới, mọi người ở lại hàng tuần^5, hàng tháng, chẳng hề thấy có tin tức gì cả. Ai nấy mua các hàng hóa Trung Quốc rồi về, nói thác ra rằng quan khâm sai nhà Minh vì cớ riêng, không đến được. Quan Ngự sử đài là Hà Lật, vì bè đảng, không chịu nói. Triều đình cũng bỏ qua, không xét hỏi đến việc này nữa.
Lời phê - Còn ra thể thống gì nữa!
Lời chua - Nguyễn Mộng Tuân: Người làng Viên Khê, huyện Đông Sơn^6. Đông đạo, Tây đạo: Đều xem Lê Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 1 (Chính biên XV, 5).
1 Một chức quan ở trong ty Quân dân chiêu thảo do nhà Lê đặt trông coi việc đánh bắt trộm cướp.
2 Gồm các lộ Thượng Hồng, Hạ Hồng, Nam Sách thượng, Nam Sách hạ và trấn An Bang (Xem Chính biên XV, 5).
3 Nay gồm các tỉnh Hà Giang, Tuyên Quang, Phú Thọ, Hòa Bình, Hà Tây, Lào Cai, Yên Bái, Sơn La.
4 Nay thuộc Hải Dương.
5 Mười ngày là một tuần.
6 Thuộc tỉnh Thanh Hóa.
An Bang: Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chính biên XXI, 19, 29).
M ưa đá.
Nhà vua hầu Hoàng Thái hậu đi vào Lam Kinh.

Sai b ọn Lê Thận và Lê Bí ở lại trấn giữ Đông Kinh, còn các vương đều cho đi hộ giá, nhà vua hầu Hoàng Thái hậu vào Thanh Hóa, bái yết các lăng tẩm, ban cho các quan tùy tùng ăn yến ở hành điện^1 và thưởng cho họ tiền bạc nhiều ít có khác nhau.

L ời phê - Bấy giờ nhà vua còn thơ ấu, đi xa sao được! Về việc này, chính Lê thái hậu và các đại thần khó chối trách nhiệm.
Lời chua - Lam Kinh: Xem Lê Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 6 (Chính biên XV, 33).
Bồn Man^2đến dâng lễ cống.
Bồn Man đến cống: sừng tê, vàng bạc và một con voi có ba ngà. Nhà vua hạ chiếu ban cho sứ giả Bồn Man: đoạn hồng, lụa, đồ sứ, rồi cho về.
Gác Thừa Thiên đã hoàn thành.
Trước kia, sai sửa chữa gác Thừa Thiên; đến đây làm xong. Quy chế lần này lại càng rộng rãi tráng lệ hơn trước.
Tháng 4, mùa h ạ. Ra lệnh cấm chiếm ruộng đất công làm của riêng.
Cấm quan, quân và dân không được chiếm ruộng đất công để làm vườn, ao. Cho Lê Xí được khai phục quan chức, làm Thiếu bảo tri quân dân sự. Thái phó Lê Văn Linh chết.

V ăn Linh là bậc khai quốc công thần, là vị nguyên lão đã giúp ba triều đại^3, có mưu trí, có tài cán, biết sự việc một cách đại thể. Khi ở triều đường, có nhiều kiến nghị sáng suốt. Vụ án Lê Sát, Văn Linh vẫn cứ thẳng thắn can ngăn, không a dua, được dư luận đồng tình. Nhưng phải cái là tham của, ăn hối lộ, tin sùng các thầy chùa. Cũng vì những điều đó, người ta đánh giá ông kém đi một chút. Thọ 72 tuổi.
Lời phê - Lê Văn Linh là kẻ về bè với Lê Sát. Nay sử lại chép như thế này, còn biết đâu là tà với chính nữa?
Bắt đầu ra lệnh cho thân quân thay đổi phiên nhau, vào làm túc vệ.
Lê Thái T ổ khi mới dẹp yên cả nước, có đặt ra Ngự tiền võ đội, từ chức Quản lãnh trở xuống đều phải túc trực thường xuyên, không được thay đổi. Đến đây, triều đình bàn rằng gần nay luôn năm có nạn hạn hán và sâu cắn lúa, từ nhà nước đến tư gia đều túng thiếu, thế mà vệ sĩ ngày một tăng thêm, làm phí phạm lương bổng cung cấp; do đó mới chia làm ba phiên, lần lượt thay nhau vào làm túc vệ.

L ời chua - Võ đội: Theo "Chức quan chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú, tướng hiệu ở các vệ quân hễ ai có phạm lầm lỗi gì thì sung làm võ đội túc vệ, trong đội có chức Quản lãnh.
Giảm bớt số tướng hiệu ở các vệ quân.
1 Cung điện để nhà vua nghỉ ngơi ở dọc đường.
2 Xem "Lời chua" của Cương mục (Chính biên XVIII, 8).
3 Tức là triều Lê Thái Tổ (1428-1433), triều Lê Thái Tông (1434-1442) và triều Lê Nhân Tông (1443-1459).
Theo th ể chế cũ, thì trong các quân Ngự tiền, mỗi quân có tám tướng hiệu; trong năm quân Thiết đột, mỗi quân có bốn tướng hiệu. Đến đây, các đại thần bàn rằng số võ biền có nhiều, chỉ tổ làm thêm gánh nặng cho dân, vậy xin giảm bớt, mỗi quân chỉ đặt hai tướng hiệu thôi. Nhà vua nghe theo.
Lời chua - Các quân Ngự tiền: Xem Lê Thái Tông, năm Thiệu Bình thứ 1 (Chính biên XVI, 2).
Thi ết đột: Xem Lê Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 1 (Chính biên XV, 3). Răn dạy các quan lại.

L ời dụ răn bảo văn võ trăm quan: "Nhà nước đã cấp bổng lộc theo thường lệ để gây nuôi đức tính thanh lêm, lại có pháp luật chung để cho mọi người tuân giữ. Thế mà ngày nay còn có những kẻ không giữ phép nước, ăn hối lộ, làm việc riêng tây. Những khách qua đường chẳng ai là không than oán. Đó không phải chuyện nhỏ đâu. Từ nay mà đi, ai nấy phải nên giữ mình cho trong sạch, chấp hành phép công. Kẻ nào còn cứ mê man không chừa, nếu việc lộ ra thì sẽ khép vào tội nặng hơn mức bình thường. Cấp trên không biết răn dạy cấp dưới, bạn đồng liêu không biết khuyên bảo lẫn nhau, sẽ đều bị tội đúng như pháp luật đã định".
Hạn hán. Nhà vua chính mình đi lễ cầu đảo. Tha những tù phạm bị tình nghi.
Tr ước kia, quan Ngự sử đài là bọn Hà Lật và Đồng Hanh Phát đàn hặc các Thẩm hình đại phu là bọn Trình Mân, Nguyễn Văn Kiệt và Lê Bá Viễn về việc để đọng hình ngục. Nhà vua sai bọn Lật đến viện Ngũ hình để kiểm soát, thấy còn đọng lại đến 125 bản án chưa xét xử dứt khoát. Bấy giờ các đại thần mới tâu xin nhà vua sai các quan ở Ngự sử đài năm đạo^1 kết hợp với ti Tường hình duyệt hết các bản án, đừng để cho việc hình ngục phải ứ đọng, gây đau khổ cho dân. Biếm truất bọn Trình Mân và Văn Kiệt mỗi người xuống một tư^2.

Đế n đây, hạn hán. Nhà vua đem trăm quan đến cung Cảnh Linh và chùa Báo Ân, làm lễ đảo vũ. Rồi rước tượng phật Pháp Vân đến chùa Báo Thiên, hạ lệnh cho sư tụng kinh cầu đảo. Nhà vua hầu hoàng thái hậu đến dự lễ. Ngày ấy, tha cho 24 người tù bị tình nghi.
Lời phê - E rằng chưa nắm được sự thực^3.
Lời chua - Cung Cảnh Linh: Xem Lý Thần Tông, năm Thiên Thuận thứ 1 (Chính biên IV, 21).
Pháp Vân: Xem Lý Nhân Tông, năm Thái Ninh thứ 2 (Chính biên III, 32). Chùa Báo Thiên: Xem Lý Thần Tông, năm Thiên chương bảo tự thứ 5 (Chính biên IV, 32).
Hạ chiếu cho bầy tôi và dân chúng tiến cử người hiền lương, chân phương, ngay thẳng và dám nói.
Nhà vua h ạ chiếu cho các quan ở Kinh Diên, ở Ngự sử đài, ở Trung thư sảnh và ở Hàn lâm viện ai nấy điều trần về những lý do gây nên hạn hán. Các đại thần là bọn Lê Thụ đều dâng biểu chương tự đàn hặc mình và cầu xin miễn chức. Nhà vua ban sắc dụ không ưng thuận. Nhân đó có lời chiếu rằng:

"M ấy năm vừa đây, nào lụt, nào hạn, nào hoàng trùng, tai biến dồn dập xảy đến! Có lẽ vì chính sự và mệnh lệnh của trẫm trên không thuận theo lòng trời, dưới không ăn hợp với ý dân, hay là những đại thần phụ chính làm việc giúp rập điều lý có sai trái để gây nên nông nỗi thế chăng?

1 Tức Ngự sử đài của từng đạo, như Tây đạo Ngự sử đài, Đông đạo Ngự sử đài, Bắc đạo Ngự sử đài, Nam đạo Ngự sử đài và Hải tây đạo Ngự sử đài. Các viên quan ngự sử này đều tập trung ở kinh đô, mỗi người có nhiệm vụ phải giám sát các quan ở hàng đạo của mình, hễ thấy họ có gì sai trái lầm lỗi thì đàn hặc ngay tại triều đình để trung ương xét xử: đồng thời cũng bàn nói những việc hưng lợi trừ hại cho dân bản đạo.
2 Xem chú giải số 2 ở Chính biên X, 18.
3 Chỉ việc bọn Ngự sử Hà Lật đàn hặc bọn Thẩm hình Trình Mân, ...
"V ậy, thần dân các ngươi ai nấy đều nên trình bày cho trẫm biết rõ những điều sai trái thiếu sót. Hễ thấy có người hiền lương, chân phương, thẳng thắn và dám nói thì cho phép tiến cử ngay. Các người phải căn cứ vào sự thực mà điều trần, chứ đừng vin dẫn những lời văn suông của người xưa làm gì".
Lời phê^1 - Nhà vua bấy giờ nào đã biết gì^2, chẳng qua chỉ là lời văn suông thôi. Tháng 6. Tha thái phó Lê Liệt ra khỏi ngục^3.
B ấy giờ vụ án Lê Liệt để kéo dài đến bốn năm, không xử dứt khoát. Đến đây, tông chánh Lê Khắc Phục và công chúa Ngọc Lan xin lựa uốn phép nước, mở rộng ơn trên, bèn tha cho Lê Liệt, rồi lại tha cả vợ con của Liệt.
Tháng 7, mùa thu. Miền Tây Đạo^4đói kém lớn. Triều đình xuất thóc trong kho nhà nước ra cho dân vay.
Tri Tây đạo là Nguyễn Phú tâu trình rằng địa phận ba trấn Tuyên Quang, Quy Hóa, Gia Hưng và các lộ Đà Giang thuộc miền rừng núi, ruộng đất cứng rắn xấu kém, luôn năm hạn hán và hoàng trùng, nhân dân phải nheo nhóc đói kém. Vậy xin xuất thóc gạo trong kho nhà nước ở sở tại để phát chẩn và cho dân vay. Nhà vua hạ chiếu y theo.
Lời chua - Tuyên Quang, Đà Giang: Đều xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chính biên XXI, 27, 30).
Quy Hóa: Xem Trần Thái Tông, năm Nguyên Phong thứ 7 (Chính biên VI, 41). Gia Hưng: Tức Lâm Tây. Xem Lý Thái Tông, năm Thông Thụy thứ 4 (Chính biên II, 41).
Sao Huỳnh Hoặc đóng ở phận sao Tâm.
Hai sao lấp ló vào giới phận của nhau, lẩn quẩn (câu dĩ) đến hơn một tuần^5.
L ời chua - Huỳnh hoặc: Phần "Thiên quan thư" trong Sử ký (Trung Quốc) chép: Sao Huỳnh Hoặc, ở phương nam, thuộc hành hỏa, chủ về mùa hạ. Ngày bính đinh (tức ngày hỏa), người làm vua mà thiếu sót về lễ phép và không sáng suốt về sự nhìn nhận thì bị trời phạt bằng cách có sao Huỳnh hoặc xuất hiện. Sao Huỳnh hoặc mọc thì có binh lửa, lặn thì tan binh đao. Huỳnh hoặc là điềm rối loạn, tàn phá, tật bệnh, tang tóc, đói kém, binh đao.

Sao Tâm: Chòm sao Tâm là nơi minh đường^6: ngôi sao lớn ở giữa là chính vị thiên vương, ngôi sao ở phía trước là chỉ thái tử, ngôi sao ở phía sau là chỉ con thứ của vua. Mục "Chính nghĩa" trong phần "Thiên quan thư" của Sử ký trên đây chép rằng: "Khi đóng ở phận sao khác, gọi là thù". Đây có nghĩa là sao Huỳnh hoặc xuất hiện mà đóng ở phận sao Tâm.

Câu d ĩ (lẩn quẩn): Theo phần "Thiên văn chí" trong sách Quân khuy tập yếu, thì "câu" có nghĩa là quanh về tả, lại vòng về hữu, như hình chữ "câu"; "dĩ" có nghĩa là đi rồi lại lại, lại rồi lại đi, quanh co như hình chữ "dĩ".

1 Về lời chiếu của Lê Nhân Tông.
2 Bấy giờ Lê Nhân Tông mới lên bảy.

3 Năm Giáp Tý (1444), Liệt đang làm thái phó, vì có người gièm pha, nên bị Lê thái hậu bắt giam vào ngục, đến đây (1448) mới được tha: cách hai năm sau, vợ con của Liệt mới được phóng thích (theoĐại Việt thông sử của Lê Quý Đôn và Chính biên XVII, 27).

4 Gồm các trấn Tam Giang, Tuyên Quang, Hưng Hóa và Gia Hưng (xem Chính biên XV, 5).
5 Một tuần là mười ngày.
6 Tượng trưng nơi cung ở của thiên vương để ban bố chính sự và mệnh lệnh.
Tồn Bồn Man cầu xin phụ thuộc về ta. Triều đình đem đất của Tồn Bồn Man đặt làm châu Quy Hợp.
L ời chua - Tồn Bồn Man: Đất này ở về phía tây tỉnh Nghệ An, đông nam giáp miền thượng du Nghệ An và phần rừng rú thuộc Quảng Bình, tây bắc giáp châu Ninh Biên thuộc Hưng Hóa và miền thượng du thuộc Thanh Hóa, phía dưới tiếp giáp với Quỳ Châu và Tương Dương thuộc Nghệ An.

T ồn Bồn Man còn tên nữa là Bồn Man, Cầm Lư thị nối đới làm thổ tù. Khi Lê Thái Tổ đã khai quốc, Bồn Man mới bắt đầu đến triều cống. Dưới triều Lê Nhân Tông, năm Thái Hòa thứ 5 (1447), Bồn Man đến tiến cống voi và xin phụ thuộc về ta. Nhà vua xuống chiếu cho đổi Bồn Man làm châu Quy Hợp lệ thuộc vào phủ Lâm An.

Theo Nhất thống chí của Lê Định^1 thì châu Quy Hợp có 12 sách và động, đều là dân người Mán cả. Có quan quân đóng ở đó để phòng thủ. Từ đồn Quy Hợp này đi lên phía tây thì đến phủ Trấn Ninh, đường dài 1.929 tầm^2. Đó là con đường mà nước Vạn Tượng sang ta triều cống tất phải đi qua.
Các đại phu ty Tường hình là bọn Lê Bá Viễn và Phạm Phúc đều bị bãi chức.
Tr ước kia, Bá Viễn khám xét việc kiện tụng, lời lẽ trong án văn có liên quan đến Ngự sử trung thừa là Hà Lật. Hà Lật căm giận, bèn chắp nhặt những lời phao đồn mà hặc bọn Bá Viễn sử dụng pháp luật quá nghiêm khắc, không đáng cho giữ pháp ty.
Nhà vua sai quan [Ngự sử đài] năm đạo^3 tra xét việc đó. Bọn Bá Viễn cũng dâng biểu hặc lại Hà Lật rằng, trước kia, Hà Lật phạm tội, bây giờ lại giữ chức Ngự sử. Vậy xin đối chất với Lật.
Hà L ật lại tâu: "Từ Tam đại^4 trở đi, chưa từng nghe nói bao giờ có chuyện người bị hặc trở kiện lại người đàn hặc. Nay bọn Bá Viễn tranh kiện với thần, thế là họ coi khinh người làm tai mắt của bệ hạ. Vậy thần nếu nhân đó mà phải bãi chức thì cố nhiên là không có gì đáng tiếc cả, nhưng chỉ sợ, sau đây, hễ ai giữ chức Ngự sử này, sẽ phải im hơi nín tiếng, không dám nói".
Bấy giờ bọn Lê Khả và Lê Khắc Phục tâu: "Bọn Bá Viễn dám hặc lại quan Ngự sử đài! Vậy xin nên bãi chức họ đi". Nhà vua nghe theo.
Cấm dân gian không được mặc quần áo và dùng đồ đạc trái với quy chế đã định. Bấy giờ thói tục đua chuộng xa xỉ và tiếm lấn. Nhà vua bèn ra lệnh cho Lễ bộ định rõ điều cấm: dân gian không được mặc áo màu vàng, đi hài, mang giày và dùng đồ đạc chạm rồng, vẽ phượng. Tháng 8. Bãi miễn chức quan Giám sát ngự sử của Cao Mô.
Cao Mô, tr ước kia, khi mới vào Ngự sử đài giữ chức can ngăn, có dâng sớ nói không thể để cho quốc cữu Nguyễn Phụ Lỗ tham dự chính sự được. Việc này làm trái ý hoàng thái hậu. Cao Mô bèn cáo bệnh, xin bãi chức. Nhà vua ưng thuận.
Lời chua - Nguyễn Phụ Lỗ: Người Bố Vệ, huyện Đông Sơn, tỉnh Thanh Hóa.
1 Tức là Nhất thống dư địa chí của Lê Quang Định (1760-1813). Quang Định, tự là Tri Chỉ, hiệu là Tấn Trai, nguyên quán ở huyện Phú Vinh, thuộc Thừa Thiên, vào ngụ tại Gia Định (thuộc Nam Bộ), đỗ năm 1788, làm đến thượng thư triều Gia Long. Ông viết tốt, vẽ khéo. Năm 1802, sang sứ Trung Quốc, đi đến đâu ông cũng thường làm thơ và vẽ cảnh đến đó. Bộ Nhất thống dư địa chí này soạn xong năm 1806, gồm có 10 quyển và 1 quyển đầu. Nội dung nói về cương giới, phong tục, thổ sản và đặc biệt là đường sá giao thông.

2 Đơn vị đo lường xưa, 8 thước cổ là một tầm (theo Từ Nguyên, trang 467).
3 Xem chú giải ở Chính biên XVIII, 5.
4 Ba triều đại Trung Quốc xưa: Hạ, Thương, Chu.
Môn hạ sảnh Hữu ti lang trung thiêm tri Tây đạo^1 là Bùi Hanh có tội, bị miễn chức.
Bùi Hanh tâu r ằng ngày 16 tháng 8 ấy có nguyệt thực, nhưng không đúng. Ngự sử Đồng Hanh Phát hặc tội Bùi Hanh. Bùi Hanh cứ thản nhiên, không có vẻ lo sợ, khi lên điện tâu việc, vẫn cứ nhơn nhơn như không. Đồng Hanh Phát tâu rằng: "Tôi, thẹn mình giữ chức can ngăn, đối với chính sự và việc dùng người, hễ thấy nên hay chăng, được hay hỏng, đều phải tranh luận. Cổ ngữ có nói: "Lời gì có động đến nhà vua thì thiên tử thay đổi nét mặt, việc gì có quan hệ đến triều đình thì tể tướng phải chờ đợi nhận tội. Nay Bùi Hanh không biết hối lỗi, vẫn cứ nhơn nhơn tự đắc. Như vậy há những chỉ khinh nhờn hạng bầy tôi can ngăn thôi đâu, rất đỗi lại còn khinh miệt cả phép nước nữa. Vả, Bùi Hanh vốn là kẻ tiểu nhân gian tà dối trá. Thời vua Thái Tổ, Bùi Hanh đã bị phế bỏ vì nói càn bậy. Đến triều vua Thái Tông, Bùi Hanh lại dùng tà thuật để phô ngón lừa gạt. Bệ hạ^2 lúc mới cư tang, tình cờ gặp phải tai biến, dịch lệ. Bùi Hanh bèn mượn chuyện âm dương xung khắc để giải thích, rồi tâu xin để tang ngắn hạn cho khỏi thiên tai. Truy nguyên những việc Bùi Hanh đã làm phần nhiều đều là lừa dối phỉnh gạt. Tôi sợ đời sau cho rằng dùng nhà âm dương^3 làm chức Tham tri và kẻ bói toán làm chức An phủ là bắt đầu từ bệ hạ trước. Vậy không thể không xét kỹ được". Nhà vua bèn bãi chức Bùi Hanh, cho xuống làm Thái sử lệnh.

B ạch Khuê, An phủ sứ lộ Quốc Oai, nghe biết việc này, phát sợ, vội xin từ chức. Trước kia, Bùi Hanh và Thái chúc Bạch Khuê đều nhờ có ngón thuật số, dần dà quen biết và làm thân với các nhà đại thần. Bùi Hanh thì xin làm Môn hạ Hữu ti lang trung thiêm tri Tây Đạo; Bạch Khuê thì xin làm An phủ sứ. Các đại thần đều đứng bảo cử^4 cho hai người này. Hạng sĩ phu thấy vậy, lấy làm hổ thẹn vì phải đứng cùng hàng quan với họ. Có kẻ đề chữ vào bên cầu cửa Đông rằng: "Thiên địa bĩ, lộ an phủ; nhật nguyệt khuy, đạo tham tri". Nghĩa là trời đất gặp vận bĩ, hàng lộ có quan an phủ; mặt trời mặt trăng khuyết; hàng đạo có quan tham tri^5. Đến đây, cùng một ngày, Bùi Hanh và Bạch Khuê đều bị truất. Dư luận lấy làm hả.

L ời chua - Quốc Oai: Xem Trần Dụ Tông, năm Đại Trị thứ 5 (Chính biên X, 16). Thổ tinh xâm phạm vào Thái âm^6.

L ời chua - Thổ tinh: Phần "Thiên văn chí" trong Quản khuy tập yếu chép rằng: Sao Trấn Tinh^7ở trung ương, thuộc hành thổ, lấn vào giới phận của Thái âm, quanh quẩn không đi khỏi. Xâm nhập từ 7 tấc trở vào, gọi là "phạm", tia sáng bắn vào nhau, cũng gọi là "phạm".

Tháng 9. Tu s ửa đền miếu ở Lam Kinh.
Ra lệnh cho Lê Khả đôn đốc phu và thợ tu sửa đền miếu ở Lam Kinh.
Lục dụng con của Lê Ngân, Đại đô đốc cũ.

Lê Ngân là công th ần khai quốc, bị chết một cách vô tội; con là Nho Tôn bấy lâu phải chìm đắm nơi hàng ngũ quân lính. Triều đình thương xót, bèn trao cho Nho Tôn chức Đại đội trưởng trong Bảo ứng quân.
Lời chua - Lê Ngân: Người Lam Sơn, huyện Thụy Nguyên thuộc Thanh Hóa. 1 Xem Chính biên XV, 5 và chú giải ở Chính biên XVIII, 1. 2 Chỉ Lê Nhân Tông. 3 Tức là ông đồng ông bóng. 4 Cũng như ngày nay gọi là "bảo đảm". 5 Ám chỉ bấy giờ gặp thời vận đen tối, không ra sao, nên mới có chuyện Bạch Khuê làm an phủ sứ ở lộ và Bùi Hanh làm tham tri ở đạo. 6 Tức mặt trăng. 7 Một tên khác của Thổ tinh.
Bảo ứng quân: Theo "Binh chế chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy
Chú, thì B ảo ứng quân thuộc trong sáu quân Ngự tiền.
Tháng 11, mùa đông. Gả Vệ quốc trưởng công chúa cho Lê Quát.
Quát là con Thái úy Lê Thụ. Công chúa mới lên mười. Nhà vua hạ chiếu cho Tư khấu Lê Khắc Phục đứng chủ trương về việc hôn nhân.
B ấy giờ Lê Thụ lo liệu việc sắm sính lễ. Những kẻ bon chen xu phụ đua nhau đem lễ đến dâng. Lê Thụ lại nhờ các trấn, các lộ lo kiếm trâu dê để dùng vào việc cưới. Các trấn, các lộ nhân đó bắt dân đóng góp cung ứng để mua lòng Lê Thụ. Ngự sử Đồng Hanh Phát có đàn hặc về việc này. Lê Thụ bỏ mũ, tạ tội với nhà vua; nhưng, những đồ người ta đưa biếu, Thụ vẫn đều nhận cả, không từ chối. Hanh Phát không đề cập đến việc đó nữa, rồi lại đem đồ lễ đến nhà Lê Thụ và nói xin lỗi. Những người thức giả đều chê cười Hanh Phát.
Các thổ tù ở Tuyên Quang là bọn Nông Thế Ôn, Dương Thắng Kim và Nguyễn Châu Quốc làm phản. Dẹp yên và giết chết cả.
Tr ước kia, bọn Thế Ôn ở Bảo Lạc, Thắng Kim ở Thám Già và Châu Quốc ở An Phú đều cậy có địa thế hiểm trở xa khơi, không chịu cung nộp phú thuế và sưu dịch. Đến đây, chúng định mưu cùng nhau liên hợp quân lại, giữ lấy bản châu, nổi lên làm phản. Việc lên đến triều đình. Nhà vua sai Lê Luân, Tổng quản Tuyên Quang, đem quân bản trấn đi đánh dẹp, bắt được bọn Thế Ôn và Thắng Kim, giải về kinh đô, giết chết.
Lời chua - Bảo Lạc: Xem Lý Nhân Tông, năm Anh Vũ chiêu thắng thứ 9 (Chính biên III, 44, 45).
Thám Già: Tên sách^1 xưa.
An Phú: Tên đất xưa, thay đổi ra sao, không rõ.
Tháng 12. Nhập nội Đô đốc đình thượng hầu là Lê Chích chết.

H ồi mới khởi nghĩa, Lê Chích dâng sách lược bàn đánh lấy Trà Long trước. Lê Thái Tổ nghe theo^2. Do đó, hạ được Trà Long, hàng được Ngọc Ma, vây được thành Nghệ An, lược định được Tân Bình và Thuận Hóa, thu nạp được vài vạn quân, quay cờ trẩy ra Tây Đô, chia quân đi lấy các đất đai khác. Người ta đều phục Lê Chích là người nhìn xa được sự việc và bày mưu được đúng sát.

Kho ảng niên hiệu Thiệu Bình (1434-1439), Lê Chích, vào trấn thủ Hóa Châu, Chiêm Thành hai lần vào lấn cướp, ông đánh phá được. Oai danh của ông lừng lẫy cả cõi nam. Về sau, vì có công đi đánh Chiêm Thành, ông được thăng Nhập nội đô đốc. Đến đây, ông mất, tặng phong là Nhập nội tư không Bình chương sự, đặt tên thụy là Trinh Vũ.
Lời chua - Trà Long: Xem Bình Định vương năm thứ 7 (Chính biên XIII, 17). Nghệ An: Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chính biên XXI, 16, 17, 21-23).
Tân Bình: Tức Lâm Bình. Xem Lý Nhân Tông, năm Thái Ninh thứ 3 (Chính biên III, 34).
Thuận Châu, Hóa Châu: Đều xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chính biên XXI, 23-24).
Chiêm Thành: Tức Lâm Ấp xưa. Xem thuộc Tấn, Mục đế, năm Vĩnh Hòa thứ 9 (Tiền biên III, 20-21).
1 Xem chú giải ở Chính biên I, 1. 2 Xem Chính biên XIII, 17.
Kỷ Tỵ, năm thứ 7 (1449). (Minh, năm Chính Thống thứ 14). Tháng giêng, mùa xuân. Mở yến tiệc. Biểu diễn nhã nhạc "Bình Ngô phá trận".
Tr ước kia, Lê Thái Tổ dùng việc võ dẹp yên thiên hạ, Lê Thái Tông nhớ nghĩ đến công đức đời trước, có đặt ra nhã nhạc "bình Ngô phá trận". Đến đấy, nhân dịp yến tiệc, triều đình sai tấu nhạc này: trong đám công thần có người cảm động đến phát khóc.
Đặt lại phép thi lại điển.
Theo l ối cũ, thi lại điển bằng ám tả, viết chữ, làm toán và kinh nghĩa. Ai trúng cách thì được sung vào làm việc ở các cục. Đến đây, triều đình bàn bỏ bớt ám tả và kinh nghĩa, chỉ chuyên thi có môn viết và môn toán thôi. Phép thi lại điển bỏ ám tả và kinh nghĩa là bắt đầu từ đây.
Định rõ thể lệ cho những người có chân ấm được miễn đi lính.
Theo th ể lệ cũ, về việc tuyển lính, chỉ có con quan lục phẩm mới được miễn, còn từ thất phẩm trở xuống đều không được. Đến đây, nghị định lại: từ lục phẩm trở lên, đời cháu cũng cho hưởng ấm, được miễn; con các quan thất phẩm và bát phẩm cũng được dự miễn. Còn các hoạn quan ai nấy đều được miễn cho một người thân thích của mình.
Đào sông Bình Lỗ.
Sai T ư khấu Lê Khắc Phục đôn đốc các cục Bách Tác, vệ quân Tứ Xương, Thiên Khai và quân dân Thái Nguyên đào sông Bình Lỗ từ Lãnh Canh tới cầu Phù Lỗ, thông suốt đến Bình Than để sự đi lại ở Thái Nguyên được tiện lợi.
Lời chua - Sông Bình Lỗ: Xem Trần Anh Tông, năm Hưng Long thứ 8 (Chính biên VIII, 36).
Vệ quân Tứ Xương, Thiên Khai: Không khảo được.
Thái Nguyên: Tức là Ninh Sóc. Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chính biên XXI, 19, 32).
Lãnh Canh: Tức Lãnh kinh. Xem Lý Nhân Tông, năm Quảng Hựu thứ 5 (Chính biên III, 47).
Phù Lỗ: Tên đất xưa. Nay đổi là xã Phù Lỗ, thuộc huyện Kim Anh, tỉnh Bắc Ninh^1. Bình Than: Xem Trần Nhân Tông, năm Thiệu Bảo thứ 4 (Chính biên VII, 28). Quý Do, em vua nước Chiêm Thành, giết vua Chiêm là Ma Ha Quý Lai, tự lập làm vua, sai sứ sang ta dâng lễ cống, nhưng triều đình khước từ, không nhận.
Quý Do, sau khi t ự lập làm vua, sai bầy tôi là bọn Giáo Nễ Mỗ Bàn Thoa dâng tiến sản vật địa phương. Nhà vua nói: Là tôi mà giết vua, là em mà giết anh, Quý Do thật là tên đại ác từ xưa đến giờ. Vậy nên khước từ mọi đồ dâng cống, không nhận. Nhân đó nhà vua sai bọn Nguyễn Hữu Quang, Đồng tri Hữu ti sự và Trình Ngự, Điện trung thị ngự sử, đem tờ dụ sang Chiêm Thành vặn hỏi về việc này.
Trước kia, Hữu Quang đi sứ Chiêm Thành, bị người Chiêm giữ lại; đến khi Quý Lai lên làm vua, Hữu Quang được về. Vì vậy, nay mới có mệnh lệnh cho Hữu Quang đi Chiêm Thành. Tháng 4, mùa hạ. Nhập nội thị trung^2đình thượng hầu Lê Lễ chết.
Lê L ễ, sức vóc khoẻ hơn người, nối đời làm thần bộc nhà Lê Thái Tổ. Khi mới khởi nghĩa, Lễ có nhiều công trong việc giúp Bình Định vương thoát khỏi vòng vây, vượt qua nguy hiểm. Ông làm đến Nhập nội thị trung, tước Đình thượng hầu. Lê Thái Tổ, khi sắp mất, có khóc bảo ông rằng: "Trẫm nếu không còn sống, thì ai người biết khanh nữa!". Về sau, ông bị Nguyễn Thị Lộ gièm pha, phải giáng xuống làm Thái tử thiếu bảo. Đến đây, 82 tuổi, khi bệnh nặng, ông được khai phục quan chức. Liền đó ông chết, được đặt tên thụy là Trung tiết.
1 Nay là xã Phù Lỗ thuộc huyện Sóc Sơn, Hà Nội.
2 Tức là chức Hành khiển ở cung quan, hay ở Trung thư sảnh được dự bàn những việc lớn của triều đình.
Hạn hán. Nhà vua hạ chiếu tự xét mình. Buổi tối hôm ấy, mưa.
Đại hạn. Nhà vua đảo vũ ở cung Cảnh Linh; lại sai Bùi Cầm Hổ đến núi Tản Viên và núi Tam Đảo làm lễ cầu mưa, nhưng đều không ứng nghiệm. Nhà vua bèn hạ chiếu xét mình.
Bài chiếu đại lược nói: "Luôn mấy năm nay hạn hán, thóc lúa hỏng, không thu hoạch được; dân tình sầu oán!
"Có l ẽ vì trẫm không hết sức thành thực để cảm cách lòng trời, không tròn đạo hiếu để kính thờ tông miếu? Lại không biết sử dụng người hiền năng, còn những người mình dùng đó đều là hạng người mờ tối nhỏ nhen mà nên nỗi chăng?

"Hay là n ạn hối lộ thịnh hành và việc nữ sắc quá nhiều chăng?
"Hay là không cẩn thận tiết độ trong việc tiêu dùng, làm hao hại tiền tài của dân chăng? "Hay là đại thần giúp rập chưa làm hết phận sự điều hòa xoay chuyển trời đất chăng?
"Tướng súy và bầy tôi nơi phiên trấn chưa biết yêu thương quân dân, làm nhiều việc xà xẻo bóc lột chăng?
"Các chức thú lệnh không biết vỗ về chăn nuôi dân, chỉ chăm bề xâm phạm đục khoét của dân mà đến nỗi thế chăng?
"Hay là quan coi hình ngục không biết giữ sự công bằng, chỉ rông rỡ tham lam khắc nghiệt, khiến cho oán khí bốc xông lên trên đến nỗi thế chăng?
"Hay là các quan thừa hành chỉ chuyên ưa chuộng giấy tờ hư văn, làm cho ơn trách không nhuần thấm xuống dưới, tình hình kẻ dưới không đề đạt được lên trên chăng?
"Nh ững nhà quyền quý cậy thế ra oai làm cho người dân nhỏ mọn phải chịu oan uổng chăng? "Người làm chủ súy đạo lộn công lao của quân nhân, làm hại đến phép công chăng?
"Chằm đã khô cạn không có cá, thế mà ngạch thuế vẫn chưa giảm bớt, dân còn phải nộp thuế khống^1 chăng?
"Con cháu các nhà công thần kỳ cựu chưa lục dụng được hết chăng?
"Nh ững lỗi lầm dồn dập chứa chất ấy làm thương tổn đến khí hòa thuận của trời đất. Vậy nay nếu không kê cứu lời xưa dạy bảo sửa lỗi và tìm hết đường lối xét mình thì làm thế nào để trên có thể xoay lại lòng trời, dưới có thể cứu chữa đau khổ cho dân được?".
Tờ chiếu vừa ban xuống, thì buổi tối hôm ấy, trời mưa.
Lê Th ụ và Lê Khả dâng sớ, đại lược nói: "Cô giả, những đời thịnh trị hễ gặp có tai biến tất biết răn sợ: vua thì xét mình, đại thần thì nhận tội, trên dưới đồng lòng kính cẩn sợ hãi để làm cho thiên tai qua khỏi. Quốc triều ta, từ niên hiệu Thuận Thiên (1428-1433) đến khoảng Thiệu Bình (1434-1439) và Đại Bảo (1440-1442), thóc lúa luôn được phong đăng, phúc trời nhuần thấm. Ngày nay, từ khi bệ hạ nối ngôi đến giờ, việc làm chưa có gì là lỗi lầm, thế mà nước lụt và hạn hán vẫn tiếp diễn, tai biến luôn xảy ra. Đó đều vì bọn thần không biết tuyên dương đức ý của nhà vua, và làm lầm lỡ về việc điều hòa khí âm khí dương. Thật đúng như lời trong tờ chiếu sáng suốt đã vạch ra đó.
"Vậy, cúi mong nhà vua cho vời bọn thần đến Chính sự đường để xét hỏi về việc quân, việc nước: điều gì nên làm, điều gì nên bỏ, chỉ cốt sát với sự thực, chứ không làm chuyện giấy tờ hư văn". 1 Nguyên văn Cương mục là "bồi nạp", có nghĩa là phải nộp thuế để bồi thường hoặc đền bù. Còn Toàn thư XI, 79, chép là "bội nạp" thì có nghĩa là nộp gấp đôi, đóng thuế gấp hai lần.
Thái h ậu hạ chiếu đáp rằng: "Những chính sự tệ hại ngày nay có lẽ là sự tiến cử không công bằng, hoặc là cậy công mà gửi gắm nhau, hoặc là buông rộng thả dài cho bọn nô tỳ làm bậy, khuấy nhiễu làm hại dân lành. Những tệ hại đó đều nên sửa đổi".
Lê Khả, một hôm, nhân lúc bãi trào, lui gót, thấy phía trước nhà Vân tập đường có tấm lưới săn, liền sai cất đi và nói: "Đừng để hoàng thượng trông thấy kẻo gợi cho mai sau say đắm về việc đi săn". Lời chua - Núi Tản Viên: Xem Lê Đại Hành, năm Ứng Thiên thứ 7 (Chính biên I, 34).
Tam Đảo: Tên núi, ở huyện Tam Dương, phủ Đoan Hùng, tỉnh Sơn Tây^1. Bắt đầu xây dựng các đàn thờ cúng ở kinh đô.
Ra lệnh cho xem đất ở kinh đô, chọn chỗ để lập các đàn thờ Thành hoàng kinh đô, thần Gió, thần Mây, thần Sét, thần Mưa và bách linh cô hồn để theo mùa mà thờ cúng.
Giảm nhẹ thuế đầm.
B ọn Ngự sử trung thừa Hà Phủ dâng thư nói rằng: "Biết lỗi, không phải khó; sửa lỗi, mới là khó; nói đến điều thiện, không phải khó; làm được điều thiện, mới là khó. Nay trời làm hạn hán, bệ hạ đã ban chiếu trong có nói: "Chằm khô cạn, không có cá, dân phải nộp thuế khống. Vậy xin giảm thuế đầm để tỏ ơn huệ thực sự". Triều đình nghe theo.
Tháng 5. Cấp phu quét tước cho Văn Miếu và các trường học ở các lộ.
Nguy ễn Hữu Phu, An phủ sứ lộ Khoái Châu, xin cấp cho Văn Miếu và các trường học ở các lộ mỗi nơi 20 người phu quét tước và cho các giáo thụ mỗi viên hai người phu, để làm bổng thường. Triều đình nghe theo.
Lời chua - Khoái Châu: Xem Lý Cao Tông, năm Trị Bình long ứng thứ 4 (Chính biên V, 32).
Nguyễn Hữu Phu: Người làng Sơn Đồng, huyện Đan Phượng^2, đỗ tiến sĩ khoa Nhâm Tuất, năm Đại Bảo^3.
Sao Kim Tinh xuyên qua giới phận mặt trăng.
L ời chua - Sao Kim Tinh xuyên qua giới phận mặt trăng: Theo phần "Thiên văn chí" trong Quản khuy tập yếu^4 thì Kim tinh Thái bạch là sao đóng ở phương tây. Khi ông vua đối với ngũ thường^5 có thiếu sót về nghĩa và đối với ngũ sự^6 có lầm lỗi về lời nói, làm trái nghịch với tiết lệnh mùa thu và thương tổn đến khí hành kim^7 thì sự trừng phạt của trời sẽ tỏ ra ở điểm có sao Thái Bạch xuất hiện. Khi mặt trăng chuyển vần, hễ sao Thái Bạch đi vào giới phận mặt trăng mà suốt qua thì gọi là "quán".
Mưa. Đại xá cho cả nước.
1 Nay Tam Đảo thuộc tỉnh Vĩnh Phúc - Theo Đại Nam nhất thống chí, thì huyện Tam Dương trước thuộc phủ Đoan Hùng, tỉnh Sơn Tây, nhưng đến năm Minh Mạng thứ 11 (1830) đã đổi thuộc phủ Vĩnh Tường (trước kia thuộc tỉnh Vĩnh Yên, hiện nay thuộc tỉnh Vĩnh Phúc).
2 Nay là thôn Sơn Đồng, xã Sơn Đồng, huyện Hoài Đức, tỉnh Hà Tây.
3 Tức năm Đại Bảo thứ 3 (1442) đời Lê Thái Tông.
4Đây dịch theo Cương mục. Còn theo Vận phủ thập di quyển IV, tờ 15b thì là phần "Thiên văn chí" trong Hán thư (Hán thư Thiên văn chí).
5 Năm đạo thường phải tuân giữ theo quan niệm luân lý của nhà nho: nhân, nghĩa, lễ, trí, tín.
6 Tức là mạo (nét mặt), ngôn (lời nói), thị (sự trông), thính (sự nghe), tư (sự suy nghĩ).
7 "Kim", là một trong năm hành (kim, mộc, thủy, hỏa, thổ), thuộc về mùa thu.
Giáng Thị ngự sử^1 Lưu Thúc Khiêm xuống làm Yên Lãng Chuyển vận phó sứ và giáng Giám sát ngự sử^2 Nguyễn Cư Đạo xuống làm Quốc tử giám trực giảng^3.
Tr ước kia, bọn Thúc Khiêm và Cư Đạo đàn hặc bọn Chính sự viện đồng tham nghị là Cao Doãn Cung, Trình Hoằng Nghi, Nguyễn Bá Thanh và Mai Tử Kiệt rằng họ làm đại thần ở Chính sự viện mà chỉ ngồi không, ăn hại, chẳng hề làm được việc gì, tuổi đã bảy mươi hãy còn tham lam bổng lộc và ngôi vị. Vậy nên bắt họ phải về hưu để kích lệ lòng liêm sỉ. Bọn Doãn Cung bèn xin thôi việc cả. Nhà vua ưng thuận.

B ấy giờ Tả hữu nạp ngôn là bọn Nguyễn Mộng Tuân, Nguyễn Phó và Nguyễn Viết vào hầu vua học tập ở tòa Kinh Diên. Bọn Đào Công Soạn và Nguyễn Tử Tấn, theo lệ, cũng đến tuổi cáo lão, thế mà vẫn cứ luyến tiếc địa vị, không có ý về hưu, e rằng không được dư luận dung thứ. Họ, vì thế, đều xin hưu trí. Nhà vua cố giữ lại. Họ bèn đem nhau đến lạy tạ, rồi lại giữ chức như cũ. Nhưng vì bọn Thúc Khiêm hay bới việc mà đàn hặc, nên trong lòng bọn Đào Công Soạn vẫn căm.

Đế n đây, bọn Thúc Khiêm đều bị biếm truất.
Lời chua - Yên Lãng: Tên huyện, nay thuộc phủ Vĩnh Tường, tỉnh Sơn Tây^4.
Nguyễn Cư Đạo: Người Đông Khối thuộc huyện Gia Định^5, đỗ đồng tiến sĩ khoa Nhâm Tuất (1442) niên hiệu Đại Bảo.
Dùng Nguyễn Thúc Huệ làm Môn hạ hữu nạp ngôn và Bùi Hanh làm Tham nghị chính sự.
Quan gi ữ việc can ngăn là Đồng Hanh Phát dâng sớ nói rằng: "Chức quan cao trọng ở bản triều^6 chỉ là Tể tướng và Hành khiển thôi. Thúc Huệ xuất thân từ một tiểu lại, trước kia làm Tham tri Bắc đạo^7, lấy nê việc này việc khác, bòn rút vơ vét của dân làm cho một lộ xác xơ, hết cả tiền của! Khi vâng mạng đi sứ ngoại quốc, Thúc Huệ bày chước quỷ quyệt, kinh doanh việc tư, đến nỗi người ngoài phải coi là một tên "đầu quỷ", làm nhục đến cả quốc thể là thế đó. Vậy còn dùng hắn làm gì! Bùi Hanh thì dùng tà thuật làm mê hoặc bề trên^8 khiến cho chúa thượng giẫm theo con đường lầm lỗi là để tang ngắn hạn^9đã từng vì tội phỉnh gạt mà bị bãi chức. Thế mà nay lại cho Bùi Hanh thăng lên Chính sự viện tham nghị! Vả lại, "chính" là ngay thẳng. Bản thân người làm chính sự nếu không ngay thẳng thì làm việc ngay thẳng thế nào được? Hào "Lục tam" trong quẻ Giải^10 nói rằng: "Phụ thả thừa, trí khấu chí"11, có lẽ đúng như Thúc Huệ và Bùi Hanh đó chăng?".
Hoàng thái hậu bèn đem việc này hỏi ý kiến Tể tướng. Bọn Lê Khả thưa rằng: "Dùng người, không nên cầu toàn trách bị quá. Bọn thần thăm dò, chưa kiếm được người nào khác, chỉ thấy bọn Thúc
1 Chức quan đứng đầu Ngự sử đài, hàm tam phẩm.
2 Chức quan trong Ngự sử đài hàm thất phẩm.
3 Một chức quan trong Quốc tử giám đứng dưới Tư nghiệp.
4Đất huyện Yên Lãng cũ nay thuộc huyện Mê Linh (Vĩnh Phúc) và Sóc Sơn (Hà Nội).
5 Sau đổi là Gia Bình, nay là Gia Lương thuộc tỉnh Bắc Ninh.
6 Chỉ triều Lê.
7 Nay gồm các tỉnh Bắc Ninh, Bắc Giang, Thái Nguyên.
8 Chỉ việc Bùi Hanh nói tinh vượn đen ăn mặt trời và bày việc giết vượn thật để làm bùa ếm ởở 9).
9 Chỉ việc Bùi Hanh đưa ra cái thuyết âm dương khắc hại nhau để xin bỏ đồ trở và cúng trừ tai biến (xem Chính biên XVII, 25-26).
10 Dịch kinh đại toàn, quyển X, tờ 29.
11 Ý nói hào "Lục tam" (quẻ Giải trong kinh Dịch) thuộc về âm, bản chất mềm yếu, đáng phải ở dưới, lại nhoi lên trên, ở không đúng chỗ; cũng như kẻ tiểu nhân đáng phải ở dưới để gánh vác, vậy mà lại đi xe, thế nào rồi cũng gây nên cái nạn tranh giành cướp giật (theo lời Truyện trong kinh Dịch). Đây dùng để chỉ bọn Thúc Huệ và Bùi Hanh là hạng người xấu, không xứng đáng làm chức to.

Hu ệ đang tại chức đều làm chạy việc. Còn đối với hạng tân tiến, bọn thần chưa biết rằng họ có là người hiền năng hay không, nên không dám đề cử một cách khinh suất". Do đó hoàng thái hậu quyết ý cứ dùng.

L ời chua - Bắc đạo: Xem Bình Định vương năm thứ 9 (Chính biên XIII, 32). Tháng 7, mùa thu. Đặt lại quân hiệu.
Đổi quân hiệu Hỏa đồng^1 làm Thần lôi, Thần điện; quân hiệu Thiện trạo^2 làm Hải hồng, Hải mã, Hải kình, Hải thu; quân hiệu Bát nhiêu^3 làm Hải hoạt.
L ời chua - Hỏa đồng, Thiện trạo, Bát nhiêu: Theo "Binh chế chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú thì Lê Thái Tổ, khi đã lấy được thiên hạ, đặt các quân hiệu, có những danh hiệu như: Hỏa đồng, Thiện trạo, Bát nhiêu, v.v...
Sai sứ đi Chiêm Thành.
Tr ước kia, triều đình sai Nguyễn Hữu Quang đem tờ dụ đi vặn hỏi Chiêm Thành (về việc giết vua cũ là Ma Ha Quý Lai). Chúa Chiêm sai bầy tôi là bọn Bô Sa Phá Tham Tốt theo Hữu Quang đến nước ta. Nhà vua vặn hỏi về tội thí nghịch^4. Sứ Chiêm không trả lời được. Đến đây, triều đình sai bọn Thượng thư Trình Dục vâng mạng đem thư sang dụ bảo Chiêm Thành và đòi lại những người nước ta còn ở lại Chiêm Thành. Người Chiêm vâng theo, tiễn đưa bọn Trình Nguyên Đĩnh 70 người trở về nước.

Tháng 10, mùa đông. Một người ở kinh đô đẻ ra đứa con có hai đầu.
Tháng 11. Dùng bọn giám sinh Lỗ Thuần làm Duyên lại.

Tr ước kia, dùng bọn giám sinh Nguyễn Cương Trung và Nguyễn Tự Đắc làm Chuyển vận phó sứ ở các lộ. Đến đây, dùng bọn Lỗ Thuần và Phạm Công Niêm 30 người làm Duyên lại ở các đạo. Giám sinh bổ làm thuộc lại là bắt đầu từ đây.
Lê Quán Chi có tội, nhưng được tha, không trừng trị.
Quán Chi là con Lê Khuy ển, đang đêm, tụ họp đám đông đánh chết người. Việc phát giác, Quán Chi bị bắt bỏ ngục. Khi cung khai, Quán Chi tiêu xưng đến các con em của một số nội quan và nhà quyền quý hàng hơn mười đứa. Án đã kết. Hoàng thái hậu cho rằng Lê Khuyển là bậc đại thần, cầm quân cấm vệ, nên bà mới buông lỏng pháp luật mà tha Quán Chi. Bà ra lệnh chỉ thu lấy tiền đền mạng. Các quan trong Ngự sử đài là bọn Lê Lâm không dám nói... Trong đám con trẻ ở kinh đô đến nỗi có kẻ phải nắm tay một cách tức bực mà rằng: "Tôi chỉ giận mình không được làm ngự sử!".
Lời phê - Nhân chuyện này, có thể biết được thời sự bấy giờ ra sao. Lời chua - Lê Lâm: Người làng Hạ Bì, huyện Bất Bạt^5.
Quy định rõ ràng về luật hộ.
Tr ước kia, Lê Thái Tổ muốn làm việc chia ruộng, nên về chế độ công điền công thổ, có đặt ra điều lệ và cấm lệnh một cách đặc biệt tường tận, còn đối với điền sản tư gia, chương trình hãy còn sơ lược. Đến đây, quy định rõ ràng thành mười bốn điều về điền sản, đặt thành luật lệnh hẳn hoi.

L ời chua - Mười bốn điều: Theo "Hình luật chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú, thì khoảng năm Thái Hòa (1443-1453) có bổ sung thêm chương "Điền sản" gồm mười bốn điều.

1 Binh chủng sử dụng những ống hỏa hổ (ống chứa thuốc nổ) để đánh trận.
2 Binh chủng giỏi bơi thuyền.
3 Binh chủng phụ trách việc bơi chèo thuyền chiến.
4 Xem Chính biên III, 15.
5 Nay là xã Hạ Bì, huyện Kim Bôi, tỉnh Hòa Bình.

Đ iều thứ 1 - Khi chồng chết, mà vợ trước có con, vợ sau không con thì điền sản của nhà chồng chia làm ba phần: con người vợ trước được hai phâần; bản thân người vợ sau được một phần để ăn gầy^1. Người vợ sau nếu chết đi hay cải giá thì điền sản lại phải truy hoàn. Kẻ nào vi phạm sẽ phải phạt 50 roi.

Đ iều thứ 2 Người con có vợ rồi, khi chết mà vô tự^2 tì điền sản của người con đó trừ khi cha mẹ hãy còn, sẽ để cha mẹ quản lý, bằng không sẽ chia đều làm hai phần: một phần để lại ở bản tông^3 dùng vào việc hương hỏa thờ cúng; một phần chia cho người vợ để ăn gầy đến trọn đời. Nếu người vợ đi cải giá thì phải truy hoàn. Kẻ nào vi phạm, sẽ phải phạt 50 roi.

Đ iều thứ 3 Người vợ chết đi mà không có con, thì điền sản của bản thân người vợ ấy chia làm ba phần: một phần trả về gia đình nhà người vợ ấy nhận lấy mà quản lý; hai phần để cho người chồng ăn gầy đến trọn đời. Khi người chồng chết đi thì hai phần điền sản ấy lại phải truy hoàn cho bà con bên họ người vợ. Kẻ nào vi phạm sẽ bị phạt 50 roi.

Đ iều thứ 4 Chồng đã chết, con còn bé, người mẹ đi cải giá mà lén lút bán điền sản của con thì phạt 50 roi; truy lại số tiền đã bán ấy trả lại cho chủ mua, còn ruộng trả về cho người con. Nếu người chồng sau đứng tên con của người chồng trước mà lén lút bán tài sản ấy thì phạt 60 trượng. Kẻ tri tình^4 mà còn cứ mua thì phạt 80 trượng, và mất cả số tiền đã mua.

Đ iều thứ 5 Khi cha mẹ hãy còn, mà con trai con gái bán vụng trộm điền sản thì con trai phải phạt 60 trượng, con gái 50 roi. Truy số tiền đã bán trả lại chủ mua, còn điền sản hoàn lại cha mẹ.

Đ iều thứ 6 Ông bà, cha mẹ đều chết cả, con cháu hãy còn nhỏ bé, thế mà người họ đồng tông tự tiện đem bán điền sản của các người con cháu ấy thì phải phạt 60 trượng.

Đ iều thứ 7 Dưỡng tử có đủ giấy tờ làm con nuôi hẳn hoi và trong giấy tờ nói rõ là sẽ chia cho điền sản, thì khi chia điền sản, được phép chiếu theo đầu con mà quân phân, nhưng phải kém một phần để tỏ ra có khác với con đẻ. Kẻ nào vi phạm sẽ phạt 50 roi.

Đ iều thứ 8 Kẻ đã làm con nuôi họ khác, khi thấy có số ruộng tuyệt tự của người họ mình mà lại cầu xin chia cho suất mình thì phải chịu kém người họ đồng tông một nửa phần. Kẻ nào vi phạm sẽ phạt 60 trượng.
Điều thứ 9 Bán vụng trộm điền thổ của người khác, từ 10 mẫu trở lên phải khép vào tội đồ. Kẻ tri tình mà vẫn cứ mua thì phải phạt 80 trượng.
Đ iều thứ 10 Ruộng đất đã cầm đợ rồi, sau không xin chuộc lại theo số tiền đã đợ ấy mà lại đem bán đợ hay bán đứt cho người khác thì phạt 50 roi, truy lấy số tiền trả lại cho chủ mua đợ.

Đ iều thứ 11 Bán đợ ruộng đất, muốn chuộc mà không cho chuộc mà ngược lại, không muốn chuộc mà cưỡng ép bắt chuộc, đều phạt 80 trượng. Nếu để quá kỳ hạn rồi, chủ bán mới cưỡng ép đòi chuộc thì cũng phải tội như thế (kỳ hạn, nghĩa là ruộng mùa, lấy tháng 3 làm kỳ hạn; ruộng chiêm, lấy tháng 9 làm kỳ hạn).

1 Hưởng phần giữ lại để dưỡng lão.
2 Không người nối dõi, tức là không con.
3 Họ đồng tông nhà mình.
4 Người biết rõ sự tình.
Điều thứ 12 Kẻ nào tranh chiếm ruộng đất của người ta rồi bán chạy cho người khác thì phạt 50 roi.
Đ iều thứ 13 Nô tì bán vụng trộm ruộng đất của người gia trưởng thì phạt 90 trượng, thích chữ vào mặt, đày đi châu gần^1. Ruộng đất, hoàn lại người chủ. Kẻ tri tình mà cứ mua thì phạt 50 roi, truy lại số tiền đã mua bán ấy nộp vào quan.

Đ iều thứ 14 - Con trai đã từ 16 tuổi và con gái đã từ 20 tuổi trở lên, ruộng đất của phần mình bị người trong họ hay người ngoài cày cấy hoặc cư trú đã quá kỳ hạn rồi mới tranh nhận (kỳ hạn nghĩa là người trong họ thì 30 năm, người ngoài thì 20 năm) thì phạt 80 trượng và mất hẳn ruộng đất ấy. Nếu vì cớ gặp cơn binh lửa hoặc phiêu bạt rồi sau mới về thì không câu nệ theo lệ luật này.

Canh Ng ọ, năm thứ 8 (1450). (Minh, Cảnh Đế, năm Cảnh Thái thứ 1). Tân Mùi, năm thứ 9 (1451). (Minh, năm Cảnh Thái thứ 2).
Tháng 4, mùa hạ. Vì có nhiều tai biến, nhà vua hạ chiếu rộng ban ơn điển vỗ về thương xót.
T ờ chiếu nói rằng: "Luôn mấy năm nay, nào tai biến, nào hạn hán dồn dập xảy đến! Nếu không ban ơn huệ một cách thực sự để yên ủi lòng dân thì lấy gì đáp ứng được trời cao mà làm ngừng được tai biến? Vậy nay tha thuế; quân và dân người nào bấy lâu phải đi trốn tránh thì cho phép ra thú, sẽ được miễn tội; những vụ án ngục kiện tụng nào còn để đọng thì cho phép những quan coi giữ về các vụ ấy tâu lên cho đầy đủ để nhà vua xét".
Tháng 7, mùa thu. Giết Thái úy Lê Khả và con là Quát luôn với Tư khấu Lê Khắc Phục và con là Bá Nhai.
Lê Kh ả, khi làm tể tướng, đảm nhiệm lấy việc giúp vua sửa đổi điều lỗi và tiếp nhận những lời khuyên can, nhưng Khả sử dụng pháp lệnh một cách quá nghiêm khắc, không hề nể nang hay khoan gượm gì cả. Do đấy, triều đình ai cũng len lét sợ Khả. Có kẻ gièm pha với thái hậu rằng Lê Khả cùng với cha con Khắc Phục ngầm kết vây cánh bè đảng. Thái hậu tin lời, bèn giết luôn cha con Lê Khả và cả cha con Khắc Phục.
Tháng 10, mùa đông. Sứ nhà Minh sang ta.
Tr ước kia, Minh Anh Tông (1436-1449)2đi tuần phía bắc^3, em là Thành vương Kỳ Ngọc trông coi việc nước, nhân đó tự lập làm vua, đổi niên hiệu là Cảnh Thái^4 và sai bọn hành nhân trong ti Hành nhân là Biên Vĩnh và Tiến sĩ là Trình Huệ sang ta báo cáo về việc Cảnh Thái mới lên ngôi. Nhà vua sai bọn Đồng tri Đông Đạo^5 là Trình Chân và Trung thư thị lang là Nguyễn Đình Mỹ sang Minh chúc mừng.

L ời chua - Nguyễn Đình Mỹ: Người Chi Long thuộc huyện Kim Hoa. Nhâm Thân, năm thứ 10 (1452). (Minh, năm Cảnh Thái thứ 3).
Tháng 4, mùa hạ. Giam Thái úy Lê Thụ vào ngục.
Lê Thụ phải tội vì không biết dạy con là Lê Thị để hắn làm việc phù chú bùa ếm. Tháng 7, mùa thu. Vì có tai biến, nhà vua lại hạ chiếu răn mình và đôn đốc bách quan.
1 Châu Nghệ An (xem Chính biên XV, 10).
2Đây dịch theo nguyên văn là "bắc thú", nhưng thực tế thì Minh Anh Tông bị Dã Tiên, một tù trưởng ở phương Bắc Trung Quốc bắt giữ, khi đi đánh viên tù trưởng này. Về sau, được thả về, Minh Anh Tông lại làm vua lần thứ hai (1457-1464) nữa. 3Đây dịch theo nguyên văn là "bắc thú", nhưng thực tế thì Minh Anh Tông bị Dã Tiên, một tù trưởng ở phương Bắc Trung Quốc bắt giữ, khi đi đánh viên tù trưởng này. Về sau, được thả về, Minh Anh Tông lại làm vua lần thứ hai (1457-1464) nữa. 4 Tức là Minh Cảnh Đế (1450-1456).
5 Xem Chính biên XV, 5.
Bài chi ếu nói rằng: "Luôn mấy năm đây, tai biến dồn dập xảy đến, dân chúng ít được sinh sống thỏa thuê, trẫm lấy làm lo sợ lắm. Bây giờ muốn nghĩ cách làm để qua khỏi tai biến, gây được vui hòa, thì há chẳng nên tuân theo hiến chương đã lập thành và sửa bỏ những chính sự có tệ hại hay sao? Vậy nên cất dùng những người thanh liêm, tài năng, sa thải những kẻ đần độn, đớn kém, thi hành việc thăng chức và giáng chức cho xứng đáng, tha thuế khóa, xét xử án ngục oan uổng, chẩn tế cứu giúp những người quan, quả, cô, độc^1".
Tháng 10, mùa đông. Sai sứ sang nhà Minh.
B ấy giờ Minh Cảnh đế (1450-1456) lập Hoàng thái tử, có sai Hình bộ lang trung là Trần Kim và Hành nhân ti hành nhân là Quách Trọng Nam sang ta báo cáo và ban cho các cây hàng tấm màu sắc và có hoa. Nhà vua sai bọn Thẩm hình viện là Phạm Du, Hàn lâm viện trực học sĩ là Nguyễn Bá Ký, chỉ huy là Lê Thượng và Thị ngự sử là Lê Chuyên sang Minh để đáp tạ và đưa đồ mừng.
Lời chua - Nguyễn Bá Ký: Người làng Vân Nội thuộc huyện Chương Đức^2, đỗ nhị giáp tiến sĩ khoa Mậu Thìn (1448) năm Thái Hòa^3.
Quý D ậu, năm thứ 11 (1453). (Minh, năm Cảnh Thái thứ 4).
Tháng 2, mùa xuân. Ân xá.
Tháng 11, mùa đông. Nhà vua bắt đầu chính mình cầm chính quyền. Đại xá cho cả nước. Đổi lại niên hiệu.
K ể từ năm sau (1454) là niên hiệu Diên Ninh thứ 1. Ban bố những điều đại xá cho cả nước. Truy tặng các công thần Lê Lễ, Lê Bị và Lê Triện mỗi người thêm tước một tư^4. Cấp cho bọn Lê Sát, Lê Ngân, Lê Khả và Lê Khắc Phục mỗi người 100 mẫu ruộng quan. Thường thời vỗ về thăm hỏi những người quan, quả, cô độc^5. Biểu dương những nghĩa phu^6, tiết phụ^7 do các quan địa phương đã tâu trình.

L ời phê^8 - Thì ra những việc trước đây đều là vẽ vời hão cả. Cứ xem trong Quang Thuận trung hưng ký^9 mà Sử cũ đã chép phụ đó^10 thì đủ biết. Rồi đây, Lê Nhân Tông mắc phải nạn lớn^11, thì ra trong đám tôi con đầy rẫy ở triều đình bấy giờ đều không có người nào là hiền đức cả. Đáng trách biết bao!
Giáp Tuất, năm Diên Ninh thứ 1 (1454). (Minh, năm Cảnh Thái thứ 5). Tháng giêng, mùa xuân. Đúc tiền Diên Ninh.
1 Xem chú giải các số 1, 2, 3, 4 ở Chính biên XIII, 6.
2 Nay thuộc xã Viên Nội, huyện Ứng Hòa, tỉnh Hà Tây.
3 Tức là năm Thái Hòa thứ 6 đời Lê Nhân Tông.
4 Xem chú giải số 2 ở Chính biên X, 18.
5 Xem chú giải các số 1, 2, 3, 4 ở Chính biên XIII, 6.
6 Người chồng giữ tình chung thủy đối với vợ.
7 Người đàn bà trinh tiết.
8 Về việc Lê Nhân Tông từ nay chính mình cầm quyền, chứ không như trước đây phàm các chiếu chỉ và chính lệnh đều do bọn quyền thần bày đặt ra toàn là chuyện hão huyền cả.
9 Nội dung tập Quang Thuận trung hưng ký này đại ý nói: Lê Nhân Tông bấy giờ còn bé, thái hậu Nguyễn Thị cầm quyền, triều thần hầu hết là vô học, bất tài, tham ô, thối nát, hối lộ công khai, văn giáo mịt mờ bế tắc, làm cho dân tình xao xuyến, đường sá nôn nao, trình bày một cảnh tượng đầy suy đốn!
10 Xem Toàn thư bản kỷ XI, 96-97.
11 Chỉ việc Lê Nhân Tông bị Nghi Dân giết hồi tháng 10 năm Kỷ Mão, 1459 (Xem Chính biên XVIII, 34). Ất Hợi, năm thứ 2 (1455). (Minh, năm Cảnh Thái thứ 6). Sai Quốc tử bác sĩ Phan Phu Tiên sửa lại^1 bộ Việt sử (Sử cũ không chép tháng).
Bộ Việt sử này chép từ đời Trần Thái Tông (1225-1257) đến lúc người Minh rút về nước (1427), gồm 10 quyển.
Lời chua - Phan Phu Tiên: Người làng Đông Ngạc^2, huyện Từ Liêm, đỗ khoa minh kinh năm Kỷ Dậu (1429), niên hiệu Thuận Thiên^3.
Tháng 10, mùa đông. Châu Ngọc Ma có con chuột lớn bằng con lợn.
Lời chua - Ngọc Ma: Xem Bình Định vương năm thứ 2 (Chính biên XIII, 10).

Bính Tý, n ăm thứ 3 (1456). (Minh, năm Cảnh Thái thứ 7). Tháng giêng, mùa xuân. Mở yến tiệc linh đình. Tháng 2. Phong Cầm Công, thổ tù châu Quy Hợp, làm Trấn viễn tướng quân.
Nhà vua sai viên ngoại lang Trịnh Dao đem sắc thư đến yên ủi dụ bảo Cầm Công và ban cho áo dệt kim tuyến, mũ cao sơn, yên ngựa và bàn ghế.
Lời cẩn án - Sử cũ chép là Hợp Châu. Nay xét Nghệ An chí thì châu Quy Hợp là đất Bồn Man xưa^4, Cầm thị nối đời làm thổ tù. Vậy xin cải chính.
Nhà vua đi Lam Kinh.
Nhà vua đi Tây Kinh^5 bái yết lăng tẩm, dùng bọn Lê Hiên và Lê Lựu sung chức Lưu thủ Đông Kinh^6.
Lời chua - Lam Kinh: Tức Tây Kinh. Xem Lê Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 3 (Chính biên XV, 26)7.
M ưa đá.
Nhà vua đến Lam Kinh. Đêm hôm ấy, mưa đá.

Nh ằm ngày rằm, nhà vua đem các quan đi bái yết sơn lăng, sắm đủ lễ vật để cáo miếu, đánh trống đồng, tấu đại nhạc: hàng võ thì biểu diễn điệu múa "bình Ngô phá trận", hàng văn thì biểu diễn múa "chư hầu đến chầu". Cách đó vài ngày, nhà vua ban yến và tặng phẩm cho các quan đi hộ giá^8 có hơn kém khác nhau. Rồi bàn đặt tên cho các cung điện ở Lam Kinh; chính điện gọi là Quang Đức, điện phía trước gọi là Sùng Hiếu, điện phía sau gọi là Diễn Khánh.

Nhà vua t ừ Lam Kinh về đến kinh đô.
Mặt trời có quầng.
Có cái quầng, màu xanh, vàng, đỏ, trắng, như hình cầu vồng, bao quanh mặt trời.
1 Nguyên văn là "tu".
2 Tục gọi là làng Vẽ. Nay là xã Đông Ngạc, huyện Từ Liêm, Hà Nội.
3 Xem thêm chú giải số 3, "Lời tổ Biên dịch", ở Cương mục tập I, trang 6.
4 Xem lời chua của Cương mụcở Chính biên XVIII, 8.
5 Tức Thanh Hóa (xem thêm Lời chua ở dưới của Cương mục).
6 Tức Thăng Long, nay là Hà Nội.
7 Xem thêm Thuận Thiên năm thứ 6 (Chính biên XV, 33).
8Đi theo hầu xa giá nhà vua.

Tháng 3. Nhà vua sai b ọn Nhập nội đô đốc Lê Ê và Nhập nội hành khiển Đào Công Soạn đi lên địa giới Thái Nguyên để hội đồng với người Minh làm việc khám xét về biên giới, nhưng tam ti^1 nhà Minh không đến. Bọn Lê Ê bèn trở về.

Tr ước kia, bọn Triệu Nhân Chính, Tri châu châu An Bình nhà Minh, và Nông Hồng Nguyên^2, Tri châu châu Hạ Tư Lang thuộc trấn Thái Nguyên bên ta, cùng xâm lấn bờ cõi của nhau^3. Việc nầy bên ta đã tâu lên vua Minh để tranh biện cho rõ rệt. Vua Minh sắc sai bọn tổng binh quan An Viễn hầu là Liễu Truyền kết hợp với ba ti Đô^4, Bố^5, Án^6ở Quảng Tây đến tận nơi biên giới để hội đồng với các kỳ mục nước ta, đem bọn Nhân Chính và Hồng Nguyên ra đối chất, rồi tâu các lý do một cách đầy đủ và minh bạch để vua Minh nghe.
Nhà vua bèn sai bọn Lê Ê đi lên đầu địa giới Thái Nguyên để chờ đợi, nhưng ba ti nhà Minh không đến, bọn Lê Ê quay về.
Lời chua - An Bình: ên châu, xem Lê Thái Tông, năm Thiệu Bình thứ 5 (Chính biên XVII, 17).
H ạ Tư Lang: Xem Lý Thái Tông, năm Kiền phù hữu đạo thứ 3 (Chính biên III, 3). Tháng 5, mùa hạ. Ban chiếu răn dạy trăm quan phải cẩn thận làm tròn chức vụ. Tờ chiếu nói rằng: "Người làm tôi phải nên giữ trọn chức vụ.
"Đại thần thì giúp vua, điều hòa xoay chuyển trời đất, tiến cử người hiền, gạt bỏ những kẻ không tốt để mưu tính cho việc chính trị được hay.
"Người cai quản quân đội thì vỗ về thương yêu binh sĩ, luyện tập võ nghệ, không nên bắt quân lính làm việc riêng cho mình và xâm phạm xà xẻo của công.
"Các Hành khiển ở năm đạo^7 phải nên trình bày điều lợi và điều hại, phân biệt cái tốt và cái xấu; cần phải làm cho xong xuôi ổn thoả tất cả những việc nên làm ở địa phương.
"Các quan ở Ngự sử đài thì nên giúp vua sửa điều lỗi, chữa điều lầm, trừ bỏ điều ác, biểu dương điều thiện.
"Nội mật viện thì nên tuân giữ điển chương pháp độ, giãi bày tâu trình một cách tường tận rõ ràng.
"Quan gi ữ hình ngục thì nên xét xử công bằng, cởi gỡ oan uổng, cốt sao cho thấu được dân tình. "Các chức ở phủ, ở lộ, ở châu, ở huyện thì nên biểu dương ý tốt của nhà vua, vỗ về dân chúng.
"Các học quan thì nên cẩn thận gìn giữ quy luật việc học, dạy dỗ lớp người hậu tiến khiến cho ai nấy đều được thành tài.
"Cho đến những người coi kho tàng hay là làm việc ở các cục, các thự cũng đều phải nên kính cẩn gìn giữ phận sự mình, chớ để thiếu sót chức vụ".
Nước đầm ở Lam Kinh ngầu đỏ.
1Tức là Đô chỉ huy, Bố Chính ty và Án sát ty.
2 Cương mục Chính biên XVII, 17 chép là Nông Kính.
3 Xem Chính bên XVII, 17.
4Đô chỉ huy ty coi về quân sự.
5 Bố chính ty coi về tài chính và thuế khóa.
6 Án sát ty coi về tư pháp.
7 Xem Chính biên XIII, 32 và XV, 5, 6.

L ời chua - Đầm: Theo "Địa dư chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú, thì phía sau Lam Kinh có cái hồ cực rộng lớn, hứng nhiều dòng nước dồn vào. Đầm đây, có lẽ là cái đầm này.
Cấp phát tiền bổng hàng năm cho trăm quan.
Tr ước kia, các vương, các công chúa và các đại thần văn võ bách quan đều chiếu theo phẩm trật cao hay thấp mà được hưởng số hộ để ăn lộc nhiều hay ít. Đến đây, lại cấp thêm cho tiền bổng hằng năm có hơn kém khác nhau.

Lê L ựu, Đô đốc Tây đạo, tâu rằng: "Tôi không có công trạng gì, được ăn lộc đến năm mươi hộ đã là quá phận mong ước rồi, thế mà nay lại được cấp cho tiền bổng hàng năm nhiều gấp đôi! Vậy xin từ, không dám nhận".

L ời chua - Hộ ăn lộc, tiền bổng: Theo Kiến văn lục của Lê Quý Đôn thì đầu đời Lê, chế độ bổng lộc để nuôi dưỡng thế này: hoặc ban cho năm mươi hộ hay một trăm hộ để người được hưởng cứ lấy thuế ở các hộ ấy mà ăn. Cũng có khi ban thêm lộc điền nữa. Lại quy định: phàm các vương, các công chúa và các đại thần văn võ bách quan, hàng năm, được cấp tiền bổng có hơn kém khác nhau. Ngoài ra, không khảo được hơn nữa.
Biểu dương người tiết phụ họ Nguyễn ở Nam Sách.
Nguy ễn Thị (không rõ tên), người làng Đào Cốc, huyện Chí Linh, phủ Nam Sách^1, là vợ xã quan Nguyễn Văn Điều. Từ khi chồng chết, bà ở góa, không có điều tiếng gì. Việc lên đến triều đình. Nhà vua hạ chiếu ban cho tấm biển màu vàng biểu dương ở chỗ cổng nhà bà. Con cháu được miễn sai dịch để ở nhà hầu hạ phụng dưỡng bà.
Lời chua - Nam Sách: Tức Nam Sách: Xem thuộc Tần^2, Tề Vương, năm Khai Vận thứ 2 (Tiền biên V, 22).
Chí Linh: Xem Trần Nhân Tông, năm Thiệu Bảo thứ 4 (Chính biên VII, 28). Tháng 6. Tha Thái úy Lê Thụ ra khỏi ngục^3.
Tháng 10, mùa đông. Sai sứ sang nhà Minh.
Bấy giờ sứ nhà Minh sang ban cho áo cổn và mũ miện. Nhà vua sai bọn Trung thư thị lang Nguyễn Đình Mỹ sang nhà Minh dâng lễ tuế cống và tạ ơn về việc ban mũ áo.
Tháng 11. Có con hổ lọt vào trong thành.
Hổ vào chùa Diên Hựu ở trong thành. Nhà vua sai võ sĩ đâm chết.
Lời chua - Chùa Diên Hựu: Xem Lý Thái Tông, năm Sùng Hưng đại bảo thứ 1 (Chính biên III, 14).
Đ inh Sửu, năm thứ 4 (1457). (Minh, Anh Tông, năm Thiên Thuận thứ 1). Tháng 9, mùa thu. Sai sứ sang nhà Minh.

B ấy giờ Minh Anh Tông lại làm vua, lập con là Kiến Thâm làm Hoàng thái tử. Vua Minh sai bọn Thượng bảo khanh^4 Hoàng Gián sang ta báo cáo về việc đó và ban cho các cây hàng tấm màu sắc và có hoa. Nhà vua sai bọn Tả nạp ngôn Lê Hy Cát, Hàn lâm viện thị giảng Trịnh Thiết Trường và khởi cư xá nhân Nguyễn Thiên Tích sang Minh đáp tạ và dâng đồ mừng.

1 Nay thuộc tỉnh Hải Dương.
2Đây dịch theo nguyên văn, Đảng phải chép là "đương Tấn" (ngang với Tấn) mới đúng.
3 Về việc Lê Thụ bị tội, xem thêm Chính biên XVIII, 27.
4 Chức quan do nhà Minh đặt, có nhiệm vụ gữ các bảo tỉ, ấn tín, v.v...
Lời chua - Lê Hy Cát: Người Lam Sơn, huyện Lương Giang^1. Trịnh Thiết Trường: Người làng Đông Lý, huyện An Định^2đỗ đồng tiến sĩ khoa Nhâm Tuất (1442), năm Đại Bảo.
Gió to t ừ tháng 8 đến tháng 9 này.
Mậu Dần, năm thứ 5 (1458). (Minh, năm Thiên Thuận thứ 2).
Kỷ Mão, năm thứ 6 (1459). (Từ tháng 10 trở đi là Nghi Dân năm Thiên Hưng thứ 1 - Minh, năm Thiên Thuận thứ 3).
Tháng 10, mùa đông. Lạng Sơn vương Nghi Dân giết nhà vua và Hoàng thái hậu mà tự lập làm vua. Thị hậu phó chưởng^3Đào Biểu tử tiết.
Nhà vua ở ngôi được 17 năm thì bị giết, thọ 19 tuổi.
Tr ước kia, Dương Thị, mẹ Nghi Dân, phạm tội với vua Thái Tông, nên bị phế. Vì mẹ như vậy, Nghi Dân không được lập, ngầm có ý khác, ngấp nghé nom dòm ngôi báu. Cùng với chỉ huy Lê Đắc Ninh mưu cuộc nổi loạn, Nghi Dân, đang đêm, đem đồ đảng là bọn Phạm Đồn, Phan Ban và Trần Lăng hơn trăm tên vô lại bắc thang trèo vào thành. Đắc Ninh, đêm ấy, đúng phiên túc trực, đem Cấm quân làm nội ứng. Nghi Dân bèn giết nhà vua ở trong cung cấm. Ngày hôm sau, Hoàng thái hậu cũng bị hại. Thị hậu phó chưởng Đào Biểu tử tiết.

Nghi Dân li ền tiếm ngôi, xưng đế, đổi niên hiệu là Thiên Hưng, đại xá cho cả nước, ban cho văn võ bách quan mỗi người được tước một tư^4, sai bọn Thị chế Trần Phong, Lương Như Hộc và Trần Bá Linh sang Minh cầu xin phong vương.
Lời chua - Phạm Đồn, Phạm Ban: Đều là người huyện Thanh Lâm^5. Trần Phong: Người huyện Tiên Lữ^6, đỗ khoa hoành từ năm Tân Hợi (1431) niên hiệu Thuận Thiên.
Trần Bá Linh: Người Thị Cầu, huyện Võ Giàng^7, đỗ nhị giáp tiến sĩ khoa Nhâm Tuất (1442), niên hiệu Đại Bảo.
1 Thuộc Thanh Hóa.
2 Thuộc Thanh Hóa.
3 Một chức quan ở trong nội cung, hầu cận nhà vua.
4 Xem chú giải số 2 ở Chính biên X, 18.
5 Nay thuộc huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương.
6 Nay thuộc huyện Phù Tiên, tỉnh Hưng Yên.
7 Nay là phường Thị Cầu, thị xã Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh.

Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục Chính Biên

Quyển thứ XIX
Từ Canh Thìn, Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ nhất (1460) đến Ất Dậu, Lê Thánh Tông năm Quang Thuận thứ 6 (1465), gồm sáu năm.
Canh Thìn, Thánh Tông Thuần hoàng đế, năm Quang Thuận thứ nhất (1460). (Nghi Dân, năm Thiên Hưng thứ 2. - Minh, Anh Tông, năm Thiên Thuận thứ 4).
Tháng 2, mùa xuân. Có sao Bột xuất hiện ở vị trí sao Dực.
Lời chua - Bột: Theo Hán thư âm nghĩa^1 ngôi sao khác thường, gọi là sao Bột; tia sáng của sao tỏa ra bốn mặt gọi là bột, cũng gọi là sao Sàm Sang. Dực: Theo Đại thanh nhất thống chí, sao Dực và sao Chẩn đứng về vị trí thuần vĩ, thuộc dã phận nước An Nam.
Nghi Dân chia đặt quan chức làm sáu bộ, sáu khoa, lại bàn đặt chức ở phủ, huyện và châu.
Quan ch ức hồi đầu triều Lê: ở trong kinh chỉ đặt hai bộ: Lại bộ và Lễ bộ, còn các bộ Hộ, Binh, Hình, Công và sáu khoa chưa sắp đặt được đầy đủ. Năm đạo^2ở ngoài kinh sư đều đặt chức Hành khiển giữ việc quân và dân; lại chia đặt quan chức ở phủ, lộ, trấn, huyện, châu, để lệ thuộc vào quan Hành khiển. Đến nay Nghi Dân mới đặt thêm bốn bộ: Hộ, Binh, Hình, Công cùng với hai bộ Lại và Lễ làm thành sáu bộ. Lại đặt sáu khoa là: Trung thư khoa, Hải khoa, Đông khoa, Tây khoa, Nam khoa và Bắc khoa. Về chức quan ở ngoài thì Nghi Dân bàn đặt lại quan chức ở phủ, huyện và châu.
Lời chua - Hành khiển năm đạo: Xem Lê Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 1 (Chính biên XV, 5-6).
Chức quan ở lộ, phủ, trấn, châu và huyện hồi đầu triều Lê: Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 7^3 (Chính biên XX, 7).
Sáu bộ, sáu khoa: Quan chức và nhiệm vụ, xem Lê Thánh Tông năm Hồng Đức thứ 2 (Chính biên XXII, 12-26)4.
Nghi Dân đổi đặt lại chức quan ở phủ huyện châu: Sự sắp xếp thế nào nay không khảo cứu được.
Tháng 5, mùa hạ. Sao Xuy Vưu kỳ^5 xuất hiện, chiều dài chạy suốt trên không.
1 Theo phần Kinh tịch chí trong Tùng thư thì sách Hán thư âm nghĩa có hai bộ: một bộ 7 quyển, tác giả Vi Chiêu, một bộ 12 quyển, tác giả Tiêu Cai. Ở đây Cương mục không nói rõ tên tác giả, nên không rõ câu này đã dẫn ở sách Hán Thư âm nghĩa nào.
2 Xem thêm Chính biên quyển XV, tờ 5.
3 Nguyên văn trong Cương mục in lầm chữ "thất" ra chữ "lục".
4 Xem thêm Chính biên quyển VII tờ 30-31.
5 Xuy Vưu: tên người. Theo truyền thuyết thì đời thượng cổ Trung Quốc, Xuy Vưu pháp thuật cao cường, đánh nhau với Hoàng đế ở đất Trác Lộc, Xuy Vưu kỳ nghĩa đen là cờ của Xuy Vưu nhưng ở đây là tên một ngôi sao khác thường.
Sao Xuy Vưu bạch kỳ^1 chiếu dài từ đông sang tây tỏa ánh sáng ngang trời.
L ời chua - Xuy Vưu kỳ: Theo phần "Thiên quan thư" trong Sử ký thì cờ xí Xuy Vưu^2 giống cái chổi mà đằng sau cong, hình dáng giống lá cờ thường. Nếu sao Xuy Vưu kỳ xuất hiện thì vua chúa sẽ phải đi đánh dẹp bốn phương.
Tháng 6. Đại thần, bọn Lê Xí, giết đảng phản nghịch là tên Đồn^3, tên Ban, truất Nghi Dân làm Lệ Đức hầu, rồi giết đi.
Cướp ngôi vua được 8 tháng, Nghi Dân tin nuông bọn gian tà, giết hại đại thần, thay đổi hết phép tắc của tiên tổ. Người trong nước ai cũng oán giận. Ngày 6 tháng 6, các đại thần là:
- Thái b ảo Lê Xí và Lê Liệt.
- Nhập nội Điểm kiểm Bình chương quân quốc trọng sự Lê Lăng.
- Nhập nội Đại hành khiển Lê Vĩnh Trường.
- Xa kỵ vệ đồng tổng tri Lê Niệm.
- Ngự tiền hậu quân tổng tri Lê Nhân Thuận.
- Ngự tiền trung quân tổng tri Lê Nhân Khoái.
- Ngự tiền thủy quân tổng tri Trịnh Văn Sái.
- Bắc đạo thiêm tri Trịnh Đạc.
- Điện tiền đô chỉ huy Nguyễn Đức Trung.
- Thiết đột tả quân đại đội trưởng Nguyễn Yên.

- Điện tiền ti chỉ huy Lê Yên và Lê Giải bàn định với nhau rằng: "Lạng Sơn vương^4 câu kết với tên Đồn, tên Ban, dám làm việc giết vua cướp ngôi tức là hạng ác nghịch nhất nước; chúng ta mang danh nghĩa là những bầy tôi công lao với nước, cố cựu trong triều, thế mà đứng ở triều đình với kẻ giết vua cướp ngôi, thì còn mặt mắt nào trông thấy tiên đế^5ở dưới đất được nữa!".

Sau khi ở trong triều lui ra, các đại thần đều ngồi cả tại nhà nghị sự, bọn Lê Xí đứng đầu xướng suất việc nghĩa, trước hết giết tên Đồn, tên Ban ở ngay trước nhà nghị sự, sau đóng các cửa thành lại, rồi sai bọn Nhân Thuận thống lĩnh cấm binh bắt đảng phản nghịch là lũ Trần Lăng hơn một trăm người đều giết hết. Các đại thần định nghị: truất Nghi Dân làm Lệ Đức hầu, bắt phải thắt cổ tự tử.

L ời phê - Việc làm của bọn Lê Xí, so với việc Chu Bột giết bọn họ Lữ mà lập Hán Văn đế^6 cũng không hổ thẹn gì cả. Trong nước có người trọng thần, chính cần ở lúc này.
Lời cẩn án - Sử cũ chép quan, tước của bọn Lê Xí, Lê Liệt và Lê Niệm như thế này: "Bình chương quân quốc trọng sự á quận hầu Lê Xí và Lê Liệt; Tư mã tham dự triều chính Đình thượng hầu Lê Niệm". Nhưng tra trong Thông sử^7: Lúc giết Nghi Dân thì Lê Xí và Lê Liệt cùng giữ chức Thái bảo; Lê Niệm giữ chức Xa kỵ đồng tổng tri, còn tước Á
1 Xuy Vưu: tên người. Theo truyền thuyết thì đời thượng cổ Trung Quốc, Xuy Vưu pháp thuật cao cường, đánh nhau với Hoàng đế ở đất Trác Lộc, Xuy Vưu kỳ nghĩa đen là cờ của Xuy Vưu nhưng ở đây là tên một ngôi sao khác thường. 2 Xuy Vưu: tên người. Theo truyền thuyết thì đời thượng cổ Trung Quốc, Xuy Vưu pháp thuật cao cường, đánh nhau với Hoàng đế ở đất Trác Lộc, Xuy Vưu kỳ nghĩa đen là cờ của Xuy Vưu nhưng ở đây là tên một ngôi sao khác thường. 3 Có một âm nữa là Truân.
4 Tước cũ của Nghi Dân. Xem Chính biên quyển XVII, tờ 21.
5 Chỉ Lê Thái Tổ.
6 Sau khi Hán Cao Tổ mất, vợ là Lữ hậu chuyên quyền, Lữ Lộc và Lữ Sản toan cướp ngôi vua nhà Hán. Thái úy nhà Hán là Chu Bột đem quân giết Lữ Lộc, Lữ Sản cùng đồ đảng họ Lữ, lập con Hán Cao Tổ làm vua, tức Hán Văn đế.
7 Tức Đại Việt thông sử của Lê Quý Đôn biên soạn ngày tháng 8 năm Cảnh Hưng thứ 10 (1749).
quận hầu của Xí và Liệt, tước Đình thượng hầu của Niệm là sau khi nhà vua [Thánh Tông] lên ngôi rồi mới phong cho. Vì thế nay cải chính lại.
Lời chua - Theo Đại Việt thông sử của Lê Quý Đôn;
Lê Lăng: Con của Lê Triện. Xem Bình Định vương năm thứ 10 (Chính biên XIV, 9).
Nguy ễn Đức Trung: Người làng Gia Miêu ngoại, huyện Tống Sơn^1. Lê Niệm: Người làng Đức Giang, huyện Lương Giang^2.
Theo mục "Quan chức chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú chép về quan chế hồi đầu triều Lê:
Thái b ảo: Một chức trọng yếu trong hàng đại thần.
Điểm kiểm bình chương quân quốc trọng sự: Chức tể tướng.
Đại hành khiển: Chức tể tướng thứ hai.
Những đại thần nào vào hạng thân cận với vua hoặc được vua tin dùng đều được thêm chữ "nhập nội"3.
Xa kỵ vệ: Một vệ trong 14 vệ của Thiết đột quân.
Ngự tiền quân: Có các danh hiệu: Trung quân, Tiến quân, Tả quân, Hữu quân và Hậu quân.
Ng ự tiền thủy quân: Gọi là quân Thiện trạo (quân lành nghề bơi thuyền). Các quân kể trên đều có đặt chức quan đứng đầu là Tổng tri, Đồng tổng tri.

L ịch triều hiến chương lại chép: Hồi đầu triều Lê chia trong nước làm năm đạo, các lộ Bắc Giang, Lạng Sơn và Thái Nguyên thuộc về Bắc đạo. Ở đạo có chức Hành khiển đứng đầu, thứ nhì đến chức thiêm tri. Hai chức quan này chia nhau giữ sổ sách quân và dân.
Điện tiền ti: Có chức đô chỉ huy sứ và chức chỉ huy sứ, những chức quan này đều là tướng hiệu chầu chực ở trong nội điện.
Thiết đột: Chia ra năm hiệu quân là: trung, tiền, hậu và tả, hữu, mỗi quân có đặt chức Tổng quản đứng quản lĩnh, mỗi đội đều có đặt một Đại đội trưởng. Các đại thần rước Bình Nguyên vương^4 Tư Thành vào cung điện lên ngôi vua. Đại xá cho cả nước.
Các đại thần cùng nhau bàn rằng: "Ngôi vua rất trọng đại, người giữ ngôi vua là rất khó khăn, nếu không phải người có đức độ lớn không thể nào đương nổi. Nay Gia vương^5 là người sáng suốt, có tài trí, có đạo đức, các vương khác không thể so bì kịp, lòng người ai cũng trông mong, như thế có thể biết được ý trời đã định". Rồi các đại thần liền dùng xa giá rước vương ở Gia để^6, vương vào trong cung, lên ngôi vua ở điện Tường Quang, đổi niên hiệu là Quang Thuận, đại xá cho cả nước.

1 Nay thuộc xã Hà Long, huyện Hà Trung, tỉnh Thanh Hóa.
2 Huyện Lương Giang cũ nay là các huyện Đông Sơn, Lang Chánh, Ngọc Lặc, tỉnh Thanh Hóa.
3 Trên phần hiện hàm được đề thêm hai chữ "nhập nội". Ví dụ nhập nội tư mã, nhập nội hành khiển, nhập nội thiếu bảo, v.v...
4 Xem Lời cẩn án và Lời chua của Cương mụcở dưới.
5 Xem Lời cẩn án và Lời chua của Cương mụcở dưới. 6 Phủ đệ của Gia vương.
L ời cẩn án - Sử cũ chép: "Đại thần bàn định rước Gia vương lập làm vua". Nay xét: Vua Thánh Tông trước được phong là Bình Nguyên vương, đến lúc Nghi Dân cướp ngôi, đổi phong là Gia vương. Vì thế, ở đây đổi đi mà chép tước cũ của nhà vua là "Bình Nguyên vương". Chép như thế là có ý không tán thành việc Nghi Dân phong tước cho nhà vua.

L ời chua - Vương: Tên húy là Tư Thành, lại một tên húy nữa là Hạo, con thứ tư của Lê Thái Tông, sinh ngày 20 tháng 7 năm Nhâm Tuất, niên hiệu Đại Bảo thứ 2 (1441). Năm Thái Hòa^1 thứ 3 (1445), được phong Bình Nguyên vương; năm Diên Ninh thứ 6 (1459), Nghi Dân cướp ngôi vua, đổi phong là Gia vương.
Gia vương: Theo quan chế triều Lê, hoàng tử được phong vương thì dùng tên một phủ làm hiệu để phong, chữ "gia" ở đây tức là phủ Gia Hưng.
Bình Nguyên: Xem Lý Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 6 (Chính biên II, 18).
Gia để: Sử cũ chua: "Có một thuyết nói là Tây để". Về việc này Sử cũ chua thế này: "Sau khi đã giết Nghi Dân, đại thần đi rước Cung vương Khắc Xương, Cung vương cố ý từ chối, mới đến rước nhà vua ở Tây để".
Truy tặng tước cho nội quan Thị hậu phó chưởng là Đào Biểu và giết tên Lê Đắc Ninh.
Tr ước kia, Nghi Dân mưu tính việc khởi loạn, bí mật câu kết với Điện tiền đô chỉ huy Lê Đắc Ninh làm tay ứng viện ở trong nội thành. Lúc Nghi Dân cất lẻn vào trong cung thành, gặp Đắc Ninh đương phiên chầu chực, Ninh đem cấm binh giúp Nghi Dân làm việc bạo nghịch, nên Nhân Tông và Thái hậu đều bị hại. Lúc ấy nội quan Thị hậu phó chưởng là Đào biểu tử tiết theo vua^2 sau gia sản của Biểu bị tịch thu sung công. Khi nhà vua đã lên ngôi, truy tặng Đào Biểu tước một tư^3 và ban cho 5 mẫu tự điền^4, trả lại điền sản bị tịch thu từ trước cho vợ con, để nêu gương trung nghĩa của Đào Biểu. Một mặt địn tội giúp việc bạn nghịch của Đắc Ninh rồi đem giết đi.

L ời chua - Một tư: Cũng như một bậc. Theo quan chế trong nội điện triều nhà Lê, thì người nào giữ chức Thị hậu chánh chưởng ở cung Thiên Hòa được hàm tùng lục phẩm, trong tờ cáo thụ được phong là mậu lâm tá lang; người nào giữ chức Thị hậu phó chưởng, được hàm chánh thất phẩm, trong tờ cáo thụ được phong là cẩn sự lang. Nay truy tặng cho Đào Biểu tước một tư, tức là chức thị hậu chánh trưởng, hàm tùng lục phẩm, cáo thụ mậu lâm tá lang.
Từ tháng 2 đến tháng 6 không mưa. Ngày Quý Dậu. Truy tôn miếu hiệu Nhân Tông và tôn thụy Hoàng thái hậu. Chiều hôm ấy có mưa.
T ừ mùa xuân đến mùa hè không mưa. Sau khi nhà vua đã lên ngôi, cáo phó việc tang Nhân Tông và Thái hậu cho mọi người biết, lại làm lễ phụ tế^5 Nhân Tông ở nhà thái miếu, dâng tôn hiệu là Khâm văn nhân hiếu tuyên minh hoàng đế, miếu hiệu là Nhân Tông; truy dâng tôn thụy Thái hậu họ Nguyễn là Tuyên từ nhân ý chiêu túc hoàng thái hậu. Chiều hôm ấy mới mưa.
Lời chua - Theo Đại Việt thông sử của Lê Quý Đôn thì: Tuyên từ hoàng thái hậu: họ Nguyễn, tên húy là Anh, người làng Bố Vệ, huyện Đông Sơn, thuộc Thanh Hóa,
1 Niên hiệu Lê Nhân Tông.
2 Xem thêm Chính biên quyển XVIII, tờ 34-35.
3 Xem Lời chua của Cương mụcở dưới.
4 Hoa lợi ruộng này dùng vào việc cúng tế giỗ chạp.
5 Người chết dầu là con cháu, nhưng cứ sau ngày chết một trăm ngày rước bài vị người ấy lên nhà Thái miếu để được phụ thờ với tiên tổ gọi là lễ phụ.
được tuyển vào chầu Thái Tông phong là thần phi^1, sinh ra Nhân Tông, sau khi Thái Tông mất, Nhân Tông tôn làm Hoàng thái hậu, hậu bị hại trong lúc Nghi Dân khởi loạn. Tôn mẹ là Tiệp Dư^2 họ Ngô làm Hoàng thái hậu.
Thái h ậu, họ Ngô, người làng Động Bàng huyện An Định, bố là Ngô Từ, thờ Lê Thái Tổ, vì có công được phong hàm Thái bảo. Trước kia, Thái hậu được tuyển vào hầu Thái Tông, phong làm Tiệp Dư^3, sinh nhà vua ở cung Khánh Phương. Sau khi nhà vua đã lên ngôi, tôn làm Hoàng thái hậu.
Lời chua - An Định: Tên huyện, nay thuộc tỉnh Thanh Hóa.
Tháng 7, mùa thu. Nhà vua ra sắc lệnh: Từ nay, những việc trong cung cấm không ai được tiết lộ ra bên ngoài.
Nhà vua r ăn sợ về việc khởi loạn đời Diên Ninh^4, bèn ra sắc lệnh cho bọn quan chức trong Nội mật và người trong cung: phàm có chiếu chỉ của vua và các việc trong cung không được tiết lộ trước cho những thân thích hoặc người ngoài biết.
Nhà vua lại ra sắc lệnh cho những người bói rùa, bói cỏ thi, người theo đạo Lão, đạo Thích không được giao thiệp với người trong cung cấm.
Ra sắc lệnh cho các quân hiệu giảng tập về quân sự.
Nhà vua ra s ắc dụ cho các viên Tổng quản ở các vệ quân 5 đạo và ở phủ, ở trấn: Phàm đã có quốc gia, tất phải có quân sự để phòng bị. Vậy từ nay các viên Tổng quản phải dựa theo trận đồ, nghiêm ngặt đốc sức các đội ngũ luyện tập, để quân sĩ học tập được thành thuộc, không được quên phòng bị về mặt quân sự.
Lời chua - Vệ quân năm đạo: Ở vệ đặt chức Tổng quản. Xem Lê Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 1 (Chính biên XV, 5).
Tháng 8. Hạ chiếu: Đổi tên những họ nào đã phạm vào chữ húy của Cung từ hoàng thái hậu.
Nhà vua lấy cớ rằng: Cung từ hoàng thái hậu họ Phạm, tên húy là Ngọc Trần, nên yết thị cho trong kinh thành, ngoài các đạo, phàm nơi nào có họ "Trần" đổi chép làm chữ "Trình".
L ời chua - Cung từ hoàng thái hậu: Theo Đại Việt thông sử của Lê Quý Đôn, hậu, tên húy là Ngọc Trần, người làng Quần Lai^5 huyện Lôi Dương là vợ Lê Thái Tổ và là mẹ đẻ của Lê Thái Tông. Lúc Thái Tổ khởi nghĩa, hậu bị mất trước. Đến lúc Thái Tổ mất, Thái Tông nối ngôi vua, truy tôn hậu làm Cung từ quang hoàng thái hậu.
Hạ chiếu cho quân và dân nộp thóc, sẽ trao cho quan tước.
Phàm quân và dân, ng ười nào tình nguyện nộp thóc, sẽ tùy theo số thóc nộp nhiều hay ít trao cho quan tước: người nộp 200 hộc thóc sẽ ban cho hàm chánh thất phẩm, chức tản quan^6; nộp 150 hộc sẽ ban cho hàm tòng thất phẩm, chức tản quan; nộp 100 hộc sẽ ban cho hàm tòng bát phẩm, chức tản quan; con trai các viên tản quan này đều được miễn tuyển làm lính; người nào nộp 70 hộc sẽ ban cho hàm tòng cửu phẩm, chức tản quan, viên quan này chỉ có bản thân mình được miễn dao đài tạp dịch.

1 Cũng như quý phi, một danh hiệu của phi tần, vợ vua chúa đời phong kiến.
2 Danh hiệu một nữ quan ở trong cung, cũng là vợ vua, nhưng cấp bậc thấp hơn các hàng phi tần.
3 Niên hiệu Lê Nhân Tông (1454-1459).
4 Niên hiệu Lê Nhân Tông (1454-1459).
5 Nay thuộc xã Thọ Diên, huyện Thọ Xuân, Thanh Hóa.
6 Viên quan giữ chức nhàn tản, hoặc viên quan không có nhiệm vụ nhất định, khi nào có việc gì cần sẽ dùng đến, khác với viên quan giữ việc phiền kịch như hành chính, việc hình ngục, việc quân sự, v.v...
Tháng 10, mùa đông. Định thứ tự trên dưới những bầy tôi có công: tiến phong^1 Á quận hầu Lê Xí tước Quỳ quận công, Lê Liệt tước Lân quận công, Đình thượng hầu Lê Niệm tước Kỳ quận công, còn bọn Lê Lăng đều tùy theo công trạng lớn nhỏ được phong tước cao thấp khác nhau.

Nhà vua m ới lên ngôi; bổ dụng Lê Xí, Lê Liệt làm Nhập nội Thái phó bình chương quân quốc trọng sự, phong tước Á quận hầu; Lê Niệm làm Nhập nội Tư mã, phong tước Đình thượng hầu. Đến nay lại sai bọi Lê Xí, Lê Liệt xét những bầy tôi có công đánh giết đảng phản nghịch kê riêng từng loại công lao theo thứ tự trên dưới tâu lên nhà vua.

Theo th ứ tự thì, Lê Thân Nhuận là người đầu tiên cùng các đại thần xướng suất việc nghĩa, lại chém ngay tên phản nghịch Trần Lăng trước tiên, nên công được đứng hàng thứ nhất, rồi đến Trịnh Đạc, Nguyễn Đức Trung, Nguyễn Yên, Lê Vĩnh Trường, Lê Bô và Lê Giải đứng hàng thứ nhì; bọn Lê Bảo, Lê Quyết Trung, Lê Nhân Quý và Lê Lật 49 người đều có tham dự bàn định mưu kế đứng hàng thứ ba. Ngoài ra, còn bọn Nguyễn Trợ, Nguyễn Ngôn, Lê Sư Lộ 6 người đều được sắp xếp thứ tự theo công lao của từng người.
Tiến phong Lê Xí tước Quỳ quận công, Lê Liệt tước Lân quận công, Lê Niệm làm Thái phó, tước Kỳ quận công, Lê Lăng làm Thái bảo, Lê Thọ Vực làm Tả đô đốc và Lê Khang làm Văn Chấn hầu. Lời chua - Lê Thọ Vực: Theo tập Vĩnh Lộc huyện chí của Lưu Công Đạo, thì Lê Thọ Vực người làng Thái đường, huyện Vĩnh Lộc^2 là con của Thái bảo Lê Sao. Lê Lỗi: Theo lời chua của Sử cũ, thì Lê Lỗi là con của Lê Nhữ Lãm.
Quan ch ế triều Lê, bầy tôi có công được liệt vào hạng phong tước là quốc công hoặc quận công, thì dùng chữ tên của một phủ hoặc một huyện để làm hiệu phong tước: Quỳ quận công tức phủ Quỳ Châu; Lân quận công tức phủ Trà Lân; Kỳ quận công tức huyện Kỳ Sơn.
Hạ lệnh: viên quan nào không có con, chuẩn y cho một người con thừa kế được thừa ấm.
Phàm quan viên trong kinh s ư, ngoài các đạo, theo thể lệ con được ấm sung, mà viên quan ấy không có con trai, thì được phép nuôi một người con của thân thích trong họ mình làm thừa kế để tập ấm.
Lời chua - Ấm sung: Theo Thiên nam dư hạ tập của Lê Hồng Đức^3 thì thể lệ ấm tử của các quan viên như thế này:
- Con trưởng và các con thứ của quan văn quan võ hàm nhất nhị phẩm;
- Con tr ưởng của viên quan hàm tam phẩm: nếu người con trưởng ấy, là người không biết chữ thì sung vào ngạch tuấn sĩ vệ cẩm y, nếu là người thông hiểu nghĩa sách, thì khảo haạch, rồi cho sung vào ngạch nho sinh quán Sùng văn:

- Các con th ứ của viên quan hàm tam phẩm và con trưởng của các viên quan hàm tứ, ngũ, lục, thất và bát phẩm: những người này, nếu người nào không thông hiểu nghĩa sách, thì lựa chọn để bổ sung vào vệ Vũ Lâm; nếu người nào thông hiểu nghĩa sách thì cho sung vào ngạch nho sinh cục Tú Lâm; người nào có tài làm lại, thì khảo hạch, rồi cho sung vào ngạch lại điển^4ở các nha môn trong kinh đô hoặc ngoài các đạo.
Biểu dương người có đức hiếu và đễ là Nguyễn Liêm.
1 Được phong chức tước cao hơn chức tước cũ.
2 Nay thuộc tỉnh Thanh Hóa.
3 Niên hiệu Lê Thánh Tông (1470-1497).
4 Những chức có nhiệm vụ thảo thiện giấy tờ như trát về công văn, như bọn thơ lại, thông lại, đề lại hoặc thừa phái, lục sự sau này.

Nguy ễn Liêm, người làng Mỗ Xá, phủ Ứng Thiên, nổi tiếng là người hiếu hạnh với cha mẹ, hòa thuận với anh em. Nhà vua ban cho biển ngạch^1 hạ lệnh cho sở tại dựng một cái lầu cao ở ngoài cổng^2 để biểu dương cho mọi người biết và tha dao đài tạp dịch cho bản thân Nguyễn Liêm.
Lời chua - Ứng Thiên: Tên phủ, xem Lý Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 5 (Chính biên II, 18).
Ra sắc lệnh: những người ở ven biên giới không được giao thông với người nước ngoài.
Nhà vua chú ý về việc phòng bị ngoài biên giới, nên ra sắc lệnh cho các lộ, phàm người nào ở biên giới, phải canh giữ cửa ải cẩn thận, không được đi lại giao thiệp với người nước ngoài. Đem ruộng ban cho cấp bầy tôi có công.
Ban c ấp ruộng thế nghiệp cho 30 người bầy tôi có công: Lê Xí và Lê Liệt mỗi người đều được 350 mẫu; Lê Lăng 300 mẫu; Lê Niệm 200 mẫu; Lê Nhân Thuận 150 mẫu; bọn Lê Thọ Vực, Nguyễn Sư Hồi và Lê Nhân Khoái mỗi người đều 130 mẫu. Còn từ Trịnh Văn Sái trở xuống 22 người đều được cấp ruộng nhiều ít khác nhau.

L ời chua - Nguyễn Sư Hồi: Con của Lê Xí, Sư Hồi cũng được dự vào hạng có công trong lúc trung hưng^3, được phong chức Tả đô đốc, nhưng chưa được ban cho quốc tính^4.

H ạ lệnh cho bọn Lê Xí kê khai chi tiết những bầy tôi có công, người nào đáng được hoặc không đáng được ban cho quốc tính cùng con những người ấy có người nào chưa được cất nhắc, rồi tâu bày.

Nhà vua ra s ắc lệnh cho các tể thần^5 là bọn Lê Xí kê khai chi tiết những bầy tôi có công cả người hãy còn sống lẫn người đã mất, người nào đáng được hoặc không đáng được ban cho quốc tính, cùng con những người ấy có ai chưa được cất nhắc, tâu bày lên để vua hiểu rõ. Nhân đấy Lê Xí xin cho bọn Lê Ê, Lê Thụ, Đỗ Bí và Lê Ngang được đối xử theo như thể lệ bầy tôi có công đã bị mất. Nhà vua nói: "Khoảng niên hiệu Diên Ninh^6, Đỗ Bí và Lê Ê giữ chức vụ quan trọng, cầm cân trong nước; Lê Ngang và Lê Thụ trong tay thống lĩnh quân cấm lữ, đáng lẽ ngay lúc Nghi Dân khởi loạn, các viên ấy phải tiễu trừ bọn loạn tặc, biến nguy cơ thành trị an, mới là phải. Thế mà các viên ấy chỉ tráo mắt ngồi nhìn, không có mưu kế gì cả, để cho con cá dữ được lọt khỏi lưới; đến khi mưu tính việc khởi nghĩa lại không cẩn mật rồi bị giết chết, như thế là trong tội lỗi lại thêm một tầng tội lỗi nữa. Các viên ấy so bì thế nào được với người bầy tôi có công?".

L ời chua - Theo Đại Việt thông sử của Lê Quý Đôn, thì lúc Nghi Dân cướp ngôi vua, các tể phụ đại thần^7 là bọn Đỗ Bí, Lê Ê, Lê Ngang và Lê Thụ bàn mưu giết Nghi Dân, vì việc tiết lộ, nên bọn này đều bị hại.
Định thể lệ xét đoán kiện tụng.
1 Dùng một phiến gỗ hình chữ nhật, trên mặt phiến gỗ ấy khắc những chữ mà vua chúa đã ban ân cho một người nào đó. Thông thường thì xung quanh phiến gỗ ấy có trạm chỗ và sơn son thếp vàng, những chữ khắc vào phiến gỗ ấy thì sơn then. 2 Nhà nào được vua chúa biểu dương, thì ngoài cổng nhà ấy dựng một cái chòi cao, mặt ngoài cái chòi quay ra đường treo cái khung hình vuông có đề chữ, để người qua lại trông thấy. Ví dụ: những chữ "Tiết nghĩa môn" hoặc "Hiếu đễ môn", v.v... 3 Chỉ vào lúc quân thần giết được Nghi Dân, rước Thánh Tông lên ngôi vua.
4 Theo quan niệm đời phong kiến, cho họ của vua chúa đương thời là họ quý (hoàng gia quý phái), nên người bầy tôi nào có công được vua chúa tin yêu, thì vua ban ân cho được mang theo họ của vua, nhưng chỉ ban ân cho bản thân người ấy thôi, còn con cháu vẫn mang theo họ cũ của mình.

5 Một danh từ để gọi các viên quan quyền cao chức trọng thứ nhất, thứ nhì trong triều.
6 Niên hiệu Lê Nhân Tông (1444-1459).
7 Cũng như tế thần đã chua ở trên.
Các quan giữ việc hình ngục xét hỏi kiện tụng: việc kiện nào đã quyết đoán xong thì phải tâu trình, mỗi tháng ba lần. Thể lệ này sẽ thi hành vĩnh viễn.
Nhà vua l ại ra sắc lệnh từ nay những việc sau này nhất thiết nghiêm cấm: một là việc nào quan trên đã quyết đoán xong mà người đương sự lại còn khiếu tố một cách khiên cưỡng; hai là hai bên kiện nhau tranh ruộng đất, mà một bên thấy mình đuối lý rồi tự tiện đem ruộng đất tương tranh ấy bán chạy cho người thế gia.
Tháng 12. Hạ lệnh cho bọn Lê Liệt đi đánh Bồn Man.
Th ị tộc Lư Cầm^1 làm tù trưởng ở Bồn Man, chiếm cứ núi rừng khe động, không dâng lễ cống theo chức phận. Nhà vua hạ lệnh cho Thái phó Lê Liệt làm đốc tướng, Thái phó Lê Lựu và Thái bảo Lê Lăng làm phó đốc tướng, thống lĩnh các đạo quân chia đường đi đánh Bồn Man.
Lời chua - Bồn Man: Xem Lê Nhân Tông, năm Thái Hòa thứ 6 (Chính biên XVIII, 8).
Tuyển lính.
Theo ch ế độ cũ, về việc lựa chọn quân ngũ, thì: con của các quan văn, quan võ từ hàm lục phẩm trở lên cùng giám sinh ở Quốc tử giám đều được miễn, ngoài ra, con các viên quan từ hàm thất phẩm trở xuống, cùng các sắc^2 quân và dân, người nào có từ 3 con trai trở lên, chỉ miễn cho một người, còn đều tuyển lấy sung vào quân ngũ. Đến nay nhà vua hạ lệnh việc tuyển đinh tráng để bổ sung quân ngũ vẫn theo như chế độ cũ.
Lời chua - Chế độ cũ: Xem Lê Thái Tông, năm Thiệu Bình thứ nhất (Chính biên XVI, 5).
Làm sổ hộ.
Lê định cứ 6 năm một kỳ làm sổ hộ, các quan phủ, huyện và châu phái người dẫn xã quan vào kinh sư, xã quan đều đem tên và số về hộ khẩu của xã mình đăng ký vào sổ mới theo đúng sự thực. Bổ dụng Nguyễn Như Đổ làm Lại bộ thượng thư.
Nguy ễn Như Đổ thấy Đỗ Bất Một tuổi đã già, xin cho được thôi việc quan. Nhà vua nói: "Trước kia, nhà ngươi nhận lời thỉnh thác, xin bổ Bất Một làm Tổng tri vệ Bắc Bình, lúc ấy trong triều đã xôn xao bàn tán; bây giờ nhà ngươi lại xin cho Bất Một được lấy chức Tổng binh để thôi việc. Nhà ngươi thật là người gian dối quá độ từ nay phải cẩn thận răn chừa mới được".

Nhà vua l ại bảo Nguyễn Như Đổ rằng: "Trong triều đình, nếu quân tử được tiến dụng, là gốc rễ tiến lên đời thịnh trị, nếu tiểu nhân tiến dụng, là đường ngõ bước vào đời loạn lạc, trẫm cùng các khanh phải khuyến miễn nhau luôn luôn, để mong đưa nước nhà đến đời thịnh trị".

Nhà vua d ụ bảo quần thần rằng: "Bọn Lê Cảnh Huy, Nguyễn Như Đổ và Phạm Du đều là phường a dua nịnh hót, cốt sao làm đẹp lòng người ta, đến khi bàn luận công việc triều đình thì chúng khóa miệng thin thít chẳng nói câu gì; chỉ có bọn Nguyễn Mậu, Trần Thốc và Nguyễn Thiện là những người trung thành với vua và yêu nước, gặp việc gì họ cũng nói hết lời. Hôm trước đây, Nguyễn Mậu nói việc không được đúng sự thật, mà trẫm không buộc vào pháp luật, là có ý để báo đáp lại Nguyễn Mậu hay tâu bày những lời phải trái".

1 Thị tộc này, nguyên văn trong sách Cương mục chép hai chỗ có đôi chút khác nhau. Ở đây chép Lư Cầm, ở quyển XVIII tờ 8
chép Cầm Lư. Chúng tôi tham khảo những sách hiện có, thì Phương đình địa chí (quyển 4 tờ 27) của Nguyễn Văn Siêu chép Lư Cầm; Đại Nam nhất thống chí (quyển 14 tờ 10) của Cao Xuân Dục chép Cầm Lư. Đại Việt sử ký toàn thư (quyển 12
tờ 6) chỉ chép có một chữ Cầm. Vì thế, không rõ tên thị tộc này thế nào là đúng, sẽ khảo cứu sau.
2 Vì quân và dân có nhiều hạng người: quân thì có quân thủy, quân bộ, quân điều khiển ngựa voi, ...; dân thì có người làm thợ, người làm ruộng, người đi buôn... nên gọi chung là các sắc.

Nhà vua l ại dụ bảo Nguyễn Mậu rằng: "Nhà ngươi luôn luôn hết lòng với nước, việc gì tốt thì nói là công của vua, tuy nhà ngươi không theo kịp được họ Phòng, họ Đỗ^1, nhưng xử trí việc khó khăn, trấn trị nơi bận rộn như Đái Trụ^2, tâu bày tường tận như Nghiện Bác^3, thì nhà ngươi so với hai người kia cũng không hổ thẹn gì. Vậy ban cho bạc lạng để khen thưởng khuyến miễn. Nhà ngươi càng phải mài giũa đức tính hơn nữa, làm thế nào kỳ vọng cho ta tiến lên đời thịnh trị. Đối với trẫm nếu có điều gì lầm lỗi, nhà ngươi cứ nói thẳng, không nên giấu giếm".
Lời chua - Nguyễn Như Đổ: Người làng Đại Lan, huyện Thanh Đàm^4, đỗ tiến sĩ cập đệ đệ nhị danh^5 khoa Nhâm Tuất (1442) niên hiệu Đại Bảo^6.
Nguyễn Mậu: Người làng Bích Du, huyện Thụy Anh^7đỗ tiến sĩ khoa Mậu Thìn (1447) niên hiệu Thái Hòa^8.
Tân Tỵ, năm thứ 2 (1461). (Minh, năm Thiên Thuận thứ 5).
Tháng 2, mùa xuân. Nhà vua đi tuần du đến Tây Kinh bái yết sơn lăng. Lời chua - Tây Kinh: Tức Lam Kinh. Xem Lê Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 6 (Chính biên XV, 31, 33).
Tháng 3. Sét đánh vào cửa Thừa Thiên.
Vì có tai dị sét đánh, nhà vua mặc đồ thường phục thân dẫn bầy tôi đến điện Thừa Thiên, lạy tạ trời đã ra oai quở trách.
Lời chua - Cửa Thừa Thiên: Xem Lê Thái Tông, năm Thiệu Bình thứ 4 (Chính biên XVII, 12).
Hạ lệnh cho các quan phủ huyện khuyên bảo đốc giục nhân dân làm ruộng và trồng dâu.
Nhà vua ra s ắc lệnh cho các quan ở phủ, huyện và ở xã khuyên bảo đốc giục quân và dân đều phải siêng năng về nghề nghiệp mưu sinh, để đủ ăn đủ mặc, không được bỏ việc gốc^9 theo việc ngọn^10, không được mượn cớ là làm công nghệ để chây lười. Những người có nghề nghiệp làm ruộng, nếu không siêng năng cày cấy trồng trọt sẽ phải tội.

Tháng 7, mùa thu. Động đất.
Cấm dựng chùa quán mới.

Lúc ấy, dân gian tôn sùng đạo Phật, phần nhiều dựng chùa quán để cầu mong công đức một cách càn dỡ. Nhà vua ra sắc lệnh phàm các chùa quán, chỗ nào không có ngạch cũ, thì không thiện tiện dựng mới.
Tháng 11, mùa đông. Đại xá cho trong nước.
1 Phòng Huyền Linh và Đỗ Như Hối, hai người danh nhân dưới triều Thái Tông nhà Đường.
2 Một viên quan giữ chức Dân bộ thượng thư dưới triều Đường Thái Tông, Đái Trụ là một người minh mẫn, quả quyết.
3 Một hiền thần đời Tống, thờ bốn triều vua, ở triều đình giữ chức tướng văn, ra ngoài biên cương giữ chức tướng võ, danh tiếng lừng lẫy cả lân bang.
4 Nay là thôn Đại Lan, xã Duyên Hà, huyện Thanh Trì, Hà Nội.
5 Tức bảng nhãn.
6 Niên hiệu Lê Thái Tông.
7 Nay là thôn Bích Du, xã Thái Thượng, huyện Thái Thụy, Thái Bình.
8 Niên hiệu Lê Nhân Tông.
9 Chỉ việc làm ruộng.
10 Chỉ việc buôn bán và công nghệ.

Vì c ớ mới sinh được Hoàng trưởng tử Tranh.
Tháng 12. Ban phát "Huấn dân đại cáo"1.
Ban phát "Huấn dân đại cáo" cho cả nước, từ phủ đến châu, huyện, mỗi nơi một bản.

L ời chua - Huấn dân đại cáo: Nay không thể khảo cứu được. Bổ dụng Lê Lộng làm Đô đốc Bình chương quân quốc trọng sự.

L ời cẩn án - Quan chế hồi đầu triều Lê: Chức Đô đốc đứng đầu về võ ban; Bình chương quốc quân trọng sự là chức của tể tướng. Hai chức này đều bổ dụng hàng đại thần văn võ sung vào. Nay Lê Lộng làm Đô đốc Bình chương quân quốc trọng sự, có lẽ là lấy danh nghĩa đứng đầu võ ban mà kiêm giữ chức tể tướng.
Nhâm Ngọ, năm thứ 3 (1462). (Minh, năm Thiên Thuận thứ 6). Tháng giêng, mùa xuân. Tế Giao.
Từ năm nay trở đi, cứ đến đầu mùa xuân làm lễ tế Giao. Việc này hàng năm sẽ cử hành theo lệ thường.
Nhà vua d ụ bảo Ngự sử Ngô Sĩ Liên và Khiên Nhân Thọ rằng: Trẫm mới lên ngôi vua giữ chính quyền, đầu mùa xuân tế Giao là noi theo điển lễ cũ của tiên tổ, mà các khanh lại cho là không phải, thế là các khanh coi nước ta cũng như các nước phiên thần đời cổ. Vả lại, trong lúc Lệ Đức hầu^2 cướp ngôi, Sĩ Liên có nhiệm vụ chấn chỉnh phong hóa và phép tắc trong nước, Nhân Thọ có nhiệm vụ tham tán mưu kế ở nơi màn trướng của vua, nói về phần tín nhiệm và đãi ngộ kể cũng đã hậu. Nay Lệ Đức hầu mất nước, các ngươi không biết chết theo với người đã cho mình ăn lộc ngày trước. Các ngươi thật là bầy tôi gian tà bán nước".
Lời chua - Theo Lê triều hội điển thì lễ tế Giao hồi đầu triều Lê như thế này:
Đắ p đàn ở phía nam kinh thành: đàn chính giữa chiều dài 15 thước, chiều cao 5
tấc, đàn này tế chung cả trời đất; hai đàn bên tả và bên hữu, mỗi đàn chiều dài 16
thước, chiều cao 3 tấc, hai đàn này chia ra tế các vì sao và thần núi, sông. Bốn xung quanh đàn trồng cây, mặt trước đàn mở ba cửa.
Ngô Sĩ Liên: Người làng Chúc Sơn, huyện Chương Đức^3, đỗ đồng tiến sĩ khoa Nhâm Tuất (1442) niên hiệu Đại Bảo^4.
Tháng 2. Cho phép trong n ước được hội họp uống rượu.
Tháng 3. Nguyễn Sư Hồi có tội, được nhà vua tha cho, không bắt trừng trị.

S ư Hồi cùng bọn Lê Niệm, Trịnh Văn Sái, Lê Thọ Vực và Nguyễn Lỗi không hòa hợp với nhau. Muốn hãm hại bọn Lê Niệm, Sư Hồi tự làm bài thơ nặc danh vu khống cho bọn này chực làm nghiêng đổ nguy hại đến xã tắc. Bài thơ ấy chưa kịp truyền bá ra ngoài thì bị phát giác, mọi người đều xin bắt tội Sư Hồi. Nhà vua bảo bầy tôi trong triều rằng: "Sư Hồi có công trong lúc trung hưng^5, cha hắn là Xí lại có công lao lớn đối với nước^6, nên tha tội chết cho hắn". Nhà vua lại dụ bảo bọn Lê Thọ Vực rằng: "Bài thơ yêu quái ấy chưa chắc đã phải Sư Hồi soạn ra, các khanh không nên vin vào việc ấy mà hằn thù lẫn nhau". Bọn Thọ Vực đều dập đầu lạy tạ.

1 Lời cáo giới trọng đại của vua chúa để dạy bảo dân.
2 Chỉ Nghi Dân.
3 Nay là thôn Chúc Sơn, xã Ngọc Sơn, huyện Chương Mỹ, Hà Tây.
4 Niên hiệu Lê Thái Tông.
5 Sư Hồi cùng các đại thần bắt giết Nghi Dân, rước Thánh Tông, lập làm vua.

6 Nguyễn Xí theo Lê Thái Tổ khởi nghĩa ở Lam Sơn, lập được nhiều chiến công, sau khi trong nước đã bình định, xét công đánh giặc, chiến công của Xí đứng vào hàng thứ năm, được ban cho quốc tính. Xí lại giúp Thái Tông, Nhân Tông và sau lại cùng các thần bắt giết Nghi Dân lập Thánh Tông làm vua.

D ương Quốc Minh tâu với nhà vua rằng: "Sư Hồi cùng cha hắn là Xí nhận của đút lót của người ta 80 lạng bạc". Nhà vua sai viên Tư lễ giám Nguyễn Áng đem tờ sắc đến quở trách Sư Hồi để lấy lại số bạc đã ăn đút lót ngày trước và răn bảo rằng: "Nhà người có lỗi chớ ngại đổi, may ra sẽ không có sự ăn năn sau này". Ngay lúc ấy lại nhận được lá thư nặc danh nói Sư Hồi sắp làm việc phản quốc. Nhà vua dụ bảo Sư Hồi rằng: "Trẫm ngự ngôi báu đến nay đã bốn năm, cha con ngươi trong một nhà được ban ân thụy khuê^1, ấn thụ^2 hết lần này đến lần khác, vinh hiển sung sướng như thế, không một người bầy tôi nào sánh kịp. Nay trẫm đang đặt tín nhiệm vào nhà ngươi, dầu có lá thư này, lòng tín nhiệm của trẫm cũng không kém trước; nhưng sau khi nhận được lá thư này, về phần nhà ngươi, chẳng lại cần phải giữ cái đạo phòng thân một cách sâu sắc hơn nữa hay sao?".
Tháng 4, mùa hạ. Định phép thi hương.
H ọc trò trong nước, không kể các hạng quân hoặc dân, người nào xin thi, đều cho phép viên quan bản quản và xã trưởng làm giấy cam đoan người ấy thực có đạo đức, hạnh kiểm, mới cho ứng thi. Còn những hạng người bất hiếu, bất mục, loạn luân và xui nguyên giục bị đều không được dự thi; người làm nghề chèo hát và người đã từng can tội vào bè đảng và bọn phản nghịch làm quan ở triều đình cướp nước, mà có tai tiếng là người gian ác, thì bản thân những người ấy và con cháu đều không được dự thi.
Những người được dự thi, thì trên mặt quyển thi phải đề đủ họ, tên, căn cước, niên canh, quán chỉ của bản thân và của cha mẹ mình, lại phải kê rõ mình chuyên trị về kinh sách nào^3.
Phép thi: Tr ước hết có một kỳ ám tả, để loại bỏ bớt những người học kém. Còn những người không bị loại thì phải thi bốn kỳ: kỳ đệ nhất, thi năm bài kinh nghĩa và truyện nghĩa; kỳ đệ nhị, thi bài chiếu, bài chế và bài biểu; kỳ đệ tam, thi thơ, phú; bài thơ dùng luận Đường, bài thơ dùng cổ thể, hoặc thể ly tao, thể văn tuyển; kỳ đệ tứ, thi một bài văn sách, đầu bài hỏi về sách Kinh, sách Sử và thời sự.
Thời gian thi: Tháng tám năm nay học trò vào thi, người nào được trúng tuyển sẽ được kê vào danh sách trình lên bộ Lễ, đến trung tuần tháng giêng năm sau những người ấy sẽ được vào thi hội. Hạ chiếu trưng cầu lời nói trung thực.
Lúc ấy nhân có mưa đá và gió sấm, nhà vua hạ chiếu trưng cầu lời nói thẳng. Môn hạ sảnh hữu ty lang trung là Hoàng Thanh dâng thư tâu bày bảy việc:
1. Thu ận theo lẽ âm dương để đón lấy khí hòa của trời đất.
2. Thân ra giảng sách ở Kinh Diên để tôn sùng đạo học chính thống.
3. Chú trọng việc lập ngôi trừ tự^4để gốc rễ của nước được vững bền.
4. Tiết kiệm dùng tiền tài để việc kinh phí được đầy đủ.
5. Thận trọng chọn người làm thú tể^5để trao cho trách nhiệm chăn nuôi nhân dân.
6. Thời thường luyện tập quân ngũ, để việc võ bị được nghiêm chỉnh.
7. Đặt sở đồn điền, để thức ăn tích trữ ở biên giới được dồi dào.
Trong bảy điều này, được nhà vua nhận lời sẽ lựa chọn lấy những điều cần thiết.
Lời chua - Hoàng Thanh: Người làng Lương Xá, huyện Chương Đức^1, đỗ khoa hoành từ năm Thuận Thiên thứ 2 (1429) đời Lê Thái Tổ.
1 Một thứ ngọc quý.
2 Một thứ dây thao dùng để buộc quả ấn. Hai thứ này chỉ người bầy tôi nào có công to, giữ chức trọng, mới được vua chúa ban cho. Kích thước ngọc khuê và màu sắc dây thao, đã có thể lệ định sẵn.
3 Trong Tứ thư và Ngũ kinh, học trò đã chuyên môn nghiên cứu về kinh nào phải khai rõ trên mặt quyển thi.
4 Tức hoàng thái tử để sẽ nối ngôi vua sau này.
5 Danh từ để gọi chung các viên quan gần gụi với nhân dân như những viên đứng đầu ở lộ, phủ, châu hoặc huyện.
Môn hạ hữu ty lang trung: Xem quan chế chép ở năm Quang Thuận thứ 6 (Chính biên XIX, 32).
Tháng 8, mùa thu. Giết Thái úy là Lê Lăng.
Sau khi cùng các đại thần giết được bè đảng bọn nghịch, Lăng bàn nên lập Cung vương Khắc Xương, nhưng vì Lê Xí không đồng ý mới đón lập nhà vua. Nhà vua nghe biết việc này, có ý không bằng lòng. Đến khi lên ngôi, Lăng lấy tư cách là công thần giúp việc chính trị, nhưng Lăng cương cường bộc trực làm cho nhà vua phải nể ngại, thường sai Nguyễn Lỗi đem bạc lạng đến cho và dụ bảo rằng: "Nhà ngươi phải cẩn thận, trước thế nào sau thế ấy, một mực thanh khiết công bằng, tính khí nhà người cương trực quá, bên ngoài làm ra nghiêm nghị mà trong bụng thì nhu ác, người nào có điều không vừa ý mình, thì đẩy xuống tận đất đen, người nào không trái ý mình thì âu yếm ẵm lên trên đùi, chả phải vì thế mà nghị luận bên ngoài lấy làm chưa thỏa mãn đó sao? Nhà ngươi nên răn chừa mới được".

Lê L ăng được tiến dần lên đến chức Thái úy. Nay có người tố cáo là Lăng ngấm ngầm mưu toan làm việc trái phép; nhà vua giận, sai giết đi, tịch thu nhà cửa và đem tội trạng của Lăng bá cáo cho trong kinh thành, ngoài các đạo được biết. Người ta đều cho là Lăng bị giết oan.

L ời phê - Vua Thánh Tông còn như thế, có lẽ vì đạo đức chưa được tinh thuần chăng? Thế mà cứ sính văn chương, thích biện bác, thì có làm gì?
Lời cẩn án - Lê Lăng không đáng tội phải chết. Sử cũ chép lầm là "Lê Lăng ngấm ngầm mưu toan làm việc trái phép". Nay tham khảo tiểu truyện Lê Lăng chép ở Đại Việt thông sử của Lê Quý Đôn, cải chính lại.
Định thể lệ về tuổi trí sĩ^2 cho các quan văn quan võ.

Các quan v ăn quan võ, người nào 65 tuổi muốn xin trí sĩ^3; những giám sinh, nho sinh, sinh đồ được bổ sung làm lại điển ở các nha môn, nay đã quá 60 tuổi muốn về hưu dưỡng, đều phải do bộ Lại tâu bày rõ ràng đầy đủ.
Lời chua - Giám sinh: Người nào thi hương bốn kỳ, đều trúng tuyển, được sung vào học tại Quốc tử giám, gọi là giám sinh.
Nho sinh: Con cháu quan viên được sung vào học ở Chiêu văn quán hoặc Tú lâm cục, gọi là nho sinh.
Sinh đồ: Người nào thi hương trúng được ba kỳ gọi là sinh đồ. Hồi đầu triều Lê, lại điển ở các nha môn, phần nhiều bổ dụng giám sinh, nho sinh hoặc sinh đồ. Định thể lệ về việc các quan dâng tờ đề bản và tấu bản.
Phàm tờ đề bản hoặc tấu bản của các quan trong kinh đô, ngoài các đạo, thì chính viên quan phải thân thủ tự mình ký tên, không được mượn lại điển viết thay.
Nhà vua ra s ắc lệnh định thể lệ về đề bản và tấu bản:
1) Phàm các nha tâu việc, những bản giấy tâu về việc tuân theo chỉ dụ thi hành, gọi là đề bản;
2) Tất cả các việc công và tư do quan lại hoặc bách tính tâu bày, gọi là tấu bản.

Trung th ư sảnh bí thư giám học sĩ Lương Như Hộc tâu rằng: "Các bản chương tấu của các nha môn, nếu gặp lúc viên quan chính thức hiện khuyết hoặc công xuất, thì viên quan tá nhị thừa lệnh giữ ấn tín được phép ký tên ở dưới chỗ đề năm tháng". Nhà vua theo lời tâu này.
1 Nay là xã Chi Lăng, huyện Chương Mỹ, Hà Tây.
2 Thôi làm quan, về ở nhà riêng. Danh từ "trí sĩ" trước kia dùng riêng cho các quan, sau này quan hoặc lại điền thôi làm việc về, đều gọi chung là hưu trí.
3 Thôi làm quan, về ở nhà riêng. Danh từ "trí sĩ" trước kia dùng riêng cho các quan, sau này quan hoặc lại điền thôi làm việc về, đều gọi chung là hưu trí.
L ời chua - Trung thư sảnh: Theo mục "Chức quan chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú, quan chế hồi đầu triều Lê, ở Trung thư sảnh có chức Bí thư giám học sĩ.
Tháng 12, mùa đông. Sai sứ thần sang nhà Minh.
Tr ước đây, nhà vua sai bọn Đinh Lan, Nguyễn Phục và Nguyễn Đức Do sang nhà Minh báo cáo về việc Nhân Tông mất; bọn Nguyễn Nhật Thăng, Phan Duy Trinh và Nguyễn Tự sang xin phong tước. Nhà Minh sai Lưu Trật, hành nhân trong ty Hành nhân, sang dụ bảo việc tế Nhân Tông; bọn Tiền Phổ, Hàn lâm viện thị độc học sĩ, và Vương Dự, Lễ khoa cấp sự trung, đem sách mệnh tuyên phong nhà vua làm An Nam quốc vương. Đến nay, nhà vua sai các sứ thần sang Minh: Lê Công Lộ tạ ơn về việc dụ tế; Trần Bàn tâu bày công việc, Bùi Hựu tạ ơn việc sách phong; lại sai bọn Lê Văn Hiển, Hoàng Văn Ngọ và Tạ Tử Điên sung vào việc cống nạp hàng năm và xin nhà Minh ban cho mũ áo.
Lời chua - Nguyễn Phục: Người làng Đoàn Lâm, huyện Trường Tân. Lê Công Lộ: Người làng Kim Bôi, huyện Vĩnh Ninh^1. Lộ là con thái úy Lê Khả, nguyên gốc là họ Trịnh, được ban cho quốc tính là họ Lê.
Trần Bàn: Người làng Từ Sơn, huyện Quế Dương^2, đỗ đồng tiến sĩ khoa Nhâm Tuất (1442) năm Đại Bảo đời Lê Thái Tông.
Bùi Hựu: Người làng Lam Điền, huyện Chương Đức^3, đỗ đồng tiến sĩ khoa Nhâm Tuất (1442) năm Đại Bảo đời Lê Thái Tông.
Tạ Tử Điên: Người làng Ỷ La, huyện Từ Liêm^4, đỗ tiến sĩ khoa Mậu Thìn (1448) năm Thái Hòa đời Lê Nhân Tông.
Lập con là Tranh làm Thái tử, hạ chiếu đại xá.
Bổ dụng Lê Xí làm Nhập nội Hữu tướng quốc.
L ời chua - Hữu tướng quốc: Theo mục "Chức quan chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú, quan chế hồi đầu triều nhà Lê, Tả Hữu tướng quốc là chức Tể tướng, bổ dụng các quan văn võ đại thần.

Quý Mùi, n ăm thứ 4 (1463). (Minh, năm Thiên Thuận thứ 7).
Tháng giêng, mùa xuân. Miễn việc hội họp điểm duyệt cho các quân.
Theo quy chế cũ, hằng năm cứ đầu mùa xuân, các quân ở năm đạo đều hội họp ở kinh sư để kiểm điểm tập dượt. Đến nay được miễn, vì năm trước có chiếu chỉ đại xá.
Lời chua - Năm đạo: Xem Lê Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 1 (Chính biên XV, 5).
Tháng 2. Bắt đầu định ba năm thi đại tị một lần.
Theo quy chế cũ, cứ 5 năm hoặc 6 năm một lần thi hội, chưa có thời gian nhất định; đến nay nghị định dùng những năm sửu, thìn và tuất, cứ ba năm thi đại tị một lần.
Biểu dương nhà người đàn bà trinh tiết là Nguyễn Thị^5.
1 Nay là huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hóa.
2 Nay là xã Bồng Lai, huyện Quế Võ, Bắc Ninh.
3 Nay thuộc xã Lan Điền, huyện Chương Mỹ, Hà Tây.
4 Nay thuộc xã Dương Nội, huyện Hoài Đức, Hà Tây.
5 Toàn thư chép là Nguyễn Thị Bồ.
Nguy ễn Thị người làng Đại hữu lệ, huyện Thanh Đàm, có tiếng là trinh tiết; nhà vua ban cho biển ngạch treo ở nhà để biểu dương trinh tiết của Nguyễn Thị, lại miễn dao dịch cho một người con hoặc cháu để hầu hạ phụng dưỡng.
Lời chua - Thanh Đàm: Tức Long Đàm, xem Trần Thái Tông năm Thiên ứng chính bình thứ 14 (Chính biên VI, 26).
Tháng 3. Môn hạ hữu ty lang trung Hoàng Thanh mất.
Thanh, tên t ự là Trực Khanh, đỗ khoa hoành từ năm Thuận Thiên đời Lê Thái Tổ. Lúc bắt đầu Thanh được sung vào Ngự tiền học sinh, sau thờ Lê Thái Tông, được thăng dần đến Hàn lâm viện thị độc; năm Quang Thuận thứ 3 (1462), được cất nhắc lên chức Môn hạ hữu ty lang trung, dâng tờ sớ tâu bày bảy việc^1, nhà vua ngợi khen và thu nhận. Đến nay mất, hưởng thọ 53 tuổi.

Hoàng Thanh là ng ười quang minh, tiết tháo, tinh thuần, ngay thẳng. Sĩ phu đều suy tôn. Lương Như Hộc có làm bài tán đề di tượng^2 Hoàng Thanh rằng: "Nói về đạo lý, thì uẩn súc bên trong được đầy đủ, thi thố ra ngoài được chu đáo; nói về bổn phận, thì làm con giữ hết đạo hiếu, làm tôi giữ hết đạo trung, từng trải thờ bốn triều vua, tiết tháo một lòng, trước sau không bao giờ thay đổi".

L ời chua - Môn hạ sảnh: Xem năm Quang Thuận thứ 6 (Chính biên XIX, 32). Tháng 4, mùa hạ. Định cấm lệnh ở trong hoàng thành.
Phàm người nào giả mạo quân sắc mang kiếm đội mũ để vào trong hoàng thành đều phải luận vào tử hình.
Tháng 7, mùa thu. Đại hạn, nhà vua lánh đến ở cung điện nhỏ, bớt thức ăn, triệt bỏ âm nhạc.
Động đất.
Nhà vua d ụ bảo bầy tôi trong triều rằng: "Trước đây, trời làm hạn hán lâu ngày, Nguyễn Phục khuyên trẫm nên tĩnh tâm để xem xét tai biến, sau giữ gìn được, không xảy ra sự gì. Tuy thế, những bậc thánh nhân xem hiện tượng trên không để suy xét sự biến thiên của thời tiết; xem văn hóa của dân gian để thay đổi phong tục cho thiên hạ, chứ có thể nào nhân lúc trong nước không có việc gì đáng lo ngại mà nhãng quên việc răn sợ được hay sao?".
Giáp Thân, năm thứ 5 (1464). (Minh, năm Thiên Thuận thứ 8). Tháng giêng, mùa xuân. Định lễ phẩm tế thần cô hồn.
Phàm qu ỷ thần nào không có chủ cúng tế, đều được tế cả, chia ra ba bậc là thượng, trung, hạ, lễ phẩm đều dựa theo lễ phẩm tế bách thần. Hàng năm, nhà vua sai quan phủ đến kính tế. Lễ này ghi làm điều lệ nhất định.
Tháng 2. Nhà vua đi tuần du đến Tây Kinh.
Tháng 7, mùa thu. Truy tặng Lê Trãi tước Tán trù bá và bổ dụng người con của Nguyễn Trãi.
Tr ước kia, Nguyễn Trãi bị tru di cả họ, lúc ấy người vợ thiếp của ông là Phạm Thị đương có mang, trốn đi Bồn Man, sinh con là Anh Vũ. Lớn lên, Anh Vũ thi đỗ hương cống. Đến nay, nhà vua thương Nguyễn Trãi phải tội oan, truy tặng tước Tán trù bá, cấp trả lại một trăm mẫu tự điền, hạ chiếu lục dụng người con, bổ Anh Vũ chức Đồng tri châu.
Lời chua - Bồn Man: Xem Lê Nhân Tông, năm Thái Hòa thứ 6 (Chính biên XVIII, 8).
1 Xem thêm Chính biên XIX, 20 ở trên.
2 Tượng truyền thần, để di truyền lại cho con cháu.
Nguyễn Đình Mỹ, Thượng thư bộ Binh^1, vì phạm tội, biếm chức làm Tả thị lang bộ Binh^2.
Lúc b ấy giờ Đình Mỹ làm Thượng thư bộ Binh, Thiêm đô ngự sử Nguyễn Thiện hặc tâu: "Đình Mỹ là người siểm nịnh không thể giao phó cho giữ công việc xu mật được". Nhà vua dụ bảo Đình Mỹ rằng: "Dùng đồ thì cần đồ mới, dùng người thì nên tìm người cũ. Nho thần kỳ cựu như bọn nhà ngươi bây giờ không có mấy người. Nay nhà ngươi phạm tội đáng phải bãi chức, nhưng trẫm yêu tài nhà người nên chỉ biếm chức thôi. Này, pháp lệnh là của chung của nhà nước, trẫm cùng các khanh đều phải theo cả. Nhà người phải nghĩ cho kỹ mới được!

Nhà vua l ại dụ bảo Nguyễn Thiện rằng: "Khoảng năă 1459)3 trên từ tể tướng, dưới thì trăm quan, thi nhau tranh giành tư lợi, ăn của đút và đưa đón một cách công khai. Nhà ngươi thấy thế, bảo Nguyễn Đình Mỹ là tiểu nhân không thể tin dùng được, nhưng từ khi trẫm lên ngôi báu đến nay đã 5 năm, Đình Mỹ đem hết tâm lực lui tới nhanh nhẹn, phục dịch siêng năng, xét ra Đình Mỹ trước thì siểm nịnh, sau thì tốt lành, như thế thì có hại gì đâu? Trước kia Lệ Đức hầu^4 yêu chuộng những thứ kỳ dị, lúc ấy Nguyễn Như Đổ và Trần Phong nhân có việc sang Trung Quốc, mua chuộc ngàn kế, khép mở trăm chiều, thì có ai tin được không?".
Lời chua - Nguyễn Thiện: Người Hương Quất, huyện Tứ Kỳ^5, đỗ đồng tiến sĩ khoa Mậu Thìn (1448) niên hiệu Thái Hòa đời Lê Nhân Tông.
Tháng 11, mùa đông. Sai sứ sang nhà Minh.
Tr ước đây, nhà Minh sai Thượng bảo tự khanh là Tô Lăng Tín sung chức chánh sứ và viên hành nhân trong Hành nhân ti là Thiệu Chấn sang nước ta báo cáo việc Hiến Tông (nhà Minh) lên ngôi vua và ban cho sắc dụ cùng mũ, áo, lụa hoa. Đến nay nhà vua sai sứ thần sang nhà Minh:

- Ph ạm Bá Khuê giữ việc dâng hương;
- Lê Hữu Trực, Dương Hải và Phạm Khánh Dung giữ việc mừng Hiến Tông lên ngôi vua;
- Lê Vinh, Phạm Cư và Trần Văn Chân giữ việc tạ ơn vua Minh ban cho lụa hoa.
Lời chua - Phạm Bá Khuê: Người làng Nhân Lý, huyện Thanh Lâm^6. Dương Hải: Người làng My Sơn, huyện Thủy Đường^7. Phạm Bá Khuê và Dương Hải đều đỗ tiến sĩ khoa Mậu Thìn (1448) niên hiệu Thái Hòa đời Lê Nhân Tông. Phạm Cư: Người làng La Phù, huyện Thượng Phúc^8đỗ Tiến sĩ khoa Nhâm Tuất (1442) niên hiệu Đại Bảo đời Lê Thái Tông.
Tháng 12. Hạ chiếu cho các quan giữ việc hình ngục: phàm người nào phạm tội mà tình lý còn đáng ngờ, thì xét tội giảm xuống một bậc.
Hạ chiếu: Những người công thần nào đã được ban cho quốc tính, đến đời con cháu lại giữ nguyên họ cũ của mình.
1 Tương đượng với Bộ trưởng Bộ quốc phòng bây giờ, hàm nhị phẩm.
2 Tương đương Thứ trưởng Bộ Quốc phòng, hàm tam phẩm.
3Đều là niên hiệu Lê Nhân Tông.
4 Một tước mà Nghi Dân bị phế truất.
5 Nay là thôn Phương Quất, xã Kỳ Sơn, huyện Tứ Kỳ, Hải Dương.
6 Nay là thôn Nhân Lý, thị trấn Nam Sách, huyện Nam Thanh, Hải Dương.
7 Nay là thôn My Sơn, xã Trung Hà, huyện Thủy Nguyên, Hải Phòng.
8 Nay thuộc xã La Phù, huyện Hoài Đức, tỉnh Hà Tây.

Nhà vua h ạ dụ bảo bầy tôi rằng: "Đức Thái Tổ ta, gội gió tắm mưa để bình định thiên hạ, lúc ấy bầy tôi có công giúp việc sáng nghiệp, cùng chịu sự khó nhọc khổ sở, nghĩa là vua tôi, ân như cha con, hai bề đều đủ; vì cớ ấy nên đặc ân ban cho quốc tính để tỏ lòng quyến ái khác thường. Nhưng nếu con cháu các người, đời nọ truyền đời kia cứ theo quốc tính, e rằng sẽ bỏ mất dòng họ của tổ tiên gốc rễ nhà mình, thì có phần trái với đạo dùng chữ hiếu để dạy thiên hạ. Vậy từ nay người công thần nào đã được ban cho quốc tính, chỉ dùng cho bản thân mình, đến đời con cháu lại đều theo về họ cũ".
Lời phê - Phải lắm^1.
Ất Dậu, năm thứ sáu (1465). (Minh, Hiếu Tông, năm Thành Hóa thứ nhất). Tháng giêng, mùa xuân. Định thể lệ thăng giáng các viên quan xét hỏi việc hình ngục.
Nhà vua h ạ lệnh cho các quan giữ việc kiện tụng bàn định liệt kê các viên đạiphu trong năm viện hình: người nào xét xử kiện tụng, không oan uổng, không quá đáng, thì liệt vào một hạng; người nào bình thường, liệt vào một hạng; người kém cỏi, liệt vào một hạng. Người xét kiện không oan uổng, không quá đáng, sẽ được khen thưởng; người bình thường, được giữ chức như cũ; người kém cỏi, sẽ bổ đi giữ chức Chuyển vận.

L ời chua - Ngũ hình viện: Theo mục "Chức quan chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú, Thẩm hình, Tường hình, Tả hình, Hữu hình và Tư hình gồm 5 viện, đều đặt chức đại phu.
Định ngày tế Văn miếu ở các lộ.
Văn miếu ở các lộ tế vào hai ngày đinh^2 về mùa xuân, mùa thu chỉ được tế Thập triết^3. Việc này là theo lời tâu của Nguyễn Đình Mỹ.
Tháng 2. Hạ lệnh cho Tả đô đốc Lê Thọ Vực tuyển duyệt dân đinh.
Nhà vua d ụ bảo Thọ Vực rằng: "Nhà ngươi là người bầy tôi hiền có công dẹp loạn, nay trẫm đặc mệnh giữ việc tuyển duyệt dân đinh, nhà ngươi nên hết lòng thành, nén lòng tham, để không phụ lòng trẫm ký thác, đây là trẫm rất trông mong ở nhà ngươi đấy".

L ời cẩn án - Theo mục "Quốc dụng chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú thì phép tuyển duyệt dân đinh, cứ ba năm làm sổ hộ một lần, gọi là tiêu điển; 6 năm một lần, gọi là đại điển. Nơi sở tại đều đặt trường tuyển duyệt, nhà vua hạ lệnh cho các quan văn võ đại thần mỗi ban một người chịu trách nhiệm đôn đốc về việc này; các viên quan ấy sức bắt các tổng xã chia loại để kê khai chính hộ, khách hộ4. Khi tuyển duyệt, trước hết tra xét hạng chức sắc, bỏ bớt những người mạo nhận cầu may; sau duyệt đến nhân đinh, chia ra 6 hạng là: hạng tráng, hạng quân, hạng dân, hạng lão, hạng cố và hạng cùng.

Nhà nào có 3 su ất đinh: 1 người sung vào hạng tráng, 1 người sung vào hạng quân và 1 người sung vào hạng dân; nhà có 4 suất đinh: 1 người sung vào hạng tráng, 1 người sung vào hạng quân và 2 người sung vào hạng dân; nhà có 5 suất trở lên: 2 người sung vào hạng tráng, 1 người sung vào hạng quân, còn thì sung vào hạng dân. Lão
1 Chỉ việc Lê Thánh Tông không để cho con cháu quần thần bị mất gốc rễ của tổ tông.
2 Chữ "đinh" thuộc về một hàng trong mười hàng can, can chi phối hợp với nhau, thành những ngày đinh sửu, đinh mão, đinh tỵ, đinh mùi, đinh dậu và đinh hợi. Mỗi mùa 90 ngày thì 9 ngày có chữ "đinh", vì thế nên mỗi năm cứ đến mùa xuân và mùa thu, thì mỗi mùa chọn lấy một ngày có chữ "đinh" để làm lễ tế Văn miếu. Sở dĩ dùng ngày "đinh" là lấy ý rằng "đinh" thuộc hàng hỏa, hỏa là tượng trưng cho văn chương.
3 Mười người lỗi lạc trong môn đồ Khổng Tử, tức là Mẫn Tử Khiên, Nhiễm Bá Ngưu, Trọng Cung, Tể Ngã, Tử Cống, Nhiễm Hữu, Quý Lộ, Tử Du, Tử Hạ và Tử Trương.
Theo lễ giáo thời phong kiến, ở kinh sư và các lộ đều có Văn miếu thờ Khổng Tử, Tứ phối và Thập triết, nhưng có lẽ về thời Lê sơ, các lộ chỉ được thờ Thập triết, còn Khổng Tử là bậc thánh sư, Tứ phối là bậc đại hiền, thì do kinh sư thờ tế. 4 Những hộ khẩu nào bỏ quê quán cũ của mình, mà đến trú ngụ ở một xã khác gọi là khách hộ.
nhiêu, đốc tật^1, phế tật^2 và hạng cố, hạng cùng thì kê thành một loại riêng. Người phiêu lưu và người bỏ làng trốn tránh không rõ tông tích thì để ngoài không kê vào sổ. Dân đinh trưởng thành đến 18 tuổi, kê tên vào sổ, trong số người này trước hết chọn lấy người mạnh khoẻ làm lính, còn thì loại ra làm hạng dân. Người nào lậu tên trong sổ sẽ phải tội sung quân^3.
Lời chua - Tráng hạng: Người sung vào quân ngũ để làm việc gọi là tráng hạng. Quân hạng: Người ở nhà làm ruộng, khi nào khuyết ngạch lính, thì theo thứ tự để bổ sung, gọi là quân hạng.
Cố hạng: Người nghèo đói túng thiếu, phải đi làm thuê cho người khác, gọi là cố hạng.
Tháng 3. Bắt đầu đặt sáu viện, sắp xếp lại tên quan.
H ồi đầu triều Lê, sắp xếp quan chức, phần nhiều theo như triều Trần khi trước, trên có Tả Hữu tướng quốc Bình chương quân quốc trọng sự, thứ đến bộ Lễ, bộ Lại, viện Nội mật và ba sảnh là Trung thư, Hoàng môn và Môn hạ. Viên chức trong bộ, viện, sảnh chia nhau nắm chính quyền trong nước. Lại đặt chức Hành khiển ở năm đạo, kiêm giữ sổ sách quân và dân ở các đạo ngoài kinh sư. Còn tên quan ở sáu bộ và sáu khoa vẫn chưa đặt đủ. Đến lúc Nghi Dân cướp ngôi vua, mới sắp xếp riêng sáu bộ là: Lại, Hộ, Lễ, Binh, Công, Hình; lại đặt thêm sáu khoa là: Trung thư khoa, Hải khoa, Đông khoa, Tây khoa, Nam khoa và Bắc khoa. Đến nay, đổi sáu bộ làm sáu viện, mỗi viện đều đặt chức Thượng thư và Tả Hữu thị lang, đổi Trung thư khoa làm Lại khoa, Hải khoa là Hộ khoa, Đông khoa làm Lễ khoa, Nam khoa làm Binh khoa, Tây khoa làm Hình khoa, Bắc khoa làm Công khoa, đặt chức Đô cấp sự trung; bãi bỏ chưức Hành khiển ở các đạo, đặt ty Tuyên chính sứ, mỗi ty đều đặt chức Tuyên chính sứ.

L ời chua - Sáu viện: Theo "Chức quan chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú, năm Quang Thuận mới đặt sáu viện. Sách ấy lại chua rằng: Như viện Nghi lễ, viện Ty bình và viện Khâm hình, còn ba viện nữa đều chưa khảo cứu được".

Quan ch ế hồi đầu triều Lê, đại lược lấy chức Tả Hữu tướng quốc Điểm kiểm Bình chương quân quốc trọng sự làm chức trọng yếu của văn vũ đại thần, thứ nhì đến chức Thượng thư hai bộ Lại và Lễ, liêu thuộc trong hai bộ có chức Lang trung, Viên ngoại lang và Chủ sự.
Viện Nội mật: Đứng đầu là viên Tri viện sự, thứ nhì đến viên Thiêm tri viện sự, Đồng tri viện sự.
Trung th ư sảnh: Đứng đầu là viên Trung thư lệnh, thứ nhì đến Thị lang. Hoàng môn sảnh: Đứng đầu là chức Thị lang.
Liêu thuộc ở Trung thư sảnh và Hoàng môn sảnh đều có các chức Trước tác và Xá nhân.
Môn hạ sảnh: Chia ra tả ty và hữu ty. Đứng đầu là chức Tri ty sự, thứ nhì đến Thị lang, dưới nữa có chức Lang trung và Khởi cư xá nhân.
Hành khiển ở năm đạo: Đều dùng chức quan trong kinh kiêm giữ. Lê Thánh Tông mới đặt sáu viện: đứng đầu trong một viện là chức Thượng thư, thứ nhì đến Tả Hữu thị lang, dưới nữa có các chức lang trung, viên ngoại lang và tư vụ. Sáu khoa: Đứng đầu trong một khoa là chức Đô cấp sự trung, thứ nhì đến Cấp sự trung.
1 Hai mắt bị mù, hai chi thể bị hỏng.
2 Một mắt bị mù, một chi thể bị hỏng.
3 Một tội đày đi nơi cực xa hoặc chung thân hoặc một kỳ hạn lâu dài.

Ty Tuyên chính s ứ ở năm đạo: Đứng đầu là chức Tuyên chính sứ, thứ nhì đến Tham chính và Tham nghị, dưới nữa có viên Chủ sự. Sở xét hỏi ngục tụng thì viên suy quan là chức thủ lĩnh.

N ăm đạo: Xem Lê Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 1 (Chính biên XV, 5). Sửa điện Kính Thiên.
Lời chua - Điện Kính Thiên: Xem Lê Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 1 (Chính biên XV, 13).
Tháng 4, mùa hạ. Nhà vua đi tuần du đến Xương Giang, khi trở về cung, ban thưởng cho người theo hầu xa giá mỗi người một tư.
Lời chua - Xương Giang: Xem Bình Định vương năm thứ 2 (Chính biên XIII, 12). Hạ sắc lệnh: phàm quan chức ở ngoài các đạo, nếu viên quan nào can tội cần cứu xét, thì quan trên không được phép thiện tiện bắt hỏi.
Lê C ảnh Huy, Thượng thư viện Ty Binh, tâu: "Phàm các kiện về quan chức ở ngoài các đạo can phạm mà cần phải cứu xét: nếu là việc thường thì quan trên làm giấy tư đi cho viên quan can phạm biết, để viên quan ấy cung khai rõ ràng, rồi xét nghĩ; nếu là việc trọng đại, thì tâu bày lên cho vua biết, rồi mới được đòi hỏi cứu xét". Lời tâu của Cảnh Huy được nhà vua chuẩn y.
Hạ lệnh cho quan chức bộ Lễ đôn đốc sửa đổi phong tục ở dân gian.
Lúc ấy phong tục ở dân gian khinh bạc: nhà có việc tang, mê hoặc về đạo Phật, thường nhân đến tiết trung nguyên^1, đặt đàn làm chay, phần nhiều đủ cả rượu nhắm để mời tân khách, thêm vào đấy bày ra hát xướng, chơi đùa và các trò tạp kỹ khác; mượn tiếng là báo hiếu, mà thực ra là một chỗ để mua vui. Vậy hạ lệnh từ nay ở dân gian, những nhà có tang đều phải tuân theo lễ phép, không được theo lệ tục cũ, để phong hóa được thuần hậu; nếu ai trái lệnh sẽ bị tội nặng.

Hoàng thái t ử bắt đầu đi học.
Lúc ấy thái tử mới lên 5 tuổi.
Dựng điện Cẩn Đức.
Lời chua - Điện Cẩn Đức: Nay không rõ ở đâu.
Tháng 9, mùa thu. Trần Phong, Thượng thư viện Khâm hình, có tội, phải giáng chức làm Tuyên chính sứ Tây Đạo^2.
Lúc ấy, Phong làm Thượng thư viện Khâm hình. Nhà vua dụ bảo bầy tôi trong triều rằng: "Trần Cẩn là em của Phong, Cẩn phạm tội, trẫm thường đem việc ấy hỏi Phong, thì Phong nhân tiện đấy mà thêu dệt thêm cái sở đoản của Cẩn, không có gì là tình nghĩa anh em cả. Nay hãy giáng chức, nếu Phong biết nghĩ mà gột rửa được lỗi trước, một niềm giữ được điều trung điều hiếu, thì trẫm cũng mong đợi hiệu quả của Phong sau này".

L ời chua - Việc Trần Cẩn can tội, nay không khảo cứu được. Tháng 10, mùa đông. Hữu tướng quốc Quỳ quận công Lê Xí mất.

Xí là b ậc công thần khai quốc, trải thờ bốn triều vua, công nghiệp đức vọng làm chỗ dựa chắc chắn của triều đình. Sau khi nhà vua đã lên ngôi, Xí là người có công, được phong lên chức Thái phó, tước Á quận hầu, giúp vua giữ việc chính trị trong nước, rồi lại được gia phong lên tước Quỳ quận công, càng ngày càng được nhà vua tin dùng.
1 Ngày rằm tháng 7 âm lịch. Theo truyền thuyết hôm ấy là ngày "vong nhân xá tội".
2 Các trấn Tam Giang, Tuyên Quang, Hưng Hóa và Gia Hưng thuộc về Tây đạo. Nay gồm các tỉnh Hà Giang, Tuyên Quang, Phú Thọ, Hà Tây, Hòa Bình, Lào Cai, Yên Bái, Sơn La.
Xí th ường tâu cất nhắc người làm Trấn phủ sứ, nhà vua không chuẩn y và dụ bảo rằng: "Nhà ngươi muốn đem người vũ bền làm trấn phủ, nghĩa chữ "trấn phủ", người vũ biền có thể hiểu được à? Này, Tang Văn Trọng còn mang tiếng chê là người thiết vị^1đấy, huống hồ bây giờ lại lấp mất đường tiến thân của người hiền tài, mà khơi cái nguồn cho những kẻ kiêu hãnh cầu may hay sao?".

Lê Xí sau l ại được gia chức Nhập nội Hữu tướng quốc, nhà vua dụ bảo rằng: "Xã tắc^2 an hay nguy là ở mấy người các ngươi. Vậy phàm các ngươi có tâu bày chính sự, thì trẫm ở trong triều quyết đoán, bọn các ngươi ở ngoài thừa hành, phải hết lòng hết sức, mong cho ta tiến đến đời thịnh trị". Sau đó, Xí được tiến đến chức Thái uý.

Đế n nay Xí bị bệnh, nhà vua ban cho sắc dụ nói: "Trước kia, trẫm ở nơi phiên để^3, không có bụng gì đi xe hoàng ốc^4, các ngươi trừ diệt được đồ đảng nghịch tặc, cùng lòng suy tôn ủng hộ trẫm lên ngôi vua^5. Trẫm ngự ngôi vua đến nay đã 5 năm, chưa kịp báo đền công giúp rập của nhà ngươi, vậy nhà ngươi nên nghĩ đến việc nước mà cố gắng ăn cơm cháo, uống thuốc thang, để bảo dưỡng lấy tính mệnh trọng đại của mình, đấy là điều mà trẫm mong muốn". Nhà vua lại bảo Sư Hồi rằng: "Người ngày trước cầu trời đất, tế quỷ thần, cũng có thể trừ được đại họa. Vậy ngươi phải hết lòng thành vì cha cầu phúc". Ấy Lê Xí được vua tin yêu quyến luyến đến như thế. Khi mất, hưởng thọ 69 tuổi, nhà vua thương xót mãi, truy tặng chức Thái sư, đặt tên thụy là Nghĩa Võ, sau được gia phong tước Cương quốc công.
Tháng 11. Hạ chiếu đại xá.
Lấy cớ là khánh thành hai điện Kính Thiên và Cẩn Đức.
Lời phê - Phiếm lạm, không thiết thực.
Quốc tử giám tế tửu kiêm Văn minh điện đại học sĩ^6 Nguyễn Bá Ký mất.
Bá Ký đỗ tiến sĩ khoa Mậu Thìn (1448) đời Lê Nhân Tông, ban đầu được bổ chức Hàn lâm tri chế cáo, sau thăng lên Trực học sĩ, vâng mạng triều đình sang sứ bên nhà Minh, khi trở về nước, được gia chức Tả ty lang trung ở Trung thư sảnh, vào chầu Kinh diên^7. Lúc nhà vua đã lên ngôi, càng ngày Bá Ký càng được vua thân yêu tin dùng, sau được gia phong chức Quốc tử giám tế tửu kiêm Văn minh điện đại học sĩ.

Nhà vua làm v ăn, có phần sơ lược bỏ mất nghĩa trong kinh, sử, Bá Ký ngỏ lời can, nhà vua khen là người trung. Đến nay Bá Ký mất, nhà vua sai Phạm Hổ, Ty lễ giám, đem sắc văn đến dụ cáo rằng: "Nhà ngươi thờ vua thì trung thành, giữ mình thì chính trực, sớm hôm giúp rập đã sáu năm nay, lòng trung thành yêu nước của nhà ngươi giữ mãi được đến lúc chết". Ấy Bá Ký được vua quyến luyến thương nhớ như thế đấy.
Ban bố phép tập trận đồ của quân thủy, quân bộ đã được nhà vua xét duyệt^8.
1 Tang Văn Trọng: Một viên đại phu giỏi giang ở nước Lỗ về thời Xuân Thu, Tang Văn Trọng biết Liễu Hạ Huê là người hiền, mà không cất nhắc để dùng, nên Khổng Tử chê là "thiết vị". Ý nói không xứng đáng với ngôi mình hiện giữ, không khác gì người đi ăn trộm được của mà giữ một cách thầm vụng.
2 Tượng trưng cho quốc gia.
3 Chế độ đời phong kiến, phủ đệ của các tước vương tước hầu ở bên ngoài kinh thành gọi chung là "phiên để". Chữ "phiên" nghĩa đen là cái phên, cái giậu, ý nói nhà của vương hầu như cái phên, cái giậu ở ngoài để bảo vệ kinh thành của vua ở trong. Lê Thánh Tông lúc chưa lên ngôi vua, được phong làm Bình Nguyên vương, rồi lại đổi phong là Gia vương. Chỗ ở của Gia vương lúc ấy gọi là Tây để.

4 Xe của thiên tử đi, ngoài bọc lục màu vàng, nên sau dùng chữ "hoàng ốc" để tượng trưng xe của thiên tử.
5 Xem thêm Chính biên quyển XIX tờ 2-6, việc Lê Xí giết Nghi Dân, phò lập Thánh Tông.
6 Một chức quan có nhiệm vụ và chức năng gần giống như Hàn lâm viện và Đông các học sĩ.
7 Nơi vua chúa đọc sách, ở đây ý nói Bá Ký được vào Kinh Diên cùng vua giảng bàn nghĩa sách.
8 Câu này, nguyên văn trong Cương mục chép không rõ nghĩa. Ở đây chúng tôi dịch theo Toàn thư cho dễ hiểu hơn.
Th ủy trận có các phép: trung hư, thường sơn, xà mãn, thiên tinh, nhạn hàng, liên châu, ngư đội, tam tài, thất môn, và yển nguyệt; bộ trận có các phép: trương cơ, tương kích và kỳ binh... Nhà vua lại ban bố 31 điều quân lệnh về thủy trận^1, 32 điều quân lệnh về tượng trận^2, 27 điều quân lệnh về mã trận^3, 42 điều về bộ trận của quân túc vệ kinh sư^4.

Nhà vua l ại dụ bảo các vệ quân ở năm đạo và bọn Tổng quản, Tổng tri rằng: "Phàm đã có quốc gia, tất phải có vũ bị, vậy thì nên nhân lúc nhà nông nhàn rỗi, tạm hoãn những việc không cần, mỗi tháng cứ đến ngày rằm là ngày binh lính đến phiên thay đổi, thì lượng lưu lại một số để canh giữ, còn bao nhiêu người thì một hai ngày đầu, Tổng quản, Tổng tri được phép dựa vào trận đồ, điều chỉnh dốc sức chia thành từng đội, từng ngũ, dạy chúng biết phép ngồi đứng tiến lui, nghe rõ tiếng hiệu lệnh về chiêng trống, làm cho quân sĩ tập quen việc bắn cung tên, không quên việc vũ bị, đến ngày thứ tư trở đi mới được sai phái. Nếu người nào không biết dụng tâm dạy bảo luyện tập, dám làm điều phiền tạp nhũng nhiễu, sẽ luận vào tội giáng chức hoặc bãi chức".
Lời chua - Vệ quân năm đạo: Xem Lê Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 1 (Chính biên XV, 5-6).
1 Quân chiến đấu ở dưới nước.
2 Quân chiến đấu bằng voi. Lê Thánh Tông có đặt 4 vệ Tuần tượng.
3 Quân chiến đấu bằng ngựa. Lê Thánh Tông có đặt 4 vệ Mã nhân.
4 Lê Thánh Tông có đặt 2 vệ Kim Ngô và Cẩm Y, 4 vệ Hiệu lực, 4 vệ Thần võ, là quân túc vệ trong kinh thành.

Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục Chính Biên

Quyển thứ XX
Từ Bính Tuất, Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 7 (1466) đến tháng 9 mùa thu, năm Đinh Hợi, Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 8 (1467), gồm một năm lẻ.
Bính Tu ất, năm [Quang Thuận] thứ 7 (1466). (Minh, năm Thành Hòa thứ 2). Tháng giêng, mùa xuân. Truy thu tô thuế.
Trước đây nhà vua hạ chiếu ân xá: Phàm tô thuế về đinh và điền đều được miễn cả. Đến nay vì có việc tiêu dùng cần kíp, nên lại truy thu.
L ời phê - Chính lệ đổ nát, mất tín nhiệm với dân.
Lời chua - Tô thuế đinh điền: Theo mục "Quốc Dụng chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú, Lê Thánh Tông định thuế lệ nhân đinh, đồng niên mỗi người nộp 8 tiền; thuế lệ ruộng đất và bãi trồng dâu thì liệu lượng số mẫu chia làm ba hạng: hạng nhất, hạng nhì, hạng ba, mỗi hạng nộp tiền nhiều ít khác nhau.
Tháng 3. Nhà vua thân hành thi cống sĩ, cho bọn Dương Như Châu được xuất thân cao thấp khác nhau.
Tr ước đây nghị định về việc thi tiến sĩ, định kỳ hạn vào những năm Sửu, Thìn, Mùi và Tuất. Đến nay thi hội, lấy 27 người trúng cách. Nhà vua ra ngự ở cửa Kính Thiên, thân hành ra bài sách, cho bọn Dương Như Châu 8 người đỗ tiến sĩ xuất thân, bọn Nguyễn Nhân Thiếp 19 người đỗ đồng tiến sĩ xuất thân. Họ tên và thứ tự những người mới đỗ được đem truyền lộ và yết bảng ở ngoài cửa Đông Hoa. Nhà vua ban cho những người ấy được ân mạng và được vinh quy. Lệ định 3 năm một lần thi bắt đầu từ đây.

L ời chua - Dương Như Châu: Người làng lạc thổ, huyện Siêu Loại^1. Nguyễn Nhân Thiếp: Người làng Kim Đô, huyện Vũ Ninh^2.
Tháng 4, mùa hạ. Thay đổi xếp đặt lại quân ở 5 phủ và định quân hiệu.
Hồi đầu triều Lê, đặt vệ quân năm đạo, ở vệ đặt các chức Tổng quản, Đô tổng quản và Chánh phó đội trưởng, Chánh phó ngũ trưởng. Đến nay thay đổi xếp đặt lại quân năm phủ.
- Thanh Hóa và Ngh ệ An thuộc phủ Trung quân;
- Nam Sách và An Bang thuộc phủ Đông quân;
- Thiên Tường và Thuận Hóa thuộc phủ Nam quân;
- Quốc Oai và Hưng Hóa thuộc phủ Tây quân;
- Bắc Giang và Lạng Sơn thuộc phủ Bắc quân.
Còn hai đạo Thái Nguyên và Tuyên Quang thuộc quân Phụng Trực.
Mỗi phủ sáu vệ, mỗi vệ năm sở hoặc sáu sở, định lệ quân mỗi sở đều 400 người. 1 Nay thuộc xã Song Hồ, huyện Thuận Thành, Bắc Ninh. 2 Nay thuộc xã Kim Chân, huyện Quế Võ, Bắc Ninh.
Ph ủ đặt các chức Tả Hữu đô đốc, Đô đốc đồng tri và Đô đốc thiêm sự; ở vệ đặt các chức Tổng tri, Đồng tổng tri và Thiêm tổng tri; ở sở đặt các chức Quản lãnh, Phó quản lãnh, Chánh võ úy và Phó võ úy, mỗi ngũ đặt một chức Tổng kỳ.

Đ em cục Thân Tùy thăng làm tả hữu Vũ Lâm quân. Theo chế độ cũ, Nội thị sảnh có cục Thân Tùy, bổ dụng con quan viên từ lục phẩm trở lên đến tam phẩm; đến nay thăng cục ấy làm Điện Tiền tả hữu Vũ Lâm quân.
Lời chua - Vệ quân năm đạo: Xem Lê Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 1 (Chính biên XV, 5-6).
Thanh Hóa, Nghệ An, An Bang, Thuận Hóa, Hưng Hóa, Bắc Giang, Lạng Sơn, Thái Nguyên, Tuyên Quang: Đều xem năm Quang Thuận thứ 10 (Chính biên XXI, 16-35). Nam Sách^1: Tức Nam Sách^2. Xem ngang với Tấn, Tề vương, năm Khai Vận thứ 2 (Tiền biên V, 22).
Thiên Trường: Xem Trần Thái Tông, năm Thiên Ứng chính bình thứ 15 (Chính biên VI, 28).
Qu ốc Oai: Xem Trần Dụ Tông, năm Đại Trị thứ 5 (Chính biên X, 16). Theo Hồng Đức Thiên Nam dư hạ tập, thì quân 5 phủ như sau:
Phủ Trung quân 6 vệ:
- Vệ Phủng Thánh có 5 sở là: Thiên Định, Thiên Oai, Thiên Hùng, Thiên Khôi và Thiên Tiết.
- Vệ Phụng Thần có 5 sở là: Hám Hổ, Oai Hổ, Thần Hổ, Mãnh Hổ và Hùng Hổ.
- Vệ Can Ngưu có 5 sở là: Minh Nghĩa, Hiệu Nghĩa, Oai Nghĩa, Tín Nghĩa và Kính Nghĩa.
- Vệ Hổ Bôn có 5 sở là: Lục Đinh, Thần Đinh, Tráng Đinh, Nghĩa Đinh và Hỏa Đinh.
- Vệ Xạ Kỵ có 5 sở là: Cường Vũ, Thần Vũ, Hưng Vũ, Kiêu Vũ và Tín Vũ.
- Vệ Chấn Oai có 6 sở là: Lôi Hỏa, Điện Hỏa, Oai Hỏa, Tiệp Hỏa, Nhuệ Hỏa và Xuyên Vân.
Phủ Đông quân 6 vệ:
- Vệ Minh Nghị có 5 sở là: Kiêu Kỵ, Huyền Ngạch, Khai Sơn, Trung Oai và Định Oai.
- Vệ Quảng Vũ có 5 sở là: Tam Phụ, Giải Phân, Oai Dũng, Vân Kỵ và Hiệu Thắng.
- Vệ Ngọc Kiềm có 5 sở là: Chương Vũ, Khống Quyền, Tráng Dũng, Kiện Vũ và Phê Cang.
- Vệ Anh Đức có 5 sở là: Vũ Oai, Thiết Hổ, Đầu Đổng, Huyền Quan và Chấn Viễn.
- Vệ Lâm Khang có 5 sở là: Trực Đãng, Ứng Bình, Loan Hồ, Bác Trạo và Kiểu Hùng.
- Vệ Phấn Oai có 6 sở là: Chu Điện, Oai Điện, Mãnh Điện, Liệt Điện, Phấn Điện và Lăng Tiêu.
1 Nam Sách theo âm Việt thì một âm, nhưng theo tự dạng trong Hán văn thì hai chữ sách khác nhau. 2 Nam Sách theo âm Việt thì một âm, nhưng theo tự dạng trong Hán văn thì hai chữ sách khác nhau.
Ph ủ Nam quan 6 vệ:
- Vệ Bảo Trung có 5 sở là: Thần Loan, Vân Đề, Thần Dực, Dũng Tiệp và Định Vũ.
- Vệ Kiến Huân có 5 sở là: Tráng Phong, Vũ Kỵ, Thần Lực, Mao Đẩu và Loan Liễn.
- Vệ Chế Thắng có 5 sở là: Chiêu Vũ, Chế Kỳ, Thiên Trường, Tráng Tạo và Sâm Kỳ.
- V ệ Tráng Tiết có 5 sở là: Phi Ưng, Quả Cảm, Hoành Dã, Trần Lỗ và Khắc Địch.
- Vệ Lạc Xương có 5 sở là: Siêu Quan, Trinh Kiện, Hiệp Luân, Tì Túc và Đầu Tì.
- Vệ Hùng Oai có 6 sở là: Trấn Địch, Chế Địch, Hùng Lực, Trấn Biên, Tĩnh Tái và Ấm Vũ.
Ph ủ Tây quân 6 vệ:
- Vệ Kiêu Tiếp có 5 sở là: Oai Viễn, Nhân Oai, Tín Oai, Quy Nghĩa và Quyết Kỳ.
- Vệ Nghiêm Dũng có 5 sở là: Thuận Quốc, Bách Ngạch, Hùng Thắng, Chấp Kích và Hoành Hải.
- Vệ Ưng Dương có 5 sở là: Ninh Sóc, Lăng Vân, Đột Kỵ, Thiết Sơn và Vạn Tiệp.
- Vệ Báo Thao có 5 sở là: Chấn Vũ, Kiêu Thắng, Tinh Việt, Thiết Ngạch và Tồi Kiên.
- Vệ Chiêu Công có 5 sở là: Chấp Di, Phù Tấn, Kiển Kỳ, Át Khấu và Thích Xà.
- Vệ Lôi Oai có 5 sở là: Xiết Điện, Oanh Thiên, Lôi Oanh, Đình Khu và Xung Chấn.
Phủ Bắc quân 6 vệ:
- Vệ Ninh Quốc có 5 sở là: Đại Thắng, Tỉnh Kỵ, Ngữ Địch, Bình Khấu và Hùng Dũng.
- Vệ Dực Thuận có 5 sở là: Nghĩa Dũng, Lăng Giang, Bạt Sơn, Tồi Phong và Quyết Thắng.
- Vệ Khai Sơn có 5 sở là: Diệu Võ, Nghĩa Thắng, Trứ Dũng, Vạn Thắng và Tĩnh Biên.
- Vệ Thanh Sóc có 5 sở là: Quyết Bài trung sở, Chiêu Thắng tiền sở, Vạn Thắng hữu sở, Tĩnh Biên hậu sở, còn một sở nữa không rõ tên.
- Vệ Hoằng Tĩnh có 5 sở là: Lạc Hoan, Thước Kích, Tiễn Hùng, Đề Khu và Phục Hùng.
- Vệ Tuyên Oai có 6 sở là: Mãnh Đột, Khước Địch, Vô Địch, Quán Giáp, Chấn Hổ và Quán Cách.
Thân Tùy c ục: Theo mục "Chức quan chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú, thì quan thuộc trong cục Thân Tùy có các chức Đô tri, Chánh giám và Phó giám, còn số vên chức này không thể khảo cứu được.

V ũ Lâm quân: Xem năm Quang Thuận thứ 8 (Chính biên XX, 33). Phụng Trực quân: Nay không khảo cứu được.
Bãi bỏ sáu viện, đặt sáu bộ và sáu tự.

Tr ước đây đặt sáu viện, quan chức trong sáu viện chia nhau giữ mọi việc chính trị trong nước, đến nay bãi bỏ đi, đổi đặt làm sáu bộ là bộ Lại, bộ Hộ, bộ Binh, bộ Hình và bộ Công mỗi bộ đặt chức Thượng thư và Tả Hữu thị lang, quan thuộc có các chức Lang trung, Viên ngoại lang và Tư vụ. Lại đặt sáu tự là Đại lý tự, Thái thường tự, Quang lộc tự, Thái bộc tự, Hồng lô tự và Thượng bảo tự, mỗi tự đặt chức Tự khanh, Thiếu khanh và Tự thừa.
Lời phê - Do cái bệnh sính thay đổi.
Lời chua - Sáu viện: Xem năm Quang Thuận thứ 6 (Chính biên XIX, 30-31). Tháng 5. Phân phối cho các quân sĩ về nhà làm ruộng.
Thái b ộc tự Thiếu khanh Lê Đình Tuấn tâu nói: Việc làm ruộng là gốc rễ trong nước, không nên để lỗi thời, xin để các quân sĩ một nửa ở lại làm việc, còn thì cho về làm ruộng. Nhà vua chuẩn theo lời tâu ấy.
Lời chua - Lê Đình Tuấn: Người làng Thanh Lãng, huyện Tế Giang^1, đỗ tiến sĩ khoa Quý Mùi (1463) năm Quang Thuận.
Tháng 6. Định màu sắc áo mặc của các quan văn quan võ.
Các quan văn võ từ nhất phẩm đến tam phẩm khi vào chầu mặc màu hồng, tứ ngũ phẩm mặc màu lục, từ lục phẩm đến cửu phẩm mặc màu xanh.
Nhà vua ban b ức vẽ về hình dáng cái bổ tử^2. Phàm bổ tử được dùng hình dáng chim muông để làm tượng trưng: bổ tử của tước công, tước hầu, tước bá và phò mã^3 cùng quan văn võ về hàng chánh phẩm vẽ một con, hàng tùng phẩm vẽ hai con; về Phong Hiến đường thì^4 thượng ti vẽ một con, phân ti vẽ hai con. Còn hình dáng mây, sông, núi, nước, hoa, cây vẽ nhiều hay ít đều không câu nệ. Màu sắc cái bổ tử cẩn dùng năm vẻ để làm nổi bật năm sắc áo; sợi chỉ dùng để thêu hình dáng chim muông núi sông v.v... vào bổ tử thì dùng tơ màu hoặc kim tuyến đều được tùy ý.
Nhà vua hạ lệnh cho các quan văn võ trong kinh thành, ngoài các đạo mỗi khi thường tham^5 hoặc bệ từ^6được mặc áo cổ tròn.
Định chế độ áo mặc khi tiến triều: mặc áo dài cách mặt đất hai tấc, tay áo rộng một thước ba tấc.
Chia trong nước làm 12 đạo.
H ồi đầu triều Lê chia trong nước làm năm đạo, đem phủ, lộ, trấn, châu, huyện và xã chia thành khu vực để lệ thuộc vào đạo. Ở các đạo, chia từng trách nhiệm mà đặt chức hành khiển cùng Chánh Tuyên phủ sứ; Phó tuyên phủ sứ; ở phủ đặt chức Tri phủ; ở lộ và trấn đặt các chứa An phủ sứ và Trấn phủ sứ. Đặt chức quan ở phủ, ở lộ, ở trấn như vậy là có ý để họ liên lạc với nhau mà thông hiểu tình hình trong từng khu vực. Ở châu đặt chức Phòng ngự sử; ở huyện đặt các chức Chuyển vận sứ và Tuần sát sứ; ở xã đặt chức Xã quan.

Khi nhà vua lên ngôi, đổi chức Hành khiển làm Tuyên chính sứ, liêu thuộc của Tuyên chính sứ có các chức Tham chính, Tham nghị, Chủ sự và Suy quan. Đến nay chia trong nước làm 12 đạo thừa tuyên là: 1) Thanh Hóa, 2) Nghệ An, 3) Thuận Hóa, 4) Thiên Trường, 5) Nam Sách, 6) Quốc Oai, 7) Bắc Giang, 8) An Bang, 9) Hưng Hóa, 10) Tuyên Quang, 11) Thái Nguyên, 12) Lạng Sơn. Mỗi đạo đều đặt hai ti: Đô ti và Thừa ti. Quan chức ở Đô ti đặt chức Tổng binh và phó Tổng binh. Đổi Tuyên chính sứ ti làm Thừa chính sứ ti. Đặt chức Thừa chính sứ và Thừa chính phó sứ. Bãi bỏ chức Tuyên phủ chánh sứ và Tuyên phủ phó sứ ở các đạo. Lại đem hai huyện ở kinh kỳ^1đặt làm phủ Trung Đô, quan chức trong phủ này có các chức Phủ doãn, Thiếu doãn và Trị Trung. Bãi bỏ tên các lộ, các trấn, và đều đặt tên là phủ, đổi tên An phủ sứ làm Tri phủ; Trấn phủ sứ làm Đồng tri phủ; Phòng ngự sứ làm Tri châu; Chuyển vận sứ làm Tri huyện; Tuần sát sứ làm Huyện thừa; Xã quan làm Xã trưởng.
1 Nay là thôn Hương Lãng, xã Minh Hải, huyện Mỹ Văn, Hưng Yên.
2 Theo Nghi lễ đời phong kiến, mỗi khi bầy tôi vào chầu vua thì mặc triều phục, triều phục có nhiều màu: như màu tía, màu hồng, màu lục, màu lam, màu xanh... tùy theo phẩm trật cao thấp. Triều phục nào ở đằng trước ngực và sau lưng cũng đều có một bức lụa hoặc dạ hoặc nỉ hình vuông đính thêm vào gọi là bổ tử. Trên bổ tử có thêu các hình chim muông để làm tượng trưng. Thí dụ về hàng quan văn thì bổ tử thêu chim công, chim hạc; về hàng quan võ thì bổ tử thêu con hổ, con sư tử...
3 Một tên gọi để dành riêng cho những người lấy công chúa.
4 Một danh từ riêng để chỉ Ngự sử đài, vì các quan trong Ngự sử đài có nhiệm vụ giữ về phong hóa hiến chương trong nước, nếu ai làm điều gì trái với phong hóa hiến chương thì ngự sử có quyền đàn hạch, nên gọi Ngự sử đài là Phong Hiến đường. 5 Bầy tôi vào triều yết vua theo một thời kỳ nhất định để quy định từ trước, gọi là thường tham.
6 Bầy tôi được phái đi sứ ở nước ngoài, hoặc được cử đi công cán đặc biệt, trước khi đi làm nhiệm vụ vào sân rồng bái mạng để ra đi, gọi là bệ tử.
Lời chua - Năm đạo: Xem Lê Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ nhất (Chính biên XV, 5-6).
Thanh Hóa, Nghệ An, Thuận Hóa, Bắc Giang, An Bang, Hưng Hóa, Tuyên Quang, Lạng Sơn và Trung đô phủ: Đều xem năm Quang Thuận thứ 10 (Chính biên XXI, 16-35). Thiên Trường: Xem Trần Thái Tông, năm Thiên ứng chính bình thứ 15 (Chính biên VI, 28).
Nam Sách: Tức Nam Sách^2: Xem ngang với Tấn, Tề vương, năm Khai Vận thứ 2 (Tiền biên V, 22).
Qu ốc Oai: Xem Trần Dụ Tông, năm Đại Trị thứ 5 (Chính biên X, 16). Tháng 7, mùa thu. Bổ nhiệm Nguyễn Thiện làm Thừa chính phó sứ ở Thanh Hóa.

Nguy ễn Thiện, trước đây, giữ chức Ngự sử, gặp việc trái phép thì nói một cách quả cảm, nhà vua hạ sắc lệnh dụ bảo rằng: "Nhà ngươi làm bầy tôi, hết lòng thành lo việc nước, thường dâng lời nói phải, có lúc trẫm dùng uy quyền để trấn áp cũng chưa thấy nhà ngươi nao núng. Thật là đáng khen. Vậy đặc cách sai viên Ti lễ giám đem sắc dụ đến ban khen và thưởng cho lạng bạc".

Đế n nay Nguyễn Thiện được bổ ra giữ chức Thừa chính, nhà vua lại dụ bảo rằng: "Trước kia nhà ngươi giữ nhiệm vụ can ngăn, những lời nghị luận thiết thực thẳng thắn; nay bổ ra ngoài để vỗ về yên ủi trăm họ, bảo vệ che chở cho dân một phương, nhà ngươi nên giữ phép công, lo việc dân, răn chừa lòng tức giận, bỏ hết lòng tham muốn, để khỏi hổ thẹn với chức trách mà trẫm đã ủy thác cho".

Nhà vua d ụ bảo Thiêm đô ngự sử Đào Tuyến rằng: "Khoảng niên hiệu Thái Hòa - Diên Ninh^3, chức Ngự sử không lọt vào tay bọn ngoại thích^4, thì lọt vào tay bọn quyền thần; vì thế mà làm rối loạn cả lời nghị luận công bằng, không phân biệt được con ngựa hay con hươu^5, chính trị trong nước không có lúc nào tệ hại quá như lúc ấy. Nay nhà ngươi giữ việc phong hiến, tự ý làm càn lại sơ suất cả về lời nói, thật là một người quan lại giảo hoạt".
Lời chua - Đào Tuyến: Người làng Sùng Sơn, huyện Chương Đức^6, đỗ đồng tiến sĩ Mậu Thìn (1448) niên hiệu Thái Hòa đời Lê Nhân Tông.
Tháng 10, mùa đông. Thay đổi xếp đặt ti thuộc bộ Hình.
Theo chế độ cũ, viện Ngũ hình có: Tả hình, Hữu hình, Thẩm hình, Tường hình và Ti hình, mỗi viện đều đặt chức Đại phu. Đến nay sắp xếp lại bộ Hình, đổi viện Tả hình làm ti Thanh hình, viện Hữu
1 Theo Phương đình địa chí loại của Nguyễn Văn Siêu thì triều Lê đặt hai huyện phụ thuộc vào kinh kỳ là Quảng Đức và Thọ Xương.
2 Xem chú thích số 3, 4 Chính biên quyển XX tờ 3.
3Đầu niên hiệu Lê Nhân Tông (1443-1459).
4 Anh em, con cháu về họ vợ của vua lúc đương thời.

5 Ý nói không phân biệt được trái phải. Câu này dùng điển trong Sử kýđời Tần. Thừa tướng Triệu Cao dâng con hươu lên Tần Nhị Thế, lại nói đấy là con ngựa. Nhị Thế hỏi những người bên cạnh, thì người nói là hươu, người nói là ngựa, sau Triệu Cao dùng kế làm hại người nào đã nói là hươu.
6 Nay thuộc huyện Chương Mỹ, tỉnh Hà Tây.
hình làm ti Thận hình, ba viện Thẩm hình, Tường hình và Ti hình chia làm hai ti Minh hình, Tường hình. Mỗi ti đều đặt chức Lang trung, còn chức Đại phu ở viện Ngũ hình đều bãi bỏ.
Nhà vua l ấy cớ rằng khoảng niên hiệu Thái Hòa (1443-1453), ở Hình ti chỉ đặt hai viên Đại phu, xét đoán việc hình ngục phần nhiều chậm trễ; đến nay hạ sắc lệnh cho bộ Lại đặt thêm ở Hình ti 3 người giữ chức Viên ngoại lang. Chức này chọn các quan trong kinh sư và ngoài các đạo người nào có đức độ vừa cương vừa nhu dung hòa với nhau và có tài sở trường về việc hỏi kiện để sung bổ.

Không m ưa.
Đinh Hợi, năm thứ 8 (1467). (Minh, năm Thành Hóa thứ 3).
Tháng giêng, mùa xuân. Ân xá.

Đạ i lược trong tờ dụ ân xá nói: "Năm ngoái từ mùa thu đến mùa đông, trời nắng mãi không mưa, nhân dân phải khổ sở về gạo ăn, trẫm là cha mẹ dân, trong bụng thực đau xót như dao cắt. Vậy gia ân khoan xá để tỏ chí ý thương yêu nhân dân của trẫm".
Lời phê - Thể lệ ân xá thế nào không rõ, lấy gì để chứng thực? Bắt đầu cử hành lễ mừng thọ ở điện Cần Chính.
Tr ước đây, mỗi năm cứ đến đầu mùa xuân, xa giá nhà vua đến nhà thái miếu làm lễ bảo thần, người ầy cúng đọc chúc từ để cầu thần ban phúc lành. Khi lễ đã hoàn thành, nhà vua tạm nghỉ ở hành điện, trăm quan vào làm lễ mừng thọ. Đến nay nhà vua hạ nghị định cứ hàng năm, đầu mùa xuân, làm lễ bảo thần xong, nhà vua trở về cung, các quan mới vào làm lễ mừng thọ ở điện Cần Chính. Thể lệ này từ sau theo làm lệ thường.
Lời chua - Điện Cần Chính: Xem Lê Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 1 (Chính biên XV, 13).
Lễ bảo thần: Theo mục "Lễ nghi chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú, lễ bảo thần cử hành ở nhà tông miếu để cầu thần ban phước lành. Nhà vua đi tuần du đến Lam Kinh.
Nhà vua h ạ sắc lệnh từ nay phàm có đi tuần du, thì quan triều tham^1đeo thẻ bài theo đi hộ giá, trên mặt thẻ bài chua rõ những chữ "hỗ tụng", để tiện nhận ghi dấu. Việc này làm theo lời tâu của Trần Phong.

Ngày m ồng một tháng 2. Nhật thực.
Nhà vua đến Văn Miếu làm lễ tế Tiên Sư.
Không mưa.
Nhà vua thấy trời mãi không mưa, sai thái bảo Nguyễn Lỗi đến cầu đảo ở đền Chí Linh và Hoằng Hựu.
Lời chua - Đền Chí Linh: Ở châu Lang Chánh, tỉnh Thanh Hóa^2. Đền Hoằng Hựu: Ở huyện Lương Giang^3.
Hạ lệnh khám xét đất công ở Lam Sơn, ban cấp cho bầy tôi có công, người được nhiều được ít khác nhau.
Lúc ấy đất công ở Lam Kinh phần nhiều bị nhà quyền thế chiếm làm của riêng. Nhà vua hạ lệnh cho Trần Phong, Thượng thư bộ Hộ, cùng với Phan Sư Tôn, Thừa chính sứ Thanh Hóa, khám xét đất công ở làng Lam Sơn, ban cấp cho bầy tôi có công từ nhất phẩm đến thất phẩm mỗi người được số đất nhiều ít khác nhau. Nhân đấy, nhà vua dụ bảo trăm quan và kỳ lão rằng: "Lam Kinh là làng của vua, không thể ví như chỗ khác được; gần đây nhà quyền thế trái lễ giáo, khinh pháp độ, chiếm riêng đất công để làm sở hữu của mình, trẫm nghĩ nếu buộc ngay những người ấy vào pháp luật, không bằng trước dạy bảo họ biết lễ giáo. Vậy từ nay lập giới hạn nhất định, người nào còn dám trái lễ, phạm phép sẽ bị trị tội".

1 Một danh từ để chỉ một viên quan vào chầu yết kiến vua, chứ không phải tên một chức quan.
2 Nay là huyện Lang Chánh, tỉnh Thanh Hóa.
3 Huyện Lương Giang cũ, nay thuộc hai huyện Đông Sơn và Ngọc Lặc.

L ời chua - Lam Sơn: Xem Bình Định vương năm thứ 1 (Chính biên XIII, 2). Quốc Oai và Tam Đái phát sinh chứng dịch, nhà vua cấp thuốc để điều trị cho dân.

Lúc ấy nhân dân ở Quốc Oai và Tam Đái phần nhiều bị tật dịch, nhà vua hạ lệnh cho Lưu thủ Lê Niệm cấp phát tiền trong kho, sai Tế Sinh đường sứ mua thuốc để điều trị cho dân. Từ nay về sau, phàm dân ở phủ nào có phát sinh chứng ôn dịch đều sai quan đến điều trị.

L ời chua - Quốc Oai: Xem Trần Dụ Tông, năm Đại Trị thứ 5^1 (Chính biên X, 16). Tam Đái: Xem ngang với Tống, năm Kiến Đức thứ 4 (Tiền biên V, 29). Lưu thủ: Lúc ấy nhà vua đi tuần du ở Tây Kinh, sai Lê Niệm ở lại giữ Đông Kinh.
Tế Sinh đường sứ: Thuộc viện Thái ý, xem năm Hồng Đức thứ 2 (Chính biên XXII, 18, 22).
Nhà vua về đến Thiên Trường, hạ lệnh cho các quân sĩ diễn tập phép đánh trận.
Nhà vua t ừ Lam Kinh về đến Thiên Trường, ban phép trận đồ, hạ lệnh cho quân sĩ tập trận trung hư ở Lỗ Giang, tập trận tam tài và thất môn ở Vi Giang. Lúc ấy bọn Lê Thiệt, Tây quân đô đốc, vì trái lệnh trong khi duyệt tập, phải trói chặt hai tay lại đằng sau, điệu đến cửa dinh chịu tội, sau lại được tha.

Tr ước đây, bọn Chuyển vận sứ Hán Đình và Thái chúc thừa Nguyễn Đức dâng trận đồ: một là trận trung hư, hai là trận mãn thiên tinh, ba là trận thường sơn xà, nhà vua ban khen và thu nạp, phong cho hai người này là Trấn điện phó tướng quân, rồi sai họ dạy quân năm phủ diễn tập, nhưng tập mãi không thành thuộc, nhà vua phạt tội trượng và bãi chức hai người này.

L ời phê - Xem thế^2 có thể biết được những việc tập trận đều là trang sức danh tiếng hão.
Lời chua - Lô Giang: Ở huyện Nam Xang, nay thuộc tỉnh Hà Nội^3.
Vi Giang: Tức sông Ông Vi, ở huyện Vũ Tiên (Chính biên XX, 14) nay thuộc tỉnh Nam Định^4.
Nhà vua trở về cung.
Tháng 3. Khảo hạch học sinh, giám sinh và nho lại, người nào trúng tuyển được trao quan chức.
Theo ch ế độ cũ, con cháu quan viên được lựa chọn để bổ sung vào làm học sinh ở Ngự Tiền cận thị cục; sinh đồ, tức là những người thi hương trúng được bốn kỳ, đều được sung bổ làm giám sinh ở Quốc Tử Giám; giám sinh, người nào có tài làm lại, được bổ sung làm lại điển ở các nha môn. Đến nay, nhà vua sai bộ Lại khảo xét kỹ lại. Những người trúng tuyển: nếu là Cận thị cục học sinh, sẽ được cất nhắc làm Huyện thừa ở các huyện; nếu làm giám sinh ở Quốc Tử Giám và là lại điển ở các nha môn, sẽ được bổ giữ giáo chức ở các phủ.

1 Sử Cương mục chép lầm là năm thứ nhất.
2 Chỉ việc hai viên tướng dạy quân sĩ diễn tập trận đồ mãi không thành thuộc.
3 Nay là huyện Lý Nhân, tỉnh Hà Nam.
4 Nay ở huyện Vũ Thư, tỉnh Thái Bình.
Nhà vua hạ lệnh tìm di tập thơ và văn của Lê Trãi^1.
Ông Trãi, giúp Lê Thái T ổ khai quốc, rồi lại giúp Lê Thái Tông, tài trí, phép tắc, mưu mô, đạo đức, đều vượt hơn hết mọi người lúc bấy giờ; ngoài ra, ông lại có những tác phẩm như Quân trung từ mệnh^2, Dư địa chí^3, Ngọc đường di tập, Giao tự đại lễ, Thạch bàn đồ^4 và văn thơ^5. Đến khi bị giết, di thảo của ông phần nhiều bị mất mát, chỉ còn sót lại được chút ít, nhà vua xem đến, đặc biệt ngợi khen, cho nên hạ lệnh sưu tầm.
Chiêm Thành sai sứ sang cống.
Tr ước đây, nhà vua đi tuần Tây Kinh, xa giá đến hành điện^6, sứ thần Chiêm Thành là Trầm Phác Sa đến cống nạp, nhà vua cho phép sứ thần vào triều yết ở hành tại^7. Đến nay sứ thần được ban yến ở Bắc Sứ quán, nhà vua lại sai viên nội quan hỏi sứ thần về lễ thờ nước lớn. Sứ thần thưa rằng: "Nước Chiêm Thành đối với thánh triều cũng như con thờ cha mẹ, một mực nghe theo mệnh lệnh; như mệnh lệnh thiên tử ban ra, ngoài lễ vật cống nạp thường hằng năm, lại trách đến khoản tích cống^8, đấy là thể lệ mới, tôi không dám thiện tiện ứng đối".
Lời chua - Chiêm Thành: Tức Lâm Ấp, xem thuộc Tấn, Mục đế, năm Vĩnh Hòa thứ 9 (Tiền biên III, 20-21).
Bổ Trần Phong làm Thượng thư bộ Hình, Nguyễn Cư Đạo làm Đô ngự sử^9 trong Ngự sử đài, quyền Thượng thư bộ Hộ, giữ công việc ở Kinh Diên^10.
Nhà vua d ụ bảo Trần Phong rằng: "Trẫm nghe cổ nhân nói: "Trị nước mà không dùng thưởng phạt, thì dầu đời Đường đời Ngu cũng không thể nào trị được thiên hạ"11. Nay trẫm trịnh trọng ký thác ở nhà ngươi, nhà ngươi chỉ làm thế nào giữ được 4 chữ "cần, thành, đôn, xác"12 thôi. Như thế thì nhà ngươi có lẽ nào lại không cố gắng dùi mài đọc sách để hiểu rõ được đạo lý sáng khôn giữ mình hay sao?". Nhà vua dụ bảo Nguyễn Cư Đạo rằng: "Trẫm từ thuở bé cùng nhà ngươi giao du, kịp khi trẫm lên ngự ngôi báu, nhà ngươi chầu chực ở Kinh Diên, nói về nghĩa là vua với tôi, nói về tình như cá với nước, nhà ngươi phải hết lòng hết sức, cố mong báo đền ơn nước, chí công vô tư, ngăn ngừa hết sự đút lót; như thế trẫm sẽ là một ông vua biết người, mà nhà ngươi được là một bầy tôi tận trung với nước, bản thân được hiển vinh, danh tiếng được vang dội, sáng tỏ mãi trong sử sách, chẳng cũng tốt đẹp lắm sao? Nếu không thế, thì trẫm là một ông vua không biết người, mà nhà ngươi là một người bầy tôi chỉ có danh
1 Ông Trãi chính là họ Nguyễn, vì có công giúp Lê Thái Tổ diệt quân Minh xâm lược khôi phục lại đất nước, nên được theo họ vua là họ Lê. Ở đây, Cương mục chép theo họ mà Lê Thái Tổ ban cho ông.
2 Tham khảo Ức trai dị tập, Quân trung từ mệnh của Nguyễn Trãi có 42 bức thư, phần nhiều là thư từ trao đổi với nhà Minh và một số thư chiêu dụ các thành ra hàng.
3 Cũng gọi là An Nam vũ cống, vì sách Dư địa chí này trình bày theo thể văn thiên Vũ Cống trong kinh Thượng thư.
4Ức trai dị tập chép là "Thạch khánh đồ", trong sách Cương mục này Chính biên quyển XVII tờ 2 cũng chép "Thạch khánh đồ". Xem thêm chú giải số 4 ở Chính biên quyển XVII tờ 3 (tập IX, trang 60).
5 Theo Ức trai dị tập thì văn thơ của Nguyễn Trãi hiện nay còn sót lại một tập thơ, phú và ca bằng chữ Hán và một tập thơ bằng chữ Nôm.
6 Vua chúa khi ra ngoài kinh thành đóng ở nơi nào, thì nơi ấy gọi là hành điện hoặc hành tại.
7 Vua chúa khi ra ngoài kinh thành đóng ở nơi nào, thì nơi ấy gọi là hành điện hoặc hành tại.
8 Phẩm vật gì không phải là thứ thường dùng, cho nên không liệt vào số cống phẩm hàng năm, chỉ khi nào vua cho lệnh đem cống mới được cống nạp, gọi là tích cống.
9 Tức quan đứng đầu Ngự sử đài, hàm tam phẩm, giống như Thị ngự sử thời Trần.
10 Xem chú thích số 4, Chính biên quyển XIX, tờ 36.
11 Trích một câu trong tờ phong sự của Ngụy Nguyên Trung dâng lên Đường Cao Tông (Tư trị thông giám quyển 202, tờ 6387). 12 Bốn chữ này nghĩa đen là: siêng năng, thành thật, đôn hậu, cẩn thận.
vị hão huyền mà không làm được việc gì cả. Ấy hai đường ấy, muốn theo đường nào cốt ở nhà ngươi lựa chọn".
Lời chua - Nguyễn Cư Đạo: Người làng Đông Khối, huyện Gia Định, đỗ đồng tiến sĩ khoa Nhâm Tuất (1442) năm Đại Bảo đời Lê Thái Tông.
Cầm Đồng, thổ tù ở châu Thuận, đem người Ai Lao sang cướp Hưng Hóa; nhà vua hạ lệnh cho Tổng binh Khuất Đả đem quân đi đánh, dẹp yên được.
Ng ười Ai Lao chiếm ở Lộng Động, viên phụ đạo châu Thuận là Cầm Đồng cùng họ giao thông viện trợ lẫn nhau, xâm chiếm cướp bóc dân biên giới. Nhà vua hạ lệnh cho Tổng binh Khuất Đả làm Đốc tướng, Đồng tổng binh Nguyễn Động làm phó tướng, Khiên Nhân Thọ giữ chức Tán lý quân vụ, thống lãnh hơn năm ngàn quân, hội họp với quân trấn thủ phủ Gia Hưng để đi đánh. Khi quân sĩ tiến đến châu Mộc thuộc phủ Gia Hưng, hợp sức với ba trăm lính thổ kéo thẳng đến sách Câu Lộng vùng sông Mã. Khuất Đả phân phối cho viên Tổng tri vệ Gia Hưng là Lê Miễn đem quân của vệ mình đến Khâu Chúc, hợp lực với lính thổ châu Việt và châu Mỗi đón chặn các đường hiểm yếu, nói phao lên là đem quân đánh giặc. Giặc nghe tiếng, bỏ chạy tan vỡ. Khuất Đả sai người dụ dỗ về đường lợi hại, bọn phụ đạo Cầm Đồng đến cửa dinh xin hàng. Khuất Đả bèn sai Xa Man, Kinh lược sứ châu Mộc, sửa sang nơi hiểm yếu cũ cho được trọn vẹn, rồi cho Xa Man cùng quan bản thổ là Cầm La đem lính thổ đóng giữ phòng bị; Khuất Đả dẫn quân về.

Tr ận này, vừa đi lẫn về chỉ có 18 ngày, những nơi binh sĩ đi qua, không làm kinh động đến con gà, con chó. Đến ngày làm lễ hiến phù^1, nhà vua muốn đem tù binh hành hình ở địa phương mà chúng đã xâm phạm để làm gương răn người khác. Bọn Thái bảo Lê Liệt tâu rằng: "Nếu Cầm Đồng quả thực lòng phục tội, xin đến đầu hàng, thì nên cho hắn được khỏi tội chết, để khuyến khích người sau này; nếu vì bức bách mà sau mới xin quy phục để mong khỏi chết, thì giết đi cũng là phải". Nhà vua ra lệnh đem giam Cầm Đồng vào ngục.

Tr ận này, viên Hiệu úy Hoàng Liễu đem lính thổ phủ An Tây đánh nhau với bộ lạc Ai Lao ở Khâu Lao chém giết được rất nhiều người, châu Thuận liền bắt giải vợ con Cầm Đồng cùng tù binh và những tai đã xẻo được^2 của quân Ai Lao nộp về kinh sư.

L ời cẩn án - Sử cũ chép: "Khuất Đả chiêu hàng được giặc Ai Lao là bọn Đạo Đồng". Nay tham khảo các sách sau này thì thấy:
- Sách Thái bình hoàn vũ ký của Nhạc Sử đời Tống chép: "Tiên tổ nước Ai Lao ở núi Lao Sơn, phía tây thông với Đại Tần^3, phía nam thông với Giao Chỉ, từ đời này kế tiếp đời khác, mới chia đặt các tiểu vương, thường ở rải rác tại các nơi khe núi".
- Sách Dư địa chí của Nguyễn Trãi chép: "Bộ lạc Ai Lao rất nhiều, ở rải rác ra nhiều nơi, đều gọi là Lào".
- Sách Hưng hóa phong thổ lục của Hoàng Trọng Chính chép: "Hưng Hóa phía trên tiếp giáp với các đất Mán của Ai Lao"... Sách ấy lại chép: "Ba châu Sơn La, Tuần Giáo và Mai Sơn, hồi đầu triều Lê gọi là ba động, đều thuộc về châu Thuận; họ Cầm, đời này qua đời khác, giữ chức phụ đạo".
Theo các sử liệu đã dẫn ở trên, thì Ai Lao tự vượt qua biên cảnh chiếm ở Lộng Động, viên phụ đạo châu Thuận là Cầm Đồng cùng họ giao thông viện trợ, xâm phạm cướp bóc dân ở biên giới, đến khi quan quân tiến đánh, Ai Lao bị tan vỡ, Cầm Đồng mới ra hàng, bị giam ở ngục. Người châu Thuận đem vợ con Cầm Đồng cùng tù binh và tai giặc xẻo được đưa nộp về kinh sư. Như thế đủ biết Cầm Đồng không phải là bộ lạc Ai Lao: chữ "đạo" tức là "phụ đạo", chữ "đồng" tức là "Cầm Đồng". Sử cũ chép lầm "Đạo Đồng" là giặc Ai Lao, nay cải chính lại.
1 Xem chú thích số 2, Chính biên quyển VIII, tờ 8.
2 Nguyên văn chép chữ "quắc", xin xem chú thích số 4 ở Chính biên quyển XII, tờ 31.
3 Xem chú thích số 4 ở Tiền biên quyển IV, tờ 9.
L ời chua - Ai Lao: Xem Triệu Việt vương năm thứ 2 (Tiền biên IV, 9-10). Phụ Đạo: Xem năm Hồng Đức thứ 2 (Chính biên XXII, 6).
Phủ Gia Hưng: Đất Lâm Tây xưa, xem Lý Thái Tông, năm Thông Thụy thứ 4 (Chính biên II, 41).
Mộc Châu: Xem Bình Định vương năm thứ 10 (Chính biên XIV, 15). Mã Giang: Thượng lưu sông này ở địa phận châu Quan Hóa thuộc Thanh Hóa, bên tả giáp với phía nam tỉnh Hưng Hóa, hạ lưu hợp dòng với sông Lương. Việt Châu: Xưa gọi tên là Mường Việt; nhà Lê đổi làm Việt Châu; năm Minh Mạng thứ 3 (1822) đổi làm An Châu.
Thu ận Châu: Nay thuộc phủ Gia Hưng, tỉnh Hưng Hóa^1.
Mỗi Châu: Xem Lê Thái Tông, năm Thiệu Bình thứ 4 (Chính biên XVII, 1). Phủ An Tây: Xem năm Hồng Đức thứ 10 (Chính biên XXIII, 28).
Kinh lược sứ, Hiệu úy: Đều là tên quan, đều xem năm Hồng Đức thứ 2 (Chính biên XXII, 19, 20).
H ọ Cầm, họ Xa: Đều là họ của dân tộc Thổ Mán.
Câu Lộng: Tên một sách.
Lộng Động, Khâu Chúc, Khâu Lao: Đều tên động, nay thay đổi thế nào không thể tra cứu được.
Bắt đầu đặt chức Bác sĩ dạy năm kinh.
Lúc ấy, giám sinh nhiều người chuyên trị kinh Thi, kinh Thư, ít người học tập sách Lễ Ký, Chu Dịch và Xuân Thu, cho nên nhà vua đặt chức Bác sĩ năm kinh, mỗi viên Bác sĩ chuyên nghiên cứu một kinh để dạy các học trò.
Giảm bớt thuộc viên ở hai phủ Bắc Bình và Thông Hóa.
Tr ước đây hai phủ Bắc Bình và Thông Hóa, mỗi phủ đặt chức Tri phủ và Đồng tri phủ; ở châu đặt chức Tri châu và Đồng Tri châu; ở huyện đặt chức Tri huyện và Huyện thừa, mỗi chức đều đặt một người đến nay giảm bớt đi, chỉ đặt Tri phủ, Tri châu, Tri huyện mỗi chức một người mà thôi.

L ời chua - Bắc Bình: Theo Hồng Đức Thiên Nam dư hạ tập: Bắc Bình là tên phủ, nguyên trước thuộc Thừa tuyên Thái Nguyên, sau đổi là Cao Bằng; khoảng niên hiệu Vĩnh Trị^2đổi làm trấn; nay là tỉnh.
Thông Hóa: Tên phủ, nay vẫn thuộc tỉnh Thái Nguyên.
Sầm Tổ Đức, người thổ mán nhà Minh, xâm phạm vào phủ Bắc Bình. Viên Phó tổng tri Lê Lục và viên Đồng tổng tri Nguyễn Lượng vì phạm tội phải đầy đi một châu ở nơi biên viễn^3.
S ầm Tổ Đức, người thổ ở phủ Trấn An nhà Minh, đem quân của hắn hơn ngàn người óng ở Âm Động, nói phao lên là để bắt giặc trốn là Sầm Vọng, nhân đây cướp trâu và súc vật của biên dân châu Thông Nông phủ Bắc Bình mang đi. Sau Tổ Đức lại chiếm cứ châu Bảo Lạc, rồi xin với triều đình đuổi người phạm tội là Sầm Vọng ra khỏi biên cảnh. Triều đình bàn luận, cho rằng lời nói của Tổ Đức đều là man trá. Nhà vua hạ lệnh cho viên Trung thư làm tờ tư di cho ti Bố chính sứ tỉnh Quảng Tây, xin sức cho Tổ Đức phải trả lại người và súc vật mà y đã cướp bóc của nhân dân. Một mặt khác nhà vua sai Phan Tiến, Giám sát ngự sử Bắc Đạo, đến Bắc Bình xét hỏi việc này, bắt Lê Lục và Nguyễn Lượng giao xuống cho pháp ti nghị trị tội. Hai người đều phải đày đi viễn châu, vì tội đóng giữ phòng bị không cẩn thận, để đến nỗi biên giới bị cướp bóc.

1 Nay là huyện Thuận Châu, tỉnh Sơn La.
2 Niên hiệu Lê Hi Tông (1676-1680).
3 Nguyên văn chép là viễn châu: Theo hình luật đời Lê Thái Tổ, viễn châu tức châu Bố Chính.

Nhà vua h ạ sắc dụ bảo các viên Tổng binh và thổ quan ở Lạng Sơn, An Bang và Bắc Bình rằng: "Người bầy tôi giữ đất đai của triều đình, chức phận là phải bảo toàn cảnh thổ, yên ủy nhân dân, bẻ gãy những mũi nhọn tiến công, chống cự những kẻ khinh rẻ nước mình. Thế mà mới đây, người nước ngoài xâm phạm cướp bóc, trẫm không nghe thấy các ngươi có công hiệu gì về việc đánh giặc giữ đất cả! Nếu nay cứ mỗi một việc lại buộc vào pháp luật, thì lòng trẫm có điều không nỡ. Vậy bọn các ngươi phải cố gắng hết lòng hết sức, nghĩ làm thế nào để gột rửa tội lỗi trước kia". Nhân đấy, nhà vua ban bố 11 điều khoa lệnh.
Lời chua - Phủ Trấn An: Theo Đại Thanh nhất thống chí, phủ Trấn An thuộc tỉnh Quảng Tây.
Âm Động: Ở châu Tiểu Trấn An thuộc phủ Trấn An.
Thông Nông: Tên châu, xem Lý Anh Tông, năm Đại Định thứ 6 (Chính biên IV, 41).
Bảo Lạc: Tên châu, xem Lý Nhân Tông, năm Anh vũ chiêu thắng thứ 9 (Chính biên III, 45).
Quảng Tây: Mặt Tây Nam tỉnh này giáp giới với địa phận hai tỉnh Cao Bằng và Lạng Sơn nước ta.
Lạng Sơn, An Bang: Đều xem năm Quang Thuận thứ 10 (Chính biên XXI, 19, 29, 31).
Tháng 4, mùa hạ. Ban phát bản in ngũ kinh cho Quốc Tử Giám.
Việc này là theo lời tâu của viên Bí thư giám học sĩ Vũ Vĩnh Trinh.
Lời chua - Vũ Vĩnh Trinh: Người làng Thiết Khoán, huyện Thiên Bản^1, Vĩnh Trinh đỗ minh kinh khoa Kỷ Dậu (1429) năm Thuận Thiên thứ 2 đời Lê Thái Tổ. Hạ lệnh cho các quân sĩ đọc sách.
Nhà vua h ạ lệnh cho Dương Hải, quyền Thượng bảo tự khanh và Khiên Nhân Thọ, Thông chính tả thừa, dạy bảo luyện tập về việc đọc sách cho các hàng quân bộ binh, kỵ binh có tiếng mạnh khoẻ dũng cảm.

Lúc b ấy giờ nhà vua hạ lệnh cho quân ở ngũ phủ chế tạo binh khí theo hình dạng mới, được ít lâu lại bắt đổi theo hình dạng khác. Trong bọn quân nhân có người phàn nàn than thở. Văn Lư, một quân nhân trong vệ Oai Lôi^2 dâng thư nói: "Tháng giêng năm nay, bệ hạ đã ban ra hình dạng mới về binh khí, bắt quân chế tạo, nay lại thay đổi hình dạng khác, như thế là chính lệnh bất thường". Nhà vua sai bộ Lại dụ bảo Văn Lư rằng: "Binh khí cùng một hình dạng ấy cả, lời nhà ngươi nói chỉ là nói càn mà thôi". Viên Thị lang Lương Như Hộc nói riêng với Văn Lư rằng: "Nhà ngươi không phải là người giữ chức ngôn luận, sao lại dám nói càn đến việc nước?". Văn Lư trả lời: "Nước lấy dân làm gốc rễ, mà lính là để bảo vệ dân; nay hiệu lệnh trước sau bất nhất, quân và dân đều sầu oán, thế mà ông là người bầy tôi thân cận của nhà vua, lại ngậm miệng, không nói gì, nay Lư này nói ra là yêu vua đấy". Bọn Như Hộc nghe lời của Văn Lư, yên lặng không nói gì cả.
1 Nay là huyện Vụ Bản, thuộc tỉnh Nam Định.
2 Một vệ trong 6 vệ của Tây quân phủ. Theo Chính biên XX tờ 5 ở trên chép là "Lôi Oai vệ" mà ở đây chép là "Oai Lôi vệ" không rõ bên nào là đúng.
L ời phê^1 - Xem việc này có thể rõ được: vua thì mắc bệnh hay thay đổi; bầy tôi chỉ quen thói bợ đỡ đón trước cái ý của nhà vua.
Lời chua - Dương Hải: Nguyên tên là Mỗi, sau đổi là Hải người làng Mi Sơn, huyện Thủy Dường^2, đỗ tiến sĩ khoa Quý Dậu (1453) năm Thái Hòa đời Lê Nhân Tông.
Ngũ phủ quân, Oai Lôi vệ: Đều xem năm Quang Thuận thứ 7 (Chính biên XX, 2, 5).
Đỗ (Tông) Nam và Nguyễn Như Đổ phạm tội, giao xuống cho hình phạt quan xét nghĩ.
Đ ô cấp sự trung là bọn Trịnh Thiết Trường hặc tâu: "Đỗ (Tông) Nam, Thượng thư bộ Hình, làm quan mà ăn của đút; Nguyễn Như Đổ, Thượng lại bộ Lại giữ việc tuyển cử mà làm mất sự chính đáng. Xin đều giao xuống pháp ti xét xử trị tội theo luật định". Nhà vua chuẩn y.
Lời chua - Trịnh Thiết Trường: Người làng Đông Lý, huyện An Định^3, đỗ tiến sĩ cập đệ đệ tam danh khoa Mậu Thìn (1448) năm Thái Hòa đời Lê Nhân Tông. Bổ Nguyễn Phục làm Tham chính^4 trong ti Thừa chính sứ^5ở Thanh Hóa.
Nguy ễn Phục, trước đi sứ Trung Quốc về, từng làm quan đến chức Tham nghị ở Chính sự viện, đến nay đổi làm Tham chính ở Thanh Hóa. Nhà vua dụ bảo rằng: "Nhà ngươi trước kia sung vào sứ bộ sang Trung Quốc, đã phải khó nhọc về việc công, kịp khi về triều làm quan lại thường tiến dâng lời nói chính đáng, thật là đáng khen! Vậy đặc mệnh Giám thừa là Nguyễn Lỗi đem ban cho bạc lạng, để biểu dương lòng trung thành của nhà ngươi".
Lời chua - Thanh Hóa: Xem năm Quang Thuận thứ 10 (Chính biên XXI, 16-17, 20-21).
Chính s ự viện: Theo mục "Quan chức chí" trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú, quan chế hồi đầu triều Lê có Chính sự viện để giữ then chốt chính trị trong nước. Quan chức trong viện có các chức Thượng thư, Tham tri, Tham nghị và Đồng tham nghị.
Tháng 5. Tống Thiệu, thổ tù nhà Minh, xâm phạm cửa ải Tỏa Thoát.
T ống Thiệu, thổ quan phủ Trấn An nhà Minh, xâm phạm cửa ải Toả Thoát, cướp ruộng của dân, thiện tiện bắt lấy trâu và súc vật. Viên Tri phủ Bắc Bình và Đào Phục Lễ đem việc này tâu về triều, nhà vua hạ chiếu cho triều thần thảo luận về kế phòng bị. Thái sư là bọn Lê Liệt đều cho rằng rợ mọi ở nơi biên viễn tự đánh cướp lẫn nhau là tập tục của họ; bây giờ ta chỉ nên giữ vững lấy cương giới, không gây hấn khích ở ngoài biên cương, hễ chúng kéo đến thì mình chống cự lại mà thôi.
Lời chua - Cửa ải Tỏa Thoát: Ở huyện Quảng Uyên, tỉnh Cao Bằng, nay là cửa ải quả Thoát.
Hạ chiếu cho bầy tôi: Người nào trước đã được "tứ quốc tính"6, nay lại theo về họ cũ của mình.
1 Chỉ việc Lê Thánh Tông sai bộ Lại dụ bảo và lời Lương Như Hộc nói riêng với Văn Lư.
2 Dương Hải, vốn tên là Mỗi, khi vào thi đình vua Nhân Tông đổi cho là Hải, người làng Mi Sơn, nay thuộc xã Trung Hà, huyện Thủy Nguyên, Thành phố Hải Phòng.
3 Nay thuộc tỉnh Thanh Hóa.
4 Tham chính là chức quan đứng hàng thứ 2 ở Ty Thừa chính, thuộc hàm tứ phẩm. Ty Thừa chính là cơ quan kiểm sát của Trung ương đặt tại địa phương.
5 Tham chính là chức quan đứng hàng thứ 2 ở Ty Thừa chính, thuộc hàm tứ phẩm. Ty Thừa chính là cơ quan kiểm sát của Trung ương đặt tại địa phương.
6 Xem chú thích số 3, Chính biên quyển V, tờ 22.
Ph ạm Công Nghị, Thượng thư bộ Lễ, dâng sớ nói: "Đời xưa một nước mới thành lập, thì thiên tử nhân nơi sinh mà cho một chữ gì đó để đặt làm họ: Ông Tiết lúc mới phong ở đất Thương, vua Nghiêu cho đặt họ là Tử; Ông Tắc lúc mới phong ở đất Thanh, vua Nghiêu cho đặt họ là Cơ, thế là dùng đất được phong để đặt làm họ, nhân họ để lập thành tông tộc riêng. Phàm đã làm người, ai cũng có họ riêng của mình; ngày trước như cửu quan, tam công, ngũ thần, thập loạn, đều là những người có công lao lớn với nước, mà chưa từng thấy người nào được tứ quốc tính cả. Đến Hán Cao tổ cho phép Lâu Kính đổi là họ Lưu, Đường Cao tổ cho phép Thế Tích được đổi là họ Lý, đấy chẳng qua chỉ là cái thuật dùng để chếp ngự trong nhất thời mà thôi^1. Những người ấy không biết rõ rằng họ nào có dòng dõi của họ ấy, không thể nào lẫn lộn được. Vả lại, lấy thân phận người bầy tôi mà làm hỗn loạn quốc tính là bất kính, lấy bổn phận người làm con mà quên mất họ gốc rễ của ông cha là bất hiếu, việc ấy không thể dùng để dạy đời được, cần phải sửa đổi lại cho được chính đáng. Phàm người bầy tôi nào đã được tứ quốc tính, nay đều đổi theo về họ cũ của mình, để cho chi phái của thiên hoàng^2được trong sạch, cỗi gốc của tộc tính được phân minh". Nhà vua chuẩn y lời tâu ấy.
Tháng 6. Làm bản đồ địa dư.
Nhà vua h ạ lệnh cho 12 quan Thừa tuyên thân hành đi khám xét núi sông hiểm trở, nơi bình thản và sự tích đời xưa, đời nay trong địa hạt mình cai quản, vẽ thành đồ bản, ghi chú rõ ràng, đệ nộp bộ Hộ để sáng tác bản đồ địa dư.

Đặ ng Thiệm, Tham nghị trong ti Thừa chính sứ ở Hóa Châu dâng sớ nói 5 điều tiện lợi nên làm: 1. Lập đồn trấn thủ cửa biển Tư Dong; 2. Lấp cửa biển Nhuyễn Hải; 3. Khơi vét Liên Cừ; 4. Bãi bỏ chức thuế sứ ở đầu nguồn; 5. Chiêu mộ dân lưu vong khai khẩn ruộng hoang ở châu Bố Chính.
Lời phê - Năm điều này không rõ triều đình có theo hay không? Lời chua - Hóa Châu: Xem Trần Anh Tông, năm Hưng Long thứ 15 (Chính biên VIII, 44).
Đặng Thiệm: Người làng Mạo Bồ, huyện Sơn Vi^3, đỗ tiến sĩ khoa Quý Dậu (1553) niên hiệu Thái Hòa đời Lê Nhân Tông.
Tư Dong: Tên cửa biển, ở phía Đông Nam huyện Phú Vinh, phủ Thừa Thiên, nhà Lý gọi là Ô Long, nhà Trần đổi là Tư Dong; Ngụy Mạc^4đổi là Tư Khách; nay là Tư Hiền. Cửa biển Nhuyễn Hải: Ở huyện Hương Trà, phủ Thừa Thiên, nay là cửa biển Thuận An.
Liên C ừ: Xem Hồ Hán Thương, năm Khai Đại thứ 2 (Chính biên XII, 5). Đông cung Thị Giảng^5 là Vũ Nguyên Tiềm và Tạ Bưu phạm tội, bị bãi chức.

Nhà vua ra ch ơi Đông cung, hỏi Thái tử về nghĩa sách, Thái tử đem nghĩa sách mà Nguyên Tiềm đã dẫn giải cho từ trước để thưa lại. Nhà vua triệu bọn Nguyên Tiềm và Bưu đến phượng nghi đường bắt làm ba bài thi thể văn chiếu, chế và biểu, ba bài của Tiềm và Bưu đều bất thành văn lý. Nhà vua bèn quở trách bọn Nguyễn Như Đổ, Trần Phong và Trần Thốc về tội bảo cử không phải người xứng đáng và bãi chức bọn Nguyễn Tiềm và Bưu.
1 Câu này nguyên văn trong Cương mục có nêu hai chữ "Ngự điểm". Xem thêm chú thích số 2, Chính biên quyển III, tờ 34, về chữ "ngự điểm".
2 Cũng như Thiên Trì, nghĩa đen là cái ao của trời, nghĩa bóng là dòng dõi họ nhà vua. Theo quan niệm đời phong kiến, họ nhà vua chia ra nhiều chi nhiều phái, đều bắt nguồn từ ao trời.
3 Nay là huyện Sông Thao, tỉnh Phú Thọ.
4 Nhà Mạc cướp ngôi vua nhà Lê, sử phong kiến cho là không phải triều chính thống, nên họ chép là Ngụy Mạc. Vua đầu tiên của triều Mạc là Mạc Đăng Dong, vì kiêng chữ "Dong", nên đổi "Tư Dong" làm "Tư Khách".
5 Theo chế độ phong kiến, khi Thái tử khôn lớn, vua cha cho ra ở riêng một cung điện gọi là đông cung, cho nên mới dùng danh từ "đông cung" để tượng trưng cho Thái tử. Ở đông cung có các văn thần chầu chực để dẫn giải nghĩa sách cho Thái tử, chức quan của bọn văn thần gọi là đông cung thị giảng.
Lê Thiệt, Tây quân đô đốc, phạm tội, bị bãi chức.
Thiệt, giữ chức Tây quân đô đốc, cho binh sĩ dưới quyền chỉ huy của mình đi tuần ngoài biên giới, doạ nạt người châu Thoát để lấy bạc, việc này phát giác, cho nên bị bãi chức.
Lời chua - Châu Thoát: Ở phủ Trương Định, tỉnh Lạng Sơn. Từ Minh thuộc trở về trước là Châu Thoát; hồi đầu triều Lê đổi làm Châu Thoát Lãng; nay vẫn theo tên ấy. Hạ lệnh cho quan trong kinh sư chọn những lại điển để đi xét hỏi cặn kẽ về sự đau khổ của quân, dân và chính sự ở địa phương tốt hay xấu.
Nhà vua h ạ lệnh cho các quan trong lục bộ, lục tự, lục khoa^1 chọn những nha lại biết chữ và có hạnh kiểm, mỗi bộ, mỗi tự, mỗi khoa đều phải chọn lấy hai người để phân phái đi xét hỏi cặn kẽ về sự đau khổ ở dân gian và chính sự ở địa phương tốt hay xấu.
Lời phê - Công việc xét hỏi cặn kẽ mà dùng bọn này^2, thật là không hợp thể. Hạ lệnh cho sử quan^3 Lê Nghĩa dâng Nhật lịch^4.
Nhà vua mu ốn xem Quốc sử, sai trung quan đến viện Hàn Lâm dụ bảo sử quan^5 Lê Nghĩa rằng: "Ngày xưa Phòng Huyền Linh giữ chức sử quan, Đường Thái Tông^6 muốn xem Thực lục^7, Huyền Linh không cho xem. Nay nhà ngươi so sánh với Huyền Linh xem ai giỏi hơn?". Lê Nghĩa trả lời: "Sự biến xảy ra ở cửa Huyền Vũ^8, Huyền Linh không chép thẳng, vì có lệnh của Đường Thái Tông rồi sau mới chép, như thế, e rằng chưa chắc đã giỏi". Trung quan nói: "Ý nhà vua muốn xem Nhật lịch từ năm Quang Thuận thứ nhất đến nay". Nghĩa nói: "Làm ông vua mà xem Quốc sử như việc Đường Thái Tông và Huyền Linh đã làm ngày trước, đời sau thường chê cười đấy". Trung quan nói: "Nhà vua cho rằng xem Nhật lịch để biết trước kia có làm việc gì lầm lỗi, thì nay có thể nhận xét được để mà sửa đổi". Nghĩa nói: "Bệ hạ cứ cố gắng làm điều thiện mà thôi, hà tất phải xem Quốc sử?". Nhà vua sai trung quan dụ bảo hai ba lần nữa. Nghĩa nói: "Nếu thánh thượng thực lòng biết đổi lỗi, là hạnh phúc vô cùng cho xã tắc^9, thì việc dâng Nhật lịch này dù không can ngăn mà chính là can ngăn đấy". Bèn dâng Nhật lịch.

L ời phê^10 - Lòng hiếu danh của Lê Thánh Tông cũng giống với Đường Thái Tông, nên mới muốn xem Quốc sử.
Lời phê^11 - Lê Nghĩa giữ đạo lý không vững vàng.
Lời chua - Lê Nghĩa: Người làng Đại Điền, huyện Bình Hà, đỗ đồng tiến sĩ khoa Quý Mùi (1463) năm Quang Thuận.

1 Xem thêm Chính biên quyển XIX, tờ 31 và quyển XX, tờ 6.
2 Chỉ bọn nha lại.
3 Tên một chức quan giữ việc ghi chép về chính trị trong nước, về lời nói việc làm của vua chúa đương thời, dầu hay, dầu dở, đều ghi chép đầy đủ để sau chép vào sách sử.
4 Tức quyển Nhật ký, hàng ngày vua cùng bầy tôi bàn luận hoặc thi hành công việc trong nước hoặc lời nói việc làm của vua, thì viên Khởi cư lang ghi chép tường tận, hết ngày, niêm phong sổ lại giao cho sử quan giữ.
5 Tên một chức quan giữ việc ghi chép về chính trị trong nước, về lời nói việc làm của vua chúa đương thời, dầu hay, dầu dở, đều ghi chép đầy đủ để sau chép vào sách sử.
6 Tên là Thế Dân làm vua 23 năm (627-649).
7 Một tên gọi riêng của sách sử. Theo nghĩa của nó, thì Thực lục là phải chép sự thực không bịa đặt, không giấu giếm. Thời đại phong kiến, triều vua nào cũng đều có một Thực lục riêng của triều vua ấy.
8 Thế Dân và Kiến Thành, Nguyên Cát, ba anh em tranh giành ngôi vua. Thế Dân đem quân phục ở cửa Huyền Vũ giết chết Kiến Thành và Nguyên Cát.
9 Xem chú thích số 3, Chính biên quyển VIII, tờ 9.
10 Chỉ việc Lê Thái Tông viện dẫn điển tích Đường Thái Tông để xem Nhật lịch.
11 Chỉ việc Lê Nghĩa cuối cùng đem Nhật lịch dâng Lê Thánh Tông.
Giặc cỏ xâm phạm vào An Bang, bọn Đốc tướng Khuất Đả và Tổng binh Lê Hối đánh nhau với giặc, bị bại trận. Nhà vua sai bắt hai viên này giao cho Hình quan trị tội.
Tr ước đây, giặc cỏ xâm phạm vào đồn Khả Lặc ở An Bang, nhà vua hạ lệnh cho Đô đốc thiêm sự Khuất Đả thống lĩnh năm trăm quân trong ngũ phủ đi đánh. Vì không đuổi kịp giặc, nên rút quân về. Nhà vua bèn hạ lệnh cho quyền Lại khoa Cấp sự trung Khiên Nhân Thọ và Đông đạo quan sát ngự sử Thiều Duy Tinh đến An Bang xét hỏi việc về việc người tướng súy nào đã làm chậm trễ trong khi hành quân [để đến nỗi quân quan không đuổi kịp giặc]. Nhà vua lại cho rằng: An Bang là đất xa xăm, mỗi khi nơi biên cảnh có báo động, quan quân tiếp ứng không sao kịp được, nghĩ đặt vệ quân ở trấn An Bang.

Đế n nay, giặc cỏ lại xâm phạm vào đồn Khả Lặc ở An Bang. Nhà vua lại sai Khuất Đả thống lĩnh một ngàn quân trong ngũ phủ hội họp với Lê Hối, Tổng binh trấn An Bang, đi đánh; một mặt nhà vua cho triệu bọn Đinh Liệt, Nguyễn Lỗi, Lê Niệm và Trịnh Văn Sái để cùng bàn định kế hoạch đánh dẹp; một mặt khác, hạ lệnh cho bọn Nguyễn Đức Trung, Đô đốc đồng tri trong phủ Nam quân, đi giữ chức Giám quân và ban phát ba vạn thăng gạo để cung cấp cho quân ăn. Bọn Khuất Đả đánh nhau với giặc, bị bại trận.

Khiên Nhân Th ọ hặc Lê Hối không biết liệu tình thế giặc; Khuất Đả đuổi đánh giặc để nhỡ mất cơ hội, để đến nỗi thua đau. Nhà vua hạ sắc lệnh cho Nhân Thọ đến nơi khám xét, nhân đấy bắt bọn Khuất Đả và Lê Hối giải về kinh giao cho Hình quan trị tội.

M ột hôm, sau khi bãi triều, nhà vua hỏi các đại thần rằng: "Khuất Đả trước kia tuy trái quân luật, việc này bộ Hình còn đương xét hỏi. Nay trẫm muốn dùng hắn giữ việc binh, để trấn thủ Bắc Bình, thì thế nào?". Nguyễn Lỗi nói: "Để ai sống, giết ai chết, phong chức cho người nọ, cất chức của người kia, đấy là quyền bính vua chúa, không phải việc thần hạ muốn luận bàn. Nhưng Khuất Đả đánh giặc vô công, bị quan chức trong lục khoa đàn hặc, hiện nay bộ Hình đương xét hỏi, tưởng hãy đợi việc hình ngục kết liễu, nếu quả Khuất Đả không có tội, bấy giờ sẽ dùng, cũng không lấy gì làm muộn". Nhà vua y theo lời tâu ấy.

B ọn Trần Phong, Thượng thư bộ Hình, đã tra hỏi xong việc hình ngục của Lê Hối, muốn luận vào tội tương đương với quân pháp. Đô ngự sử Trần Thốc nói: "Lê Hối, trước kia có công, nay vì trái quân luật mà phải tội, thì nên theo điều lệ "bát nghị"1. Nhà vua nói; "Phép nước^2 chỉ có một lẽ mà không có hai lẽ, lời nói của Trần Thốc đem tách ra làm hai, không phải là quân pháp. Lời nói ấy chỉ là du thuyết^3 mà thôi, nên buộc Trần Thốc vào tội du thuyết". Chưa được bao lâu, nhà vua lại dụ bảo Trần Thốc rằng: "Trước đây trẫm quở trách nhà ngươi là du thuyết, điều ấy có phần quá đáng; từ nay, những mưu hay chước lạ nhà ngươi nên vào trong cung điện tâu bày cho trẫm biết, ngõ hầu lời nói của nhà ngươi có thể ví như năm đại hạn mà gặp được mưa ngọt, như người qua sông mà có thuyền có chèo^4, để báo đáp lại đức sáng".
Lời chua - Giặc cỏ: Ẩn nấp ở nơi đồng nội, không có danh hiệu gì để gọi tên, cho nên gọi là giặc cỏ.
Thành Khả Lặc: Tức sở Kim Lặc, thuộc sở Thủ ngữ kinh lược sứ ở đô ti An Bang. Kinh sư bị nạn đói, nhà vua hạ chiếu giảm tô thuế và cho đong thóc ở Nghệ An.
1 Theo danh lệ trong hình luật đời phong kiến, có điều lệ bát nghi, người phạm tội mà được dự vào một điều trong "bát nghị" thì khi luận tội, hình quan được dựa vào tiêu chuẩn ấy mà luận tội nhẹ cho người can phạm. Ở đây, Trần Thốc muốn dựa vào tiêu chuyển nghị công để luận tội nhẹ cho Lê Hối.
2Đoạn văn này từ chữ "Phép nước" đến chữ "du thuyết", nguyên văn trong sử Cương mục chép không rõ ràng. Ở đây, chúng tôi dịch theo trong sách Toàn thư cho được rõ nghĩa hơn.
3 Dùng miệng lưỡi hoạt bát để biện luận, làm rung động cả người nghe gọi là du thuyết.
4 Hai câu này lấy điển ở thiên Duyệt Mạnh trong kinh Thượng Thư lời Cao Tông nhà Ân bảo Phó Duyệt.
N ăm bấy giờ, trời nắng mãi không mưa, lúa ở đồng ruộng bị tổn hại, giá gạo ở kinh sư bỗng cao vọt lên. Nhà vua hạ chiếu giảm cho tô ruộng và thuế nhân đinh có từng bậc khác nhau; một mặt, hạ lệnh cho viên Thừa chính sứ ở Nghệ An trích tiền trong kho mua thóc ở Nghệ An nộp về kinh sư.
Lời chua - Nghệ An: Xem năm Quang Thuận thứ 10 (Chính biên XXI, 21-23). Tháng 8, mùa thu. Nhà vua cho triệu Trịnh Công Lộ, quyền Đô đốc phủ Đông quân, về kinh, và hạ lệnh cho Nguyễn Đức Trung quyền Trấn thủ An Bang.
Công L ộ, quyền Đô đốc phủ Đông quân, nay vì đánh giặc không thành công, nhà vua cho triệu về và hạ lệnh cho Nguyễn Đức Trung quyền Trấn thủ An Bang chỉ huy các quân sĩ. Trịnh Công Lộ từ An Bang trở về triều, dâng bốn điều tiện lợi: 1. Lập dinh trại ở châu Vạn Ninh và châu Tân Yên để chống cự người nước ngoài xâm lấn; 2. Kén chọn xếp đặt hương trưởng làm người giáp thủ để thống thuộc và giúp đỡ lẫn nhau; 3. Chọn người có tài cán văn võ để làm trấn thủ; 4. Lấp các đường ở nơi quan ải, không để cho ai chém cây cối, mở đường sá, đến nỗi làm mất cả chỗ hiểm trở.
Lời chua - Phủ Đông quân: Nam Sách và An Bang đều thuộc phủ Đông quân. Vạn Ninh: Tên châu, xem Trần Thuận Tông, năm Quang Thái thứ 4 (Chính biên XI, 16).
Tân Yên: Tên châu, nay là châu Tiên Yên thuộc tỉnh Quảng Yên. Xét định chế độ quân ngũ.

Tr ước đây đặt quân năm phủ, đến nay đặt thêm quân ở trong kinh và ngoài các đạo, xét định chế độ quân ngũ: quân trong kinh có 66 ti, 51 vệ; quân ngoài các đạo có 26 vệ. Lệ định số quân: mỗi ti 100 người, mỗi vệ 5 sở hoặc 6 sở không nhất định, mỗi sở 20 đội, mỗi đội 20 người.

Nhà vua ra l ệnh cho Đô đốc ngũ phủ là bọn Trịnh Văn Sái, Lê Hi Cát hội đồng với Nguyễn Vĩnh Tích, Thượng thư bộ Binh lựa chọn đại tổng kỳ, tiểu tổng kỳ ở các vệ trong ngũ phủ để bổ sung vào quân điện tiền ngũ vệ.
Lời chua - Các quân trong kinh và ngoài các đạo: Theo Hồng Đức Thiên Nam dư hạ tập thì:
Về phần quân trong kinh sư có các ti, các sở sau này:
- Lực sĩ các ti túc trực ở điện Kim Quang gồm 10 ti: Kim Đao, Bảo Đao, Hải Thanh, Hà Thanh, Kỵ Xạ, Súng Xạ, Minh Uy, Loan Giá, Hiệu Lệnh và Phụng Lệnh.
- D ũng sĩ các ti ở Cẩm Y vệ gồm 20 ti: Ngân Đao, Tróc Sinh, Nghi Vệ, Tài Quan, Hiệu Lệnh, Địch Vạn, Thiên Mã, Kỳ Thủ, Đình Úy, Thủ Ngữ, Phục Ba, Ngân Thương, Hãn Vệ, Du Nỗ, Thần Uy, Phi Kỵ, Thần Xạ, Thanh Lộ, Xá Nhân và Kỳ Bài.

- Tráng s ĩ các ti thuộc Cẩm Y gồm 18 ti: Địch Vạn, Phục Ba, Xá Nhân, Tuấn Sĩ, Thần Uy, Phi Kỵ, Ngoại Trực, Hiệu Lệnh, Đình Úy, Nghi Vệ, Minh Tiên, Kỳ Bài, Du Nỗ, Xuy Kim, Tráng Nỗ, Ngũ Thành bình mã, Tượng Cứu và Mã Cứu.
Các vệ sở thuộc Cẩm Y có bốn vệ tuần tượng:
- Tiền vệ gồm 5 sở: Chiết Xung, Hùng Lực, Oai Phong, Tráng Nghị và Phấn Mãnh.
- T ả vệ gồm 5 sở: Đại Tráng, Hoả Mãnh, Kính Uy, Thần Thắng và Phấn Nhuệ.
- Hữu vệ gồm 5 sở: Uy Nhuệ, Uy Dũng, Chấn Địch, Đô Lỗ và Khắc Tiệp.
- Hậu vệ gồm 5 sở: Tựu Lãng, Cầm Chí, Thành Nhạc, Cảng Hà và Quỵ Lâm.

- Mã Nhàn có m ột vệ gồm 5 sở: Du Cảnh, Tống Hậu, Du Mĩ, Lăng Tiêu và Đạp Hà.
Vũ sĩ các ti ở Kim Ngô vệ gồm 14 ti: Trấn Điện, Lực Sĩ, Kỳ Thủ, Tài Lực, Trường
Thương, Lăng Ba, Kính Nỗ, Hoàn Vệ, Đoản Sáo, Định Lệnh, Hộ Vệ, Thần Tí, Định Uy và Thanh Đạo.
Tráng sĩ các ti thuộc Kim Ngô vệ có 4 ti: Tráng Sĩ, Lăng ba, Thần Tí và Chiêu Dũng.
Các v ệ sở thuộc Kim Ngô có bốn vệ Thần Vũ:
- Tiền vệ gồm 5 sở: Phụng Thiên, Tiền Hưng, Dũng Hãn, Chu Lư và Hỗ Viên.
- Tả vệ gồm 5 sở: Hiệu Trung, Uy Trảo, Hoàn Hổ, Toàn Hầu và Sâm Tài.
- Hữu vệ gồm 5 sở: Vũ Công, Thần Cực, Túc Quan, Chấp Sầm và Hiệp Lặc.
- Hậu vệ gồm 5 sở: Kính Tiết, Tráng Do, Bảo Tín, Hiệp Chính và Sư Can.
Bốn vệ Hiệu Lực là Tiền vệ, Tả vệ, Hữu vệ và Hậu vệ, không có quân hiệu riêng, mỗi vệ đều đặt 5 sở: Trung, Tiền, Tả, Hữu và Hậu.
Vũ Lâm vệ gồm 5 sở: Đề Kỵ, Tĩnh Nạn, Trường Kỹ, Trực Quang và Hắc Sáo. Tuyên Trung vệ gồm 5 sở: Tồi Sơn, Phi Thạch, Kiều Quan, Quệ Trương và Dực vệ.
Thiên Oai vệ gồm 6 sở: Thần Điện, Thần Tiến, Kính Nỗ, Thần Nỗ, Tấn Thạch và Tấn Phi.
Thủy Quân vệ gồm 6 sở: Hải Kình, Hải Mã, Hải Côn, Hải Thu, Hải Hồng và Hải Bằng.
Th ần Sách vệ gồm 5 sở: Tồi Kích, Phục Tàng, Vân Dực, Duẩn Kích và Thứ Phi. Ứng Thiên vệ gồm 5 sở: Củng Thần, Dực Võ, Khống Hạc, Trực Quan và Phi Sơn. Ba mươi vệ trong ngũ phủ: Xem năm Quang Thuận thứ 7 (Chính biên XX, 3-5). Về phần quân ngoài các đạo có các ti vệ sau này:
Đô ti Thanh Hóa có 5 vệ:
- Thanh Hóa vệ gồm 6 sở: Kiến Nghĩa, Hùng Nghĩa, Bảo Nghĩa, Vũ Nghĩa, Chương Nghĩa và Súng Nỗ.
- Thanh Hóa Tuần Tượng vệ gồm 6 sở: Hãn Đột, Tồi Nhai, Khống Vân, Chế Hà, Chấn Uy và Súng Nỗ.
- Lưu Thủ vệ gồm 6 sở: Phấn Trung, Thần Dũng, Báo Quốc, Sùng Uy, Bảo Thuận và Súng Nỗ.
- Lưu Thủ Tuần Tượng vệ gồm 6 sở: Lược Hà, Hoa Xa, Xung Kiên, Hàm Tê, Mãnh Đột và Súng Nỗ.
- Quy Đức vệ gồm 6 sở: Huệ Địch, Bảo Cực, Mại Nghĩa, Nghi Hóa, Khâm Mại và Súng Nỗ.
Đô ti Nghệ An có 3 vệ:
- Nghệ An vệ gồm 6 sở: Thần Khôi, Thần Hùng, Thần Cương, Thần Lược, Thần Lực và Súng Nỗ.
- Nghệ An Tuần Tượng vệ gồm 6 sở: Đội Thắng, Khóa Sơn, Tiễn Địch, Trường Hồ, Lao Kiên và Súng Nỗ.
- Ki ến An vệ gồm 6 sở: Thần Phong, Thần Kính, Thần Dũng, Thần Tích, Thần Hoạch và Súng Nỗ.
Đô ti Thuận Hóa có 4 vệ:
- Thuận Hóa vệ gồm 6 sở: Thần Qua, Thần Thắng, Thần Súng, Thần Kích, Thần Tráng và Súng Nỗ.
- Tr ấn Bình vệ có 5 sở: Trực Kiêu, Du Phục, Vũ Tiêu, Thần Cán và Hãn Khương.
- Hải Khanh vệ gồm 5 sở: Khai Cương, Cố Ngữ, Tuy Hà, Át Phương và Trúc Kình.
- Giới Phiên vệ gồm 5 sở: Khoát Hải, Đoạn Ngạc, Thù Lai, Sưu Thanh và Tiệt Bác.
Đô ti An Bang có một vệ:
- An Bang vệ gồm 6 sở: Trấn Hải, Trấn Viễn, Tĩnh Hải, Hùng Viễn, Tuy Viễn và Súng Nỗ.
Đô ti Tuyên Quang có 4 vệ:
- Tuyên Quang vệ gồm 6 sở: Thủ Biên, Lăng Sơn, Thanh Tái, Khai Viễn, Diệu Vũ và Súng Nỗ.
- Định Tây vệ gồm 6 sở: Tĩnh Man, Ninh Viễn, Hãn Biên, Chế Biên, Phục Viễn và Súng Nỗ.
- Bình Sơn vệ gồm 6 sở: Bình Khương, Tĩnh Khương, Dương Võ, Tảo Phân, Khôi Viễn và Súng Nỗ.
- Tĩnh Tây vệ gồm 6 sở: An Biên, Thần Phong, Hùng Tiệp, Lược Tây, Hoài Di và Súng Nỗ.
Đô ti Hưng Hóa có hai vệ:
- Gia Hưng vệ gồm 6 sở: Hiệu Vũ, Xạ Sinh, Tráng Tiệp, Tĩnh Nhung, Trấn Tây và Súng Nỗ.
- Quy Hóa vệ gồm 6 sở: Bình Man, Uy Man, Định Uy, Quyết Thắng, Tồi Man và Súng Nỗ.
Đô ti Thái Nguyên có 5 vệ:
- Thái Nguyên vệ gồm 6 sở: Ninh Tái, Định Tái, Sung Tráng, Bình Lỗ, Tồi Địch và Súng Nỗ.
- Thái Nguyên Tuần Tượng vệ gồm 5 sở: Địch Phát, Cố Quan, Xúc Phong, Công Kiên và Dụng Mãnh.
- Bình Địch vệ gồm 6 sở: Bình Nhung, Thanh Hoài, Phá Lỗ, Tĩnh Sóc, Vũ Địch và Súng Nỗ.
- Bắc Bình vệ gồm 6 sở: Trấn Di, Hiệu Lỗ, Trù Biên, Khắc Địch, Tráng Uy và Súng Nỗ.
- Ninh Sóc vệ gồm 6 sở: Tồi Phong, Tĩnh Viễn, Trấn Viễn, Thủ Tiến, Phi Dương và Súng Nỗ.
Đô ti Lạng Sơn có 2 vệ:
- Lạng Sơn vệ gồm 6 sở: Bình Viễn, Trấn Nhung, Ngữ Lỗ, Chỉ Nỗ, Chấn Dũng và Súng Nỗ.
- Khánh D ương vệ gồm 6 sở: Hoành Hải, Khống Viễn, Chế Sóc, Thảm Tiêu, Hãn Dịch và Súng Nỗ.
Còn các đạo Thiên Trường, Bắc Giang, Nam Sách và Quốc Oai đều thuộc phủ quân Đông, Tây, Nam, Bắc, không có quân Đô ti.
Vệ Bắc Bình sau đổi làm vệ Cao Bằng.
Nh ận xét: Quân hiệu trong kinh và ngoài các đạo thỉnh thoảng có tên hiệu trùng điệp với nhau và không có ý nghĩa gì cả, lúc bấy giờ nghị định thế nào, nay đều không thể rõ được, ở đây chỉ tham khảo trong Hồng Đức thiên Nam dư hạ tập và điển lệ quan chế triều Lê, chú thích bổ sung vào, để phòng khi khảo cứu.
Nguyễn Vĩnh Tích: Người huyện Thượng Phúc^1, đỗ tiến sĩ khoa Mậu Thìn (1448), năm Thái Hòa đời Lê Nhân Tông.
Tháng 9. Phát sinh tai nạn hoàng trùng.
Lúc ấy, hoàng trùng phá hại, nhà vua hạ lệnh cho đạo sĩ^2 lập đàn cầu đảo; lại hạ lệnh cho bọn Nguyễn Như Đổ đến tế lễ ở đền thờ Bách thần để tống tiễn hoàng trùng.
Người nước Tiêm La đến dâng phẩm vật địa phương, nhà vua từ chối. Thuyền đi biển của nước Tiêm La đến Vân Đồn trang, tiến tờ biểu Kim diệp^3 và dâng phẩm vật địa phương, nhà vua từ chối không nhận.
Lời chua - Tiêm La: Tên nước.
Vân Đồn: Tên trang. Cả hai đều xem Lý Anh Tông, năm Đại Định thứ 10 (Chính biên IV, 43).
Gió bão (nguyên Hán văn chép "cụ phong"). Nước biển đầy dẫy lên quá với mực thường.
Lúc ấy, gió bão rất to, các phủ Nam Sách, Giáp Sơn, Thái Bình và Kiến Xương nước ở biển đầy dẫy lên to lắm, đê điều bị vỡ lở, lúa thóc bị ngập lụt, nhiều người chết đói. Các huyện ở đầu nguồn và bãi biển thuộc Nghệ An phần nhiều bị nước phá hoại. Nhà vua hạ lệnh cho Ngự sử là bọn Đinh Nhân Phủ và Thiều Duy Tinh chia nhau đến ba đạo mặt đông, mặt tây và mặt nam ở ven biển thân hành đi khám xét bờ đê, đốc sức ty Thừa chính sở tại bồi đắp. Một mặt miễn cho quân sĩ ở ven biển đầu xuân sang năm tới không phải về kinh sư tập họp điểm duyệt nữa^4.

L ời chua - Cụ phong: Theo Vân Đài loại ngữ của Lê Quý Đôn thì "cụ" nghĩa là đủ bốn thứ gió: đông, tây, nam, bắc. Lúc bấy giờ nổi gió, nếu gió nổi từ đông bắc thổi đến, thì tất nhiên từ gió bắc rồi chuyển sang gió tây; nếu gió nổi từ tây bắc thổi đến, thì tất nhiên từ gió bắc rồi chuyển sang gió đông, dầu bắt đầu từ gió đông bắc hay tây bắc, cũng đều đến khi nào chuyển sang gió nam thì bão mới tắt.
Giáp Sơn: Tên huyện, nay thuộc phủ Kinh Môn, tỉnh Hải Dương. Nghệ An: Châu Hoan xưa. Xem năm Quang Thuận thứứ 17, 21-22).
Thái Bình^5: Tên phủ, nay thuộc tỉnh Nam Định.
1 Nay là huyện Thường Tín, tỉnh Hà Tây.
2 Xem chú thích số 3, Chính biên quyển XI, tờ 32.
3 Dùng một thứ loại kim dát cho mỏng ra làm thành hình lá cây, trong cái lá bằng vàng ấy có khắc những chữ thuộc về biểu văn, đựng vào một cái hộp bằng vàng, gọi là "kim diệp biểu". Nghi lễ này đến triều nhà Thanh, nước Miến Điện vẫn còn dùng để dâng lễ cống.
4 Xem thêm Chính biên quyển XIX, tờ 24, việc quân sĩ hằng năm phải hội duyệt.
5 Nay gồm các huyện Quỳnh Phụ, Đông Quan cũ (nay thuộc Đông Hưng). Thụy Anh cũ (nay thuộc Thái Thụy), tỉnh Thái Bình.
Kiến Xương: Tên phủ, xem Trần Thái Tông, năm Thiên Ứng chính bình thứ 15 (Chính biên VI, 28).
B ờ đê ven biển: Nay đều không rõ ở đâu. Duy ở huyện Yên Mô tỉnh Ninh Bình, có con đê đắp bằng đá từ phía bắc cửa Thần Phù đến bờ phía nam cửa Cờn, và con đê đắp bằng đất từ xã Côi Trì huyện Yên Mô đến bờ phía nam xã Bồng Hải huyện Yên Khánh. Tương truyền: Lê Thánh Tông cho đắp để chống nước mặn, vì thế nên gọi là "đê Hồng Đức". Nay đê ấy đã bỏ, vậy hãy phụ lục ở đây sẽ khảo cứu sau.
Bãi bỏ việc Tổng binh các đạo được kiêm giữ công việc Thừa chính sứ.
Tr ước kia 12 đạo đều có đặt hai ti: Đô ti và Thừa ti. Về phần Đô ti, đặt chức đồ Tổng binh sứ, Tổng binh đồng tri và Tổng binh thiêm sự, mỗi chức một người; về phần Thừa ti, đặt chức Thừa chính sứ, Tham chính và Tham nghị, mỗi chức một người, nhưng Thừa chính sứ phần nhiều cho Tổng binh kiêm giữ. Đến nay Trấn điện tướng quân Lê Văn nói: "Tổng binh chỉ có người xuất thân từ hàng võ, không hiểu chữ nghĩa, thế mà kiêm giữ hai chức, e rằng sẽ trở ngại đến việc quân ngũ và việc chính trị. Vậy từ nay, Tổng binh chỉ nên chuyên giữ về việc binh, mà đình bãi việc kiêm giữ công việc trong ti Thừa chính; còn chức Thừa chính sứ thì chọn người có văn học để sung bổ; chức Tham chính và Tham nghị thì liệu lượng bớt đi một; để có chuyên trách, nếu khi ở nơi biên cương có xảy ra việc gì thì hai ti được phép hội bàn với nhau, khỏi đến nỗi có sự ngăn trở và lầm lẫn". Nhà vua chuẩn theo lời nói ấy.

Nhà vua h ạ dụ cho Thừa tuyên Tổng binh ở các đạo rằng: "Người tướng súy giữ nơi biên khổn, chức trách rất là quan trọng, triều đình trông cậy không khác gì cái phên cái giậu để bảo vệ trong nước. Vậy triều đình đối với tổng binh, nếu có những việc trọng đại, như: tuyên triệu, tra hỏi, bắt nộp thu phen, hoặc thu nộp phẩm vật... tất nhiên triều đình ban hạ chỉ thư^1, nội phù^2, các viên tổng binh cần phải khám xét tường tận, nếu thấy không có gì sai suyển, mới nên tuân theo mệnh lệnh. Nếu có sắc chỉ mà không có nội phù, hoặc có nội phù mà không có sắc chỉ, cùng các văn thư của tước công, tước hầu trở xuống đến các nha môn về việc bắt nộp lính, bắt nộp lương, v.v... nếu thấy có điều gì gian trá, thì phải lập tức cho chạy trạm về kinh hặc tâu. Người nào tự tiện lìa bỏ chức phận của mình sẽ bị luận tội; nếu tình trạng nặng sẽ luận vào tội chết, tình trạng nhẹ luận vào tội lưu.
1 Thời đại quân chủ, mệnh lệnh của vua chúa ban bố cho thần dân tuân hành, gọi là chỉ thư hoặc sắc chỉ.
2 Một thứ dùng làm phù hiệu để làm tin, chế bằng tr, gỗ hoặc loại kim, trên mặt khắc chữ, cắt ra làm đô, triều đình và viên quan ngoài phiên trấn mỗi bên giữ một nửa. Mỗi khi triều đình có hạ mệnh lệnh cho viên quan phiên trấn nào, thì sai trung sứ cầm một nửa phù hiệu đi để làm ghi dấu. Khi tới nơi, viên quan phiên trấn đem một nửa phù hiệu mình giữ kháp với một nửa phù hiệu mà trung sứ mang đi, để phân biệt sự thật hay giả. Ngược lại, khi viên quan triều trấn sai người về tâu việc ở triều đình cũng theo thể thức ấy.

Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục Chính Biên

Quyển thứ XXI
Từ tháng 10 mùa đông năm Đinh Hợi, Quang Thuận thứ 8 (1467) đến năm Canh Dần, Hồng Đức nguyên niên (1470) đời Lê Thánh Tông, gồm 3 năm lẻ.
Tháng 10, mùa đông. Người nước Ai Lao xin phụ thuộc vào nước ta. Nhà vua không nhận.
Ai Lao t ừ khi thua trận ở Khâu Lao^1, bộ lạc tan vỡ, đến nay, tên Hô Lung, một đảng trong bộ lạc, mới xin phụ thuộc vào nước ta. Nhà vua cho rằng bọn ấy là người mê muội, bụng dạ không nhất định, nên từ chối không nhận.

L ời chua - Ai Lao: Xem Triệu Việt Vương năm thứ 3 (Tiền biên VI, 9-10). Thi khảo các quân sĩ về võ nghệ, định lệnh thưởng phạt khác nhau.

Nhà vua chu ẩn định ba năm một kỳ thi khảo các quân sĩ về võ nghệ. Cứ đến mùa đông từng kỳ, hạ lệnh cho quan khảo xét sự giảng tập của quân thủy, quân bộ, quân thị hậu và quân ngoài các đạo, nhân đấy định cách thức thưởng phạt: binh sĩ nào thắng luôn 4 tao được thưởng một chiếc áo và một quan năm tiền sử tiền; 3 tao thắng 1 tao bình, được thưởng một chiếc áo; 2 tao thắng 2 tao bình, được thưởng 6 tiền sử tiền; 1 tao thắng, 3 tao bình, được thưởng 3 tiền sử tiền; 4 tao đều bình được cấp cho tiền cơm là 20 đồng sử tiền. Ngược lại, binh sĩ nào thua cũng phải phạt như thế.

Nhà vua h ạ sắc lệnh cho các vệ các ti Thần võ, Du nỗ, Thần tí, Vũ Lâm và Ngũ Oai; mỗi khi binh sĩ đến phen túc trực, đều thay đổi từng ban chuyên tập võ nghệ; binh sĩ ở vệ Ngũ Oai và các sở Súng Nỗ thuộc các vệ ở các đạo ngoài kinh thành đều được nghỉ việc sai phái về tạp dịch, liệu lượng định số người canh giữ, còn bao nhiêu người đều phải chuyên tập võ nghệ, ban nào tập xong, quan sẽ xét duyệt lại và thưởng phạt theo như lệ định.

L ời chua - Sử tiền, cổ tiền: Sách Vân Đài loại ngữ của Lê Quý Đôn chép: "Người Trung quốc tính một trăm đồng là một tiền, nước ta tính mỗi tiền 36 đồng, gọi là sử tiền, mỗi tiền 60 đồng, gọi là cổ tiền. Như vậy, 10 tiền của sử tiền, hay là cũng gọi một quan sử tiền, tức là 6 tiền của cổ tiền; còn 10 tiền của cổ tiền tức là 1 quan 6 tiền 40 đồng^2 của sử tiền. Sử tiền còn có tên riêng là tiền gián; cổ tiền tên riêng là tiền quý.

V ệ Ngũ Oai: Các vệ Phấn Oai, Chấn Oai, Hùng Oai, Lôi Oai và Tuyên Oai gọi là vệ Ngũ Oai, đều thuộc ngũ phủ quân. Xem năm Quang Thuận thứứ 5).

D ời quân doanh trấn thủ An Bang đến Bài Lẫm.
Lời chua - Bài Lẫm: Nay không khảo cứu được.
Thừa chính sứ Thanh Hóa dâng một sọt tơ ươm bằng cái kén của thứ sâu ở đồng nội, nhà vua không nhận.
Lời chua - Thừa chính sứ Thanh Hóa: Không rõ tên.
1 Xem thêm Chính biên quyển XX tờ 17 việc hiệu úy Hoàng Liễn đánh bộ lạc Ai Lao ở Khâu Lao.
2 Con số này sử Cương mục chép sai, chính ra phải là một quan 6 tiền 24 đồng mới đúng.
Bột Lân, thổ tù nhà Minh, xâm phạm châu Hạ Lang.
B ột Lân, thổ quan châu An Bình nhà Minh, đem tám ngàn quân, ba trăm ngựa xâm phạm châu Hạ Lang, bị quân ta đánh bại, bọn Bột Lân phải chạy về, chia nhau giữ cửa biên giới, Trấn thủ Thái Nguyên là bọn Đào Viện và Lê Bá Đạt xin đưa thư cho Lân hỏi về duyên cớ khởi binh. Nhà vua y cho.

Lê Luy ện, tổng binh Lạng Sơn, cho người chạy ngựa về kinh báo cáo về việc tổng binh tỉnh Quảng Tây nhà Minh điều động tập họp mười ba vạn binh mã đóng châu Ngô, châu Tầm nói phao lên là sửa sang khe cừ cầu đường ở các nơi ven biển để đem quân đánh giặc Mán ở Liêm Châu. Nhà vua hạ lệnh cho các quan trong triều hội bàn, Thái bảo là bọn Nguyễn Lỗi đều nói: "Nước ta chỉ nên giữ cửa ải cho kiên cố, việc bọn kia làm, không có gì đáng lo ngại".
Lời chua - Châu Hạ Lang: Xem Lý Thái Tông, năm Kiền phù hữu đạo thứ 3 (Chính biên III, 3).
Châu An Bình: Theo Đại Thanh nhất thống chí: Châu An Bình thuộc phủ Thái Bình tỉnh Quảng Tây.
Châu Ngô, châu Tầm: Xem Lý Thái Tông, năm Sùng Hưng đại bảo thứ 5 (Chính biên III, 18-19).
Liêm Châu: Tức Thái Bình quân, xem Lê Đại Hành, năm Hưng Thống thứ 2 (Chính biên I, 25-26).
L ạng Sơn: Xem năm Quang Thuận thứ 10 (Chính biên XXI, 19, 31). Trăm quan dâng tờ biểu xin nhà vua xưng đúng tôn hiệu; nhà vua không nhận lời.

Tr ước kia, khi Thái Tổ lên ngôi vua, bầy tôi làm tờ biểu dâng đế^1 hiệu, Thái Tổ nhún nhường không chịu nhận, phàm cho ban hành tờ chiếu tờ cáo đều xưng là vương^2; đến đời Thái Tông, Nhân Tông vẫn theo vương hiệu. Kịp khi nhà vua vào triều đường nối ngôi vua, Lễ bộ thị lang Lương Như Hộc và Nguyễn Đình Mỹ thường lấy cớ là thời tiết hòa thuận, hòa cốc phong đăng, muôn dân yên lành, mọi vật sinh nở, xin dâng tôn hiệu; nhà vua không nhận lời. Đến nay, đại thần và trăm quan dâng biểu cố xin. Nhà vua nói: "Tôn hiệu hoàng đế, trẫm chưa dám nói đến. Nay trẫm xưng với quần thần là hoàng thượng, xưng ở nhà thái miếu là tự hoàng, như thế cũng đã đủ phân biệt với hiệu "vương"3 của các vương khác rồi, các ngươi nên thể tất ý của trẫm.

Đợ i mấy năm sau nữa, nếu thấy trên được trời giúp, dưới được dân yên, mưa thuận, gió hòa, nước nhỏ mến đức, nước lớn sợ oai, lúc bấy giờ bàn đến tôn hiệu". Trăm quan lại dâng biểu xin rằng: "Bệ hạ đã xứng ở ngôi chí tôn, cần phải xưng tôn hiệu một cách chính xác". Nhà vua không theo.

L ời cẩn án - Theo Đại Việt thông sử của Lê Quý Đôn, Lê Thái Tổ năm Thuận Thiên thứ nhất (1428) bầy tôi làm tờ biểu dâng đế hiệu, vua Thái Tổ nhún nhường không nhận, phàm tờ chiếu, tờ cáo đều xưng "đại vương". Như thế, đủ tỏ ra rằng đời Lê Thái Tổ chưa xưng đế hiệu; đến như việc xưng hiệu của Thái Tông và Nhân Tông tuy không có văn kiện rõ rệt, nhưng cứ xem như Thánh Tông lên ngôi vua đến nay đã 8 năm, bầy tôi mới xin dâng đế hiệu, thì có thể biết rằng nhà Lê từ Thái Tông, Nhân Tông trở về trước đều xưng vương hiệu. Tuy thế, Thánh Tông đối với bầy tôi xưng là hoàng thượng, đấy là nghĩa thông thường, còn đối với nhà thái miếu mà xưng là tự hoàng, thì thấy nghĩa ở kinh điển nào? Sau này đối với nhà thái miếu lại còn xưng là quốc hoàng^1 nữa. Đến như tờ chế, tờ cáo ban cho bầy tôi cũng xưng là hoàng thượng^2, thì thật không có kinh điển nào cả. Vì thế nên người làm vua lúc bắt đầu xây dựng công việc, cần nhất là phải kê cứu vào điển lễ đời cổ.

1 Chữ "đế" chữ "vương" đều nghĩa là vua, nhưng theo đẳng cấp thời phong kiến thì "đế" là hoàng đế (vua một nước lớn) dùng vũ lực bắt nước nhỏ phải phụ thuộc vào nước mình và hằng năm phải cống nạp. "Vương" là quốc vương (vua một nước nhỏ), phải chịu vua nước lớn phong cho. Nhưng đối với nước lớn tuy xưng là "vương" mà đối với thần dân nước mình thì lại xưng là hoàng đế. Có khi cũng dùng vũ lực bắt nước nhỏ khác phải lệ thuộc vào nước mình và phong vương cho nước nhỏ ấy.

2 Chữ "đế" chữ "vương" đều nghĩa là vua, nhưng theo đẳng cấp thời phong kiến thì "đế" là hoàng đế (vua một nước lớn) dùng vũ lực bắt nước nhỏ phải phụ thuộc vào nước mình và hằng năm phải cống nạp. "Vương" là quốc vương (vua một nước nhỏ), phải chịu vua nước lớn phong cho. Nhưng đối với nước lớn tuy xưng là "vương" mà đối với thần dân nước mình thì lại xưng là hoàng đế. Có khi cũng dùng vũ lực bắt nước nhỏ khác phải lệ thuộc vào nước mình và phong vương cho nước nhỏ ấy.
3 Chữ "vương" này chỉ có nghĩa là một nước, về phần vinhự thì hơn cả tước công tước hầu, nhưng không phải là vua một nước. Ví dụ: như Hưng đạo vương Quốc Tuấn triều Trần, Cung vương Khắc Xương triều Lê.
Tháng 11. Xét tội những tù phạm hiện giam trong ngục.
Nhà vua h ạ sắc lệnh cho tể thần^3 lúc xét tội những tù phạm hiện giam, phải có quan chức của Đại lý tự, nếu người có tội kêu là xét oan, thì cho quan chức của Đại lý tự cùng người có tội biện bạch bẻ bác với nhau.

Nguy ễn Phục, đô chỉ huy, giữ việc vâng tờ chiếu của vua xét hỏi hình ngục mà không khám xét được mau chóng, để việc hình ngục phần nhiều đình trệ. Nhà vua hạ lệnh cho gián quan^4 là bọn Trần Thốc xét hỏi về tội chậm trễ của Nguyễn Phục.
Thi nho thần^5ở Phượng Nghi đường.
Nhà vua cho tri ệu những người trước đã đỗ tiến sĩ hện làm việc ở các nha môn là bọn Lê Đình Tuấn cùng với bí thư giám là bọn Lương Thế Vinh, cộng 30 người, đến Phượng Nghi đường. Nhà vua ra đầu bài để khảo thí bọn này. Trong số ấy có thị chế Dương Như Châu vì học nghiệp không tiến, phải xuất ra làm Hồng lô tự thừa.

L ời chua - Phượng Nghi đường: Nay không khảo cứu được. Khôi phục quan chức cho Nguyễn Như Đổ.
Nguyễn Như Đổ trước kia làm thượng thư bộ Lại, vì lựa chọn ghi chú việc bổ dụng người không được minh bạch, nên bị cất chức, đến đây nhà vua lại triệu vào triều cho khôi phục lại chức cũ.
Nguy ễn Như Đổ thường xin cho giáo thụ^6được cất nhắc lên chức tri huyện^7. Nhà vua nói: "Giáo thụ cần phải để giữ chức vụ lâu dài, mới có thể mong họ giáo dục học trò thành người tài giỏi được. Nhà ngươi giữ chức vụ lựa chọn cân nhắc để bổ sung các chức, nếu dám có điều gì thay đổi, tội ấy không phải nhỏ đâu!".

Nguy ễn Như Đổ thường xin cho Quản lãnh^8 Lê Bốc được giữ chức Tổng tri^9, nhà vua nói: "Lê Bốc có bệnh tê, yếu đuối không thể làm gì được; thế mà nhà ngươi hai ba lần xin cất nhắc hắn lên, nhà ngươi thật là một viên quan gian giảo".
Lời phê - Đã biết là người gian giảo, sao lại còn dùng?
Xét duyệt số hộ người Chiêm Thành.
Khoảng niên hiệu Thái Hòa (1443-1453), người Chiêm Thành sang quy phụ nước ta, tất cả trai gái hơn 200 người, lúc ấy đã phân phối họ đến ở các đạo. Nay nhà vua hạ lệnh xét duyệt số hộ khẩu của
1 Xem thêm Chính biên quyển XXI tờ 7 ở dưới. 2 Xem thêm Chính biên quyển XXI tờ 7 ở dưới.
3 Xem chú thích ở Chính biên quyển VIII, tờ 35.
4 Viên quan giữ việc can ngăn vua.
5 Bầy tôi có văn học.
6 Viên quan chuyên giữ việc dạy học trò.
7 Viên quan cai trị trong một huyện, giữ công việc hành chính.
8 Theo binh chế đời Lê Thánh Tông, đặt ngũ phủ quân, mỗi phủ 6 vệ. Tổng tri là chức đứng đầu một vệ; mỗi vệ có 5 sở hoặc 6 sở, Quản lãnh là chức đứng đầu một sở.
9 Theo binh chế đời Lê Thánh Tông, đặt ngũ phủ quân, mỗi phủ 6 vệ. Tổng tri là chức đứng đầu một vệ; mỗi vệ có 5 sở hoặc 6 sở, Quản lãnh là chức đứng đầu một sở.
họ có bao nhiêu người, định cách kiềm chế để họ được theo một phạm vi nhất định; cấm nhà quan, nhà tư không được dùng họ làm nô tì.
Hoàng trùng phát sinh ở Bắc Đạo.
Ở Bắc Đạo nhiều nơi phát sinh hoàng trùng. Thừa chính sứ là bọn Lê Văn Khác không biết đem việc ấy tâu bày, chỉ ngồi nhìn sự tai hại của dân, nên mỗi người đều bị giáng chức một cấp.
Nhà vua nh ận thấy cái thành ở hoàng cung vừa thấp vừa nhỏ, hạ lệnh cho bọn Trịnh Công Lộ, hữu đô đốc phủ Đông quân, đốc thúc quân ngũ phủ đắp thành ấy; sau đó vì năm ấy dân bị đói, giá gạo cao, bèn thôi không đắp nữa.
Lời chua - Bắc Đạo: Xem Lê Thái Tổ năm Thuận Thiên thứ 6 (Chính biên XV, 5). Tháng 12. Làm lễ tế hưởng về mùa đông, bắt đầu từ lễ này trong chúc từ xưng là "Hiếu tôn quốc hoàng".
Tr ước đây, tế ở thái miếu, trong chúc từ xưng là tự hoàng^1, đến nay tế về tiết mùa đông, xưng là hiếu tôn quốc hoàng^2. Danh hiệu "quốc hoàng" bắt đầu từ đây. Còn những tờ chế, tờ cáo ban cấp bầy tôi đều xưng là "hoàng thượng chế cáo". Tờ chế, tờ cáo xưng là hoàng thượng cũng bắt đầu từ đấy.
Lời phê - Hai chữ "quốc hoàng" rất trái nghĩa và quê mùa. Như thế, sao lại gọi là người sùng thượng văn học được?
Khôi phục quan chức cho Lê Thiệt.
Tr ước đây, Thiệt giữ chức Tây quân tả đô đốc, can tội tham tang, bị bãi^3. Đến nay, nhà vua xét thấy tài của Thiệt có thể dùng được, hạ lệnh cho trả lại chế mệnh phong cho Thiệt mà bị thu hồi từ trước.
Hạ chiếu cho các quan đề cử những viên huyện lệnh cương trực.
Nhà vua h ạ lệnh cho các quan trong triều xét những viên huyện lệnh nào là người cương trực dám đấu chọi với kẻ gian tà, thì mỗi viên quan trong triều đều được đề cử một người. Lúc ấy, Nguyễn Như Đổ, thượng thư bộ Lại, đề cử bọn Nguyễn Thế Mỹ tám người để ứng tuyển. Nhà vua xét thấy những người ấy đều mới ra làm quan, tài cán tầm thường, nên lại hạ lệnh cho cử lấy mười người hiện làm quan trong kinh từ hàng ngũ phẩm trở xuống. Lúc ấy Thái bảo Lê Niệm cử Công khoa cấp sự trung Lương Thế Vinh; Đô đốc Trịnh Văn Sái cử Hội khoa cấp sự trung Đặng Thục Giáo; Thượng thư Trần Phong cử Thượng bảo tự khanh Dương [Tông] Hải^4. Nhà vua xem tờ tâu của bọn Lê Niệm, thấy những người được đề cử nhiều người làm quan không xứng với chức vụ, bèn lựa bỏ họ tên bọn Lương Thế Vinh, chỉ để lại tên hai người ở trong hàng tuyển cử, là: giáo thụ Nguyễn Nhân Tùy và Tri huyện Đinh Bô Cương. Nhân đấy, nhà vua phê rằng: "Lục bộ, lục khoa và Ngự sử đài nếu ai đề cử không phải người tốt, sẽ luận vào tội giáng chức hoặc bãi chức, nếu cử được người xứng đáng, quyết nhiên sẽ được trọng thưởng". Rồi sai trung quan đem lời phê ấy bảo cho quần thần biết, thì không ai là không phục tài xét đoán sáng suốt của nhà vua.

L ời phê - Tình trạng lúc bấy giờ thế nào khó biết rõ được, mà chỉ thấy làm như thế, thì việc ấy ta cũng chưa thể tin được^5.
Lời chua - Đinh Bô Cương: Người làng Cao Môn, huyện Thanh Chương^1.

1 Ông vua thừa kế cơ nghiệp của tổ tiên.
2 Người cháu hiếu thảo làm vua một nước.
3 Việc Lê Thiệt bị bãi, xem thêm Chính biên quyển XX, tờ 26.
4 Toàn thư chép: Dương Tông Hải, sách Cương mục tránh tên húy của nhà Nguyễn, nên chép là Dương Hải.
5 Nguyên văn lời phê bằng chữ Hán như thế này: "Đương thời tình trạng như hà, nan tri, nhi độ vân vân, ngô tư chi vị năng tín". Chúng tôi nhận thấy 10 chữ ở hai câu cuối, nghĩa rất lờ mờ, khó hiểu. Sách Cương mục nêu lời phê nàyở đầu dòng chỗ xóa bỏ tên Lương Thế Vinh, chỉ đề tên Nguyễn Nhân Tùy và Đinh Bô Cương. Như thế có thể hiểu hai câu này nghĩa là: "mà chỉ xóa tên người này đề tên người khác vân vân... thì ta chưa dám tin việc làm ấy đã là chính đáng", hay "chưa dám tin đã là sáng suốt".
Mở khoa thi hoành từ.
Quan viên t ừ tứ phẩm trở xuống đều được dự thi, số ứng thi gồm 30 người họp ở Phượng Nghi đường, nhà vua tự mình thân ra đầu bài thi. Khoa thi này, bọn Lang trung Nguyễn Tường và Lê Đình Tuấn, Tri huyện Nguyễn Nhân Thiếp và Đào Thuấn Cử, Viên ngoại lang Phạm Như Lam và Trần Quý Huyền đều dự trúng tuyển. Tất cả những người này đều được vào học tại Bí thư giám.

L ời chua - Phép thi khoa hoành từ: Theo Kiến văn lục của Lê Quý Đôn, thì thí sinh dự khoa hoành từ phải làm các bài thơ, phú, tán, tụng, ca, châm, không có thể thức nhất định.
Nguyễn Tường: Người làng Cao Cương, huyện Tân Phong, đỗ Tiến sĩ khoa Quý Mùi (1463) năm Quang Thuận.
Đào Thuấn Cử: Người làng Thuần Khang, huyện Siêu Loại, đỗ đồng Tiến sĩ khoa Bính Tuất (1466) năm Quang Thuận.
Hạ chiếu chọn các quan trong kinh thành ngoài các đạo lấy người nào có đức nhân từ, khoan hậu, sáng suốt, thành thực để bổ vào làm việc ở ty hình ngục.
Lúc ấy, Lang trung và Viên ngoại lang ở Bộ Hình là bọn Phạm Cấm và Đàm Văn Thông xét việc hình ngục phần nhiều oan uổng và quá đáng. Những người bị xử oan, thường thường kêu nài, cáo tố ở nơi triều đường. Nhà vua lấy làm chán ghét, nên hạ lệnh cho Nguyễn Như Đổ chọn các viên chức trong kinh thành, ngoài các đạo người nào có đức nhân từ, khoan hậu, sáng suốt, thành thực thì cất nhắc lên để thay thế bọn kia.
Lời chua - Phạm Cấm: Người làng Vân Nội, huyện Chương Đức, đỗ đồng tiến sĩ khoa Quý Mùi (1463) năm Quang Thuận.
Bảo Tỉ^2 truyền quốc đã khắc xong.
Tr ước đây, bàn về việc khắc bảo tỉ truyền quốc, nhà vua bảo bọn tể thần nên dùng những chữ "Thiên nam hoàng đế chi bảo". Nguyễn Cư Đạo, quyền Thượng thư bộ hộ, cho rằng hai chữ "Thiên nam" hầu như chữ mới sáng tác, không bằng chữ "Thuận thiên thừa vận chi bảo" đối với nghĩa được xác đáng hơn. Nhà vua sai bầy tôi hội bàn. Bí thư giám học sĩ là bọn Lương Như Học tâu nói: "Tham khảo trong sách Văn hiến thông khảo (Trung Quốc) thì nên dùng những chữ "Hoàng đế thụ mệnh chi bảo". Việc khắc chữ vào bảo tỉ lúc ấy mới quyết định. Nhà vua mới làm lễ cáo nhà thái miếu để khắc chữ. Đến nay bảo tỉ đã khắc xong, lại ra lệnh cho thái sư Đinh Liệt đem lòng kính cẩn của nhà vua làm lễ cáo nhà thái miếu.
Lê Bá Tu, giám sát ngự sử Nam Đạo, phải giáng chức làm tri châu.
Lê Bá tu làm ngự sử dâng sớ cực lực nói về việc sai lầm về chính sự lúc bấy giờ, lời sớ trái ngược với ý nhà vua, nên Bá Tu bị xuất ra làm tri châu Lộng Nguyên, phủ Bắc Bình.
L ời chua - Châu Lộng Nguyên: Từ đời nhà Lý trở về trước gọi là châu Quảng Nguyên; nhà Lê, năm Quang Thuận đổi là châu Lộng Nguyên, năm Hồng Đức đổi làm châu Quảng Uyên; nay đổi làm huyện, thuộc tỉnh Cao Bằng^3.
Khơi vét Liên Cảng ở Thuận Hóa cùng các cảng ở Thanh Hóa và Nghệ An. Lời chua - Liên cảng: Xem Hồ Hán Thương, năm Khai Đại thứ 2 (Chính biên XII, 5).
1 Nay thuộc huyện Thanh Chương, tỉnh Nghệ An.
2 Cái ấn (con dấu) của vua gọi là bảo tỉ.
3 Nay huyện Quảng Uyên hợp nhất với huyện Phú Hòa thành huyện Quảng Hòa, tỉnh Cao Bằng.

Các c ảng ở Thanh Hóa: Ngọc Giáp cảng ở huyện Quảng Xương; Lẫm Cảng và Chiếu Bạch cảng đều ở huyện Tống Sơn; Vi cảng ở huyện Hoằng Hóa; Linh Trường cảng ở huyện Hậu Lộc; Thần Phù cảng ở huyện Nga Sơn; Hải Yến cảng ở huyện Đông Sơn; Đồng Hòa cảng và Trầm Mông cảng đều ở huyện Ngọc Sơn.

Các c ảng ở Nghệ An: Xước cảng và Tang cảng đều ở huyện Quỳnh Lưu; My cảng ở huyện An Thành; Thiết cảng, Hương Cái cảng và Đích cảng đều ở huyện Hưng Nguyên; Na cảng ở huyện Cẩm Xuyên; Lạc cảng ở huyện Kỳ Anh.
Mậu Tí, năm thứ 9 (1468). (Minh, năm Thành Hóa thứ 4). Tháng giêng, mùa xuân. Định thể lệ thuyên chuyển cất nhắc những viên quan giữ chức nơi biên viễn.
Tr ước đây, có sắc lệnh cho viên quan nào giữ chức ở nơi biên viễn đủ 9 năm thì được điều động giữ chức ở nơi kinh huyện^1. Đến nay nhà vua ra sắc lệnh: phàm quan viên giữ việc ở nơi biên viễn lam chướng, người nào biết hết lòng vỗ về thương yêu nhân dân, không nhũng nhiễu về việc thúc giục tô thuế mà thuế khóa vẫn được đủ số, thì khi mãn hạn 6 năm chuẩn cho được đổi về chỗ thủy thổ lành; nếu người nào thác thốn, thì lại đổi đi nơi biên viễn, đợi đủ 6 năm sẽ lượng xét để cho thuyên chuyển.
Tháng 4, mùa hạ. Đại hạn. Định thể thức về thư khế.
Hồi đầu triều Lê, thư khế ở dân gian chưa có thể thức nhất định. Đến nay nhà vua hạ lệnh cho bộ Lễ bàn định thể thức văn khế^2để ban hành ở dân gian.
Tháng 8, mùa thu. Nhà vua đi tuần du đến Lam Kinh.
Nhà vua cùng Hoàng thái tử, Kỳ quận công Lê Niệm và bầy tôi tùy tùng là bọn Lê Hoằng Dục, Đỗ Nhuận, Quách Đình Bảo, vua tôi thay đổi nhau liên tục làm bài ca, sáng tác tập thơ Anh khoa hiếu trị. Lời chua - Lê Hoằng Dục: Người làng Hải Lịch, huyện Lôi Dương, con một công thần khai quốc là Lê Văn Linh.
Đỗ Nhuận: Người Kim Hoa, đỗ đồng tiến sĩ khoa Bính Tuất (1466) năm Quang Thuận.
Tháng 10, mùa đông. Trần Phong phạm tội, giao xuống cho Hình quan xét nghĩ.
Lúc ấy, Lê Bô phạm tội tham tang, phải luận vào tội kình^3. Trần Phong xin cho Lê Bô được nộp tiền chuộc tội. Nhà vua bảo bầy tôi trong triều rằng: "Trần Phong xin cho người can tội tham tang được nộp tiền chuộc, như thế thì người giàu có nhiều của đút lót mà khỏi tai vạ, người nghèo vì không có tiền mà chịu tội lỗi, thế là Trần Phong dám làm trái cả phép tắc của tổ tông, thiện tiện tác uy tác phúc, để làm hại cả nước. Vậy hạ lệnh cho pháp ti xét xử trị tội theo những luật định".

Tr ần Phong là người hay ton hót. Lúc ấy bố người vợ cả của vua là Nguyễn Đức Trung và cậu vua là Nguyễn Yên vừa có quyền thế vừa được vua yêu không ai sánh bằng. Phong dùng mánh khoé siểm nịnh để phụng sự hai người này. Một hôm, vì dư luận áp bức, Phong phải đàn hặc sự trái phép của Đức Trung; chiều hôm ấy, Phong đến nhà Đức Trung để xin lỗi. Phong lại thường xin dâu gia với Nguyễn Yên, suốt ngày đứng lạy ở sân nhà Nguyễn Yên, Yên mới nhận lời. Nhà vua bảo với Nguyễn Như Đổ rằng: "Trần Phong là người ngoài mặt làm ra nghiêm nghị, mà trong bụng thì nhu ác, phát ngôn một cách sơ suất. Đến như hắn ton hót phụng sự bọn quyền quý: liếm mụn cho Đức Trung, mút ung thư cho Nguyễn Yên^1đấy là mánh khoé sở trường của hắn dùng để tiến lên chức quan cao cả".

1 Chữ "kinh huyện" triều Hậu Lê, không thấy tài liệu nào giải nghĩa rõ. Chúng tôi tham khảo Hội Điển triều Nguyễn (quyển XI tờ 5, phần Lại bộ quan chế) thì thấy những huyện Hương Trà, Quảng Điền và Hương Thủy thuộc phủ Thừa Thiên gọi là "Kinh huyện" nghĩa là huyện ở liền kinh kỳ. Viên quan Tri huyện ở kinh huyện phẩm trật cao hơn các viên huyện khác một bậc. Như vậy, ta có thể hiểu "kinh huyện" triều Hậu Lê tức là huyện Thọ Xương và Quảng Đức ở liền kinh thành Thăng Long.
2 Lời giao ước viết thành văn, như sau này người bán ruộng đất hoặc vay nợ phải viết văn khế giao cho chủ mua, chủ nợ giữ. 3 Một tội trong ngũ hình (kình, tị, phi, cung và đại tích) đời cổ. Người bị luận vào tội này, phải chịu thích chữ vào trán rồi đổ mực lên trên.
Bổ dụng Phạm Phổ, thái tử thị giảng^2, làm quan chỉ huy.
Ph ổ, trước đây đỗ tiến sĩ, từng giữ chức quan thái tử thị giảng. Đến nay 3 lần dâng tờ tâu xin bổ sung chức quan võ, nhà vua khen là người có chí, cho nên được đặt cách bạt bổ. Tiến sĩ được cất nhắc sang chức quan võ bắt đầu từ đây.

Ph ổ muốn cho quyền vị của mình được vững vàng, mới nịnh hót nương nhờ mụ Đồng Đào là huy nhân trong bọn nữ quan, cầu xin với mụ ấy đem con gái mình tiến nạp vào trong cung. Nhà vua dụ bảo bầy tôi trong triều rằng: "Phổ chỉ là một người bầy tôi hại nước mà thôi". Sau nhà vua bãi chức quan chỉ huy của Phổ.
Lời chua - Phạm Phổ: Người làng An Bài, huyện Bình Lục.
Huy nhân: Theo quan chế đời Hồng Đức, Huy nhân là quan hàm của nội mạng phụ^3, phẩm trật vào hàng tùng tam phẩm.
Tháng 11. Người hoạn giả là Phan [Tông] Trinh^4 phạm tội, giao xuống quan giữ hình ngục xét, luận vào tội chết.
Lúc ấy, hoạn giả là bọn Nguyễn Thư, Chu Đức Đại, Dương Minh Phong, Ngô Át và Phan Trinh can tội ăn của đút. Pháp ti luận Phan Trinh vào tội tử hình, còn bọn Nguyễn Thư đều được theo sự khoan hồng giảm nhẹ tội. Ngự sử là bọn Trần Thốc và Nguyễn Văn Chất nói: "Bọn Nguyễn Thư, Phan Trinh đều là thân phận là người gần vua mà ăn của đút, quan giữ việc pháp luật cầm cán cân công bằng, đáng phải luận bọn này vào tử hình, nay nghị bọn Nguyễn Thư được theo sự khoan hồng giảm nhẹ tội, mà một mình Phan Trinh bị tử hình, như thế thì pháp luật không làm cho thiên hạ tin là công bằng được". Nhà vua nói: "Bọn Nguyễn Thư ăn của đút, tội của chúng đáng phải chết, nay ta không giết, là còn mong một ngày kia chúng đổi lỗi, để phòng có khi sai khiến đến. Còn như Phan (Tông) trinh làm con nuôi của hoạn quan tên là Hiền, sau khi tên Hiền chết, Trinh lấy cướp vợ của Hiền; năm trước Trinh lại giao hợp đùa bỡn với một cung nữ, hai tội ấy đều nặng cả, nay luận vào tội chết là đáng lắm".
Kỷ Sửu, năm thứ 10 (1469). (Minh, năm Thành Hóa thứ 5). Tháng 2 nhuận, mùa xuân. Cấm tiềm tàng đồ binh khí.
Nhà vua d ụ bảo các quan văn, võ: "Trẫm nối ngôi vua, giữ cơ nghiệp lớn đến nay đã được lâu năm, trong nước bình yên, không phải dùng đến binh cách. Vậy hạ lệnh cho trong nước không ai được cất giấu đồ binh khí ở trong nhà".

Nhà vua ra s ắc lệnh dụ bảo quân dân trong nước: "Những thứ áo giáp, mũ trụ, để làm cho dung nghi quân sĩ được hùng mạnh: như nón thủy ma, nón sơn đỏ, là thứ nón của thân quân được đội để túc trực bảo vệ kinh thành. Thế mà nay ở hàng chợ, ở dân gian phần nhiều mua bán thứ nón ấy, thì không lấy gì mà phân biệt được hình sắc quân sĩ, cần phải cấm chỉ việc mua bán ấy".
1 Hai câu này do thành ngữ "doãn ung thị trĩ" (mút ung thư, liếm mủ máu), đời xưa dùng để chửi độc địa những hạng tìm mọi cách đê hèn bẩn thỉu, nịnh hót người quyền quý để cầu giàu sang.
2 Chức quan có nhiệm vụ giảng giải mọi điều cho Thái tử hiểu. Thường lấy những người có văn học. Cũng gọi là Đông cung Thị giảng.
3 Xem chú thích số 3 Chính biên quyển XI, tờ 44 về chữ nội mạng phụ.
4 Nguyên văn chép "hoạn giả Phan Trinh", dưới đoạn văn này lại chép việc: "Phan Trinh lấy cướp vợ hoạn quan tên là Hiền". Đã là "hoạn giả" hoặc "hoạn quan", sao lại có vợ? Tham khảo Toàn thư chép thì Phan Tông Trinh là "nội thần", Hiền là "nội quan". Chữ "nội thần" hoặc "nội quan" theo nghĩa trong Từ thư: bầy tôi thân cận ở nơi cung cấm của vua chúa, nhưng cũng có triều gọi hoạn quan là nội thần hoặc nội quan. Vậy chữ hoạn giả và hoạn quan chép ở đoạn văn này tưởng nên hiểu nghĩa như chữ nội thần và nội quan mà Toàn thưđã chép.

Nhà vua ra s ắc lệnh cho các vệ, các ti, các sở: "Nếu khí giới có hao mòn, khuyết mẻ, đều đem đến kho khố để tu tạo lại theo như quy thức, không ai được thiện tiện đem đến các nơi nhà công, nhà lính ở ngoài thành để sửa chữa hoặc làm mới. Người nào trái lệnh sẽ bị luận vào tội lưu".
Định thể lệ về việc ban cấp chế, cáo và sắc.
Theo th ể lệ cũ, những sắc chỉ, ân mệnh do triều đình ban cấp cho các quan: ban cấp cho quan văn hàng nhất phẩm, dùng chế; ban cấp cho quan võ hàng nhất, nhị phẩm, quan văn hàng nhị tam pẩm, dùng cáo; ban cấp cho quan võ hàng tam phẩm, quan văn hàng tứ, ngũ phẩm, dùng sắc. Ngoài ra đều ban cấp khám hợp. Đến nay, nhà vua ra sắc lệnh nghị định: Phàm tước công, tước hầu, tước bá cấp bằng chế mệnh; văn, võ trăm quan từ nhị phẩm trở lên cấp bằng cáo mệnh; tam, tứ và ngũ phẩm cấp bằng sắc mệnh giấy rồng (long tiên); lục và thất phẩm cấp bằng sắc mệnh hắc lạn; bát và cửu phẩm cấp khám hợp.

L ời chua - Long tiên: Giấy vàng, điểm vết bạc lưa thưa và vẽ hình con rồng. Hắc lạn: Giấy vàng, chung quanh bôi đen.
Khám hợp: Giấy trắng viết chữ đen. Cũng như bằng cấp sau này.
Tháng 3. Nhà vua tuần du Bình Than, bèn đi đánh Bồn Man.
Lời chua - Bình Than: Xem Trần Nhân Tông, năm Thiệu Bảo thứ 4 (Chính biên VII, 28).
B ồn Man: Xem Lê Nhân Tông, năm Thái Hòa thứ 6 (Chính biên XVIII, 8). Người Chiêm Thành sang lấn cướp Hóa Châu.
Định bản đồ trong nước.
Nhà vua định bản đồ 12 thừa tuyên như sau này:
I^1- Thanh Hóa quản lĩnh 4 phủ, 16 huyện, 4 châu;
II- Nghệ An quản lĩnh 8 phủ, 18 huyện, 2 châu;
III- Thuận Hóa quản lĩnh 2 phủ, 7 huyện, 4 châu;
IV- Nam Sách nay đổi làm Hải Dương, quản lĩnh 4 phủ, 18 huyện;
V- Thiên Trường nay đổi làm Sơn Nam, quản lĩnh 11 phủ, 42 huyện;
VI- Quốc Oai nay đổi làm Sơn Tây, quản lĩnh 6 phủ, 24 huyện;
VII- Bắc Giang nay đổi làm Kinh Bắc, quản lĩnh 4 phủ, 19 huyện;
VIII- An Bang quản lĩnh 1 phủ, 3 huyện, 4 châu;
IX- Tuyên Quang quản lĩnh 1 phủ, 2 huyện, 5 châu;
X- Hưng Hóa quản lĩnh 3 phủ, 4 huyện, 17 châu;
XI- Lạng Sơn quản lĩnh 1 phủ, 7 châu;
XII- Thái Nguyên nay đổi làm Ninh Sóc, quản lĩnh 3 phủ, 8 huyện, 7 châu;
Lại đổi Trung đô phủ làm Phụng Thiên, quản lĩnh 2 huyện.
Lời chua -
I- Thanh Hóa bốn phủ:
1 Những chữ số La Mã chua ở trang này cũng như các trang sau, từ I đến XII nguyên văn không có, ở đây chúng tôi đánh số thêm vào để tiện việc khảo cứu, còn phủ Phụng Thiên, vì không liệt vào 12 thừa tuyên nên để riêng không đánh số.
- Phủ Thiệu Thiên quản lĩnh 8 huyện: Thụy Nguyên, Vĩnh Phúc, Đông Sơn, Lôi Dương, An Định, Cẩm Thủy, Thạch Thành và Quảng Bình;
- Phủ Hà Trung quản lĩnh 4 huyện: Hoằng Hóa, Thuần Khang, Nga Sơn và Tống Sơn;
- Phủ Tĩnh Gia quản lĩnh 3 huyện: Nông Cống, Ngọc Sơn và Quảng Xương;
- Phủ Thanh Đô quản lĩnh 1 huyện: Thọ Xuân, và 4 châu: Quan Da, Lang Chánh, Tàm Châu và Sầm Châu.
II- Nghệ An tám phủ:
- Phủ Đức Quang quản lĩnh 6 huyện: Thiên Lộc, La Sơn, Chân Phúc, Thanh Chương, Hương Sơn và Nghi Xuân;
- Ph ủ Diễn Châu quản lĩnh 2 huyện: Đông Thành và Quỳnh Lưu;
- Phủ Anh Đô quản lĩnh 2 huyện: Hưng Nguyên và Nam Đường;
- Phủ Hà Hoa quản lĩnh 2 huyện: Thạch Hà và Kỳ Hoa;
- Phủ Trà Lân quản lĩnh 4 huyện: Kỳ Sơn, Tương Dương, Vĩnh Khang và Hội Ninh;
- Ph ủ Quỳ Châu quản lĩnh 2 huyện: Trung Sơn và Thúy Vân;
- Phủ Ngọc Ma quản lĩnh 1 châu: Trịnh Cao;
- Phủ Lâm An quản lĩnh 1 châu: Quy Hợp.
III- Thuận Hóa hai phủ:
- Phủ Triệu Phong quản lĩnh 6 huyện: Đan Điền, Kim Trà, Tư Vinh, Hải Lăng, Vũ Xương, Điện Bàn và 2 châu: Thuận Bình, Sa Bôi;
- Phủ Tân Bình quản lĩnh 2 huyện: Khang Lộc, Lệ Thủy và 2 châu: Minh Linh, Bố Chính.
IV- Hải Dương bốn phủ:
- Phủ Thượng Hồng quản lĩnh 3 huyện: Đường Hào, Đường An và Cẩm Giàng;
- Phủ Hạ Hồng quản lĩnh 4 huyện: Gia Phúc, Tứ Kỳ, Thanh Miện và Vĩnh Lại;
- Phủ Nam Sách quản lĩnh 4 huyện: Thanh Hà, Thanh Lâm, Tiên Ninh và Chí Linh;
- Phủ Kinh Môn quản lĩnh 7 huyện: Giáp Sơn, Đông Triều, An Lão, Nghi Dương, Kim Thành, Thủy Đường và An Dương.
V- Sơn Nam mười một phủ:
- Phủ Thường Tín quản lĩnh 3 huyện: Thanh Đàm, Thượng Phúc và Phú Xuyên;
- Phủ Ứng Thiên quản lĩnh 4 huyện: Thanh Oai, Chương Đức, Sơn Minh và Hoài An;
- Phủ Lỵ Nhân quản lĩnh 5 huyện: Nam Xang, Kim Bảng, Duy Tiên, Thanh Liêm và Bình Lục;
- Phủ Khoái Châu quản lĩnh 5 huyện: Đông An, Kim Động, Tiên Lữ, Thiên Thi và Phù Dung;
- Ph ủ Thiên Trường quản lĩnh 4 huyện: Nam Chân, Giao Thủy, Mỹ Lộc và Thượng Nguyên;
- Phủ Nghĩa Hưng quản lĩnh 4 huyện: Đại An, Vọng Doanh, Thiên Bản và Ý Yên;
- Phủ Thái Bình quản lĩnh 4 huyện: Thụy Anh, Phụ Dực, Quỳnh Côi và Đông Quan;
- Phủ Tân Hưng quản lĩnh 4 huyện: Ngự Thiên, Duyên Hà, Thần Khê và Thanh Lan;
- Ph ủ Kiến Xương quản lĩnh 3 huyện: Thư Trì, Vũ Tiên và Chân Định;
- Phủ Trường An quản lĩnh 3 huyện: Gia Viễn, Yên Mô và Yên Khang;
- Phủ Thiên Quan quản lĩnh 3 huyện: Phụng Hóa, An Hóa và Lạc Thổ.
VI- Sơn Tây sáu phủ:
- Phủ Quốc Oai quản lĩnh 5 huyện: Từ Liêm, Phúc Lộc, Yên Sơn, Thạch Thất và Đan Phượng;
- Phủ Tam Đái quản lĩnh 6 huyện: An Lãng, An Lạc, Bạch Hạc, Tiên Phong, Lập Thạch và Phù Khang;
- Phủ Lâm Thao quản lĩnh 4 huyện: Sơn Vi, Thanh Ba, Hoa Khê và Hạ Hoa;
- Phủ Đoan Hùng quản lĩnh 5 huyện: Đông Lan, Tây Lan, Sơn Dương, Đương Đạo và Tam Dương;
- Ph ủ Đà Dương quản lĩnh 2 huyện: Tam Nông và Bất Bạt;
- Phủ Quảng Oai quản lĩnh 2 huyện: Mỹ Lương và Minh Nghĩa.
VII- Kinh Bắc bốn phủ:
- Phủ Từ Sơn quản lĩnh 5 huyện: Đông Ngàn, Yên Phong, Tiên Du, Võ Giàng và Quế Dương;
- Phủ Thuận An quản lĩnh 5 huyện: Gia Lâm, Siêu Loại, Văn Giang, Gia Định và Lang Tài;
- Phủ Bắc Hà quản lĩnh 3 huyện: Kim Hoa, Hiệp Hòa và Yên Việt;
- Phủ Lạng Giang quản lĩnh 6 huyện: Phượng Nhỡn, Hữu Lũng, Yên Dũng, Bảo Lộc, Yên Thế và Lục Ngạn.
VIII- An Bang một phủ:
- Phủ Hải Đông quản lĩnh 3 huyện: Hoa Phong, Yên Hưng, Hoành Bồ và 4 châu: Tân Yên, Vạn Ninh, Vân Đồn, Vĩnh An.
IX- Tuyên Quang một phủ:
- Phủ Yên Bình quản lĩnh 1 huyện: Yên Phúc và 5 châu: Thu Vật, Lục Yên, Vị Xuyên, Đại Man và Bảo Lạc.
X- Hưng Hóa ba phủ:
- Phủ Quy Hóa quản lĩnh 3 huyện: Trấn Yên, Yên Lập, Văn Chấn và 2 châu: Văn Bàn, Thủy Vĩ;
- Phủ Gia Hưng quản lĩnh 1 huyện: Thanh Xuyên và 5 châu: Phù Hoa, Mộc Châu, Việt Châu, Mai Châu, Thuận Châu;
- Phủ Yên Tây quản lĩnh 10 châu: Lai Châu, Luân Châu, Quỳnh Nhai, Chiêu Tấn, Hợp Phì, Kiêm Châu, Tuy Phụ, Hoàng Nham, Lễ Toàn và Tung Lăng.
XI- Lạng Sơn một phủ:
- Phủ Trường Khánh quản lĩnh 7 châu: Lộc Bình, Văn Uyên, Thoát Lãng, Thất Tuyền, Văn Lan, Yên Bác và Ôn Châu.
XII- Ninh Sóc ba phủ:
- Phủ Phú Bình quản lĩnh 7 huyện: Bình Tuyền, Phổ Yên, Đồng Hỉ, Tư Nông, Đại Từ, Phú Lương, Văn Lãng và 2 châu: Vũ Nhai, Định Hóa;
- Phủ Thông Hóa quản lĩnh 1 huyện: Cảm Hóa và 1 châu: Bạch Thông;
- Phủ Cao Bằng quản lĩnh 4 châu: Thượng Lang, Hạ Lang, Thạch Lâm và Quảng Uyên.
Ph ụng Thiên một phủ:
- Quản lĩnh 2 huyện: Thọ Xương và Quảng Đức.
Xét^1:

I. Thanh Hóa: Đời Hùng Vương xưa Thanh Hóa thuộc bộ Cửu Chân; nhà Tần, thuộc Tượng Quận; nhà Hán, là quận Cửu Chân; Ngô, Tấn, và Tống cũng theo tên cũ của Hán; Lương Võ đế đổi Cửu Chân làm Ái Châu; nhà Tùy lại gọi là Cửu Chân quận; nhà Đường chia đặt làm 2 quận: Ái Châu và Cửu Chân.

Nhà Đinh và nhà Lê gọi Thanh Hóa là Ái Châu; nhà Lý đổi làm trại, năm Thiên Thành thứ hai đổi làm Thanh Hoa phủ; Nhà Trần năm Nguyên Phong thứ 6 gọi là Trại; khoảng năm Thiệu Phong lại đổi làm lộ, chia đặt 3 phủ là: Thanh Hoa, Cửu Chân và Ái Châu; năm Quang Thái thứ 10 đặt trấn Thanh Đô, đem 3 phủ này lệ-thuộc vào trấn ấy; nhuận Hồ đổi phủ Thanh Hóa làm phủ Thiên Xương, hợp với Cửu Chân, Ái Châu làm tam phụ, gọi là Tây Đô; thuộc Minh lại hợp lại làm phủ Thanh Hóa; nhà Lê năm Thuận Thiên nguyên niên đổi thuộc đạo Hải Tây; năm Thiệu Bình thứ 2, Thanh Hóa có 6 phủ lệ thuộc là: Thiệu Thiên, Hà Trung, Tĩnh Gia, Thanh Đô, Trường Yên và Thiên Quan; năm Quang Thuận thứ 7 đặt làm Thanh Hóa thừa tuyên; đến đây trích 2 phủ Trường Yên và Thiên Quan cho lệ thuộc vào Sơn Nam; năm Hồng Đức thứ 21 đổi làm xứ; khoảng giữa năm Hồng Thuận gọi là trấn; sau khi Lê Trung Hưng đặt làm Thanh Hoa nội trấn, rồi lại trích lấy 2 phủ Trường Yên và Thiên Quan ở Sơn Nam cho lệ thuộc vào, gọi là Thanh Hoa ngoại trấn; nhà Ngụy Tây đem Thanh Hoa ngoại trấn lệ thuộc vào Bắc Thành; bản triều năm Gia Long

1 Đoạn văn dưới đây, sử gia chép sự duyên cách của 12 thừa tuyên và phủ Phụng Thiên từ đời Hùng Vương đến đời Tự Đức, tức là đến thời gian biên soạn bộ Cương mục này. Về các triều nhà Hồ, nhà Mạc và nhà Tây Sơn, họ chép là nhuận Hồ, ngụy Mạc và ngụy Tây vì quan điểm của sử gia thời phong kiến họ cho các triều ấy là tiếm ngụy không phải chính thống. Ở đây chúng tôi cũng phải buộc lòng dịch theo nguyên văn, không hề thay đổi.
Những năm có sự thay đổi của từng địa phương từ đời Đinh đến đời Tự Đức, chúng tôi theo thứ tự từng triều đại trước sau mà chua thêm năm dương lịch chung cả ở đây để tiện khảo cứu.
Đinh (968-980). Tiền Lê (980-1009).
Lý Thái T ổ năm Thuận Thiên 14 (1023); năm Thiên Thành thứ 2 (1029); Lý Thái Tông (1028-1054); Lý Nhân Tông (1072-1127); Lý Anh Tông năm Đại Đinh thứ 10 (1149). Trần Thái Tông năm Thiên Ứng chính bình thứ 11 (1242), năm Nguyên Phong thứ 6 (1256); năm Thiên Bảo (1279-1284); năm Hưng Long thứ 15 (1307); khoảng năm Thiệu Phong (1341-1357); năm Long Khánh thứ 3 (1375); năm Quang Thái thứ 10 (1397).
Nhà Hồ (1400-1407); Thuộc Minh (1407-1427).
Nhà Lê, năm Thuận Thiên nguyên niên (1428); năm Thiệu Bình thứ 2 (1435); khoảng năm Diên Ninh (1454-1459); năm Quang Thuận thứ 7 (1466), năm Hồng Đức thứ 21 (1490); khoảng năm Hồng Thuận (1509-1516).
Nhà Mạc (1527-1593).
Lê Trung Hưng, năm Quang Hưng thứ 16 (1593); năm Vĩnh Trị thứ 2 (1677); năm Cảnh Hưng thứ 2 (1741), năm Cảnh Hưng thứ 47 (1786).
Nhà Tây Sơn (1790-1802).
Nhà Nguyễn Thái Tổ Gia Dụ (1558-1613) Hi Tông Hiếu văn (1614-1635); Gia Long nguyên niên (1802); Minh Mệnh năm thứ 2 (1821); Thiệu Trị năm thứ 3 (1843); Tự Đức năm thứ 6 (1853).
nguyên niên v ẫn gọi là trấn và đem Thanh Hoa ngoại trấn lệ thuộc vào; năm thứ 5 đổi ngoại trấn làm Thanh Bình đạo; năm Minh Mệnh thứ 2 đổi làm Ninh Bình đạo; năm thứ 10 đứng riêng làm Ninh Bình trấn; năm thứ 12 chia thành hai quản hạt: nội trấn làm Thanh Hoa tỉnh; ngoại trấn là Ninh Bình tỉnh; năm Thiệu Trị thứ 3 đổi nội trấn làm Thanh Hóa tỉnh.

II. Ngh ệ An: Đời Hùng Vương xưa, Nghệ An thuộc đất Việt Thường; nhà Tần, thuộc Tượng quận; nhà Hán, là huyện Hàm Hoan thuộc quận Cửu Chân; nhà Ngô chia Cửu Chân đặt làm quận Cửu Đức; nhà Tấn, nhà Tống vẫn theo như nhà Ngô; nhà Lương chia đặt làm Đức Châu, Lỵ Châu và Minh Châu; nhà Tùy năm Khai Hoàng thứ 8 đổi Đức Châu làm Hoan Châu, Lỵ Châu làm Trí Châu; năm Đại Nghiệp thứ 3 hợp cả Minh Châu, Trí Châu và Hoan Châu, đổi lệ thuộc quận Nhật Nam; nhà Đường, niên hiệu Vũ Đức chia quận Nhật Nam đặt làm Nam Đức châu, Lạo châu, Minh Châu và Hoan Châu, năm Trinnh Quán nguyên niên đổi Đức Châu lại làm Hoan Châu, còn Hoan Châu cũ thì đổi làm Diễn Châu; năm thứ 16 bỏ Diễn Châu hợp vào Hoan Châu; hồi đầu năm Thiên Bảo lại đổi là Hoan Châu, lệ thuộc vào quận Nhật Nam; từ năm Kiền Nguyên trở về sau gọi là Hoan Châu, rồi bỏ Tri Châu mà cho lệ thuộc vào Hoan Châu; năm Quảng Đức thứ hai chia Hoan Châu đặt quận Long Trì thuộc Diễn Châu, lại gọi là quận Diễn Thủy.

Nhà Đinh, nhà Lê gọi là Hoan Châu; nhà Lý đổi làm trại; năm Thiên Thành thứ 2 đổi tên là Nghệ An1, mà Diễn Châu thì đứng riêng làm châu; nhà Trần, năm Nguyên Phong thứ 6 lại gọi là trại, năm Long Khánh thứ 3 đổi Diễn Châu làm Diễn Châu lộ, chia Hoan Châu làm 4 lộ: Nhật Nam và Nghệ An nam, Nghệ An bắc, Nghệ An trung, cũng gọi là Nghệ An phủ; năm Quang Thái thứ 10 đổi Nghệ An làm Lâm An trấn, Diễn Châu làm Vọng An trấn; đời nhuận Hồ đổi Diễn Châu làm Linh Nguyên phủ, cùng với Thanh Hóa, Cửu Chân, Ái Châu gọi là tứ phụ; thuộc Minh lại đổi làm 2 phủ Diễn Châu và Nghệ An; nhà Lê, năm Thuận Thiên nguyên niên thuộc đạo Hải Tây; năm Quang Thuận thứ 7 đặt làm Nghệ An thừa tuyên; năm Hồng Đức thứ 21 đổi làm xứ; khoảng giữa năm Hồng Thuận đổi làm trấn; ngụy Tây đổi làm Trung Đô, lại gọi là Nghĩa An trấn; bản triều năm Gia Long nguyên niên lại đặt làm Nghệ An trấn; năm Minh Mệnh thứ 12 chia đặt 2 tỉnh: Nghệ An và Hà Tĩnh; năm Tự Đức thứ 6 đổi tỉnh Hà Tĩnh làm đạo, hợp vào Nghệ An; năm thứ 29 lại đặt tĩnh Hà Tĩnh như cũ.

III. Thu ận Hóa: Đời Hùng Vương xưa, Thuận Hóa là nước Việt Thường; nhà Tần, thuộc Tượng quận; nhà Hán, là quận Nhật Nam; nhà Tấn, là nước Lâm Ấp; nhà Tùy năm Đại Nghiệp nguyên niên đổi đặt là quận Tị Ảnh; cuối đời nhà tùy lại mất về Lâm Ấp; nhà Đường, khoảng niên hiệu Trinh Quán vỗ yên được Lâm Ấp, lại đặt làm Nam Ảnh châu; nhà Tống là Chiêm Thành, những đất Địa Lý, Ma Linh, Bố Chính, Ô Châu và Lý Châu đều thuộc vào địa bàn này.

Lý Thái Tông thân đi đánh Chiêm Thành, chúa Chiêm Thành dâng 3 châu; Địa Lý, Ma Linh và Bố Chính; Lý Nhân Tông đổi Địa Lý làm châu Lâm Bình, Ma Linh làm châu Minh Linh, Bố Chính làm châu Bố chính; Trần Anh Tông năm Hưng Long thứ 15 đem 2 châu Ô và Lý đặt làm Thuận Châu và Hóa Châu; Duệ Tông năm Long Khánh thứ đổi Lâm Bình làm Tân Bình; thuộc Minh chia đặt làm 2 phủ: Tân Bình và Thuận Hóa; hồi đầu triều Lê đổi làm 2 lộ: Tân Bình và Thuận Hóa, thuộc đạo Hải Tây; năm Quang Thuận thứ 7 đặt làm Thuận Hóa thừa tuyên; năm Hồng Đức thứ 21 đổi làm xứ quản lĩnh 2 phủ: Tân Bình và Thiệu Phong; khoảng giữa niên hiệu Hồng Thuận gọi là trấn; bản triều, Thái tổ Gia dụ hoàng đế trấn trị phương nam, dựng đô thành ở Thuận Châu, Hi Tông hiếu văn hoàng đế đem đất Nam Bố Chính đặt Bố Chính doanh, lấy sông Gianh làm giới mốc, còn Bắc Bố Chính thuộc về Nghệ An; năm Cảnh Hưng thứ 47 quân nhà Trịnh vào xâm lấn, đặt làm xứ Thuận Hóa; năm Gia Long nguyên niên chia đặt 3 doanh "trực lệ"2 là: Quảng Bình, Quảng Trị và Quảng Đức; năm Minh Mệnh thứ 2 đổi doanh Quảng Đức làm phủ Thừa Thiên; năm thứ 8 đổi doanh Quảng Trị làm trấn Quảng Trị, doanh Quảng Bình làm trấn Quảng Bình, đều bớt bỏ 2 chữ "trực lệ", năm thứ 12 đổi trấn Quảng Trị làm tỉnh Quảng Trị, trấn Quảng Bình làm tỉnh Quảng Bình; năm Tự Đức thứ 6 đổi tỉnh Quảng Bình làm đạo, hợp vào phủ Thừa Thiên; năm thứ 29 lại đặt tỉnh Quảng Trị như cũ.

1 Đại Nam nhất thống chí chép: Năm Thông Thụy thứ 3 (1036), đổi Hoan Châu làm Nghệ An châu và chua rằng: Tên "Nghệ An" bắt đầu từ đấy, Tham khảo Lý Nhân Tông kỷ trong sách Cương mục này cũng chép việc đổi Hoan Châu làm Nghệ An châu trại nhằm năm Thông Thụy thứ 3 (Xem thêm Chính biên quyển II tờ 40). Cùng một bộ sách Cương mục chép về sự duyên cách của một địa phương, mà mỗi nơi chép một khác, xa cách nhau hàng 6 năm, không rõ thế nào là đúng, sẽ khảo cứu sau.
2 Trực thuộc thẳng vào với kinh sư.
IV. H ải Dương: Đời Hùng Vương xưa, Hải Dương là bộ Dương Tuyền; nhà Tần, thuộc quận Nam Hải; nhà Hán, thuộc quận Giao Chỉ; nhà Ngô, thuộc Giao Châu; nhà Đường đặt Hải Môn trấn, lại gọi là Hồng Châu.

Nhà Đinh chia làm đạo; nhà [Tiền] Lê và nhà Lý cũng theo như nhà Đinh; nhà Trần đổi làm các lộ: Hồng Châu thượng, Hồng Châu hạ và Nam Sách thượng, Nam Sách hạ; năm Quang Thái thứ 10 đổi làm Hải Đông trấn; thuộc Minh, đổi thuộc 2 phủ Lạng Giang và Tân An; nhà Lê, năm Thuận Thiên thuộc Đông Đạo; khoảng niên hiệu Diên Ninh chia làm 2 lộ: Nam Sách thượng và Nam Sách hạ; năm Quang Thuận thứ 7 đặt Nam Sách thừa tuyên: đến đây đổi làm Hải Dương thừa tuyên; năm Hồng Đức thứ 21 đổi làm xứ; khoảng giữa năm Hồng Thuận đổi làm trấn; ngụy Mạc lấy Nghi Dương1 làm Dương Kinh, trích phủ Thuận An ở kinh Bắc và các phủ Khoái Châu, Tân Hưng2, Kiến Xương, Thái Bình ở Sơn Nam cho lệ thuộc vào Dương Kinh; nhà Lê, khoảng niên hiệu Quang Hưng lại đổi làm trấn theo nguyên như cũ: năm Cảnh Hưng thứ 2 chia làm 4 đạo: Thượng Hồng, Hạ Hồng, Đông Triều và An Lão; ngụy Tây đem phủ Kinh Môn đổi thuộc vào Yên Quảng; bản triều năm Gia Long nguyên niên lại đem Kinh Môn thuộc về trấn cũ và lệ thuộc vào Bắc Thành; năm Minh Mệnh thứ 3 đổi Thượng Hồng làm phủ Bình Giang, Hạ Hồng làm phủ Ninh Giang, còn hai đạo Đông Triều và An Lão thì đặt làm hai huyện; năm thứ 12 chia đứng riêng thành một hạt và đổi làm tỉnh Hải Dương.

V. S ơn Nam: Đời Hùng Vương xưa, Sơn Nam thuộc bộ Giao Chỉ; nhà Tần, thuộc Tượng quận; nhà Hán, lại thuộc quận Giao Chỉ; nhà Ngô, thuộc Giao Châu; nhà Tần đặt huyện Nam Định; nhà Lương và nhà Tùy thuộc quận Ninh Hải; nhà Đường, niên hiệu Vũ Đức đổi đặt làm Long Châu và Tống Châu; niên hiệu Trinh Quán chia đặt hai huyện Tống Bình và Nam Định; niên hiệu Trinh Nguyên hợp vào huyện Nam Định.

Nhà Đinh chia làm đạo; nhà [Tiền] Lê đổi làm lộ; nhà Lý theo như nhà [Tiền] Lê; nhà Trần hồi đầu năm Thiên ứng chính bình gọi là lộ Thiên Trường; sau lại chia thành 2 lộ: Kiến Xương và An Tiêm, rồi lại đổi làm các lộ Hoàng Giang, Sơn Nam, Long Hưng và Khoái Châu; năm Quang Thái thứ 10 đổi các lộ làm trấn; thuộc Minh, là các phủ Trấn Nam, Phụng Hóa, Kiến Xương và Giao Châu; nhà Lê, năm Thuận Thiên, lệ thuộc vào Nam đạo; năm Quang Thuận thứ 7 đặt Thiên Trường thừa tuyên; đến đây, là Sơn Nam thừa tuyên; năm Hồng Đức thứ 21 đổi làm xứ; giữa năm Hồng Thuận gọi là trấn; ngụy Mạc đem các lộ Thái Bình, Kiến Xương, Long Hưng và Khoái Châu lệ thuộc vào Hải Dương; nhà Lê, năm Cảnh Hưng thứ 2 chia làm 2 lộ Sơn Nam thượng và Sơn Nam hạ, trích lấy 2 phủ Tràng An và Thiên Quan đặt làm Thanh Hoa ngoại trấn: ngụy Tây đổi làm 2 trấn Sơn Nam thượng và Sơn Nam hạ: bản triều, năm Gia Long nguyên niên đem 2 trấn thượng và hạ lệ thuộc vào Bắc thành; năm Minh Mệnh thứ 3 đổi thượng trấn làm Sơn Nam trấn, hạ trấn làm Nam Định trấn; năm thứ 12 tách 3 huyện Hưng Nhân, Duyên Hà và Thần Khê thuộc phủ Tiên Hưng, trấn Nam Định và 5 huyện Đông An, Kim Động, Thiên Thi, Tiên Lữ và Phù Dung thuộc phủ Khoái Châu, trấn Sơn Nam, đặt làm tỉnh Hưng Yên; còn 3 phủ Ứng Hòa, Lý Nhân và Thường Tín thuộc trấn Sơn Nam và huyện Từ Liêm thuộc phủ Quốc Oai và trấn Sơn Tây đổi thuộc vào phủ Hoài Đức, đặt làm tỉnh Hà Nội; lại đem bốn phủ Thiên Trường, Nghĩa Hưng, Kiến Xương và Thái Bình thuộc trấn Nam Định và huyện Thanh Quan thuộc phủ Tiên Hưng, trấn Sơn Nam đổi thuộc vào phủ Kiến Xương, đặt làm tỉnh Nam Định.

VI. S ơn Tây: Đời Hùng Vương xưa, Sơn Tây thuộc bộ Châu Diên; nhà Tần, thuộc Tượng quận; nhà Hán thuộc quận Giao Chỉ; nhà Ngô đặt làm quận Tân Hưng thuộc Giao Châu; nhà Tấn đổi làm quận Tân Xương; nhà Tống và nhà Tề cũng theo như nhà Tấn; nhà Trần (Trung Quốc) đặt làm Hưng Châu; nhà Tùy đổi làm Phong Châu; nhà Đường lại đặt làm Giao Châu thuộc đạo Lĩnh Nam.

1 Tham khảo Chính biên quyển XXVII tờ 15 và Đại Việt thông sử của Lê Quý Đôn đều chép Mạc Đăng Dung lấy Hải Dương làm Dương Kinh; ngay trong quyển này tờ 26 ở dưới cũng chép nhà Mạc đem các lộ Thái Bình, Kiến Xương, Long Hưng và Khoái Châu lệ thuộc vào Hải Dương. Ở đây chép "Nghi Dương" là chép lầm chữ Hải Dương ra Nghi Dương.

2 Ở đây chép Tân Hưng, đến tờ 26 ở dưới trình bày về vị trí Sơn Nam lại chép là Long Hưng. Tuy chép khác nhau nhưng vẫn là một, vì tên đất này nguyên trước là làng Đa Cương, nhà Trần đổi làm phủ Long Hưng, nhà Hồ đổi làm Tân Hưng, đến nhà Lê đổi làm Tiên Hưng xem thêm Chính biên quyển VI tờ 28. Nay gồm các huyện Hưng Hà, Tiên Hưng cũ (nay thuộc Đông Hưng), Thái Ninh cũ (nay thuộc Thái Thụy).

Nhà Đinh, nhà [Tiền] Lê và nhà Lý gọi là đạo Đà Giang; nhà Trần chia đặt làm các lộ Tam Giang, Tam Đái, Quảng Oai và Quốc Oai; năm Quang Thái thứ 10 đổi các lộ làm trấn; hồi đầu triều Lê, là các lộ Quốc Oai thượng, Quốc Oai trung và Quốc Oai hạ, thuộc về Tây Đạo; năm Quang Thuận thứ 7 đổi làm Quốc Oai thừa tuyên đạo; đến đây đặt làm Sơn Tây thừa tuyên đạo; năm Hồng Đức thứ 21 đổi làm xứ; giữa năm Hồng Thuận đổi làm trấn; bản triều Gia Long nguyên niên lệ thuộc vào Bắc Thành; năm Minh Mệnh thứ 12 đổi làm tỉnh Sơn Tây, nhưng trích lấy huyện Từ Liêm cho lệ thuộc vào tỉnh Hà Nội và huyện Tam Nông cho lệ thuộc vào tỉnh Hưng Hóa.

VII. Kinh B ắc: Đời Hùng Vương xưa, Kinh Bắc thuộc bộ Vũ Ninh; nhà Tần, thuộc đất Tượng quận; nhà Hán, thuộc quận Giao Chỉ; nhà Ngô, thuộc Giao Châu; nhà Tấn, nhà Tùy và nhà Đường cũng theo như nhà Ngô.

Nhà Đinh đổi làm Bắc Giang đạo; nhà [Tiền] Lê đổi làm lộ; nhà Lý theo như nhà [Tiền] Lê; nhà Trần gọi là Bắc Giang lộ, lại gọi là Kinh Bắc lộ; năm Quang Thái thứ 10 đổi làm trấn; thuộc Minh đổi làm hai phủ Bắc Giang và Lạng Sơn; năm Thuận Thiên nguyên niên thuộc về Bắc đạo; khoảng năm Thiệu Bình gọi là hai lộ: Bắc Giang thượng và Bắc Giang hạ; năm Quang Thuận thứ 7 đặt Bắc Giang thừa tuyên; đến đây đổi làm Kinh Bắc thừa tuyên; năm Hồng Đức thứ 21 đổi làm xứ; giữa năm Hồng Thuận gọi là trấn; ngụy Mạc đem phủ Thuận An đổi thuộc vào Hải Dương; nhà Lê [trung hưng], năm Quang Hưng thứ 16 lại theo là trấn như cũ; bản triều, năm Gia Long nguyên niên, vẫn là Kinh Bắc trấn, lệ thuộc vào Bắc Thành; năm Minh Mệnh thứ 3 đổi làm Bắc Ninh trấn; năm thứ 12 đổi làm Bắc Ninh tỉnh.

VIII. An Bang: Đời Hùng Vương xưa, An Bang thuộc bộ Ninh Hải; nhà Tần, thuộc quận Nam Hải; nhà Hán, thuộc quận Giao Chỉ; nhà Ngô, thuộc Giao Châu; nhà Lương, là quận Hải Ninh thuộc Hoàng Châu; nhà Tùy gọi là quận Ninh Việt, nhà Đường gọi là quận Ngọc Sơn thuộc Lục Châu. Nhà Đinh và nhà [Tiền] Lê trở về trước gọi là trấn Triều Dương; Lý Thái Tổ năm Thuận Thiên thứ 14 đổi Triều Dương trấn làm Vĩnh An châu; Anh Tông năm Đại Định thứ 10 lập Vân Đồn trang; Trần Thái Tông năm Thiên ứng chính bình thứ 11, là Hải Đông lộ; Dụ Tông năm Thiệu Phong thứ 5 đặt Vân Đồn trấn; thuộc Minh là châu Tĩnh An thuộc phủ Tân An; nhà Lê năm Thuận Thiên nguyên niên gọi là An Bang thuộc về Đông Đạo; năm Quang Thuận thứ 7 đặt An Bang thừa tuyên; năm Hồng Đức thứ 21 đổi làm xứ; giữa năm Hồng Thuận gọi là trấn; ngụy Mạc đem hai châu Thạch Tích, Niêm Lăng và bốn động Cổ Sâm, Ti Lẫm, Kim Lặc, Liễu Cát dâng cho nhà Minh; nhà Lê, sau khi trung hưng, vì tránh tên húy Lê Anh Tông, đổi làm An Quảng; ngụy Tây đem phủ Kinh Môn thuộc trấn Hải Dương cho lệ thuộc vào An Quảng; bản triều, năm Gia Long nguyên niên lại đem Kinh Môn lệ thuộc vào Hải Dương, nhưng lấy một phủ Hải Đông làm An Quảng trấn, lệ thuộc vào Bắc Thành; năm Minh Mệnh thứ 3 đổi làm Quảng Yên trấn; năm thứ 12 chia quản hạt gọi là Quảng Yên tỉnh.
IX. Tuyên Quang: Đời Hùng Vương xưa, Tuyên Quang thuộc bộ Vũ Định; nhà Tần, thuộc quận Nam Hải; nhà Hán, thuộc quận Giao Chỉ; nhà Ngô, thuộc Giao Châu; nhà Đường, là Dương Châu.
Nhà Đinh chia làm đạo; nhà [Tiền] Lê và nhà Lý theo như nhà Đinh; nhà Trần gọi là Tuyên Quang châu thuộc lộ Quốc Oai; năm Quang Thái thứ 10 đổi làm trấn; thuộc Minh, là Tuyên Quang phủ; hồi đầu triều Lê, thuộc Tây đạo; năm Quang Thuận thứ 7 đặt làm Tuyên Quang thừa tuyên; năm Hồng Đức thứ 21 đổi làm xứ; giữa năm Hồng Thuận đổi làm Minh Thuận trấn; bản triều, năm Gia Long nguyên niên lại gọi là Tuyên Quang trấn, lệ thuộc vào Bắc Thành; năm Minh Mệnh thứ 12 đổi làm Tuyên Quang tỉnh.
X. Hưng Hóa: Đời Hùng Vương xưa, Hưng Hóa thuộc bộ Tân Hưng; nhà Tần, thuộc Tượng quận; nhà Hán, thuộc quận Giao Chỉ; nhà Ngô, thuộc Giao Châu; nhà Tùy và nhà Đường, là Chi Châu.
Nhà Đinh chia làm đạo; nhà [Tiền] Lê và nhà Lý chia làm hai châu: Lâm Tây và Đăng Châu; nhà Trần thuộc đạo Đà Giang; năm Quang Thái thứ 10 đổi làm trấn Thiên Hưng; thuộc Minh đặt làm hai châu: Gia Hưng và Quy Hóa; nhà Lê, năm Thuận Thiên đặt hai lộ: Gia Hưng và Quy Hóa, thuộc Tây đạo; năm Quang Thuận thứ 7 đổi làm Hưng Hóa thừa tuyên; năm Hồng Đức thứ 21 đổi làm xứ; giữa năm Hồng Thuận đổi làm trấn; giữa năm Cảnh Hưng, các châu Tung Lăng, Lễ Tuyền, Hoàng Nham, Hợp Phì, Tuy Phụ và Khiêm Châu bị nhà Thanh chiếm đem sáp nhập vào tỉnh Vân Nam; bản triều, năm Gia Long nguyên niên vẫn là trấn, lệ thuộc về Bắc Thành; năm Minh Mệnh thứ 12 đem huyện Tam Nông thuộc Sơn Tây lệ thuộc về Hưng Hóa và đổi làm Hưng Hóa tỉnh.
XI. Lạng Sơn: Đời Hùng Vương xưa, Lạng Sơn thuộc bộ Lục Hải; nhà Tần, là quận Nam Hải; nhà Hán, thuộc quận Giao Chỉ; nhà Ngô, thuộc Giao Châu; nhà Tùy và nhà Đường vẫn theo như nhà Ngô.
Nhà Đinh chia làm đạo; nhà [Tiền] Lê và nhà Lý, là lộ; hồi đầu triều nhà Trần, là Lạng Giang lộ; năm Quang Thái thứ 10 đổi làm trấn; nhà nhuận Hồ cắt 59 thôn của châu Lộc Bình cho lệ thuộc vào châu Tư Minh nhà Minh; thuộc Minh, là Lạng Sơn phủ; hồi đầu triều Lê, thuộc Bắc đạo; năm Quang Thuận thứ 7 đặt làm Lạng Sơn thừa tuyên; năm Hồng Đức thứ 21 đổi làm xứ; giữa năm Hồng Thuận đổi làm trấn; bản triều, năm Gia Long nguyên niên vẫn là trấn, thuộc về Bắc Thành; năm Minh Mệnh thứ 12 đổi làm Lạng Sơn tỉnh.
XII. Ninh Sóc: Đời Hùng Vương xưa, Ninh Sóc thuộc bộ Vũ Định; nhà Tần, thuộc Tượng quận; nhà Hán, thuộc quận Giao Chỉ; nhà Đường, là châu Vũ Nga.
Nhà Đinh chia làm đạo; nhà [Tiền] Lê và nhà Lý, là Thái Nguyên châu; nhà Trần, năm Quang Thái thứ 10 đổi làm Thái Nguyên trấn; thuộc Minh, là phủ; hồi đầu triều Lê, thuộc về Bắc đạo; năm Quang Thuận thứ 7 đặt Thái Nguyên thừa tuyên; đến đây đổi làm Ninh Sóc thừa tuyên, đem phủ Bắc Bình lệ thuộc vào; giữa niên hiệu Hồng Đức đổi Bắc Bình phủ làm Cao Bằng phủ, vẫn lệ thuộc vào Ninh Sóc; năm Vĩnh Trị thứ 2 dẹp được nhà Mạc, bình định được cả bốn châu1 thuộc Cao Bằng, mới đặt riêng làm Cao Bằng trấn, chỉ để hai phủ Phú Bình và Thông Hóa lệ thuộc vào trấn Thái Nguyên; bản triều, năm Gia Long nguyên niên vẫn là trấn, lệ thuộc vào Bắc Thành; năm Minh Mệnh thứ 12 đổi Thái Nguyên trấn làm Thái Nguyên tỉnh, Cao Bằng trấn làm Cao Bằng tỉnh.
Phụng Thiên: Đời Hùng Vương xưa, Phụng Thiên thuộc bộ Giao Chỉ; nhà Tần, thuộc Tượng quận; nhà Hán đổi thuộc Long Biên; nhà Ngô, là lỵ sở Giao Châu; nhà Đường đặt làm An Nam Đô hộ phủ.
Nhà Đinh và nhà [Tiền] Lê, thuộc đạo Giao Châu; nhà Lý, năm Thuận Thiên (1010) đóng kinh đô ở đây, gọi là thành Thăng Long, lại gọi là Nam Kinh; nhà Trần, năm Thiệu Bảo, là Trung Kinh, sau đổi làm Đông Đô; thuộc Minh, là phủ trị Giao Châu, gọi là thành Đông Quan; nhà Lê lại đóng kinh đô gọi là Thăng Long; năm Quang Thuận thứ 7 đặt Trung Đô phủ, quản lĩnh hai huyện: Quảng Đức và Vĩnh Xương; đến đây đổi làm phủ Phụng Thiên; ngụy Tây gọi là Bắc Thành; bản triều, năm Gia Long nguyên niên đặt Bắt Thành tổng trấn, đem Phụng Thiên lệ thuộc vào Bắc Thành; năm thứ 4 đổi Thăng Long ____ làm Thăng Long ____, phủ Phụng Thiên làm phủ Hoài Đức; năm Minh Mệnh thứ 12 trích lấy huyện Từ Liêm thuộc phủ Quốc Oai trấn Sơn Tây cho thuộc vào phủ Hoài Đức, lệ thuộc tỉnh Hà Nội.

Ph ủ Thiệu Thiên^2 nay là phủ Thiệu Hóa; huyện Vĩnh Phúc nay là huyện Vĩnh Lộc; huyện Quảng Bình nay là huyện Quảng Địa, lại đổi là Quảng Tế; huyện Thuần Lộc nay là huyện Hậu Lộc; phủ Thanh Đô nay chia làm hai phủ: Quảng Hóa và Thọ Xuân; còn các châu Quan Da, Tàm Châu và Sầm Châu nay đều lệ thuộc vào châu Quan Hóa. Những phủ, huyện và châu trên này đều thuộc tỉnh Thanh Hóa.
Huyện Kỳ Hoa nay là huyện Kỳ Anh; phủ Hà Hoa nay là phủ Hà Thanh, thuộc tỉnh Hà Tĩnh.
Phủ Trà Lân nay là phủ Tương Dương; Ngọc Ma nay là hai phủ: Trấn Biên và Trấn Định; Lâm An nay là phủ Trấn Tĩnh; huyện Chân Phúc nay là huyện Chân Lộc;
1 Tức châu Thạch Lâm, Quảng Uyên, Thượng Lang và Hạ Lang.
2 Từ đây trở xuống, sử gia chua sự thay đổi của từng phủ huyện từ ngày Lê Thánh Tông đặt 12 thừa tuyên (Xem Cương mục XXI, 16-19 ở trên) đến đời Tự Đức, tức là thời kỳ biên soạn bộ Cương mục này. Tên và vị trí các phủ huyện ấy, hiện nay (1998) đã có một số đổi khác, nếu chỗ nào biết được rõ, chúng tôi cũng chú thích ở dưới.
huyện Hội Ninh nay là huyện Hội Nguyên; phủ Anh Đô nay là phủ Anh Sơn; huyện Vĩnh Khang nay là huyện Vĩnh Hòa. Đều thuộc tỉnh Nghệ An.
Thu ận Hóa nay là đất Thừa Thiên, Quảng Trị và Quảng Bình; huyện Đan Điền nay là hai huyện: Quảng Điền và Phong Điền; huyện Kim Trà nay là hai huyện Hương Trà và Hương Thủy; huyện Tư Vinh nay là hai huyện: Phú Vinh và Phú Lộc. Đều thuộc phủ Thừa Thiên.
Huyện Vũ Xương nay là huyện Đăng Xương; châu Minh Linh nay là hai huyện: Minh Linh và Do Linh. Đều thuộc tỉnh Quảng Trị.
Huy ện Khanh Lộc nay là hai huyện: Phong Lộc và Phong Đăng; châu Bắc Bố chính nay là hai huyện: Bình Chính và Minh Chính; châu Nam Bố chính nay là huyện Bố Trạch. Đều thuộc tỉnh Quảng Bình.
Phủ Thượng Hồng nay là phủ Bình Giang; phủ Hạ Hồng nay là phủ Ninh Giang; huyện Gia Phúc nay là huyện Gia Lộc. Đều thuộc tỉnh Hải Dương.
Phủ Ứng Thiên nay là phủ Ứng Hòa; phủ Lỵ Nhân nay là phủ Lý Nhân. Đều thuộc tỉnh Hà Nội^1.
Huyện Phù Dung nay là huyện Phù Cừ; phủ Tân Hưng nay là phủ Tiên Hưng; huyện Ngự Thiên nay là huyện Hưng Nhân. Đều thuộc tỉnh Hưng Yên^2.
Huyện Vọng Doanh nay là huyện Phong Doanh; huyện Thanh Lan nay là huyện Thanh Quan. Đều thuộc tỉnh Nam Định^3.
Phủ Trường Yên nay là phủ Yên Khánh; huyện Yên Khang nay là huyện Yên Khánh; huyện Lạc Thổ nay là huyện Lạc An. Đều thuộc tỉnh Ninh Bình.
Ph ủ Tam Đái nay là phủ Vĩnh Tường; huyện Phù Khang nay là huyện Phù Ninh; huyện Hoa Khê nay là huyện Cẩm Khê; huyện Hạ Hoa nay là huyện Hạ Hòa; huyện Đông Lan nay là huyện Hùng Quan; huyện Tây Lan nay là huyện Tây Quan; huyện Minh Nghĩa nay là huyện Tùng Thiện. Đều thuộc tỉnh Sơn Tây^4.
Kinh Bắc nay là tỉnh Bắc Ninh; Bắc Hà nay là phủ Đa Phúc; huyện Gia Định nay là huyện Gia Bình; huyện Kim Hoa nay là huyện Kim Anh. Đều thuộc tỉnh Bắc Ninh^5. An Bang nay là tỉnh Quảng Yên; huyện Hoa Phong nay là huyện Nghiêu Phong, thuộc tỉnh Quảng Yên.
Châu Bảo Lạc nay là hai huyện: Để Định và Vĩnh Điện, thuộc tỉnh Tuyên Quang. Huyện Thanh Xuyên nay là huyện Thanh Sơn; châu Phù Hoa nay là châu Phù Yên. Đều thuộc tỉnh Hưng Hóa^6.
Chân Thất Tuyền nay là huyện Thất Khê; châu Văn Lan nay là huyện Văn Quan; châu An Bác nay là huyện An Bác. Đều thuộc tỉnh Lạng Sơn.
Ninh Sóc nay là tỉnh Thái Nguyên; huyện Bình Tuyền nay là huyện Bình Xuyên, thuộc tỉnh Thái Nguyên^1.
1 Ứng Hòa, tục gọi phủ Đình, nay thuộc tỉnh Hà Tây; Lý Nhân nay là huyện, thuộc tỉnh Hà Nam.
2 Tiên Hưng và Hưng Nhân nay thuộc tỉnh Thái Bình.
3 Phong Doanh nay thuộc tỉnh Nam Định. Thanh Quan thuộc tỉnh Thái Bình.
4 Vĩnh Tường nay thuộc tỉnh Vĩnh Phúc. Phù Ninh, Cẩm Khê, Hạ Hòa, Hùng Quan, Tây Quan nay thuộc tỉnh Phú Thọ. Tùng Thiện nay thuộc tỉnh Hà Tây.
5Đa Phúc và Kim Anh. Nay thuộc Thành phố Hà Nội.
6 Huyện Thanh Sơn nay thuộc tỉnh Phú Thọ. Phù Yên nay thuộc tỉnh Sơn La.
Phủ Cao Bằng nay là tỉnh Cao Bằng; ba châu Thượng Lang, Hạ Lang và Quảng Uyên nay đều đổi làm huyện, thuộc tỉnh Cao Bằng.
Phủ Phụng Thiên nay đổi là phủ Hoài Đức; huyện Quảng Đức nay là huyện Vĩnh Thuận, huyện Vĩnh Xương nay là huyện Thọ Xương. Đều thuộc tỉnh Hà Nội^2.
Tháng 11, mùa đông. Đại xá.
Nhà vua hạ chiếu đại xá và đổi niên hiệu, lấy sang năm làm năm Hồng Đức nguyên niên. Tháng 12. Hạ chiếu cho các phủ và huyện khuyên nhủ dân làm ruộng và trồng dâu.

Nhà vua chú ý v ề việc làm ruộng: trước đây đã hạ lệnh cho bộ Hộ tùy theo địa thế hoặc khơi hoặc lấp những đường nước ở ruộng nương, không để cho chỗ nào ngập lụt hoặc khô cạn; lại đưa công văn về thừa ti các xứ bắt phải khám xét kỹ đê điều ở các sông, nếu có chỗ nào lúa má bị ngập lụt hoặc ruộng đất bị bỏ hoang, thì tâu bày để nhà vua biết. Đến đây hạ chiếu cho phủ huyện phải xét ruộng nương đất cát, khuyên bảo đôn đốc dân làm ruộng trồng dâu.
Canh Dần, năm Hồng Đức nguyên niên (1470). (Minh, năm Thái Hòa thứ 6). Tháng giêng, mùa xuân. Nhắc rõ lại lệnh cấm những người có việc tang và việc hôn nhân mà làm trái lễ phép.
Tr ước đây nhà vua ra sắc lệnh cho các hạng quan lại, nếu có người nào được cất nhắc thì trước hết bộ Lại phải xét hỏi xem người ấy quả có hạnh kiểm thực sự, việc hôn nhân giá thú theo đúng như nghi lễ đã định, mới chuẩn cho thực thụ thăng trật, nếu là người trái với nghi lễ, sẽ luận vào tội mặc^3 và tội đồ^4.
Đến đây lại ra sắc lệnh:
Tang ba n ăm, là lễ tang suốt mọi người phải theo, không ai được theo tình riêng làm trái lễ. Người con luôn để tang cha mẹ, mà vợ cả vợ lẽ có mang buông tuồng đi xem nơi chèo hát vua đùa, không kiêng kỹ, đều phải luận vào tội lưu.
Vợ để tang chồng mà tư thông với trai, hoặc làm việc hôn giá, và người nào lấy người đàn bà ấy làm vợ, đều phải luận vào tử hình^5.
Ng ười lấy vợ hoặc con gái của bọn ác nghịch^6; người Mán thông dâm với vợ cả vợ lẽ của anh em mình đã chết; nếu trong hạt nào có xảy ra những việc ấy, mà quan lại ăn của đút ẩn dấu đi, thì những người ấy cùng bọn quan lại đều phải tội.

Nhà vua nh ận thấy tập tục lúc bấy giờ, việc cưới gả phần nhiều không theo nghi lễ, có khi lễ xin cưới đã xong xuôi rồi mà còn để đến ba, bốn năm mới cho rước dâu. Vì thế mới hạ lệnh cho bộ Lễ bàn định: phàm việc cưới gả, trước hết do người mối liệu định việc thân gia của hai nhà, sau đó thì làm lễ
1 Huyện Bình Xuyên nay thuộc tỉnh Vĩnh Phúc.
2 Hoài Đức nay là huyện, thuộc tỉnh Hà Tây. Huyện Vĩnh Thuận nay thuộc quận Ba Đình và quận Đống Đa, Hà Nội.
3 Một tội trong ngũ hình đời cổ, cũng gọi là tội "kình", xem thêm chú thích số 3, Chính biên quyển XXI, tờ 12. 4 Một tội trong ngũ hình (xuy, trượng, đồ, lưu, tử), đặt từ đời Tùy Đường, người bị luận vào tội này phải đồ đi một nơi để làm việc lao dịch và phải giam giữ mất tự do.
5 Đoạn văn này, sử Cương mục chép không được rõ ràng, theo Toàn thư chép như thế này, có phần rõ hơn: "Vợ để tang chồng, mà buông tuồng dâm loạn, hoặc chưa hết tang chồng mà bỏ khăn áo tang đi lấy chồng khác cùng người nào tin đi mối lại để gả chồng cho người đàn bà đương để tang chồng và người lấy người đàn bà ấy làm vợ, đều phải luận vào tử hình".
6 Những người lập mưu đánh đổ triều đình, bội bạn với vua chúa hoặc theo giặc... thời đại quân chủ chuyên chế đều liệt vào hạng ác nghịch.
nạp tệ^1, lễ xin cưới; lễ nghi đã đầy đủ rồi, thì chọn ngày rước dâu, ngày hôm sau nàng dâu làm lễ yết kiến cha mẹ chồng, ngày thứ ba làm lễ bái yết từ đường. Không ai được làm trái với lễ nghi đã định.
Lúc ấy, nhà vua lại hạ sắc lệnh cho quan viên và bách tính: từ nay trong nhà không có yến tiệc phải mời khách, thì không được bày ra chè chén thù tạc, vợ không phải là người phạm tội, thì không bỏ được. Nếu người nào trái lệnh sẽ có tội.
Tháng 2. Nhà vua đi tuần du đến Lam Kinh, bèn đến bái yết từ đường Thuần Mậu.
Lúc nhà vua m ới lên ngôi, dựng nhà Thuần Mậu ở xã Động Bàng để làm từ đường thờ tiên tổ bên ngoại là họ Ngô, bên cạnh từ đường lại dựng nhà Phúc Quang để làm cung điện cho hoàng hậu thay áo. Đến đây, nhà vua tuần du đến Lam Kinh, nhân tiện rước hoàng thái hậu đến bái yết từ đường Thuần Mậu.

L ời chua - Nhà Phúc Quang: Ở xã Động Bàng, huyện An Định, Lê Thánh Tông dựng lên vào quãng năm Quang Thuận, sau người xã ấy lấy ngay nhà ấy làm từ đường thờ Quang Thục hoàng thái hậu.
Tháng 8, mùa thu. Chiêm Thành sang lấn cướp Hóa Châu.
Tr ước đây, Bàn La Trà Duyệt, người ở Thi Nại thuộc Chiêm Thành, giết chúa Chiêm là Ma Ha Quý Do mà tự lập làm chúa, truyền đến em là Trà Toàn. Trà Toàn hung hãn, hoang dâm, bạo ngược, khinh thường mọi người, tự phụ là giỏi, không sửa lễ cống theo chức phận của mình, lại thường gây sự hoạ hoạn ở nơi biên cảnh; rồi sai sứ thần sang cầu viện với nhà Minh, thân hành đem hơn mười vạn quân thủy, quân bộ cùng voi ngựa đến đánh úp Hóa Châu. Viên tướng giữ Hóa Châu là Phạm Văn Hiển đánh nhau với quân Chiêm, không địch nổi, phải đóng cửa thành chống giữ, cho người phi ngựa đem văn thư cáo cấp về triều đình.

L ời cẩn án - Theo Minh sử, truyện Ngoại quốc về mục Chiêm Thành, thì "năm Cảnh Thái thứ 3 (1452), Minh Cảnh đế sai sứ phong Ma Ha Quý Do làm chúa nước Chiêm Thành", thế mà Sử cũ lại chép "Trà Duyệt giết chúa nó là Bí Điền". Như thế là chép lầm chữ "Bí Do" ra chữ "Quý Điền", nay cải chính lại.
Lời chua - Chiêm Thành: Tức Lâm Ấp, xem thuộc Tấn Mục đế, năm Vĩnh Hòa thứ 9 (Tiền biên III, 20-21).
Thi N ại: Xem Trần Duệ Tông, năm Long Khánh thứ 5 (Chính biên X, 41). Hóa Châu: Xem Trần Anh Tông, năm Hưng Long thứ 15 (Chính biên VIII, 44). Tháng 10, mùa đông. Sai sứ thần sang nhà Minh.
Lúc ấy, nhà vua sai bọn Nguyễn Đình Mỹ và Quách Đình Bảo đem việc nước Chiêm Thành đánh úp biên giới sang báo cáo với nhà Minh.
Tháng 11. Nhà vua tự làm tướng đi đánh Chiêm Thành.
Nhà vua s ắp đi đánh Chiêm Thành, bèn hạ lệnh tuyển hoàng nam từ 15 tuổi trở lên bổ sung vào quân ngũ, triệu tập lính tinh nhuệ 26 vạn người, một mặt ra sắc lệnh cho thừa chính sứ ở Sơn Nam thu thêm gạo của các hạng quân nhân, lại điển và sinh viên mỗi người 15 ống gạo, hạng hoàng đinh và người già mỗi người 12 ống gạo, để làm lương cho quân ăn. Bây giờ nhà vua hạ chiếu thân hành đi đánh, ban 24 điều quân lệnh cho các doanh các vệ, ra lệnh cho thái sư Đinh Liệt và thái bảo Lê Niệm làm Chinh Lỗ tướng quân, thống lĩnh quân thủy trong các vệ thuộc ba phủ Đông, Nam và Bắc xuất phát đi trước; Hữu đô đốc Lê Cảnh Huy ở nhà trấn thủ kinh thành. Ngày Tân Tị, nhà vua làm lễ tấu cáo ở nhà thái miếu, rồi thân hành đem đại quân kế tiếp tiến đi. Ngày hôm ấy, mưa nhỏ, có gió từ phương bắc thổi đến, nhà vua nhân cảnh ấy làm thơ, có câu rằng: "Bạch vạn sư đồ viễn khải hành, khao bồng vũ tác nhuận quân thanh" (ý nói: trăm vạn binh lính mở đường đi xa, giọt mưa lách tách đập vào buồng thuyền làm tăng thêm thanh thế của binh sĩ). Câu thơ này cũng ghi sự thực lúc bấy giờ.
1 Sau khi người mối mưu tính công việc, đã được nhà gái nhận lời, thì nhà trai đưa lễ vật như vàng, lụa, cau, rượu, gạo, thịt,... đến nhà gái gọi là lễ nộp tệ, từ đây việc hôn nhân của hai bên trai gái mới là bắt đầu định đoạt.
Trong khi đi đường, nhà vua thường cùng Đỗ Nhuận đàm luận đến hai chữ "đạo, lý". Nhà vua nói: "Đạo là sự việc đương nhiên^1, rõ ràng dễ biết; lý là cái lý do sở dĩ nhiên^2, huyền vi mầu nhiệm khó mà thấy được; trẫm thường làm hai bài thơ ấy^3 phải suy nghĩ nhiều ngày mới xong". Đỗ Nhuận thưa rằng: "Về phần lý học, hoàng thượng vừa sáng suốt vừa rộng khắp, ở trong lý lẽ phức tạp, có sự phân biệt rõ ràng, nghĩa lý tinh vi sâu sắc thổ lộ ra lời thơ, không phải bọn học giả dòm ngó ngửa trông có thể tới kịp được".

Nhà vua đến Thiết Sơn, lúc ấy thủy quân của bọn Đinh Liệt và Lê Niệm xuất phát từ trước, trong quân bị hỏa tai, quân sĩ vừa chết vừa bị thương hơn 30 người. Án sát là bọn Đinh Thúc Thông và Nguyễn Tài phơi bày tấu biểu đàn hặc việc này. Nhà vua ban tờ sắc dụ bảo hai người rằng: Sự được thua của sáu quân hệ trọng ở viên tướng, cơ mưu lợi hại trong một doanh trách nhiệm ở viên án sát. Bọn Đinh Liệt cầm quân không có kỷ luật, hầu như trẻ con, các khanh biết hặc tâu, thực đáng khen thưởng. Vậy đặc ân ban cho tiền, người nhiều người ít khác nhau.

L ời phê^4 - Lúc bấy giờ cương vực chưa mở rộng, số binh lính có đâu được nhiều đến như thế?
Lời phê 5- Không hợp lý tức là không hợp đạo, quá phân tách với lý, e rằng chưa chắc đã là đúng.
Lời chua - Thiết Sơn: Ở phía bắc huyện Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An có Thiết Cảng, chân núi Thiết Sơn có mỏ sắt, người Thổ trước đào lấy sắt sống ở đấy.
Đinh Thúc Thông: Người xã Quan Vinh, huyện Gia Viễn^6.
Nguyễn Tài: Người xã Hương Quất, huyện Tứ Kỳ^7. Thông và Tài đều đỗ tiến sĩ khoa Quý Mùi (1463) năm Quang Thuận thứ 4.
S ơn Nam: Xem năm Quang Thuận thứ 10 (Chính biên XXI, 25, 27). Tháng 12. Định phép xét công trạng các quan.

Phàm quan trong kinh s ư và ngoài thừa tuyên, lúc bắt đầu bổ dụng hãy cho thí nghiệm về công việc làm, người nào trong 3 năm làm đầy đủ chức vụ không lầm lỗi mới được thực thụ; nếu người nào không làm đầy đủ chức vụ sẽ bị truất bãi.

Nhà vua h ạ dụ rằng: phép xét công trạng là để phân biệt người hay người dở, chấn chỉnh công việc cai trị dân. Ngày trước, nhà Đường, nhà Ngu 3 năm một lần xét công, để thi hành việc truất bãi hay cất nhắc, nhà Thành Chu 3 năm tính công việc cai trị dân, để thi hành việc quở trách hay khen thưởng. Vậy từ nay các nha môn ở trong kinh sư và ngoài thừa tuyên người nào đã giữ chức được đủ 3 năm, đều xem sự trạng trình bày rõ để các viên quan cấp trên cứu xét, rồi tâu bày một cách đầy đủ, không được chậm trễ, nếu viên quan cấp trên mà theo tình riêng ẩn giấu sẽ bị tội.

1 Công việc tiến hành theo trình tự nhất định.
2 Lý do phát sinh ra sự vật.
3 Tức hai bài thơ suy diễn lý và đạo.
4 Chỉ việc triệu tập 26 vạn quân tinh nhuệ.
5 Chỉ việc Lê Thánh Tông phân tích hai chữ đạo và lý.
6 Nay thuộc tỉnh Ninh Bình.
7 Nay thuộc tỉnh Hải Dương.

Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục Chính Biên

Quyển thứ XXII
Từ Tân Mão, Lê Thánh Tông, năm Hồng Đức thứ 2 (1471) đến Giáp Ngọ, Lê Thánh Tông, năm Hồng Đức thứ 5 (1474), gồm 4 năm.
Tân Mão, năm thứ 2 (1471). (Minh, năm Thánh Hòa thứ 7).
Tháng 2, mùa xuân. Nhà vua tiến quân vây thành Chà Bàn^1, phá tan thành ấy, bắt được chúa Chiêm Thành là Trà Toàn, rồi chỉnh đốn quân sĩ trở về kinh sư.
Tr ước đây, đại quân tiến đến Thuận Hóa, nhà vua nhận thấy quân sĩ đã tiến vào đất giặc, càng cần phải luyện tập cho thành thuộc, mới hạ chiếu: vệ quân Thuận Hóa ra biển, thi đánh trận bằng thuyền; lại hạ lệnh: Nguyễn Vũ, người Thuận Hóa, vẽ và dâng nộp đồ bản về núi sông hiểm trở, nơi bình dị của nước Chiêm Thành. Nhà vua thân hành soạn "sách lược bình Chiêm"2 ban phát cho tướng sĩ các doanh. Lấy thóc ở kho Thuận Hóa đem xôi cho chín, gọi là "gạo đới xác"3 vận chở đến hành tại của vua để cung cấp cho quân sĩ. Đến đây, xa giá nhà vua đến hai cửa biển Tân Áp và Cựu Tọa. Trà Toàn sai em (không rõ tên) đem sáu viên tướng và 50000 quân kéo lẽn đến sát doanh trại nhà vua. Nhà vua bí mật sai Tả du kích tướng quân là bọn Lê Hi Cát đem châu sư^4đi 500 chhiếc thuyền vượt ngay ra biển, lẻn vào cửa biển Sa Kỳ, lập dinh lũy, đặt đồn ải, để chặn đường về của quân Chiêm. Nhà vua thân hành đem châu sư đi hơn 1000 chiếc thuyền và hơn 70 vạn quân tinh nhuệ tiến ra biển, kéo lá cờ "thiên tử", vừa đánh trống vừa hò reo tiến thẳng về đằng trước mặt, rồi bí mật sai viên tướng giữ quân bộ là Nguyễn Đức Trung đem quân đi lẻn vào chân núi. Quân giặc trông thấy, sợ quá, phải tan vỡ, chúng tan chạy đến thành Chà Bàn. Khi đến núi Mạc Nô, gặp toán quân của Hi Cát đón đường ngăn lại, chúng sợ hãi chạy trốn. Bọn Lê Niệm và Ngô Hồng tung quân ra đánh, chém được một đại tướng, bọn quân còn lại sợ chạy tán loạn. Nhà vua đến cửa biển Thái Cân, tung quân ra đánh mạnh, chém được hơn 300 thủ cấp và bắt sống được hơn 60 người.

Trà Toàn s ợ quá, dâng tờ biểu xin hàng. Nhà vua đem đại quân đánh phá thành Thi Nại, rồi tiến quân xông thẳng đến thành Chà Bàn, bao vây nhiều trùng, lại sai các doanh chế tạo phi thê^5 chuẩn bị đánh thành. Tình thế Trà Toàn càng thêm cùng quẫn, hằng ngày đệ nộp tờ cam kết đầu hàng. Nhà vua triệu bọn Lê Viết Trung bảo rằng: "Chí khí chiến đấu của giặc đã rã rời, khí cụ đánh thành của ta đã đầy đủ, ngày nay quân sĩ trèo lên thành, chỉ thúc một hồi trống cũng có thể phá thành được". Rồi nhà vua bí mật hẹn cho các doanh phải tức tốc trèo thành mà vào; lại dụ bảo các tướng sĩ: "Trong lúc thành Chà Bàn đã bị hạ, các kho tàng đều phải niêm phong, canh giữ không được thiêu hủy, bắt sống chúa Chiêm là Trà Toàn giải đến hành doanh không được giết hại". Một lúc sau, đứng xa trông thấy toán quân đi trước đã trèo lên được chỗ tường thấp trên mặt thành, bèn bắn luôn ba tiếng pháo để tiếp ứng, lại hạ lệnh cho vệ quân thần võ phá cửa đông thành tiến vào. Thành Chà Bàn liền bị vỡ, bắt được hơn ba vạn tù binh và chém được hơn bốn vạn thủ cấp. Vệ quân Thuận Hóa bắt sống Trà Toàn dẫn đến trước mặt vua; nhà vua ban chỉ dụ hỏi han yên ủi, sai dẫn ra cho ở ngoài ti trấn điện. Bèn hạ chiếu đem quân về.
1 Tây Sơn Nguyễn Huệ đỗi gọi là Hoàng đế thành, khi Nguyễn Ánh phá được thành này, đổi tên là Bình Định. Tên thành Bình Định bắt đầu từ đây (Đại Nam nhất thống chí quyển IX, tờ 2-3).
2 Nguyên văn chép "bình Chiêm sách". Theo toàn thư thì sách lược bình Chiêm, Lê Thánh Tông nói có người lý lẽ tất thắng và ba việc đáng sợ. Thánh Tông lại sai Nguyễn Thế Mỹ dịch sách lược ấy ra quốc ngữ (chữ Nôm) để cho tướng sĩ dể hiểu.
3 Gạo còn đeo vỏ trấu.
4 Quân lính đi thuyền đánh nhau với địch ở trên mặt nước.
5 Một chiến cụ đánh thành, tức là cái thang dài 2,3 trượng, trên đầu có móc, khi đánh thành bên địch, thì móc cái móc vào mặt thành, quân sĩ trèo từng bậc thang để lên mặt thành.
L ời phê^1-Trước nói 26 vạn quân^2đã sai sự thật, ở đây nói 500 chiếc thuyền đã là quá đáng huống hồ lại nói những hơn 1000 chiếc thuyền và 70 vạn quân, làm sao mà lại nói khoác không nghĩ đến như thế?

L ời phê^3-Chỉ hiếu thắng mà thôi, không phải là quân nhân.
Lời phê^4-Cũng chỉ nói hão.
Lời chuaThành Chà Bàn: Xem Trần Duệ Tông, năm Long Khánh thứ 5 (Chb. X,

41).
Thuận Hóa: Xem năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 23-24). Vệ quân Thuận Hóa: Xem năm Quang Thuận thứ 8 (Chb. XX, 34).

Tân Áp: C ửa biển, nay ở huyện Hà Đông, tỉnh Quảng Nam, có một tên nữa là cửa biển Hợp Hòa. Ở đây là nơi chứa nước của sông Bản Giang và sông Tam Kỳ, tức là cửa biển Đại Áp ngày nay.
Cựu Tọa: Cửa biển, cách xa cửa biển Tân Áp chừng bảy dặm, tức là cửa biển Tiểu Áp ngày nay.
Sa K ỳ: Cửa biển này ở huyện Bình Sơn, tỉnh Quảng Nghĩa.
Núi Mạc Nô: Nay ở phía tây cửa biển Sa Kỳ.
Thái Cần: Cửa biển, nay ở phía Đông Bắc huyện Bình Sơn, tỉnh Quảng Nghĩa.
Đem nước Chiêm Thành chia làm ba nước: Chiêm Thành, Hoa Anh, và Nam Bàn, phong vương cho mỗi người giữ một nước.
Sau khi Trà Toàn đã bị bắt, Bô Trì Trì, tướng nước Chiêm, chạy đến Phan Lung, chiếm giữ đất chiêm, xưng là chúa Chiêm Thành. Trì Trì chiếm giữ được hai phần năm đất đai trong nước, sai sứ sang xưng làm tôi và xin vào cống nạp. Nhà vua bèn phong cho Trì Trì làm vương, lại phong hai tước vương nữa ở Hoa Anh và Nam Bàn, gồm ba nước, để làm kế ràng buộc họ. Còn về phần đất Đại Chiêm và Cổ Lũy, thì dùng người đầu hàng là Ba Thái làm đồng tri phủ ở Đại Chiêm và dùng Đa Thủy làm thiêm tri châu. Nhà vua dụ bảo rằng: "Đại Chiêm và Cổ Lũy trước kia là đất của nước ta, ít lâu nay bị mất về nước chiêm, nay khôi phục lại được cả, nên đặc ân sai các ngươi trấn giữ đất ấy; nếu có người không tuân lệnh, thì được phép trước giết chết rồi sau mới tâu về triều". Lại hạ lệnh Đỗ Tử Quy làm đồng tri châu giữ việc quân và dân ở Đại Chiêm; Lê Ỷ Đà làm tri châu Cổ Lũy, giữ việc quân và dân ở Cổ Lũy, để đề phòng người Chiêm Thành bội bạn.
Cấm quan và dân không ai được riêng chứa chấp người Chiêm Thành.
Lời chua-Chiêm Thành-Tức Lâm Ấp, xem Thuộc Tấn, Mục Đế, năm Vĩnh Hòa thứ 9 (Tb. III, 20-21).
phan Lung: Đời cổ, Phan Lung là một nước ở ngoài cương vực Nhật Nam; qua các đời Đinh, [Tiền] Lê và Trần, nước này đều thuộc Chiêm Thành; nhà Lê, năm Hồng Đức thứ 2, Thánh Tông đem phong cho Bô Trì Trì. Phan Rang tức là chỗ đất Phan Lung này. Bản triều Hi Tông Hiếu Triết hoàng đế^5đánh phá Chiêm Thành, lấy đất Phan Rang trở về phía Bắc đến núi Thạch Bi đặt làm doanh Thái Khang, còn từ Phan Rang trở về phía nam giáp với Phan Rí vẫn là nước Chiêm Thành. Hiển tông hiếu minh hoàng đế^1 hạ tên nước Chiêm Thành xuống làm trấn Thuận Thành, đem dòng dõi chúa Chiêm Thành trước làm trấn thủ, lại đặt doanh Bình Thuận đem trấn Thuận Thành lệ thuộc vào doanh này. Thế Tông hiếu vũ hoàng đế^2đổi doanh Thái Khang làm doanh Bình Khang. Năm Gia Long thứ 2 (1803) đổi doanh Bình Khang làm doanh Bình Hòa; năm thứ 7 (1808) lại đổi doanh Bình Hòa làm trấn Bình Hòa, doanh Bình Thuận làm trấn Bình Thuận, năm Minh Mệnh thứ 12 (1831) đổi trấn Bình Hòa làm tỉnh Khách Hòa, trấn Bình Thuận làm tỉnh Bình Thuận.

1 Chỉ việc Lê Thánh Tông đem châu sư đi hơn ngàn chiếc thuyền và hơn 70 vạn quân tinh nhuệ tiến ra biển.
2 Xem thêm chính biên quyển XX, tờ 35.
3 Chỉ việc Trà Toàn đã cam kết xin hàng, mà còn chuẩn bị chiến cựu để đánh thành.
4 Chỉ việc bắt được hơn ba vạn tù binh và chém được hơn 4 vạn thủ cấp.
5 Tên là Phúc Tần, tức chúa Hiền (1649-1687).

Nam Bàn: T ừ triều Lê trở về trước, Nam Bàn thuộc Chiêm Thành, đến khi Lê Thánh Tông đánh Chiêm Thành, mở đất đai đến núi Thạch Bi^3, phong dòng dõi chúa cũ Chiêm Thành là Nam Bàn quốc vương, và chia cho giữ đất đai từ núi Thạch Bi này trở về phía tây, từ phủ Hoài Nhân đi theo đường thượng đạo (?) thì phải đi 14 ngày mới đến được nước này, tức là đất của hai nước Thủy Xá và Hoài Xá bây giờ.

Đạ i Chiêm: Nay là tỉnh Quảng Nam.
Cổ Lũy: Xem Trần Dụ Tông, năm Thiệu Phong thứ 13 (Chb. X, 5).
Hoa Anh: Theo sách Hậu Lê dã lục thì dòng dõi Hoa Anh về sau mòn mỏi suy yếu, nay không thể khảo cứu được.
Các tù trưởng ở phương Tây đều đến triều yết cống nạp.
Sau khi nhà vua đã bình định được Chiêm Thành, uy danh vang dội đến những địa vực xa xăm, các tù trưởng ở phương Tây không ai là không phục tùng: Ai Lao sai sứ thần là Lang Lệ đem phẩm vật địa phương đến dâng; thổ quan phủ Trấn Ninh là Cầm Công, thổ quan châu Thuận Bình là Đạo Nhị, em Đạo Nhị là Đạo Đông và tri châu động Du Phác là Đạo Lự đều đem voi đực cùng phẩm vật địa phương đến cống hiến.

L ời phê-Theo sử cũ, thì các nước đến triều cống có nước đến trước, nước đến sau^4, không phải vì việc đánh được Chiêm Thành này mà các nước mới đến triều cống. Đại để ở đây chép phần nhiều là lời khoa trương.

L ời chua-Ai Lao: Tên nước, xem Triệu Việt Vương, năm thứ 2 (Tb. IV, 9-10). Trấn Ninh: Tên phủ, xem năm Hồng Đức thứ 10 (Chb. XXIII, 30-31).

Thu ận Bình: Theo phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn, thì châu Thuận Bình thuộc nguyên^5 Cam Lộ, huyện Vũ Xương, phủ Triệu Phong nay là huyện Thành Hóa thuộc tỉnh Quảng Trị.

C ầm Đồng, Đạo Nhị, Đạo Đồng, Đạo Lư: Đều là danh hiệu thổ tù. Động Du Phác: Nay không khảo cứu được.
Tháng 4, mùa hạ. Nhà vua về đến cung điện, dâng tù binh ở thái miếu.

Nhà vua thân sáng ch ế bức thư thắng trận, sai quan đem về kinh sư báo cáo cho trong nước biết. Khi xa giá về đến sông Phi Lai, đổi đi bằng thuyền. Lúc ấy, chúa Chiêm Thành là Trà Toàn vì lo sợ, phát bệnh rồi chết. Nhà vua sai chém lấy thủ cấp, dựng một lá cờ trắng ở đầu thuyền, đề chữ rằng: "Chiêm Thành nguyên ác Trà Toàn chi thủ" (Thủ cấp của tên ác nghịch đầu sỏ ở Chiêm Thành là Trà Toàn(. Khi về cung điện, dâng tù binh ở thái miếu. Bầy tôi dâng biểu chúc mừng.
1 Tên là Phúc Chu, tức Tộ quận công (1692-1725). Năm 1693 Tộ quận công bắt giam chúa Chiêm Thành là Bà Tranh, đổi nước Chiêm Tành làm trấn Thuận Thành, phong cho kế Bà Tử (dòng dõi Bà Tranh) là Tả đô đốc để thống trị dân. 2 Tên là Phúc Khoát, tức Hiển quận công (1739-1765).
3Ở địa phận tỉnh Phú Yên, theo Địa dư chí của Lê Quang Định, khi Lê Thánh Tông đánh được Chiêm Thành mở đất đến núi Thạch Bi, có khắc chữ vào vách đá trên đỉnh núi, chữ ấy nay vẫn còn, nhưng nét chữ lờ mờ sứt mẻ, không thể trông rõ được. 4 Theo Đại Việt sử ký thực lục, thì sứ thần nước Ai Lao đến triều cống giửa lúc Lê Thánh Tông đã xuất quân đi đánh Chiêm Thành, còn các thổ tù khác đều đến triều cống sau khi thắng trận trở về.
5 Một đơn vị hành chính, cũng như tổng ở ngoài Bắc.
L ời chua-Sông Phi Lai: Ở xã Phi Lai, huyện Nga Sơn, tỉnh Thanh Hóa. Tháng 6. Đặt đạo Quảng Nam.
Nhà vua đem đất Chiêm Thành đặt làm Quảng Nam thừa tuyên, quản lãnh 3 phủ, 9 huyện, đặt ba ty: Đô ty, Thừa ty, và Hiến ty và đặt vệ quân Thanh Hoa gồm 5 sở.
Nhà vua l ấy cớ rằng ở Quảng Nam không có thuyền, mỗi khi quân và dân nộp thuế, thường có sự hao hụt mất mát, nên hạ lệnh: từ nay, mỗi khi đến kỳ nộp thuế, thì Thừa ty Quảng Nam tư dy công văn đến ba ty ở Thuận Hóa giao phó các hạng thuế, để Thuận Hóa sai người chuyển nộp về Kinh.

Nhà vua ra s ắc lệnh dụ bảo Phạm Bá Tôn, tham chính Quảng Nam: dân sinh nào là con trai từ 15 tuổi trở lên, tư chất thông minh chăm học, thì đến ngày khảo, hai ty Thừa ty và Hiến ty bản đạo hội đồng kén chọn, tâu bày đầy đủ, sẽ cho sung vào sinh đồ bản phủ, để dạy bảo cho biết lễ nghĩa.
Lời chua-Quảng Nam: Theo Hồng Đức thiên nam dư hạ tập, thì Quảng Nam thừa tuyên quản lĩnh ba phủ, chín huyện:
Ph ủ Thăng Hoa quản lĩnh ba huyện: Lê Giang, Hà Đông và Hi Giang. Phủ Tư Nghĩa quản lĩnh ba huyện: Bình Sơn, Mộ Hoa và Nghĩa Giang; Phủ Hoài Nhân quản lĩnh ba huyện: Bồng Sơn, Phù Ly và Tuy Viễn;

Qu ảng Nam: Đất Việt thường xưa; nhà Tần, thuộc Tượng quận; nhà Hán, thuộc Nhật Nam; nhà Đường, là Lâm Ấp; nhà Tống, là đất Lý Châu và Chiêm Động của Chiêm Thành; nhà Trần, thuộc đất Hóa Châu; nhuận Hồ lấy cả đất Đại Chiêm và Cổ Lũy của Chiêm Thành đặt làm bốn châu: Thăng, Hoa, Tư, Nghĩa; thuộc Minh hợp lại làm phủ Thăng Hoa; hồi đầu triều Lê, là đất cơ mi^1 gọi tên là Nam giới, nhưng sổ sách chỉ chép tên suông, chứ thật ra thì đất đai chỗ ấy vẫn do người Chiêm Thành chiếm cứ. Đến năm Hồng Đức thứ 3 (1472) Thánh Tông thân đi đánh Chiêm Thành, lấy đất ấy đặt làm Quảng Nam thừa tuyên quản lĩnh ba phủ, chín huyện.
Bản triều, Thái tổ Gia Dụ hoàng đế năm 45^2đổi đặt làm Quảng Nam doanh, sắp đặt các phủ huyện thuộc Quảng Nam doanh như sau này:
Tách huy ện Điện Bàn thuộc phủ Triệu Phong xứ Thuận Hóa đổi đặt làm phủ, rồi đổi huyện Hi Giang làm huyện Duy Xuyên và đặt thêm hai huyện Hòa Vinh và Diên Phúc cho thuộc vào phủ Điện Bàn;
Đổi huyện Lê Giang làm huyện Lễ Dương cùng với huyện Hà Đông vẫn để thuộc phủ Thănh Hoa;
Đổi phủ Tư Nghĩa làm phủ Quảng Nghĩa, phủ Hoài Nhân làm phủ Quy Nhơn. Lấy đất từ núi Cù Mông trở về phía nam đặt thêm hai huyện Đồng Xuân và Tuy Hòa, đặt hai phủ Phú Yên. Các phủ huyện trên đều lệ thuộc vào Quảng Nam;
N ăm Gia Long thứ 2, trích hai phủ Thăng Hoa, và Điện Bàn đặt làm Quảng Nam doanh, phủ Quảng Nghĩa đặt làm Quảng Nghĩa doanh, phủ Quy Nhơn đặt làm Bình Định doanh, phủ Phú Yên đặt làm Phú Yên doanh; năm thứ 7, lại đổi bốn doanh Quảng Nam, Quảng Nghĩa, Bình Định và Phú Yên là trấn.
1 Xem chú thích số 3 tờ 25 Tiền biên quyển IV về chữ "cơ mi".
2 Những năm thay đỗi địa hạt trong tỉnh Quảng Nam, đem âm lịch đối chiếu với dương lịch, xem chú thích số 1, tờ 34. Chính biên quyển XXI.
N ăm Minh Mệnh thứ 12, đổi trấn làm tỉnh; năm thứ 16, tách lấy đất huyện Duy Xuyên thuộc phủ Điện Bàn tỉnh Quảng Nam đặt thêm huyện Quế Sơn cùng với hai huyện Lễ Dương và Hà Đông đều thuộc phủ Thăng Hoa; lại đổi phủ Quảng Nghĩa làm phủ Tư Nghĩa, đổi phủ Quy Nhơn thuộc Bình Định làm phủ Hoài Nhân, tách huyện Phù Ly đổi đặt làm hai huyện Phù Mỹ và Phù Cát cùng với huyện Bồng Sơn cho lệ thuộc vào phủ Hoài Nhân; Tách huyện Tuy Viễn đặt thêm huyện Tuy Phúc lập làm phủ Yên Nhân; phủ Phú Yên đổi đặt làm phủ Tuy Yên và đem hai huyện Đồng Xuân và Tuy Hòa lệ thuộc vào phủ ấy. Năm Thiệu Trị nguyên niên đổi phủ Thăng Hoa thuộc Quảng Nam làm phủ Thăng Bình, huyện Mộ Hoa thuộc tỉnh Quảng Nghĩa làm huyện Mộ Đức. Năm Tự Đức thứ 5, bỏ bớt phủ Yên Nhân, đem hai huyện Tuy Viễn và Tuy Phúc cho đổi thuộc vào phủ Hoài Nhân; năm thứ 18, lại đặt phủ Yên Nhân như cũ; tỉnh Phú Yên đổi đặt làm đạo, lệ thuộc tỉnh Bình Định; năm thứ 29, lại đặt tỉnh Phú Yên như cũ.

Đ ô, Thừa, Hiến ba ti: Theo quan chế triều Lê, Đô tổng binh sứ ti, đặt chức tổng binh sứ, tổng binh đồng tri và tổng binh thiêm sự. Tán trị thừa chính sứ ti, đặt chức thừa chính sứ, tham chính và tham nghị. Thanh hình hiến sát sứ ti, đặt chức hiến sát sứ, hiến sát phó sứ. Theo mục Chức quan chí trong lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú, chức trách Đô tổng binh giữ về binh chính; chức trách thừa chính sứ ti giữ về sổ sách quân và dân chức trách hiến sát sứ giữ về việc tâu bày những lời nói phải, đàn hặc tội lỗi của quan lại và thẩm xét tra hỏi việc hình ngục.
Thăng Hoa vệ: Gồm 5 sở là: Trù Thắng, Hoàn Tì, Hiệp Sơn, Siêu Hải và Khống Huyền. Vệ này thuộc Đô ti Quảng Nam.
Bắt đầu đặt chức hiến sát^1ở 12 đạo.
Tr ước đây chia trong nước làm 12 đạo, đều đặt Đô tổng binh sứ và Thừa chính sứ ti^2, còn Hiến sát sứ ti vẫn chưa đặt đũ. Đến đây đã đặt ba ti: Đô, Thừa, Hiến, ở Quảng Nam, bèn đặt thêm ti Thanh Hình hiến sát ở 12 đạo. Chức Hiến sát bắt đầu đặt từ đây.
Lời chua-Mười hai đạo thừa tuyên: Xem năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 15-53).
Lập con là Tân làm Kiến Vương.
Nhà vua sai Thái b ảo Lê Cảnh Huy đem kinh sách^3 phong cho con là Tân làm Kiến vương. Kiến vương, con thứ năm của nhà vua, là người có phong thái vững vàng cao cả, chăm học, hay chữ, mỗi khi nhà vua sách tác bài thơ, bài ca phần nhiều sai vương họa lại.
Tháng 8, mùa thu. Ra sắc lệnh cho viên Đề hình ngự sử kiểm tra việc hình ngục.
Nhà vua ra s ắc lệnh cho viên Đề hình ngự sử: phàm viên chức trong bộ Hình, trong Đại Lý tự và quan giữ việc hình ngục, có ai tha tội người này buộc tội người khác, trái phép luật làm điều thảm khắc, hoặc làm cho người phạm tội có điều oan uổng, thì viên Đề hình ngự sử phải thân hành kiểm tra xét hỏi, tâu bày đàn hặc, để tỏ rõ nổi oan uổng cho phạm nhân.

Tháng 9. Xét định quan chế.
Quan chế ấn định như sau này:
Bắt đầu từ các tước những người trong hoàng tông^4:
- Thân vương: Hoàng tử được phong là thân vương thì dùng tên một phủ làm tên hiệu.
1 Chức quan ở hàm lục phẩm gồm có Hiến sát sứ, Hiến sát phó sứ, Hiến sát phụ trách việc tâu trình việc phải trái, điều tra và đàn hặc những việc làm trái phép, tra cứu xét hỏi việc kiện tụng, xét thưởng công trạng của quan, quân trong một đạo.
2 Xem thêm Chính biên quyền XX, tờ 38.
3 Sắc mệnh của vua khắc vào một thứ bằng chất loài kim như vàng, bạc, đồng, thau... để được lâu bền gọi là kim sách.
4 Tông phái trong họ nhà vua.
- Tự thân vương: Thế tử của thân vương được phong là tự thân vương thì dùng tên một huyện làm tên hiệu.
- Tước công: Các con của hoàng thái tử và các con của thân vương đều được phong tước công.
- Tước hầu: Con trưởng của hoàng thái tôn, của tự thân vương và của tước công đều được phong tước hầu.
- Tước bá: Các con của hoàng thái tôn, của tự thân vương, của tước công và con trưởng của thân công chúa đều được phong tước bá.
- Tước tử: Các con của thân công chúa và con trưởng của tước hầu, tước bá đều được phong tước tử.
- Tước nam: Con trưởng của truy tặng thân công chúa^1 và các con^2 của tước hầu, tước bá đều được phong tước nam.
Những tước công, hầu, bá, tử, nam kể trên đều dùng những chữ đẽ làm tên hiệu. Con các người trong hoàng tông mà được cất nhắc để trao cho phẩm trật theo thể lệ có 8 bậc: từ Tá quốc đến Tự ân sứ.
Thứ hai đến các tước của bầy tôi có công:
- Tước quốc công và quận công lấy tên một phủ hoặc một huyện làm tên hiệu, nhưng chỉ dùng một chữ.
- Tước hầu và tước bá lấy tên một xã làm tên hiệu, dùng có hai chữ.
Về cấp bậc của bầy tôi có công:
- Văn huân có 5 bậc: từ Thượng trụ quốc đến Tu thận thiếu doãn.
- Võ huân có 5 bậc: Từ Thượng trụ quốc đến Thiết kỵ úy.

m ỗi bậc đều có bậc chánh và bậc tùng.
- Văn giai có 9 bậc: từ chánh nhất phẩm đến tùng cửu phẩm.
- Võ giai có 6 bậc: Từ chánh nhất phẩm đến tùng lục phẩm.
Mỗi bậc đều có bậc chánh và bậc tùng.
- Nội quan và tản quan có bảy bậc: từ chánh tam phẩm đến tùng cửu phẩm, mỗi bậc cũng có chánh và phó.
Về thông tư^3 của các tước và các cấp bậc: từ trật cao nhất đến thấp nhất cộng 24 tư.
V ề những chữ để vinh phong cho công thần: từ chữ "suy trung" đến chữ "tuyên lực" cộng 24 chữ. Đại để các quan văn, quan võ có công được sơ phong hoặc gia phong từ 2 chữ đến 8 chữ, nên dùng chữ nào để phong cho người nào, đến lúc vinh phúc, nhà vua sẽ đặc cách gia ân cho.
Về chức trọng yếu: Thì thái sư, thái úy, thái phó, thái bảo và thiếu sư, thiếu úy, thiếu phó, thiếu bảo là đại thần trọng chức; lục bộ, lục khoa, lục tự và ngự sử mười ba đạo làm yếu chức. Về hàng quan võ:
1 Con gài của vua, sau khi đã chết mới được phong là thân công chúa nên gọi là truy tặng thân công chúa. 2 Cương mục chép "Con trưởng của tước hầu, tước bá" là lầm vì ở chỗ tước tử đã có hạng người này rồi, ở đây chúng tôi dịch "các con của tước hầu tước bá" là theo trong Đại Việt sử ký thực lục cho được đúng hơn. 3 Xem chú thích số 1 Chính biên quyển VII tờ 5 và xem thêm lời chua của Cương mục chính biên quyển XIX tờ 6.
trong kinh thành: đặt Đô đốc phủ trong ngũ phủ quân vả đặt hai vệ Kim Ngô và Cẩm Y, 4 vệ
Hi ệu lực, 4 vệ Thần Võ, 6 vệ Điền tiền.
Ở các trấn bên ngoài cũng đặt phủ vệ Đô ti.
Ở các xứ ven sông và ven biển đều đặt chức tuần kiểm.
Về việc cai trị các trấn, thì 2 ti Thừa chính, Hiến sát và các nha môn ở phủ, huyện, châu đều đặt quan để cai trị.
Lời chua-Quan chế: Theo Hồng Đức thiên nam dư hạ tập thì điển lệ về quan chế đời Hồng Đức như sau:
Các tước trong hoàng tông:
Người được phong là thân vương dùng tên một phủ làm tên hiệu, nhưng chỉ dùng một chữ. Ví dụ: "Kiến vương" tức là dùng chữ "Kiến" của phủ Kiến Hưng. Người được phong thân vương dùng tên một huyện làm tên hiệu, mà dùng cả hai chữ. Ví dụ: "Hải lăng vương" tức là dùng tên gọi của huyện Hải Lăng.
Các con c ủa hoàng thái tử và của thân vương được phong tước công; con trưởng của tự thân vương và của tước công được phong tước hầu; các con của hoàng thái tôn, của tự thân vương, của tước công và con trưởng của thân công chúa được phong tước bá, phò mã đô úy được ngang hàng với tước bá. Tước công, tước hầu, tước bá đều đứng trên hàng chánh nhất phẩm. Các con của thân công chúa và con trưởng của tước hầu, tước bá được phong tước tử, ngang hàng với chánh nhất phẩm; con trưởng của truy tặng thân công chúa và các con của tước hầu tước bá được phong tước nam, ngang hàng với tòng nhất phẩm. Năm bậc về tước công, tước hầu, tước bá, tước tử và tước nam, đều dùng chữ đẹp đẽ làm tên hiệu. Ví dụ: Thiệu Khang Công, Vĩnh kiến hầu, Tĩnh Cung bá, Diên Xương tử và Quảng Trạch Nam v.v...
Những người trong hàng tông mà được cất nhắc để trao cho phẩm trật: Con của tước tử và tước nam được phong là Tá quốc sứ, ngang hàng chánh nhị phẩm.
Con của Tá quốc sứ được phong là Phụng quốc sứ, ngang hàng tùng nhị phẩm. Con của Phụng quốc sứ được phong là Dực quốc sứ, ngang hàng chánh tam phẩm.
Con của Dực quốc sứ được phong là Lượng quốc sứ, ngang hàng tùng tam phẩm.
Cháu của thân công chúa và các con của truy tặng thân công chúa được phong là Sùng ân sứ.
T ằng tôn (chắt) của thân công chúa, cháu của truy tặng thân công chúa và con của quận thượng chúa được phong là Dụ ân sứ. Sùng ân sứ và Dụ ân sứ đều ngang hàng với tùng tam phẩm.1.

Huy ền tôn (chút) con của thân công chúa, tằng tôn (chắt) của truy tặng thân công chúa, cháu của quận thượng chúa và con của quận chúa được phong là Mậu ân sứ, ngang hàng tùng tứ phẩm.
Huyền tôn của truy tặng thân công chúa, cháu của quận chúa và con của quận công đều được phong là Tự ân sứ, ngang hàng tùng ngũ phẩm.
1 Chữ "tùng tam phẩm" này có lẽ là "chánh tứ phẩm" mà sử Cương mục chép sai, vì Lượng quốc sứ ở trên đã ngang hàng tùng tam phẩm rồi, nếu Sùng ân sứ và Dụ ân sứ cũng ngang hàng như thế, thì sao không chép chung vào một chỗ?
Con rễ của hoàng thái tử và của thân vương được phong là quận thượng chúa nghi tân, ngang hàng chánh tam phẩm.
Con rễ của tự thân vương và của thân công chúa được phong là quận chúa nghi tân, ngang hàng tùng tam phẩm.
Các t ước của bầy tôi có công: Tước quốc công dùng tên một phủ làm tên hiệu, nhưng chỉ dùng một chữ. Ví dụ: "Tuyên quốc công" tức là dùng chữ "Tuyên" của tên gọi phủ Tuyên Quang.
Tước quận công dùng tên một huyện làm tên hiệu, cũng chỉ dùng một chữ. Ví dụ: tước "Sùng quận công" tức ra dùng chữ "Sùng" của tên gọi huyện Sùng An.
T ước hầu và tước bá dùng tên một xã làm tên hiệu, dùng 2 chữ. Ví dụ: tước "Nam xang hầu" tức là dùng tên gọi của xã Nam Xang; "Duyên hà bá" tức là dùng tên gọi của xã Duyên Hà.

Ng ười bầy tôi có công: về hàng văn huân thì thượng trụ quốc hàm chánh nhất phẩm; trụ quốc hàm tùng nhất phẩm; chánh trị thượng khanh hàm chánh nhị phẩm, chánh trị khanh hàm tùng nhị phẩm; tư chánh thượng khanh hàm chánh tam phẩm, tư chánh khanh hàm tùng tam phẩm; khuông mĩ doãn hàm chánh tứ phẩm, khuông mĩ thiếu doãn hàm tùng tứ phẩm, tu thận doãn hàm chánh ngũ phẩm, tu thận thiếu doãn hàm tùng ngũ phẩm.

V ề hàng võ huân thì: thượng trụ quốc hàm chánh nhất phẩm, trụ quốc hàm tùng nhất phẩm; thượng hộ quân hàm chánh nhị phẩm, hộ quân hàm tùng nhị phẩm; thượng khinh xa úy hàm chánh tam phẩm, khinh xa úy hàm tùng tam phẩm; kiêu kỹ úy hàm chánh tứ phẩm, phi kỵ úy hàm tùng tứ phẩm; vân kỵ úy hàm chánh ngũ phẩm, thiết kỵ úy hàm tùng ngũ phẩm.

Quan t ước về văn giai và võ giai:
Thái sư+Thái úy+Thái bảo đều hàm chánh nhất phẩm.

Nh ững người giữ chức quan này về văn giai thì thăng thụ là đặc tiến kim tử vinh lộc đại phu, gia thụ là đặc tiến khai phủ kim tử vinh lộc đại phu; về võ giai thì thăng thụ là đặc tiến phụ quốc thượng tướng quân, gia thụ là khai quốc thượng tướng quân.
Thái tử thái sư+thái tử thái úy+thái tử thái phó+thái tử thái bảo+Tả đô đốc+Hữu đô đốc đều hàm tùng nhất phẩm.
Nh ững người giữ chức quan này, về văn giai thì thăng thụ là sùng tiến tuyên lộc đại phu, gia thụ là ngân thanh tuyên lộc đại phu; về võ giai thì thăng thụ là sùng tiến phụ quốc đại tướng quân, gia thụ là sùng tiến trấn quốc thượng tướng quân.
Thiếu sư+Thiếu úy+Thiếu phó+Thiếu bảo+Đô điểm kiểm đề đốc+Đô đốc đồng tri+Đề lãnh đều hàm chánh nhị phẩm.
Nh ững người giữ chức quan này về văn giai thì sơ thụ là quang tiến đại phu, thăng thụ là quang lượng đại phu, gia thụ là quang kiêm đại phu; về võ giai thì sơ thụ là chiêu nghị tướng quân, thăng thụ là chiêu hùng tướng quân, gia thụ là chiêu dũng tướng quân.

Thái t ử thiếu sư+Thái tử thiếu úy+Thái tử thiếu phó+Thái tử thiếu bảo+Thượng thư+Đô đốc+Thiêm sự+Tả hữu điểm kiểm+Tham đốc+Phó đề lĩnh đều hàm tùng nhị phẩm.

Nh ững người giữ chức quan này, về văn giai thì sơ thụ là phụng trực đại phu, thăng thụ là phụng công đại phu, gia thụ là phụng huấn đại phu; về võ giai thì sơ thụ là võ huân tướng quân, thăng thụ là võ lược tướng quân, gai phụ là võ nghị tướng quân.
Tông nhân phủ tông nhân lệnh+Lăng chánh+Đô đài ngự sử+Tả hữu thứ tử+Đô chỉ huy sứ+Đô tổng binh sứ+Tuyên uý đại sứ đều hàm chánh tam phẩm.
Nh ững người giữ chức quan này, về văn giai thì sơ thụ là thông chương đại phu, thăng thụ là thông lễ đại phu, gia thụ là thông nghị đại phu; về võ giai, sơ thụ là anh liệt tướng quân, thăng thụ là anh túc tướng quân, gia thụ là anh vĩ tướng quân.

T ả hữu thị lang+Tông nhân phủ tả, hữu tông chính+Lăng phó+Tả hữu dụ đức+Thừa chính sứ+Đô chỉ huy đồng tri+Các viên chỉ huy sứ ở các vệ Thần Võ, Hiệu Lực, Điện Tiền+Các viên tổng tri, tổng binh đồng tri ở các vệ thuộc ngũ phủ và Tuyên úy sứ đều hàm tùng tam phẩm.

Nh ững người giữ chức quan này, về văn gai thì sơ thụ là gia hạnh đại phu, thăng thụ là gia ích đại phu, gia thụ là gia thăng đại phu; võ giai thì sơ thụ là minh dực tướng quân, thăng thụ là minh quyết tướng quân, gia thụ là minh ý tướng quân.

Hàn lâm vi ện thừa chỉ+phó đô ngự sử+lăng thừa+Tả, hữu trung doãn+Tả, hữu xuân phường+đô chỉ huy thiêm sự+Các chỉ huy sứ các ti Cẩm Y, Thiên Ngô, Thần Oai, Thần Tí, Du Nỗ+Các viên tướng đồng tổng tri, tổng binh thiêm sự ở các vệ thuộc ngũ phủ và tuyên úy đồng tri đều hàm chánh tứ phẩm.

Nh ững người giữ chức quan này, về văn giai thì sớ thụ là trung trinh đại phu, thăng thụ là trung huệ đại phu, gia thụ là trung thuận đại phu; về võ giai thì sơ thụ là hoài viễn tướng quân, thăng thụ là đinh viễn tướng quân, gia thụ là an viễn tướng quân.

Đ ông các đại học sĩ+Quốc tử giám tế tửu+Thông chính sứ+Tham chính+các viên chỉ huy tả hữu tán thiện+các viên chỉ huy thiêm sự ở các vệ Hiệu Lực, Thần Võ, Điện Tiền+các viên thiêm tổng tri ở các vệ thuộc ngũ phủ và viên tuyên úy thiêm sự đều hàm tùng tứ phẩm.

Nh ững người giữ quan chức này, về văn giai thì sơ thụ là triều liệt đại phu, thăng thụ là triều đoan đại phu, gia thụ là triều tĩnh đại phu; về võ giai thì sơ thụ là trì oai tướng quân, thăng thụ là bỉnh oai tướng quân, gia thụ là quảng oai tướng quân.

Hàn lâm vi ện thị độc+Thiêm đô ngự sử+Lục tự khanh+Chiêm sự viện chiêm sự+Thái y viện đại sứ+phủ doãn phủ Phụng Thiên+các viên chỉ huy thiêm sự ở các ti thuộc vệ Cẩm Y, Kim Ngô+Trấn điện tướng quân+Lực sĩ hiệu úy+các viên thiện hộ ở các ti Thần Oai Du Nỗ+các viên phó đô tri ở các vệ Tuần Tượng, Mã Nhàn+các viên đô tri ở các vệ ngoại trấn+các viên thống chế ở các vệ Thần Võ, Điện Tiền+các viên chánh đô úy ở các ti Tượng Cứu, Mã Cứu+các viên quản lĩnh ngoại vệ thuộc ngũ phủ+viên cung chính ở cung Thiên Hòa và quân dân Chiêu Thảo sứ đều hàm chánh ngũ phẩm.

Nh ững người giữ quan chức này, về văn giai thì sơ thụ là hoằng tín đại phu, thăng thụ là hoằng tri đại phu, gia thụ là hoằng nghĩa đại phu; về võ giai thì sơ thụ là kiện trung tướng quân, thăng thụ là quán trung tướng quân, gia thụ là bảo trung tướng quân.

Hàn lâm vi ện thị giảng+Đông các học sĩ+Quốc tử giám tư nghiệp+Thái y viện viện sứ+Tả hữu thuyết thư+Chính truyến^1 phó thông chính+Chiêm sự viện thiếu thiêm sự+các viên đoán sự, tham nghị ở hai ti Cẩm Y, Kim Ngô+viên phó lực sĩ hiệu úy+các viên phó thiên hộ ở các ti thần oai, Du Nỗ+các viên trung úy ở vệ Thần Võ, Điện Tiền+viên lang tướng ở ti Trung thành binh mã+viên phó quản lãnh ở ngoại vệ thuộc ngũ phủ+viên cung phó ở cung Thiên Hòa và quân dân Chiêu Thảo đồng tri đều hàm tùng ngũ phẩm.

1 Hai chữ này nguyên văn Cương mục in là "Vương phó" tham khảo Lịch triều hiến chương chép là "chính truyền". Ở đây chúng tôi phiên âm theo như Lịch triều hiến chương cho được rõ nghĩa, bởi vì chức thông chính là giữ việc chuyển đạt công văn dụ chỉ của triều đình về dân gian và chuyển đệ đơ từ của dân gian về triều đình "Chính truyền" nghĩa là nhà trạm chính ở kinh thành thì mới hợp nghĩa.

Nh ững người giữ quan chức này, về văn giai thì sơ thụ là hiển cung đại phu, thăng thụ là hiển lượng đại phu, gia thụ là hiển huệ đại phu; về võ giai thì sơ thụ là tráng tiết tướng quân, thăng thụ là tận tiết tướng quân, gia thụ là kính tiết tướng quân.

Lang trung các ti ở lục bộ+Hàn lâm viện thị thư+Đông các hiệu thư+Trung thư giám trung thư xá nhân+Thái y viện ngự y chính+Tư thiên giám tư thiên lệnh+lục tự thiếu khanh+Phụng thiên phủ thiếu doãn+hiến sát sứ+các viên chánh đề hạt, phó đoán sự, bá hộ ở các viện Tuần tượng, Mã nhàn+các viên phó trung úy ở các vệ Thần Võ, Điện Tiền+viên phó lang tướng ở ti Trung thành binh mã+viên đô úy ở vệ Tượng cứu, Mã Cứu+viên chánh võ úy ở ngoại vệ thuộc ngũ phủ+viên cung thừa ở cung Thiên Hòa và quân dân chiêu thảo thiêm sự, kinh lược sứ đều hàm chánh lục phẩm.

Nh ững người giữ quan chức này, về văn giai thì sơ thụ là mậu lâm lang, thăng thụ là tuấn lâm lang, gia thụ là đức lâm lang; về võ giai thì sơ thụ là phấn lực tướng quân, thăng thụ là quả lực tướng quân, gia thụ là chấn lực tướng quân.

Viên ngo ại lang+Hàn lâm viện đãi chế+Trung thư giám điển thư+Thái y viện ngự y phó+tả, hữu tư giảng+các viên đề hạt các vệ Tuần Tượng, Mã Nhàn+viên thừa ti ở ti Thông Chính+viên tri phủ+các viên phó lang tướng ở các vệ Tả, Hữu, Tiền, Hậu+viên võ úy ở ngoại vệ thuộc ngũ phủ+các viên kinh lược sứ, đồng tri, phòng ngự sứ ở vệ Thành Môn+viên chính chưởng ở cung Thiên Hòa+viên sở sứ ở sáu sở thuộc bộ Công+các viên cục sứ ở Thượng Y Giám, Ngự dụng giám và viên thự chính ở Thái Quan thự đều hàm tùng lục phẩm.

Nh ững người giữ quan chức này, về văn giai thì sơ thụ là mậu lâm tá lang, thăng thụ là tuân lâm tá lang, gia thụ là đức lâm tá lang; về võ giai thì sơ thụ là quả cảm tướng quân, thăng thụ là hùng cảm tướng quân, gia thụ là cường cảm tướng quân.

Hàn lâm vi ện hiệu lý, đãi chiếu+Đề hình giám sát ngự sử+Trung thư giám chính tự+tự thừa ở sáu tự+Thái y viện biện kiểm+tư thiên giám giám phó+huyện úy ở hai huyện Vĩnh Xương, Quảng Đức+Đô cấp sự trung ở sáu khoa+trưởng sử ở ti Kinh Cục, Tẩy mã sở và các phủ+hiến sát phó sứ+đồng tri phủ+phó đề hạt ở các vệ Tuần Tượng, Mã Nhàn+phó đô úy ở Tượng Cứu, Mã Cứu+phó võ úy, phó vệ úy ở ngoại vệ thuộc ngũ phủ+Kinh Lược+Chiêm sự+Phòng ngữ đồng tri+phó chưởng cung Thiên Hòa+sở phó sứ ở sáu sở trong bộ Công và thự phó ở Thái quan thự, đều hàm chánh nhất phẩm.
Những người giữ chức này, sơ thụ là cần sự lang, thăng thụ là kính sự lang, gia thụ là thừa sự lang.
Hàn lâm vi ện kiêm thảo+thông phán hai huyện Vĩnh Xương, Quảng Đức+điên hàn cục Ti Kinh+giữ ngục ti Điện Tiền+tri huyện+tri châu+phòng ngữ thiêm sự+sở thừa sáu sở thuộc bộ Công và thự thừa ở thự Thái Quan, đều hàm tùng nhất phẩm.
Những người giữ chức này, sơ thụ là cân sự tá lang, thăng thụ là kinh sự tá lang, gia thụ là thừa sự tá lang.
S ử quán tu soạn+tư huấn Chiêu văn quán, Tú lâm cục+ngũ kinh giáo thụ ở Quốc tử giám+giám thừa ở Tư thiên giám cập sự trung ở sáu khoa+ngục thừa ở ti Điện Tiền+cục chính ở cục Thừa Dụ+phụ đạo chúnh ở ti Man Di phụ đạo+ti chính ở ti Giáo Phường+bào chính ở các thự Thần Trù, Thái Quan, Lam Kinh+cục chính ở các giám Tuyên Đạt, Thượng Y, Ngự Dụng và thự chính ở các thự, đều hàm chánh bát phẩm.
Những người giữ chức này, sơ thụ là tiến công lang, thăng thụ là hiệu công lang, gia thụ là địch công lang.
L ục bộ tư vụ, Sử quán biên lục, viên chiếu ma ở Ngự sử đài, viên điển nghĩa ở Sùng Văn Quán và Tú Lâm cục+viên sứ ti ở Cáp Môn và ti Lam Kinh+viên giám bạ ở Ngũ Kinh Học chính+viên bình sự ở Đại Lý tự+Khố sứ ở các kho Thiện Hội trung, Thiệu Hội đông, Thiệu Hội Tây, Thiện Hội nam, Thiện Hội bắc, và Trúc Mộc, Tang Phạt, Thiên Oai, Trừ Phong+Thông Sự chính+ngũ quan chính ở Tư Thiên giám+viên đường sứ ở Tế Sinh đường+viên trị trung ở phủ Phụng Thiên+viên điển sứ ở ti Thông Chính sứ+viên điển sứ ở viện Chiêm Sự+viên bạn độc ở các phủ thân vương công+Phủ úy, Vệ úy+Lương y chính ở các vệ Cẩm Y, Kim Ngô, Hiệu Lực, Thần Võ và Điện Tiền+lục sự ở các vệ Thần Võ, Hiệu Lực và Điện Tiền+Đô sự ở các ti Thần Oai, Du Nỗ và Trung Thành+kinh lịch trong ngũ phủ+điển bạ ở các vệ trong ngũ phủ+tri bạ ở các vệ Thần Võ, Hiệu Lực, Điện Tiền, Tượng Cứu, Mã Cứu, Tuần Tượng, Mã Nhàn+đô quan+chủ sự+suy quan+huyện thừa+đồng tri châu+cục phó trong cục thừa dụ+giữ ngục ở ngục sở Ngũ Hình+Phụ Đạo phó+Ti Phó trong ti giáo phường+Bào Phó ở các thự Thần Trù, Thái Quan, Lam Kinh+ti uấn ở ti Lương Uấn+Cục chính ở cục Ưng Sự+Sở sứ ở các sở Đồn Điền+sở sứ ở các sở Tàm Tang+Ti sứ ở ti Tinh Mễ+cục phó ở các giám, Tuyên Đạt, Thượng Y, Ngư Dụng+Tượng phó ở sáu sở trong bộ Công+Ti chính ở ti Điển Cứu+cục chính ở các cục Chưởng Liễn, Điển Tàng, Trân Tu, Công Tác, đều hàm tùng bát phẩm.
Những người giữ chức này, sơ thụ là tiến công thứ lang, thăng thụ là hiệu công thứ lang, gia thụ là địch công thứ lang.
Phó S ứ ở kho+Kiểm hiệu ở Tông Nhân phủ+Hồng Lô tự ban+Thông sự phó ở bộ phận Lão Qua, Bắc và Chiêm+khán chẩn ở Tế Sinh đường+khố sứ ở kho Sinh Dược+tư thần lang ởTư Thiên Giám+huấn đạo chủ bạ, Tư nghị ở phủ Phụng Thiên và các phủ khác+Thiện y chính giảng dụ, khổng mực lương y ở sở Thiện Y+phó sứ cáp môn+Tri sự ở sơn lăng Lam Kinh++Ngục thừa ở ngục sở trong ti ngũ hình+ngục thừa ở sở án ngục trong Ngự Sử đài+Điển Thiện trong sở Điển Thiện+tuần kiểm sứ+cục chính trong cục Thị Vệ+thự chính trong thự Đồng Văn nhã nhạc+cục phó ở cục Lương Uẩn+cục phó ở cục Ứng sự+phó sứ các sở đồn điền và tàm tang+sở sứ ở sở trồng rau+sở chính ở sở Bách Hí tả, hữu+tăng thống ở ti Tăng Lục+đạo thống ở ti Đạo Lục+sở sứ ở các sở Điền Mục+trưởng quan ở ti Man Di trưởng quan+cục phó ở các cục Chưởng Liễn, Điển Tàng, Trân Tu, Công Tác, đều hàm chánh cửu phẩm.
Những người giữ chức này, sơ thụ là tương sĩ lang, thăng thụ là đăng sĩ lang, gia thụ là lập sĩ lang.
Đ iên thụ+phó sứ các sở+ti sứ ở ti Thị Mãi+các viên thuê sứ+trưởng đò ở các ti bến đò+trưởng thị ở các chợ+xiển giáo giác nghĩa trong ti Tăng lục+điển pháp huy nghĩa trong ty Đạo lục+dịch thừa và phố chính ở quán sứ hội đồng+đàn sư ở các đàn+từ thừa ở các đền+huấn khoa ở y học+khuyến nông sứ ở các phủ+hà đê sứ các phủ+thự chính và tăng, đạo chính ở các chùa+quán sứ ở các quán+phó trưởng quan ở ti Man Di trưởng quan, đều hàm tùng cửu phẩm.
Các người giữ chức này, sơ thụ là tương sĩ thứ lang, thăng thụ là đăng sĩ thứ lang, gia thụ là lập sĩ thứ lang.
Chế độ về quan chức ở Nội điện:
N ội quan và tản quan:Thị trung lệnh hàm chánh tam phẩm, phó thị trung lệnh hàm tùng tam phẩm; bật trực lệnh lệnh hàm chánh tứ phẩm, phó bật trực lệnh hàm tùng tứ phẩm; hiệp vịnh lệnh hàm chánh ngũ phẩm, phó hiệp vịnh hàm tùng ngũ phẩm; sùng liêm chính hàm chánh lục phẩm, phó sùng liêm chính hàm tùng lục phẩm; thuần lương chính hàm chánh thất phẩm, phó thuần lương chính hàm tùng thất phẩm; sức tu chính hàm chánh bát phẩm, phó sức tu chính hàm tùng bát phẩm; lịch sử chính hàm chánh cửu phẩm, phó lịch sử chính hàm tùng cửu phẩm.

V ề thông tư:
Các quan văn võ, người được dự phong quốc công là thượng trật 24 tư; quận công thượng giai 23 tư; hầu thượng liên 22 tư; bá thượng ban 21 tư; tử thượng tự 20 tư; nam thượng chế 19 tư; chánh nhất phẩm thượng tuyển 18 tư; tùng nhất phẩm thượng liệt 17 tư; chánh nhị phẩm trung trật 16 tư; tùng nhị phẩm trung giai 15 tư; chánh tam phẩm trung liên 14 tư, tùng tam phẩm trung ban 13 tư; chánh tứ phẩm trung tự 12 tư, tùng tứ phẩm trung chế 11 tư; chánh ngũ phẩm trung tuyển 10 tư, tùng ngũ phẩm trung liệt 9 tư; chánh lục phẩm hạ trật 8 tư, tùng lục phẩm hạ giai 7 tư; chánh thất phẩm hạ tự 4 tư, tùng bát phẩm hạ chế 3 tư; chánh cửu phẩm hạ tuyển 2 tư, tùng cửu phẩm hạ liệt 1 tư. Gồm 24 tư.

B ầy tôi có công được vinh phong, đặc ân gia phong chữ đẹp đẽ: Như những chữ: suy trung, dực vận, tá lý, cần lễ, tán trị, dương võ, kính thận, minh nghĩa, trinh ý, phụ quốc, hiệp mưu, đồng đức, khiêm cung, đoan nhã, kiệt tiết, tránh liệt, uy dũng, cương chính, bình văn, hiệu thuận, thuần tín, đôn hậu, tĩnh nạn, tuyên lực, gồm 24 bậc.

L ục Bộ, Lục Khoa: Đều xem năm Quang Thuận thứ 6 (Chb. XIX, 30-31). Mười ba đạo giám sát ngự sử: Xem năm Hồng Đức thứ 4 (Chb. XXII, 32-33). Ngũ phủ, Lục tự: Đều xem năm Quang Thuận thứ 7 (Chb. XX, 2, 6).
Hai vệ Cẩm Y và Kim Ngô, bốn vệ Hiệu Lực, bốn vệ Thần Võ, sáu vệ Điện Tiền: Gọi là thủ vệ tam ti.
Các vệ quân ở Đô ti các trấn: Xem năm Quang Thuận thứ 8 (Chb. XX, 33-36).
Xét-Quan ch ế đời Hồng Đức: chánh nhất phẩm, tùng nhất phẩm về văn giai, võ giai đều không có sơ thụ, còn từ chánh nhị phẩm đến tùng cửu phẩm về văn giai và từ chánh nhị phẩm đến tùng lục phẩm về võ giai đều có sơ thụ, lúc bấy giờ nghị định về quan chế như thế nào, nay không rõ được, vậy hãy ghi lại để đề phòng khi khảo cứu.
Sai sứ thần sang nhà Minh.
Nhà vua sai bọn Bùi Viết Lương, Nguyễn Lãm và Lê Nhân sang nhà Minh nộp lễ cống hàng năm; bọn Nguyễn Đức Trinh và Phạm Mục sang báo cáo về việc Chiêm Thành đánh úp biên giới nước ta.
Sách Bang giao b ị lãm của Giáp Trưng^1 chép: Tháng 10, mùa đông, năm thứ 2, Tân Mão^2, Lê Thánh Tông sai bọn Nguyễn Đức Trinh và Phạm Mục sang báo cáo với nhà Minh, đại lược trong lời tâu nói: "Tháng 8 năm ngoái, vua nước Chiêm Thành đem quân đánh úp đất Hóa Châu nước tôi, tôi thân hành đem người trong nước đi cứu viện Hóa Châu. Tháng 5 năm nay, vua Chiêm Thành lại bắt hơn 10 vạn quân vây hãm tôi mấy trùng; trong lúc nguy cấp, tôi phải phá vòng vây để đón đánh lại. Người nước Chiêm vẫn oán giận họ, không còn có chí chiến đấu, cùng nhau người thì phản lại, người thì bỏ trốn. Quân tuần tiễu của tôi kéo đến quốc đô nước ấy, thì dân chúng nước ấy không giúp rập vua, nên người bỏ binh khí chạy trốn, người quay giáo đầu hàng, vua Chiêm Thành đem quân đi về phương nam, tôi thấy thế, liền đem quân về nước giữ vững cảnh thổ cũ nước mình. Tôi trộm nghĩ: Chiêm Thành xưa nay vẫn thù địch với nước tôi, nay lại đem quân đến đánh úp cướp bóc, tôi bất đắc dĩ phải mạn phép tập hợp binh sĩ để ứng phó, trong lúc vội vàng chỉ muốn gỡ mối lo nhiễu nhương ở nơi biên quận. Làm như thế, cũng e rằng trái với lời ân cần răn bảo của bậc thánh minh^3, tôi rất lấy làm lo sợ. Bây giờ việc tiến lui của tôi chỉ xin theo mệnh lệnh thiên triều định đoạt".
Định phép đánh thuế.
Nhân đinh mỗi người nộp 8 tiền, về tiền thuế trồng dâu thì liệu lượng từng mẫu chia làm 3 bậc: bậc nhất, bậc nhì và bậc ba, mỗi bậc nộp tiền khác nhau.
1 Tức Giáp Hải.
2 Tức năm Hồng Đức thứ 2 (1471).
3 Chỉ vua nhà Minh lúc bấy giờ. Một danh từ tôn kính vua của đời phong kiến.
Đặt sào thước về ruộng đất. Nhà vua hạ lệnh: ruộng hoặc đất cứ mỗi mẫu là 10 sào 6 thước 5 tấc^1.
Lời chua-Tiền thuế bãi trồng dâu: Nay không khảo cứu được. Tháng 11, mùa đông. Trà Toại nước Chiêm Thành, làm phản. Nhà vua sai Lê Niệm, bình chương tướng quân, đi đánh, dẹp yên được.
Tr ước đây, chúa Chiêm Thành là Trà Toàn đã bị bắt, em hắn là Bàn La Trà Toại trốn vào trong núi, sai sứ đem việc trong nước bị hoạn nạn báo cáo với nhà Minh và xin nhà Minh phong vương cho, thống lĩnh ba vạn quân đi đánh, bắt Trà Toại và bộ lạc đưa về kinh sư.
Lời phê-Họ phục tùng ở chỗ nào^2?
L ời cẩn ánTheo truyện An Nam chép trong Minh sử, thì "nhà Minh, năm Thành Hóa thứ 7^3, Lê Vương đánh phá nước Chiêm Thành, bắt chúa nước ấy là Bàn La Trà Toàn; hơn ba năm sau, lại đến đánh phá bắt chúa nước ấy là Bàn La Trà Duyệt, rồi đổi nước ấy là Nam Châu, đặt quân đóng đồn thú thủ". Về truyện Chiêm Thành, sách ấy chép: "Năm Thành Hóa thứ 5^4, An Nam đòi Chiêm Thành phải nộp tê, tượng và của báu, bắt Chiêm Thành phải phụng sự mình như lễ nghi phụng sự thiên triều. Chiêm Thành không theo, An Nam đem đại binh đánh dẹp, đến năm thứ 7^5 phá được nước Chiêm Thành, bắt vua nước ấy là Bàn La Trà Toàn, rồi chiếm cứ đất đai. Em vua nước ấy là Bàn La Trà Duyệt chạy vào trong núi, sai sứ sang [Trung Quốc] báo cáo về họa nạn trong nước. Năm thứ 10^6, An Nam lại sai quân bắt Bàn La Trà Duyệt, rồi lập người cháu của vua trước là Trai Á Phất Am làm vua, phong cho đất ở phía nam nước ấy". Việc chép ở hai truyện trên này cũng giống như việc chép ở đây. Duy về việc "Trà Duyệt chết bèn truyền ngôi cho em hắn là Trà Toàn", nay Minh sử lại chép "An Nam đã bắt Trà Toàn, hơn 3 năm sau lại bắt em nó là Trà Duyệt". Như thế thì chữ "Trà Duyệt" có lẽ là "Trà Toại" mà chép lầm đi. Vậy hãy phụ lục ở đây sẽ khảo cứu sau.
Bổ dụng thái bảo Lê Cảnh Huy giữ công việc ở lục khoa.
Nhà vua d ụ bảo Lê Cảnh Huy rằng: "Nay nhận được tờ tấu của viên quan ở An Bang tâu: "Người nhà Minh sai nhiều binh lính từ Quảng Tây sang, nói phao là sang hội đồng khám địa giới". Việc này cần phải sai người dò thám ngay, nếu thấy có gì khác, phải lập tức đưa công văn đi các đạo tập hợp binh lính phòng giữ. Một thước núi, một tấc sông của ta có lẽ nào tự tiện vứt bỏ đi được? phải kiên quyết tranh luận, không để cho họ lấn dần. Nếu họ không theo, còn có thể sai sứ sang tận triều đình của họ, biện bạch rõ lẽ phải trái. Nếu người nào dám đem một thước, một tấc đất đai của Thái Tổ để lại để làm mồi cho giặc, người ấy sẽ bị trừng trị nặng".

L ời chua-An Bang: Xem năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 16, 15). Nhâm Thìn, năm thứ 3 (1472). (Minh, năm Thành Hóa thứ 8).
Tháng 3, mùa xuân. Tây môn các bị hỏa tai.
Định rõ lại phép thi hội.
Phép thi hội như thế này:
1 Theo Đại Việt sử ký thực lục chép: "Ruộng đất, mỗi mẫu 10 sào, mỗi sào 16 thước 5 tấc" (quyển XII, tờ 74). Như vậy không rõ sách nào chép đúng, sẽ khảo cứu sau.
2 Trên kia chép "tù trưởng các nước phương tây, không ai là không phục tùng" (quyển XXII, tờ 5) nên lời phê này nhắc lại câu ấy và có ý mỉa mai.
3 1471 ngang với năm Hồng Đức thứ 2.
4 1469, ngang với năm Quang Thuận thứ 10.
5 1471, ngang với năm Hồng Đức thứ 2.
6 1474, ngang với năm Hồng Đức thứ 5.

- Kỳ đệ nhất: về Tứ thu, ra tám điều lệ: bốn đầu đề lấy trong sách Luận ngữ, bốn đầu đề lấy trong sách Mạnh Tử, cử tử^1, tự chọn lấy bốn đầu đề mà làm bài; về Ngũ kinh, mỗi kinh ra ba đầu đề, cử tử^2, tự chọn lấy một đầu đề mà làm bài, duy kinh Xuân thu ra hai đầu đề gồm vào làm một, cử tử cùng làm chung vào một bài.

- Kỳ đệ nhị: chiếu, chế và biểu mỗi thể đều ba đầu đề.
- Kỳ đệ tam: thơ và phú mỗi thể đều hai đầu đề, bài phú dùng thể phú Lý Bạch.
- Kỳ đệ tứ: Một bài văn sách hỏi về ý nghĩa dị đồng trong các sách Ngũ Kinh, Tứ Thư và chính sự hay dỡ của các triều đại.
Tháng 4, mùa hạ. Bắt đầu định tư cách^3 cho tiến sĩ.
Ch ế độ trước đây, tiến sĩ chia làm tam giáp, nhà vua đặc ân ban cho hạng cập đệ và hạng xuất thân, còn về tư cách thì chưa có định hạn. Đến đây thi hội^4, các cử nhân trong nước, lấy 27 người vào hạng trúng cách: khi điện thí^5, nhà vua cho bọn Vũ Kiệt, người đỗ vào hạng cập đệ, người đỗ vào hạng xuất thân có từng hạng khác nhau.

B ắt đầu từ khoa này mới nghị định về tư cách tiến sĩ: đệ nhất giáp, đệ nhất danh^6được hàm chánh lục phẩm, 8 tư, đệ nhị danh^7được hàm tùng lục phẩm, 7 tư, đệ tam danh^8được hàm chánh thất phẩm, 6 tư,đệ nhị giáp^9được hàm tùng thất phẩm, 5 tư, đệ tam giáp^10được hàm chánh bát phẩm, 4 tư. Những người này lúc đầu bổ vào viện Hàn Lâm được gia một cấp, sau đó cứ lấy theo phẩm hàm của mình mà được đề bạt làm các chức giám sát ngự sử hoặc Tri huyện. Tiến Sĩ có tư cách bắt đầu từ đây.

L ời chua-Vũ Kiệt: Người làng Yên Việt, huyện Siêu Loại.
Tháng 8, mùa thu. Định lễ tế đinh ở các phủ.
Chế độ cũ, tế đinh ở Văn Miếu, thuộc các lộ chưa có thời kỳ nhất định. Đến đây, chuẩn định hàng năm các phủ làm lễ vào ngày thượng đinh trong 2 tháng trọng về mùa xuân và mùa thu^11.
Quý T ỵ, năm thứ 4 (1473). (Minh, năm Thanh Hóa thứ 9).
Tháng giêng, mùa xuân. Nhà vua thân hành cày tịch điền^12.
Nhà vua thân hành đem quần thần cày tịch điền, để khuyến khích nhân dân trong nước. Tháng 3. Nhà vua đi tuần di Tây Kinh, bèn vào bái yết từ đường Thuần Mậu.

1 Tức những người dự thi, những người này đều đã đỗ ở trường thi hương tại các đạo, mới được vào thi hội, nên gọi là cử tử.
2 Nt.
3 Xem chú thích số 1, Chb. VII, 5 và lời chua của cương mục quyển XIX, tờ 6.
4 Thi ở bộ Lễ, vua cử văn thần làm chủ khảo và các trường quan.
5 Người đã trúng tuyển đủ các kỳ thi ở bộ Lễ, mới được vào thi ở điện đình, gọi là điện thí hoặc đình thí, phần nhiều do chính vua thân hành ra đầu bài.
6 Trạng Nguyên.
7 Bảng Nhãn.
8 Thám Hoa.
9 Hoàng Giáp.
10 Tiến sĩ.

11 Hàng tháng, từ mồng một đến mồng mười, gọi là thượng tuần, trong 10 ngày ấy ngày nào gặp hàng can có chữ đinh tức ngày thượng đinh; tháng 2 là trọng xuân, tháng 8 là trọng thu, vì hai tháng này là tháng 2 trong mỗi mùa. Văn Miếu tế Khổng Tử và các tiên hiền, tiên nho. Sở dĩ dùng ngày đinh, lấy nghĩa đinh thuộc hành hỏa, hỏa giữ về văn chương.

12 Ruộng đứng riêng một thửa, để chính vua tự tay ra cày, hoa lợi dùng vào việc tế lễ ở nhà tông miếu, nhưng thực ra gặp vua chúa nào chú trọng về việc làm ruộng, thỉnh thoảng cũng đem quần thần đến cày một vài sá để cho đủ lệ. Còn thì phần nhiều là nhờ vào sức dân, nên tịch điền cũng có chỗ chép là tạ điền.
Nhà vua đi tuần du Tây Kinh, bái yết lăng miếu, bèn ngự thuyền nhỏ đến bái yết từ đường Thuần Mậu.
l ời chua-Từ đường Thuần Mậu: Xem năm Hồng Đức thứ nhất (Chb. XXI, 37). Tháng 3. Đại hạn, cầu đảo, ngày hôm sau mưa.
Lúc ấy trời đại hạn, nhà vua thân hành cầu đảo ở Thái Miếu, lại sai quan đi cầu đảo khắp các đền thờ thần. Ngày hôm sau mưa.
Tháng 4, mùa h ạ. Mưa to luôn 3 ngày.
Xét định chức trách của Ngự sử đài và Hiến sát sứ ti.
Nhà vua xét định chức trách các ti Ngự sử đài trong kinh và Hiến sát sứ ngoài các đạo.

- Giám sát Ngự sử đạo Thanh Hóa-Nghệ An: giữ công việc lực sĩ các ti trong vệ Cẩm Y+ti canh ban Xá nhân+ti Ngũ Thành binh mã+ti Nghi Vệ+các quân vệ Cẩm Y+Trung quân phủ cùng việc quân và dân thuộc Thanh Hóa-Nghệ An.

- Giám sát Ngự sử đạo Hải Dương-An Bang: giữ công việc tráng sĩ ti Thần tí+các quân vệ Kim Ngô+bốn vệ Thần Sách+Đông Quân phủ cùng công việc quân và dân thuộc Hải Dương-An Bang.
- Giám sát Ngự sử đạo Sơn Nam-Thuận Hóa-Quảng Nam: giữ công việc sáu vệ ti Điện Tiền+Nam Quan phủ cùng công việc quân và dân thuộc Sơn Nam-Thuận Hóa-Quảng Nam.
- Giám sát Ngự sử đạo Sơn Tây-Hưng Hóa: giữ công việc bốn vệ Hiệu Lực+bốn vệ Tuần Tượng+bốn vệ Mã Nhàn+Tây Quân phủ cùng công việc quân và dân thuộc Sơn Tây-Hưng Hóa.

- Giám sát Ngự sử đạo Kinh Bắc-Lạng Sơn: giữ công việc ở giám Thượng Y+giám Ngự Dụng+các thợ trong bộ Công+cục Tuyên Đạt+các ti sở Đồn Điền, Tàm Tang, Tinh Mễ, Thực Thái, Điển Mục+Bắc quân phủ cùng việc quân và dân thuộc Kinh Bắc-Lạng Sơn.
- Giám sát Ngự sử đạo Thái Nguyên-Tuyên Quang: giữ công việc Tuyên Đạt trù+Thị vệ cục+Phụng Trực quân cùng việc quân và dân thuộc Thái Nguyên-Tuyên Quang. Ngự sử đài trông coi cả công việc của Ngự sử 13 đạo.
V ề chức trách Hiến sát sứ và Hiến sát phó sứ ở 13 đạo thì: chuyên giữ các việc trình bày lời nói phải trái+dò hỏi điều tra và đàn hặc những việc làm trái phép+thẩm cứu xét hỏi việc ngục tụng+xét duyệt công trạng của quan lại+đi tuần hành trong địa phương hạt mình.

Nhà vua d ụ bao rằng: "Ai nấy đều phải kính cẩn công việc của mình"1, đấy là lời bàn canh^2 dạy bảo các quan tại chức: "Kính cẩn công việc mình hiện giữ"3, đây là lời Thành Vương^4 khuyên nhủ trăm quan. Những viên quan giữ về phong hóa trong nước, hiến pháp triều đình, chức trách là phải tham hặc, phải điều tra xem xét. Vậy phàm các nha môn ở trong kinh có những việc tham tang, việc trái phép cùng tất cả sự lợi hại về việc công, đều do viên quan giữ trách nhiệm xét hỏi thi hành; quan lại ba ti^5ở ngoài các đạo, có việc tham ô, việc ngục tụng oan uổng và mọi việc công phát sinh ở phủ, huyện, châu, thì do các viên Hiến sát từng đạo chuẩn theo lý lẽ thi hành".

Tháng 9, mùa thu. M ưa to.
Giáp Ngọ, năm thứ 5 (1474). (Minh, năm Thanh Hóa thứ 10).
Tháng 4, mùa hạ. Định thể lệ về người thừa tự của con cháu các bầy tôi tử tiết.

1 Lấy điển ở thiên Bàn Canh trong kinh Thượng Thư, nguyên văn là "các cung nhĩ sự"
2 Một ông vua hiền đời Ân Thương.
3 Lấy điển ở thiên Chu Quan trong kinh Thượng Thư, nguyên văn là "khâm nãi du tì" (Cương mục in chữ "khâm" là "thận").
4 Một ông vua hiền đời Thành Chu.
5Đô tổng binh sứ ti, Thừa chính sứ ti và Hiến sát sứ ti.

Nhà vua h ạ sắc lệnh: Những trung thần, nghĩa sĩ, như bọn Trần Khắc Chân triều trước và Đào Biểu triều này, đều do các quan thừa chính, hiến sát và phủ huyện tìm hỏi lấy con cháu họ mỗi hạng một người, tâu bày đủ chứng cứ xác đáng, triều đình sẽ ban cho chức nhàn tản; nếu người nào không có con cháu thì cho tìm lấy một người thân thuộc, triều đình sẽ miễn cho việc tuyển ra lính và phú dịch, để phụng sự hương hỏa.

L ời chua-Trần Khát Chân: Người làng Khả Lãng, huyện Vĩnh Lộc, làm đại tướng quân thời Trần Thuận Tông, bị Hồ Quý Ly giết, xem Trần Thiếu đế, năm Kiến Tân thứ 2 (Chb. XI, 34).

Đ ào Biểu: Xem Lê Nhân Tông, năm Diên Ninh thứ 6 (Chb. XVIII, 34, 35). Lại Bộ thị lang Hà Nghiễm bị giao xuống ngục. Hà Nghiễm bị chết.

L ại Bộ thượng thư Hoàng Nhân Thiêm và bọn thị lang Hà Nghiễm, Trần Tuân, phần nhiều đem viên quan giữ chức nơi biên viễn chuyển bổ về nơi cận tiện, đem viên quan ở nơi lam chướng chuyển bổ đến nơi màu mỡ tốt. Nhà vua hạ lệnh cho hình quan xét hỏi. Hà Nghiễm vì lo sợ mà chết. Nhà vua dụ bảo thái bảo Lê Niệm rằng: "Hà Nghiễm chết, có ba điều không may: theo pháp luật tội chưa đáng chết, mà hắn vội phải chết uổng, đây là một điều không may; ta không có lòng muốn giết hắn, mà phải mang tiếng lạm phép giết người, đấy là hai điều không may; việc này chưa kịp xét hỏi đến Nhân Thiêm mà Nghiễm đã chết ngay, đấy là ba điều không may".
Lời chua-Hà Nghiễm: Người xã Kim Hoa, huyện Kim Hoa^1, đỗ đồng tiến sĩ khoa Bính Tuất, năm Quang Thuận thứ 7 (1466).
Tháng 9, mùa thu. Mộ quân đi đánh Sơn Nam.
Tr ước đây, Sơn Nam ở châu Bằng Tường nhà Minh lấn cướp dọc biên giới Lạng Sơn, nhà vua định mệnh "chinh man" gồm 10 điều, sai quân đi đánh, đuổi ra ngoài quan ải. Đến đây, Sơn Nam lại quấy rối nơi biên cảnh, nhà vua cho chiêu mộ quân và dân, người nào tình nguyện tùng chinh, thì tháng 10 sẽ xuất phát.
Lời chua-Bằng Tường: Xem Trần Thái Tông, năm Thiên Ứng Chính Bình thứ II (Chb. VI, 24).
Tháng 10, mùa đông. Sửa đắp thành ở kinh đô.
Tường thành ở kinh đô, nhiều chỗ vỡ lở sứt mẻ, cho nên sửa đắp lại.
Nước Ai Lao sang cống nạp.
Lời chua-Ai Lao: Xem Triệu Việt Vương năm thứ 2 (Tb. IV, 9, 10). 1 Nay thuộc xã Kim Hoa, huyện Mê Linh, tỉnh Vĩnh Phúc.
Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục Chính Biên

Quyển thứ XXIII
Từ Ất Mùi, năm Hồng Đức thứ 6 (1475) đến Giáp Thìn, năm Hồng Đức thứ 15 (1484) đời Lê Thánh Tông, gồm 10 năm.
Ấ t Mùi, năm Hồng Đức thứ 6 (1475) (Minh, năm Thành Hóa thứ 11). Tháng giêng, mùa xuân. Quách Cảnh nhà Minh sang nước ta.

Ti ền Năng, trấn thủ Vân Nam nhà Minh sai Quách Cảnh, Kim Ngô vệ chỉ huy sứ, theo đường sông Thao sang nước ta, nói phao là đuổi bắt người trốn tránh. Khi Quách Cảnh trở về, nhà vua sai bọn Lê Niệm, Hoàng Nhân Thiêm làm thơ, nhà vua tự mình làm bài tựa để tiễn hành. Bài tựa ấy nhà vua đứng tên tự xưng hiệu là "Thiên nam động chủ đạo am".

L ời cẩn ánMinh sử về truyện An Nam chép: "Năm Thành Hóa thứ 2 (1475), trung quan Tiền Năng, trấn thủ Vân Nam, là người tham lam càn giỡ, hắn sai chỉ huy Quách Cảnh đem sắc thư sang An Nam đòi lấy của báu. Lê Vương có ý muốn nhòm ngó Vân Nam, bèn mượn tiếng đưa giải những người phạm tội ở Long Châu thuộc Quảng Tây theo Quách Cảnh đi nhờ đường Vân Nam để vào kinh, đòi bắt hơn 600 phu, rồi lại cho quân kế tiếp đi theo sau, làm cho Vân Nam bị quấy rối nhiều quá. Quan chức bộ binh nói: "Vân Nam không phải là đường tiến cống, còn người Long Châu phạm tội thì phải giải giao cho Quảng Tây, không cần phải đưa vào kinh". Rồi bộ Binh bèn ra lệnh cho bầy tôi giữ biên cảnh, làm văn thư dụ bảo và phòng bị biên cảnh cho nghiêm ngặt. Việc chép trên này cùng với việc chép ở đây cũng ăn khớp với nhau, nhưng việc đưa giải người phạm tội và việc cho quân kế tiếp, thì Sử cũ bỏ sót không chép. Vậy hãy chép ra đây đề phòng khi khảo cứu.
Lời chuaVân Nam: Xem Bình Định Vương năm thứ 10.
Sông Thao: Xem Lý Nhân Tông, năm Hội Phong thứ 5 (Chb. IV, 2).
Tháng 7, mùa thu. Có th ủy tai lớn, vỡ đê Tô Lịch.
Lời chua-Đê Tô Lịch: Bây giờ ở huyện Vĩnh Thuận.
Đặt chức quan hà đê và quan khuyến nông.
Nhà vua ra sắc lệnh cho trong nước sửa đắp đê điều và đường sá, đặt chức quan hà đê trông coi công việc này; lại đặt chức quan khuyến nông để đôn đốc dân về việc cày cấy.
Nhà vua ra s ắc lệnh cho các quan thừc chính, hiến sát và phủ huyện: phàm ruộng cấy lúa mùa nào có thể giữ được nước lại để cấy lúa chiêm, thì sau mùa nước đã rút, các viên ấy trách cứ các quan hà đê và quan khuyến nông phải đi xem xét địa thế, đốc sức nhân dân bồi đắp bờ ruộng giữ lấy nước, để nhân dân có thể cày cấy được kịp thời vụ, không được tráo mắt ngồi nhìn sự đau đớn của dân để dân lâm vào cảnh khổ sở đói rét.

Bính Thân, n ăm thứ 7 (1476). (Minh, năm Thành Hóa thứ 12).
Tháng 2, mùa xuân. Nhà vua ra nhà Thái Học, làm lễ thích điện đấng tiên sư.
Nhà vua tự mình làm lễ thích đấng tiên điện sư và sai văn thần chia nhau làm lễ tế ở hai bên bàn thờ đông vũ vả tây vũ^1.
1 Bàn thờ tiên hiền, tiên nho theo đạo Khổng. Bàn thờ này đặt ở hai bên giải vũ, cũng có nơi gọi là tả vu, hữu vu.
Nhà vua đi tuần du đến Lam Kinh, tháng 3 trở về cung.
Đại xá cho trong nước.
Từ mùa đông năm trước đến tháng 4 mùa hạ năm nay, không mưa.
Nhà vua thấy qua mùa này đến mùa khác không mưa, thân hành cầu đảo đấng thượng đế.
Tháng 8, mùa thu. Cung vương Khắc Xương phải giao xuống hình ngục, Khắc Xương chết.
Cung v ương, con thứ ba của Lê Thái Tông, và là thứ huynh nhà vua^1. Vương tính tình nhã nhặn, đạm bạc, đồ mặc và đồ dùng đều sẻn nhặt, có tiết độ, giữ mình kính cẩn như học trò. Năm Đại Bảo thứ 2 (1441), bắt đầu được phong là Tân Bình vương, đến lúc Nghi Dân cướp ngôi, đổi phong là Cung vương. Cuối năm Diên Ninh (1454-1459), sau khi đã truất ngôi Nghi Dân, đại thần là bọn Lê Lăng muốn rước về lập làm vua, nhưng Cung vương cố ý từ chối, đại thần bèn rước lập nhà vua. Nhà vua nghe được việc này, có ý không bằng lòng^2. Sau khi Lê Lăng đã bị giết, nhà vua đối với Cung vương vẫn đem lòng ngờ ghét. Đến nay, có người tố cáo Cung vương mưu làm việc phản nghịch, nhà vua hạ chiếu bắt để trị tội, Cung vương vì lo sợ rồi chết.
Tháng 10, mùa đông. Sai sứ thần sang nhà Minh.
Tr ước đây, vua nhà Minh lập hoàng tử Hựu Xanh làm hoàng thái tử, sai Lễ bộ lang trung Trương Đình Cương đem sắc thư khuyên báo cáo và ban cho lụa hoa, lại khuyên nhà vua trả lại đất đai cho Chiêm Thành. Đến đây, nhà vua sai: Bùi Sơn, Vương Khắc Thuật và Chử Phong sang mừng việc lập hoàng thái tử; Lê Tấn, Ông Nghĩa Đạt sang tạ ơn việc ban cho lụa hoa; Nguyễn Tế sang nói về việc đất đai Chiêm Thành.

L ời cẩn án-Theo Minh Sử, Minh đế sai sứ sang khuyên Lê Vương trã lại đất đai cho Chiêm Thành. Lê Vương sai sứ thần sang tâu nói: "Chiêm Thành không phải là đất màu mở gì, lấy được đất nước ấy không thể ở được, bắt được dân nước ấy không thể sai khiến được. Nay vâng tờ mệnh chiếu bảo tôi trã lại đất đai cho nước ấy, vậy xin bệ hạ sai sứ thần của triều đình sang chia vạch rõ lại giới mốc đất đai, để cho dân ở biên cảnh hai nước được yên nghĩ, như thế tôi rất làm mãn nguyện". Việc chép trong Minh sử cùng việc chép về điều này có phần ăn khớp với nhau, cho nên phụ lục ở đây.
Lời chua-Ông Nghĩa Đạt: Người xã Phú Gia, huyện Từ Liêm, đỗ đồng tiến sĩ khoa Ất Mùi năm Hồng Đức thứ 6 (1475).
Nguyễn Tế: Người xã Văn Thai, huyện Cẩm Giàng, đỗ đồng tiến sĩ khoa Quý Dậu, Lê Nhân Tông, năm Thái Hòa thứ 2 (1453).
Đinh Dậu, năm thứ 8 (1477). (Minh, năm Thành Hóa thứ 13).
Tháng 2 nhuận, mùa xuân. Đắp thành Đại La cho kiên cố thêm.
Lời chua-Thành Đại La: Xem Thuộc Đường, Ý Tông, năm Hàm Thông thứ 7 (Tb. V, 10).
Tháng 3. Định rõ lại thể lệ tuyển dụng con cháu của quan viên.
Theo chế độ cũ.

- Con trưởng và các con của quan văn, quan võ hàm nhất, nhị phẩm+con trưởng của viên quan hàm tam phẩm+cháu của tước công, tước hầu và tước bá, nếu người nào không thể theo học đường, cho sung vào tuấn sĩ vệ Cẩm Y, người nào có thể theo học được, cho sung vào nho sinh quán Chiêu Văn;
- Các con của viên quan văn, quan võ hàm tam phẩm+con trưởng và các con của viên quan hàm tứ, ngũ, lục, thất, bát phẩm+hai người con của viên quan hàm cửu phẩm+cháu của các viên quan hàm lục phẩm trở lên, nếu người nào không thể theo học được, cho sung vào quân vệ Vũ Lâm; người nào có thể theo học được, cho sung vào nho sinh cục Tú Lâm; người nào có tài làm lại điển, thì khảo hạch, rồi cho bổ sung lại điển các nha môn trong kinh và ngoài các đạo;
1 Thánh Tông là con thứ tư của Thái Tông, nên gọi Cung vương là thứ huynh. 2 Xem thêm Chính biên quyển XIX, tờ 5, 20-21.
- Các con của viên quan hàm cửu phẩm+cháu của các viên quan hàm thất, bát phẩm, thì lựa chọn để bổ sung làm lính, cũng như con của bách tính.
Đế n nay, vì có lời đề nghị của hàn lâm thừa chỉ là bọn Thân Nhân Trung, nên nhà vua chuẩn định: các con và cháu trưởng của tước công, tước hầu, tước bá^1 cùng con trưởng của viên quan văn, quan võ hàm nhị, tam phẩm trở xuống đến bát phẩm, người nào ít tuổi, chăm học, cho sung vào học sinh quán Chiêu Văn để học tập; bộ Lại lựa chọn làm chức tư huấn, điển nghĩa, để chuyên việc dạy dỗ; cứ ba năm một lần tâu bày một cách đầy đủ, đưa sang bộ Lễ thi khảo. Học sinh phải ám tả một bài kinh nghĩa, hai bài tứ thư nghĩa, ai trúng tuyển sẽ được bổ sung các chức về văn ban. Còn người nào tuổi đã lớn mà tư chất lỗ độn, muốn tập nghề võ thì do vệ Cẩm Y huấn luyện, mỗi ngày học sinh phải đến trường đua võ, tập các võ nghệ: bắn cung tên, phóng thủ tiễn^2 và đấu khiên^3 v.v... mỗi năm cứ đến tháng quý đông (tháng chạp âm lịch) vệ Cẩm Y phái quan đi khảo sát việc ganh đua võ nghệ của học sinh, đến năm thứ ba đưa sang bộ Binh thi khảo, ai trúng tuyển sẽ bổ vào các chức võ úy.

Nhà vua ra s ắc lệnh: con các quan viên sung vào nho sinh cục Tú Lâm, mỗi ngày một nhiều. Vậy bộ Lại chọn trong viện Hàn Lâm, lấy ba người có học hạnh kiêm giữ chức tư huấn cục Tú Lâm để dạy bảo nho sinh học tập.
Nhà vua ra sắc lệnh định phép thi khảo cháu các quan viên: thí sinh phải làm một bài biểu, một bài toán, ai trúng tuyển sẽ dược ấm bổ.
L ời chua-Chiêu văn quán, Tú lâm cục: Điển lệ quan chế triều Lê: Chiêu văn quán và Tú Lâm cục đều thuộc viện Hàn Lâm, quan chức đều đặt một viên tư huấn và một viên điển nghĩa.
Định rõ lại chế độ cấp lộc cho các quan trong kinh và ngoài các đạo.
Tr ước đây, định thể lệ quan bổng và chế độ quan lộc của trăm quan đều tùy theo chức viei65c phiền hay giản, chia ra từng hạng: giản, thái giản; nhàn tản. Bổng lộc từ cao đến thấp theo thể lệ bớt dần đều có nhiều ít khác nhau. Đến đây, nhà vua định rõ lại chế độ cấp lộc cho các quan trong kinh và ngoài các đạo.

T ờ chiếu nói: Lộc để khuyến người có công, tùy theo công việc nặng hay nhẹ, những hoàng tông và công thần tuy không có hạng định về phẩm tước, mà cấp lộc còn có từng bậc khác nhau, huống chi các quan văn, quan võ trong kinh và ngoài các đạo chức việc không giống nhau, thì việc cấp lộc nên làm cho tỏ rõ việc nặng nhọc, việc nhàn rỗi. Vậy hoặc có người nào kiêm giữ một chức quan ngang với phẩm trật của mình, thì được cấp lộc theo chức phiền kịch; người nào chức thấp mà kiêm giữ một chức cao; thì được tính theo chức sở kiêm, mà bớt dần đến phẩm trật chính của mình, rồi tùy theo chức việc phiền hay giản mà định số lộc cấp phát; người nào chức cao mà làm (nguyên văn chép chữ "hành") công việc chức thấp thì được tính theo chức sở hành, mà tiến dần đến phẩm trật của mình, rồi tùy theo chức phiền hay giản mà định số lộc cấp phát. Đại khái, quan trong kinh, nếu giữ chức phiền kịch thì cấp bổng lộc tiến lên hai bậc, chức phiền kịch vừa tiến lên một bậc; chức giản dị lùi xuống một bậc, chức giản dị lắm lùi xuống hai bậc. Quan ngoài các đạo, nếu giữ chức phiền kịch thì bổng lộc lùi xuống một bậc, chức phiền kịch vừa lùi xuống hai bậc; chức giản dị lắm lùi xuống ba bậc. Về phần thí quan^1 thì sau khi đã theo chức phiền hay giản để tính bổng lộc tiến hay lùi rồi, lại cấp lộc lùi xuống ba bậc nữa.
1 Về tiêu chuẩn này, Việt Sử thực lục chép là cháu trưởng của các tước: công, hầu, bá, tử, nam, không chép các con (chúng tử) của các tước ấy.
2 Xem chú thích số 1, Chính biên quyển XV, tờ 14.
3 Một thứ binh khí thời cổ. Hán văn chép là "thuẫn", ta thường gọi là khiên, mộc hoặc lá chắn. Cách chế: hoặc đan bằng tre, bằng mây hoặc làm bằng gỗ. Tác dụng: trong khi hai bên đánh nhau, bên nọ dùng để đỡ mũi tên hoặc giáo mác của bên kia.
L ời cẩn án-Theo Chức quan chí trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú, thì đời Hồng Đức định bổng lộc các quan có chế độ chức quan phiền hay giản, bổng lộc tiến hay lùi. Đại lược là bổng lộc bớt đi, phẩm trật thấp xuống, không để cho viên quan nào không có việc mà ăn không. Nhưng đấy chỉ là cấp tiền bổng lộc trong một năm mà thôi, ngoài bổng lộc ra lại cấp cho ruộng đất, bãi và thực tiền thay thế cho đầm nữa, chủ yếu cốt để cân nhắc người khó nhọc, người có tài năng, mà quyết định bổng lộc phẩm trật cho thích đáng. Phép tắc thể lệ thật là đầy đủ.
Lời chua-Chế độ quan lộc: Theo Hồng Đức Thiên nam dư hạ tập, thì chế độ cấp lộc cho các quan trong kinh và ngoài các đạo như thế này:
Hoàng thái t ử riền 500 quan; thân vương tiền 200 quan, kém hoàng thái tử 300 quan; tự thân vương 140 quan, kém thân vương 60 quan; hoàng tôn được phong quốc công 127 quan, kém tự thân vương 13 quan.

Qu ận công 120 quan; tước hầu 13 quan, tước bá 106 quan, hoàng tằng tôn phong tước hầu 99 quan, phong tước bá cùng phò mã đô úy 92 quan (bớt dần mỗi bậc đều 7 quan).
Chánh nhất phẩm 80 quan; tòng nhất phẩm 74 quan; chánh nhị phẩm 68 quan; tòng nhị phẩm 62 quan; chánh tam phẩm 56 quan (bớt dần mỗi bậc đều 6 quan). Tòng tam phẩm 52 quan; chánh tứ phẩm 48 quan; tòng tứ phẩm 44 quan; chánh ngũ phẩm 40 quan, tòng ngũ phẩm 36 quan (bớt dần mỗi bậc đều 4 quan).
Chánh l ục phẩm 33 quan; tòng lục phẩm 30 quan; chánh thất phẩm 27 quan; tòng thất phẩm 24 quan; chánh bát phẩm 21 quan; tòng bát phẩm 18 quan (bớt dần mỗi bậc đều 3 quan).

Chánh c ửu phẩm 16 quan; tòng cửu phẩm 14 quan; giản nha môn 12 quan; thái giản nha môn 10 quan, nhàn tản nha môn 8 quan; thái nhàn tản nha môn 6 quan (bớt dần mỗi bậc 2 quan).

Kiêm: Ngh ĩa là hiện làm chức này mà kiêm giữ một chức khác nữa: có người kiêm chức ngang với phẩm trật của mình; có người phẩm trật cao mà kiêm chức thấp; có người phẩm trật thấp mà kiêm chức cao.

Hành: Ngh ĩa là người phẩm hàm cao làm chức vụ thấp.
Thí: Nghĩa là người phẩm hàm thấp mà thí sai làm chức vụ cao.
Tiền cấp: Ví dụ: Người hàm chánh nhị phẩm được tiến lên một cấp tức là tòng nhất phẩm, được tiến lên hai cấp tức là chánh nhất phẩm.
Thoái c ấp: Ví dụ: Người hàm chánh nhị phẩm thoái xuống một cấp tức là tòng nhị phẩm, thoái xuống hai cấp tức là chánh tam phẩm, thoái xuống ba cấp tức là tòng tam phẩm. Ngoài ra cứ theo thể lệ này mà suy ra.
Tháng 4, mùa hạ. Hạ sắc lệnh cho các quan thừa chính, hiến sát và phủ, huyện phải hết lòng về việc làm ruộng.
Nhà vua h ạ sắc lệnh cho các quan thừa chính, hiến sát và phủ, huyện: nếu người nào khinh thường việc làm ruộng, như hạn hán mà không cầu đảo, nước lụt mà không khai thông, thấy việc có lợi cho việc nông mà không chấn hưng ngay, thấy việc có hại cho việc nông mà không trừ khử ngay, thấy tai biến mà không cầu cúng tống tiễn; những người ấy đều phải luận vào tội lưu.
1 Xem lời chua của Cương mục ở dưới. Tháng 12, mùa đông. Cấm bầy tôi trong cung cùng các quan ở ngoài giao kết riêng với nhau.
Nhà vua ra s ắc dụ: Bầy tôi trong cung và bầy tôi ở ngoài nếu giao kết riêng với nhau sẽ bị luận vào tội chết chém. Nếu viên quan cai quản không biết kiểm xét tâu hặc việc tư giao ấy sẽ bị luận vào tội lưu. Các ty vệ Cẩm Y, Kim Ngô, Thần Võ, Điện Tiền, Hiệu Lực, Tráng Sĩ cùng các quan văn quan võ, nếu không phải là người thân thuộc với nhau, mà mượn cớ dùng lễ vật biếu xén để hai bên giao kết với nhau, đều phải giao xuống đình úy trị tội.
Định tư cách của lại sử^1.
Lại sử ở các nha môn trong kinh và ngoài các đạo, lấy giám sinh, nho sinh, sinh đồ và những người trúng tuyển kỳ thi viết chữ và tính toán để sung bổ.
Trong kinh: l ại sử ở các nha môn bổ dụng những người có xuất thân, thì người lại ấy bắt đầu sung làm thư lại, làm việc ba năm sung làm đạt lại, lại một năm sung làm điển lại, sau làm việc một năm nữa, không phạm lỗi, được thăng lên đô lại.

Niên h ạn các lại sử định như sau này:
- Làm án lại ở trực Kim Quang điện+hai vệ Cẩm Y và Kim Ngô+Ty Đình úy, phải 8 năm.
- Làm triều đường lại, phải 9 năm.
- Làm lại ở: bốn bộ Lại, Hộ, Binh, Hình+Đông các học sĩ+Ngự sử đài+ba khoa Hộ, Binh, Hình, đều phải 10 năm.
- Làm lại ở các nha môn: ty Thần võ+Hiệu lực+Điện tiền+Ngũ phủ+Đề lãnh+hai bộ Lễ và Công+viện Hàn Lâm+Sử quán+ba khoa Lại, Lễ và Công+lục tự+Kim quang môn đãi chiếu+ty Thông chính sứ+Nội vụ giám+Ngự dụng giám đều phải 11 năm.
Những người kể trên lại phải làm việc luôn ba năm trong một ban mà đều không phạm lỗi mới được sung vào hạng lại sử ở các nha môn bổ dụng người có xuất thân.
Còn như có người nào thi hội đã trúng được một, hai, ba kỳ thì viên quan có trách nhiệm liệu xét tài năng của họ mà tiến cử, sẽ chiếu theo thể lệ để cất nhắc, không câu nệ niên hạn.
Trong kinh: l ại sử ở các nha môn bổ dụng người không có xuất thân, thì bắt đầu sung làm thông lại, làm việc 6 năm sung làm đề lại, làm việc 3 năm nữa thăng sung đô lại ở nha môn bổ dụng người có xuất thân.

L ệnh sử ở phủ thân vương, phủ công chúa và nha môn hoàng tử+quốc công+quận công+tước hầu+tước bá+tước tử+tước nam, thì bắt đầu sung làm á lệnh sử, làm việc ba năm mà không phạm lỗi, thăng sung thừa lệnh sử ở bản phủ hoặc bản nha, lại làm việc ba năm nữa thăng sung đô lại ở nha môn bổ dụng người có xuất thân.
Những lại sử nói trên, đều chuẩn theo niên hạn đã định liệt vào hạng xuất thân. Những người lại ở nha môn các đạo bên ngoài, cũng như những người lại tại nha môn bổ dụng người không có xuất thân ở trong kinh.
Đế n kỳ tuyển bổ quan chức, thì bộ Lại đưa công văn cho viên quan thượng ty từng nha, để viên quan ấy đề cử người thanh liêm, cần mẫn, lão luyện, thông thạo đáng được bổ dụng, rồi cho bộ Lại tâu bày đầy đủ dẫn vào triều đường để lựa chọn, sẽ cất nhắc bổ vào chức quan tá nhị ở châu, ở huyện; nếu có người thi hội đã được trúng một, hai, ba kỳ sẽ bổ làm quan chính thức ở châu, ở huyện cùng các chức kinh lịch, khố sứ, phó sứ.
Lời chua-Tư cách: Theo điển lệ quan chế trong cuốn Hồng Đức Thiên nam dư hạ tập.
1 Lại sử: Như nhân viên hành chính, văn phòng ngày nay.
Trong kinh: Nha môn bổ dụng người lại sử có xuất thân.
H ạng án lại: trực Kim quang điện 8 người-vệ Cẩm Y 23 người-vệ Kim Ngô 17 người-ty Đình úy 8 người-ty Hải Thanh lực sĩ 2 người+Trung thư giám hoa văn học sinh 100 người.

H ạng án lại: Trực Kim quang điện 8 người-vệ Cẩm Y 23 người-vệ Kim Ngô 17 người-ty Đình úy 8 người-ty Hải Thanh lực sĩ 2 người-Trung thư giám hoa văn học sinh 100 người.

H ạng lại "Triều đường 6 người+Đô đốc năm phủ đều 6 người-ty Điện tiền đô kiểm điểm 13 người-quân vụ thuộc bốn vệ Hiệu lực và bốn vệ Thần võ đều 8 người-Bộ đường ở ba bộ Lại và Binh đều 21 người-Bộ đường bộ Lễ 13 người. Bộ đường bộ Hình 17 người-Bộ đường bộ Công 15 ngườiĐề lãnh tứ thành quân vụ+Đông các học sĩ 8 ngườiHàn lâm viện 9 người-Sử quan 8 người-ba khoa Lại, Lễ và Công đều 21 người-hai khoa Hộ và Binh đều 51 người-Hình khoa 32 người-ty Thuyên khảo thuộc bộ Lại 59 người-ty Bản tịch thuộc bộ Hộ 80 người-ty Độ chi 29 người-ty Nghi chế thuộc bộ Lễ 18 người-ty Võ khố 47 người-ty Quân vụ thuộc bộ Binh 100 người-ty Ngũ hình mỗi ty đều 30 ngườithuộc bộ Công: ty Doanh thiện 19 người+ty công trình 11 ngườiĐề hình giám sát ngự sử 6 người-Thanh Hóa đạo giám sát ngự sử 7 người, 11 đạo giám sát ngự sử mỗi đạo 5 người, Quảng Nam đạo giám sát ngự sử 4 ngườiĐại lý tự 29 người-Thái thường tự 7 người-Quang lộc tự 8 người-Hồng lô tự 8 người-Thái bộc tự 12 người-Thượng bảo tự 18 người-Thông chính sứ ty 24 người-Kim quang môn đãi chiếu 3 người-Nội phủ giám 6 người-Ngự dụng giám 4 người-Thượng y giám 3 người-Tương tác giám 3 người-Huy văn điện 12 người.
Trong kinh: Nha môn bổ dụng người không có xuất thân:
H ạng lại: Ba ty Thần võ tráng sĩ, Du nỗ tráng sĩ và Thân tý tráng sĩ, mỗi ty 3 người-bốn vệ Thần võ+ty Điện tiền+ty Binh mã lang tướng ở bốn cửa hoàng thành và trung thành+kho Hàm thông đều 2 người-kho Thiên mộc, kho Trúc mộc, kho Tang phạt đều 11 người-kho Thiên Oai 2 người-kho Phong Trừ 6 người-Thái y đường và Tề sinh đường đều 11 người-Sở lương y 10 người-Tông nhân phủ 3 người-ty Thông sự 10 người+điện Trường quang 10 người+sáu sở: Bảo nguyên, Trúc mộc, Khí giới, Chưng Thổ, Yên Bí và Doanh tạo thuộc bộ Công mỗi sở 2 người-phủ Phụng Thiên 13 người-tư thiên giám 23 người-Hội đồng quán 2 người, ,hai huyện Vĩnh Xương và Quảng Đức mỗi huyện 11 người-cục Thừa dụ 2 người-ty Thị mãi 5 người-Sở Lương y ở trực Kim Quang điện và các vệ Cẩm Y, Kim Ngô, Điện Tiền, Thần Võ, Hiệu Lực mỗi sở đều 3 người.

H ạng lệnh sử: phủ Thân vương 33 người-phủ thân công chúa 29 người-Hoàng tông công nha 25 người-Quốc công nha 23 người-Quận công nha 21 người-Hoàng tông hầu nha 19 người-Hầu nha 17 người-Hoàng tông bá nha 15 người-Phò mã đô úy nha 13 người-Hoàng tông tử và hoàng tông nam nha 11 người.
Hạng lại ở nha môn các đạo ngoài kinh thành:
12 x ứ: Thanh Hóa, Nghệ An, Thuận Hóa, Sơn Nam, Sơn Tây, Kinh Bắc, Hải Dương, Tuyên Quang, An Bang, Thái Nguyên, Hưng Hóa và Lạng Sơn. Về ty Đô tổng binh sứ mỗi ty 2 người^1; ty Thừa chính sứ mỗi ty 52 người, ty Hiến sát sứ mỗi ty 17 người; xứ Quảng Nam: ty Thừa chính sứ 15 người, ty Hiến sát sứ 8 người. Sơn lăng giám 5 người; Lam sơn lăng 6 người. Sở thái bộc tự ở Thanh Hóa, Nghệ An và Thuận Hóa mỗi sở 2 người. Phủ, châu, huyện liệt vào hạng phiền kịch mỗi nha môn 8 người; phủ, châu, huyện liệt vào hạng giản việc mỗi nha môn 7 người; phủ, châu, huyện liệt vào hạng thái giản mỗi nha môn 4 người. Các phủ: y học mỗi phủ 3 người; trường mậu dịch mỗi trường 4 người.
1Đô tổng binh sứ là một ty trọng yếu trong một xứ, mà số lại sử chỉ có 2 người, kém xa với số lại sử ở ty Thừa chính sứ và Hiến sát sứ. Con số "2" này có lẽ nguyên văn chép sai.
Định thể lệ truy phong và ấm phong.
Con trai, con gái trong hoàng tông đều được ấm phong; hoàng thái hậu, hoàng hậu, tam phi, cửu tần, lục chức và nữ quan trong cung đều được truy phong cho ông, bà, cha mẹ; các quan văn, quan võ từ hàng tòng phẩm trở lên được truy phong cho ông bà, cha mẹ và phong ấm cho con đều có cấp bậc khác nhau. Người được truy phong chỉ một bản thân người ấy được gia phong quan tước, không được trao cho quan chức, không được bổng lộc và không được viện lệ xin phong ấm.

L ời chua-Thể lệ truy phong và ấm phong: Theo mục Chức quan chí trong Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú, hoàng trưởng tử tức là hoàng thái tử; hoàng tử đều phong là thân vương; hoàng nữ phong là công chúa.

Con trai tr ưởng của hoàng thái tử tức là hoàng thái tôn, con trưởng của thân vương tức là tự thân vương, các con trai thứ của hoàng thái tử và của thân vương đều phong tước công, con gái đều phong quận thượng chúa.
Con trai trưởng của hoàng thái tôn là hoàng tằng tôn, các con trai thứ đều phong tước bá, con gái phong quận chúa.
Con trai trưởng của tự thân vương và của công chúa đều phong tước hầu, các con trai thứ đều phong tước bá, con gái đều phong á quận chúa.
Con trai trưởng của tước hầu, tước bá đều phong tước tử, các con trai thứ đều phong tước nam, con gái phong quận quân.
Các con của tước tử, tước nam đều phong tá quốc sứ, con gái phong á quận quân.
Con trai của tá quốc sứ phong là phụng quốc sứ, con gái phong là huyện thượng quân.
Con trai của phụng quốc sứ phong là dực quốc sứ, con gái phong là huyện quân. Con trai của dực quốc sứ phong là lượng quốc sứ, con gái phong là á huyện quân.
Hoàng thái h ậu được truy phong tam đại: cha phong quốc công, mẹ phong quốc phu nhân, tổ phụ (ông) phong quận công, tổ mẫu (bà) phong quận phu nhân, tằng tổ phụ (cụ ông) phong tước hầu, tằng tổ mẫu (cụ bà) phong chính phu nhân.
Hoàng hậu được truy phong nhị đại: cha phong quận công, mẹ phong quận phu nhân, tổ phụ phong hầu, tổ mẫu phong chính phu nhân.
Tam phi t ức là quý phi, minh phi và kính phi được truy phong nhị đại; cha phong tả đô đốc, mẹ phong đoan nhân, tổ phụ phong đô đốc đồng tri, tổ mẫu phong thuận nhân.

C ửu tần được truy phong nhất đại. Về hàng tam chiêu tức là chiêu nghi, chiêu dung, chiêu viên, cha phong đô đốc đồng tri, mẹ phong thuận nhân. Về hàng tam tu tức là tu nghi, tu dung và tu viên, cha phong đô đốc thiêm sự, mẹ phong thục nhân. Về hàng tam sung tức là sung nghi, sung dung và sung viên, cha phong đô đốc chỉ huy sứ, mẹ phong là trinh nhân.

Sáu ch ức cung giai và sáu cấp nữ quan đều được truy phong nhất đại. Sáu chức là tiệp dư, dung hoa, tuyên vinh, tài nhân, lương nhân, mỹ nhân và nữ quan cấp nhất, cha phong tổng tri, mẹ phong huy nhân; cấp hai, cha phong đồng tổng tri, mẹ phong thạc nhân; cấp ba, cha phong thiêm tổng tri, mẹ phong lệnh nhân; cấp bốn, cha phong quản lãnh, mẹ phong cung nhân; cấp năm, cha phong phó quản lãnh, mẹ phong nghi nhân; cấp sáu, cha phong chánh võ úy, mẹ phong an nhân.
Tước công, tước hầu và tước bá được truy phong nhị đại; vợ, con và cháu trai đều được ấm phong:
- Quốc công: cha và ông đều phong quân công, mẹ và bà phong quận phu nhân, vợ phong quốc phu nhân, con trai trưởng phong trung trinh đại phu, các con thứ phong triều liệt đại phu, cháu trưởng phong hoằng tín đại phu.

- Quận công: Cha và ông đều phong tước hầu, mẹ và bà phong chánh phu nhân, vợ phong quận phu nhân, con trai trưởng phong triều liệt đại phu, các con trai thứ phong hoằng tín đại phu, cháu trưởng phong hiển cung đại phu.

- Tước hầu: cha và ông phong tước bá, mẹ và bà phong tự phu nhân, vợ phong chánh phu nhân, con trai trưởng phong hoằng tín đại phu, các con trai thứ phong hiển cung đại phu, cháu trai trưởng phong mậu lâm lang.

- Tước bá: cha và ông phong thái bảo, mẹ và bà phong liệt phu nhân, vợ phong tự phu nhân, con trai trưởng phong hiển cung đại phu, các con trai thứ phong mậu lâm lang, cháu trai trưởng phong mậu lâm tá lang.
Các quan văn, quan võ hàm nhất phẩm, nhị phẩm được truy phong nhất đại, vợ và con trai đều được ấm phong:
Võ giai-Hàm chánh nhất phẩm; cha phong tả đô đốc, mẹ phong đoan nhân, vợ phong huy nhân, con trai trưởng phong mậu lâm lang.
- Tòng nhất phẩm: cha phong đô đốc đồng tri, mẹ phong thuận nhân, vợ phong thạc nhân, con trai trưởng phong mậu lâm tá lang.
- Chánh nhị phẩm: cha phong đô đốc thiêm sự, mẹ phong thục nhân, vợ phong lệnh nhân, con trai trưởng phong cẩn sự lang.
- Tòng nhị phẩm: cha phong đô đốc chỉ huy sứ, mẹ phong trinh nhân, vợ phong cung nhân, con trai trưởng phong cẩn sự tá lang.
Quan võ hàm tam phẩm, tứ phẩm được truy phong nhất đại, vợ được dự phong, con không được dự.
- Chánh tam phẩm: cha phong tổng tri, mẹ phong huy nhân, vợ phong nghi nhân.
- Tòng tam phẩm: cha phong thiêm tổng tri, mẹ phong thạc nhân, vợ phong an nhân.
- Chánh tứ phẩm: cha phong đồng tổng tri, mẹ phong thạc nhân, vợ phong phụ nhân.
- Tòng tứ phẩm: cha phong quản lãnh, mẹ phong cung nhân, vợ phong tĩnh nhân.
Văn giai-Hàm chánh nhất phẩm: cha phong thiếu bảo, mẹ phong thuận nhân, vợ phong lệnh nhân, con trai trưởng phong mậu lâm tá lang.
- Tòng nhất phẩm: cha phong thái tử thiếu bảo, mẹ phong thục nhân, vợ phong cung nhân, con trai trưởng phong cẩn sự lang.
- Chánh nhị phẩm: cha phong đô ngự sử, mẹ phong trinh nhân, vợ phong an nhân, con trai trưởng phong cẩn sự tá lang.
- Tòng nhị phẩm: cha phong tả dụ đức, mẹ phong huy nhân, vợ phong tĩnh nhân, con trai trưởng phong tiến công lang.
- Chánh tam phẩm: cha phong tả trung doãn, mẹ phong thạc nhân, vợ phong túc nhân.
- Tòng tam phẩm: cha phong tham chính, mẹ phong lệnh nhân, vợ phong thân nhân.
- Chánh tứ phẩm: cha phong tự khanh, mẹ phong cung nhân, vợ phong phu nhân.
- Tòng tứ phẩm: cha phong tham nghị, mẹ phong nghi nhân, vợ phong cẩn nhân.
Định thể lệ cấp điền lộc.
Phàm nh ững người hoàng tông, các quan văn, quan võ và tông phụ nữ quan đều được nhà vua định thể lệ cấp cho ruộng, đất, bãi trồng dâu, tiền mặt thay thế cho đầm (hồ hoặc đầm) và thổ trạch vườn ao, đều có đẳng cấp khác nhau. Những người được ban cấp sau khi chết phải chiêu số đã cấp trã lại quan. Nếu người nào có tài đức công nghiệp được vua đặc ân ban cho ruộng đất thế nghiệp để truyền cho con cháu, thì lúc bấy giờ sẽ xin chỉ chuẩn của nhà vua, không phải là thể lệ thường hành.

L ại nghị định chế độ quân cấp ruộng: Phàm công điền của dân đinh các xã, cứ 6 năm một lần, quan phủ, huyện hoặc châu phải kiểm điểm đo đạc, chia ruộng làm ba bậc: nhất đẳng, nhị đẳng và tam đẳng, rồi chiểu theo khoản thức kê khai số quan, quân, dân và số ruộng nhiều ít thế nào, chia từng hạng để quân cấp. Nếu ruộng nhiều thì lấy mẫu chia làm từng phần, ruộng ít thì lấy sào, thước chia làm từng phần. Quan viên từ nhị phẩm trở lên được cấp điền lộc ở nơi khác đã nhiều rồi thì không được cấp phần ruộng nữa; còn từ tam phẩm trở xuống người nào điền lộc ít, thì được quân cấp theo như thể lệ.
Lời chua-Điền lộc: Theo Hồng Đức, thiên nam dư hạ tập, thì:
Thân v ương: thế nghiệp điền 600 mẫu, thế nghiệp thổ 40 mẫu, ruộng được vua ban cho 1.000 mẫu, bãi trồng dâu được ban cho 150 mẫu, đầm được ban cho trị giá thực tiền 80 quan, ruộng tế tự 300 mẫu, thực phong 500 hộ.

T ự thân vương và thế tử của thân vương: thế nghiệp điền 450 mẫu. thế nghiệp thổ 36 mẫu, ruộng được vua ban cho 500 mẫu, bãi trồng dâu được ban cho 110 mẫu, đầm được trị giá thực tiền 70 quan, ruộng tế tự 250 mẫu, thực phong 200 hộ.
Quốc công trở xuống không được số hộ thực phong.
Qu ốc công: thế nghiệp điền 400 mẫu, thế nghiệp thổ 34 mẫu, ruộng được vua ban cho 400 mẫu, bãi trồng dâu được ban cho 100 mẫu, đầm được ban cho trị giá thực tiền 60 quan, ruộng tế tự 200 mẫu.

Qu ận công: thế nghiệp điền 350 mẫu, thế nghiệp thổ 32 mẫu, ruộng được vua ban cho 300 mẫu, bãi trồng dâu được ban cho 90 mẫu, đầm được ban cho trị giá thực tiền 50 quan, ruộng tế tự 180 mẫu.

T ước hầu: thế nghiệp điền 300 mẫu, thế nghiệp thổ 30 mẫu, ruộng được vua ban cho 260 mẫu, bãi trồng dâu được ban cho 80 mẫu, đầm được ban cho trị giá thực tiền 40 quan, ruộng tế tự 160 mẫu.

T ước bá: thế nghiệp điền 200 mẫu, thế nghiệp thổ 28 mẫu, ruộng được vua ban cho 230 mẫu, bãi trồng dâu được ban cho 70 mẫu, đầm ban cho trị giá thực tiền 30 quan, ruộng tế tự 140 mẫu.

Quan v ăn, quan võ được phong tước công, tước hầu, tước bá: không có ban cho thế nghiệp thổ, còn ruộng thế nghiệp+ruộng được vua ban cho+bãi trồng dâu+đầm trị giá bằng tiền+ruộng tế tự cũng như hoàng tông.

Hoàng tông được phong tước tử, hàm chánh nhất phẩm trở xuống đều không có thế nghiệp điền, chỉ cấp cho thế nghiệp thổ 18 mẫu, ruộng được vua ban cho 100 mẫu, bãi trồng dâu được ban cho 30 mẫu, ruộng tế tự 70 mẫu.
Tước nam, hàm tòng nhất phẩm: thế nghiệp thổ 16 mẫu, ruộng được ban cho 80 mẫu, bãi trồng dâu được ban cho 20 mẫu, ruộng tế tự 60 mẫu.
Chánh nh ị phẩm: thế nghiệp thổ được cấp 14 mẫu, ruộng được vua ban cho 60
mẫu, bãi trồng dâu được ban cho 20 mẫu, ruộng tế tự 50 mẫu.
Tòng nhị phẩm: thế nghiệp thổ được cấp 12 mẫu, ruộng được vua ban cho 50
mẫu, bãi trồng dâu được ban cho 10 mẫu, ruộng tế tự 40 mẫu.
Quan văn, quan võ hàm tòng nhị phẩm trở lên đều không có thế nghiệp thổ ra ngoài, về ruộng được vua ban cho+bãi trồng dâu+ruộng tế tự cũng như hoàng tông. Hoàng tông hàm chanh tam phẩm trở xuống không có bãi trồng dâu, duy cấp cho thế nghiệp thổ 10 mẫu, ruộng được vua ban cho 40 mẫu, ruộng tế tự 35 mẫu. Tòng tam phẩm: thế nghiệp thổ được cấp 8 mẫu, ruộng được vua ban cho 30 mẫu, ruộng tế tự 20 mẫu.
Chánh tứ phẩm: thế nghiệp thổ được cấp 6 mẫu, ruộng được vua ban cho 20 mẫu, ruộng tế tự 15 mẫu.
Tòng tứ phẩm: thế nghiệp thổ được cấp 4 mẫu, ruộng được vua ban cho 15 mẫu, ruộng tế tự 10 mẫu.
Quan văn, quan võ từ chánh tam phẩm đến tòng tứ phẩm đều không có thế nghiệp thổ, còn ruộng được vua ban cho và ruộng tế tự cũng theo như hoàng tông. Bầy tôi có công được phong tước ngủ đẳng cùng quan văn, quan võ từ nhất phẩm đến cửu phẩm, ở trong kinh đô, đều được cấp thổ trạch và vườn ao.
Qu ốc công: thổ trạch 4 mẫu, ao 3 mẫu; quận công: thổ trạch 3 mẫu, ao 2 mẫu; tước hầu: thổ trạch 2 mẫu 5 sào, ao 1 mẫu 5 sào; tước bá: thổ trạch 2 mẫu, ao 1 mẫu 2
sào; tước tử: thổ trạch 1 mẫu 5 sào, ao 9 sào; tước nam: thổ trạch 1 mẫu 2 sào, ao 7
sào; nhất phẩm: thổ trạch 1 mẫu; nhị phẩm thổ trạch 8 sào; tam phẩm: thổ trạch 7 sào; tứ phẩm và ngũ phẩm: thổ trạch 6 sào; lục phẩm và thất phẩm: thổ trạch 5 sào và cửu phẩm: thổ trạch 4 sào.
Phụ nữ trong hoàng tông:
Thân công chúa: th ế nghiệp điền 450 mẫu, thế nghiệp thổ 36 mẫu, ruộng được vua ban cho 600 mẫu, bãi trồng dâu được ban cho 100 mẫu; đầm được ban cho trị giá thực tiền 70 quan, ruộng tế tự 200 mẫu, thực phong 300 hộ.
Quận thượng chúa: thế nghiệp thổ 18 mẫu, ruộng được vua ban cho 80 mẫu, bãi trồng dâu được ban cho 20 mẫu, ruộng tế tự 60 mẫu.
Quận chúa: thế nghiệp thổ 16 mẫu, ruộng được vua ban cho 50 mẫu, bãi trồng dâu được ban cho 16 mẫu, ruộng tế tự 50 mẫu.
Á quận chúa: thế nghiệp thổ 14 mẫu, ruộng được vua ban cho 40 mẫu, bãi trồng dâu được ban cho 12 mẫu, ruộng tế tự 40 mẫu.
Quận quân: thế nghiệp thổ 12 mẫu, ruộng được vua ban cho 35 mẫu, bãi trồng dâu được ban cho 8 mẫu, ruộng tế tự 35 mẫu.
Á quận quân: thế nghiệp thế nghiệp thổ 10 mẫu, ruộng được vua ban cho 30 mẫu, ruộng tế tự 30 mẫu.
huyện thượng quân: thế nghiệp thổ 8 mẫu, ruộng được vua ban cho 25 mẫu, ruộng tế tự 25 mẫu.
Huyện quân: thế nghiệp thổ 6 mẫu, ruộng được vua ban cho 20 mẫu, ruộng tế tự 20 mẫu.
Á huyện quân: thế nghiệp thổ 4 mẫu, ruộng được vua ban cho 15 mẫu, ruộng tế tự 15 mẫu.
Phụ nữ trong hậu cung:
Những người về hàng tam phi: thế nghiệp thổ 30 mẫu, ruộng được vua ban cho 300 mẫu, bãi trồng dâu được ban cho 60 mẫu, ruộng tế tự 150 mẫu.
Về hàng tam chiêu cùng vợ hoàng thái tử: thế nghiệp thổ 24 mẫu, ruộng được vua ban cho 200 mẫu, bãi trồng dâu được ban cho 50 mẫu, ruộng tế tự 100 mẫu. Về hàng tam tu: thế nghiệp thổ 21 mẫu, ruộng được vua ban cho 150 mẫu, bãi trồng dâu được ban cho 45 mẫu, ruộng tế tự 90 mẫu.
Về hàng tam sung: thế nghiệp thổ 20 mẫu, ruộng được vua ban cho 100 mẫu, bãi trồng dâu được ban cho 30 mẫu, ruộng tế tự 80 mẫu.
Sáu chức trong hàng nữ quan:
Cấp nhất: thế nghiệp thổ 18 mẫu, ruộng được vua ban cho 70 mẫu, bãi trồng dâu được ban cho 15 mẫu, ruộng tế tự 70 mẫu.
Cấp nhì: thế nghiệp thổ 14 mẫu, ruộng được vua ban cho 40 mẫu, bãi trồng dâu được ban cho 10 mẫu, ruộng tế tự 40 mẫu.
Cấp ba: thế nghiệp thổ 8 mẫu, ruộng được vua ban cho 30 mẫu, ruộng tế tự 30 mẫu.
Cấp bốn: thế nghiệp thổ 7 mẫu, ruộng được vua ban cho 25 mẫu, ruộng tế tự 25 mẫu.
Cấp năm: thế nghiệp thổ 6 mẫu, ruộng được vua ban cho 20 mẫu, ruộng tế tự 20 mẫu.
Cấp sáu: thế nghiệp thổ 5 mẫu, ruộng được vua ban cho 15 mẫu, ruộng tế tự 15 mẫu.
Về việc quân cấp ruộng công:
Ng ười nào hàm tam phẩm được 11 phần, tứ phẩm được 10 phần, ngũ phẩm được 9 phần rưỡi, lục phẩm được 9 phần, thất phẩm được 8 phần rưỡi, bát phẩm được 8 phần, cửu phẩm được 7 phần rưỡi; từ cửu phẩm tạp lưu^1 trở xuống và sinh viên, lại dịch, binh lính, dân đinh, các hạng thợ, cùng người già, người có bệnh tật, người mồ côi cha, đàn bà góa, đều được cấp ruộng từ 7 phần đến 3 phần nhiều ít khác nhau.

L ời phêBấy giờ cương vực chưa được rộng lớn, mà ruộng đất ban cho nhiều đến như vậy, thì thuế công của quốc gia còn được bao nhiêu. Việc này e rằng chưa đủ tin được.
Mậu Tuất, năm thứ 9 (14778). (Minh, năm Thành Hóa thứ 14).
Tháng 2, mùa xuân. Hạ chiếu cho ba ty Đô, Thừa, Hiến^2 xét người hay, người dở trong bộ thuộc mình rồi kê tên từng người tâu bày lên để vua rõ.
Nhà vua h ạ sắc lệnh cho ba ty Đô, Thừa, Hiến^3 các xứ phải xét kỷ các quan lại trong bộ thuộc của mình, hạng liêm khiết, hạng tham ô, hạng siêng năng, hạng lười biếng, và viên quan giữ việc học dạy bảo học trò, hàng năm có kén chọn để tiến cống hay không, tiến cống nhiều hay ít, đều phải kê tên những quan lại ấy tâu bày lên cho vua biết, để định sự truất bãi hoặc cất nhắc.

Nhà vua l ại hạ lệnh cho trưởng quan các nha môn văn và võ trong kinh và các đạo ở ngoài phải xét bộ thuộc của mình, người nào hèn kém bỉ ổi không thể dùng được, thì đưa về bộ để xét thực, hoặc đổi bổ sung vào chức quan giản việc hoặc bắt về nghĩ, sẽ lựa chọn người từng trải công việc và lão luyện, thông thái để thay thế. Nếu viên quan nào xét trái sự thật, thì các quan trong Lục khoa, Ngự sử và ty Hiến sát sứ được phép kiểm soát hoặc tâu để trị tội.
1 Những người làm quan không có xuất thân, chưa được liệt vào hạng chính ngạch cùng những người quyên tiền quyên thóc mà được phẩm hàm, gọi là cửu phẩm tạp lưu.
2 Tức Đô Tổng binh sứ ty, Thừa chính sứ ty và Hiến sát sứ ty.
3 Tức Đô Tổng binh sứ ty, Thừa chính sứ ty và Hiến sát sứ ty.
Nhà vua h ạ sắc lệnh cho các quan trong Lục khoa tra cứu từ năm Quang Thuận thứ 2 (1461) đến nay, viên quan nào phạm tội tham tang đã từng bị biếm chức hoặc giáng chức và các viên tướng hiệu nào vụng trộm thu tiền của quân sĩ từ 10 quan trở lên, đều bắt đầu phải thôi việc.
Tháng 8, mùa thu. Có thủy tai lớn .
Tháng 11, mùa đông. Hạ chiếu: chọn người có văn học, tài trí, kiến thức cất nhắc làm việc trong ty hình ngục.
Nhà vua h ạ sắc lệnh cho các ty trong bộ Hình: nếu viên chức trong bộ Hình có người nào tài cán kiến thức nông cạn quê mùa, không am hiểu danh lệ hình luật, thì viên quan thượng ty lựa chọn đưa sang bộ Lại để bổ giữ chức khác, sẽ chọn những tiến sĩ hoặc người dự thi hội đã trúng ba kỳ mà có tài cán kiến thức hoặc do lại viên xuất thân thông hiểu danh lệ hình luật, những người ấy đã làm việc ở trong kinh hoặc các đạo bên ngoài đủ 2 lần khảo công^1, để cất nhắc vào làm việc tại bộ Hình.

Nhà vua ra s ắc lệnh: từ nay chức lang trung và viên ngoại trong bộ Hình có khuyết ngạch, thì Lục bộ, Ngự sử đài, Lục tự khanh và 2 ty Thừa chính, Hiến sát đều được đem viên chức trong nha môn mình đã từng 2 lần khảo công trở lên mà là người thanh liêm, lão luyện, thông thái am hiểu danh lệ hình luật thì đề cử, để bổ sung. Nếu đề cử không được người xứng đáng, thì Lục khoa và Ngự sử đài phải xét kỷ lưỡng rồi hặc tâu.
Tháng 12. Định thể lệ thưởng và phạt về kỳ thi "đô thí".
Phàm t ước công, tước hầu, tước bá cùng các quan trong kinh, ngoài các đạo, viên quan nào có trách nhiệm quản lĩnh quân sĩ, thì hội hợp ở kinh sư để thi khảo về võ nghệ, gọi là "đô thí". Phép thi: mỗi lần thi bắn 5 phát tên bằng cung, 5 phát tên bằng tay^2 và đấu khiên^3 một đường. Ai được trúng từ 8 đến 10 lần là thượng cấp, trúng 6, 7 lần là trung cấp, trúng 4, 5 lần là hạ cấp, sẽ được theo cấp đã trúng mà định việc ban thưởng; nếu trúng 2, 3 lần sẽ không thưởng, không phạt; còn người trúng một lần cùng người không trúng lần nào, sẽ bị phạt tiền nhiều ít khác nhau.
Kỷ Hợi, năm thứ 10 (1479). (Minh, năm Thành Hóa thứ 15).
Tháng giêng, mùa xuân. Duyệt võ.
Lời chua-Duyệt võ: Theo sách Bắc kỳ tạp biên của Nhữ Bá Sỹ, Lê Thánh Tông thường duyệt võ ở núi Khán Sơn. Núi này ở phía tây nam thành Thăng Long. Hạ lệnh cho Ngô Sĩ Liên biên chép sách Đại Việt sử ký.
Sách chép gồm 15 quyển: từ Hồng bàng thị đến Ngô sứ quân 5 quyển gọi là Ngoại kỷ; từ Đinh Tiên Hoàng đến Lê Thái Tổ 10 quyển gọi là Bản kỷ.
Lời phê-Lúc ấy gọi là văn minh, mà biên chép sách còn như thế. Như vậy có thật được như vậy không?4.
Tháng 2. Nhà vua đi xem đánh cá ở Tây Hồ.
Lời chua-Tây Hồ: Xưa gọi là hồ Lang Bạc. Xem thuộc Hán, năm Kiến Vũ thứ 18 (Tb. II, 12).
1 Mỗi lần khảo công là 3 năm. Xem thêm chính biên quyển XXIV, tờ 8.
2 Nguyên văn chép "thủ tiễn" xem chú thích số 1. Chính biên quyển XV, tờ 14.
3 Xem chú thích số 2. Chính biên quyển XXIII, tờ 5.

4 Nguyên văn bằng chữ Hán. Câu cuối cùng lấy nguyên câu của Khổng Tử trả lời Công Tôn Giả: "Kỳ nhiên khởi kỳ hồ" Nghĩa là: "Vậy à? có thật như vậy không?" Lời phê này dùng 6 chữ ấy làm câu thúc kết, có lẽ muốn nói một cách nghi ngờ rằng: "như thế mà gọi là văn minh à? Có thật văn minh là như thế không?
Tháng 8, mùa thu. Nước Lão Qua xâm phạm vào biên giới. Nhà vua hạ lệnh cho các tướng đem quân đi đánh, phá tan được quân Lão Qua.
C ầm công, tù trưởng Bồn Man, ngầm mang lòng phản bội. Lão Qua liên kết và viện trợ cho Cầm Công, đem quân lấn cướp biên cảnh phía tây nước ta. Nhà vua sai các tướng đi đánh, hạ lệnh cho thái úy Lê Thọ Vực làm Chinh tây tướng quân, đi theo đường chính phủ Trà Lân; đô đốc Đông quân phủ Trịnh Công Lộ làm Chinh di tướng quân, đi theo đường An Tây; Trấn lỗ tướng quân Lê Đình Ngạn đi theo đường Ngọc Ma; Du Kỵ phó tướng quân Lê Lộng đi theo đường Thuận Châu và Mỗi Châu; Thảo tặc phó tướng quân Lê Nhân Hiếu đi theo đường phủ Thanh đô. Các tướng hội đồng quân 5 đạo cộng 18 vạn, đánh phá tan được. Nhân thế thắng, kéo vào thành Lão Qua, lấy được của báu. Vua Lão Qua phải chạy trốn. Các tướng bắt dân nước ấy và chiếm đất đai nước ấy đến sông Kim Sa giáp giới phía nam nước Miến Điện, rồi cho người đem tiệp thư về tâu nhà vua biết.
Lời phê-Thường hay khoa trương^1.
Lời chua-Lão Qua: Xem Trần Thuận Tông, năm Quang Thái thứ 3 (Chb. XI, 13).
Trà Lân: T ức Trà Long: Xem Bình Định Vương năm thứ 7 (Chb. XIII, 17). Thanh Đô: Tên phủ xưa, nay đổi là Thọ Xuân, thuộc tỉnh Thanh Hóa. An Tây: Tên phủ xưa, nay phụ thuộc vào phủ Điện Biên, thuộc tỉnh Hưng Hóa^2. Ngọc Ma: Xem Bình Định vương năm thứ nhất (Chb. XIII, 10). Thuận châu: Nay thuộc phủ Gia Hưng, tỉnh Hưng Hóa^3.
Mỗi Châu: Xem Lê Thái Tông, năm Thiệu Bình thứ 4 (Chb. XVII, 1).

Sông Kim sa: Theo m ục Vân Nam chí trong sách Thiên hạ quận quốc lợi bệnh toàn thư thì, sông Kim Sa phát nguyên từ lưu vực phía tây nước Thổ Phồn, chảy đến nước Miến Điện rồi đỗ ra biển nam.

Mi ến Điện: Theo Đại Thanh nhất thống chí, Miến Điện, tên mộ Man quốc, năm Hồng Võ thứ 29 (1386) triều Minh, nước này mới quy phụ, triều Minh đặt Miến Điện quân dân tuyên úy sứ ty, phía đông đến Bát Bá tuyên sứ ty, phía nam đến biển, phía tây đến địa giới Mạnh Dưỡng, phía bắc đến địa giới Mạnh Mật tuyên phủ ty.
Tháng 10, mùa đông. Cầm Công ở Bồn Man làm phản, nhà vua tự làm tướng đi đánh, đi đến Thâu Bồ rồi trở về, tháng 12. Hạ lệnh cho tướng quân Lê Niệm đi đánh, dẹp yên được.
H ọ Cầm nối đời làm phụ đạo Bồn Man. Nhà vua thấy rằng, đất ấy tiếp giáp với biên cảnh ngoại di, khó có người trấn thủ được, bèn chia đất ấy ra lập thành 7 huyện thuộc phủ Trấn Ninh, đặt quan phủ, quan huyện để giám sát cai trị. Đến đây, Lão Qua xâm phạm biên giới. Cầm Công nương dựa Lão Qua làm viện trợ cho mình, đánh đuổi các viên lưu quan^4, chiếm cứ riêng đất ấy để chống lại quan quân; đến lúc các tướng đánh phá được Lão Qua, cho người đưa thư báo tin thắng trận. Cầm Công lại ngăn chặn, làm cho tiệp thư thông báo về kinh được. Bởi thế, nhà vua hạ chiếu thân hành đi đánh, quân nhà vua tiến đóng tại Phù Liệt, bèn sai Trần Bảo, phó đoàn sư vệ Cẩm Y, và Phạm Nhân Kính, đô chỉ huy thiêm sự, điều động cung cấp quân lương, lại dụ bảo Lê Thọ Vực các tướng: "Công trạng đánh phá Lão Qua như thế nào thì giao cho Trần Bảo đệ về tâu nộp". Tháng 11, xa giá đến Thâu Bồ đóng ngự doanh 4 ngày rồi trở về, sai tướng quân Kỳ quận công Lê Niệm thống lãnh 30 vạn quân, tiến đánh, phá tan được. Cầm Công bỏ chạy, bị chết. Tướng sĩ đốt thành của Bồn Man và thiêu hủy kho tàng tích trữ. Bồn Man xin hàng. Nhà vua bèn phong người họ Cầm tên là Cầm Đông làm tuyên úy đại sứ, lại đặt các thổ quan để chia nhau cai trị.

1 Chỉ việc 5 đạo quân cộng 18 vạn.
2 Nay chỉ huyện thuận Châu, tỉnh Sơn La.
3 Nay chỉ huyện thuận Châu, tỉnh Sơn La.
4 Viên quan do triều đình bổ đi cai trị một địa phương nào đó, lúc cai trị địa phương này lúc cai trị địa phương khác, không có nhất định, khác với thổ quan. Xem thêm chú giải số 2 ở Chb, XVI, 23.
L ời chua-Trấn Ninh: Đất Bồn Man xưa, hồi đầu triều Lê, họ Cầm nối nhau làm phụ đạo; đến Lê Thánh Tông chia đất này lập ra làm phủ Trấn Ninh, quản lãnh 7 huyện: Kim Sơn, Thanh Vị, Cảnh Thuần, Quang Minh, Minh Quảng, Quang Lang và Tư Thuận, cho họ Cầm nối đời làm tù trưởng. Cuối năm Vĩnh Hựu (niên hiệu Lê Ý Tông 1735-1739), Lê Duy Mật chiếm cứ, đến năm Cảnh Hưng thứ 31 (1770) mới dẹp yên được, lại cho họ Cầm được nối đời quản trị. Bản Triều, năm Gia Long thứ nhất (1802) đem đất ấy phong cho nước Vạn tượng; năm Minh Mệnh thứ 8 (1827), nước Vạn tượng bị Tiêm La đánh phá, tù trưởng Chiêu Nội đem đất ấy quy phụ, mới chia đặt thành 8 huyện là: Khâm, Quảng, Liên, Cát, Khang, Xuy, Liêm, Mộc, phong cho Chiêu Nội làm Phòng Ngự sứ, quản trị công việc ở phủ, còn ở huyện thì đặt chức tri huyện người bản thổ để cai trị; đến năm Minh Mệnh thứ 9 (1826), Chiêu Nội phạm tội, bị giết, triều đình trao cho một viên tri huyện người bản thổ làm phòng ngự đồng trị, quản lý tất cả công việc trong phủ, năm thứ 15 (1838) mới đặt lưu quan làm tri phủ quản lĩnh 8 huyện.

Thâu B ồ: Nay không khảo cứu được.
Canh Tý, năm thứ 11 (1480). (Minh, năm Thành Hóa thứ 16).
Tháng giêng, mùa xuân, mưa đá.
Tháng 5, mùa hạ. Sao sa.
Tháng 6. Đại hạn.

Nhà vua ra d ụ chỉ nói: Ít lâu nay bộ Hình cùng Thừa ty, Hiến ty, phủ huyện các xứ khám xét kiện tụng, phần nhiều theo bịng riêng của mình lấy tiền một cách nhảm nhí, hoặc văn án để đình trệ, hoặc kẻ trên người dưới suy tỵ lẫn nhau, gian trá trăm đường, không ai vì dân làm sáng tỏ lẽ phải trái; vì thế mà kẻ bị tội oan, người bị phạt lạm, để cho dân sầu khổ oán thán, đến nỗi trời làm hạn hán. Vậy từ nay đối với hình quan cùng các quan Thừa chính, Hiến sát, phủ, huyện, người nào nên tuyển dụng, người nào nên sa thải, các bầy tôi trong triều đều phải giữ lòng công bằng, cốt làm thế nào lựa chọn được người tốt để việc hình ngục đi đến chỗ công bằng thỏa đáng.

Tháng 11, mùa đông. Sai sứ sang nhà Minh.
Trước đây có xảy ra mấy việc như thế này:
- Nhà vua lấy cớ rằng tiếp giáp nơi biên cảnh thường bị bọn Sơn Man quấy rối, mới sai Hoàng Thế Cung sang châu Bằng Tường để do thám, bị viên tri châu ấy là Lý Quảng Ninh bắt giữ.
- Trần Ao, tổng binh đồng tri ở Bắc Bình, lấy cớ rằng ruộng xứ Ban Động ở xen vào đất châu Tư Lăng, mới sai liệt hiệu^1Đào Phu Hoán đem 600 quân, mở cửa ải Thông Quang, trồng tre gỗ làm giậu ngăn, để phân biệt giới hạn, bị La Truyền, thổ tù nhà Minh, đến đánh, đốt phá giậu tre gỗ đã trồng.

- Lưu Doãn Trực, trấn thủ Lạng Sơn, tâu nói: người châu Tư Lăng nhà Minh kéo tràn sang địa giới châu Lộc Bình, cướp lấy súc vật của cải; viên quan coi giữ đất đai là Lê Đình Hoán không sao chống cự được.

Vì có nh ững việc xảy ra ở trên, Lê Niệm và Lê Thọ Vực bàn rằng: Bọn kia với cũ, lấn cướp dân biên giới nước đưa sang Tư Lăng, trách họ về việc không biết ngăn cấm nhân dân để vượt biên cảnh sang cướp bóc; một mặt làm công văn kể hết mọi tình trạng về việc cướp phá từ trước, đến sau như thế nào, nhân tiện kỳ sứ thần nước ta sang sứ, sẽ đem công văn ấy trình quan tổng đốc Lưỡng Quảng khám xét tra hỏi.
1 Một danh từ để gọi các viên chức vào hàng võ tướng.
G ặp lúc ấy nhà Minh có sắc văn đưa sang nước ta nói, gần đây, đươc tin viên trấn thủ Vân Nam nói, quốc vương An Nam, không vì cớ gì mà tự tiện điều động binh mã đánh phá nước Lão Qua, rồi lại đánh nước Bát Bá tức phụ; nếu trước kia vương có trót lầm lỗi như thế , thì nên rút quân ngay.

Nhà vua đem sắc văn ấy bảo với bầy tôi trong triều. Bọn Lê Thọ Vực cho là bây giờ nên dùng lời quyền biến tâu lại rằng: Vì nay trong nước tôi có người ở Đông Quan chạy trốn sang Lão Qua, cho nên sự sai binh lính đến biên cảnh đuổi bắt, không có liên can gì đến việc Lão Qua và Bát Bá cả.

Nhà vua bèn sai Hàn lâm th ị thư Lương Thế Vinh nghĩ soạn biểu văn phúc tấu và đem việc La Tuyền đốt phá giậu rào bằng tre gỗ; việc Lý Quảng Ninh bắt phái viên của triều đình nước ta nói hết vào trong tờ tư, rồi sai bọn Nguyễn Văn Chất, Doãn Hoành Tấn và Vũ Duy Giao sung làm chánh phó sứ đệ lễ cống nạp hàng năm; khi đi, đem theo cả biểu văn phúc tấu để tùy từng khoản mà ứng đối.

Lúc ấy, từ bàn về việc bang giao, trước hết vua sai viện Hàn lâm nghĩ soạn, thứ nhì giao xuống cho các cơ quan ở Đông Các và bầy tôi trong triều xét duyệt, nếu có chỗ nào không hợp thì sửa đỗi lại ngay, vì thế người nhà Minh thường khen ngợi, cho là trong nước có nhân tài.

Truy ện An Nam trong Minh sử chép: Nhà Minh, năm Thành Hóa thứ 15 (1479) mùa đông, Lê Vương sai hơn 800 binh lính vượt qua biên giới Mông Tự thuộc tỉnh Vân Nam, nói phao là bắt bọn trộm cướp, rồi thiện tiện lập dinh trại, dựng nhà cửa để ở. Viên quan giữ cảnh thổ ở đấy phải hết sức ngăn cản mới chịu rút lui. Sau khi Lê Vương đã phá được Chiêm Thành, chí tham vọng thêm to lớn, thân hành đốc suất chín vạn quân, mở hai đường núi; đánh phá Ai Lao; rồi xâm lấn Lão Qua lại phá tan được, giết chết ba bốn con viên tuyên úy Đèo Bản Nha Lan Chưởng, người con út của viên ấy là Phạ Nhã Trại phải chạy sang nước Bát Bá để thoát nạn. Lê vương lại chức lương thảo, luyện binh sĩ, ban sắc lệnh giả để lấy quân ở Xa Lý, bắt chúng đi đánh nước Bát Bá, tướng sĩ bị chết hại đến vài ba ngàn người, đều nói là bị sét đánh. Nước Bát Bá bèn ngăn cản đường về và đánh úp, giết chết được hơn vạn người, lúc ấy Lê vương mới dẫn quân về. Vua nhà Minh giao việc này xuống cho bầy tôi trong triều đình bàn luận, đình thần xin hạ lệnh cho ty Bố chính tỉnh Quảng Tây làm tờ hịch bảo Lê Vương thu quân về; còn về phần bầy tôi giữ đất đai ở tỉnh Vân Nam và hai tỉnh Quảng thì cứ việc giới nghiêm công việc phòng bị biên cảnh mà thôi. Sau đấy, Lê vương nói chưa từng xâm lấn nước Lão Qua bao giờ, và không biết bờ cõi nước Bát Bá ở chỗ nào. Lời nói của Lê vương rất trí trá, vua nhà Minh lại an ủi dụ bảo, Lê vương vẫn không chịu phụng mệnh.
Lời chua-Bằng Tường: Xem Trần Thái Tông, năm Thiên Ứng Chính Bình thứ 11 (Chb. VI, 24).
Châu T ư Lăng: Xem Lý Thái Tông, năm Thông Thụy thứ 4 (Chb. II, 41). Cửa Thông Quang: Ở xã Quang Lang, châu Ôn, nay đổi là đồn Quang Lang.
Châu Lộc Bình: Nay đỗi là huyện Lộc Bình, Quang Lang và Lộc Bình đều thuộc tỉnh Lạng Sơn^1.
B ắc Bình: Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 8 (Chb. XX, 19). Lạng Sơn: Xem năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 19-20, 31). Vân Nam: Xem Bình Định Vương năm thứ 10 (Chb. XIV, 10).
Lão Qua: Xem Trần Thuận Tông, năm Quang Thái thứ 3 (Chb. XI, 13).

Bát Bá t ức phụ: Theo sách thiên hạ quận quốc lợi bệnh toàn thư thì Bát Bá tức phụ là tên một bộ lạc man di. Tương truyền tù trưởng bộ lạc này có 800 vợ, mỗi vợ quản lãnh một trại, nhân đấy mới đặt tên là Bát Bá tức phụ. Hồi đầu triều Nguyên đặt Bát Bá Tuyên úy ty; nhà Minh, năm Hồng Vũ thứ 24 (1391), tù trưởng nước ấy sang tiến cống, bèn lập Bát Bá đại điện Tuyên úy sứ ty; Khoảng năm Gia Tĩnh (1522- 1566) nước này bị nước Miến Điện kiêm tính.
1 Nay là huyện Lộc Bình, tỉnh Lạng Sơn.
Doãn Hoành Tấn: Người xã An Duyên, huyện Thượng Phúc^1, đỗ đồng tiến sĩ khoa Mậu Tuất năm Hồng Đức thứ 9 (1478).
Ban động: Nay không rõ ở đâu.
Tân Sửu, năm thứ 12 (1481). (Minh, năm Thành Hóa thứ 17).
Tháng 4, mùa hạ. Nhà vua ra bài sách thi cống sĩ, cho bọn Phạm Đôn Lễ đỗ cập đệ và xuất thân đều khác nhau.
Tr ước đây, các cử nhân trong nước thi hội, lấy bọn Phạm Đôn Lễ 40 người được trúng tuyển; đến nay nhà vua thân hành ra bài sách hỏi về lý số, cho bọn Phạm Đôn Lễ, Lưu Hưng Hiếu và Nguyễn Doãn Địch 3 người đỗ tiến sĩ cập đệ^2; bọn Ngô Văn Cảnh 8 người đỗ tiến sĩ xuất thân^3; bọn Nguyễn Minh Đạo 29 người đỗ đồng tiến sĩ xuất thân. Nhà vua ra ngự ở điện Kính Thiên, quan Hồng lô truyền chế chỉ xướng danh, bộ Lễ đam bảng vàng treo ở ngoài cửa Đông Hoa, ty Mã Cứu dùng ngựa tốt đưa người đỗ trạng nguyên về nhà riêng. Thể lệ này từ sau vẫn được thi hành vĩnh viễn.

L ời chua-Phạm Đôn Lễ: Người xã Hải Triều, huyện Ngự Thiên^4. Lưu Hưng Hiếu: Người xã Lương Hà, huyện Vĩnh Ninh.
Nguyễn Doãn Địch: Người xã Bạo Dương, huyện Thanh Oai. Ngô Văn Cảnh: Người xã Yên Ninh, huyện Yên Dũng.
Nguyễn Minh Đạo: Người xã Xuân Canh, huyện Đông Ngàn.
Tháng 5. Lập đồn điền.
Nhà vua hạ chiếu nói: việc lập đồn điền là cốt để dồn hết sức vào việc làm ruộng, để cho sự tích trữ trong nước được dồi dào. Vậy hạ lệnh cho đồn điền các xứ định làm 3 bậc: thượng trung hạ. Lời chua-Đồn điền: Theo Hồng Đức Thiên nam dư hạ tập, thì đồn điền có 43 sở.
V ĩnh Hưng, An Lộc, Thịnh Quang, Dịch Vọng, Quan La, Minh Tảo, Lạc Tràng, Bồng Hải, Phượng Vĩ, Liên Thúy, Đông Lạc, Thượng Liệt, Kim Quang, Hoa Mộc, Đan Nhiễm, Quy Mông, Lục (Liễu) Đàm, Đại Tảo, Phần Trì, Tư Mại, Nam Giản, Khám Lãng, An Trú, Phan Dương, Tây Tạ, Thiên Kiện, La Sơn, Vọng Doanh, Hoa Diệp, Cống Khê, Lương Sơn, Lôi Dương, Vĩnh Ninh, An Định, Tĩnh Ninh, Đức Quang, Anh Đô, Diễn Châu, Hà Hoa, Triệu Phong, Tân Bình, Thăng Hoa, Tư Nghĩa, mỗi sở đặt một viên chánh sứ và một viên phó sứ.
Tháng 6. Hạ chiếu: từ nay chức quan ở Đài, ở Hiến^5 phải do mọi người công cử.
T ờ chiếu nói: Bầy tôi trong kinh sư, ngoài các đạo, bắt chước thói xấu của nhau ăn tiền nhảm nhí, việc này tin chắc là vì chưa tìm được người xứng đáng giữ chức trách ngôn luận^6, hoặc người thì xoê xoa xong việc, cho thế là hay, hoặc người thì đả kích người khác, rước lấy sự ghen ghét vào mình. Lề lối người làm quan, thành ra tham ô nhũng lạm, làm cho dân phải oán thán, vì thế mà can phạm đến khí hòa, sinh ra tai biến, tệ tục cần phải thay đổi. Vậy từ nay, đối với các chức trong Lục Khoa, Ngự sử đài và Hiến sát sứ, người nào đáng phải thải đi, người nào đáng được cất nhắc lên để thay thế, các bầy tôi trong triều nên theo lẽ công bằng bàn luận việc lựa chọn, rồi làm bản tâu đầy đủ, sẽ cho thi hành, để bỏ hết tệ tục trước.

1 Nay là thôn An Duyên, xã Tô Hiệu, huyện Thường Tín, tỉnh Hà Tây.
2 Xem chú thích ở Chb X, 36.
3 Xem chú thích ở Chb. X, 36.
4 Nay thuộc xã Tân Lễ, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình.
5 Tức Ngự sử đài và Hiến sát sứ ty.

6 Chỉ quan chức trong Ngự sử đài và Hiến sát sứ ty. Quan chức ở Ngự sử đài giữ việc tâu hặc các quan trong kinh và ngoài các đạo làm sự trái phép: quan chức trong Hiến sát sứ ty giữ việc tâu bày lời nóoi trung thực, đàn hặc sự phi pháp và xét hỏi kiện tụng trong đạo của mình. Vì thế nên gọi những quan chức này là giữ chức trách ngôn luận (ngôn trách).
Tháng 10, mùa đông. Đào hồ Hải Trì.
Hồ này đào ở góc tây nam thành Thăng Long, giữa hồ có điện Thúy Ngọc, bên cạnh hồ dựng điện Giảng Võ, để thời thường luyện tập điểm duyệt binh.
Nhâm Dần, năm thứ 13 (1482). (Minh, năm Thành Hóa thứ 18).
Tháng giêng, mùa xuân. Nhà vua đi tuần du đến Tây Kinh. Định thể lệ tuyển cử quan chức ở ty Thừa chính.
Tr ước đây, quan chức ở 3 ty: Đô, Thừa, Hiến các xứ có khuyết ngạch, nếu thuộc về quan chức ở Đô tổng binh sứ ty hoặc Hiến sát sứ ty, thì do bầy tôi trong triều đình công đồng tuyển cử, còn quan chức thuộc Thừa chính sứ ty thì do bộ Lại đề cử.

Nhà vua nh ận thấy Thừa chính sứ ty chức trách cũng nặng, việc lựa chọn nên cẩn thận, bèn hạ sắc lệnh: từ nay, nếu viên chức ở Thừa chính sứ ty có khuyết, cũng giao cho bầy tôi trong triều đình tuyển cử theo như thể lệ tuyển cử quan chức ở Đô tổng binh sứ ty và Hiến sát sứ ty.

Nhà vua ra s ắc dụ: Hai ty Thừa chính sứ ty và Hiến sát sứ ty, trách nhiệi trao cho đã cao cả, công việc và quyền hạn cũng nặng nề, trong lúc cất nhắc tuyển dụng cần phải được người xứng đáng. Vậy hễ quan chức trong hai ty ấy có khuyết: nếu là chức tham nghị thì bổ dụng viên quan hàm lục phẩm trở lên, mà là người có độ lượng, kiến thức, tài cán và đức vọng; nếu là viên quan hiến sát thì bổ dụng các thuộc quan ở Lục khoa, Ngự sử đài, Quốc tử giám và Lục tự, mà là những người vào hạng liêm khiết, sáng suốt, lịch duyệt, lão luyện. Những quan chức kể trên, đều là những nngười đã đủ bốn lần khảo công, mới được tuyển cử cất nhắc; nếu người nào đề cử càn bậy, thì Lại khoa hặc tâu để trị tội.

Nhà vua ra s ắc dụ: Từ nay quan chức trong kinh sư và ngoài các đạo nếu có khuyết ngạch, thì do viên quan trưởng đều được đề cử người mà mình đã biết rõ là quả có tài cán, kiến thức, liêm khiết và khả năng, sẽ cất nhắc trao bổ cho quan chức. Về phần các quan ở Lục khoa và Ngự sử đài thì phải công đồng ghi rõ việc bổ dụng ấy. Nếu sau này xét thấy người ấy là người bỉ ổi tham nhũng, làm quan không có công trạng gì, thì Lục khoa và Ngự sử đài đều được chiểu theo tên người đứng bảo cử, tâu hặc, để trị tội.

Tháng 8. H ạ lệnh ân xá cho trong nước.
Quý Mão, năm thứ 14 (1483). (Minh, năm Thành Hóa thứ 19).
Tháng giêng, mùa xuân. Sửa nhà Thái Học.

H ồi đầu triều Lê, nhà Thái học vẫn theo nếp cũ của nhà Trần, quy chế phần nhiều còn thiếu thốn. Đến nay, nhà vua hạ lệnh cho sửa rộng thêm ra. Đằng trước nhà Thái học dựng Văn Miếu. Khu vũ của Văn Miếu có: Điện Đại Thành để thờ tiên thánh; đông vũ và tây vũ^1 chia ra thờ các tiên hiền và tiên nho; điện Canh phục để làm nơi túc yết^2; một kho để chứa đồ tế khí và một phòng học để làm nhà bếp. Đằng sau nhà Thái học, dựng cửa Thái học, nhà Minh luân. Giảng đường phía đông và giảng đường phía tây thì để làm chổ giãng dạy các học sinh. Lại đặt thêm kho bí thư để chức ván gỗ đã khắc thành sách; bên đông, bên tây nhà Thái học làm nhà cho học sinh trong ba xá, mỗi bên ba dãy, mỗi dãy 25 gian, để làm chỗ nghĩ ngơi của học sinh; bên đông, bên tây mỗi bên đều có một nhà bia, quy mô có phần rộng lớn khang trang lắm.

Theo ch ế độ cũ, con cháu các quan viên, người nào thi hương dự trúng 3 kỳ, được sung vào hiệu sinh trong phủ mình, dự trúng bốn kỳ được sung vào giám sinh ở Quốc tử giám, còn quân hoặc dân nếu có người nào ứng thí mà trúng tuyển cũng không được dự. Đến nay, nhà vua ra sắc lệnh: quân hoặc dân, nếu thi hương dự trúng 3 kỳ, được sung vào sinh đồ trong phủ mình, dự trúng 3 kỳ được sung vào học sinh trong Tăng quảng đường ở Quốc tử giám.
1 Xem chú thích số 1. Chính biên quyển XXIII, tờ 3.
2 Trước ngày chính tế một ngày, các quan chức được tham dự vào hành lễ, đều tề tựu văn miếu túc trực, để sáng sớm hôm sau hành lễ gọi là túc yết.
Phó đô ngự sử Quách Hữu Nghiêm dâng sớ nói: "Giám sinh ở Quốc tử giám, nếu thi hội dự trúng 3 kỳ, được sung vào thượng xá sinh, dự trúng 2 kỳ, sung vào trung xá sinh, dự trúng một kỳ, sung vào hạ xá sinh; mỗi xá 100 người, mỗi người đều được cấp 9 tiền làm lương ăn học. Đến khi bổ dụng, do Quốc tử giám bảo cử và bộ Lại lựa chọn cất nhắc; học sinh trong 3 xá đều nhất luật như nhau, không có gì phân biệt. Xin từ nay, lương ăn học hàng tháng của các xá sinh, liệu lượng cấp phát theo từng cấp bậc: Thượng xá sinh, cấp thêm cho đủ một quan; trung xá sinh cấp cho 9 tiền; hạ xá sinh cấp rút xuống 8 tiền. Đến khi cất nhắc trao cho quan chức, thì: thượng xá sinh 3 phần; trung xá sinh 2 phần; hạ xá sinh một phần. Làm như thế, để cho cấp bậc các xá sinh có phân biệt khác nhau, mà nhân tài đều biết khuyến khích". Nhà vua chuẩn y lời tâu ấy.

L ời phê-Lương ăn học có ít, mà chia cấp bậc từng xá khác nhau, như thế cũng chưa chắc đã đúng.
Lời chua-Quách Hữu Nghiêm: Người xã Phúc Khê, huyện Thanh Lan, đỗ tiến sĩ khoa Bính Tuất (1466) năm Quang Thuận.
Tháng 6, mùa hạ. Mưa to, gió lớn, nước sông dấy lên.
Tháng 11, mùa đông. Hạ lệnh cho bọn Thân Nhân Trung biên chép tập Thiên Nam dư hạ và Thân Chinh ký sự.
Nhà vua h ạ lệnh cho bọn đông các đại học sĩ Thân Nhân Trung, phó đô ngự sử Quách Đình Bảo, đông các hiệu thư Đỗ Nhuận và Đào Cử, Hàn lâm viện thị thư Đàm Văn Lễ biên tập chính sự Quốc triều (triều Lê) gồm 100 cuốn, khi biên tập xong, đề nhan sách là Thiên Nam dư hạ tập, nhà vua thân đề tựa; lại ghi rõ sự thực khi nhà vua thân đi đánh các mán Chiêm Thành và Lão Qua^1, đặt tên sách là Thân chinh ký sự.
Lời phê-Sách chép chính sự mà đặt tên là "Dự hạ"2 không hợp thể. Lời chua-Chiêm Thành; Tức Lâm Ấp, xem Thuộc tấn, Mục đế năm Vĩnh Hoà thứ 9 (Tb, III, 20-21).
Lão Qua: Xem Tr ần Thuận Tông, năm Quang Thái thứ 3 (Chb. XI, 13). Giáp Thìn, năm thứ 15 (1484). (Minh, năm Thành Hóa thứ 20).
Tháng 2, mùa xuân. Ân xá.
Truy lập bia tiến sĩ.

Nhà vua nh ận thấy từ năm Đại Bảo thứ 3 (1442) triều Thái Tông đến nay, về việc lập bia đá ghi tên những người đỗ tiến sĩ các khoa, thể lệ vẫn còn thiếu sót, mới hạ lệnh cho Lễ bộ thượng thư Quách Đình Bảo truy tìm biên soạn họ tên, khoa thứ những người đã thi đỗ tiến sĩ trong 9 khoa^3để khắc vào trinh thạch^4, kể từ khoa Nhâm Tuất (1442) năm Đại Bảo thứ 3 triều Thái Tông đến khoa Tân Sửu^5 (1481) năm Hồng Đức thứ 12.

1 Xem thêm Chính biên quyển XXI, 1-4, 28-29, XXIII, 28-30.
2 Hàng ngày, ngoài thì giờ công tác nhất định, còn có thì giờ nhàn rỗi nghĩ ngơi, thì giờ ấy Hán văn gọi là "dư hạ".

3 Khoa Nhâm Tuất (1442), năm Đại Bảo thứ 2; khoa Mậu Thìn (1448) năm Thái Hòa thứ 6; khoa Quý Mùi (1463), năm Quang Thuận thứ 4; khoa Bính Tuất (1466); năm Quang Thuận thứ 7; khoa Kỷ Sửu (1469), năm Quang Thuận thứ 10; khoa Nhâm Thìn (1472), năm Hồng Đức thứ 9; khoa Ất Mùi (1475), năm Hồng Đức thứ 6; khoa Mậu Tuất (1478), năm Hồng Đức thứ 10; khoa Tân Sửu (1481), năm Hồng Đức thứ 12.
4 Một danh từ để gọi chung các bia đá, vì bia đá thường dùng thứ đá rắn hơn hết, có thể để lâu đời được.
5 Nguyên văn trong Cương mục in năm Tây Tỵ là sai, ở đây dịch là Tân Sửu cho đúng khoa thứ.
Nhân th ể, Đình Bảo tâu xin đổi trạng nguyên, bãng nhãn, thám hoa làm tiến sĩ cập đệ; chính bản làm tiến sĩ xuất thân; phụ bảng làm đồng tiến sĩ xuất thân, để cho hợp với thể chế ngày nay. Nhà vua chuẩn y lời tâu ấy. Hạ lệnh cho từ thần^1 là bọn: đông các đại học sĩ Thân Nhân Trung; đông các học sĩ Đỗ Nhuận; đông các hiệu thư Đào Cử; Đàm Văn Lễ, Ngô Luân, Lê Tuấn Nghiên; Hàn lâm viện thị thư Nguyễn Đôn Hậu, Lương Thế Vinh; Hàn lâm viện thị độc Nguyễn trùng Xác chia nhau biên soạn văn bia.
Lời chua-Đàm Văn Lễ: Người xã Lam Sơn, huyện Quế Dương, đỗ tiến sĩ khoa Kỷ Sửu (1469) năm Quang Thuận.
Ngô Luân: Người xã Tam Sơn, huyện Đông Ngàn, đỗ đồng tiến sĩ khoa Ất Mùi (1475) năm Hồng Đức.
Nguyễn Trùng Xác: Người xã Kim Đôi, huyện Vũ Ninh, đỗ đồng tiến sĩ khoa Kỷ Sửu (1469) năm Quang Thuận.
Tháng 10, mùa đông. Nhà vua hạ chiếu lục dụng con cháu những bầy tôi có công.
Thái phó Lê Ni ệm tâu xin: Khoảng niên hiệu Thuận Thiên (1428-1433), những công thần khai quốc, làm quan đến nhất nhị phẩm trở lên, nay con cháu của họ hoặc có người nào chìm đắm trong hàng quân ngũ, thì đều do hai ty Thừa chính và Hiến sát được phép tâu bày đầy đủ, bộ Binh xét thức, nếu người nào có sức vóc khỏe mạnh cho sung vào ty Tuấn sĩ trong vệ Cẩm Y, người nào yếu đuối không thể dùng được thì cho miễn đao dịch bản thân người ấy. Lời tâu này được nhà vua chuẩn y.

Nhà vua h ạ sắc lệnh: Những công thần khai quốc, từ chức đô đốc đồng tri trở lên, chẳng may bị chết trận, mà chưa được trao cho quan chức, cùng những người có họ tên đã được dự ghi trong sổ Lũng Nhai công thần mà quan chức chưa đến nhất nhị phẩm, thì con cháu những người ấy do bộ Lại được phép đề tâu, sẽ đều trao cho chức tản quan^2 về võ giai.

L ời chua-Lũng nhai: Xem Lê Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 1 (Chb. XV, 3, 4). Bắt đầu dựng đàn Tiên Nông^3 và đài Quan canh^4.

Tr ước đây, lúc nào nhà vua thân đi cày ruộng tịch điền^5, lúc ấy mới tạm thời dựng hành điện^6, quy mô thể chế chưa được đầy đủ. Đến nay, ở trên chỗ cao về bên hữu ruộng tịch điền, dựng đàn Tiên Nông cao 7 thước, rộng 36 thước, ở giữa hành điện làm nhà Quan canh, cao 5 thước, rộng 40 thước, đằng sai đài Quan canh lại dựng 5 gian hành điện và một dảy 3 gian nhà bếp.
Lời chua-Tịch điền: Ở xã Hồng Mai^7.
1 Bầy tôi vào hạng nho học, có sở trường về văn từ.
2 Xem chú thích số 3, Chính biên quyển VI, tờ 3.
3Đàn thờ Thần Nông, một ông vua truyền thuyết về thời thượng cổ Trung Quốc.
4 Một ngôi nhà để nhà vua ra ngự ở đấy xem nông dân làm ruộng.
5 Xem chú thích số 2, Chính biên quyển 1, tờ 23.
6 Những cung điện dựng ở ngoài kinh thành, để bất thần vua chúa đi tuần hành đến địa phương nào, thì đã sẵn có chỗ để nghĩ, gọi là hành điện
7 Nay thuộc phường Bạch Mai, quận Hai Bà Trưng, Hà Nội.
Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục Chính Biên

Quyển thứ XXIV
Từ Ất Tỵ, Lê Thánh Tông, năm Hồng Đức thứ 16 (1485) đến Kỷ Mùi, Lê Hiến Tông năm Cảnh Thống thứ 2 (1499) gồm 15.
Ấ t Tỵ, năm (Hồng Đức) thứ 16. (Minh, năm Thành Hòa thứ 21).
Tháng 3, mùa xuân. Thái phó Tĩnh quốc công Lê Niệm mất.

Ni ệm là cháu Lê Lai, con Lê Lâm, đầu niên hiệu Thiệu Bình (1434-1439) lấy danh nghĩa ấm phong được trao giữ chức Cận thị cục chính chưởng, làm quan trải qua các chức lên đến thái phó, gia phong quốc công. Gia Đình Lê Niệm vào hàng bầy tôi hết đời này đến đời khác, có công đức lâu đời, Niệm làm tướng gần 30 năm, thường dựng được công lớn, uy danh đức vọng rất lừng lẫy, làm chỗ dựa vững chắc cho triều đình. Đến nay. Niệm mật, nhà vua tặng phong chức thái úy và đặt tên thụy là Trinh Ý.
Tháng 7, mùa thu. Định rõ lại sắc lệnh về việc thi khảo để miễn tuyển.
Nhà vua l ấy cớ rằng, năm trước, thi khảo học trò, người nào dự trúng sẽ được miễn tuyển, lúc ấy có nhiều người mang vụng trộm văn bài cũ hoặc nhờ người khác đi thi thay mình, thành ra số người dự trúng có đến hàng vạn, việc thi cử như thế rất là nhũng lạm, bèn ra sắc lệnh cho hai ty Thừa chính và Hiến sát các xứ: từ nay thi khảo học trò cần phải được người văn hay chữ tốt, sau khi đã lấy cho dự trúng rồi, đến khi phúc hạch lại, nếu còn có người nào không làm được bài để quyển giấy trắng, hoặc người nào làm bài không thành văn lý, thì viên quan đề điệu^1 và giám thí^2 niêm phong quyển lại tâu hặc về triều đình. Nếu xét thấy xứ nào có từ một người đến bốn, năm người phạm trường quy như thế, thì viên quan thừa chính và hiến sát xứ ấy sẽ phải luận vào tội biếm chức hoặc bãi chức, còn bản thân người phạm tội trường quy ấy sẽ phải tội đồ.
Nhà vua hạ chiếu: phàm sĩ tử nào có học lực phẩm hạnh, thi khảo dự trúng mà được miễn tuyển, đều được miễn cho một nữa phần về phú thuế và sai dịch.
L ời chuaMiễn Tuyển: Theo Kiến văn tiểu lục của Lê Quý Đôn, thể lệ đời Hồng Đức định cứ sáu năm có một kỳ xét duyệt dân đinh để tuyển bổ vào quân ngũ. Trước kỳ xét duyệt dân đinh, thì hai ty Thừa chính và Hiến sát các đạo phải dự bị thi khảo học trò, người nào dự trúng kỳ thi khảo sẽ được miễn việc tuyển bổ vào quân ngũ.
Tháng 10, mùa đông. Định rõ lại sắc lệnh về việc con vợ cả, con vợ thứ được đứng làm thừa tự.
Nhà vua ra ch ỉ dụ: phàm các quan viên và bách tính, người con cháu nào được đứng làm thừa tự, thì không kể người ấy tuổi nhiều hay ít, quan chức lớn hay nhỏ, đều nhất thiết dùng con trai trưởng do người vợ cả sinh ra; nếu người con trai trưởng của vợ cả mất sớm, thì dùng người cháu trưởng; hoặc không có cháu trưởng mới dùng đến con trai thứ do người vợ cả sinh ra; nếu người vợ cả lại không có con trai thứ, lúc ấy mới chọn đến con trai do người vợ thiếp sinh ra; nếu con trưởng, cháu trưởng là người bất hiếu hoặc là người có bệnh tật không thể kham nổi việc thừa kế, thì được phép báo cáo với quan sở tại chọn lập người thừa tự.
1 Tức chánh chủ khảo sau này.
2 Tức phó chủ khảo sau này. Xem thêm chính biên quyển XXXIV, tờ 8.
Tháng 11. Hạ sắc lệnh cho các quan khuyên nhủ nhân dân làm ruộng, trồng dâu, giữ gìn phong tục cho được thuần hậu.
Nhà vua h ạ sắc dụ các quan thừa chính, hiến sát và phủ, huyện phải thời thường phải xem xét ruộng đất nơi bằng phẳng, đất nào có lợi mà còn bỏ sót thì mở mang cho hết nguồn lợi của đất, người dân nào có sức mà còn để thừa thì đốc thúc họ làm cho hết sức. Hàng năm, phải thời thường đi tuần hành trong hạt mình, khi đến làng xóm nào cần phải đem những lời dạy bảo về lễ nhạc của thánh vương ngày trước cùng những tờ sắc dụ mở đường dẫn lối của triều đình, hiểu bảo cặn kẽ kỷ càng cho dân hiểu rõ. Nếu thấy việc gì làm hại đến giáo hóa, làm nát cả phong tục, cần phải răn cấm ngay; nếu thấy người nào có lòng trung thành với vua, thành tín với người ngoài, hiếu thảo với cha mẹ, hòa thuận với anh em, cần phải khen thưởng họ. Các viên quan làm thế nào cho dân có của thừa, phong tục đều trở nên thuần hậu, để đời được thịnh trị theo như lòng mong muốn của ta. Trong hàng các quan, nếu có người nào biết hết lòng làm đầy đủ chức phận, thì hai ty Thừa chính, Hiết sát đều đem tên người ấy tâu bày, trẫm sẽ khen thưởng; còn nếu có viên quan nào coi việc này như trò đùa mà khinh thường, sẽ phải bãi chức và bắt sung vào quân ngũ.

Nhà vua ra s ắc lệnh cho các quan phủ, huyện. Trong lúc nhân dân làm ruộng đã được nhàn rỗi, các viên phủ, huyện chiếu theo số điền xem chỗ nào hạng ruộng nọ giáp với hạng ruộng kia, thì bắt nhân dân họp tập chỉ dẫn đâu là ruộng công và đâu là ruộng thế nghiệp, rồi đắp giới mốc riêng ra, để làm tiêu chuẩn nhất định lâu dài.

Tr ần Nhữ Vi, tri huyện Thư Trì, tâu nói: "Các xứ trong nước, hình thế ruộng đất chỗ cao chỗ thấp không đều nhau, công việc làm ruộng cũng có nơi sớm nơi muộn khác khác nhau, nơi có ruộng mùa thì cày cấy vào tháng 2, tháng 3, nơi có ruộng chiêm thì cày cấy tháng 11, tháng 12. Nay viên hữu ty^1 cứ nhất luật đến mùa đông bắt dân đi làm việc công, như thế có ngăn trở cho công việc làm ruộng. Xin từ nay, về công việc sửa đê đắp đường, hai ty Thừa chính và Hiến sát nên khám xét rõ ràng, chỗ nào có ruộng cấy lúa mùa thì cho dân làm công việc ấy vào cuối mùa đông, chỗ nào có ruộng cấy lúa chiêm thì cho dân làm công việc vào các tháng mùa xuân, đều nhân lúc nhân dân đã được nhàn rỗi về công việc làm ruộng, để hợp với sự tiện lợi của dân". Nhà vua chuẩn y lời tâu ấy.

Nhà vua ra s ắc lệnh cho các viên phủ, huyện: phàm chỗ ven núi ven biển, còn có ruộng bỏ hoang chưa khai khẩn hết, thì các viên phủ, huyện đều phải đi khám thực, đôn đốc nhân dân khai khẩn cày trồng.

L ời chua-Huyện Thư Trì: Nay thuộc tỉnh Nam Định^2.
Thái tử thiếu bảo Trần Phong phạm tội, giao xuống ngục hình; Trần Phong chết.

Phong t ước thờ Lê Nhân Tông, vào chầu Kinh Diên^3, sau a dua phụ họa với Nghi Dân, đối với nhà vua thường không giữ lễ độ. Kịp lúc nhà vua lên ngôi, Phong làm thượng thư bộ Hình, vì phạm tội phải biếm chức ra làm thừa chính sứ ơ Sơn Tây, sau lại được triệu về triều bổ dụng, thăng dần đến thái tử thiếu bảo kiêm giữ chức đô ngự sử. Nhà vua thường ghét Phong là người gian tà xiểm nịnh^4. Đến nay, có người cáo tố phong can tội phỉ báng, nhà vua bèn giao xuống ngục hình. Phong chết ở trong ngục. Nhà vua bảo với bọn Nguyễn Như Đỗ rằng: "Trần Phong lúc trước làm bầy tôi cũ Lệ Đức hầu^5, nay hắn thờ trẫm, nhưng vẫn chứa đựng cái lòng không hết đạo làm tôi, hắn thường phỉ báng trẫm là sắp xếp quan hiệu theo chế độ nhà Minh, mà không theo thông chế của quốc triều, hắn thật là một bầy tôi bạn nghịch".

1 Một danh từ để gọi chung các viên quan giữ một nhiệm vụ nhất định.
2 Nay huyện Thư Trì hợp với huyện Vũ Tiên thành huyện Vũ Thư thuộc tỉnh Thái Bình.
3 Xem chú thích số 1. Chính biên quyển IV, tờ 19.
4 Xem thêm Chính biên quyển XXI, tờ 12 về việc Lê Thánh Tông kể tội lỗi và nết xấu của Trần Phong.
5 Tức Nghi Dân.

L ời chua-Sơn Tây: Xem năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 18, 27-28). Bính Ngọ, năm thứ 17 (1486). (Minh, năm Thành Hóa thứ 22).
Tháng 6, mùa hạ. Định rõ lại thể lệ quan viên vào thi hội.

Theo ch ế độ cũ, quan viên người nào chưa trúng tuyển khoa thi hương, đều cho phép được vào thi hội. Nay Hàn lâm viện thị thư Lương Thế Vinh tâu xin: "Từ nay về sau, quan viên nào chưa trúng tuyển quan khoa thi hương mà tình nguyện vào thi hội, nếu viên quan ấy giữ chức ở trong kinh thì do phủ Thừa Thiên; ở ngoài các đạo thì do ty Thừa chính phúc hạch theo như thể lệ thi hương, người nào trúng tuyển mới cho vào thi hội". Nhà vua chuẩn y lời tâu ấy.

Đ inh mùi, năm thứ 18 (1487). (Minh, năm Thành Hóa thứ 23).
Tháng 2, mùa xuân. Cấm xưng hô tiếm lạm càn giỡ.
Danh từ dùng để xưng hô định như thế này:

Thân v ương xưng hô là điện hạ; tự thân vương xưng là phủ hạ; tước công, tước hầu, tước bá, phò mã và viên quan hàm nhất phẩm xưng là các hạ; viên quan hàm nhị tam phẩm xưng là môn hạ; viên quan hàm tứ, ngũ và lục phẩm xưng là đại phu; viên quan hàm thất, bát và cửu phẩm xưng là quan trưởng. Nếu người nào dám xưng hô tiếm lạm càn giỡ cùng người nhận lời xưng hô không chính đáng ấy, đều sẽ phải phạt 50 roi và 10 quan tiền.
Hạ sắc lệnh: tuyển người có tài năng, đức vọng, thanh liêm, cần mẫn, để cất nhắt lên giữ chức tổng binh.
Nhà vua h ạ sắc dụ: chức tổng binh, do triều đình ký thác cho chức vụ nặng nề ở một địa phương, không thể tin dùng hạng người không xứng đáng được. Vậy các quan ở Lục khoa và Ngự sử đài phải chọn vệ quan ở các nha môn, người nào có thao lược, tư cách, đức vọng, tài năng, mẫn cán, liêm khiết, cần cù, thì cất nhắc lên để giữ chức ấy. Nếu ai dám vì tình riêng mà đề cử bậy, sẽ phải tội.
Tháng 11, mùa đông, đại xá cho trong nước.
Lời phêKhông biết có việc gì mà cứ ân xá luôn^1.
Hạ chiếu: Các quan ở trong triều đường theo thứ tự bàn luận việc công.
Nhà vua h ạ chiếu các quan bàn luận việc công ở triều đường: Khi nào có sắc chỉ nhà vua truyền hỏi việc gì, thì trước hết các quan ở Lục Khoa và Ngự sử đài, thứ đến các quan trong Lục bộ, Lục tự, lại thứ nữa đến các quan được phong tước công, tước hầu, tước bá và đô đốc trong ngũ phủ. Các viên chức kể trên cứ theo thứ tự mà bàn luận, cốt làm thế nào cho lời bàn luận được rõ ràng, không ai được phụ họa theo đuôi ý nghĩa câu nói của người khác, hoặc ngậm miệng không bàn luận gì. Nếu người nào dám trái lệnh, thì giám sát ngự sử sẽ tâu hặc trị tội.

M ậu thân, năm thứ 19 (1488). (Minh, Hiến Tông, năm Hằng Trị thứ 1). Tháng giêng, mùa xuân. Nhà vua đi tuần du Lam Kinh.
Tháng 7, mùa thu. Đại hạn. Hạ chiếu xét xử việc ngục tụng cho được dứt khoát xong xuôi.
Nhà vua th ấy đại hạn đã lâu ngày, hạ chiếu cho các nha môn trong kinh và ngoài các đạo phải xét xử việc ngục tụng cho được dứt khoát xong xuôi: việc kiện nhỏ xét xử trong hạn 5 ngày, việc kiện lớn trong hạn 10 ngày, không được để bê trễ.
Tháng 8. Thải bớt những lại điển vào hạng thừa.
1 Lời phê này có ý muốn nhắc đến việc ân xá tháng 8 năm Hồng Đức thứ 13, tháng 2 năm thứ 15 và lần này nữa.
Phàm lại điển ở các nha môn trong kinh và ngoài các đạo, người nào tuổi già mỏi mệt yếu đuối, đều bãi chức cho về.
Tháng 12, mùa đông. Sai sứ thần sang nhà Minh.
Lúc ấy nước ta đối với nhà Minh có mấy việc như thế này:

- Trước đây, nước Chiêm Thành sau khi đã bị phá, dòng dõi vua nước ấy là Cổ Lai đem gia quyến sang nhà Minh báo cáo về nạn nước. Hiến Tông nhà Minh sai quân đưa Cổ Lai về nước lập làm quốc vương, rồi đưa tờ hịch sang dụ bảo vua nhà Lê.
- Hiến Tông nhà Minh mới lập làm vua, sai sứ sang báo cáo về việc lên ngôi vua và ban cho lụa hoa.
Đế n nay, nhà vua sai Đàm Văn Lễ, Vương Khắc Thuật và Phạm Miễn Lân sang nhà Minh chúc mừng việc lên ngôi vua; Tống Phúc Lâm dâng hương; Hoàng Đức Lương tạ ơn việc ban cho lụa hoa; Hoàng Bá Dương báo cáo với nhà Minhv về việc Chiêm Thành quấy nhiễu ngoài biên giới nước ta.

Theo Minh s ử, mục Ngoại quốc, về truyện Chiêm Thành, thì năm Thành Hoá thứ 17 (1481), Cổ Lai sai sứ sang nhà Minh triều cống nói: "Nước tôi bị tai nạn vì nước An Nam đánh phá, tôi cùng anh tôi là Trai Á Ma Phất Yêm phải lẫn trốn trong hang núi. Sau nước An Nam sợ oai trời^1, sai người dò hỏi tìm được anh tôi, trã lại cho đất cũ. Anh tôi quyền giữ việc nước chưa được bao lâu đã bị chết sớm. Kể theo thứ tự, tôi đáng được lập làm vương, nhưng tôi không dám tự chuyên, xin bệ hạ ban cho tôi sách thư ấn tín. Còn về, đất đai thì quyền sở hữu của nước tôi gồm có hơn 3.500 dặm, xin bệ hạ đặc dụ cho người Giao Châu phải trả lại hết đất đai đã xâm lấn cho nước tôi". Năm thứ 20 (1484), vua nhà Minh sai cấp sự trung Lý Mạnh Dương và hành nhân^2 Diệp Ứng đem sách thư phong Cổ Lai làm Chiêm Thành quốc vương. Bọn Mạnh Dương nói: "Nước Chiêm Thành hiểm trở xa xăm, mà nước An Nam vẫn gây việc binh đao chưa chịu thôi, hiện nay Đề Bà Đài lại vụng trộm chiếm cứ đất đai. Nếu việc đi sách phong mà có chút nào không thuận lợi, thì lại tổn thương đến uy danh nước ta; tưởng nên sai sứ thần đến dụ bảo Cổ Lai sang Quảng Đông nhận sách phong và ra sắc lệnh cho An Nam phải ăn năn tội lỗi". Vua nhà Minh theo lời tâu ấy. Cổ Lai bèn đem gia quyến sang sang Nhai Châu; Mạnh Dương làm xong công việc sách phong rồi trở về. Sau đó Cổ Lai lại muốn thân đến cửa khuyết để tâu bày về việc nước An Nam. Năm thứ 23 (1487), Tống Mân, tổng đốc Quảng Đông, đem việc này tâu bày. Đình thần bàn "nên sai một viên đại thần đến nơi an ủi Cổ Lai và hạ hịch văn dụ bảo nước An Nam nên theo nghĩa "tồn vong kế tuyệt"3đón Cổ Lai trở về Chiêm Thành" vua nhà Minh chuẩn y lời bàn của đình thần, bèn sai Nam kinh đô ngự sử là Đồ Dung sang Quảng Đông, lại đưa luôn tờ hịch sang An Nam hiểu bảo về việc họa phúc, rồi mộ 2000 quân mạnh khỏe, đi 20 chiếc thuyền vượt biển hộ vệ Cổ Lai về nước. An Nam không dám chống cự, lúc ấy Cổ Lai mới được vào trong nước.

L ời phê-Phàm việc gì có can thiệp đến nước ngoài, Sử của nước ta và Sử của Trung Quốc, mỗi bên đều chủ trì một thuyết, bên nào cũng không tránh khỏi bênh vực chỗ sở đoãn của nước mình. Chưa biết sử nước nào chép đúng?
Lời chua-Phạm Miễn Lân: Người xã Huê Cầu, huyện Thiên Tài, đỗ đồng tiến sĩ khoa Mậu Tuất (1478) năm Hồng Đức.
Tống Phúc Lâm: Người xã Nhất Trai, huyện Thiên Tài, đỗ đồng tiến sĩ khoa Giáp Thìn (1848) năm Hồng Đức.
Hoàng Đức Lương: Người xã Ngọ Cầu, huyện Gia Lâm, đỗ tiến sĩ khoa Mậu Tuất (1478) năm Hồng Đức.
1 Chỉ oai vua nhà Minh.
2 Một chức quan giữ việc nghi lễ và đi sứ nước ngoài.

3 Một nước đã bị xâm lấn mất đất đai, nay cho nước ấy lại được bảo tồn lấy đất đai cũ của mình; mà dòng giống của vua chúa đã bị diệt vong, nay cho dòng giống ấy lại được kế tiếp giữ lấy cơ nghiệp của tổ tông mình. Chế độ này đặt ra từ đời nhà Thương, nhà Chu ở Trung Quốc.
Hoàng Bá Dương: Người xã Bối Khê, huyện Thanh Oai, đỗ tiến sĩ khoa Tân Sửu (1481) năm Hồng Đức.
Đị nh rõ phép khảo xét công trạng.
Phép khảo xét công trạng các chức như thế này:
Làm việc quan được 3 năm thì sơ khảo^1; 6 năm, tái khảo^2; 9 năm, thông khảo^3.

- Người họ thân về bên nội bên ngoại của hoàng tông, con cháu của công thần khai quốc vá quan văn, quan võ có quân công, những người này đã đủ ba lần khảo công được xứng chức đáng thăng làm nhất nhị phẩm, thì bộ Lại tâu xin cho thăng chuyển lên theo thể lệ đã định.

- Con của bách tính được bổ dụng làm quan, hoặc quân nhân vì có công đánh giặc mà được làm quan, người nào đã đủ ba lần khảo công được xứng đáng với chức phận, cũng chỉ cho thăng tiến đến tam phẩm mà thôi; nếu trong vòng 9 năm vì có công trạng đặc biệt đã được thăng lên cấp trên, đến khi thông khảo lại được xứng chức đáng thăng đến nhị phẩm trở lên, thì bộ Lại tâu rõ, sẽ có chỉ thị nhà vua chuẩn định.

- Thuộc viên ở các nha môn, người nào tại chức đã đủ ba lần khảo công thì đem hết sự trạng trong chức vụ của mình đã làm mà không lầm lỗi, trình bày đầy đủ, để viên trưởng quan xét kỷ lại cho dự vào thí quan^4; làm việc đủ ba năm được thực thụ chính thức, bấy giờ mới là sơ khảo. Người nào trong khi làm chức vụ phạm phải lầm lỗi và người nào được đặc cách thăng chức, thì tính suốt từ sau khi phạm lầm lỗi và sau khi được đặc cách thăng chức đã đủ hạn định ba năm, lúc ấy lại định làm sơ khảo; sáu năm làm tái khảo; đợi đủ 9 năm làm thông khảo. Viên trưởng quan đem sự trạng mỗi lần khảo công từ trước đến sau khi người thuộc viên làm chức vụ, có đủ lời lẽ nhận xét làm chứng thực; lại tùy theo chức quân của người ấy giữ nhiệm vụ nặng hay nhẹ mà tâu rõ. Bộ Lại sã chiếu theo các lần khảo công mà thuộc viên ấy từ trước đến sau đã làm ở phiền nha^5, giản nha^6 như thế nào, tâu bày đầy đủ để thi hành theo như lệ định.

- Việc khảo công này, nếu có người nào gian trá, thiện tiện thêm thắt công lao, hoặc ẩn giấu tội phạm của mình, cùng viên trưởng quan nào che đậy lẫn cho người gian trá, thì bộ Lại kiểm xét rõ ràng để trị tội. Nếu người nào có tài năng đặc sắc khác với người thường, sẽ có lệnh chỉ nhà vua đặc cách cất nhắc, không câu nệ vào thể lệ này.

Nhà vua ra s ắc lệnh: trưởng quan các nha môn ở ngũ phủ và các vệ kén chọn tướng hiệu thuộc quyền mình cai quản, người nào có sự trạng xác thật về quận công, am tường lão luyện về võ nghệ và tài năng, kiến thức, thanh liêm, mẫn cán, thì được để giữ chức vụ như cũ, còn người nào bỉ ổi, tham nhũng, làm việc một cách cầu may, thì hặc tâu để cách bãi đi. Nếu viên quan trưởng nào vì tình riêng mà lựa chọn không đính xác, sẽ phải tội.

K ỷ Dậu, năm thứ 20 (1489). (Minh, năm Hoằng Trị thứ 2).
Tháng 5, mùa hạ. Đại hạn, nhà vua hạ lệnh ân xá.
Canh Tuất, năm thứ 21 (1490). (Minh, năm Hoằng Trị thứ 3).

1 Xét công trạng lần thứ nhất.
2 Xét công trạng lần thứ hai.
3 Xét suốt cả công trạng trong 9 năm.
4 Một viên quan chức dưới, được quyền giữ công việc chức trên, để thử thách về tài năng, vì chưa được chính thức bổ dụng, nên gọi là thí quan, cũng như danh từ "thí sai" sau này. Xem thêm lời chua của Cương Mục chính biên quyển XXIII, tờ 9. 5 Nha môn có nhiều việc phiền kịch.
6 Nha môn ít việc, công việc đơn giản.
Tháng 2, mùa xuân. Dân ở Đông đạo bị nạn đói, nhà vua sai sứ thần đi phát chẩn cho dân vay thóc.
Lúc ấy đại hạn đã lâu, các phủ huyện thuộc Đông đạo không thể cày cấy được, nhân dân phần nhiều bị chết đói. Nhà vua sai các quan ở Hàn lâm viện, Lục khoa, Ngự sử đài và hiệu úy vệ Cẩm Y chia nhau đến các phủ huyện, đem thóc trong kho phát chẩn cho dân vay.

L ời chua-Đông đạo: Xem Lê Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 1 (Chb. XV, 5). Tháng 4, mùa hạ. Chia trong nước làm 13 xứ.

Tr ước đây định bản đồ, chia trong nước làm 12 đạo thừa tuyên. Đến nay nhà vua đem đất cũ Chiêm Thành đặt ba ty Đô, Thừa và Hiến ở Quảng Nam, định số hộ khẩu và cương vực mới tăng chia làm 13 xứ là: Thanh Hóa, Nghệ An, Sơn Nam, Sơn Tây, Kinh Bắc, Hải Dương, Thái Nguyên, Tuyên Quang, Hưng Hóa, Lạng Sơn, An Bang, Thuận Hóa, Quảng Nam và Trung đô phủ^1.

Trong 13 x ứ có: 52 phủ, 178 huyện, 50 châu, 20 hương, 36 phường, 6.851 xã, 322 thôn, 637 trang, 40 sách, 40 động, 30 nguyên, 30 trường. Ở Nghệ An, Thuận Hóa, An Bang, Tuyên Quang, Hưng Hóa, Thái Nguyên, Lạng Sơn và Quảng Nam đều đặt sở Thủ ngữ kinh lược sứ.

Nhà vua ra s ắc lệnh định thể lệ chia xã: Phàm xã nào tính đủ 500 hộ rồi, mà ngoài ra lại còn thừa đến 100 hộ trở lên, thì do viên quan sở tại trích từng xã một tâu bày, để chia tách ra làm xã khác, cho bản đồ được rộng thêm..

L ời chua-Thanh Hóa, Sơn Nam, Sơn Tây, Kinh Bắc, Hải Dương, Thái Nguyên, Tuyên Quang, Hưng Hóa, Lạng Sơn, An Bang, Thuận Hóa: Đều xem năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 16-35).
Quảng Nam: Xem Hồng Đức thứ 2 (Chb. XII, 7-10).
Nghệ An thủ ngữ: Gồm 7 sở: Luận Man, Trịnh Mãn, Trung Man, A bang động, Hoằng Lễ, Bính Phát và Trừng Kích.
Thuận Hóa thủ ngữ: Gồm 6 sở: Yêu Dũ, Minh Linh, Hải Vân, Tư Khách, Bố Chính và Để Tích.
An Bang thủ ngữ: Gồm 9 sở: Kim Lặc, Vạn Ninh, Ty Lẫm, Trì Thanh, Vĩnh Yên, Bình Lãng, Da Khê, An Bần và Khê Động.
Tuyên Quang thủ ngữ: Gồm 5 sở: Độ Ma, Huyên Lang, Thế Tuy, Hùng Quan và Vọng Bác.
Hưng Hóa thủ ngữ: Gồm 8 sở: Hoàng Hoành, Hoa Quán, Thiên Binh, La Sá, Dũng Quát, Đà Lãng, Đăng Tỷ và Thạch Lũng.
Thái Nguyên th ủ ngữ: Gồm 22 sở^2: Lân Vĩ, Thanh Sơn, Na Man, Đã Hí, Cối Đà, Quả Thoát, Vũ Diền, Đương Châu, Bảng Ải, Nga Ổ, Na Động, Phiếu Khinh, Vĩnh Bồng, Kim Đẳng, Trạo Nhi, Na Thông, Giản Toái, Bác Nhẫm, La Nạn, Lộng Ải, Bình Nê, Hóa Long, Hoa Can, Thẩm Giáp, Sóc Hồng, Bà Hoan, Cao Đồn, Khư Động, Hố Đam, Bào Tuyền, Hoài Ninh và Ô Dược.
1 Năm Quang Thuận thứ 10 đã đổi tên là phủ Phụng Thiên, quản lĩnh hai huyện: Thọ Xương và Quảng Đức. Vị trí phủ này ở liền kinh thành Thăng Long, nên lệ thuộc thẳng với kinh sư, không lệ thuộc vào một xứ nào trong 13 xứ cả.
2 Nguyên văn chép 22 sở (nhị thập nhị sở), nhưng nếu cứ lấy hai chữ làm tên một sở như các sở ở Nghệ An, Thuận Hóa, An Bang, Tuyên Quang, Hưng Hóa, Lạng Sơn, và Quảng Nam, thì thủ ngữ của Thái Nguyên lại là 32 sở. Như vậy không biết có phải nguyên thư in nhầm chữ "tam" ra chữ "nhị" không? Hay là có tên sở nào ba chữ hoặc bốn chữ mà tách ra không được đúng chăng? Vì sách in đã không chấm ngắt ra, mà các sở ấy lại đều là những tên lạ, không biết tách ra từng sở thế nào cho chính xác được.

L ạng Sơn thủ ngữ: Gồm 18 sở: Gia Tĩnh, Lân Quan, Thôn Quan, Phạt Quan, Kết Quan, Nam Hiệu, Thất Nguyên, Chi Lăng, Luật Quan, Khiếu Vượng, Bình Lăng, Lạc Khư, Gia Bộc, Kiều Quan, Công Bình, Bác Lộc, Trĩ Hồ và Thiết Bình.

Qu ảng Nam thủ ngữ: Gồm 2 sở: Cổ Biên và Tiểu Áp.
Sở tại của các sở, nay không khảo cứu hết được.
Đại xá.
Năm bấy giờ, giá gạo cao, một tiền chỉ đong được 2 thăng gạo.
Tháng 11, mùa đông. Sửa đắp kinh thành thêm rộng ra.
Nhà vua răn sợ về việc loạn đời Diên Ninh^1, bắt sĩ tốt sửa đắp kinh thành dài rộng 8 dặm, đắp 8 tháng mới hoàn thành, bèn dựng điện Thạch Thất, lập vườn Thượng Lâm để nuôi bách thú.
L ời phê-Cần ở chỗ có đức chứ không cần ở chỗ hiễm trở, bắt dân phải khó nhọc làm gì?
Lời chua-Điện Thạch Thất, vườn Thượng Lâm: Nay không rõ ở chỗ nào.
Đặt thêm các quân ở các vệ thuộc ngũ phủ.
Tr ước đây đặt vệ Cẩm Y 22 ty, vệ Kim Ngô 14 ty, Hiệu Lực 4 vệ, Thần Võ 4 vệ, Điện Tiền 6 vệ, Tuần Tượng 4 vệ, Mã Nhàn 4 vệ, các quân thuộc ngũ phủ: Trung Đông, Tây Nam, Bắc, mỗi vệ 5 sở hoặc 6 sở, mỗi sở 20 đội, mỗi đội 20 người. Đến nay, mỗi sở ở các vệ thuộc ngũ phủ đều đặt thêm một phó quân, đều không câu nệ đội ngũ, chỉ có từ ban thứ nhất đến ban thứ tám, mỗi sở chiếu theo số quân nhiều hay ít, liệu lượng định thứ tự từng ban.
Lời chua-Cẩm Y, Kim Ngô, Hiệu Lực, Thần Võ, Tuần Tượng, Mã Nhàn và các quân trong ngũ phủ: Đều xem năm Quang Thuận thứ 8.
Tân H ợi, năm thứ 22 (1491). (Minh, năm Hoằng Trị thứ 4). (Chb. XX, 2-5, 31-35). Tháng 2, mùa xuân. Nhà vua đi tuần du Tây Kinh.
Tháng 8, mùa thu. Mưa to.

Lúc ấy, mưa to suốt ngày đêm không ngớt. Nước dẫy lên dữ dội, điện Kính Thiên nước sâu hai thước hai tấc, ruộng bằng phẳng ở các huyện Thanh Oai và Thanh Đàm nước sâu đến 4 thước. Nhà vua hạ lệnh cho chỉ huy, hiệu úy hai vệ Cẩm Y và Kim Ngô chia nhau đi khơi tháo những chỗ nước mưa làm hại thóc lúa.

Nhà vua d ụ bảo bầy tôi rằng: Chính sự thiếu sót lầm lỗi, nên trời gia tai vạ. Đấy là do đức trạch của trẫm không thấm khắp đến dân, lòng thành chưa cảm động đến trời, cho nên đến nổi tai vạ như thế, chứ trăm họ có tội gì đâu! Không biết lúc ngày thường các khanh có thật bụng lo việc nước, giữ phép công, để sửa chữa những điều mà trẫm không nghĩ đến không? hay các khanh đi chơi bời cho thỏa thích, theo bụng riêng mưu điều lợi để giữ vững quyền vị đấy thôi? Trước kia, vì thời Thái Tông hoàng đế triều ta, vua tôi một lòng, vua sáng, tôi hiền, bầy tôi hăng hái, lòng vua phấn khởi, vì có hòa khí mà đem lại điềm lành, thói tốt ấy đến nay có thể tưởng tượng được. Đến quãng năm Thái Hòa-Diên Ninh^2, bầy tôi gian tà chuyên giữ quyền bính, gây ra tai biến ngay trong nhà^3; lấy đấy làm gương mà răn sợ việc ấy rất là rõ ràng. Vậy từ nay về phần các khanh, nếu người nào còn chần chừ noi theo thói cũ, khi tiến khi thói chỉ theo đuôi người, không để bụng nghĩ đến việc nước, quyết nhiên trẫm không dung tha. Nếu người nào biết tự giữ vững điều trung tín, hết sức hết lòng, trẫm không ngần ngại ban cho trọng thưởng. Các khanh nên nghĩ kỷ lấy, đừng để có sự ăn năn về sau.

1 Chỉ việc Nghi Dân giết Lê Nhân Tông cướp ngôi vua. Xem thêm Chính biên quyển XVIII, tờ 34.
2 Niên hiệu Lê Nhân Tông (1443-1453).
3 Chỉ việc Nghi Dân trèo thành vào cung điện giết mẹ con Lê Nhân Tông, xem thêm Chính biên quyển XVIII, tờ 34-35.
Lời chua-Điện Kính Thiên: Xem Lê Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ nhất (Chb. XV, 13).
Thanh Oai: Xem Bình Định vương năm thứ 8 (Chb. XIII, 31). Thanh Đàm: Tức Long Đàm. Xem Trần Thái Tông, năm Thiên Ứng chính bình thứ 14 (Chb. VI, 26).
Tháng 10, mùa đông. Ruộng lúa được mùa lớn.
Dựng đình Quảng Văn.

Tr ước đây, khi nào có chiếu lệnh của nhà vua ban ra, lúc ấy mới do bộ đem treo bảng yết thị. Đến nay, dựng đình ở ngoài cửa Đại Hưng làm nơi treo những pháp lệnh về việc chính trị. Khi đình ấy đã lạc thành, nhà vua đặt tên cho là đình Quảng Văn.

L ời chua-Cửa Đại Hưng: Xem Lý Nhân Tông, năm Duệ Võ thứ hai (Chb. IV, 11). Nhâm Tý, năm thứ 23 (1492). (Minh, năm Hoằng Trị thứ 5).
Tháng 4, mùa hạ. Nhà vua sai các quan trong Hàn lâm Lục khoa và Ngự sử đài chia nhau đi xét xử ngục tụng.
Lúc ấy, việc ngục tụng phần nhiều đình trệ, nhà vua hạ lệnh cho các quan trong Hàn lâm viện, Lục khoa và Ngự sử đài chia nhau đi 13 xứ thẩm xét phán đoán những hình ngục còn đọng lại. Tháng 10, mùa đông. Hạ lệnh cho các quan trong viện hàn lâm giữ việc tuyển cử khoa thi hương.
Tr ước đây, viên quan giữ việc tuyển sĩ tử khoa thi hương, cứ đến lúc mở khoa thi, nhà vua mới hạ lệnh sai phái, không nhất định lấy viên quan ấy ở nha môn nào, cốt chọn người có khoa mục văn học giữ chức ấy. Đến nay, nhà vua hạ lệnh chuyên giao các quan trong viện Hàn lâm giữ việc sai phái này, mỗi trường thu 4 người. Viên Hàn lâm chuyên giữ chức khảo quan về khoa thi hương bắt đầu từ đây.

Tháng 12. Dân b ị nạn đói lớn.
Quý Sửu, năm thứ 24 (1493). (Minh, năm Hoằng Trị thứ 6).
Tháng 2, mùa xuân. Định ban thứ trong triều.

Phàm ban th ứ trong triều: văn ban và võ ban, người nào cùng ngang phẩm hàm với nhau, thì viên quan cũ cùng viên quan nhiều tuổi đứng hàng trên, viên quan mới cùng viên quan ít tuổi đứng hàng dưới; người nào phẩm trật thấp mà giữ chức cao, nếu là hàng tam phẩm thì đứng ở ban nhị phẩm, nếu hàm thất, bát phẩm thì đứng ở ban lục phẩm; người nào phẩm trật cao mà giữ chức thấp, nếu là hàm nhị phẩm thì đứng ở ban tam phẩm, nếu là hàm tứ, ngũ phẩm thì đứng ở ban lục phẩm; ngoài ra cứ theo thể lệ này mà suy. Còn như quan trong Lục khoa hàm thất bát phẩm thì đứng ở hàng trên trong ban lục phẩm. Về phần quan văn, quan võ người nào là quan phụng triều yết^1, thì chiếu theo chức của mình mà đứng ở hàng cuối trong ban.

Giáp D ần, năm thứ 25 (1499). (Minh, năm Hoằng Trị thứ 7).
Tháng 4, mùa hạ. Định thể lệ và niên hạn lựa chọn cất nhắc Hoa văn học sinh.

Tr ước đây, thể lệ định những lại điển ở các nha môn đều theo niên hạn để tuyển bổ cất nhắc. Viên quan tá nhị^2ở châu, ở huyện, nếu người nào thi hội trúng được một, hai, ba kỳ thì được cất nhắc lên quan chính chức ở châu, ở huyện và các chức kinh lịch, khố sứ, duy Hoa văn học sinh ở Trung thư giám là không câu nệ niên hạn nhất định, khi nào đến kỳ tuyển bổ, mới chọn lấy một người trong bốn người, do viên trưởng quan bảo cử, bộ Lễ khảo xét lựa chọn làm danh sách tâu trình, đưa sang bộ Lại xét rồi tâu lên vua. người nào vào hạng thượng đẳng và trung đẳng sẽ được bổ vào chức chính tự trong giám ấy hoặc bổ làm thủ lĩnh ở các phủ tại kinh đô, thì đến lúc bấy giờ sẽ có chỉ dụ đặc biệt của vua ban ra. Đến nay nhà vua hạ chiếu: Hoa văn học sinh đủ niên hạn 8 năm trở lên, thì các trưởng quan chọn người liêm khiết, siêng năng, mẫn cán, thông thạo công việc, trong số ấy có người nào đã từng được sai phái đi công cán hoặc theo đi đánh giặc có công, thì bảo cử lên; những người ấy đều do bộ Lại lựa chọn cất nhắc, cũng như điển lại các nha môn.
1 Không phải tên một chức quan, mà là danh từ để gọi chung các quan văn võ được phụng mạng vua vào chầu, vào yết kiến trong kinh đô.
2 Một danh từ để gọi riêng những viên quan được giữ chính thức, còn thuộc quyền viên quan chính chức, giúp đỡ công việc trong một nha môn.
Lời chua-Hoa văn học sinh: Theo điển lệ quan chế triều Lê, Hoa văn học sinh ở Trung thứ giám có 100 người.
Niên h ạn các nha lại: Xem năm Hồng Đức thứ 8 (Chb. XIII, 10-11). Ất Mão, năm thứ 26 (1495). (Minh, năm Hoằng Trị thứ 8).
Tháng 11, mùa đông. Sáng tác chín bài hát quỳnh uyển.

Nhà vua l ấy cớ là: thời tiết thuận, năm được mùa, nên nhân lúc mọi việc được thư nhàn, bèn sáng tác thành chín bài thơ, là: phong niên^1, quân đạo^2, thần tiết^3, minh lương^4, anh hiển^5, kỳ khí^6, thư thảo^7, văn nhân^8, mai hoa^9. Chín bài thơ này được phép vào khúc hát, gọi tên là "quỳnh uyển cửu ca"10. Nhà vua thân hành soạn bài tựa, tự xưng là Tao đàn nguyên soái^11. Hạ lệnh cho đông các đại học sĩ Thân Nhân Trung và Đỗ Nhuận làm phó nguyên soái; đông các hiệu thư Ngô Luân và Ngô Hoán, hàn lâm viện thị độc Nguyễn Trùng Xác và Lưu Hưng Hiếu, thị thư Nguyễn Quang Bật, Nguyễn Đức Huấn, Võ Dương và Ngô Thầm; thị chế Ngô Văn Cảnh, Phạm Trí Kiêm, Lưu Thị Mậu; hiệu lý Nguyễn Nhân Bị, Nguyễn Tôn Miệt, Ngô Quyền, Nguyễn Bảo Khuê, Bùi Phổ, Dương Trực Nguyên và Chu Hãn, kiểm thảo Phạm Cẩn Trực, Nguyễn Ích Tốn, Đỗ Thuần Thứ, Phạm Như Huệ, Lưu Dịch, Đàm Thận Huy, Phạm Đạo Phú và Chu Huân gồm 28 người theo vần trong chín bài ca ấy để họa lại, gọi là tao đàn nhị thập bát tú (28 ngôi sao của Tao đàn).

L ời phê-Luôn luôn có hạn hán, nước to, đói dữ^12, mà đã nói như thế như thế...13; lại còn xưng hô với nhau một cách khoe khoang^14, thật đáng khinh bỉ. Ông vua này không phải chỉ những đạo đức chưa được thuần hậu, độ lượng chưa được rộng rãi mà thôi đâu!

1 Năm được mùa.
2Đạo làm vua.
3 Tiết thảo người làm tôi.
4 Vua sáng, tôi hiền.
5 Tưởng nhớ người anh tuấn, hiền tài (chú thích theo Việt sử mục lục).
6 Khí vận tỏ vẻ đặc sắc.
7 Những thư thảo trong lúc vui đùa đã thành văn (chú thích theo Việt sử mục lục).
8 Người văn học.
9 Hoa mai.

10 Chữ "quỳnh" nghĩa đen là viên ngọc quý, người ta thường dùng chữ này để tượng trưng cho thứ gì tinh anh trong sáng. Chữ uyển có một nghĩa là tụ họp. Tống Thái Tổ thường ban yến cho các tiến sĩ ở quỳnh lâm uyển, vua tôi xướng họa thơ phú với nhau. Có lẽ Lê Thánh Tông cùng phỏng theo vận sự đời Tống, nên đặt tên chín khúc hát là "quỳnh uyển cửu ca".
11 Tao đàn cũng như văn đàn, thi đàn. Chữ "tao" có nghĩa là văn chương thanh tao đến tuyệt diệu. Chữ "đàn" có nghĩa là một nơi quãng trường. Bốn chữ này có ý nói một viên tướng đứng đầu trong quảng trường của Thi Nhân, mặc khách.
12 Lời phê này nhắc lại việc tai biến đã xảy ra đời Lê Thánh Tông: 11 lần hạn hán, 6 lần thủy tai và 4 lần dân bị kém đói.
13 Chỉ vào đầu đề của chín khúc hát, như: phong niên, minh lương, kỳ khí v.v...
14 Chỉ vào việc đặt tên khúc hát là "quỳnh uyển cửu ca" và vua tôi xưng hô là Tao đàn nguyên soái, phó nguyên soái và nhị thập bát tú.
Bính Thìn, n ăm thứ 27 (1496). (Minh, năm Hoằng Trị thứ 9).
Tháng 2, mùa xuân. Nhà vua đi tuần du Tây Kinh.
Khi nhà vua đến Tây Kinh, tưởng nhớ công nghiệp của ông cha bọn Lê Chí và Lê Vĩnh, bèn ban cho Lê Chí 30 lạng bạc, Lê Vĩnh 25 lạng bạc.
L ời chua-Lê Chí: Người xã Dựng Tú, huyện Lương Sơn, ông của Chí là Lê Lâm, theo Lê Thái tổ đánh giặc Ngô có công, sau theo đi đánh Ai Lao, bị tử trận, được truy tặng thái úy. Cha của Lê Chí là Lê Niệm, từng trải thờ Lê Thái Tông, Nhân Tông và Thánh Tông, là công thần đời trung hưng^1, được gia phong thái phó, tước Tĩnh quốc công khi mất, được truy tặng thái úy.

Lê V ĩnh: Ông của Vĩnh là Lê Sao, khai quốc^2 công thần, làm quan đến thiếu bảo; bố của Vĩnh là Lê Thọ Vực từng trải thờ Nhân Tông và Thánh Tông, làm công thần đời trung hưng, được gia phong thái úy, tước Phú quốc công.

Lúc ấy, Chí làm tả đô đốc phủ Nam quân, Vĩnh làm tả đô đốc phủ Bắc quân. Trời không mưa, nhà vua thân hành cầu đảo: tối hôm ấy mưa to.
Lúc ấy, đã lâu không mưa, nhà vua tự mình thành tâm cầu đảo và tự soạn bài thơ, sai Nguyễn Đôn đem treo vào tường đền thờ thần Hoằng Hựu. Tối hôm ấy mưa to.
L ời chua-Đền Hoằng Hựu: Xem năm Quang Thuận thứ 8 (Chb. XX, 12). Tháng 2 nhuận. Ban yến cho quần thần ở bãi Thúy Ái.
Nhà vua từ Tây Kinh trở về, thuyền ngự đóng ở Thúy Ái, bầy tôi văn võ đến lạy mừng, nhân đấy nhà vua ban cho ăn yến.
Lời chua-Bãi Thúy Ái: ở bờ phía nam sông Nhị Hà, nay thuộc huyện Thanh Trì, tỉnh Hà Nội^3.
Hoàng thái hậu mất.
Thái h ậu bị bệnh, nhà vua cùng hoàng thái tử ngày đêm trông nom bệnh tật, không lúc nào rời một bên, phàm thuốc thang cùng đồ ăn, đồ uống đều thân hành nếm trước, hằng ngày cầu đảo với tôn miếu thần thánh. Đến nay, thái hậu mất ở điện Thừa Hoa, hưởng thọ 76 tuổi.

L ời chua-Điện Thừa Hoa: Nay không khảo cứu được.
Tháng 3. Nhà vua thân hành thi cống sĩ.

Theo ch ế độ cũ, cống sĩ thi hội đã được trúng cách, lúc vào thi đình đều không người nào bị đánh hỏng. Đến nay, cử nhân vào thi hội, quan trường lấy bọn Nguyễn Văn Huấn 43 người được trúng cách. Kịp khi nhà vua thân hành ra bài thi ở thềm rồng điện Kính thiên, hỏi về đạo cai trị, rồi triệu các cử nhân vào sân điện Kim Loan, nhà vua tự mình xét kỷ dung mạo từng người, chỉ lấy đỗ 30 người, cho Nghiêm Viên, Nguyễn Huân và Đinh Lưu ba tên đỗ tiến sĩ cập đệ, bọn Đinh Cường 8 tên đỗ tiến sĩ xuất thân, bọn Nguyễn Đạo Diễn 19 tên đỗ đồng tiến sĩ xuất thân, đánh hỏng 13 người.
Lời chua-Nghiêm Viên: Người làng Bồng Lai, huyện Quế Dương, sau khi đã đỗ, lấy công chúa, đến lúc về nhà, bị vợ đánh thuốc độc chết.
1 Sử thần nhà Nguyễn cho việc Nghi Dân giết Nhân Tông cướp ngôi vua không phải là chính thống và coi như chính thống nhà Lê đến đây đã mất; đến khi thánh tông lên làm vua, họ cho là lại kế tiếp được chính thống, vì thế họ chép đời Lê Thánh Tông là trung hưng.
2 Sử phong kiến lẫn lộn nước với vua là một, vì thế họ nhận Lê Thái Tổ sáng lập cơ nghiệp nhà Lê tức là mở nước, nên chép là khai quốc.
3 Nay thuộc thôn Thúy Lĩnh, xã Lĩnh Nam, huyện Thanh Trì, Hà Nội.
Nguy ễn Huân: Người làng Kim Đôi, huyện Võ Ninh^1.
Đinh Lưu: Người làng An Dật, huyện Thanh Lâm.
Đinh Cường: Người làng Tiên Tảo, huyện Bình Hà, được nhà vua đặt tên lại cho là Cường. Sau này, Cường đổi tiết tháo, thờ nhà Mạc làm quan đến Lại bộ thượng thư. Nguyễn Đạo Diễn: Người làng Kim Đôi, huyện Võ Ninh.
Tháng 5, mùa hạ. Hạ chiếu tuyển chức quan ở Hiến sát sứ ty và chức quan ở phủ, ở huyện, ở châu.
Nhà vua h ạ tờ chiếu nói: Chức hiến sát phó sứ nếu có khuyết ngạch, thì lựa chọn trong hàng tiến sĩ cùng thuộc quan ở các nha môn lấy người nào đã thi hội trúng một, hai, ba kỳ mà là người siêng năng, mẫn cán, cứng rắn, thẳng thắn để bổ sung làm lại điển ở các nha môn, đã thi hội thường trúng được một, hai, ba kỳ mà là người làm việc lâu năm, siêng năng, mẫn cán và người có quân công, thì sơ thụ cho chức tri huyện hoặc tri châu, giữ chức đủ ba năm không có lầm lỗi, sẽ cất nhắc lên viên ngoại lang, đồng tri phủ, lại giữ chức đủ sáu lần khảo công mà được xứng chức, sẽ cho thăng chức tri phủ.
Lời chua-Giám sinh: Tức là những người thi hương trúng được bốn kỳ. Nho Sinh: Tức là con các viên quan thi hương trúng được ba kỳ. Đều xem năm Quang Thuận thứ 3 (Chb. XIX, 21-22).
Tháng 8, mùa thu. M ưa to, gió lớn, nước dấy lên dữ dội.
Ruộng lúa ở dân gian phần nhiều bị thối nát.
Tháng 11, mùa đông. Nhà vua không được khỏe.
Đinh Tỵ, năm thứ 28 (1497). (Minh, năm Hoằng Trị thứ 10).
Tháng giêng, mùa xuân. Nhà vua mất.
Nhà vua bị đau nặng, tự dựa lưng vào ghế ngọc, để lại tờ chiếu cho hoàng thái tử nối ngôi vua; ngày Nhâm Tý, nhà vua mất ở điện Bảo Quang.
Nhà vua ở ngôi 38 năm, hưởng thọ 56 tuổi, miếu hiệu Thánh Tông, có 14 người con.
Hoàng thái t ử dụ bảo bầy tôi trong triều rằng: "Người con khi sinh ra được 3 năm, rồi sau cha mẹ mới khỏi phải bế ẵm. Cho nên phép đời cổ, con để tang cha mẹ ba năm. Văn đế nhà Hán không học theo phép đời cổ, khi mất, để lại mệnh lệnh cho đoản tang, đem ngày thay cho tháng^2, rồi sau này cứ làm theo phép ấy, như vậy là bỏ hết điển lễ, khinh bạc luân thường, không thể làm phép tắc được. Nay vua cha ta vội bỏ trăm họ lên chầu trời, lòng ta thương xót vô cùng, báo công đức không thể nào hết được. Vậy các khanh nên bàn định việc chịu tang ba năm, để xứng đáng với tâm linh ta thương yêu kính mến".

Đạ i thần va trăm quan đều lạy dập đầu xuống đất mà tâu rằng: "Điều hiếu là điều căn bản lớn để trị thiên hạ, nay điện hạ biết noi theo đạo hiếu, thì việc bàn định thi hành lễ cổ, chúng tôi đâu dám chẳng tuân theo mệnh lệnh". Bèn định làm lễ chịu tang ba năm: Phàm lễ tiểu liệm^3, đại liệm^4, lễ thấn^5 và lễ tế điện^6, nhất thiết theo đúng lễ phép đời cổ. Trăm quan văn võ để tang ba năm: hạng lại, sĩ, quan và dân để tang một trăm ngày; tang phục đều dùng vải trắng, thường phục thì cũng cho phép mặc lẫn màu xanh, màu thâm; trong ba tháng đình chỉ việc cưới gả; trong khoảng ba năm đều cấm mặc màu hồng, màu tía.

1 Nay là xã Kim Chân, huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh.
2 Văn đế nhà Hán lúc sắp mất, để tờ chiếu lại cho chịu tang 36 ngày, như thế là đem 36 ngày thay thế cho 36 tháng (3 năm).
3 Mặc áo mới cho người chết, và bó thi thể lại.
4 Bó thi thể vào áo quan.
5 Chôn quàn. Theo nghi lễ cổ, thiên tử chết, bảy ngày làm lễ quàn, bảy tháng làm lễ táng; vua chư hầu chết, năm ngày làm lễ quàn, năm tháng làm lễ táng: đại phu sĩ và thứ nhân chết, ba ngày làm lễ quàn, ba tháng làm lễ táng.
6 Khi linh cửu còn để trong nhà, mỗi ngày hai buổi, con cháu đặt cổ lên bàn thờ để cúng tế, gọi là triệu điện, tịch điện.
L ời chua-14 người con của Thánh Tông: Thái tử Chanh, các con thứ là Lương Vương Tuyên, Tống Vương Tung, Đường Vương Cảo, Kiến Vương Tân, Phúc Vương Tranh, Diễn Vương Thông, Quảng Chiêu, Nghĩa Vương Cảnh, Trần Vương Hình, Triệu Vương Thoan, Kính Vương Kiện.
Tháng 2. Thái tử Chanh lên ngôi vua.
Ngày M ậu Dần, thái bảo Bình lương hầu Lê Chí. Binh bộ thượng thư Định công bá Trịnh Công Đán, Tây quân đô đốc phủ tả đô đốc Sùng khê bá Lê Vĩnh dẫn bầy tôi đến điện Hoằng Văn rước thái tử Chanh lên ngôi vua (tức Lê Hiến Tông), lấy sang năm làm năm thứ nhất niên hiệu Cảnh Thống.
Hạ chiếu: Lục khoa và Ngự sử đài xét quan lại kẻ hay người dở.
Nhà vua d ụ bảo: Trẫm mới lên ngôi, việc dùng người làm chính trị, nghĩ sao tìm được người hiền tài tuấn kiệt để giúp công việc, còn e rằng người hay người dỡ lẫn lộn với nhau, người trung người nịnh không xác định được, nếu không phân biệt rõ ràng, thì lấy gì mà khuyên kẻ hay răn kẻ dở. Vậy từ nay, các nha môn trong kinh sư và ngoài các đạo, phàm có quan lại nào liêm khiết, tài năng, đáng nên khen thưởng cất nhắc, cùng quan lại nào tham lam nhũng nhiễu không xứng đáng với chức vụ, chuẩn cho phép Lục khoa và Ngự sử đài dò xét, tâu bày từng tên để trẫm biết.
Dân Nghệ An bị nạn đói, hạ chiếu phát thóc trong kho cho dân nghèo vay.
Lúc ấy. Nghệ An bị nạn kém đói, nhà vua ra sắc lệnh hai ty Thừa chính và Hiến sát phát thóc trong kho công cho dân nghèo vay, mỗi người được vay 100 thăng, đợi lúc lúa chín được mùa sẽ thu lại nộp trả vào kho công.

L ời chua-Nghệ An: Xem năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 21-22). Tôn mẹ là quý phi Nguyễn thị làm hoàng thái hậu.

Hoàng thái h ậu, người làng Gia Miêu ngoại trang, huyện Tống Sơn, là con gái thái úy Trinh Quốc công Nguyễn Đức Trung. Năm Quang Thuận thứ nhất (1460) được tuyển vào chầu trong cung, phong là sung nghi, ở cung Vĩnh Ninh, tháng 8, năm Quang Thuận thứ 2 (1461) sinh nhà vua; năm Hồng Đức thứ nhất (1470) sách lập làm quý phi. Đến nay tôn làm Hoàng thái hậu, ở cung Trường lạc.
Đại hạn.
Lúc ấy đại hạn, Đông các hiệu thư Dương Trực Nguyên dâng sớ nói nhà vua nên tu dưỡng đạo đức để tiêu án thiên tai.
Lời chua-Dương Trực Nguyên: Người làng Thượng Phúc, huyện Thượng Phúc^1, đỗ đồng tiến sĩ khoa Canh Tuất (1490) năm Hồng Đức.
Hạ chiếu: Tuyển người tiến sĩ nào có thành tích về chính trị để bổ giữ chức ở Ngự sử đài.
Nhà vua ra s ắc lệnh: Từ nay, cấp sự trung trong lục khoa và giám sát ngự sử, nếu có khuyết ngạch, thì bộ Lại chọn các quan trong kinh sư, ngoài các đạo người nào do tiến sĩ xuất thân mà là người liêm khiết, cần mẫn, cứng rắn, ngay thẳng, có thành tích về chính trị, thì cất nhắc lựa bổ. Người ấy giữ chức đủ một năm sẽ do Đô ngự sử đài xét nghiệm về sự trạng đã làm, rồi tâu bày đầy đủ. Nếu xét ra người nào có thể dùng được sẽ cho giữ chức như cũ, người nào không thể dùng được sẽ cho giữ chức như cũ, người nào không thể dùng được sẽ đổi sang giữ chức khác. Nếu Đô ngự sử đài xét nghiệm không công bằng, cho phép Lục khoa được đàn hặc để trị tội.
1 Nay là thôn Thượng Phúc, xã Tả Thanh Oai, huyện Thanh Trì, Hà Nội.
Nhà vua h ạ chiếu: Từ nay, vế quan chức tuần ty ở ven biên giới, thì bộ Lại chọn lấy người địa phương lân cận với biên giới đã quen thủy thổ, có công đánh giặc đáng được bổ dụng để cất nhắc lựa bổ; về quan thủ lĩnh các nha môn phủ, huyện, châu ngoài các đạo, có người nào đáng được thăng chức, thì bộ Lại đưa công văn cho viên quan cai quản khám xét kỷ càng, nếu quả là người liêm khiết, tài năng, chăm chỉ, mẫn cán, trong khi tại chức không để công việc bê trễ, mới được thăng chức.

Nhà vua h ạ sắc lệnh: Nếu chức suy quan ở ty Thừa chính các xứ có khuyết ngạch, thì bộ Lại chọn quan viên ở các nha môn, người nào từng trải hai lần khảo công trở lên mà là người liêm khiết, tài năng, lão luyện, thông thạo và am hiểu danh lệ hình luật để cất nhắc bổ dụng.
Tháng 5, mùa hạ. Sửa điện Đãi Lậu.
Tr ước kia, Thái tổ dựng điện Đãi Lậu ở ngoài cửa Tây; Thánh Tông dựng thêm hai dãy nhà ở ngoài cửa Đại Hưng; đến nay nhà vua ra đặc lệnh cho quân ngũ phủ dựng hai dãy nhà ở ngoài cửa Đại Hưng làm viện Đãi Lậu, mỗi dãy ba gian, để làm chỗ các quan chờ đợi giờ khắc trước lúc sắp tiến vào triều đường.
Tháng 11, mùa đông. Sai sứ sang nhà Minh.
Nhà vua sai H ộ khoa cấp sự trung Phạm Hưng Văn và Hàn lâm viện hiệu lý Nguyễn Đức Thận sang nhà Minh cáo phó; Hàn lâm viện hiệu lý Phan Tông, Phạm Khắc Thuận và Nguyễn Đình Tuấn sang xin phong tước.
Lời chua-Phạm Hưng Văn: Người làng Đông Hối, huyện Thanh Lan^1, đỗ tiến sĩ khoa Ất Mùi (1475) năm Hồng Đức.
Nguyễn Đức Thận: Người làng Trang Liệt, huyện Đông Ngàn^2, đỗ tiến sĩ khoa Canh Tuất (1490) năm Hồng Đức.
Nguyễn Đình Tuấn: Người làng Quảng Bố, huyện Thiên Tài^3, đỗ đồng tiến sĩ khoa Tân Sửu (1481) năm Hồng Đức.
Định số binh sĩ ở những nơi biên giới.
Phàm các quân s ĩ đóng ở ven biên giới, nếu có những người là bố con anh em với nhau hoặc là người cùng thôn cùng xã với nhau, mà hiện bổ phân tán ở các sở các vệ, thì đều được chiếu theo ngạch lính của từng sở, từng vệ đổi bổ những người ấy vào chung một đội ngũ để tiện việc cai quản đốc suất.
Mậu Ngọ, Hiến Tông Duệ hoàng đế năm Cảnh Thống thứ nhất (1498). (Minh, năm Hoằng Trị thứ 11).
Tháng giêng, mùa xuân. Hạ sắc lệnh: bảo vệ hành cung^4 một cách nghiêm ngặt.
Nhà vua ra s ắc dụ cho các ty hộ vệ: Lệnh cấm ở hành cung không thể không nghiêm ngặt được. Sách thượng thư nói: "Có phòng bị thì không sợ xảy ra hoạn nạn^5; Sách Chu dịch nói:"Gõ hiệu canh từng trùng cửa để ngăn ngừa quân bạo nghịch"6. Đấy đều là để đề phòng sự bất trắc có thể xảy ra. Từ nay, khi xa giá đi bái yết sơn lăng, thì ba ty hộ vệ phải giữ lệnh cảnh giới cho nghiêm ngặt, chớ cậy là lúc thái bình mà coi thường việc phòng bị. Nếu có lệnh tuyên triệu viên quan nào, ban ngày thì dùng bài ngà, cờ lệnh, ban đêm dùng hổ phù, cờ lệnh, lúc ấy quân hộ vệ mới được mở cửa thành. Nếu người nào làm trái lệnh sẽ phải xử theo quân luật.

1 Nay thuộc xã Đông Vinh, huyện Đông Hưng, Thái Bình.
2 Nay thuộc xã Tân Hồng, huyện Tiên Sơn, Bắc Ninh.
3 Nay thuộc xã Quảng Phú, huyện Gia Lương, Bắc Ninh.
4 Xem chú thích số 1, quyển VI, tờ 20.
5 Nguyên văn: "Hữu bị võ hoạn" (thiên Duyệt mệnh trung), Thư kinh đại toàn quyển V, tờ 28).
6 Nguyên văn: Trùng môn kích tích, dĩ dãi bạo khách". (Hệ từ hạ, Dịch kinh đại toàn quyển XIX, tờ 9).
Lời chua-Ba ty hộ vệ: Theo Kiến văn lục của Lê Quý Đôn, năm đầu niên hiệu Quang Thuận (1460) đặt vệ quân Thần Võ, Hiệu Lực và Điện Tiền gọi là ba ty hộ vệ. Giảm bớt thuộc quan ở vệ Lạng Sơn.
Theo ch ế độ cũ, vệ và sở thuộc phiên trấn bên ngoài ở các xứ, mỗi vệ đặt hai viên tổng tri và đổng tổng tri, mỗi sở đều có một viên quản lãnh và một viên phó quản lãnh, một viên chánh võ úy và một viên phó võ úy. Lúc ấy, sáu sở thuộc vệ Lạng Sơn số quân ít mà số quan lại thì nhiều, nhà vua bèn ra sắc lệnh cho ba ty Đô, Thừa, Hiến bàn định, liệu lượng để lại:mỗi sở, chức quản lãnh võ úy đều một người, mỗi vệ, chức giáo tập bác sĩ sáu người, ngoài ra đều giảm bớt. Những viên chức bị tỉnh giảm sẽ điều bổ đi vệ hoặc sở khác.
Lời chua-Sáu sở thuộc vệ Lạng Sơn: Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 8 (Chb. XX, 35).
Làm lễ táng Lê Thánh Tông ở Chiêu Lăng.
Nhà vua hạ lệnh cho bọn đông các đại học sĩ Thân Nhân Trung, Lễ bộ thượng thư Đàm Văn Lễ và đông các học sĩ Lưu Hưng Hiếu soạn bài ký khắc vào bia.
Cho vài tr ăm người cung nữ ra khỏi cung cấm.
Sai sứ thần đi tuần hành các quận huyện.

Nhà vua sai s ứ thần chia nhau đi đến các quận huyện trong nước. Khám xét: nếu thấy người nào nghèo túng, già yếu mà còn ở trong quân ngũ thì sa thải cho về; thuế khóa, tạp dịch việc gì quá nặng thì giảm nhẹ đi: buông tha cho người vì lầm lẫn vì vô ý mà phạm tội; làm tỏ rõ lý lẽ cho người gặp điều oan uổng; xá bỏ các thuế tích khiếm từ các năm trước; phát chẩn cho người côi cút, người cùng nghèo; thu dùng những người thất chức; khen thưởng người có công; biểu dương người tiết nghĩa; cất nhắc người liêm khiết; tiến cử người hiền tài. Thi hành chính sách trên, trong kinh sư, ngoài các đạo đều lấy làm vui vẻ.
Trộm cướp nổi lên ở Nghệ An và Thuận Hóa. Hạ lệnh chiêu an phủ dụ.
Lúc ấy, ở Nghệ An và Thuận Hóa bọn trộm cướp đều nổi dậy, quận huyện lân cận không thể dẹp yên được. Nhà vua ra sắc lệnh cho viên quan có trách nhiệm triệt bỏ hết toán lính đi tiễu bắt và chiêu an phủ dụ cho họ trở lại nghề nghiệp cũ.
Lời chua-Nghệ An, Thuận Hóa: đều xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 21-24).
Hạ sắc lệnh cho thừa chính, hiến sát và phủ, huyện khuyên bảo dân làm ruộng trồng dâu.
Nhà vua lưu ý về việc làm ruộng:
- Ra sắc lệnh cho quan thừa chính, hiến sát phủ, huyện đi tuần hành khuyên bảo nhân dân đắp đê ngăn nước, khơi thông những chỗ úng thủy, đắp bờ ruộng, để đề phòng hạn hán, thủy tai; mỗi xã đặt một chức xã trưởng, chuyên đôn đốc về việc làm ruộng, trồng dâu.

- Phàm quan chức ngoài các đạo có việc vào kinh sư hoặc quan trong triều từ ngoài các đạo trở về, tất nhiên nhà vua triệu đến hỏi han về việc lúa mạ năm ấy được mùa hay mất mùa, trăm họ vui vẻ hay sầu khổ.
- Hạng quân tượng^1đến lượt phải lên làm việc công đều được chia phiên cho về làm ruộng.
B ọn Võ Hữu, thượng thư bộ Lễ, tâu nói: "Người làm việc bếp nước ở Thái quân thự, so với hàng quân tượng^1 công việc cũng giống nhau, nay các sắc quân tượng đến kỳ hạn đều được chia phiên nhau về làm ruộng, thế mà người giữ bếp nước vẫn phải ở lại làm việc, như vậy tưởng không được công bằng. Xin từ nay ty Thừa tuyên sứ ở bốn xứ Hải Dương, Sơn Nam, Sơn Tây và Kinh Bắc chọn lấy người phú nông trong hạt bổ thêm vào số người làm việc bếp nước, mỗi năm đến tháng 6, tháng 10, nhất luật chia ra từng ban cho về làm ruộng, để cho việc khó nhọc, việc nhàn rỗi được điều hòa". Nhà vua chuẩn y lời tâu này.
1 Những người thợ sung vào quân ngũ các vệ, giữ việc xây dựng kho tàng, đền quán và dinh thự... (Việt sử thực lục quyển XIV, tờ 17).
Nguy ễn Quang Hiền, tả thị lang bộ Hình, tâu nói: "Tháng 5, tháng 11 năm nay, các sắc quân tượng^2đều được phép chia phiên nhau về làm ruộng, mà người ngục tốt ở ngục sở trong ty Ngũ hình vẫn phải ở lại làm việc sai phái, như thế chưa được công bằng. Xin từ nay ngục tốt được chia nhau cho về làm ruộng theo như thể lệ quân tượng". Nhà vua chuẩn y lời tâu này.

Đị nh thể lệ đánh thuế đất bãi, chia làm hai hạng: một nửa là hạng đất trồng dâu, một nửa là hạng đất trồng lạc, mỗi mẫu nộp thuế một quan hai tiền. Xã nào có trồng dâu, thì cho phép nộp một nửa bằng tơ sống: mỗi mẫu một cân tám lạng, mỗi cân giá tám tiền; xã nào không trồng dâu, thì nộp bằng tiền thay cho tơ sống.

Nhà vua h ạ chiếu: Từ nay, năm nào thóc lúa được phong đăng, thì ty Thừa tuyên các xứ phải sức rõ cho phủ, huyện đốc thúc dân gian cố sức tích trữ cho nhiều để đi đến chỗ giàu đủ, không nên phung phí, tiêu dùng càn.
Lời chua-Võ Hữu: Người làng Mộ Trạch, huyện Đường An^3, đỗ tiến sĩ khoa Quý Mùi (1463) năm Quang Thuận đời Lê Thánh Tông.
Nguyễn Quan Hiền: Người làng Vĩnh Kỳ, huyện Từ Liêm^4, đỗ đồng tiến sĩ khoa Ất Mùi (1475) năm Hồng Đức đời Lê Thánh Tông.
Tháng 8, mùa thu. Hạ sắc lệnh xét xử ngục tụng cho được trôi chảy xong xuôi.
Nhà vua h ạ sắc dụ cho các nha môn xét xử hình ngục: Việc hình ngục quan hệ đến tính mạng của dân, cho nên "việc hình ngục không được để chậm trễ, đã có lời răn ở Chu Dịch^5 hỏi hết những lời cốt yếu để xét đoán kiện tụng" đã chép ở Thượng thư^6. Vậy từ nay, các việc ngục tụng nào tình lý còn nghi ngờ khó xét, đều phải y theo thời hạn xét xử cho xong. Nếu người nào còn dám để bê trễ, thì cứ đến cuối năm, viên quan cai quản, viên quan đề hình ở bộ Hình, quan giám sát ngự sử và Thanh hình hiến sát sứ ti phải kiểm tra hặc tâu để trị tội; nếu các quan viên nói trên không kiểm tra tâu hặc, thì viên thượng ty trong Ngự sử đài và viên xá nhân được giữ công việc thể sát hặc tâu. Các nha môn nào không xét xử đúng lẽ, thì người bị oan uổng được phép cứ sự thực tâu bày đầy đủ lên triều đình, viên quan ấy sẽ bị tội theo như luật định.
Lời chua-Xá nhân: Tức trung thư xá nhân, xem Lê Thánh Tông, năm Hồng Đức thứ 2 (Chb. XXII, 19).
Đặt thêm vệ quân ở Đô ty đạo Quảng Nam.
Trước đây, Đô ty đạo Quảng Nam đặt vệ Thăng Hoa gồm 5 sở, đến nay đặt thêm sở Súng Nỏ, lại đặt vệ Tư Nghĩa và Hoài Nhân mỗi vệ sáu sở.
Lời chua-Vệ quân ở Đô ty Quảng Nam và năm sở thuộc vệ Thăng Oa: Xem Lê Thánh Tông, năm Hồng Đức thứ 2 (Chb. XXII, 7, 10).
1 Những người thợ sung vào quân ngũ các vệ, giữ việc xây dựng kho tàng, đền quán và dinh thự... (Việt sử thực lục quyển XIV, tờ 17).
2 Những người thợ sung vào quân ngũ các vệ, giữ việc xây dựng kho tàng, đền quán và dinh thự... (Việt sử thực lục quyển XIV, tờ 17).
3 Nay thuộc xã Tân Hồng, huyện Bình Giang, Hải Dương.
4 Nay thuộc xã Tân Hội, huyện Đan Phượng, Hà Tây.
5 Nguyên văn: "bất lưu ngục" (Tượng từ quẻ Lữ, Chu đinh đại toàn quyển XV, tờ 32).
6 Nguyên văn: "phí tế yếu tù" (thiên khang cáo, Thượng thư đại toàn quyển VII, tờ 39).
Vệ Tư Nghĩa: Gồm sáu sở: Dương Nỏ, Siêu Ách, Phủ Giang, Trừng Hải, Phi Duẩn, và Súng Nỏ.
Tháng 11, mùa đông. Hạ sắc lệnh cho Hải Dương, Sơn Nam, Sơn Tây và Kinh Bắc nộp thóc vào kinh sư.
Nhà vua h ạ sắc lệnh cho 4 xứ Hải Dương, Sơn Nam, Sơn Tây và Kinh Bắc sức cho phủ, huyện phái người đốc dân phu chuyên chở thóc công, mỗi xứ đều 12.500 hộc để nạp, chứa vào kho thóc ở kinh sư; còn thóc công ở Thừa chính ty các xứ Thanh Hóa, Nghệ An, Thuận Hóa, Thái Nguyên, Lạng Sơn, Hưng Hóa và Tuyên Quang, vẫn thu về chứa ở kho sở tại để việc biên phòng được đầy đủ.

L ời chua-Hải Dương, Sơn Nam, Sơn Tây, Kinh Bắc, Thanh Hóa, Nghệ An, Thuận Hóa, Thái Nguyên, Lạng Sơn, Hưng Hóa, Tuyên Quang: Đều xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 16, 35).
Tháng 12. Định rõ phép khảo công.
Nhà vua h ạ sắc lệnh cho thượng ty các nha môn ở trong kinh và ngoài các đạo đều phải xét thuộc quan dưới quyền mình cai quản, những người đã đủ ba lần khảo công, có người nào biết hết lòng vỗ về thương yêu, được quân và dân yêu mến, binh không trốn, thuế không thiếu, thì liệt vào hạng xứng chức, người nào tham lam nhũng nhiễu, kinh doanh lợi riêng, mà binh và thuế lại phần nhiều trốn thiếu, thì liệt vào hạng bất xứng chức, rồi đều kê tên từng người tâu lên triều đình, sẽ định việc cho thăng chức hoặc bãi truất bãi.

Nhà vua h ạ chiếu: chức thủ lĩnh được ngang hàng với trưởng quan bàn luận việc phải trái, chứ không phải chỉ có việc việc tra xét kiểm duyệt sổ sách mà thôi, cần phải đem lòng công để giữ phép, tự mình ngay thẳng để dẫn đường cho người khác noi theo, như bọn Vũ Phục Long, Phạm Như Dụ và Vũ Thế Hảo triều đình đã cho biểu dương để khuyên những người sau này: thế mà xét ra người giữ chức ấy, có nhiều người vẫn nuôi lòng gian, làm việc xấu, không biết dùng lẽ phải để tự khuyên mình. Vậy từ này, lục khoa ở trong kinh, Hiến ty ở các đạo phải theo sự công bằng phân biệt cho rõ, ai là người liêm khiết, ai là người tham nhũng, đều phải kê tên tâu lên triều đình. Về phần viên giám sát ngự sử các đạo lại cứu xét kỷ lại, rồi tâu bày đầy đủ, sẽ có chỉ dụ định đoạt.

Nhà vua ra s ắc dụ bọn Lại bộ thượng thư Trần Cận và Lại khoa cấp sự trung Lê Tung rằng: Bỏ kẻ xấu, dùng người hiền, vì thế mà Ngu Thuấn làm nên được mọi việc; xét về danh, khảo về sự việc, vì thế mà Hán Tuyên đế được nghiệp trung hưng. Quốc gia ta xét theo phép đời xưa mà đặt quan, dùng người hiền tài cùng giúp công việc, về phép tắc tuyển cử, khoa điều khảo công, đã rõ ràng lại đầy đủ, nhưng khốn nỗi, trăm quan coi việc ấy làm văn án chiếu lệ, không phân biệt kẻ dở người hay, vì thế mà con đường làm quan thành ra nhũng lạm. Vậy từ nay quan viên văn võ trong kinh sư, ngoài các đạo, người nào đã làm quan đủ 9 năm, mà thật có tài năng mẫn cán, thì khi khảo công mới được liệt vào hạng xứng chức để thăng thưởng; nếu người nào không có tài năng, phải dựa vào người khác để làm nên công việc, thì không được viện vào lệ đã đủ niên hạn khảo công mà cho lạm thăng được.

Nhà vua l ại hạ sắc lệnh cho bộ Lại: Trước đây, việc kén chọn bổ dụng không công bằng, bọn lại điển bổ thừa nhiều quá; hoặc người chỉ có một nghề, cũng được bổ dụng bằng cách cầu may; hoặc người tư túi đút lót, xuất thân vượt cả thứ tự. Đường lối tuyển dụng ấy chứa chất đã lâu, nên công việc cứ đi dần đến chỗ bê trệ. Như thế mà muốn cho chính lệnh được sáng tỏ, để bọn tiểu nhân mất đường len lỏi, thì làm thế nào được? Vậy từ nay, các nha môn trong kinh và ngoài các đạo phải kiểm xét bọn lại điển thuộc dưới quyền mình, người nào liêm khiết, ngay thẳng, công bằng, trong sạch thì được phép lưu dụng; người nào gian trá, nhũng lãm và già yếu kém cõi thì thải bớt cho về, rồi tuyển con em các lương gia đã từng dự thi để sung bổ.

Nhà vua h ạ chiếu cho hai ty Thừa chính và Hiến sát các xứ xét kỷ các quan phủ, huyện trong hạt mình, cứ đến cuối năm, khảo công định làm ba hạng: thượng, trung và hạ: như người nào thanh kiêm, cần mẫn, có thành tích chính trị, là hạng thượng khảo; người nào việc quan không thiếu thốn, là hạng trung khảo; người nào không dự vào hai hạng trên, là hạ khảo. Về phần thuộc viên, người lại điển nào thanh liêm, mẫn cán, là trung đẳng; bỉ ổi, lười biếng là hạ đẳng. Sau khi hai ty Thừa chính, Hiến sát đã xét rồi, thì do bộ Lại thẩm tra về công lao hoặc tội lỗi; nếu các quan phủ, huyện đã đủ ba lần khảo công; lại điển đả đủ niên hạn làm việc, sẽ định thi hành việc thưởng phạt. Còn như công lao hoặc tội lỗi của các quan thừa chính và hiến sát thì do viên quan ở Ngự sử đài xét kỷ, cứ đến cuối năm, định làm ba hạng khảo công: thượng, trung và hạ, rồi tâu bày hoặc đàn hặc.
Lời chua-Thủ Lĩnh: Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 6 (Chb. XIX, 32).
Trần Cận: Người làng Thái Bạt, huyện Bất Bạt, đỗ đồng tiến sĩ khoa Ất Sửu năm Quang Thuận đời Lê Thánh Tông^1.
Niên hạn những thuộc lại: Xem Lê Thánh Tông, năm Hồng Đức thứ 8 (Chb. XXIII, 10-11).
K ỷ Mùi, năm thứ 2 (1499). (Minh, năm Hoằng Trị thứ 12).
Tháng 2, mùa xuân. Nhà vua cày tịch điền^2.
Tháng 4, mùa hạ. Định rõ thể lệ thi hội.

Nhà vua b ảo với bọn Võ Hữu, thượng thư bộ lễ, rằng: "Nhân tài là tinh anh của quốc gia, khoa cử là đường rộng phẳng của sĩ tử. Phép chọn lấy sĩ tử của quốc gia ta làm theo phép đời cổ, đã đầy đủ lại rõ ràng; nhưng phép lập lâu ngày, sau sinh ra tệ: kẻ thường tài được lạm tuyển, người thực học còn bị bỏ rơi, việc thủ xả phần nhiều không làm hài lòng bọn sĩ tử. Nếu phép thi cử không nghiêm, thì không làm thế nào ngăn ngừa được thói cầu may mà tuyển lấy nhân tài chân chính được". Nhà vua bèn hạ lệnh định rõ lại cấm điều: Trường thi chia làm 4 vi, mỗi vi đều đựng một cái chòi cao; đến ngày sĩ tử vào trường thi, thì mỗi chòi đều có một viên hiệu úy đứng ở trên chòi, để tiện trông xa kiểm soát. Đầu bài thi, do bầy tôi thân cận viết cho thật đúng, rồi đều chiếu theo thứ tự từng phòng của sĩ tử mà phân phát; viên quan tuần xước thì hàng ngày luân chuyển đi tuần, các quan chấm thi nếu viên nào có bà con thân thích dự thi, đều được hồi tị^3.
Tháng 5. Hạn hán. Nhà vua ra sắc lệnh cho các quan có trách nhiệm hoãn việc hình ngục.
Vì hạn hán, nhà vua cầu đảo ở Thái Miếu, lại hạ sắc lệnh cho bộ Hình hoãn việc quyết đoán những người phạm tội phạt trượng và kê khai tội trạng những người ấy tâu trình.
Tháng 7, mùa thu. Ban huấn điều cho trong kinh sư và ngoài các đạo.
H ồi đầu năm Hồng Đức, vua Thánh Tông định ra 24 huấn điều, đến nay nhà vua làm cho huấn điều ấy được thêm sáng tỏ, dụ bảo bọn quan, quân và dân rằng: Thế đạo thịnh hay suy quan hệ phong tục, phong tục tốt hay xấu quan hệ ở khí vận. Kinh Dịch nói: "Người quân tử theo nghĩa quẻ Tiệm Lâm cho đạo đức ngày một tiến, phong tục ngày thêm hay"4. Kinh Thư nói: "Ban bố rộng năm đạo thường, kính cẩn để hòa hợp với tính trời sẵn có của dân chúng"5. Kinh thi nói: "Giữ khuôn phép, không trái lẽ thường, mới uốn nắn cho người bốn phương được ngay thẳng"6. Kinh lễ nói: "Chỉnh tề tám chính sách để ngăn ngừa sự thiên lệch, thống nhất đạo đức để phong tục được hòa đồng"7. Sách thánh hiền dạy bảo chứng cớ đã rõ ràng. Các đế vương đời cổ chịu mệnh trời, giữ ngôi báu, ngự trị trên đời, ứng phó mọi việc, không ai là không tuân theo sự cần kíp ấy. Vua Thái Tổ Cao hoàng đế triều ta vỗ yên nước nhà, gây dựng cương kỷ; vua Thái Tông Văn hoàng đế làm cho phép trời được sáng tỏ, đạo thường của dân được phơi bày; vua Thánh Tông Thuần hoàng đế mở rộng công đức của đời trước; giáo hóa thấm đến nhân dân. Quốc triều ta, thánh thần nối dõi, khuông thước noi theo, nhân đức chan chứa cả trong ngoài, chính giáo thấm nhuần khắp trên dưới, triệu dân mừng hưởng phúc lành, muôn năm kế thừa lộc vị. Nay trẫm ngự ngôi trời, kính theo phép cũ, làm điều hiếu kính để dựng căn bản đạo trung dung, giữ vững cương thường để mở rộng những điều dạy bảo; người trên làm, người dưới bắt chước, đã đi đến chỗ yên vui, nhưng muốn cho việc trị an được lâu dài, công nghiệp tiến lên mãi mãi. Vì thế hạ dụ chỉ này, đặc biệt nêu rõ từng điều, để lần lượt nghi vào sổ sách.

1 Niên hiệu Quang Thuận đời Lê Thánh Tông chỉ có năm kỷ sửu (1469) không có năm Ất Sửu. Ất Sửu thuộc năm Thái Hòa thứ 3 (1445) đời Lê Thánh Tông. Ở đây, có lẽ Cương mục chép lầm, sẽ khảo cứu sau. Làng Thái Bạt nay thuộc xã Tòng Bạt, huyện Ba Vì, Hà Tây.

2 Xem chú thích số 2. Chính biên, quyển 1, tờ 23.
3 Xin miễn dự vào việc chấm thi, để tránh tai tiếng.
4 Nguyên văn: "Quân tử dĩ cư hiền đức thiện tục" (Quẻ Tiệm sách Chu Dịch).
5 Nguyên văn: "Hoằng phu ngũ điển, thức hỏa dân tắc" (Thiên Quân nha, sách Thượng thư). Năm đạo thường: vua, tôi, cha, con, vợ, chồng, anh em và bè bạn.
6 Nguyên văn: "kỳ nghĩ bất thắc, chính thị tứ quốc". (thơ XI-cưu, sách Mao thi).
7 Nguyên văn: "Tề bát chính dĩ phòng dâm, nhất đạo đức dĩ đồng tục (thiên vương chế, sách lễ kỷ). Tám chính sách; thức ăn+thức mặc+nghề nghiệp của từng người+đồ dùng của từng địa phương+trượng thước dùng để đo đạc+đấu hộc dùng để đong lường+số nhiều, số ít của từng đơn vị+bề rộng, bề hẹp của từng đồ dùng (tờ 66, sách đã dẫn trên).
Lời chua-Ban hành huấn điều gồm 24 điều: Theo Hồng Đức Thiên Nam dư tập, 24 điều như thế này:
1. Cha m ẹ dạy con, phải dùng khuôn phép hợp với lẽ phải; con trai, con gái đều dạy cho có nghề nghiệp, không được để buông tuồng vào cờ bạc rượu chè, tập nghề xướng hát, để hại đến phong tục.
2. Người gia trưởng tự mình giữ lễ phép tiết độ, để uốn nắn người trong nhà mình; nếu con em trong nhà làm việc trái, thì người gia trưởng sẽ bị tội.
3. V ợ chồng siêng năng, sẻn nhặt, sửa sang công việc trong nhà; đối với nhau có ân có nghĩa không bao giờ thay đổi; chỉ lúc nào người vợ phạm vào tội "thất xuất"1 bấy giờ phải dùng lý mà xử đoán, không được quá yêu quyến luyến dung túng xuê xoa, để hại đến phong hóa.

4. Con em trong nhà, nên thân yêu v ới anh em, hòa thuận với làng xóm, lấy lễ nghĩa tự giữ mình, nếu người nào làm trái thì tôn trưởng dạy bảo bằng cách roi vọt nhỏ để quở phạt, quá lắm thì cáo tố ở cửa công xét xử.

5. Ngoài làng xóm, trong h ọ hàng, người nào gặp hoạn nạn, thì nên chu cấp thương xót lẫn nhau. Nếu có người làm việc nghĩa nổi tiếng, thì các viên phủ huyện sở tại trình với hai ty Thừa chính và Hiến sát thực tâu bày đầy đủ, sẽ được triều đình biểu dương.
6. Người đàn bà có lỗi, nếu cha mẹ và chồng có trừng trị, thì phải bỏ hẵn lòng tà, sửa đỗi tội lỗi, không được thiện tiện tự ý bỏ trốn, có điều trái với đạo người đàn bà.
7. Đàn bà góa chồng, không được tìm kiếm người trai trẻ, nói thác là con nuôi, làm việc gian dâm vụng trộm.
8. Đàn bà, sau khi chồng chết, hoặc chồng có các con của người vợ trước cũng như con vợ lẽ nàng hầu, thì mình phải mang lòng yêu thương, không được lập tâm tham chiếm tài sản, lo toan làm việc lợi riêng cho mình.
9. Đàn bà, khi chồng chết mà mình chưa có con, thì nên ở nhà chồng, theo việc tang việc tế đúng như nghi lễ; không được tư túi tài sản đem lén lút về nhà cha mẹ đẻ của mình.
10. B ổn phận chính của người đàn bà là phải thuận theo chồng, không được cậy là cha mẹ mình giàu sang, mà kêu ngạo với nhà chồng; người đàn bà nào trái lệnh, thì cả cha mẹ người ấy cũng phải tội.

11. B ọn sĩ phu phải đôn đốc học nghiệp, phẩm hạnh, giữ điển lễ chung; nếu có người nào thi thọt cửa quyền, dựa thế lực người trên, ra oai nạt nộ người khác, sẽ phải tước bỏ tên tuổi, suốt đời không được kể là hạng sĩ phu.

1 Theo lễ giáo cổ, người đàn bà nào phạm bảy điều sau đây, sẽ bị chồng bỏ: - không có con;- dâm đảng;- không kính thờ cha mẹ chồng;-lắm lời nhiều điều; ăn trộm, ăn cắp;-ghen tuông;-có chứng bệnh như hủi, điên, câm điếcv.v... Nhưng đối với vợ của bọn vua chúa thì dầu không có con cũng không phải bỏ, nên chỉ có "lục xuất".

12. B ổn phận người điển lại chỉ có việc giữ sổ sách văn thư, làm công việc theo chức phận của mình; nếu có người nào dùng trí thuật làm điên đảo giấy tờ, thì viên quan cai quản phải kiểm xét cho ra để trị tội.

13. Quân và dân nên hi ếu với cha mẹ, thảo với anh em, hết sức làm ruộng; người ra ngoài, người ở nhà, phải giữ gìn lẫn cho nhau: đến kỳ thượng phiên^1 thì vui vẽ đi làm công việc, không được lười biếng trốn tránh. Nếu có ai nổi tiếng là người lương thiện, thì các viên phủ, huyện sở tại trình lên hai ty Thừa Chính và Hiến sát xét thực, rồi tâu bày đầy đủ, sẽ được khen thưởng.

14. Ng ười buôn bán nên theo thời mà lưu thông phẩm vật, không được lừa thưng tráo đấu, không được nhân cơ hội tụ tập đồ đảng, lén lút làm trộm cướp, người nào phạm pháp, sẽ bị trị tội nặng.
15. Việc cưới gả, việc tế tự, phải dựa theo lễ pháp, không được tiếm vượt quá phận định của mình.
16. Khi chèo hát, lúc hội hè, trai gái đến chơi xem, không được đứng ngồi lẫn lộn để ngăn ngừa thói dâm ô.
17. Nhà c ửa, hàng quán ở dọc đường, nếu có phụ nữ đi xa vào ngũ trọ, thì cửa ngõ phải đề phòng cẩn mật; nếu người nào dám lấy sức khỏe làm việc ô nhục, khi việc phát giác, thì người can phạm và chủ nhà đều phải trị tội.
18. Các viên phủ, huyện đều chiểu theo địa phận sở tại, cắm thẻ bài răn chặn trai gái không được tắm cùng một bến, để tỏ rõ sự phận biệt về lễ phép.
19. Xã thôn nên ch ọn một, hai người tuổi cao, đạo đức, học lực khá, phẩm hạnh tốt làm người đứng đầu, cứ những ngày nhàn rỗi, đưa nhân dân đến đình quán, công sở, hội họp giảng giải lời cáo dụ, để cùng nhau trông vào đấy mà làm điều lành, cùng tiến đến phong tục tốt đẹp.

20. Trong h ạt các phủ huyện, nếu có kẻ nào cường xâm chiếm ruộng đất, ức hiếp người cô độc, xui nguyên giục bị kiện cáo lẫn nhau, thì cho phép xã thôn dò xét tố giác để nghĩ trị; nếu phủ huyện nào vì tình riêng mà ẩn giấu đi, sẽ bị luận vào tội giáng chức hoặc bãi chức.

21. Nh ững nhà tước vương, tước công và đại thần chứa chấp người tư cách hèn hạ làm cò mồi đưa đồ đút lót, cùng nô tỳ những nhà ấy mua ức phẩm vật của dân, thì cho phép người đương sự đến cửa quan tố cáo, bọn can phạm sẽ bị trừng phạt nặng.

22. Viên quan gi ữ chức trách chăn dắt dân^2, nếu viên nào biết dạy bảo đốc sức nhân dân trong hạt hăng hái theo lễ nghĩa nhún nhường, thì ty hiến sát xét thực, ghi vào hạng nhất trong dịp khảo công; nếu viên nào không siêng năng dạy bảo nhân dân, khi khảo công, liệt vào hạng không làm đầy đủ chức phận.

23. Xã tr ưởng, thôn trưởng, và phường trưởng người nào biết siêng năng, năng dạy bảo đốc sức, làm cho phong tục làng xóm trở nên tốt lành, thì các viên phủ huyện trình bày rõ với hai ty Thừa chính và Hiến sát xét thực, tâu lên triều đình, sẽ ban thưởng.

24. Phàm nh ững người Man, người Lạo ở ven biên giới, phải kinh giữ luân lý, không được làm rối loạn đạo thường, như sau khi cha, anh, chú bác đã mất rồi, người nào là con cháu, anh em với người đã chết ấy không được nhận lấy vợ cả hoặc vợ lẽ của họ làm vợ mình; nếu ai trái lệnh, sẽ phải trừng trị một cách nghiêm ngặt.
1 Chế độ triều Lê, quân và dân tuy ở nhà làm ruộng, nhưng mỗi xã vẫn có một số người cắt phiên nhau đi làm việc cũng trong một thời gian nhất định.
2 Nguyên văn chép "mục dân chi quan", tức chỉ các viên phủ, huyện vì phủ, huyện là người gần gủi vớt dân hơn cả, phải làm cho dân được cơm no, áo ấm, nên quan niệm cổ cho phủ huyện có nhiệm vụ chăn dắt dân.
Cấm lấy đàn bà, con gái nước Chiêm Thành.
Nhà vua h ạ chiếu: "Từ nay, trên từ thân vương, dưới đến trăm họ, nhất luật không ai được lấy đàn bà, con gái nước Chiêm Thành làm vợ cả hoặc vợ lẽ, để cho phong tục được thuần hậu". Việc này là theo lời của Hộ khoa cấp sự trung Vũ Lộc tâu bày.
Nhà vua hạ chiếu: Từ nay nhân dân đạo Quảng nam không được thiện tiện cướp bóc dân Man, mua bán nô tỳ riêng; nếu ai trái lệnh, sẽ phải tội.
Định rõ lại lệnh nộp thóc sẽ trao cho quan chức.
Theo ch ế độ cũ, các sắc quân và dân, ai tình nguyện nộp thóc đều tùy theo số thóc nộp nhiều hay ít mà trao cho quan tước, không phân biệt gì người hay, kẻ dở. Đến nay, nhà vua hạ sắc lệnh: phàm ai là người lương thiện, mới chuẩn y cho nộp thóc và trao cho quan tước; nếu ai là những kẻ ác nghịch, trộm cướp, xui nguyên giục bị, hào cường ngỗ ngược và phường chèo con hát, thì bản thân họ và con cháu họ đều không được dự.
Lời chua-Thể lệ nộp thóc được trao quan chức: Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ nhất (Chb. XIX, 9).
Sửa chùa Thiên Phúc^1.
Tr ước đây, vào năm Quang Thuận thứ nhất (1460), hoàng thái hậu Nguyễn Thị^2được tuyển vào chầu trong cung, phong làm sung nghi ở cung Vĩnh Ninh. Lúc ấy Thánh Tông chưa có con trai, Quang Thục hoàng thái hậu^3 thường vì Nguyên Thị cầu đảo, sai người cha Nguyễn Thị là Nguyễn Đức Trung cầu đảo ở am Từ Công trên núi Phật Tích, mới sinh ra nhà vua bây giờ. Đến nay, nhà vua hạ lệnh sửa lại chùa Thiên Phúc, ban hiệu cho am Từ Công là "Hiển Thụy", lập bia đá ghi lấy sự việc.

L ời chua-Chùa Thiên Phúc: Theo mục "Địa lý chí" trong lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú, núi Phật Tích ở xã Thụy Khê, huyện Yên Sơn, có một tên nữa là núi Thày. Tương truyền trên núi có động, thời nhà lý, chỗ này là nơi Từ Đạo Hạnh trút lốt. Viện Bố đà và am Hương Hải ở trên núi đều do Đạo Hạnh dựng lên. Chùa Thiên Phúc ở núi Phật Tích, hiện nay vẫn còn.
Tháng 11, mùa đông. Đặt ty Đình úy.
Theo ch ế độ cũ, ty Đình úy thuộc vệ Cẩm Y. Quan chức ty này có chỉ huy sứ, chỉ huy đồng tri và chỉ huy thiêm sự, mỗi chức một người, đều dùng quan võ sung bổ. Phàm việc ngục tụng nào còn nghi ngờ mà tình trạng nặng, thì các quan trong ty phụng mạng vua tra hỏi. Đến nay, đặt làm một ty riêng, về chức chỉ huy sứ, chỉ huy đồng tri và chỉ huy thiêm sự đều chọn người văn thân có chức vị trọng đại để quản lãnh.
Tháng 12. Lập con là Thuần là thái tử.
Tr ước đây, bọn thái bảo Lê Vĩnh và đô kiểm điểm Lê Năng Nhượng tâu xin dự bị lập thái tử, để cho căn bản trong nước được vững vàng, nhà vua nói: "Các ngươi lo xa đến việc lớn tông miếu xã tắc, thật là đáng khen".

Tr ẫm xét các hoàng tử, thì: Tuân, con cả, thích mặc áo phụ nữ, lại đầu độc cả mẹ; Tấn, con thứ hai, là người không có đức, e rằng không đương nổi ngôi báu; chỉ có Thuần, con thứ ba, rất ham thích Thi, Thư, dốc lòng hiếu kính, trẫm thân hành vỗ về dạy bảo, nay đã trưởng thành. Vậy quyết đoán từ lòng công bằng của trẫm, lập Thuần giữ ngôi hoàng trừ^4. Việc này không phải là bỏ con trưởng mà lập con thứ, mà chỉ là vì thiên hạ chọn vua hiền; nghĩ cho phép dựng cung mới ở bên cạnh điện đình và bàn luận về nghi lễ lập ngôi trừ nhị^1. Công việc này, giao các viên quan có trách nhiệm chọn ngày thi hành". Đến nay, nhà vua sai Lê Vĩnh và Điện tiền đô kiểm điểm Lê Lan phụng đệ sách thư, bảo ấn, lập con là Thuần làm hoàng thái tử.
1 Còn gọi là chùa Thầy, nay thuộc xã Sài Sơn, huyện Quốc Oai, tỉnh Hà Tây.
2 Tên là Huyên, tức Trường lạc hoàng hậu, vợ Thánh Tông, mẹ Hiến Tông, khi Hiến Tông lên ngôi vua, tôn hoàng thái hậu. Theo lời của sử thần Võ Quỳnh khi Thánh Tông còn sống, Nguyễn Thị bị giam lỏng ở một cung riêng, lúc Thánh Tông bị bệnh, mới được vào thăm. Nguyễn Thị liền giấu thuốc độc trong tay, sờ vào mụn nhọt, vì thế mà bệnh Thánh Tông thêm kịch rồi chết.
3 Tên là Ngô Thị Dao, vợ Thái Tông, mẹ Thánh Tông.
4 Một danh từ để gọi riêng con vua được lập làm hoàng thái tử, để trù bị nối ngôi sau này.
L ời chua-Theo Đại Việt thông sử của Lê Quý Đôn, An Vương Tuân, con trưởng của Hiến Tông, là người thông minh học rộng, sức lực hơn người, nhưng tính ngang bướng, thích mặc áo phụ nữ; lúc bé thương vì sự không được như ý, đem thuốc đầu độc mẹ, vì thế Hiến Tông ghét bỏ, đổi lập hoàng tử Thuần. Kịp khi Túc Tông^2 lên ngôi, An Vương không đem lòng oán giận, đổi hết nết cũ, thờ mẹ rất hiếu; lại chịu khó tự giữ mình kín đáo, làm cho Uy mục đế^3 không ngờ vực chút nào. Tháng 9, năm Hồng Thuận^4 thứ 4, An Vương mất, tặng phong Yên đại vương.

1 Cũng như hoàng trừ, đã chú giải ở trên.
2 Tức hoàng tử Thuần.
3 Tên là Tấn, con thứ hai của Hiến Tông.
4 Niên hiệu Tương Dực đế (1509-1516).

Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục Chính Biên

Quyển thứ XXV
Từ Canh Thân, Lê Hiến Tông năm Cảnh Thống thứ 3 (1500) đến Kỷ Tỵ, Lê Uy Mục đế năm Đoan Khánh thứ 5 (1509) gồm 10 năm.
Canh Thân, n ăm [Cảnh Thống] thứ 3 (1500). (Minh, năm Hoằng Trị thứ 13). Tháng giêng, mùa xuân. Sai sứ thần sang nhà Minh.

Tr ước đây, nhà vua sai sứ thần sang nhà Minh báo cáo việc tang Lê Thánh Tông và xin nhà Minh phong tước. Nhà Minh sai Từ Ngọc, hành nhân trong ti Hành Nhân sang dụ bảo ban cho tế phẩm; Lương Trừ, tẩy mã trong cục Ti Kinh Kiêm Hàn lâm viện thị giảng và Vương Chẩn, Binh khoa đô cấp sự trung sang sách phong. Bọn Trừ và Ngọc đến trạm Thị Cầu, nhà vua sai bọn Đàm Văn Lễ, Đông các đại học sĩ, bàn định với bọn Lương Trừ về việc nghi lễ. Bọn Trừ đến trạm Lữ Côi, nhà vua ngự thuyền nhỏ đến tiếp. Sau khi đã làm xong lễ dụ ban tế phẩm và lễ sách phong rồi, bọn Ngọc và Trừ từ biệt ra về, nhà vua đem vàng bạc lụa hoa tiễn chân, bọn Trừ đều không nhận; nhà vua làm thơ để tiển.

Đế n đây, nhà vua sai bọn Nguyễn Duy Trinh, Hình bộ tả thị lang, Lê Han Hinh, Lễ khoa đô cấp sự trung và Nguyễn Nho Tôn [Tông], Thượng bảo tự khanh, sang nhà Minh tạ ơn về việc ban cho tế phẩm; Lưu Hưng Hiếu, Đông các học sĩ, Đỗ Nhân, Hàn lâm viện thị thư, và Bùi Đoan Giáo, Thông sự ti thừa, sang tạ về việc sách phong, nhân thể xin ban cho mũ áo.

L ời Chua - Trạm Thị Cầu: Ở huyện Võ Giàng^1.
Trạm Lữ Côi: Ở huyện Gia Lâm^2. Cả hai đều thuộc tỉnh Bắc Ninh.
Nguyễn Duy Trinh: Người xã Thượng Cát, huyện Từ Liêm^3, đỗ tiến sĩ khoa Tân Sửu (1481) năm Hồng Đức đời Lê Thánh Tông.
Lê Han Hinh: Ng ười xã Cổ Đô, huyện Tân Phong^4, đỗ đồng tiến sĩ khoa Giáp Thìn (1484) năm Hồng Đức; nguyên trước họ Nguyễn, tên là Sư Mạnh, được vua cho đổi họ và tên.
Nguyễn Nho Tôn [Tông]: Người xã Vực Đường, huyện Thiên Thi^5, đỗ đồng tiến sĩ khoa Đinh Mùi (1487) năm Hồng Đức.
Đỗ Nhân: Người xã Lại Ốc, huyện Tế Giang sau đổi tên là Nhạc, đỗ tiến sĩ khoa Quý Sửu (1493) năm Hồng Đức.
Bùi Đoan Giáo: Người xã Đại Điền, huyện Bình Hà, đỗ tiến sĩ khoa Đinh Mùi (1487) năm Hồng Đức.
1 Nay thuộc thị xã Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh.
2 Nay thuộc huyện Gia Lâm, Hà Nội.
3 Nay thuộc xả Thượng Cát, huyện Từ Liêm, Hà Nội.
4 Nay thuộc xã Cổ Đô,huyện Ba Vì, Hà Tây.
5 Nay thuộc tỉnh Hưng Yên.
Tháng 2. Tuyển học sinh ở tam xá^1, người nào đã dự trúng kỳ thi hội mà có đức hạnh, sẽ cất nhắc giữ chức dạy học.
Nhà vua h ạ chiếu: Nếu chức huấn đạo có khuyết ngạch, thì các quan ở Quốc Tử giám chọn học sinh ở tam xá, người nào thi hội đã vào tam trường và người nào thi nhiều khoa đã thường trúng một hia kỳ, mà có đức hạnh, đáng làm tiêu biểu để người khác bắt chước, thì đưa sang bộ Lại lựa chọn bổ dụng.

Nhà vua định thể lệ cất nhắc bổ dụng hạng nho và hạng lại: nho sinh, giám sinh, học sinh và đô lại ở các nha môn, trước kia đã từng lựa chọn được, nay bộ Lại tra cứu xem hàng năm người nào thi hội trúng được nhiều kỳ thì cất nhắc trước, người nào trúng ít kỳ thi cất nhắc sau; nếu không có người trúng kỳ thi hội, thì người nào làm việc lâu năm được cất nhắc trước, người ít năm sẽ cất nhắc sau, không được theo như lệ trước chỉ căn cứ vào thân thể khỏe mạnh và thứ tự tuổi sinh.
Tháng 4, mùa hạ. Bổ dụng Dương Trực Nguyên làm chỉ huy sứ trong ti Đình úy.
Tr ực Nguyên làm quan doãn phủ Phụng Thiên, áp chế những người hào cường, làm cho bọn quyền quý phải chùn tay lại. Lê Quảng Độ tiến cử Trực Nguyên là người có phương pháp về chính trị và cứng rắn quả quyết, vì thế nhà vua hạ lệnh bổ dụng.
Truy lục dụng người tướng hiệu có quân công.
Tr ước đây, Đô ngự sử Quách Hữu Nghiêm dâng nói: "Việc thưởng và phạt là quyền lớn của đế vương dùng để khuyên đời: thưởng xứng đáng với công lao từng người, phạt xứng đáng với tội lỗi từng người, thì người ta ai cũng biết khuyên răn. Khoảng niên hiệu Hồng Đức^2, khi đi đánh Chiêm Thành và Lão Qua, quân sĩ trong vệ Hiệu lực, những người có quân công, cất nhắc bổ dùng chưa hết, kịp lúc bị lựa chọn sa thải thì cho tất cả lui về để sung vào quân Ngũ phủ, cũng như hàng sĩ tốt khác, không có gì phân biệt. Vậy những người ấy, xin do bộ Binh làm danh sách tâu bày, đặt riêng làm 4 vệ Hiệu lực để khuyến khích những binh sĩ có công lao". Nhà vua y lời tâu ấy.

Đế n nay Hộ Bộ tả thị lang Nguyễn Đức Quảng dâng nói: "Lúc vua Thái Tổ bắt đầu mở nước, tướng sĩ cùng lòng hết sức, người việc lớn, người việc nhỏ khó nhọc đều nhau, thế mà những bầy tôi vào hàng tướng soái thì được chức tước cao, thụy hiệu tốt, con cháu của họ lại được tập ấm để cất nhắc bổ dụng. Còn về phần sĩ tốt, tuy có trao cho chức tướng quân ở các vệ, nhưng con cháu của họ, hoặc người thì không thoát khỏi hàng binh tốt, hoặc người thì bị co ro ở cảnh nghèo hèn; phép tắt khuyên người có công chưa thi hành được đầy đủ".

"T ừ khi bệ hạ lên nối ngôi tới nay, phàm những người tòng quân xẻo được tai giặc^3 tâu nộp, đều được cất nhắc bổ dụng; còn sĩ tốt trong thời khai quốc lao đao hàng trăm trận hơn mười năm trời thì con cháu của họ không được đếm xỉa tới, như thế thì lấy gì để cổ vũ khuyến khích những người sau này.

Tôi xin: nh ững hạng tướng sĩ khai quốc, mà đã từng được nhận sắc mệnh, nay cho phép con cháu họ được đến cửa công tự bày tỏ, rồi do bộ Binh xét thực rõ ràng, làm danh sách kê họ tên tâu nộp, để giao bộ Lại tặng thêm cho họ một bậc nữa, chuẩn cho con cháu họ thừa ấm theo như thể lệ bầy tôi có công, trước làm tỏ lời thề sông cạn đá mòn, sau là để gia ơn cho họ được cùng nước hưởng phúc".

Nhà vua chu ẩn y lời tâu, bèn hạ sắc lệnh: Trong thời Thuận Thiên^4 khai quốc, tướng sĩ nào đã từng được nhận sắc mệnh từ hàm tam phẩm trở lên, mà con cháu đã xung vào các hạng quân ngũ, đều được phép đến cửa công bày tỏ, bộ Binh xét thực sẽ bổ sung vào tướng sĩ vệ Cẩm Y; nếu là người thông hiểu nghĩa sách sẽ cho sung vào nho sinh quán Chiêu Văn; con cháu viên quan dưới hàm tam phẩm trở đi, thì sung vào các vệ Vũ Lâm và Thần Tí.

1 Xem thêm chình biên quyển XXIII tờ 39- 40 về tam xá sinh.
2 Niên hiệu Lê Thánh Tông (1470- 1497).
3 Xem chú thích số 4, chính biên quyển VII, tờ 31.
4 Niên hiệu Lê Thái Tổ 1428- 1433.

L ời phê^1- Đều không biết đại thể, vì tình thế không bổ dụng thế nào cho xiết được.
Lời chua - Chiêm Thành: Tức Lâm Ấp, xem thuộc Tấn, Mục đế, năm Vĩnh Hòa thứ 9 (Tb.III, 20- 21).
Lão Qua: Xem Trần Thuận Tông, năm Quang Thái thứ 3. (Chb. XI, 13). Vệ Cẩm Y, Vũ Lâm và Thần Tí: Đều xem Lê Thánh Tông, năm Hồng Đức thứ 4 (Chb. XXII, 32-33).
Quán Chiêu V ăn: Xem Lê Thánh Tông, năm Hồng Đức thứ 8^2 (Chb.XXIII 6). Lựa chọn hoàng đinh người nào am hiểu nghề nghiệp để sung vào ngạch thợ.

Theo ch ế độ cũ, khi nào thiếu thợ, thì sai người chia nhau đi các sứ chọn người am hiểu các nghề để bổ sung. Đến nay, nhà vua hạ chiếu phàm ngạch thợ có khuyết, thì sức cho các xã dân chọn lấy hoàng đinh người nào am hiểu các nghề để bổ sung vào.

Nhà vua ra s ắc lệnh: Từ nay, các sắc quân và thợ phải họp tập đông đủ trong kỳ thượng phiên^3, hoặc có người nào làm việc chưa đủ kỳ hạn mà bỏ trốn về trước, thì các quan châu, quan huyện tâu hoặc để trị tội. Còn ở ti và sở thuộc các vệ, có người nào bỏ trốn mà lại về làm việc và dân đinh có người nào già ốm, thì mỗi khi đến kỳ thượng phiên, được phép sai phái họ làm việc nhẹ. Nếu là người mạnh khỏe, thì không được phép cho đội ngũ ấy nộp tiền thay thế và không được gian trá thoái thác là có bệnh.
Lời chua - Hoàng đinh: Theo Hội điển triều Lê, dân đinh 17 tuổi gọi là hoàng nam.
Tháng mười, mùa đông. Định chế độ mũ áo.
Nhà vua hạ chiếu: Tất cả quan lại, quân và dân đều phải tuân hành theo chế độ mũ áo mới định.
L ời chua - Chế độ mũ áo: Theo Hội điển triều Lê, các tướng công trong hoàng thân và quan văn, quan võ từ tam phẩm trở lên, khi vào triều, mũ dùng kiểu mũ phốc đầu^4. Mũ: của hoàng thân trang sức bằng vàng, quan văn, quan võ trang sức bằng bạc; áo dùng màu tía; bổ tử: các tước công trong hoàng thân dùng hình con kỳ lân, quan nhất, nhị phẩm, về hàng văn dùng hình con tiên hạc, về hàng võ dùng hình con sư tử, tam phẩm về hàng văn dùng hình con cẩm kê, về hàng võ dùng hình con bạch thạch; đai lưng: dùng sừng con tê hoa, đai của hoàng thân trang sức bằng vàng, quan văn, hoặc võ hàm nhất, nhị phẩm trang sức bằng bạc, quan tam phẩm dùng đồi mồi trang sức bằng bạc; bao lưng: dùng lụa đỏ.

Các quan t ừ tứ phẩm đến ngũ phẩm, mũ: về hàng võ dùng nón sơn trắng, về hàng văn dùng kiểu phốc đầu^5, không có trang sức; áo; dùng màu lục; bổ tử: quan tứ phẩm, về hàng võ dùng hình con hổ, về hàng văn dùng hình con công, ngũ phẫm, về hàng võ dùng hình con báo, về hàng văn dùng hình con văn nhạn; đai lưng: quan văn, quan võ đều dùng đồi mồi, trang sức bằng thau; bao lưng: dùng lụa đỏ.

L ục phẩm trở xuống, mũ: về hàng võ dùng nón sơn đỏ, về hàng văn dùng kiểu phốc đầu^6, không có trang sức; áo: dùng màu xanh; bổ tử: về hàng võ dùng hình con voi, về hàng văn dùng hình con bạch nhàn; đai lưng: quan văn. quan võ đều dùng tốc hương, chung quanh viền thau; bao lưng: dùng đoạn thâm.
1 Lời phê này chỉ vào việc trước để cho con cháu các người đã được trao cho chức tướng quân các vệ phải chìm đắm, phải bần cùng, nay lại muốn bổ dụng tất cả con cháu những người được dự có công đánh giặc.
2 Nguyên văn chép lầm là năm thứ 2.
3 Xem chú thích số 1, chính biên quyển XXIV, tờ 38.
4 Xem chú thích 2, chính biên quyển III, tờ 23.
5 Xem chú thích 2, chính biên quyển III, tờ 23.
6 Xem chú thích 2, chính biên quyển III tờ 23.

Áo m ặc khi thượng triều: các quan hàm nhất, nhị phẩm trở lên dùng các hàng gấm vóc có dệt hoa lá sặc sỡ; tam phẩm đến ngũ phẩm dùng các hàng gấm vóc; lụa phẩm trở xuống dùng các hàng tơ lĩnh.
Mệnh phụ^1, đều theo với phẩm trật của chồng.
Giám sinh, nho sinh, học sinh, sinh đồ, lại điển và quan viên tử, quan viên tôn đều dùng các hàng lĩnh, là. Thứ dân đều dùng các hàng lĩnh là hoặc vãi, lụa. Tân Dậu, năm thứ 4 (1501). (Minh, năm Hoằng Trị thứ 14).Tháng giêng, mùa xuân. Nhà vua đi tuần du Tây Kinh.
Nhà vua đi tuần du Tây Kinh, cấm các quan theo hầu xa giá không được sai quân sĩ dùng hành trang chở vợ con hoặc nữ nhạc đi theo.
Tháng 5, mùa hạ. Định rõ thể lệ lựa chọn tráng đinh.
Theo ch ế độ cũ, nhân đinh, người nào mạnh khỏe, đều tuyển làm lính, không câu nệ người giàu, người nghèo. Đến đây, nhà vua hạ chiếu: Từ nay, gặp kỳ lựa chọn tráng đinh, dân xã nào có người nghèo thiếu, thì xã trưởng dự bị khai báo cam đoan ngay từ trước, quan phủ, quan huyện xét thực, đều cho những người ấy được miễn tuyển.

Nhà vua h ạ chiếu: Đinh nam ở các xã, phường và sách từ 12 tuổi đến 16 tuổi và hoàng đinh sót sổ, mà sức vóc khỏe mạnh cao lớn trên bốn thước ta, thì xã trưởng kê khai họ tên, để nộp ba ti Đô, Thừa, Hiến và phủ Phụng Thiên, để đến lúc việc làm ruộng nhàn rỗi sẽ xét duyệt lựa chọn.

Tháng 9, mùa thu. M ưa to.
Ở kinh thành nước lên đầy rẫy.
Định thuế sai dịch.

Nhà vua h ạ sắc lệnh định thuế sai dịch của nhân đinh: Mỗi suất đinh đồng niên nộp cổ tiền^2 1 quan 2 tiền; hạng sinh đồ, hoàng đinh và hạng lão thì cứ hai người chuẩn làm một suất; người tàn tật bất cụ^3: người nào không thể làm nghề gì sinh sống được đều được miễn; người nào có thể làm nghề nghiệp sinh sống sẽ thu nửa phần thuế thân.
Tháng 12, mùa đông. Định rõ điều lệ thi hương.
Nhà vua ra s ắc lệnh: Từ nay gặp khoa thi hương, trừ số sinh đồ ở cục Tú Lâm ra, còn những quân và dân, người nào có học lực, có hạnh kiểm, có thể làm đủ thể văn 4 kỳ, về phần sĩ tử ở các xứ Hưng Hoá, An Bang, Tuyên Quang và Lạng Sơn, có thể làm đủ thể văn 3 kỳ, đều được phép vào thi. Số sĩ tử kể trên do xã trưởng kê khai cam kết, xã lớn 20 người, xã trung bình 15 người, xã nhỏ 10 người, xã nào số học trò ít ỏi, thì không bó buộc theo thể lệ này. Sau khi xã trưởng loại khai lấy danh sách họ tên sĩ tử rồi, thì phủ, huyện hoặc châu phúc hạch mộ kỳ ám tả, người nào được dự trúng thì do 2 ti Thừa Chính và Hiến Sát thi khảo kỷ lại. Nếu xã trưởng kê khai cam kết không đúng sự thật, các quan phủ, huyện hoặc châu khảo hạch không tinh tường, đến nổi sĩ tử vào thi còn xẩy ra trùng điệp hoặc văn bài không ra nghĩa lý gì, hoặc có người nào vì thân thích con em của mình mà gởi gắm quan chấm thi, thì Lục khoa, Ngự sử đài thân hành dò xét, hặc tấu để trị tội.

Khi s ĩ tử vào trường thi, quan trường phải sức cho viên quan giữ việc thể sát lục soát kiểm điểm, nếu thấy có người nào mang giấu văn bài ở trong mình hoặc người nào đi thi thay cho người khác, sẽ bắt tội sung quân ở bản phủ; nếu viên quan giữ việc thể sát khám xét không chu đáo, sẽ phải luận vào tội biếm chức hoặc giáng chức. Hai ti Thừa chính và Hiến sát hội đồng kiểm xét, nếu thấy có hình tích gian trá thì phải hặc tâu; nếu quan hai ti dám thông đồng làm bậy, thì các quan ở Lục khoa và Ngự sử đài thân hành dò hỏi, rồi hặc tâu để trị tội.

1 Xem chú thích 3 quyển XI, tờ 44 về nội mạng phục.
2 Xem thêm lời chua chính biên quyển XXI, tờ 2 về cổ tiền.
3 Những người mù, què, câm, điếc...

V ề phần lại điển làm việc ở trong kinh hoặc ở ngoài, người nào tình nguyện ứng thi, thì đệ đơn trình bày, sẽ do viên quan bản quản xét thực, rồi cho phép về ứng thí ở nguyên quán của mình, không được nhân tiện nộp quyển thi ở phủ Phụng Thiên hoặc phụ thí ở xứ khác.
Người lại điển nào đi thi hương được trúng tuyển, sẽ được sung vào học ở Quốc Tử giám.
Giám sinh ho ặc sinh đồ, người nào ở nhà để tang bố mẹ, gặp khi thi hương, những người ấy đều phải đến điểm mục tại phủ nha của mình; ai thiếu mặt sẽ phải tội sung quân ở bản phủ. Người nào dám thiện tiện vào ngoài cửa trường thi, sẽ phải luận vào tội đồ, suốt đời không được ứng thí và cất nhắc bổ dụng; nếu xã trưởng nhận diện mà đồng tình dung túng, khi có người tố cáo phát giác, thì người can phạm và xã trưởng đều phải sung quân.
Nhâm Tuất, năm thứ 5 (1502). (Minh, năm Hoằng Trị thứ 15).
Tháng 2, mùa xuân, nhà vua ra bài sách thi cống sĩ; cho bọn Lê Ích Mộc 61 người được cập đề và xuất thân cao thấp khác nhau.
B ảng vàng đề tên người đỗ tiến sĩ trước kia treo yết ở cửa Đông Hoa. Đến nay, nhà vua sai bộ Lễ cho phường nhạc đi trước cử nhạc, rước bảng vàng yết ở cửa nhà Thái Học. Việc này từ đây về sau dùng làm thể lệ lâu dài.

L ời chua - Lê Ích Mộc: người xã Thanh Lãng, huyện Thủy Đường^1. Tháng 4, mùa hạ. Định lệnh tuyển dụng quan trong kinh và ngoài các đạo.

Các quan: th ượng thư, thị lang trong lục bộ+ Ngự sử đài+ Đông các+ Hàn lâm+ Lục tự+ Lục khoa+ Thừa tuyên sứ+ Hiến sát sứ cùng ti và sở ở các vệ thuộc Ngũ phủ như các đô đốc+ đô kiểm điểm+ chỉ huy sứ+ đô tổng binh, v.v... Những quan chức kể trên nếu có khuyết ngạch, thì bộ Lại tâu bày đầy đủ để xin chỉ thị của vua.

Ở vệ và sở: nếu khuyết một viên tổng tri, theo thể lệ, dự lấy hai người trong hàng quản lãnh; khuyết một viên quản lãnh, theo thể lệ, dự lấy ba người trong hàng võ úy. Bộ Lại làm danh sách kê quan chức và họ tên những viên quan được dự lấy tâu bày đầy đủ. Nếu chức quan khuyết ngạch thuộc vào quan trong kinh, sẽ do trưởng quan trong Ngũ phủ dẫn vào chầu để lựa chọn; nếu thuộc vào quan ngoài các đạo, sẽ do Chỉ huy sứ và viện Hàn lâm hội đồng với 3 ti Đô, Thừa, Hiến lựa chọn, rồi tâu bày đầy đủ, sẽ có chỉ dụ cho thuyên chuyển cất nhắc.
Kiến vương là Tân mất.
Vương là con thứ năm của Lê Thánh Tông, năm Hồng Đức thứ 2 (1471) được tiến phong Kiến vương, mất năm 35 tuổi, nhà vua cho đặt tên thụy là Trinh Tĩnh.
Lại hạ lệnh cấm hoạn giả thiện tiện đến nhà người khác.
Năm Quang Thuận và Hồng Đức trước^2định thể lệ: Nếu người hoạn quan nào thiện tiện đến nhà người khác sẽ bị xử trảm. Đến nay nhà vua nhắc lại lệnh cấm ấy.
Quý Hợi, năm thứ 6 (1503). (Minh, năm Hoằng Trị thứ 16).
Tháng giêng, mùa xuân. Hạn hán. Hạ sắc lệnh chuẩn bị xe lấy nước^3để bảo vệ việc làm ruộng.
1 Làng Thanh Lãng tức làng Ráng, nay thuộc xã Quảng Thanh, huyện Thủy Nguyên, Hải Phòng.
2Đều niên hiệu Lê Thánh Tông (1460- 1497).
3 Nguyên văn chép "thủy xa", một thứ nông cụ, dùng để tát nước vào ruộng.

Nhà vua h ạ sắc lệnh dụ bảo bọn Dưỡng Tĩnh, tham nghị trong ti Thừa Tuyên sứ ở Thanh Hóa: "Trẫm rất lưu tâm đến việc làm ruộng, bọn các ngươi phải hết lòng về việc làm ruộng của dân, nghĩ thi hành chính sách tốt đẹp. Việc hạn hán, thủy lạo là những việc bất thường, cần phải dự bị đề phòng, để việc cày cấy được kịp thời vụ. Trẫm thường cho người đi dò thám, thấy nơi thì ruộng nương trũng thấp, nơi thì đường sá rậm rạp, trời nắng chưa mấy ngày mà dân đã kêu ca là khô cạn quá đỗi. Những việc ấy đều bởi viên chức ở châu, ở huyện không được người tốt đấy. Vậy các người nên sức cho trong hạt mình phải cần làm ngay việc sửa đắp. Các người lại phải chính mình tự đi kiểm xét cửa sông, xe nước, khe nhỏ, đường to. Nếu thấy viên quan nào thừa hành hoàn hảo thì khi khảo công liệt vào hạng nhất; viên quan nào thừa hành một cách dối trá để có chỗ thẩm lậu, thì liệt vào hạng không làm đầy đủ chức phận; rồi đem hết sự thật tâu bày lên trẫm biết, để định việc truất bãi hoặc cho thăng chức".

Tháng 2. Đại hạn.
Tháng4, mùa hạ. Sao chổi xuất hiện ở phương đông.
Đắp đê Tô Lịch, đào cừ Yên Phúc.

D ương Trực Nguyên, tả thị lang bộ Lễ, tâu xin: Đắp đê sông Tô Lịch trên từ cầu Trát xuống đến sông Cống để phòng bị thủy hoạn, lại xin khai cừ Yên Phúc xuống đến cừ Thượng Phúc để lấy nước tưới ruộng. Nhà vua chuẩn y.
Lời chua - Sông Tô Lịch: Xem thuộc Đường, Mục Tông, năm Tràng Khánh thứ 4 (Tb.IV, 31-32).
C ầu Trát: nay ở xã Trát Kiều.
Sông Cống: Nay ở xã Cống Xuyên.
Cừ Yên Phúc: Ở thôn Yên Phúc^1.
Cừ Thượng Phúc: Ở xã Thượng Phúc^2.
Đều thuộc huyện Thượng Phúc, tỉnh Hà Nội^3.
Tháng 5, mùa hạ. Có thủy tai lớn.
Núi Tản Viên và núi Tam Đảo bị sụt lở.
L ời chua - Núi Tản Viên: Xem Lê Đại Hành, năm Ứng Thiên thứ 7 (chb.I,34). Núi Tam Đảo: Xem Lê Nhân Tông, năm Thái Hòa thứ 7 (Chb.XVIII,18).
Giáp Tý, năm thứ 7 (1504). (Từ tháng 6 trở về sau, thuộc Lê Túc Tông Khâm hoàng đế năm Thái Trinh thứ nhất- Minh, năm Hoằng Trị thứ 17).
L ời cẩn án - Theo phàm lệ chép Cương mục của Chu Tử: năm nào gặp năm Giáp Tí, thì chữ "Giáp Tí" chép ngang ở trên bằng màu đỏ để cho phân biệt4, ngoài ra các năm khác đều chép bằng màu đen.

L ại môt lệ nữa:- Phàm thiên tử nối đời trước, lên ngôi vua, thì chỉ thụy hiệu, niên hiệu ở hàng dưới chép bằng màu đỏ, còn chữ "nguyên niên" chép bằng màu đen; từ năm thứ 2 trở đi, mới chép lớn niên thứ bằng màu đen ở hàng dưới.
Nếu chưa qua năm sau mà đổi niên hiệu thì chữ "nguyên niên" chua ờ hai bên dòng, mà bắt đầu chép chữ lớn từ năm thứ 2.
1 Nay thuộc xã Tân Triều, huyện Thanh Trì, Hà Nội.
2 nay thuộc xã Tả Thanh Oai, huyện Thanh Trì, Hà Nội.
3 Huyện Thượng Phúc nay là huyện Thường Tín, tỉnh Hà Tây và một số xã của huyện Thanh Trì, Hà Nội.
4 Chữ "Giáp" đứng đầu 10 hàng can, "Tí" đứng đầu 12 hàng chi, Giáp Tí là năm đứng đầu lục thập hoa giáp. Vì thế nên trong bộ Cương mục này, gặp năm Giáp Tí, đều chép chữ màu đỏ.
Nay, tháng 6 mùa h ạ, năm Cảnh Thống thứ 7, Túc Tông lên ngôi vua, chưa qua sang năm sau đã đổi niên hiệu, đến tháng 12 thì Túc Tông mất. Vậy thì năm Cảnh Thống thứ 7 này là năm cuối cùng đời Hiến Tông, đến năm sau lại là năm đầu đời Uy Mục đế, như thế thành ra thụy hiệu, niên hiệu của Túc Tông không có thể chép vào năm nào được.

Tra trong Đường Thư, thì thấy: "Thuận Tông lên ngôi nhằm tháng giêng mùa xuân năm Trinh Nguyên thứ 21 đời Đức Tông, đến tháng 8 truyền ngôi cho người khác". Về việc này, sách Cương mục chính biên của Chu tử chép phân biệt như thế này: ngay năm ấy chua nhỏ chữ "ất dậu" bằng màu đen; chép lớn chữ "nhị thập nhất niên" bằng màu đen; chua nhỏ chữ "Thuận tông hoàng đế [ niên hiệu ] Vĩnh Trinh" bằng màu đỏ, chua nhỏ chữ "nguyên niên" bằng màu đen.

Nay ph ỏng theo lệ ấy, chua nhỏ chữ "giáp tí" bằng màu đỏ; chép lớn chữ "thất niên" bằng màu đen; chua nhỏ chữ "Túc tông Khâm hoàng đế [ niên hiệu ] Thái Trinh " bằng màu đỏ và chua nhỏ chữ " nguyên niên " bằng màu đen. Đấy là thuộc về biền lệ.

Tháng 2, mùa xuân. Nhà vua đi tuần du Tây Kinh.
Tháng 5, mùa hạ. Nhà vua mất.

Tr ước đây, nhà vua từ Tây Kinh trở về cung, trong mình không được khỏe, lại vì sắc dục quá độ, nên mắc bệnh nặng. Lúc bệnh kịch quá, để mệnh lệnh lại cho Thái tử nối ngôi vua. Đến nay, mất ở điện Đồ Trì.
Nhà vua ở ngôi 7 năm; hưởng thọ 44 tuổi; miếu hiệu Hiến Tông, có 6 con trai.
Nhà vua là ng ười thông minh, thánh trí, nhân từ, hoà nhã, ôn hậu, không làm ra dáng nghiêm khắc. Hằng ngày, mỗi khi lui chầu, thường tìm bọn sĩ đại phu vào cung hỏi han về những điều hay điều dở, trong khi hỏi, lời nói nét mặt tỏ ra dịu dáng, để khơi gợi cho người kia ứng đối lại; nếu có xếp đặt việc gì thì ung dung nhà nhã; lời nói nét mặt không bao giờ lộ ra vẻ khoe khoang. Nhà vua thường nói: Thánh Tổ ta^1 xây dựng khu vực rộng lớn; vua cha ta trong sửa chính sự, ngoài dẹp bọn xâm lăng, quy mô đã định sẵn ta không cần phải thay đổi việc gì, chỉ cốt noi theo phép tắt cũ, làm cho ngày một mở rộng mà tươi sáng hơn, để tỏ rõ công đức của ông cha ta mà thôi.

L ời chua- Sáu người con của Hiến Tông: Con trưởng: An Vương Tuân; con thứ hai: Uy Mục Đế; con thứ ba: Túc Tông; con thứ tư: Thông Vương Dong; con thứ năm: Minh Vương Trị; con thứ sáu: Tư Vương Dưỡng.
Tháng 6, thái tử Thuần lên ngôi vua.
Lê Qu ảng Độ. tả đô đốc phủ Trung Quân, Lê Đạt Chiêu, tả đô đốc phủ Nam Quân, cùng trăm quan văn võ, rước thái tử Thuần lên ngôi vua ở điện Hoàng Cực ( tức là Túc Tông ). Hạ lệnh đại xá, đổi niên hiệu lấy năm ấy là năm Thái Trinh thứ nhất (1504).
Tôn hoàng thái hậu làm thái hoàng thái hậu.
Sau khi nhà vua lên ngôi, tôn bà tổ mẫu Trường Lạc hoàng thái hậu Nguyễn Thị^2 làm thái hoàng thái hậu.
Sao Tr ường tinh^3 xuất hiện ở phương tây bắc.
Tháng 9, mùa thu. Truy tôn mẹ là quý phi Nguyễn Thị làm hoàng thái hậu.

Hoàng thái h ậu Nguyễn Thị người xã Bình Lăng, huyện Thiên Thi. Lúc Hiến Tông làm thái tử. Nguyễn Thị được tuyển vào hầu trong cung, ngày mồng một tháng 8 năm Hồng Đức thứ 19 (1488) sinh nhà vua; lúc Hiến Tông lên ngôi, gia phong là quý phi, hậu mất sớm. Đến nay tôn là Trang thuận minh ý hoàng thái hậu.

1 Chỉ Lê Thái Tổ.
2 Vợ Lê Thánh Tông xem thêm chú thích số 1, chính biên quyển XXIV, tờ 24.
3 Thuộc loại sao Chổi. Theo quan niệm cổ, khi nào sao Trường Tinh xuất hiện, thì trong nước sẽ xảy ra việc can qua.

L ời chua- Thiên Thi: Tên huyện nay thuộc tỉnh Hưng Yên.
Đoàn Thế Nùng ở Cao Bằng nổi loạn, phải chịu tội giết chết.
Thế Nùng làm phản ở Cao Bằng, nhà vua sai quân sĩ bắt được. Thế Nùng cùng đồ đảng hơn 500 người đều phải giết chết.
Lời Chua- Cao Bằng: Tức Bắc Bình, thuộc xứ Ninh Sóc xem Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 ( Chb.XXI,20,32 ).
Tháng 11, mùa đông. Làm lễ táng Hiến Tông ở Dụ Lăng.
Nhà vua sai bọn Nguyễn Nhân Thiếp, Phạm Thịnh và Trình Chí Sâm biên soạn văn bia. Lời Chua- Phạm Thịnh: Người xã Tam Nha (á), huyện Gia Định.
Trình Chí Sâm: Người xã Từ Hồ, huyện Đông Yên. Đều đỗ đồng tiến sĩ khoa Đinh Mùi (1487) năm Hồng Đức đời Lê Thánh Tông.
Tháng 12 nhà vua mất.
Nhà vua mất ở điện Hoàng Cực, ở ngôi một năm, hưởng thọ 17 tuổi, miếu hiệu Túc Tông, để tờ chiếu lại cho trăm quan về việc tang phục nhất thiết theo lễ cổ.
Đại thần rước người anh thứ^1 của nhà vua tên là Tấn vào cung điện lên ngôi vua.
Tr ước kia, Túc Tông bị yếu, hạ sắc lệnh dụ bảo bầy tôi trong triều là bọn Lê Quảng Độ và Lê Năng Nhượng rằng: "Bệnh trẫm không khỏi được, trẫm lo việc nước ký thác nặng nề, không thể gánh vác nổi. Người con thứ hai của tiên hoàng đế là Tấn, hiền hòa, sáng suốt, nhân từ, hiếu nghĩa, có thể nối giữ chính thống được, đại thần trăm quan đều phải hết lòng trung trinh, để giúp nên nghiệp lớn. Các thân vương, nếu có người nào sinh lòng càn dòm dỏ ngôi báu, thì người trong nước đều có quyền giết chết". Đến nay Lê Quảng Độ, tả đô đốc phủ Trung Quân, Lê Năng Nhượng, Tông Nhân Lệnh, cùng văn võ trăm quan đều đến điện Hưng Minh rước Tấn vào cung lên ngôi vua (tức Uy mục đế). Hạ chiếu đại xá, đổi niên hiệu, lấy sang năm làm năm Đoan Khánh thứ nhất.

Sai s ứ thần sang nhà Minh.
Trước kia, Túc Tông lên ngôi vua, sai sứ sang nhà Minh:
Bọn Đặng Tán, tả thị lang bộ Lại; Khuất Quỳnh Cửu, Hàn Lâm viện kiểm thảo, và Lưu Quang Phụ, Hộ Khoa đô cấp sự trung, sang dâng cống phẩm hằng năm;
Bọn Nguyễn Bảo Khuê, hữu thị lang bộ Lễ, Trần Bá Lương, đông các hiệu thư, và Vũ Châu, hiệu lý, sang xin phong tước.
Các viên quan kể trên ra đi chưa kịp sang qua quan ải. Đến nay nhà vua lại đổi làm tờ biểu khác rồi sai bọn Bảo Khuê mang đi.
Lời chua- Đặng Tán: Người xã Mạo Bồ, huyện Sơn Vi, đỗ đồng tiến sĩ khoa Đinh Mùi (1487) năm Hồng Đức đời Lê Thánh Tông.
Khuất Quỳnh Cửu: Người xã Lội Trạch, huyện Thạch Thất.
Trần Bá Lương: Người xã Lê Xá, huyện Nghi Dương, Quỳnh Cửu và Bá Lương đều đỗ đồng tiến sĩ khoa Kỷ Mùi (1499) năm Cảnh Thống đời Lê Hiến Tông. Nguyễn Bảo Khuê: Người xã Lý Hải, huyện An Lãng, đỗ tiến sĩ khoa Đinh Mùi (1487) năm Hồng Đức đời Lê Thánh Tông.
1 Xem thêm chính biên quyển XXIV, tờ 42 và quyển XXV, tờ 14 về thứ tự các con của Hiến Tông.
Vũ Châu: Người xã Dị Sử, huyện Đường Hào, đỗ tiến sĩ khoa Kỷ Mùi (1499) năm Cảnh Thống.
Ấ t Sửu, Uy Mục đế năm Đoan Khánh thứ nhất (1505). (Minh, năm Hoằng Trị thứ 18). ngày mồng một, tháng giêng,mùa xuân. Nhật thực.
Tháng 2. Truy tôn mẹ là Nguyễn Thị làm hoàng thái hậu.

Hoàng thái h ậu Nguyễn Thị, người xã Phù Chẩn, huyện Đông Ngàn, lúc bé, mồ côi và nghèo đói, phải tự bán mình cho nhà một người ở Phụng Thiên. Sau nhà người ấy phạm tội, Nguyễn Thị phải tịch thu làm nô tì trong cung, vì cớ ấy được vào hầu hoàng thái hậu ở cung Trường Lạc. Lúc Hiến Tông làm thái tử, vào cung chầu hoàng thái hậu, trông thấy Nguyễn Thị, lấy làm bằng lòng, mới lấy làm vợ; ngày mồng năm tháng năm năm Hồng Đức thứ 19 (1488) sinh nhà vua. Sau đó, Nguyễn Thị mất sớm. Nay nhà vua lên ngôi, truy tôn là Chiêu nhân hoằng ý hoàng thái hậu, rước bài vị lên thờ phụ ở nhà thái miếu.

L ời chua- Đông Ngàn, tên huyện, nay thuộc tỉnh Bắn Ninh^1. Phụng Thiên: Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 20, 35). Tháng 3.Làm lễ táng Túc Tông ở Kính Lăng.
Nhà vua sai bọn Đàm Văn Lễ, Nguyễn Nhân Thiếp, Phạm Thịnh và Trình Chí Sâm soạn văn bia. Giết thái hoàng thái hậu ở điện Trường Lạc.

Tr ước kia, Túc Tông mất, hoạn giả là Nguyễn Nhữ Vi muốn lập nhà vua, nhưng thái hoàng thái hậu lấy cớ rằng, nhà vua, do mẹ người hèn hạ sinh ra, không thể phụng thừa chính thống được, và cố ý đòi lập Lã Côi Vương (?). Nhữ Vi liền khuyên thái hậu đi đón Lã Côi Vương (?), rồi bọn Nhữ Vi đóng cửa thành lại mà lập nhà vua. Thái hậu không bằng lòng. Đến nay, nhà vua bèn sai người thân cận giết thái hậu một cách bí mật, rồi hạ lệnh nghĩ thiết triều 7 ngày.
Tháng 4, mùa hạ. Truy dâng tôn hiệu thái hoàng thái hậu.
Nhà vua truy dâng tôn hi ệu bà tổ mẫu Nguyễn Thị là Huy gia tĩnh mục ôn cung nhu thuận thái hoàng thái hậu, lại dựng điện Quang Mĩ ở phường Lệ Viên, huyện Quảng Đức, để thờ tiên tổ thái hoàng thái hậu.

L ời phê- Giấu giếm thế nào được tội ác ? Bọn gian giảo lừa dối người ta thường thường như thế, đáng chê cười!
Lời chua- Quảng Đức: tên huyện, thuộc phủ Phụng Thiên, nay là huyện Vĩnh Thuận^2.
Dựng điện Chân Nguyên ở làng Phù Chẩn.
Nhà vua tôn trọng yêu nuông ngoại thích, dựng điện Chân Nguyên và nhà Bảo Thụy ở làng Phù Chẩn để thờ tiên tổ nhà thái hậu Nguyễn Thị.
L ời chua- Làng Phù Chẩn: nay ở huyện Đông Ngàn, tỉnh Bắc Ninh^3. Làm nhà Tuyên Dự ở Hoa Lăng.

M ẹ đẻ ra nhà vua là thái hậu Nguyễn Thị mất sớm, Kính phi Nguyễn Thị nuôi nhà vua làm con mình. Kịp khi Túc Tông mất, không có con, Kính phi cùng hoạn giả là Nguyễn Nhữ Vi định mưu kế lập nhà vua, nhà vua rất lấy làm ơn. Đến nay làm nhà Tuyên Dự ở Hoa Lăng để thờ tiên tổ Kính phi.

1 Đất huyện Đông Ngàn cũ, nay thuộc vào các huyện: Tiên Sơn (Bắc Ninh) và Đông Anh, Sóc Sơn, Gia Lâm (Hà Nội).
2Đất huyện Quảng Đức cũ, nay là vùng đất phía Bắc nội thành Hà Nội, gồm phần lớn thuộc quận Ba Đình và quận Đống Đa.
3 Nay thuộc xã Phù Chẩn, huyện Tiên Sơn, tỉnh Bắc Ninh.
Lời chua- Nguyễn Kính Phi: Người xã Hoa Lăng, huyện Thủy Đường^1. Truất chức Đàm Văn Lễ, thượng thư bộ Lễ và Nguyễn Quang Bật, đô ngự sử, làm thừa chính sứ ở thừa tuyên Quảng Nam^2, rồi giết đi.
Tr ước kia, lúc Hiến Tông nằm giường bệnh, Kính phi có ý muốn lập nhà vua, nhưng sợ quan đại thần không theo, bèn đem vàng đút lót Đàm Văn Lễ, Văn Lễ không nhận. Kịp khi Hiến Tông bệnh kịch. Văn Lễ cùng Quang Bật nhận tờ di chiếu giúp hoàng thái tử nối ngôi vua. Lúc ấy các vương tranh nhau để được lập làm vua, Văn Lễ sợ việc biến xảy ra trong chốc lát, bèn vào nhà tẩm điện lấy quả ấn truyền quốc đem về nhà mình, rồi cùng các đại thần cùng lập Túc tông. Nhà vua rất lấy làm oán giận. Đến nay, nhà vua dùng mưu mô của Khương Trùng và Nguyễn Nhữ Vi, truất Văn Lễ và Quang Bật đi giữ chức thừa chính sứ đạo Quảng Nam; khi hai người đi đến sông Chân Phúc, nhà vua sai người đuổi kịp, bắt phải tự tử. Bầy tôi trong triều lấy cớ rằng hai người ấy không có tội mà bị chết, nên nhiều người can ngăn; nhà vua đổ lỗi ấy cho Nhữ Vi, rồi lại giết cả Nhữ Vi nữa.

Nhà vua tin dùng nh ững người thân thích bên ngoại, bọn Khương Trùng cậy quyền, ngang ngược, không sợ hãi ai. Lúc ấy, Nguyễn Chí, lấy thân phận là người quê ngoại nhà vua, được cất nhắc làm thiếu doãn phủ Phụng Thiên sau được bổ làm tri phủ Phú Bình. Chí là người mạnh dạn cứng cổ, không chịu khuất phục ai. Nguyễn Trọng thân nhân của Khương Trùng, mang lòng oán Chí, bắt Chí đem đến ngục đình úy, đấm đá cho đến chết.
Lời chua- Quảng Nam: Xem Thánh Tông, năm Hồng Đức thứ 2 (Chb. XXII, 7-9). Nguyễn Quang Bật: Người xã Bình Ngô, huyện Gia Định, đỗ đệ nhất giáp tiến sĩ cập đệ nhị danh khoa Giáp Thìn (1484) năm Hồng Đức.
Khương Trùng: Người xã Phù Chẩn, huyện Đông Ngàn, một người trong đảng với họ hàng của Nguyễn thái hậu.
Nguy ễn Chí: Chí bị Nguyễn Trọng đấm đá chết, vất bỏ ở ngoài thành, con cháu đem xác về để chôn, nhưng rồi lại sống lại, vợ con của Chí phải dùng hài cốt người khác chôn thay và làm lễ để tang 3 năm, làng xóm không ai biết rõ việc ấy. Đến năm Hồng Thuận thứ nhất (1509) đời Tương Dực đế, Chí đến khuyết đình tự tâu bày, lại được trao giữ chức Bí thư giám xá nhân. Sau, Chí làm quan với nhà Mạc.

Sông Chân Phúc: Nay ở huyện Châu Lộc, thuộc tỉnh Nghệ An. Gia Định: Nay là huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh.
Tháng6. Khởi phục^3 Ngô Hoán làm hiến sát sứ Thanh Hoá.

Hoán, đỗ tiến sĩ đời Hồng Đức, trải thờ Hiến Tông, làm quan Đông các hiệu thư, vì can tội đem việc trong triều nói cho người ngoài biết, nên phải bãi chức và phải sung làm quân ở bản phủ. Năm Cảnh Thống thứ 4 (1501), Hoán lại thi đỗ sinh đồ. Đến nay, lại được triệu ra bổ dụng.

Bính D ần năm thứ 2 (1506). (Minh Võ Tông, năm Chính Đức thứ nhất ). Tháng giêng, mùa xuân. Lập Trần Thị làm Hoàng hậu.

H ậu, người xã Nhân Mục, tên là Tùng, con gái viên quản lãnh họ Trần (không rõ tên ), là cháu ngoại một ông vua triều nhà Trần. Nhà vua nghe nói Trần Thị có sắc đẹp, cho tuyển vào cung, đến nay lập làm hoàng hậu. Sau, người em gái tên là Trúc cũng vào trong cung hầu vua.
1 Nay là thôn Phương Lăng, xã Hoa Động, huyện Thủy Nguyên, TP Hải Phòng.
2 Ở phần này nguyên văn chép: "Vi Quảng Nam thừa tiên sứ", về phần mục ở dưới lại chép: "hành Quảng Nam thừa chính sứ". Chúng tôi nhận thấy thừa tuyên không phải là chức quan. Dưới triều Lê Thánh Tông mỗi thừa tuyên có các chức: đô tổng binh sứ, hiến sát sứ và thừa chính sứ. Vì thế dịch: "Làm thừa chính sứ ở thừa tuyên Quang Nam" cho được rõ nghĩa.
3 Một danh từ của đời phong kiến dùng để nói về việc viên quan nào trước bị bãi chức, hoặc viên quan nào nghĩ việc về nhà, sau lại ra bổ dụng.
L ời chua - Xã Nhân Mục: Nay thuộc huyện Thanh Trì, Tỉnh Hà Nội^1. Tháng 2. Tuyển hoàng đinh.
Lời chua - Hoàng đinh: Xem Lê Hiến Tông, năm Cảnh Thống thứ 3 (Chb. XXV, 5 ).
Tháng 12, mùa đông. Thi khảo quân và dân về môn viết chữ và tính toán
Nhà vua sai b ọn Nguyễn Quang Mĩ, Binh bộ thượng thư, Nguyễn Tinh, Lại khoa đô cấp sự trung, và Nguyễn Trọng Đạt, giám sát ngự sử, thi khảo quân và dân về môn viết chữ và tính toán ở sân điện Giảng Võ. Người ứng thi hơn ba vạn, lấy bọn Nguyễn Tử Kỳ 1519 người trúng tuyển; trong số này trích lấy những người trội hơn được 144 người, thi khảo lại một lần nữa, lấy 25 người trúng tuyển cho sung vào Hoa Văn học sinh, ngoài ra đều cho sung làm lại dịch các nha môn trong kinh và ngoài các đạo.
Lời chua - Nguyễn Tinh: Người xã Văn Xá, huyện Lang Tài, đỗ đồng tiến sĩ khoa Quý Sửu (1493) năm Hồng Đức đời Lê Thánh Tông.
Đ inh Mão, năm thứ 3 (1507). (Minh, năm Chính Đức thứ 2 ).
Tháng giêng, mùa xuân. Đặt ti Cường Lực.

Theo ch ế độ cũ, dũng lực võ sĩ ở các ti thuộc hai vệ Cẩm Y và Kim Ngô đều đặt chức phó quân và đều không câu nệ đội ngũ, chỉ có từ ban thứ nhất đến ban thứ tám, chiếu theo số binh lính nhiều hay ít, để liệu lượng định thứ tự từng ban. Đến nay định lại hiệu quân, bãi bỏ chức phó quân, đổi đặt làm ti Cường Lực.
Lời chua - Các ti trong hai vệ Cẩm Y và Kim Ngô: Xem năm Hồng Đức thứ 4 đời Lê Thánh Tông (Chb. XXII, 32 )2.
Phó quân: Xem năm Hồng Đức thứ 22 (Chb. XXIV, 13 ).
Ti Cường Lực: Quân số của ti này không khảo cứu được.
Tháng 3. Nhà vua đi tuần du Tây Kinh; khi trở về, bèn vào thăm điện Chân Nguyên. Lời chua - Điện Chân Nguyên: Xem năm Đoan Khánh thứ nhất (Chb, XXV, 19 ).
Tháng 11, mùa đông. Sai sứ thần sang nhà Minh.
Trước đây, nhà Minh sai sứ thần sang nước ta.
Tăng Đạc, Hàn Lâm viện biên tu, và Trương Hoằng Chí, Lại khoa cấp sự trung, sang báo cáo việc Võ Tông [nhà Minh] lên ngôi và ban cho lụa hoa;
Hà Lộ, hành nhân trong ti Hành Nhân, sang dụ bảo việc ban lễ tế Hiến Tông [nhà Lê]; Thẩm Đào, Hàn Lâm viện biên tu, và Hứa Thiên Tích, Công Khoa cấp sự trung, sang sách phong nhà vua làm An nam quốc vương và ban cho mũ áo bì biền^3.
Lúc Thiên Tích trông th ấy nhà vua, nhân làm câu thơ rằng: "An nam tứ bách vận vưu trường, thiên ý như hà giáng quỷ vương ? " Ý nói: Vận mệnh An nam bốn trăm năm rất dài lâu, không biết ý trời thế nào mà lại giáng sinh ông vua quỷ sứ ?
Đến đây, nhà vua sai sứ thần sang nhà Minh:
Bọn Dương Trực Nguyên, Hộ bộ tả thị lang, Chu Văn Đông các hiệuu thư, và Đinh Thuận, Hàn Lâm viện kiểm thảo, sang chúc mừng Minh Võ Tông lên ngôi vua;
1 Tức làng Mọc, gồm 6 thôn. Nay thuộc quận Thanh Xuân, Hà Nội.
2 Xem thêm chính biên quyển XX, tờ 31, 32.
3 Mũ áo triều phục của vua chúa đời cổ: Mũ bì biền chế bằng da con hươu trắng. Những chỗ khâu giáp đều dát bằng ngọc; áo bì biền có nhiều thuyết khác nhau, nhưng tóm lại áo và xiêm đều làm bằng tơ màu trắng.
Nguyễn Thuyên, Hồng lô tự Thiếu khanh, sang dâng hương;
Bọn Nguyễn Thụ, Công Bộ hữu thị lang, Doãn Mậu khôi, Hàn Lâm viện kiểm thảo, và Lê Đinh Chi, Hộ khoa cấp sự trung, sang tạ ân việc ban cho tế phẩm;
Bọn Lê Tung, thừa chính sứ Thanh Hóa, Đinh Trinh, Hàn Lâm viện kiểm thảo, và Lê Hiếu Trung, giám sát ngự sử, sang tạ việc sách phong;
Bọn Lê Uyên tham chính Nghệ An, Ngô Tuy, Hàn Lâm viện hiệu lý, và Hoàng Nhạc, giám sát ngự sử, sang dâng lễ cống hàng năm.
Lời chua - Chu Văn: Người xã Đa Sĩ, huyện Đường Hào đỗ tiến sĩ khoa Kỹ Mùi (1499) năm Cảnh Thống đời Lê Hiến Tống.
Đ inh Thuận: Người xã An Dương, huyện Tây Lan.
Lê Đỉnh Chi: Người xã Lạc Sơn, huyện Lập Thành.
Ngô Tuy: Người xã Tông Tranh, huyện Đường Yên. Những người kể trên đều đỗ đồng tiến sĩ khoa kỷ Mùi (1499) năm cảnh thống.
Doãn Mậu Khôi: Người xã An Duyên, huyện Thượng Phúc.
Đinh Trinh: Người xã Vị Khê, huyện Thanh Lan. Khôi và Trinh đều đỗ đồng tiến sĩ khoa Nhâm Tuất (1502) năm Cảnh Thống.
Lê Trung Hi ếu: Người xã Chi Nê, huyện Chương Đức, đỗ đồng tiến sĩ khoa Nhâm Tuất (1502) năm Cảnh Thống, làm quan đến Quố Tử giám tư nghiệp. Khoảng năm Quang Thiệu, Trịnh Tuy bắt cóc Lê Chiêu Tông đem vào Thanh Hóa, Trung Hiếu không chịu khuất mà chết^1.
Hoàng Nhạc: Người xã Hoàng Xá, huyện Đông Thành, đỗ tiến sĩ khoa Nhâm Tuất (1502) năm Cảnh Thống.
Mậu Thìn, năm thứ 4 (1508). (Minh, năm Chính Đức thứ 3 ).
Tháng 2, mùa xuân. Bổ dụng Mạc Đăng Dung làm đô chỉ huy sứ ở ti Đô chỉ huy sứ thuộc vệ Thiên Võ.
Đă ng Dung, người xã Cổ Trai, huyện Nghi Dương; ông tổ bảy đời của Đăng Dung là Đĩnh Chi ở làng Đông Cao, huyện Bình Hà, đỗ trạng nguyên triều nhà Trần, làm quan đến tả bộc xạ. Đĩnh Chi sinh con là Dao, Dao sinh con là Túy, Túy sinh con là Tung, dời đến xã Lang Khê, huyện Thanh Hà, Tung sinh con là Bình, lại dời về ở xã Cổ Trai huyện Nghi Dương, Bình sinh con là Hịch, Hịch lấy con gái Đặng Xuân, sinh 3 con trai: con trưởng là Đăng Dung, con thứ 2 là Đốc Tín, con thứ 3 là Quyết. Đăng Dung, lúc bé có sức mạnh, nhà nghèo làm nghề đánh chài. Lúc ấy nhà vua muốn tìm kiếp dũng sĩ, Đăng Dung thi khảo, trúng đô lực sĩ, được sung vào túc trực bảo vệ trong cung cấm. Đến nay nhà vua bổ cho chức này
Lời chua - Vệ Tuyên Võ: Xem Tương Dực đế, năm Hồng Thuận thứ 2 (Chb. XXVI, 4 ).
Làng Đông Cao, huyện Bình Hà: Nay là xã Long Động, huyện Chí Linh. Xã Lan Khê huyện Thanh Hà: Nay đều thuộc phủ Nam Sách.
Xã Cổ Trai huyện Nghi Dương: Nay thuộc phủ Kiến Thụy. Đều lệ thuộc tỉnh Hải Dương.
Tháng 10, mùa đông. Bắt đô ngự sử Đỗ Nhân giao xuống ngục hình, ít lâu, Nhân lại được tha.
1 Xem thêm chính biên quyển XXVII, tờ 8.
Tr ước kia. Nhân gặp tang mẹ nghĩ [việc quan, về nhà riêng ] khi đoạn tang, được khởi phục làm hữu thị lang bộ Lễ, sau được thăng làm phó đô ngự sử trong Ngự sử đài. Đến nay, vì nói việc gì đó trái với ý vua, bị bắt giao xuống hình ngục, sau Nhân lại được tha.
Nước Hắc La La xâm lấn cửa ải Chu Quan. Nhà vua sai bọn Lê Quýnh đem quân đi đánh, chia lập giới mốc ở nơi quan ải, rồi dẫn quân về.
N ước Hắc La La xâm lấn vào cửa ải Chu Quan. Nhà vua sai Trần Thúc Mại, đô đốc Bắc quân, làm phó tướng doanh Hữu du kính, Phạm Nhất Ngạc làm ký lục, dẫn quân đi trước; một mặt hạ lệnh cho Mỹ quận công Lê Quýnh làm Chinh man tướng quân, Đan Khê bá Trịnh Hựu làm phó, thống lĩnh các vệ Thần Võ. Hiệu Lực, Điện Tiền và quân trong Ngũ phủ, tất cả 6 vạn người đi đánh. Quân kéo đến cửa ải Chu Quan, chia lập giới mốc; lại hạ lệnh cho bọn Lê Quýnh chỉnh lý đất đai ở Chu Quan thuộc châu Thủy Vĩ xứ Hưng Hóa, sửa sang xếp đặt công việc ở quan ải, rồi dẫn quân về.

L ời cẩn án : - Sử cũ chép "Nhà vua hạ lệnh cho bọn Lê Quýnh kinh lý Thuận Hóa ". Nay tra chữ "Thuận Hóa " chính là chữ "Hưng Hóa " mà sử cũ chép lầm, nên cải chính lại.
Lời chua - Hắc La La: Theo sách thiên hạ quận quốc lợi bệnh toàn thư, thì nước Hắc La La là giống man di ở Vân Nam thuộc tỉnh Vân Nam.
Chu Quan: Theo điền lệ quan chế triều Lê, thì ti Tuần kiểm sứ thuộc Đô tổng binh sứ ti ở Hưng Hóa có cửa Chu Quan, thuộc châu Thủy Vĩ.
Thần Võ, Hiệu Lực và Điện Tiền: Đều xem Lê Thánh Tông, năm Hồng Đức thứ 4 (Chb. XXII, 23 ).
Quân Ngũ Phủ và doanh du kính: Đều xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 7 (Chb. XX, 2-7 ).
Hứng Hóa: Xem năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XX 16, 19 ). Châu Thủy Vĩ: Nay thuộc tỉnh Hưng Hóa^1.
Kỷ Tỵ, năm thứ 5 (1509). (Từ tháng 12 trở về sau, thuộc năm Hồng Thuận thứ nhất đời Tương Dực đế. (Minh, năm Chính Đức thứ 4 ).
Tháng 2, mùa xuân. Nhà vua cày ru ộng tịch điền, cái cày bị gãy.
Quả chuông ở điện Kính Thiên tự nhiên rơi xuống.
Cái bồ lao treo hai quả chuông lớn ở điện Kính Thiên thình lình bị đứt đoạn, quả chuông tự rơi xuống.
Lời chua - Điện Kính Thiên: Xem Lê Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ nhất (Chb. XV, 13 ).
Đặt ti Phi võ lực sĩ.
Theo ch ế độ cũ, lực sĩ điện Kim Quang 10 ti, mỗi ti lực sĩ 100 người, bác sĩ 2 người thay ban nhau phụng mệnh túc trực ở điện Kim Quang. Đến nay, mới đặt Phi Võ ti lực sĩ 100 người, phụng mệnh túc trực cung Đoan Khang, cũng như thể lệ lực sĩ túc trực điện Kim Quang. Bổ dụng Nguyễn Tông làm đô phi võ lực sĩ nội sứ trong ti Phi Võ, Nguyễn Công Luận làm Phi Võ lực sĩ nội sứ.
Lời chua - Lực sĩ 10 ti túc trực điện Kim Quang: Xem Lê Thánh Tông năm Quang Thuận thứ 8 (Chb. XX, 31 ).
Đặt hai giám ti Ngự tượng và Ngự mã.
1 Nay thuộc tỉnh Lào Cai.
Tính nhà vua thích d ũng lực, nhân đi tế yết giao đàn trờ về, cỡi voi vào cửa Đông Hoa, sai quân các ti và quân các vệ trong Ngũ phủ, quản lãnh voi công dẫn đến trước mặt vua để ứng tuyển, đặt hai giám ti Ngự tượng và Ngự mã; quân sĩ ở ti Ngự tượng đội mũ màu thủy ngân, vẽ hoa kim quỳ, quân sĩ ti Ngự mã đội mũ màu thủy ngân, vẽ hoa hồng quy. Mỗi ngày, sai hai viên giám quân đấu sức với nhau; hai viên cầm gậy đánh nhau từ cửa Thanh Dương đến ngoài cửa Thái Miếu, nhà vua tới xem, lấy làm thích thưởng cho tiền và lụa.

T ừ sau khi lên ngôi, nhà vua mỗi đêm cùng cung nhân vui đùa uống rượu quá độ. Khi rượu say, liền giết cung nhân đi. Lúc ấy quyền bính về tay ngoại thích: mặt đông thì ngoại thích ở Hoa Lăng, mặt nam thì ngoại thích ở Nhân Mục, mặt bắc thì ngoại thích ở Phù Chẩn, đều cậy quyền thế ức hiếp trăm quan, mượn mánh khóe để đòi của báu; lại còn giết hại sinh dân, của cải vật dụng ở dân gian cướp lấy đến hết. Muôn dân oán hờn mà nhà vua không biết. Nhà vua lại đem lòng nghi ngờ ghen ghét bầy tôi, người nào ngày trước không phụ họa với mình thì thường thường giết đi; mặt khác, lại bí mật sai người trong cung là Nguyễn Đình Khoa thân hành dò xét các chú và anh em: Kinh vương^1 sợ vạ lây, phải đi trốn tránh, không biết đi đâu; Giản tu công Oánh^2, là chỗ con chú con bác, cũng bị bắt giam vào ngục. Vì thế, ai cũng lo sẽ nguy hiểm đến tính mạng, càng nghĩ đến việc nổi loạn.
Lời chua - Hai giám ti Ngự tượng và Ngự mã: Số quân bao nhiêu, nay không khảo cứu được.
Hoa L ăng và Phù Chẩn: Xem năm Đoan Khánh thứ nhất (Chb. XXV. 20 ). Nhân Mục: Xem năm Đoan Khánh thứ 2 (Chb. XXV. 22 ).
Giản tu công Oánh: Con thứ 2 Kiến vương Tân, tức Tương Dực đế sau này.
Hạ lệnh cho bọn đô đốc Lê Tử Vân và Vũ Cảnh đi chinh lý xếp đặt công việc ở Quảng Nam.
Tr ước kia, Lê Thánh Tông đi đánh Chiêm Thành, bắt được Trà Toại và vợ con hắn^3 mang về an trí ở ngoài cửa Bảo Khánh gần 30 năm; Trà Toại mất, đến khoảng niên hiệu Cảnh Thống^4, con Trà Toại là Trà Phúc lấy trộm hài cốt mang trốn về. Đến nay, những người Chiêm Thành làm nô lệ ở điền trang các nhà công thần thế gia cũng bỏ trốn về nước. Gặp lúc ấy, bọn Ma Mạt, người Chiêm Thành đi biển bị trôi giạt, quan quân nước ta bắt được, Ma Mạt cung xưng: "Năm trước Trà Phúc trốn về, sai con là Mạ La sang cầu viện với nhà Minh và đóng nhiều thuyền chứa lương thảo ". Vì cớ ấy, nhà vua hạ lệnh cho bọn Vũ Cảnh đi kinh lý xếp đặt công việc ở Quảng Nam. Nhà vua hạ chiếu bắt người Chiêm Thành nào còn bị giam giữ đem giết hết.
Lời chua - Quảng Nam: Xem Lê Thánh Tông, năm Hồng Đức thứ 2 (Chb. XXII, 7, 10 ).
Chiêm Thành: Tức Lâm Ấp, xem thuộc Tấn, Mục đế, năm Vĩnh Hòa thứ 9 (Tb, III, 20,21 ).
Tháng 9, mùa thu. Định rõ lại niên hạn tư cách lựa chọn cất nhắc giám sinh và nho sinh.
D ương Đức Giản, Lại khoa đô cấp sự trung, dâng sớ nói: "Năm Hồng Đức thứ 7 (1476) có chiếu chỉ: Phàm Giám sinh ở Quốc Tử giám sung vào tam xá sinh mà tuổi từ 30 trở lên, mới được lựa chọn bổ dụng ". Đến năm Hồng Đức thứ 8 (1477) lại có sắc chỉ: "Nho sinh ở Chiêu văn quán, Tú Lâm cục đã lâu năm, mà có tài cán và thi hội trúng một, hai, ba kỳ, đều được cất nhắc bổ dụng, không câu nệ vào niên hạn ". Và xét giám sinh, nho sinh tuổi chưa đến 30, sung bổ chưa đầy 15 năm, mà chỉ dựa vào việc thi hội trúng một, hai, ba kỳ, thì thường có người cầu may để tiến thân, như thế, phần nhiều có điều không tiện. Xin từ nay, giám sinh, nho sinh tuổi từ 30 trở lên, mới được sung bổ, lại phải sung bổ đủ 15 năm trở lên, mới được lựa chọn cất nhắc

1 Tên là Kiện con út thánh Tông, em Hiến Tông và là chú Uy Mục đế.
2 Con Kiến vương Tân, cháu Thánh Tông.
3 Xem thêm chính biên quyển XXII, tờ 28.
4 Niên hiệu Lê Hiến Tông (1498- 1504 ).

Đế n nay, nhà vua hạ lệnh cho bọn Ninh quận công Lê Quảng Độ bàn định lại: giám sinh trong Quốc Tử giám, người nào thi hội nhiều lần trúng được ba kỳ, ở Giám được 15 năm trở lên mà sung vào thượng xá sinh, thì tiến dẫn lựa chọn, sẽ cất nhắc giữ các chức thủ lĩnh, bạn độc, trưởng sử và huấn đạo; còn người nào nhiều lần thi hội trúng ba kỳ, đã ở Giám đũ 15 năm mà chưa được sung vào thượng xá sinh, và người nào một lần thi hội trúng ba kỳ mà ở Giám đã được 18 năm trở lên, thì lựa chọn cất nhắc giữa các chức cáp môn, tự ban và giảng dụ.

"Quan viên t ử, quan viên tôn sung vào nho sinh ở Chiêu văn quán, Tú lâm cục, mà thi hội trúng ba kỳ đã ở quán hoặc cục đủ 15 năm trở lên và người trúng một kỳ mà ở quán hoặc cục đã đủ 18 năm trở lên, thì lựa chọn bổ dụng các chức chăn dân^1 hoặc thủ lĩnh; người nào lâu năm mà có tài cán, dầu không trúng ba kỳ thi hội mà ở quán hoặc cục đã đủ 25 năm trở lên, thì lựa chọn cất nhắc giữ chức tá nhị^2ở châu hoặc huyện.
Thân thuộc dòng dõi của Hoàng hậu và con cháu của bầy tôi có công khai quốc, thì sung vào nho sinh quán Chiêu văn theo như thể lệ cũ ".
Lời chua - Tam xá sinh: Xem Lê Thánh Tông, năm Hồng Đức thứ 14 (Chb. XXIII, 39 - 40 ).
Chiêu v ăn quán, Tú Lâm cục: Xem năm Hồng Đức thứ 8 (Chb. XXIII, 6 ). Tháng 10, mùa đông. Sao chổi xuất hiện ở phương tây.
Sao chổi xuất hiện 10 ngày mới lặn.
Tháng 11, mùa đông. Có sắc trắng xuất hiện ở phương tây - nam.
Sắc trắng hình như cái kiếm, dài hơn một trượng.
Tôn thất Giản Tu công là Oánh làm phản.

Lúc ấy nhà vua đuổi các người tôn thất và công thần về Thanh Hóa. Uy quyền của bọn ngoại thích là Khương Trùng và Nguyễn Bá Thắng làm nghiêng lệnh cả trong triều đình và ngoài các địa phương, chúng tự tiện làm oai làm phúc; dân gian không có kế gì xoay sở được tay chân, thiên hạ mất hết hi vọng. Nguyễn Văn Lang lấy thân phận là họ thân của Nguyễn Thái hậu cũng bị đuổi. Người đại thần trong họ tôn thất là Nghi quận công Lê Năng Cẩn không được hài lòng, bèn gởi cho Văn Lang bài thơ bảo đem quân giết hết bè đảng bạo nghịch. Văn Lang bèn đem nô bọc người Chiêm Thành là Chế Mạn cùng Vũ Bá, Vũ Tiếp hiệu triệu nhân dân ba phủ thuộc Thanh Hóa hội hợp ở thành Tây Đô, rồi đem quân chấn giữ cửa biển Thần Phù. Gặp lúc ấy, Giản Tu Công tên là Oánh trước bị giam trong ngục, Oánh đem nhiều lễ vật đút lót cho người canh ngục, được thoát ra, trốn về Tây Đô. Khi Oánh đi đến cửa biển Thần Phù, Văn Lang đón rước lập làm minh chủ^3. Nhân đấy, Oánh đem đại thần là bọn Nguyễn Diễn, Ngô Khế, Nguyễn Bá Cao, Lê Trạm cùng những viên quan ở Thanh Hóa là tổng binh thiêm sự Nguyễn Bá Tuấn, thừa tuyên sứ Lê Tung, tham chính Nguyễn [Thì] Ung cùng nhau khởi binh, sai Lương Đắc Bằng làm tờ hịch dụ bảo đại thần trăm quan, rồi giả xưng là Cẩm Giang vương, kéo lá cờ chiêu an, tiến quân đến sát Đông Kinh.
Lời chua - Nguyễn Văn Lang: Người xã Gia Miêu huyện Tống Sơn, là con Thái úy Nguyễn Đức Trung.
1 Xem chú thích số 1 chính biên quyển XXIV, tờ 40.
2 Xem chú thích số 2, chính biên quyển XXIV, tờ 16.

3 Ngày trước, những người cùng một chí hướng với nhau, hội hợp để khởi binh chống lại bọn vua chúa lúc bấy giờ, trước hết, họ lập đàn tế lễ uống máu ăn thề, trong số những người ấy, người nào được mọi người kính mến thì được suy tôn lên làm chủ việc tế lễ thề nguyền gọi là minh chủ.
Nguyễn Bá Tuấn: Người xã Đại Lạc, huyện Vũ Ninh, đỗ tiến sĩ khoa Kỷ Mùi (1499) năm Cảnh Thống đời Lê Hiến Tông, sau đổi tên là Bá Thuyên.
Nguyễn [Thì] Ung: Người xã Đa Ngưu, huyện Tế Giang, đỗ đồng tiến sĩ khoa Quý Sửu (1493) năm Hồng Đức đời Lê Thánh Tông.
C ẩm Giang vương: Tên Sùng, con trưởng của Kiến vương Tân. Sùng bị Uy Mục đế giết, lúc Tương Dực đế lên ngôi vua, truy phong là Trang Định đại vương, kịp lúc Chiêu Tông lên ngôi, truy tôn là Minh tông triết hoàng đế.

L ương Đắc Bằng: Người xã Hội Triều, huyện Hoằng Hóa, đỗ đệ nhất giáp tiến sĩ cập đệ đệ nhị danh (tức bản nhản ) khoa Kỷ Mùi (1499) năm Cảnh Thống đời Lê Hiến Tông.
Ba phủ thuộc Thanh Hóa: Hà Trung, Thiệu Hóa và Tĩnh Gia.
Cửa biển Thần Phù: Nay ở xã Thần Phù, huyện Yên Mô tỉnh Ninh Bình. Oánh, tiến quân đến núi Thiên Kiện. Nhà vua sai lũ Lê Võ, Đông nham bá và Dương Trực Nguyên, đô ngự sử, đi đánh. Võ và Nguyên đánh không thắng, bị chết.
Gi ản Tu công Oánh đem quân thủy, quân bộ các dinh cùng tiến: quân thủy kéo đến núi Thiên Kiện. Nhà vua dùng 2 chiếc thuyền nhỏ Hà Thanh và Hải Thanh đi vội đến Thiên Kiện, bắt được một viên tướng trong hàng ngũ quân thủy và chém được 20 thủ cấp đem về ngoài cửa Đông Hoa. Rồi hạ lệnh cho Đông nham bá Lê Võ sung làm tán lý, Ngự sử đài đô Ngự sử Dương Trực Nguyên sung làm ký lục, cùng bọn hữu thị lang Phạm Thịnh và Trần Năng thống lĩnh quân cấm binh cùng các vệ quân Thần Võ, Hiệu Lực, Điện Tiền đi chống cự, nhưng không đánh thắng được.

Lúc ấy thân thích của Oánh có: mẹ là Trịnh Thị, anh là Cẩm Giang vương Sùng, em là bọn Tĩnh lượng công Doanh và Quyên đều ở Đông Đô, nhà vua hạ lệnh cho giết hết. Sau khi Sùng đã bị giết, Oánh còn đem cờ chiêu an của Cẩm Giang vương chiêu dụ bọn tên Võ đầu hàng. Võ đem đầu của Cẩm Giang vương bảo cho Oánh biết và nói rằng: "Nói dối nhau làm gì ? " Bọn Võ tiến đánh, bị chết trận. Bọn Dương Trực Nguyên, Phạm Thịnh và Trần Năng cũng bị chết ở Châu Cầu.

L ời chua - Núi Thiên Kiện: Xem Trần Dụ Tông, năm Đại Trị thứ 5 (Chb. X, 17 ). Cửa Đông Hoa: Ở cửa Đông thành Thăng Long.
Châu Cầu: Nay là xã Châu Cầu, thuộc huyện Kim Bảng, tỉnh Hà Nội^1.
Trần Năng: Người xã Quan San, huyện Thanh Lâm, đỗ tiến sĩ cập đệ đệ tam danh (tức thám hoa ) khoa Quý Sửu (1493) năm Hồng Đức đời Lê Thánh Tông.
M ẹ của Oánh: Theo Đại Việt thông sử của Lê Quý Đôn, thì mẹ của Oánh là Đặng Thị, người xã Thủy Chú, huyện Lôi Dương, con gái của đô đốc thiêm sự Trịnh Trọng Phong. Năm Hồng Đức thứ 15 (1484) được tuyển làm vợ Kiến vương Tân, sinh ra Tương Dực đế. Kịp lúc Tương Dực đế khởi binh. Trịnh Thị bị Uy Mục đế giết; sau Tương Dực đế lên ngôi, truy tôn là Từ Huy hoàng thái hậu.
Doanh và Quyên: Đều là con Kiến vương Tân và là em Tương Dực đế, đều bị Uy Mục đế giết.
Tháng 12, Giản Tu công Oánh giết nhà vua và hoàng hậu Trần Thị, tự lập làm vua.
Quân c ủa Oánh tiến đến làng Bảo Đà và phường Hồng Mai. Nhà vua ra cửa Thanh Dương yên ủy tướng sĩ, lấy kiếm trao cho bọn Trịnh Chí Sâm và Lê Quảng Độ. Một mặt đem vàng bạc tiền lụa trong kho ban cho người phạm tội bị giam mỗi người ba quan và buông tha ra bắt phải đi đánh giặc. Các phạm nhân lạy tạ nhận xong thì họ đều về nhà. Một mặt khác hạ lệnh cho Trung sứ và Hoa văn học sinh đem sắc văn và phù hiệu đến các xứ Lạng Sơn, Thái Nguyên, Tuyên Quang và An Bang đều động lấy mỗi xứ 5000 lính bản thổ đem vào bảo vệ kinh thành. Bọn Trung sứ và Hoa văn học sinh chưa đi đến Bồ Đề, thì quân của Oánh đã tiến đến sát kinh thành, dân chúng đều bỏ trốn; hoàng hậu Trần Thị chạy ẩn núp ở nhà một người dân Hồng Mai, tự thắt cổ chết.
1 Nay thuộc thị xã Phú Lý, tỉnh Hà Nam.
Lê Qu ảng Độ cùng Oánh, người trong thành, người ngoài thành, ứng tiếp lẫn nhau, bắn pháo để báo hiệu. Quân sĩ thì hoặc lấy ngọn tre hoặc đẵn cây đánh lẫn nhau để cho các quân sĩ sợ hãi. Nhân đấy, Quảng Độ bắt cóc nhà vua chạy sang mặt bắc.
Khi Oánh vào Đông Kinh, nghe tin mẹ cùng em là bọn Doanh và Quyên, anh là Sùng đều bị giết, sai quan làm lễ táng, tế.
Nhà vua ch ạy đến phường Nhật Chiêu, vệ sĩ đuổi theo bắt được, đem trói ở cửa Lệ Cảnh. Oánh cho tên vệ sĩ ấy là người bất nghĩa, sai đem chém đi. Nhà vua uống thuốc độc tự tử. Oánh căm giận về việc nhà vua giết mẹ cùng anh em của mình, bèn sai người dùng cổ đại bác đem thây đặt ở hỏa khẩu, khi súng nổ, hài cốt bị tan tành, chỉ lấy tro tàn đem về táng ở An Lăng tại làng Phù Chẩn là nơi quê mẹ mà thôi. Oánh giáng tước nhà vua làm Mẫu Lệ Công, rồi lên ngôi hoàng đế, ân xá cho trong nước, đổi niên hiệu là Hồng Thuận.
Lời chua - Xã Bảo Đà: Nay thuộc huyện Thanh Oai, tỉnh Hà Nội^1.
Phường Hồng Mai: Nay đổi Bạch Mai thuộc huyện Thọ Xương, tỉnh Hà Nội^2. Hoa văn học sinh: Xem Lê Thánh Tông, năm Hồng Đức thứ 25^3 (Chb. XXIV, 16, 17 ).
Lạng Sơn, Tuyên Quang, Thái Nguyên, An Bang: Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 19, 29, 30, 31 ).
B ồ Đề: Xem Bình Định vương năm thứ 10 (Chb, XIV, 4 ).
Phường Nhật Chiêu: Ở huyện Vĩnh Thuận, tỉnh Hà Nội^4.
Phù Chẩn: Xem năm Đoan Khánh thứ nhất (Chb. XXV, 19 ).
Truy tôn: cha là Kiến vương Tân làm Kiến hoàng đế, mẹ là Trịnh Thị làm hoàng thái hậu; tặng tước vương cho 3 người: anh và em.
Truy dâng: tôn thụy.
Ki ến vương là Phối thiên dụ thánh ôn lương quang minh văn triết khoan hoằng chương tín tuy hưu mục hiếu Kiến hoàng đế, tôn hiệu Trịnh Thị là Huy Từ trang huệ gia lượng nhu thánh hòa mục tín khiêm minh chính ý thuần phúc khánh hoàng thái hậu; tặng phong: anh trưởng là Cẩm Giang Vương Sùng làm Trang Định đại vương, em thứ là Tĩnh Lượng công Doanh làm Mục ý vương, và em út là Quyên làm Dực Cung vương.

1 Nay thuộc tỉnh Hà Tây.
2 Xem chú thích số 6 chính biên quyển XXIII, tờ 43.
3 Cương mục chép lầm là năm thứ 8.
4 Nay là xã Nhật Tân, huyện Từ Liêm, Hà Nội.

Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục Chính Biên

Quyển thứ 26
Từ Canh Ngọ, Lê Tương Dực đế, Năm Hồng Thuận thứ 2 (1510) đến Kỷ Mão, Lê Chiêu Tông, Năm Quang Thiệu thứ 4 (1519) gồm 10 năm.
Canh Ngọ, Tương Dực đế, Năm Hồng Thuận thứ 2 (1510). (Minh, năm Chính Đức thứ 5).
Tháng Giêng, mùa xuân. Phong quan tước cho bọn Nguyễn Văn Lang cấp bậc cao thấp khác nhau.
Nhà vua đã lên ngôi, bàn luận công trạng, những người bình định họa loạn, phong cho Nguyễn Văn Lang làm Nghĩa quốc công.
- Lê Qu ảng Độ làm Thiệu quốc công.
- Lê Phụ làm Lượng quốc công.
- Lê Bá Lân làm Uy quốc công.
- Trịnh Duy Đại làm Lại quận công^1.
- Trịnh Hựu làm Thọ quận công.
- Lê Mậu Chiêu làm Diên quận công.
- Nguyễn Hoằng Dụ làm An Hòa hầu.
- Trịnh Duy Sản làm Mỹ Huệ hầu.
- Nguyễn Bá Tuấn làm Lễ bộ thượng thư, Do Lễ bá.
- Lê Tung làm Lại bộ thượng thư, Đôn thư bá.
- Nguyễn [Thì] Ung làm Đô ngự sử ở Ngự sử đài, Lương Văn bá.
- Đàm Thận Huy làm Hình bộ thượng thư, Lâm Xuyên bá.
- Lương Đắc Bằng làm tả thị lang bộ Lại

L ại hạ chiếu cho các huyện Yên Ninh, Yên Mô, Phụng Hóa và Gia Viễn thuộc trấn Sơn Nam, phàm người nào có quân công trong khi theo hầu xa giá ở xã Tiêu Viên và Bảo Đà đều được ban thưởng tùy theo công trạng khác nhau.
Lời chua- Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 17- 18, 25- 28 ).
Ph ụng Hóa: Tên huyện, thuộc phủ Thiên Quan, tỉnh Ninh Bình. Gia Viễn: Tên huyện, thuộc phủ Yên Khánh, tỉnh Ninh Bình.
Bảo Đà: Tên xã. Xem Uy Mục đế, năm Đoan Khánh thứ 5 (Chb. XXV, 36 ). Yên Ninh: Nay thuộc huyện Yên Khánh.
Yên Mô: Nay là huyện Yên Mô. Cả hai đều thuộc tỉnh Ninh Bình. Tiêu Viên: Tên xã, thuộc huyện Hoài An, phủ Ứng Hòa, tỉnh Hà Nội^1. Trịnh Hựu: người xã Kim Bôi huyện Vĩnh Lộc.
Trịnh Duy Đại: Người xã Thủy Chú, huyện Lôi Dương.
Trịnh Duy Sản: Em Duy Đại.
Nguyễn Hoằng Dụ: Con Nguyễn Văn Lang.
1 Việt sử thực lục chép Văn quận công.
Nguyễn Bá Tuấn: Người xã Đại Lạc, huyện Vũ Ninh, Bá Tuấn, sau đổi tên là Bá Thuyên, đỗ tiến sĩ khoa Kỷ Mùi (1499) năm Cảnh Thống đời Lê Hiến Tông.
Lê Tung: Ng ười xã Yên Cừ, huyện Thanh Liêm, nguyên họ Dương, tên là Bang Bản, sau được ban cho họ của vua, đổi tên là Tung, đỗ tiến sĩ khoa Giáp Thìn (1484) năm Hồng Đức đời Lê Thánh Tông.
Đàm Thận Huy: Người xã Ông Mặc, huyện Đông Ngàn, đỗ tiến sĩ khoa Canh Tuất (1490) năm Hồng Đức..
Bắt đầu đặt chức đề lãnh ở 4 cửa thành.
Đặ t chức chưởng đề lãnh, đồng đề lãnh và phó đề lãnh, đều dùng chức quan trong hàng võ hàm tòng nhất, nhị phẩm để quản lãnh việc quân ở 4 cửa thành: Phàm những việc tuần phòng nã bắt kẻ gian, tra hỏi kiện tụng và các việc ngăn cấm hỏa tai, việc cầu cống đường sá đều do viên đề lãnh chịu trách nhiệm.
Tháng 2. Sai sứ thần sang nhà Minh.
Nhà vua sai bọn Đàm Thận Huy, Hình bộ thượng thư, Nguyễn Văn Thái, Đông các hiệu thư, và Lê Thừa Hưu, Binh khoa cấp sự trung, sang nhà Minh xin phong tước.
Lời chua - Nguyễn Văn Thái: Người xã Tiền Liệt, huyện Vĩnh Lại, đỗ tiến sĩ khoa Nhâm Tuất (1502) năm Cảnh Thống đời Lê Hiến Tông.
Lê Thừa Hưu: Người xã Đông Ninh, huyện Hưng Nhân, đỗ tiến sĩ khoa Kỷ Mùi (1499) năm Cảnh Thống.
Tháng 4, mùa hạ. Bọn hoạn giả Nguyễn Khắc Hài nổi loạn, bị giết chết.
Nhà vua m ới lên ngôi, lòng người chưa ổn định. nguyễn Khắc Hài, thái giám trong cung, ngầm có chí bạn nghịch. Một đêm, vào trống canh hai, nhà vua ra chơi cung Trùng Hoa, rồi lại đi chơi các điện Vạn Thọ, Kính Thiên và Cẩn Đức cùng bầy tôi theo hầu làm thơ xướng họa. Sau, Nguyễn Lĩnh, bầy tôi trong điện, lại rước nhà vua đến chơi ao sen. Lúc ấy bọn Khắc Hài ở trong cung lẻn ra, rước Hoa Khê vương tên là Tùng lập làm vua giả. Nhà vua được tin có biến động, bèn hạ lệnh cho bọn Thọ quận công Trịnh Hựu đem quân đánh dẹp, đuổi đến phường Đông Hà giết được Khắc Hài và quá nửa đồ đảng của hắn. những đồ đảng còn sót lại sang qua sông chạy lên núi Tam Đảo. Trịnh Hựu sai tì tướng đuổi đánh, giết hết bọn này.
Lời chua - Vạn Thọ và Kính Thiên: Đều xem Lê Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ nhất (Chb, XV, 14 ).
C ẩn Đức: Xem năm Quang Thuận thứ 6 (Chb, XIX, 33 ).
Núi Tam Đảo: Xem Lê Nhân Tông năm Thái Hòa thứ 7 (Chb, XVIII, 18 ). Đông Hà: Tên phường, thuộc huyện Thọ Xương, phủ Hoài Đức, tỉnh Hà Nội^2.
1 Nay thuộc huyện Ứng Hòa tỉnh Hà Tây. 2 Nay thuộc quận Hoàn Kiếm, Hà Nội.
Đạ i xá.
Đặt vệ quân Thiên Võ và Thánh Oai.
Đặt hai vệ Thiên Võ và Thánh Oai, ban thứ ở trên vệ Cẩm Y và Kim Ngô. Đổi hiệu lệnh lực sĩ làm thể sát lực sĩ; các vệ quân này đều túc trực ở điện Kim Quang.
Đặt lại tu Thường Xuyên xá nhân. Hồi đầu năm Quang Thuận (1460- 1469) đặt ti Thường Xuyên xá nhân; Khoảng năm Cảnh Thống (1498- 1504) bãi bỏ; đến nay đặt lại ti này.
Lời chua - Vệ Thiên Võ: Có 8 ti sở thuộc là lực sĩ các ti., Thân tả, Khâm Võ, Hải giá, Khu điện, Thần Nhuệ, Phụng Nhật, Minh Oai và Hùng Tài.
V ệ Thánh Oai: Có 8 ti sở thuộc là lực sĩ các ti: Quyền Hựu, Bảo Oai, Thừa Hà, Chiết Điện, Hiệu Dũng, Quang Đao, Sắc Thiên, và Chính Lực. Chia ra tả và hữu túc trực điện Kim Quang.
Cẩm Y, Kim Ngô, Hiệu Lệnh lực sĩ và Thường Xuyên xá nhân: Đều xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 8 (Chb, XX, 31, 33 ).
Ai Lao xin phụ thuộc vào nước ta. Nhà vua từ chối không nhận.
Cục Mông, người Ai Lao, sai sứ thần đến Nghệ An dâng thư xin nộp giấy cam kết để được phụ thuộc vào nước ta. Nhà vua mới lên ngôi, e rằng họ có ỳ dòm ngó nước ta, nên hạ chiếu chỉ từ chối. Lời chua - Ai Lao: Xem Triệu Việt vương năm thứ hai (Tb. IV, 9, 10 ). Nghệ An: Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb, XXI, 16, 21, 23 ).
Tháng 8, mùa thu. Sao Thái Bạch đi ngang trời.
Tháng 10, mùa đông. Khởi phục^1 Lương Đắc Bằng kiêm chức Đông các học sĩ vào chầu Kinh Diên^2. Đắc Bằng từ chối không phụng mệnh.
Tr ước kia, Đắc Bằng giữ chức Lại bộ tả thị lang, vì có tang xin cáo quan về. Đến nay cho khởi phục. Đắc Bằng lấy cớ chưa đoạn tang, cố ý từ chối; nhân dâng 14 kế hoạch về việc trị bình. Đại lược nói: "Tôi nghe các vua thánh đời xưa không vì thiên hạ đã thái bình mà xao nhãng lòng răn sợ; bầy tôi hiền đời xưa không vì cớ vua mình đã là bậc thánh triết mà quên nhãng lòng khuyên can. Vì thế, nên đời Ngu Thuấn đã là thời đại thịnh trị yên vui, mà Bá Ích trình bày lời khuyên can thì nói: "Chớ ưa thích nhàn rỗi, chớ đắm đuối vui chơi, trong bụng chớ lúc nào trễ biếng công việc, chớ việc gì để bê trệ "3. Lời nói của Bá Ích tỏ ý lo lắng như việc nguy vong sắp xảy đến nơi. Đế Thuấn thu nhận lời nói nầy mà ngăn ngừa những việc đáng ngăn ngừa; do đấy mà Đế Thuấn thành một bậc đại thánh. Đời Hán Văn Đế, nhân dân đã giàu có lại đông đúc, mà Giả Nghị dâng bài sách, quả quyết nói: "Tình thế hiện nay không khác gì đốt lửa ở dưới đống củi (mà người nằm lên trên ), thật đáng sa nước mắt, thật đáng đau lòng^4. Lời nói của Giả Nghị sợ hãi như họa loạn đã nảy mầm ra. Văn Đế thu nhận lời nói ấy, mà lo lắng những việc đáng lo lắng; do đấy mà Văn Đế thành một ông vua hiền.

"B ởi vì, người bầy tôi dâng lời nói, nếu không ân cần, không thống thiết, thì không sao giúp được trí sáng suốt của ông vua thu dùng lời nói của mình, người làm vua nghe lời khuyên, nếu không vui nhận, không ôn hòa thì không sao mở được con đường dâng lời can ngăn của bầy tôi trung trực.

1 Xem chú thích số 2, chính biên quyển XXV, tờ 21.
2 Nơi vua chúa đọc sách.
3 Nguyên Văn: "Võng du du vật, võng dâm vu lạc, vô đại vô hoang: (Thiên "Đại vũ mô" sách Thượng thư quyển 2, tờ 4 ).
4 Nguyên văn: "Thổ hỏa tích tân, khả vị lưu thể, khả vị thống khóc ".

Nay b ệ hạ là bậc đức nhân rộng rãi, độ lượng cao cả, không ưa việc giết hại người, cho nên khôi phục được sự nghiệp đức Cao Tổ^1 cứu sống được tính mạng muôn dân. Nhân dân trong nước, như đương bị treo ngược mà có người cởi dây cho mình, không ai là không vươn vổ lên kiễng chân lên, ngửa mặt để trông mong thành hiệu của chính thể mới, múa hát thịnh trị trong thời thái bình.

Nh ưng, từ khi bệ hạ lên ngôi tới nay, khí hậu chưa được hòa thuận, can qua chưa được dẹp yên, kỷ cương trong triều chưa chấn chỉnh, chính lệnh về quân ngũ chưa sửa sang. Cứ xem ít lâu nay tai biến thường xảy ra, đá ở núi bị sụt lở, tôi e rằng như thế là khí hậu trời đất chưa được điều hòa; kẻ gian tà vụng trộm phát sinh, bọn phản nghịch ngấm ngầm trỗi dậy, tôi e rằng như thế thì dân sự chưa được an ninh. Thế mà bầy tôi trong triều biết mà không nói, họ tự cho kế của họ là hay lắm, nhưng đối với quốc kế thì sao ?

Là m ột bầy tôi cố cựu, tôi tự xét lấy làm hổ thẹn, vì đạo nghĩa người bầy tôi là phải cùng nước chung sự vui buồn. Nay dầu tôi đương ở trong lúc xô gai, tang ba năm chưa đoạn, mà bệ hạ vì nghĩa công, bỏ tình riêng, đặt tôi vào hàng quan hầu chực bên cạnh. Ý bệ hạ là muốn cho tôi có những bàn luận, những mưu mô, để bổ ích cho thiên hạ, giúp rập đời thái bình. Nếu tôi không nói, chỉ trơ trơ theo đuôi người khác, thấy người ta tiến cũng tiến, lui cũng lui, cẩu thả để dung thân, ăn phí hoài bổng lộc, thì tôi sẽ thiếu sót cả trung lẫn hiếu, còn lấy gì để báo đáp ơn huệ của bệ hạ mà hết chức phận người làm tôi được nửa ? Mỗi lần tôi nghĩ đến công việc trong lúc này, thì suốt đêm không ngủ, đến bửa không ăn, tấm lòng kẻ hèn hạ báo đáp ơn vua không thể nào nguôi đi được.

Tôi xin có 14 chính sách v ề việc trị bình, xin kính cẩn tâu bày dâng nộp:
- Hết lòng răn sợ, để dập tắt biến cố tai dị.
- Dốc làm điều hiếu thảo, để khuyến miễn lòng trung hậu.
- Xa bỏ hát hay sắc đẹp, để giữ vững căn bản lòng người.
- Trừ bỏ kẻ gian nịnh, để nguồn gốc phong hóa được trong sạch.
- Dè dặt ban quan tước, để kính cẩn về phép tắt khuyên răn.
- Lựa chọn bổ dụng công bằng, để con đường làm quan được trong sạch.
- Dùng tiền tài có tiết độ, để khuyến miễn phong tục sẻn nhặt, mộc mạc.
- Khen thưởng người tiết nghĩa, để trọng đạo cương thường.
- Cấm ăn của đút, để trừ bỏ thói tham ô.
- Sửa sang vũ bị, để vững vàng hình thế thành hào.
- Lựa chọn người can ngăn ở Ngự sử đài, để cổ vỗ chí khí người mạnh dạn dâng lời nói thẳng.
- Giảm nhẹ việc lực dịch, để hài lòng mong nuốn của dân.
- Hiệu lệnh đúng đắn, để thống nhất ý chí bốn phương.
- Cẩn thận phép tắc, để mở thịnh trị đời thái bình
"Bấy nhiêu chính sách tôi dâng tâu, dám mong bệ hạ soi xét.

Tôi l ại nghe: cổ ngữ nói: "Sô nghiêu chi ngôn, thánh nhân trạch yên ", nghĩa là dầu lời nói của người tầm thường như người hái rau hái củi, nhưng người thánh trí cũng chọn lọc mà dùng; kinh Thư nói: "Tri chi phi gian, hành chi duy gian ", nghĩa là biết được điều phải không khó, thực hành được điều phải mới là khó. Xin bệ hạ chớ cho lời nói của tôi là viễn vông, mà lựa chọn thi hành, răn những điều nên răn, lo những điều nên lo, như thế thì may ra có thể thuận hòa được trời đất, có thể yên vui được lòng người và có thể tiến lên đời thái bình được ".
Nhà vua nhận lời.
1 Chỉ Lê Thái Tổ.
Gia phong Lê Quảng Độ chức Bình chương quân quốc trọng sự, thái tể thái sư, giữ tất cả chính quyền trong nước.
H ồi đầu triều Lê, theo chế độ cũ nhà Trần, đặt chức tướng quốc, gia phong bình chương quân quốc trọng sự. Khoảng năm Hồng Đức (1470 - 1497) thánh Tông định lại tên quan, bãi bỏ chức ấy; đến nay lại đặt và gia phong thái tể thái sư.

l ời cẩn án: - Theo mục "Chức quan chí " trong lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú, thì chức tể tướng: về hồi triều nhà Đinh xếp đặt như thế nào không thể khảo cứu rõ được. Đến Lê Đại Hành mới đặt chức tổng quản giữ mọi công việc trong nước, có lẽ đây là chức tể tướng lúc bấy giờ. Triều Lý, Thái Tổ gọi là tướng công; Thái tông mới đặt chức phụ quốc thái úy nắm chính quyền trong nước, tức là tể tướng; Nhân Tông gia phong phẩm trật của tể tướng là bình chương quân quốc trọng sự, thì chức trách và danh phận càng thêm long trọng.

Tri ều nhà Trần, Thái Tông đổi làm tả hữu tướng quốc kiêm thụ kiểm hiệu đặc tiến khai phủ nghi đồng tam ti bình chương sự; từ năm Kiến Trung (1225 - 1231) trở đi, đều dùng thân vương trong họ tôn thất giữ chức này và gia phong quốc công; còn những người hiền tài ở họ khác, họ xa, dầu được cất nhắc vào địa vị giữ chính quyền cũng chưa từng bao giờ được dự vào hàng bình chương cả. Như thế là có ý chú trọng về việc thân yêu người thân thích của mình; sau đó, họ ngoại chuyên quyền, đi dần đến chỗ thay đổi ngôi vua^1.

Lê Thái T ổ lúc đầu cũng đặt chức bình chương, sau khi bình định cả nước mới đặt chức tướng quốc và gia phong phẩm trật là kiểm hiệu bình chương quân quốc trọng sự, chức trách và danh phận cũng theo như triều nhà Trần; Lê Thánh Tông định tên quan, mới bỏ chức bình chương tướng quốc, không xếp đặt thành tên quan nữa. Đến nay đặt lại chức bình chương phụ tướng, lại có danh xưng là thái tể thái sư. So với trước kia thì chức trách và danh phận của quan bình chương có phần thêm long trọng; nhưng do đấy mà kẻ cường thần chuyên giữ mệnh lệnh trong nước^2, con đường suy loạn bắt đầu từ đây.

D ựng điện Thiên Quang.
Tân Mùi, năm thứ 3 (1512). (Minh, năm Chính Đức thứ 6 ).
Ngày mồng một, tháng giêng, mùa xuân. Nhật thực.
Tháng 2. Nhà vua đi tuần du Tây Kinh.

Nhà vua h ạ lệnh cho Thụy quận công Ngô Bính và Kim nguyên bá Trịnh Bá Quát ở lại Kinh thành, trấn giữ Đông Kinh. Lúc ấy có Thân Duy Nhạc, trước giữ chức đoán sự trong vệ Cẩm Y, cùng bọn Ngô Văn Tổng dấy quân làm loạn ở các huyện Yên Phú, Đông Ngàn, và Gia Lâm thuộc Kinh Bắc, bọn Ngô Bính và Trịnh Bá Quát sai quân đi đánh, bắt được bọn Duy Nhạc, đóng củi giải đến chỗ hành tại, giết chết.
Lời chua - Tây Kinh: Xem Lê Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 3 (Chb. XV, 26 ). Kinh Bắc: Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 16, 18, 28 ).
Đông Ngàn: Tức Cổ Pháp, xem Lê đế Long Đĩnh, năm Cảnh Thụy thứ 2 (Chb. VII, 6 ).
Gia Lâm: Xem Trần Nhân Tông, năm Trùng Hưng thứ nhất (Chb. VII, 34 ).
Yên Phú: Huy ện Yên Phong xưa, thuộc phủ Bắc Giang, khoảng niên hiệu Hồng Đức đổi làm Yên Phú, thuộc phủ Từ Sơn, đến đời Lê Chiêu Tông sau đây khoảng niên hiệu Quang Thiệu (1516 - 1522 ) lại đổi làm Yên Phong.
1 Chỉ Hồ Quý Ly.
2 Chỉ Mạc Đăng Dung.
Thân Duy Nhạc: Người xã Đại Liễn, huyện Vũ Ninh, đỗ tiến sĩ khoa Mậu Thìn (1508) năm Đoan Khánh đời Uy Mục đế.
Trong tháng ấy (tháng 2 ), nhà vua trở về cung.
Nhà vua về đến bến Thúy Ái, lúc ấy gió nổi lên mạnh quá, thuyền nhà vua bị tròng trành. Tháng 4, mùa hạ. Sách Đại Việt thông giám đã biên soạn xong.

Tr ước đây, Vũ Quỳnh, Binh cộ thượng thư, Quốc Tủ giám tư nghiệp kiêm sự quan đô tổng tài, phụng chiếu biên tập sách Đại Việt thông giám, chép từ Hồng Bàng thị đến mười hai sứ quân làm Ngoại kỷ, từ Đinh Tiên Hoàng đến năm thứ nhất Lê Thái Tổ bình định được cả nước làm Bảnkỷ, trình bày rõ ràng theo sự biên niên các triều đại, gồm 26 quyển. Đến nay, biên tập xong, dâng nộp. Sau nhà vua hạ lệnh cho Lê Tung làm bài "Tổng luận ".
Lời chua - Vũ Quỳnh: Người xã Mộ Trạch, huyện Đường Yên, đỗ tiến sĩ khoa Mậu Thìn^1 năm Hồng Đức đời Lê Thánh Tông.
Phong Mạc Đăng Dung tước Vũ Xuyên bá.
Lúc ấy, người giữ việc xem xét khí tượng phần nhiều nói là ở phương đông có khí sắc thiên tử. Nhà vua sai nguyễn Văn Lang đi Đồ Sơn để trấn yểm. Đăng Dung cũng dự vào cuộc đi này mà chung quy không ai nhận biết cả.
Lời chua - Đồ Sơn: Tên xã, thuộc huyện Nghi Dương, phủ Kiến Thụy, tỉnh Hải Dương.
Ban phát Trị Bình bảo phạm (khuôn phép quý báu về việc trị bình ) cho trong nước. Sưu tầm điền lệ đời trước, trích lấy những điều gì có quan hệ đến chính trị, phong tục biên tập làm Trị bình bảo phạm:
- Người bầy tôi thờ vua nên giữ lòng trung thành lương thiện, không nên a dua để mong được vua dung nạp, cầu may tiến lên chức vị, ăn hại bổng lộc triều đình.
- Người trong hoàng tông và bầy tôi có công nên dạo bảo con cháu hiểu biết lễ phép, không nên cậy thế kiêu ngạo, lấn áp ngược đãi với dân thường, hoặc đón đường chặn lối, ăn cướp tài sản của dân.
- Các nha môn trong kinh và ngoài các đạo nên giữ mình đứng đắn để dẫn đầu cho liêu thuộc, kính cẩn chăm chỉ chức phận, không nên theo ý muốn của mình, buông thả tình riêng mà trễ bỏ việc công.
- Bộ Lại nên kính cẩn giữ lẽ công bằng, phải cân nhắc từng người trong khi bổ dụng, phải cẩn thận dè dặt trong việc cấp phát danh vị hoặc đồ dùng^2để cho con đường làm quan được trong sạch.
- Giám sinh, nho sinh, và sinh đồ^3 phải noi theo khuôn phép nhà trường, luyện tập học hành, mong trở thành người tài giỏi, để bổ ích cho công việc trong nước.
- Các quan đề điệu, giám thí và giám khảo^4 nên thể theo ơn đức chí ý của triều đình, giữ lòng công bằng, cốt sao lấy được người có tài thực học, để nhà nước dùng.
Trị bình bảo phạm gồm 50 điều, ban hành trong cả nước.
1 Vũ Quỳnh đỗ tiến sĩ năm Mậu Tuất (1478) Hồng Đức thứ 9. Cương mục chép lầm là Mậu Thìn.
2 Tiêu chuẩn các viên quan được dùng xe, kiệu, võng lọng v.v...
3 Xem lời chua Cương mục, quyển XIX, tờ 21, 22.
4 Các viên chánh phó chủ khảo và các viên được cử đi chấm tuyển học trò trong các khoa thi. Xem thêm lời chua ở Cương mục quyển XXXIV tờ 8.
Tháng 5. Gia phong Lê Ph ụ chức tả bình chương quân quốc trọng sự, nhập nội kiểm hiệu thượng tướng^1; Nguyễn Văn Lang chức khai phủ nghi đồng tam ti bình chương quân quốc trọng sự thừa tướng thượng tể^2.
Tháng 11, mùa đông. Trần Tuân ở Sơn Tây nổi loạn, nhà vua sai Trịnh Duy Sản đi đánh, giết được Trần Tuân.
Tuân, ng ười xã Quang Bị, huyện Bất Bạt, là cháu Trần Cẩn, một viên Thượng thư đã mất, Tuân là người hung hãn chiếm cứ các động ở ven núi vùng Hưng Hóa, tụ tập quân vô lại^3 kể hàng vạn người, tung ra cướp bóc các nơi. Lúc ấy quân của Tuân di chuyển về mặt Sơn Tây, nhân dân ở kinh thành náo động, tranh nhau bồng con bế cái chạy đi nơi khác lánh loạn. Nhà vua sai Mỹ Huệ hầu Trịnh Duy Sản đem quân tiến đánh, bị thua, Duy Sản rút quân về giữ ở xã Đông Ngạc và phường Nhật Chiêu. Quân của Tuân nhân khí thế đương mạnh, muốn tiến sát vào kinh thành. Nguyễn Văn Lang sai quân thân tín ở 6 Vệ Điện Tiền chuẩn bị thuyền của vua, muốn rước vua lánh vào Thanh Hoa; một mặt điều động những người làm thợ tại các sở, bày hàng trận ở Đông Hà, để tỏ cho bên địch biết có quân phòng bị giữ kinh thành. Đến đêm, toán quân này tự nhiên sợ hãi tan vỡ.

Duy S ản thu thập toán quân tan vỡ lại còn được hơn 30 người, họ xé áo làm dấu hiệu, thề đánh nhau với giặc. Hôm ấy, trời đã gần tối, quân của Duy Sản chợt kéo đến trại lũy Trần Tuân. Tuân, mình mặc áo bào đỏ, ngồi trên giường. Duy Sản xông thẳng vào đâm chết. Quân trong trại bèn tan vỡ. Các toán quân nơi khác không biết là Tuân đã chết, cứ tụ hợp như cũ. Nhà vua được tin báo, bèn sai Nguyễn Văn Lang đốc thúc tướng sĩ các dinh hội hợp với toán quân của Duy Sản, nổi trống hò reo tiến đánh, phá tan được bọn này, đuổi đến địa phận xã Thụy Hương và Quả Động, chém giết không biết bao nhiêu mà kể.
Lời chua - Sơn Tây, Hưng Hóa: Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 16, 18, 19, 27, 30 ).
Bất Bạt: Tên huyện, thuộc phủ Quốc Oai, tỉnh Sơn Tây.
Đông Ngạc^4 Thụy Hương^5 Quả Động^6: Đều tên xã, nay thuộc huyện Từ Liêm, phủ Hoài Đức, tỉnh Hà Nội.
Nh ật Chiêu: Xem Uy Mục đế, năm Đoan Khánh thứ 5 (Chb. XXV, 37 ). Phong Trịnh Duy Sản tước Nguyên quận công.

Nhà vua xét công nh ững người đánh được Trần Tuân, tiến phong Trịnh Duy Sản tước Nguyên quận công; những binh sĩ nào theo Duy Sản đánh giặc chém giết được nhiều người, đều giao cho chức đô chỉ huy đồng tri. Việc xét quân công, cứ người nào cắt được nhiều tai giặc thì trao cho chức trọng, bắt đầu từ đây.

Tr ước kia, quân của Trần Tuân tiến sát đến kinh thành, dân chúng phần nhiều bồng con bế cái chạy lánh nơi khác, duy có đại học sĩ là bọn Đỗ Nhạc 11 người vẫn ứng trực ở triều đường, nay nhà vua hạ sắc lệnh cho được dự vào việc nghị thưởng để biểu dương họ.
Lời chua - Đô chỉ huy đồng tri: Theo điển lệ quan chức triều Lê, thì đô chỉ huy đồng tri phẩm trật tòng tam phẩm về hàng quan võ.
Định thể lệ thuế vàng và bạc.
1 Như tể tướng đứng đầu triều.
2 Cũng như tể tướng đứng đầu triều.
3 Người bơ vơ không nương nhờ vào đâu được, không có kế gì sinh sống.
4 Tục gọi là làng Vẽ. Nay là xã Đông Ngạc
5 Tục gọi làng Chèm. Nay thuộc xã Thụy Phương.
6 Nay thuộc xã Xuân Đĩnh. Cả 3 xã đều thuộc huyện Từ Liêm, Hà Nội.

Theo th ể lệ cũ, đồng niên trong nước, thuế vàng: vàng mười hạng tốt (thập thành sắc Kiêm kim ) 460 lạng; vàng nộp để thay thế voi công^1 20 lạng, vàng 10 hạng thường (thập thành sắc kim ) 2863 lạng; thuế bạc 4930 lạng. Đến nay định thể lệ; vàng mười hạng tốt 449 lạng 5 phân 4 hào 6 ly; vàng mười hạng thường 2901 lạng 6 đồng 9 phân 5 ly 1 ti; bạc mười (thập thành hoa ngân ) 6125 lạng 9 đồng 8 phân 8 hào 4 ly.

L ời phê - Lúc ấy đất đai chưa mở rộng, làm gì có số vàng nhiều như thế ? chưa chắc đã đúng sự thật.
Lời chua - Kiêm kim: Thứ vàng tốt, giá vàng này cao gấp đôi giá vàng thường.
Nhâm Thân, năm thứ 4 (1512). (Minh, năm Chính Đức thứ 7 ).
Tháng giêng, mùa xuân. Hạ lệnh cho bọn Đỗ Nhạc tuần hành địa phương Sơn Tây và Hưng Hóa đánh bọn Nguyễn Nghiêm, dư đảng của Trần Tuân, hết thẩy đều bình định được. Tháng 3. Truy lục dụng con cháu những bầy tôi có công khai quốc.
T ờ chiếu nói: Con cháu những bầy tôi có công khai quốc, người nào càn chìm đắm trong hàng quân ngũ thì được phép đem cáo mệnh hoặc sắc văn của ông cha đệ trình để xét thực. Nếu xét thấy là người biết chữ sẽ cho sung vào học sinh quán Chiêu văn; người không biết chữ cho sung vào tuấn sĩ vệ Cẩm Y.

Ng ười thân thích trong hoàng tộc, nhà vua còn phải để tang ti ma^2, nếu người nào chưa được thừa ấm, sẽ chiếu theo thể lệ sung vào tuấn sĩ vệ Cẩm Y, hoặc người nào trước đã sung vào các vệ, nay đều gọi về cho sung vào tuấn sĩ để tỏ lòng ưu đãi quyến chú.
Lời chua - Học sinh, tuấn sĩ: Đều xem Lê Thánh Tông, năm Hồng Đức thứ 8 (Chb. XXIII, 5 ).
Bọn Lê Hi, Trịnh Hưng và Lê Minh Triệt ở Nghệ An nổi loạn. Nhà vua sai tướng đi đánh, giết được bọn này.
B ọn Hi và Hưng dấy quân ở Nghệ An. Nhà vua hạ lệnh cho bọn Khang quận công Trần Nghi và Đông các hiệu thư Trần Dực đi đánh. Binh thuyền của bọn Trần Nghi tiến vào Nghệ An, Hi và Hưng chia quân ra các đạo đằng trước đằng sau đánh khép lại. Thế lực của bọn Trần Nghi không sao địch nổi, phải đi thuyền vượt ra biển, gặp sóng gió đổ thuyền, toàn quân bị chết, Trần Nghi và Trần Dực đều chết đuối ở biển. Bọn Lê Hi nhân thế thắng, tiến quân đến sát huyện Lôi Dương. Nhà vua lại hạ lệnh cho Nguyên quận công Trịnh Duy Sản thống lãnh quan quân, Đỗ Nhạc tán lý việc quân, đem binh sĩ đi đánh, chém được Minh Triệt,, bắt được bọn Lê Hi và Trịnh Hưng đóng cũi đưa về Kinh sư, rồi giết chết.

Tr ước kia được tin bọn Lê Hi xâm phạm sát đến huyện Lôi Dương, nhà vua vội vàng hạ lệnh cho trăm quan hội bàn, điều động họp tập dân tứ chiếng phân phối phụ thuộc vào sổ binh lính các xứ để phòng bị việc đánh dẹp. Đến nay đã đánh tan được giặc, nên buông thả cho bọn này trở về làng cũ.
Lời chua - Lôi Dương: Xem Bình Định vương năm thứ nhất (Chb. XIII, 2 ). Trần Dực: Người xã Ngải Lăng, huyện La Sơn, đỗ tiến sĩ khoa Nhâm Tuất (1502) năm Cảnh Thống đời Lê Hiến Tông.
T ứ Chiếng: Xem Lê Thế Tông năm Quang Hưng thứ 20 (chb. XXX, 21 ). Hạn hán; dân bị nạn đói to.
Khởi công dựng đại điện và cửu trùng đài.
1 Nguyên văn "đại nạp công tượng có lẽ lúc bấy giờ triều đình hạ lệnh cho địa phương nào đó phải nộp voi, nếu không có voi thì phải nộp vàng để thay thế.
2 Tang 3 tháng, một thứ tang nhẹ nhất trong hàng ngũ phục.
Tr ước đây, Vũ Như Tô một người thợ ở Cẩm Giàng, xếp cây mía làm thành kiểu mẫu cung điện lớn trăm nóc, dâng lên nhà vua; nhà vua bằng lòng phong cho Như Tô làm đô đốc đứng trông nom việc dựng hơn trăm nóc cung điện lớn có gác, lại khởi công làm cửu trùng đài. Mặt trước điện đào hồ thông với sông Tô Lịch, vòng quanh khuất khúc, mở thông cửa cống. Nhà vua bất thần ngự thuyền Thiên Quang đi chơi xem suốt ngày đêm. Quân sĩ trong Ngũ phủ làm việc xây đắp chưa được thành công, lại bắt quân sĩ các nha môn ở trong và ngoài kinh thành làm việc lấp hồ, san đất, khi nhà vua đi chơi, thấy người nào làm vừa ý thì thưởng cho thẻ bài vàng hoặc bạc. Có khi công việc đã làm xong rồi lại thay đổi làm lại; sửa sang xây dựng hết năm này sang năm khác. Quân và dân phải đi làm việc bị bệnh dịch, chết mất khá nhiều.
Lời chua - Vũ Như Tô: Ngưòi xã Minh Quyết, huyện Cẩm Giàng. Sông Tô Lịch: Xem thuộc Đường, Mục Tông, năm Trường Khánh thứ 4 (Tb. IV, 31 ).
Tháng 10, mùa đông. Truy trả lại quan chức Ngự sử đài đô ngự sử cho Dương Trực Nguyên.
Tr ước đây, nhà vua dấy quân từ Tây Đô tiến đến núi Thiên Kiện, Uy Mục đế sai Ngự sử đài đô Ngự sử Dương Trực Nguyên giữ chức tán lý việc quân đem quân đi chống cự, vì đánh không được, Trực Nguyên phải tử trận^1. Đến nay, nhà vua khen Trực Nguyên là người trung, nên truy trả lại quan chức.
Lời chua - Núi Thiên Kiện: Xem Trần Dụ Tông, năm Đại Trị thứ 6 (Chb. X, 17 ). Dương Trực Nguyên: Người xã Thượng Phúc, huyện Thượng Phúc, đỗ tiến sĩ khoa Canh Tuất (1490) năm Hồng Đức đời Lê Thánh Tông.
Quý D ậu, năm thứ 5 (1513). (Minh, năm Chính Đức thứ 8 ).
Tháng giêng, mùa xuân. Thừa tướng thượng tể Nguyễn Văn Lang mất.

Nguy ễn Văn Lang là em Trường Lạc hoàng thái hậu. Văn Lang thông hiểu thao lược, sành sỏi phép dụng binh, giỏi cả việc suy nghiệm thời trời, sức có thể đánh được hổ. Trước đây, nhà vua dấy quân ở Tây Kinh, Văn Lang sướng xuất việc nghĩa trước nhất, kéo quân về bình định được Đông Đô; vì có công lớn, được phong tước Nghĩa quốc công. Đến nay Văn Lang mất, được tặng phong tước Nghĩa Huân vương, việc táng, việc lễ đều được dùng lễ nghi của vua chúa và được đúc tượng bằng loại kim.
Sứ thần nhà Minh sang nước ta.
Nhà Minh sai Tr ạm Nhược Thủy, Hàn Lâm viện biên tu, làm chánh sứ và Phan Hi Tăng, Hình khoa cấp sự trung, làm phó sứ, mang sách thư phong nhà vua tước An Nam quốc vương và ban cho một cỗ mũ bì biền^2, một cặp áo thường phục. Sau khi Hi Tăng đã yết kiến nhà vua rồi, ra bảo với Nhược Thủy rằng: "Quốc vương dong mạo đẹp nhưng lệch mình, tính đa dâm, trông như tướng con lợn, chả bao lâu nữa sẽ bị loạn vong ". Khi sứ thần ra về, nhà vua tiễn đưa hành lý khá hậu, nhưng họ đều không nhận. Sau đó, nhà vua sai Nguyễn Trang, Lễ bộ hữu thị lang, Nguyễn Si, Hàn Lâm viện kiểm thảo, và Trương Phu Duyệt, Lễ khoa cấp sự trung, sang nhà Minh đáp lễ và tạ ơn.
Lời chua - Nguyễn Trang: Người làng Thượng Thanh Oai, huyện Thanh Oai, đỗ tiến sĩ khoa Canh Tuất (1490) năm Hồng Đức đời Lê Thánh Tông.
Nguyễn Si: Người làng Lý Hải, huyện Yên Lãng, đỗ tiến sĩ khoa Mậu Thìn (1508) năm Đoan Khánh đời Uy Mục đế.
Trương Phu Duyệt: Người làng Kim Đâu, huyện Thanh Miện, đỗ tiến sĩ khoa Ất Sửu (1505) năm Đoan Khánh.
1 Xem thêm chính biên quyển XXIV, tờ 34.
2 Xem chú thích số 2, chính biên quyển XXIV, tờ 24 về mũ bì biền.
Tháng 2. Dựng điện Mục Thanh và làm hai nhà Giáp Đường ở phía đông và phía tây điện.
Trước kia, sắp đặt bài vị thờ tiên tổ như thế này:
Đ iện Phụng Tiên: ở giữa thờ Thái Tổ Cao Hoàng đế, bên tả thờ Tuyên Tổ hoàng đế, bên hữu thờ Hiển Tổ hoàng đế, phía đông bên tả chỗ đặt bài vị Tuyên Tổ thì thờ Thái Tông, Thánh Tông và Túc Tông, phía tây về bên hữu chỗ đặt bài vị Hiển Tổ thì thờ Nhân Tông, Hiến Tông và Đức Tông.
Nhà Hiếu Kính: về phía đông thờ Hiếu Chiêu đại vương và Quận Ai vương, về phía tây thờ Trung Dũng vương.
Đế n nay, ở đằng trước điện Phụng Tiên dựng điện Mục Thanh và làm hai nhà Giáp Đường ở bên đông và bên tây điện ấy. Bên đông gọi là nhà Chương Đức, để thờ Phụ Chiêu Hiếu đại vương, Quận Ai Vương, Lương Vương, Đường Vương, Diễn Vương, Ứng Vương, và Triệu Vương; bên tây gọi là nhà Chiêu Huân, để thờ phụ Trung Dũng Vương, Cung Vương, Tống Vương, Phúc Vương, Quảng Vương, Trấn Vương, Nghĩa Vương và Kinh Vương.

L ời cẩn án - Thiên "Vương chế " trong sách Lễ Ký chép: "Thiên tử có bảy miếu thờ tiên tổ; ba miếu thờ hàng chiêu^1, ba miếu thờ hàng mục^2, cùng với miếu thờ ông thái tổ là bảy miếu ".
Giải thích lễ nghi chép ở trên, Chu tử dẫn lời bàn của Hán Nho^3để giải nghĩa rằng: "Bảy miếu thờ tiên tổ của thiên tử: miếu ông thái tổ ở phương bắc, ông tổ nào là vị vua được phong trước nhất thì thờ ở miếu ấy; bên tả miếu ấy là miếu thờ hàng chiêu; bên hữu miếu ấy là miếu thờ hàng mục, theo thứ tự mà hướng mặt về phương nam. nói riêng về nhà Chu, họ lấy ông Hậu Tắc là vị vua được phong đầu tiên làm thái tổ. Bài vị của thái tổ dẫu trăm dời cũng không di dịch, còn về hàng chiêu, hàng mục nếu đã xa đời quá thì thay đổi bài vị đi. Về bên hàng chiêu, nếu bài vị ông vua đời thứ hai mà thay đổi đi, thì đem bài vị ông vua đời thứ sáu thờ phụ vào hàng ấy; về bên hàng mục, nếu bài vị ông vua đời thứ ba thay đổi đi, thì đem bài vị ông vua đời thứ bảy thờ phụ vào hàng ấy. Chỉ có Văn vương và Vũ vương bắt đầu chịu mệnh trời làm thiên tử, công lao đáng được tôn kính, thì dầu xa đời nhưng vẫn không thay đổi bài vị, bởi thế, nên về sau nhà Chu lại dựng thêm hai miếu thờ Văn vương và Vũ vương làm "miếu bất diêu "4, mà những bài vị thờ ở miếu bên cạnh không được dự thờ ở miếu ấy. Từ đời nhà Hán, nhà Đường trở về sau, mỗi đời có một chế độ riêng, châm chước thêm bớt, theo thời để thay đổi cho thích hợp, nhưng ý nghĩa chính thì đều không vượt qua nghi lễ đã nói trên.
Nhà Lê, về miếu thờ tiên tổ không rõ ràng, thứ tự hàng chiêu, hàng mục không phân biệt. Trước kia dựng một điện Phụng Tiên, thờ Thái Tổ ở giữa; Tuyên Tổ ở phía tả, Hiển Tổ ở phía hữu; bên đông về phía tả chỗ thờ Tuyên Tổ thì thờ Thái Tông, Thánh Tông, và Túc Tông; bên tây về phía hữu chỗ thờ Hiển Tổ thì thờ Nhân Tông, Hiến Tông, và Đức Tông. Này, người con đầu thánh trí đến đâu cũng không bao giờ lại hưởng lễ trước cha. Nay một điện Phụng Tiên, ở giữa dùng để thờ Thái Tổ, mà hai bên tả và hữu thì thờ hai ông tổ, như thế chả phải thờ tự một cách trái ngược à ? Huống hồ Thánh Tông là con Thái Tông mà cũng đặt bài vị ở bàn thờ về phía đông; Hiến Tông đối với Nhân Tông là về hàng cháu^5 mà cùng đặt bài vị ở bàn thờ về phía tây. Thế là nghi lễ gì ? Miếu hiệu Đức Tông, mãi sau này mới được truy tôn, lúc còn sống chưa từng ở ngôi vua bao giờ, cũng đem thăng lên miếu điện, cùng tôn thờ ngang với các vua khác. như thế có hợp lễ không ? Lại còn một việc này nữa: đằng trước điện Phụng Tiên có một nhà Hiếu Kính, chia ra bên đông bên tây để thờ các vị được phong tước vương, thì việc này lại rất là lầm lẫn càn rỡ. Còn như việc Tương Dực đế dựng điện Mục Thanh ở đằng trước điện Phụng Tiên, làm nhà giáp đường ở bên đông, bên tây điện ấy, rồi lại đem thờ phụ các tước vương về ngành thứ, để cùng tế tự chung trong lễ tiết hàng năm, thì việc thất lễ này là do thất lễ từ trước để lại, không cần phải biện luận làm gì nữa!
Lời chua - "Đế hệ truyện " trong Thông Sử của Lê Quý Đôn chép:

1 Hàng Chiêu thờ những vua đời thứ hai, thứ tư, và thứ sáu; hàng mục thờ những vua đời thứ ba, thứ năm và thứ bảy. Vì chia ra hàng chẵn hàng lẽ như thế, nên ở dưới đoạn văn này mới chép bài vị ông vua đời thứ hai thay đổi đi, thì đem bài vị vua đời thứ sáu thờ phụ vào nếu bài vị vua đời thứ ba thay đổi đi, thì đem bài vị vua đời thứ bảy thờ phụ vào.

2 Nt.
3 Tức Lưu Hâm, người đời Tây Hán.
4 Ngôi miếu thờ bài vị không bao giờ di dịch. (Những chú thích trên, chúng tôi tham khảo sách Lễ Ký đại toàn quyển V, tờ 25, 26 ).
5 Hiến Tông là con Thánh Tông; Thánh Tông và Nhân Tông đều là con của Thái Tông, nên Hiến Tông gọi Nhân Tông bằng chú ruột.
Hi ến Tổ tên húy là Thinh, sinh ra Tuyên Tổ, Tuyên Tổ tên húy là Khoáng, sinh ra Thái Tổ. Chiêu Hiếu đại vương tên là Học, con trưởng của Tuyên Tổ và là anh của Thái Tổ. Quận Ai Vương tên là Tư Tề, con trưởng của Thái Tổ. Cung Vương tên là Khắc Xương, trước phong là Tân Bình vương, Nghi Dân đổi phong là Cung vương. Trung Dũng vương tên là Thạch, con của Chiêu Hiếu đại vương. Lương Vương tên là Thuyên, Đường vương tên là Cảo, Diễn vương tên là Thông, Ứng vương tên là Chiêu, Triệu vương tên là Thoan, Tống vương tên là Tung, Phúc vương tên là Tranh, Quảng vương tên là Táo, Trấn vương tên là Hình, Nghĩa vương tên là Cảnh, Kinh vương tên là Kiện; đều con của Thánh Tông. Đức Tông tức Kiến vương Tông, năm Quang Thiệu thứ 2 (1517) đời Chiêu Tông, truy tôn làm Kiến hoàng đế, miếu hiệu Đức Tông^1.
Tháng 6, mùa hạ. Có thủy tai lớn.
Nước phá vỡ đê ở phường Yên Hoa và thông sang Tây Hồ.
Lời chua - Phường Yên Hoa: Nay là phường Yên Tĩnh, ở huyện Vĩnh Thuận, phủ Hoài Đức, tỉnh Hà Nội^2.
Tây H ồ: Tức Lãng Bạc. Xem thuộc Hán, năm Kiến Vũ thứ 18 (Tb. II, 11 ). Bổ dụng Nguyễn Mậu làm hiến sát Sứ ở Thanh Hoa.

Hàn lâm vi ện kiểm thảo Nguyễn Mậu là người nghiêm thẳng. Nhà vua thường sai người hái lấy hoa gạo, Mậu dâng sớ can, làm trái ý nhà vua, vua sai viên trung sứ đánh đòn. Đến nay cho thăng chức hiến sát sứ ở Thanh Hoa.
Lời chua - Nguyễn Mậu: Người làng Du La, huyện Thanh Hà, đổ tiến sĩ khoa Nhâm Tuất (1502) năm Cảnh Thống đời Lê Hiến Tông.
Giáp Tu ất, năm thứ 6 (1514). (Minh, năm Chính Đức thứ 9 ).
Tháng 2, mùa xuân. Nhà vua đi tuần du Tây Kinh.
Nhà vua tự mình cày ruộng tịch điền, cái cày bị gãy.
Tháng 5, mùa hạ. Sao Thái Bạch xuất hiện ban ngày.
Có thủy tai lớn.
Mực nước tràn lên quá cao, hồ ao trong kinh thành có thứ rắn lớn xuất hiện đến 20 ngày, nhà vua phải cho đốt pháo, mở cờ, đánh trống để khu trừ, sau thứ rắn ấy mới đi.
Đắp thành chặn ngang sông Tô Lịch.
Nhà vua thích m ở mang việc thổ mộc; đắp thành rộng hàng mấy ngàn trượng bao bọc cả điện Tường Quang, quán Chân Vũ và chùa Kim Cổ Thiên Hoa; thành đắp từ phía đông nam đến phía tây bắc, chặn ngang sông Tô Lịch, bên trên đắp hoàng thành, bên dưới mở cửa cống, xây bằng gạcg đá, dùng sắt chắn suốt bề ngang. Lại làm thuyền chiến để đi chơi hồ Tây, bắt phụ nữ cỡi trần bơi chèo để vui chơi thỏa thích.
Lời chua - Điện Tường Quang: Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ nhất (Chb. XIX, 5 ).
1 Hiến Tông là con Thánh Tông; Thánh Tông và Nhân Tông đều là con của Thái Tông, nên Hiến Tông gọi Nhân Tông bằng chú ruột.
2 Nay là phường Yên Phụ thuộc quận Tây Hồ, Hà Nội.
Quán Chân V ũ: Thuộc phường Thụy Chương, huyện Vĩnh Thuận tỉnh Hà Nội^1. Chùa Thiên Hoa: Nay không rõ ở đâu.
Giết hơn 10 người trong họ tôn thất.

Vì nghe l ời tâu bịa đặt của hiệu úy là Hữu Vĩnh (không rõ họ ), nhà vua giết 15 người vào hàng tước vương, tước công trong họ tôn thất. Lại triệu cung nhân của Mẫn Lệ^2 và cung nhân triều trước để tư thông.
Ất Hợi, năm thứ 7 (1515). (Minh, năm Chính Đức thứ 10 ).
Tháng giêng, mùa xuân. Phùng Chương ở Sơn Tây nổi loạn. Nhà vua sai Tướng đi đánh, dẹp yên được.
Phùng Ch ương chiếm cứ núi Tam Đảo nổi loạn. Nhà vua hạ lệnh cho Thụy quận công Ngô Bính và Nguyên quận công Trịnh Duy Sản làm đô tướng, đô ngự sử Phạm Khiêm Bính giữ chứ tán lý quân vụ, đem quân đi đánh. Chương bị thua chạy trốn.
Lời chua - Phạm Khiêm Bính: Người làng Lãm Sơn, huyện Quế Dương, đỗ tiến sĩ khoa Nhâm Tuất (1502) năm Cảnh Thống đời Lê Hiến Tông.
Tháng 2. Nhà vua xem tập trận ở Định Công, rồi vào chơi nhà Lê thị là vợ Uy Mục đế. Lời chua - Định Công: Tên xã, thuộc huyện Thanh trì, phủ Thường Tín, tỉnh Hà Nội^3.
Tháng 8, mùa thu. Có th ủy tai lớn đến mãi tháng 9.
Đặng Hân và Lê Hất ở Thanh Hoa nổi loạn. Nhà vua sai quân đi đánh, dẹp yên được.
Bọn Hân và Hất nổi loạn ở huyện Ngọc Sơn thuộc Thanh Hoa. Nhà vua hạ lệnh cho tướng thống lĩnh quân sĩ và dùng Đỗ Nhạc giữ chức tán lý quân vụ, đi đánh, dẹp yên được.
Lời chua - Ngọc Sơn: Tên huyện, thuộc phủ Tĩnh Gia, tỉnh Thanh Hóa. Bính Tý, năm thứ 8 (1516). (Từ tháng 4 trở đi thuộc Lê Chiêu Tông năm Quang Thiệu thứ nhất - Minh, năm Chính Đức thứ 11 ).
Tháng giêng, mùa xuân. Trần Công Ninh ở Yên Lãng nổi loạn. Nhà vua tự làm tướng đi đánh, dẹp yên được.
Công Ninh, v ụng trộm chiếm cứ Yên Lãng. Nhân lúc ấy quân các vệ họp cả ở kinh thành, nhà vua bèn hạ lệnh cho Đỗ Nhạc ở lại giữ kinh thành, rồi thân hành đem văn võ đại thần và đô đốc trong năm phủ theo hầu, tiến quân đóng hành tại ở Nhị Hà, ra lệnh cho các tướng qua sông tiến đánh, quân giặc bị thua to. Sau, luận bàn công đánh giặc của tướng sĩ, đều trao cho quan chức cao thấp khác nhau.
Lời chua - Yên Lãng: Tên huyện, thuộc phủ Vĩnh Tường, tỉnh Sơn Tây^4. Nhị Hà: Tức sông Phú Lương, xem Lý Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 2 (Chb, II, 13 ).
Tháng 3. Có thủy tai lớn.
Trần Cao, người Thủy Đường, nổi loạn.
1 Nay là đền Trấn Vũ ở cạnh hồ Tây.
2 Tức Uy Mục đế, sau khi Tương Dực đế đã giết Uy Mục đế, giáng phong làm Mẫn Lệ công.
3 Nay là xã Định Công thuộc huyện Thanh Trì, Hà Nội.
4Đất huyện Yên Lãng cũ, nay thuộc hai huyện Mê Linh (Vĩnh Phúc ) và Sóc Sơn (Hà Nội ).

Cao làm Thu ần Mĩ điện giám thấy lời sấm nói: "Phương đông có khí sắc thiên tử ", bèn ngầm lập mưu làm việc trái phép, dụ dỗ họp tập nhữnh người bỏ làng trốn tránh, giả mạo xưng mình là chắt huyền tôn của vua Thái Tông nhà Trần và là ngoại thích của Quang Thục hoàng hậu. Hắn cùng với con là Cung và đồ đảng của bọn Phan Ất dấy quân ở chùa Quỳnh Lâm, chiếm cứ các huyện Thủy Đường và Đông Triều thuộc Hải Dương. Cao mặc áo màu đen, quân sĩ đều trọc đầu, tự xưng là "Đế Thích giáng sinh "; nhân dân nhiều người đi theo, quân sĩ có đến hàng vạn.

L ời chua - Chùa Quỳnh Lâm: Ở xã Hà Lôi, huyện Đông Triều. Thủy Đường: Xem Đế Duy Phường, năm Vĩnh Khánh thứ 2 (Chb. XXXVII, 16 ). Đông Triều: Xem Trần Đế Ngỗi, năm Hưng Khánh thứ nhất (Chb. XII, 25 ).
Thuần Mĩ điện giám: Không khảo cứu được. Minh sử thông giám kỷ sự chép; Cao giữ chức xã đường thiêu hương quan, không biết có đúng không ?
Tr ần Cao: Người làng Dưỡng Chân, huyện Thủy Đường.
Quang Thục hoàng hậu^1: Người làng Động Bàng, huyện An Định.
Phan Ất: Người Chiêm Thành, có một tên nữa là Đồng Lợi, nguyên là gia nô của Trịnh Duy Đại.
Tháng 4, mùa h ạ. Nhà vua tự làm tướng đi đánh Trần Cao, Cao chạy đến Trâu Sơn. Nhà vua hạ lệnh cho bọn Phùng Trấn, Trịnh Khổng Chiêu và Trịnh Ngạc đem quân đi đánh; bọn này đánh không thắng được, bị tử trận.

Quân s ĩ của Cao kéo từ các huyện Tiên Du, Quế Dương và Gia Lâm, xâm phạm đến bến Bồ Đề, vì mắc sông không qua sang được. Nhà vua thân ngự điện Tường Thọ chỉ huy các tướng là Lại Thúc Mậu Nguyễn Khắc Nhượng và Trịnh Hồng thống lĩnh quan quân, đi dò sang sông đánh ở làng Lâm Hạ. Trần Cao bị thua to, chạy đến Trâu Sơn. Nhà vua hạ lệnh cho Định quận công Phùng Trấn, Diên hưng bá Trịnh Khổng Chiêu và Phú Lộc bá Trịnh Ngạc đem quân đuổi đánh. Phùng Trấn và Khổng Chiêu mắc vào trong trận giặc đều chết. Trịnh Ngạc bị bắt, Trần Cao muốn đem quan chức trao cho Ngạc, nhưng Ngạc không chịu khuất phục, mắng chửi ầm ỹ, rồi bị chết. Nhà vua lại hạ lệnh cho An Hòa hầu Nguyễn Hoằng Dụ đi đánh, Hoằng Dụ đem quân đóng ở dinh Bồ Đề.

L ời chua - Điện Trường Thọ: Tức điện Quỳnh Vân, chưa rõ đích xác ở chỗ nào. Tiên Du: Xem Thục An Dương Vương năm thứ 48 (Tb. I, 16 ). Gia Lâm: Xem Trần Nhân Tông, năm Trùng Hưng thứ nhất (Chb. VII, 34 ). Huyện Quế Dương: Thuộc phủ Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh.
Trâu Sơn: Sử cũ chép chữ "Trâu " là "Ngạc ", thuộc xã Trâu Cầu, huyện Quế Dương, phủ Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh.
Lâm Hạ: Tên xã, thuộc huyện Gia Lâm, tỉnh Bắc Ninh.
Nguyên quận công Trịnh Duy Sản giết nhà vua ở hồ Chu Tước; thừa chỉ Nguyễn Vũ cũng bị Duy Sản giết.
Duy S ản vì thường can ngăn, làm trái ý vua nhà vua tức giận, sai đánh bằng trượng. Duy Sản bèn cùng Lê Quảng Độ, Trình Chí Sâm bàn mưu bỏ vua này lập vua khác. Họ chuẩn bị sửa soạn binh thuyền khí giới, hội hợp ở bến Thái Cực, nói phao là đem đi đánh giặc; rồi nhân ban đêm họ đem quân Kim Ngô hộ vệ hơn ba ngàn người vào cửa Bắc Thần. Lúc lửa cháy, nhà vua ngờ là giặc kéo đến, đi lẻn ra ngoài cửa Bảo Khánh; lúc tờ mờ sáng, đi qua cửa Thái Học đến hồ Chu Tước ở phường Bích Câu, gặp Duy Sản, nhà vua hỏi "giặc ở đâu ". Duy Sản không trả lời, quay mặt đi đằng khác và cười ầm lên. Nhà vua quay ngựa chạy sang mặt tây, Duy Sản sai võ sĩ tên là Hạnh đâm nhà vua ngã ngựa rồi giết đi. Khâm Đức hoàng hậu cũng tự nhảy vào đống lửa để chết. Quân sĩ đai hai thi thể về táng ở lăng Ngự Thiên. Duy Sản truất nhà vua làm Linh Ẩn vương. Nhà vua ở ngôi 8 năm, hưởng thọ 24 tuổi.
1 Vợ Lê Thái Tông, mẹ Lê Thánh Tông.
V ũ, người làng Thiên Mỗ, huyện Từ Liêm, bắt đầu đi theo quân khởi nghĩa^1 của nhà vua, sau làm quan Binh Bộ tả thị lang, rất được nhà vua yêu quý. Thi hội khoa Giáp Tuất (1514), văn của Vũ không trúng cách, nhà vua cho phép thi lại, bèn cất nhắc cho đỗ nhị giáp tiến sĩ. Làm quan, thăng dần đến Hình bộ thượng thư Kiêm Bảo Thiên điện đông các đại học sĩ Hàn Lâm viện thừa chỉ vào chầu Kinh Diên, ngày đêm Vũ ở trong nội điện uống rượu, đánh bạc, bị người đời khinh rẽ. Đến lúc nghe có binh biến, hắn bảo con hắn rằng: "Ăn lộc của vua, phải chết với hoạn nạn của vua ", rồi vội vàng đi theo nhà vua, nên cũng bị Duy Sản giết.
Lời chua - Bến Thái Cực: Thuộc phường Thái Cực, huyện Thọ Xương, phủ Hoài Đức, tỉnh Hà Nội^2.
Ph ường Bích Câu: Thuộc huyện Vĩnh Thuận, phủ Hoài Đức, tỉnh Hà Nội^3. Hồ Chu Tước: Thuộc phường Bích Câu.
Ngự Thiên: Xem Lý Anh Tông, năm Đại Định thứ 17 (Chb. V, 8 ).

Khâm Đức hoàng hậu: Truyện Hậu Phi [trong thông sử] của Lê Quý Đôn chép. Hậu họ Nguyễn, con gái viên quản lãnh ở làng Văn Giang. Về sau đặt tên thụy là Đôn Tiết.
Trình Chí Sâm: Người làng Khúc Phố, huyện Vĩnh Xương, đỗ đồng tiến sĩ khoa Đinh Mùi (1487) năm Hồng Đức đời Lê Thánh Tông.
Hạnh: Sử cũ không chép rõ họ.
Trịnh Duy Sản rước tên Y, con trưởng của Cẩm Giang vương, vào triều đường lên ngôi vua, rồi đem đi Tây Kinh.
Duy S ản họp tôn thất và đại thần bàn định lập Quang Trị, con Mục Ý vương, nhưng Vũ Tá hầu Phùng Mại tranh luận, nên lập tên Y là tằng tôn (chắt ) của Thánh Tông và là con của Cẩm Giang vương Sùng. Tường quận công Phùng Dĩnh sai lực sĩ giết Phùng Mại ở nhà nghị sự, bèn lập Quang Trị mới 8 tuổi, lập làm vua được 3 ngày, chưa kịp đổi niên hiệu, thì Trịnh Duy Đại rước vào Tây Kinh.

Nguy ễn Hoằng Dụ đóng quân ở Bồ Đề, được tin Duy Sản bạo nghịch giết vua, liền đem quân qua sông, đốt hết phố xá trong kinh thành, chém Vũ Như Tô ở ngoài cửa thành. Lúc ấy Như Tô đương coi làm mấy nóc nhà đại điện chưa xong thì bị giết, mọi người đều chỉ trích chê cười, có người nhổ nước bọt vào thây của hắn.

B ấy giờ Duy Sản lại cùng Lê Nghĩa Chiêu và tôn thất, đại thần những người vào hạng có công, hạng cố cựu rước tên Y lập làm vua. Y mới 14 tuổi. Bọn Duy Sản và Chiêu Nghĩa thấy kinh thành đã bị tàn phá, bèn cùng nhau rước vua về Tây Kinh. Quang Trị sau bị Duy Đại giết.
Lời chua - Mục Ý vương: Tên là Doanh, con của Kiến vương Tân, và là em của Cẩm Giang vương Sùng.
Trần Cao xâm phạm vào kinh thành. Đô lực sĩ Thiết Sơn bá Trần Chân dấy quân đánh Cao, nhưng không thắng được.
Nhà vua đã về Tây Kinh, Lê Quảng Độ bỏ chạy, đầu hàng Trần Cao. Nhân dân rối loạn, tranh nhau lấy vàng bạc của cải và đồ vật, vì thế cung điện kho tàng thành ra trống rỗng.
1 Quân của Giản Tu Công Oánh (tức Tương Dực đế ) nổi lên đánh giết Uy Mục đế.
2 Nay là phố Hàng Đào, Hà Nội.
3 Nay thuộc quận Đống Đa Hà Nội.

Nhân đấy Trần Cao sang qua sông, bèn vào chiếm cứ kinh thành, tiếm xưng niên hiệu là Thiên Ứng, ngự triều xưng làm vua, dùng Lê Quảng Độ xếp đặt công việc trong nước. Trần Chân họp tập thống suất bọn dũng sĩ cũ cùng con em trong nhà, binh tráng trong làng được mấy ngàn người, đóng ở chợ Hoàng Hoa, để mưu tính công việc đánh giặc. Trần Cao được tin, sai đồ đảng là Phan Ất từ làng Bảo Đà huyện Thanh Oai tiến quân; Trần Chân từ làng Dư Dụ huyện Thanh Đàm đem quân đón đánh. Trần Chân tiến đến xạ đôi (mô đất để tập bắn ) cố sức đánh nhau với Phan Ất, khí giới đều hết phải lấy mảnh cong mảnh lọ để ném. Răng và miệng Trần Chân bị thương nặng, Chân lại thấy rằng toán quân của mình chơ vơ khó có thể đánh lâu được, bèn nhân đêm rút quân đến chợ Hoàng Hoa.
Lời chua - Chợ Hoàng Hoa: Thuộc trại Ngọc Hà, huyện Vĩnh Thuận, phủ Hoài Đức, tỉnh Hà Nội.
Thanh Oai: Xem Bình Định vương năm thứ 9 (Chb. XIII, 31 ). Thanh Đàm: Tức Long Đàm, xem Trần Thái Tông, năm Thiên Ứng Chính Bình thứ 14 (Chb. 6, 26 ).
D ư Dụ: Tên xã, thuộc huyện Thanh Đàm.
Xạ Đôi: Ở trại Giảng Võ, huyện Thuận Xương, tỉnh Hà Nội^1.
Trần Chân: Người xã La Khê, huyện Từ Liêm, là con nuôi Trịnh Duy Sản.
Nhà vua tự làm tướng đánh Trần Cao. Cao thua chạy. Nhà vua về Đông Kinh, đổi niên hiệu và đại xá cho trong nước.
Nhà vua t ừ Tây Kinh thống suất quân ứng nghĩa ở 3 phủ Thiệu Thiên, Hà Trung và Tĩnh Gia, phân phối sai: Nguyên quận công Trịnh Duy Sản do đường Thiên Quan và Ứng Thiên tiến quân; An Hòa hầu Nguyễn Hoằng Dụ do đường Trường Yên và Lỵ Nhân tiến quân; ở chính doanh thì Phú bình hầu Nguyễn Văn Lự và Vĩnh hưng hầu Trịnh Tuy thống lĩnh quân thủy, quân bộ đều tiến, kéo thẳng đến Đông Kinh, đưa tờ hịch đi các quận huyện. Nhà vua đến Tiêu Viên, trước hết có Trần Chân đến hành tại bái yết; ở Sơn Nam thì có bọn phó tướng An Tín bá Trịnh Hi, đề sát Lê Sạn, tán lý Lê Dực và ký lục Trương Huyền Linh cũng nỗi dậy, đem quân tiếp tục tiến đến, vây ngoài cửa Đại Hưng. Trần Cao đem quân lên cái lầu ở trước cửa vẫy cở bắn súng để chống cự quan quân. Một lúc thấy quân tam đóa^2 từ Mộng Kiều (cầu Muống ) tiến vào cung Thụy Quang, Trịnh Hi lui dần quân đến xã Hồng Mai, gặp các quân thủy, quân bộ của bọn Hoằng Dụ và Duy Sản, Trịnh Hi lại cùng bọn này đều tiến, bốn mặt vây thành. Trần Cao đóng thành cố giữ, Duy Sản lại tiến đánh góc tây bắc thành. Lúc ấy Hà Công Chân, một đảng giặc ở Sơn Tây, cũng đem quân tiến sát đến chân thành, chợt gặp Duy Sản, Duy Sản ra sức cố đánh, Công Chân thua trận, bị chết, Lê Liễn tả kiểm điểm, đánh nhau với giặc bị chết ở Dịch Vọng. Trần Cao mở cửa thành chạy, qua sông Thiên Đức, lẩn lút ở Lạng Nguyên.

Lúc ấy, nhà vua đóng ở Thanh Đàm, bọn Nguyễn Ung và Đỗ Nhạc rước vua về Đông Kinh, hạ chiếu đại xá cho trong nước, đổi niên hiệu, lấy năm ấy là năm Quang Thiệu thứ nhất, quan quân lại bắt được đồ đảng Trần Cao là Phan Ất ở Đông Triều, đóng củi đưa về Kinh sư, đem chém ở phường Đông Hà.
Lời chua - Thiệu Thiên, Hà Trung và Tỉnh Gia: Đều tên phủ thuộc tỉnh Thanh Hóa.
Thiên Quan: Tên ph ủ, xem Bình Định vương năm thứ 9 (Chb. XIII, 25 ). Ứng Thiên: Tên phủ, xem Lý Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ nhất (Chb. II, 18 ). Trường Yên: Tên phủ. xem Lý Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ nhất (Chb. II, 11 ).
1 Ngày nay ở gần trại Giảng Võ vó trại Ba Gò, có lẽ là gò tập bắn (xạ đôi ) xưa. 2 Xem lời chua của Cương mục ở dưới.
Lỵ Nhân: Tên phủ, xem Lý Nhân Tông, năm Thiên Phù Duệ Vũ thứ 6 (Chb. IV, 14 ).
Cửa Đại Hưng, sông Thiên Đức: Đều xem Lý thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ nhất (Chb. II, 10, 11 )
Mộng Kiều: Thuộc phường Kim Liên, huyện Thọ Xương, phủ Hoài Đức, tỉnh Hà Nội^1.
Cung Th ụy Quang: không rõ ở đâu.
Hồng Mai: Tên xã, thuộc huyện Thọ Xương, phủ Hoài Đức, tỉnh Hà Nội^2. Dịch Vọng:Tên xã, thuộc huyện Từ Liêm, phủ Hoài Đức, tỉnh Hà Nội^3. Lạng Nguyên: Không rõ ở đâu, có thuyết nói Lạng Sơn, có lẽ là ở đây.
Nguyễn Văn Lự: Người Gia Miêu ngoại trang, huyện Tống Sơn, là em Nguyễn Văn Lang.
Tr ịnh Tuy: Người xã Thủy Chú, huyện Lôi Dương, em họ Trịnh Duy Sản. Lê Sạn: Người xã Vạn Phúc, huyện Thanh trì.
Lê Dực: Người xã Đại Định, huyện Thanh Oai, Sạn và Dực đều đỗ tiến sĩ khoa Nhâm Tuất (1502) năm Cảnh Thống đời Lê Hiến Tông.
Quân Tam Đóa: Tức hạng quân cắt tóc, nhưng vẫn để lại ba chỏm ở trên đầu. Nhà vua hạ lệnh cho bọn Trịnh Duy Sản, Phạm Khiêm Bính và Trịnh Tuy đi tuần hành bình định xứ Hải Dương và Kinh Bắc.
Nhà vua h ạ lệnh cho Trịnh Duy Sản chỉ huy quân thủy, quân bộ các dinh, và Khiêm Bính giữ chức tán lý việc quân, đi tuần hành bình định xứ Hải Dương; Trịnh Tuy, Lại Thúc Mậu và lực sĩ Đàm Cử đi tuần hành bình định xứ Kinh Bắc.
Lời chua - Đàm Cử: Người xã Lãm Sơn, huyện Quế Dương.
Tháng 11, mùa đông. Nhà vua lại hạ lệnh cho bọn Trịnh Duy Sản, Nguyễn Hoằng Dụ, Trịnh Hồng và Nguyễn Khắc Nhượng đem quân đi đánh Trần Cao. Vì bại trận, Trịnh Duy Sản bị Trần Cao giết.

B ọn Duy Sản và Hoằng Dụ tiến quân đóng ở Chí Linh. Duy Sản cùng Trần Cao chống cự với nhau ở chỗ giáp giới xã Nam Giãn. Thấy tên Hạnh, một tì tướng, bị chết ở mặt trận, Duy Sản nổi giận, tiến sát đến nơi, các tướng can ngăn, Duy Sản không nghe, bèn chia đường cùng tiến, tự mình dẫn đầu sĩ tốt. Bên giặc tung quân kỳ binh^4 ra đánh cướp. Duy Sản bị Trần Cao bắt được, đem giết đi, Trần Cao tiến quân thẳng đến Bồ Đề. Nhà vua sai Thiết Sơn bá Trần Chân ra đón đánh, phá tan được. Cao lại lẩn lút ở Lạng Nguyên không dám ra, truyền ngôi cho con là Cung tiếm niên hiệu là Tuyên Hòa. Sau Trần Cao cạo đầu làm sư, trốn tránh được thoát.
Lời chua - Chí Linh: Tên huyện, xem Trần Nhân Tông, năm Thiệu Bảo thứ 4 (Chb. VII, 28 ).
Nam Giản: Tên xã, thuộc huyện Chí Linh.
1 Tức cầu Muống nay thuộc quận Đống Đa , Hà Nội.
2 Nay là phường Bạch Mai thuộc quận Hai Bà Trưng, Hà Nội.
3 Tục gọi làng Vòng, nay là phường Dịch Vọng, quận cầu giấy, Hà Nội.
4 Danh từ gọi một binh chủng có những động tác khác với chính binh. Hạng binh lính này có nhiều mưu chước kỳ diệu để đánh quân địch, khi ẩn khi hiện bên địch không dò biết được.
Đinh Sửu, Lê Chiêu Tông Thần hoàng đế năm Quang Thiệu thứ 2 (1517). (Minh, năm Chính Đức thứ 12 ).
Tháng giêng, mùa xuân. Truy tôn đế hiệu cho ông và cha.
Nhà vua truy tôn: ông là Ki ến vương Tân làm Đức Tông Kiến hoàng đế, cha là Trang định đại vương Sùng làm Minh Tông Triết hoàng đế; rồi hạ lệnh cho Đàm Thận Huy, thượng thư bộ Lễ, định những chữ húy thờ ở miếu. Lại truy tôn Mẫn Lệ công làm Uy Mục đế, Linh Ẩn vương làm Tương Dực đế.
Lời chua - Chữ húy thờ ở miếu: gồm 20 chữ.
Tháng 7, mùa thu. Nguyễn Hoằng Dụ và Trịnh Tuy hai người sửa soạn binh lính đánh lẫn nhau.
Tr ước đây, Hoằng Dụ và Trịnh Tuy đều phụng mệnh vua đánh giặc, kịp lúc về kinh sư, vì nghe lời con em gièm pha, hai người thành ra hiềm khích, Hoằng Dụ thác là có bệnh không vào chầu, đóng quân ở phường Đông Hà, Trịnh Tuy đóng quân ở ngoài thành Đại La, hai người cùng nhau chống cự. Nguyễn Quán Chi, một viên quan trong Lục Khoa^1, đem việc ấy tâu bày. Nhà vua dùng sự tích Giả, Khấu, Liêm, Lạn^2để dụ bảo, nhưng không giải hòa được.

Nguy ễn Văn Lự cùng Trịnh Duy Đại hẹn nhau cùng vào chầu để tâu vua xin đứng hòa giải. Khi đến trước điện. Văn Lự lấy tờ sớ bí mật trong tay áo đưa ra, nói Trịnh Tuy cùng Trịnh Duy Đại bàn mưu với nhau lập Nguyễn Tùng là con Nguyễn Trinh, làm ngụy chúa, định làm việc bạo nghịch lớn. Bấy giờ nhà vua sai bắt Duy Đại cùng đồ đảng của hắn là bọn Trịnh Bá Quát đều đem chém.

Ngày hôm ấy, Hoằng Dụ cất quân đánh Trịnh Tuy ở quãng phường Khúc Phố - Phục Cổ ba lần đánh đều không thắng được. Nguyễn Thế Phó, đồ đảng của Tuy, trúng mũi tên phải rút lui. Tuy bèn bỏ chạy.

Tr ần Chân là người có nghĩa cũ với Tịnh Tuy, cất quân đánh Hoằng Dụ, lại mật hạ trát cho con em các doanh^3ở Sơn Tây cùng đánh, Hoằng Dụ lánh chạy vào Thanh Hoa. Trước kia, khi Hoằng Dụ và Trần Chân đánh nhau đương hăng, gặp lúc trời đã xế chiều, trên không bỗng có đám mây năm sắc xuất hiện ở phương đông, mà mây vàng bay đầy trời, người ta đều lấy làm kỳ quái.
Lời chua - Phường Đông Hà: Xem Tương Dực đế, năm Hồng Thuận thứ 2 (Chb. XXVI, 4 ).
Thành Đại La: Xem thuộc Đường, năm Hàm Thông thứ 7 (Tb. V, 10 ). Vĩnh Xương: Tên huyện, nay đổi làm Thọ Xương, thuộc phủ Hoài Đức, tỉnh Hà Nội^4.
Khúc Phố, Phục Cổ: Đều tên phường, thuộc huyện Thọ Xương.
1 Nguyên văn trong sử Cương mục này chép "khoa đài, Nguyễn Quán Chi ". Chúng tôi nhận thấy khoa là Lục Khoa; đài là Ngự Sử đài, nếu là khoa, đài thì ít nhất cũng phải có 2, 3 người, nay có một Nguyễn Quán Chi mà chép "khoa đài " thì cũng đáng ngờ, nên dịch "viên quan trong Lục Khoa " là theo Việt Sử thực lục chép "khoa quan Nguyễn Quán Chi ".
2 Giả Phục - Khấu Tuân - Liêm Pha - Lạn Tương Như:
Gi ả Phục và Khấu Tuân đều là đại tướng của Quang Vũ nhà Đông Hán, vì Tuân giết một bộ tướng của Phục mà hai người sinh hiềm khích toan đánh chém lẫn nhau. Quang Vũ cho triệu hai người đến trước mặt dụ bảo rằng: "Nay thiên hạ chưa bình định, sao hai con hổ lại đấu chọi với nhau ". Từ đấy Phục và Tuân lại vui vẻ cùng nhau đi chung xe ra về, và kết bạn bè với nhau.

Liêm Pha và L ạn Tương Như người thời Chiến Quốc, đều làm quan nước Triệu; Liêm Pha làm tướng võ, Tương Như làm tướng Văn, chỉ vì ngôi thứ cao thấp mà Liêm Pha toan làm nhục Tương Như, người nhà Tương Như lấy làm hổ thẹn. Tương Như bảo người nhà rằng: "Sở dĩ nước Tần không dám đánh nước Triệu, là vì nước Triệu có hai chúng tôi. Nay nếu hai con hổ đánh nhau, tất nhiên không sống cả được, cho nên tôi cần phải trọng việc nước mà bỏ thù riêng đi ". Khi Liêm Pha nghe được lời nói ấy, thân hành đến nhà Tương Như tạ lỗi và xin kết bạn chí thân.
3 Nguyên văn chép "các doanh tử đệ " tức là những tướng tá binh sĩ thân thiết của mình như ruột thịt, coi như con em trong nhà. 4 Ngày nay chỗ ngõ huyện và ngõ Thọ Xương gần nhà thờ lớn, Hà Nội, tức là huyện Lỵ, của huyện Vĩnh Xương xưa.
Nguyễn Trinh: Người xã Trịnh Mỹ, huyện Lôi Dương là bố phò mã Điển quận công Nguyễn Mậu Tuyên.
Nhà vua sai các tướng đuổi đánh Nguyễn Hoằng Dụ.
Lúc ấy, tuổi vua thì thơ ấu, thế nước thì nguy ngập, các tướng nắm giữ binh quyền đánh chém lẫn nhau. Trần Chân đã đuổi được Nguyễn Hoằng Dụ, cầm quân bảo vệ kinh sư. Nhà vua sai viên tướng mới đầu hàng là bọn Nguyễn Công Độ đem quân bộ và Mạc Đăng Dung đem quân thủy đuổi Hoằng Dụ. Hoằng Dụ chạy vào Thuần Hựu. Quan quân bèn đào mả bố Hoằng Dụ là Nguyễn Văn Lang đem chém đầu. Hoằng Dụ đem quân chống lại và viết thư đưa cho Đăng Dung. Đăng Dung nhận được thư, đóng quân lại không đánh nữa, nhân đấy, Hoằng Dụ được toàn vẹn rút quân.

L ời chua - Thuần Hựu: Tên huyện. Theo Thanh Hoa sách, hồi đầu triều Lê, huyện này gọi là Thuần Hựu, sau đổi làm Thuần Lộc, rồi lại đổi làm Phong Lộc; bản triều, năm Minh mạng thứ 2 (1821) đổi làm Hậu Lộc, thuộc phủ Hà Trung, tỉnh Thanh Hóa.
Tháng 12 nhuận, mùa đông. Lê Quảng Độ nhận tội, nhà vua sai đem giết đi.
Tr ước đây, Trần Cao đem quân xâm phạm vào cung khuyết, Quảng Độ lấy danh phận là thái sư Thiệu quốc công, đón Trần Cao, xin đầu hàng, được Cao ủy thác cho giữ công việc trong nước. Đến nay, bọn tướng trấn thủ là Hà Phi Chuẩn và Nguyễn Lỗ bắt được Quảng Độ đưa về kinh sư; bầy tôi trong triều ở các khoa các đạo thay đổi nhau làm sớ hặc tâu. Vì thế, bèn đem giết đi.
Dân bị đói lớn.
N ăm ấy, trong nước bị đói to, nhân dân chết đói, thây nằm chồng chất lên nhau. Các huyện Đông Triều Giáp Sơn thuộc Hải Dương và huyện Yên Phong, Tiên Du, Đông Ngàn thuộc Kinh Bắc, nạn đói càng dữ hơn.
Lời chua - Tiên Du: Xem Thục An Dương Vương năm thứ 48 (Tb, I, 16 ). Đông Ngàn: Tức châu Cổ Pháp, xem {Tiền} Lê đế Long Đĩnh, năm Cảnh Thụy thứ 2 (Chb. II, 6 ).
Yên Phong: Tức Yên Phú, xem Tương Dực đế, năm Hồng Thuận thứ 3 (Chb. XXVI, 10 ).
Giáp S ơn: Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 8 (Chb. XX, 37 ). Đông Triều: Xem Trần Đế Ngỗi, năm Hưng Khánh thứ nhất (Chb. XII, 25 ). Mậu Dần, năm thứ 3 (1518). (Minh, năm Chính Đức thứ 13 ).
Tháng giêng, mùa xuân. Gia phong Mạc Đăng Dung làm Vũ Xuyên hầu. Tháng 7, mùa thu. Mưa to, gió lớn, sét đánh, nhiều người bị chết.
Giết Thiết Sơn bá Trần Chân. Bọn Hoàng Duy Nhạc, đồ đảng của Trần Chân, nổi loạn, nhà vua đi Gia Lâm.
Tr ước đây, sau khi đã đuổi được Hoằng Dụ, Trần Chân nắm hết quyền binh trong tay, đến Mạc Đăng Dung cũng phải sợ, hỏi lấy con gái Trần Chân cho con trai mình là Đăng Doanh. Lúc ấy có người hiếu sự làm câu sấm rằng: "Trần hữu nhất nhân, vì thiên hạ quân, thỏ đầu hổ vĩ, tế thế an dân " (họ Trần có một người, làm vua thiên hạ, đầu thỏ đuôi hùm, giúp đời yên dân ). Vì cớ ấy, quốc cữu^1 Chử Khải, cùng bọn Thọ quốc công Trịnh Hựu. Thụy quận công Ngô Bính mưu tính với nhau rằng: "Trần hữu nhất nhân " tức là Trần Chân, "thỏ đầu hổ vĩ " tức là cuối năm Dần, đầu năm Mão^2. Bọn này sợ năm Mão sẽ có biến loạn, nên khuyên nhà vua toan tính sớm đi.
1 Vua chúa đời cổ, gọi những người phụ huynh bên họ mẹ mình là quốc cữu.
2 Theo sự suy tính của nhà thuật số: 12 hàng chi cầm tinh 12 con giống; năm Dần cầm tinh con hổ, năm Mão cầm tinh con thỏ.
Đế n nay nhà vua cho triệu Trần Chân vào trong cung cấm, hạ lệnh đóng các cửa thành rồi sai lực sĩ bắt, Trần Chân chạy đến trên thành, người giữ cửa bắt được đem chém. Lúc ấy, bộ tướng của Chân là bọn Hoàng Duy Nhạc, Nguyễn Kính và Nguyễn Áng được tin Chân bị giết, liền đem quân xông vào cửa Đại Hưng, bị người giữ cửa chống cự, không vào được. Nhà vua thống suốt quân sĩ tuần hành trong thành, sai đem đầu Trần Chân giơ lên cho mọi người biết, bọn Kính và Áng rút lui tụ hợp ở Yên Lãng, rồi lại xâm phạm sát vào kinh thành. Đương đêm nhà vua phải chạy đi Gia Lâm lánh nạn, sáng hôm sau đến Dương Quang, vào nhà đô lực sĩ Đàm Cử, quá trưa chưa có cơm ăn, dân chúng tranh nhau đem dâng bánh khoai.

Lúc ấy, Trịnh Tuy đóng ở Sơn Nam, có hơn vạn quân, được tin nhà vua chạy ra ngoài thành, quân sĩ đều giải tán bỏ đi. Do đó, bọn Duy Nhạc đem đồ đảng cướp bóc thả cửa, trong kinh sư thành ra trống rỗng. Nhà vua cho triệu Hoằng Dụ đem quân đánh giặc, nhưng Hoằng Dụ chần chừ, không đem quân đến.

L ời phê - Công việc lúc bấy giờ như thế, không giết Trần Chân, cũng không ngăn ngừa được loạn lạc.
Lời chua - Dương Quang: Tên xã, thuộc huyện Siêu Loại, tỉnh Bắc Ninh.

Gia Lâm: Xem Tr ần Nhân Tông, năm Trùng Hưng thứ nhất (Chb. VII, 34 ). Nguyễn Kính: Người xã Dị Nậu, huyện Thạch Thất.
Tháng 8, sao Thái Bạch đi ngang trên không.
Nhà vua hạ lệnh cho Phạm Kiêm Bính trưng thu, cấp phát lương thực tiếp tế cho quân ăn.
Lúc ấy, Phạm Khiêm Bính, thừa tuyên sứ ở Kinh Bắc đến hành tại bái yết; nhà vua hạ lệnh cho Khiêm Bính trưng thu cấp phát lương thực để tiếp tế cho quân ăn.
Mạc Đăng Dung, xin nhà vua dời đến Bồ Đề; giết bọn Chử Khải và Trịnh Hựu 3 người.
Nhà vua ở Dương Quang, hạ lệnh triệu Đăng Dung ở Hải Dương. Khi Đăng Dung đến, vào bái yết nhà vua, rồi đóng quân thủy ở sông Nhị. Đăng Dung lấy cớ rằng vua ở Dương Quang hơi xa, xin dời đến Bồ Đề để quân thủy hộ vệ chầu chực cho được thuận tiện. Đăng Dung lại mật dụ Kính và Áng. Họ đều nói: "Việc giết chết Thiết Sơn bá^1, là do lời gièm pha của Chử Khải, Trịnh Hựu và Ngô Bính; nay nếu giết ba người ấy đi, thì vua tôi lại như cũ, không dám có mưu toan gì khác cả ". Đàm Cử cũng tán thành việc này. Vì thế nhà vua bèn giết bọn Chử Khải 3 người, mong lại có thể ngăn ngừa được hoạn nạn, nhưng bọn Kính và Áng lại càng kiêu ngạo hoành hành, nắm lấy binh quyền không chịu giải tán.
Tháng 9. Đăng Dung giết đô ngự sử Đỗ Nhạc và Thiêm đô ngự sử Nguyễn Dự, rồi xin nhà vua dời đến Bảo Châu.
Đă ng Dung lại lấy cớ rằng nhà vua ở Bồ Đề gần địa phận của giặc, xin dời đến Bảo Châu. Nhạc và Dự đều can. Đăng Dung sai đồ đảng của mình là Đinh Mông bắt Nhạc và Dự đem giết ở ngoài cửa bắc chỗ hành doanh xã Xuân Đỗ, bầy tôi ai cũng run sợ. Đăng Dung bèn rước vua đi Bảo Châu. Từ đấy quyền binh trong triều đình, ngoài biên trấn, về hết trong tay Đăng Dung.

L ời chua - Bảo Châu: Thuộc huyện Từ Liêm, phủ Hoài Đức, tỉnh Hà Nội^2. Xuân Đỗ: Tên xã, thuộc huyện Gia Lâm, tỉnh Bắc Ninh.
Nguyễn Dự: Người xã Hải Triều, huyện Ngự Thiên, đỗ tiến sĩ khoa Mậu Thìn (1508) năm Đoan Khánh đời Uy Mục đế.
Bọn Trịnh Tuy và Nguyễn Si làm phản. Nhà vua hạ chiếu với Nguyễn Hoằng Dụ đem quân về cứu viện.
1 Tước phong của Trần Chân.
2 Nay là Tứ Tổng thuộc ngoại thành Hà Nội.
Sau khi nhà vua đã dời đến Bảo Châu, Trịnh Tuy và Nguyễn Si giao thông với giặc là bọn Nguyễn Kính, cùng nhau lập tên Bảng là con của Tĩnh Tu công Lộc, tiếm xưng niên hiệu là Thiên Đức, dựng hành điện ở xã Miêu Nha, huyện Từ Liêm, chia đặt quan thuộc. Lúc ấy, nhà vua ở Bảo Châu, chỉ có Trình Chí Sâm và Nguyễn [Thì] Ung đi theo. Nhà vua sai người dụ bảo Hoằng Dụ đem quân cứu viện. Hoằng Dụ đem quân Thanh Hoa ra cứu nạn nước. Nhà vua hạ lệnh cho Hoằng Dụ cùng với Đăng Dung thống lĩnh quân các đạo Thanh Hoa và Sơn Nam tiến đánh bọn Kính và Áng ở Sơn Tây. Hoằng Dụ đem quân đánh trước, nhưng không thắng lợi, Hoằng Dụ suy tính rằng mình không thể đánh phá được bọn này, bèn dẫn quân về Thanh Hoa, ít lâu sau thì chết, chỉ còn một mình Đăng Dung cầm cự nhau với bọn Kính và Áng.

L ời chua - Tĩnh Tu công Lộc: Con Cung vương Khắc Xương. Bảng: Cháu Cung vương.
Do: Em tên Bảng.
Miêu Nha: Tên xã, ở huyện Từ Liêm, phủ Hoài Đức, tỉnh Hà Nội^1.
Tháng 10, mùa đông. Hạ lệnh cho Đăng Dung thống lĩnh công việc các dinh quân thủy và quân bộ.
Nhà vua đi đến xã Xuân Đỗ, ban dụ tế Đỗ Nhạc, đô ngự sử đã bị chết.
Nhà vua t ừ Bảo Châu đi Gia Lâm, đến dinh Xuân Đỗ, tưởng nhớ đến Đỗ Nhạc và Nguyễn Dự dâng lời can trung thực, bị Mạc Đăng Dung giết chết, bèn hạ lệnh cho Lê Sạn, thượng thư bộ Lại, đem tờ dụ đến ban tế phẩm cho Đỗ Nhạc và cho 100 quan tiền để thăm viếng và an ủy; sau nhà vua tặng Đỗ Nhạc hàm thiếu bảo thượng thư Ngự sử đài đô ngự sử, tước Văn Trinh bá, tên thụy là Văn Tiết. Nhà vua cũng truy tặng hàm phó đô ngự sử cho Nguyễn Dự.

K ỷ Mão, năm thứ 4 (1519). (Minh, năm Chính Đức thứ 4 ).
Tháng giêng, mùa xuân. Nhà vua đến Bồ Đề, sai tướng đánh đuổi được bọn Trịnh Tuy.

Nhà vua l ại đến Bồ Đề, Trịnh Tuy làm cầu phao tiến quân sang nửa phần cầu để khiêu chiến, quan quân phá đứt cầu phao, đánh tan được quân của Tuy. Tuy và Do rút quân về Yên Lãng, nhà vua sai các tướng đuổi đánh, nhân đêm, bọn Tuy chạy trốn.
Lời chua - Yên Lãng: Tên huyện, xem Tương Dực đế, năm Hồng Thuận thứ 8 (Chb. XXVI, 25 ).
Đạ i hạn từ tháng 3 đến tháng 4.
Tháng 5, mùa hạ. Mưa to.
Tháng 7, mùa thu. Nhà vua hạ lệnh cho Mạc Đăng Dung đánh bọn Lê Do và Nguyễn Si, bắt được đem giết đi.
Đă ng Dung đốc suất các quân thủy, quân bộ vây Lê Do ở Từ Liêm, nhân gặp mưa to, Đăng Dung cho khơi nước vào trại quân của Do. Do cùng bọn Nguyễn Si, Nguyễn Áng chạy đến Ninh Sơn, quan quân bắt được đem giết đi. Trịnh Tuy chạy vào Thanh Hoa; bọn Nguyễn Kính và Hoàng Duy Nhạc đầu hàng, Đăng Dung xin tha tội cho bọn này và thu dùng họ làm người nanh vuốt cho mình.
Lời chua - Ninh Sơn: tức huyện Yên Sơn. Bây giờ, thuộc tỉnh Sơn Tây. Từ Liêm: Xem Trần Thuận Tông, năm Quang Thái thứ 11. (Chb. XI, 31 ). Tháng 9. Nhà vua trở về cung điện, đại xá cho trong nước, phong Mạc Đăng Dung làm Minh quận công.
1 Nay là thôn Miêu Nha thuộc xã Tây Mỗ huyện Từ Liêm, Hà Nội.
Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục Chính Biên

Quyển thứ 27
Từ Canh Thìn, Lê Chiêu Tông, năm Quang Thiệu thứ 5 (1520) đến Mậu Thân, Lê Trang Tông, năm Nguyên Hòa thứ 16 (1548), gồm 29 năm.
Canh Thìn, năm [Quang Thiệu] thứ 5 (1520). (Minh, năm Chính Đức thứ 15 ). Tháng giêng, mùa xuân. Nhà vua sai Mạc Đăng Dung (Dong) tiết chế các doanh quân thủy, quân bộ^1, và Phạm Gia Mô làm tán lý quân vụ^2.
Đă ng Dung cầu xin cầm nắm tất cả binh quyền để càn quét mọi đám giặc giã. Lễ bộ thượng thư Phạm Gia Mô cho rằng nếu để binh quyền phân tán ở năm phủ^3 thì Đăng Dung không làm được hết đều mình cần phải làm. Gia Mô liền hiệp sức với các bạn đồng liêu, bảo cử Đăng Dung.

Nhà vua bèn dùng Đăng Dung tiết chế các quân doanh thủy và bộ trong mười ba đạo^4 và dùng Gia Mô làm tán lý quân vụ. Thế là quân đội tinh nhuệ và khí giới sắc bén trong nước từ đó về cả trong tay Đăng Dung.
Lời Chua - Phạm Gia Mô: Người Lê Xá, huyện Nghi Dương^5, đỗ tiến sĩ khoa Ất Sửu (1505) niên hiệu Đoan Khánh đời Lê Uy Mục , Gia Mô là thông gia với Đăng Dung. Vũ Nghiêm Uy ở Tuyên Quang làm loạn. Nhà vua sai Vũ Hộ đánh; Nghiêm Uy phải chạy.
Nghiêm Uy dấy quân khuấy nhiễu cướp bóc xã Trường Thân và xã Đại Đồng. Nhà vua sai Quỳnh Khê hầu Vũ Hộ đi đánh. Quan quân tiến đến xã Đại Đồng thì Nghiêm Uy chạy trốn vào động núi. Lời chua - Trường Thân, Đại Đồng: đều là tên xã, thuộc Thu Châu, phủ Yên Bình, Tuyên Quang.
V ũ Hộ: Người Thù Du, huyện Nghi Dương.
Tân Tỵ, năm thứ 6 (1521). (Minh, năm Chính Đức thứ 16 ).
Tháng giêng, mùa xuân. Gia phong Mạc Đăng Dung tước Nhân quốc công.
Tháng 7, mùa thu. Nhà vua đến chơi nhà Đăng Dung, gia phong Đăng Dung chức thái phó.
Nhà vua sai Đăng Dung đi đánh Trần Cung ở Lạng Nguyên: Trần Cung phải chạy.
Tr ước kia, Trần Cao^6 trốn lên Lạng Nguyên, triều đình vì bận nhiều việc, nên chưa rời kinh lý đến nơi xa. Cao lén lút chiếm cứ các huyện thuộc Lạng Nguyên và Kinh Bắc, qua 5 năm, truyền cho con là Cung. Cung tiếm hiệu là Tuyên Hòa. Còn Cao thì cắt tóc làm sư, lẩn trốn đâu, không ai biết. Đến đây, nhà vua sai Đăng Dung thống suất các doanh quân thủy quân bộ đi đến các địa phương Kinh Bắc và Thái Nguyên, lùng bắt được vợ và con gái của Cung, giết chết, còn Cung trốn vào Thất Nguyên.

1 Tức là Tổng chỉ huy quân đội trong toàn quốc.
2 Một chức như trợ lý trong quân đội, có nhiệm vụ xem xét giúp đỡ việc quân, không dặt thường xuyên.
3 Xem Chb. XX, 2.
4 Tức là 12 đạo năm 1466 (xem Chb. XX, 7, 8 ) và đạo Quảng Nam đặt năm 1471 (xem Chb. XXII, 6 - 8 ).
5 Nay là thôn Lê Xá, xã Tú Sơn, huyện Kiến Thụy, Hải Phòng.
6 Xem Chb. XXVI, 25 - 26.
Sử cũ chua rằng: Có thuyết nói Cung chạy sang nhà Minh, sau bị đóng củi giải về Kinh Đô, giết chết^1.
Lời chua - Thất Nguyên: Tên huyện, Xem Lý Thái Tổ năm Thuận Thiên thứ 18 (Chb. II, 25 ).
Nhâm Ngọ, năm thứ 7 (1522). (Tháng 8 trở đi là Hoàng đệ Xuân, năm Thống Nguyên thứ 1 - Minh, năm Gia Tĩnh thứ 1 ).
Tháng 4, mùa hạ. Bọn Lê Khắc Cương và Lê Bá Hiếu ở Kinh Bắc nổi loạn. Nhà vua sai tướng đi đánh, bắt được giết chết Khắc Cương và Bá Hiếu.
Kh ắc Cương và Bá Hiếu dấy quân ở địa phương Đông Ngàn^2 và Gia Lâm. Đăng Dung thống suốt các tướng đi đánh, không được; phó đề lãnh tứ thành quân vụ là Lê Thọ chết ở vòng quân. Sau đó, triều đình lại sai tướng khác đi đánh, bèn phá và bắt được bọn Khắc Cương và Bá Hiếu ở Lạng Nguyên, đóng củi đưa về kinh đô, giết chết.
Tháng 7, mùa thu. Nhà vua đi Mộng Sơn.
Bấy giờ Đăng Dung chuyên quyền chinh phạt, uy thế ngày một to, lòng mọi người hướng về Đăng Dung.
Bè đảng của Đăng Dung là Phạm Gia Mô^3 nắm giữ chính quyền trong triều; em rể^4Đăng Dung là Hữu đô đốc Vũ Hộ làm tổng trấn Sơn Tây, cùng nhau ngầm thông tin tức. Bà con và bè đảng Đăng Dung chằng chịt khắp nơi, câu kết với nhau. Bọn thượng thư Trình Chí Sâm và Nguyễn Ung cũng đều hùa theo.

Đă ng Dung tiến người con gái nuôi làm tần ngự trong cung để rình từng lúc động tĩnh của nhà vua. Đăng Dung lại sai em là Quyết giữ quân túc vệ và con trai là Đăng Doanh giữ điện Kim Quang. Chính Đăng Dung tiếm dùng thuyền rồng và lọng phượng, ra vào nơi cung cấm không hề kiêng nể chút nào.
Bọn thị vệ là Nguyễn Cấu, đô lực sĩ là Nguyễn Thọ và Đàm Cử đều là những người tâm phúc của nhà vua thì Đăng Dung giết chết cả.
Nhà vua bí mật bàn cùng bọn nội thần là Phạm Hiến và Phạm Thứ định vời binh sĩ (các địa phương ) đến đánh.
Tr ước hết nhà vua sai người đến Tây Kinh^5 mật dụ Trịnh Tuy tiếp đón cứu viện. Đêm đến, hồi canh hai, nhà vua bèn cùng bọn Hiến và Thứ chạy đi Mộng Sơn. Hoàng thái hậu và hoàng đệ Xuân đều không kịp biết.

Ngày hôm sau, Đăng Dung biết chuyện, mới dùng binh lính đón chẹn những đường xung yếu, sai bè đảng là Hoàng Duy Nhạc đem quân đuổi kịp đến Thạch Thất. Nhà vua dùng binh lính Thạch Thất bắt được Duy Nhạc, giết chết.

Đă ng Dung bèn mưu bàn với thái sư Lạng Quốc công Lê Phụ, Mỹ quận công Lê Điêu, Cẩm sơn hầu Lê Thúc Hựu cùng bọn Phạm Gia Mô và Dương Kim Biêu lập hoàng đệ Xuân lên làm vua. Nhưng Đăng Dung lại sợ nhà vua ở ngoài hiệu triệu quân sĩ trong nước, nên không dám đóng giữ kinh thành, phải sai đồ đảng là Vũ Hộ đóng quân trấn giữ mạn Bắc Giang và dời Xuân đến huyện Gia Phúc thuộc Hải Dương, đắp lũy Cẩm Giàng để tự vệ.

1 Xem Toàn Thư quyển XV, tờ 54a.
2Đất huyện Đông Ngàn cũ nay thuộc các huyện Tiên Sơn (Bắc Ninh) và Đông Anh, Sóc Sơn, Gia Lâm,( Hà Nội).
3 Gia Mô thông gia với Đăng Dung.
4 Chồng của em gái.
5 Tức Thanh Hóa.

B ọn Bắc Giang phó đô tướng là Hà Phi Chuẩn, Nghiêm Bá Ký, Nguyễn Xí và Phạm Tại cùng nhận lãnh lời mật dụ của nhà vua. Họ đem quân cần vương miền Bắc Giang đóng ở các huyện Đông Ngàn và Gia Lâm. Bọn văn thần là Đàm Thận Huy, Nguyễn Hữu Nghiêm đều ở trong quân, giúp việc bày mưu lập kế, cầm cự với Đăng Dung ở Tây Kiều Giang. Đăng Dung ngầm dụ Phạm Tại khiến Tại đưa đường kéo quân đến đánh: bọn Phi Chuẩn và Bá Ký đều thua chạy.

L ời chua - Mộng Sơn: Tên xã, thuộc huyện Minh Nghĩa, Sơn Tây. Thạch Thất: Tên huyện, thuộc phủ Quốc Oai, Sơn Tây.
Gia Phúc: Tức huyện Gia Lộc ngày nay, thuộc tĩnh Hải Dương.
Bắc Giang: Tức Kinh Bắc. Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 28 - 29 ).
Cẩm Giàng: Tên huyện, thuộc phủ Bình Giang, Hải Dương.
Hoàng thái hậu: Họ Trịnh, người Phi Quan, thuộc huyện Thanh Chương^1, là vợ Cẩm Giang vương,
Nghiêm Bá Ký: người Lương Cầm thuộc huyện Yên Phong^2.
nguyễn Hữu Nghiêm: Người Phúc Khê, thuộc huyện Đông Ngàn^3, đỗ tiến sĩ cập đệ tam danh^4 khoa Mậu Thìn (1508) niên hiệu Đoan Khánh đời Lê Uy Mục.
Tháng 8, Đăng Dung lập hoàng đệ Xuân làm vua.
Đăng Dung lập hoàng đệ Xuân làm vua.
Đăng Dung đem quần thần rước hoàng đệ Xuân lên ngôi, đổi niên hiệu là Thống Nguyên, làm hành điện ở Gia Phúc, tải vàng bạc, tiền của ở kho tàng trong thành đến chứa tại đó. Nhà vua^5 quay về đến hành điện Thụy Quang, chia sai các tướng đi đánh giặc: không thắng được. Nhà vua lại đi huyện Từ Liêm.
Nhà vua t ừ xã Mộng Sơn quay về, ngự ở hành điện Thụy Quang, cho trăm quan đến chầu. Bọn Đàm Thận Huy, Hà Phi Chuẩn, Lê Vĩnh, Lê Quảng và Lê Đình Tú đều đem quân đến hội. Nhà vua sai Đình Tú thúc đẩy đều động các quân doanh thuộc Sơn Nam chia ra đóng giữ các nơi xung yếu như Bộc Độ, Ninh Giang và Nghĩa Lễ, nhưng rồi đều bị Đăng Dung phá tan. Đăng Dung bắt được Đình Tú, đưa đến huyện Gia Phúc^6, giết chết.

Nhà vua l ại sai bọn Nguyễn Kính, Lê Vĩnh, Nghiêm Bá Ký, Kiều Bá Khiêm và Nguyễn Xí chia đường chen đánh ở các huyện Gia Lâm^7, Văn Giang^8, Đường Hào^9, Cẩm Giàng^1 và Lang Tài^2, cầm cự với quân Đăng Dung đến hàng tháng.

1 Thuộc tỉnh Nghệ An.
2 Thuộc tỉnh Bắc Ninh.
3 Nt.
4 Tức thám hoa.
5 Từ đây đến lúc Chiêu Tông bị giết, phàm tiếng "nhà vua " đều chỉ Chiêu Tông.
6 Nay là huyện Gia Lộc thuộc tỉnh Hải Dương.
7 Nay thuộc Hà Nội.
8 Nay thuộc huyện Châu Giang, tỉnh Hưng Yên.
9 Nay là huyện Mỹ Văn, tỉnh Hưng yên.

B ấy giờ các xứ Tây, Nam, Bắc đều đã quay theo chính nghĩa, về với nhà vua. Nhưng nhà vua tin dùng bọn hoạn quan Phạm Điền, không nghe theo ý kiến của chư tướng. Nhà vua sai trung sứ đi triệu Trịnh Tuy ở Thanh Hoa; hết bọn này đến lũ khác đi lại hàng 3, 4 lần, Trịnh Tuy vẫn cứ trùng trình ngờ vực, không chịu đến vội. Đăng Dung chia quân thủy, quân bộ tiến phạm bến Đông Hà. Nhà vua sai bọn Lại Thúc Mậu, Nguyễn Dư Hoan, Nguyễn Định và Đàm Khắc Nhượng dàn thành doanh trại để đóng giữ, lại bị Đăng Dung đánh úp; quân của Thúc Mậu và Dư Hoan phải lùi. Đồ đảng của giặc là bọn Hưng Hiền bốn người, tay giữ lá chắn, tay cầm cây thương, từ phường Phục Cổ thẳng phạm vào hành điện là chỗ nhà vua đang ở. Các vệ sĩ chống cự lại. Trong khi gấp rút, trăm quan đều tan tác. Nhà vua bèn rút ra đóng ở Nhân Mục^3. Dân sở tại đua nhau đem dâng cháo hoa.
Ngay ngày hôm ấy, nhà vua dời đi Từ Liêm^4, đóng tại chùa Trùng Quang làng Thiên Mỗ. Trăm quan dần dần tập hợp lại.
Lời chua - Bộc Độ, Ninh Giang, Nghĩa Lễ: Đều là tên xã, thuộc huyện Đông Ngàn, phủ Từ Sơn, Bắc Ninh.
Gia Lâm: Xem Tr ần Nhân Tông, năm Trùng Hưng thứ nhất (Chb. VII, 34 ). Đường Hào^5: Xem Trần Thái Tông, năm Kiến Trung thứ 4 (Chb. VI, 8 ). Văn Giang, Lang Tài: Tên hai huyện, đều thuộc phủ Thuận An, Bắc Ninh. Hành điện Thụy Quang: Không rõ ở đâu.
Nhân Mục: Xem Uy Mục đế, năm Đoan Khánh thứ 2 (Chb. XXV, 22 ). Từ Liêm: Xem Trần Thuận Tông, năm Quang Thái thứ 10 (Chb. XI, 31 ). Thiên Mỗ^6: Tên xã, thuộc huyện Từ Liêm.
Tháng 9. Nhà vua quay về, đóng ở làng Thượng Yên Quyết^7.
Nhà vua l ại đốc thúc quân các đạo kéo về đến Thượng Yên Quyết ở phía tây kinh thành. Đăng Dung còn bị cản trở vì các tướng Bắc Giang, không dám ngấp nghé nom dòm trong đô thành. Nhà vua lập hành điện ở phía tây kinh đô để coi chầu và dựng nhà thái miếu ở phía đông.

L ời chua - Thượng Yên Quyết: Tên xã, thuộc huyện Từ Liêm, Hà Nội. Tháng 10, mùa đông. Trời mưa ra hoàng trùng.
Phương đông có khí đỏ vàng che cả góc trời.
Trịnh Tuy cướp lấy nhà vua đem về Thanh Hoa. Quốc Tử Giám tư nghiệp Lê Hiếu Trung tử tiết.
Tr ịnh Tuy thống suất các tướng sĩ ở ba phủ^8 và ở các xứ thuộc Thanh Hoa hàng hơn vạn người cùng với Trịnh Duy Thuân ta hộ giá. Thuộc tướng của Tuy là Nguyễn Bá Kỷ vào hầu bên vua. Nội thần là Phạm Điền sợ Bá Kỷ tranh giành quyền bính, bèn tâu vua đem chém, bêu đầu ở ngoài cửa quân doanh Trịnh Tuy. Trịnh Tuy vì thế sinh ra bất bình, bèn cùng bọn Duy Thuân nói phao lên rằng cần đi xem đất để lập doanh trại. Tối đến, Trịnh Tuy dời quân đến mai phục ở Dịch Vọng^1; gần mờ sáng, đem quân hò la ầm ỹ, tiến sát đến chỗ nhà vua. Bấy giờ nhà vua bối rối, không biết xoay xở ra sao. Bọn Tuy bèn cướp lấy nhà vua đem về Thanh Hoa.

1 Nay thuộc tỉnh Hải Dương.
2 Nay là một phần huyện Gia Lương.
3 Tức làng Mọc, nay là xã Nhân Chính thuộc quận Thanh Xuân, Hà Nội.
4 Nay là huyện Từ Liêm Hà Nội.
5Đất huyện Đường Hào cũ, nay thuộc huyện Mỹ Văn, Hưng yên.
6 Nay là xã Tây Mỗ và Đại Mỗ thuộc huyện Từ Liêm, Hà Nội.
7 Nay là phường Yên Hòa, quận Cầu Giấy, Hà Nội.
8 Xem "lời chua " ở sau của Cương mục.

T ư nghiệp Lê Hiếu Trung tử tiết. Lại bộ thượng thư Đông các đạo học sĩ thị Kinh Diên^2 là Vũ Duệ và Lại bộ thượng thư là Ngô Hoán cùng với môn đồ là bọn Nguyễn Mẫn Đốc thống suất hương binh đi theo nhà vua, đến Thanh Hoa, đứt liên lạc, không biết nhà vua ở đâu. Họ đều hướng về Lăng Tẩm Lam Sơn, bái vọng, rồi tự vẫn cả. Đô ngự sử là Nguyễn Văn Vận đi theo ngự giá, bị Đăng Dung giết chết.
Lời cẩn án - về cái chết trung của bọn Vũ Duệ, Ngô Hoán, và Nguyễn Mẫn Đốc, Sử cũ không chép; nay khảo ở Trung Hưng tiết nghĩa lục và Đăng khoa lục bổ sung thêm.
L ời chua - Tam Phủ: Tức là ba phủ Hà Trung, Tỉnh Gia và Thiệu Hóa. Lăng Tẩm Lam Sơn^3: Xem Lê Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 6 (Chb. XV, 33 ).
Lê Hiếu Trung: Người Chi Nê^4, huyện Chương Đức^5đỗ đồng tiến sĩ khoa Nhâm Tuất (1502) niên hiệu Cảnh Thống.
Trịnh Duy Thuân: Người Thủy Chú, huyện Lôi Dương^6.
Vủ Duệ: Người Trình Xá, huyện Sơn Vi^7, đỗ tiến sĩ cập đệ đệ nhất danh^8 khoa Canh Tuất^9 (1490) niên hiệu Hồng Đức đời Lê Thánh Tông.
Ngô Hoán: Người Thượng Đáp^10 thuộc huyện Thanh Lâm, đỗ tiến sĩ cập đệ đệ nhị danh^11 khoa Canh Tuất (1490), niên hiệu Hồng Đức.
Nguyễn Mẫn Đốc: Người Xuân Lũng thuộc huyện Sơn Vi, đỗ tiến sĩ cập đệ đệ nhị danh khoa Mậu Dần (1518), niên hiệu Quang Thiệu.
Nguyễn Văn Vận: Người Ngọc Trục, thuộc huyện Cầm Giàng^12, đỗ tiến sĩ khoa Ất Sửu (1505), niên hiệu Đoan Khánh đời Lê Uy Mục.
Tháng 11. Đinh Sơn Hầu Giang Văn Dụ dấy quân đánh Đăng Dung: không thắng được. Văn Dụ dấy quân ở Thanh Oai^13, các huyện Sơn Miêng, Hoài An, Chương Đức, Thanh Đàm, Thượng Phúc và Phú Nguyên đều hưởng ứng theo. Lê Văn Phúc vội báo tin gấp rút đến Đăng Dung.
B ấy giờ Đăng Dung đang đánh dẹp ở vùng Kinh Bắc, sai tì tướng là bọn Kiều Văn Côn, Lê Bá Ly và Mạc Quyết từ các lộ Phú Nguyên. Thanh Đàm và Thanh Oai đồng thời tiến quân, bốn mặt đánh khép lại: Văn Dụ tan vỡ chạy trốn.

1 Tức làng Vòng nay là phường Dịch Vọng thuộc quận Cầu Giấy Hà Nội.
2 Chức quan hầu nhà vua học tập ở tòa Kinh Diên.
3 Thuộc Thanh Hóa.
4 Nay là thôn Chi Nê thuộc xã Trung Hòa, huyện Chương Mỹ, Hà Tây.
5 Nay là huyện Chương Mỹ, Hà Tây.
6 Nay là huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa.
7 Nay là huyện Sông Thao, tỉnh Phú Thọ.
8 Tức trạng nguyên.
9 Nguyên văn Cương mục in lầm là Canh Thìn nay tra trong Toàn thư XIII 64 chép khoa Canh Tuất (1490) có Vũ Duệ và Ngô Hoán... đỗ tiến sĩ cập đệ ... vậy xin cải chính.
10 Nay thuộc xã Nam Hồng, huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương.
11 Tức bảng nhãn.
12 Nay thuộc huyện Cầm Giàng, tỉnh Hải Dương.
13 Nay là huyện Thanh Oai thuộc tỉnh Hà Tây.
Lời chua - Thanh Oai: Xem Bình Định vương năm thứ 9 (Chb. XIII, 31 ). Thanh Đàm: Tức Long Đàm. Xem Trần Thái Tông, năm Thiên Ứng Chính Bình thứ 14 (Chb. VI, 26 ).
Sơn Miêng, Hoài An, Chương Đức: Tên ba huyện, đều thuộc phủ Ứng Hòa, Hà Nội^1.
Thượng Phúc, Phú Nguyên: Tên hai huyện, đều thuộc phủ Thường Tín^2. Phú Nguyên nay là Phú Nguyên.
Tháng 12. Hoàng đệ Xuân từ Gia Phúc^3 quay về, đóng ở Bồ Đề.
Quý Mùi, năm thứ 8 (1523). (Hoàng đệ Xuân, năm Thống Nguyên thứ 2 ). (Minh, năm Gia Tĩnh thứ 2 ).
Tháng giêng, mùa xuân. Nhà vua ở Thanh Hoa.
Đăng Dung sai bè đảng là bọn Mạc Quyết, Vũ Hộ và Vũ Như Quế đánh Trịnh Tuy ở Thanh Hoa. Trịnh Tuy nhân đó, dời nhà vua đến châu Lang Chánh.
L ời Chua - Châu Lang Chánh: Thuộc phủ Thanh Đô, tỉnh Thanh Hoa. Hoàng đệ Xuân phong Nguyễn Ung làm Lương văn hầu.

Tr ước kia, nhà vua thấy Ung bám theo Đăng Dung, nên giam Ung ở điện Quỳnh Văn, nhưng chưa kịp giết. Khi nhà vua đi xã Mộng Sơn, Đăng Dung thả Ung ra. Đến đây Ung đem con gái dâng cho Xuân, lại đem con gái khác gả cho Đăng Dung, do đó Ung được phong tước hầu.

Tháng 8, mùa thu. Có sâu c ắn lúa.
Mạc Đăng Dung phế nhà vua làm Đà Dương vương.
Bấy giờ nhà vua đang ở châu Lang Chánh. Đăng Dung giả mạo chiếu chỉ của Xuân, phế truất vắng mặt nhà vua.
Lời chua - Đà Dương: Tên xã, thuộc châu Lục Yên, phủ Yên Bình, tỉnh Tuyên Quang.
Giáp Thân, năm thứ 9 (1524). (Hoàng đệ Xuân, năm Thống Nguyên thứ 3 - Minh, năm Gia Tỉnh thứ 3 ).
Tháng giêng, mùa xuân. Đăng Dung tự làm bình chương quân quốc trọng sự, thái phó. Nhân quốc công.
Tháng 11, mùa đông. Xuân truy phong Trần Chân làm quận công, phong con Chân là Trần Thực làm Hoằng hưu bá.
Trước kia, Trần Chân bị gian thần gièm pha^4, nên cùng con em sáu người đều bị giết chết. Đến đây được truy phong.
Ất Dậu, năm thứ 10 (1525). (Hoàng đệ Xuân, năm Thống Nguyên thứ 4 - Minh, năm Gia Tĩnh thứ 4 ).
Tháng 6, mùa hạ. Đại hạn.
1 Nay là huyện Ứng Hòa, Mỹ Đức và Chương Mỹ thuộc tỉnh Hà Tây.
2 Nay là các huyện Thường Tín, Phú Xuyên thuộc tỉnh Hà Tây.
3 Nay là huyện Gia Lộc, tỉnh Hải Dương.

4 Trần Chân, người La Khê. (Nay thuộc thị xã Hà Đông ), tước Thiết sơn bá, sau khi đánh đuổi được Nguyễn Hoằng Dụ (đinh sửu, 1517 ), nắm nhiều quyền bính trong tray. Về sau có kẻ đặt bài vè để vu oan giá họa cho Trần Chân, nên bị Lê Chiêu Tông giết chết (xem Toàn thư XV, 43; Cương mục, Chb. XXVI, 38 ).
Tháng 10, mùa đông. Đăng Dung đánh bại Trịnh Tuy, bèn cướp lấy nhà vua, đem về phường Đông Hà.
Đă ng Dung tự làm đô tướng, thống suất các doanh quân thủy quân bộ vào đánh Trịnh Tuy ở châu Lang Chánh thuộc Thanh Hoa^1: đánh hãm được hết các quận huyện ở Tây Kinh^2. Sau đó, Trịnh Tuy chết. Đăng Dung bèn cướp lấy nhà vua ở Lang Chánh, đem về để ở tại phường Đông Hà.
Lời chua - Đông Hà: Tên phường, thuộc huyện Thọ Xương, phủ Hoài Đức^3, Hà Nội.
Tháng 12. Đăng Dung giết Phúc lương hầu Hà Phi Chuẩn.
Phi Chu ẩn đóng quân ở Bắc Giang. Nghe tin Đăng Dung đã bức hiếp đem nhà vua về rồi, quân của Phi Chuẩn đều giải tán. Phi Chuẩn bị môn đồ^4 bắt, đem đến kinh đô. Đăng Dung sai thắt cổ giết chết Phi Chuẩn.

B ấy giờ hàn lâm hiệu lý Nguyễn Thái Bạt bị Đăng Dung cưỡng ép vời đến, ông giả vờ thanh manh, được đến gần, nhân đó ông nhổ vào mặt Đăng Dung và mắng chửi ầm ỹ. Lễ bộ thượng thư Lê Tuấn Mậu bị Đăng Dung cưỡng ép vào chầu, ông xu xu hòn đá trong ống tay áo, ném Đăng Dung, không trúng. Cả hai đều bị Đăng Dung giết chết.

L ại bộ thượng thư Đàm Thận Huy, Kinh Bắc Tham chính sứ Nguyễn Duy Tường, Hiến sát sứ Nguyễn Tự Cường và Bình hồ bá Nghiêm Bá Ký đều thống suất hương binh^5 chống đánh với Đăng Dung; không thắng được đều tự tử chết.

Đ ô ngự sử Lai Kim Bảng lánh về quê làng, sau bị Đăng Dung cưỡng ép vời gọi. Khi qua giữa dòng sông Nhị, ông mũ áo chỉnh tề, bái vọng về Lam Sơn^6, lớn tiếng mắng chửi Đăng Dung, rồi gieo mình xuống sông chết.
Phó đô ngự sử Nguyễn Hữu Nghiêm và Lễ Bộ tả thị lang Lê Vô Cương bị bắt, không chịu khuất phục, đều bị Đăng Dung giết chết.
Nguy ễn Thiệu Tri, trước kia, làm Hộ Bộ thượng thư, đã trí sĩ. Nay được tin con là Nguyên Sùng nhận lãnh ngụy chức^7 của Mạc Đăng Dung, ông bèn gọi em của Nguyên Sùng đến, trối trăng mọi việc sau khi mình chết: không cho Nguyên Sùng được làm con. Đêm đến, ông hướng về Lam Sơn bái vọng, rồi tự vẫn chết.

Bây gi ờ có đến hơn mười người tử tiết. Riêng Lễ Bộ thượng thư Phạm Khiêm Bính trước tiên đi yết kiến, bị Đăng Dung truất xuống làm Hộ Bộ hữu thị lang. Thái bộc tự khanh Nguyễn Mậu theo nhà vua đi Thanh Hoa, kịp khi nhà vua bị Đăng Dung bức hiếp đem về. Nguyễn Mậu về trước để đợi tội, bị Đăng Dung truất xuống làm Tuyên Quang thừa chính sứ.

L ời chua - Lam Sơn: Xem Bình Định vương năm thứ 1 (Chb. XIII, 2 ). Đàm Thận Huy: Người Ông Mặc, thuộc huyện Đông Ngàn^1.

1 Từ đây trở xuống cũng như từ đây ngược lên đầu triều Lê Thái Tông, Cương mục thường chép Thanh Hóa là Thanh Hoa là theo sự thay đồi từ năm Quang Thuận thứ 10 (1469). Đến triều Nguyễn, năm Thiệu Trị thứ 1 (1841), vì kiêng tên mẹ Thiệu Trị, lại đổi là Thanh Hóa.

2 Tức Thanh Hóa.
3 Nay thuộc quận Hoàn Kiếm, Hà Nội.
4 Người môn đồ này không rõ tên là gì, chỉ thấy Toàn thư XV, 64 chép tước là Tử Nhạc bá.
5 Tức là dân quân.
6 Chỗ lăng tẩm các vua nhà Lê.
7 Vì nhà Mạc bị Cương mục liệt vào hạng triều đại tiếm nghịch, không được kể là chính thống, nên phàm quan chức nhà Mạc đều bị chép là "ngụy chức ", hay "ngụy quan ".
Lê Tuấn Mậu: Người Xuân Lôi, huyện Yên Phong^2. Đàm Thận Huy và Lê Tuấn Mậu đỗ tiến sĩ khoa Canh Tuất (1490) niên hiệu Hồng Đức đời Lê Thánh Tông. Nguyễn Tự Cường: Người Tam Sơn, thuộc huyện Đông Ngàn, đỗ tiến sĩ khoa Giáp Tuất (1514) niên hiệu Hồng Thuận, đời Lê Tương Dực.
Nguyễn Thiệu Tri: Người Xuân Lôi, huyện Lập Thạch^3, đỗ tiến sĩ khoa Mậu Tuất^4, niên hiệu Hồng Đức.
Nguyễn Duy Tường: Người Lý Hải, thuộc huyện An Lãng^5, đỗ tiến sĩ khoa Tân Mùi (1511), niên hiệu Hồng Thuận.
Nguyễn Thái Bạt: Người Bình Lãng, thuộc huyện Cẩm Giàng^6, đổ tiến sĩ khoa Canh Thìn (1520), niên hiệu Quang Thiệu.
Lại Kim Bảng: Người Kim Lan, thuộc huyện Cẩm Giàng, đỗ tiến sĩ khoa Mậu Dần (1518), niên hiệu Quang Thiệu.
Lê Vô Cương: Người Thiên Biểu, thuộc huyện An Lãng, đỗ tiến sĩ khoa Tân Mùi (1511), niên hiệu Hồng Thuận.
Bính Tuất, năm thứ 11 (1526). (Hoàng đệ Xuân, năm Thống Nguyên thứ 5 - Minh, năm Gia Tĩnh thứ 5 ).
Tháng giêng, mùa xuân. Nhà vua ở phường Đông Hà.
Tháng 12, mùa đông. Đăng Dung giết nhà vua ở phường Đông Hà.
Đăng Dung mật sai đồ đảng là Lại Kim Bảng giết nhà vua ở phường Đông Hà, đem về táng tại lăng Vĩnh Hưng ở Thanh Đàm^7. Nhà vua ở ngôi 11năm, thọ 26 tuổi.
Đinh Hợi (1527). (Hoàng đệ Xuân, năm Thống Nguyên thứ 6 - Từ tháng 6 trở đi, là Mạc Đăng Dung năm Minh Đức thứ 1 - Minh, năm Gia Tĩnh thứ 6 ).
Tháng 4, mùa hạ. Đăng Dung tự làm An Hưng vương, tự cho mình được hưởng nghi lễ và đồ dùng "cửu tích "8.
Đăng Dung từ sau vụ Đông Hà^9, giả vờ rút lui, sống cách nhàn tản, về ở Cổ Trai, nhưng vẫn từ xa cầm nắm quyền bính triều đình.
Xuân sai b ọn Tùng Dương hầu Vũ Hữu và Lan Xuyên bá Phan Đình Tá cầm cờ tiết và đem kim sách đi Cổ Trai ban cho Đăng Dung: mũ áo thiêu rồng đen, đai ngọc, kiệu tía, quạt vẽ, tán tía; tiến phong Đăng Dung tước An Hưng Vương, và cho thêm "cửu tích ".
Xuân lại ban cho Đăng Dung bài thơ nói về việc Chu Công giúp rập Thành Vương.

1 Nay là thôn Ông Mặc, xã Hương Mạc, huyện Tiên Sơn, Bắc Ninh.
2 Nay là thôn Xuân Lôi, xã Tam Giang, huyện Yên Phong, Bắc Ninh.
3 Nay là thôn Xuân Lôi, xã Xuân Lôi, huyện Lập Thạch, Vĩnh phúc.
4Đây là lỗi in của Cương mục, thực ra suốt triều Hồng Đức (1470 - 1497 ) không có khoa nào là khoa "Mậu Tuất ". Vậy nếu là Mậu Thân thì là 1488; nếu là Canh Tuất thì là 1490.
5 Nay là thôn Lý Hải, xã Phú Xuân, huyện Tam Đảo, Vĩnh Phúc.
6 Nay thuộc huyện Cẩm Giàng, tỉnh Hải Dương.
7 Nay là Thanh Trì, thuộc Hà Nội.

8 Theo chế độ phong kiến xưa, khi thiên tử muốn tỏ ý ưu đãi một đại thần nào thì ban cho đồ quý giá và cho hưởng nghi lễ đặc biệt để biểu dương khác với mọi người. Chính thứ ban cho ấy gọi là "cửu tích ". Muốn rõ từng thứ một, xin xem "lời chua " ở sau của Cương mục.
9 Tức là việc giết Lê Chiêu Tông ở phường Đông Hà.
L ời chua - Cửu tích: Theo sách Lê Vĩ thì Cửu tích gồm có:
1.Xe, ngựa.
2. Áo mặc.
3. Nhạc khí.
4. Cửa son.
5. Nạp bệ^1.
6. Hổ bôn^2.
7. Cung, tên.
8. Phủ việt^3.
9. Cự sưởng^4.
Chính thứ ban cho trên đây là cốt để khuyến khích người thiện đã nâng đỡ được kẻ không đũ tài năng.
Sách B ạch hổ thông chép: Biết vỗ về cho dân được yên vui thì ban cho xe và ngựa. Làm được cho dân giàu dân giàu có thì ban cho áo mặc. Làm cho dân được hòa vui, thì ban cho nhạc khí, làm cho số dân tăng nhiều thì ban cho được dùng cửa son. Biết khuyên nhà vua làm điều thiện thì cho được "nạp bệ ". Biết đẩy lùi được điều ác của nhà vua thì ban cho quân hổ bồn. Giết được kẻ có tội thì ban cho cây phủ việt. Đánh dẹp được kẻ phản nghịch thì ban cho cung và tên. Có lòng hiếu thảo đầy đủ thì ban cho rượu cúng tế.
Cổ Trai:Tên xã, xem Lê Uy Mục, năm Đoan Khánh thứ 4 (Chb. XXV, 26 ). Vũ Hữu: Người làng Mộ Trạch^5, huyện Đường An^6, đỗ tiến sĩ khoa Quý Mùi (1463), niên hiệu Quang Thuận đời Lê Thánh Tông.
Phan Đình Tá: Người Phù Lưu, huyện Thiên Lộc^7, đỗ tiến sĩ khoa Kỷ Mùi (1499), niên hiệu Cảnh Thống, đời Lê Hiến Tông.
Tháng 6. Đăng Dung tự xưng là vua.
Đăng Dung từ Cổ Trai vào kinh đô, ép Xuân nhường ngôi cho mình.

B ấy giờ ban thứ trăm quan để yên chỗ, nhưng chưa có tờ chiếu nhường ngôi. Đăng Dung hạ lệnh cho Lại bộ thượng thư Trương Phu Duyệt^8đứng thảo. Nhưng Phu Duyệt quắt mắt, mắng Đăng Dung: "Thế nghĩa là gì! ".

1 Được phép xây ngay thềm bậc lên xuống ở trong nền nhà, chứ không phải xây lộ thiên ở ngoài.
2 Những tay dũng sĩ.
3 Phủ: cái búa, việt:: búa lớn.
4 "cự sưởng " một thứ rượu dùng về việc cúng tế.
5 Nay là thôn Mộ Trạch thuộc xã Tân Hồng, huyện Bình Giang, Hải Dương.
6 Thời Lê thuộc phủ Thượng Hồng. Thời Nguyên do phủ Bình Giang kiêm lý. Phủ Bình Giang sau là huyện Bình Giang.
7 Sau đổi Can Lộc thuộc Hà Tĩnh (xem thêm Cương mục, Tb, IV, 23; Đại Nam nhất thống chí, XIII, 5, tỉnh Hà Tĩnh ).
8 Người xã Kim Đâu, huyện Thanh Miện nay thuộc tỉnh Hải Dương.

Đă ng Dung bèn sai Đông Các đại học sĩ Nguyễn Văn Thái phải làm cho xong tờ chiếu. Đăng Dung bèn sai tuyên đọc lời chiếu rồi xưng hoàng đế, đổi năm này (Đinh Hợi, 1527 ) làm năm Minh Đức thứ 1.
Đăng Dung giết hoàng đệ Xuân và hoàng thái hậu Trịnh Thị.
Đăng Dung phế truất Xuân xuống làm Cung Vương, giam luôn với hoàng thái hậu Trịnh Thị ở nội cung phía tây, vài tháng sau ép phải tự tử.
Đăng Dung vào đóng tại thành Thăng Long, lập miếu, dựng điện, truy tôn tổ khảo nhà mình.
Đă ng Dung từ Cổ Trai vào ở thành Thăng Long, đặt Hải Dương làm Dương Kinh, lập miếu và cung điện ở xã Cổ Trai. Từ tổ là Mạc Đĩnh Chi đến cha là Hịch gồm 7 đời đều truy tôn làm đế và hậu. Lập con là Đăng Doanh làm thái tử, phong em trai là Quyết làm Tín vương, em trai là Đốc làm Từ vương, em gái là Ngọc Huệ làm công chúa... Lại phong em rễ là Vũ Hộ làm Tĩnh quốc công, cho lấy theo họ Mạc; phong hoạn quan Nguyễn Thế Ân làm Lỵ quốc công.

B ấy giờ trong kinh đô và ngoài các lộ thẩy đều hoang mang. Đăng Dung sợ lòng người tưởng nhớ nhà Lê cũ, sinh ra biến cố, nên phàm việc đều noi theo chế độ triều Lê, vỗ về một cách giả tạo để trấn áp lòng người; nào sửa chữa đền miếu nhà Lê cũ, cúng tế theo tuần tiết bốn mùa, nào truy phong thêm cho các bầy tôi tiết nghĩa nhà Lê như bọn Vũ Duệ và Đàm Thận Huy... Đăng Dung lại cầu tìm con cháu các công thần, bề ngoài tỏ ý lục dụng để vỗ về họ.
Nhưng con cháu các nhà công thần ấy hoặc trốn tránh vào rừng núi, hoặc giấu tên ẩn họ, không ra làm quan, hoặc tụ họp làm giặc cướp, hoặc trốn đi ngoại quốc để lánh nạn.
L ời chua - Nguyễn Thế Ân: Người Mộ Trạch huyện Đường An^1. Mậu Tý (1528). (Mạc, năm Minh Đức thứ 2 - Minh, năm Gia Tĩnh thứ 7 ). Tháng giêng, mùa xuân. Đăng Dung đúc thứ tiền khác.
Đăng Dung muốn thay đổi, lập chính sự mới, nhưng khi cho đúc tiền theo phép cũ thì phần nhiều hỏng cả, bèn đúc thứ tiền mới pha lẫn cả chì và sắt, ban hành trong nước khiến cho thông dụng. Tháng 2, Đăng Dung phong tước và phẩm trật cho bè đảng mình có hơn kém khác nhau.
phong:
Nguyễn Quốc Hiến làm phò mã đô úy, thái bảo, lâm quốc công, cho đổi theo họ Mạc; Mạc Quốc Trinh làm thái sư, Lân quốc công;
Mạc Đình Khoa làm tả đô đốc, Khiêm quận công;
Nguyễn Ung làm thiếu bảo, Thông quốc công;
Trần Phỉ làm Lai quận công.

Ngoài ra, b ọn Khuất Quỳnh Cửu, Nguyễn Bỉnh Đức, Phạm Gia Mô, Phan Đình Tá, Nguyễn Văn Thái, Nguyễn Mậu, Hà Cảnh Đạo, Mạc Ích Trưng, Nguyễn Tuệ, Nguyễn Địch, Phạm Chính Nghị, Nguyễn Chuyên Mỹ, Nguyễn Độ, Lê Quang Bí và Nguyễn Điển Kính 56 người đều được thăng trật và phong tước có cao thấp khác nhau.
Lời chua - Trần Phỉ: Người Chi Nê^2, huyện Chương Đức, đỗ tiến sĩ khoa Ất Sửu (1505) niên hiệu Đoan Khánh đời Lê Uy Mục.
1 Nay thuộc xã Tân Hồng, huyện Bình Giang, tỉnh Hải Dương. 2 Nay thuộc huyện Chương Mỹ, tỉnh Hà Tây.
Khuất Quỳnh Cửu:Người Lôi Trạch, huyện Thạch Thất^1đỗ tiến sĩ khoa Kỷ Mùi (1499) niên hiệu Cảnh Thống đời Lê Hiến Tông.
Ph ạm Chính Nghị: Người làng Hoa Kiều^2, huyện Lang Tài^3.
Hà Cảnh Đạo:Người làng Đạo Tú thuộc huyện Siêu Loại^4.
Nguyễn Chuyên Mỹ: Người làng Thạch Lưu, huyện An Lão^5.

Nguy ễn Bỉnh Đức: Người Thịnh Quang, huyện Quảng Đức^6. Từ Phạm Chính Nghị, Hà Cảnh Đạo đến Nguyễn Chuyên Mỹ và Nguyễn Bỉnh Đức đều đỗ tiến sĩ khoa Giáp Tuất (1514), niên hiệu Hồng Thuận đời Lê Tương Dực.
Nguyễn Tuệ: Người Kim Bài, huyện Thanh Oai^7.
Nguyễn Địch: Người Lai Xá, huyện Lang Tài, Nguyễn Tuệ và Nguyễn Địch đều đỗ tiến sĩ khoa Tân Mùi (1511), niên hiệu Hồng Thuận đời Lê Tương Dực. Nguyễn Độ: Người Phù Vệ thuộc huyện Đường Hào, đỗ tiến sĩ khoa Mậu Dần (1518), niên hiệu Quang Thuận.
Lê Quang Bí: Người Mộ Trạch, huyện Đường An^8, đỗ tiến sĩ khoa Bính Tuất (1526), niên hiệu Thống Nguyên.
Bọn Lê Công Uyên, Nguyễn Ngã, Nguyễn Thọ Trường dấy quân đánh Đăng Dung: không thắng được.
B ấy giờ Đăng Dung sau khi làm việc thí nghịch và tiếm ngôi nhà Lê, mưu mô tìm kiếm con cháu các công thần để câu nhử bằng quan tước. Bích Khê hầu Lê Công Uyên là cháu nhà công thần, công phẫn vì chính nghĩa, không chịu khuất phục nhà Mạc, bèn mưu bàn với bọn Nguyễn Ngã và Nguyễn Thọ Trường cùng dấy quân. Họ tấn công vào cửa Chu Tước, nhưng không được; phải chạy vào Thanh Hóa, chiêu tập nhân dân, kéo cờ chư tướng. Đăng Dung sai quân đi đánh. Công Uyên bị Lê Thiệu, người châu Thúy Đả, giết chết, do đó các tướng đều tan vỡ.
Lời chua - Lê Công Uyên: Người huyện Lôi Dương^9, là cháu nội Lê Văn Linh, khai quốc công thần.
Thúy Đả: Tên châu, thuộc tỉnh Thanh Hóa.
Thanh Hóa: Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10^10 (Chb. XXI, 20 - 21 ).
Đăng Dung quy định binh chế, điền chế là lộc chế^11.
1 Nay là thôn Trạch Lôi, xã Trạch Mỹ Lộc, huyện Phúc Thọ, Hà Tây.
2 Tục gọi Huê kiều (cầu hoa ).
3 Nay là huyện Gia Lương, Bắc Ninh.
4 Nay là huyện Thuận Thành, Bắc Ninh.
5 Nay là thôn Thạch Lựu, xã An Thái, huyện An Lão, Hải Phòng.
6 Nay thuộc phường Thịnh Quang, quận Đống Đa, Hà Nội.
7 Nay là thôn Kim Bài, xã Kim An, huyện Thanh Oai, Hà Tây.
8 Nay thuộc xã Tân Hồng, huyện Bình Giang, Hải Dương.
9 Nay thuộc huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa.
10 Nguyên văn Cương mục in lầm là Quang Thuận thứ 7.
11 Tức là chế độ về quân đội, về ruộng đất và về bổng lộc.

Đă ng Dung cho rằng bấy giờ sau lúc thừa hưởng thái bình, chế độ đã trễ tràng lỏng lẻo, nên muốn sửa sang và chấn chỉnh lại. Đăng Dung bèn sai bọn Nguyễn Quốc Hiến khảo cứu sắp xếp lại chế độ về quân đội, về ruộng đất về bổng lộc. Lại kiểm điểm danh hiệu các vệ, các sở. các ti, tên chức quan, số nhân viên và số quân lính ở trong kinh đô và ngoài các lộ thuộc 5 phủ^1. Tất cả mọi quy chế trên đây đại khái đều phỏng theo điển lệ đời Hồng Đức (1470 - 1497 ). Đăng Dung lại đặt thêm vệ Hưng Quốc và vệ Chiêu Vũ, cộng với hai vệ Cẩm Y, Kim Ngô đã đặt từ trước, thành bốn vệ. Đặt quân Hải Dương thuộc vệ Hưng Quốc, quân Sơn Nam thuộc vệ Chiêu Vũ, quân Sơn Tây thuộc vệ Cẩm Y, quân kinh Bắc thuộc vệ Kim Ngô. Lại chia người bổ vào các ti ở trong các vệ. Mỗi ti đặt: một chỉ huy sứ, một chỉ huy đồng tri, một chỉ huy thiêm sự, mười trung hiệu, một thư ký, 1.100 trung sĩ, chia làm 22 ban. Ban chia làm 5 giáp. Mỗi giáp đặt một người làm giáp thủ, luân phiên nhau làm túc trực.

L ời chua - Binh chế, điền chế và lộc chế: Xem Lê Thánh Tông, năm Hồng Đức thứ 8 (Chb. XXIII, 5 - 25 ). Những phủ, vệ và ti do Mạc Đăng Dung đặt thêm, không rõ số mục là bao nhiêu.
kỷ Sửu (1529). (Mạc, năm Minh Đức thứ 3 - Minh, năm Gia Tĩnh thứ 8 ). Bầy tôi cũ nhà Lê là Trịnh Ngung, Trịnh Ngang chạy đi tố cáo với nhà Minh.
Hai anh em Tr ịnh Ngung Trịnh Ngang chạy sang tố cáo với nhà Minh về việc Đăng Dung tiếm ngôi, và xin nhà Minh dấy quân hỏi tội. Đăng Dung hối lộ bầy tôi nơi biên giới nhà Minh để im chuyện đi. Do đấy công việc không xong, hai người đều chết ở nhà Minh.
Triệu tổ Tĩnh hoàng đế^2 ta^3 dấy quân ở Ai Lao.
tr ước kia làm Thanh Hoa hữu vệ Điện Tiền tướng quân, tước An Thanh hầu, bấy giờ đem con em sang Ai Lao, được quốc vương Ai Lao là Sạ Đẩu dâng cho đất Sầm Châu, bèn do nhân dân đấy và đất đai đấy (tổ chức làm căn cứ địa ); gây nuôi quân lính, thu dùng hào kiệt, ngầm tìm con cháu họ Lê để toan tính công cuộc khôi phục.

L ời chua - Sầm Châu: Thuộc Thanh Hoa, phía tây nam giáp với Ai Lao, có man Mang Hổ cư trú. Khoảng niên hiệu Gia Long (1802 - 1819 ) triều ta^4, Sầm Châu là cống man^5ở Thanh Hoa, lại chịu riêng phú thuế và sưu dịch với nước Vạn Tượng. Năm Minh Mạng thứ 8 (1827), Vạn Tượng bị Tiêm La đánh phá. Sầm Châu cầu xin phụ thuộc về ta, liền đó ta đổi làm huyện Sầm Nưa, cho lệ thuộc vào phủ Trấn Biên, tỉnh Nghệ An, năm Minh Mạng thứ 9 (1828), ta thấy đất ấy gần tỉnh Thanh Hoa, nên theo sự thuận tiện của dân Man, lại đặt lệ thuộc phủ Trấn Man.
Đăng Dung mở khoa thi hội.
T ừ phép thi đến cách thức ban ơn đều nhất nhất noi theo điển lệ của triều Lê, khoa này, bọn Đỗ Tổng, Nguyễn Hãng và Nguyễn Văn Huy 27 người trúng tuyển. Từ đó về sau, cứ ba năm một khoa thi, giữ làm lệ thường.
Lời chua - Đỗ Tổng: Người Lại Ốc, huyện Văn Giang^6. Nguyễn Hãng: Người Vũ Lăng, huyện Thượng Phúc^1. 1 Xem Chb. XX, 2.
2 Tức là Nguyễn Kim, người Bái Trang, huyện Tống Sơn, thuộc Thanh Hóa, tổ của Triều Nguyễn. Vì Cương mục do sử thần triều Nguyễn chép nên khi nói về Nguyễn kim, chỉ tôn xưng miếu hiệu, không chép thẳng tên. Và từ đây trở đi, phàm chỗ nào chép về tổ tiên và vua chúa triều Nguyễn đều kèm theo chữ "ta " (ngã ) cả.
3 Nt.
4 Nguyên văn là " bản triều ". Đó là do Quốc sử quán triều Nguyễn chép, nên gọi triều Nguyễn là "triều ta ". Các chỗ khác trong sách này cũng đều chung một lệ ấy.
5 Dân thiểu số này, hằng năm, chỉ phải giữ lễ tiến cống, chứ không phải chịu phú thuế và sưu dịch với triều đình nhà Nguyễn. 6 Nay là thôn Lại Ốc, xã Long Hưng,, huyện Mỹ Văn, tỉnh Hưng Yên.
Nguyễn Văn Huy: Người Vịnh Cầu, huyện Đông Ngàn^2.
Canh Dần (1530). (Mạc Đăng Doanh, năm Đại Chính thứ 1 - Minh, năm Gia Tĩnh thứ 9 ).
Tháng giêng, mùa xuân. Đăng Dung truyền ngôi tiếm ngụy cho con là Đăng Doanh.
Đă ng Dung cướp ngôi được ba năm, bèn truyền ngôi tiếm ngụy cho con trưởng là Đăng Doanh, tự cho mình là già cả, xưng thái thượng hoàng, lui về ở tại Cổ Trai để trấn giữ củng cố chỗ căn bản, nhưng vẫn nắm giữ tất cả quyền bính và định đoạt mọi việc quốc gia. Đăng Doanh tiếm đặt niên hiệu là Đại Chính (1530 - 1540 ).

Lê Ý ng ười Thanh Hoa, dấy quân ở Da Châu.
Tháng 4, mùa hạ. Lê Ý đánh bại Đăng Dung ở sông Mã.

Lê Ý, con công chúa Thái An nhà Lê, c ăm phẫn họ Mạc tiếm nghịch, bèn tụ hợp quân chúng, chiếm giữ Da Châu, lại xưng niên hiệu Quang Thiệu, báo cáo với gần xa, chiêu tập những người nghĩa dũng. Trong khoảng mười lăm hôm đến một tháng, được đến vài vạn quân, Lê Ý dàn doanh trại, dựng rào lũy chia quân đặt thành từng bộ, từng ngũ đóng đồn ở vùng sông Mã.
Hào kiệt ở các quận huyện đều cho rằng họ Lê lại trung hưng, bèn kéo nhau đến quy phụ. Thanh thế quân đội của Lê Ý rất lừng lẫy.
Nghe bi ết việc này, Đăng Dung chính mình đốc suất vài vạn quân thủy, quân bộ, đánh nhau với Lê Ý ở sông Mã, bị Lê Ý đánh bại. Đăng Dung bèn rút về, để đồ đảng là bọn Mạc Quốc Trinh ở lại đóng giữ Hoa Lâm. Lê Ý nhân đà thắng lợi, tiến đánh thành Tây Đô^3, lập đại doanh ở Nghĩa Lộ.

L ời chua - Da Châu: Tức châu Quan Da thuộc tỉnh Thanh Hoa. Sông Mã: Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 8 (Chb. XX, 18 ). Tây Đô: Xem Trần Đế Ngỗi, năm Hưng Khánh thứ 1 (Chb. XXI, 16 ). Hoa Lâm: Tên xã, thuộc huyện Nga Sơn, phủ Hà Trung, tỉnh Thanh Hoa. Nghĩa Lộ: Không rõ ở đâu.
Tháng 8, mùa thu. Lê Ý đánh cho Đăng Doanh đại bại ở Động Bàng.
Khi Đăng Dung thua trận rút về thì Đăng Doanh kéo đại quân vào hội ở phận sông Hoằng Hóa. Hai đạo quân của Đăng Dung và Đăng Doanh đồng thời cùng tiến. Mạc Quốc Trinh được lệnh đem 200 chiến thuyền tiến lên trước. Họ hẹn nhau rằng, ngày hôm sau, tất cả cùng hội binh ở sông Đa Lộc thuộc huyện An Định^4.
Nghe biết tin này, Lê Ý đặt nghi binh ở Đa Lộc, còn chính mình thì đem toán quân tinh nhuệ, đêm đến lén đi đường tắt, mờ sáng, đến An Sơn^5.
B ấy giờ thuyền quân Quốc Trinh đang đi qua, Lê Ý nổi pháo hiệu ầm lên, rồi tự đốc suất quân lính đánh tiện ngang vào phía sau quân địch. Quốc Trinh kinh ngạc luống cuống, không biết xoay trở ra sao! Quân bên Mạc tranh nhau bỏ thuyền chạy. Lê Ý ruổi ngựa, dẫn đầu tướng sĩ, đuổi chém hơn 70 thủ cấp địch, quân Mạc đổ vỡ tan tành. Quân Lê Ý thừa thắng, đuổi kẻ thua chạy, chém và bắt được vô kể.

Bu ổi trưa hôm ấy. Đăng Doanh tiến đến Động Bàng, vì còn chưa biết Quốc Trinh đã bại trận. Lê Ý khẳng khái ra lệnh cho các tướng: "Bây giờ gặp quân địch to lớn như thế này, nếu ta không cố sức chiến đấu thì đến bao giờ cho khôi phục được ? " Các tướng đều hăng hái tiến lên trước, lại cả phá được địch: chém và bắt sống được hơn vạn người. Quân Mạc bị chết, chồng gối lên nhau ! Đăng Doanh phải chạy về, để Quốc Trinh đóng quân ở lại, cố thủ Tống Giang.

1 Nay thuộc xã Thắng Lợi, huyện Thường Tín, tỉnh Hà Tây.
2 Nay thuộc xã Đồng Nguyên, huyện Tiên Sơn, tỉnh Bắc Ninh.
3 Tức thành Thanh Hóa.
4 Thuộc Thanh Hóa.
5 Toàn thư XV, 75 chép là "An Sơn Giang " (cũng thuộc Thanh Hóa ).
Lời chua - Đa Lộc, An Giang^1, Động Bàng: Đều là tên xã, thuộc huyện An Định, tỉnh Thanh Hoa.
Tống Giang: Sông này thuộc huyện Nga Sơn^2, tỉnh Thanh Hoa, chảy về phía đông đến bến Thanh Đán Quan thì đỗ ra biển.
Tháng 12, mùa đông. Lê Ý đánh nhau với quân Mạc; không thắng được bị chết.
Lê Ý, vì l ương thực không tiếp tế liền liền được, phải chuyển quân về Da Châu. Cậy mình đã thắng nhiều trận, Ý đâm kiêu căng, khinh địch, không phòng bị. Bấy giờ Ý sai tướng sĩ vào núi vận tải lương thực để doanh trại trống rỗng, sơ hở, đội ngũ không chỉnh tề.

Hay tin, Qu ốc Trinh lựa lấy toán quân nhanh nhẹn đem 50 chiếc thuyền chiến ngày đêm đi gấp đường, tiến sát đến trại Da Châu. Lê Ý không kịp nghênh chiến, bị quân Mạc bắt được, đóng củi đưa về Thăng Long, buộc chân tay vào xe mà xé xác^3.

Tân Mão (1531). (M ạc, năm Đại Chính thứ 2 - Minh, năm Gia Tĩnh thứ 10 ). Nhâm Thìn (1532). (Mạc, năm Đại Chính thứ 3 - Minh, năm Gia Tĩnh thứ 11 ).
Tháng 11, mùa đông. Đăng Doanh sai bọn hoạn quan Dương Chấp Nhất và Tây An bá Lê Phi Thừa chia nhau coi quản Thanh Hoa.
Đă ng Doanh sai trung nhân^4 Dương Chấp Nhất làm đại tướng lãnh binh thống quản Thanh Hoa tam phủ đồng tam ti, tổng trấn quân và dân một địa phương. Phi Thừa gièm pha rằng: "Ở Ái Châu^5, núi sông hiểm trở, đất đai màu mở, quân lính và lương thực đều đầy đũ. Vả lại, nên phân quyền chứ không nên dồn quyền vào cả một người. Nếu do một người chuyên nắm, một khi lỡ có sự biến thì Ái Châu e không phải là đất của triều đình nữa. Nguyện xin xét kỷ cho ". Đăng Doanh bèn đem bảy huyện thuộc Thanh Hoa là Thụy Nguyên, An Định, Vĩnh Lộc, Đông Sơn, Cẩm Thủy, Thạch Thành và Quảng Bình tách ra, giao cho Phi Thừa cai quản, cùng với Chấp Nhất cùng gìn giữ trông nom cho nhau.
Lời chua - Thụy Nguyên: Tức Lương Giang. Xem Bình Định vương năm thứ nhất (Chb. XIII, 2 ).
V ĩnh Lộc: Tên huyện, tên cũ là Vĩnh Phúc, thuộc Thanh Hóa. Đông Sơn, An Định: Đều là tên huyện, thuộc phủ Thiệu Hóa^6. Thạch Thành, Cẩm Thủy: Đều là tên huyện, nay thuộc phủ Quảng Hóa^7. Quảng Bình: Nay là huyện Quảng Địa, thuộc phủ Quảng Hóa. Dương Chấp Nhất: Người huyện Hoằng Hóa^8.
Lê Phi Thừa: Người Hương Thị, thuộc An Định^1.

1 Chắn là "An Sơn " mà Cương mục in lầm.
2 Theo Đại Nam nhất thống chí XVI, 42 (Thanh Hóa tỉnh, thượng ) thì sông Tống Giang ở địa phận huyện Tống Sơn.
3 Toàn thư XV, 76 chép sau khi Lê Ý bị bắt, quân gia tan rã, hoặc chạy sang Ai Lao, nhập vào dưới cờ Nguyễn Kim, hoặc tản về thôn quê, làm ăn sinh sống.
4 Tức hoạn quan.
5 Tức Thanh Hóa.
6Đều thuộc Thanh Hóa.
7 Nt.
8Đều thuộc Thanh Hóa.
Sao chổi xuất hiện ở phương đông.
Quý Tỵ. Lê Trang Tông Dụ hoàng đế, năm Nguyên Hòa thứ 1 (1533). (Mạc, năm Đại Chính thứ 4 - Minh, năm Gia Tĩnh thứ 12 ).
Tháng giêng, mùa xuân, Triệu Tổ Tĩnh hoàng đế ta^2đón lập hoàng tử Ninh lên ngôi ở Ai Lao.
Tr ước kia, khi Đăng Dung thí nghịch và tiếm ngôi, Triệu Tổ Tĩnh hoàng đế ta lánh nạn sang ở tại châu Sầm Nưa thuộc Ai Lao, chiêu tập những người trung dũng, đầu tiên dựng lá cờ nghĩa, quyết chí diệt Mạc để khôi phục nhà Lê, bèn tìm khắp mọi nơi kiếm lấy cho cháu họ Lê, thì được con nhỏ của Chiêu Tông là Ninh, lập làm vua, lên ngôi ở Ai Lao, đặt niên hiệu là Nguyên Hòa. Từ đó, hội gió mây lôi cuốn, tiếng chính nghĩa lẫy lừnh, quân trẩy đến đâu chẳng ai là không hưởng ứng. Công nghiệp trung hưng nhà Lê thực bắt đầu từ đấy.
Lời chua - Ai Lao: Xem Triệu Việt vương năm thứ 2 (Tb. IV, 9 - 10 ). Châu Sầm Nưa: Xem Mạc, năm Minh Đức thứ 3 (Chb. XXVII, 20 ). Bàn luận về công tôn phù giúp rập nhà vua^3, phong tước và ban thưởng có tầng bậc khác nhau.
Phong Tri ệu Tổ Tĩnh hoàng đế ta làm thượng phụ, thái sư tước Hưng quốc công, giữ công việc trong và ngoài; phong Đinh Công làm thiếu úy, tước Hùng quốc công. Ngoài ra, các tướng tá khác đều được phong thưởng có tầng bậc khác nhau.
Nhà vua thông hiếu với chúa Ai Lao là Sạ Đẩu, trưng mộ quân lính, điều bát lương thực để tính việc tiến thủ.
L ời chua - Đinh Công: Người huyện Quảng Bình thuộc Thanh Hoa. Sai sứ sang nhà Minh.

Tr ước kia, nhiều lần sai người đem thư sang nhà Minh báo cáo về nạn nước, đều bị đồ đảng của giặc đón đường giết chết. Đến đây, sai bọn Trịnh Duy Liểu hơn mười người vượt biển từ Chiêm Thành đi ghé thuyền buôn Quảng Đông, hàng hai năm trời mới đến Yên Kinh, trình bày đầu đuôi về việc Đăng Dung thí nghịch, lén lút chiếm cứ quốc đô, do đó đường sá sang cống mới bị ngăn trở đoạn tuyệt. Vậy xin nhà Minh dấy quân hỏi tội họ Mạc.

Ng ười Minh ngờ rằng có sự dối trá. Duy Liểu bèn viết bức thư hàng vài nghìn lời, tự cho mình là người có nghĩa khí có thể sánh với Thân Bao Tư^4 và Trương Tử Phòng^5, lời lẽ trong thư trung nghĩa mà đầy giọng căm hờn, hăng hái mà sục sôi tức bực, khiến người đọc phải xót xa.

Nghiêm Tung, L ễ bộ thượng thư nhà Minh, tâu nói: "Những lời điều trần của Duy Liểu chưa chắc đả có căn cứ đích xác. Vậy xin cho lưu Duy Liểu ở lại sứ quán, rồi sai quan sang khám xét sự thực ". Vua Minh bèn sai bọn thiên hộ Đào Phượng Nghi và Trần Tỉ ra đi, cùng với tuần phủ Vân Nam là U ông Văn Thịnh hội khám, xét xem kẻ nào là tên tội nhân chủ phạm.
Lời chua - Trịnh Duy Liểu: Người Thủy Chú, huyện Lôi Dương^1. 1 Nt. 2 Xem chú giải số 1 và số 2 ở Chb XXVII, 19. 3 Chỉ việc lập Lê Trang Tông. 4 Người nước Sở đời Xuân Thu. Khi quân Ngô đánh phá nước Sở, Bao Tư sang Tần cầu cứu, khóc đến bảy ngày làm vua Tần cảm động, phải dấy quân cứu nước Sở. 5 Tên tự của Trương Lương, trung với nước Hàn, mưu sát Tần Thủy Hoàng ở Bác Lãng Sa để báo thù cho nước. Sau giúp Hán Cao Tổ, thống nhất thiên hạ.
Chiêm Thành: Tức Lâm Ấp. Xem thuộc Tấn, Mục Đế, năm Vĩnh Hòa thứ 9 (Tb.
III, 20 - 21 ).
Giáp Ngọ, năm thứ 2 (1534). (Mạc, năm Đại Chính thứ 5. Minh, năm Gia Tĩnh thứ 13 ). Ất Mùi, năm thứ 3 (1535). (Mạc, năm Đại Chính thứ 6 - Minh, năm Gia Tĩnh thứ 14 ).
Bính Thân, năm thứ 4 (1536). (Mạc, năm Đại Chính thứ 7 - Minh, năm Gia Tĩnh thứ 15 ). Lại sai sứ sang nhà Minh (không rõ tháng nào ).
Sau chuy ến Trịnh Duy Liểu đã đi, nhà vua thấy lâu không có tin tức tăm hơi gì, lại sai Trịnh Viên sang Minh. Viên đi đến Vân Nam thì quan hội khám nhà Minh là bọn Đào Phượng Nghi cũng vừa tới nơi, Viên bèn trình bày tất cả sự việc họ Mạc thí nghịch và tình hình vua Lê bôn ba long đong. Viên thỉnh cầu nhà Minh xuất quân đánh Mạc. Quan hội khám về triều báo cáo. Vua Minh giao việc này xuống để đình thần bàn xét. Mọi người trong bộ Lễ và bộ Binh đều nói: "Đăng Dung có mười tội to, không thể không đánh được ".
Đinh Dậu, năm thứ 5 (1537). (Mạc, năm Đại Chính thứ 8 - Minh, năm Gia Tĩnh thứ 16 ).
Tháng 2, mùa xuân. Minh dùng Cừu Loan làm tổng đốc, Mao Bá Ôn làm tán lý quân vụ, đi đánh Mạc Đăng Dung.
Vua Minh đã biết rõ tội trạng tiếm nghịch của Đăng Dung Tuần phủ Vân Nam là U ông Văn Thịnh lại tâu nói Đăng Dung ngầm sai bọn tri châu Nguyễn Cảnh đi sang rình dò hư thực, đến núi Nạp Canh bị thổ xá là Lý Mạnh Quang bắt được luôn với một bài Đại cáo do ngụy Mạc soạn ra, rồi đem trình nộp. Vua Minh cả giận, bèn phong Hàm Ninh hầu Cừu Loan làm tổng đốc, thượng thư Mao Bá Ôn làm tán lý quân vụ, đem quân đi đánh U Ông Văn Thịnh truyền hịch mọi nơi, đem họa phúc dụ bảo.

L ời cẩn án: - Sử cũ, trong năm Nguyên Hòa thứ 1 (1533), chép vua Lê sai Trịnh Duy Liểu sang Minh xin quân [đánh Mạc]; đến năm thứ 2 (1534), chép vua Minh sai tướng sang đánh Đăng Dung. Nay tra trong Minh sử: tháng 2, mùa xuân, năm Gia Tĩnh thứ 16 (Đinh Dậu, 1537 ) chép vua Minh sai tướng sang đánh Đăng Dung thì chính đúng vào năm Nguyên Hòa thứ 5. Này, Duy Liểu sang Minh hàng hai năm mới đến được quốc đô [Trung Quốc]; kịp khi được U Ông Văn Thịnh tâu trình lên thì (triều đình nhà Minh ) mới bàn đến việc ra quân. Vậy xét theo sự thực thì Minh sử đúng. Nay xin cải chính.
Lời chua - Núi Nạp Canh: Theo thiên hạ quận quốc lợi bệnh toàn thư thì núi Nạp Canh ở phủ Lâm An thuộc Vân Nam.
Tháng 4, mùa h ạ. Gió bão lớn. Nước biển tràn ngập.
Gió bão lớn, cây đỗ, nhà sụp. Nước biển tràn ngập. người và súc vật phần nhiều chết đuối. Tước Mạc, Lê Phi Thừa, đầu hàng.

Tây An h ầu Lê Phi Thừa nhà Mạc được phân phối cai quản 7 huyện^2 thuộc Thanh Hoa. Khi nghe biết nghĩa quân^3 trỗi dậy, bèn thu vén vơ vét chỗ đinh tam ti mà sang Ai Lao quy thuận nhà Lê. Nhà vua cho Phi Thừa vẫn giữ nguyên quan tước như cũ. Về sau, vì kêu ngạo, ngang ngược và hay oán trách, nên Phi Thừa bị giết chết.
Mậu Tuất, năm thứ 6 (1538). (Mạc, năm Đại Chính thứ 9 - Minh, năm Gia Tĩnh thứ 17 ).
Mùa xuân, Đăng Doanh tuyển mộ hoàng đinh^4 làm lính.
1 Nay là huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa.
2 Xem Chb. XXVII, 24.
3 Chỉ đám quân do Nguyễn Kim lãnh đạo, lập Lê Trang Tông ở Ai Lao để khôi phục nhà Lê.
4 Dân đinh 17 tuổi.
Lời chua - Hoàng đinh: Xem Lê Hiến Tông, năm Cảnh Thống thứ 3 (Chb. XXV, 5 ).
Mạc Đăng Doanh sai bầy tôi là bọn Nguyễn Văn Thái sang nhà Minh, xin hàng. Đăng Doanh được tin quân Minh sang đánh, cả sợ, liền sai đồ đảng là bọn Nguyễn Văn Thái đem tờ biểu đầu hàng sang Minh nói dối trá rằng:
"T ương Dực đế bị nghịch tặc Trần Cao giết hại, Đăng Dung cùng người trong nước tôn lập vua Chiêu Tông. Không bao lâu, Chiêu Tông lại bị gian thần là bọn Đỗ Ôn Nhuận và Trịnh Tuy dụ dỗ dời vào Thanh Hoa, Đăng Dung lại tôn lập Cung đế làm vua. Liền đó Đăng Dung lại đón Chiêu Tông từ Thanh Hoa về. Rồi Chiêu Tông và Cung đế đều bị bệnh chết. Họ Lê không người kế tự. Cung đế, khi bệnh kịch, có bàn với quần thần, cho rằng cha con Đăng Dung có công với nước, bèn vời vào, trao cho ấn chương đế nối coi việc nước. Đăng Dung bèn được người nước suy tôn.

Còn lý do ch ưa được dâng biểu và sai sứ sang cống, là trước vì Trần Cung chiến giữ lạng Sơn làm nghẽn đường, sau vì quan giữ biên cương đóng cửa ải không tiếp nhận. Đến như người nhận là dòng dõi họ Lê bây giờ chỉ là con của kẻ khác, chứ không phải là con của Chiêu Tông ".

Vua Minh bi ết rõ những lời trong bài biểu đều là lừa dối bưng bịt. Vả lại, tuy xin hàng, nhưng lời lẽ vẫn không thành khẩn khuất phục, Đăng Dung lại không tự trói nộp mình để đợi tội. Vua Minh bèn quyết đánh, mới sai bọn Cừu Loan và Mao Bá Ôn mau đến Quảng Tây chiêu tập binh lính để tiến đánh nhà Mạc.

K ỷ Hợi, năm thứ 7 (1539). (Mạc, năm Đại Chính thứ 10 - Minh, năm Gia Tĩnh thứ 18 ). Nhà vua sai bọn đại tướng Trịnh Kiểm đi tuần Thanh Hoa, đánh cho quân Mạc đại bại ở Lôi Dương^1 (không rõ tháng nào ).

Nhà vua dùng Tr ịnh Kiểm làm đại tướng quân, tước Dực quận công, lại phong bọn Trịnh Công Năng và Lại Thế Vinh làm quận công. Họ đều được ban ấn tướng quân, quản lĩnh quân bản bộ, đi lược định các địa phương thuộc Thanh Hoa, tiến đánh quân Mạc ở Lôi Dương: địch bị đại bại.
Lời chua - Lôi Dương: Xem Bình Định vương năm thứ 1 (Chb. XIII, 1 ).
Tr ịnh Kiểm: Người Sóc Sơn, huyện Vĩnh Phúc^2. Thưở trẻ nghèo hèn, Kiểm đến nương nhờ dưới trướng Triệu Tổ Tĩnh hoàng đế ta; được thương yêu và tín cẩn lắm. Rồi Triệu Tổ đề bạt phong Dực Nghĩa hầu và gả cho trưởng nử là Ngọc Bảo. Cho cùng mưu tính công việc, Kiểm nhiều lần lập được chiến công.

L ại Thế Vinh: Người Quang Lãng, huyện Tống Sơn^3.
Đại hạn.
Tháng 10, mùa đông. Động đất.
Canh Tý, năm thứ 8 (1540). (Mạc, năm Đại Chính thứ 11 - Minh, năm Gia Tĩnh thứ 19 ).
Tháng giêng, mùa xuân. Đăng Doanh chết.
Con trưởng là Phúc Hải nối ngôi ngụy, tiếm xưng niên hiệu là Quảng Hòa.
Tháng 11, mùa đông. Mao Bá Ôn nhà Minh đóng quân ở ngoài cửa ải. Mạc Đăng Dung đến cửa quân tướng Minh, xin hàng, và đem đất năm động hối lộ nhà Minh.
1 Thuộc Thanh Hoa.
2 Nay là huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hóa.
3 Nay là huyện Hà Trung, tỉnh Thanh Hóa.

Tr ước kia, tướng Minh là bọn Cừu Loan và Mao Bá Ôn đã đến Quảng Tây, trưng tập các lang binh^1 cùa thổ quan ở các tỉnh Lưỡng Quảng^2, Phúc Kiến và Hồ Quảng^3. Lại truyền hịch đi Vân Nam sai tập hợp binh lính để chờ đợi nhật kỳ xuất quân.
bọn Cừu Loan lại bàn:
Chia chính binh^4 làm ba đội tiểu binh, từ Quảng Tây đi các xứ Bằng Tường, Long Châu và Tư Minh;
Chia kỳ binh^5 làm hai toán tiểu binh; toán xuất phát từ châu Quy Thuận gọi là Sơn Tiểu, toán xuất phát từ núi Ô Lôi gọi là hải tiểu.
Kể cả chính binh và kỳ binh trên đây cộng 22 vạn người.
Lại chia quân Vân Nam ở ghềnh Liên Hoa làm ba toán tiểu binh, mỗi toán gồm 21.000 người. Tất cả đều lên đường, đồng thời xuất phát.
L ại truyền hịch sang ta dụ bảo về nghĩa phục hưng nước đã mất, nối lại dòng họ đã tuyệt, sự đánh dẹp chỉ nhằm một mình cha con Đăng Dung là kẻ có tội. Còn ai biết đem quận huyện nào ra hàng thì liền được trao cho chức quan ở quận huyện ấy để cai quản. Ai bắt hay chém cha con Đăng Dung mà ra hàng thì cứ tính theo từng tên tội nhân một, mỗi tên là được thưởng hai vạn nén vàng và được cho làm quan đến phẩm trật cao sang.
Tướng Minh lại dụ bảo cha con Đăng Dung nếu biết tự trói nộp mình đợi tội, thành khẩn dâng hết các sổ sách về đất đai và nhân dân thì được tha cho tội chết.
Bọn Bá Ôn đóng quân dựng đồn ở gần nơi biên giới.
Bấy giờ Đăng Doanh đã chết rồi. Đăng Dung được tin, cả sợ, sai sứ giả đến cửa quân của tướng Minh, trần tình, nguyện xin ra khỏi bờ cõi, đầu hàng, và kính cẩn vâng theo lệnh trên phân xử. Lời lẽ của Đăng Dung rất là khiêm nhún thiết tha. Bọn Bá Ôn vâng theo lời chiếu của vua Minh, ưng thuận, hẹn đến mồng 3 tháng 11^6 cho Đăng Dung sang làm lễ đầu hàng.
B ọn Bá Ôn thiết lập mạc phủ và tướng đài ở Nam Quang để chờ đợi. Đến kỳ đã định, Đăng Dung để Phúc Hải ở lại coi giữ việc nước, còn mình cùng với người cháu là Văn Minh và bè đảng là bọn Vũ Như Quế hơn 40 người do đường Nam Quang đi sang: ai nấy buộc dây thao vào cổ^7, đi chân không, gieo mình vào nơi mạc phủ tướng Minh, khúm núm, phủ phục, khấu đầu lạy, dâng tờ biểu xin hàng, nộp trình sổ sách đất đai và nhân dân do mình cai quản.

Đă ng Dung lại xin dâng đất các động Ti phù, Kim Lặc. Cổ Sâm, Liễu Cát, La Phù, An Lương thuộc châu Vĩnh An ở Yên Quảng để lệ thuộc vào Khâm Châu nhà Minh. Lại xin nhà Minh ban cho chính sóc^8 và ấn chương đã ban từ trước để Đăng Dung coi giữ việc nước trong khi chờ đợi mệnh lệnh có thay đổi hoặc quyết định ra sao..
1 Binh lính của thổ ti ở các địa phương thuộc vùng Quảng Tây... dưới triều Minh. Quân này rất hung tợn, hành quân đến đâu thường hay hiếp dâm, và cướp bóc.
2 Quảng Đông và Quảng Tây.
3 Tức là đất lưỡng Hồ gồm Hồ Nam và Hồ Bắc.
4 Xem chú giải số 2, ở Chb. XIII, 28.
5 Xem chú giải số 1 ở Chb. XIII, 28.
6 Năm Kỷ Hợi, 1539.
7 Tỏ ý tự trói cổ mình đem nộp để chịu tội.

8 Tức là mồng 1 tháng giêng. Ngày xưa, mỗi một triều đại lên vì đều có thay họ và đổi chính sóc, như: nhà Ân thì đặt tháng 12 của nhà Hạ làm tháng giêng, nhà Chu thì dùng tháng 11 của nhà Hạ làm tháng giêng. Vì thế, khi nói là phải theo chính sóc của một triều đại nào, tức là phải lệ thuộc vào triều đại ấy.
Bọn Bá Ôn vâng theo lời chiếu của vua Minh dụ bảo Đăng Dung hãy cho đái tội, về nước, đợi mệnh lệnh phân xử sau.
Đăng Dung lại sai Văn Minh và Nguyễn Văn Thái đem tờ hàng biểu sang Yên Kinh.
L ời cẩn án - Sử cũ chép Mạc Đăng Dung đầu hàng nhà Minh, xin nộp các động Ti Phù, Kim Lặc, Cổ Sâm, Liễu Cát, La phù và An Lương thuộc châu Vĩnh An ở Yên Quảng cho lệ thuộc vào Khâm Châu. Nay xét Khâm Châu chí của nhà Thanh, chỉ thấy chép đời Gia Tĩnh (1522 - 1566 ), Đăng Dung nộp trã năm động Ti Phù, La Phù, Cổ Sâm, Liễu Cát và Kim Lặc mà thôi, chứ không thấy nói đến động An Lương. Lại tra cứu đến Quảng Yên sách thì động An Lương hiện nay là phố An Lương thuộc châu Vạn Ninh nước ta. Có lẽ, về động An Lương, Đăng Dung chưa từng dâng nộp, mà chỉ là do sử cũ chép sai sự thực đó chăng?

L ại xét: Trong năm Mạc Minh Đức thứ 2, tức là năm Minh Gia Tĩnh thứ 7 (1528), Sử cũ chép Đăng Dung sợ nhà Minh hỏi tội, bèn tính chuyện cắt đất đem dâng hai châu Quy, Thuận; vua Minh thu nhận. Từ đó, Nam, Bắc lại cho sứ giả đi lại thông hiếu. Nhưng, nay tra cứu bản đồ nước ta thì có Quý Hóa châu và Thuận Châu. Hai châu này hiện nay thuộc tỉnh Hưng Hóa. Trong Đại Thanh nhất thống chí tuy có chép châu Quy Thuận nguyên thuộc phủ Trấn An tỉnh Quảng Tây nhà Thanh đấy thật, nhưng hai châu mà sử cũ gọi là Quy Thuận có lẽ tức là Quy Hóa và Thuận Châu đó thôi.

L ại xét Minh sử thông giám kỷ sự: hồi năm Mạc Đại Chính thứ 9 (1538), Mạc Đăng Dung được tin quân Minh sang đánh, cả sợ, sai sứ xin hàng, nói dối là họ Lê không có người kế tự, cha con Đăng Dung có công với nước, được mọi người suy tôn; còn Đăng Dung sở dĩ không dâng được biểu chương, cho sứ sang tiến cống, là chỉ vì trước kia bị Trần Cung chiếm cứ Lạng Sơn làm nghẽn đường, đến sau lại bị quan giữ biên cương đóng cửa ải, không tiếp nhận.

Này, t ừ năm Gia Tĩnh thứ 7 (1528) đến năm thứ 17 (1538), trải hàng 10 năm chưa từng có sứ đi thông hiếu, thế mà sử cũ, ở năm Gia Tĩnh thứ 7, đã vội chép rằng "Đăng Dung tính chuyện cắt đất dâng nộp hai châu Quy, Thuận, từ đó Nam, Bắc lại cho sứ giả đi lại thông hiếu ". Về việc này, những điểm sử cũ chép đó điều xa sự thực, nên nay rút bớt đi mà chép phụ vào đây để tham khảo.
Lời chua - Bằng Tường: Xem Trần Thái Tông, năm Thiên ứng chính bình thứ 11 (Chb. VI, 24 ).
Long Châu: Xem Tr ần Thánh Tông, năm Bảo phù thứ 4 (Chb. VII, 17 ). Tự Minh: Xem Trần Thái Tông, năm Nguyên Phong thứ 6 (Chb. VI, 40 ). Núi Ô Lôi: Thuộc Khâm Châu, phủ Liêm Châu nhà Thanh.
Ghềnh Liên Hoa: Thuộc huyện Mông Tự, phủ Khai Hóa nhà Thanh.
Nam Quan^1: Ở về phía tây nam châu Bằng tường, phủ Thái Bình thuộc tỉnh Quảng Tây nhà Thanh.
Qu ảng Yên: Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 35 ). Châu Vĩnh An: Xem Lý Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 14 (Chb. II, 23 - 24 ).
An Lương: Theo Quảng Yên sách thì An Lương thuộc châu Vạn Ninh, phủ Hải Ninh, tỉnh Quảng Yên.
Ti Phù: theo Khâm Châu chí thì Ti Phù còn tên nữa là Ti Lẫm, ở thôn Ti Lẫm thuộc Thiêm Lãng đô.
Li ểu Cát: Còn tên nữa là Hà Châu, ở thôn Liểu Cát thuộc Như Tích đô. Kim Lặc: Còn tên nữa là Tư Lặc, ở thôn Tư Lặc thuộc Như Tích đô. La Phù: Ở thôn La Phù thuộc Như Tích đô.
Cổ Sâm: Ở thôn Cổ Sâm thuộc Như Tích đô.
1 Nay gọi Mục Nam Quan.
Tri ệu Tổ Tĩnh hoàng đế ta đi tuần đất Nghệ An.
Triệu Tổ trẩy đến đâu, phần nhiều hào kiệt ở đấy điều theo, gần xa đều hàng phục.
Tân Sửu, năm thứ 9 (1541). (Mạc Phúc Hải, năm Quảng Hòa thứ 1 - Minh, năm Gia Tĩnh thứ 20 ).
Tháng 8, mùa thu Đăng Dung chết.
Tháng 10, mùa đông. Nhà Minh đổi nước An Nam làm An Nam đô thống sứ ti, trao cho Đăng Dung chức đô thống sứ; đổi đặt toàn quốc làm mười ba tuyên phủ ti, cho lệ thuộc vào đất nhà Minh.

Mao Bá Ôn sai ng ười gấp đem tờ tấu về nói với vua Minh rằng: "Đăng Dung phần sợ uy thế, phần mến đức độ, đã tự trói nộp mình đợi tội, dâng đất đai, theo chính sóc^1. Còn Lê Ninh xưng là dòng dõi Lê kia, thế hệ trong gia phả không được rõ ràng, nay chưa thể bằng cứ vào đâu được. Nếu cho rằng Đăng Dung có tội, chưa nên khinh suất trao cho tước và phong đất đai, thì còn cháu nội hắn là Phúc Hải kia hiện đang chờ đợi mệnh lệnh, không dám noi theo thói cũ, tự tiện coi giữ đất nước. Vậy nếu Phúc Hải được nhờ ơn trên thương xót tha thứ, bóc bỏ tước cũ, liệu ban cho phẩm trật mới, hay là ban cho những chức sắc khác như đô hộ hoặc tổng quản giống việc nhà Hán, nhà Đường ngày trước đã làm, khiến hắn được coi quản vỗ về An Nam. Hằng năm bảo hắn lên tận Nam Quan đón lãnh bản lịch Đại thống do triều đình ban cho. Lễ cống năm trước, hắn còn thiếu, nay xin cứ kiểm tra, chiếu theo lệ ngạch, bắt năm sau phải bổ sung cho đầy đủ.

Còn Lê Ninh theo s ự điều tra khám xét hiện nay của các ti, thì ngành ngọn thế nào khó biết được rõ ràng đích xác. Trịnh Duy Liểu, trong khi nhằm đường lén lút đi tới động châu Thạch Lâm giáp gần Quảng Tây, cũng không biết rõ mặt mũi Lê Ninh thế nào; cho nên có người gọi là Lê Ninh, có người gọi là Lê Hiến, có người gọi là Quang Chiếu, có người gọi Quang Hòa, có người lại cho là do họ Trịnh mạo xưng ra.

Còn Lê Ninh ở động Tất Mã Giang mà Trịnh Viên nói đó tuy có đấy thật, nhưng lai lịch của Lê Ninh này không được rõ lắm, mà từ sự trạng^2đến tuổi và diện mạo như Trịnh Viên đã trình bày lại khác với người mà Trịnh Duy Liểu đã báo cáo trước. Những người và sự việc này thật đều khó phán đoán và quyết định.
Vậy đối với Trịnh Duy Liểu, nên tuỳ tiện an trí ngay ở một chỗ nào đó thuộc Quảng Đông, rồi liệu cấp cho ruộng đất và nhà ở, đừng để long đong đến nổi không được yên chỗ.
X ử trí như thế ngõ hầu mới được hết lẽ và ổn thỏa ".
Vua Minh giao việc này cho đình thần bàn xét. Mọi người đều đồng ý như lời Bá Ôn đã bàn.

Nhà Minh bèn đổi nước An Nam làm đô thống sứ ti, cho Đăng Dung làm đô thống sứ, phẩm trật và bậc tòng nhị^3, ban cho ấn chương khác và cho đời được cha truyền con nối. Còn các nghi thức và chế độ mà Đăng Dung tiếm dùng đều bắt tước bỏ hoặc cải chính lại. Trong mười ba lộ như Hải Dương, Sơn Nam vân vân đều đặt tuyên phủ ti, mỗi tuyên đặt một tuyên phủ đồng tri, một tuyên phủ phó sứ và một tuyên phủ thiêm sự, dưới quyền cai quản của đô thống sứ. Tất cả các ti trên đây đều lệ thuộc vào Quảng Tây phiên ti.
Hằng năm nhà Minh sẽ ban cho chính sóc, và đặt lệ là cứ ba năm một lần cống. Còn về Lê Ninh thì cứ sai bầy tôi trấn thủ điều tra khám xét; nếu quả là con cháu họ Lê, sẽ trao cho cai quản bốn phủ thuộc Thanh Hoa, nếu là giả dối không thực, sẽ không cho.
1 Xem chú thích ở Chb. XXVII, 33.
2 Tiểu sử hoặc lược truyện của một nhân vật.
3 Còn kém chánh nhị phẩm.
Lời chua - Châu Thạch Lâm: Xem Lê Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 3 (Chb. XV, 27 ).
Tất Mã Giang: Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 8 (Chb. XX, 18 )1. Bốn phủ thuộc Thanh Hoa: Tức là phủ Hà Trung, phủ Tĩnh Gia, phủ Thiệu Hóa và phủ Thọ Xuân.
Mười ba lộ: Không rõ là những lộ nào. Năm Quang Thuận thứ 7 (1466) đời Lê Thánh Tông có đặt ra mười ba đạo thừa tuyên^2, có lẽ tức là mười ba lộ này chăng. Nhâm Dần, năm thứ 10 (1542). (Mạc, năm Quảng Hòa thứ 2 - Minh, năm Gia Tĩnh thứ 21 ).
Tháng giêng, mùa xuân. Nhà vua tự làm tướng cầm quân đi tuần hành đất Thanh Hoa.
B ấy giờ nhà vua sửa soạn chính mình cầm quân đi trận, dùng Thụy quận công Hà Thọ Tường làm ngự doanh đề thống. Triệu Tổ Tĩnh hoàng đế ta thân hành đôn đốc tướng sĩ các doanh đi trước, tấn công Thanh Hoa và Nghệ An. Quân trẫy đến đâu thì nhiều tướng cũ và hào kiệt ở đấy đều theo. Thanh thế quân đội rất lừng lẫy.

L ời chua - Hà Thọ Tường: Người Cổ Lũng, huyện Cẩm Thủy^3. Tháng 8, mùa thu. Mạc Phúc Hải sai bầy tôi là Nguyễn Điển Kính sang nhà Minh.
Nhà Minh ban cho Đăng Dung sắc, ấn và lịch Đại Thống. Phúc Hải sai sứ đem sản vật địa phương sang đáp tạ.
L ời chua - Sản vật địa phương: Theo truyện Mạc Phúc Hải trong Thông sử của Lê Quý Đôn thì những sản vật địa phương mà nhà Mạc đem sang tạ ơn nhà Minh gồm có:

Đồ vật Số lượng Trọng lượng Lư hương, bình hoa bằng vàng 4 bộ 190 lạng^4 Rùa vàng 1 con 90 - Hạc^5 bạc 1con 51 - Đài^6 bạc 1 chiếc 51 - Lư hương và bình hoa bằng bạc 2 bộ 150 - Mâm bạc 12 chiếc 641 - Trầm hương^7 60 cân Tốc hương^8 48 cân Giáng chân hương^1 30 nén Sừng tê 20 cái
Ngà voi 30 chiếc
Còn các sản vật trong lễ cống hàng năm cũng như vậy, đặt làm lệ thường.
1 Theo Chb. XX, 18 thì chỉ là "Mã Giang " chứ không chép là "Tất Mã Giang ".
2 Theo Chb. XX, 7 - 8 thì đời Lê Thánh Tông có đặt 12 thừa tuyên, kể cả phủ Phụng Thiên thì là mười ba (xem thêm Chb. XXI, 16 - 21 ). Còn nếu là mười ba đạo thì xem chú giải số 2 ở Xhb. XXVII, 1.
3 Thuộc Thanh Hóa.
4 Lạng ta. mỗi lạng là một phần mười sáu trong một cân ta (mỗi cân ta bằng sáu lạng tây ).
5 Hạc, dùng cắm nến để thờ cúng.
6Đồ dùng để đựng chén rượu cúng.
7 Xem chú thích số 4 ở Chb. XIV, 24.
8 Xem chú thích số 4 ở Chb. XIV, 24.
Tháng 12, mùa đông. Nhà Minh cho Mạc Phúc Hải được nối chức An Nam đô thống sứ ti đô thống sứ.
Tr ước kia, nhà Minh trao cho Đăng Dung làm chức đô thống sứ. Mệnh lệnh vua Minh thoạt ban xuống thì vừa gặp lúc Đăng Dung chết. Bọn Bá Ôn xin cho cháu nội Đăng Dung là Phúc Hải được nối chức, vua Minh ưng thuận.
Quý Mão, năm thứ 11 (1543). (Mạc, năm Quảng Hòa thứ 3. Minh, năm Gia Tĩnh thứ 22 ). Nhà vua tiến quân đến Tây Đô. Hoạn quan nhà Mạc là Dương Chấp Nhất đầu hàng.
Nhà vua ti ến quân đến thành Tây Đô, đóng quân doanh ở Nghĩa Lộ, Trung hậu hầu Dương Chấp Nhất, hoạn quan nhà Mạc, làm tổng trấn ở đó, đem các con em của mình đến bái kiến ở cửa quân. Ba quân nhà Lê cả mừng. Nhà vua cho Dương Chấp Nhất cầm giữ binh quyền.

L ời chua - Tây Đô: Xem Trần Đế Ngỗi, năm Hưng Khánh thứ 1 (Chb. XII, 16 ). Nghĩa Lộ: Không rõ ở đâu.
Vua Lê gia phong cho Triệu Tổ Tĩnh hoàng đế ta làm thái tể.
Thăng Triệu Tổ lên làm thái tể đô tướng, tiết chế^2 tướng sĩ các quân doanh.

l ời cẩn án - Sử cũ chép bấy giờ Triệu Tổ Tĩnh hoàng đế ta đang ở Ai Lao, vua Lê sai Trịnh Công Năng vời đến. Triệu Tổ, ngay hôm ấy, lên đường, vào yết vua Lê ở hành tại. Nhà vua cả mừng, gia phong lên chức này. Nay xét Công nghiệp diễn chí và bản thảo Tiền biên của Quốc sử quán, đều không thấy nói đến việc này. Bây giờ cứ theo sự việc mà xét thì năm trước đã chép Triệu Tổ tổng đốc các quân, tấn công Thanh Hoa; đến năm này lại chép Triệu Tổ còn ở Ai Lao; thế là trước sau trái nhau. E rằng sử cũ chép lầm, nay xin rút bỏ.
Giáp Thìn, năm thứ 12 (1544). (Mạc, năm Quảng Hòa thứ 4 - Minh, năm Gia Tĩnh thứ 23 ).
Ấ t Tị, năm thứ 13 (1545). (Mạc, năm Quảng Hòa thứ 5 - Minh, năm Gia Tĩnh thứ 24 ). Tháng 4, mùa hạ. Triệu Tổ Tĩnh hoàng đế ta rước vua Lê đi trận, tiến đánh Sơn Nam.
Tháng 5. Triệu Tổ Tĩnh hoàng đế ta mất ở quân doanh. Vua Lê phong Thái Tổ Gia Dụ hoàng đế ta^3 làm Hạ Khê hầu, quản lãnh quân đội đi đánh giặc.
B ấy giờ đại quân tiến đóng Yên Mô^4, hàng tướng nhà Mạc là Dương Chấp Nhất đón mời Triệu Tổ Tĩnh hoàng đế ta đến chơi quân doanh của hắn. Nhân đương nắng nóng, Chấp Nhất mời Triệu Tổ ăn dưa; trúng độc, khi trở về quân doanh, Triệu Tổ thấy người bải hoải khó chịu, rồi mất.

Vua Lê xu ống chiếu tặng phong là Chiêu Huân Tĩnh Công, đặt tên thụy là Trung Hiến, đem về táng tại núi Thiên Tôn ở Bái Trang thuộc huyện Tống Sơn^5. Lại phong con trưởng là Uông làm Lãng quận công, con thứ là Thái Tổ Gia Dụ hoàng đế làm Hạ Khê hầu, lãnh quân đi đánh giặc.

1 Xem chú giải ở Chb. XV, 29.
2Cầm quyền chỉ huy và chi phối.
3 Tức chúa tiên, tên là Nguyễn Hoàng, con thứ của Triệu tổ (Nguyễn Kim ), sau vào trấn trong thuận Hóa (1558), gây thành cục điện chia đôi đất nước và Bắc Nam phân tranh hàng mấy chục năm trời.
4 Nay thuộc Ninh Bình.
5 Thuộc Thanh Hóa.
Tr ước kia, Chấp Nhất theo Mạc Đăng Dung, làm quan đến chức chưởng bộ, rất được thân yêu. Kịp khi Chấp Nhất đi trấn thủ Thanh Hoa, được tin Triệu Tổ Tĩnh hoàng đế dấy quân ở Ai Lao, tôn lập vua Lê, nhà Mạc bảo Chấp Nhất trá hàng, rình kẻ hở để làm hại. Vua Lê không ngờ rằng hắn trá hàng cứ giao cho cầm quân theo đi đánh dẹp; do đấy Triệu Tổ mới bị nó phản. Chấp Nhất lại trốn về nhà Mạc.
Lời chua - Tống Sơn: Tên huyện, thuộc phủ Hà Trung, tỉnh Thanh Hoa. Núi Thiên Tôn: Chính Lăng Triệu Tổ ở nơi này. Đến năm Minh Mạng thứ 2 (1821) triều ta phong cho núi Thiên Tôn này là núi Triệu Tường.
Tháng 8, mùa thu. Dùng Tr ịnh Kiểm làm đô tướng, tiết chế các doanh quân thủy quân bộ, kiêm tổng nội ngoại bình chương quân quốc trọng sự, gia phong thái sư, tước Lạng quốc công.

B ấy giờ trong quân mới mất chủ tướng^1, mọi người tinh thần dao động, bèn cùng nhau bàn tính rút lui về Tây Kinh^2để củng cố lấy chỗ căn bản. Nhà vua gia phong Trịnh Kiểm chức này, giao cho chính quyền, từ quyền quân sự ở ngoài đến sự vụ quốc gia, công việc đánh dẹp và phong tước bổ chức đều được tùy tiện quyết định rồi tâu lên nhà vua biết.
Bính Ngọ, năm thứ 4 (1546). (Mạc, năm Quảng Hòa thứ 6 - Minh, năm Gia Tĩnh thứ 25 ). Lập hành điện ở sách Vạn Lại.
Thái s ư Trịnh Kiểm cho rằng lập quốc tất phải căn cứ vào nơi hiểm trở. Sách Vạn Lại, núi đứng sững, nước uốn quanh, thực đáng gọi là nơi hình thế đẹp. Đó là do trời đất xếp đặt để làm chỗ dấy nghiệp đế vương. Trịnh Kiểm bèn sai đào hào, đắp lũy, xây dựng hành điện, mời nhà vua đến đóng tại đó.
Lời chua - Sách Vạn Lại: Thuộc huyện Thụy Nguyên, phủ Thiệu Hóa, tỉnh Thanh Hoa.
Tháng 5, mùa h ạ. Mạc Phúc Hải chết.
Con là Phúc Nguyên nối ngôi ngụy tiếm đặt niên hiệu Vĩnh Định (1547)3.
Đinh mùi, năm thứ 15 (1547). (Mạc Phúc Nguyên, năm Vĩnh Định thứ 1 - Minh, năm Gia Tĩnh thứ 26 ).
Mậu Thân, năm thứ 16 (1548). (Mạc, năm Cảnh Lịch thứ 1 - Minh, năm Gia Tĩnh thứ 27 ).
Tháng giêng, mùa xuân. Nhà vua m ất.
ngôi 16 năm, thọ 34 tuổi.
Thái tử Huyên lên ngôi (tức là Lê Trung Tông). Đại xá, kể từ năm sau là niên hiệu Thuận Bình năm thứ 1. Tháng 3. Táng [Lê Trang Tông ] tại Cảnh Lăng. Dâng tôn hiệu là Dụ hoàng đế, miếu hiệu là Trang Tông.
Lời chua - Cảnh Lăng: Ở phía nam Lam Sơn.
1 Chỉ Nguyễn Kim.
2 Tức Thanh Hóa.
3 Sau đổi làm Cảnh Lịch (1548 - 1553), lại đổi Quang Bảo (1554 - 1561).

Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục Chính Biên

Quyển thứ 28
Từ Kỷ Dậu, Lê Trung Tông, năm Thuận Bình thứ 1 (1549) đến Nhâm Thân, Lê Anh Tông năm Hồng Phúc thứ 1 (1572), gồm 24 năm.
K ỷ Dậu, Lê Trung Tông Vũ hoàng đế, năm Thuận Bình thứ 1 (1549). (Mạc, năm Cảnh Lịch thứ 2 - Minh, năm Gia Tĩnh thứ 28 ). Mạc Phúc Nguyên di cư ra ngoại thành Thăng Long (không rõ tháng nào ).

Tr ước kia, khi Phúc Hải chết, tước Tứ Dương hầu bên ngụy^1 là Phạm Tử Nghi định lập Ngụy Hoằng vương chính Trung làm chúa, nhưng không thực hiện được. Tử Nghi bèn đen Chính Trung đến làng Hoa Dương thuộc huyện Ngự Thiên.

T ướng ngụy là bọn Mạc Kính Điển và Nguyễn Kính xuất quân đi đánh. Tử Nghi xuất kỳ bất ý, đánh bại bọn Kính Điển rồi nói phao lên rằng sẽ tiến quân đánh lấy Đông Kinh. Người Mạc hoang mang sợ hãi. Phúc Nguyên bèn bỏ Thăng Long, di cư ra ngoại thành.

V ề sau Tử Nghi đánh nhiều lần không được, bèn đem Chính Trung ra chiếm cứ Yên Quảng, lúc ẩn, lúc hiện, khuấy nhiễu cướp bóc miền Hải Dương: phần nhiều cư dân bị tai hại, số người phải xiêu giạt đến quá nửa. Quân gia Tử Nghi lại tràn sang cướp bóc ở bờ cõi nhà Minh. Người Minh trách móc chất vấn về việc này. Phúc Nguyên sợ, phải sai bọn Kính Điển dốc quân đi đánh: Tử Nghi bị chém. Chính Trung phải chạy rồi chết.
Lời chua - Thăng Long: Xem Lý Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 1 (Chb. II, 9 - 10 ).
Ngự Thiên: Xem Lý Anh Tông, năm Đại Định thứ 17 (Chb. V, 8 ). Hoa Dương: Nay là xã Trác Dương thuộc huyện Hưng Nhân, phủ Tiên Hưng, tỉnh Hưng Yên^2.
Yên Quảng, Hải Dương: Đều xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 24 - 25. 29 - 30 ).
Chính Trung: Con th ứ Mạc Đăng Dung.
Phạm Tử Nghi: Người Trung Hành, huyện An Dương^3.
Kính Điển: Em của Phúc Hải.
Canh Tuất, năm thứ 2 (1550). (Mạc, năm Cảnh Lịch thứ 3 - Minh, năm Gia Tĩnh thứ 29 ). tướng Mạc là bọn Lê Bá Ly và Nguyễn Thiến đầu hàng.
Thái T ể Lê Bá Ly, tướng Nam Đạo nhà Mạc, tước Phụng quốc công, cầm giữ binh quyền, tham nghị triều chính. Con là Khắc Thận, tước Phổ quận công, tiết chế Sơn Nam thượng lộ kiêm giữ công việc trong phủ Đô đốc Nam quân. Com rể là Văn Phái hầu, Nguyễn Quyện, giữ quân vệ Phù Nam. Thông gia là Thư quận công, Nguyễn Thiến, làm Lại bộ thượng thư. Thân thích và bè đảng của Bá Ly chằng chịt khắp nơi, câu kết với nhau, uy thế thật là hách dịch.
1 Vì theo quan niệm sử gia phong kiến, phàm triều đại nào thoán đoạt như Hồ và Mạc chẳng hạn đều không được coi là chính thống, nên từ vua chúa đến quan chức... của triều đại ấy đều bị liệt là "ngụy ", là "nghịch " hay là "nhuận " cả. 2 Nay thuộc xã Thái Phương, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình.
3 Nay thuộc xã Đằng Lâm, huyện An Hải. TP, Hải Phòng.
Khắc Thận ở Sơn Nam lại làm cửa cao nhà rộng, tiến dùng kiệu sơn son và lọng vàng.
H ạng bầy tôi được cưng chiều của nhà Mạc là bọn Vinh quốc công Phạm Quỳnh và con là Tung Xuyên hầu Phạm Dao, nhân đó, nói với Phúc Nguyên rằng cha con Bá Ly có ý mưu phản. Phúc Nguyên bèn sai bọn Quỳnh xuất quân để vây bắt Bá Ly.
Phúc Nguyên lại ngờ Nguyễn Thiến đồng mưu, nên định vây bắt luôn cả một thể. Bọn Bá Ly cưỡng ép quân lính phải chống lại và cố thủ; lại gởi thư cầu cứu nơi Khắc Thận và bè đảng là Thụy quốc công Nguyễn Khải Khang.
Phúc Nguyên sợ, bèn sai sứ giả đi dụ Bá Ly. Bá Ly yêu cầu rằng hễ bắt cả cha con Quỳnh và Dao đưa đến cho Bá Ly, thì tức khắc bãi binh và xin chịu tội.
Phúc Nguyên không nghe. B ấy giờ bọn Bá Ly, Nguyễn Thiến cùng với con là Khắc Thận, Quyện, Miễn và bè đảng là Khải Khang đều đem quân bản bộ vài trăm người, nhân ban đêm, trốn vào Thanh Hoa, đầu hàng.

Nhà vua ban th ưởng và yên ủi, cho ai nấy vẫn cứ giữ nguyên quan tước cũ. Về sau, Nguyễn Thiến chết, con là Quyện và Miễn lại trốn về với nhà Mạc. Nhà Mạc lại dùng một cách cưng chiều. Khải Khang theo Trịnh Kiểm đi đánh Sơn Nam.. Nhà Mạc sai người đi chiêu dụ được Khải Khang quay về với Mạc, rồi giết chết.
Lời chua - Bá Ly: Người làng Cổ Phạm, huyện Đông Sơn, thuộc Thanh Hoa, nhà ở tại làng Thịnh Liệt.
Quỳnh, Dao: Người Thịnh Liệt, huyện Thanh Trì^1.
Nguyễn Thiến: Người làng Canh Hoạch, huyện Thanh Oai^2, đỗ tiến sĩ khoa Nhâm Thìn (1532), năm Đại Chính nhà Mạc^3.
Tân Hợi, năm thứ 3 (1551). (Mạc, năm Cảnh Lịch thứ 4. Minh, năm Gia Tĩnh thứ 30 ). Nhà vua sai quân ra đánh Đông Kinh. Mạc Phúc Nguyên chạy đi Kim Thành.
Thái s ư Trịnh Kiểm sai bọn Lê Bá Ly, tướng Mạc đã hàng, và Vũ Văn Mật, tướng bản thổ Tuyên Quang, tấn công Đông Kinh. Phúc Nguyên chạy đi Kim Thành, để Kính Điển làm Đô tổng súy, ở lại cầm quân chống giữ Kinh Đô.
Lời chua - Đông Kinh: Xem Lê Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 3 (Chb. XV, 26 ). Kim Thành: Tên huyện, xưa là Trà Hương. Xem thuộc Tấn^4, Tề vương, năm Khai Vận thứ 2 (Tb. V, 22 ).
Vũ Văn Mật: Người Ba Đông, huyện Gia Lộc^5.
Nhâm Tý, năm thứ 4 (1552). (Mạc, năm Cảnh Lịch thứ 5 - Minh, năm Gia Tĩnh thứ 31 ).
Quý Sửu, năm thứ 5 (1553). (Mạc, năm Cảnh Lịch thứ 6 - Minh, năm Gia Tĩnh thứ 32 ). Dời hành tại^1đến An Tràng (trường ).
1 Tục gọi làng Sét, nay thuộc xã Thịnh Liệt, huyện Thanh Trì, Hà Nội.
2 Nay thuộc xã Dân Hòa, huyện Thanh Oai, tỉnh Hà Tây.
3 Tức năm Đại Chính thứ 3 đời Mạc Đăng Doanh.
4Đáng phải chép là "dương Tấn " (ngang với Tấn ) mới đúng.
5 Thuộc tỉnh Hải Dương.
Lời chua - An Tràng: Tên xã, thuộc huyện Thụy Nguyên, phủ Thiệu Hóa, tỉnh Thanh Hoa.
Giáp Dần, năm thứ 6 (1554). (Mạc, năm Quang Bảo thứ 1 - Minh, năm Gia Tĩnh thứ 33 ). Thái sư Kiểm dời đồn đến đóng tại Biện Thượng.
Lời chua - Biện Thượng: Tên xã, thuộc huyện Vĩnh Lộc, phủ Thiệu Hóa, tỉnh Thanh Hoa.
Bắt đầu mở chế khoa.
Ban cho bọn Đinh Bạt Tụy 5 người được đỗ đệ nhất giáp chế khoa xuất thân, bọn Chu Quang Trứ 8 người được đỗ đệ nhị giáp đồng chế khoa xuất thân.
L ời chua - Chế khoa: Theo Kiến văn lục của Lê Quý Đôn thì thể lệ thi cử thời Lê quy định thế này: những năm tý, ngọ, mão, dậu, là khoa thi hương; những năm thìn, tuất, sửu, mùi, là khoa thi hội. Nhưng khi nào bất thần nhà vua có bài chế ban xuống đặc biệt cho mở khoa thi thì là chế khoa. Phép thi chế khoa cũng giống khoa thi hội (có kinh nghĩa, tứ lục^2, thơ, phú và văn sách ).

Đ inh Bạt Tụy: Người Bùi Khổng, huyện Hưng Nguyên^3.
Chu Quang Trứ: Người Nam Hoa thượng, huyện Thanh Chương^4. Ất Mão, năm thứ 7 (1555). (Mạc, năm Quang Bảo thứ 2 - Minh, năm Gia Tĩnh thứ 34 ).
Tháng 8, mùa thu. Mạc Kính Điển vào cướp Thanh Hoa. Thái sư Trịnh Kiểm đánh bại quân Mạc.
Phúc Nguyên sai Kính Điển đem quân vào cướp Thanh Hoa. Quận Thọ (không rõ tên ) quản lãnh chu sư với hơn trăm chiếc thuyền chiến, làm tiên phong, tiến đóng ở cửa biển Thần Phù. Ngày hôm sau, Kính Điển đem quân đến hội ở Đại Lại giang, sai Quận Thọ tiến quân, đóng ở Kim Sơn.

Hay tin này, thái s ư Kiểm bèn hội hợp các tướng để bàn mưu chước, rồi sau dụ bảo cư dân ở ven sông không được kinh hãi náo động. Đinh Công thì đốc xuất các hàng tướng là bọn Lê Bá Ly, Nguyễn Khải Khang, Nguyễn Thiến và Lê Khắc Thận ai nấy đem quân bản bộ mai phục ở phía nam sông; từ núi An Định đến núi Quân An. Còn Trịnh Kiểm thì chính mình đốc suất đại quân mai phục ở phía bắc sông; từ núi Bạch Thạch đến núi Kim Sơn.

Qu ận Quảng, Phạm Đốc, quản lãnh thủy quân, đốc suất bọn hàng tướng Nguyễn Quyện với hơn 10 chiếc chiến thuyền đóng giữ thượng lưu từ sông Hữu Chấp xuống đến sông Kim Bôi, đi đi lại lại để giúp thanh thế.

Ngày hôm sau, thuy ền quân giặc trẩy qua chợ Ông Cung ở Kim Sơn: trong thuyền ca hát, thổi sáo nhộn nhịp tưng bừng, không tỏ ra có chút phòng bị gì cả. Trưa đến, quân địch tới núi Quân An, thì hỏa pháp hai bên bờ sông bắn ra liền liền. Trịnh Kiểm tung quân ra hăng hái đánh. Voi trận ở phía hạ lưu vượt được qua sông đánh chặn ở đằng sau. Binh thuyền của bọn Phạm Đốc và Nguyễn Quyện cũng đồng thời thuận dòng xuôi xuống. Quân và voi ở hai bên bờ hợp sức cùng đánh kẹp lại.

1 Hành tại, chính nghĩa là chỗ ở của nhà vua khi đi tuần du. Đây Cương mục có ý cho rằng Thăng Long tuy chưa khôi phục được, nhưng vẫn có thể coi như của nhà Lê: cung điện ở Thăng Long vẫn là chỗ ở chính của vua Lê, còn những chỗ doanh trại hành quân như ở Vạn Lại hay ở An Tràng này chỉ là nơi ở tạm thời trong khi đi tuần hành hay du ngoạn của vua Lê đó thôi. Nhưng, thực ra, hành tại đây chỉ là chỗ nhà riêng để vua Lê và gia quyến nhà vua cư trú.

2 tức thể văn biền ngẫu, hai vế đối nhau, mỗi vế thường thường là đặt từng cụm bốn chữ và sáu chữ, nên gọi là "tứ lục ".
3đều thuộc Nghệ An.
4đều thuộc Nghệ An.

Quân th ủy và quân bộ của giặc không đợi đánh đã tự tan vỡ. Bắt được tướng giặc là quận Thọ vài mươi người. Giặc bị sa xuống nước mà chết đến nghẽn cả sông. Khí giới bị tước mất vô kể. Vài vạn quân giặc chết đến gần hết. Kính Điển thu lượm quân tàn, chạy trốn.
Lời chua - Cửa biển Thần Phù: Tức cửa biển Thần Đầu. Xem Lê Đại Hành, năm Ứng Thiên thứ 12 (Chb. I, 40 ).
Đạ i Lại^1 giang: Xem Trần Nghệ Tông, năm Thiệu Khánh thứ 1 (Chb. X, 26 ). Kim Sơn: Còn tên nữa là Biện Lĩnh, cũng gọi Bông Sơn.
Núi An Định, núi Quân An: Đều ở huyện An Định^2.
Núi Bạch Thạch: Ở phía tây bắc huyện Đông Sơn^3.
Sông Hữu Chấp: Ở xã Hữu Chấp.
Sông Kim Bôi: Ở xã Kim Bôi.
Chợ Ông Cung: Nay là chợ Ông, ở xã Biện Thượng. Mấy tên đất trên đây đều thuộc huyện Vĩnh Lộc, phủ Quảng Hóa^4.
Bính Thìn, năm thứ 8 (1556). (Mạc, năm Quang Bảo thứ 3 - Minh, năm Gia Tĩnh thứ 35 ).
Tháng giêng, mùa xuân. Nhà vua m ất.
Ở ngôi 8 năm, thọ 22 tuổi.
Thái sư Kiểm và các đại thần đón lập Duy Bang, chút^5 của Lam quốc công Trừ, lên nối ngôi.
Nhà vua m ất, không con kế tự. Thái sư Trịnh Kiểm cùng các đại thần bàn kiếm con cháu họ Lê, thì được Duy Bang cháu bốn đời của Lam quốc công Lê Trừ, ở xã Bố Vệ, huyện Đông Sơn, đón lập làm vua.
Duy Bang vào [An Tràng] lên ngôi vua (tức là Lê Anh Tông ) Đại xá. Kể từ năm sau là niên hiệu Thiên Hựu thứ 1 (1557).
Lời chua - Trừ: Anh của Lê Thái Tổ, Trừ sinh Khang, Khang sinh Thọ, Thọ sinh Duy Thiệu, Duy Thiệu sinh Duy Quang, Duy Quang sinh Duy Bang.
Đ ông Sơn: Tên huyện, thuộc phủ Thiệu Hóa, tỉnh Thanh Hoa. Bố Vệ: Tên xã, thuộc huyện Đông Sơn.
Tháng 3. Táng [Lê Trung Tông ] ở Diên Lăng.
Dâng tôn hiệu là Vũ hoàng đế, miếu hiệu là Trung Tông.
Lời chua - Diên Lăng: Ở phía nam Lam Sơn.
Đinh Tỵ, Lê Anh Tông, Tuấn hoàng đế, năm Thiên Hựu thứ 1 (1557). (Mạc, năm Quang Bảo thứ 4 - Minh, năm Gia Tĩnh thứ 36 ).
1 Chữ "lại " đây là ỷ lại, có chỗ chép chữ "lại " là quan lại (lời chua của cương mục ).
2 thuộc Thanh Hóa.
3 thuộc Thanh Hóa.
4 thuộc Thanh Hóa.
5 Nguyên văn là "huyền tôn ", tức cháu bốn đời.
Tháng 7, mùa thu. Mạc Kính Điển lại vào cướp Thanh Hoa. Thái sư Kiểm đánh úp: phá được địch.
Kính Điển lại vào cướp Thanh Hoa. Quân Mạc kéo vào cửa Thần Phù, tràn đến Tống Sơn và Nga Sơn. Quận Thanh (không rõ tên họ ) giữ Nga Sơn, quận Thụy Hà Thọ Tường giữ Tống Sơn. Quân Mạc không tiến lên được.

Tr ịnh Kiểm chính mình đốc suất quân và voi kéo đến mạn sơn cước Yên Mô, xuyên thẳng ra phía cửa biển, đánh úp đằng sau quân địch: hỏa pháo của quân Trịnh Kiểm bắn ra liền liền, phía trên và phía dưới đánh kẹp lại. Vũ Lăng hầu Phạm Đức Kỳ xông thuyền lên, xung kích, nhảy sang thuyền Kính Điển, chém người cầm lọng ngã lăng xuống sông. Kính Điển vội nhào xuống nước lặn trốn. Quân Mạc đại bại, bỏ thuyền chạy vào rừng núi. Kính Điển trốn vào hang núi, ẩn đến ba ngày rồi ôm cây chuối, bơi ngược dòng sông Yên Mô, gặp ông chài xã Trà Tu cứu thoát^1.
Lời chua - Tống Sơn: Xem Lê Trang Tông, năm nguyên Hòa thứ 13 (Chb. XXVII, 41 ).
Nga S ơn: Tên huyện, thuộc phủ Hà Trung, Thanh Hoa.
Sông Yên Mô, xã Trà Tu: Đều ở huyện Yên Mô, thuộc phủ Yên Khánh, Ninh Bình. Phạm Đức Kỳ: Người Tài Xuyên, huyện Hoằng Hóa^2.
Tháng 8. Thái phó Phạm Đốc đánh bại tướng Mạc là Phạm Quỳnh và Phạm Dao ở Nghệ An.
Tr ước kia, Phúc Nguyên sai Kính Điển vào cướp Thanh Hoa và bọn Phạm Quỳnh, Phạm Dao vào cướp Nghệ An. Đến đây, Trịnh Kiểm đã phá quân Kính Điển ở cửa Thần Phù, tước lấy chiến thuyền của địch rồi ngụy trang bằng cách kéo cờ và hiệu quân giặc, cho Phạm Đốc thống suất đem đi, thẳng vượt cửa biển Đan Nhai. Bọn Phạm Quỳnh tưởng là quân hậu tiếp của bên Mạc, không phòng bị, nên bị Phạm Đốc đánh úp. Bọnh Quỳnh đại bại, phải bỏ thuyền chạy.
lời chua - Cửa biển Đan Nhai: Ở xã Cổ Đan, chỗ giáp giới hai huyện Nghi Xuân^3 và Chân Lộc^4.
Tháng 9. Thái sư Trịnh Kiểm đi lược định Sơn Nam, đánh nhau với quân Mạc ở sông Giao Thủy: bị thua trận.
Ki ểm thống suất các quân thủy, quân bộ tất cả đến 5 vạn ra lược định Sơn Nam trung lộ. Đến sông Phượng Xí (Cánh Phượng ), làm cầu phao cho quân sang sông: cả phá quân Mạc, bắt làm tù binh rất nhiều. Thừa thắng tiến quân đến sông Giao Thủy, sai bọn Phạm Đốc quản đốc quân thủy, dùng Phạm Đức Kỳ làm tiền đội, tung quân đánh mạnh.

T ướng Mạc, Nguyễn Quyện, chống cự lại, Đức Kỳ nhân đà, liền nhảy sang thuyền Nguyễn Quyện. Quyện tuốt gươm xông ra để chém thì Đức Kỳ nhảy lặn xuống nước. Quyện lại nhảy sang thuyền Đức Kỳ, chém người cầm lọng, xách thủ cấp giơ lên, la lớn: "đầu lâu Đức Kỳ đây rồi, chúng mày còn địch với tao thế nào được nữa? " Các quân bên Trịnh Kiểm nghe nói như vậy sợ quá, liền tan vỡ, bỏ thuyền chạy, Trịnh Kiểm vội vã rút quân tháo lui, bị quân Mạc đánh chặn lối về; quân lính Trịnh Kiểm phần nhiều bị chết và bị thương, số chiến tướng bị chết đến vài chục người; thuyền bè và khí giới phải bỏ lãi gần hết. Trịnh Kiểm rút quân về Thanh Hoa.
Lời chua - Sơn Nam: Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 17, 18 ).
1 Khi về, Kính Điển nói với vua Mạc phong cho ông chài này tước Phù Nghĩa hầu (theo toàn thư XVi, 14 ).
2 Thuộc Thanh Hóa.
3 Thuộc tỉnh Hà Tĩnh.
4 Sau đổi Nghi Lộc, thuộc tỉnh Nghệ An.
Sông Giao Thủy: Thuộc huyện Giao Thủy, tỉnh Nam Định.
Sông Phượng Xí: Nam Định có sông Phượng Tường, ở huyện Chân Ninh, phủ Thiên Trường, chẳng hay có phải là sông Phượng Xí này không.
Mưa dầm. Thanh, Nghệ đói to.
bấy giờ trời hay mưa dầm, liên miên hàng tuần^1 không tạnh. Lúa miền Thanh, Nghệ phần nhiều bị ngập và hư hại. Nhà vua ban chiếu đổi niên hiệu kể từ năm sau là năm Chính Trị thứ 1. Mậu Ngọ, năm Chính Trị thứ 1 (1558). (Mạc, năm Quang Bảo thứ 5 - Minh, năm Gia Tĩnh thứ 37 ). Thái sư Trịnh Kiểm lại đi tuần vùng Sơn Nam.
Trịnh Kiểm lại chính mình đốc suất đại quân kéo ra Sơn Nam trung lộ, đánh chỗ không phòng bị của Mạc; bắt được tướng Mạc là Anh Nhuệ hầu (không rõ tên ), đưa về hành tại^2, giết chết. Tháng 8, mùa thu. Thái phó Phạm Đốc chết.
T ặng phong làm đặt tiến khai phủ thái úy Tĩnh quốc công, đặt tên thụy là Trung Nghị. Phạm Đốc là con nuôi thái sư Trịnh Kiểm, tập quen quân sự, lại có văn học, dùng lễ độ đối đãi sĩ phu. Khi hành quân thì kỷ luật nghiêm minh, hiệu lệnh nhất trí, không giết một cách càn bậy. Đời bấy giờ gọi Đốc là một lương tướng.
Tháng 10, mùa đông. Sai Thái Tổ Gia Dụ hoàng đế ta^3 vào trấn đất Thuận Hóa.
T ừ khi Triệu Tổ Tĩnh hoàng đế ta mất đi, bỏ dở công to nghiệp lớn, quyền bính trọng yếu trong nước đều do Trịnh Kiểm chuyên chế cầm nắm. Lãng quận công Uông^4 làm tả tướng, Thái Tổ Gia Dụ hoàng đế ta thì cầm quân đi đánh dẹp, lập được nhiều chiến công, được phong đến Đoan quận công. Cả hai đều bị Trịnh Kiểm nghi kỵ. Rồi Tả tướng^5 bị Kiểm làm hại. Còn Thái Tổ Gia Dụ hoàng đế ta thì tự lắng xuống, kín đáo giữ mình.

B ấy giờ đang có cuộc dụng binh luôn luôn với người Mạc, Thuận Hóa tuy là đất cũ nhà Lê, nhưng bè đảng nhà Mạc phần nhiều ra vào ẩn hiện ở đó, nhà Lê chưa rỗi kinh lý được. Gia Dụ bèn nhờ trưởng công chúa là Ngọc Bảo^6 cầu xin cho vào trấn giữ đất đó. Trịnh Kiểm cho rằng đó là chỗ đất hiểm trở xa khơi, bèn muốn lợi dụng, nên cũng ưng thuận. Kiểm dâng biểu nói vơi vua Lê rằng: "Thuận Hóa là nơi có hình thế đẹp. Để làm nên sự nghiệp lớn, bản triều lúc mới khai quốc, phải nhờ vào sự đóng góp quân lính và tiền tài của Thuận Hóa. Có điều là Thuận Hóa bị giặc Mạc chiếm cứ đã lâu, lòng người hãy còn phản trắc; phần nhiều vượt biển đi theo Mạc, hoặc nhân dịp đưa giặc đến quấy ở phía sau chúng ta. Đó là điều rất đáng lo ngại. Vậy nếu không được tay lương tướng vào đấy trấn giữ vỗ về thì không xong.

Đ oan quận công^7 là con nhà tướng, có tài năng và mưu lược, nay nên ra lệnh cho hắn vào trấn áp đất ấy, gây thế ỷ dốc với Trấn quận công Bùi Tá Hán ở Quảng Nam, ngõ hầu không co cái lo phải đoái đến miền Nam ".
Nhà vua nghe theo, bèn trao cho Gia Dụ cờ tiết để đi trấn thủ, công việc trong cõi thảy đều cho phép được tùy tiện xử trí, hằng năm chỉ thu lễ công và phú thuế mà thôi.
Thế rồi nhiều người quê hương ở Tống Sơn^1 và nghĩa dũng ở Thanh Nghệ đều dắt díu gia quyến, vui vẽ đi theo Gia Dụ.
1 Mỗi tuần mười ngày.
2 Tức là hành tại An Tràng, xem thêm chú giải ở Chb. XXVIII, 4.
3 Tức Nguyễn Hoàng con thứ Nguyễn Kim.
4 Con trưởng Nguyễn Kim.
5 Tước của Nguyễn Uông.
6 Con gái cả của Nguyễn Kim (xem Chb. XXVII, 31 ), chị gái của Nguyễn Hoàng.
7 Tước của Nguyễn Hoàng.
Ban đầu, Gia Dụ lập bản doanh ở Ái Tử, vỗ về chăn dắt quân và dân, thu dùng những người hào kiệt; giảm sưu, nhẹ thuế; lòng người mến phục. Thời bấy giờ gọi là chúa Tiên.
Lời chua - Thuận Hóa: Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 17, 23, 24 ).
Qu ảng Nam: Xem Lê Thánh Tông, năm Hồng Đức thứ 2 (Chb. XXII, 7, 8 ). Ái Tử: Tên xã, nay là huyện Đăng Xương, tỉnh Quảng Trị.
Bùi Tá Hán: Người Thu Phố, huyện Chương Nghĩa.

K ỷ Mùi, năm thứ 2 (1559). (Mạc, năm Quang Bảo thứ 6 - Minh, năm Gia Tĩnh thứ 38 ). Tháng 3, mùa xuân. Quy định ngạch thuế ở Thanh, Nghệ.
Nhà vua sai Hộ Bộ độ chi là Lê Trọng Nguyên làm việc khám đạc ruộng đất công tư ở Thanh Hoa và Nghệ An để quy định số ngạch thuế khóa.
Tháng 8, mùa thu. Thanh Hoa và Nghệ An có thủy tai lớn.
Nước Tràn ngập, làm trôi đến vài trăm nhà. Kho tàng trong thành Tây Đô phần nhiều bị nước thấm ướt. Nhân dân bị đói kém.
L ời chua - Tây Đô: Xem Trần Đế Ngỗi, năm Hưng Khánh thứ 1 (Chb. XII, 16 ). Tháng 9, sai Thái sư Trịnh Kiểm kéo đại quân ra Bắc đánh dẹp.

Tr ịnh Kiểm dâng biểu xin cho viên tướng trong họ là Trịnh Quang là đề thống ngự doanh, đóng giữ hành tại An Tràng (Trường ), Lê Trọng làm tổng trấn Thanh Hoa, bọn Vũ Sư Thước và Lại Thế Khanh quản lãnh toán quân tinh nhuệ, phòng giữ cửa biển.

Tr ịnh Kiểm chính mình thống đốc 6 vạn đại quân, nói lên là 12 vạn, dùng Hoàng Đình Ái làm tiên phong, từ Thiên Quan trẩy ra Sơn Tây thượng lộ. Quân trẩy qua đâu không hề xâm phạm ở đó cái tơ cái tóc. Nhân dân đều mến phục, đua nhau đem rượu, gạo, trâu bò, lương thực, đến cung cấp cho quân.

B ọn tướng trấn thủ Hưng Hóa là Định quận công Đặng Định và thổ tướng Tuyên Quang là Gia quận công Vũ Văn Mật đều đem quân đến hội. Trịnh Kiểm bèn tiến quân vượt qua sông, lược định các xứ Thái Nguyên, Lạng Sơn và Kinh Bắc. Lại sai Vũ Văn Mật trấn giữ Đại Đồng^2, Đặng Định trấn giữ An Tây^3, mở mang sửa sang đường sá từ Thiên Quan thông suốt đến Hưng Hóa, Tuyên Quang và Kinh Bắc để tiện việc chuyên chở tiếp tế.
Lời chua - An Tràng (Trường ): Xem Lê Trung Tông, năm Thuận Bình thứ 5 (Chb. XXVIII, 4 ).
Thiên Quan: Xem Bình Định Vương năm thứ 9 (Chb. XIII, 25 ).
Sơn Tây, Hưng Hóa, Tuyên Quang, Thái Nguyên, Lạng Sơn, Kinh Bắc: Đều xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 18, 19, 28, 30, 31 ).
V ũ Sư Thước: Người Du Tràng huyện Hậu Lộc^4.
Trịnh Quang: Người Sóc Sơn, huyện Vĩnh Phúc^5.
Lại Thế Khanh: Người Quang Lãng, huyện Tống Sơn^1.

1 Huyện Tống Sơn thuộc Thanh Hóa là quê quán của Nguyễn Hoàng.
2 Nay thuộc huyện Yên Bình, tỉnh Yên Bái.
3Đất phủ An Tây cũ, nay thuộc các tỉnh Lào Cai, Yên Bái, Lai Châu.
4 thuộc Thanh Hóa.
5 Thuộc Thanh Hóa.
Hoàng Đình Ái: Người Vân Lũng, huyện Thạch Thành^2.
Đặ ng Định: Trước kia, theo Triệu Tổ Tĩnh hoàng đế ta lánh nạn sang Ai Lao; kịp khi Trang Tông trung hưng, sai Định đi trấn giữ An Tây mười châu thuộc Hưng Hóa. Đến đây, Đặng Định đem quân đến hội.
Canh Thân, năm thứ 3 (1560). (Mạc, năm Quang Bảo thứ 7 - Minh, năm Gia Tĩnh thứ 39 ).
Tháng 2, mùa xuân. Mạc Phúc Nguyên chạy đi Thanh Đàm.
M ạc Phúc Nguyên sai các tướng đi phòng thủ ngoài thành Thăng Long, đóng đồn ven sông ở phía tây, trên từ Bạch Hạc, dưới đến Nam Xang, dinh trại thuyền bè san sát liên tiếp. Ban ngày thì bóng cờ phấp phới, tiếng trống thùng thình, ban đêm thì đốt lửa làm hiệu, chúng cầm cự với quan quân.

B ấy giờ Trịnh Kiểm đang đánh dẹp các xứ Kinh Bắc, đóng quân doanh ở Thuận An, rồi lại dời đi đóng ở Tiên Du, chia sai các tướng đi đánh dẹp Khoái Châu, Hồng Châu, Nam Sách, Tiên Hưng, Siêu Loại và Văn Giang. Lại hướng về phía đông, đánh các huyện Đông Triều, Giáp^3 Sơn, Chí Linh và An Dương; đều được cả.

Phúc Nguyên ch ạy đi Thanh Đàm. Trịnh Kiểm bèn sai quận Vinh Hoàng Đình Ái giữ Lạng Sơn, quận Vị Lê Khắc Thận giữ Thái Nguyên, quân Gia Vũ Văn Mật lại về Tuyên Quang; thanh thế liên tiếp nhau, cứu giúp lẫn cho nhau. Quận Định Đặng Định trở về Hưng Hóa, chiêu tập vỗ về nhân dân ở An Tây mười châu, cung cấp lương thực cho quân đội. Từ Thiên Quan đến Kinh Bắc bấy giờ liên lạc được với nhau, không cách đứt.
Lời chua - Thanh Đàm: Tức Long Đàm, xem Trần Thái Tông, năm Thiên Ứng Chính Bình thứ 14 (Chb. VI, 26 ).
Th ăng Long: Xem Lý Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 1 (Chb. II, 10 ). Bạch Hạc: Xem Trần Thánh Tông, năm Thiệu Long thứ 5 (Chb. VII, 4, 5 ).
Tiên Du, Siêu Loại: Đều xem ngang với Tống, Thái Tổ, năm Kiến Đức thứ 4 (Tb. V, 30 ).
Nam Sách (sách: sách lược ): Tức Nam Sách (sách: sổ sách ). Xem thuộc Tấn^4, Tề Vương, năm Khai Vận thứ 2 (Tb. V, 22 ).
Khoái Châu: Xem Lý Cao Tông, năm Trị Bình Long Ứng thứ 4 (Chb. V, 32 ). Hồng Châu: Xem thuộc Đường, Chiêu Tuyên Đế, năm Thiên Hựu thứ 3 (Tb. V, 14 ).
Chí Linh: Xem Tr ần Nhân Tông, năm Thiệu Bảo thứ 4 (Chb. VII, 28 ). Nam Xang:5: Tên huyện, thuộc phủ Lý Nhân, Hà Nội^6.
Thuận An: Xem Trần Dụ Tông, năm Thiệu Phong thứ 12 (Chb. X, 4 ). Tiên Hưng: Tên phủ, thuộc tỉnh Hưng Yên^7.
1 Thuộc Thanh Hóa. 2 Thuộc Thanh Hóa.
3 Giáp đây là theo tiếng nhân dân thường gọi, còn theo các từ thư thì âm là Hiệp.
4Đáng phải chép là "dương Tấn " (ngang với Tấn ) mới đúng.
5 Xang là theo tiếng Việt, còn Hán Văn là "Xương ".
6 Ngày nay, Lý Nhân, tức Phủ Lý, thuộc tỉnh Hà Nam.
7 Tiên Hưng này thuộc Thái Bình.

V ăn Giang: Tên huyện, thuộc phủ Thuận An^1, tỉnh Bắc Ninh.
Đông Triều: Xem Trần Đế Ngỗi, năm Hưng Khánh thứ 1 (Chb. XII, 25 ). An Dương: Tên huyện, thuộc phủ Kiến Thủy, Hải Dương.
Lạng Sơn, Thái Nguyên, Tuyên Quang, Hưng Hóa: Đều xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 30, 31, 32 ).
An tây mười châu: 1) Chiêu Tấn, 2) Quỳnh Nhai, 3) Lai Châu, 4) Tung Lăng, 5) Hoàng Nham, 6) Hợp Phì, 7) Lễ Tuyền, 8) Khiêm Châu, 9) Tuy Phụ, 10) Luân Châu.
Thiên Quan: Xem Bình Định vương năm thứ 9 (Chb. XIII, 25 ). Giáp Sơn: Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 8 (Chb. XX, 37 )2. Năm này được mùa to.
Hạ lệnh cho vùng Kinh Bắc gặt lúa để cung cấp cho quân đội.
Tân Dậu, năm thứ 4 (1561). (Mạc, năm Quang Bảo thứ 8 - Minh, năm Gia Tĩnh thứ 40 ).
Tháng 3, mùa xuân. Mạc Kính Điển lại vào cướp Thanh Hoa. Bọn tổng trấn Lê Trọng cùng thủ tướng^3 Vũ Sư Thước và Lại Thế Khanh đánh nhau với Kính Điển: không lợi.
Phúc Nguyên sai t ướng khác sang Kinh Bắc để cầm cự với Trịnh Kiểm, lén vời Kính Điển quay về, cho vào lấn cướp các cửa biển Thanh Hoa. Thủ tướng Vũ Sư Thước và Lại Thế Khanh cùng tổng trấn Lê Trọng đánh nhau với quân Mạc: không lợi, phải lui giữ An Tràng và sách Vạn Lại. Bấy giờ thế lực của giặc lại mạnh lên, phần đông nhân dân phải xiêu giạt tan tác. Hay tin này, Trịnh Kiểm bèn sai Đình Ái đem quân về trấn giữ Thanh Hoa.
Tháng 9, mùa thu. Kính Điển xâm phạm An Tràng, Vũ Sư Thước và Lại Thế Khanh đi đánh: Kính Điển phải chạy.
Quân M ạc xâm phạm đến sách Vạn Lại. Bọn Sư Thước và Thế Khanh họp sức lại, cùng chống cự. Quân phục (bên Lê ) thình lình đánh úp, đắc thắng liền liền, chém hơn trăm thủ cấp. Quan quân nhân đà thắng lợi, rượt đuổi quân địch. Kính Điển lại nghe nói viện binh của Đình Ái sắp đến, bèn rút về., Trịnh Kiểm cũng kéo quân về Thanh Hoa, dâng tin thắng trận lên nhà vua ở hành tại An Tràng. Kiểm đóng quân doanh ở phía nam thành Tây Đô, thưởng to cho những người có chiến công.

Tháng 12, mùa đông. Mạc Phúc Nguyên chết.
Con trưởng là Mậu Hợp nối ngôi ngụy tiếm đặt niên hiệu là Thuần Phúc (1562 - 1565 )4.
Nhâm Tuất, năm thứ 5 (1562 ). (Mạc Mậu Hợp, năm Thuần Phúc thứ 1 - Minh, năm Gia Tĩnh thứ 41 ).
Tháng 8, mùa thu. M ở trường thi hương ở Tây Đô.
Tháng 9. Thái sư Trịnh Kiểm lại ra Sơn Nam.
Kiểm kéo quân ra dẹp Sơn Nam. Trẩy đến Thanh Trì^5 và Thượng Phúc^1, lập đại doanh ở Sơn Miêng^2, Kiểm sai thu lượm tích trữ thóc lúa lương thực để làm chước cầm cự lâu dài.
1 Đất huyện Văn Giang cũ, nay thuộc các huyện Mỹ Văn và Châu Giang, tỉnh Hưng Yên.
2 Xem thêm Chb. XIII, 12, 13.
3 Viên tướng trấn giữ một địa điểm (chỗ khác trong Cương mục quyển 28 này cũng vậy ).
4 Về sau, lại đổi niên hiệu mấy lần nữa: Sùng Khang (1566 - 1577 ), Diên Thành (1578 - 1585 ), Đoan Thái (1586 - 1587 ), Hưng Trị (1588 - 1590 ) và Hồng Ninh (1591 - 1592 ).
5 Nay thuộc Hà Nội.
Lời chua - Thượng Phúc, Sơn Miêng: Tên hai huyện, đều xem Lê Chiêu Tông, năm Quang Thiệu thứ 7 (Chb. XXVII, 9 ).
Quý Hợi, năm thứ 6 (1563). Mạc, năm Thuần Phúc thứ 2 - Minh, năm Gia Tĩnh thứ 42 ).
Giáp Tý, năm thứ 7 (1564). (Mạc, năm Thuần Phúc thứ 3 - Minh, năm Gia Tĩnh thứ 43 ). Nước Ai Lao đến dâng lễ cống.
Chúa Ai Lao, Sạ Đẩu, sai bầy tôi đến cống bốn thớt voi đực. Nhà vua bảo Kiển đem con gái nuôi của Kiểm gả cho chúa Ai Lao.
Tháng 10, mùa đông. Mở đường sơn cước ở Thanh Hoa cho thông suốt ra Sơn Nam.
Sai dân Tr ường Yên và dân Thiên Quan mở rộng đường sá: từ xã Trường Cát thẳng đến xã Bình Lương suốt tới huyện Hoài An và huyện Sơn Miêng, để tiện việc đài tải chuyên chở. Bấy giờ sông Nam từ sông lớn trở về phía tây, đều là đất ở trong vùng kiểm soát của triều đình cả.
Lời chua - Trường Cát: Tên xã, nay thuộc huyện Quảng Địa^3, phủ Quảng Hóa, tỉnh Thanh Hoa.
Bình Lương: Tên xã, nay thuộc huyện An Hóa, phủ Thiên Quan, tỉnh Ninh Bình. Hoài An, Sơn Miêng: Tên hai huyện, đều xem Lê Chiêu Tông, năm Quang Thiệu thứ 7 (Chb. XXVII, 9 ).
Tháng 12. Thái sư Kiểm rút quân về Thanh Hoa.
Ất Sửu, năm thứ 8 (1565 ). (Mạc, năm Thuần Phúc thứ 4 - Minh, năm Gia Tĩnh thứ 44 ).
Tháng 4, mùa hạ. Thái sư Kiểm đánh Trường Yên; hạ được.
Ki ểm sai bọn Vũ Sư Thước và Lại Thế Khanh trấn giữ các cửa biển Thanh Hoa, còn mình thì tự đốc suất đại quân, lại ra lược định Sơn Nam trung lộ. Quân trẩy đến Trường Yên, đánh dẹp các huyện Gia Viễn, Yên Mô, và Yên Khang; đều hạ được cả.
Lời chua - Gia Viễn: Xem Lê Tương Dực, năm Hồng Thuận thứ 2 (Chb. XXVI, 2 ).
Yên Khang: Xem Trần Nhân Tông, năm Trùng Hưng thứ 8 (Chb. VIII, 18 ). Yên Mô: Xem Lê Tương Dực, năm Hồng Thuận thứ 2 (Chb. XXVI, 2 ). Tháng 9, mùa thu. Mạc Kính Điển lại vào cướp Thanh Hoa. Thủ tướng là bọn Vũ Sư Thước và Lại Thế Khanh đánh nhau với Kính Điển: không lợi.
B ấy giờ quan quân tấn công và đánh úp rất gấp. Mậu Hợp bèn hỏi bọn Kính Điển về mưu chước để đẩy lùi quân Trịnh Kiểm. Kính Điển nói: "Bây giờ Kiểm đương dốc hết binh lực để đánh Sơn Nam, thì Thanh Hoa phải yếu và trống rỗng. Nếu ta sai vài viên đại tướng đến giao chiến với Kiểm để kéo co cho lực lượng địch phải phân tán, còn thần xin đem vài vạn quân tinh nhuệ thẳng xông vào Thanh Hoa, thì tất thế nào cũng thắng to và co thể đẩy lùi quân của Kiểm ở Sơn Nam được ". Mậu Hợp nghe theo.
Kính Điển bèn đem chu sư vượt biển vào cửa Linh Tràng, đánh phá các huyện Thuần Hựu, Hoằng Hóa.
1 Nay là huyện Thường Tín, tỉnh Hà Tây.
2 Nay là huyện Ứng Hòa tỉnh Hà Tây.
3 Nay thuộc huyện Thạch Thành, tỉnh Thanh Hóa.

B ọn Sư Thước cho người đi báo tin gấp rút với Kiểm. Kiểm sai quận Lộc về cứu. Quận Lộc cùng bọn Sư Thước và Thế Khanh hội binh, tiến đánh Du Tràng. Kính Diển chẹn chỗ hiểm yếu, đặt quân phục, rồi khiêu chiến, giả vờ thua. Bọn Sư Thước và Thế Khanh dẫn quân và voi đuổi theo, đến chỗ hiểm yếu, quân phục bên địch đều nổi dậy, bốn mặt đánh khép lại, bao vây đến vài vòng. Sư Thước và Thế Khanh xông đột vòng vây, chạy thoát. Quận Lộc (không rõ tên ) chiến đấu đến chết. Quan quân bị chết có đến vài ngàn người.
Giặc thừa thắng, tiến đánh. Khi hay tin quân của Trịnh Kiểm đã kéo về đến Thạch Thành, giặc bèn rút lui.
Quận Lộc được truy phong tước Nghiêm quốc công.
Lời chua - Cửa Linh Tràng: Nay là cửa biển Y Bích, thuộc huyện Hậu Lộc, phủ Hà Trung, Thanh Hoa.
Thu ần Hựu: Xem Lê Chiêu Tông, năm Quang Thiệu thứ 2 (Chb. XXVI, 37 ). Hoằng Hóa: Xưa là Cổ Đằng, nay là Hoằng Hóa thuộc phủ Hà Trung^1. Du Tràng: Tên xã, thuộc huyện Hậu Lộc, phủ Hà Trung^2.
Thạch Thành: Tên huyện, thuộc phủ Thiệu Hóa^3.
Bính Dần, năm thứ 9 (1566). (Mạc, năm Sùng Khang thứ 1 - Minh, năm Gia Tĩnh thứ 45 ).
Tháng 9, mùa thu. Thái sư Kiểm xuất quân ra Sơn Nam, đến Gia Viễn quay về. Đinh Mão, năm thứ 10 (1567). (Mạc, năm Sùng Khang thứ 2 - Minh, năm Long Khánh thứ 1 ).
Mậu Thìn, năm thứ 11 (1568). (Mạc, năm Sùng Khánh thứ 3 - Minh, năm Long Khánh thứ 2 ).
Tháng 3, mùa xuân. Dùng Nguyễn Bá Quýnh làm tổng binh Quảng Nam. Thổ tướng^4 Quảng Nam là Trấn quận công Bùi Tá Hán mất. Nhà vua sai quận Nguyên Nguyễn Bá Quýnh thay thế.
Lời chua - Bá Quýnh: Người Thượng Xá, huyện Chân Lộc (Chân phúc cũ )5. Kỷ Tỵ, năm thứ 12 (1569). (Mạc, năm Sùng Khang thứ 4 - Minh, năm Long Khánh thứ 3 ).
Tháng 2, mùa xuân. Gia phong thái sư Kiểm làm thượng tướng, tước Thái quốc công, tấn tôn thượng phụ.
Tháng 4, mùa hạ, Hoàng đệ Duy Hàn có tội, bị phế làm thứ nhân.
Duy Hàn ng ầm có ý khác, lén vào trong cung, lấu trộm quả ấn bảo tỉ, bị bắt, nhưng được tha. Rồi Duy Hàn lại tự tiện giết người. Nhà vua nói: "Nhiều lần khuyên bảo, Duy Hàn vẫn không nghe theo. Thế là "kẻ hạ ngu mình tự làm mình, không sao thay đổi được! " Nhà nước đã có pháp luật thường hành trẫm còn tây vị bao che cho thế nào được ? " Nhà vua bèn giao xuống cho đình thần bàn xét. Duy Hàn bị thích sáu chữ vào mặt, phế làm thứ nhân.

1 Đều thuộc Hà Trung.
2 Thuộc Thanh Hóa.
3 Thuộc Thanh Hóa.
4 Viên tướng người bản thổ.
5 Chân Lộc là tên đặt từ đời Sơn Tây (1778 - 1801 ) đến năm 1889 đổi là Nghi Lộc, thuộc tỉnh Nghệ An (xem Đại Nam Nhất thống chí XIV, 5 - 6 )T
Tháng 9, mùa thu. Thái tổ Gia Dụ hoàng đế ta đi ra Tây Kinh, yết kiến nhà vua ở hành tại An Tràng.
Bái yết nhà vua xong, Gia Dụ đến phủ thượng tướng^1, anh em^2 tình tự, rất là hòa thuận thân yêu.
Tháng 10, mùa đông. Động đất.
Thượng tướng Kiểm bị bệnh, xin nghỉ, không giữ binh quyền. Nhà vua ưng thuận.

Ki ểm đau nặng, dâng biểu xin thôi giữ quyền bính quân sự. Nhà vua sai người con trưởng của Kiểm là Tuấn Đức hầu Cối thống lĩnh các doanh quân thủy và quân bộ. Từ Phúc Lương Hầu Tùng con thứ của Kiểm, đến các tướng tá khác đều thuộc dưới quyền Cối.

Tháng 11. Sao sa.
Có lưu tinh dài hơn trăm trượng sa xuống đất: ầm to như tiếng sấm sét lớn.
Canh Ngọ, năm thứ 13 (1570). (Mạc, năm Sùng Khang thứ 5 - Minh, năm Long Khánh thứ 4 ).
Tháng giêng, mùa xuân. Thái t ổ Gia Dụ hoàng đế ta từ Tây Kinh trở về, kiêm việc cai quản cả các xứ Thuận Hóa và Quảng Nam. Vua Lê vời tổng binh Quảng Nam là Nguyễn Bá Quýnh^3 về giữ Nghệ An.
Tháng 2. Thái sư Thượng Phụ Trịnh Kiểm chết. Nhà vua dùng Trịnh Cối, con của Kiểm, lên thay, quản lĩnh quân đội.
Truy phong Trịnh Kiểm là Minh Khang vương, đặt tên thụy là Trung Huân. Hạ chiếu cho con trưởng là Cối lên thay, quản lãnh các quân doanh đánh giặc.
Tháng 4, mùa hạ. Trịnh Cối và Trịnh Tùng dấy quân đánh lẫn nhau.
C ối, sau khi lên thay Kiểm, cầm nắm quyền binh trong nước, tâm chí càng kiêu rông, ngày ngày chỉ buông mình trong tửu sắc, không lo thương gì đến quân sĩ ! Cối lại định tước đoạt quân sĩ của Tùng. Do đó, các tướng hiệu đều có lòng lìa bỏ Trịnh Cối.

B ọn Lê Cập Đệ, Trịnh Vĩnh Thiệu, Phan Công Tích và Trịnh Bách, đang đêm, đem đồ đảng tới chỗ Tùng để bàn mưu kế. Tùng cùng bọn Cập Đệ và Vĩnh Thiệu nèo cả viên hàng tướng là Đặng Huấn, cùng đi, đem luôn cả quân và voi, đang đêm, chạy đến bái yết nhà vua ở hành tại An Tràng. Tùng khóc lóc kể lể: "Anh của thần là Cối đam mê tửu sắc, làm nhiều việc mất lòng người, chẳng sớm thì chầy tất đến loạn mất ! Nay Cối lại định tước đoạt số quân của thần, nên bọn thần đang đêm phải chạy đến gieo mình ở cửa cung khuyết ".
Tùng và bọn Cập Đệ, nhân đó, lại mật tâu với nhà vua dời hành tại vào phía trong cửa ải Vạn Lại, chia người ra đóng giữ cửa lũy để phòng ngừa sự bất trắc.
Ngày hôm sau. C ối thân hành đem bọn Lại Thế Mỹ, Lại Thế Khanh, Nguyễn Sư Doãn, Vương Trân, Lê Khắc Thận, Nguyễn Hữu Liêu và Phạm Văn Khoái với hơn một vạn quân, đuổi theo bọn Tùng đến ngoài cửa ải.
Tùng sai đóng chặt cửa lũy, không ra. Cối sai đưa thư vào, nói nhiều lời không được từ tốn. Nhà vua cho người đi hòa giải, nhưng Cối không nghe, bèn sai tướng đi đánh Cối.
1 Phủ của Trịnh Kiểm.
2 Trịnh Kiểm là anh rể, Nguyễn Hoàng là em vợ, vì Trịnh Kiểm lấy Ngọc Bảo, con gái nguyễn Kim (xem chb. XXVII, 31 ), sau Ngọc Bảo sinh ra Trịnh Tùng (theo Toàn thư XVI, 25 ).
3 Nguyễn Bá Quýnh được dùng làm tổng binh Quảng Nam từ tháng 3, năm Mậu Thìn, 1568 (xem Chb XXVIII, 21 ).
C ối đánh nhiều lần không được. Khi hay tin quân Mạc kéo đến. Cối rút quân về Biện Doanh, bảo đồ đảng mình rằng: "Trong cửa ải thì có quân giữ, ngoài bờ cõi thì giặc vào. Ta ở giữa nếu có sự biến xảy ra thì tình thế khó lòng chống nổi ! " Cối bèn chia quân đóng giữ những nơi hiểm yếu:
Sư Thước giữ cửa Linh Tràng và cửa Hội Triều, Thế Khanh giữ cửa Chi Long và cửa Thần Phù, Sư Doãn giữ cửa Du Xuyên và cửa Ngọc Giáp để phòng ngừa quân Mạc;
Bọn Thế Mỹ, Khắc Thận, Hữu Liêu và Văn Khoái thì bổ đồn đóng ở bờ sông để phòng ngừa quân trong ải.
L ời phê - Bấy giờ hai anh em Cối và Tùng lục đục đánh lẫn nhau, dường như trời kia có nâng đỡ nhà Lê đấy. Giá thử may mà có được người bầy tôi nào có đủ tài năng, nhân dịp đứng lên rút bớt binh quyền của họ Trịnh thì đỡ được biết bao nhiêu việc rắc rối sau này, đâu đến nỗi đuôi to khó quẫy, họ Trịnh với họ Lê cứ cùng nhau tồn tại từ trước tới sau mãi như thế ! Nhưng, đời xa, việc lâu, tình thế có thể sai khác, nay đem ý kiến của mình mà suy luận, e chưa chắc đã đúng thế chăng.

L ời chua - Trịnh^1 Vĩnh Thiệu: Người Biện Thượng, huyện Vĩnh Lộc^2. Phan Công Tích: Người Thái Xá, huyện Đông Thành^3.
Lại Thế Mỹ: Người Quang Lãng, huyện Tống Sơn^4.
Nguyễn Hữu Liêu: Người Tây Tựu^5, huyện Từ Liêm.
Phạm Văn Khoái: Người Tiểu Phấn, huyện Thượng Nguyên^6.
Cửa biển Linh Tràng: Xem năm Chính Trị thứ 8 (Chb. XXVIII, 20 ).
Cửa biển Hội Triều: Ở xã Hội Triều, huyện Quảng Xương, phủ Tỉnh Gia, tỉnh Thanh Hoa.
Cửa biển Chi Long: Ở huyện Nga Sơn, phủ Hà Trung, Thanh Hoa. Cửa biển Du Xuyên: Nay là cửa Bạng, ở xã Du Xuyên, huyện Ngọc Sơn, phủ Tĩnh Gia, Thanh Hoa.
Cửa biển Ngọc Giáp: Nay là cửa Hãn, ở xã Ngọc Giáp, huyện Quảng Xương, phủ Tĩnh Gia, Thanh Hoa.
Tháng 8, mùa thu. Kính Điển vào cướp Thanh Hoa. Trịnh Cối đem đồ đảng đầu hàng nhà Mạc.
Lập quận công là Lập Bạo, người Bố Chính, được tin Trịnh Kiểm chết anh em dấy binh đánh lẫn nhau, bèn đem quân đầu hàng nhà Mạc.
Nhà M ạc cho Lập Bạo cầm quân, làm hướng đạo. Kính Điển chính mình đốc suất hơn mười vạn quân, 700 chiếc chiến thuyền, vào cướp Thanh Hoa. Nhà Mạc lại sai thân vương là Đôn Nhượng^7 và tướng tá là bọn Mạc Đình Khoa đem quân chặn giữ cửa biển Thần Phù, bọn Nguyễn Quyện và Mạc Ngọc Liễn chia làm sáu đội, ấn định nhật kỳ, đồng thời cùng tiến. Quân Mạc vượt vào các cửa biển Linh Tràng, Chi Long và Hội Triều đóng quân ở Hà Trung. Hai bên bờ sông khói lửa liên tiếp nhau.

1 Cương mục in lầm là "Đặng ".
2 Thuộc Thanh Hóa.
3 Nay thuộc hai huyện Yên Thành và Diễn Châu tỉnh Nghệ An.
4 Nay là huyện Hà Trung, tỉnh Thanh Hóa.
5 Tục gọi làng Đăm, nay là xã Tây Tựu, huyện Từ Liêm, Hà Nội.
6 Nay thuộc TP Nam Định.
7Đôn Nhượng là con út của Đăng Doanh và là ông chú của Mậu Hợp (xem Chb. XXIX, 12 ).

Tr ịnh Cối liệu chừng không thể chống nổi, bèn đem bọn Lại Thế Mỹ, Nguyễn Sư Doãn, Trương Quốc Hoa, Vương Trân và Vũ Sư Thước đầu hàng nhà Mạc. Kính Điển cho ai nấy vẫn cứ giữ nguyên tước cũ.

B ọn Thế Khanh, Đình Ái, Khắc Thận, Hữu Liêu và Văn Khoái đều kéo quân lui vào An Tràng. Quận Hoành (sử không chép tên ) tự rút quân bản bộ về Nghệ An, chia ra đóng giữ trên mặt đất với Nguyễn Bá Quýnh.
Lời chua - Lập Bạo: Một tên tướng nhà Mạc không rõ họ gì. Dùng Trịnh Tùng làm tiết chế các quân doanh thủy và bộ, thống lĩnh quân đội để đánh Mạc.
Tùng, sau khi lãnh ch ức tiết chế, hội hợp các tướng Hoàng Đình Ái, Trịnh Mô, Lê Cập Đệ và Văn Thần là bọn Nguyễn Đĩnh^1, mở yến tịệc yên ủi nhau, chỉ trời mà thề: Chung lòng đấu cật, làm cho thành công. Rồi chia quân đóng giữ các cửa lũy, đào hào, dựng rào, đặt quân mai phục, giữ cỗ hiểm yếu để phòng ngừa quân Mạc.
Lời chua - Nguyễn Đĩnh: Người Hoàng xá, huyện Từ Liêm^2.
Trịnh Mô: Người Nông Sơn, huyện Nam Đường^3, trước là họ Nguyễn, tên gọi Cảnh Hoan sau nhà Trịnh cho lấy theo họ Trịnh, đổi tên là Mô.
Tháng 10, mùa đông. Nhà vua tự làm tướng đi đánh Mạc Kính Điển: Kính Điển phải chạy.
Kính Điển chính mình thống suất quân sĩ các đạo, tiến đến Úng Quan ở sông Mã và Bổng Luật ở sông Lam: khói lửa lan man không ngớt. Nhân dân Thanh Hoa dắt díu nhau chạy loạn, kêu khóc đầy đường. Tiền của, gia súc và phụ nữ đều sa trong vòng giặc. Giặc nhân đà sắc bén, có cái khí thế muốn san phẳng cả Hoan, Ái, Quan quân tùy tình thế, liệu chống đỡ. Da Châu và Tàm Châu ở phía tả sông luôn với các đầu nguồn huyện Lôi Dương và huyện Nông Cống ở phía hữu sông đều là chiến trường cả.
Kính Điển tấn công lũy An Tràng, ngày đêm không ngớt.
Quan quân giao chiến với địch, không lợi, phải đóng chặt cửa lũy, dựa vào địa thế hiểm trở giữ thế thủ.
B ọn Đoan Vũ hầu Lê Cập Đệ bèn lựa theo hình thế phía ngoài lũy làm cái thành giả che kín bằng phên nứa và vách tre của cư dân, rồi ngoài trát đất bùn, trên cắm chông tre. Thành giả này dài đến hơn mười dặm: công việc chỉ làm trong một đêm xong.

Ngày hôm sau, Kính Điển trông thấy, cả sợ, bảo các tướng tá rằng: "Đó chắc là những quân cảm tử còn nhiều, nên mới nô nức làm công việc được mau chóng như vậy. Nếu ta không đánh nhau thì sau tất khó trị ". Kính Điển bèn chính mình đốc thúc quân sĩ đánh gấp, hẹn ngày phải thắng.

Quan quân theo s ự lên xuống của thủy triều, cầm cự với quân Mạc ở khoảng Bảo Lạc và Long Sùng, gióng giả cổ võ quân lính, treo giải hậu thưởng. Ban ngày thì cố thủ, đêm đến thì đổ ra cướp trại của quân Mạc để làm cho địch nao núng.
Quân Mạc luôn bị kinh động, có nhiều người đào ngũ, đi trốn. Kính Điển đánh nhiều lần không thắng được, bèn lui giữ Hà Trung.
1 Bấy giờ Nguyễn Đĩnh làm Lại Bộ thượng thư, tước Từ quận công.
2 Nay là thôn Hoàng Xá, xã Liên Mạc, huyện Từ Liêm, Hà Nội.
3 Thuộc tỉnh Nghệ An, đến năm 1886 đổi làm Nam Đàn.

V ũ Sư Thước sai người lén vào trong lũy, dâng thư xin hàng, về triều đợi tội. Nhà vua nhóm hợp các tướng, bèn việc tiến quân. Gia phong Trịnh Tùng làm tả thừa tướng tiết chế các quân doanh thủy và bộ, chia quân làm ba đạo, đồng thời xuất phát.
Nhà vua chính mình quản đốc đại quân, từ trung lộ tiến ra, nhằm các huyện Thụy Nguyên, An Định kéo thẳng đến đóng tại huyện Đông Sơn;
Bọn Lại Thế Khanh, Lê Cập Đệ, Trịnh Vĩnh Thiệu và Trịnh Mô từ tả lộ kéo ra, nhằm huyện Vĩnh Phúc và huyệnn Tống Sơn;
Bọn Hoàng Đình Ái, Đặng Huấn, Phan Công Tích và Trịnh Bách từ hữu lộ kéo ra, nhằm các huyện Lôi Dương, Nông Cống và Quảng Xương.
B ấy giờ nhà vua đóng quân doanh ở Đông Sơn, Vũ Sư Thước đem 500 quân bản bộ thân đến ngự doanh xin chịu tội. Nhà vua yên ủi và cho vẫn giữ tước cũ. Từ đó thanh thế quân đội [bên Lê ] rất lừng lẫy.
Quân Mạc hễ đánh là thua, phải lui giữ sông Bút Cương. Quan quân vượt sông An Liệt, qua Kim Bôi, Kim Tử, xuyên tắt ra Thuần Hựu.
Nhà sai S ư Thước chiêu tập cựu binh ở bản huyện^1được bọn nghìn người, làm tiên phong, khiêu chiến với Mạc ở sông Lôi Tân. Bọn Lại Thế Khanh và Lê Cập Đệ đánh các huyện Tống Sơn và Nga Sơn, đều thắng cả.
Vì lương thực trong quân không tiếp tế được đều, Kính Điển, tháng 12, phải rút quân về. Lời chua - Sông Mã: Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 8 (Chb. XX, 18 ).
Ứ ng Quan: Ở tống Cổ Lũng, huyện Cẩm Thủy, phủ Quảng Hóa,Thanh Hoa. Sông Lam: Ở huyện Thụy Nguyên^2.
Bổng Luật: Không rõ ở đâu.
Hoan: Châu Hoan, tức Nghệ An.
Ái: Châu Ái, tức Thanh Hóa. Nghệ An và Thanh Hóa đều xem Lê Thánh Tông năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 20 - 23 ).
Da Châu: Xem M ạc, năm Đại Chính thứ 1 (Chb. XXVII, 22 ).
Tàm Châu: Thuộc châu Quan Hóa, tỉnh Thanh Hóa.
Lôi Dương: Xem Bình Định vương năm thứ 1 (Chb. XIII, 2 ).
Nông Cống, Quảng Xương: Tên hai huyện, thuộc phủ Tĩnh Gia^3. Bảo Lạc, Long Sùng: Đều là tên xã^4, thuộc huyện Thụy Nguyên, phủ Thiệu Hóa^5. Hà Trung: Tên phủ, thuộc tỉnh Thanh Hoa.
An Định, Đông Sơn, Vĩnh Phúc: Tên ba huyện, thuộc phủ Thiệu Hóa. Tống Sơn, Nga Sơn: Tên hai huyện, thuộc phủ Hà Trung.

1 Vũ Sư Thước người huyện Hậu Lộc, Thanh Hóa (xem Chb. XXVIII, 14 ).
2 Thuộc Thanh Hóa.
3 Thuộc Thanh Hóa.
4 Hễ khúc sông chảy qua địa phận xã nào thì người ta đều gọi sông theo tên xã ấy. Thí dụ: xã Long Sùng, sông Long Sùng, xã Lôi Tân, sông Lôi Tân...
Bút Cương, An Liệt, Kim Bôi, Kim Tử, Lôi Tân: Đều là tên xã thuộc huyện Vĩnh Phúc, phủ Thiệu Hóa.
Tân Mùi, năm thứ 14 (1571). (Mạc, năm Sùng Khang thứ 6. Minh, năm Long Khánh thứ 5 ).
Tháng 12, mùa xuân. Xét công đẩy lùi được giặc. Cho thăng quan và lên tước có tầng bậc khác nhau.
Gia phong Tr ịnh Tùng làm thái úy, Trường Quốc công; Lê Cập Đệ làm Thái phó; Trịnh Bách, Trịnh Vĩnh Thiệu, Trịnh Mô, Lại Thế Khanh và Đặng Huấn đều làm Thiếu phó. Lại phong cho các em của Tùng: Trịnh Đỗ làm Thiếu bảo, Trịnh Đồng làm Vĩnh Thọ hầu, Trịnh Ninh làm Quảng Diên hầu. Ai nấy đều cầm quân đánh giặc.
Sai Phùng Khắc Khoan chiêu tập những dân Thanh Hoa bị xiêu giạt.
Dân các huyện thuộc Thanh Hoa trước đây đã từng xiêu giạt tan tác; đến đây nhà vua sai Khắc Khoan đi chiêu an cho hạ tụ tập lại.
Lời chua - Phùng Khắc Khoan: Người Phùng Xá^1, huyện Thạch Thất, đỗ tiến sĩ khoa Canh Thìn (1580), năm Quang Hưng đời Lê Thánh Tông.
Bọn Mỹ Lương, người huyện Khang Lộc, nổi loạn, dẹp yên được.
M ỹ Lương cùng hai em là Văn Lan và Nghĩa Sơn đều vì dâng thóc cho hạ Trịnh, được chuyên việc trưng thu tô thuế. Bởi có công lao, Mỹ Lương được làm tham đốc, Văn Lan và Nghĩa Sơn làm thự vệ. Kịp khi quân Mạc vào cướp Nghệ An, Thuận Hóa bị dao động, Mỹ Lương định mưu đánh úp Vũ Xương, thu lấy cả quân lính để đầu hàng nhà Mạc. Mỹ Lương bèn sai bọn Văn Lan và Nghĩa Sơn đem quân mai phục ở Minh Linh, còn mình thì đem quân lén do đường sơn cước đi đến Ngõa Kiều^2ở huyện Hải Lăng, ấn định nhật kỳ để đánh kẹp lại.

Thái T ổ Gia Dụ hoàng đế ta biết rõ mưu định của chúng, bèn sai phó tướng Trương Trà đi đánh Nghĩa Sơn, còn Gia Dụ thì chính mình thống đốc quân lính, lén đến Ngõa Kiều, đánh úp Mỹ Lương, đốt trại của hắn. Mỹ Lương chạy trốn. Gia Dụ đuổi theo, bắt được, đem chém.

Tr ương Trà tiến đến Phúc Thị, đánh nhau với giặc, bị Nghĩa Sơn bắn chết. Vợ Trương Trà, Trần Thị, sôi sục căm thù, cải trang giả làm đàn ông, ra trận đốc chiến, bắn giết được Nghĩa Sơn. Văn Lan trốn về với họ Trịnh.

Gia D ụ bèn kéo quân về, phong Trần Thị làm quận phu nhân. Bấy giờ thổ hào Quảng Nam cũng đánh giết cướp bóc lẫn nhau. Gia Dụ đều dẹp yên được hết cả, nhân đó sai thuộc tướng là Mai Đình Dũng ở lại trấn thủ Quảng Nam, thu lượm vỗ về những quân còn sót lại.
Lời chua - Khang Lộc: Tên huyện, thuộc phủ Tân Bình^3.
Vũ Xương, Minh Linh, Hải Lăng: Tên ba huyện, thuộc tỉnh Quảng Trị. Vũ Xương nay là huyện Đăng Xương.
Phúc Th ị^4: Tên xã, thuộc huyện Minh Linh phủ Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị. Mỹ Lương (không rõ họ ): Người Phổ Hành, huyện Khang Lộc. Trương Trà: Người Hoành Vân, huyện Tống Sơn^5.
Trần Thị: Người Diêm Tràng, huyện Phú Vinh.

1 Tục gọi làng Bùn, nay thuộc xã Phùng Xá, huyện Thạch Thất, tỉnh Hà Tây.
2 Nghĩa là cầu Ngói.
3Đất phủ Tân Bình cũ, nay thuộc tỉnh Quảng Bình và hai huyện Vĩnh Linh, Do Linh (Quảng Trị ).
4 Chữ "thị " ở đây in lầm là chữ "táp ".
Tháng 10, mùa đông. Sai Đoan Vũ hầu Lê Cập Đệ đi tuần vùng Thiên Quan: Dẹp yên được tất cả.
Thanh Hoa đói to.
Nhâm Thân, năm Hồng Phúc thứ 1 (1572). (Mạc, năm Sùng Khang thứ 7 - Minh, năm Long Khánh thứ 6 ).
Tháng giêng, mùa xuân. Làm lễ tế giao.
Nhà vua đốt hương, quỳ khấn; lư hương bổng nhào xuống đất biết là điềm chẳng lành, nhân đó mới ban chiếu đổi niên hiệu là Hồng Phúc thứ 1.
Lập Bạo, tướng Mạc vào cướp Thuận Hóa. Thái Tổ Gia Dụ hoàng đế ta đánh úp, giết chết Lập Bạo.
Lập Bạo đem chu sư và hơn 60 chiếc thuyền vượt biển vào lấn cướp, theo đường Hồ Xá, đóng trại ở đường Thanh Tương, xã Lãng Uyển. Thế lực giặc rất lung lao.
Thái T ổ Gia Dụ hoàng đế ta chính mình đem quân đi chống cự. Đóng ở bờ sông Ái Tử, ngài đêm nằm, nghe nơi sông nước có tiếng kêu oe oe, lấy làm lạ, bổng mộng thấy một người đàn bà, mặc áo xanh, đứng trước mặt, thưa rằng: "Muốn trừ diệt giặc nên dùng đến kế mỹ nhân ". Gia Dụ hiểu biết ý nói ấy, bèn sai Ngô Thị, một thị tì xinh đẹp, đem vàng lụa đến biếu Lập Bạo một cách phong hậu, thuyết phục Lập Bạo, hẹn ngày làm lễ hội minh. Lập Bạo hí hửng nghe theo. Gia Dụ liền sai dựng ngay tại chỗ có tiếng oe oe ấy ngôi đền và đàn thờ một cách lạo thảo để làm chỗ hội hợp ăn thề, nhưng dưới đó đào hầm, đặt quân mai phục. Đến kỳ đã hẹn, Lập Bạo, với mấy chiếc thuyền tùy tùng đi đến, trông lên trên bờ sông thấy bên phía Gia Dụ cũng chỉ có vài mươi người, bèn nhơn nhơn không ngờ vực gì cả. Lập Bạo cùng Ngô Thị đi chiếc thuyền nhỏ cũng chỉ có vài mươi người theo hầu. Lê bộ, đi thong thả. Lập Bạo đến chỗ hội minh thì phục binh đột nhiên nổi dậy. Lập Bạo sợ, chạy xuống thuyền thì thuyền đã lìa khỏi bờ rồi! Lao mình nhảy theo, Lập Bạo ngã xuống nước, bị quan quân bắn chết, quan quân thừa thắng, tiến đánh trại Thanh Tương: cả phá được địch. Còn các thuyền khác của địch ra khơi chạy trốn, gặp bão thình lình, bị đắm hết cả.
Gia Dụ bèn hậu thưởng cho Ngô Thị, vá phong thần sông Ái Tử làm Qua Qua linh thu phổ trạch tướng hựu phu nhân, lập đền để thờ.
B ấy giờ Thái Tổ Gia Dụ ta cai trị trong trấn mười năm, chính sự thì khoan hòa, quân lệnh thì nghiêm túc. Dân vùng Thuận Hóa và Quảng Nam đều được nhuần thấm ân đức và tắm gội giáo hóa. Dân buôn thì lạc nghiệp, chợ búa không bán hai giá, trong xứ không có trộm cướp. Nhiều người các nước đều xum vầy làm ăn. Trong trấn ngày một đông đúc thịnh vượng.
Lời chua - Hồ Xá, Lãng Uyển: Đều là tên xã thuộc huyện Minh Linh, phủ Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị.
Đề n Thanh Tương: Ở địa phận xã Lãng Uyển.
Đền Qua Qua Linh Thu: Ở xã Ái Tử.
Ngô Thị: Tên là Ngọc Lâm, người Thế Lại, huyện Hương Trà^1.
Nghệ An đói và có bệnh dịch.
Ngh ệ An nhiều phen bị nạn binh lửa. Các huyện, đồng ruộng bỏ hoang nhân dân đói khổ. Dịch lệ lại phát sinh, người chết đến quá nửa. Nhân dân xiêu giạt, hoặc tan tác vào Nam, ra Bắc. Trong cõi Nghệ An đìu hiu vắng tanh.
1 Thuộc Thừa Thiên. Trịnh Tùng giả lệnh nhà vua, giết chết Đoan Vũ hầu Lê Cập Đệ. Nhà vua chạy đi Nghệ An.
Theo S ử cũ thì Cập Đệ ngầm có ý khác, muốn làm hại Trịnh Tùng để giựt lấy quyền binh. Tùng, bề ngoài làm như không biết, thường đem nhiều vàng bạc biếu Cập Đệ. Cập Đệ đến tạ ơn thì Tùng sai tay đao thủ phục sẵn ở nơi màn trướng mà giết chết. Rồi Tùng nói phao lên rằng Cập Đệ mưu phản, nên nhà vua sai giết đi.

B ấy giờ Cảnh Hấp và Đình Ngạn nói với nhà vua rằng: "Quyền thế của tả tướng^1 to quá! bệ hạ khó chung sống được ". Nhà vua hoang mang ngờ vực, đang đêm, cùng với bốn hoàng tử chạy đi Nghệ An.

Theo Lê tri ều trung hưng lục của Hồ Sĩ Dương, Lê Cập Đệ mật bàn với nhà vua, bố trí đâu vào đấy, hẹn nhau rằng, hễ đêm đến, nghe thấy tiếng pháo nổ một cái thì nhà vua liền qua sông để cử sự. Tùng biết rõ chuyện ấy rồi, nhưng bề ngoài vẫn cứ biếu Cập Đệ nhiều vàng bạc. Khi Cập Đệ đến tạ thì Tùng cho tên đao phủ mai phục sẵn, xông ra giết chết.
Nhà vua từ đó vẫn thường băn khoăn, không yên tâm. Khi nghe bọn Cảnh Hấp nói, bèn cùng bốn hoàng tử chạy đi Nghệ An.
L ời Phê - Sử cũ soạn hồi cuối Lê, đều ra từ những tay khuyển ưng của họ Trịnh, cố nhiên là có nhiều điều kiêng kỵ đối với họ Trịnh. Đó thật là những trang sử nhơ bẩn, không thể tin được. Nhưng vì nay không có bộ sử nào tốt hơn để có thể dựa vào mà sửa đổi lại, nên Cương mục cứ phải theo tài liệu đáng ngờ mà truyền lại đều đáng ngờ để đợi đời sau đính chính cho.

L ời cẩn án - Về việc Anh Tông phải chạy. Sử cũ cho rằng Cập Đệ ngầm có ý khác, định giết Trịnh Tùng, nên Tùng dụ Cập Đệ đến, nhân dịp giết đi rồi tuyên bố cho mọi người biết rằng: "Cập Đệ âm mưu làm phản, nhà vua sai giết chết ". Kịp khi nhà vua nghe bọn Cảnh Hấp nói lời gièm pha, bấy giờ mới đâm hoang mang ngờ vực, đang đêm chạy đi Nghệ An.

Nay, C ập Đệ nếu có ý khác, Trịnh Tùng vâng mạng nhà vua giết đi, thế là trị được tội nhân, nhà nước vững như núi Thái Sơn rồi, thì sao còn phải hoang mang ngờ vực mà chạy đi nữa.
Kịp khi khảo đến cuốn Trung Hưng lục của Hồ Sĩ Dương, thấy nói Cập Đệ mật mưu với nhà vua, hẹn đến ban đêm, hễ nghe tiếng pháo nổ thì nhà vua liền qua sông để cử sự. Tùng biết rõ cả rồi, nên mới bày mưu giết Cập Đệ. Nhà vua thấy bọn Cảnh Hấp nói, bấy giờ mới hoang mang ngờ vực, chạy đi, thế là, đã từ lâu, Anh Tông không sao chịu nổi những hành tích vô quân^2 của Tùng; còn về phần Cập Đệ cũng đã từ lâu không sao nén nổi cái khí căm phẫn trung nghĩa, nên đối với Tùng, chỉ muốn xé thịt mà ăn, lột da mà nằm thôi. Rủi thay, việc toan tính của Cập Đệ không được toại nguyện, làm liên lụy đến quân thân, nhưng tâm chí của Cập Đệ thực đáng đau xót!
Những kẻ quan tư đứng đầy triều đình bấy giờ được họ Trịnh chăn nuôi, nào chạy vạy ở cửa ngõ, nào đón ý vâng dạ chỉ e không rồi, còn ai là người nét mặt dám tỏ chính nghĩa, không sợ kẻ có thế lực mạnh nữa ?
Đến người làm sử^3 bấy giờ lại còn cầm bút chép quanh co, che đậy, nhằm buộc tội cho người trung thần! Hơn nữa họ còn đổ thừa cho nhà vua rằng đã nhờ bậc công thần^4 tôn lập làm vua, lại thiên lệch nghe lời gièm pha, lật đật bôn ba ra ngoài! Ôi, thế cũng quá lắm! Vậy không thể không có mấy lời này để biện luận lại.
Lời chua - Cảnh Hấp, Đình Ngạn: Tên hai người. Đình Ngạn không rõ họ là gì.

1 Chức của Trịnh Tùng.
2 Không đếm xỉa gì đến vua.

3 Nguyên văn là "Nam, Đổng ", chính nghĩa là Nam Sử thị nước Tề và Đổng Hồ nước Tấn đều là những sử gia trung trực cao quý ở đời Xuân Thu (770 - 403 trước Công nguyên ); sau dùng rộng, chỉ chung những người làm sử hoặc viết phả ký và bút lục. Đây Cương mục dùng thành chữ "Nam, Đổng " ấy chỉ những người làm sử ở hồi Lê Trung Hưng.
4 Chỉ họ Trịnh.
Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục Chính Biên

Quyển thứ 29
Từ Quý Dậu, Lê Anh Tông, năm Hồng Phúc thứ 2 (1573) đến Nhâm Thìn, Lê Thế Tông, năm Quang Hưng thứ 15 (1592), gồm hai mươi năm.
Quý Dậu, năm [Hồng Phúc ] thứ 2 (1573). (Thế Tông, Lê Duy Đàm, năm Gia Thái thứ 1 - Mạc, năm Sùng Khang thứ 8 - Minh, năm Vạn Lịch thứ 1 ).
Tháng giêng, mùa xuân. Nhà vua ở Nghệ An.
Trịnh Tùng đón lập Duy Đàm, con thứ nhà vua.
Trước kia, nhà vua chạy đi Nghệ An, Tùng bàn với các tướng rằng trước hãy lập trước hãy lập hoàng tử lên ngôi đã, rồi sau xuất quân đi đón nhà vua, cũng chưa muộn.
B ấy giờ ông hoàng năm, Duy Đàm mới lên bảy tuổi, đang được nuôi dưỡng ở xã Quảng Thi, huyện Thụy Nguyên, Tùng sai người đón lập làm vua, đổi niên hiệu là Gia Thái (1573 - 1577 )1, ban chiếu đại xá gồm có sáu điều.

L ời phê - [Sở dĩ lập Lê Duy Đàm ], là vì Trịnh Tùng chỉ cốt lợi rằng vua còn thơ ấu đó thôi. Trịnh Kiểm tuy chuyên quyền nhưng tội ác chưa có gì tỏ rõ cho lắm; đến Trịnh Tùng mới thật là gian thần như đồ Vương Mãng và Tào Tháo^2!

L ời cẩn án - Theo thể lệ của Cương mục^3 chép về việc đổi niên hiệu, hễ đổi vào giữa năm mà là bình thường, không có ý nghĩa gì quan trọng thì lấy niên hiệu đặt sau làm chính; nếu là lúc có việc phế lập^4 quan hệ đến đạo nghĩa thì lấy niên hiệu trước làm chính, rồi chua niên hiệu mới đổi đó [bằng chữ nhỏ ] ở dưới^5. Nay xét: bấy giờ Lê Anh Tông ra ở Nghệ An, Trịnh Tùng tự tiện lập con của Anh Tông lên thay, Sử cũ vội chép ngay năm đó niên hiệu Gia Thái bằng chữ lớn. Thế là đối với đạo nghĩa vua tôi cha con, Sử cũ điều sau trái cả. Vậy, để đính chính lại, nay xin cứ theo niên hiệu cũ mà chép năm là Hồng Phúc, còn niên hiệu Gia Thái thì chưa lưỡng cước ở dưới.

L ời chua - Quảng Thi: Tên xã, thuộc huyện Thụy Nguyên, tỉnh Thanh Hóa. Sáu điều:
1) Dân nào, trải sau binh lửa, không có hàng sản, đều khoan giảm lực dịch.
2) Dân nghèo xiêu giạt đều cho trở về bản quán, khoan giảm phú thuế và phu dịch.

3) Nh ững tù phạm tội trộm cướp mà đang tại đào đều cho phép ra thú ở quan sở tại và sẽ được tha bổng.
4) Các nha môn ở trong kinh đô và ngoài các lộ có những tù nhân hiện đang bị giam cầm, nếu là tội nhẹ thì tha bổng.
1 Về sau, lại đổi niên hiệu là Quang Hưng (1578 - 1599 ).
2 Vương Mãng, tên tự là Cự Quân, người Đông Bình Lăng đời Hán, làm quan với Hán đến chức đại tư mã, sau giết Hán Bình đế, lập Nhụ Tử Anh, rồi cướp ngôi, tự lập làm vua, đổi quốc hiệu là Tân, được 15 năm thì bị diệt vong.
Tào Tháo, tên tự là Mạnh Đức, người đời Đông Hán, sau khi đón lập Hán Hiến đế, Tào Tháo tự làm thừa tướng, tước Ngụy công áp bức vua Hán, nắm hết quyền bính trong tay. Xem thêm chú giải số 5 ở Thb. 3 (tập 1 tr. 40 ).
3 Bộ sử của Chu Hi đời Tống (Trung Quốc ).
4 Bỏ vua cũ, lập vua mới.
5 Xem thêm điều thứ 28 ở Phàm lệ của Cương mục.
5) Trong các quan văn quan võ ai có công lao thì cho thăng tước một lần^1.
6) Con cháu quan viên nào bị chèn ép chìm đọng thì cho làm giấy khai trình, sẽ được lục dụng tùy theo tài năng.
Tả tướng Trường quốc công Trịnh Tùng giết nhà vua^2ở Lôi Dương.
Tùng sai b ọn Nguyễn Hữu Liêu đem quân đến Nghệ An, nhà vua lánh ra ruộng mía. Bọn Hữu Liêu đến lạy mời: "Xin bệ hạ mau mau vào cung! để cho tôi con trong nước được thỏa ý mong muốn. Chúng tôi chẳng ai dám có ý gì khác ". Họ bèn đón nhà vua quay về. Tùng sai quận Bảng Tống Đức Vị ngày đêm hầu ở bên nhà vua. Ngày 22 tháng giêng ấy, đi đến Lôi Dương. Đức Vị ngầm bức bách giết chết nhà vua, rồi giả vờ nói phao lên rằng nhà vua tự thắt cổ chết.
Bầy tôi dâng tôn hiệu là Anh Tông Tuấn hoàng đế. Nhà vua ở ngôi 16 năm, thọ 42 tuổi, táng ở lăng Bố Vệ.
L ời cẩn án - Theo thể lệ của Cương mục^3, vua bị giết chết mà đương thời không trị tội tên giặc thí nghịch thì sử không chép đến việc an táng vua bị giết ấy. Cho nên xin chép phụ việc táng Lê Anh Tông vào cuối phần "Mục ".

L ời chua - Tống Đức Vị: Người Khoái Lạc, huyện An Định^4.
Lôi Dương: Tên huyện, xem Bình Định vương năm thứ 1 (Chb. XIII, 2 ). Bố Vệ: Tên xã, thuộc huyện Đông Sơn, Thanh Hóa.
Trịnh Tùng tự gia phong cho mình làm đô tướng, tiết chế các quân doanh thủy và bộ, kiêm tổng nội ngoại bình chương quân quốc trọng sự.
Tr ịnh Tùng tự phong thêm cho mình làm đô tướng tiết chế các doanh quân thủy quân bộ ở các xứ kiêm giữ việc quân việc nước quan trọng. Phàm các sự vụ cơ mật quốc gia đều tự Trịnh Tùng quyết định cả. Trịnh Tùng lại dùng Vũ Công Kỷ làm hữu tướng, bọn Hoàng Đình Ái, Vũ Sư Thước và Nguyễn Hữu Liêu làm thái phó, và phong tước quận công cho bọn Trịnh Đỗ, Phạm Văn Khoái và Hà Thọ Lộc.
Lời chua - Vũ Công Kỷ: Là con Gia quốc công Vũ Văn Mật, Công Kỷ người Ba Đông, huyện Gia Lộc^5.
Ra lệnh cho Thuận Hóa tích trữ thóc lúa để sự phòng thủ nơi biên giới được đầy đủ vững chắc.
Sai s ứ giả đem sắc thư vào gia phong Thái Tổ Gia Dụ hoàng đế^6 ta làm thái phó và hạ lệnh cho Gia Dụ phải tích trữ thóc lúa để việc phòng thủ nơi biên giới được đầy đủ, vững chắc. Hằng năm phải nộp tiền tiễn dư^7 là 400 cân bạc và 500 tấm lụa.
Lời chua - Thuận Hóa: Xem năm Quảng Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 23 - 24 ). Tháng 7, mùa thu. Quân Mạc vào xâm lấn An Tràng.
1 Dịch theo nguyên văn là chữ "thú " đáng phải chép là "tư " (xem chú giải số 2 ở Chb. X. 18 ) thì đúng hơn.
2 Lê Anh Tông.
3 Tức bộ sử của Chu Hi đời Tống (Trung Quốc ).
4 Nay thuộc huyện Thiệu Yên, tỉnh Thanh Hóa.
5 Thuộc Hải Dương.
6 Miếu hiệu của Nguyễn Hoàng.
7 Số thừa thãi do dự thu phú thuế còn lại.

Nhà M ạc sai quân vào xâm lấn An Tràng. Quan quân [bên Lê ] đều rút vào trong lũy để giả vờ tỏ ra mình yếu. giặc lại đắp thêm lũy đất. Khi giặc sắp qua chằm Đoàn Trạch, Trịnh Tùng chia chu sư ra đón đánh: cả phá được giặc. Quân Mạc chạy trốn.
Tháng 10, mùa đông. Cho Vũ Công Kỷ trở về trấn thủ Đại Đồng.
Tr ước kia, Công Kỷ từ Đại Đồng vào yết kiến, đi đánh Mạc, nhiều lần lập được chiến công. Đến đây, triều đình cho rằng dân ở địa phương chưa được yên tĩnh, nên lại sai Công Kỷ quản lãnh quân bản bộ trở về trấn thủ Đại Đồng.
Lời chua - Đại Đồng: Đời Lê, Đại Đồng là trấn lụy Tuyên Quang. Xem Lê Chiêu Tông, năm Quang Thiệu thứ 5 (Chb. XXVII, 2 ).
Mạc Mậu Hợp lại về Thăng Long.
Tr ước đây, quân Mạc thường thua, chúa Mạc là Mậu Hợp phát sợ, phải di cư sang Bồ Đề. Đến đây, bọn Mạc Kính Điển lại nâng đỡ cho Mậu Hợp về thành Thăng Long, đóng dinh ở phía ngoài cửa Nam thành Thăng Long.
Lời chua - Bồ Đề: Xem Bình Định vương năm thứ 10 (Chb. XIV, 4 ). Thăng Long: Xem Lý Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 1 (Chb. II, 10 ). Giáp Tuất, Lê Thế Tông Nghị hoàng đế, năm Gia Thái thứ 2 (1574). (Mạc, năm Sùng Khang thứ 9 - Minh, năm Vạn Lịch thứ 2 ).
Tháng 6, mùa hạ. Tướng Mạc, Nguyễn Quyện, vào xâm Nghệ An. Triều đình sai bọn Trịnh Mô đem quân đi cứu.
M ạc sai tướng Nam đạo là Nguyễn Quyện vào cướp Nghệ An. Các huyện Anh, Diễn^1 thuộc Nghệ An đều bị sa vào trong tay giặc. Trấn thủ Nguyễn Bá Quýnh sợ bóng gió, chạy trốn trước. Quận Hoành (không rõ tên ) giao chiến với địch, thường bất lợi vì thấy quân lính hay đào ngũ, quận Hoành mới xích chân họ lại. Khi giặc kéo đến, họ không chiến đấu thuyền lên cạn, chạy đến châu Bố Chính, bị Quyện bắt được.

Tr ịnh Tùng, nhân đó sai Tấn quận công Trịnh Mô và Lai quận công Phan Công Tích đem quân đến cứu. Bọn Trịnh Mô cầm cự với Nguyễn Quyện đến vài tháng, thì Quyện rút lui, bọn Trịnh Mô cũng thu quân về Thanh Hoa.

L ời chua - Phan Công Tích: Người Thái Xá, huyện Đông Thành^2. Bố Chính: Xem Lý Thánh Tông, năm Thần Vũ thứ 1 (Chb. III, 29 ). Anh: Tức Anh Đô, nay đổi là phủ Anh Sơn.
Diễn: Tức phủ Diễn Châu. Anh và Diễn đều thuộc Nghệ An.
Ất Hợi, năm thứ 3 (1575). (Mạc, năm Sùng Khang thứ 10 - Minh, năm Vạn Lịch thứ 3 ).
Tháng giêng, mùa xuân. Bọn Mạc Kính Điển và Nguyễn Quyện đến xâm lấn.
Nhà M ạc sai Kính Điển khuấy nhiễu Thanh Hoa, và Nguyễn Quyện khuấy nhiễu Nghệ An. Quân Mạc kéo đến đâu, mọi người ở đấy đều bị ngả lướt, trốn biệt vào rừng núi để tránh khí thế sắc bén của địch.
Kính Điển chính mình thống suất đại binh, thẳng tiến đến huyện Thụy Nguyên và huyện An Định. Kính Điển lại chia quân đi xâm lấn khuấy nhiễu các huyện Lôi Dương và Đông Sơn.
1 Xem "Lời chua " ở dưới của Cương mục.
2Đất huyện Đông Thành cũ, nay thuộc hai huyện Yên Thành và Diễn Châu tĩnh Nghệ An.
Tr ịnh Tùng sai Hoàng Đình Ái đem quân cứu huyện Lôi Dương và huyện Nông Cống, đóng ở xã Tiên Mộc. Còn chính Trịnh Tùng thì thống suất các tướng, chia làm năm đội, đi chống cự. Tùng đánh nhau với Kính Điển ở xã Đông Lý. Vũ Sư Thước và Nguyễn Hữu Liêu dùng kỳ binh^1đánh cho Kính Điển phải chạy.
Trịnh Tùng lại sai bọn Thế Khanh, Trịnh Mô và Phan Công Tích đến cứu Nghệ An, đánh nhau với Nguyễn Quyện, nhưng không thắng. Nguyễn Quyện đặt quân mai phục, bắt sông Công Tích đem về.
L ời chua - Tiên Mộc: Tên xã, thuộc huyện Nông Cống.
Đông Lý: Tênxã, thuộc huyện An Định.
Lôi Dương, Thụy Nguyên (tức Lương Giang ): Tên hai huyện đều xem Bình Định vương năm thứ 1 (Chb. XIII, 2 ).
Đông Sơn, An Định, Nông Cống: Đều xem Lê Anh Tông, năm Chính Trị thứ 13 (Chb. XXVIII, 28 ).
Bính Tý, năm thứ 4 (1576). (Mạc, năm Sùng Khang thứ 11 - Minh, năm Vạn Lịch thứ 4 ). Nguyễn Quyện nhà Mạc lại vào cướp Nghệ An.
Mạc Kính Điển lại vào cướp Thanh Hoa, và chia quân cho Nguyễn Quyện vào cướp Nghệ An.
C ầm cự với Quyện hàng tháng, Trịnh Mô thường đánh không thắng nổi, phải rút lui. Khi đến Ngọc Sơn, Quyện bảo tướng hiệu dưới quyền mình rằng: "Trịnh Mô thua trận rút về, quân trẩy không có hàng ngũ. Thế nào ta cũng phải bắt được nó ". Quyện bèn chính mình đốc suất binh sĩ đuổi theo, bắt sống được Mô đem về.
Lời chua - Ngọc Sơn, tên huyện thuộc phủ Tĩnh Gia^2.
Đinh Sửu, năm thứ 5 (1577). (Mạc, năm Sùng Khang thứ 12 - Minh, năm Vạn Lịch thứ 5 ).
Tháng 8, mùa thu. Mạc Kính Điển xâm phạm sông Đồng Cổ. Trịnh Tùng đi đánh: Kính Điển phải chạy.
Trước đây, nhà Mạc thu nhặt quân lính các trấn, hạ lệnh cho đem lương đủ ba tháng, kéo vào lấn cướp.
Tr ịnh Tùng sai dân các huyện ở ven sông thuộc Thanh Hoa phải sửa soạn làm đồng không nhà trống để tránh sự cướp bóc của giặc. Những chỗ tuần phòng ở các cửa biển và các xứ ven đường đều đặt pháo hiệu. Hễ thấy giặc đến thì chỗ đầu tiên phải nổ một tiếng pháo, rồi suốt dọc đường cứ lần lượt nổ pháo truyền đi làm hiệu khiến cho dân chung biết tin để tản cư trước.

Đế n đây, quân Kính Điển kéo đến sông Đồng Cổ, Trịnh Tùng đem chư tướng ra cửa lũy Khoái Lạc để chống cự. Quân Mạc đánh phá dinh Hội Thượng. Hoàng Đình Ái và Nguyễn Hữu Liêu đánh chẹn: phá được địch. Quân Mạc lại tiến đến ngoài lũy Khoái Lạc. Lại Thế Mỹ [bên Mạc] xung phong trèo lên lũy trước để khiêu chiến: bị quan quân bắn chết. Quân Mạc tan vỡ lung tung. Các quân [ bên lê ] đem thủ cấp Thế Mỹ đến dâng ở cửa quân Trịnh Tùng. Kính Điển liền chạy về Thăng Long.
Lời chua - Các huyện ven sông: Tức là địa phận các huyện Hậu Lộc, Nga Sơn, Vĩnh Lộc, và An Định^3.
Sông Đồng Cổ: Tức là sông Tất Mã, từ huyện Cẩm Thủy qua xã Đan Nê huyện An Định (vì tại đó có miếu Đồng Cổ, nên mới gọi tên như vậy ) rồi chảy xuống Lương Giang, đổ ra biển.
Lũy Khoái Lạc: Ở xã Khoái Lạc, huyện An Định, tỉnh Thanh Hóa.

1 Xem chú giải số 1 ở Chb. XIII, 28 .
2 Nay thuộc huyện Tĩnh Gia, tỉnh Thanh Hóa.
3Đều thuộc Thanh Hóa.

Thanh Hoa có n ạn thủy tai lớn. Dân bị đói.
Năm này, Thanh Hoa hay mưa dầm, nước lụt đến bảy lần. Lúa đồng bị hư hại. Dân đói to. Tháng 11, mùa đông. Sao chổi xuất hiện.

Sao Ch ổi xuất hiện, thẳng chỉ về phía Đông Nam, ánh sáng đỏ rực, dài đến 40 trượng, từ tháng 11 đến mồng 1 tháng 12 mới lặn. Nhà vua xuống chiếu kể từ năm sau (Mậu Dần 1578 ) đồi niên hiệu là Quang Hưng năm thứ 1.
Mậu Dần, năm Quang Hưng thứ 1 (1578). (Mạc, năm Diên Thành thứ 1 - Minh, năm Vạn Lịch thứ 6 ).
Tháng 7, mùa thu. Mạc Kính Điển lại vào xâm lấn Thanh Hoa. Trịnh Tùng đón đánh ở xã Phụng Công: cả phá được địch.
Kính Điển lại xâm lấn các huyện ven sông thuộc Thanh Hoa, tiến đến xã Giang Biểu. Trịnh Tùng sai bọn Trịnh Bách kéo quân vượt qua sông, đặt mai phục ở núi Phụng Công, đánh mạnh và phá được địch. Quân Mạc bị chết không sao xiết kể. Kính Điển phải rút về.
Bấy giờ chúa Mạc là Mậu Hợp bị sét đánh trượt, thành ra bán thân bất toại, sau chữa thuốc được lành, bèn đổi năm này làm năm Diên Thành thứ 1 (1578).
L ời chua - Bách: Người cùng họ với Trịnh Tùng.
Giang Biểu, Phụng Công: Tên hai xã đều thuộc huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hoa. Lập đàn tế Nam Giao ở Vạn Lại.
Trước kia, dựng thành tại ở Vạn Lại; sau đó lập đàn tế Nam Giao ở phía ngoài cửa lũy.
Lời chua - Vạn Lại: Xem Lê Trang Tông, năm Nguyên Hòa thứ 14 (Chb. XXVII, 42 )..
Tháng 10, mùa đông. Vũ Công Kỷ đánh cho Mạc Ngọc Liễn đại bại ở Thu Châu.
Ng ọc Liễn, tướng tây đạo nhà Mạc, xâm lấn cướp bóc các châu huyện ở Tuyên Quang và Hưng Hóa, khi kéo quân đến châu Thu Vật, bị thái phó Nhân quốc công Vũ Công Kỷ tung quân đánh mạnh; quân Mạc thua to rút về.
Lời chua - Ngọc Liễn: Là con Nguyễn Kính, người Dị Nậu, huyện Thạch Thất^1, Ngọc Liễn được nhà Mạc cho lấy theo họ Mạc.
Tuyên Quang, Hưng Hóa: Xem Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 10 (Chb. XXI, 19, 30, 31 ).
Châu Thu V ật: Xem Lê Thánh Tông, năm Đại Bảo thứ 1 (Chb. XVII, 20 ). Kỷ Mão, năm thứ 2 (1579). (Mạc, năm Diên Thành thứ 2 - Minh, năm Vạn Lịch thứ 7 ).
Tháng 7, mùa thu. Mạc Kính Điển vào cướp huyện Hà Trung, bị thái phó Đặng Huấn đánh phá tan.
Kính Điển lại vào lấn cướp các huyện ven sông^2 luôn với phủ Hà Trung và huyện Tống Sơn^3. Trịnh Tùng sai Đặng Huấn đốc suất binh sĩ chống cự ở xã Thái Đường. Tùng lại sai Trịnh Văn Hải làm tiên phong, đại chiến với quân Mạc ở núi Kim Âu. Đặng Huấn lén kéo quân đếnTống Sơn, vọt ra Mục Sơn, đánh chẹn phía sau quân địch. Mạc Kính Điển bị đại bại, phải rút về; sau đó bị bệnh chết.

1 Thuộc tỉnh Hà Tây.
2 Tức là các huyện Hậu Lộc, Nga Sơn, Vĩnh Lộc và An Định thuộc Thanh Hóa.
3 Thuộc Thanh Hóa.

L ời chua - Đặng Huấn: Người Lương Xá, huyện Chương Đức^1. Thái Đường, Kim Âu: Tên hai xã, thuộc huyện Vĩnh Lộc.
Mục Sơn: Núi này ở xã Bình Hòa, huyện Tống Sơn, Vĩnh Lộc và Tống Sơn trên đây đều thuộc Thanh Hóa.
Canh Thìn, năm thứ 3 (1580). (Mạc, năm Diên Thành thứ 3 - Minh, năm Vạn Lịch thứ 8 ).
Tháng 8, mùa thu. Lại mở khoa thi hội.
T ừ niên hiệu Nguyên Hòa^2 trở đi, đã lâu không có khoa thi hội, đến đây mới lại mở. Nhà vua sai chia làm tam giáp^3, ban cho bọn Nguyễn Văn Giai và Phùng Khắc Khoan sáu người được đỗ tiến sĩ xuất thân và tiến sĩ đồng xuất thân^4 có khác nhau. Từ đó về sau, cứ ba năm một lần thi, đặt làm lệ thường; nhưng hãy còn chưa có thi đình.

L ời chua - Nguyễn Văn Giai: Người Phù Lưu Tràng, huyện Thiên Lộc^5. Tháng 9. Sao sa có tiếng như sấm. Sao Chổi xuất hiện.
Tân Tỵ, năm thứ 4 (1581). (Mạc, năm Diên Thành thứ 4 - Minh, năm Vạn Lịch thứ 9 ). Mùa thu. Mạc Đôn Nhượng vào xâm lấn. Bọn Hoàng Đình Ái đánh bại được địch.
Mạc Kính Điển bấy giờ đã chết. Chúa Mạc là Mậu Hợp lại sai ông chú^6 là phụ chính Ứng Vương Đôn Nhượng làm tổng thống chư quân, trưng tập binh mã vào cướp Thanh Hoa.
Đ ôn Nhượng do đường biển tiến quân đến đóng tại núi Đường Nang huyện Quảng Xương. Nhà vua sai bọn Hoàng Đình Ái thống lãnh đại quân đi chống quân Mạc. Đình Ái hội hợp chư tướng, chia làm ba đạo đồng thời cùng tiến. Đánh nhau kịch liệt với quân Mạc, quan quân chém được hơn 600 thủ cấp địch. Quân giặc thua vỡ tan tành. Đôn Nhượng thu nhặt quân tàn, trốn về Thăng Long.

Quan quân đại thắng kéo về. Triều đình tưởng lục chiến công: dùng Hoàng Đình Ái làm thái úy, Nguyễn Hữu Liêu làm Tây quân đô đốc, Trịnh Bách làm Nam quân đô đốc, Trịnh Đỗ và Ngô Cảnh Hựu làm Nam Bắc quân tả hữu đô đốc. Còn thì phong thưởng có hơn kém khác nhau.

Nh ững tù binh bắt được đến vài trăm người đều cấp cho cơm ăn áo mặc, thả về. Từ đó, uy thế quan quân rất lừng lẫy, quân Mạc không dám ngấp nghé nom dòm. Cư dân Thanh, Nghệ mới được yên nghiệp làm ăn một chút.

L ời chua - Đôn Nhượng: Là con út của Đăng Doanh và là ông chú của Mậu Hợp. Trịnh Đỗ: Con Trịnh Kiểm.
Ngô Cảnh Hựu: Người Trảo Nha, huyện Thạch Hà^7.
Núi Đường Nang: Ở thôn Nang, xã Hưng Lễ, huyện Quảng Xương, tỉnh Thanh Hóa.
1 Nay là huyện Chương Mỹ, tỉnh Hà Tây.
2 Niên hiệu Lê Trang Tông (1533- 1548 ) Cương mục in lầm là Vĩnh Hòa.
3 Ba giáp: đệ nhất giáp, đệ nhị giáp, và đệ tam giáp (xem thêm chb. VI, 12 ).
4 Xem chú giải số 5 ở Chb. VI, 30.
5 Sau đồi Can Lộc thuộc Hà tĩnh.
6 Nguyên văn là tổ thúc.
7 Nay là xã Đại Lộc, huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh.
Nhâm Ngọ, năm thứ 5 (1582). (Mạc, năm Diên Thành thứ 5 - Minh, năm Vạn Lịch thứ 10 ).
Tháng 5, mùa h ạ. Ở Thanh Hoa mưa đá lớn.
Ở Vạn Lại thuộc Thanh Hoa, mưa đá lớn bằng quả dưa. Lúa đồng đều bị hư hại. Trong biển Quỳnh Lưu có hòn đá lớn bắn vọt lên mặt đất.
Cửa biển Đông Hồi có hòn đá trắng lớn từ trong nước vọt lên mặt đất cách chỗ nước 15 trượng mới sa xuống. Người bản thổ^1 cho là thiêng liêng kỳ dị, bèn lập đền thờ để thờ hòn đá ấy. Lời chua - Đông Hồi: Tên thôn thuộc huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An. Quý Mùi, năm thứ 6 (1583). (Mạc, năm Diên Thành thứ 6 - Minh, năm Vạn Lịch thứ 11 ).
Tháng 7, mùa thu. N ước Ai Lao sai sứ đến dâng phẩm vật địa phương. Lời chua - Ai Lao: Xem Triệu Việt vương năm thứ 2 (Tb. IV, 9 - 10 ).
Tháng 10, mùa đông. Trịnh Tùng xuất quân đánh Sơn Nam.
Tiết chế Trịnh Tùng kéo đại quân ra Sơn Nam, đánh các huyện Yên Mô, Yên Khang, gặt lấy lúa, rồi rút về. Nguyễn Viết Kính, tướng đông đạo nhà Mạc, đầu hàng, lại được phong tước quận công.
L ời chua - Nguyễn Viết Kính: Người huyện Tứ Kỳ thuộc Hải Dương. Yên Mô: Tên huyện, hồi đầu Lê, thuộc Sơn Nam , nay thuộc Ninh Bình. Yên Khang: Xem Trần Nhân Tông, năm Trùng Hưng thứ 8 (Chb. VIII, 18 ).
Giáp Thân, năm thứ 7 (1584). (Mạc, năm Diên Thành thứ 7 - Minh, năm Vạn Lịch thứ 12 ).
Tháng giêng, mùa xuân. Trịnh Tùng xuất quân ra Trường Yên, rồi lại rút về.
M ột lần nữa. Trịnh Tùng xuất quân ra đánh các huyện thuộc Trường Yên, rồi lại tiến quân đi tuần ở Thiên Quan. Vì Ngô Cảnh Hựu rút quân về trước, nên Trịnh Tùng liền đó rút quân quay về, dâng biểu xin giáng chức Cảnh Hựu xuống hai tư^2.
Lời chua - Trường Yên: Tên phủ, xem Lý Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 1 (Chb. II, 11 ).
Thiên Quan: Tên phủ, xem Bình Định vương năm thứ 9 (Chb. XIII, 25 ). Các huyện thuộc Trường Yên: Tức là các huyện Gia Viễn, Yên Mô và Yên Khánh đều thuộc phủ Trường Yên^3.
Tháng 10, mùa đông. Thanh Hoa động đất.
Động đất đến hơn 50 dặm ở các địa phương thuộc huyện Thụy Nguyên và huyện An Định. Lời chua - Thụy Nguyên: Tức huyện Lương Giang. Xem Bình Định vương năm thứ 1 (Chb. XIII, 2 ).
An Định: Xem năm Gia Thái thứ 3 (Chb. XXIX, 7 ).
Ất Dậu, năm thứ 8 (1585). (Mạc, năm Diên Thành thứ 8 - Minh, năm Vạn Lịch thứ 13 ).
1 Chữ "thổ " Cương mục in lầm là chữ "sĩ ".
2 Xem chú giải số 2 ở Chb, 18.
3 Nay thuộc tỉnh Ninh Bình.
Tháng giêng, mùa xuân. Trịnh Tùng đánh các lộ Sơn Tây; thắng lợi. Rồi lại rút quân về.
Tr ịnh Tùng chính mình đốc suất đại quân, kéo ra Thiên Quan, đánh phá các huyện Mỹ Lương, Thạch Thất và An Sơn, lược định mặt Tây đạo. Đóng quân ở Sài Sơn^1, để tì tướng là quận Chiêu (không rõ tên họ ) đóng đồn ở Hoàng Xá. Quân Mạc truy kích: quận Chiêu bị chết trận. Tùng thấy không lợi rút quân về.

L ời chua - Sài Sơn: Ở xã Thụy Khuê, huyện An Sơn^2.
Hoàng Xá: Tên xã, thuộc huyện An Sơn, tỉnh Sơn Tây.
Mỹ Lương, Thạch Thất, An Sơn: Ba huyện này đều thuộc Sơn Tây^3.
Tháng 6, mùa hạ. Vùng Đông Bắc nhà Mạc, nhân dân đói to.
Bấy giờ, từ tháng 2 đến tháng 6 này, không mưa. Ở Đông đạo và Bắc đạo, lúa má chết khô, nhân dân bị đói kém.
L ại Mẫn dâng sớ cực lực nói về việc hình phạt ngục tụng thì oan uổng hà lạm, phú thuế sưu dịch thì phiền nhiễu nặng nề; vậy xin sửa đổi chính sự tệ hại để cứu chữa đau khổ cho dân được sống lại. Mạc Mậu Hợp dẫu cho rằng Lại Mẫn nói phải, nhưng không nghe theo.
Lời chua - Lại Mẫn: Người Ô Mễ, huyện Vũ Tiên^4, đổ tiến sĩ khoa Ất Sửu (1565) niên hiệu Thuần Phúc (1562 - 1565) đời Mạc Mậu Hợp.
Nhà Mạc tu sửa thành Thăng Long.
M ậu Hợp muốn vào ở thành Thăng Long, bèn tăng cường về việc sửa sang xây đắp: rầm rộ khởi công làm việc, đóng gạch, nung ngói, vừa đầy một năm mới xong. Mậu Hợp vào ở tòa Chính Điện, nhận lễ chầu mừng, kể từ năm sau đổi niên hiệu là Đoan Thái thứ 1 (1586).
Bính Tuất, năm thứ 9 (1586). (Mạc, năm Đoan Khánh thứ 1 - Minh, năm Vạn Lịch thứ 14 ).
Tháng 6, mùa hạ. Nước sông Mã tràn ngập.
B ấy giờ, Thanh Hoa không mưa gió, thế mà nước sông Mã thình lình lên to^5, tràn ngập cả vào thành Tây Đô. Dòng sông chảy ngược, xiết mạnh như tên bắn, cây và gỗ ngổn ngang nghẽn cả sông. Nhiều nhà cửa của cư dân ven sông bị trôi giạt ra biển.
Lời chua - Thành Tây Đô: Xem Trần Đế Ngỗi, năm Hưng Khánh thứ 1 (Chb. XII, 16 ).
Sông Mã: Tức là sông Lễ, xem Trần Thái Tông, năm Thiên Ứng Chính Bình thứ 17 (Chb. VI, 32 ).
Tháng 7, mùa thu. M ặt trăng có quầng đỏ.
Mặt trăng có quầng mông lung, màu đỏ như tiết.
Tháng 8. Quân doanh An Tràng bị hỏa tai.

1 Tục gọi núi Thầy, nay thuộc xã Sài Sơn, huyện Quốc Oai tỉnh Hà Tây.
2 Nt.
3Đất huyện Mỹ Lương cũ, nay thuộc huyện Chương Mỹ (Hà Tây ) và huyện Lương Sơn (Hòa Bình ).
4 Nay thuộc xã Tân Hòa, huyện Vũ Thư, tỉnh Thái Bình.
5 Có thể rằng bấy giờ ở Thanh Hóa tuy không mưa gió, nhưng trên nguồn có mưa, nước lũ đổ xuống. Nên nước sông Mã mới thình lình lên to như vậy.
B ấy giờ, gió lộng, lửa bốc mạnh, cháy lem lém tất cả trại quân, phòng, dinh, công đường và phố xá đến vài nghìn nóc nhà, khói lửa mù mịt. Cháy từ giờ ngọ đến giờ thân^1 mới dập tắt được. Mẹ Trịnh Tùng là Nguyễn Ngọc Bảo^2 chết cháy, Tùng phải lánh ở chỗ khác để cư tang, truy tôn Ngọc Bảo làm thái phi của Minh Khang đại vương^3.
Lời chua - An Tràng: Xem Lê Trung Tông, năm Thuận Bình thứ 5 (Chb. XXVIII, 4 ).
Tháng 9. Thanh Hoa có thủy tai lớn. Dân bị đói kém.
Tr ước đây, trong dinh trại An Tràng, gió bão dữ đội, nhà sụp, cây đổ. Từ tháng 9 này đến tháng 10 mưa dầm hàng tuần, nước lụt đến 7 lần. Suốt vùng Thanh Hoa, mùa mất. Nhân dân nhiều người bị chết đói.

Tháng 10, mùa đông. Núi ở Thanh Hoa sụt lở.
Núi ở các huyện [thuộc Thanh Hoa] đâu cũng có chỗ lở sụt.
Đinh Hợi, năm thứ 10 (1587). (Mạc, năm Đoan Khánh thứ 2 - Minh, năm Vạn Lịch thứ 15 ).
Tháng giêng, mùa xuân. Nhà Mạc đắp thêm lũy đất.
Nhà M ạc sửa sang đường xá ngoại thành Thăng Long. Lại hạ lệnh cho các xứ đắp lũy đất, trên từ sông Hát xuống đến sông Hoa Đình, kéo dài đến vài trăm dặm. Đâu đấy đều trồng tre và cây để phòng ngừa quan quân kéo ra.

L ời chua - Sông Hát: Xem Bình Định vương năm thứ 19 (Chb. XIII. 31 ). Sông Hoa Đình: Ở huyện Sơn Miêng, Hà Nội^4.
Tháng 3. Trên trời tự nhiên ầm ầm có tiếng kêu.

Ngày Canh Tý, tháng 3 này, trong kho ảng không bỗng dưng ầm ầm có tiếng kêu. Lại nữa, ở núi Trát Bút huyện Vĩnh Phúc^5 có hòn đá lớn, cao một trượng^6, vô cớ tự đổ xuống dời ra chỗ khác. Nước giếng xã Trừng Xá thuộc huyện An Định^7 tự nhiên sôi lên, đục đến ba ngày.

L ời chua - Vĩnh Phúc: Tên huyện, thuộc phủ Thiệu Hóa, tỉnh Thanh Hóa. Núi Trát Bút: Ở xã Đa Bút, huyện Vĩnh Lộc^8.
Trừng Xá: Nay là xã Hà Xá, thuộc huyện An Định.
Tháng 5, mùa hạ, Trịnh Tùng giết thái phó Vệ Dương hầu Trịnh Bách.
Bách là ng ười có họ với Trịnh Tùng [Trước kia ] Bách ngầm mưa với Lê Cập Đệ, định giết Tùng, nhưng Tùng biết, nên giết Cập Đệ và giam Bách vào trong ngục. Vì có thái phi Nguyễn Thị^9 hết sức cứu chữa, nên Bách thoát khỏi lao tù. Đến đây, vì Bách lại nuôi kẻ đồng cốt làm thuật phép yêu quái và định táng mả cha vào nơi cấm địa, nên Tùng mới sai thắt cổ giết chết Bách.

1 Khoảng từ 11 đến 17 giờ.
2 Con gái Nguyễn Kim.
3 Tức là Trịnh Kiểm.
4 Nay là huyện Ứng Hòa, tỉnh Hà Tây.
5 Thuộc Thanh Hóa.
6Độ 4 mét.
7 Cũng thuộc tỉnh Thanh Hóa.
8 Tên cũ là huyện Vĩnh Phúc, thuộc tỉnh Thanh Hóa.
9 Tức Nguyễn Ngọc Bảo, mẹ Trịnh Tùng.
Mồng một, tháng 9, mùa thu. Nhật thực.
Tháng 10, mùa đông. Trịnh Tùng tiến quân ra huyện Mỹ Lương, cả phá quân Mạc ở sông Do Lễ.
Trịnh Tùng đem quân đánh phá các huyện Trường Yên, Thiên Quan, bèn tiến quân ra vùng tây nam, đến huyện Mỹ Lương^1.
Nhà M ạc sai tướng Tây đạo là Mạc Ngọc Liễn xuất quân ra huyện An Sơn^2để đánh vào phía tả quân Tùng, lại sai tướng Nam đạo là Nguyễn Quyện xuất quân đến huyện Chương Đức^3, vượt qua sông Do Lễ, lại chia quân đặt mai phục ở miền sơn cước, chực cắt đứt đường vận tải lương thực của quân Tùng.

Do thám bi ết rõ, Tùng bèn trước sai đại tướng Hoàng Đình Ái cấp tốc đang đêm tiến lén về để giữ Thanh Hoa, lưu bọn Hà Thọ Lộc và Ngô Cảnh Hựu ở lại canh giữ binh lương ở phía sau. Tùng lại sai bọn Nguyễn Hữu Liêu và Trịnh Đỗ, từ đường phía tả, xuất quân đi cầm cự với Mạc Ngọc Liễn để phân tán thế lực của địch. Còn Tùng thì đốc quân do đường phía hữu kéo ra, tiến đánh Nguyễn Quyện: Quyện thua liểng xiểng. Quân của Nguyễn Quyện thua chạy, phục binh cũng tan vỡ chạy nốt: chúng tranh nhau qua sông, chết đuối vô kể. Quan quân chém và bắt sống hàng vài trăm địch, truy kích đến nửa ngày mới thôi. Ngọc Liễn cũng thu quân chạy trốn.
Từ đó. Quyện sợ oai, hễ gặp quan quân thì xa lánh, không dám tranh giành trước mũi nhọn sắc bén nữa.
Qua ngày hôm sau. Tùng đem đại quân tiến đóng Hoàng Sơn, lại tấn công các huyện An Sơn, Thạch Thất, đều phá được cả. Sau đó, vì bấy giờ đã là cuối năm, nên Tùng rút quân về Thanh Hóa.
L ời chua - Sông Do Lễ: Ở xã Do Lễ huyện Chương Đức.
Mậu Tý, năm thứ 11 (1588). (Mạc, năm Hưng Trị thứ 1 - Minh, năm Vạn Lịch thứ 16 ). Tháng giêng, mùa xuân. Nhà Mạc đắp thêm lũy đất ở ngoài thành Đại La.

Nhà M ạc thấy quan quân ngày một mạnh, bèn ra lệnh cho quân và dân ở tứ trấn^4đắp thêm ba lần lũy đất ở ngoài thành Đại La: bắt đầu từ Nhật Chiêu qua Tây Hồ, suốt Cầu Dừa đến Thanh Trì tới sát phía tây bắc Nhị Hà; thân lũy cao hơn thành Thăng Long đến vài trượng, rộng 25 trượng^5, đào ba lần hào. Lũy nào cũng trồng tre và cây, tất cả chiều dài của lũy có đến vài mươi dặm. Đó là mưu chước của nhà Mạc dùng để phòng thủ.
Lời chua - Nhật Chiêu: Xem Lê Tương Dực Đế, năm Hồng Thuận thứ 1^6 (Chb. XXV, 37 ).
Tây Hồ: còn tên nữa là Lãng Bạc, xem Thuộc Hán, năm Kiến Vũ thứ 8 (Tb. II, 11 ).
Cầu Dừa^7: Ở phường Thịnh Quang, huyện Vĩnh Thuận thuộc Hà Nội. Nhị Hà: Tức sông Phú Lương, xem Lý Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 2 (Chb. II, 13 ).
1 Đất huyện Mỹ Lương cũ, nay thuộc huyện Chương Mỹ (Hà Tây) và huyện Lương Sơn (Hòa Bình).
2 Thuộc tỉnh Hà Tây.
3 Sau đổi Chương Mỹ, thuộc huyện Hà Tây.
4 Tứ trấn gồm có Sơn Nam, Kinh Bắc, Hải Dương và Sơn Tây.
5 Mỗi trượng bằng 4 mét. Bề rộng đây có lẽ là kể gộp cả ba lần lũy.
6 Cương mục chua là xem Lê Uy Mục, năm Đoan Khánh thứ 5.
7 Tức là chỗ Ô Chợ Dừa ở phố Hàng Bột, Hà Nội, ngày nay.

Tháng 5, mùa h ạ. Núi Trát Bút đổ.
Lời chua - Núi Trát Bút: Xem lời chua ở trên (Chb. XXIX, 17 ).
Tháng 6. Sao Thái Bạch xuất hiện, ánh sáng suốt qua bầu trời. Mặt trời, mặt trăng có hai lần quầng. Sương mù tỏa xuống.
Ngày Quý H ợi tháng ấy, sao Thái Bạch xuất hiện, ánh sách suốt trời. Mặt trời và mặt trăng có hai lần quầng kéo dài đến hàng tuần không thôi. Sương mù mờ mịt đầy trời. Lúa má chết khô. Nhân dân phần nhiều xiêu giạt tan tác.
Tháng 11, mùa đông. Trịnh Tùng đánh bại quân Mạc ở trại Dương Vũ.
Tr ịnh Tùng rầm rộ kéo quân ngoài cửa ải Trường Cát, đánh phá Trường Yên và Thiên Quan, qua đò sông Chính Đại. Đến trại Dương Vũ, Tùng đóng quân ở lại đến đến hơn một tuần. Quân Mạc cố thủ không ra đánh. Tùng đốt dinh trại, giả vờ rút quân về, nhưng đặt kỳ binh^1 và voi ngựa mai phục ở phía sau dinh trại. Giặc dốc hết quân ở trong lũy ra để chực giành lấy thắng lợi, quân phục của Tùng thình lình nổi dậy, đánh úp: chém được vài trăm thủ cấp. Tùng, nhân đó chuyển quân quay về, đến núi Tam Điệp^2, hạ lệnh cho các quân đẵn gỗ lim, chia nhau cắm kè ở cửa biển Linh Tràng để phòng ngừa thuyền giặc và chuẩn bị để khiêu chiến.
Lời chua - Cửa ải Trường Cát: Xem Lê Anh Tông, năm Chính Trị thứ 7 (Chb. XXVIII, 18 ).
Sông Chính Đại: Ở trang Chính Đại, huyện Tống Sơn^3.
Trại Dương Vũ: Ở xã Dương Vũ, huyện Yên Khánh^4.
Cửa biển Linh Tràng: Xem Lê Anh Tông, năm Chính Trị thứ 8.
Tháng 12. Nước sông Vãn đỏ như tiết.
Nước sông Vãn tự nhiên đỏ ngầu như máu đổ đến hàng một dặm.
L ời chua - Sông Vãn: Ở xã Văn Hà, huyện Thụy Nguyên, tỉnh Thanh Hóa. Kỷ Sửu, năm thứ 12 (1589). (Mạc, năm Hưng Trị thứ 2 - Minh, năm Vạn Lịch thứ 17 ).
Ngày Nhâm Tuất, tháng giêng, mùa xuân, sao Huỳnh Hoặc xâm phạm vào giới phận sao Cang; ngày Quý Hợi, mặt trăng xâm vào giới phận sao Thái Tuế. Đại Hạn. Bấy giờ những tai biến do tinh tú báo điềm đã nhiều lần xảy ra. Trời đại hạn. Gạo kém. Dân nhiều người xiêu giạt.
L ời chua - Trong Quản quy tập lãm, Thạch thì bàn rằng: Xuyên qua ngôi sao mà ánh sáng tỏa lấn thì gọi là "phạm ". Sách Tấn chí chép: "Ngày Tân Mùi tháng 4, năm Hàm Khang thứ 5 (339) đời Thành đế^5, mặt trăng xâm phạm vào giới phận sao Thái Tuế. Nhà chiêm tinh đoán rằng: Nước thì đói kém, nhân dân thì xiêu giạt ".
Tháng 7, mùa thu. Có hạn thủy tai lớn.
Tháng 10, mùa đông. Trịnh Tùng đánh bại quân Mạc ở núi Tam Điệp^6. Mạc Đôn Nhượng chạy trốn.
1 Xem chú giải số 1 ở Chb. XIII, 28.
2 Tức đèo Ba Dội.
3 Thuộc Thanh Hóa.
4 Thuộc Ninh Bình.
5 Hàm Khang (335 - 342 ) là niên hiệu thứ 2 của Tấn Thành Đế (326 - 342 ) Cương mục in lầm là Minh đế.
6 Tức đèo Ba Dội.

Tr ước kia, Trịnh Tùng chính mình đốc suất đại quân đi đánh các huyện Trường Yên. Nhà Mạc sai Đôn Nhượng đem vệ sĩ và quân tứ trấn^1ấn định nhật kỳ đồng thời cung tiến. Đôn Nhượng kéo đến Yên Mô^2, hẹn ngày hội chiến.
Trịnh Tùng bàn mưu với các tướng rằng: "Giặc Mạc dốc hết quân đến đây, định quyết một trận sống mái với ta đó.
Nay đã giữ một chỗ địa thế hiểm yếu rồi, quân giặc dẫu nhiều cũng không thể làm gì được. Binh pháp có nói: "Một người giữ được chỗ hiểm yếu thì hàng nghìn kẻ khác không địch nổi ". Chính là thế đó. Bây giờ ta nên giả vờ rút lui, nhử giặc vào sâu hiểm địa; giặc coi khinh ta, chắc sẽ lùa hết quân sĩ đuổi theo. Bấy giờ ta sẽ tung quân chủ lực ra đánh úp chúng thì tất thế nào cũng phá tan được giặc ".

Đ êm hôm ấy, hồi canh ba, Tùng sai Nguyễn Hữu Liêu quản lãnh 15.000 quân tinh nhuệ, 200 quân khinh kỵ kéo đi trước, lén mai phục ở chân núi. Tùng cắt bọn Trịnh Đỗ và Trịnh Đồng quản lãnh quân lính ở lại đoạn hậu, nhử giặc vào chỗ mai phục; Ngô Cảnh Hựu thì thu lượm lương thực và quân lính rút lui trước để tỏ ý kéo quân về. Đại Doanh của trung quân cũng theo đó rút lui. Trịnh Tùng làm hậu đốc cũng rút vào núi Tam Điệp, đóng dinh trại.
Quân Mạc thấy thế, cho rằng quan quân khiếp sợ, tháo lui, trốn tránh, nên chúng đua nhau lên trước để đuổi theo đánh giết.
B ọn Đỗ và Đồng vừa đánh vừa lùi, nhử giặc đến sơn cước. Phục binh nghe tiếng pháo nổ, hàng loạt nổi dậy. Trịnh Tùng tung đại quân ra, bốn mặt cùng hăng hái đánh; chém hơn nghìn thủ cấp địch, bắt sống hơn 600 người. Giặc tan vỡ xiểng liểng thua chạy. Đôn Nhượng thu lượm quân tàn trốn về.
Quan quân đại thắng, bèn rút về. Các tướng ai nấy đều đem đến dâng nộp những tù binh mà mình đã bắt được. Tùng đều sai cởi trói và vỗ về yên ủi, rồi cấp cho cơm áo, thả về.
L ời chua - Đỗ, Đồng: Đều là con Trịnh Kiểm và là em Trịnh Tùng. Núi Tam Điệp: Ở chỗ giáp giới hai tỉnh Thanh Hóa và Ninh Bình.
Canh Dần, năm thứ 13 (1590). (Mạc, năm Hưng Trị thứ 3 - Minh, năm Vạn Lịch thứ 18 ).
Mồng 1, tháng 7, mùa thu. Nhật thực. Sao Thái Bạch xâm phạm vào giới phận mặt trăng.
Tân Mão, năm thứ 14 (1591). (Mạc, năm Hồng Ninh thứ 1 - Minh, năm Vạn Lịch thứ 19 ).
Tháng 3, mùa xuân. Sao Chổi xuất hiện. Cầu vòng đỏ mọc xuống vòm trời. Mặt trời có quầng.
Sao Chổi hướng về tây bắc mà chuyển vần. Lại có cầu vòng đỏ mọc suốt vòm trời. Mặt trời có hai lần quầng, ngoài lần quầng ấy lại có vòng khí trắng bao xung quanh.
Ngày Nhâm Tý, tháng 12, mùa đông. Mặt trăng xâm phạm vào giới phận sao Thái Tuế. Trịnh Tùng ra tuần hành vùng Sơn Tây cả phá quân Mạc ở xã Phấn Thượng, bèn sai quân tiến lên bức bách thành Thăng Long.
Trịnh Tùng lại bàn xuất quân, sai:
Quận Diễn Trịnh Văn Hải vá quận Thái Nguyễn Thất Lý, quản lãnh quân thủy, quân bộ, trấn thủ những nơi hiểm yếu ở các cửa biển.
Quận Thọ Lê Hòa kiêm coi võ sĩ trong ngoài thuộc bốn vệ theo hầu nhà vua và hộ vệ ngự doanh.
1 Xem chú giải ở Chb. XXIX, 19 và "lời chua " của Cương mục ở Chb. XL, 2. 2 Thuộc tỉnh Ninh Bình.