Trang Tử Nam Hoa Kinh
Author: Thu Giang Nguyễn Duy Cần
Date: 0101-01-01T00:00:00+00:00

Mục lục

LỜI NÓI ĐẦU

TIỂU DẪN

NAM HOA KINH

NỘI THIÊN

TIÊU DIÊU DU

逍 遙 遊

TỀ VẬT LUẬN

齊 物 論

DƯỠNG SINH CHỦ

養 生 主

ĐỨC SUNG PHÙ

德 充 符

ĐẠI TÔNG SƯ

大 宗 師

ỨNG ĐẾ VƯƠNG

應 帝 王

NAM HOA KINH

NGOẠI THIÊN

TẠP THIÊN

TRÍCH YẾU

LỜI NÓI ĐẦU

THU THỦY

秋 水

THÁNH NHÂN CHI DŨNG

聖 人 之 勇

THẦN QUI

神 龜

UYÊN SỒ

鵷 鶵

NGƯ LẠC

魚 樂

SÔ CẨU

芻 狗

ĐÔNG QUÁCH TỬ

東 郭 子

TRÍ BẮC DU

知 北 遊

CHÍ NHÂN

至 仁

VONG NGÔN

忘 言

NGỤ NGÔN

寓 言

THƯ

書

ĐỘC THƯ

讀 書

VÔ DỤNG

無 用

PHỤ NGƯ

鮒 魚

KHINH TRỌNG

輕 重

TRỤY XA

墜 車

ĐẤU KÊ

鬭 雞

CỔ BỒN

鼓 盆

HẢI ĐIỂU

海 鳥

DƯƠNG TỬ

陽 子

HUYỀN CHÂU

玄 珠

TÂM TRAI

心 齋

SƠN MỘC

山 木

TÀI BẤT TÀI

材 不 材

THẤT TÁNH

失 性

HƯ THUYỀN

虛 船

TÀN SINH TỔN TÁNH

殘 生 損 性

Kính dâng hương hồn thân phụ.

Thu Giang Nguyễn Duy Cần

Sách, không hết lời,

Lời, không hết ý.

書 不盡 言

言 不盡 意。

Dịch Kinh

易 經

Có nơm là vì cá;

Đặng cá hãy quên nơm

Có dò là vì thỏ;

Đặng thỏ hãy quên dò,

Có lời là vì ý;

Đặng ý hãy quên lời.

Ta tìm đâu đặng người biết quên lời,
hầu cùng nhau đàm luận.

筌 者所 以 在魚

得 魚而 忘 筌。

蹄 者所 以 在兔

得 兔而 忘 蹄。

言 者所 以 在意

得 意而 忘 言。

吾 安得 夫 忘言 之 人

而 與之 言 或。

Trang Tử

莊 子 (外物)

LỜI NÓI ĐẦU

Dịch Trang Tử là một công việc không phải dễ. Là vì muốn dịch được Trang Tử ít ra phải có ba điều kiện sau đây: phải thâm Hán tự (nhất là về cổ ngữ); phải nắm được yếu chỉ của cái học Lão Trang; và, phải biết đọc Trang ngoài văn tự.

Như vậy, quyết chắc chưa có một ai dám tin tưởng rằng mình đã có đủ điều kiện để dịch Trang Tử. Nhất là với cái trình độ Hán học do công phu tự học của dịch giả, thì làm gì đảm nhiệm cái việc làm mà chỉ riêng có những bậc tinh thâm Hán học, hay khoa bảng xuất thần mới làm nổi mà thôi!

Nhưng, với lòng hiếu học, dịch giả đã tạm giải quyết được mọi trở ngại. Dịch Trang Tử, chẳng qua là một phương pháp tự học của dịch giả từ thuở nhỏ. Phàm đọc sách về Kinh, Truyện, hễ gặp đoạn nào hay mà khúc mắc, thường hay đem mà phiên dịch ra quốc văn. Là để tự bắt buộc phải đọc cho thật kỹ và thấu đáo, không cho sót một chữ nào mà ta còn hiểu mập mờ, chưa lột được tinh thần của nó. Những khi gặp trở ngại lớn lao, thì lại được cùng các bậc thâm nho bàn góp và gỡ rối, nhất là, được đấng từ thân chỉ dạy tận tường. Như thế, lâu ngày bản dịch thành hình.

Cũng như bản dịch Lão Tử Đạo Đức Kinh, bản dịch nầy cũng khởi thảo cùng một lúc vào khoảng 1935 và đã được đăng tải trong báo Nay khoảng 1937.

Hôm nay, đem cho xuất bản cũng không ngoài mục đích cầu học, chân thành mong được các bậc cao minh Đạo học chỉ dạy thêm cho những chỗ sai lầm và thiếu sót mà dĩ nhiên không làm sao tránh khỏi.

⸈⸈⸈

Cái khó nhất, trong khi dịch Trang Tử, là thường gặp những danh từ thuộc về cổ ngữ mà chỉ có Trang Tử riêng dùng với một ý nghĩa đặc biệt theo ông. Trong khi phiên âm cũng như trong khi nghiên cứu về các danh từ của Trang Tử, dịch giả đã dựa vào công phu nghiên cứu rất danh tiếng của Chu Quế Diệu 朱 桂 曜 trong Trang Tử Nội Thiên Chứng Bổ 莊 子 内 篇 証 補, còn chánh văn thì căn cứ vào bản của Hướng Tú 向 秀, và Quách Tượng 郭 象, tức là bản cổ nhất hiện thời còn sót lại.

Thời Ngụy Tấn cái học về Đạo gia rất là thịnh hành. Ở thời kỳ nầy, chú thích Trang Tử của Hướng Tú và Quách Tượng thật có một giá trị vô cùng quan trọng và đặc sắc. Lời chú thích của hai nhà chẳng những làm sáng tỏ tư tưởng trong sách Trang Tử, lại còn gợi cho ta thêm nhiều ý kiến mới lạ khác, làm giàu thêm cho Trang học không nhỏ.

Thời xưa, các ông đã làm nổi lên được phong trào Huyền học, và cho đến nay chưa có một học giả nào vượt qua nổi cái học và cái tài chú giải của hai ông.

Bản dịch nầy một phần căn cứ vào những chú giải của hai ông, nhưng có nhiều chỗ mà dịch giả không hẳn đồng ý và có khi chống đối là khác. Dĩ nhiên những khi chống đối đều có giải thích rõ ràng lập trường của mình.

⸈⸈⸈

Bản dịch sẽ chia làm hai phần: Phần nhất gồm cả thảy là 6 thiên ở Nội thiên (Tiêu Diêu Du, Tề Vật Luận, Dưỡng Sinh Chủ, Đức Sung Phù, Đại Tông Sư và Ứng Đế Vương). Đó là phần chánh của cái học Trang Tử.

Phần hai, gồm cả Ngoại và Tạp thiên, cả thảy là 26 thiên (và luôn thiên Nhơn Gian Thế mà dịch giả loại nó ra vì cho là ngụy thơ, nghĩa là không phải chính tay Trang Tử viết ra). Trong 26 thiên Ngoại và Tạp thiên, dịch giả cũng sẽ chỉ trích ra những chương hay nhất có thể tiêu biểu cho cái học của Trang Tử mà loại bỏ tất cả những chương xét ra quá thiển bạc và làm sai lạc chủ chỉ của Trang Tử đã biểu diễn ở 6 thiên đầu của Nội thiên. Và như thế là tránh cho Nam Hoa Kinh những mâu thuẫn và xuyên tạc của nhiều đoạn văn quá sức vụng về và nông nổi mà không hiểu sao các học giả như Quách Tượng lại tiếc gì không vứt đi trong khi san định, di ngộ cho người đời sau không phải ít?

⸈⸈⸈

Dịch giả không bao giờ dám có cao vọng là đã nắm được mọi yếu chỉ của cái học Trang Tử, và bản dịch này cũng chỉ là một bản dịch theo trình độ hiểu biết hiện thời của dịch giả mà thôi.”Dịch, là phản”, đó là việc hiển nhiên, không làm sao tránh khỏi đối với những tác phẩm về tư tưởng, nhất là những tác phẩm cổ điển mà tư tưởng cô đọng trong một lối hành văn vừa hàm súc, vừa kỳ ảo như văn của Trang Châu. Vì vậy, để cho độc giả thưởng thức được cái thú “uống nước tận nguồn”, dịch giả tự xem như có phận sự là cho đăng lại chánh văn, và phiên âm, để giúp các bạn có cơ hội kiểm soát và đồng thời thoát khỏi bản dịch mà trở về với nguồn gốc của nó là câu văn huyễn tướng của Trang Châu, mà chắc chắn không có một bản dịch nào lột được tất cả tinh thần của nó.

⸈⸈⸈

Về phần chú giải, thì dịch giả chỉ nhắm vào hạng độc giả có một trình độ Hán học khá cao, nhưng kém thời giờ nghiên cứu. Vì vậy, sẽ không rườm rà tỉ mỉ như ở các sách giáo khoa, và cũng là để cho bớt sự nặng nề không khí của nhà trường. Quan hệ là ở chỗ bình giải để độc giả nhận thấy rõ ràng trình độ hiểu biết của dịch giả trong khi phiên dịch và giải thích.

Lại còn thêm việc dịch âm, là vì cổ ngữ có nhiều giọng đọc mà ngày nay không giống với giọng đọc ngày xưa, tưởng cũng sẽ đỡ nhiều cho các bạn trẻ thiếu điều kiện để tra cứu.

Thu Giang NGUYỄN DUY CẦN

22. 9. 1962

TIỂU DẪN

1. LƯỢC SỬ TRANG TỬ

Trang Châu 莊 周, thường gọi là Trang Tử (sống trong khoảng 369-298 trước Tây lịch kỷ nguyên), có lẽ là một nhà Lão học cao nhất trong các nhà Lão học cổ nhất ở Trung Hoa, Tư Mã Thiên trong Sử Ký, chương Trang Tử liệt truyện 莊 子 列 傳 nói: “Trang Tử, người xứ Mông蒙, tên là Châu 周”; nhưng không thấy nói là người nước nào.

Bùi Nhân 裴 駰 trong Tập Giải dẫn Địa Lý Chí ra mà nói: huyện Mông, thuộc về nước Lương 梁. Còn Tư Mã Trinh 司 馬 貞 trong Sách Ẩn 索 隱 dẫn lời của Lưu Hướng 劉 向 trong Biệt Lục 別 錄 lại nói: “Người xứ Mông 蒙, nước Tống 宋 ”.

Như vậy, Trang Tử là người nước nào? Lương hay Tống?

Mã Tự Luân 馬 敍 倫 trong Trang Tử Tống Nhơn Khảo 莊 子 宋 人 考 nghiên cứu hai thuyết trên đây rất kỹ, quả quyết rằng Trang Tử là người nước Tống.

Theo họ Mã thì Trang Tử sống vào khoảng Lương Huệ Vương nguyên niên và Triệu Huệ Văn nguyên niên. Lương Huệ Vương nguyên niên thì thuộc về khoảng năm thứ 6 đời Châu Liệt Vương, còn Triệu Huệ Văn nguyên niên thì ném vào khoảng Châu Văn Vương năm thứ 17. Như vậy, chiếu theo Tây lịch kỷ nguyên, Trang Tử sống vào khoảng 370 và 298 trước Tây lịch kỷ nguyên, nghĩa là đồng thời với Mạnh Tử 孟 子, Huệ Tử 惠 子 bên Á, và Aristote, Zénon, Épicure bên Âu.

⸈⸈⸈

Sự tích truyền lại về đời sống Trang Tử thật là mơ hồ, không có chi có thể tin là đích xác được. Nhưng, căn cứ vào sách Trang Tử, những câu chuyện thuật lại, có một giá trị đặc biệt về phương diện học thuật, tưởng cũng không nên không lưu ý.

⸈⸈⸈

Đời ông rất nghèo, gần như cơ hàn.

Trang Tử nghèo túng...sang Giám Hà Hầu vay lúa.

Giám Hà Hầu nói:

- Tôi có cái ấp sắp nộp tiền lúa. Tôi sẽ giúp ông trăm lượng. Có được không?

Trang Tử giận:

- Hôm qua, khi Châu đến đây, giữa đường nghe có tiếng kêu. Ngảnh lại trông, thì thấy một con cá đang vùng vẫy trong cái vết bánh xe. Châu tôi hỏi: “Cá đến đây để làm gì?”. Cá nói: “Tôi là thủy thần ở bể Đông, ông có thể giúp tôi một chén nước mà cứu tôi không?”. Châu tôi nói: “Để tôi qua chơi bên phía Nam nước Ngô nước Việt, rồi khi về, tôi sẽ lấy nước Tây giang về đón ngươi. Có được không?”. Cá giận nói: “Tôi đang cần nước, ông chỉ cho tôi được một ít là đủ sống. Nay nói như ông, đợi đến lúc ông về thì đến hàng cá khô, sẽ thấy tôi nơi đấy!”

(Ngoại Vật 外 物)

⸈⸈⸈

Ở thiên Sơn Mộc 山 木 cũng có nói:

Trang Tử bận áo vải mà vá, giày cột bằng dây gai...Gặp Ngụy Vương. Ngụy Vương nói:

- Tiên sinh khổ não thế ư? Trang Tử nói:

- Nghèo, chứ không khổ não. Kẻ sĩ có Đạo Đức, không bao giờ khổ. Áo rách, giày hư là nghèo, không phải khổ. Đó chẳng qua vì không gặp thời mà thôi. Phàm con khỉ con vượn nhảy nhót đặng thong thả là nhờ gặp được rừng cây to cành dài, trơn tru dai dẻo. Dù cho bậc thiện xạ như Phùng Mông cũng không sao hạ nó được. Nếu nó rủi gặp phải cây khô, gai góc, thì sự hoạt động ắt khó khăn chậm chạp. Cũng thời một con thú, mà sự cử động dễ khó khác nhau, chẳng qua vì gặp phải hoàn cảnh không thuận làm cho nó không tự do dùng tận sở năng của nó. Nay, sanh không nhằm thời, trên thì hôn ám, dưới thì loạn tặc lại muốn không cực nhọc vất vả, có được không?

⸈⸈⸈

Tuy là nghèo, mà lòng vẫn luôn luôn thanh cao, không bao giờ chịu bó thân trong cảnh vinh hoa phú quý. Tài trí ấy, nếu muốn lợi danh, ắt hẳn đã có lợi danh lập tức. Nhưng, ông một mực chối từ...

Sở Uy Vương đã từng nghe danh tài của ông, đã từng vời ông ra làm khanh tướng.

Trang Tử câu trên sông Bộc. Sở Vương sai hai quan đại phu đem lễ vật mời ông ra làm quan. Trang Tử cầm cần câu không nhúc nhích cũng không thèm nhìn lại, nói: “Tôi nghe vua Sở có con thần quy, chết đã ba nghìn năm. Vua Sở quý nó và cất trên miếu đường. Con quy ấy, chịu chết để lưu lại cái xương của mình cho người sau quý trọng hay lại chịu thà sống mà kéo lê cái đuôi của mình trong bùn?”. Hai vị đại phu nói: “Thà sống mà kéo lê cái đuôi trong bùn còn hơn!”

Trang Tử nói: “Thôi, về đi. Ta đây cũng chịu kéo lê cái đuôi của mình trong bùn. . .”

(Thu Thủy 秋 水)

⸈⸈⸈

Ở mục Lão Trang Thân Hàn Liệt Truyện 老 莊 申 韓 列 傳 trong Sử Ký, Tư Mã Thiên 司 馬 遷 có đoạn bàn về nhân cách của ông:

Uy Vương nước Sở nghe nói Trang Châu là người hiền trong thiên hạ, sai sứ đem hậu lễ đón, muốn mời ra làm tướng. Trang Châu cười, bảo với sứ giả: “Cái lợi của nghìn vàng quả trọng thật, cái địa vị khanh tướng quả cũng quý thật. Nhưng riêng ông chả thấy con bò tế hay sao? Được người ta săn sóc, được mặc đồ trang sức văn vẻ để đưa vào Thái miếu. Lúc ấy dù có muốn được làm con lợn côi há còn được nữa hay không? Ông hãy đi đi, chớ có đến làm nhục ta. Thà ta rong chơi ở chốn bùn lầy nhơ bẩn còn thấy sung sướng hơn là để cho kẻ làm chủ một nước kia trói buộc được ta. . .”

⸈⸈⸈

Nước Tống có Tào Thương được vua sai đi sứ nước Tần. Khi ra đi, số xe vừa đủ đi. Đi sứ nước Tần, đẹp lòng vua Tần, được ban thêm trăm cỗ xe.

Khi về Tống, gặp Trang Tử, nói: “Phàm sống trong chốn cùng lư, ngõ hẹp, áo giày xốc xếch, thiếu hụt, khốn đốn cùng khổ như ông, Thương nầy không thể chịu được. Làm cho bậc chủ muôn xe vừa ý, để hậu thưởng trăm xe, đó là chỗ sở trường của Thương nầy vậy”.

Trang Tử nói: “Tôi nghe nói Tần Vương có bệnh, triệu thầy thuốc vào chữa. Nếu mổ được mụt ung của ông ta, thì thưởng được một xe. Còn ai liếm mụt ung, thì được thưởng năm xe. Cách trị càng hạ tiện bao nhiêu,thì số xe ban thưởng càng được tăng thêm bấy nhiêu. Ông đã trị bệnh Tần Vương cách nào mà được nhiều xe đến thế?

(Liệt Ngự Khấu 列 御 寇)

⸈⸈⸈

Huệ Tử làm quan nước Lương. Trang Tử tính qua nước Lương thăm. Nhưng, có kẻ nói với Huệ Tử: “Trang Tử mà qua đây, là để cùng ông tranh ngôi tướng quốc”. Huệ Tử sợ, cho kẻ canh chừng suốt ba ngày ba đêm, đợi Trang Tử đến thì bắt. Trang Tử hay chuyện, không đi.

Sau rồi lại đến. Gặp Huệ Tử, Trang Tử bảo: “Phương Nam có con chim tên là Uyên sồ, ông có biết không? Uyên sồ từ biển Nam bay qua biển Bắc, nếu không gặp cây ngô đồng thì không chịu đậu; nếu không gặp hột luyện thì không ăn; nếu không gặp nước suối trong thì không uống. Có con chim ụt đang rỉa xác chuột chết giữa cánh đồng, thấy Uyên sồ bay ngang, sợ nó giành miếng ăn nên kêu to lên để dọa Uyên sồ đừng đáp xuống. Nay, vì sợ cái ngôi tướng quốc của ông ở nước Lương nên ông kêu to lên để dọa tôi sao?”

(Thu Thủy 秋 水)

⸈⸈⸈

Theo truyền thuyết thì Trang Tử giao du rất thân mật với Huệ Tử, tên là Thi 施, cũng là người Tống, và thường hay biện nạn với nhau luôn. Trong sách Trang Tử có rất nhiều sự tích về sự tranh luận của hai nhà, cho ta thấy nhân sinh quan, cũng như lập trường tư tưởng của đôi bên, khác nhau xa, mặc dù hai bên cùng chịu ảnh hưởng lẫn nhau.

Huệ Tử nói với Trang Tử:

- Ngụy Vương thưởng tôi một giống dưa to. Tôi trồng nó có trái nặng đến năm thạch. Dùng nó đựng nước, nó nặng, không cất nhắc được. Bổ nó ra làm bầu, thì lại không còn dùng được chỗ nào. Đâu phải nó không to lớn, nhưng vì cho nó là vô dụng nên tôi đập bỏ nó đi.

Trang Tử nói:

- Thế là ông vụng về chỗ đại dụng nó. Nước Tống có người khéo chế được món thuốc chữa răn nứt da tay, đời đời chuyên làm nghề ươm tơ. Có người hay biết, đến xin mua phương thuốc đó một trăm lượng vàng. Anh ta bèn nhóm thân tộc bàn rằng: “Nhà ta đời đời làm nghề ươm tơ, lợi không hơn số vàng ấy, vậy xin để cho bán.”

Người khách được phương thuốc, đem thuyết vua Ngô. Nước Việt có nạn, vua Ngô sai anh làm tướng. Nhằm mùa Đông, thủy chiến với người nước Việt, người Việt đại bại. Vua Ngô bèn cắt đất mà phong thưởng cho anh ta. Cũng thời một phương thuốc trị răn nứt da tay, mà một người được phong, một người không ra khỏi cái nghề ươm tơ: đó là tại chỗ biết dùng hay không biết dùng mà khác nhau vậy.

Nay ông có trái dưa nặng đến năm thạch, sao không biết dùng nó làm trái nổi mà thả qua sông qua hồ, mà lo chi hồ vỡ bầu tan, không có chỗ đắc dụng? Thì ra vì cái lòng của ông hẹp hòi chưa trực đạt đó.

(Tiêu Diêu Du 逍 遙 遊)

⸈⸈⸈

Một khi khác, Huệ Tử nói với Trang Tử:

- Tôi có cội cây to, người ta gọi nó là cây Vu. Gốc nó lồi lõm không đúng dây mực. Nhánh nhóc nó thì cong queo không đúng quy củ. Đem trồng nó ở đường cái, người thợ mộc cũng không thèm nhìn. Nay lời nói của ông to lớn mà vô dụng, nên người người đều không thèm nghe.

Trang Tử nói:

- Ông riêng chẳng thấy con mèo rừng đó sao? Co mình đứng núp, nhìn vật đi rong, nhảy tây nhảy đông, không hiềm cao thấp, kẹt trong dò bẫy, chết nơi lưới rập. Đến như con thai ngưu, lớn như vầng mây che một phương trời, kể ra cũng là to thật, nhưng không thể bắt được chuột. Nay ông có cây to, lại sợ nó vô dụng. Sao không đem nó trồng nơi tịch mịch, giữa cánh đồng rộng bao la. Khách ngao du không làm gì, ngồi nghỉ dưới gốc nó, khách tiêu diêu nằm nghỉ dưới bóng nó. Nó sẽ không chết yểu vì búa rìu, cũng không sợ vật nào làm hại. Không có chỗ nào có thể dùng được, thì khốn khổ từ đâu mà đến được?

(Tiêu Diêu Du 逍 遙 遊 )

⸈⸈⸈

Huệ Tử gọi Trang Tử mà nói: “Lời của ông vô dụng”. Trang Tử nói: “Biết cái chi sao là vô dụng, thì cũng đã biết nó sao là hữu dụng. Như đất rộng, người ta cho nó là hữu dụng, vì nhờ nó mà đi được. Nhưng, nếu trật chân té chìm tận suối vàng, người ta còn gọi nó là hữu dụng nữa không?”

Huệ Tử nói: “Vô dụng.”

Trang Tử nói: “Vậy thì rõ vô dụng là hữu dụng đó.”

(Ngoại Vật 外 物)

⸈⸈⸈

Ở thiên Thu Thủy 秋 水 thuật rằng:

Trang Tử cùng Huệ Tử đứng chơi trên cầu hào thành. Trang Tử nói: “Cá xanh, bơi lội thung dung. Cá vui đó”. Huệ Tử nói: “Ông không phải cá, sao biết cá vui?”

Trang Tử nói: “Ông không phải tôi, sao biết tôi không biết!”

Huệ Tử nói: “Tôi không phải ông, nên không thể biết được ông, còn ông không phải cá, ông cũng không sao biết được cái vui của cá.”

Trang Tử nói: “Xin xét lại câu hỏi đầu. Ông hỏi tôi làm sao biết được cá vui? Đã biết là tôi biết, ông mới có hỏi ‘làm sao mà biết’...Thì đây, làm thế nầy: tôi đứng trên hào thành mà biết được.”

(Thu Thủy 秋 水)

⸈⸈⸈

Về sau, Huệ Tử mất. Một khi Trang Tử đi qua mộ ông, tỏ ý thương tiếc: “Từ khi phu tử mất, tôi không còn cùng ai chất vấn, bàn bạc được nữa!”

Gia đình ông như thế nào, sử không thấy nói. Chỉ biết ông có vợ, và vợ ông chết.

Vợ Trang Tử chết, Huệ Tử đến điếu. Thấy Trang Tử ngồi, duỗi xoác hai chân, vừa vỗ bồn, vừa ca.

Huệ Tử nói:

- Cùng người ở tới già, có con lớn mà người chết lại không khóc, cũng đã là quá lắm rồi, lại còn vỗ bồn ca, không phải thái quá sao?

Trang Tử nói:

- Không! Lúc nàng mới chết, tôi sao chẳng động lòng. Nhưng nghĩ lại hồi trước, nàng vốn là không sanh. Chẳng những là không sanh, mà đó vốn là không hình. Chẳng những không hình, mà đó vốn là không khí. Đó, chẳng qua là tạp chất ở trong hư không biến ra mà có khí, khí biến ra mà có hình, hình biến ra mà có sanh, rồi lại biến ra nữa mà có tử. Sanh, hình, khí, tử có khác nào xuân, hạ, thu, đông, bốn mùa hành vận. Vả lại, người ta nay đã nghỉ yên nơi Nhà Lớn, mà tôi còn cứ than khóc, chẳng là tự tôi không thông Mạnh ư? Nên tôi không khóc.

(Chí Lạc 至 樂)

⸈⸈⸈

Trang Tử mất vào năm nào, thì không thấy có sách nào ghi chép. Chỉ biết rằng lúc Trang Tử gần chết, các đệ tử muốn hậu táng, nhưng Trang Tử không cho. Trang Tử nói:

- Ta có trời đất làm quan quách, nhật nguyệt làm ngọc bích, tinh tú làm ngọc châu, vạn vật làm lễ tống. Đám táng của ta như vậy, không đủ sao? Mà còn thêm chi cho lắm việc!

Đệ tử thưa:

- Chúng con sợ diều quạ ăn xác Thầy! Trang Tử nói:

- Trên thì diều quạ ăn, dưới thì dòi kiến ăn. Cướp đây mà cho riêng đó, sao lại có thiên lệch thế!

(Liệt Ngự Khấu 列 御 寇)

⸈⸈⸈

II. UYÊN NGUYÊN CỦA HỌC THUYẾT TRANG TỬ

Cái học của Trang Tử, tuy do Lão Tử mà ra, nhưng biệt lập ra một phái riêng: phái Trang học.

Sử Ký cho rằng “cái học của ông không đâu là không bàn đến, nhưng gốc ở lời dạy của Lão Tử. . .”[1]

Phê bình học thuyết Trang Tử, thiên Thiên Hạ 天下 trong sách Trang Tử có nói: “Đạo vẫn thâm mật, vô hình và biến hóa vô thường. Chết, Sống cùng Trời Đất ngang nhau, cùng thần minh qua lại và lui tới mà thấy không thiết thực. Vạn vật bao la mà lúc trở về, không thêm cho Đạo. Đó là chỗ nghiên cứu của người xưa. Chỗ đó Trang Châu nghe qua, đẹp ý. Muốn truyền bá nó ra, Trang Châu mượn câu chuyện mậu ngộ, tiếng nói hoang đường, lời văn không bến, thường phóng túng mung lung mà không cao dị...Trang Châu thấy đời chìm đắm trong ô trọc, không hiểu được lời mình nên dùng “chi ngôn” mà gieo khắp, dùng “trùng ngôn” làm thực sự, dùng “ngụ ngôn” cho rộng hiểu. Rồi riêng một mình lại qua cùng trời đất tinh thần mà không ngạo nghễ vạn vật không hỏi tội thị phi, lại sống chung cùng thế tục. Sách của Trang Châu thì khôi vĩ mà dịu dàng, không hại. Lời tuy sân si, mà thấy đặng ý răn lòng khi trá. Chỗ sung thực của đó không dừng đặng. Trên thì dạo cùng tạo vật, dưới bạn cùng “ngoại tử sanh, vô chung thủy”. Bản nguyên của đó thì hoằng đại mà sáng sủa, sâu rộng và phóng túng. Tông chỉ của đó có thể thích hợp với bậc thượng trí.

Tuy nhiên, tông chỉ và bản căn đó đều ứng theo tạo hóa mà đạt đến vạn vật. Lý của đó thì không cùng”.

(Thiên Hạ 天 下)

⸈⸈⸈

Như vậy, ta thấy rằng học thuật của Lão và Trang, có chỗ không đồng nhau.

Lão Tử cho rằng “cứng rắn thì dễ bị bể nát, nhọn bén thì dễ bị mòn lụt”; và “kiên cường giả, tử chi đồ” 堅 强 者 死 之 徒 (chương 76) (cứng và mạnh là bạn của cái chết), cho nên ông chỉ cho con người con đường để mà tránh khỏi sự đổ nát mòn gẫy. . .”Trì nhi doanh chi, bất như kỳ dĩ; sủy nhi chuyết chi, bất khả trường bảo, kim ngọc mãn đường, mạc chi năng thủ; phú quý nhi kiêu, tự di kỳ cữu; công toại thân thối; thiên chi Đạo”（持 而 盈 之，不 如 其 已，揣 而 梲 之，不 可 長 保，金 玉 滿 堂，莫 之 能 守，富 貴 而 驕，自 遺 其 咎，功 遂 身 退，天 之 道。） (Ôm giữ chậu đầy, chẳng bằng thôi đi. Dùng dao sắc bén, không bén được lâu; vàng ngọc đầy nhà, khó mà giữ lâu; giàu sang mà kiêu, tự vời họa ưu; nên việc lui thân, đó là đạo Trời. ) (Đạo Đức Kinh, chương 9).

Trang Tử thì chủ trương sự “vô chung thủy, ngoại tử sinh”（無 終 始 外 死 生）, cho nên chỗ mà Lão Tử thắc mắc chăm chú, thì Trang Tử lại nhìn với cặp mắt thản nhiên, lạnh lùng như không đáng kể.

⸈⸈⸈

Trong thời kỳ Tiền Hán[2], tư tưởng của Lão học được truyền bá, còn tư tưởng của Trang học thì mãi đến thời Hậu Hán[3] mới được đề cập đến và phổ biến.

Buổi đầu nhà Hán, danh từ Hoàng Lão được xưng tụng và phổ thông, nhưng đến cuối nhà Hán[4] mới đổi ra thành danh từ Lão Trang.

Các nhà chú giải Lão Tử, sống vào khoảng đầu nhà Hán, không hề nói đến tên Trang Tử, còn các nhà chú giải Trang Tử thì thuộc về khoảng nhà Tấn (265-420) sau Tây lịch kỷ nguyên, tức là triều đại nối liền với nhà Hán (Tam Quốc). Cho nên, các học giả đời Hán, khi nói đến Lão học là chỉ nghĩ đến Lão Tử mà thôi, nghĩa là chỉ quan tâm đến vấn đề đối phó với thời cuộc. Cho nên trong Nghệ Văn Chí sở dĩ cho rằng Lão học (tức là cái học của Lão Tử) là “phương pháp của các bậc vương đạo tại vị”, là vì thế. Thật vậy, Lão Tử soạn quyển Đạo Đức Kinh là cho các nhà cầm quyền trị nước thời bấy giờ: ông đề xướng giải pháp “vô vi nhi trị”.

Tư Mã Thiên nói về cái học Lão Trang có viết:

“Triết lý của Trang Tử, khác với Lão Tử, lại muốn siêu thoát khỏi vấn đề nhân gian thế sự. Khi ông nói đến các vì vua đầu tiên của nhà Hán, cho rằng các bậc ấy lấy “vô vi nhi trị” là có ý muốn nói rằng các bậc trị nước ấy áp dụng triết lý của Lão Tử. Chỉ đến cuối đời nhà Hán (220 sau Tây lịch) thì người ta mới bắt đầu chú ý đến Huyền học 玄 學, bấy giờ sách của Lão Tử cũng được người ta dùng cái học của Trang Tử mà giải thích. Như vậy ta thấy rằng, tuy khởi thủy hầu như lập trường triết lý của hai nhà đứng riêng nhau mà vẫn có sự liên hệ với nhau luôn.”

Chỗ tương đồng của Lão Tử và Trang Tử là cả hai đều cùng một quan niệm về Đạo và Đức, và cả hai đều chống đối tư tưởng truyền thống và chế độ đương thời. Và, vì vậy mà Tư Mã Thiên đặt tên học phái nầy là Đạo Đức Gia道 德 家, vì ông cho rằng hai quan niệm Đạo và Đức là nền tảng chung của Lão học.

⸈⸈⸈

Trang Tử sống vào khoảng nửa thế kỷ thứ tư đến nửa thế kỷ thứ ba trước Tây lịch kỷ nguyên (369-298 trước Tây lịch kỷ nguyên) tức là thuộc về một thời kỳ hỗn loạn nhất của Trung Hoa: thời Chiến quốc. Bởi vậy, có người cho rằng “trước một hoàn cảnh xã hội nhiễu nhương mà phải trái rối bời, thật giả không phân, chúng ta hẳn không lấy chi làm lạ mà thấy Trang Tử chủ trương tư tưởng siêu nhiên, đem cặp mắt bình thản lạnh lùng mà nhìn xem xã hội sự vật”. Nói thế, không hẳn là không có lý do, vì nếu xét chung tư tưởng của Trang Tử, ta thấy ông cực lực phản đối hầu hết mọi học thuyết, chế độ của đương thời.

⸈⸈⸈

Ở thiên Tề Vật Luận, ông nói: “Cố hữu Nho, mặc chi thị phi, dĩ thị kỳ sở phi, nhi phi kỳ sở thị” 故 有 儒 墨 之 是 非，以 是 其 所 非 而 非 其 所 是 (Bởi vậy mới có cái phải quấy của Nho Mặc. Nho Mặc thì lấy phải làm quấy, lấy quấy làm phải).

Đại diện cho Nho học thời bấy giờ thì có Mạnh Tử 孟 子; còn đại diện cho Mặc học thì có Tống Hình 宋 鈃. Còn Huệ Thi 惠 施 và Công Tôn Long 公 孫 龍 thì đại diện cho nhóm Danh gia.

Ở thiên Tề Vật Luận ông nói: “Vị thành hồ tâm nhi hữu thị phi, thị kim nhật thích Việt nhi tích chí dã...Cố dĩ kiên bạch chi muội chung.” 未 成 乎 心 而 有 是 非，是 今 日 適 越 而 昔 至 也。。。故 以 堅 白 之 昧 終 – 齊 物 論 (Lòng mình vì chưa thành mà có phải quấy. Nên chi ngày hôm nay đi sang nước Việt mà từ bữa hôm qua đã tới đó rồi vậy...Cho nên, suốt đời cam chịu tối tăm vì thuyết “Kiên bạch”).

Câu “Kim nhật thích Việt nhi tích chí dã” là ám chỉ biện thuyết của Huệ Thi; còn câu “dĩ kiên bạch chi muội chung”（以 堅 白 之 昧 終）là nói về thuyết “Kiên bạch” của Công Tôn Long.

Đó là những chỗ mà Trang Tử phê bình học thuyết của người đồng thời, đem cái thuyết “tề thị phi, đồng dị, tiểu đại” của ông ra mà châm đối các nhà thích dùng biện luận. Theo ông thì “đại biện bất ngôn”（大 辯 不 言）,còn những biện giả trên đây chỉ là những bọn người biện vặt (tiểu biện 小 辯 ).

⸈⸈⸈

Thời ấy có Tử Hoa Tử 子 華 子 chủ trương sự “toàn sinh vi thượng”（全 生 為 上）[5] và Chiêm Hà 詹 何chủ trương “vị thân, bất vị quốc”（為 身 不 為 國）,đều là những kẻ thừa hưởng cái học của Dương Chu 揚 朱. Trang Tử đem cái thuyết Tề Vật để đánh đổ lòng tư kỷ, chia phân nhĩ ngã của người đồng thời còn sống thiên trong giới nhị nguyên. Là vì, theo Trang Tử, hễ còn nói “vì mình” tức là còn thấy chỉ có mình mà không thấy có người, trong khi sự thật thì “vật ngã vi nhất”（物 我 為 一）.

Ở thiên Đại Tông Sư 大 宗 師 ông viết: “Cổ chi chân nhân, bất tri duyệt sanh, bất tri ố tử...Bất tri sở dĩ sanh, bất tri sở dĩ tử, bất tri tựu tiên, bất tri tựu hậu.”（古 之 真 人 不 知 悅 生，不 知 惡 死。。。不 知 所 以 生，不 知 所 以 死，不 知 就 先，不 知 就 後。） (Bậc chân nhân đời xưa, không tham sống, không ghét chết...Không biết chỗ sở dĩ sống, không biết chỗ sở dĩ chết, không biết chỗ đến trước, không biết chỗ đến sau)...Nghĩa là người đạt Đạo phải là kẻ đứng trên vấn đề sanh tử, không vị kỷ, không quá chú trọng đến bản thân mà suy tính lợi hại quá đáng như các chủ trương nói trên.

Phản đối những tư tưởng vị kỷ, tức là phản đối lòng tham lam ích kỷ, ông lại cũng phản đối cả sự “xá kỷ thích nhơn”（舍 己 適 人）, nghĩa là bỏ cái chân tánh của mình mà chạy theo kẻ khác. Ở thiên Đại Tông Sư 大 宗 師 ông nói: “Hành danh thất kỷ, phi sĩ dã. Vong thân bất chân, phi dịch nhân dã.”（行 名 失 己 非 士 也， 亡 身 不 真 非 役 人 也） (Làm theo danh, mà bỏ mất mình, không phải là kẻ sĩ. Làm mất thân mình, không rõ cái lẽ chân thật nơi mình, cũng chẳng phải là kẻ sai được người vậy). Ông cho rằng “như Hồ Bất Giai, Vụ Quang, Bá Di, Thúc Tề, Cơ Tử, Tử Dư, Kỷ Tha, Thân Đồ Địch đều là hạng làm cái làm của kẻ khác, chiều theo cái thích của người, mà chẳng biết chiều theo cái thích của mình.” (Nhược Hồ Bất Giai, Vụ Quang, Bá Di, Thúc Tề, Cơ Tử, Tư Dư, Kỷ Tha, Thân Đồ Địch, thị dịch nhân chi dịch, thích nhân chi thích nhi bất tự thích kỳ thích giả dã. )若 狐 不 偕，務 光，伯 夷，叔 齊，箕 子，胥 餘， 紀 他，申 徒 狄，是 役 人 之 役，適 人 之 適，而 不 自 適 其 適 者 也。 (Đại Tông Sư 大 宗 市).

⸈⸈⸈

Và, như Lão Tử, ông cũng cực lực phản đối Nhân, Nghĩa của phái hữu vi thời ấy. Cái học “trục vật” và sự “cầu tri”, cũng bị ông đả phá: “Ngô sinh dã hữu nhai, nhi tri dã vô nhai. Dĩ hữu nhai, tùy vô nhai, đãi hĩ!” 吾 生 也 有 涯 而 知 也 無 涯。以 有 涯 隨 無 涯，殆 矣！ (Dưỡng Sinh Chủ 養 生 主 )

Tóm lại, đối với thời đại, ông phản đối hầu hết các học thuyết cùng chế độ thời đó: phản đối Nho Mặc, phản đối nhóm danh gia biện thuyết như Huệ Thi, Công Tôn Long, phản đối lòng vị kỷ, trọng tử sinh, sát lợi hại, phản đối cả nhân, nghĩa và cái thói “cầu tri”, “trục học”, “xá kỷ thích nhơn”, nhất là những hành động hữu vi của nhóm Pháp gia thời bấy giờ.

⸈⸈⸈

Tuy nhiên sự phản đối ấy của Trang Tử không phải là lối phản đối công kích của người phẫn thế (ghét đời là vì bất mãn đối với đời) mà thực ra là lối lập ngôn đặc biệt của người đã “vượt qua bến bên kia”, “đáo bỉ ngạn”, theo danh từ nhà Phật, con người giải thoát “để trở về nguồn cội” của cái “Sống Một” mà ta sẽ thấy trình bày sau đây.

⸈⸈⸈

III. SÁCH CỦA TRANG TỬ

Sách Trang Tử, theo Hán Thư Nghệ Văn Chí 漢 書 藝 文 志, thì có đến năm mươi hai (52) thiên. Nay chỉ thấy còn có ba mươi ba (33) thiên. Có phải vì người sau (Quách Tượng) dồn lại và phân lại thiên chương, hay vì người ta đã làm lạc đi 19 thiên kia?

Ba mươi ba thiên, lại chia ra làm ba phần (theo bản của Quách Tượng 郭 象 là bản thông hành hiện thời): Nội thiên, Ngoại thiên và Tạp thiên.

Nội thiên 内 篇 gồm có 7 thiên:

- Tiêu Diêu Du 逍 遙 遊

- Tề Vật Luận 齊 物 論

- Dưỡng Sinh Chủ 養 生 主

- Nhơn Gian Thế 人 間 世

- Đức Sung Phù 德 充 符

- Đại Tông Sư 大 宗 師

- Ứng Đế Vương 應 帝 王

Ngoại thiên 外 篇 gồm có 15 thiên: - Biền Mẫu 駢 拇

- Mã Đề 馬 蹄

- Khư Khiếp 胠 篋

- Tại Hựu 在 宥

- Thiên Địa 天 地

- Thiên Đạo 天道

- Thiên Vận 天 運

- Khắc Ý 刻 意

- Thiện Tánh 繕 性

- Thu Thủy 秋 水

- Chí Lạc 至 樂

- Đạt Sinh 達 生

- Sơn Mộc 山 木

- Điền Tử Phương 田 子 方

- Trí Bắc Du 知 北 游

Tạp thiên gồm có 11 thiên: - Canh Tang Sở 庚 桑 楚

- Từ Vô Quỷ 徐 無 鬼

- Tắc Dương 則 陽

- Ngoại Vật 外 物

- Ngụ Ngôn 寓 言

- Nhượng Vương 讓 王

- Đạo Chích 盜 跖

- Duyệt Kiếm 說 劍

- Phụ Ngư 漁 父

- Liệt Ngự Khấu 列 禦 寇

- Thiên Hạ 天 下

⸈⸈⸈

Sự phân biệt chương thứ như trên, phần đông các học giả đều cho rằng không phải do chính tay Trang Tử sắp đặt, mà do người sau an bài.

Tô Đông Pha, trong Trang Tử Từ Đường Kỷ cho rằng “phân biệt các chương, đặt tên các thiên là do nơi thế tục, không phải bản ý của Trang Tử”.

Còn Đường Lan, trong Lão Đam Đích Tánh Danh Hòa Niên Đại Khảo và Cổ Sử Biện thì cho rằng “sự phân biệt Nội, Ngoại và Tạp thiên đều là do tay của Lưu Hướng cả”.

⸈⸈⸈

Căn cứ vào văn thái và văn mạch mà xem, thì thấy chỉ có Nội thiên là biểu thị được chỗ trọng yếu của học thuyết Trang Tử mà thôi. Còn Ngoại thiên và Tạp thiên, thì phần nhiều rời rạc và chỉ bàn đi bàn lại những tư tưởng đã phô diễn ở Nội thiên mà thôi.

Phàm nghiên cứu về một học thuyết nào, sự tìm tài liệu chính xác và phê bình tài liệu là vấn đề quan trọng nhất. Có được như thế thì sự nghiên cứu của ta mới được chính đính, khỏi sự xuyên tạc và bất công, mang tội vu oan cổ nhân.

Phân biệt được sự chân ngụy trong các thiên chương trong sách Trang Tử là việc rất gay go phiền phức. Trong quyển Trang Tử Tinh Hoa, đã có dành riêng một chương khá đầy đủ cho vấn đề này, nên không lặp lại nơi đây làm gì nữa.

Nay chỉ tóm lại đại khái như sau: Nội thiên rất khác với Ngoại và Tạp thiên cả về văn nghệ, tư tưởng và thần thái trong câu văn. Nếu Nội thiên do Trang Tử viết ra, thì Ngoại và Tạp thiên chắc chắn do kẻ khác viết, không thể là cùng một người được. Tuy vậy, trong Ngoại và Tạp thiên thỉnh thoảng cũng có một vài chương mà thần văn lạ lùng hùng vĩ, đã chẳng những văn hay mà tứ cũng thâm, nếu không phải do những kẻ có một học lực uyên thâm như Trang Tử, chắc cũng khó lòng mà viết ra cho được.

Cho nên, một phần cũng có thể cho là chính tay Trang Tử viết ra, còn phần nhiều chắc chắn là do kẻ khác học Trang Tử mà viết ra.

Như ở Ngoại thiên, các thiên Biền Mẫu 駢 拇, Mã Đề馬 蹄, Khư Khiếp 胠 篋, Khắc Ý 刻 意, Thiện Tánh繕 性 thì văn khí bình diễn, lời nói rất tầm thường, thiển cận. Toàn thiên chỉ có một ý, nhưng mà cứ nói đi nói lại mà thôi, dường như là những bài sách luận của hậu học.

Thiên Thiên Vận 天 運 nói về việc Khổng Tử viếng Lão Tử để hỏi Lễ thì lại giống với câu chuyện chép ở Sử Ký của Tư Mã Thiên. So sánh văn từ của thiên nầy với sách của Tư Mã Thiên, ta lại thấy rằng văn trong Thiên Vận rất tạp nhạp, khí tượng tầm thường không sao theo kịp văn từ trong Sử Ký. Mà như ta biết, thì văn Trang Tử đâu có kém gì văn Sử Ký, có khi còn cao hơn một bực là khác. Cho nên, chắc chắn thiên Thiên Vận ở Ngoại thiên là ngụy thơ, do kẻ hậu học thêm vào.

Các thiên Đạo Chích 盜 跖, Ngư Phụ 漁 父, Duyệt Kiếm 說 劍, Nhượng Vương 讓 王 thì văn từ thiển bạc, những chỗ chỉ trích Khổng Tử đầy ngạo nghễ, thóa mạ chỉ nói để cho hả hê lòng phẫn uất, không giống thần thái của Trang Tử ở Nội thiên.

Còn như các thiên Thiên Đạo 天 道, Thiên Địa 天 地, Chí Lạc 至 樂, Sơn Mộc 山 木, Tại Hựu 在 宥thì tư tưởng tạp nhạp, người viết có khi chưa thật hiểu tinh thần tư tưởng của Trang Tử nên nhiều khi xuyên tạc, có khi dùng lời nói mồm mép của Nho gia mà giảng về Trang Tử.

Đó đều là những bài do các học giả theo phái Lão Trang về sau viết ra cả.

⸈⸈⸈

Đối với Nội thiên, học giả phần đông đều nhìn nhận rằng rất có thể đều do chính tay Trang Tử viết ra.

Nhưng, Đường Lan 唐 蘭 cho rằng, riêng chương Tử Tang Hộ ở thiên Đại Tông Sư không giống với mấy chương trước mà gọi ngay Khổng Tử. Riêng tôi, cũng hoài nghi chương nầy, là vì trong thiên Đại Tông Sư, tư tưởng của Trang Tử rất thuần nhất đối với vấn đề sanh tử. Trang Tử cho rằng sanh tử là một. Nhưng riêng chương nầy lại thấy khác hẳn với toàn thiên về cái nghĩa của sanh tử. Tử Tang Hộ chết, hai người bạn đánh đàn và ca bên xác Tang Hộ: “Than ôi! Tang Hộ! Than ôi! Tang Hộ! Đó trở về cái chân, còn chúng ta còn là người! Ôi!”. Thế là tự tiếng ca ấy, ta thấy những người nầy mừng cho Tang Hộ, mà riêng buồn cho mình còn phải sống làm người. Như vậy, ta thấy toàn chương biểu thị cái ý “vui chết buồn sống”, rất trái với ý tưởng của Trang Tử ở Tề Vật cùng những chương khác ở thiên Đại Tông Sư nữa.

Vậy, riêng một chương nầy, tôi tin rằng không phải của Trang Tử viết ra, và kẻ phân thiên chương vì xem xét không kỹ nên chép lầm vào đây. Ta nên bỏ hẳn chương này và sắp nó qua Ngoại hay Tạp thiên.

⸈⸈⸈

Thiên Nhơn Gian Thế 人 間 世 cũng đáng hoài nghi là ngụy thơ nữa. Là vì thể tài chung của Nội thiên không giống với thiên nầy. Trong các thiên khác ở Nội thiên thì đều có luận, có dụ.

Như Ứng Đế Vương 應 帝 王 thì trước dụ, sau luận, Đại Tông Sư 大 宗 師 thì trước luận, sau dụ. Đức Sung Phù 德 充 符 thì trước dụ, sau luận; Dưỡng Sinh Chủ養 生 主 thì trước luận, sau dụ. Chí như hai thiên Tiêu Diêu Du 逍 遙 遊 và Tề Vật Luận 齊 物 論 thì dụ và luận giao lẫn nhau hồn nhiên như một thể. Như vậy ta thấy rằng ở Nội thiên, văn pháp tới lui có quy tắc lắm.

Duy có Nhơn Gian Thế thì không phải vậy nữa:

- Chương thứ nhất: nói về chuyện Nhan Hồi muốn du thuyết Vệ Quân, hỏi ý nơi Khổng Tử.

- Chương thứ hai: chuyện công tử Cao đi sứ nước Tề.

- Chương thứ ba: chuyện giữa Nhan Hạp và Cừ Bá Ngọc.

- Chương thứ tư: chuyện người thợ mộc tên Thạch qua nước Tề gặp cây lịch xã.

- Chương thứ năm: chuyện Nam Bá Tử Kỳ thấy cây đại mộc.

- Chương thứ sáu: chuyện một người què ở nước Tề.

- Chương thứ bảy: chuyện Khổng Tử qua nước Sở gặp Cuồng Tiếp Dư.

Toàn thiên thuật ròng là cố sự, không giống bút pháp của sáu thiên kia. Như vậy, không phải là do một người viết ra.

Hơn nữa, ý nghĩa trong thiên Nhơn Gian Thế nầy cũng không liên quán: chương thứ 4, thứ 5, thứ 6 đều lấy tỉ dụ những vật nhờ bất tài mà được an toàn, không ăn chịu gì với tư tưởng của những chương trên. Chương 4 và 5 cùng đều là những ý tưởng trùng phục.

Chương 7 nói về chuyện Khổng Tử qua nước Sở gặp Cuồng Tiếp Dư, thì các đoạn lại không hợp nhau. Ở đoạn nhất và đoạn nhì ta thấy Khổng Tử là người sáng suốt về Đạo, thay lời Trang Tử mà bàn về Đạo Đức. Nhưng qua đoạn chót, hốt nhiên Khổng Tử lại biến thành người ám muội. Thế là trước sau, bút pháp không thông vậy.

Chương thứ 8, nói về việc Khổng Tử qua Sở thì câu chuyện cũng như văn từ trong bài ca đều lại giống hệt văn của sách Luận Ngữ. Trong Luận Ngữ, Thiên Vi Tử nói:Sở Cuồng Tiếp Dư ca nhi quá Khổng Tử viết: “Phụng hề! Phụng hề! Hà đức chi suy, vãng giả bất khả gián, lai giả du khả truy. Dĩ nhi! Dĩ nhi! Kim chi tùng chánh giả đãi nhi.” 楚 狂 接 輿 歌 而 過 孔 子 曰：鳳 兮！鳳 兮！何 德 之 衰，往 者 不 可 諫，來 者 猶 可 追。 已 而！已 而！今 之 從 政 者 殆 而。（論 語）.

Trong Nhơn Gian Thế thì viết: Sở Cuồng Tiếp Dư du kỳ môn viết: “Phụng hề! Phụng hề! Hà như đức chi suy dã! Lai thế bất khả đãi, vãng thế bất khả truy dã. Thiên hạ hữu đạo, thánh nhơn thành yên, thiên hạ vô đạo, thánh nhơn sanh yên. Dĩ hồ! Dĩ hồ! Lâm nhơn dĩ đức!

Đãi hồ! Đãi hồ! Hoạch địa nhi xu.”（楚 狂 接 輿 遊 其 門 曰：鳳 兮！鳳 兮！何 如 德 之 衰 也！來 世 不 可 待，往 世 不 可 追 也。天 下 有 道，聖 人 成 焉，天 下 無 道，聖 人 生 焉。已 乎！已 乎！臨 人 以 德！殆 乎！殆 乎！畫 地 而 趨。）Sách Luận Ngữ có trước sách Trang Tử, thì đây quả là Nhơn Gian Thế chép văn Luận Ngữ. Lẽ nào Trang Tử, một người khí phách phóng khoáng, lại đi bắt chước kẻ khác hay sao?

Huống chi, tư tưởng Trang Tử ở Tiêu Diêu Du và Tề Vật Luận thì thật là rộng rãi, còn ở Nhơn Gian Thế thì lời lẽ lại rất câu chấp tầm thường như hạng nhà Nho, không giống tư tưởng ở Tiêu Diêu và Tề Vật: “Dù gặp cảnh nào, dù đến thế nào, giữ một niềm thờ cha là chí hiếu, thờ vua là chí trung. . .” (Nhơn Gian Thế). Phải chăng đó là mồm mép của nhà Nho?

Thế nên, thiên nầy cần phải loại ra khỏi Nội thiên.

⸈⸈⸈

Tóm lại, chỉ có Nội thiên là dùng được để nghiên cứu tư tưởng của Trang Tử mà thôi. Nhưng phải loại thiên Nhơn Gian Thế, và chương thứ hai ở thiên Đại Tông Sư,tức là chương Tử Tang Hộ 子 桑 戶 vì là ngụy thơ. Bản dịch nầy cũng loại Nhơn Gian Thế ra khỏi Nội thiên và sắp vào Ngoại thiên.

⸈⸈⸈

IV. CÁC SÁCH CHÚ GIẢI TRANG TỬ:

Trang học rất thạnh về đời Ngụy Tấn (220-316), cho nên sách vở chú giải Trang Tử của thời ấy cũng rất nhiều. Hướng Tú 向 秀 tự là Tử Kỳ 子 期 (221-300), người đời Ngụy Tấn 魏 晉 có chú giải Trang Tử, tuy trước ông cũng đã có cả chục nhà chú giải, nhưng đều là thiển bạc không nắm được yếu chỉ, không xiển minh nổi cái học của Trang Châu. Tấn Thơ 晉 書 cho rằng chỉ có Hướng Tú là người đầu tiên thông được chỗ huyền chỉ của Trang học（大 暢 玄 旨）.

Nhưng ông chỉ chú giải đến thiên Thu Thủy 秋 水 và Chí Lạc 至 樂 thì chết. Về sau, đến đời Huệ đế thì có Quách Tượng 郭 象[6] căn cứ vào chú giải của Hướng Tú mà diễn giải rộng thêm ra. Bởi vậy về sau người ta thấy hai bản Hướng Tú và Quách Tượng nghĩa lý tương đồng như của một người viết ra vậy.

Còn bản cổ nhất của Tư Mã Bưu 司 馬 彪 (khoảng giữa nhà Tần 秦 - 221 trước Giáng Sinh), luôn cả bản chú giải của Thôi Tuyển 崔 譔 thì hiện thời mất cả. Qua thời Nam Bắc Triều các nhà chú giải Trang cũng đông, nhưng chỉ còn lại bản của Quách Tượng là cổ nhất thôi. Ngày nay sở dĩ người ta có thấy được một vài dấu vết của các nhà chú giải trên đây, là nhờ ở sách của Lục Đức Minh 陸 德 明 đời Đường 唐. Trong bài Tự Lục 叙 錄 của Thích Văn 釋 文, Lục Đức Minh cho biết rằng Tư Mã Bưu có chú giải 21 quyển, 52 thiên, còn Thôi Tuyển thì chú 10 quyển, 27 thiên, Hướng Tú chú 20 quyển, 26 thiên, Quách Tượng thì chú 33 quyển, 33 thiên.

Các nhà chú giải về sau rất nhiều, nhưng một số đông thiên về phê bình văn chương hơn là tư tưởng. Đại khái như đời nhà Minh 明 có Châu Đắc Chi 朱 得 之 trongNam Hoa Thông Nghĩa 南 華 通 義; đời Thanh 清 có Ngô Thế Thượng 吳 世 尚 trong Trang Tử Giải 莊 子 解; Tôn Gia Cầm 孫 嘉 洤 trong Nam Hoa Thông 南 華 通; Lâm Tây Trọng 林 西 仲 trong Trang Tử Nhân莊 子 因; Lục Thụ Chi 陸 樹 芝 trong Trang Tử Tuyết莊 子 雪...đều là những tay sành về văn chương cả. Vì vậy, rất tiếc là các lời phê bình của các nhà ấy, yếu trọng nơi sự thưởng thức các câu văn, nhưng về phần tư tưởng lại không phát minh được điều gì mới lạ cả, cho nên phần tư tưởng của họ rất là loạn chạc, rườm rà, mờ tối không phát huy được cái yếu chỉ huyền diệu về phần tư tưởng của Trang Châu.

Hoặc họ là các học giả thiên về Thần tiên phái, họ ghép Trang Tử vào cái học Trường sinh cửu thị. Như Chử Bá Tú 褚 伯 秀, trong bộ Nam Hoa Chân Kinh Nghĩa Hải Soán Vi 南 華 真 經 義 海 篡 微, tôn Trang Tử là Nam Hoa Lão tiên 南 華 老 仙.

Đời Tống có Bích Hư Tử 碧 虛 子, đời Minh có La Miễn Đạo 羅 勉 道 đều lấy theo điển cố của Thần tiên phái mà giải Trang Tử.

Và lấy Thần tiên học để mà giải Trang Tử là phần rất đông. Chính người viết về Trang Tử đây cũng đã gặp nhiều văn hữu hoặc học giả theo phái Thần tiên cười nhạo và cho là chưa thấu đáo được ý nghĩa huyền diệu của Trang Tử vì đã không biết thể theo Thần Tiên Đạo Thư (của Trương Đạo Lăng và nhất là Bão Phác Tử) để giảng giải Trang Tử.

Cũng có nhiều nhà chú giải thiên về Nho hoặc Phật, lấy tư tưởng của Nho học hoặc Phật học mà giảng Trang Tử nữa. Như đời Tống 宋 có Lâm Hi Dật 林 希 逸, đời Thanh 清 có Lục Thụ Chi 陸 樹 芝, Lưu Hồng Điển 劉 鴻 典 cho Trang Tử là môn đồ cửa Khổng.

Đời Đông Hán 東 漢, có Chi Độn 支 遁, Tuệ Lâm慧 琳, Tuệ Viễn 慧 遠 cũng rất sành Lão Trang, nên dùng cái học ấy mà làm sáng thêm cho Phật học. Qua đời Đường 唐 có Thành Huyền Anh 成 玄 英; đời Minh 明có Lục Tây Tinh 陸 西 星, Thích Đức Thanh 釋 德 清; đời Thanh 清 có Trương Thế Lạc 張 世 樂 và gần đây có Chương Thái Viêm 章 太 炎 đều lấy Phật điển mà giải Trang Tử.

⸈⸈⸈

Trang Tử là người văn học hoàn toàn. Kim Thánh Thán sắp ông vào hạng “đệ nhất tài tử” tưởng cũng không phải là quá đáng.

Luận về ông, Tư Mã Thiên có nói: “Sách Trang Tử có hơn mười vạn chữ, đại để đều là ngụ ngôn...Văn ông khéo viết, lời lẽ thứ lớp, chỉ việc, tả tình để bài bác Nho Mặc. Tuy đương thời, những bậc túc học uyên thâm cũng không sao cãi để gỡ lấy mình cho nổi. Lời văn của ông thì phóng túng mênh mông, chỉ cầu lấy thích chí mà thôi. Cho nên từ các bậc vương công đều không ai biết được nổi ông là hạng người thế nào.” (Sử Ký 史 記 ).

Từ đời Đường 唐, Tống 宋 về sau, các bậc đại văn hào như Hàn Dũ 韓 愈, Liễu Tông Nguyên 柳 宗 元,Tô Thức 蘇 軾...đều sùng bái ca tụng không ngớt. Sách Trang Tử, về phương diện văn học, là một áng văn kiệt tác.

Trang Tử là người biết hàm dưỡng chơn thần rất là đầy đủ, cho nên khí phách ngang tàng phóng dật. Văn ông rất hồn nhiên như hơi mây trong núi bay ra, như nước trong nguồn chảy...Bàn về một lẽ cao siêu tuyệt đích, có thể cảm mà không thể nói ra được bằng những lời nói thông thường nhị nguyên, cho nên ông phải dùng đến “ngụ ngôn” rồi mượn “trùng ngôn” mà làm cho sáng tỏ thêm. Trong đó sự tích tuy có thật mà câu chuyện giả thác lạ lùng. Đó là cách dùng cụ thể để mà giải thích trừu tượng. Khi lại dùng đến “chi ngôn”, tức là buột miệng nói ra, bất kể là đúng hay không với lịch sử. Cho nên văn chương của ông huyễn tướng như hoa gương, trăng nước: hư mà thực, thực mà hư...như lẽ Đạo muôn màu. Thật là rất khác xa với văn từ của “bách gia chư tử”.

⸈⸈⸈

V. HỌC THUYẾT CỦA TRANG TỬ

A. Đạo 道 và Đức 德

Triết học của Trang Tử cùng với Lão Tử có nhiều điểm không đồng, nhưng rất đồng về quan niệm Đạo 道 và Đức德.

Bàn về Đạo 道, sách Trang Tử ở thiên Trí Bắc Du

（知 北 遊）có giải rất rõ ràng:

Đông Quách Tử 東 郭 子 hỏi Trang Tử:

- Cái gọi là Đạo ở đâu?

- Không có chỗ nào là không có Nó.

- Xin chỉ ra mới được!

- Trong con kiến.

- Thấp hơn nữa!

- Trong cọng cỏ.

- Thấp hơn nữa!

- Trong miếng sành vỡ.

- Thấp hơn nữa!

- Trong cục phẩn.

Đông Quách Tử không hỏi nữa.

Trang Tử nói: “Lời hỏi của ông, không đi đến đâu cả. Nó giống cách người giám thị dùng để trị giá heo: mỗi lần đạp trên lưng heo là mỗi lần ấn mạnh cẳng xuống thêm. Ông đừng có chỉ hẳn vào một vật nào có Nó, vì không có vật nào là không có Nó. Đạo cả là thế, mà lời nói cao cả cũng thế. Như ba tiếng nầy: ‘đều’, ‘cùng’, ‘cả thảy’ tuy danh từ gọi có khác, mà tựu trung đều hàm cùng một ý”.

⸈⸈⸈

Đạo là nguyên lý tuyệt đối sinh ra Trời Đất vạn vật. Cho nên hễ có vật, tức là có Đạo, nghĩa là “không có chỗ nào là không có Đạo”（無 所 不 在）.

⸈⸈⸈

Thiên Đại Tông Sư nói: “Kìa Đạo thì có tình, có tín, không làm, không hiện, có thể truyền mà không thể thụ lãnh, có thể nhận được mà không thể thấy được. Đạo thì tự bản tự căn, khi chưa có Trời Đất vốn đã tồn tại từ xưa; Nó làm ra các đấng thiêng liêng quỷ thần, cùng Thượng đế; Nó sinh ra Trời, Đất; Nó ở trước Thái Cực mà không xem là cao, ở dưới lục cực mà chẳng thấy là sâu; Nó sinh trước Trời Đất mà chẳng gọi là lâu, dài hơn Thượng Cổ mà chẳng gọi là già”. （夫 道 有 情 有 信 無 爲 無 形，可 傳 而 不 可 受，可 得 而 不 可 見，自 本 自 根，未 有 天 地，自 古 以 固 存，神 鬼 神 帝， 生 天 生 地，在 太 極 之 先 而 不 為 高，在 六 極 之 下 而 不 為 深，先 天 地 生 而 不 為 久，長 於 上 古 而 不 為 老。） (Phù Đạo hữu tình, hữu tín, vô vi vô hình; khả truyền nhi bất khả thụ, khả đắc nhi bất khả kiến; tự bản tự căn, vị hữu thiên địa, tự cổ dĩ cố tồn; thần quỉ thần đế, sinh thiên sinh địa, tại thái cực chi tiên nhi bất vi cao, tại lục cực chi hạ nhi bất vi thâm, tiên thiên địa sinh nhi bất vi cửu, trường ư thượng cổ nhi bất vi lão).

Đạo 道 là nguyên lý sinh ra Trời Đất vạn vật nên gọi là “tự bản tự căn” 自 本 自 根, nghĩa là tự mình là gốc, là rễ của mình, chứ không phải do một gốc hay một rễ nào khác ngoài mình tạo ra. Đạo cũng là “vô thủy vô chung”, “thường tồn bất biến” và vạn vật dựa vào Đó mà sinh sinh không dừng vậy.

⸈⸈⸈

Đạo, như ta đã thấy, biểu hiện nơi vạn sự vạn vật, bởi vậy, không sự vật nào là không có cái tính “tự sinh” 自 生, “tự trưởng” 自 長, “tự hủy” 自 毀, “tự diệt” 自 滅 của nó. Như thế, ta có thể nói rằng sự “tự sinh, tự trưởng, tự hủy, tự diệt” của vạn sự vạn vật chính là những hành động “tự vi, tự hóa” 自 為 自 化 của mỗi sự vật trong đời, mà ta cũng có thể gọi đó là “chỗ tác vi của Đạo”（道 之 所 為）mà không sai, vì “không có vật nào là không có Đạo”（無 所 不 在）ở trong cả. Hai chữ “tự hóa” 自 化 của Trang, chính là thuyết “vô vi nhi vô bất vi” 無 爲 而 無 不 為 của Lão Tử.

⸈⸈⸈

Còn quan niệm về chữ Đức 德 của Trang Tử như thế nào?

Thiên Thiên Địa 天 地 có nói: “Thuở thái sơ của Trời Đất thì đã có cái Vô. Cái Vô ấy không có tên, và là nơi phát sinh ra cái Một, nhưng cái Một ấy cũng chưa có hình. Khi mà vạn vật được cái Một ấy[7] cái đó gọi là Đức.”（泰 初 有 無，無 有 無 名，一 之 所 起，有 一 而 未 形，物 得 以 生，謂 之 德）“Thái sơ hữu Vô, Vô hữu vô danh. Nhất chi sở khởi, hữu Nhất nhi vị hình. Vật đắc dĩ sinh, vị chi Đức.”

Trong câu “thái sơ hữu Vô”, chữ Vô 無 đây là chỉ về Đạo 道. Câu “nhất chi sở khởi”（一 之 所 起）của Trang Tử: “Vô là chỗ phát sinh ra cái Một” thì đồng với câu “Đạo sinh Nhất”（道 生 一）của Lão Tử trong Đạo Đức Kinh. Còn Đức 德 tức là chỗ mà “vật đắc dĩ sinh” (vật nhận được mà sống). Cho nên mới nói: “Đức, là chỗ ‘tự đắc’ của con người”（德 者 人 之 所 自 得）.”Tự đắc” là tự mình đã được của Tạo hóa, của Tự nhiên, của Đạo[8]. Hay nói một cách khác: Đức là cái Đạo biểu hiện nơi mỗi người mỗi vật, là những năng khiếu tự nhiên, không vậy không được, của mọi sự vật trên đời.

Đạo và Đức, tuy danh từ dùng để gọi có khác, nhưng vẫn là Một. Có kẻ đã ví Đạo như nước. Nước ở sông, biển, ao, hồ...cũng như ở bầu tròn, ống thẳng, dù có hình thức động tịnh khác nhau, nhưng đâu đâu cũng là nước cả （道 德 實 同 而 名 異）.

⸈⸈⸈

B. Thuyết Thiên Quân 天 鈞

Trang Tử, trong thiên Tề Vật Luận, dùng hai chữ Thiên Quân 天 鈞 để chỉ về cái tác dụng của Đạo, là có ý chỉ cho ta thấy nó là một thứ triết học biến động（變 之 哲 學）nghĩa là “vận hành bất tức”（運 行 不 息）.

Quân 鈞 là cái bánh xe xoay tròn mà người thợ nung dùng để chế tạo những đồ vật có hình tròn. Chữ Thiên Quân lại có chỗ viết 天 均 là có ý nói về sự quân bình, tùy cái bánh xe lưu chuyển, vòng bán kính của bánh xe bao giờ cũng bằng nhau, tự nhiên luôn luôn vẫn quân bình. Ở thiên Ngụ Ngôn 寓 言 có nói:

“Vạn vật đều là một giống cả, không cùng hình mà thay nhau, trước sau như cái vòng tròn, không thể phân biệt luân loại. Nên gọi là Thiên Quân. Thiên Quân, là Thiên Nghê.”（萬 物 皆 种 也，以 不 同 形 相 禪 始 卒 若 環, 莫 得 其 倫，是 謂 天 均，天 均 者 天 倪 也。）“Vạn vật giai chủng dã, dĩ bất đồng hình tương thiện thủy tốt nhược hoàn, mặc đắc kỳ luân. Thị vị Thiên Quân. Thiên Quân giả, Thiên Nghê dã”.

Thiên Thiên Địa 天 地 lại nói: “Trời Đất tuy lớn, mà sự biến hóa đều quân bình cả” (Thiên địa tuy đại, kỳ hóa
quân dã 天 地 雖 大 其 化 均 也 ).

Như thế thì, Thiên Quân của Trang Tử là nói về sự đắp đổi nhau của các giống vật mà biến hóa, “đồng hình” biến làm “bất đồng hình”. Nhưng, ở đâu mà lại, rồi lại sẽ đi đến đâu, thời sau cùng cũng không biết đâu là mành mối. Sự biến hóa giống như cái bánh xe quay tròn, nên gọi là Thiên Quân 天 鈞.

C. Thuyết Vạn Hóa 萬 化

Cứ theo phép ấy thì sự biến thiên của các giống vật đều không có mục đích, không có phương hướng...Con đường đó của vạn sự vạn vật là một cái vòng tròn: “châu nhi phục thủy”, chứ không phải là một con đường thẳng đi đến một mục tiêu nào. Trang Tử không chủ trương tiến hóa, mà chủ trương vạn hóa 萬 化, hay là tự hóa 自 化.

Thiên Thu Thủy 秋 水 nói: “Vạn vật sinh ra, như đuổi như chạy; hễ động là có biến, không lúc nào mà không xê dịch. Sao lại như thế, mà sao lại chẳng như thế? Ấy là vì cái lẽ “tự hóa” vậy!（物 之 生 者，若 驟 若 馳，無 動 而 不 變，無 時 而 不 移，何 為 乎，何 不 為 乎， 夫 固 將 自 化。） (Vật chi sinh giả, nhược sậu nhược trì, vô động nhi bất biến, vô thời nhi bất di, hà vi hồ, hà bất vi hồ. Phù cố tương tự hóa. )

Thiên Tại Hựu 在 宥 nói: “Anh hãy chỉ cứ ngồi đây, không cần làm gì cả mà vạn vật tự hóa...Vạn vật phồn thịnh, giống nào cũng cùng trở lại nguồn gốc của mình. Vật nào cũng trở lại gốc của mình mà không biết” (汝 從 處 無 爲 而 物 自 化。。。萬 物 云 云，各 復 其 根，各 復 其 根 而 不 知。) Trong câu văn nầy, quan trọng nhất là ở chữ Phục 復.

Ở thiên Thiên Thụy 天 瑞 trong sách Liệt Tử cũng có câu nói: “Tự sinh, tự hóa, tự có hình, tự có sắc, tự có trí, tự có lực, tự giảm, tự tăng”（自 生 自 化 自 形 自 色 自智 自 力 自 消 自 息）. Thế là đều “tự nhiên nhi nhiên”自 然 而 然 “bất kỳ nhiên nhi nhiên” 不 其 然 而 然, không có sự nhất định phải bảo tồn những hình thức cá biệt nào có ích, tiêu diệt những hình thức cá biệt nào có hại như cách tác dụng của luật Thiên trạch có mục đích, có phương hướng của thuyết Tiến hóa Tây phương. [9]

Sở dĩ Trang Tử không chủ trương tiến hóa[10], mà lại chủ trương vạn hóa là vì theo sự nhận xét của ông, ông cho rằng không thể nào xét biết được lẽ chung thủy của Đạo, nghĩa là không thể nào biết được rằng Đạo bắt đầu như thế nào, và sự cùng tận của nó như thế nào. Như vậy, thì làm thế nào mà nhận thấy được cái phương hướng biến hóa của nó theo chiều nào mà chủ trương tiến hóa được? Tiến hóa chỉ là một ức thuyết của những kẻ chủ quan mong hợp lý hóa tất cả hành động của Tạo hóa, trong khi sự thật Trời Đất không thể biết đâu là khởi điểm, đâu là cùng tận, mà chỉ là một cái “vòng tròn” (Thiên Quân).

Thiên Tắc Dương 則 陽 nói: “Vạn vật có sống mà không thấy đâu là cái gốc của nó, có chỗ xuất ra mà không thấy đâu là cái cửa của nó”（萬 物 有 乎，生 而 莫 見 其 根，有 乎 出 而 莫 見 其 門）. Lại nói: “Người xét Đạo, không theo cho đến chỗ đã phế, cũng không suy cho đến chỗ chưa khởi; hễ bàn đến nó là phải thôi đi. Ta xét cái gốc của nó, ta thấy nó đi đến vô cùng, ta cầu đến cái ngọn của nó, ta lại thấy nó không bao giờ dứt. Không cùng, không dứt, thì còn bàn nói vào đâu được nữa. Vật, thì cũng cùng một lẽ đó.”（覩 道 之 人，不 隨 其 所 廢，不 原 其 所 起，此 議 之 所 止。吾 觀 之 本 其 往 無 窮，吾 求 之 末，其 來 無 止。無 窮 無 止， 言 之 無 也，與 物 同 理。）Ở thiên Sơn Mộc 山 木 cũng nói: “Hóa muôn vật mà không biết nó thay đổi như thế nào, thời biết nó bắt đầu ra làm sao, mà cùng tận ra làm sao?” 化 其 萬 物 而不 知 其 禪 之 者。焉 知 其 始，焉 知 其终。

⸈⸈⸈

Đối với nhân sự cũng thế: phải biến thành quấy, quấy biến thành phải...không biết đâu là khởi điểm, không biết đâu là cùng tận...như trên một cái “vòng tròn” 天鈞; lớn, nhỏ; sanh, tử; dài, ngắn; có, không; cao, thấp; thành, hoại đều không sao phân biệt được[11], không sao biết được đâu là chỗ khởi đầu của nó.

Thiên Thu Thủy 秋 水 nói: “Lấy Đạo mà xem thì vật không có chi gọi là quý, là tiện, là ít, là nhiều cả. Chỉ có Một mà thôi. Lấy chỗ sai biệt mà xét, nhận thấy lớn mà cho là lớn, thì vạn vật không vật nào là không lớn, nhận thấy nhỏ mà cho là nhỏ, thì vạn vật không vật nào là không nhỏ...Lấy xu hướng mà xét, nhận cho phải là phải, thì vạn vật không vật gì là không phải, nhận cho quấy là quấy, thì vạn vật không vật gì là không quấy”.

Thiên Đức Sung Phù nói: “Lấy chỗ khác nhau mà xét, thì gan và mật cách nhau như nước Sở nước Việt, nhưng mà lấy chỗ đồng mà xét, thì vạn vật đều là Một cả.”（自 其 異 者 視 之，肝 胆 楚 越 也，自 其 同 者 視 之，萬 物 皆 一 也）. Cứ đem cái thuyết Tương đối (relativisme) ngày nay mà xem, ta sẽ thấy cũng không xa gì những điều nhận xét trên đây của Trang Tử. Theo Tương đối luận thì quyết không có gì là cao, là thấp tuyệt đối; không có gì là dài, là ngắn tuyệt đối; không có gì là lớn, là nhỏ tuyệt đối: những tiếng như thành, hủy, quý, tiện, thị, phi, hữu, vô toàn là những danh từ tương đối, quyết không phải là tuyệt đối. Cho nên cho rằng Trang Tử là tị tổ của thuyết Tương đối không phải là quá đáng.

Cái luật Thiên Quân của Trang Tử lại bao hàm cả con người trong đó: “Cho nên Thánh nhân hòa lẽ thị phi, và rốt cuộc ở trong Thiên Quân.” (是 以 聖 人 和 之 以 是 非 而休 乎 天 均。)

Thiên Đại Tông Sư 大 宗 師 nói: “Như cái hình của người ta, thật là biến hóa muôn lần, mà chưa thấy đâu là cùng tận vậy” 若 人 之 形 者，萬 化 而 末 始 有 極 也。）. Lại cũng nói: “Giá như cánh tay trái tôi hóa làm con gà, thì tôi sẽ nhân đó mà gáy canh. Giá như lại hóa cánh tay phải tôi làm hòn đạn, tôi sẽ nhân đó mà kiếm chim quay; giá như lại hóa cái xương cùn của tôi làm bánh xe, lấy cái thần hồn tôi làm con ngựa, thì tôi sẽ nhân đó mà cỡi lên, há còn phải đợi xe ngựa nào nữa! (...) Lớn lao thay! Tạo hóa muốn anh làm vật gì bây giờ? Muốn đi đến đâu bây giờ? Hay là biến anh làm gan con chuột? Hay làm cánh trùng? (...) “Nay có người thợ đúc kim khí, kim khí nhảy lên đòi: tôi muốn được làm thanh gươm Mạc Da, người thợ đúc tất cho đó là kim khí quái gở. Nay có kẻ ngẫu nhiên muốn được hình người, nhảy lên nói: Tôi muốn làm người...Tạo hóa tất cho người ấy là người quái gở. Nay lấy Trời Đất làm lò lớn, Tạo hóa làm người thợ đúc lớn, thời tha hồ muốn biến hóa ra sao thì biến hóa, đâu mà chẳng được.”

Loài người biến hóa vô cùng, nhưng không có phương hướng nào nhất định cả: Phàm vật, hễ “cùng tắc phản”（窮 則 反）,“chung tắc thủy”（終 則 始）loay quay mãi theo cái “vòng tròn” vô tận.

Tuy Trang Tử chủ trương Tự hóa và Vạn hóa, không chủ trương sự biến hóa có phương hướng như thuyết Luân hồi của Phật giáo Tiểu thừa, hay thuyết Thiên trạch của Đạt Quynh (Darwin), nhưng lại nói đến sự biến hóa theo một cái “cơ” 機. Thiên Chí Lạc 至 樂 nói: “Các giống đều có cơ”（种 有 機）và kết luận rằng: “Vạn vật đều ra nơi cơ, và vào nơi cơ”（萬 物 皆 出 於 機，入 於 幾）. Theo Trang Tử, thì “cơ” là cái nguồn gốc của sự biến hóa, và rút lại, quy kết vào hai chữ “đức tính”（德 性）.

Lấy theo thuyết Thiên quân mà xét việc đời thì thấy các sự vật đều chằng chịt dính líu với nhau, nhân rồi quả, quả rồi nhân tiếp tục nhau không biết đâu là khởi điểm, đâu là cùng tận, như trên một cái “vòng tròn”.

Để chỉ sự phức tạp trong các mối quan hệ, thiên Sơn Mộc 山 木 nói: “Trang Châu đi chơi ở rừng Điêu Lăng,thấy một con chim tước lạ ở phương Nam lại, cánh rộng bảy thước, mắt tròn một tấc, đụng ở trán Châu mà đậu ở bụi cây lật. Trang Châu nói: Chim này là chim gì vậy? Cánh to mà không bay, mắt lớn mà không nhìn. Bèn dùng dằng dừng bước, lấy đạn ra nhắm bắn. Bỗng thấy một con ve, vừa được bóng mát mà quên cả thân. Mộtcon bọ ngựa, lấy lá che thân, chờm đến muốn bắt lấy mà quên cả thân. Còn phía sau, con tước đang vồ bắt nó mà quên cả thân mình...

Trang Châu giựt mình: Ôi! Giống vật vốn làm lụy nhau...Hai loài như gọi lẫn nhau.

Rồi bỏ viên đạn mà chạy trở về. . .”

Xem đó, tuy là một câu chuyện ngụ ngôn, nhưng mà ý vị sâu sắc miêu tả được những mối quan hệ trong vũ trụ phức tạp là chừng nào, thật là điều khó thể tư nghị được.

Trang Tử nói: “Bớt, thêm; đầy, vơi; một tối, một sáng” （消 息，滿虛，一 晦 一 明）là muốn bảo luật Thiên quân bao quát cả hai cõi tối, sáng ấy. Câu nói nầy của Liệt Tử: “Một vật thể, khi đầy, khi vơi, khi thêm, khi bớt, khi sáng, khi tối đều có cảm thông với Trời, Đất, ứng với vật loại”（一 體 之 盈 虛 消 息 皆 通 於 天 地， 應 於 物 類）có thể bao quát và cai quản cả cái luật Thiên quân.

Theo luật Tiến hóa, hay Thiên trạch thì các giống vật càng biến, càng không bình đẳng. Còn theo luật Thiên quân thì các giống vật càng biến lại càng theo về bình đẳng, dù cho hình chất không bình đẳng, địa vị không bình đẳng mà Tánh và Phận vẫn bình đẳng. (Xem Tiêu Diêu Du và Tề Vật Luận).

Đó là sự phân biệt quan trọng nhất trong hai thuyết Tiến hóa và Vạn hóa.

Tóm lại, ta có thể lấy câu nầy của Trang Tử để chỉ luật Thiên quân: “Trước sau như cái vòng”（始 卒 若 環）.

Với hai chữ “tự hóa” 自 化, Trang Tử không thừa nhận có một Đấng Tạo hóa đứng ngoài và làm chúa tể vũ trụ vạn vật, mà lại cho rằng ngay ở mỗi vật, từ vật cực nhỏ đến vật cực lớn, đều có cái sức “tự sinh”, “tự hóa” ở bên trong, vì vạn vật, không có vật nào không có Đạo 道 ở trong cả. Hay nói một cách khác, con người với sức “tự sinh”, “tự hóa” có thể được xem như một đấng “tiểu tạo hóa” hay “tiểu hóa công”. Cho nên trong thiên Tề Vật Luận mới nói: “Trời Đất cùng ta đồng sinh, vạn vật cùng ta đồng nhất”（天 地 與 我 並 生，萬 物 與 我 同 一）. Vạn vật đồng nhất thể đó là danh từ tổng quát để chỉ vũ trụ quan của Trang Tử.

Thuyết Vạn hóa Thiên quân của Trang Tử, như trên đây đã nói có thể tượng trưng bằng một cái vòng ốc（螺 環）không thể lẫn lộn với thuyết Luân hồi của nhà Phật (Tiểu thừa).

Thuyết Luân hồi của Phật giáo Tiểu thừa, tựu trung là một hình thức của thuyết Tiến hóa, cho nên người ta quan trọng về vấn đề quả vị cao thấp: một ảo vọng của Bản Ngã. Vì vậy, đứng về phương diện giải thoát, thì thuyết Luân hồi phải thua xa thuyết Vạn hóa Bình đẳng của Trang Tử.

Thật vậy, con người sở dĩ nô lệ, là vì còn bị cái sợ chi phối tinh thần. Sợ đủ thứ, nhưng cái đáng sợ của con người là sợ chết, và cái cảnh sau khi chết, thuyết Luân hồi của Tiểu thừa Phật giáo an ủi được lòng thắc mắc băn khoăn ấy, và bảo đảm được rằng loài người sẽ tiến mãi: hết loài thú, đến loài người, rồi đến loài tiên, loài Phật...Con người càng “tiến” chừng nào, thì lòng khao khát lên “cao” lại càng tăng, và lòng “nô lệ” ngôi vị đẳng cấp sẽ càng nặng chừng nấy, nghĩa là lòng giải thoát cái “sợ” sẽ không bao giờ giảm bớt và dứt được.

Trái lại, với thuyết Bình đẳng của Trang Tử, căn cứ vào thuyết Vạn hóa Thiên quân cho rằng người là Đạo, người mà thực hiện được cái Đạo nơi mình rồi, thì nó sẽ “tự sinh”, “tự hóa” như Trời Đất, nên “toàn mãn” mà không còn cái bụng đèo bòng tham muốn những gì khác ngoài cái tánh phận của mình nữa: “Vạn vật dữ ngã đồng nhất”（萬 物 與 我 同 一）. Miễn giữ gìn được thiên chân, ngoài ra cuộc đời hãy nên xử như “Trang Châu hóa bướm”. Trang Châu chiêm bao thấy mình là bướm. Trong khi làm bướm, quên lửng mình là người, và vui thích với phận làm bướm. Nếu đứng theo Trang Châu mà luận, và thử hỏi Trang Châu có chịu đổi cái kiếp người của mình để làm phận con bướm, thì Trang Châu ắt không khứng chịu. Nhưng, nếu đứng theo con bướm mà xem, và xin đem đổi cái kiếp con bướm làm phận con người như Trang Châu, ắt con bướm cũng không muốn. Làm người chưa ắt là vui hơn làm vật, và như thế vật và ta là bình đẳng vậy.”Giá cánh tay trái ta là con gà, thì ta nhân đó mà gáy canh. . .”. Mình là Đạo, thì Đạo nơi ta hóa ra cái gì thì hóa, sao mà phải lo sợ? Ta có thể tự nói với mình: “Lớn lao thay! Tạo hóa nơi ta. Ngươi muốn ta đi đến đâu bây giờ? Hay là ngươi muốn biến ta làm gan con chuột, hay làm cánh trùng?” Với một nhân sinh quan như thế, thì làm gì còn nô lệ lấy những cái sợ hão huyền để mà tranh giành cao thấp, lớn nhỏ, vinh nhục...? Cho nên giải thoát tinh thần con người khỏi cái sợ thiên niên giam hãm đời mình trong dục vọng và bóng tối, quả thuyết Luân hồi của Phật giáo Tiểu thừa phải kém xa thuyết Thiên quân Vạn hóa của Trang Tử, nếu không nói rằng bất lực.

D. Hạnh phúc（辛 福）cá nhân và xã hội

Trang Tử cho rằng “hết thảy vạn vật đều do Đạo 道mà ra, và mỗi vật đều có cái Đức 德 của nó, nghĩa là, hết thảy vạn vật, mỗi vật đều có cái tánh tự nhiên của nó. Nếu biết thuận theo tánh tự nhiên mà sống, thì hạnh phúc có ngay trong lúc đó, không phải cầu cạnh đâu khác ở ngoài”.

Được phát triển tự do bản tánh là điều kiện đầu tiên đưa ta đến hạnh phúc, một thứ hạnh phúc tương đối dĩ nhiên. Muốn đạt đến hạnh phúc tuyệt đối, phải cần đến một thứ tri thức siêu nhiên huyền diệu hơn, tức là cái mà Lão Tử gọi “tri bất tri, thượng”（知 不 知，上）.

Thường thì, sở dĩ bản tánh con người không được tự do phát triển là do sự ràng buộc, uốn nắn của chế độ, giáo dục, luân lý giả tạo của xã hội bên ngoài. Bởi vậy Trang học, cũng như Lão học hết sức phản đối nhân tạo mà đề cao cái sống cận với thiên nhiên.

Ở thiên Thu Thủy 秋 水 Trang Tử nói: “Thiên tại nội, nhơn tại ngoại (...) ngưu mã tứ túc thị vị Thiên; lạc mã thủ, xuyên ngưu tỉ, thị vi Nhơn” 天 在 內，人 在 外（。。。）牛 馬 四 足，是 謂 天 ； 落 馬 首，穿 牛 鼻，是 謂 人。 (Trời ở bên trong, người ở bên ngoài (...) Bò ngựa bốn chân, đó là Trời, khớp đầu ngựa, xỏ mũi bò, đó là Người). Ông lại nói: “Chớ lấy Người mà giết Trời! Chớ lấy nhân tạo mà giết Thiên Mạng! Chớ lấy Được mà chết theo danh! Giữ cẩn thận, đừng làm mất Thiên chân! Đó là trở về cái Chân của mình!”（無 以 人 滅 天，無 以 故 滅 命，無 以 得 殉 名，謹 守 而 勿 失，是 謂 反 其 真。）

⸈⸈⸈

“Trở về cái Chân của mình!” (phản kỳ chân)（反 其 真）hay là phục kỳ bổn（復 其 本）tức là Đạo giải thoát: trở về bản tánh như nhà Phật khuyên ta “minh tâm, kiến tánh”（明 心 見 性）vậy. Cho nên, không thể hiểu một cách quá giản lược và sai ngoa rằng thuyết “thuận Thiên, an Mạng” của ông là thái độ tiêu cực, nhu nhược, phó mặc cho số phận mà xã hội đã an bày cho ta, ra sao hay vậy.”Trở về cái Chân của mình” phải là một cuộc đại cách mạng mới thoát khỏi gọng kềm xã hội càng ngày càng phủ lấp và mai một Thiên Chân. Cho nên Trang Tử mới khuyên ta: “Chớ có lấy cái Ta xã hội, cái Ta nhân tạo do luân lý, giáo dục, chế độ cấu thành...mà giết chết Thiên tính!” (Vô dĩ Nhơn diệt Thiên 無 以 人 滅 天 ).

⸈⸈⸈

Vạn vật, vật nào cũng có cái tánh tự nhiên của nó, và nói về năng khiếu tự nhiên thì không vật nào giống vật nào cả. Có điều là, nếu mỗi vật, vật nào cũng được phát triển tự do năng khiếu tự nhiên của mình thì vật ấy được ngay hạnh phúc.

Trong thiên Tiêu Diêu Du 逍 遙 遊, Trang Tử mượn cớ tạo ra một vật cực đại (là cá Côn, chim Bằng) và vật cực tiểu (con ve và con cưu) để chứng minh rằng năng khiếu tự nhiên của mỗi vật hoàn toàn khác nhau. Vật cực đại như chim Bằng, mỗi khi muốn đến biển Nam, phải “đập trên mặt nước ba nghìn dặm dài, lên theo gió trốt chín muôn dặm cao, và bay trọn sáu tháng không nghỉ” (...) “Con chim cưu và con ve, thấy vậy, cười nói: Ta thích bay vụt lên cây du, cây phương...nếu có lúc bay không tới mà có rớt xuống đất thì cũng không sao. Sao lại phải lên chi tới chín muôn dặm cao, bay qua biển Nam mà làm gì?”

Nếu mỗi vật đều biết đủ với tánh Trời của mình, thì tuy Đại Bằng, không xem mình là cao quý hơn chim nhỏ mà tự cao, mà chim nhỏ như chim cưu cũng không xem mình là thấp hèn mà đèo bòng ham muốn đến Ao Trời làm gì như chim Bằng! Lớn, nhỏ tuy khác nhau, nhưng mỗi vật nếu biết thuận theo cái tánh tự nhiên của mình, biết an theo cái phận của mình, thì đều được tiêu diêu (tự do) không sai cả.

Sự vật trên đời không đồng nhau, nhưng cũng không nên cầu cho hết thảy đều đồng với nhau. Là vì không thể nào cầu cho được. Sự bình đẳng tự nhiên không có và không bao giờ có trên đời nầy. Thiên Biền Mẫu 駢 拇 có nói: “Cẳng vịt thì ngắn, cố mà nối dài, nó khổ. Giò hạc thì dài, cố mà làm cho ngắn, nó đau. Cho nên tánh mà dài, không phải cái nên chặt bớt; tánh mà ngắn, không phải cái nên kéo dài, thì sao có đau khổ!”（故 鳧 脛 雖 短， 續 之 則 憂 ； 鶴 脛 雖 長，斷 之 則 悲。故 性 長 非 所 斷，性 短 非 所 續，無 所 去 憂 也。）

Đ. Quan niệm về xã hội và chính trị

“Đừng mong kéo cẳng vịt cho dài, thu giò hạc ngắn lại”, nhưng đó lại là công việc làm của các nhà xã hội chính trị “hữu vi” từ ngàn xưa vậy.

Mục tiêu chính của các nhà làm luật pháp, các luân lý gia, các chế độ chính trị...phải chăng đều có tham vọng san bằng mọi cá tính đặc biệt, bình đẳng hóa tất cả mọi bất bình đẳng tự nhiên trong thiên hạ...biến mỗi cá nhân thành một con người sống theo xã hội, “thích theo cái thích của mọi người, mà không biết thích theo cái thích của mình”[12].

Theo Trang Tử, tánh (tự nhiên) của vạn vật, thì không đồng nhau: mỗi vật đều có chỗ nhận cho là đẹp, là hay, là phải, riêng của vật ấy. Cho nên không cần phải cưỡng ép cho tất cả đều đồng nhau, mà cũng không sao cưỡng ép cho đồng được. Chỗ không đồng của vạn vật, ta phải biết nhận lãnh nó, biết “chịu” nó, đó tức là dùng chỗ “không đồng” mà làm cho “đồng” vậy. Trái lại tất cả mọi chế độ, chính trị, xã hội theo hữu vi đều định ra “một cái tốt” để làm tiêu chuẩn chung cho mọi tư tưởng hành vi, khiến người người đều phải theo đó mà hành động. Đó là ép những chỗ “không đồng” phải “đồng” nhau. Yêu, mà yêu theo chỗ thích riêng của mình, là làm đau khổ cho vật mình yêu vậy. Cho nên các bậc “thánh nhân” lập ra “quy củ chuẩn thằng” cùng các thứ quy tắc chế độ để định chế chính trị xã hội, khiến cho người người trong thiên hạ đều phải phục tùng theo, chỗ dụng tâm, tuy chưa phải là không có lý do chánh đáng và tốt đẹp, và chỗ dụng ý tuy không phải là không thực yêu người...nhưng, kết quả thì lại như Lỗ Hầu nuôi chim...

“Xưa kia, có con chim biển đậu ở cửa thành nước Lỗ...Lỗ Hầu ngự ra nghinh tiếp, rước về chuốc rượu ở đền Thái miếu, cho tấu nhạc Cửu thiều cho nó vui, giết trâu bò mời nó ăn...Chim ấy ngó dớn dác, bộ sầu bi không dám ăn, dám uống. Cách ba hôm thì chết. Đó là dùng cách nuôi người mà nuôi chim. Nếu như muốn dùng cách nuôi chim mà nuôi chim, thì phải để cho nó đậu ở rừng sâu, dạo ngoài gò đất, trôi nổi sông hồ, kiếm ăn lươn cá, đỗ theo hàng liệt, ung dung tự đắc, thích đâu ở đó. Cứ nghe người nói là nó không ưa rồi, lựa là còn đem tiếng nhạc mà làm cho nó kinh tâm. Nếu đem nhạc Hàm trì, Cửu thiều mà đánh lên ở Động đình, thì chim nghe phải bay, thú nghe phải chạy, cá nghe phải lặn...Nhưng người ta thì lại kéo nhau đến đó mà nghe. Cá ở dưới nước thì sống, người ở dưới nước thì chết. Đó và đây đã khác nhau, thì sự ưa ghét cũng khác nhau. Bởi vậy, bậc thánh ngày xưa không giống nhau về sở năng, nên không đồng nhau về sự nghiệp.”

(Chí Lạc 至 樂 )

Như vậy, ta thấy rằng không phải Lỗ Hầu không có thiện ý, nhưng kết quả thì lại khác hẳn với ý muốn của mình: hại mà không có lợi. Đó cũng là hậu quả của những kẻ muốn dùng luật pháp, luân lý để mà điển chế tư tưởng hành vi của thiên hạ.

Bởi thế, Trang học cực lực phản đối cái cách “lấy trị mà trị thiên hạ (dĩ trị, trị thiên hạ 以 治，治 天 下 ). Muốn khiến cho thiên hạ được trị, không chi bằng “lấy sự không trị, mà trị thiên hạ” (dĩ bất trị, trị thiên hạ 以 不 治，治 天 下 ). Thiên Tại Hựu 在 宥 nói: “Ta nghe phòng và giữ thiên hạ, chứ không nghe chuyện trị thiên hạ. Phòng, là sợ thiên hạ đắm đuối mà mất tánh; Giữ, là sợ thiên hạ dời đổi mà mất Đức. Thiên hạ mà không đắm đuối đến mất tánh, không dời đổi đến mất Đức, thì sao lại có chuyện trị thiên hạ?”. Dù sao đi nữa, dù bất đắc dĩ mà phải dùng đến luật pháp, luân lý, chính trị, chế độ...thì luật pháp, luân lý, chính trị, chế độ cũng phải có mục đích duy nhất nầy là phụng sự cho cá nhân, chứ không được đem “Người mà giết Trời, đem nhân tạo mà giết thiên nhiên”.

Lão Tử và Trang Tử đều chủ trương “vô vi nhi trị”,một chế độ không có chế độ, một chánh thể không có chánh thể, nhưng mỗi người theo những lý do riêng.

Lão tử thì nhấn mạnh về Đạo, và vấn đề phản phục:

“Phản giả Đạo chi động” 反 者 道 之 動. Còn Trang Tử thì nhấn mạnh về sự phân biệt giữa thiên nhiên và nhân tạo: “Người không được giết Trời, nhân tạo không được lấn thiên nhiên”, vì làm thế là làm cho nhân dân thống khổ: không phát triển được tự do bản tánh của mình.

⸈⸈⸈

E. Vấn đề hạnh phúc tương đối và tuyệt đối

Cái hạnh phúc nói trên đây, chỉ là một thứ hạnh phúc tương đối, vì nó còn phải có điều kiện, nghĩa là còn phải tùy thuộc một cái gì. Thật vậy, người ta sở dĩ có được hạnh phúc là khi nào được tự do sống theo bản tánh của mình.

Như vậy, xã hội, chế độ...như đã nói trên, chỉ là một trong những điều kiện không thuận tiện cho sự phát triển tự do bản tánh con người trên con đường hạnh phúc.

Cũng có nhiều trở ngại khác không kém quan trọng khiến cho ta khó thực hiện được hạnh phúc, là vấn đề “lão”, “bệnh”, và “tử”. Như vậy, ta thấy rằng Phật giáo không phải là không có lý, khi họ đề xướng thuyết “sanh, lão, bệnh, tử: khổ” Người tự do không những không bị ràng buộc về pháp luật, luân lý, chế độ, xã hội bên ngoài, mà cũng là người không còn sợ già, sợ bệnh, sợ chết nữa.

Già không đáng sợ. Đáng sợ là nên sợ cái già mà đầy bệnh tật. Vì vậy, người ta muốn được hạnh phúc, cũng phải biết lo đến phép dưỡng sinh. Người mạnh khỏe không sợ già, cũng không sợ chết nữa. Trong mọi tai họa, tai họa đáng sợ nhất của con người là tật bệnh. Người hay đau yếu, bệnh tật là người dễ sa vào ích kỷ: thường săn sóc săm soi đến thân thể nên dễ đem lòng quyến luyến và yêu thương. Lão Tử cũng đã có nói: “Ngô sở dĩ hữu đại hoạn giả, vi ngô hữu thân. Cập ngô vô thân, ngô hữu hà hoạn!” (Chương 13 Đạo Đức Kinh). Cho nên, dưỡng sinh là thuật làm cho mình luôn luôn mạnh khỏe, để mà không có cơ hội thiết tha nghĩ đến thân thể của mình.

Người xưa có nói: “Một thân thể không đau, một tinh thần không loạn, đó là chân hạnh phúc của con người”. Có được một thân thể không đau, thì tinh thần mới không loạn; nhưng thường khi, nhờ có một tinh thần không loạn, mới có được một thân thể không đau. Đó là hai điều không thể rời nhau: ảnh hưởng của vật chất đối với tinh thần và ảnh hưởng của tinh thần đối với vật chất. Nhưng bàn về phần cao nhất của phép dưỡng sinh thì người Đông phương coi trọng phần ảnh hưởng của tinh thần hơn.

“Điềm đạm hư vô

Chân khí tùng chi,

Tinh thần nội thủ,

Bệnh an tùng lai.” 恬 淡 虛 無

真 氣 從 之

精 神 內 守

病 安 從 來。

(Chương Đạo Sinh 道 生 )

Thượng Cổ Thiên chân luận

上 古 天 真 論

(Hoàng Đế Nội Kinh)

⸈⸈⸈

Ở thiên Dưỡng Sinh Chủ 養 生 主, Trang Tử nói: “Ngô sinh dã hữu nhai, nhi tri dã vô nhai. Dĩ hữu nhai tùy vô nhai, đãi dĩ!” (Sinh lực của ta thì có hạn, mà nỗi lo nghĩ ưu lự thì vô hạn. Đem cái hữu hạn mà phụng sự cho cái vô hạn, là nguy vậy!). Vì vậy mà phép dưỡng sinh chiếm địa vị khá quan trọng trong học thuyết Trang Tử và về sau phái Đạo gia lại khai thác nó lập ra thành một học phái đặc biệt là phái “trường sinh cửu thị”.

⸈⸈⸈

Nhưng, mối băn khoăn lo sợ nhất làm cho con người thương sinh[13] và đã biến con người thành con vật đau khổ nhất đời là lòng ham sống sợ chết (tham sinh úy tử).

Ta hãy nhìn kỹ chung quanh, xem sự bành trướng mạnh mẽ của tôn giáo thì đủ rõ vấn đề sinh tử là quan trọng đến bực nào! Người hoàn toàn tự do là người thoát khỏi cái tâm trạng “tham sinh úy tử”, người biết nhìn thấy sinh tử là một. Sự băn khoăn lo sợ sự sống chết sẽ giảm được hoặc dứt đi nếu ta hiểu rõ được cái lý của sống chết. Đó là cái phép “lấy lý mà hóa tình” của Trang Tử.

⸈⸈⸈

Thiên Dưỡng Sinh Chủ nói: “Lão Đam chết. Tần Thất đến điếu, khóc ba tiếng, rồi đi ra. Đệ tử hỏi:

- Ông không phải là bạn của phu tử hay sao?

- Phải.

- Vậy thì, điều như thế là phải hay sao?

- Phải. Trước kia, ta xem Lão Đam là bạn ta. Nay xem lại đó, thì không phải nữa. Lúc ta vào điếu, thấy có già khóc đó như cha khóc con; trẻ khóc đó như con khóc mẹ. Đó là trốn thiên tánh, gia thêm tình và quên chỗ mình thọ lãnh của Tạo hóa. Cổ nhơn gọi đó là hình khổ của sự trốn thiên tánh. Phu tử vui mà đến, là thời; vui mà đi, là thuận. An thời xử thuận thì buồn vui làm sao vào đặng cõi lòng. Cổ nhơn gọi đó là huyền giải.”

Trong Trời Đất, chỉ có một cái sống, cái sống không sinh không tử. Sống chết chỉ là cái hình thức của một cuộc biến hóa của cơ đại hóa của Trời Đất. Cái sống ấy chính là cái mà Lão Tử gọi “tử nhi bất vong giả thọ” 死 而 不 亡 者 壽 (chết mà không mất).

Hình thức nầy mà có mất đi, thì cái sống ấy lại đi về một chỗ khác. Cũng như trong một thân cây, lá nầy rụng, thì cái sống trong lá cây “trở về” trong thân cây mà sanh ra lá khác, cùng hoa trái khác...Cái mà ta gọi là sống chết đây, chỉ là một sự “thành, hủy” của một trạng thái trong vạn hóa của Trời Đất vạn vật mà thôi. Trang Tử đã ví sự sống chết như một bó củi “cột lại” và “mở ra”. Sinh làHuyền 縣, tử là Giải 解（以 生 為 縣 以 死 為 解）, Huyền 縣 là cột lại; Giải 解 là tháo ra.

Sống chết chẳng qua là “một đi một lại”（死 生 一 去 一 來）nối tiếp nhau, còn cái sống, tức là chân thể của ta thì luôn luôn như thế mãi, không thay đổi.

Cái sống của chân thể, đối với hình thể của ta, ví như “lửa” mà đối với “củi”: từ hình thể này truyền qua hình thể kia như “lửa” truyền từ bó củi nầy sang bó củi kia, “không khác nào hỏa cứ truyền mãi mà không tắt, cái sống truyền mãi mà không bao giờ tuyệt”（火 傳 而 不 滅，命 續 而 不 絕）.

Chết, là từ một cảnh nầy, đổi qua một cảnh khác...Từ cảnh nầy đổi qua cảnh khác mà lo sợ, thì là một việc lo sợ hão như cảnh nàng Lệ Cơ. . .”Nàng Lệ Cơ, con một vị quan trấn thủ phong cương xứ Ngại, gả về cho vua nước Tấn. Lúc xuất giá, rơi lụy dầm bâu. Khi tới hoàng cung, cùng vua đồng sàng, nếm mùi sô hoạn, rồi nàng lại hối hận giọt lệ ngày xưa” (Tề Vật Luận).

Chết mà lo sợ thì có khác nào ta sợ trước cái cảnh mà mình chưa biết. Biết đâu rằng, sau nầy ta lại không như nàng Lệ Cơ, sau khi đến hoàng cung bấy giờ lại hối hận giọt lệ ngày xưa mà không chịu trở về quê cũ. Nếu ta cho hình thức hiện có đây là đáng vui, thì sau khi chết, chỗ ta đặng hình thức mới khác, sao lại biết là không có chỗ đáng vui như bây giờ? Nghĩ lại lúc mà ta chưa là người như ngày nay, có lẽ lúc sắp lìa cảnh đó để sang qua cảnh đây, biết đâu ta cũng đã “rơi lụy dầm bâu”, quyến luyến dùng dằng, và cho sự thay đổi hoàn cảnh là một tai họa. Và hiện nay, nghĩ lại cái “giọt lệ ngày trước” ta cũng sẽ lấy làm hối hận.”Trong muôn vàn hình thức của vạn vật, hình thức của người là một. Gặp được hình thức ấy, chưa đủ riêng vui với nó, bởi trong vô cực, chỗ “gặp mới” của vạn vật thì vô cùng.... Một chỗ “gặp mới” như đây mà còn biết vui, há chỉ có một chỗ nầy mà thôi sao?”. Lời chú đây của Quách Tượng thật rõ ràng hết sức.

Hình thức con người là một trong muôn vàn hình thức của vạn vật. Như vậy, gặp hình thức nào cũng đáng vui mừng cả, há chỉ có hình thức con người là đáng vui mừng mà thôi sao? “Giá như cánh tay trái ta biến làm con gà thì ta nhân đó mà gáy canh. Giá như cánh tay mặt ta hóa làm hòn đạn thì ta nhân đó mà kiếm chim quay. Giá như hóa cái xương cùng của ta làm bánh xe, hóa thần hồn ta làm con ngựa thì ta nhân đó mà cỡi, há còn đợi xe ngựa nào nữa? Vả “đắc” là thời, “thất” là thuận. An thời xử thuận thì buồn vui làm sao vào đặng cõi lòng!”. Vì vậy, bậc chân nhân xưa “không ham sống, không ghét chết, ra không vui, vào không sợ, thản nhiên mà đến, thản nhiên mà đi. (Đại Tông Sư)（古 之 真 人 不 知 說 生 惡 死 其 出 不 訢 其 入 不 距 ； 悠 然 而 往，悠 然 而 來 而 已 矣。）.

“Xưa, Trang Châu chiêm bao, thấy mình là bướm, vui phận làm bướm: tự nhiên thích chí không còn biết Châu. Chợt tỉnh giấc, thấy mình là Châu. Không biết Châu, lúc chiêm bao là bướm, hay bướm lúc chiêm bao là Châu? Châu cùng bướm ắt có phận định.” (Tề Vật Luận).

Bàn về vấn đề sinh tử mà lại dùng đến thực và mộng như chuyện Trang Châu mộng hồ điệp mà nói, thì thâm trầm sâu sắc không biết chừng nào! Thật là văn chương huyễn tướng lạ thường.

⸈⸈⸈

Theo Trang Tử, muốn trấn tĩnh lòng cảm xúc của con người trước vấn đề sinh tử, cũng như đối với tất cả mọi xúc cảm khác dễ làm cho ta thương sinh, thì phải dùng đến phép “lấy lý mà hóa tình”. Người trí thức, biết rõ được chân tướng của vũ trụ, biết được chỗ phát sinh của sự vật là việc tất nhiên...thì khi gặp việc sẽ không động cảm mà giữ được vẻ thản nhiên trầm tĩnh bên ngoài cũng như bên trong. Không động cảm, là không bị trói buộc, nghĩa là được tự do và hạnh phúc vậy. Tỉ như gió thổi ngói bay, rớt nhằm một đứa trẻ hoặc một kẻ lớn. Đứa trẻ nóng giận, nguyền rủa và quy tội cho miếng ngói vô tình; còn kẻ lớn, trái lại, biết là không lỗi nơi đâu cả, cho nên không động cảm, không bực tức và nhờ đó mà chỗ đau cũng bớt đau. Là vì, trí thức của người lớn biết rõ cái lý do của miếng ngói rớt, nên “lấy lý mà hóa tình”, “buồn vui vì đó mà không vào đặng cõi lòng!”

Trở lên là bàn đến hạnh phúc tương đối.

Còn muốn bàn đến hạnh phúc tuyệt đối, thì phải bàn đến tự do tuyệt đối.

Muốn đi đến hạnh phúc tuyệt đối, tức là tự do tuyệt đối, thì cần phải dùng đến một thứ tri thức siêu đẳng để mà đạt đến chỗ huyền đồng cùng vạn vật.

Thiên Tiêu Diêu Du, sau khi bàn về hạnh phúc tiêu diêu của chim Bằng, cũng như của chim cưu, có nói đến Liệt Tử cỡi gió mà đi. . .”Liệt Tử cỡi gió mà đi, đi một cách êm ái nhẹ nhàng, đi trọn mười lăm hôm mới về. Đó sống trong chỗ chí phúc và người như ông dễ thường thấy có. Tuy khỏi phải đi, nhưng còn phải chờ. . .”. Chờ cái gì? Gió.

Như vậy, thì cái hạnh phúc của Liệt Tử cũng chưa gọi được là tuyệt đối, là vì còn phải tùy một điều kiện khác ở ngoài.

Chỉ có những ai “thuận theo cái chánh của Trời Đất, nương theo cái biến của lục khí mà dong chơi trong cõi vô cùng: thì đó đâu còn phải đợi cái gì nữa. Cho nên nói rằng: bậc chí nhân không thấy có mình, bậc thần nhân không nhớ đến công trạng của mình, bậc thánh nhân không nghĩ đến tên tuổi của mình”. (Tiêu Diêu Du)

Trang Tử, trên đây, tả hạng người hoàn toàn giải thoát, tức là người đã đạt đến hạnh phúc tuyệt đối, bậc “chí nhân” đã huyền đồng cùng tạo vật, nên không còn thấy mình nữa. Họ là người đã vượt lên trên những cặp mâu thuẫn mà thế nhân thường nhận thấy: phải quấy, vinh nhục, trước sau, cao thấp, lớn nhỏ, sanh tử...Họ là người đã giải quyết được sự mâu thuẫn to tát nhất nơi họ: tình và lý, tâm và trí, nội và ngoại, nhĩ ngã. Không còn thấy có “nhĩ”, tức là không còn thấy có “ngã”, họ là người đã đạt đến trạng thái “vô ngã”.”Vô ngã”, nên cũng “vô công” và “vô danh”.

Đã là “vô kỷ”, “vô công”, “vô danh” nên họ đã là một với Đạo.”Đạo thì không làm mà không có gì là không làm”（道 常 無 爲 而 無 不 為）. Và nhân đó mà hành động của họ không còn gọi là hành động của tư tâm tư dục nữa, mà là hành động của Đạo, của chân thể, của vô ngã. Hành động ấy là hành động vô vi của Đạo nơi ta vậy.

Để đi đến sự huyền đồng, bậc chân nhân phải “biết quên thị phi” (tri vong thị phi 知 忘 是 非 ).

Theo nghĩa thông thường của thế nhân thì “biết” (知) là “biết” bằng sự phân biệt. Phải dứt bỏ lối nhận thức ấy để đi đến một thứ nhận thức siêu đẳng khác mà các nhà Đạo học gọi là “tri bất tri, thượng”（知 不 知，上）[14].

Phùng Hữu Lan gọi đó là “kinh nghiệm thuần túy” tức là kinh nghiệm của vô tri thức, và cũng là chỗ mà nhà Phật gọi là hiện lượng 現 量, Thiền định, Thiền tọa, và về sau phái Thần Tiên của Đạo giáo gọi là Tĩnh tọa. Thuần túy kinh nghiệm, là sự thực nghiệm Đạo ở bản thân, trong đó không còn cần đến suy luận, đối đãi...mà nhận thức trực tiếp thực tại không chủ khách, không nội ngoại vì những cặp đối đãi ấy đã đồng nhất, và đã biến mất trong tâm mình rồi.

Thiên Đại Tông Sư có đoạn văn này:

Nhan Hồi nói:

- Hồi được thêm! Trọng Ni hỏi:

- Là nghĩa gì? Nhan Hồi nói:

- Tôi quên nhân nghĩa. Trọng Ni nói:

- Được, nhưng mà chưa trọn. Một hôm khác, lại ra mắt và nói:

- Hồi được thêm.

- Là nghĩa gì thế?

- Hồi quên lễ nhạc.

- Được, nhưng chưa trọn.

Một hôm khác nữa, lại ra mắt mà rằng:

- Hồi được thêm.

- Là nghĩa gì?

- Hồi “ngồi mà quên” rồi. Trọng Ni ngạc nhiên hỏi:

- Ngồi mà quên, là thế làm sao? Nhan Hồi nói:

- Giải thể, bỏ thông minh, lìa hình, bỏ trí, đồng với Đạo lớn. Đó gọi là “ngồi mà quên” (tọa vong).

Trọng Ni nói:

- Đồng, thì không còn tham muốn nữa; hóa, thì không thường nữa. Quả Hồi là người hiền. Khưu nầy nguyện theo sau đó.

⸈⸈⸈

Chương đầu thiên Tề Vật Luận cũng có nói:

Quách Tử Kỳ ngồi dựa ghế, ngửa mặt hà hơi, bơ phờ như người mất bạn.

Nhan Thành Tử Du đứng hầu trước mặt, thấy vậy, hỏi: “Sao mà hình hài có thể khiến được như cây khô, còn lòng thì có thể khiến được như tro lạnh. Nay người ngồi trên ghế có phải là người ngồi trên ghế trước đây nữa không?

Tử Kỳ nói: “ Yển, câu hỏi của ngươi đâu phải là không đúng! Ta nay đã mất bản ngã rồi, ngươi có biết không?. . .”

Đây cũng là phép “tọa vong” để mà thực hiện sự huyền đồng với bản thể của Đạo và đó cũng là cứu cánh của Trang học: hễ “đồng” với cái sống chung của vũ trụ vạn vật thì sẽ không còn thương ghét riêng tư, sẽ không còn tham muốn đèo bòng những tánh phận ngoài mình nữa. Cho nên mới nói rằng: “Đồng tắc vô hiếu dã”（同 則 無 好 也）[15].

Đạo học, theo Trang Tử, không phải chỉ là một lối triết lý suông của lý trí, mà là một cuộc thực hiện hay thực nghiệm bản thân về chân lý. Lời nói của Nhan Hồi trong câu chuyện “tọa vong” trên đây có nghĩa là Hồi đã được cái Đạo bên trong bằng phép “truất phế thông minh” （黜 聰 明）và “bỏ lý trí”（去 知）. Nên để ý phân biệt điều này: bỏ sự hiểu biết không phải là khuyên ta đừng hiểu biết. Có hai trình độ hiểu biết: biết cái biết thông thường, cái biết của giới nhị nguyên, cái biết trong vòng tương đối của thị phi, thiện ác và biết về cái lẽ “bất khả tri”, biết về bản thể, tức là cái biết về tuyệt đối. Cái biết thông thường của lý trí, của giới nhị nguyên về thị phi, thiện ác đâu phải là không cần, trong khi ta vẫn còn hoạt động trong vòng “sắc tướng”, nhưng, khi muốn nắm được Đạo, ta cần phải vượt lên khỏi nó. Trang Tử gọi cái phép “vượt lên” ấy bằng một chữ “vong”（忘）, nghĩa là “quên”. Ông nói: “Tri vong thị phi, tâm chi thích dã”（知 忘 是 非，心 之 適 也）. Người được Đạo, không phải là người không biết thị phi, mà là người đã vượt lên trên cả thị phi. Không biết thị phi, với vượt lên thị phi là hai điều khác nhau xa. Cái “không biết” (bất tri不 知) của đứa hài nhi, với cái “không biết” của bậc đạt Đạo cũng khác nhau rất xa vậy. Cái “không biết” ấy, mà Lão Tử gọi là “xích tử chi tâm” đừng có hiểu lầm đó là tâm trạng hỗn độn của đứa trẻ sơ sinh. Cho nên không nên hiểu cho đó là cái học “ngu dân”.

Bởi không nhận thấy rõ ràng sự phân biệt đó, mà phần đông học giả chuyên về Trang học mới đề xướng thuyết “phục cổ” như ở thiên Đạo Chích trong sách Trang Tử (Xem Trang Tử Tinh Hoa).

Cái tri thức thông thường về sắc giới không làm sao hiểu được chân lý tuyệt đối, vì vậy Trang Tử đề xướng sự “khứ tri”（去 知）và “phế bỏ thông minh” (黜聰明).

Ở thiên Thiên Địa 天 地 có đoạn: Hoàng đế đi chơi đến phía Bắc Xích Thủy, lên gò Côn Lôn, trông về hướng Nam tìm đường trở về, thì bỏ rơi ngọc Huyền Châu（玄 珠）. Sai Trí đi tìm, nhưng không tìm ra. Sai Ly Châu (rất tinh con mắt) đi tìm, nhưng cũng không tìm ra. Sai Khiết Cấu (người có tài hùng biện) đi tìm, nhưng cũng tìm không ra. Bèn sai Tượng Võng. Tượng Võng tìm ra. Hoàng đế nói: “Lạ thay, chỉ có Tượng Võng mới tìm ra được ngọc Huyền Châu sao!”

Tượng Võng là cái “có hình mà thực ra không có hình”（似 有 象 而 實 無）tức là ám chỉ cái “tâm hư không” trừu sượng siêu hình.

Cũng không thể dùng đến sách vở kinh điển mà tìm được Đạo, vì theo Trang Tử, đó cũng chỉ là những “cặn bã của cổ nhân”（古 人 之 糟 魄）[16], mà thôi.

Lý luận, biện thuyết đều vô ích cả, nó chỉ làm cho lòng ta thêm tăm tối, cho thần minh mờ ám:

Nhiễm Cầu hỏi Trọng Ni:

- Có thể nào biết được cái có trước Trời Đất không? Trọng Ni nói:

- Được! Xưa cũng như bây giờ[17]. Nhiễm Cầu rút lui, không hỏi nữa.

Qua ngày hôm sau, lại ra mắt mà rằng:

- Hôm trước tôi hỏi: có thể nào biết được cái có trước Trời Đất chăng? Thì Thầy dạy rằng: “Được. Xưa cũng như nay”. Trước kia, tôi tưởng là tôi đã hiểu, nhưng hôm nay thì lại cảm thấy mù mịt. Dám xin hỏi ý Thầy nói như thế nào?

Trọng Ni nói:

- Hôm trước ngươi hiểu rõ là vì đã dùng đến cái thần minh mà nghe. Nay lại cảm thấy mịt mù là vì đã dùng đến cái không phải thần minh mà cầu hiểu”（昔 之 昭 然 也，神 者 先 受 之。今 之 昧 然 也，且 又 為 不 神 者 求 邪）. (Trí Bắc Du 知 北 遊 )

Cái mà Trang Tử gọi “Thần” là ám chỉ cái khiếu biết tự nhiên (một thứ trực giác phát tự cái tâm “hư”), cho nên mới hiểu rõ liền. Về sau, vì dùng cái lý luận giả tạo chấp nối của lý trí, nên lòng thông cảm tự nhiên của trực giác mờ đi.”Học giả, học kỳ sở bất năng học (...), biện giả, biện kỳ sở bất năng biện（學 者 學 其 所 不 能 學。。。辯 者 辯 其 所 不 能 辯）[18]. Cái học mà Trang Tử khuyên ta là “cái học mà không sao học được”; còn có biện luận thì “hãy biện luận cái không sao biện luận được”. Đó là cái học về thuần túy siêu hình, một thứ Tâm học hoàn toàn.

Cho nên chỉ có thực hiện được cái đời sống tâm linh của ta, là mục đích tối cao của đời sống con người. Trong sách Trang Tử dẫy đầy những câu chuyện “thần hóa”（神 化）ấy.

Nhan Thành Tử Du nói với Nam Quách Tử Kỳ:

- Từ ngày tôi nghe lời dạy của Thầy được một năm, thì tôi thấy lòng tôi trở về mộc mạc đơn thuần; được hai năm, thì chạy theo Đạo; được ba năm, thì thông lẽ Đạo; được bốn năm, thì thấy tôi như một vật ngoại; được năm năm, thì tiến đến mực; được sáu năm, thì thấy dường như có thần minh nhập thể; được bảy năm, thì được thần hóa (thiên thành); được tám năm, thì không biết mình còn sống hay chết; được chín năm, thì đã đến chỗ đại huyền diệu” (Ngụ Ngôn 寓 言 ).

Đó là những giai đoạn phải trải qua để đi đến một cuộc “thần hóa” hoàn toàn.

Một đoạn khác ở thiên Đại Tông Sư lại nói rõ ràng hơn.

“Ba ngày, thì bỏ được việc thiên hạ ra ngoài; (...) bảy ngày, thì bỏ được sự thấy có ngoại vật bên ngoài; (...) chín ngày, thì bỏ được cái sống của mình ra ngoài[19]. Bỏ được cái sống của mình ra ngoài thì mới được triêu triệt[20]. Triêu triệt rồi, mới nhận thấy được cái một. Thấy được cái một rồi, mới không còn thấy có xưa có nay. Không còn thấy có xưa có nay rồi, mới vào được cõi không chết không sống”.

Cái trạng thái “hốt nhiên, đắc ngộ” ấy, có khi chỉ nhờ một lời nói mà được: “nhứt ngôn nhi năng ngộ”（一 言 而 能 寤）[21]. Công phu dự bị thì lâu dài trong vô thức, nhưng lúc “đắc ngộ” thì thật là mau lẹ như chớp nháng và làm biến đổi hẳn tâm thần trí não con người.

“Nhan Hồi nói: Khi chưa thần hóa, thì rõ là có Hồi thật. Nhưng khi đã được thần hóa rồi, thì thấy chưa hề có Hồi. Có thể gọi đó là “hư” chưa? (Nhơn Gian Thế).

Cái thời kỳ “đắc ngộ” thì mau lẹ như thế, nhưng cần phải có một thời kỳ chuẩn bị, tức là tu luyện. Thời kỳ ấy, Trang Tử gọi là “tâm trai”, tức là sự chay tịnh của lòng.

Ở thiên Nhơn Gian Thế, Trang Tử miêu tả rất rõ lẽ ấy:

Hồi nói: Dám xin hỏi thế nào là “chay tịnh của lòng”?

Trọng Ni đáp: Hãy chuyên tâm nhất chí. Đừng nghe bằng tai, mà nghe bằng lòng. Đừng nghe bằng lòng, mà nghe bằng khí. Điều gì mình nghe, thì hãy để nó ở ngoài tai, còn lòng thì hợp nhất nó lại. Thần khí phải hư, hư mới nhận được Đạo; hư tức là “chay lòng đấy!”

Đó là cả một chương trình “chay tịnh”: từ bỏ tất cả ngoại vật, sống giản dị, làm cho tâm trí đồng nhất với mọi sự mọi vật, “chuyên tâm bão nhất” cho lòng được trống không hư tịnh, không còn bị ảnh hưởng gì của vật ngoài nữa cả. Như vậy mới mong đạt đến trạng thái huyền đồng với chân thể tuyệt đối của mình. Cốt yếu là để cho lòng đạt đến “chân không” mới mong thần hóa được[22].

Và, nhân thế mà phần đông những kẻ theo về với Đạo học, bao giờ cũng khởi đầu bằng cách lánh xa cuộc sống phồn hoa xã hội, thích ở những nơi tịch mịch thiên nhiên:

“Khổng Tử bèn từ biệt bè bạn, từ bỏ học trò, trốn vào chầm lớn, mặc áo cừu, áo vải, ăn hạt gắm, hạt dẻ. Chen vào đám muông mà không làm loạn đàn, chen vào đám chim mà không làm loạn hàng (tức là hòa đồng với vạn vật). Chim muông còn không ghét bỏ, huống chi là con người”. (Sơn Mộc 山 木 ).

Tuy nhiên, lánh đời có khi cũng chưa đủ để gọi là thoát khỏi được ảnh hưởng của đời. Ở trong đời mà không để cho thân tâm lụy vì đời, mới thật là người làm chủ được
hoàn cảnh, mới thật là người tự do（不 以 外 物 動 其 心 也）. Sự thản nhiên dứt bỏ đối với thế sự khởi nơi lòng giác ngộ của mình trước nhất: đâu cần phải xa lánh cuộc đời mới dứt được lòng nô lệ quyến luyến.

Ở thiên Ứng Đế Vương 應 帝 王, Trang Tử có nói: “ (...) Liệt Tử ba năm không ra ngoài. Ở nhà nấu cơm cho vợ, nuôi heo cung kính như nuôi người, và không thiết đến việc gì nữa cả (để mà tiêu diệt cái lòng tự kiêu tự ái của mình đi). Phá bỏ tất cả mọi trang sức giả tạo để cho tấm lòng trở về cõi thuần phác tự nhiên. Thành như cục đất, giữa cảnh náo nhiệt mà lòng vẫn không náo động. Như thế đến trọn đời mình. . .”

Trong con đường “huyền học”, giai đoạn “tâm trai” nầy là khó khăn gay go nhất vì mình phải chịu đựng một cuộc tranh chấp khổng lồ ở nội tâm giữa cái “ta xã hội” và cái “chân thể” của ta, nghĩa là giữa cái mà Trang Tử gọi làThiên 天 và Nhơn 人 (Trời và Người).

Cắt nghĩa chữ Thiên 天 và Nhơn 人, Trang Tử có nói:“Bò ngựa bốn chân, đó là Trời (Thiên)[23]. Khớp đầu ngựa, xỏ mũi bò, đó là Người (Nhơn)[24] (...) Đừng lấy Người mà giết Trời (...) Giữ cẩn thận, đừng để mất Thiên chân, thế gọi là trở về cái chân của mình.”

(Thu Thủy 秋 水 )

Nhơn, tức là nhơn tạo, là ám chỉ những ước lệ giả tạo của xã hội để ràng buộc con người vào một khuôn khổ, tức là những cái mà Khổng học gọi là Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí, Tín...Luân lý, đạo đức, pháp độ, dù rất có lợi cho con người trong giai đoạn “tri thị phi, tri thiện ác”, nó trở lại thành một chướng ngại vật cho giai đoạn giải thoát”, tức là giai đoạn “vong thị phi, vong thiện ác”, giai đoạn mà“chân thể” đã đến lúc trưởng thành, đủ sức “tự sinh, tự hóa”. Vì thế Trang Tử mới có nói: “Tri vong thị phi, tâm chi thích dã”（知 忘 是 非，心 之 適 也）. Biết quên sự phải quấy, đó là cái tâm của mình thông suốt rồi vậy. Bảo rằng: Biết quên, tức là phải có Biết, rồi sau mới vượt lên trên sự hiểu biết mà quên đi. Muốn giải thoát, con người trước hết phải trải qua giai đoạn nhận thức rõ ràng cái bản ngã của mình: không bao giờ đi đến giải thoát mà chưa từng nhận thức và sống trong bản ngã một cách sâu xa. Bản ngã, là nguồn gốc của đau khổ, vì nó cố gắng sống riêng ra ngoài cái sống một của tâm hồn. Nhưng bản tánh của nó là “hữu thức”, vì có “hữu thức” mới có thể chia phân. Hữu thức phải đến trình độ cùng cực của nó, mới có thể đi vào cái sống của vô thức. Bản ngã là Âm, hễ Âm cực mới Dương sinh. Dương là ám chỉ cái chân thể của mình. Như trên đã nói: Bản ngã là nguồn gốc của đau khổ. Muốn đi đến trạng thái vô thức, phải làm cho tan vỡ cái vỏ bao ngoài, là bản ngã. Làm tan vỡ nó, sẽ phải đau khổ để mà “thoát xác”.”Phải chết, rồi mới được phục sinh”, đó là ý nghĩa thâm sâu của câu chuyện Đấng Cứu Thế (Jésus) phải chịu chết đóng đinh trên cây Thập giá, để rồi được phục sinh và lên Trời. Vì vậy mới có câu khẩu hiệu này của các nhà huyền học Thiên Chúa giáo: “Chết trên cây thập giá của mình”. Triết học Đông phương bảo “vật cùng tắc biến, vật cực tắc phản”, “chết để mà sống lại” đó đều là ám chỉ đến việc làm cho “chết” bản ngã đi, để phục hồi chân tính.

Nhà Đạo học Ấn Độ hiện đại là J. Krisnamurti cũng có nói rõ ràng hiện trạng ấy: “Tiếng nói của tôi là tiếng nói của sự hiểu biết thâm sâu, do một sự đau khổ tuyệt vời mà có.”[25]

Bản ngã chưa chín muồi, chưa có thể rụng. Đau khổ chưa đến chỗ tuyệt vời, khó mà giác ngộ. [26]

Bản ngã (cả cái Bản ngã xã hội - moi social - un đúc nó) có thể ví như cái vỏ trứng gà, đối với con gà con đang thời kỳ chưa nở. Cái vỏ bao ngoài là cần thiết cho cái sống của con gà trong khi nó chưa thành hình đầy đủ, nhưng khi con gà con đã đến độ trưởng thành, có thể sống tiếp xúc ngay với ánh sáng và không khí bên ngoài, thì cái vỏ bao ngoài kia lại trở thành một chướng ngại vật mà nó phải phá vỡ ra, vì đó là tất cả vấn đề sanh tử của nó lúc bấy giờ.

Hột lúa chỉ làm xong sứ mạng của nó khi nào nó trổ thành cây lúa, nghĩa là để có thể trổ thành cây lúa, nó phải“chết” cái đời sống hột giống của nó đi, thì nó mới hoàn thành được sứ mạng của nó.

Bởi vậy, trước đây Trang Tử mới có bảo: “Phá bỏ tất cả mọi trang sức giả tạo bên ngoài để cho tấm lòng trở về cõi thuần phác tự nhiên. (Ứng Đế Vương). Và “đừng lấy Người mà giết Trời” (Thu Thủy). “Người” đây là cái “ta xã hội” (moi social) tạo thành, còn “Trời” tức là chân thể.

Nhận rõ được như thế, ta sẽ không lấy gì làm lạ mà thấy rằng suốt bộ Nam Hoa Kinh, Trang Tử bao giờ cũng cực lực phản đối cái học của Khổng, Mặc, và đề cao thiên nhiên mà đả kích nhân vi hay nhân tạo. Cái học của Trang Tử, cũng như của Lão tử, là cái học giải thoát, tiêu diệt bản ngã để thực hiện con người “vô kỷ, vô công và vô danh”, tức là cái học thuộc về giai đoạn thứ hai trong cuộc thiên diễn của đời người để hoàn thành sứ mạng con người của mình trong Trời Đất: “Ta nay đã mất bản ngã rồi, ngươi có biết chăng?”（今 者 吾 喪 我，汝 知 之 乎 ？） (Tề Vật Luận).

Tóm lại, sự chống đối, đả kích của Trang Tử chẳng qua là việc làm của “con gà con” đã đến thời kỳ nở: phá vỡ cái vỏ bọc ngoài của quả trứng để giải thoát. Chỉ có thế thôi.

⸈⸈⸈

Đi ra, rồi trở lại, đó là con đường của Đạo mà Lão Tử đã nói: “Phản giả, Đạo chi động” (反 者 道 之 動). Đi ra, là con đường trong giai đoạn đầu để đi đến sự tạo thành một bản ngã đầy đủ; đi về, là con đường “phục kỳ bản”, “phản kỳ chân”（復 其 本 反 其 真）tiêu diệt Bản Ngã.

Con đường trước là con đường sống chia phân của nội tâm: Tâm Trí, Nhĩ Ngã, Thị Phi, Thiện Ác...

Con đường thứ hai, là con đường “trở về” nguồn sống một, con đường hợp nhất lại những gì đã bị chia chẻ...Đó là con đường giải thoát. Hai con đường trên đây trong đời sống của con người là cả hai thế giới riêng biệt và nghịch hẳn nhau. Con đường trước người ta gọi là con đường “tiến”, thì con đường sau phải gọi là con đường “thối”. Lão tử có nói: “Vi học nhật ích, vi Đạo nhật tổn. . .”. Từ bên thế giới nầy sang qua thế giới bên kia, nhà Phật gọi là “đáo bỉ ngạn” (đến bờ bên kia) (paramita).

Hai thế giới đã khác nhau, thì sự hoạt động tri thức trên những vùng tinh thần ấy cũng phải khác nhau: ở giới nhị nguyên thì phải dùng lý trí, nhưng khi bước chân vào ngưỡng cửa của giới nhất nguyên thì không thể còn dùng đến dụng cụ tri thức kia, là lý trí được nữa, mà phải dùng đến một năng khiếu đặc biệt khác là trực giác[27]. Trang Tử gọi là “đại tri” 大 知 và nhà Phật gọi là trí “bát nhã” (Prajna), hay là Trí huệ bát nhã.

Như vậy, nhãn quang của người bước qua giai đoạn giải thoát là nhãn quang nghịch hẳn với nhãn quang của người còn sống trong giai đoạn chấp có một cái ta riêng biệt (nhị nguyên).

Giai đoạn nầy (giai đoạn nhị nguyên) có hai thời kỳ: thời kỳ phôi thai của bản ngã (本我) và thời kỳ trưởng thành của bản ngã.

Trong thời kỳ thứ nhất, con người còn sống theo quần đoàn, sống theo tạp quán, theo ảnh hưởng của người chung quanh, chưa có cá tánh đặc biệt. Họ chỉ biết bắt chước và không dám suy nghĩ khác hơn những giáo lý, tôn giáo hay chế độ giáo dục đương thời: họ hoàn toàn là sản phẩm của xã hội chung quanh.

Thời kỳ thứ hai là thời kỳ trưởng thành của bản ngã. Bắt đầu cá nhân có những tư cách chống đối xã hội, không chịu mù quáng thuận theo một cách nô lệ bất cứ một mạng lệnh nào, một lề lối cựu ước nào của chế độ luân lý, tôn giáo, xã hội đã qua hoặc đương thời chi phối. Họ có những tư tưởng cách mạng và độc đoán. Vách thành của truyền thống, của tạp tục bắt đầu rạn nứt. Họ dám suy nghĩ theo mình, bắt đầu hoài nghi, và can đảm đem tất cả mọi vấn đề mà đặt lại. Họ không thụ động nữa, trái lại đề cao đến tột độ chủ nghĩa cá nhân đủ mọi phương diện. Họ tìm đủ mọi cách để đề cao đời sống độc lập tinh thần, không chịu tôn thờ một quyền thế vật chất tinh thần nào cả ngoài mình. Độc lập, tân kỳ, sáng tạo, tự do, đó là bốn đặc điểm của con người tinh thần của họ.

Nhưng, một ngày kia, bản ngã của họ phát triển đến mức cùng tột, họ lại cảm thấy họ bị ràng buộc trong những công trình sáng tạo của họ, nghĩa là họ cảm thấy họ bị nô lệ lấy những giá trị giả tạo mà chính họ đã bày ra. Tất cả những giá trị của xã hội văn minh ngày nay, như những giá trị về luân lý, đạo đức, văn hóa, xã hội mà họ đã bày ra, phải chăng đều có công dụng là trói buộc họ vào những khuôn khổ quá chật hẹp của một ảo vọng đầu tiên vô cùng quan trọng: bản ngã. Bấy giờ, họ bắt đầu đi qua giai đoạn thứ ba, là vượt lên trên cái bản ngã ảo tưởng ấy, tức là họ bước qua con đường giải thoát.

Giai đoạn nầy không phải là giai đoạn đi đến sự thực hiện siêu nhân, mà để thực hiện trạng thái tự nhiên của một con người “viên mãn”, một con người “vô ngã”, hay nói theo Trang Tử, con người “chân nhân”. Giai đoạn nầy“phản” lại giai đoạn trên: Cách nhận thức, suy luận đều nghịch hẳn với những cách nhận thức, suy luận nhị nguyên như trong giai đoạn trước. Cách lập ngôn vì thế cũng khác hẳn. Cũng như bên Thiền tông Phật giáo, người ta dùng đến phép lập ngôn vô cùng đặc biệt nầy là hay nói ngược lại tất cả những lối suy nghĩ thông thường để mà “phá tan” cái “tập niệm nhị nguyên”. Phải có trải qua một cuộc đại cách mạng tư tưởng, xáo trộn và lật ngược tất cả mọi vấn đề thường thức trong đời, mới mong “phá tan” được cái ác tập suy nghĩ theo nhị nguyên, mới nhận rõ được cái chân tướng của sự vật.

Như vậy, phần đông người ta, nếu sở dĩ còn trách cái giọng văn “khinh thế ngạo vật” của nhóm Trang học, cho rằng lời văn nhiều khi trịch thượng và quá bạo, không có vẻ dịu dàng hòa nhã và khiêm tốn đối với tư tưởng của Nho Mặc, đại diện tư tưởng nhị nguyên, là vì người ta chưa ý thức được phép lập ngôn của các nhà Đạo học Đông phương, của Lão Trang và nhất là của Thiền tông, thường vụ lấy chỗ làm cho thức tỉnh, chứ không còn phải vụ lấy sự ru ngủ cái bản ngã của con người nữa. Sự va chạm nặng nề đối với thành kiến là một trong những phương pháp để giúp cho người dễ tỉnh ngộ.

Tóm lại, ba mươi ba thiên của sách Trang Tử, tuy nghĩa lý sâu rộng, nhưng chỉ có sáu thiên đầu, là Tiêu Diêu Du, Tề Vật Luận, Dưỡng Sinh Chủ, Đức Sung Phù, Đại Tông Sư và Ứng Đế Vương của Nội thiên là bao quát được tất cả yếu chỉ của toàn thể bộ sách. Các thiên chương trong Ngoại và Tạp thiên rất có thể có một số ít do tay Trang Tử viết ra, kỳ dư đều do các bậc hậu học của phái Lão Trang thuật lại để diễn đạt thêm cái đại nghĩa của sáu thiên đầu.

Tiêu Diêu Du thì bàn về tự do tuyệt đối; còn Tề Vật Luận thì nói về bình đẳng tuyệt đối. Thật ra thì chỉ có hai thiên nầy là nền tảng của cả học thuyết Trang Tử mà thôi. Các thiên khác trong Nội thiên cũng đều là những ý tưởng phụ thuộc dùng để diễn đạt cái đại ý của hai thiên nầy mà thôi.

NAM HOA KINH

NỘI THIÊN

TIÊU DIÊU DU

逍 遙 遊

A. 北 冥 有 魚，其 名 為 鯤。鯤 之 大，不 知 其 幾 千 里 也。化 而 為 鳥，其 名 為 鵬。鵬 之 背， 不 知 其 幾 千 里 也。怒 而 飛，其 翼 若 垂 天 之 雲。是 鳥 也，海 運 則 將 徙 於 南 冥。南 冥 者， 天 池 也。齊 諧 者，志 怪 者 也。諧 之 言 曰：「鵬 之 徙 於 南 冥 也，水 擊 三 千 里，摶 扶 搖 而 上 者 九 萬 里，去 以 六 月 息 者 也。」

野 馬 也，塵 埃 也，生 物 之 以 息 相 吹 也。天 之 蒼 蒼，其 正 色 邪 ？ 其 遠 而 無 所 至 極 邪 ？ 其 視 下 也，亦 若 是 則 已 矣。

且 夫 水 之 積 也 不 厚，則 負 大 舟 也 無 力。 覆 杯 水 於 坳 堂 之 上，則 芥 為 之 舟 ； 置 杯 焉 則 膠，水 淺 而 舟 大 也。風 之 積 也 不 厚，則 其 負 大 翼 也 無 力。故 九 萬 里，則 風 斯 在 下 矣，而 後 乃 今 培 風 ； 背 負 青 天 而 莫 之 夭 閼 者，而 後 乃 今 將 圖 南。

蜩 與 學 鳩 笑 之 曰：「我 決 起 而 飛，槍 榆 枋，時 則 不 至 而 控 於 地 而 已 矣，奚 以 之 九 萬 里 而 南 為。」 適 莽 蒼 者，三 餐 而 反，腹 猶 果 然 ； 適 百 里 者，宿 舂 糧，適 千 里 者，三 月 聚 糧。之 二 蟲 又 何 知 ？ 小 知 不 及 大 知。 小 年 不 及 大 年。 奚 以 知 其 然 也 ？

朝 菌 不 知 晦 朔，蟪 蛄 不 知 春 秋，此 小 年 也。楚 之 南 有 冥 靈 者，以 五 百 歲 為 春，五 百 歲 為 秋 ； 上 古 有 大 椿 者，以 八 千 歲 為 春， 八 千 歲 為 秋（此 大 年 也）。而 彭 祖 乃 今 以 久 特 聞，眾 人 匹 之，不 亦 悲 乎！

A. Bắc minh^1 hữu ngư, kỳ danh vi Côn^2. Côn chi đại, bất tri kỳ kỷ thiên lý dã. Hóa nhi vi điểu, kỳ danh vi Bằng^3. Bằng chi bối, bất tri kỳ kỷ thiên lý dã. Nộ nhi phi, kỳ dực nhược thùy thiên chi vân. Thị điểu dã, hải vận tắc tương tỷ ư Nam minh. Nam minh giả, thiên trì dã. Tề Hài^4giả, chí quái giả dã. Hài chi ngôn viết: Bằng chi tỷ ư Nam Minh dã, thủy kích tam thiên lý, đoàn phù diêu^5 nhi thượng giả cửu vạn lý, khứ dĩ lục nguyệt tức giả dã.

Dã mã^6 dã, trần ai dã, sinh vật chi dĩ tức tương xuy dã. Thiên chi thương thương, kỳ chính sắc da, kỳ viễn nhi vô sở chí cực da? Kỳ thị hạ dã, diệc nhược thị tắc dĩ hĩ.

Thả phù thủy chi tích dã bất hậu, tắc phụ đại châu dã vô lực. Phúc bôi thủy ư ao đường chi thượng, tắc giới vi chi châu, trí bôi yên tắc giao, thủy thiển nhi châu đại dã. Phong chi tích dã bất hậu, tắc kỳ phụ đại dực dã vô lực, cố cửu vạn lý, tắc phong tư tại hạ hĩ, nhi hậu nãi kim bồi^7phong, bối phụ thanh thiên, nhi mạc chi yểu ứ^8 giả, nhi hậu nãi kim tương đồ Nam.

⸈⸈⸈

Điêu^9 dữ học cưu^10 tiếu chi viết:

Ngã quyết khởi nhi phi thương du phương, thời tắc bất chí, nhi khống ư địa nhi dĩ hĩ. Hề dĩ chi cửu vạn lý nhi nam vi. Thích mãng thương^11 giả, tam xan nhi phản, phúc du quả nhiên.

Thích bách lý giả, túc thung lương. Thích thiên lý giả, tam nguyệt tụ lương.

⸈⸈⸈

Chi nhị trùng, hựu hà tri? Tiểu trí bất cập đại trí Tiểu niên bất cập đại niên Hề dĩ tri kỳ nhiên dã?

Triêu khuẩn^12 bất tri hối sóc^13 huệ cô^14 bất tri xuân thu. Thử tiểu niên dã. Sở chi nam hữu minh linh^15 giả, dĩ ngũ bách tuế vi xuân, ngũ bách tuế vi thu. Thượng cổ hữu đại xuân^16 giả, dĩ bát thiên tuế vi xuân, bát thiên tuế vi thu. (Thử đại niên dã). Nhi Bành Tổ^17 nãi kim dĩ cửu đặc văn, chúng nhơn thất chi, bất diệc bi hồ!

CHÚ

1.     Bắc minh 北 冥, cũng viết là 北 溟 tức là bắc hải 北 海: biển Bắc.

2.     Côn 鯤: gốc là tên một thứ cá nhỏ, nhưng Trang Tử lại dùng để chỉ một thứ cá hết sức lớn.

3.     Bằng 鵬: gốc là tên loài chim phụng, Trang Tử lại dùng để chỉ một thứ chim rất lớn.

4.     Tề Hài 齊 諧: Tên của một quyển sách, chép những việc kỳ quái.

5.     Phù dao (diêu) 扶 搖: một thứ gió rất mạnh từ dưới hốt lên trên không trung (gió trốt).

6.     Dã mã 野 馬: là một thứ hơi đất ngoài đồng ruộng. Theo Thích Văn 釋 文: mùa xuân, hơi nước trên mặt ao đầm. Trên cao nhìn xuống, thấy như bầy ngựa rừng, nên gọi là dã mã.

Trần ai 塵 埃: Trần, là bụi đất; Ai, là bụi nhỏ.

7.     Bồi 培: cũng đọc là bằng 馮. Bằng 馮 tức là cỡi lên. Chim Bằng ở trên lớp gió lớn kia, nên gọi là cỡi gió 馮 風 (bằng phong).

8.     Yểu ứ 夭 閼: Yểu 夭 là gãy; ứ 閼 là dừng lại, ngăn lại. Yểu ứ tức là trở ngại.

9.     Điêu 蜩 là con ve 蟬 (thiền) hay là ve núi 山 蟬.

10. Học cưu 學 鳩: Theo Tư Mã Bưu 司 馬 彪, là một thứ chim nhỏ（小 鳥）, nhỏ hơn con chim cưu 鳩.

11. Mãng thương 莽 蒼: cánh đồng kế cận.

12. Triêu khuẩn 朝 菌: một thứ nấm sớm nở chiều tàn（朝 生 莫 死）.

13. Hối sóc 晦 朔: Sóc 朔, là ngày đầu tháng; hối 晦, là ngày cuối tháng. Ở đây hối 晦 là buổi tối; sóc 朔 là buổi mai.

14. Huệ cô 蟪 蛄 là con ve trên núi（山 蟬）mùa xuân sinh ra, mùa hạ chết, mùa hạ sinh ra, mùa thu chết.

15. Minh linh 冥 靈: cũng viết là 欞, tên một thứ cây mọc ở Giang Nam (Từ Nguyên). Bản của Nhượng Tống lại dịch là “giống rùa Minh linh” là sai.

16. Đại Xuân 大 椿: tên một thứ cây mọc ở Giang Nam.

17. Tương truyền Bành Tổ, tên là 鏗 (Khanh) tôi của vua Nghiêu 堯, sống từ đời Ngu Hạ 虞 夏 đến đời Thương商, và thọ 700 năm.

DỊCH NGHĨA

TIÊU DIÊU DU

A. Tại biển Bắc có con cá Côn, lớn không biết mấy nghìn dặm. Cá này hóa ra chim Bằng: lưng của chim Bằng lớn cũng không biết mấy nghìn dặm. Vỗ cánh mà bay, cánh nó sè ra như mây che rợp một phương trời. Biển động, Bằng bèn bay sang biển Nam: Biển Nam là Ao Trời.

Tề Hài, sách chép các việc kỳ quái nói: Chim Bằng, lúc bay qua biển Nam, cánh đập làm cho sóng nước nổi lên ba nghìn dặm dài; nó nương theo gió trốt mà cất lên chín muôn dặm cao, và bay luôn sáu tháng mới nghỉ.

Cái mà ta thấy trên không kia có phải là bầy “ngựa rừng” chăng, hay là bụi trần? Hay là cái hơi thở của muôn vật thổi lên? Còn màu trời xanh xanh kia có phải là màu thật của nó không, hay chỉ là màu của vô cùng thăm thẳm? Thì cái thấy của con chim Bằng bay trên mây xanh dòm xuống cảnh dưới đây cũng chỉ như thế mà thôi.

Vả lại, nước không sâu thì không sức chở thuyền lớn. Đổ một chung nước nhỏ vô một cái hủng nhỏ trong nhà, lấy một cọng cỏ thả lên làm thuyền, thì thuyền tự nổi; nếu lại lấy cái chung ấy làm thuyền mà thả lên, thì thuyền phải trịt. Là tại sao? Tại nước không sâu mà thuyền thì lớn. Cũng như lớp gió không dầy thì không đủ sức chở nổi cánh lớn của chim Bằng. Bởi vậy, chim Bằng khi bay lên chín muôn dặm cao là cỡi lên lớp gió ở dưới nó. Chừng ấy, lưng vác trời xanh, không gì ngăn trở, nó bay thẳng qua Nam.

⸈⸈⸈

Một con ve và một con chim cưu nhỏ thấy vậy, cười nói: “Ta quyết bay vụt lên cây du, cây phương. Như bay không tới mà có rơi xuống đất thì thôi, chứ không sao! Bay cao chín muôn dặm, sang qua Nam mà làm gì? Ta thích bay đến mấy cánh đồng gần đây, ăn ba miếng no bụng, rồi về. Nếu ta đến chỗ xa trăm dặm, thì ta có lương thực mỗi ngày. Còn nếu ta đến chỗ xa nghìn dặm, thì ta có ba tháng lương thực.”

⸈⸈⸈

Hai con vật ấy, mà biết gì?

Kẻ tiểu trí sao kịp người đại trí. Kẻ tuổi nhỏ sao kịp người tuổi lớn. Sao mà biết được thế?

Nấm mai biết gì được hối sóc, ve sầu biết sao được xuân, thu! Đó đều là hạng tuổi nhỏ cả. Phương Nam nước Sở có cây minh linh, sống một xuân là năm trăm năm, một thu là năm trăm năm. Thượng cổ có cây đại xuân sống một xuân là tám nghìn năm, một thu là tám nghìn năm. (Đó là hạng tuổi lớn). Lâu nay từng nghe danh sống lâu của Bành Tổ. Hễ nói đến sống lâu, thì người đời thường đem đó mà so sánh, như thế không đáng buồn sao?

⸈⸈⸈

B. 湯 之 問 棘 也 是 已。窮 髮 之 北 有 冥 海 者， 天 池 也。有 魚 焉，其 廣 數 千 里，未 有 知 其 修 者，其 名 為 鯤。有 鳥 焉，其 名 為 鵬，背 若 泰 山，翼 若 垂 天 之 雲，摶 扶 搖 羊 角 而 上 者 九 萬 里，絕 雲 氣，負 青 天，然 後 圖 南 且 適 南 冥 也。斥 鴳 笑 之 曰：「彼 且 奚 適 也 ？ 我 騰 躍 而 上，不 過 數 仞 而 下，翱 翔 蓬 蒿 之 間， 此 亦 飛 之 至 也，而 彼 且 奚 適 也 ？」 此 小 大 之 辯 也。

B. Thang chi vấn Cấc dã thị dĩ. Cùng phát chi bắc, hữu minh hải giả, thiên trì dã. Hữu ngư yên, kỳ quảng sổ thiên lý, vị hữu tri kỳ tu giả, kỳ danh vi Côn. Hữu điểu yên, kỳ danh vi Bằng, bối nhược Thái Sơn, dực nhược thùy thiên chi vân, đoàn phù diêu dương giác^1 nhi thượng giả cửu vạn lý, tuyệt vân khí, phụ thanh thiên, nhiên hậu đồ Nam thả thích Nam minh dã. Xích yển^2 tiếu chi viết: Bỉ thả hề thích dã. Ngã đằng dược nhi thượng bất quá sổ nhẫn nhi hạ, ngao tường bồng hao chi gian, thử diệc phi chi chí dã. Nhi bỉ thả hề thích dã. Thử tiểu đại chi biện^3 dã.

CHÚ

1.     Phù diêu dương giác 扶 搖 羊 角: gió trốt lớn, xoáy tròn như hình cái sừng dê rừng（羊 角）.

2.     Xích yển 斥 鴳: Xích 斥, là cái hồ nhỏ（小 澤）; yển 鴳, là loại chim sẻ（雀）.

3.     Biện 辯: Ở đây là sự phân biệt（辯 者 別 也）. Quách Tượng chú đoạn nầy, cho rằng không có lớn nhỏ, vì nếu “mỗi vật đều biết yên với cái tánh của Trời phú cho mình, thì sao có buồn lo vì chỗ không đồng nhau”（各 安 其 天 性 不 悲 所 以 異）. Đó là ông giảng sai với bản ý của Trang Tử.

Xem kỹ văn mạch của chương nầy, ta thấy rằng chỗ mà Trang Tử bảo “con ve và con chim cưu nhỏ không làm sao hiểu được cái hành động của chim Bằng”, thì cũng như ở thiên Thu Thủy 秋 水 ông bảo “con ếch nằm đáy giếng làm gì thấy được cái rộng lớn của bể Đông”.

Một đoạn văn sau trong thiên nầy, chỗ mà Kiên Ngô kể chuyện của Tiếp Dư bảo rằng “đại nhi vô đương”（大 而 無 當）, chỗ mà Huệ Tử chê lời nói của Trang Tử“đại nhi vô dụng”（大 而 無 用）, tức cũng là chỗ mà Lão Tử trong Đạo Đức Kinh bảo “hạ sĩ văn Đạo, đại tiếu chi”（下 士 聞 道 大 笑 之）vậy.

Huống chi trước đây ông cũng đã nói “tiểu trí bất cập đại trí; tiểu niên bất cập đại niên”, “triêu khuẩn bất tri hối sóc; huệ cô bất tri xuân thu”, thì thật là chủ ý của ông rõ ràng hết sức. Cho nên, lời chú của Quách Tượng, thật là một sự sai lầm to tát vậy, vì đã giảng nghịch lại với ý chánh của họ Trang. Câu nói nầy của Lão Tử rất cần để cho ta tự nhắc nhở lấy khi cầm bút bình giảng tư tưởng trong Nam Hoa Kinh: “Càng muốn làm cho thật sáng, lại càng làm cho ra tối”! Vì vậy, ít bình giảng chừng nào càng tốt, mà đừng bình giảng gì cả, càng hay! Đọc Trang Tử cần nhất là đọc ngay Trang Tử mà đừng đi qua các nhà bình giảng trước, hoặc nếu đi qua các nhà bình giảng trước, hãy quên phứt họ đi, để đi ngay vào chánh văn của Trang Tử.

DỊCH NGHĨA

B. Lời ông Thang hỏi ông Cấc, cũng thế. Miền bắc hoang lạnh có cái biển gọi là Minh Hải, tức là Ao Trời. Có con cá lớn tới mấy nghìn dặm, chưa ai biết nó dài đến bao nhiêu, tên là Côn. Có con chim, tên là Bằng, lưng như núi Thái, cánh tợ vừng mây che một phương trời. Chim nầy theo gió trốt cuộn như sừng dê mà lên chín muôn dặm cao, tuyệt bóng mây mù, đội trời xanh biếc, bấy giờ nó mới bay về biển Nam. Một con chim ở hồ nhỏ cười nói: Đó bay chi cao xa lắm vậy? Ta bay nhảy bất quá vài chục thước cao, ngao du trong đám cỏ bồng cỏ hao. Bay đến thế cũng là đúng mực lắm rồi. Còn đó bay chi cao xa lắm vậy?

Đó là chỗ phân biệt giữa lớn và nhỏ.

⸈⸈⸈

C. 故 夫 知 效 一 官，行 比 一 鄉，德 合 一 君， 而 徵 一 國 者，其 自 視 也 亦 若 此 矣。而 宋 榮 子 猶 然 笑 之，且 舉 世 而 譽 之 而 不 加 勸，舉 世 而 非 之 而 不 加 沮，定 乎 內 外 之 分，辯 乎 榮 辱 之 竟，斯 已 矣。彼 其 於 世，未 數 數 然 也，雖 然，猶 有 未 樹 也。

夫 列 子 御 風 而 行，冷 然 善 也，旬 有 五 日 而 後 反。彼 於 致 福 者，未 數 數 然 也。此 雖 免 乎 行 猶 有 所 待 者 也。

若 夫 乘 天 地 之 正，而 御 六 氣 之 辯，以 遊 無 窮 者，彼 且 惡 乎 待 哉！故 曰：「至 人 無 己， 神 人 無 功，聖 人 無 名。」

C. Cố phù trí hiệu nhất quan, hạnh tỉ nhất hương, đức hợp nhất quân năng trưng^1 nhất quốc giả, kỳ tự thị dã, diệc nhược thử hĩ. Nhi Tống Vinh Tử du nhiên tiếu chi, thả cử thế nhi dự chi, nhi bất gia khuyến, cử thế nhi phi chi, nhi bất gia thư, định hồ nội ngoại chi phận^2 biện hồ vinh nhục chi cảnh^3 tư dĩ hĩ. Bỉ kỳ ư thế, vị sất sất nhiên dã, tuy nhiên du hữu vị thọ^4 dã.

Phù Liệt Tử^5 ngự phong nhi hành, lãnh nhiên^6 thiện dã, tuần hữu ngũ nhật nhi hậu phản. Bỉ ư trí phúc^7 giả, vị sất sất nhiên dã. Thử tuy miễn hồ hành du hữu sở đãi giả dã^8.

Nhược phù thừa thiên địa chi chánh nhi ngự lục khí chi biến^9 dĩ du vô cùng giả, bỉ thả ô hồ đãi tai. Cố viết: chí nhơn vô kỷ, thần nhơn vô công, thánh nhơn vô danh^10.

CHÚ

1.     Nhi 而 đọc là năng 能: cổ tự hai chữ nầy dùng lẫn nhau.

Trưng 御: là tin cậy được, được tín nhiệm.

2.     Nội ngoại chi phận 內 外 之 分: đây là chỉ về cái Ta bên trong, và ngoại vật bên ngoài（内 我 而 外 物）.

3.     Vinh của ta, nhục của người（榮 己 而 辱 人）: Vinh cho ta, tức là nhục cho người.

4.     Thọ 樹, là đứng vững（立）: chỗ gọi là “chí đức cũng chưa được vững”（至 德 未 立）. Đây là muốn nói rằng: người như Vinh Tử chưa đủ cho ta ngưỡng mộ vậy.

5.     Liệt Tử 列 子: Người nước Trịnh 鄭, tên là Ngự Khấu 禦 寇.

6.     Lãnh nhiên 冷 然: nhẹ nhàng êm ái（輕 妙）.

7.     Phúc 福: tức là không có gì trở ngại cả（無 所 不 順 之 謂 福）. Trí phúc 致 福, là muốn nói rằng Liệt Tử cỡi gió mà tuyệt không có vật nào trở ngại sự hoạt động của ông cả, ông tha hồ tới lui thong thả.

8.     Câu nầy “thử tuy miễn hồ hành, du hữu sở đãi giả dã”cùng với câu trên “tuy nhiên du hữu vị thọ dã” đều cùng một dụng ý: chưa phải là đáng ngưỡng mộ, là đã đến mức hoàn toàn.

9.     Lục khí 六 氣: là khí âm, khí dương, gió, mưa, tối, sáng (âm, dương, phong, vũ, hối, minh). Biện 辯 phải đọc làBiến 變. Xưa hai chữ nầy dùng lẫn nhau. Chữ Chánh 正đây, là ám chỉ Đạo 道, tức là phần chánh chủ chốt của âm, dương (thiên địa - càn khôn) đứng chỉ huy cái biến của lục khí...(nắm giềng mối của tất cả hiện tướng trong Trời Đất).

10. Vô kỷ, vô công, vô danh: Thôi Tuyển 崔 譔 cho rằng“Vô công, vô danh”（無 功 無 名）là “không lập công, không lập danh”（不 立 功 不 立 名）. Giảng giải như thế không ổn nếu không nói là sai. Nhân thế mới có người hiểu theo đó và cho rằng cái học của Trang Tử là cái học yếm thế, hay xuất thế.

Nếu hiểu câu “vô công” là “không lập công”, thì câu “vô kỷ” cũng phải có nghĩa là “không lập mình” hay sao và như thế nghĩa nó là gì? Khí văn phải nhất quán, và câu này phải hiểu là “không có mình”, “không có công”, “không có danh”, nghĩa là không nghĩ đến mình, không nghĩ đến công mình, không nghĩ đến danh mình. Bậc được Đạo, không còn có thấy mình nữa (tức là cái tiểu ngã của mình); không còn thấy có mình nữa, thì làm sao còn nghĩ đến công mình, và danh mình.

Lão Tử cũng có nói “công toại thân thoái”, “vi như bất thị”, “công thành phất cư”...(nên việc, lui thân, làm mà không cậy công, thành công rồi không ở lại...tức là không nghĩ đến sự lưu danh).

Như vậy, không thể gọi Lão học là cái học yếm thế hay xuất thế...vì “không lập công”, “không lập danh”.

Nên biết rõ rằng chủ trương cứu cánh của hai học thuyết ấy là cái học “huyền đồng vật ngã”（玄 同 物 我）,không còn thấy có trong có ngoài, có ta có người nữa. Cho nên không thể gọi người đắc Đạo là người xuất thế hay yếm thế, là vì đối với họ người với ta là một, ngoại và nội là một, xã hội và cá nhân là một. Cũng như cá và nước là một, không thể không có nước mà cá sống. Cho nên sở dĩ con người phải lo cho xã hội là vì không có xã hội, cá nhân không sao phát triển được cái sống của mình. Lo cho xã hội không phải là phận sự mà là lẽ tất nhiên phải lo, không lo không đặng, hai lẽ ấy chằng chịt dính líu với nhau, không sao rời nhau được. Cho nên có thể hiểu rằng: nói là lo cho đời, mà chính là lo cho mình; hoặc trái lại, nói là lo cho mình, mà chính là lo cho đời đó.

Cho nên, nói rằng cái học của Lão Trang là cái học yếm thế, tức là chưa hiểu rõ cái chủ trương “huyền đồng vật ngã” của các ông, vậy chớ phản đối chế độ hiện hành của thời đại, phản đối Nho Mặc, phản đối cái đạo hữu vi đã làm thống khổ nhân dân...không phải đó là một cách tiêu cực lo khang kiện hóa xã hội là gì?

Vấn đề nhập thế xuất thế ở đây đã được đặt ra. Và dĩ nhiên, tương đối mà nói thì Lão cũng như Trang đều chủ trương sự thực hiện cái Đạo nơi mình trước hết, trước khi nghĩ đến việc ra lo giúp đời. Sự thực hiện bản thân là một vấn đề cần có sự cô lập và tĩnh tâm, cho nên dĩ nhiên là phải thiên về đời sống cá nhân nhiều hơn.”Tự giác nhi giác tha” của nhà Phật, cũng như “dĩ tu thân vi bổn” của Nho gia, phải nặng về sự yên tĩnh và lo về đời sống bản thân trước vấn đề xã hội.

Giáo sư A. W. Watts, trong quyển Le Bouddhisme Zen (The Way of Zen) lại cho rằng: “Đạo giáo là công việc của những người lớn tuổi, đặc biệt là những kẻ đã từ bỏ cái đời hoạt động xã hội. Sự từ bỏ đời sống hoạt động xã hội ấy chứng tỏ rằng họ đã có đi đến được một sự giải thoát nội tâm rồi đối với những lề lối suy tư cùng hành động giả tạo của xã hội bên ngoài. Đạo giáo, vì vậy là một sự đeo đuổi theo một thứ hiểu biết tự nhiên, chứ không còn thuộc về cái hiểu biết ước lệ giả tạo theo xã hội nữa, cái thông hiểu trực tiếp với lẽ sống thật, mà không phải trải qua sự trung gian của một ý tượng tinh thần theo nét gạch và tượng trưng”.

DỊCH NGHĨA

C. Cho nên, kẻ có tài trí đủ làm nổi một tước quan, hạnh hơn cả một làng, (thì) đức (sẽ) không khác nào một vị vua được lòng tin của cả nước, (nếu biết) tự xem như đấng làm vua kia vậy.

Nhưng Vinh Tử nước Tống lại còn cười chê đó.

Vả, đời có khen cũng không khích lệ, mà đời có chê cũng không ngăn đón được: họ đã định rõ cái phận của trong ngoài, phân biệt cái cảnh của vinh nhục rồi đấy. Trong đời, hạng người như thế cũng dễ thường thấy có. Tuy vậy, đức của họ cũng chưa được vững.

Liệt Tử cỡi gió mà đi, đi một cách êm ái nhẹ nhàng, đi trọn mười lăm hôm mới về. Đó sống trong chỗ chí phúc và người như ông dễ thường thấy có. Tuy khỏi phải đi, nhưng còn có chỗ phải chờ.

Đến như thuận theo cái chánh của Trời Đất, nương theo cái biến của lục khí mà rong chơi trong cõi vô cùng: thì đó đâu còn phải chờ đợi cái gì nữa. Cho nên nói rằng: bậc chí nhơn không thấy có mình, bậc thần nhơn không nhớ đến công mình, bậc thánh nhơn không nghĩ đến tên mình.

⸈⸈⸈

D. 堯 讓 天 下 於 許 由，曰：「日 月 出 矣 而 爝 火 不 息，其 於 光 也，不 亦 難 乎！時 雨 降 矣 而 猶 浸 灌，其 於 澤 也，不 亦 勞 乎！夫 子 立 而 天 下 治，而 我 猶 尸 之，吾 自 視 缺 然。請 致 天 下。」

許 由 曰：「子 治 天 下，天 下 既 已 治 也。 而 我 猶 代 子，吾 將 為 名 乎 ？ 名 者，實 之 賓 也。吾 將 為 賓 乎 ？ 鷦 鷯 巢 於 深 林，不 過 一 枝 。 偃 鼠 飲 河，不 過 滿 腹。歸 休 乎 君。予 無 所 用 天 下 為！庖 人 雖 不 治 庖，尸 祝 不 越 樽 俎 而 代 之 矣。」

D. Nghiêu nhượng thiên hạ ư Hứa Do, viết: Nhật nguyệt xuất hĩ, nhi tước hỏa^1 bất tức, kỳ ư quang dã bất diệc nan hồ? Thời vũ giáng hĩ nhi du tẩm quán, kỳ ư trạch dã bất diệc lao hồ? Phu tử lập nhi thiên hạ trị, nhi ngã du thi^2 chi, ngô tự thị khuyết nhiên. Thỉnh trí thiên hạ.

Hứa Do viết: Tử trị thiên hạ, thiên hạ ký dĩ trị dã, nhi ngã du đại^3 tử, ngô tương vi danh hồ? Danh giả, thật chi tân dã. Ngô tương vi tân hồ? Tiêu liêu^4 sào ư thâm lâm, bất quá nhất chi. Yển thử^5 ẩm hà, bất quá mãn phúc. Quy hưu hồ quân. Dư vô sở dụng thiên hạ vi. Bào nhơn tuy bất trị bào, thi chúc bất việt tôn trở nhi đại chi hĩ.

CHÚ

1.     Tước hỏa 爝 火: cây đuốc（炬 火）, một đóm lửa nhỏ.

2.     Thi 尸: là làm chủ. Lại cũng có nghĩa là tượng thần, là người có chức nhiệm nhưng không làm gì cả. Ở đây, ta có thể hiểu là hư vị, một địa vị tượng trưng như một pho tượng thần vậy thôi.

3.     Đại 代: thay thế.

4.     Tiêu liêu 鷦 鷯: chim nhỏ（小 鳥）.

5.     Yển thử（偃 鼠）: chuột đồng.

6.

DỊCH NGHĨA

D. Vua Nghiêu muốn nhường thiên hạ cho Hứa Do, nói: Mặt trời mặt trăng đã mọc, mà không dụt đuốc, nhìn bóng đuốc há chẳng khó coi lắm sao? Mưa mùa đã đổ xuống, mà còn đi tưới nước, thế là chẳng lao công vô ích hay sao? Nay nếu phu tử lên ngôi, thiên hạ ắt được trị. Tôi còn ngồi làm thần tượng chi nữa. Tôi tự thấy rất kém. Vậy, xin mời Ngài lên trị thiên hạ. Hứa Do nói: Ngài trị thiên hạ, thì thiên hạ được trị. Tôi còn thế Ngài làm chi, tôi cầu danh hay sao? Danh là khách của Thật. Tôi muốn làm khách sao? Chim tiêu liêu đậu ở rừng sâu, chẳng qua một nhánh là vừa. Chuột đồng uống nước sông dài, chẳng qua đầy bụng là đủ. Xin trả lại cho Ngài đó. Thiên hạ ấy, tôi không dùng đến làm gì cả. Người đầu bếp dù không xong việc bếp, người chủ tế cũng không vượt phận mà thế cho đó được.

⸈⸈⸈

E. 肩 吾 問 於 連 叔 曰：「吾 聞 言 於 接 輿 大 而 無 當，往 而 不 反。吾 驚 怖 其 言，猶 河 漢 而 無 極 也，大 有 逕 庭，不 近 人 情 焉。」連 叔 曰：

「其 言 謂 何 哉 ？」 曰 ︰ 「藐 姑 射 之 山，有 神 人 居 焉，肌 膚 若 冰 雪，淖 約 若 處 子。不 食 五 穀，吸 風 飲 露，乘 雲 氣，御 飛 龍 而 遊 乎，四 海 之 外，其 神 凝，使 物 不 疵 癘 而 年 穀 熟。吾 以 是 狂 而 不 信 也。」

連 叔 曰：「然，瞽 者 無 以 與 乎 文 章 之 觀， 聾 者 無 以 與 乎 鐘 鼓 之 聲。豈 唯 形 骸 有 聾 盲 哉，夫 知 亦 有 之，是 其 言 也，猶 時 女 也。之 人 也，之 德 也，將 旁 礡 萬 物 以 為 一，世 蘄 乎 亂，孰 弊 弊 焉 以 天 下 為 事。之 人 也，物 莫 之 傷，大 浸 稽 天 而 不 溺。大 旱 金 石 流，土 山 焦 而 不 熱。是 其 塵 垢 秕 糠，將 猶 陶 鑄 堯 舜 者 也。孰 肯 以 物 為 事！

宋 人 資 章 甫 而 適 諸 越。越 人 斷 髮 文 身， 無 所 用 之。堯 治 天 下 之 民，平 海 內 之 政， 往 見 四 子 藐 姑 射 之 山，汾 水 之 陽，窅 然 喪 其 天 下 焉。」

E. Kiên Ngô vấn ư Liên Thúc viết: “Ngô văn ngôn ư Tiếp Dư đại nhi vô đương^1, vãng nhi bất phản. Ngô kinh bố^2 kỳ ngôn, du Hà Hán nhi vô cực dã, đại hữu kính thính^3 bất cận nhơn tình yên”. Liên Thúc viết: “Kỳ ngôn vị hà tai”. Viết: “Diễu Cô Xạ chi sơn, hữu thần nhơn cư yên, cơ phu nhược băng tuyết, náo ước^4 nhược xử nữ^5 bất thực ngũ cốc, hấp phong ẩm lộ, thừa vân khí, ngự phi long nhi du hồ, tứ hải chi ngoại, kỳ thần ngưng, sử vật bất tì lệ, nhi niên cốc thục. Ngô dĩ thị cuồng nhi bất tín dã.”

Liên Thúc viết: “Nhiên. Cổ giả vô dĩ dữ hồ văn chương chi quan, lung giả vô dĩ dữ hồ chung cổ chi thinh. Khởi duy hình hài hữu lung manh tai, phù tri diệc hữu chi, thị kỳ ngôn dã, du thời nhữ^6 dã. Chi nhơn dã, chi đức dã, tương bàng bạc vạn vật dĩ vi nhất, thế ky hồ loạn, thục tệ tệ yên dĩ thiên hạ vi sự. Chi nhơn dã, vật mạc chi thương. Đại tẩm khể thiên nhi bất nịch. Đại hạn, kim thạch lưu, thổ sơn tiêu, nhi bất nhiệt. Thị, kỳ trần cấu tỉ khương^7 tương du đào chú Nghiêu Thuấn giả dã. Thục khẳng dĩ vật vi sự!

Tống nhơn tư chương phủ nhi thích chư Việt. Việt nhơn đoạn phát văn thân, vô sở dụng chi. Nghiêu tự thiên hạ chi dân, bình hải nội chi chánh, vãng kiến tứ tử Diễu Cô Xạ chi sơn phần thủy chi dương, yểu nhiên^8 táng kỳ thiên hạ yên”.

CHÚ

1.     Đại nhi vô đương 大 而 無 當: lớn mà không đúng với thực tế. Đại ngôn（大 言）, tức là lời nói khoác.

2.     Kinh bố 驚 怖: Bố 怖 nghĩa là sợ（懼）; kinh bố là kinh sợ.

3.     Kính thính 逕 庭: chữ đình 庭 ở đây, phải đọc là thính, có nghĩa là xa xôi, diệu vợi.

4.     Náo ước 淖 約: diện mạo đẹp đẽ, lại cũng có nghĩa là vẻ người yểu điệu, mềm mại, dịu dàng（好 貌 又 柔 弱 貌）.

Chữ náo 淖 cũng viết là xước 綽（綽 約）.

5.     Xử tử 處 子: đọc là xử nữ 處 女 (tức là người con gái chưa chồng).

6.     Đọc là nhữ 汝 (thay vì nữ 女).

7.     Tỉ khương 粃 糠: bã lúa, trấu. Tức là cặn bã.

8.     Yểu nhiên 窅 然: phong thái sâu xa（湖 遠 貌）.

DỊCH NGHĨA

E. Kiên Ngô nói với Liên Thúc: “Tôi nghe Tiếp Dư nói chuyện lớn lác không tưởng, có lối đi mà không có lối về...khiến tôi kinh sợ, ông nói như sông Hà sông Hán không cùng tận, rất là xa xôi, không cận với nhân tình. . .”. Liên Thúc hỏi: “Nói những gì?”.”Nói rằng trên núi Diễu Cô Xạ có thần nhơn ở, da thịt như băng tuyết, dáng điệu mềm yếu như người con gái chưa chồng. Không ăn năm loài thóc, chỉ hớp gió, uống sương, nương theo hơi mây, cỡi rồng mà bay ngao du ngoài bốn biển. Ngưng thần lại thì có thể làm cho vạn vật không đau ốm hư hoại, lúa thóc lại được mùa. Tôi cho đó là lời nói cuồng, nên không tin.”

Liên Thúc nói: “Phải! Kẻ đui lấy gì để xem thấy được cái đẹp của văn hoa; kẻ điếc lấy gì để nghe được tiếng chuông tiếng trống. Há chỉ có hình hài mới có đui điếc đâu...Trí cũng có đui điếc. Theo lời nói ấy thì ngươi nay cũng thế. Kể như người ấy, đức ấy cùng vạn vật hỗn hợp làm Một, thì đời dù có cầu ra trị loạn, họ cũng đâu chịu đi làm cái việc của thiên hạ. Người ấy không vật nào hại đặng. Nước cả đụng trời mà không làm họ chết chìm được, nắng cả chảy mềm sắt đá, cháy núi thiêu đất cũng không làm cho họ chết nóng được. Đồ bụi bặm, cặn bã của thần nhơn ấy cũng đúc thành được hạng người của Nghiêu Thuấn. Ai đâu lại khứng đi làm công việc cho ngoại vật!

Người nước Tống buôn mũ Chương phủ, sang nước Việt. Người nước Việt thì cắt tóc ngắn và xăm mình, không dùng mũ ấy làm gì. Nghiêu trị trăm họ trong thiên hạ, bình trị được trong nước, bèn sang qua núi Diễu Cô Xạ để ra mắt bốn Thầy. Họ có cái vẻ sâu xa làm sao mà Nghiêu quên mất thiên hạ của mình.

⸈⸈⸈

G. 惠 子 謂 莊 子 曰：「魏 王 貽 我 大 瓠 之 種， 我 樹 之 成 而 實 五 石。以 盛 水 漿，其 堅 不 能 自 舉 也。剖 之 以 為 瓢，則 瓠 落 無 所 容。 非 不 呺 然 大 也。吾 為 其 無 用 而 掊 之。」 莊 子 曰：「夫 子 固 拙 於 用 大 矣。宋 人 有 善 為 不 龜 手 之 藥 者，世 世 以 洴 澼 絖 為 事。客 聞 之，請 買 其 方 百 金。聚 族 而 謀 曰：「我 世 世 為 洴 澼 絖，不 過 數 金，今 一 朝 而 鬻 技 百 金，請 與 之。」

客 得 之，以 說 吳 王。越 有 難，吳 王 使 之 將。 冬，與 越 人 水 戰，大 敗 越 人，裂 地 而 封 之。

能 不 龜 手 一 也。或 以 封，或 不 免 於 洴 澼 絖，則 所 用 之 異 也。今 子 有 五 石 之 瓠，何 不 慮 以 為 大 樽 而 浮 乎 江 湖，而 憂 其 瓠 落 無 所 容 ？ 則 夫 子 猶 有 蓬 之 心 也 夫！」

G. Huệ Tử vị Trang Tử viết: “Ngụy vương di ngã đại hồ chi chủng, ngã thọ chi thành, nhi thực ngũ thạch. Dĩ thạnh thủy tương, kỳ kiên bất năng tự cử dã. Phẫu chi dĩ vi biều, tắc hồ lạc vô sở dung. Phi bất hiêu nhiên đại dã. Ngô vi kỳ vô dụng nhi phẫu chi”. Trang Tử viết: “Phu tử cố chuyết ư dụng đại hĩ. Tống nhơn hữu thiện vi bất quy thủ^1chi dược giả, thế thế dĩ bình tích khoáng vi sự. Khách văn chi, thỉnh mãi kỳ phương bách kim. Tụ tộc nhi mưu viết: Ngã thế thế vi bình tích khoáng bất quá sổ kim, kim nhất triêu nhi chúc kỹ bách kim, thỉnh dữ chi.

Khách đắc chi, dĩ thuyết Ngô vương. Việt hữu nạn, Ngô vương sử chi tướng...Đông dữ Việt nhơn thủy chiến, đại bại Việt nhơn, liệt địa nhi phong chi.

Năng bất quy thủ nhất dã. Hoặc dĩ phong, hoặc bất miễn ư bình tích khoáng, tắc sở dụng chi dị dã. Kim tử hữu ngũ thạch chi hồ, hà bất lự dĩ vi đại tôn nhi phù hồ giang hồ, nhi ưu kỳ hồ lạc vô sở dung. Tắc phu tử du hữu bồng^2 chi tâm dã phù.

CHÚ

1.     Bất quy thủ 不 龜 手: không làm răn nứt da tay.

2.     Bồng 蓬: Bồng chi tâm là cái lòng hẹp hòi chưa thông đạt（短 之 暢）.

DỊCH NGHĨA

G. Huệ Tử gọi Trang Tử, nói: “Ngụy vương tặng tôi một giống dưa to. Tôi trồng nó có trái nặng đến năm thạch. Dùng nó đựng nước, nó nặng, không cất nhắc được. Bổ nó ra làm cái bầu, thì lại không còn dùng được chỗ nào. Đâu phải nó không to lớn, nhưng vì cho nó là vô dụng nên tôi đập bỏ nó”.

Trang Tử nói: “Thế là phu tử vụng về chỗ đại dụng nó. Nước Tống có người khéo chế được môn thuốc chữa răn nứt da tay, đời đời chuyên làm nghề ươm tơ. Có người hay biết, đến xin mua phương thuốc đó một trăm lượng vàng. Anh ta bèn nhóm thân tộc bàn rằng: “Nhà ta đời đời làm nghề ươm tơ, lợi không hơn số vàng đó. Nay một mai mà được trăm vàng, xin để cho bán”. Người khách được phương thuốc, đem thuyết vua Ngô. Nước Việt có nạn, vua Ngô sai anh làm tướng. Nhằm mùa đông, thủy chiến với người Việt, người Việt đại bại. Vua Ngô bèn cắt đất mà phong thưởng anh ta.

Cũng thời cùng một phương thuốc trị răn nứt da tay mà một người được thưởng phong, một người không ra khỏi cái nghề ươm tơ: đó là tại chỗ biết dùng mà khác nhau vậy. Nay phu tử có trái dưa nặng đến năm thạch, sao không tính dùng nó làm trái nổi thả qua sông qua hồ, mà lo chi hồ vỡ bầu tan, không có chỗ dùng? Thì ra vì cái lòng của phu tử hẹp hòi chưa thông đạt đó.

⸈⸈⸈

H.  惠 子 謂 莊 子 曰：「吾 有 大 樹，人 謂 之 樗。其 大 本 臃 腫 而 不 中 繩 墨。其 小 枝 卷 曲 而 不 中 規 矩。立 之 塗，匠 者 不 顧。今 子 之 言，大 而 無 用，眾 所 同 去 也。」

莊 子 曰：「子 獨 不 見 狸 狌 乎，卑 身 而 伏， 以 候 敖 者，東 西 跳 梁，不 避 高 下 ； 中 於 機 辟，死 於 罔 罟。今 夫 斄 牛，其 大 若 垂 天 之 雲。此 能 為 大 矣，而 不 能 執 鼠。今 子 有 大 樹，患 其 無 用。何 不 樹 之 於 無 何 有 之 鄉， 廣 莫 之 野，彷 徨 乎 無 為 其 側，逍 遙 乎 寢 臥 其 下，不 夭 斤 斧，物 無 害 者。無 所 可 用，安 所 困 苦 哉！

Huệ Tử vị Trang Tử viết: “Ngô hữu đại thọ, nhơn vị chi Vu. Kỳ đại bổn ủng thũng^1 nhi bất trúng thằng mặc. Kỳ tiểu chi quyện khúc, nhi bất trúng quy củ. Lập chi đồ, tượng giả bất cố. Kim tử chi ngôn đại nhi vô dụng, chúng sở đồng khứ dã”.

Trang Tử viết: “Tử độc bất kiến ly tinh^2 hồ, ti thân nhi phục, dĩ hậu ngao giả, đông tây điệu lương, bất tị cao hạ, trúng ư cơ tịch, tử ư võng cổ. Kim phù thai ngưu, kỳ đại nhược thùy thiên chi vân. Thử năng vi đại hĩ, nhi bất năng chấp thử. Kim tử hữu đại thọ, hoạn kỳ vô dụng. Hà bất thọ chi ư vô hà hữu chi hương^3, quảng mạc^4 chi dã, bàng hoàng^5 hồ vô vi kỳ trắc, tiêu diêu hồ tẩm ngọa^6 kỳ hạ, bất yểu cân phủ, vật vô hại giả. Vô sở khả dụng, an sở khốn khổ tai!

CHÚ

1.     Ủng thũng 臃 腫: lồi lõm, ghồ ghề, gút mắt（凹 凸）.

2.     Ly tinh 狸 狌: tức là một thứ mèo rừng（野 貓）.

3.     Vô hà hữu chi hương（無 何 有 之 鄉）: tức là chỗ tịch mịch（寂 滅）.

4.     Quảng mạc（廣 莫）: rộng lớn.

5.     Bàng hoàng（彷 徨）: cùng nghĩa với ngao tường 翱 翔 nghĩa là ngao du 敖 遊, đi chơi.

6.     Tẩm ngọa 寢 臥: nằm ngủ.

DỊCH NGHĨA

H.  Huệ Tử gọi Trang Tử, nói: “Tôi có cội cây to, người ta gọi nó là cây Vu. Gốc nó lồi lõm không đúng dây mực. Nhánh nhóc nó thì cong queo không đúng quy củ. Đem trồng nó ở đường cái, người thợ mộc cũng không thèm nhìn. Nay lời nói của ông to lớn mà vô dụng, nên người người đều không thèm nghe”.

Trang Tử nói: “Ông riêng chẳng thấy con mèo rừng đó sao? Co mình đứng núp, rình vật đi rong, nhảy tây nhảy đông, không hiềm cao thấp, kẹt trong dò bẫy, chết nơi lưới rập. Đến như con thai ngưu, lớn như vầng mây che một phương trời, kể ra cũng là to thật, nhưng cũng không bắt được chuột. Nay ông có cây to, lại sợ nó vô dụng. Sao không đem nó trồng nơi tịch mịch, giữa cánh đồng rộng bao la. Khách ngao du không làm gì, ngồi nghỉ dưới gốc nó, khách tiêu diêu nằm ngủ dưới bóng nó. Nó sẽ không chết yểu vì búa rìu, cũng không sợ vật nào làm hại. Không có chỗ nào có thể dùng được, thì khốn khổ từ đâu mà đến được?”

⸈⸈⸈

TỔNG BÌNH

Về quan niệm Đạo 道 và Đức 德 thì Trang Tử và Lão tử đồng với nhau. Nhưng về quan niệm hạnh phúc, thì Trang Tử giản minh một cách rõ ràng khúc chiết hơn trong thiên Tiêu Diêu Du này.

Trang Tử cho rằng tất cả muôn vật, vật nào cũng có cái Đức của nó, do cái Đạo nơi mình mà phát huy ra. Chữ Đức ở đây không có cái nghĩa thông thường về luân lý như phái Nho gia đã dùng, mà nó dùng để ám chỉ cái tánh tự nhiên của mỗi vật, tức là chỗ mà Lão Tử gọi là “kiến Tố”（素）và nhà Phật gọi là “kiến Tánh”[28] （性）.”Tánh tự nhiên” đây, tức là chỗ mà Quách Tượng bảo “bất đắc bất nhiên”（不 得 不 然） (không vậy không được), nghĩa là cái “bất đắc dĩ” của mọi sự mọi vật...như lửa không thể không nóng, giá không thể không lạnh. Cái động tác của Đức rất tự nhiên, không cố cưỡng, nên gọi nó là“vô vi”.

Nếu biết thuận theo tánh tự nhiên ấy mà sống, thì hạnh phúc có ngay liền trước mắt, không cần cầu cạnh đâu khác ngoài mình.

Tiêu diêu, là “tự do tự tại”, là “tự do sống theo cái sống tự nhiên của mình” mà không phải mô phỏng theo ai khác, đèo bòng tham muốn cái ngoài tánh phận（性 分）của mình. Tiêu Diêu Du, là rong chơi vui thích theo mình, vì đã biết “thích kỷ tự an”, chứ không như người đời “xá kỷ thích nhơn”[29]（舍 己 適 人）, điều mà Trang Tử rất cực lực phản đối ở thiên Đại Tông Sư[30].

Như vậy, ta thấy rằng, cái tự do mà Trang Tử đề xướng là một thứ tự do tuyệt đối, không lệ thuộc vào một điều kiện nào ngoài cái bản tánh của mình cả. Sống theo mình là tự do, là hạnh phúc; sống theo kẻ khác, là nô lệ, là đau khổ.

Đại ý thiên Tiêu Diêu Du, có thể tạm chia làm năm điểm chánh như sau đây:

I. LỚN VÀ NHỎ KHÔNG THƯỜNG（大 小 無 常）:

Nghĩa là cái Lớn cái Nhỏ không phải là điều tuyệt đối, bất biến, mà thực ra, là một lẽ tương đối: lớn hơn cái nhỏ, nhỏ hơn cái lớn. Lớn và Nhỏ đều là những lẽ vô thường.

Như cá Côn, vốn là một thứ cá nhỏ mà Trang Tử cho nó là một giống cá lớn không biết mấy nghìn dặm; chim Bằng, vốn là chim phụng, cũng đâu phải là một vật cực đại, thế mà Trang Tử lại cho nó là một vật cực đại, có cái lưng lớn không biết mấy nghìn dặm, còn cánh của nó thì như vầng mây che khuất một phương trời. Đó là chỗ dụng ý đặc biệt của Trang Tử dùng một bút pháp cực kỳ huyễn tướng, biến hóa bất thường để chỉ rõ sự vô thường của cái Lớn và cái Nhỏ. Đó là chỗ mà ở thiên Thu Thủy nói:“Lấy chỗ bất tề mà xem, thì sẽ thấy vật nào cũng lớn cả (đối với vật nhỏ hơn nó) và vật nào cũng nhỏ cả (đối với vật lớn hơn nó); biết Trời Đất như một hột thóc, biết mảy lông là hòn núi”. Như vậy, thì Nhỏ sao lại thường chẳng Lớn, mà Lớn sao lại thường chẳng Nhỏ được. Nhận thấy chỗ Nhỏ của mình, mà ham muốn đèo bòng mãi cái phận ngoài mình, sao bằng nhận thấy chỗ Lớn của mình và cho đó là đủ để mà “thích kỷ tự an”? Biết rõ được lẽ ấy, thì sẽ bỏ được cái lòng tham dục của sự phân biệt trong ngoài 內外之分, bỏ được cái lòng tham muốn những gì ngoài mình và không tùng mình nữa. [31]

II. LỚN, THÌ HỢP VỚI CHỖ LỚN, NÊN KHÔNG THẤY MÌNH LÀ LỚN; NHỎ, THÌ HỢP VỚI CHỖ NHỎ, NÊN KHÔNG THẤY MÌNH LÀ NHỎ. （大 者 所 順 大，而 不 自 知 其 大 小 者 所 順 小，而 不 自 知 其 小）

Tức như chim Bằng, một con vật rất lớn, tất phải dời sang biển Nam, bay lên cao chín muôn dặm và bay trọn sáu tháng trường không nghỉ...Trang Tử đã nói: “Nước không sâu thì không sức chở thuyền lớn, đổ một chung nước xuống một cái lỗ nhỏ, lấy một cọng cỏ mà làm thuyền thả lên thì thuyền tự nổi, nếu lại lấy cái chung nước ấy mà thả lên làm thuyền, thì thuyền ấy phải mắc cạn. Là tại sao? Tại nước không sâu, mà thuyền thì lớn.

Lớp gió không dầy, thì không sức chở nổi cánh lớn của chim Bằng.”

Quách Tử Huyền luận về điểm nầy có nói: “Nếu không phải là Minh Hải thì không đủ chỗ cho thân con cá Côn day trở, nếu không có chín muôn dặm cao thì sao đủ chở cái cánh to tướng của chim Bằng. Há phải đó vì hiếu kỳ mà vẽ cho ra chuyện thêm đâu! Hễ vật lớn, phải sanh ra nơi chỗ lớn, và chỗ lớn tất nhiên cũng sanh ra vật lớn đó. Lý cố tự nhiên, đâu phải cần lo cho nó không được như vậy!”. Ông lại nói: “Cánh lớn nên khó cử động trong chỗ hẹp, cho nên phải vượt trên chín muôn dặm cao, mới có đủ chỗ mà cử động. Đã có cánh ấy mà lại quyết ở dưới thấp, hay bay lên vài chục thước cao như con chim cưu, có được không? Đó đều là chỗ bất đắc bất nhiên (không vậy không đặng), chứ đâu phải vui sướng gì mà làm ra như thế đâu!”

Vậy, lớn thì thuận theo chỗ lớn, không tự xem là lớn mà sinh kiêu; nhỏ thì thuận theo chỗ nhỏ, không tự xem là nhỏ mà đèo bòng tham muốn, như “con chim cưu...bay vụt lên cây du cây phương, dù bay không tới thì rơi xuống đất” đâu cần phải ham muốn cái rộng lớn của chim Bằng. Nghĩa thật rõ ràng!

Quách Tử Huyền nói: “Nếu biết đủ với tánh phận của mình, thì tuy mình lớn như chim Bằng, cũng không tự cho là lớn mà cho mình quý hơn chim nhỏ kia, mà con chim nhỏ kia cũng không cho mình là nhỏ mà ham muốn bay đến Ao Trời (thiên trì) làm gì. Nên chi nói đến cái vinh của chim Bằng, hay nói đến cái thèm muốn của con chim nhỏ (để kịp với chim Bằng) đều là nói thừa cả. Lớn, Nhỏ tuy khác nhau, nhưng tâm trạng tiêu du (nghĩa là tự do) vẫn một（大 小 雖 殊，逍 遙 一 也）.

Tóm lại: Chim Bằng ở thiên trì, thì chính cũng như chim cưu ở cây du, cây phương. . .”đâu vừa với đó”. Chim Bằng, không tự xem mình là lớn, chim cưu không tự xem mình là nhỏ, nên lớn không kiêu với nhỏ, nhỏ không đèo bòng ham muốn cái lớn. Tham dục nhờ đó, tự nhiên không còn nữa. Tham dục mà không còn có nữa, thì hạnh phúc có ngay liền đó, vì hạnh phúc là sống được cái sống của mình, sống toại sinh trong cái tự tánh của mình vậy.

III. THỌ VÀ YỂU

Điều mong ước lớn nhất của người đời, là được sống lâu. Cho nên mới cho cái sống bảy tám trăm năm của Bành Tổ là thọ, mà ao ước, thèm thuồng! Là tại sao? Là tại cái số kiếp của con người, chỉ trăm năm là hạn, nên mới đèo bòng ham muốn sống được như Bành Tổ và cho đó là thọ. Giả sử mà ai ai cũng đều sống được như Bành Tổ, thì cái khoảng bảy trăm năm lại sẽ không còn đủ cho là thọ nữa. Như ta đã thấy, lòng ham muốn con người sở dĩ có, là khi nào không biết an theo số phận của mình mà đem tâm đeo đuổi theo cái số phận của những vật ngoài mình và khác mình.

Thật vậy, vì không ai sống đến được cái tuổi của Bành Tổ, nên mới cho cái sống ấy là thọ mà thèm muốn. Bành Tổ, trái lại, nếu cũng bắt chước như ta mà không biết an với tánh phận của mình là sống bảy trăm năm, lại đèo bòng muốn sống được cái sống của cây minh linh thì tất cũng sẽ cho cái hạn bảy trăm năm của mình không đủ cho là thọ, mà sống được như cây minh linh mới là thọ. Cây minh linh, nếu lại bắt chước Bành Tổ, không tự xem mình là thọ, lại đèo bòng tham muốn sống theo cái sống của cây đại xuân; cây đại xuân lại muốn sống được như cái sống của Trời Đất...thì ra vật nào cũng không thọ cả, mà vật nào cũng đều yểu cả! Cho nên nói rằng, nếu cứ tham muốn sống ngoài cái tánh phận của mình, thì cái sống của Bành Tổ đối với cây đại xuân, không khác nào “cái sống của đứa trẻ chết trong nôi” vậy.

Nếu lấy cái sống trăm năm là hạn của ta làm mực thước, thì “con ve sầu” mùa xuân sanh, mùa hạ chết, “tai nấm mai” sớm nở tối tàn...đều là vật yểu cả! Cái sống một mùa của con ve sầu, và cái sống có một buổi của tai nấm mai, đối với ta tuy chỉ là cái sống trong khoảng khắc rất ngắn ngủi, mà đối với nó, vẫn cũng là một kiếp sống, như một kiếp sống trăm năm của ta vậy. Đối với con người, được sống trăm năm là thọ; thì đối với tai nấm mai, sống được một buổi cũng là thọ, mà đối với con ve sầu, sống được một mùa, đều là thọ cả: chúng nó được sống đến cái mức cùng của kiếp sống của chúng. Còn như “cây đại xuân sống một xuân là tám nghìn năm, một thu là tám nghìn năm”, giá như nó chỉ sống được có bốn mùa, nghĩa là ba muôn hai nghìn năm, thì đối với ta, sao không cho đó là thọ được, nhưng đối với cái kiếp sống của nó thì nó chỉ sống được có một tuổi mà thôi, nghĩa là chỉ sống được có bốn mùa; sống được tám nghìn năm, phải chăng đối với ta, là rất thọ, nhưng đối với chính cây đại xuân, thì nó chỉ sống được có một mùa mà thôi, sống rất yểu vậy!

Thế thì căn cứ vào sự dài ngắn của thời gian không thể được xem là thọ hay yểu. Chẳng qua như vật lớn ở chỗ lớn, vật nhỏ ở chỗ nhỏ. Vậy, “thọ yểu” cũng như “lớn, nhỏ” chỉ là một danh từ đối đãi, tự nó không có nghĩa gì là thật cả, thật một cách tuyệt đối. Không nhìn ra ngoài, mà chỉ nhìn vào trong, nghĩa là mỗi vật, nếu biết “các an kỳ phận”, “thích kỷ tự an”, thì vấn đề Lớn Nhỏ, Thọ Yểu...sẽ không còn thành vấn đề và làm cho lòng mình thắc mắc nữa.

IV. HUYỀN NGHĨA CỦA TIÊU DIÊU:

Mỗi vật, nếu đều biết tự đủ với cái tánh phận của mình, thì dù ở trong xã hội, phải ở vào địa vị nào, cũng không tự xem là không đủ, để đèo bòng tham muốn cái tánh phận ngoài mình. Như “kẻ có tài trí đủ để làm nổi một tước quan, hạnh hơn cả một làng, thì đức sẽ không khác nào một vị vua được lòng tin của cả nước, nếu biết tự xem như đấng làm vua kia vậy”. Tuy phận sự có lớn nhỏ, địa vị có cao thấp, nhưng Đức vẫn giống nhau, nếu mỗi người đều tròn với cái phận của mình. Chí và Hành của hai bên, bất quá như vật lớn nhỏ, thọ yểu mà thôi.

Kẻ biết nhận thấy Đức của mình ngang với bậc vua chúa như chức quan nhỏ kia, tuy là kẻ sáng suốt “thích kỷ tự an” hơn người đời một bậc, nhưng chỗ “lập đức” chưa vững. Là vì hãy còn thấy có “công”.

Vinh Tử nước Tống, “đời khen cũng không khích lệ, đời chê cũng không ngăn đón được”, tức là người vượt lên trên dư luận, không còn nô lệ đến thị phi bên ngoài nữa, thế mà chỗ “lập đức” của ông cũng chưa được vững. Là vì tuy đã biết thản nhiên đối với dư luận, nhưng còn để cho đời biết được mà khen với chê. Đó là hạng người còn để lại “danh”. Ấy là hạng người như vua Nghiêu, và Hứa Do.

Trên hai hạng đó, lại còn một hạng nữa, là hạng người như Liệt Tử, hạng “cỡi gió mà đi, đi một cách êm ái nhẹ nhàng”. Ở đây Trang Tử muốn ám chỉ những bậc tu Đạo đã đạt đến trạng thái huyền hóa (extase mystique) trong những lúc thiền tọa hay tĩnh tọa. Trong những lúc ấy, họ đã đạt đến trạng thái “tiêu diêu” vì đã huyền đồng cùng với cái sống thiêng liêng của họ, tức là Đạo. Nhưng, chỉ có một lúc thôi, nên mới nói “tuy khỏi phải đi, nhưng còn phải có chỗ chờ”. Liệt Tử tuy “cỡi gió mà bay, thong thả tự do”, nhưng còn phải đợi có gió mới bay được, như chim Bằng, đợi có gió trốt nổi lên, mới “nương theo đó mà bay lên chín muôn dặm cao”. Kẻ như Liệt Tử, được huyền đồng cùng Đạo, tuy “tiêu diêu” được, mà cũng phải đợi lúc huyền hóa mới được “tiêu diêu”. Tự do (tiêu diêu) mà còn đợi lúc huyền hóa mới “tiêu diêu”, thì chưa phải thật là người đã đạt đến cõi tiêu diêu tuyệt đối (tự do tuyệt đối). Là vì họ không phải luôn luôn “không còn thấy có mình” (vô kỷ) nữa. Chỉ có bậc “chí nhơn vô kỷ, thần nhơn vô công, thánh nhơn vô danh” mới thật là kẻ đã đạt đến cái trạng thái huyền đồng một cách vĩnh viễn mà không còn phải “chờ đợi” một điều kiện gì khác. Làm cách nào để đạt đến trạng thái huyền hóa? Phải biết“thuận theo cái chánh của Trời Đất, nương theo cái biến của lục khí mà lại qua trong cõi vô cùng”.

Nghĩa là gì thế? Trời Đất là nói về âm dương. Âm dương cọ xát nhau, tranh đấu nhau, nhưng khi được cái chánh của nó, tức là Đạo, thì nó sẽ được điều hòa. Đạo, tức là cái chánh của Trời Đất, đứng trên âm dương, và bao giờ cũng có cái phận sự điều chỉnh lại những gì thái quá do sự tranh chấp của cặp mâu thuẫn ấy gây nên, và không cho cái nào lấn cái nào cả. Thuận theo cái chánh của Trời Đất được rồi, thì tha hồ “nương theo cái biến của lục khí” nghĩa là biết “dĩ bất biến” (Đạo) để mà “ứng vạn biến”trong cuộc “vạn hóa” của Trời Đất. Cái chánh (Đạo) ấy nơi ta, nhà Phật gọi là Tánh 性, Lão Tử gọi là Tố 素, và ở đây gọi là Tánh tự nhiên.

Quách Tượng giải nghĩa câu này nói: “Trời Đất, lấy vạn vật làm cái Thể, còn vạn vật lấy cái Tự Nhiên (tức là Đạo) làm cái Chánh.”（天 地 以 萬 物 為 體 而 萬 物 必 以 自 然 為 正。）Không làm mà vẫn được tự nhiên, mới gọi là Tự Nhiên （自 然 者 不 為 體 而 自 然 者 也。）. Tức như chim Bằng, bay cao là sở năng của nó; chim cưu, bay thấp là sở năng của nó; tai nấm mai, sống trong một buổi mai, là sở năng của nó; cây đại xuân, sống dài dài dặc dặc, là sở năng của nó. Bấy nhiêu cái đó, đều là “sở năng” của tự nhiên, không phải “sở năng” của sự làm của mình（人 爲）; không làm mà tự nhiên được cái “sở năng” ấy, đó gọi là “chánh”. Bởi vậy, “thuận theo cái chánh của Trời Đất”, tức là thuận theo cái tánh tự nhiên (Đạo) của vạn vật, thì đâu phải cần “chờ đợi” cái gì nữa mà huyền hóa với tạo vật. Được như thế, mới gọi là người chí Đức, tức là người đã được tiêu diêu trong sự huyền đồng của Đây và Đó. Nếu còn nhờ (cái gì ở ngoài) nữa, rồi sau mới được tiêu diêu, tức như Liệt Tử tuy “cỡi gió mà đi một cách êm ái dịu dàng” nhưng còn phải đợi có gió mới bay đi được, thì Đức chưa hoàn toàn. Huống chi là chim Bằng. Duy, cùng với vạn vật hỗn hợp làm một rồi, và nương theo cuộc đại biến của Trời Đất mà rong chơi trong cõi vô cùng thì mới gọi được là bậc “thường thông”（常 通）hay là “đại thông”（大 通）.

Lời chú giải trên đây của Quách Tượng, thật rõ ràng hết sức. Bậc chí nhân là kẻ đã huyền đồng cùng tạo vật rồi, cho nên bản ngã không còn nữa. Ở thiên Tề Vật Luận, Trang Tử mượn lời của Tử Kỳ để nói lên chân lý ấy: “Ta đã mất bản ngã rồi!”. Bản ngã mà không còn thì thiên tánh[32] hiện ra, có khác nào mặt trời (thiên tánh hay Đạo) bị mây (bản ngã) che mờ: hễ mây tan đi thì tự nhiên mặt trời hiện ra sáng tỏ. Khi thiên tánh hiện ra là vì bản ngã đã mất, nên gọi là “chí nhơn vô kỷ”, đó là được chỗ “đại thuận”, hay là “được cái chánh của tánh mạng”（各 正 性 命）.

“Thuận theo cái chánh của Trời Đất”, tức là “thuận theo cái tánh tự nhiên của mình.”[33] Quan trọng nhất, là gìn giữ cái tánh ấy, đừng để nó lu mờ vì tư dục, đừng để cho hoàn cảnh huyễn hoặc, thay đổi...Một cái cây, từ lúc đâm mộng, nẩy chồi, trổ lá, đơm bông...những cuộc biến động tuy nhiều, nhưng cái Sống của cây vẫn luôn luôn có Một, và toàn mãn từ đầu chí cuối.

Bậc chí nhân vì đã thực hiện được trạng thái “vô kỷ”nên “thuận với tánh tự nhiên của mình” và dù lưu chuyển theo cuộc biến động bất tận của Trời Đất, vẫn không làm mất Bản Tánh duy nhất của mình. [34]

Bởi vậy, nơi mình, thì lo mà thực hiện sự huyền đồng cùng tạo vật, không phân trong và ngoài, ta và người nữa, không thấy Lớn Nhỏ, Thọ Yểu; còn nơi vật, thì biết để cho vạn vật, vật nào cũng được “an theo chỗ đã an bài của chúng”（各 安 其 所 安）nên không ép buộc ai phải theo mình, nghĩa là lấy mình mà đánh giá sự phải quấy của người. Đó gọi là “chí nhơn vô kỷ”（至 人 無 己）.

Tóm lại, ta có thể lấy câu nầy ở thiên Liệt Ngự Khấu trong sách Trang Tử để kết luận: “Thánh nhơn thì biếtyên theo chỗ đã an bài của mình, và không yên chỗ không an bài của mình. Chúng nhơn thì không chịu yên theo chỗ đã an bài của mình, lại chịu yên nơi chỗ không an bài của mình.”（聖 人 安 其 所 安，不 安 其 所 不 安， 眾 人 安 其 所 不 安，不 安 其 所 安。）

Biết yên theo chỗ mà Tạo hóa đã an bài cho mình, tức là thừa nhận cái tánh phận của mình, và yên vui nơi đó mà không đèo bòng tham muốn gì ở ngoài cái tánh phận của mình cả. Đó là hạnh của Thánh nhơn. Còn chúng nhơn thì trái lại, họ không chịu yên vui theo tánh phận của họ, lại mãi tham muốn đèo bòng theo những cái ở ngoài tánh phận của họ, viện đến sự “tiến bộ” bên ngoài để tranh đua và bóc lột lẫn nhau. Vì thế không bao giờ yên vui lạc phúc (tiêu diêu). Quách Tượng bảo: “túc ư thân, nhàn ư thế”（足 於 身，閒 於 世）nghĩa là kẻ “biết đủ nơi mình, mới được an nhàn nơi đời”.

V. HỮU DỤNG VÀ VÔ DỤNG

Trời Đất sinh vạn vật, để cho mỗi vật sống cái sống của nó（各 生 其 生）, chứ không phải sinh ra để cho người dùng nó. Dùng được thì dùng, không dùng được thì bỏ. Gọi là hữu dụng hay vô dụng là sai. Thực ra, tự nó, không có vật gì gọi là hữu dụng hay vô dụng cả.

Như mão Chương phủ, người nước Tống thì đại dụng, mà người nước Việt không dùng, bởi nó không đáp với nhu cầu. Hữu dụng hay vô dụng là việc không thường（無 常）cũng như Lớn Nhỏ vậy.”Một trái dưa to, nặng năm thạch” mà “bổ nó ra để làm cái bầu” thì lại hỏng cả, không dùng gì được nữa (vô dụng); trái lại, nếu để nó như vậy mà làm phao, đeo lội qua sông, thì nó là hữu dụng.

Ta thấy rằng nếu biết dùng, thì không có vật gì là vô dụng, như cũng thời món thuốc “bất quy thủ” mà kẻ thì được phong hầu, còn người thì suốt đời chỉ làm cái nghề quay tơ. Đó là Trang Tử trả lời cho Huệ Tử (cùng những ai chê cái học của ông là vô dụng) rằng: nếu biết dùng thì không có cái học nào là vô dụng cả: “là vì lòng của phu tử còn hẹp hòi chưa thông đạt”!

Vật nào cũng có cái tánh tự nhiên của nó, không vật nào giống vật nào cả. Bởi vậy, ta phải biết “chịu” chỗ khác biệt nhau đó, nghĩa là phải biết nhìn nhận sự “bất bình đẳng tự nhiên” của sự vật mà đừng đem tư tâm mong bình đẳng nhất loại tất cả làm một. Biết nhận sự “bất bình đẳng tự nhiên” giữa vạn vật, tức phải biết kính trọng chỗ riêng biệt của mỗi vật, nghĩa là cái tánh tự nhiên của mỗi vật mà không xen vào làm trở ngại sự phát triển tự nhiên của nó hay sửa đổi uốn nắn nó theo một công thức giả tạo nào khác. Không xen vào làm trở ngại hay làm hư hoại tánh tự nhiên của mỗi vật, là để cho mỗi vật được sống “tiêu diêu” (tự do) theo cái sống của nó, tự do phát triển cái tánh tự nhiên của nó.

Tóm lại, tiêu diêu là tự do. Tự do là sống được theo tánh tự nhiên, tức là theo bản tánh của mình. Một hành động được gọi là hành động tự do, khi nào trong hành động ấy, ta biểu lộ được cái Người thâm sâu, thành thực của ta, theo ta, chứ không phải theo kẻ khác, theo một giáo lý hay một mẫu người lý tưởng nào ngoài ta. Và nếu mỗi vật, vật nào cũng được sống theo mình, thì sẽ không còn lớn, nhỏ, quý, tiện nữa, mà thảy đều tiêu diêu như nhau cả（逍 遙 一 也）. Tiêu diêu như nhau cả, đó là bình đẳng tuyệt đối, mà bình đẳng tuyệt đối là nhờ có tự do tuyệt đối. Thiên Tề Vật Luận sẽ bàn về cái bình đẳng tuyệt đối ấy.

TỀ VẬT LUẬN

齊物 論

A. 南 郭 子 綦 隱 机 而 坐，仰 天 而 噓，荅 焉 似 喪 其 耦。

顏 成 子 游 立 侍 乎 前，曰：「何 居 乎 ？ 形 固 可 使 如 槁 木，而 心 固 可 使 如 死 灰 乎 ？ 今 之 隱 机 者，非 昔 之 隱 机 者 也。」

子 綦 曰：「偃，不 亦 善 乎，而 問 之 也！今 者 吾 喪 我。汝 知 之 乎 ？ 女 聞 人 籟 而 未 聞 地 籟，女 聞 地 籟 而 未 聞 天 籟 夫?」

子 游 曰：「敢 問 其 方。」

子 綦 曰：「夫 大 塊 噫 氣，其 名 為 風。是 唯 無 作. 作 則 萬 竅 怒 呺，而 獨 不 聞 之 翏 翏 乎！ 山 林 之 畏 佳，大 木 百 圍 之 竅 穴，似 鼻，似 口，似 耳，似 枅，似 圈，似 臼，似 洼 者，似 污 者 ； 激 者，謞 者，叱 者，吸 者，叫 者，譹 者，宎 者，咬 者。

前 者 唱 于

而 隨 著 唱 喁。

泠 風 則 小 和，

飄 風 則 大 和。

厲 風 濟 則 眾 竅 為 虛。而 獨 不 見 之 調 調， 之 刁 刁 乎 ？」

子 游 曰：「地 籟 則 眾 竅 是 已。人 籟 則 比 竹 是 已。敢 問 天 籟?」

A. Nam Quách Tử Kỳ^1 ẩn kỷ nhi tọa, ngưỡng thiên nhi hư^2, tháp yên^3 tợ táng kỳ ngẫu^4.

Nhan Thành Tử Du^5 lập thị hồ tiền, viết: “Hà cư hồ? Hình cố khả sử như kháo mộc, nhi tâm cố khả sử như tử khôi hồ? Kim chi ẩn kỷ giả, phi tích chi ẩn kỷ giả dã”.

Tử Kỳ viết: “Yển, bất diệc thiện hồ, nhữ^6 vấn chi dã. Kim giả ngô táng ngã. Nhữ tri chi hồ. Nhữ^7 văn nhơn lại^8 nhi vị văn địa lại, nhữ văn địa lại, nhi vị văn thiên lại phù?”

Tử Du viết: “Cảm vấn kỳ phương.”

Tử Kỳ viết: “Phù đại khối ái khí, kỳ danh vi phong. Thị duy vô tác. Tác, tắc vạn khiếu nộ ngạc, nhi độc bất văn chi liệu liệu hồ. Sơn lâm chi úy giai, đại mộc bách vi chi khiếu huyệt, tợ tị, tợ khẩu, tợ nhĩ, tợ kê, tợ quyện, tợ cựu; tợ oa giả, tợ ô giả, kích giả, hao giả, sắt giả, hấp giả, kiếu giả, hạo giả, yểu giả, giao giả.

Tiền giả xướng vu,

Nhi tùy giả xướng ngu.

Lãnh phong tắc tiểu hòa,

Phiêu phong tắc đại hòa,

Lệ phong tế tắc chúng khiếu vi hư. Nhữ độc bất kiến chi điều điều chi điêu điêu hồ?”

Tử Du viết: “Địa lại tắc chúng khiếu thị dĩ. Nhơn lại tắc tỉ trúc thị dĩ. Cảm vấn thiên lại?”

⸈⸈⸈

B. 子 綦 曰：「夫 吹 萬 不 同，而 使 其 自 己 也，咸 其 自 取，怒 者 其 誰 邪！」

大 知 閑 閑，

小 知 閒 閒 ；

大 言 炎 炎，

小 言 詹 詹。

其 寐 也 魂 交，

其 覺 也 形 開，

與 接 為 搆，

日 以 心 鬭,

縵 者，窖 者，密 者 ；

小 恐 惴 惴，

大 恐 縵 縵。

其 發 若 機 栝，其 司 是 非 之 謂 也。其 留 如 詛 盟，其 守 勝 之 謂 也 。 其 殺 如 秋 冬，以 言 其 日 消 也 ； 其 溺 之 所 為 之，不 可 使 復 之 也 ； 其 厭 也 如 緘，以 言 其 老 洫 也。 近 死 之 心， 莫 使 復 陽 也。喜 怒 哀 樂，慮 嘆 變 慹，姚 佚 啟 態。樂 出 虛 蒸 成 菌。日 夜 相 代 乎 前 而 莫 知 其 所 萌。已 乎!已 乎！旦 暮 得 此 其 所 由 以 生 乎！非 彼 無 我。非 我 無 所 取 是 亦 近 矣。而 不 知 其 所 為 使。若 有 真 宰，而 特 不 得 其 眹 可 行 己 信 而 不 見 其 形。有 情 而 無 形。百 骸 九 竅 六 藏。賅 而 存 焉，吾 誰 與 為 親 ？ 汝 皆 說 之 乎 ？ 其 有 私 焉 。 如 是 皆 有 為 臣 妾 乎 ？ 其 臣 妾 不 足 以 相 治 乎 ？ 其 遞 相 為 君 臣 乎？ 其 有 真 君 存 焉 ？ 如 求 得 其 情 與 不 得，無 益 損 乎 其 真。一 受 其 成 形，不 忘 以 待 盡，與 物 相 刃 相 靡，其 行 盡 如 馳，而 莫 之 能 止。不 亦 悲 乎 ? 終 身 役 役 而 不 見 其 成 功，苶 然 疲 役 而 不 知 其 所 歸，可 不 哀 邪！人 謂 之 不 死

? 奚 益，其 形 化，其 心 與 之 然，可 不 謂 大 哀 乎 ？ 人 之 生 也，固 若 是 芒 乎。其 我 獨 芒， 而 人 亦 有 不 芒 者 乎 ？ 夫 隨 其 成 心 而 師 之，

誰 獨 且 無 師 乎 ？ 奚 必 知 代，而 心 自 取 者 有 之。愚 者 與 有 焉，未 成 乎 心 而 有 是 非。是 今 日 適 越 而 昔 至 也。是 以 無 有 為 有。無 有 為 有，雖 有 神 禹 且 不 能 知。吾 獨 且 奈 何 哉！

B. Tử Kỳ viết: “Phù xuy vạn bất đồng, nhi sử kỳ tự kỷ dã, hàm kỳ tự thủ, nộ giả, kỳ thùy da?

Đại trí hàn hàn.

Tiểu trí nhàn nhàn^9

Đại ngôn viêm viêm,

Tiểu ngôn chiêm chiêm^10

Kỳ mị dã, hồn giao^11.

Kỳ giác dã, hình khai.

Dữ tiếp vi cấu,

Nhật dĩ tâm đấu^12.

Mạn^13 giả, giáo^14 giả, mật^15 giả.

Tiểu khủng chủy chủy.

Đại khủng mạn mạn^16.

Kỳ phát nhược cơ quát, kỳ tư thị phi chi vị dã. Kỳ lưu như trở minh, kỳ thủ thắng chi vị dã. Kỳ sát như thu đông, dĩ ngôn kỳ nhật tiêu dã. Kỳ nịch chi sở vi chi, bất khả sử phục chi dã. Kỳ yếm dã như giam, dĩ ngôn kỳ lão dật dã. Cận tử chi tâm, mạc sử phục dương dã. Hỉ nộ ai lạc lự thán biến nhiệt diêu dật khải thái^17. Nhạc xuất hư chưng thành khuẩn. Nhật dạ tương đại hồ tiền nhi mạc tri kỳ sở manh. Dĩ hồ! Dĩ hồ! Đản mộ đắc thử kỳ sở do dĩ sinh hồ! Phi bỉ vô ngã. Phi ngã vô sở thủ thị diệc cận hĩ. Nhi bất tri kỳ sở vi sử. Nhược hữu chân tể nhi đặc bất đắc kỳ trẫm khả hành dĩ tín nhi bất kiến kỳ hình. Hữu tình nhi vô hình. Bách hài cửu khiếu lục tạng, cai nhi tồn yên. Ngô thùy dữ vi thân? Nhữ giai thuyết chi hồ? Kỳ hữu tư yên. Như thị giai hữu vi thần thiếp hồ? Kỳ thần thiếp bất túc dĩ tương trị hồ? Kỳ đái tương vi quân thần hồ? Kỳ hữu chân quân tồn yên? Như cầu đắc kỳ tình dữ bất đắc, vô ích tổn hồ kỳ chơn. Nhất thụ kỳ thành hình, bất vong dĩ đãi tận, dữ vật tương nhẫn tương mỹ, kỳ hành tận như trì, nhi mạc chi năng chỉ. Bất diệc bi hồ? Chung thân dịch dịch nhi bất kiến kỳ thành công, niết nhiên bì dịch nhi bất tri kỳ sở quy, khả bất ai da? Nhơn vị chi bất tử hề ích, kỳ hình hóa, kỳ tâm dữ chi nhiên, khả bất vị đại ai hồ? Nhơn chi sinh dã, cố nhược thị mang hồ. Kỳ ngã độc mang, nhi nhơn diệc hữu bất mang giả hồ? Phù tùy kỳ thành tâm nhi sư chi, thùy độc thả vô sư hồ? Hề tất tri đại, nhi tâm tự thủ giả hữu chi. Ngu giả dữ hữu yên, vị thành hồ tâm nhi hữu thị phi. Thị kim nhật thích Việt nhi tích chí dã. Thị dĩ vô hữu vi hữu. Vô hữu vi hữu, tuy hữu Thần Võ thả bất năng tri. Ngô độc thả nại hà tai!

CHÚ

1.     Nam Quách Tử Kỳ 南 郭 子 綦.

Chữ 綦 (Cơ) ở đây, phải đọc là Kỳ 其. Nam Quách là thành phía Nam, nhân lấy chỗ ở mà đặt hiệu.

2.     Hư 噓: hơi thổi ra (bằng miệng). Theo phép hô hấp của Đạo gia, thì hít vô bằng mũi*（吸）, thở ra bằng miệng（噓）.

3.     Tháp yên 荅 焉: viết là 嗒。

Tháp yên là hình dáng như kẻ mất hồn（失 意 喪 氣）, bơ phờ, ngơ ngác. Sắc thái của người nhập định tham thiền (extase mystique), xuất thần giải thể

（解 體）.

4.     Ngẫu 耦: Cũng viết là 偶.

Táng kỳ ngẫu: mất bạn. Câu nầy, do câu “ngô táng ngã”（吾 喪 我）phần dưới mà suy ra. Bạn của xác, là hồn. Cho nên thay vì dịch là “mất bạn”, tưởng cần dịch là “mất hồn”.

5.     Nhan Thành Tử Du 顏 成 子 游:

Họ Nhan, tên là Yển 偃, thụy là Thành 成, tự là Tử Du子 游.

6.     Nhi 而: đồng với chữ Nhĩ 爾 (người, mi, anh). Đọc là “nhữ chi vấn” (câu hỏi của anh).

7.     Nữ 女: Ở đây, đọc là nhữ 汝 (anh).

8.     Lại 籟: ống tiêu (gọi là sáo). Địa lại, là sáo đất. Nhơn lại人 籟: sáo người. Tiếng sáo tuy có dài có ngắn, có cao có thấp...tựu trung chỉ do một hơi thở thổi vào ống trúc mà gây ra, tùy lỗ hổng gần xa mà sinh những âm thinh khác biệt và muôn điệu.

9.     Hàn hàn 閑 閑: rộng lớn, bao gồm, trùm lấp（寬）.

Nhàn nhàn 閒 閒: phân tích đến chỗ nhỏ mọn, ưa chỗ tế nhị（好 伺 察）.

10. Viêm viêm 炎 炎: đồng thấy thị phi là một（同 是 非 也）.

Chiêm chiêm 詹 詹: phân biệt việc nhỏ（小 辯 也）.

11. Hồn giao 魂 交: lúc ngủ thì tinh thần hợp nhau làm một, vì không bị ngoại vật làm xao lãng, khi thức, thì bị ngoại cảnh kích động làm cho tinh thần bị xao lãng tán ra ngoài nên nhận thấy chia lìa “vật ngã”, nghĩa là thấy sự chia phân trong vạn sự vạn vật.

12. Cấu 搆: là hợp lại（合 也）.

Tâm đấu 心 鬭: lòng bị tranh chấp giữa vấn đề nội ngoại.

13. Mạn 縵: Lòng rộng rãi（寬 心 也）.

14. Giáo 窖: âm là giáo, có nghĩa là sâu sắc, chỗ sâu thẳm của lòng（深 也 深 心 也）.

15. Mật 密: dè dặt, cẩn thận（謹 也）.

16. Mạn mạn 縵 縵: Nhìn tử như sanh, cả hai là một （齊 生 死 貌）. Chủy chủy 惴 惴: dáng cẩn thận tỉ mỉ, tế tâm, chú ý（小 心 貌）.

Tiểu khủng chủy chủy, đại khủng mạn mạn: dè dặt cái nhỏ, là phân biệt sanh tử, dè dặt cái lớn là xem tử sanh là một.

Chữ 恐 cùng nghĩa với chữ 謹 và có nghĩa là dè dặt, lưu ý đến.

17. Lự 慮: lo nghĩ nhiều (多 思). Thán 嘆 (cũng viết 歎 ): thương xót（多 悲）.

Biến 變: hay phản phúc（多 反 覆）.

Nhiệt 熱: kinh hãi（多 怖）.

Diêu 婔: phù phiếm, khinh phù（輕 泛）.

Dật 伕: phóng túng.

Khải 啟: tình dục mở rộng.

Thái 態: chỉ tánh tình dung mạo do trời phú cho.

DỊCH NGHĨA

TỀ VẬT LUẬN

A. Nam Quách Tử Kỳ ngồi dựa ghế, ngửa mặt hà hơi, bơ phờ như người mất hồn.

Nhan Thành Tử Du đứng hầu trước mặt, thấy vậy, hỏi: “Sao mà hình hài có thể khiến được như cây khô, còn lòng thì có thể khiến được như tro lạnh? Nay người ngồi trên ghế có còn phải là người ngồi trên ghế trước đây nữa không?”

Tử Kỳ nói: “Yển! Câu hỏi của ngươi đâu phải là không đúng! Ta nay đã mất bản ngã rồi, ngươi có biết chăng? Ngươi chỉ nghe tiếng sáo của Người mà chưa nghe tiếng sáo của Đất. Ngươi chỉ nghe tiếng sáo của Đất mà chưa nghe tiếng sáo của Trời.”

Tử Du nói: “Dám hỏi dùng phương chi nói để cho tôi hiểu được?”

Tử Kỳ nói: “Hơi thở của đại khối, gọi là gió. Nó không nổi lên thì thôi. Nó mà nổi lên thì muôn lỗ hổng gào thét lên, riêng ngươi chẳng nghe nó ào ào đó hay sao? Mấy chỗ sâu hõm của núi rừng, những bọng của cây to trăm vòng, như mũi, như miệng, như tai, như xà, như vành, như cối, như ao sâu, như vũng cạn...khi thì rập nhau la lối, nạt nộ, gầm thét, khi lại bỏ giọng rù rì, nỉ non, than thở. Tiếng trước xướng lên, tiếng sau họa lại. Gió hiu hiu thì là tiểu hòa; gió vụt vụt thì là đại hòa. Đến khi gió lặng, thì các khiếu đều êm. Riêng ngươi không thấy cành lá còn rung động đó hay sao?”

Tử Du nói: “Tiếng sáo Đất là tiếng hòa của muôn khiếu.

Tiếng sáo của Người là tiếng hòa của ống trúc. Dám xin hỏi thế nào là tiếng sáo của Trời?”

⸈⸈⸈

B. Tử Kỳ nói: “Kìa như gió thổi khiến muôn tiếng không đồng nhau vang lên, nhưng mà lại khiến cho nó tự ngưng đi, hoặc tự nổi lên, là gì đấy? Biết một cách bao trùm rộng rãi, đó là hạng đại trí; biết một cách chia lìa vụn vặt, đó là hạng tiểu trí. Lời nói tổng hợp thị phi, đó là đại ngôn, lời nói chi ly biện biệt, đó là tiểu ngôn. Khi ngủ thì tinh thần giao nhau (làm một). Khi thức, thì tinh thần bị ly khai (vì chạy theo sự vật bên ngoài). Tiếp lẫn nhau, gọi là “cấu” (hợp nhau làm một); tán mạn ra, gọi là “tâm đấu” (lòng bị chia lìa chống đối nhau). Lòng phải rộng, sâu và dè dặt. Dè dặt cái nhỏ là phân biệt sanh, tử; dè dặt cái lớn là xem sanh tử bằng nhau. Người đời bày cuộc bắn bia mà định thị phi, bày tờ khế ước mà phân thắng bại. Lòng người mãn tranh đấu cho thị phi lần lần hao mòn, bị giết như thu đông giết thảo mộc. Họ đắm đuối trong việc làm đó, không làm sao cho lòng họ phục nguyên lại được. Đè nén như giam nhốt, như đè nén lời nói. [35] Cái lòng gần chết, không sao khiến nó nóng lại được.

Nhưng mà mừng giận, thương vui, phản phúc, kinh sợ, phù phiếm, phóng túng, tình dục mở rộng...đều như tiếng nhạc do chỗ hư không mà phát lên, như đám nấm trong chỗ ẩm ướt mà sanh ra. Ngày và đêm, tiếp nhau mà hiện ra trước mặt, ai biết được đầu mối nó nơi đâu?

Ôi! Ôi! Một sớm một chiều, ai biết được từ đâu mà sanh ra?

Không có đó, không có đây. (Nhưng nếu) không có đây thì biết lấy đâu làm chỗ căn cứ! Lý ấy đâu có xa xôi gì! Nhưng mà không rõ ai xui như thế? Dường như có đấng chân tể, nhưng mà không thấy được dấu vết của đó. Đấng ấy có tình mà không có hình. Trăm xương chín khiếu, sáu tạng, riêng biệt ra thì không thành một thân thể; nên phải có cái “hiệp” nó lại kia mới thành một thân thể được. Thần thiếp riêng biệt ra, không đủ sức trị lẫn nhau nên không thể thành một môn hộ; nên phải có cái “hiệp” nó lại, mới thành một môn hộ, quân thần riêng biệt ra thì không thành một quốc gia, nên phải có cái “hiệp” cả hai lại mới thành một quốc gia. Cái mà “hiệp” đặng làm nên một thân thể, một môn hộ, một quốc gia, “cái đó” không bớt, cũng không thêm cho thân thể, cho môn hộ, cho quốc gia, ta gọi nó là “Tình”. Có kẻ nhận cái “hình” do đó gây ra, không quên cho đến ngày cùng tận của nó, rồi đâm chém nhau, hại lẫn nhau, mà không biết dừng, chẳng cũng đáng buồn sao? Có kẻ trọn đời làm mãi mà không thấy thành công, mệt mỏi mà không biết đâu là chỗ về, cũng chẳng đáng thương xót sao? Người ta bảo như thế mà không chết có ích gì không? Hình nó hóa đi, tâm nó cũng một thế, cũng chẳng đáng xót xa lắm sao?

Đời người mờ mệt, há phải riêng ta mờ mệt, còn kẻ khác không mờ mệt hay sao? Như biết lấy cái Tâm đã thành của mình làm Thầy, thì ai là chẳng có Thầy? Cái Tâm “thành” đã sẵn có, sao còn tìm cái chi nữa mà thế nó? Kẻ ngu cũng có nó. Chưa thành được mà lòng đã có chứa thị phi, thì có khác nào hôm nay sang nước Việt mà đã đến từ hôm trước rồi! Như vậy, tức là lấy cái không có làm cái có. Lấy cái không có làm cái có, thì tuy có Thần Võ cũng không biết được, riêng ta có làm thế nào được!”

⸈⸈⸈

C 夫 言 非 吹 也。言 者 有 言，其 所 言 者 特 未 定 也。果 有 言 邪 ？ 其 未 嘗 有 言 邪 ？ 其 以 為 異 於 鷇 音，亦 有 辯 乎 ？ 其 無 辯 乎 ？ 道 惡 乎 隱 而 有 真 偽 ？ 言 惡 乎 隱 而 有 是 非 ？ 道 惡 乎 往 而 不 存 ？ 言 惡 乎 存 而 不 可 ？

道 隱 於 小 成，言 隱 於 榮 華。故 有 儒 墨 之 是 非，以 是 其 所 非，而 非 其 所 是。欲 是 其 所 非，而 非 其 所 是，則 莫 若 以 明。物 無 非 彼， 物 無非 是。自 彼 則 不 見，自 知 則 知 之。故 曰 彼 出 於 是，是 亦 因 彼。彼 是，方 生 之 說 也。 雖 然，方 生 方 死，方 死 方 生。方 可 方 不 可， 方 不 可 方 可。因 是 因 非，因 非 因 是。

是 以 聖 人 不 由 而 照 之 於 天，亦 因 是 也。 是 亦 彼 也。彼 亦 是 也。彼 亦 一 是 非。此 亦 一 是 非。果 且 有 彼 是 乎 哉 ？ 果 且 無 彼 是 乎 哉 ？ 彼 是 莫 得 其 偶，謂 之 道 樞。樞 始 得 其 環 中，以 應 無 窮。是 亦 一 無 窮，非 亦 一 無 窮 也。故 曰：莫 若 以 明。

以 指 喻 指 之 非 指，不 若 以 非 指 喻 指 之 非 指 也。以 馬 喻 馬 之 非 馬，不 若 以 非 馬 喻 馬 之 非 馬 也。天 地 一 指 也，萬 物 一 馬 也。

可 乎 可，不 可 乎 不 可。道 行 之 而 成，物 謂 之 而 然。惡 乎 然 ？ 然 於 然。惡 乎 不 然 ？ 不 然 於 不 然。物 固 有 所 然，物 固 有 所 可。無 物 不 然，無 物 不 可。故 為 是 舉 莛 與 楹，厲 與 西 施，恢 桅 憰 怪，道 通 為 一。

其 分 也 成 也。其 成 也，毀 也。凡 物 無 成 與 毀，復 通 為 一。唯 達 者 知 通 為 一 . 為 是 不 用 而 寓 諸 庸。庸 也 者，用 也 ； 用 也 者，通 也 ； 通 也 者，得 也。適 得 而 幾 矣。因 是 已。已 而 不 知 其 然，謂 之 道。勞 神 明 為 一 而 不 知 其 同 也，謂 之 朝 三。

何 謂 朝 三 ？ 曰：狙 公 賦 茅，曰：「朝 三 而 暮 四」。眾 狙 皆 怒。曰：「然 則 朝 四 而 暮 三」. 眾 狙 皆 悅。名 實 未 虧，而 喜 怒 為 用， 亦 因 是 也。是 以 聖 人 和 之 以 是 非 ，而 休 乎 天 鈞，是 之 謂 兩 行。

C. Phù ngôn phi xuy dã. Ngôn giả hữu ngôn^1, kỳ sở ngôn giả, đặc vị định dã. Quả hữu ngôn da? Kỳ vị thường hữu ngôn da? Kỳ dĩ vi dị ư khấu âm^2, diệc hữu biện hồ? Kỳ vô biện hồ? Đạo ô hồ ẩn nhi hữu chơn ngụy? Ngôn ô hồ ẩn nhi hữu thị phi^3? Đạo ô hồ vãng nhi bất tồn? Ngôn ô hồ tồn nhi bất khả^4?

Đạo ẩn ư tiểu thành^5; ngôn ẩn ư vinh hoa^6. Cố hữu Nhu Mặc chi thị phi; dĩ thị kỳ sở phi, nhi phi kỳ sở thị. Dục thị kỳ sở phi, nhi phi kỳ sở thị, tắc mạc nhược dĩ minh. Vật vô phi bỉ, vật vô phi thị. Tự bỉ tắc bất kiến tự tri tắc tri chi. Cố viết: Bỉ xuất ư thị, thị diệc nhơn bỉ. Bỉ thị, phương sinh chi thuyết dã. Tuy nhiên, phương sinh phương tử, phương tử phương sinh. Phương khả phương bất khả, phương bất khả phương khả. Nhân thị nhân phi, nhân phi nhân thị.

Thị dĩ Thánh nhân bất do nhi chiếu chi vu thiên, diệc nhân thị dã. Thị diệc bỉ dã. Bỉ diệc thị dã. Bỉ diệc nhất thị phi. Thử diệc nhất thị phi. Quả thả hữu bỉ thị hồ tai? Quả thả vô bỉ thị hồ tai? Bỉ thị, mặc đắc kỳ ngẫu^7 vị chi Đạo Xu^8. Xu thủy đắc kỳ hoàn trung^9, dĩ ứng vô cùng. Thị diệc nhất vô cùng, phi diệc nhất vô cùng dã. Cố viết: Mạc nhược dĩ minh.

Dĩ chỉ dụ chỉ chi phi chỉ, bất nhược dĩ phi chỉ dụ chỉ chi phi chỉ dã. Dĩ mã dụ mã chi phi mã, bất nhược dĩ phi mã dụ mã chi phi mã dã. Thiên địa nhất chỉ dã, vạn vật nhất mã dã.

Khả hồ khả, bất khả hồ bất khả. Đạo hành chi nhi thành, vật vị chi nhi nhiên. Ô hồ nhiên? Nhiên ư nhiên. Ô hồ bất nhiên? Bất nhiên ư bất nhiên. Vật cố hữu sở nhiên, vật cố hữu sở khả. Vô vật bất nhiên, vô vật bất khả. Cố vi thị cử đình dữ dinh, lệ dữ Tây Thi, khôi nguy quyệt quái, Đạo thông vi nhất.

Kỳ phân dã thành dã. Kỳ thành dã, hủy dã. Phàm vật vô thành dữ hủy, phục thông vi nhất. Duy đạt giả tri thông vi nhất. Vi thị bất dụng nhi ngụ chư dung. Dung dã giả, dụng dã; dụng dã giả, thông dã; thông dã giả, đắc^10 dã. Thích đắc nhi cơ^11 hĩ. Nhân thị dĩ^12. Dĩ nhi bất tri kỳ nhiên, vị chi Đạo. Lao thần minh vi nhất nhi bất tri kỳ đồng dã, vị chi triêu tam.

Hà vị triêu tam? Viết: Thư công phú vu^13 viết: triêu tam nhi mộ^14 tứ. Chúng thư giai nộ. Viết: nhiên tắc triêu tứ nhi mộ tam. Chúng thư giai duyệt. Danh thật vị khuy, nhi hỉ nộ vi dụng, diệc nhơn thị dã. Thị dĩ Thánh nhân hòa chi dĩ thị phi, nhi hưu hồ thiên quân^15, thị chi vị lưỡng hành^16.

CHÚ

1.     Ngôn giả hữu ngôn 言 者 有 言

Chữ 言 (ngôn) trước, là lời nói; chữ 言 (ngôn) sau là nói lên một cái gì, tức là có một ý nghĩa.

Có một ý nghĩa, thì dĩ nhiên lời nói đã bị hạn định, vì có hạn định thì nghĩa nó mới rõ ràng. Và như vậy, lời nóikhông thể dùng để nói về Đạo, cái mà không thể nào miêu tả được: Đạo khả đạo, phi thường Đạo 道 可 道 非 常 道.

Chữ xuy 吹 ở đây (trong câu 言 非 吹 也) là cùng một chữ dùng ở đoạn văn trên: “xuy vạn bất đồng” 吹 萬 不 同. Gió thổi (như Đạo) thì không có tiếng, trỗi lên muôn tiếng khác nhau là vì gặp các lỗ hổng lớn nhỏ bất đồng mà sanh ra. Cho nên mới nói: “ngôn phi xuy dã” 言 非 吹 也.

2.     Khấu âm 鷇 音: Tiếng kêu của con chim con vừa nở, ám chỉ lời nói vô nghĩa （言 而 無 義）.

3.     Đạo thì chứa cả chân và ngụy; lời, cũng chứa cả thị phi. Như vậy, trong ngôn từ, nếu nói đến phải là có hàm chứa bên trong cái quấy. Thế thì dựa vào đâu mà biết rằng lời nói nào là thật phải (phải tuyệt đối), lời nói nào là thật quấy (quấy tuyệt đối)（何 所 依 據 而 有 是 非?）. Bởi vậy mới nói: “Đạo sao lại dựa vào chân hay ngụy; lời, sao lại dựa vào thị với phi”（道 惡 乎 隱 而 有 真 僞，言 惡 乎 隱 而 有 是 非）.

4.     Đạo ô hồ vãng nhi bất tồn 道 惡 乎 往 而 不 存 (Đạo sao qua mà không còn).

Qua mà không còn, là chỉ về cái biến động của Đạo rất mau lẹ, trong một cái chớp là đã biến mất không còn như trước nữa. Hạn chế Đạo vào một ngôn từ “tịnh” và “bất biến” không thể được, vì vậy, Đạo không thể dùng lời mà nói được. Cho nên mới nói “ngôn ô hồ tồn nhi bất khả” 言 惡 乎 存 而 不 可.”Bất khả” 不 可 là không nói được (bất khả đạo 不 可 道). Lời hạn định biến thành một lẽ “tịnh”, một cái gì không biến được nữa, trong khi Đạo biến không ngừng.

5.     Đạo ẩn ư, tiểu thành 道 隱 於，小 成:

Chữ “ẩn” 隱 đây, có nghĩa là “dựa vào” (依 據).”Tiểu thành” 小 成, là sự vật chưa được đầy đủ (未 得 其 全), như nhân, nghĩa...v. v...

Câu nầy muốn nói: “Chân ngụy thì dựa vào chỗ chưa đầy đủ mà khởi phát”. Nếu sự vật mà đầy đủ, thì sao có sanh ra chân ngụy? Có chân có ngụy thì chỉ thấy được có một phần chân lý mà thôi.

6.     Ngôn ẩn ư vinh hoa 言 隱 於 榮 華:

“Vinh hoa” 榮 華 tức là lời nói hoa mỹ, phù phiếm và biện biệt của nhị nguyên không thể dùng để miêu tả được chân lý. Lời nói “bất toàn” của giới nhị nguyên, không sao dùng được để bàn đến Đạo. Cho nên mới nói: “Lời nói là dựa vào thị phi mà khởi”（是 非 依 據 榮 華 而 起）. So sánh với câu: “Mỹ ngôn bất tín; tín ngôn bất mỹ”（美 言 不 信，信 言 不 美）của Lão Tử.

7.     Ngẫu 偶: là chỗ đối đãi của nó, như âm thì dương là “ngẫu” của nó, dương thì âm là “ngẫu” của nó.

8.     Xu 樞: nơi cốt yếu.

9.     Hoàn trung 環 中:

Hoàn 環: thị và phi “phản phúc”, thị do phi mà có, phi do thị mà sanh, thị biến ra phi, phi biến ra thị...tiếp nối nhau, tìm kiếm nhau không biết đâu là cùng, như trên một cái vòng tròn, cho nên mới gọi là “hoàn” 環 (vòng tròn).”Hoàn trung” là trung tâm của cái vòng tròn, cũng để ám chỉ luật Thiên quân 天 鈞.

10. Đắc 得: là “tự đắc” 自 得 nghĩa là tự mình nắm được cái Đạo và ung dung hạnh phúc, không cần gì đến ngoại vật nữa.

11. Cơ 幾: là đã đến được tới chỗ cùng lý（盡 理 也）.

12. Nhân thị dĩ 因 是 已: là nói kẻ đạt Đạo, vô vi, vô tâm, cho nên nhân chỗ thị phi mà vượt lên, không còn thấy có thị phi nữa.

13. Chữ 茅, tức là chữ Vu 芋 (khoai lang), theo Tư Mã 司 馬.

14. Chữ 莫 ở đây đọc là mộ 暮: 2 chữ nầy dùng lẫn nhau, như chữ 知 và 智 vậy.

15. Thiên Quân 天 鈞: Chữ “quân” 鈞 cũng viết là 均.

Theo Thích Văn 釋 文, thì chữ 鈞 gốc là chữ 均.

Thôi Tuyển, thì nói: 鈞 陶 鈞 也。Quân 鈞 là cái bánh xe xoay tròn để người thợ bắt đồ sành. Lại có chỗ viết là 均 là có ý nói về sự quân bình, vòng bán kính của bánh xe bao giờ cũng bằng nhau, luôn luôn quân bình. Cũng gọi là Thiên Nghê 天 倪 (Ngụ Ngôn 寓 言).

Ở thiên Thiên Địa 天 地 viết: “Thiên Địa tuy đại, kỳ hóa quân dã” 天地雖 大，其化均也。 (Trời Đất tuy lớn mà sự biến hóa đều quân bình cả). Đó là ông giải cái nghĩa của Thiên Quân 天 均 và đây là yếu chỉ của toàn thiên Tề Vật.

16. Lưỡng hành 兩 行: không lìa khỏi thị phi mà lại được đến chỗ không có thị phi (不 離 是 非 而 得 無 是 非).

So sánh câu “tri vong thị phi” 知 忘 是 非 của Trang Tử: “vong thị phi” đâu phải là không biết (tri 知) thị phi, mà thật ra, là vượt lên trên thị phi, sau khi thật biết rõ thế nào là thị phi.

Bậc đạt Đạo không phải là người không phân biệt thị phi (như kẻ ngu) mà là kẻ đã rành lẽ thị phi, nhưng đã vượt lên cả thị phi để mà điều khiển nó. Cũng như Đạo gồm cả âm dương và vượt lên cả âm dương để điều khiển cả âm dương. Cho nên mới nói “Thánh nhân hòa chi dĩ thị phi, nhi hưu hồ Thiên Quân”（聖 人 和 之 以 是 非，而 休 乎 天 鈞）.

Daisetz T. Suzuki nói rằng: “Đây là một thứ nghịch thuyết về triết học sâu sắc nhất: “biện bất biện, và bất biện biện. . .”. D. T. Suzuki nói đây là nói về thuyết Bát nhã bình đẳng của Phật giáo, nhưng nó cũng đồng một nghĩa với thuyết Tề Vật của Trang Tử.

DỊCH NGHĨA

C. Lời, không phải như gió thổi: Lời phải có nói lên một cái gì. Nếu chỗ nói của nó mà chưa định, thì lời nói ấy quả đã có nói không, hay là chưa có nói gì cả? Lời nói chưa định ấy, khác nào tiếng chim con: chưa có biết biện biệt hay không biện biệt? Đạo, sao dựa vào chân hay ngụy; lời, sao dựa vào thị hay phi? Đạo, sao qua mà không còn; lời, sao còn mà chẳng nói được? Đạo ẩn trong tiểu thành; lời, ẩn nơi vinh hoa. Bởi vậy mới có cái phải, quấy của Nhu Mặc. Nhu Mặc thì lấy phải làm quấy, lấy quấy làm phải. (Nhưng) nếu muốn thấy được cái phải trong cái quấy, cái quấy trong cái phải, thì không gì bằng dùng đến ánh sáng (của Đạo). Vật, không vật nào là không phải “đó”; không vật nào là không phải “đây”[36]. Lấy chỗ nhận thấy của người mà thấy, thì không thấy; lấy chỗ biết của mình mà biết, thì mới biết. Nên mới có nói rằng: “Đó”, do “đây” mà ra; “đây”, nhân “đó” mà có.”Đó Đây”, ấy là thuốc của “phương sinh”. Nên mới có nói sống, nói chết, nói chết, nói sống, nói được, nói không được, nói không được, nói được. Nhân có phải, nhân có quấy; nhân có quấy, nhân có phải (mà cãi nhau).

Thánh nhân thì không căn cứ vào phải quấy, mà căn cứ vào khiếu biết tự nhiên của mình để hiểu mọi vật. Và cũng do “Đây” trước.”Đây”, cũng là “Đó”; mà “Đó” cũng là “Đây”.”Đó” cũng có một lẽ phải quấy của “đó”; mà “Đây” cũng có một cái lẽ phải quấy của “đây”. Quả có “đó đây” chăng? Quả chẳng có “đó đây” chăng? “Đó” và “Đây” mà không gặp chỗ lứa đôi (đối đãi) của nó, thì gọi là Cốt Đạo (Đạo Xu). Cốt ấy khởi đầu nơi trung tâm của cái vòng tròn (hoàn trung), và căn cứ vào đó để mà ứng đối vô cùng (với thị phi). Phải, cũng là một cái lẽ vô cùng. Quấy, cũng là một cái lẽ vô cùng[37]. Bởi vậy mới nói: đâu bằng dùng lấy ánh sáng của Đạo.

Lấy ngón tay mà thí dụ rằng ngón tay không phải là ngón tay, sao bằng lấy cái không phải là ngón tay để mà thí dụ rằng ngón tay không phải là ngón tay.

Lấy con ngựa mà thí dụ rằng con ngựa không phải là con ngựa, sao bằng lấy cái không phải là con ngựa để mà thí dụ rằng con ngựa không phải là con ngựa. Trời Đất khác nào ngón tay nói trên. Vạn vật khác nào con ngựa nói trên.

Được là được. Không được là không được. Con đường có đi mới thành đường đi, vật có gọi được tên mới thành là vật. Sao là phải vậy? Phải vậy là vì phải vậy. Sao là không phải vậy? Không phải vậy, là vì không phải vậy. Vật, có chỗ là phải vậy. Vật, có chỗ là được vậy. Không vật nào là không phải vậy; không vật nào là không được vậy. Cho nên mới có so sánh cọng cỏ với cột trụ, một người đàn bà xấu xí với Tây Thi; khoan đại, kỳ biến, gian trá, quái dị, thảy đều là một.

Có phân “nó” ra thì “nó” mới “thành”. Có “thành” thì mới có “hoại”. Phàm vật mà không “thành”, nên không “hoại” thì mới có thể “trở về” mà cùng thông với lẽ Một (của Đạo). Chỉ có bậc đạt Đạo mới thông hiểu được lẽ Một ấy mà thôi: Họ dùng đỡ cái dung mạo (bên ngoài) để hòa với mọi người.”Dung”, tức là “dụng”; “dụng”, tức là “thông”. Mà “thông”, tức là “đắc” vậy. Vui trong chỗ “đắc” ấy, ít ai được. Nhân tới đó mà “thôi đi”.”Thôi đi”, mà cũng không cần phải biết vì sao mà phải vậy, thì gọi là Đạo. Lao nhọc thần minh vì chấp nhất (trong một cái Phải hay cái Quấy nào) mà không biết rằng thảy đều đồng nhau. Nên mới gọi là “sớm ba”.

Sao gọi là “sớm ba”? Có lão nuôi khỉ, phát khoai cho khỉ, nói: “Sớm ba, mà chiều bốn”! Khỉ đều giận. Lão lại nói: “Thôi, sớm bốn mà chiều ba”! Khỉ đều mừng. Số cho không thay đổi, danh và thực không thiếu, vậy mà, cái dụng ý của nó lại có mừng có giận. Bởi vậy, bậc Thánh nhân, vì sự hòa mà phải nói đến thị hay phi, rồi đứng yên ở cốt trục của “bánh xe Trời” (thiên quân): đó gọi là “lưỡng hành”.

⸈⸈⸈

D. 古 之 人，其 知 有 所 至 矣。

惡 乎 至 ？ 有 以 為 未 始 有 物 者至 矣，盡 矣， 不 可 以 加 矣。其 次 以 為 有 物 矣，而 未 始 有 封 也。其 次 以 為 有 封 焉，而 未 始 有 是 非 也。是 非 之 彰 也，道 之 所 以 虧 也。道 之 所 以 虧，愛 之 所 以 成。果 且 有 成 與 虧 乎 哉 ？ 果 且 無 成 與 虧 乎 哉 ？ 有 成 有 虧，故 昭 氏 之 鼓 琴 也，無 成 與 虧，故 昭 氏 之 不 鼓 琴 也。昭 文 之 鼓 琴 也，師 曠 之 枝 策 也，惠 子 之 據 梧 也，三 子 之 知 幾 乎 ？皆 其 盛 者 也，故 載 之 未 年。唯 其 好 之 也，以 異 於 彼，其 好 之 也。 欲 以 明 之。彼 非 所 明 而 明 之，故 以 堅 白 之 昧 終，而 其 子 又 以 文 之 綸 終，終 身 無 成。若 是 而 可 謂 成 乎 ？ 雖 我 亦 成 也。若 是 而 不 可 謂 成 乎 ？ 物 與 我 無 成 也。是 故 滑 疑 之 耀， 聖 人 之 所 圖 也。為 是 不 用，而 寓 諸 庸，此 之 謂 以 明。

D. Cổ chi nhơn, kỳ tri hữu sở chí^1 hĩ.

Ô hồ chí? Hữu dĩ vi vị thủy hữu vật giả chí hĩ, tận hĩ, bất khả dĩ gia hĩ. Kỳ thứ dĩ vi hữu vật hĩ, nhi vị thủy hữu phong^2 dã. Kỳ thứ dĩ vi hữu phong yên, nhi vị thủy hữu thị phi dã. Thị phi chi chương dã, Đạo chi sở dĩ khuy dã. Đạo chi sở dĩ khuy, ái chi sở dĩ thành^3. Quả thả hữu thành dữ khuy hồ tai? Quả thả vô thành dữ khuy hồ tai? Hữu thành dữ khuy, cố Chiêu thị^4 chi cổ cầm dã. Vô thành dữ khuy, cố Chiêu thị chi bất cổ cầm dã. Chiêu văn chi cổ cầm dã, Sư Khoáng^5 chi chi sách dã, Huệ Tử^6 chi cứ ngộ dã, tam tử chi tri cơ hồ? Giai kỳ thạnh giả dã, cố tải chi mạt niên. Duy kỳ háo chi dã, dĩ dị ư bỉ; kỳ háo chi dã, dục dĩ minh chi, bỉ phi sở minh nhi minh chi. Cố dĩ kiên bạch^7 chi muội chung, nhi kỳ tử hựu dĩ văn chi luân chung, chung thân vô thành. Nhược thị nhi khả vị thành hồ? Tuy ngã diệc thành dã. Nhược thị nhi bất khả vị thành hồ? Vật dữ ngã vô thành dã. Thị cố hoạt nghi chi diệu^8, Thánh nhơn chi sở đồ dã. Vi thị bất dụng, nhi ngụ chư dung^9, thử chi vị dĩ minh^10.

CHÚ

1.     Chí 至: đến nơi, đến chốn (cùng tận).

2.     Phong 封: có cảnh giới. Tuy thấy là có cảnh giới, nhưng chưa bị phân đây đó（無 彼 此 之 分）.

3.     Đạo, thì gồm cả thị phi và vượt lên trên cả thị với phi. Nếu lại chia phân thị phi thì Đạo như giảm bớt (khuy 虧). Nhân thế người ta mới bày ra nhân, nghĩa, lễ...tức là “ái” nghĩa là lòng nhân ái (yêu thương) để hòa hợp lại những gì đã bị chia phân. Lão Tử cũng nói: “Đại Đạo phế, hữu nhân nghĩa. . .”. Theo Trang Tử, cũng như Lão Tử, đó là công việc miễn cưỡng giả tạo: không bao giờ nối lại vật ngã (hay nhĩ ngã) một khi đã bị chia phân. Cho nên mới nói: “Đạo chi sở dĩ khuy, ái chi sở dĩ thành”（道 之 所 以 虧，愛 之 所 以 成。）.

4.     Chiêu thị 昭 氏: tức là Chiêu Văn 昭 文, tên người xưa đờn cầm rất giỏi（古 之 善 鼓 琴 者）.

Dùng âm nhạc (lễ) để hòa lại những âm thinh đã bị chia phân, đó là dụng ý của Trang Tử trong thiên Tề Vật khi ông bàn đến “nhơn lại”（人 籟）.

5.     Sư Khoáng 師 曠: một nhạc công đời xưa, rất sành âm luật.

6.     Huệ Tử 惠 子: một tay sành biện luận. Có nhà bình luận cho rằng Trang Tử ở đây khi nói đến Chiêu Văn, là muốn ám chỉ Hoàng đế; Sư Khoáng, ám chỉ Nghiêu Thuấn, và Huệ Tử, ám chỉ Khổng Tử.

7.     Kiên bạch 堅 白: tức là nói về biện thuyết “kiên bạch”（堅 白）và “bạch mã”（白 馬）của Công Tôn Long (đời Chiến Quốc), một thứ ngụy biện mà rốt cuộc mọi người không ai hiểu gì được cả.

8.     Hoạt nghi chi diệu（滑 疑 之 耀）: Ánh sáng mập mờ. Trang tử muốn ám chỉ Đạo, bao gồm thị phi, không thiên hẳn bên thị hay bên phi: có âm mà cũng có dương, có dương mà cũng có âm (âm trung chi dương; dương trung chi âm), tức là cái nhãn quang của người nhận thấy cả thảy các cặp mâu thuẫn trên đời đều là một cả.

9.     Dung 庸: “Ngụ chư dung” 寓 諸 庸, tức là dựa theo cái lý thông thường của người đời. Xem lại đoạn trên: thuyết “triêu tam, mộ tứ” của người nuôi khỉ. Bậc thánh trí đối với mình thì dùng cái sáng mập mờ (hoạt nghi chi diệu滑 疑 之 耀) tức là cái ánh sáng của Đạo mà đối xử; nhưng đối với đời, thì lại khác, lấy cái lý thông thường của mọi người mà đối xử, khi thì bàn đến thị, khi thì luận đến phi để mà hòa với mọi người, rồi “đứng yên ở cốt trục của bánh xe Trời (thiên quân) đó gọi là lưỡng hành”（聖 人 和 之 以 是 非 而 休 乎 天 鈞 是 之 謂 兩行。）.”Ngụ chư dung”（寓 諸 庸）, tức cùng một ý với “triêu tam nhi mộ tứ” vậy.

10. Minh 明: “Dĩ minh” 以 明, tức là lấy cái ánh sáng phân biệt thị phi của người đời để mà xử sự với người đời.

DỊCH NGHĨA

D. Người xưa, cái biết của họ có chỗ cùng cực. Sao gọi là cùng cực? Có kẻ cho rằng thuở ban đầu chưa hề có vật gì cả, đó là một chủ trương cực đoan cùng tận, không thể còn nói gì thêm được nữa. Có kẻ thì cho rằng đã có vật rồi, nhưng vật ấy chưa từng chia phân. Lại cũng có kẻ cho rằng đã có vật rồi, nhưng vật ấy lại đã có chia phân. Thị phi mà bị chia phân rõ rệt ra rồi, thì Đạo mới có chỗ khuyết. Đạo mà có chỗ “khuyết” (vì không đủ) mới có tạo thành ra chữ “ái” (để mà hòa hợp lại). Quả có “khuyết” có “ái” chăng? Quả không có “khuyết”, không có “ái” chăng? Bởi thấy có “khuyết” có “ái”, họ Chiêu mới khảy cầm. Không có “khuyết” có “ái” thì họ Chiêu có khảy cầm làm chi?

Có Chiêu Văn khảy cầm, Sư Khoáng mới lập luật định ngũ âm, Huệ Tử mới giảng âm luật. Chỗ biết của ba người nầy có là bao mà thiên hạ đều hoan nghênh cho đến đời cuối cùng nầy mà luật ấy hãy còn thạnh hành? Chỗ ưa thích của họ đâu có giống với chỗ ưa thích của chúng nhơn. Muốn đem cái chỗ không sáng của mình mà soi sáng kẻ khác, nên suốt đời cam chịu tối tăm vì câu chuyện “kiên bạch”. Họ thử đem ngón đờn hay của họ mà truyền dạy cho con họ, trọn đời biết có truyền dạy được không! Nếu mà họ truyền dạy được, thì ta đây cũng truyền dạy được. Bằng họ truyền dạy không đặng thì ta đây cũng truyền dạy không được. Cho nên chỗ mà bậc Thánh nhân mong mỏi là được ở trong cái ánh sáng mập mờ (của cái nhìn tổng quát hỗn hợp), không dùng phép tắc của ai cả, chỉ dùng cái lý thông thường của mọi người để xử sự với đời. Đó gọi là mượn lấy ánh sáng của người vậy.

⸈⸈⸈

Đ. 今 且 有 言 於 此，不 知 其 與 是 類 乎，其 與 是 不 類 乎 ？ 類 與 不 類，相 與 為 類，則 與 彼 無 以 異 矣。雖 然，請 嘗 言 之。有 始 也 者， 有 未 始 有 始 也 者，有 未 始 有 夫 未 始 有 始 也 者。有 有 也 者，有 無 也 者，有 未 始 有 無 也 者，有 未 始 有夫 未 始 有 無 也 者。俄 而 有 無 矣，而 未 知 有 無 之 果 孰 有 孰 無 也。今 我 則 已 有 謂 矣，而 未 知 吾 所 謂 之，其 果 有 謂 乎，其 果 有 無 謂 乎 ？

天 下 莫 大 於 秋 豪 之 末，而 大 山 為 小。莫 壽 於 殤 子，而 彭 祖 為 夭。

天 地 與 我 並 生，而 萬 物 與 我 為 一。既 已 為 一 矣，且 得 有 言 乎 ？ 既 已 謂 之 一 矣，且 得 無 言 乎 ？ 一 與 言 為 二，二 與 一 為 三。自 此 以 往，巧 歷 不 能 得，而 況 其 凡 乎 ？ 故 自 無 適 有，以 至 於 三，而 況 自 有 適 有 乎 ？ 無 適 焉，因 是 已。

夫 道 未 始 有 封，言 未 始 有 常。為 是 而 有 畛 也。請 言 其 畛 : 有 左 有 右，有 倫 有 義，有 分 有 辯，有 競 有 爭，此 之 謂 八 德，六 合 之 外，聖 人 存 而 不 論。六 合 之 內，聖 人 論 而 不 議。春 秋 經 世 先 王 之 志，聖 人 議 而 不 辯。 故 分 也 者，有 不 分 也，辯 也 者，有 不 辯 也。

曰：何 也 ？ 聖 人 懷 之，眾 人 辯 之。以 相 示 也。故 曰：辯 也 者 有 不 見 也。夫 大 道 不 稱， 大 辯 不 言，大 仁 不 仁，大 廉 不 嗛，大 勇 不 忮。道 昭 而 不 道，言 辯 而 不 及，仁 常 而 不 成，廉 清 而 不 信，勇 忮 而 不 成，五 者 圓 而 幾 向 方 矣。故 知 止 其 所 不 知，至 矣。孰 知 不 言 之 辯，不 道 之 道 ？ 若 有 能 知，此 之 謂 天 府。注 焉 而 不 滿，酌 焉 而 不 竭，而 不 知 其 所 由 來，此 之 謂 葆 光。

故 昔 者 堯 問 於 舜 曰：「我 欲 代 宗，膾，胥 敖，南 面 而 不 釋 然，其 故 何 也 ？」 舜 曰：「 夫 三 子 者，猶 存 乎，蓬 艾 之 間。若 不 釋 然 何 哉 ？ 昔 者 十 日 並 出，萬 物 皆 照，而 況 德 之 進 乎 日 者 乎！」

Đ. Kim thả hữu ngôn ư “thử”, bất tri kỳ dữ “thị”1loại hồ, kỳ dữ thị bất loại hồ? Loại dữ bất loại, tương dữ vi loại, tắc dữ bỉ vô dĩ dị hĩ. Tuy nhiên, thỉnh thường ngôn chi: “hữu thủy” dã giả, “hữu vị thủy hữu thủy” dã giả, “hữu vị thủy hữu phù vị thủy hữu thủy” dã giả.”Hữu hữu” dã giả, “hữu vô” dã giả, “hữu vị thủy hữu vô” dã giả, “hữu vị thủy hữu phù vị thủy hữu vô” dã giả^2. Nga nhi hữu vô hĩ, nhi vị tri hữu vô chi quả, thục hữu thục vô dã? Kim ngã tắc dĩ hữu vị hĩ, nhi vị tri ngô sở vị chi, kỳ quả hữu vị hồ, kỳ quả hữu vô vị hồ?

Thiên hạ mạc đại ư thu hào chi mạt, nhi đại sơn vi tiểu. Mạc thọ ư thương tử nhi Bành tổ vi yểu.

Thiên địa dữ ngã tịnh sanh, nhi vạn vật dữ ngã vi nhất. Ký dĩ vi nhất hĩ, thả đắc hữu ngôn hồ? Ký dĩ vị chi nhất hĩ, thả đắc vô ngôn hồ? Nhất dữ ngôn vi nhị, nhị dữ nhất vi tam^3. Tự thử dĩ vãng, xảo lịch bất năng đắc nhi huống kỳ phàm hồ? Cố tự vô thích hữu, dĩ chí ư tam, nhi huống tự hữu thích hữu hồ? Vô thích yên, nhân thị^4 dĩ.

Phù Đạo vị thủy hữu phong^5, ngôn vị thủy hữu thường^6. Vi thị nhi hữu chân^7 dã. Thỉnh ngôn kỳ chân: Hữu tả hữu hữu, hữu luân hữu nghĩa, hữu phân hữu biện, hữu cạnh hữu tranh, thử chi vị bát đức, lục hạp chi ngoại^8, Thánh nhơn tồn nhi bất luận. Lục hạp chi nội, Thánh nhơn luận nhi bất nghị. Xuân thu kinh thế tiên vương chi chí, Thánh nhơn nghị nhi bất biện^9. Cố phân dã giả, hữu bất phân dã, biện dã giả, hữu bất biện dã^10. Viết: Hà dã? Thánh nhơn hoài chi, chúng nhơn biện chi. Dĩ tương thị dã. Cố viết: Biện dã giả, hữu bất kiến dã^11. Phù đại Đạo bất xưng, đại biện bất ngôn, đại nhân bất nhân, đại liêm bất khiêm, đại dũng bất kỵ. Đạo chiêu nhi bất Đạo^12, ngôn biện nhi bất cập^13, nhân thường nhi bất thành, liêm thanh nhi bất tín, dũng kỵ nhi bất thành, ngũ giả viên nhi cơ hướng phương hĩ. Cố tri chỉ kỳ sở, bất tri, chí hĩ^14. Thục tri bất ngôn chi biện, bất Đạo chi đạo? Nhược hữu năng tri, thử chi vị thiên phủ, chú yên nhi bất mãn, chước yên nhi bất kiệt, nhi bất tri kỳ sở do lai, thử chi vị bảo quang^15.

Cố tích giả Nghiêu vấn ư Thuấn viết: ngã dục phạt Tông, Khoái, Tự Ngao; nam diện nhi bất thích nhiên, kỳ cố hà dã? Thuấn viết: Phù tam tử giả, du tồn hồ, bồng ngải chi gian? Nhược bất thích nhiên, hà tai? Tích giả thập nhật tịnh xuất, vạn vật giai chiếu nhi huống đức chi tiến hồ nhật giả hồ!

CHÚ

1.     Thử 此 và Thị 是: có nghĩa là “đó” và “đây”, nghĩa là “vật” 物 và “ngã” 我.

2.     Hữu thủy 有 始: nguồn gốc của cái “hữu” (có): Origine de l’Être. Hữu vị thủy hữu thủy 有 未 始 有 始: cái “hữu” không nguồn gốc: l’Être sans origine.

Hữu vị thủy hữu phù vị thủy hữu thủy 有 未 始 有 夫 未 始 有 始: nguồn gốc của cái “hữu” không nguồn gốc: Origine de l’Être sans origine.

Hữu hữu 有 有: cái Có (hữu): l’Être.

Hữu vô 有 無: cái Không (vô): le Néant (Non-Être). Hữu vị thủy hữu vô 有 未 始 有 無: cái “Có” có trước cái “Không” (l’Être avant le Néant).

Hữu vị thủy hữu phù vị thủy hữu vô 有 未 始 有 夫 未 始 有 無: cái “Không” có trước cái “Có” (le Néant avant l’Être).

3.     Nhất dữ ngôn vi nhị 一 與 言 為 二: “Một” và “lời” là “hai việc khác nhau”: Đạo không thể còn dùng được lời nói mà miêu tả được. Tức là cùng một ý với Lão Tử khi ông nói: “Đạo khả đạo phi thường đạo. . .” và “tri giả bất ngôn, ngôn giả bất tri”. Nhị dữ nhất vi Tam 二 與 一 為 三:

Nhị 二: ám chỉ âm dương tương đối; một 一: ám chỉ Đạo. Cùng nghĩa với câu này của Lão Tử: Nhất sanh nhị, nhị sanh tam, tam sanh vạn vật（一 生 二， 二 生 三，三 生 萬 物）. Nhất, là Đạo tịnh; Tam, là Đạo động, Đạo sinh sinh hóa hóa, tức là số một (Đạo) cộng với số hai (âm dương). Cho nên mới nói tới số ba là trở về số một.

Thánh nhân thì biết “trở về” với số một; chúng nhân thì chạy mãi đi ra và lưu tán vô cùng.

4.     Thị 是: Thị, là “đây”, là ám chỉ cái hiện tại tuyệt đối, bao gồm cả thời gian. Nhận thấy Đạo một rồi, thì không còn thấy Thời gian chia phân làm ba giai đoạn giả tạo là quá khứ, hiện tại và vị lai nữa, mà thấy, bất cứ ở vào lúc nào, một cái hiện tại vô thủy vô chung.

5.     Phong 封: là khu vực, là chia ranh. Đạo không hề có chia phân thành từng khu vực hạn định của một cái thị hay phi, của một cái âm hay dương.

6.     Thường 常: định thức 定 式. Lời dùng để bàn về lẽ Đạo cũng không thể hạn định theo một định thức nào, là vì như thế dễ bị hạn chế trong một cái thị hay phi mà thành mất Đạo.

7.     Vi thị 為 是: cũng như nói thị phi sanh ra（是 非 既 生 也）.

Chân 畛: chia thành từng khu vực.

8.     Lục hạp chi ngoại 六 合 之 外: nói về bên ngoài tánh và phận của vạn vật.

Lục hạp chi nội 六 合 之 内: nói về bên trong tánh và phận của vạn vật.

9.     Biện 辯: phân biệt thị phi mà để bình phẩm theo một chiều nào.

10. Phân dã giả, hữu bất phân dã 分 也 者，有 不 分 也: Phân, là phân biệt thị phi; bất phân, là không thiên hẳn bên nào, mà chỉ gìn giữ thế quân bình của thị hay phi.

Biện dã giả, hữu bất biện dã 辯 也 者，有 不 辨 也: Biện 辯 đây là biện bác (tranh luận). Tranh luận, là có phân thị phi; nhưng tranh luận mà không tranh luận, là tranh luận để làm sáng tỏ lập trường của mình chứ không phải để tranh phần phải cho mình. Người đạt Đạo không bao giờ tranh luận để thuyết phục ai, hay dẫn dụ ai theo mình cả, vì theo Trang Tử người hiểu Đạo không bắt chước ai cả mà trở về sống cái sống của mình, sống yên với cái mà Tạo hóa đã an bài, không đèo bòng ham muốn cái ngoài tánh phận của mình.

11. Biện dã giả, hữu bất kiến dã 辯 也 者，有 不 見 也: Biện là phân biệt thị phi để mà biện luận biện bác, vì vậy không thể nhận thấy được Đạo tuyệt đối là cái lẽ gồm nắm bao trùm và vượt lên trên thị phi, thiện ác. Nên mới nói: “Hay biện phân, thì có chỗ không thấy rõ được”, vì chỉ thấy có một bề: bề mặt hay bề trái của sự thật mà thôi.

12. Đạo chiêu nhi bất Đạo 道 昭 而 不 道: Đạo mà chói sáng, nghĩa là rõ ràng, thì là Đạo theo hẳn một bên nào rồi, thị hay phi. Cho nên Đạo mà như thế, không phải Đạo. Đạo, dường như mịt mờ, nửa tối nửa sáng, lẫn lộn âm dương, thị phi. Trang Tử đã dùng trước đây danh từ như“hoạt nghi chi diệu”（滑 疑 之 耀）và tiếp sau đây danh từ “bảo quang”（葆 光） để ám chỉ Đạo. So sánh câu nầy của Lão Tử: “Tục nhơn chiêu chiêu; ngã độc hôn hôn”（俗 人 昭 昭， 我 獨 昏 昏） (Chương 20, Đạo Đức Kinh).

13. Ngôn biện nhi bất cập 言 辯 而 不 及: Cùng một ý với câu trên “Đạo chiêu nhi bất Đạo” 道 昭 而 不 道. Biện 辯 đây là phân biệt thị phi. Bất cập 不 及, là không đầy đủ, còn thiếu thốn, vì hễ nói thị thì lại còn thiếu phi, chỉ nói có cái bề mặt mà không nói đến bề trái của một sự vật nào, cho nên mới nói “lời mà rõ ràng thì không tới chốn”.

14. Tri chỉ kỳ sở bất tri 知 此 其 所 不 知: Tức là biết dừng lại chỗ mà lý trí và lời nói không làm sao hiểu và nói được, đó mới thật khôn ngoan, thượng trí. Dừng lại, là không đi đâu nữa, ở lại đó. So sánh với câu: “Tri bất tri, thượng”（知 不 知 ，上）của Lão Tử (Chương 71).”

15. Chí hĩ” 至 矣 là đã đến nơi đến chốn, tức là đã đến chỗ cùng cực của sự hiểu biết vậy.

16. Bảo quang 葆 光: che đậy ánh sáng. Lại cũng có người cho rằng “bảo quang” có nghĩa là “như có như không”（若 有 若 無）. Thì cũng cùng một nghĩa như “che đậy ánh sáng”.

17. So sánh câu “Bất ngôn chi biện”（不 言 之 辯）với câu “Bất ngôn chi giáo”（不 言 之 教）và “Thiện giả bất biện; biện giả bất thiện”（善 者 不 辨，辯 者 不 善） (Chương 51) của Lão Tử.

DỊCH NGHĨA

Đ. Ví như nay có người hỏi rằng: không rõ chữ “đó” có giống với chữ “đây” chăng; hay không giống với chữ “đây” chăng? Giống và không giống, hay cùng là một giống với nhau, thì là bên này không có gì khác với bên kia nữa. Tuy vậy, còn có nhiều danh từ thông thường mà ý nghĩa tương phản, ta cũng cho nó giống nhau được nữa chăng? Như những danh từ sau đây: “hữu thủy”, “hữu vị thủy hữu thủy”, “hữu vị thủy hữu phù vị thủy”, “hữu hữu”, “hữu vô”, “hữu vị thủy hữu vô”, “hữu vị thủy hữu phù vị thủy hữu vô”. Thoạt trông qua mà “có” là đã “không” rồi, nhưng cũng chưa rõ là “có” hay “không”? Và quả có cái gì là “có”, có cái gì là “không” hay chăng? Nay thì ta cũng đã có nói rồi, nhưng chưa biết rõ điều ta nói đó quả đã “có nói” không, hay “chưa có nói” không?

Dưới trời không có gì lớn bằng cọng lông mùa thu, mà không có gì nhỏ bằng núi Thái; không có gì thọ bằng đứa bé chểt yểu, mà không có gì yểu bằng ông Bành Tổ.

Trời Đất cùng Ta đồng sinh, và vạn vật cùng ta là một. Đã là một rồi, thì nói ra có được không? Đã gọi là một rồi, thì không nói ra có được không? Một và lời là hai. Hai với một là ba. Từ ba trở lại một, bậc gọi là xảo lịch còn không hiểu được thay, huống chi là kẻ tầm thường! Cho nên, từ chỗ “không” mà sang chỗ “có”, còn phải đến số ba, huống chi từ chỗ “có” mà sang chỗ “có”? Không phải sang qua đâu cả, chỉ nên theo chỗ “có” đây là đủ.

Vả, Đạo chưa hề có khu vực; lời nói chưa hề có định thức. Có cho đây là Thị, thì mới có sự chia phân Thị với Phi thành từng khu vực. Vậy, xin bàn về khu vực ấy: có mặt, có trái, có luận, có nghĩa, có phân, có biện, có cạnh, có tranh, đó gọi là “bát thức”. Phần ngoài của “lục hạp”, Thánh nhơn để yên mà không luận đến. Phần trong của “lục hạp”, thánh nhơn luận đến mà không bàn. Lịch sử đời Xuân Thu của các tiên vương, Thánh nhơn bàn đến mà không chê khen biện luận. Cho nên tuy có phân chia mà không phân chia; biện bác mà không biện bác. Sao vậy? Là vì Thánh nhơn thì ôm giữ, chúng nhân thì biện bác để mà khoe khoang. Nên mới có lời nói nầy: “Hay biện phân, thì có chỗ không thấy rõ được”. Vả, “đại Đạo” thì không xưng tên; “đại biện” thì không có lời; “đại nhân” thì không thương ai, “đại liêm” thì không nhún thường; “đại dũng” thì không làm hại ai. Đạo mà sáng thì không phải Đạo; lời mà rõ ràng thì không tới chốn, nhân mà thường thì không nên việc; liêm mà thanh thì không thể tin; dũng mà hại người thì không nên việc. Năm điều ấy tròn mà thành vuông. Cho nên, biết dừng chỗ mà mình không thể biết, là đến chốn rồi vậy. Có ai biết được cách biện biệt mà không dùng đến lời, nói mà không cần phải nói ra lời? Nếu có kẻ biết được, kẻ ấy gọi là “Thiên phủ” (kho Trời), đổ vô mãi mà không đầy, rót ra mãi mà không cạn, nhưng không biết do đâu mà đến. Nên mới gọi là “che ánh sáng” (bảo quang).

Cho nên ngày xưa Nghiêu hỏi Thuấn:

- Ta muốn phạt Tôn, Khoái, Tư Ngao, ngảnh mặt sang Nam mà không thấy lòng khoan khoái. Như thế là cớ làm sao?.

Thuấn nói:

- Như ba người ấy (vua của ba nước ấy) khác nào sống ở giữa cỏ bồng cỏ ngải. Nhà vua sao lại không thấy lòng khoan khoái? Xưa kia, mười mặt trời cùng mọc, muôn vật đều được soi sáng, huống chi cái Đức của người còn hơn mặt trời!

⸈⸈⸈

E. 齧 缺 問 乎 王 倪 曰：「子 知 物 之 所 同 是 乎 ？」

曰：「吾 惡 乎 知 之!」

「子 知 子 之 所 不 知 邪 ？」

曰：「吾 惡 乎 知 之。」

「然 則 物 無 知 邪 ？」

曰：「吾 惡 乎 知 之。」

雖 然，嘗 試 言 之。庸 詎 知 吾 所 謂 知 之 非 不 知 邪 ？ 庸 詎 知 吾 所 謂 不 知 之 非 知 邪 ？ 且 吾 嘗 試 問 乎 女：「民 溼 寢 則 腰 疾 偏 死， 鰌 然 乎 哉 ？ 木 處 則 惴 慄 恂 懼，猨 猴 然 乎 哉？ 三 者 孰 知 正 處 ？ 民 食 芻 豢，麋 鹿 食 薦， 蝍 蛆 甘 帶，鴟 鴉 耆 鼠，四 者 孰 知 正 味 ？ 猨 猵 狙 以 為 雌，麋 與 鹿 交，鰌 與 魚 游。毛 嬙， 麗 姬，人 之 所 美 也，魚 見 之 深 入，鳥 見 之 高 飛，麋 鹿 見 之 決 驟。四 者 孰 知 天 下 之 正 色 哉！

自 我 觀 之，仁 義 之 端，是 非 之 塗，樊 然 殽 亂，吾 惡 能 知 其 辯！」

齧 缺 曰：「子 不 知 利 害，則 至 人 固 不 知 利 害 乎 ？」

王 倪 曰：「至 人 神 矣！大 澤 焚 而 不 能 熱， 河 漢 冱 而 不 能 寒。疾 雷 破 山，飄 風 振 海， 而 不 能 驚。若 然 者，乘 雲 氣，騎 日 月，而 遊 乎 四 海 之 外。死 生 無 變 於 己，而 況 利 害 之 端 乎 ？」

E. Khiết Khuyết vấn hồ Vương Nghê^1 viết: “Tử tri vật chi sở đồng thị hồ?”

Viết: “Ngô ô hồ tri chi.”

“Tử tri tử chi sở bất tri da?”

Viết: “Ngô ô hồ tri chi.”

“Nhiên tắc vật vô tri da?”

Viết: “Ngô ô hồ tri chi.

Tuy nhiên, thường thí ngôn chi. Dung cự tri ngô sở vị tri chi phi bất tri da? Dung cự tri ngô sở vị bất tri chi phi tri da? Thả ngô thường thí vấn hồ nhữ^2: dân thấp tẩm, tắc yêu tật thiên tử^3, thu nhiên hồ tai? Mộc xử tắc chủy lật tuân^4 cụ, viên hầu nhiên hồ tai? Tam giả thục tri chánh xử? Dân thực sô hoạn^5, mê lộc thực tiến^6, lương thư^7 cam đái, xi nha thị thử^8: tứ giả thục tri chánh vị? Viên biên thư dĩ vi thư^9 mê dữ lộc giao, thu^10 dữ ngư du. Mao Tường Lệ Cơ nhơn chi sở mỹ dã, ngư kiến chi thâm nhập, điểu kiến chi cao phi, mê lộc kiến chi quyết sậu^11. Tứ giả thục tri thiên hạ chi chánh sắc tai?”

Tự ngã quan chi, nhân nghĩa chi đoan, thị phi chi đồ, phiền nhiên hào loạn, ngô ô năng tri kỳ biện.

Khiết Khuyết viết: “Tử bất tri lợi hại, tắc chí nhơn cố bất tri lợi hại hồ?”

Vương Nghê viết: “Chí nhơn thần hĩ! Đại trạch phần nhi bất năng nhiệt, hà hán hộ nhi bất năng hàn. Tật lôi phá sơn, phiêu phong chấn hải, nhi bất năng kinh. Nhược nhiên giả, thừa vân khí, kỵ nhật nguyệt, nhi du hồ tứ hải chi ngoại, tử sanh vô biến ư kỷ, nhi huống lợi hại chi đoan hồ?”

CHÚ

1.     Vương Nghê 王 倪: Một bậc hiền thời vua Nghiêu 堯. Ở thiên Thiên Địa 天 地 thì cho rằng ông là thầy của Khiết Khuyết 齧 缺.

2.     Đọc là “nhữ” 汝.

3.     Thiên tử 偏 死: chết một bên thân mình (tê liệt).

4.     Tuân 恂, viết là 眴 (âm là huyện 縣, cùng với huyền 眩 thông dụng).

5.     Sô hoạn 芻 豢.

Sô 芻: Loài thú ăn cỏ.

Hoạn 豢: loài gia súc, ăn cùng món ăn với người ta. Nói chung là ăn thịt, cỗ bàn.

6.     Tiến 薦: cỏ non（美 草）.

7.     Lương thư 螂 蛆: là con rết（蜈 公）.

8.     Chữ “thị” 耆 cũng là 嗜.

9.     Thư 雌: con cái, giống cái (đối với chữ hùng 雄).

10. Thu 鰌: âm là “thu”, tức là “nê thu” 泥 鰍 một thứ cá có thể sống trong bùn, lúc nước cạn. Ta gọi là cá chạch (Từ Nguyên). Bản Nhượng Tống dịch là loài nhái, không đúng.

11. Quyết sậu 決 驟: cúi đầu mà chạy, không ngó lại sau.

DỊCH NGHĨA

E. Khiết Khuyết hỏi Vương Nghê:

- Ông biết chỗ đồng phải của mọi vật không?

- Ta biết đâu việc đó.

- Ông biết chỗ mà ông không biết không?

- Ta biết đâu việc đó.

- Vậy thì, mọi vật, cũng không biết gì cả hay sao?

- Ta biết đâu việc đó. Tuy vậy, ta thử nói coi sao. Biết đâu cái mà ta gọi là biết, lại chẳng phải là cái mà ta không biết? Biết đâu cái mà ta gọi là không biết lại chẳng phải là cái mà ta biết? Vả, ta đã từng thử hỏi ngươi: Người nằm trong chỗ ẩm thấp thì sanh ra đau lưng và tê liệt một bên mình; con cá chạch thì có sao không? Người ở trên cây run rẩy sợ sệt; còn loài khỉ vượn thì có sao không? Ba loài ấy, ai biết chỗ ở nào là chỗ ở chánh? Con người thì ưa ăn thịt thà; hươu nai thì thích ăn cỏ non; rết thì cho rắn con là ngon; chim mèo chim cú thì nghiện ăn chuột bọ. Bốn loài ấy, ai biết vị ăn nào là chánh vị? Vượn và khỉ theo với nhau, nai và hươu cùng với nhau, chạch và cá lội với nhau. Mao Tường, Lệ Cơ, người thấy thì cho là đẹp, mà cá thấy thì lặn sâu, chim thấy thì bay cao, hươu nai thấy thì chạy dài. Bốn loài ấy, ai biết sắc đẹp nào là chánh sắc trong thiên hạ?

Tự ta mà xem, thì đầu mối của nhân nghĩa, đường nẻo của thị phi rối loạn lung tung, ta làm sao biết đâu mà phân biện.

Khiết Khuyết nói:

- Ông không biết lợi hại, còn bậc chí nhơn cũng không biết lợi hại nữa hay sao?

Vương Nghê nói:

- Chí nhơn là bậc Thần: chầm lớn cháy, không thể làm cho đó nóng, sông Hà sông Hán đặc mà không thể làm cho đó lạnh; sét đánh vỡ núi, gió dậy biển cả cũng không làm cho đó sợ. Người như thế thì theo hơi mây, cỡi mặt trời mặt trăng mà rong chơi ngoài bốn biển, chết sống còn không làm cho người họ điên đảo phương chi là mối lợi hại?

⸈⸈⸈

G. 瞿 鵲 子 問 乎 長 梧 子 曰：「吾 聞 諸 夫 子 聖 人 不 從 事 於 務，不 就 利，不 違 害，不 喜 求， 不 緣 道，無 謂 有 謂，有 謂 無 謂，而 遊 乎 塵 垢 之 外。夫 子 以 為 孟 浪 之 言，而 我 以 為 妙 道 之 行 也。吾 子 以 為 奚 若 ？」

長 梧 子 曰：「是 黃 帝 之 所 聽 熒 也，而 丘 也 何 足 以 知 之，且 女 亦 大 早 計，見 卵 而 求 時 夜，見 彈 而 求 鴞 炙。予 嘗 為 女 妄 言 之，女 以 妄 聽 之。奚 旁 日 月，挾 宇 宙 ？ 為 其 脗 合，置 其 滑 涽，以 隸 相 尊。眾 人 役 役，聖 人 愚 芚， 參 萬 歲 而 一 成 純。」

G. Cù Thước Tử^1 vấn hồ Trường Ngô Tử viết:

- Ngô văn chư^2 phu tử thánh nhơn bất tùng sự ư vụ, bất tựu lợi, bất vi hại, bất hỉ cầu, bất duyên đạo^3, vô vị hữu vị^4, hữu vị vô vị^5 nhi du hồ trần cấu chi ngoại^6. Phu tử^7 dĩ vi mạn lãng^8 chi ngôn, nhi ngã dĩ vi diệu đạo chi hạnh^9 dã. Ngô tử dĩ vi hề nhược?

Trường Ngô Tử viết:

- Thị Hoàng đế chi sở thính uỷnh dã, nhi Khưu^10 dã hà túc dĩ tri chi. Thả nhữ diệc đại tảo kế, kiến noãn nhi cầu thời dạ^11, kiến đàn nhi cầu hiêu chích. Dư thường vị nhữ võng ngôn chi, nhữ dĩ võng thính chi. Hề^12 bàng^13 nhật nguyệt, hiệp vũ trụ, vi kỳ thần hợp^14 trí kỳ hoạt hôn^15 dĩ lệ tương tôn^16. Chúng nhơn dịch dịch^17, thánh nhơn ngu xuân^18 tham vạn tuế nhi nhất thành thuần^19.

CHÚ

1.     Cù Thước Tử: tên một môn đệ của Khổng Tử. Giả thác, không có thật.

2.     Chư 諸: đồng nghĩa với chữ ư 於.

3.     Duyên 緣: cột lại với nhau, ở đây có nghĩa là quyến luyến, ràng buộc, quấn quít. Câu “bất duyên đạo”, ý muốn nói: Bậc Thánh nhơn cũng còn phải đeo đuổi, quấn quít theo Đạo nữa, nghĩa là không còn chạy theo Đạo, còn mến Đạo, còn cầu Đạo nữa...vì như thế là còn chưa được Đạo, vì Người và Đạo còn là hai mà chưa là một (thành thuần 成 純). Hợp nhất với Đạo, thì không còn thấy có Đạo để mà đeo đuổi, quấn quít nữa.

4.     Vô vị hữu vị 無 謂 有 謂: Không nói (mà) đã nói. Cùng nghĩa với “vô vi nhi vô bất vi” 無 為 而 無 不 為: không làm mà không có gì là không làm. Tức là nói về công dụng của chữ hư vô trong lời nói: tuy không dùng đến lời nói, nhưng ý nghĩa lại nhiều hơn là đã nói nhiều; tức là “bất ngôn chi giáo”（不 言 之 教）của Lão Tử.

5.     Hữu vị vô vị 有 謂 無 謂: Nói, mà như không có nói gì cả. Đồng nghĩa với câu “hữu ngôn vô ngôn” 有 言 無 言. Cái điều mà Thánh nhơn đắc Đạo nói, thường chỉ là dùng đến lời nói của giới nhị nguyên, nên chỉ có giá trị “nửa chừng” (demi-vérité) mà thôi; trong khi chân lý gồm cả hai mặt (trái và mặt, âm và dương). Cho nên dù là có nói mà dường như chưa hề có nói, vì không thể nói ra được cái chân lý toàn diện với những danh từ hạn định của nhị nguyên

6.     Trần cấu chi ngoại 塵 垢 之 外: Trần, là bụi; cấu, là bụi nhỏ. Ám chỉ sự vô thường của sự vật trên đời: rốt cuộc thảy đều trở thành tro bụi.”Trần cấu chi ngoại” là ngoài sự tiêu vong và bất thường của sự vật, tức ám chỉ cái lẽ thường tồn nơi ta là Đạo 道.

7.     Phu tử 夫 子: ám chỉ Khổng Tử.

8.     Mạnh lãng 孟 浪: âm là mạn lãng 漫 浪, nghĩa là vu vơ không đúng với thực tế.

9.     Hành 行: đọc là hạnh, tức là tư cách.

10. Khưu 丘: tên của Khổng Tử.

Võng 妄: Võng nghĩa là bậy bạ, bướng.

11. Thời dạ 時 夜: ám chỉ con gà 雞 (thường gọi là tư dạ 司 夜).

12. Hề 奚: làm thế nào, làm sao（何 如）.

13. Bàng 旁: dựa vào（依）.

14. Thần hợp 脗 合: không phân biệt nhau（無 分 別）.

15. Trí 置: phó mặc cho（任）.

Hoạt 滑: lộn xộn, lẫn lộn, hỗn loạn.

Hôn 湣: không phân biệt, tối tăm, ngu độn, sâu kín.

16. Dĩ lệ tương tôn 以 隷 相 尊: Lệ 隷, là chỉ về sự thấp hèn; tôn 尊, là cao quý. Ý muốn nói: Quý tiện cùng xem như nhau.

17. Dịch dịch 役 役: bôn ba, chạy theo hấp tấp. Câu nầy “chúng nhơn dịch dịch” là ý nói người đời đua theo thị phi, ồ ạt chạy theo thị phi（馳 騖 於 是 非 之 境）.

18. Ngu xuân 愚 芚: không nghiên cứu, không chia phân sự vật làm hai. Không nhận thấy sự khác nhau giữa các mâu thuẫn.

19. Tham vạn tuế nhi nhất thành thuần 參 萬 歲 而 一 成 純: Chen vào cuộc thiên biến vạn hóa của Trời Đất, mà luôn luôn ôm giữ được cái Đạo Một bất biến và thuần nhất（能 抱 一 而 成 精 純 也）.

DỊCH NGHĨA

G. Cù Thước hỏi Trường Ngô:

- Tôi nghe nơi ông rằng Thánh nhơn không bận đến việc đời; không tìm lợi; không lánh hại; không tha thiết đến việc gì; cũng không quấn quít với Đạo; có nói (mà như) không có nói; không nói (mà như) đã nói, tha hồ rong chơi ngoài bụi bặm (của cuộc đời). Thầy tôi cho đó là lời nói vu vơ, còn tôi, thì lại cho đó là cái hạnh của kẻ đã nhập diệu nơi Đạo rồi vậy. Ý ông như thế nào?

Trường Ngô nói:

- Đó là điều mà Hoàng đế nghe còn nghi ngờ thay, ông Khưu làm gì đủ để mà hiểu được. Vả, ngươi cũng đoán hơi sớm lắm: vừa thấy trứng gà là đã mong được nghe tiếng gà gáy, vừa thấy viên đạn là đã mong được ăn chim nướng. Nay ta thử vì ngươi nói bậy mà nghe, còn ngươi cũng nghe bậy mà chơi. Làm thế nào để dựa kề nhật nguyệt, nhập cùng vũ trụ, xáo trộn cả thị phi, quý tiện? Chúng nhơn thì bôn chôn, thánh nhơn thì ngu tối, vượt muôn tuổi mà ôm giữ cái chỗ thuần nhất bất biến.

⸈⸈⸈

H.  萬 物 盡 然 而 以 是 相 蘊。予 惡 乎 知 說 生 之 非 惑 邪 ？ 予 惡 乎 知 惡 死 之 非 弱 喪 而 不 知 歸 者 邪 ？

麗 之 姬，艾 封 人 之 子 也。晉 國 之 始 得 之 也，涕 泣 沾 襟 ； 及 其 至 於 王 所，與 王 同 筐 床，食 芻 豢，而 後 悔 其 泣 也。

予 惡 乎 知 夫 死 者 不 悔 其 始 之 蘄 生 乎 ？夢 飲 酒 者，旦 而 哭 泣。夢 哭 泣 者，旦 而 田 獵。 方 其 夢 也，不 知 其 夢 也。夢 之 中 又 占 其 夢 焉，覺 而 後 知 其 夢 也。且 有 大 覺 而 後 知 此 其 大 夢 也。而 愚 者 自 以 為 覺，竊 竊 然 知 之 君 乎 牧 乎 ？

固 哉！丘 也 與 女，皆 夢 也。予 謂 女 夢，亦 夢 也。是 其 言 也，其 名 為 弔 詭。萬 世 之 後 而 一 遇 大 聖，知 其 解 者，是 旦 暮 遇 之 也。

既 使 我 與 若 辯 矣，若 勝 我，我 不 若 勝。 若 果 是 也，我 果 非 也 邪 ？ 我 勝 若，若 不 吾 勝，我 果 是 也，而 果 非 也 邪 ？ 其 或 是 也，其 或 非 也 邪 ？ 其 俱 是 也，其 俱 非 也 邪 ？ 我 與 若，不 能 相 知 也，則 人 固 受 其 黮 闇，吾 誰 使 正 之 ？ 使 同 乎 若 者 正 之，既 與 若 同 矣，惡 能 正 之 ？ 使 同 乎 我 者 正 之，既 同 乎 我 矣， 惡 能 正 之 ？ 使 異 乎 我 與 若 者 正 之，既 異 乎 我 與 若 矣，惡 能 正 之，使 同 乎 我 與 若 者 正 之，既 同 乎 我 與 若 矣，惡 能 正 之 ？ 然 則， 我 與 若 與 人 俱 不 能 相 知 也，而 待 彼 也 邪 ？ 何 謂 和 之 以 天 倪 ？ 曰：是 不 是，然 不 然。

是 若 果 是 也，則 是 之 異 乎 不 是 也，亦 無 辯。然 若 果 然 也，則 然 之 異 乎 不 然 也 ，亦 無 辯。化 聲 之 相 待，若 其 不 相 待，和 之 以 天 倪，因 之 以 曼 衍，所 以 窮 年 也。忘 年 忘 義， 振 於 無 竟，故 寓 諸 無 竟。

H.  Vạn vật tận nhiên nhi dĩ thị tương uẩn^1. Dư ô hồ tri duyệt sinh chi phi hoặc da? Dư ô hồ tri ố tử chi phi nhược táng nhi bất tri qui giả da?

Lệ chi cơ, Ngại phong nhơn chi tử dã. Tấn quốc chi thủy đắc chi dã, thế khấp triêm khâm. Cập kỳ chí ư vương sở, dữ vương đồng khuông sàng, thực sô hoạn^2, nhi hậu hối kỳ khấp dã.

Dư ô hồ tri phù tử giả bất hối kỳ thủy chi kỳ sinh hồ? Mộng ẩm tửu giả, đán nhi khốc khấp. Mộng khốc khấp giả, đán nhi điền liệp^3. Phương kỳ mộng dã, bất tri kỳ mộng dã. Mộng chi trung, hựu chiêm kỳ mộng yên, giác nhi hậu tri kỳ mộng dã. Thả hữu đại giác, nhi hậu tri thử kỳ đại mộng dã. Nhi ngu giả tự dĩ vi giác, thiết thiết nhiên tri chi quân hồ mục hồ?

Cố tai! Khưu dã dữ nhữ, giai mộng dã. Dư vị nhữ mộng diệc mộng dã. Thị kỳ ngôn dã, kỳ danh vi điếu quỷ. Vạn thế chi hậu nhi nhất ngộ đại thánh, tri kỳ giải giả, thị đán mộ ngộ chi dã.

Ký sử ngã dữ nhược biện hĩ nhược thắng ngã, ngã bất nhược thắng. Nhược quả thị dã, ngã quả phi dã da? Ngã thắng nhược, nhược bất ngô thắng, ngã quả thị dã, nhi^4 quả phi dã da? Kỳ hoặc thị dã, kỳ hoặc phi dã da? Kỳ câu thị dã, kỳ câu phi dã da? Ngã dữ nhược, bất năng tương tri dã, tắc nhơn cố thọ kỳ đảm ám, ngô thùy sử chánh chi? Sử đồng hồ nhược giả chánh chi, ký dữ nhược đồng hĩ, ô năng chánh chi? Sử đồng hồ ngã giả chánh chi, ký đồng hồ ngã hĩ, ô năng chánh chi? Sử dị hồ ngã dữ nhược giả chánh chi, ký dị hồ ngã dữ nhược hĩ, ô năng chánh chi? Sử đồng hồ ngã dữ nhược giả chánh chi, ký đồng hồ ngã dữ nhược hĩ, ô năng chánh chi? Nhiên tắc ngã dữ nhược dữ nhơn câu bất năng tương tri dã, nhi đãi bỉ dã da? Hà vị hòa chi dĩ thiên nghê^5. Viết: thị bất thị, nhiên bất nhiên.

Thị nhược quả thị dã, tắc thị chi dị hồ bất thị dã, diệc vô biện. Nhiên nhược quả nhiên dã, tắc nhiên chi dị hồ bất nhiên dã, diệc vô biện. Hóa thinh chi tương đãi, nhược kỳ bất tương đãi, hòa chi dĩ thiên nghê, nhơn chi dĩ mạn diễn, sở dĩ cùng niên dã. Vong niên vong nghĩa^6 chấn^7 ư vô cảnh^8, cố ngụ chư vô cảnh.

CHÚ

1.     Uẩn 蘊: tích tụ lại, liên hợp lại. Chỉ sự không thể chia lìa giữa vạn vật.

2.     Sô hoạn 芻 豢: sô 芻 là thịt các con vật ăn cỏ; hoạn 豢 là thịt các con vật nhà: món ăn cao lương, cỗ bàn...

3.     Mộng ẩm tửu giả, đán nhi khốc khấp 夢 飲 酒 者， 旦 而 哭 泣: Chiêm bao vui vẻ (dự tiệc rượu) nên không muốn dứt; tỉnh dậy thì tiếc cảnh vui nên rầu buồn khóc lóc. Cũng như, chiêm bao buồn khổ khóc lóc, tỉnh dậy là thoát được cảnh đau khổ nên vui mừng như được đi săn bắn 夢 哭 泣 者，旦 而 田 獵. Tóm lại, mộng mà vui thì tỉnh buồn; mộng mà buồn thì tỉnh vui. Được cái nầy thì mất cái kia.

4.     Chữ 若 và 而, đồng một nghĩa với chữ 汝.

5.     Thiên nghê 天 倪: tức là Tự nhiên（自 然）, Thiên quân天 均. Vong niên, vong nghĩa 忘 年 忘 義.

6.     Vong niên, là muốn nói về sự đồng nhau của sống, chết. Chữ niên 年 là chỉ về thời gian. Còn chữ nghĩa 義 là chỉ về vấn đề giá trị, ám chỉ vấn đề thị phi, thiện ác, nên vong nghĩa, là nói về sự đồng nhau của thị phi.

7.     Mạn diễn 曼 衍: cái biến của vô cực (tức là của Đạo). Chấn 振: là thông sướng（暢）.

8.     Vô cảnh 無 竟: ám chỉ cảnh của hư vô, hay là Đạo. Có nhà chú giải cho vô cảnh, tức là vô cực（無 極）, như thế cũng đồng một nghĩa như trên.

DỊCH NGHĨA

H.  Hiểu tận vạn vật rồi, mới thấy nó thuần nhất. Ta sao biết ham sống chẳng phải là lầm? Ta sao biết sợ chết lại chẳng là mê, mà không biết cho đó là con đường về?

Lệ Cơ, con của một vị phong nhơn xứ Ngại, gả cho vua nước Tấn. Khi về nhà chồng, lụy ướt dầm bâu. Kịp khi đến hoàng cung, cùng vua đồng sàng, nếm mùi sô hoạn, rồi lại hối hận giọt lệ ngày xưa. Ta biết đâu kẻ chết lại không hối hận vì mình đã mong được sống thêm?

Có kẻ chiêm bao cười giữa tiệc, tỉnh giấc khóc trong lòng. Hoặc chiêm bao buồn khóc, khi tỉnh giấc như vui săn. Lúc chiêm bao không biết chiêm bao, khi tỉnh giấc mới hay là mộng cả. Chỉ có bậc đại giác mới biết cuộc đại mộng đó thôi. Nhưng mà kẻ ngu lại tự cho họ là tỉnh, rồi họ cũng tin thật rằng họ là bậc vua chúa, hay họ là kẻ chăn ngựa! Gàn thay, ông Khưu cùng ngươi đều chiêm bao cả! Mà gọi ngươi chiêm bao thì ta lại cũng chiêm bao luôn nữa! Lời nói ấy, gọi là lời “điếu quỷ” (quái gở)! Sau muôn đời, may mà gặp được bậc đại thánh biết cách giải cái nghĩa của nó ra, thì trong một sớm một chiều sẽ ngộ nó được vậy.

Nếu ta với ngươi, cùng tranh biện: ngươi thắng được ta, ta không thắng được ngươi, vậy ngươi hẳn đã là phải, mà ta hẳn đã là quấy chưa? Nếu ta thắng được ngươi, ngươi không thắng được ta, vậy ta hẳn đã là phải, mà ngươi hẳn đã là quấy chưa? Hay là, khi thì phải, khi thì quấy hay sao? Hay là, cả hai chúng ta đều phải cả, hoặc cùng quấy cả hay sao? Ta và ngươi không thể biết được nhau, thì người người đành phải chịu tối tăm rồi! Ta phải nhờ ai chánh lại việc ấy? Nhờ kẻ đồng với ngươi để chánh lại việc đó ư? Nó đã đồng với ngươi thì làm sao chánh được việc đó! Cậy người đồng với ta để chánh lại việc đó ư? Nó đã đồng với ta thì làm sao chánh được việc đó? Cậy người khác với ta và khác với ngươi, để chánh lại việc đó ư? Nó đã khác với ta và khác với ngươi, thì làm sao chánh được việc đó? Cậy người đồng với ta và đồng với ngươi để chánh lại việc đó ư? Nó đã đồng với ta và đồng với ngươi thì làm sao chánh được việc đó? Vậy thì ta với ngươi, cùng với người đó đều không thể biết nhau được, sao phải chờ người đó làm gì?

Sao gọi là hòa hợp với Thiên Nghê? Là phải mà cũng là chẳng phải; phải vậy mà cũng là chẳng phải vậy. Cái phải của ngươi, nếu quả thực là phải, thì cái phải đó có khác gì cái không phải, cho nên cũng không biện được. Cái phải vậy của ngươi, nếu quả thực là phải vậy, thì cái phải vậy đó có khác nào cái không phải vậy, thành ra cũng không biện được. Hóa ra thảy đều là đối đãi, nếu muốn không đối đãi chi bằng hòa hợp với Tự Nhiên (Thiên Nghê), nhân đó mà lời nói của ta đặng vĩnh cửu. Quên sống chết, quên phải quấy là suốt thông lẽ hư vô (vô cảnh), nên gởi mình vào cõi hư vô (vô cảnh).

⸈⸈⸈

I. 罔 兩 問 景 曰：

「曩 子 行，今 子 止。曩 子 坐，今 子 起。

何 其 無 特 操 與 ？」

景 曰：

「吾 有 待 而 然 者 邪 ？ 吾 所 待 又 有 待 而 然 者 邪 ？ 吾 待 蛇 蚹 蜩 翼 邪 ？ 惡 識 所 以 然，惡 識 所 以 不 然 ？」

I. Võng lượng vấn cảnh viết:

- Nãng tử hành, kim tử chỉ. Nãng tử tọa, kim tử khởi.

Hà kỳ vô, đặc tháo dư?

Cảnh viết:

- Ngô hữu đãi nhi nhiên giả da? Ngô sở đãi hựu hữu đãi nhi nhiên giả da? Ngô đãi xà phù điêu dực da? Ô thức sở dĩ nhiên, ô thức sở dĩ bất nhiên?

DỊCH NGHĨA

I. Bóng lu hỏi bóng tỏ:

- Nãy anh đi, giờ anh đứng. Nãy anh ngồi, giờ anh dậy.

Sao anh không có nết riêng?

Bóng tỏ nói:

- Ta có phải nương chờ mà như thế chăng? Hay là chỗ ta nương chờ lại còn phải nương chờ nơi chỗ khác mà như thế chăng? Ta phải nương chờ, như vảy rắn cánh ve chăng? Sao biết sở dĩ nó là thế? Sao biết sở dĩ nó không phải là thế?

⸈⸈⸈

K. 昔 者 莊 周 夢 為 胡 蝶，栩 栩 然 胡 蝶 也， 自 喻 適 志 與 不 知 周 也。俄 然 覺，則 蘧 蘧 然 周 也。不 知 周 之 夢 為 胡 蝶 與 ？ 胡 蝶 之 夢 為 周 與 ？ 周 與 胡 蝶，則 必 有 分 矣。此 之 謂 物 化。

K. Tích giả Trang Châu mộng vi hồ điệp, hủ hủ nhiên hồ điệp dã, tự dụ thích chí dữ bất tri Châu dã. Nga nhiên giác, tắc cừ cừ nhiên Châu dã. Bất tri Châu chi mộng vi hồ điệp dư? Hồ điệp chi mộng vi Châu dư? Châu dữ hồ điệp, tắc tất hữu phận hĩ. Thử chi vị vật hóa.

DỊCH NGHĨA

K. Xưa Trang Châu chiêm bao thấy mình là bướm, vui phận làm bướm, tự thấy thích chí, không còn biết có Châu nữa. Chợt tỉnh giấc, thì lại thấy mình là Châu. Không biết Châu chiêm bao là bướm, hay bướm chiêm bao là Châu? Châu và bướm ắt phải có tánh phận khác nhau. Đó gọi là vật hóa.

⸈⸈⸈

TỔNG BÌNH

Như ta đã thấy ở thiên Tiêu Diêu Du, mục đích của học thuyết Trang Tử là tự do tuyệt đối.

Muốn đạt đến tự do tuyệt đối, việc cần thiết đầu tiên là giải thoát tâm trí ra khỏi cái vòng nhận định sai lầm của nhãn thức nhị nguyên chia phân cái Sống Một làm hai phần rất phân biệt: tâm vật, thị phi, thiện ác, sanh tử, vinh nhục...

Tề Vật Luận là phương pháp luận của Trang Tử để đạt đến tiêu diêu tự tại. Tề Vật tức là “nhất thiết bình đẳng” nghĩa là vạn vật đều ngang bằng nhau cả, ngang nhau về phẩm, như ta đã thấy ở Tiêu Diêu Du.

Thật vậy, nếu không có được cái nhãn quang nhìn thấy sự “nhất thiết bình đẳng” trong các sự vật thì ắt phải có chỗ chọn lựa, nghĩa là còn có chỗ “lấy bỏ”[38]; có chỗ ưa ghét. Lấy cái gì, bỏ cái gì? Lấy cái tốt, bỏ cái xấu; ưa cái hay, ghét cái dở. Và nhân thế mới có sự thiên lệch và nô lệ theo một bảng giá trị chủ quan nào về sự vật. Có cái “phải” đối với ta ngày nay, nhưng qua ngày mai nó sẽ không còn “phải” nữa. Có món hạp với ta, nhưng lại không hạp với người khác. Có việc hạp với người nầy, lại không hạp với người kia. Một vấn đề tương đối và tạm thời. Nhưng sai lầm và nguy hiểm là khi nào ta lại nhận nó là một chân lý tuyệt đối, nghĩa là một chân lý bất di bất dịch và chung cho bất cứ ở thời gian hay không gian nào. Cho nên mới có nói rằng: “có chỗ ưa ghét, có chỗ lấy bỏ, thì không còn gọi là tự do tuyệt đối nữa”（有 所 好 惡，有 所 去 就，則 不 能 絕 對 自 由 奚）. [39]

Tóm lại, người thật là tự do, biết trọng sự tiêu diêu tự tại trong bản tánh là người phải biết “xem bằng”[40] thị phi, thiện ác...không chịu sống nô lệ bất cứ một bảng giá trị về thị phi, thiện ác của một chế độ luân lí nào cả. Nên biết rằng họ không phải là người “vô luân lý” (immoral) như người ta đã hiểu lầm mà là một hạng người đã vượt lên trên tất cả mọi thứ luân lý tầm thường chật hẹp: họ là hạng người không còn tư tâm tư dục nữa, nghĩa là hạng người “vô kỷ”, “vô công” và “vô danh”. [41]

A. Sự bình đẳng giữa Phải Quấy và Xấu Tốt

Đứng theo quan niệm nhị nguyên (chỉ thấy có một cái Ta riêng biệt) mà xem, thì sẽ thấy sự vật có phải, có quấy rõ ràng. Phải, là cái gì có lợi cho ta. Quấy là cái gì bất lợi cho ta.

Trái lại, nếu không thiên chấp mà biết nhìn rộng ra sự vật khác bên ngoài Ta, thì biết đâu cái mà ta gọi là “phải” đối với ta đây, vị tất cũng còn là “phải” đối với kẻ khác? Ngay cùng một việc mà ta cho là “phải” đối với ta bây giờ, sẽ không còn là “phải” nữa đối với ta sau nầy! Như vậy phải và quấy là một việc cá nhân tương đối và chủ quan, hết sức bất thường. Nêu nó ra để mà nói với thiên hạ, để mà làm tiêu chuẩn chung và bắt cả thiên hạ phải cùng theo, thì còn nghĩa lý gì nữa!

“Người nằm trong chỗ ẩm thấp thì sanh ra đau lưng và tê liệt một bên mình; con cá chạch thì có sao không? Người ở trên cây thì run rẩy, sợ sệt; còn loài khỉ vượn có sao không? Ba loài ấy, ai biết chỗ nào là chỗ ở chánh? Con người thì ưa ăn thịt thà; hươu nai thì thích ăn cỏ non; rết thì cho rắn con là ngon; chim mèo chim cú thì nghiện ăn chuột bọ. Bốn loài ấy, ai biết món ăn nào là chánh vị? Mao Tường Lệ Cơ, người thấy thì cho là đẹp mà cá thấy thì lặn sâu, hươu nai thấy thì chạy dài. Bốn loài ấy, ai biết sắc đẹp nào là chánh sắc trong thiên hạ?”

Mỗi vật đều thuận theo chỗ hạp của mình: không có chỗ nào là chỗ hạp chung cho tất cả vạn vật. Mỗi vật đều biết ngon theo chỗ ngon riêng của mình: không có vị nào là ngon chung cho tất cả vạn vật. Mỗi vật đều có sự ưa thích theo một cái đẹp riêng theo mình: không có cái đẹp nào là cái đẹp chung cho tất cả vạn vật. Và như vậy, nếu đã không có cái đẹp nào là cái đẹp chung để làm cái gương tận mỹ chung cho tất cả mọi vật, thì cũng không có cái thiện nào có thể đem ra làm cái gương tận thiện chung cho tất cả mọi người.

⸈⸈⸈

Quan niệm về bình đẳng của Trang Tử không giống với quan niệm thông thường của người đời. Bình đẳng của người thường hiểu là một thứ bình đẳng hình thức máy móc, hiểu theo cái nghĩa nông cạn là san bằng mọi sự mọi vật, bất chấp cái luật “bất bình đẳng tự nhiên” trong vạn vật cũng như trong loài người: sang, hèn, trí, ngu, lớn, nhỏ, trai, gái...đều bắt buộc phải uốn mình sống theo một khuôn khổ luân lý, giáo dục, luật pháp giống nhau. Nơi trường học, kẻ sáng, người tối, gái, trai...đều chịu chung một lối giáo dục như nhau: người ta quên nghĩ đến cái cá tánh đặc biệt của mỗi người mỗi vật. Văn minh loài người sở dĩ không thể phát triển mau lẹ được cũng vì quan niệm lạc lầm nầy. Trong nhiều chế độ người ta còn đề cao vai trò của xã hội đến đỗi cá nhân không còn chỗ nào để thở được bằng cái mũi của mình, xem được theo cặp mắt của mình, nghĩ được theo đầu óc của mình, cảm được theo quả tim của mình nữa, mà suốt đời chỉ biết nhận những chỉ thị của bề trên, và sống rập theo một khuôn khổ đã ấn định chung cho tất cả mọi người.

Theo Trang Tử, “tánh” của vật không đồng nhau, tức là chỗ mà nhà xã hội học ngày nay gọi là “những bất bình đẳng tự nhiên”. Vậy, chỗ “không đồng” (bất tề 不 齊) của vạn vật, ta phải biết “nhận lãnh”, biết “chịu” nó, và hãy để cho mỗi vật tự do sống theo cái sống của nó. Đó là nhân chỗ “bất đồng” mà làm cho vạn vật “đồng nhau” vì mỗi vật đã được tự do sống theo “bản tánh” của mình.

Tất cả mọi xã hội, luân lí từ xưa đến nay đều, ít hay nhiều, quy định một cái tận thiện mẫu để làm tiêu chuẩn chung cho tư tưởng hành vi con người và bắt buộc người người đều theo đó mà sống. Đó là cưỡng ép chỗ “không thể đồng” phải “đồng nhau”. Phải chăng là điều rất sái với tự nhiên, làm thống khổ cho con người vô cùng! Mỗi vật đều có cái tánh tự nhiên của nó: sự ưa ghét cũng vì đó mà không thể “đồng” nhau. Nay lại cưỡng ép người người đều phải thừa nhận một lẽ phải khác với cái lẽ phải của họ, khác với lòng hiếu ố riêng của họ, là làm cho họ mất tự do sống theo cái sống của họ. Cho nên, tự do và bình đẳng không thể đi đôi với nhau được: hễ được tự do thì không bình đẳng, mà theo bình đẳng, cái thứ bình đẳng san bằng mọi vật, thì mất tự do.

Theo Trang Tử thì không phải vậy. Tự do và bình đẳng lại đi đôi với nhau như bóng với hình. Sở dĩ con người được bình đẳng là nhờ có tự do, mà được tự do là nhờ có bình đẳng. Nhận có tự do và quý trọng tự do thì mới có cầu mong cho vạn vật, mỗi vật đều được tự do sống cái sống của mình. Mà, nếu vạn vật, vật nào cũng sống được cái sống của mình, đó là vạn vật nhờ tự do mà được bình đẳng. Cũng như, nhận có bình đẳng thì mới chịu để cho vạn vật, vật nào cũng được sống theo mình thì vạn vật, vật nào cũng nhờ đó mà được tự do.

Tóm lại, phàm đã chủ trương tự do tuyệt đối, ắt cũng phải chủ trương bình đẳng tuyệt đối. Là vì nếu không thừa nhận bình đẳng tuyệt đối, mới có cho rằng giữa người và người, giữa vật và vật có cái nầy hay hơn cái kia, hoặc có cái kia hay hơn cái nầy. Đã nhận có cái nầy hay hơn cái kia, người này hay hơn người kia mới có cho rằng người hay phải lo cải tạo người không hay, để cho đó trở về đường hay theo quan niệm chủ quan tạm thời của mình. Như thế là ta không nhận có tự do của con người. Không nhìn nhận tự do của con người mới có sự cưỡng ép kẻ khác phải sống theo quan niệm về điều phải lẽ quấy theo ta, không được sống tự do theo cái sống của họ. Nếu đó không phải là chuyên chế, thì đâu mới là chuyên chế?

Người người đều được tự do sống theo mình, thì cái “phải” của mọi người đều được xem là “phải” cả, và cái “đẹp” của mọi người cũng đều được xem là “đẹp” cả. Vậy thì “mọi vật dưới trời không còn vật nào tự nó là không tốt đẹp; mọi ý kiến dưới trời không có ý kiến nào là “không ngang bằng”, nghĩa là bình đẳng như nhau tất cả.

Thị phi, thiện ác là một vấn đề tương đối. Nhưng, tiến thêm một bước sâu hơn, ta lại thấy: Thị cũng do Phi mà có, Phi cũng do Thị mà sinh, cũng như Thiện do Ác mà sinh, Ác do Thiện mà có.

Trang Tử nói: “ (...) Đó do Đây mà ra; Đây nhân Đó mà có (...)”

Đó do Đây mà ra, Đây nhân Đó mà có（比 出 於 是， 是 亦 因 彼）, đó là muốn nói đến cái luật đối đãi, mà cũng vừa muốn nói đến cái luật “vật cùng tắc biến”, và hễ biến thì biến thành đối đích của nó.

Và lên đến một tầng cao hơn nữa, ta sẽ thấy thị phi chẳng những là một lẽ đối đãi, bổ khuyết cho nhau “nhất âm nhất dương chi vị Đạo”, mà Thị tức là Phi, Phi tức là Thị: cả hai là đồng nhất. Bởi vậy, Trang Tử mới nói: “Vật, không vật nào là không phải Đây, không vật nào là không phải Đó (...) Đó cũng là Đây, mà Đây cũng là Đó （物 無 非 彼，物 無 非 是。。。是 亦 彼 也，彼 亦 是 也）.

Đó và Đây đã là một, thì Đó và Đây riêng ra, đâu có thật. Hay nói một cách khác: cái phải của Đây là cái quấy của Đó, mà Đó là Đây, Đây là Đó, thì chung quy phải và quấy là một vậy.

Đây và Đó đã vô định, thì Phải và Quấy cũng vô định, vậy mà người đời lại muốn định phải quấy nên mới có sự tranh biện và giành phần phải cho mình. Nhưng, tranh biện nhau có đủ để rõ đặng đâu là phải, đâu là quấy chăng?

Thiên Tề Vật Luận nói: “Ta với ngươi cùng tranh biện: ngươi thắng được ta, ta không thắng được ngươi, vậy ngươi hẳn đã là phải, mà ta hẳn đã là quấy chưa? Nếu ta thắng được ngươi, ngươi không thắng được ta, vậy ta hẳn đã là phải, mà ngươi hẳn đã là quấy chưa? Hay là, khi thì phải, khi thì quấy hay sao? Hay là cả hai chúng ta đều phải cả, hoặc cùng quấy cả hay sao? Ta và ngươi không thể biết được nhau, thì người người đành phải chịu tối tăm rồi! Ta phải nhờ ai chánh lại việc ấy? Nhờ kẻ đồng với ngươi chăng để chánh lại việc ấy? Nó đã đồng với ngươi thì làm sao chánh lại được việc ấy. Cậy người đồng với ta để chánh lại việc ấy ư? Nó đã đồng với ta thì làm sao chánh được việc đó? Cậy người khác với ta và khác với ngươi để chánh được việc đó ư? Nó đã khác với ta và khác với ngươi, thì làm sao chánh được việc đó. Cậy người đồng với ta và đồng với ngươi để chánh lại việc đó ư? Nó đã đồng với ta và đồng với ngươi, thì làm sao chánh được việc đó? Vậy thì ta với ngươi, cùng với người đó đều không thể biết nhau được, sao phải chờ người đó làm gì?”

Vậy thì, tuy tranh biện mà phải quấy cũng không sao định đặng. Là vì còn thấy có Đó, có Đây. Khi mà lòng mình không còn chia phân Nhĩ Ngã, sống được trong cái Sống Một của Đạo rồi, thì Đó là Đây, Đây là Đó, vấn đề Phải Quấy, Thiện Ác tự nhiên theo đó cũng tiêu tan như một cơn mộng mị. Một nhà Đạo học Ấn Độ ngày nay, J. Krisnamurti, nói rất chí lý: “Không có vấn đề nào để giải quyết cả: chỉ có cái Sống để sống mà thôi”.

⸈⸈⸈

“Phải là một lẽ vô cùng; quấy cũng là một lẽ vô cùng” （是 亦 一 無 窮，非 亦 一 無 窮）nghĩa là phải và quấy như trên cái vòng tròn, không biết đâu là khởi điểm. Ta cần đứng ở trung tâm của cái vòng ấy (hoàn trung) để chịu đây chịu đó. Chỗ trung tâm ấy, gọi là Đạo Xu (cốt của bánh xe Đạo).”Thánh nhân vì chỗ hòa mà nói thị nói phi, rồi đứng yên nơi Thiên Quân: đó gọi là lưỡng hành” （是 以 聖 人 和 之 以 是 非 而 休 乎 天 鈞，是 之 為 兩 行）. Lưỡng hành là “không rời khỏi thị phi, mà lại vượt thoát khỏi thị phi”.

Thánh nhân đối với thị phi có hai cách cư xử:

1) Đối với mình, thì tâm trí hợp nhất, chỉ thấy có cái Sống Một mà không thấy có thị phi.

2) Đối với người, thì biết phải quấy là hai lẽ tương đối nương nhau mà có, nên cứ đứng yên nơi trục quân bình để mà hòa với mọi người, tức là chỗ mà Trang Tử gọi“triêu tam mộ tứ”（朝 三 暮 四）.

⸈⸈⸈

Nếu bảo rằng không có cái phải nào là tuyệt đối, tại sao Trang Tử lại bài bác chế độ luân lý của người đương thời, há không phải đó là tự mâu thuẫn với mình sao? Không. Trang Tử có bao giờ cho rằng có một cái phải nào là cái phải tuyệt đối để làm mẫu mực cho thiên hạ loài người đâu! Sở dĩ có bài bác chăng là bài bác cái óc thiên tư độc đoán cho rằng chỉ có mình là phải mà thiên hạ đều quấy, và cái phải hay cái quấy chỉ là một trạng thái tạm thời và luôn luôn phản biến bất thường, không thể dụng tư tâm đem cái quan niệm về điều phải lẽ quấy của riêng mình mà bắt cả thảy thiên hạ cùng theo, và nhân đó làm cho con người thống khổ. Vậy chứ cái mà thiên hạ thường gọi là lo đời chẳng phải là lo đem thiên hạ vào cùng một khuôn tư tưởng như mình sao? Và “hễ đồng với ta, cho ta là phải, không đồng với ta, cho ta là quấy”, hay nói một cách khác, kẻ nào không cùng với ta, là nghịch với ta. Thiên hạ từ xưa đến nay sở dĩ mà loạn, là vì phần nhiều ai ai cũng tưởng cái phải của mình là tuyệt đối, nghĩa là chỉ có mình là phải. Không thế, thì sao có những chế độ độc tài đã làm điêu linh thống khổ thiên hạ!

⸈⸈⸈

B. Sự bình đẳng giữa Sống và Chết

Bình đẳng giữa thị phi...đưa ta đến một vấn đề không kém quan trọng hơn: vấn đề sống chết.

Theo Trang Tử thì trong trời đất, chỉ có một cái sống mà thôi, tức là cái sống không sinh, không tử. Còn nói đến sống và chết, những hình thức đối đãi nhau mà có, thì đó chỉ là một sự “thành hoại” của một trạng thái trong cuộc đại hóa của Trời Đất thôi. Sống chết, theo Trang Tử là một “cột”, một “mở”（生 為 縣，死 為 解）, một “đi” một “lại”（死 生 一 去 一 來）nối tiếp nhau như trên cái “vòng tròn”.

Cái sống của ta đối với hình thể ta, như “lửa đối với củi”. Cái sống ấy như lửa truyền từ bó củi này sang bó củi kia: “Hỏa truyền mãi mà không tắt, cái Mạng quấn mãi mà không tuyệt”（火 傳 而 不 滅，命 綪 而 不 絕）.

Chết, là từ hình thức của một vật hiện tại nầy chuyển qua một hình thức khác. Nếu từ cảnh nầy đổi qua cảnh khác mà sanh lòng lo sợ, thì có khác nào cảnh của “nàng Lệ Cơ, con của một vị phong nhơn xứ Ngại, gả cho vua nước Tấn. Khi sắp về nhà chồng, lụy ướt dầm bâu. Kịp khi đến hoàng cung, cùng vua đồng sàng, nếm mùi sô hoạn, rồi lại hối hận giọt lệ ngày xưa” mà không chịu trở về quê cũ. Như ta cho hình thức hiện đây là đáng vui mừng, thì sau khi chết, chỗ ta sẽ đặng hình thức mới, sao lại biết không có chỗ đáng vui mừng như bây giờ, hoặc hơn bây giờ?

Thiên Đại Tông Sư 大 宗 師 cũng có nói: “Gặp hình người mà vui riêng với đó. Mà hình người là gì? Hồi vị thủy trong vô cực, theo vạn hóa mà có nó ra. Vậy, vui với đó, nhận riêng nó (mà không nhận cái khác) có phải lẽ không?（特 逢 人 之 形 而 猶 善 之。若 人 之 形 者，萬 化 而 未 始 有 極 也，其 為 樂 可 勝 計 邪 ？）. Giải thích đoạn văn trên đây, Quách Tử Huyền viết: “Trong muôn vàn hình thức của vạn vật, hình thức của người là một. Gặp được hình thức ấy,chưa đủ riêng vui với nó mà thôi sao? Trong vô cực, chỗ gặp mới của vạn vật đều như con người, há chỉ riêng có con người là biết vui với cái hình mới ấy mà thôi; còn bao nhiêu vật khác đều không biết vui với hình thức của chúng như con người sao?”. Gốc ta đâu phải là người mà biến thành con người. Hóa làm người, đó là ta đã mất cái chỗ cũ kia, nhưng tuy mất cái cũ mà lại vui, là vui chỗ “gặp mới” khác nầy đây. Mà cuộc biến hóa thì vô cùng, thì chỗ “gặp mới” cũng sẽ vô tận.

Chúng ta đi trên con đường biến hóa vô cùng của trời đất, có khác nào một lữ khách: cảnh nào cũng mới, chỗ nào cũng đẹp. Nhưng đừng để cho cảnh nào trói buộc được mình, vì trên đời không còn biết bao cảnh lạ bất ngờ vui đẹp khác đang chờ đợi ta.

Trang Tử cũng có nói: “Giá như cánh tay trái tôi hóa làm con gà, thì tôi nhân đó mà gáy canh. Giá như cánh tay phải tôi hóa làm hòn đạn, tôi nhân đó mà kiếm chim quay. Giá như hóa cái xương cùng của tôi thành bánh xe, lấy cái thần hồn tôi làm con ngựa thì tôi sẽ nhân đó mà cỡi lên, há còn phải đợi xe ngựa nào nữa. Vả đắc là thời, thất là thuận. An thời xử thuận thì buồn vui làm sao vào đặng cõi lòng”.

Tóm lại, bậc chân nhân ngày xưa “không ham sống, không ghét chết”, ra không vui, về không buồn, thản nhiên mà đến, thản nhiên mà đi...luôn luôn “an thời xử thuận” vì vậy mới giải quyết được dứt khoát vấn đề sinh tử（古 之 真 人 不 知 說 生 而 惡 死，其 出 不 訢 其 入 不 距，悠 然 而 往，悠 然 而 來 而 已 奚）.

C. TA VÀ VẬT BÌNH ĐẲNG（物 我 為 一）

“Xưa, Trang Châu chiêm bao, thấy mình là bướm, vui phận làm bướm, tự nhiên thích chí không còn biết Châu. Chợt tỉnh giấc, thấy mình là Châu. Không biết Châu chiêm bao là Bướm, hay Bướm chiêm bao thấy mình là Châu? Châu và Bướm ắt phải có tánh phận khác nhau. Đó gọi là vật hóa”.

⸈⸈⸈

“Không biết Châu chiêm bao là Bướm, hay Bướm chiêm bao là Châu?” Một câu hỏi có thể bao trùm được cả vấn đề “Vật Ngã bình đẳng”. Sự hỗn hợp giữa Ta (Trang Châu) và Vật (con bướm) hồn nhiên đến không thể biết đâu là thực, đâu là mộng. Và như vậy, mộng cũng là thực, thực cũng là mộng, và Ta cũng là Vật, Vật cũng là Ta. Ta và Vật là Một.

Ngoài sự bình đẳng của thọ yểu, lớn nhỏ, nên hư, há chẳng phải đều do đây mà ra cả hay sao?

⸈⸈⸈

Người ta thường bảo thiên Tề Vật Luận là một thiên tinh thâm kỳ diệu. Nhưng chỗ tinh thâm nhất là ở đoạn đầu của thiên, tức là chỗ mà Tử Kỳ giảng cho Nhan Thành Tử Du về cái ý nghĩa của “Thiên lại”, “Địa lại” và “Nhơn lại”.

Nhơn lại（人 籟）là “sáo người”...Tiếng sáo tuy có cao thấp, dài ngắn khác nhau, mà tựu trung chỉ do một hơi thổi vào mà gây nên: tùy lỗ hổng lớn nhỏ gần xa mà phát ra đủ loại âm thinh khác biệt. Hơi thổi đó (mà Tử Kỳ gọi là Gió đối với Địa lại) tức là Đạo 道, động cơ duy nhất gây thành muôn điệu âm thinh, cũng như vạn vật.

“Hơi thổi” của nhạc công, cũng như “gió thổi” mà im bặt, thì cả thảy “sáo người”, “sáo đất” sẽ cùng im lặng, không còn có gì cả. Cho nên “hơi thổi” hay “gió thổi” là cái chánh, tuy không thấy, nhưng mà có. Trái lại, âm thinh muôn điệu ồn ào, tuy có mà kỳ thật, là không.

Chương Tề Vật, chung quy là để giảng về một chữ Hòa和. Sáo, là nhạc; nhạc, là điều hòa tất cả những gì mà riêng ra, không thể hòa nhau mà lại còn chống đối nhau là khác, như những giọng cao giọng thấp, tiếng thô tiếng trong, tiếng dài tiếng ngắn...Sự vật tuy khác nhau, chống đối nhau như Thị Phi, Thiện Ác...thế mà lại hòa nhau, nên mới gọi là đồng nhau, và đặt tên là Tề Vật. Trang Tử dùng“nhơn lại” để dẫn qua “địa lại” và nhân “địa lại” mà bàn qua “thiên lại”.”Thiên lại” là yếu điểm của toàn thiên: sự điều hòa của tất cả mọi bất đồng mâu thuẫn trên đời.

Giảng rộng thiên nầy, thiên Thu Thủy 秋 水 viết: “Hải thần nói: ‘Cùng ếch giếng không thể nói biển đặng: nó chỉ biết cái hang nó mà thôi. Cùng con trùng mùa hạ, không thể nói tuyết đặng: nó chỉ biết có một mùa của nó mà thôi. Cùng kẻ khúc sĩ hẹp hòi, không thể nói chuyện Đạo được: họ bị ràng buộc trong giáo lý của họ mà thôi (...). Dưới trời, nước không đâu nhiều bằng biển. Đó là nơi muôn sông chảy về, không bao giờ vơi. Rồi nước biển lại chảy qua ngả đông mà không hề lưng. Xuân, Thu, mưa nắng không đổi nó, mà nó cũng không hay. Hơn rạch sông không biết lượng số nào mà ta chưa từng cậy đó là nhiều, là vì tự xét, sánh với Trời Đất âm dương, ta chẳng khác nào một viên đá nhỏ, một gốc cây nhỏ trong dãy núi to. Đã rằng là ít, sao thấy mình nhiều? Bốn biển, ở trong trời đất phải chăng chỉ như một cái hang nhỏ trong chầm lớn hay sao? Vạn vật, lấy số muôn mà nói thì người được có số một thôi. Lấy chín châu là nơi lúa thóc sanh sản thuyền xe thông hành mà sánh, thì người cũng không qua số một. Người đối với vạn vật, khác nào một sợi lông trong mình ngựa. Chỗ liên tiếp của ngũ đế, chỗ tranh giành của tam hoàng, chỗ lo lắng của người nhân, chỗ nhọc nhằn của kẻ sĩ, rốt lại có chi: Bá Di từ ngôi, lấy đó làm danh; Trọng Ni nói ra, cho vậy là rộng. Mấy cái mà họ cho là nhiều đó, khác nào ngươi trước khi thấy biển”.

Đó là thiên tương đối luận có lẽ hùng hồn nhất từ xưa đến nay ở Đông Phương nầy!

DƯỠNG SINH CHỦ

養生 主

A. 吾 生 也 有 涯，而 知 也 無 涯。以 有 涯 隨 無 涯，殆 已。

已 而 為 知 者，殆 而 已 矣！為 善 無 近 名，為 惡 旡 近 刑 ； 緣 督 以 為 經，可 以 保 身，可 以 全 生，可 以 養 親，可 以 盡 年。

A. Ngô sinh dã hữu nhai, nhi tri^1 dã vô nhai; dĩ hữu nhai tùy vô nhai, đãi dĩ!2

Dĩ nhi vi tri giả, đãi nhi dĩ hĩ. Vi thiện vô cận danh, vi ác vô cận hình. Duyên đốc^3 dĩ vi kinh, khả dĩ bảo thân, khả dĩ toàn sinh, khả dĩ dưỡng thân, khả dĩ tận niên. 4

CHÚ

1.     Tri 知: ở đây có nghĩa là sự hiểu biết theo nhị nguyên; nhân đó mới có sự lo âu, nghĩ ngợi, do lòng đèo bòng tham muốn chạy theo ngoại vật cũng như chạy theo cái học trục vật. Lão Tử bảo: “Vi học nhật ích”（為 學 日 益）.

2.     Theo Trang Tử, ở thiên Tề Vật, thì không có gì là thật phải, thật quấy, thật thiện, thật ác một cách tuyệt đối. Có cái thiện không nên làm, có cái ác cần phải làm, để lập lại thế quân bình. Nhưng làm việc thiện không nên vì danh (tức là vị ngã), làm việc ác không nên vì nó mà lụy thân: cả hai đều làm thương sinh cả.

3.     Duyên đốc 緣 督. Duyên 緣 có nghĩa thuận 順; đốc 督là giữa（中）. Muốn giữ được đạo dưỡng sinh, cần ăn ở mực thước, đừng có cái gì thái quá. No quá, đói quá không nên; vui quá, buồn quá cũng không nên.

4.     Nếu làm việc thiện (ám chỉ các việc phải, việc lành) thì coi chừng, đừng để sa vào cái bẫy của tấm lòng hiếu danh; còn làm việc chẳng phải (sái với phép nước, sái với luân lý đạo đức của xã hội mình đang sống) thì phải phòng người trong xã hội trừng phạt lên án. Tránh hai lẽ cực đoan ấy, mà dùng đến trung đạo và nên lấy đó làm phương châm xử thế thì suốt đời có lẽ sẽ giữ được mình, có thể toàn được sinh mạng, hưởng được hết tuổi trời.

Làm sái với phép nước để đến bị xã hội tru lục, đành rằng, đó là không biết cách phòng hoạn cho bản thân, nhưng làm việc thiện, làm việc phải để được tên tuổi vang lừng trong thiên hạ, cũng chưa phải là biết cách phòng hoạn nữa. Bởi vậy, ở thiên Nhơn Gian Thế sách Trang Tử cũng có câu:“Cây trên núi, tự nó là cừu địch của nó...Cây quế ăn được, nên bị đốn. Cây sơn dùng được, nên bị chặt”. Con người mà có tài và để cho người người đều biết mình là có tài, thì sẽ như cây sơn, cây quế...bị chặt, bị đốn.”Người ta đều biết cái lợi của hữu dụng, mà không biết cái lợi của vô dụng.”

DỊCH NGHĨA

DƯỠNG SINH CHỦ

A. Sinh lực của ta thì có hạn, mà sự muốn biết của ta thì không bờ bến. Đem cái có hạn (như sinh lực của ta) để mà chạy theo cái không bờ bến (như lòng ham muốn của ta) là nguy vậy! Đã biết thế, lại không dừng, càng nguy hơn nữa. Làm việc thiện mà không bị danh ràng buộc; làm việc ác mà không bị hình phạt tru lục. Thuận theo con đường giữa mà đi, thì có thể giữ được thân mình, có thể toàn được sinh mạng, có thể nuôi dưỡng mẹ cha và có thể hưởng được hết tuổi trời.

⸈⸈⸈

B. 庖 丁 為 文 惠 君 解 牛，手 之 所 觸，肩 之 所 倚，足 之 所 履，膝 之 所 踦，砉 然 嚮 然 奏 刀 騞 然，莫 不 中 音，合 於 桑 林 之 舞，乃 中 經 首 之 會。

文 惠 君 曰：「譆，善 哉！技 蓋 至 此 乎 ﹖」

庖 丁 釋 刀 對 曰：「臣 之 所 好 者 道 也。進 乎 技 矣。始，臣 之 解 牛 之 時，所 見 無 非 牛 者，三 年 之 後，未 嘗 見 全 牛 也。方 今 之 時，臣 以 神 遇 而 不 以 目 視，官 知 止 而 神 欲 行，依 乎 天 理，批 大 卻，導 大 窾，因 其 固 然，技 經 肯 綮 之 未 嘗，而 況 大 軱 乎！良 庖 歲 更 刀， 割 也 ； 族 庖 月 更 刀，折 也 ； 今 臣 之 刀 十 九 年 矣，所 解 數 千 牛 矣，而 刀 刃 若 新 發 於 硎。彼 節 者 有 閒，而 刀 刃 者 無 厚 ； 以 無 厚 入 有 閒，恢 恢 乎 其 於 遊 刃 必 有 餘 地 矣。是 以 十 九 年 而 刀 刃 若 新 發 於 硎。雖 然，每 至 於 族，吾 見 其 難 為，怵 然 為 戒，視 為 止，行 為 遲。動 刀 甚 微，謋 然 以 解，如 土 委 地。提 刀 而 立，為 之 四 顧，為 之 躊 躇 滿 志，善 刀 而 藏 之。」

文 惠 君 曰：「善 哉！吾 聞 庖 丁 之 言，得 養 生 焉。」

B. Bào Đinh^1 vi Văn Huệ Quân^2 giải ngưu^3, thủ chi sở xúc, kiên chi sở ỷ, túc chi sở lý, tất chi sở kỳ, hoạch nhiên hướng nhiên tấu đao hao nhiên, mạc bất trúng âm, hợp ư Tang Lâm chi vũ, nãi trúng Kinh Thủ chi hội.

Văn Huệ Quân viết: “Hi, thiện tai! Kỹ khái chí thử hồ?”

Bào Đinh thích đao đối viết: “Thần chi sở háo giả, Đạo dã. Tiến hồ kỹ hĩ. Thủy, thần chi giải ngưu chi thời, sở kiến vô phi ngưu giả, tam niên chi hậu, vị thường kiến toàn ngưu dã. Phương kim chi thời, thần dĩ thần ngộ nhi bất dĩ mục thị, quan tri chỉ, nhi thần dục hành, ỷ hồ thiên lý, phê đại khước, đạo đại khoản, nhân kỳ cố nhiên, kỹ kinh khẳng khải chi vị thường, nhi huống đại qua hồ. Lương bào tuế cánh đao, cát dã tộc bào, nguyệt cánh đao, chiết dã. Kim thần chi đao thập cửu niên hĩ, sở giải sổ thiên ngưu hĩ, nhi đao nhẫn nhược tân phát ư hình. Bỉ tiết giả hữu gian, nhi đao nhẫn giả vô hậu; dĩ vô hậu nhập hữu gian^4, khôi khôi hồ kỳ ư du nhẫn tất hữu dư địa hĩ. Thị dĩ thập cửu niên nhi đao nhẫn nhược tân phát ư hình. Tuy nhiên mỗi chí ư tộc, ngô kiến kỳ nan vi, truật nhiên vi giới, thị vi chỉ, hành vi trì, động đao tối vi, hoách nhiên, dĩ giải, như thổ ủy địa. Đề đao nhi lập, vi chi tứ cố, vi chi trừ mãn chí. Thiện đao nhi tàng chi.”

Văn Huệ Quân viết:

“Thiện tai! Ngô văn Bào Đinh chi ngôn, đắc dưỡng sinh yên.”

CHÚ

1.     Bào 庖: là người đầu bếp（庖 人）. Ở đây lấy nghề làm họ.

Đinh 丁: là tên của người đầu bếp. Theo Chu Quế

Diệu dẫn Thích Văn（釋 文：庖 丁，丁 其 名 也）.

2.     Văn Huệ Quân 文 惠 君: tức là Lương Huệ Vương 梁 惠 君.

3.     Ngưu 牛: là bò. (Ta thường nhận lầm chữ 牛 là trâu. Con trâu gọi là thủy ngưu 水 牛).

4.     Ở đây, đọc là gian: hai chữ nầy cổ văn dùng lẫn nhau.

DỊCH NGHĨA

B. Bào Đinh mổ bò cho Văn Huệ Quân.

Lúc ra thịt, điệu bộ của tay động, của vai đưa, của chơn đạp, của gối chạm, tiếng da xương lìa nhau, tiếng dao cạo cắt đều trúng cung bực, hợp với điệu múa Tang Lâm, với bài nhạc Kinh Thủ.

Văn Huệ Quân nói: “Hay thật! Nghệ thuật đến đó là cùng!”

Bào Đinh buông dao, thưa rằng: “Cái chỗ ưa thích của thần, là Đạo. Ban sơ, lúc ra thịt một con bò, chỗ mà thần chỉ có thấy mà thôi, là con bò. Về sau ba năm, thần không còn thấy con bò nữa. Bấy giờ, thần không dùng con mắt để nhìn, mà dùng cái ‘thần’ để xem: ngũ quan dừng lại, mà ‘thần’ thì muốn đi, nương theo thiên lý. Tách các gân lớn, lùa các khớp lớn, nhân chỗ cố nhiên của nó mà cắt. Bắp thịt còn không xắt qua, huống chi là khớp xương to. Người bếp thường mỗi tháng thay dao một lần, vì họ chặt. Nay con dao của thần đã dùng mười chín năm; số bò đã mổ có trên nghìn con, vậy mà dao như mới mài xong. Các khớp xương kia có kẽ hở mà lưỡi dao nầy thì mỏng. Lấy cái bề mỏng của con dao mà đưa vào chỗ kẽ, thì rộng có thừa. Vì vậy mà lưỡi dao đã dùng mười chín năm nay vẫn còn sắc như mới mài. Tuy vậy, mỗi khi gặp những chỗ gân xương sát nhau quá cảm thấy khó làm, thì thần phải nhìn kỹ, hành động chậm lại; con dao cử động một cách rất nhẹ nhàng, thế mà thịt lại đứt và rơi xuống như bùn rơi xuống đất. Bấy giờ thần cầm dao đứng yên, ngảnh nhìn bốn phía, đắc ý vì được con dao tốt, rồi đem cất nó đi. . .”

Văn Huệ Quân nói: “Hay biết chừng nào! Ta nghe lời nói của Bào Đinh mà hiểu được cái đạo dưỡng sinh!”

⸈⸈⸈

C. 公 文 軒 見 右 師 而 驚 曰：「是 何 人 也 ？惡 乎 介 也 ？ 天 與，其 人 與 ？」

曰：「天 也，非 人 也。天 之 生 是 使 獨 也， 人 之 貌 有 與 也。以 是 知 其 天 也，非 人 也。」

澤 雉 十 步 一 啄，百 步 一 飲，不 蘄 畜 乎 樊 中。神 雖 王，不 善 也。

C. Công Văn Hiên kiến Hữu Sư^1 nhi kinh viết: “Thị hà nhơn dã? Ô hồ giới^2 chi? Thiên dư, kỳ nhơn dư?”

Viết: “Thiên dã, phi nhơn dã. Thiên chi sinh thị sử độc dã. Nhơn chi mạo hữu dư^3 dã; dĩ thị tri kỳ thiên dã, phi nhơn dã.”

Trạch trĩ thập bộ nhứt trác bách bộ nhứt ẩm; bất kỳ súc hồ phàn^4 trung, thần tuy vượng^5, bất thiện dã.

CHÚ

1.     Hữu Sư 右 師: một tước quan.

2.     Giới 介: Một chơn. Người một chơn.

3.     Hữu dư 有 與: hai chơn cùng đi（兩 足 並 行 也）.

4.     Kỳ 蘄: cầu mong.

Phàn 樊: cái lồng.

5.     Đọc là vượng 旺.

DỊCH NGHĨA

C. Công Văn Hiên thấy vị quan Hữu Sư mà kinh ngạc:

- Ấy là ai đó vậy? Tại sao mà lại chỉ còn có một chơn? Trời làm ra thế chăng? Hay người làm ra thế chăng?

Hữu Sư đáp:

- Do Trời đấy, không phải do người đâu. Trời sinh ta, bắt phải một chơn. Hình dung của con người thì phải có hai chơn cùng đi mới được. Vì vậy, mới biết rằng, đó là do Trời, chứ không phải do người làm ra.

Con trĩ ở trong chầm, mười bước đi, một lần mổ, trăm bước đi, một lần uống, nhưng nào có mong được nuôi dưỡng ở trong lồng. Thần thái tuy khỏe, nhưng ai đâu có ưa việc ấy.

⸈⸈⸈

D. 老 聃 死，秦 失 弔 之，三 號 而 出。

弟 子 曰：「非 夫 子 之 友 邪 ？」 曰：「然。」

「然 則 弔 焉 若 此，可 乎 ？」

曰：「然。始 也 吾 以 為 其 人 也，而 今 非 也。向 吾 入 而 弔 焉，有 老 者 哭 之，如 哭 其 子； 少 者 哭 之，如 哭 其 母。彼 其 所 以 會 之， 必 有 不 蘄 言 而 言，不 蘄 哭 而 哭 者，是 遁 天 倍 情，忘 其 所 受，古 者 謂 之 遁 天 之 刑。適 來，夫 子 時 也 ； 適 去，夫 子 順 也。安 時 而 處 順，哀 樂 不 能 入 也，古 者 謂 是 帝 之 縣 解。」

指 窮 於 為 薪，火 傳 也，不 知 其 盡 也。

D. Lão Đam tử. Tần Thất điếu chi, tam hào nhi xuất. Đệ tử viết: “Phi Phu tử chi hữu da?”

Viết: “Nhiên.”

“Nhiên tắc điếu yên nhược thử khả hồ?”

Viết: “Nhiên. Thủy dã ngô dĩ vi kỳ nhơn dã, nhi kim phi dã. Hướng ngô nhập nhi điếu yên, hữu lão giả khốc chi như khốc kỳ tử, thiếu giả khốc chi như khốc kỳ mẫu. Bỉ kỳ sở dĩ hội chi, tất hữu bất ky ngôn nhi ngôn, bất kỳ khốc nhi khốc giả, thị độn thiên bội tình^1 vong kỳ sở thọ, cổ giả vị chi độn thiên chi hình. Thích lai, phu tử thời dã.

Thích khứ^2, phu tử thuận dã. An thời nhi xử thuận, ai lạc bất năng nhập giả.”

“Cổ giả, vị thị Đế^3 chi huyền giải^4.”

“Chỉ cùng ư vi tân, hỏa truyền dã, bất tri kỳ tận^5 dã.”

CHÚ

1.     Bội tình 倍 情: Tình, là tình cảm vui buồn (vui được, buồn mất) của thường nhơn chưa huyền đồng với tạo vật（未 玄 同 之 物 我）.

2.     Thích lai 適 來 là chỉ về cái sống; thích khứ 適 去 là chỉ về cái chết.

3.     Chữ 帝 (đế) là ám chỉ Tạo hóa, Tự nhiên (không phải là Thượng đế theo quan niệm Thần quyền).

4.     Huyền giải 縣 解: Huyền, là cột lại; giải, là mở ra. Ở thiên Đại Tông Sư cũng có nói: “Đắc giả thời dã, thất giả thuận dã; an thời nhi xử thuận, ai lạc bất năng nhập dã, thử cổ chi sở vị huyền giải dã”（得 者 時 也，失 者 順 也，安 時 而 處 順 哀 樂 不 能 入 也，此 古 之 所 謂 縣 解 也。）. Bởi vậy, chỗ mà Trang Tử gọi là huyền giải, là ám chỉ cảnh giới mà sống chết bằng nhau, quên cả sự đắc thất（同 死 生 忘 得 失 之 境 界）.

5.     Cùng 窮, tức là hết（盡）, ám chỉ củi. Củi là thân thể; lửa, là tinh thần. Củi tuy có chỗ tận, chỗ cùng, nhưng hết bó nầy đến bó kia (vô tận), thì lửa truyền từ bó củi nầy sang bó củi kia cũng vô đây. Ở đây ta thấy chủ trương của Trang Tử là tinh thần và vật chất đều nương nhau mà có, đều là một, và sinh tử cũng là một.

DỊCH NGHĨA

D. Lão Đam chết. Tần Thất đến điếu, khóc gào ba tiếng rồi bước ra.

Học trò hỏi:

- Không phải bạn của Thầy sao?

- Phải.

- Vậy thì, điếu như vậy coi được không?

- Được chứ! Trước kia, đó là bạn ta thật; nay thì không phải vậy nữa. Lúc nãy ta vào điếu, thấy có người già khóc như khóc con, có người trẻ khóc như khóc mẹ. Cái chỗ hợp lại đó (cái xác của ông ta), có cầu ai nói đến mà nói, có cầu ai khóc nó mà khóc. Thế là đã trốn trời, thêm tình, quên chỗ mình thọ lãnh. Người xưa gọi đó là hình phạt của sự trốn trời. Vui mà đến, là phu tử an thời; vui mà đi, là phu tử xử thuận. An thời xử thuận, thì buồn vui không sao xâm nhập cõi lòng. Người xưa cho rằng đó là tháo mở cái sợi dây mà Tạo hóa đã cột ta vào cõi sống. Thì cũng như việc lửa và củi, lửa truyền mãi không biết đến đâu là cùng.

⸈⸈⸈

TỔNG BÌNH

Ở thiên Tề Vật, Trang Tử cho rằng sinh tử là một. Vậy sao còn quý cái sống mà dưỡng nó?

Hỏi thế là hỏi sai. Không ham sống, không sợ chết, xem tử như sinh, sinh như tử, và sinh tử là một, đó là cái đạo của Tề Vật. Nhưng ở cảnh nào phải biết vui với cảnh ấy[42]. Đang sống mà không lo dưỡng nó, để phải tật bệnh đau khổ, không biết thuận theo tự nhiên của đó mà dưỡng đó, thì còn đâu gọi là vui với đó! Không dưỡng đó để cho đó đau khổ, như vậy là cầu cái chết hay sao? Có biết bao kẻ quá đau khổ, đi cầu cái chết để thoát khổ của cảnh sống đầy tật bệnh, đó chẳng phải coi cái chết là quý sao? Như vậy đâu còn phải là cái đạo của Tề Vật nữa!

⸈⸈⸈

A. Những nguyên nhân làm cho ta thương sinh rất nhiều, nhưng không có chi nguy hiểm bằng tham vọng. Sự đèo bòng tham muốn chạy theo ngoại vật, cũng như chạy theo cái hiểu biết của cái học trục vật, đeo đuổi theo những vật bất thường và mộng ảo, là mối ưu tư không bờ bến làm mòn mỏi sinh lực con người không sao cứu được. Bởi vậy, ở đầu thiên Dưỡng Sinh, Trang Tử nói: “Sinh lực của ta thì có hạn, mà sự muốn biết của ta thì không bờ bến. Đem cái có hạn (như sinh lực của ta) để mà chạy theo cái không bờ bến (như lòng ham muốn) là nguy vậy! Đã biết thế mà còn không biết dừng, càng nguy hơn nữa.”

Tiến thêm bước nữa, ông nói: “Làm việc thiện mà không bị danh ràng buộc; làm việc ác mà không bị hình phạt tru lục. Thuận theo con đường giữa mà đi, thì có thể giữ được thân mình, có thể toàn được sinh mạng (...) có thể hưởng được tận tuổi trời.”

Ở thiên Biền Mẫu 騙 拇 có đoạn giải rất rõ cái ý nghĩa trên đây: “Bá Di vì danh mà chết ở núi Thú Dương, còn Đạo Chích thì vì lợi mà chết ở gò Đông Lăng. Hai người ấy, tuy cái chỗ theo mà chết không giống nhau, nhưng đều làm tàn hại cái sống, thương tổn cái tánh mình cả. Chắc gì Bá Di là phải, mà Đạo Chích là quấy? Người trong thiên hạ đều chết theo như thế cả. Nếu mà cái mình chết theo ấy là nhân, là nghĩa, thì tục gọi là cái chết của người quân tử. Nếu cái mình chết theo ấy là tiền bạc, thì tục gọi là cái chết của tiểu nhân. Cái chỗ mà mình chết theo chỉ có một, vậy mà cũng quân tử tiểu nhân ư? Đến như cái việc tàn cái sống, tổn cái tánh, thì Đạo Chích cũng như Bá Di, đâu có khác nhau chỗ nào!”

Người đạt Đạo, không thiên về lẽ phải hay lẽ quấy, hoặc nói cho đúng hơn, đã vượt lên trên phải quấy và đã“thuận theo con đường giữa” (duyên đốc dĩ vi kinh 緣 督 以 爲 經) nghĩa là gìn giữ quân bình（天 鈞）, nên không thiên hẳn bên nào đến phải “chết vì một cái gì cả”dù là cho lẽ phải hay lẽ quấy nào. Đạo là quân bình, bao giờ cũng ở trên thiện ác, cho nên người đạt Đạo biết rằng thiện ác nương nhau mà có, trong thiện có ẩn cái ác, trong ác có ẩn cái thiện, cho nên không vì điều phải lẽ quấy nào cả, mà phải ràng buộc mình và lo âu đến phải thương sinh vì nó cả. Nghĩa là người đạt Đạo là kẻ hoàn toàn tự do, không còn nô lệ bất cứ một bảng giá trị về điều phải lẽ quấy của một thứ luân lý tịnh nào nữa cả, cổ cũng như kim.

⸈⸈⸈

B. Lưỡi dao của Bào Đinh đi giữa xương thịt mà không chạm gân xương nên đặng lâu dài mà không mòn mẻ. Đạo dưỡng sinh của người cũng một thế: cứ hoạt động trong chỗ hư không, thuận với lý tự nhiên, thì vật không thương tổn được.

Lòng tham muốn của ta về những vật ngoài ta, khác nào như gân xương, còn sinh lực của ta khác nào như lưỡi dao. Hễ còn lòng tham muốn, đèo bòng theo những vật ngoài mình, tức là “những vật không tùng mình”...thì mới có lo sợ: lo được, sợ mất. Đắc thất, doanh hư, thị phi, vinh nhục...đều là những cớ để làm náo loạn tinh thần, thương tổn sinh mạng. Tranh đấu với những điều không thể tranh được, như thị phi, vinh nhục, với những lẽ doanh hư đắc thất trong đời, thì tranh ắt phải thất, đó là đem “lưỡi dao bén” mà chạm vào “gân xương”, thì dao mòn lưỡi mẻ. Vì vậy mà Lão Tử mới đề xướng thuyết Bất tranh（不 爭）:“Vì ta không tranh nên thiên hạ không ai tranh nổi với ta”（夫 唯 不 爭 是 以 天 下 莫 能 與 之 爭）.

Tranh với nhau, là vì còn cùng nhận một bảng giá trị như nhau, chứ đối với kẻ đã vượt lên trên mọi giá trị về thị phi, thiện ác...thì còn đi tranh với họ phải quấy làm gì được nữa. Có ai lại đi tranh giành phú quý với kẻ đã xem thường phú quý? Cho nên mới nói: “Vì ta không tranh, nên thiên hạ không ai tranh nổi với ta”.

⸈⸈⸈

D. Lại còn một nguyên nhân nữa làm cho con người thành một con vật đau khổ nhất trên đời, là lòng ham sống, sợ chết. Lòng ham sống và sợ chết mà không còn, thì tinh thần ta mới không náo loạn. Tinh thần mà không náo loạn, thì bệnh hoạn do đâu mà sinh ra?

“Lão Đam chết. Tần Thất đến điếu, khóc gào ba tiếng rồi bước ra:

Học trò hỏi:

- Không phải bạn của Thầy sao?

- Phải.

- Vậy thì, điếu như thế coi được không?

- Được chứ! Trước kia, đó là bạn ta thật; nay thì không phải vậy nữa. Lúc nãy ta vào điếu thấy có người già khóc như khóc con, có người trẻ khóc như khóc mẹ. Cái xác ấy có cầu ai nói đến mà nói, có cầu ai khóc nó mà khóc. Thế là đã trốn Trời, thêm tình, quên chỗ mình thọ lãnh. Người xưa gọi đó là cái hình khổ của sự trốn Trời. Vui mà đến, là phu tử an thời, vui mà đi, là phu tử xử thuận. An thời xử thuận, thì buồn vui không sao xâm nhập được cõi lòng. Người xưa gọi đó là huyền giải. Thì cũng như việc lửa với củi; lửa truyền mãi không biết đến đâu là cùng.”

Dùng lửa mà nhen củi, củi tận mà tưởng là lửa tận, đó là chỗ thấy của thường nhơn. Thật ra, củi có tận, mà lửa thì vô tận, truyền mãi từ bó củi nầy sang bó củi khác, không khác nào cái sống của ta truyền từ hình thể nầy qua hình thể kia（火 之 傳 於 新 猶 神 之 傳 於 形）.

⸈⸈⸈

Dưỡng sinh có hai phương diện! Dưỡng cái sống “có sống có chết” (thân thể) và dưỡng cái sống “không sống không chết” (chân tính). Trên đây, là bàn về cái đạo dưỡng cái sống “có sống có chết”. Đến khi bàn đến cái sống “không sống không chết”, Trang Tử kết luận bằng cái tỉ dụ “củi và lửa” như vầy: “khi lửa cháy hết bó củi nầy, thì truyền sang qua bó củi khác...không bao giờ tắt”. Cái sống “không sống không chết” như lửa, không bao giờ cùng. Hãy gìn giữ nó, và đừng bao giờ để nó vì tư tâm tư dục mà đèo bòng tham muốn những cái ngoài phận mình mà mờ tắt đi.

⸈⸈⸈

Dưỡng sinh cũng phải vừa lo trong, vừa lo ngoài, không nên thái quá hay bất cập.

Thiên Đạt Sinh 達 生 giải về cái đạo dưỡng sinh vừa bên trong bên ngoài nầy rất rõ: “Điền Khai Chi yết kiến Châu Uy Công. Uy Công nói: ‘Ta có nghe Thầy của khanh là Chúc Thận có được cái đạo sống. Khanh cùng Chúc Thận ở chung nhau, vậy khanh có nghe nói về đạo ấy không?’

Điền Khai Chi nói: ‘Tôi là đứa quét nhà, làm gì nghe đặng!’

Uy Công nói: ‘Điền tử chớ khiêm nhượng. Quả nhân muốn nghe điều đó. ’

Điền Khai Chi nói: ‘Nghe Thầy tôi nói: Người khéo dưỡng sinh giống như người chăn chiên. Thấy con nào lẻ bầy, thì quất nó (cho nó trở về với bầy). ’

Uy Công nói: ‘Nghĩa là sao?’

Điền Khai Chi nói: Tại nước Lỗ, có tên Đơn Báo ởtrong non, uống nước suối, không cùng người cộng lợi. Đã bảy mươi tuổi mà nhan sắc còn như đứa con nít. Rủi bị cọp đói bắt ăn. Cũng có tên Trương Nghị, không cửa cao nhà rộng nào mà y không chạy đến (để cầu thân). Được bốn mươi tuổi, bị bệnh nội nhiệt mà chết. Báo, thì dưỡng phần trong mà cọp ăn phần ngoài; Nghị, thì dưỡng phần ngoài mà bị bệnh giết phần trong. Hai người đó đều không biết quất con chiên lẻ bầy. ’”

Trong và ngoài, là hai điều không thể lìa nhau. Vật chất, tinh thần, đối với Trang Tử, không phải chỉ ảnh hưởng lẫn nhau rất mật thiết mà thôi, hơn nữa, cả hai là một. Để cho lìa nhau, là sái với tự nhiên, không khác nào con chiên lạc bầy. Đánh cho nó trở về, là hợp lại hai lẽ “trong” và “ngoài”: đạo dưỡng sinh đến đó mới là đầy đủ và toàn hảo.

⸈⸈⸈

Đến như cái hại về sinh lực do sự sắc dục ăn uống mà gây nên, người dưỡng sinh cũng không nên không để ý:“Gặp nơi tử địa, anh em cha con còn biết lo sợ, răn bảo nhau đừng bước vào. Còn như trên chăn chiếu, giữa cuộc uống ăn, cũng là nơi tử địa, sao không mấy kẻ biết lo sợ, không biết răn nhủ nhau, lại còn mạo hiểm lăn mình vào, thì là quá rồi!” (Đạt Sinh)

Nhất là đừng để kẻ khác lợi dụng lòng háo danh của mình để bắt mình phụng sự cho tư dục họ: Trang Tử, cũng trong thiên Đạt Sinh, có nói: “Một vị quan lãnh việc tế tự, nói với heo: ‘Sao bây ghét chết? Ta nuôi bây trọn ba tháng. Vì bây mà ta phải giữ ba ngày chay, mười ngày giới. Lúc tế, ta để bây trên chiếu trắng, trên mâm chạm. Bây còn phàn nàn nỗi gì nữa?’ Ôi! Nếu vị quan ấy, thật tình nuôi heo (vì nó), sao không để cho nó tự do ăn tấm cám, sao cũng được. Vị quan ấy thích sống theo áo mão, chết có quan quách, và cho vậy là vinh, rồi lại tưởng cho heo cũng như thế!”

Người ta nói: “Nuôi quân ngàn thuở, nhờ có một khi”...Và chỉ một khi thôi, nhưng có khi lại phải thương sinh tánh mạng là thường. . .”Trang Tử câu trên sông Bộc. Sở vương sai hai quan đại phu đem lễ vật mời ông ra làm quan. Trang Tử cầm cần câu không nhúc nhích cũng không thèm nhìn lại, nói: ‘Tôi nghe vua Sở có con thần quy, chết đã ba nghìn năm. Vua Sở quý nó và cất trên miếu đường. Con quy ấy chịu chết để lưu lại cái xương của mình cho người sau quý trọng, hay chịu thà sống mà kéo lê cái đuôi của mình trong bùn?’. Hai vị đại phu nói: ‘Thà sống mà kéo lê cái đuôi trong bùn còn hơn!’. Trang Tử nói: ‘Thôi về đi! Ta đây cũng chịu kéo lê cái đuôi của mình trong bùn...’” (Thu Thủy)

Người theo đạo dưỡng sinh có đâu lại lao đầu vào vòng “cân đai áo mão”, “cá chậu chim lồng” để phải bị chặt chơn, lại còn ngoan cố ngụy biện cho là số trời[43]! “Con trĩ ở trong chầm, mười bước đi một lần mổ, trăm bước đi một lần uống, nhưng nào có mong được nuôi dưỡng ở trong lồng. . .” dù đó là một cái lồng sơn son thếp vàng...

ĐỨC SUNG PHÙ

德充 符

A. 魯 有 兀 者 王 駘，從 之 遊 者 與 仲 尼 相 若。 常 季 問 於 仲 尼 曰：「王 駘，兀 者 也，從 之 遊 者 與 夫 子 中 分 魯。立 不 教，坐 不 議，虛 而 往，實 而 歸。固 有 不 言 之 教，無 形 而 心 成 者 邪 ？ 是 何 人 也 ？」

仲 尼 曰：「夫 子，聖 人 也。丘 也，直 後 而 未 往 耳。丘 將 以 為 師，而 況 不 若 丘 者 乎！奚 假 魯 國！丘 將 引 天 下 而 與 從 之。」

常 季 曰：「彼 兀 者 也，而 王 先 生，其 與 庸 亦 遠 矣。若 然 者，其 用 心 也 獨 若 之 何 ？」

仲 尼 曰：「死 生 亦 大 矣，而 不 得 與 之 變 ； 雖 天 地 覆 墜，亦 將 不 與 之 遺。審 乎 無 假 而 不 與 物 遷，命 物 之 化 而 守 其 宗 也。」

常 季 曰：「何 謂 也 ？」

仲 尼 曰：「白 其 異 者 視 之，肝 膽 楚 越 也 ； 自 其 同 者 視 之，萬 物 皆 一 也。夫 若 然 者， 且 不 知 耳 目 之 所 宜，而 遊 心 乎 德 之 和 ； 物 視 其 所 一 而 不 見 其 所 喪，視 喪 其 足 猶 遺 土 也。」

常 季 曰：「彼 為 己，以 其 知 得 其 心，以 其 心 得 其 常 心，物 何 為 最 之 哉 ？」

仲 尼 曰：「人 莫 鑒 於 流 水 而 鑒 於 止 水，唯 止 能 止 眾 止。受 命 於 地，唯 松 柏 獨 也 在 冬 夏 青 青 ； 受 命 於 天，唯 舜 獨 也 正，幸 能 正 生，以 正 眾 生。夫 保 始 之 徵，不 懼 之 實 ； 勇 士 一 人，雄 入 於 九 軍。將 求 名 而 能 自 要 者，而 猶 若 是，而 況 官 天 地，府 萬 物，直 寓 六 骸，象 耳 目，一 知 之 所 知，而 心 未 嘗 死 者 乎！彼 且 擇 日 而 登 假，人 則 從 是 也。彼 且 何 肯 以 物 為 事 乎！」

A. Lỗ hữu ngột giả Vương Đài, tùng chi du giả, dữ Trọng Ni tương nhược.

Thường Quý vấn ư Trọng Ni viết: “Vương Đài ngột giả dã, tùng chi du giả dữ phu tử trung phân Lỗ. Lập bất giáo, tọa bất nghị, hư nhi vãng, thực nhi quy; cố hữu bất ngôn chi giáo, vô hình nhi tâm thành giả da? Thị hà nhơn dã?”

Trọng Ni viết: “Phu tử, thánh nhơn dã. Khưu dã trực hậu nhi vị vãng nhĩ! Khưu tương dĩ vi sư, nhi huống bất nhược Khưu giả hồ! Hề giả Lỗ quốc, Khưu tương dẫn thiên hạ nhi dữ tùng chi.”

Thường Quý viết: “Bỉ ngột giả dã, nhi Vương tiên sinh, kỳ dữ dung diệc viễn hĩ! Nhược nhiên giả, kỳ dụng tâm dã, độc nhược chi hà?”

Trọng Ni viết: “Tử sinh diệc đại hĩ, nhi bất đắc dữ chi biến, tuy thiên địa phúc trụy, diệc tương bất dữ chi di. Thẩm hồ vô giả, nhi bất dữ vật thiên, mạng vật chi hóa, nhi thủ kỳ tông dã.”

Thường Quý viết: “Hà vị dã?”

Trọng Ni viết: “Tự kỳ dị giả thị chi, can đảm Sở Việt^1dã; tự kỳ đồng giả thị chi, vạn vật giai nhất dã. Phù nhược nhiên giả, thả bất tri nhĩ mục chi sở nghi^2, nhi du tâm hồ đức chi hòa^3. Vật thị kỳ sở nhất nhi bất kiến kỳ sở táng, thị táng kỳ túc, do di thổ dã.”

Thường Quý viết: “Bỉ vị kỷ, dĩ kỳ tri^4, đắc kỳ tâm, dĩ kỳ tâm, đắc kỳ thường tâm^5, vật hà vi tối^6 chi tai?”

Trọng Ni viết: “Nhơn mạc giám ư lưu thủy, nhi giám ư chỉ thủy, duy năng chỉ, năng chỉ chúng chỉ^7. Thụ mạng ư địa, duy tùng bá độc dã tại. Đông hạ thanh thanh, thụ mạng ư thiên, duy Thuấn độc dã chính. Hạnh năng chính sinh^8, dĩ chính chúng sinh. Phù bão thủy chi trưng, bất cụ chi thực; dũng sĩ nhất nhơn, hùng nhập ư cửu quân, tương cầu danh nhi năng tự yếu giả, nhi do nhược thị; nhi huống quan thiên địa, phủ vạn vật, trực ngụ lục hài, tượng nhĩ mục, nhất tri chi sở tri, nhi tâm vị thường tử giả hồ? Bỉ thả trạch nhật nhi đăng giả, nhơn tắc tùng thị dã; bỉ thả hà khẳng dĩ vật vi sự hồ?9”

CHÚ

1.     Với nhãn quang nhị nguyên, thì ngay trong thân thể của ta sẽ thấy các tạng phủ như là nghịch với nhau cả (như nước Sở nước Việt cách biệt nhau vậy).

2.     Tức là quên mất cả thinh sắc thị phi, mỹ ác...

3.     德 之 和 (đức chi hòa), tức là “hòa” của Đạo và Đức, tức là chỗ mà Lão tử gọi “thượng đức bất đức”（上 德 不 德）cái Đức siêu việt của Đạo gồm nắm cả thị phi, thiện ác...

4.     Cái “biết” 知 đây, là ám chỉ “chân trí”（真 智） (cái biết thật).

5.      Tâm thường 常 心: tức là cái tâm thường trụ, bất biến đồng với Đạo thường （常 道）nơi mình. Chữ “tâm” 心trước, là ám chỉ cái tâm bất thường, còn vọng động của mình.

6.     Chữ 最 ở đây có nghĩa là “tụ” 聚: hợp lại, tựu lại. Ý nói, tại sao chúng nhơn lại tựu về theo ông ta (Vương Đài).

7.     Không ai lại đi cầu học nơi một kẻ mà lòng còn vọng động (náo loạn vì ngoại vật). Chỉ có sự điềm đạm hư vô là đặc tánh của bậc Thánh nhơn sống giữa sự náo động không dừng của thiên hạ. Cũng như mọi thứ cây cối đều thụ mạng nơi đất, thế mà chỉ riêng có cây tùng cây bách thì cành lá bốn mùa vẫn xanh tươi không thay đổi...vì nó còn giữ được đặc tính trường xuân của nó.

8.     Chữ chính 正 đây, là chính kỷ 正 己. Chữ sinh 生 đây, nguyên là chữ tánh 性, hay là bản tánh本 性 (theo Quách Tượng).

9.     Chống lại với tư cách “khuyến dụ” người theo đạo của phần đông các tôn giáo.

DỊCH NGHĨA

ĐỨC SUNG PHÙ

A. Nước Lỗ, có người cụt chơn, tên là Vương Đài. Số người theo học ngang với Trọng Ni.

Thường Quý hỏi Trọng Ni: “Vương Đài là kẻ cụt chơn, lại cùng Thầy chia hai học trò nước Lỗ. Người ấy, đứng thì không dạy điều chi; ngồi thì không nghị luận việcgì. Thế mà, người học đến thì không có gì cả, mà khi ra về thấy mình đầy đủ. Vậy thì, có lối dạy mà không cần đến lời, mặc nhiên mà cảm hóa được lòng người hay sao? Người ấy là người gì vậy?”

Trọng Ni đáp: “Phu tử là bậc Thánh nhơn đấy! Khưu nầy đi sau, chưa thể theo kịp đó. Khưu còn muốn tôn đó làm Thầy, huồng hồ là những kẻ không bằng Khưu! Nói chi là một nước Lỗ, Khưu nầy còn muốn dẫn cả thiên hạ mà cùng theo đó.”

Thường Quý nói: “Đó là kẻ cụt chơn, vậy mà được Phu tử gọi là bậc Thầy họ Vương, tất nhiên người ấy phải có cái gì khác xa với kẻ tầm thường! Như vậy thì, riêng ông ta đã sử dụng cái Tâm như thế nào?”

Trọng Ni đáp: “Chết sống là việc lớn còn không làm cho đó biến đổi; Trời Đất dù sụp đổ, cũng không làm cho đó xao động. Xét rõ Tánh Mạng, mà không để cho vật ngoài dời đổi. Khiến vật hóa sinh, mà giữ lấy phần chủ của vật hóa.”

Thường Quý nói: “Như thế nghĩa là gì?”

Trọng Ni đáp: “Có hai cách nhận thức sự vật, nếu đứng chỗ khác biệt nhau mà xem, thì dù như gan với mật cũng thấy cách nhau xa như Sở với Việt; nhưng, nếu đứng chỗ đồng nhau mà xem, thì sẽ thấy vạn vật đều là một cả. Và nếu được vậy (tức là biết đứng chỗ đồng nhau mà xem vạn vật) thì đâu cần gì đến sự nhận thức của tai mắt nữa mà để cho lòng mình rong chơi nơi chỗ ‘hòa’ của Đức. Vì vậy mà coi sự mất một chơn của mình như một hòn đất bị đánh rơi thôi!”

Thường Quý nói: “Ông ấy tu kỷ, lấy cái biết của mình mà xét được cái tâm của mình; lấy cái tâm của mình mà xét được cái tâm thường của mình. Nhưng rồi, tại sao người người lại chạy về với ông ấy?”

Trọng Ni nói: “Người ta, không ai lại soi mình ở làn nước chảy, mà soi mình ở làn nước đứng. Chỉ có cái ‘lặng đứng’ mới dừng lại được cái lòng mong lặng đứng của người người. Cùng thụ Mạng nơi Đất mà riêng chỉ có cây tùng cây bách là luôn luôn tồn tại: một màu xanh xanh, bất cứ ở mùa nào, mùa hạ hay mùa đông. Cùng thụ Mạng nơi Trời mà riêng chỉ có ông Thuấn là giữ được cái Chánh của mình. Cầm đầu thiên hạ mà chính được cái Tánh của mình, thì chính được mọi người. Hạng người mà giữ được Bản Tánh, thì bên ngoài rất điềm tĩnh, chẳng biết sợ gì cả, như người dũng sĩ một mình xông vào chín vòng quân. Vì hiếu danh mà họ còn dám làm việc ấy, huống hồ hạng người chủ được Trời Đất, chứa được vạn vật thì đối với cái thân nầy chẳng qua là gởi vào sáu hài, nương vào tai mắt, còn sự hiểu biết của họ thì bao la mà cái tâm họ chưa từng có chết? Con người ấy chọn ngày để trút bỏ cái giả. Người ta tự chạy theo đấy thôi, chứ tự người ấy đâu có chịu đem mình mà phụng sự cho thiên hạ?”

⸈⸈⸈

B. 申 徒 嘉，兀 者 也，而 與 鄭 子 產 同 師 於 伯 昏 無 人。子 產 謂 申 徒 嘉 曰：「我 先 出 則 子 止，子 先 出 則 我 止。」

其 明 日，又 與 合 堂 同 席 而 坐。子 產 謂 申 徒 嘉 曰：「我 先 出 則 子 止，子 先 出 則 我 止。今 我 將 出，子 可 以 止 乎，其 未 邪 ？且 子 見 執 政 而 不 違，子 齊 執 政 乎 ？」

申 徒 嘉 曰：「先 生 之 門，固 有 執 政 焉 如 此 哉！子 而 說 子 之 執 政 而 後 人 者 也！

聞 之 曰：『 鑒 明 則 塵 垢 不 止，止 則 不 明 也。久 與 賢 人 處 則 無 過。』 子 今之 所 取 大 者，先 生 也，而 猶 出 言 若 是，不 亦 過 乎 ？」

子 產 曰：「子 既 若 是 矣，猶 與 堯 爭 善，計 子 之 德 不 足 以 自 反 邪 ？」

申 徒 嘉 曰：「自 狀 其 過 以 不 當 亡 者 眾，不 狀 其 過 以 不 當 存 者 寡。知 不 可 奈 何 而 安 之 若 命，唯 有 德 者 能 之 ； 遊 於 羿 之 彀 中，中 央 者，中 地 也 ； 然 而 不 中 者，命 也。人 以 其 全 足 笑 吾 不 全 足 者 眾 矣，我 怫 然 而 怒 ； 而 適 先 生 之 所，則 廢 然 而 反。不 知 先 生 之 洗 我 以 善 邪！吾 與 夫 子 遊 十 九 年 矣，而 未 嘗 知 吾 兀 者 也。今 子 我 遊 於 形 骸 之 內，而 子 索 我 於 形 骸 之 外，不 亦 過 乎 ？」

子 產 蹴 然 改 容 更 貌 曰：「子 無 乃 稱！」

B. Thân Đồ Gia ngột giả dã, nhi dữ Trịnh Tử Sản^1 đồng sư ư Bá Hôn Vô Nhơn. Tử Sản vị Thân Đồ Gia viết: “Ngã tiên xuất, tắc tử chỉ, tử tiên xuất tắc ngã chỉ.”

Kỳ minh nhật hựu dữ hợp đường đồng tịch nhi tọa. Tử Sản vị Thân Đồ Gia viết: “Ngã tiên xuất, tắc tử chỉ, tử tiên xuất, tắc ngã chỉ. Kim ngã tương xuất, tử khả dĩ chỉ hồ? Kỳ vị da? Thả tử kiến chấp chính nhi bất vi, tử tề chấp chánh hồ?”

Thân Đồ Gia viết: “Tiên sinh chi môn cố hữu chấp chính yên như thử tai? Tử nhi duyệt^2 tử chi chấp chính nhi hậu nhơn giả dã!”

Văn chi viết: Giám minh tắc trần cấu bất chỉ, chỉ tắc bất minh dã. Cửu dữ hiền nhân xử tắc vô quá. Tử kim chi sở thủ đại giả, tiên sinh dã, nhi do xuất ngôn nhược thị bất diệc quá hồ?”

Tử Sản viết: “Tử ký nhược thị hĩ, do dữ Nghiêu tranh thiện, kế tử chi đức, bất túc dĩ tự phản da?”

Thân Đồ Gia viết: “Tự trạng kỳ quá dĩ bất đương vong giả chúng; bất trạng kỳ quá dĩ bất đương tồn giả quả. Tri bất khả nại hà nhi an chi nhược mạng, duy hữu đức giả năng chi. Du ư Nghệ^3 chi cốc trung, trung ương giả, trung địa dã, nhiên nhi bất trúng giả, Mạng dã. Nhơn dĩ kỳ toàn túc tiếu ngô bất toàn túc giả, chúng hĩ. Ngã phất nhiên nhi nộ, nhi thích tiên sinh chi sở, tắc phế nhiên nhi phản bất tri tiên sinh chi tẩy ngã dĩ thiện da? Ngô dữ phu tử du thập cửu niên hĩ, nhi vị thường tri ngô ngột giả dã. Kim tử ngã du ư hình hài chi nội, nhi tử sách ngã ư hình hài chi ngoại, bất diệc quá hồ?”

Tử Sản thác nhiên cải dung canh mạo, viết: “Tử vô nãi xưng”.

CHÚ

1.     Tử Sản đang là tướng quốc nước Trịnh.

2.     Chữ 說 cùng với chữ 悅 đồng nhau. Trong Kinh Truyện thường viết là 說 thay vì 悅 (Từ Nguyên).

3.     羿, tên của một người xưa có biệt tài bắn cung không ai bì kịp.

DỊCH NGHĨA

B. Thân Đồ Gia là người cụt chơn, cùng với Tử Sản nước Trịnh đồng học với Bá Hôn Vô Nhân. Tử Sản bảo với Thân Đồ Gia: “Ta ra trước thì ngươi ở lại. Ngươi ra trước thì ta ở lại”.

Ngày hôm sau, lại cùng một chỗ học, cùng ngồi một chiếu. Tử Sản bảo với Thân Đồ Gia: “Ta ra trước thì ngươi ở lại. Ngươi ra trước thì ta ở lại. Nay ta sắp đi ra, vậy ngươi có thể ở lại chăng, hay là chưa có thể được? Vả ngươi thấy kẻ cầm chính quyền sao không biết tránh qua một bên? Ngươi ngang hàng với kẻ cầm chính quyền ư?”

Thân Đồ Gia nói: “Ở cửa Thầy đây sao lại có kẻ gọi là cầm chính quyền? Ngươi thích thú với cái việc cầm chính quyền của ngươi mà xem mọi người đều đứng sau ngươi cả! Ta nghe Thầy nói rằng: Gương sáng là vì bụi bặm không vướng, bụi bặm mà vướng lên thì mặt gương sẽ lu mờ! Ở lâu với bậc hiền giả thì ắt không lỗi lầm. Nay ngươi ở trong cửa Thầy để cầu học cái đại thức, thế sao lại còn thốt ra được những lời như vậy, há chẳng cũng lầm lỗi hay sao?

Tử Sản nói: “Ngươi đã là người (tàn tật) như thế, lại còn mong cùng với Nghiêu mà tranh thiện hay sao? Kể về đức của ngươi, không đủ để mà xét lại mình ư?”

Thân Đồ Gia nói: “Tự che đậy lỗi của mình, cho là không đáng bị hình chặt chơn, thì nhiều! Không che đậy lỗi của mình, cho là không đáng còn chơn, thì ít. Biết là không thể làm thế nào khác được mà yên lòng chịu nó và cho là số mạng, thì chỉ có người có Đức mới có thể làm nổi. Ở ngay trung tâm lằn tên của Nghệ mà lại thoát khỏi bị tên, đó là Mạng vậy. Những kẻ cậy mình có đủ hai chơn để chế nhạo người không đủ hai chơn như ta, thì nhiều lắm! Ta nghĩ cũng tức giận, nhưng khi đến học với Thầy thì lại bâng khuâng mà trở về, không rõ Thầy đã đem cái hay gì mà rửa ráy được lòng ta? Ta ở cùng Thầy đã mười chín năm thế mà Thầy chưa thường thấy ta là đứa cụt chơn! Nay ngươi chơi với ta ở chỗ bên trong của hình hài, mà ngươi lại còn khắt khe với cái hình hài bên ngoài của ta, chẳng cũng lầm lỗi hay sao?”

Tử Sản áy náy, đổi sắc mặt mà nói: “Thôi, đừng nói đến chuyện ấy nữa!”

⸈⸈⸈

C. 魯 有 兀 者 叔 山 無 趾，踵 見 仲 尼。仲 尼 曰：「子 不 謹，前 既 犯 患 若 是 矣。雖 今 來， 何 及 矣！」

無 趾 曰: 「吾 唯 不 知 務 而 輕 用 吾 身，吾 是 以 亡 足。今 吾 來 也，猶 有 尊 足 者 存，吾 是 以 務 全 之 也。夫 天 無 不 覆，地 無 不 載，吾 以 夫 子 為 天 地，安 知 夫 子 之 猶 若 是 也！」

孔 子 曰：「丘 則 陋 矣！夫 子 胡 不 入 乎，請 講 以 所 聞！」

無 趾 出。孔 子 曰：「弟 子 勉 之！夫 無 趾， 兀 者 也，猶 務 學 以 復 補 前 行 之 惡，而 況 全 德 之 人 乎！」

無 趾 語 老 聃 曰：「孔 丘 之 於 至 人，其 未 邪

？ 彼 何 賓 賓 以 學 子 為 ？ 彼 且 蘄 以 諔 詭 幻 怪 之 名 聞，不 知 至 人 之 以 是 為 己 桎 梏 邪 ？」

老 聃 曰：「胡 不 直 使 彼 以 死 生 為 一 條，以 可 不 可 為 一 貫 者，解 其 桎 梏，其 可 乎 ？」

無 趾 曰：「天 刑 之，安 可 解！」

C. Lỗ hữu ngột giả Thúc Sơn Vô Chỉ, chủng kiến Trọng Ni. Trọng Ni viết:

“Tử bất cẩn, tiền ký phạm hoạn nhược thị hĩ, tuy kim lai hà cập hĩ!”

Vô Chỉ viết: “Ngô duy bất tri vụ nhi khinh dụng ngô thân, ngô thị dĩ vong túc. Kim ngô lai dã, do hữu tôn túc giả tồn. Ngô thị dĩ vụ toàn chi dã. Phù thiên vô bất phú, địa vô bất tái, ngô dĩ phu tử vi thiên địa; an tri phu tử chi do nhược thị dã!”

Khổng Tử viết: “Khưu tắc lậu hĩ! Phu tử hồ bất nhập hồ? Thỉnh giảng dĩ sở văn.”

Vô Chỉ xuất. Khổng Tử viết:“Đệ tử miễn chi! Phù Vô Chỉ ngột giả dã, do vụ học dĩ phục bổ tiền hành chi ác, nhi huống toàn đức chi nhơn hồ?”

Vô Chỉ ngữ Lão Đam viết: “Khổng Khưu chi ư chí nhơn, kỳ vị da? Bỉ hà tân tân dĩ học tử vi! Bỉ thả kỳ dĩ xúc quỷ[44] huyễn quái chi danh văn, bất tri chí nhơn chi dĩ thị vi kỷ chất cốc da?”

Lão Đam viết:“Hồ bất trực sử bỉ dĩ tử sinh vi nhất điều, dĩ khả bất khả vi nhất quán giả, giải kỳ chất cốc, kỳ khả hồ?

Vô Chỉ viết:“Thiên hình chi, an khả giải.”

DỊCH NGHĨA

C. Nước Lỗ, có người cụt chơn, tên là Thúc Sơn Vô Chỉ, khập khễnh đến ra mắt Trọng Ni. Trọng Ni nói:

- Ngươi trước đây không cẩn thận nên phải bị tai họa như thế, nay dù có đến đây cũng không sao kịp nữa!

Vô Chỉ nói: “Tôi vì không biết việc nên khinh dụng tấm thân nầy mà phải bị mất hết một chơn. Nay tôi đến đây, còn lại có một chơn quý nầy, thời tôi mong giữ cho nó vẹn toàn. Trời, không gì là không che; Đất không gì là không chở, tôi mong xem phu tử như Trời Đất. Nào ngờ Phu tử lại xử với tôi như thế!”

Khổng Tử nói: “Khưu nầy quả hẹp hòi! Sao ông không vào trong chơi, tôi xin đem những gì đã nghe được mà giảng cho ông nghe!”

Vô Chỉ ra đi. Khổng Tử nói:

- Các đệ tử hãy cố gắng lên! Kìa như Vô Chỉ là kẻ cụt chơn mà còn biết mong học để bù lại cái việc làm sai lầm buổi trước, huống chi kẻ mà đức vẫn còn vẹn toàn!

Vô Chỉ nói chuyện với Lão Đam:

- Khổng Khưu hình như chưa phải là bậc chí nhơn! Ông ta dạy làm gì mà đông học trò thế? Ông lại còn mong được tăm tiếng về những cái học kỳ dị huyễn hoặc, vậy chứ ông không biết rằng đối với bậc chí nhơn, đó toàn là những gông cùm cho mình ư?

Lão Đam nói:

- Sao ông không bảo thẳng cho ông ta biết rằng sống và chết đều là cùng một lẽ, nên và chẳng nên đều cùng là một việc, hầu mở gông cùm cho ông ta có được không?

Vô Chỉ nói:

- Trời đã hành tội ông ta, gỡ ra sao được!

⸈⸈⸈

D. 魯 哀 公 問 於 仲 尼 曰：「衛 有 惡 人 焉，曰 哀 駘 它。丈 夫 與 之 處 者，思 而 不 能 去 也。 婦 人 見 之，請 於 父 母 曰：與 人 為 妻 寧 為 夫 子 妾 者，十 數 而 未 止 也。未 嘗 有 聞 其 唱 者 也，常 和 人 而 已 矣。無 君 入 之 位 以 濟 乎 人 之 死，無 聚 祿 以 望 人 之 腹 ；又 以 惡 駭 天 下，和 而 不 唱，知 不 出 乎 四 域，且 而 雌 雄 合 乎 前，是 必 有 異 乎 人 者 也。寡 人 召 而 觀 之，果 以 惡 駭 天 下，與 寡 人 處，不 至 以 月 數，而 寡 人 有 意 乎 其 為 人 也 ； 不 至 乎 期 年，而 寡 人 信 之。國 無 宰，而寡 人 傳 國 焉。 悶 然 而 後 應，氾 而 若 辭。寡 人 醜 乎，卒 授 之 國。無 幾 何 也，去 寡 人 而 行，寡 人 卹 焉 若 有 亡 也，若 無 與 樂 是 國 也。是 何 人 者 也 ？」仲 尼 曰：「丘 也 嘗 使 於 楚 矣，適 見

子 食 於 其 死 母 者，少 焉 眴 若 皆 棄 之 而 走。不 見 己 焉 爾，不 得 類 焉 爾。所 愛 其 母 者，非 愛 其 形 也，愛 使 其 形 者 也。戰 而 死 者，其 人 之 葬 也 不 以 翣 資；則 者 之 屨，無 為 愛 之 ； 皆 無 其 本 矣。今 哀 駘 它 未 言 而 信，無 功 而 親，使 人 授 己 國，唯 恐 其 不 受 也，是 必 才 全 而 德 不 形 者 也。」

哀 公 曰：「何 謂 才 全 ？」

仲 尼 曰：「死 生 存 亡，窮 達 貧 富，賢 與 不 肖 毀 譽，飢 渴 寒 暑，是 事 之 變，命 之 行 也。 日 夜 相 代 乎 前，而 知 不 能 規 乎 其 始 者 也。 故 不 足 以 滑 和，不 可 入 於 靈 府。使 之 和 豫，通 而 不 失 於 兌 ； 使 日 夜 無 卻，而 與 物 為 春，是 接 而 生 時 於 心 者 也。是 之 謂 才 全。」

「何 謂 德 不 形 ？」

曰：「平 者，水 停 之 盛 也。其 可 以 為 法 也，內 保 之 而 外 不 蕩 也。德 者，成 和 之 脩 也。德 不 形 者，物 不 能 離 也。」

哀 公 異 日 以 告 閔 子 曰：「始 也 吾 以 南 面 而 君 天 下，執 民 之 紀 而 憂 其 死，吾 自 以 為 至 通 矣。今 吾 聞 至 人 之 言，恐 吾 無 其 實，輕 用 吾 身 而 亡 吾 國。吾 與 孔 丘，非 君 臣 也，德 友 而 已 矣！」

D. Lỗ Ai Công vấn ư Trọng Ni viết: “Vệ hữu ác nhơn yên, viết Ai Đài Đà, trượng phu dữ chi xử giả, tư nhi bất năng khứ dã, phụ nhơn kiến chi, thỉnh ư phụ mẫu, viết: “Dữ nhơn vi thê, ninh vi phu tử thiếp giả, sổ thập nhi vị chỉ dã. Vị thường hữu văn kỳ xướng giả dã, thường họa nhơn nhi dĩ hĩ. Vô quân tử chi vị, dĩ tế hồ nhơn chi tử, vô tụ lộc dĩ vọng nhơn chi phúc, hựu dĩ ác hãi thiên hạ, họa nhi bất xướng, tri bất xuất hồ, tứ vực, thả nhi thư hùng hợp hồ tiền, thị tất hữu dị hồ nhơn giả dã. Quả nhân triệu nhi quan chi, quả dĩ ác hãi thiên hạ, dữ Quả nhân xử, bất chí dĩ ngoạt số, nhi Quả nhân hữu ý hồ kỳ vi nhơn dã; bất chí hồ cơ niên, nhi Quả nhân tín chi. Quốc vô tể, nhi Quả nhân truyền quốc yên. Muộn nhiên nhi hậu ứng. Tỵ nhược nhi từ, Quả nhân xú hồ tốt thụ chi quốc, vô kỷ hà dã, khứ Quả nhân nhi hành. Quả nhân tuất yên, nhược hữu vong dã, nhược vô dữ lạc thị quốc dã. Thị hà nhơn giả dã?”

Trọng Ni viết:“Khưu dã thường sứ ư Sở hĩ, thích kiến đồn tử thực ư kỳ tử mẫu giả; thiểu yên tuần nhược giai khí chi nhi tẩu; bất kiến kỷ yên nhĩ, bất đắc loại yên nhĩ! Sở ái kỳ mẫu giả, phi ái kỳ hình dã, ái sử kỳ hình giả dã. Chiến nhi tử giả, kỳ nhơn chi táng dã, bất dĩ sáp tư, tắc giả chi lũ, vô vi ái chi, giai vô kỳ bản hĩ. Kim Ai Đài Đà vị ngôn nhi tín, vô công nhi thân, sử nhơn thụ kỷ quốc, duy khủng kỳ bất thụ dã, thị tất tài toàn nhi đức bất hình giả dã.

Ai Công viết: “Hà vị tài toàn?”

Trọng Ni viết: “Tử sinh, tồn vong, cùng đạt, bần phú, hiền dữ bất tiếu, hủy dự, cơ khát hàn thử: thị sự chi biến, mạng chi hành dã. Nhật dạ tương đại hồ tiền, nhi tri bất năng quy hồ kỳ thủy giả dã; cố bất túc dĩ hoạt hòa, bất khả nhập ư linh phủ^1 sử chi hòa dự, thông nhi bất thất ư duyệt; sử nhật dạ vô khước nhi dữ vật vi xuân thị tiếp nhi sinh thời ư tâm giả dã, thị chi vị tài toàn.”

“Hà vị đức bất hình?”

Viết: “Bình giả thủy đình chi thịnh dã kỳ khả dĩ vi pháp dã, nội bảo chi nhi ngoại bất đãng dã. Đức giả thành hòa chi tu dã, đức bất hình giả, vật bất năng ly dã.”

Ai Công dị nhật dĩ cáo Mẫn Tử viết:

“Thủy dã ngô dĩ nam diện nhi quân thiên hạ, chấp dân chi kỷ, nhi ưu kỳ tử, ngô tự dĩ vi chí thông hĩ. Kim ngô văn chí nhơn chi ngôn khủng ngô vô kỳ thực, khinh dụng ngô thân, nhi vong ngô quốc. Ngô dữ Khổng Khưu, phi quân thần dã, đức hữu nhi dĩ hĩ.”

CHÚ

1.     Linh phủ 靈 府: chỗ ở của tinh thần（精 神 之 所 宅 也）, ám chỉ cái tâm của mình. Ý nói những vấn đề thuộc về việc sống chết, cùng thông, hiền ngu, phải quấy v. v...chỉ là những sự bất thường, không nên để cho nó làm điên đảo sự yên tĩnh của tâm hồn（吾 之 太 和）.

2.     Linh phủ, đồng một nghĩa với linh đài 靈 臺 mà Trang Tử thường dùng ở Canh Tang Sở 庚 桑 楚 trong câu“不 可 内 於 靈 臺”. Ở đây Quách Tượng giải chữ linh đài là ám chỉ cái tâm（靈 臺 者 心 也）.

DỊCH NGHĨA

D. Lỗ Ai Công hỏi Trọng Ni:

- Nước Vệ có một người xấu xí, tên là Ai Đài Đà. Đàn ông nào ở với nó, nhớ không thể bỏ đặng. Đàn bà nào thấy nó, về xin cha mẹ rằng: thà làm vợ bé của nó hơn làm vợ lớn kẻ khác. Số người ấy có đến mười mấy rồi, thế mà cũng chưa hết. Chưa thường nghe nó xướng lên ý gì, chỉ có họa theo ý người mà thôi. Không có địa vị quyền thế gì để cứu người khỏi chết; không có tiền bạc của cải gì để nuôi ai no bụng, lại còn hình thù xấu xí dễ làm thiên hạ phải sợ. Chỉ có họa mà không có xướng. Trí nó không ra ngoài bốn vách rào làng. Thế mà giống đực giống cái lại xúm xít trước mặt, ấy là kẻ tất phải có cái gì khác lạ hơn người. Quả nhân triệu nó đến xem, thì quả là hình thù xấu xí làm cho thiên hạ đều phải sợ. Ở với quả nhân không đầy một tháng, mà quả nhân đã để ý đến cách ăn ở của nó. Không đầy một năm, quả nhân tin nó. Nước không có kẻ cầm quyền chính, quả nhân giao việc nước cho nó. Nó buồn buồn, thờ ơ ra vẻ chối từ làm cho quả nhân hổ thẹn. Sau cùng nó nhận, nhưng rồi, không bao lâu lại bỏ quả nhân mà đi. Quả nhân buồn bực như mất một vật gì, như không còn có người để cùng vui trong nước nữa! Vậy người ấy là người thế nào?

Trọng Ni nói: “Khưu nầy, từng sang sứ bên nước Sở. Thấy đàn heo con đang bú mẹ, mà mẹ chúng đã chết rồi.

Một lúc, chúng ngơ ngác chạy tứ tán cả vì chúng thấy mẹ không nhìn đến chúng nữa. Chúng sở dĩ yêu mẹ, không phải là yêu cái xác kia, mà yêu cái sai khiến xác kia của mẹ chúng! Ra trận mà chết, đâu cần phải yên ngựa để bọc thây. Cho kẻ cụt chơn giày dép, họ đâu có ưa thích! Họ đều không có gốc! (...) Nay Ai Đài Đà chưa nói gì mà người lại tin; không công gì mà người lại thân, khiến có người muốn trao cho quốc chính mà lại còn sợ không chịu nhận, như vậy ắt phải là kẻ toàn được cái Tài, và không để lộ ra cái Đức.”

Ai Công nói: “Sao gọi là toàn được cái Tài?”

Trọng Ninói: “Sống chết, còn mất, cùng đạt, giàu nghèo, hiền và bất tiếu, khen chê, nóng lạnh...là những cái biến của sự vật, cái chuyển của mạng (cũng như) ngày đêm thay phiên tiếp nối nhau trước mặt ta mà trí thông minh của con người cũng không sao nhận thấy được chỗ khởi đầu. Như vậy, đâu có đáng gì để cho nó lọt vào “linh phủ”, làm loạn lòng mình. Ngay cả sự hân hoan vui mừng cũng đừng để cho lòng mình dấy động. Đối với tất cả mọi việc, hòa nhã vui tươi như tiếp đón bốn mùa...Đó gọi là “toàn được cái Tài”.

- Thế nào là Đức không lộ ra?

- Là bình thản như mặt nước đứng im lìm, có thể lấy đó làm khuôn phép: bên trong giữ được thật trong sáng mà bên ngoài như bất động không bị lôi cuốn theo ngoại vật. Đức là thành được việc mình mà vẫn giữ được sự hòa với mọi người. Đức không lộ ra nên mọi vật không rời bỏ được mình[45].

⸈⸈⸈

Ai Công ngày khác nói chuyện với Mẫn Tử:

- Trước kia tôi cho việc day mặt về phía Nam làm vua thiên hạ, cầm quyền trị dân, lo cho chúng được an ninh, tôi tự cho được như thế là thông đạt lắm rồi. Nhưng từ khi nghe bậc chí nhơn[46] nói, tôi sợ không có thực tài, khinh dụng thân mình mà làm mất cả nước. Từ đây, tôi và Khổng Khưu sẽ không còn phải là đạo vua tôi nữa, mà là bạn với nhau về đạo đức mà thôi vậy.

⸈⸈⸈

E. 闉 跂 支 離 無 脤 說 衛 靈 公，靈 公 說 之，而 視 全 人，其 脰 肩 肩。

甕 （上 是 “央 ”，下 是 “瓦 ”） 大 癭 說 齊 桓 公，桓 公 說 之，而 視 全 人，其 脰 肩 肩。

故 德 有 所 長 而 形 有 所 忘，人 不 忘 其 所 忘，而 忘 其 所 不 忘，此 謂 誠 忘。故 聖 人 有 所 遊，而 知 為 孽，約 為 膠，德 為 接，工 為 商。聖 人 不 謀，惡 用 知 ？ 不 斲，惡 用 膠 ？ 無 喪，惡 用 德 ？ 不 貨，惡 用 商 ？ 四 者，天 鬻 也。天 鬻 者，天 鬻 者 也，天 食 也。既 受 食 於 天，又 惡 用 人！有 人 之 形，無 人 之 情。有 人 之 形，故 群 於 人，無 人 之 情，故 是 非 不 得 於 身，眇 乎 小 哉，所 以 屬 於 人 也！謷 乎 大 哉， 獨 成 其 天！

E. Nhân kỳ Chi Ly Vô Thần^1 thuyết Vệ Linh Công. Linh Công duyệt chi nhi thị toàn nhơn, kỳ đậu kiên kiên.

Úng Ánh Đại Anh^2 thuyết Tề Hoàn Công. Hoàn Công duyệt chi, nhi thị toàn nhơn, kỳ đậu kiên kiên.

Cố đức hữu sở trường nhi hình hữu sở vong; nhơn bất vong kỳ sở vong, nhi vong kỳ sở bất vong thử vị thành vong^3. Cố thánh nhơn hữu sở du^4 nhi trí vi nghiệt^5, ước vi giao đức^6 vi án, công vi thương. Thánh nhơn bất mưu, ố dụng trí? Bất trác ố dụng giao? Vô táng, ố dụng đức? Bất hóa, ố dụng thương? Tứ giả, Thiên Dục^7 dã, Thiên Dục dã giả, thiên thực dã. Ký thụ thực ư thiên, hựu ố dụng nhơn? Hữu nhơn chi hình, vô nhơn chi tình. Hữu nhơn chi hình, cố quần ư nhơn; vô nhơn chi tình, cố thị phi bất đắc ư thân. Diểu hồ tiểu tai, sở dĩ thuộc ư nhơn dã, ngao hồ đại tai, độc thành kỳ thiên.

CHÚ

1.     Chi Ly Vô Thần, là người có hình thể chia lìa như què chân và sứt môi (xấu xí, kỳ dị).

2.     Úng Ánh Đại Anh, tức là người cổ bướu dị hình. Nhân đấy mà gọi tên.

Thích cái đẹp bên trong, đến quên cả sự xấu xí của hình hài bên ngoài: đó là cái thích đến tột độ.

Trong Tình sử Trung Hoa có chép câu chuyện một chàng trai si tình một người đàn bà một mắt, bấy giờ trong thiên hạ anh ta nhìn lại tất cả mọi người đàn bà khác trong nước đều có thừa một mắt cả.

Hình thì nên quên; mà Đức, thì không nên quên （形 宜 忘 德 不 宜 忘）.

3.     Du 遊: là rong chơi trong cõi hư không. Chữ du 遊, nghĩa đen là rong chơi, mà nghĩa bóng, là tiêu diêu tự đắc, để cho cái tâm ung dung linh hoạt trong cõi hư vô（遊 心 於 虛）, tức là đã đến cõi “toàn đức” rồi vậy.

4.     Hoặc viết là “yêu nghiệt” 妖 孽. Nghiệt, tức là yêu nghiệt, là tội ác. Tư Mã 司馬 bàn rằng: “Trí tuệ sinh yêu nghiệt”（智慧生妖孽）.

5.     Đức 德 ở đây, là ám chỉ lễ nghĩa. So sánh với câu “Đại Đạo phế, hữu nhân nghĩa.” (Lão tử Đạo Đức Kinh).

6.     Chữ 鬻 đây phải âm là dục 育 (chứ không đọc là chúc) tức là nuôi dưỡng（養 也）.

DỊCH NGHĨA

E. Chi Ly Vô Thần vào thuyết Vệ Linh Công. Linh Công ưa thích đến nỗi nhìn lại những kẻ thân hình toàn vẹn đều có cái cổ bé nhỏ khẳng khiu!

Úng Ánh Đại Anh vào thuyết Tề Hoàn Công. Hoàn Công ưa thích đến đỗi nhìn lại những kẻ thân hình toàn vẹn đều có cái cổ bé nhỏ khẳng khiu!

Cho nên Đức mà hơn người có thể làm cho quên hẳn được hình hài. Người ta (trái lại) không biết quên cái nên quên (hình hài) mà lại hay quên cái không nên quên (Đức), đó mới là thật quên. Bởi vậy, Thánh nhơn có chỗ để mà tự tại; hiểu rằng Trí là mầm của tội ác thệ ước là keo sơn, Đức là nối tiếp, công là buôn bán. Thánh nhơn không mưu tính, thì dùng chi đến Trí? Không đẽo gọt thì dùng chi đến keo? Không mất Tánh thì dùng chi đến Đức? Không bán chác thì dùng chi đến buôn? Bốn cái đó là “Trời nuôi”. Trời nuôi, tức là trời cho hấp thụ (cái món ăn của Trời). Đã được Trời nuôi, cần gì dùng đến nhân tạo nữa! Thánh nhơn có cái hình của người mà không có cái tình của người. Có cái hình của người nên mới cùng một đàn với người. Không có tình của người, nên thị phi mới không động được lòng. Cùng một đàn với người là việc nhỏ, mà riêng cùng làm một với Trời là việc lớn vậy!

⸈⸈⸈

G. 惠 子 謂 莊 子 曰：「人 故 無 情 乎 ？」 莊 子 曰：「然。」

惠 子 曰：「人 而 無 情，何 以 謂 之 人 ？」 莊 子 曰：「道 與 之 貌，天 與 之 形，惡 得 不

謂 之 人 ？」

惠 子 曰：「既 謂 之 人，惡 得 無 情 ？」

莊 子 曰：「是 非 吾 所 謂 情 也。吾 所 謂 無 情 者，言 人 之 不 以 好 惡 內 傷 其 身，常 因 自 然 而 不 益 生 也。」

惠 子 曰：「不 益 生，何 以 有 其 身 ？」

莊 子 曰：「道 與 之 貌，天 與 之 形，無 以 好 惡 內 傷 其 身。今 子 外 乎 子 之 神，勞 乎 子 之 精，倚 樹 而 吟，據 槁 梧 而 暝，天 選 子 之 形， 子 以 堅 白 鳴！」

G. Huệ Tử vị Trang Tử viết: “Nhơn cố vô tình hồ?” Trang Tử viết: “Nhiên!”

Huệ Tử viết: “Nhơn nhi vô tình, hà dĩ vị chi nhơn?”

Trang Tử viết: “Đạo dữ chi mạo, thiên dữ chi hình, ô đắc bất vị chi nhơn?”

Huệ Tử viết: “Ký vị chi nhơn ô đắc vô tình?”

Trang Tử viết: “Thị phi ngô sở vị tình dã, ngô sở vị vô tình giả, ngôn nhơn chi bất dĩ hảo ác nội thương kỳ thân, thường nhân tự nhiên nhi bất ích sinh dã.”

Huệ Tử viết: “Bất ích sinh^1, hà dĩ hữu kỳ thân?”

Trang Tử viết: Đạo dữ chi mạo thiên dữ chi hình, vô dĩ hảo ác nội thương kỳ thân. Kim tử ngoại hồ tử chi thần, lao hồ tử chi tinh, ỷ thụ nhi ngâm, cứ cảo ngô nhi minh, thiên tuyển tử chi hình, tử dĩ kiên bạch^2 minh.”

CHÚ

1.     Sinh 生, ở đây cùng nghĩa với chữ tính 性.

2.     Kiên bạch 堅 白: là thuyết biện luận của Công Tôn Long公 孫 龍, tức là thuyết “bạch mã kiên thạch” 白 馬 堅 石. Trang Tử chê Huệ Thi không biết thiện dưỡng Thiên Chân, suốt đời biện luận để tiêu hao sinh lực trong những cái học tranh biện vô ích cho con đường giải thoát.

DỊCH NGHĨA

G. Huệ Tử gọi Trang Tử, bảo:

- Người ta không có tình hay sao? Trang Tử nói:

- Phải!

Huệ Tử nói:

- Người mà không có tình, thì lấy gì gọi là người được? Trang Tử nói:

- Đạo ban cho nó dung mạo, Trời ban cho nó hình hài, sao không gọi được là người?

Huệ Tử nói:

- Đã gọi là người, mà không có tình, được không? Trang Tử nói:

- Đó không phải là cái mà tôi gọi là tình đâu? Chỗ mà tôi gọi là không tình, chính là chỗ tôi muốn nói rằng con người, bên trong, đừng để cho cái tình cảm yêu ghét làm hại đến thân, thường nên theo lẽ tự nhiên mà đừng thêm gì cho thiên tính.

Huệ Tử nói:

- Không thêm cho thiên tính, sao có được thân? Trang Tử nói:

- Đạo cho nó dung mạo; Trời cho nó hình hài bên trong, không để cho sự ưa ghét làm hại thân. Nay ông vụ cái bên ngoài của thần minh của ông, để hao tổn tinh lực của ông, ngồi dựa cội mà ngâm vang, bám vào gốc ngô cằn, nhắm mắt làm thinh! Trời đã chọn cho ông một cái hình hài nầy, đem chi thuyết “kiên bạch” mà nhọc thân.

⸈⸈⸈

TỔNG BÌNH

Thiên Đức Sung Phù là để mà giải cái nghĩa của thuyết “bất ngôn chi giáo” 不 言 之 教 của Lão Tử.

Thuyết nầy gốc ở chương thứ II sách Đạo Đức Kinh:“Thị dĩ Thánh nhơn, xử vô vi chi sự, hành bất ngôn chi giáo” 是 以 聖 人，處 無 爲 之 事，行 不 言 之 教 (Thánh nhân dùng “vô vi” mà xử sự, dùng “bất ngôn” mà dạy dỗ. )

Sở dĩ Trang Tử, cũng như Lão Tử, chủ trương thuyết “bất ngôn” là căn cứ vào ba điểm nầy:

Đạo mà nói ra được, không còn phải là Đạo thường nữa. Nghĩa là Đạo là một lẽ siêu hình, không thể dùng lời nói mà truyền dạy được. Đức mà đầy đủ nơi trong thì người hóa nơi ngoài, tự nhiên cảm hóa được chung quanh, không đợi dùng đến lời mới dạy dỗ được. Nhân theo tự nhiên mà không cần phải nói mới là dạy.

⸈⸈⸈

1. Bậc Thánh nhơn không dùng lời nói mà dạy người, là vì bàn về lẽ Đạo, tức là “cái điều chỉ có thể cảm mà không thể nói” không sao có thể được, nhất là phải dùng đến lời nói của giới tương đối nhị nguyên.

Cho nên Lão Tử mới nói: “Tri giả bất ngôn, ngôn giả bất tri”（知 者 不 言，言 者 不 知） (Biết, thì không nói; nói, là không biết), là vì “Đạo khả đạo, phi thường Đạo”. Kẻ nào tự cho là đã hiểu Đạo và đem cái Đạo ấy mà dạy ta, là kẻ dối ta, nếu không phải họ tự dối với lòng.

Thiên Trí Bắc Du giải đoạn nầy có nói: “Trí, đi phương Bắc, tới Huyền Thủy, lên núi Ẩn Phần, gặp Vô Vi Vị.

Trí gọi Vô Vi Vị bảo: “Tôi muốn hỏi ông vài lời. Lo làm sao, liệu làm sao mà biết được Đạo? Xử cách nào, làm cách nào mà hiểu Đạo? Theo ngả nào, đi đường nào mà đặng Đạo?”

Hỏi ba lời, Vô Vi Vị không đáp lại lời nào.

Hỏi không đặng, Trí đi xuống Bạch Thủy, ở phương Nam, lên núi Hồ Quyết, thấy Cuồng Khuất. Trí đem ba câu hỏi trước, hỏi Cuồng Khuất.

Cuồng Khuất nói: “À! Tôi biết, để tôi nói”. Nhưng vừa muốn nói, thì lại quên chỗ mình muốn nói.

Trí không hỏi đặng, trở lại đế cung hỏi Hoàng đế. Hoàng đế nói: “Không lo, không liệu, mới biết Đạo. Không xử, không làm, mới biết Đạo. Không theo, không đi, mới được Đạo.”

Trí hỏi Hoàng đế: “Ông cùng tôi biết Đạo, còn như hai người kia (Vô Vi Vị và Cuồng Khuất) không biết Đạo. Vậy ai là phải?”

Hoàng đế nói: “Vô Vi Vị là thật phải. Cuồng Khuất thì cùng giống như Vô Vi Vị. Chỉ rốt lại có ngươi cùng ta là không cận Đạo. Vả, kẻ biết thì không nói, kẻ nói là không biết. Nên bậc Thánh nhơn mới thực hành cái thuyết bất ngôn!”

Ấy, Đạo chẳng thể nói ra đặng; nói ra đặng chẳng phải còn là cái Đạo “thường” nữa. Cho nên Trang Tử mới nói:“Kẻ hỏi Đạo cũng như người đáp lại đều là những kẻ không hiểu Đạo!”

⸈⸈⸈

2. Thánh nhơn biết rằng mỗi vật trong đời đều có cái Đức của nó, và phận sự duy nhất của mỗi vật là phải biết gìn giữ cái Đức ấy nơi mình cho đầy đủ, nghĩa là lo sống cái sống ấy một cách triệt để và nuôi dưỡng nó được luôn luôn đầy đủ nơi trong. Đức mà đầy đủ bên trong thì tự nhiên ứng hiện ra ngoài, thiên hạ nhờ đó mà tự hóa, đâu cần phải dùng lời nói mà hóa ai. Nên mới gọi là “đức sung phù”, nghĩa là “đức mà đầy đủ nơi trong, thì người ở ngoài nhờ đó mà tự hóa; tự nhiên cảm hóa, không phải cần dùng đến lời mà dạy”（德 充 於 内，而 人 化 於 外，自 然 感 化，不 待 教 言 者 也）.

⸈⸈⸈

Tại nước Lỗ, có người cụt chơn, tên là Vương Đài. Số người theo học ngang với Trọng Ni.

Thường Quý hỏi Trọng Ni: “Vương Đài là kẻ cụt chơn lại cùng với Thầy chia hai học trò nước Lỗ. Người ấy, đứng thì không dạy điều chi, ngồi thì không nghị luận việc gì. Thế mà người học, đến thì không có gì cả, mà khi ra về, thấy mình đầy đủ. Vậy thì, có lối dạy mà không cần đến lời, mặc nhiên mà cảm hóa được lòng người ư?”

⸈⸈⸈

Nước Vệ có một người xấu xí tên là Ai Đài Đà. Đàn ông nào ở với nó, nhớ mà không thể rời bỏ đặng. Đàn bà nào thấy nó, về xin cha mẹ rằng: thà làm bé nó hơn làm vợ lớn kẻ khác (...) Chưa thường nghe nó xướng lên ý gì, chỉ có họa theo ý người thôi. Thế mà Lỗ Ai Công phong cho nó chức Tướng quốc, nó nhận rồi từ bỏ mà đi, Ai Công buồn bã đến tự thấy không làm sao an ủi được khi mất nó.

⸈⸈⸈

Chi Ly Vô Thần, cũng như Úng Ánh Đại Anh, người thì què chơn, sứt môi, người thì cổ bướu dị hình...thế mà khiến cho Vệ Linh Công và Tề Hoàn Công ưa thích đến nỗi nhìn thấy kẻ thân hình toàn vẹn đều xấu xí cả.

Cho nên “đức mà hơn người có thể làm cho ta quên hẳn cả hình hài xấu xí”.

Trên đây, một Vương Đài tàn tật, không nói gì cả mà thiên hạ tự hóa; một Ai Đài Đà hình thù xấu xa, không nói gì cả mà thiên hạ đều quên cái xấu xí của hình thù, đủ thấy rằng Đức mà đủ nơi trong thì người sẽ hạp với mọi người, đâu đợi cần phải nhiều lời mới cảm hóa.

⸈⸈⸈

Điểm thứ ba của thuyết “bất ngôn chi giáo” là căn cứ vào lý tự nhiên. Thiên Biền Mẫu giải rất rõ về điều nầy: “Thiên hạ có vật thường tự nhiên như vậy! Có vật tự nhiên cong, đâu cần phải dùng đến câu móc! Có vật tự nhiên ngay, đâu cần phải dùng đến dây mực! Có vật tự nhiên tròn, đâu cần phải dùng đến cái khuynh! Có vật tự nhiên vuông, đâu cần phải dùng đến thước nách! Vạn vật tự nhiên chằng chịt dính líu nhau, đâu cần phải dùng đến keo sơn. Vạn vật sống, đâu cần gì phải biết vì cớ gì mà sống; đặng, cũng không cần biết vì làm sao mà đặng. Nguyên lý của cái sống và cái đặng kia là việc cố hữu, xưa nay không hai. Nó là cái luật bất di bất dịch. Vậy thì, vì cớ gì lại đòi đem những thứ nhân, nghĩa, lễ, nhạc những sợi dây nhơn tạo để mà trói buộc thiên hạ, khiến cho thiên hạ lầm lạc!”

Đó gọi là lẽ thường nhiên, tức là lẽ tự nhiên. Tự nhiên là cái lẽ phải như vậy, vì nó phải như vậy, không vậy không đặng[47]. Đã nhận theo lẽ tự nhiên, thì hãy để cho vạn vật tự nhiên sống theo cái sống của nó, cần gì phải dùng đến lời nói mà làm chi?

ĐẠI TÔNG SƯ

大宗 師

A. 知 天 之 所 為，知 人 之 所 為 者，至 矣。知 天 之 所 為 者，天 而 生 也 ； 知 人 之 所 為 者， 以 其 知 之 所 知，以 養 其 知 之 所 不 知，終 其 天 年 而 不 中 道 夭 者，是 知 之 盛 也。雖 然， 有 患。夫 知 有 所 待 而 後 當，其 所 待 者，特 未 定 也。

庸 詎 知 吾 所 謂 天 之 非 人 乎 ？ 所 謂 人 之 非 天 乎。且 有 真 人，而 後 有 真 知。

A. Tri thiên chi sở vi, tri nhơn chi sở vi giả, chí hĩ. Tri thiên chi sở vi giả, thiên^1 nhi sinh dã. Tri nhơn chi sở vi giả, dĩ kỳ tri chi sở tri, dĩ dưỡng kỳ tri chi sở bất tri, chung kỳ thiên niên nhi bất trung Đạo yểu giả^2, thị tri chi thịnh dã. Tuy nhiên, hữu hoạn, phù tri hữu sở đãi nhi hậu đương. Kỳ sở đãi giả, đặc vị định dã.

Dung cự tri ngô sở vị thiên chi phi nhơn hồ. Sở vị nhơn chi phi thiên hồ. Thả hữu chân nhơn nhi hậu hữu chân tri.

CHÚ

1.     Thiên 天: tức là thiên nhiên, là tự nhiên 自 然. Bản của Thôi Tuyển, chữ thiên 天 đây lại viết là 失 (thất). Vô nghĩa! “Thiên nhi sinh dã” 天 而 生 也: tức là thuận theo thiên nhiên (hay tự nhiên) mà sống.

2.     Cái mà ta thọ lãnh của Tạo hóa lúc sanh ra, cái đó gọi làThiên 天. Cái vai trò của người là tìm mà hiểu cái mà mình không biết căn cứ nơi cái mà mình đã biết, tìm cách để mà dưỡng nuôi cái sống của mình cho đến ngày cùng tận mà Tạo hóa đã an bài, không để phải chết giữa chừng, như trái rụng trước ngày nó chín muồi. Căn cứ vào đâu để phân biệt đâu là hành động của Trời, đâu là hành động của Người?...Căn cứ vào giáo lý của các bậc chân nhơn, vì chỉ có bậc chân nhơn mới gồm nắm được cái biết (chân tri 真 知) mà thôi. Chương nầy dọn đường cho chương dưới: “Thế nào là chân nhơn...?”

DỊCH NGHĨA

A. Biết được cái chỗ làm của Trời, biết được cái chỗ làm của Người, đó là biết đến chỗ cùng tột rồi vậy. Biết được cái chỗ làm của Trời, là biết thuận theo cái lẽ tự nhiên của Trời Đất mà sống. Biết được cái chỗ làm của Người, là biết lấy cái mà trí mình biết được để dưỡng nuôi cái mà mình không thể biết được, hầu hưởng trọn tuổi trời mà không giữa đường chết yểu. Ấy là sự biết đến cùng cực rồi.

Tuy nhiên, cũng có điều lo: sự hiểu biết cần phải có chỗ căn cứ, nhiên hậu mới có thể thích đương được. Nếu chỗ căn cứ ấy mà chưa định được, thì lấy đâu phân biệt Trời và Người? Chả lẽ cái mà ta gọi là Trời lại chẳng phải là Người, và cái mà ta gọi là Người lại chẳng phải là Trời.

Vả, chỉ có chân nhơn, mới có được chân tri.

⸈⸈⸈

B. 何 謂 真 人 ？

古 之 真 人，不 逆 寡，不 雄 成，不 謨 士。若 然 者，過 而 弗 悔，當 而 不 自 得 也。若 然 者， 登 高 不 慄，入 水 不 濡，入 火 不 熱。是 知 之 能 登 假 於 道 也 若 此。

古 之 真 人，其 寢 不 夢，其 覺 無 憂，其 食 不 甘，其 息 深 深。真 人 之 息 以 踵，眾 人 之 息 以 喉。屈 服 者，其 嗌 言 若 哇 ； 其 耆 欲 深 者， 其 天 機 淺。

古 之 真 人，不 知 說 生，不 知 惡 死 ； 其 出 不 訢，其 入 不 距。

翛 然 而 往，翛 然 而 來 而 已 矣。不 忘 其 所 始，不 求 其 所 終 ； 受 而 喜 之，忘 而 復 之。 是 之 謂 不 以 心 捐 道，不 以 人 助 天，是 之 謂 真 人。

若 然 者，其 心 志，其 容 寂，其 顙 頯 ； 淒 然 似 秋，煖 然 似 春，喜 怒 通 四 時，與 物 有 宜 而 莫 知 其 極。故 聖 人 之 用 兵 也，亡 國 而 不 失 人 心；利 澤 施 乎 萬 世，不 為 愛 人。故 樂 通 物，非 聖 人 也；有 親，非 仁 也；天 時，非 賢 也；利 害 不 通，非 君 子 也；行 名 失 己，非 士 也；亡 身 不 真，非 役 人 也。若 狐 不 偕，務 光 ， 伯 夷，叔 齊，箕 子，胥 餘，紀 他，申 徒 狄，是 役 人 之 役，適 人 之 適，而 不 自 適 其 適 者 也。

古 之 真 人，其 狀 義 而 不 朋，若 不 足 而 不 承，與 乎 其 觚 而 不 堅 也，張 乎 其 虛 而 不 華 也。

邴 邴 乎 其 似 喜 乎。崔 乎 其 不 得 已 乎。滀 乎 進 我 色 也，與 乎 止 我 德 也 ； 厲 乎 其 似 世 乎。

謷 乎 其 未 可 制 也 ； 連 乎 其 似 好 閉 也，悗 乎 忘 其 言 也。以 刑 為 體，以 禮 為 翼，以 知 為 時，以 德 為 循。以 刑 為 體 者，綽 乎 其 殺 也，以 禮 為 翼 者，所 以 行 於 世 也，以 知 為 時 者，不 得 已 於 事 也 ； 以 德 為 循 者，言 其 與 有 足 者 至 於 丘 也 ； 而 人 真 以 為 勤 行 者 也。故 其 好 之 也 一，其 弗 好 之 也 一。其 一 也 一，其 不 一 也 一。其 一 與 天 為 徒，其 不 一 與 人 為 徒，天 與 人 不 相 勝 也，是 之 謂 真 人。

B. Hà vị chân nhơn?

Cổ chi chân nhơn, bất nghịch quả, bất hùng thành, bất mộ sĩ. Nhược nhiên giả, quá nhi phất hối, đương nhi bất tự đắc dã. Nhược nhiên giả, đăng cao bất lật, nhập thủy bất nhu, nhập hỏa bất thục. Thị tri chi năng đăng giả ư Đạo dã nhược thử.

Cổ chi chân nhơn, kỳ tẩm bất mộng, kỳ giác vô ưu, kỳ thực bất cam, kỳ tức thâm thâm. Chân nhơn chi tức dĩ chủng, chúng nhơn chi tức dĩ hầu. Khuất phục giả kỳ ích ngôn nhược oa, kỳ kỳ dục thâm giả, kỳ thiên cơ thiển.

Cổ chi chân nhơn, bất tri duyệt^1 sanh, bất tri ố tử, kỳ xuất bất hân, kỳ nhập bất cự^2.

Tiêu nhiên nhi vãng, tiêu nhiên^3 nhi lai nhi dĩ hĩ. Bất vong kỳ sở thủy, bất cầu kỳ sở chung, thụ nhi hỉ chi, vong nhi phục chi. Thị chi vị bất dĩ tâm tổn Đạo, bất dĩ nhơn trợ thiên. Thị chi vị chân nhơn.

Nhược nhiên giả, kỳ tâm chí, kỳ dung tịch, kỳ tảng quỳ, thê nhiên tợ thu, noãn nhiên tợ xuân. Hỉ nộ thông tứ thời dữ vật hữu nghi nhi mạc tri kỳ cực. Cố Thánh nhơn chi dụng binh dã, vong quốc nhi bất thất nhơn tâm. Lợi trạch thí hồ vạn thế bất vi ái nhơn. Cố lạc thông vật, phi Thánh nhơn dã. Hữu thân, phi nhơn dã. Thiên thời, phi hiền dã. Lợi hại bất thông, phi quân tử dã. Hành danh thất kỷ, phi sĩ dã. Vong thân bất chân, phi dịch nhơn dã. Nhược Hồ Bất Giai, Vụ Quang, Bá Di, Thúc Tề, Cơ Tử, Tử Dư, Kỷ Tha, Thân Đồ Địch, thị dịch nhơn chi dịch, thích nhơn chi thích, nhi bất tự thích kỳ thích giả dã.

Cổ chi chân nhơn, kỳ trạng nghĩa nhi bất bằng; nhược bất túc nhi bất thừa^4, dữ hồ kỳ cô nhi bất kiên dã, trương hồ kỳ hư nhi bất hoa dã.

Bỉnh bỉnh hồ kỳ tợ hỉ hồ. Thôi hồ kỳ bất đắc dĩ hồ. Súc hồ tiến ngã sắc dã. Dữ hồ chỉ^5 ngã đức dã. Lệ hồ kỳ tợ thế hồ.

Ngao hồ kỳ vị khả chế dã. Liên hồ kỳ tợ hiếu bế dã. Vãn hồ vong kỳ ngôn dã. Dĩ hình vi thể, dĩ lễ vi dực, dĩ tri vi thời. Dĩ đức vi tuần. Dĩ hình vi thể giả, xước hồ kỳ sát dã. Dĩ Lễ vi dực giả, sở dĩ hành ư thế dã. Dĩ tri vi thời giả, bất đắc dĩ ư sự dã. Dĩ đức vi tuần giả, ngôn kỳ dữ hữu túc giả chí ư khưu dã, nhi nhơn chân dĩ cần hành giả dã. Cố kỳ hiếu chi dã nhất, kỳ phất hiếu chi dã nhất, kỳ nhất dã nhất, kỳ bất nhất dã nhất. Kỳ nhất dữ thiên vi đồ. Kỳ bất nhất dữ nhơn^6 vi đồ, thiên dữ nhơn bất tương thắng dã. Thị chi vị chân nhơn.

⸈⸈⸈

CHÚ

1.     說, gốc là 悅 (duyệt): Hai chữ nầy dùng lẫn nhau.

2.     距, gốc là 拒 (âm là “cự”).

3.     Tiêu nhiên: vô tâm tự nhiên, tức là thái độ thản nhiên bất động（自 然 無 心）

4.     Theo Thuyết Văn 說 文, chữ thừa 乘 có nghĩa là thụ lãnh（乘受也）. Nghĩa là bậc chân nhơn không chạy theo cái ngoài (dù là cái học trục vật).

5.     Chữ 止 (chỉ) có nghĩa là làm dừng lại những cử chỉ thân mật sỗ sàng của kẻ khác.

6.     Họ có được vừa cái nhìn tổng quát, vừa cái nhìn phân tích nghĩa là họ thấy được chỗ chia phân của sự vật, cũng như chỗ hợp nhất của sự vật. Nói một cách khác: họ rất rành về cái lẽ thị phi, lại còn biết vượt lên trên thị phi mà xét đoán.

DỊCH NGHĨA

B. Thế nào là bậc chân nhơn?

Bậc chân nhơn ngày xưa không nghịch với ai, dù là thiểu số, không cầu công, không cầu danh. Người như vậy, mất không tiếc, được không mừng; lên cao không biết sợ, xuống nước không bị ướt, vào lửa không bị cháy. Là vì sự biết của họ đã lên đến Đạo rồi!

Bậc chân nhơn ngày xưa ngủ không mộng mị, thức chẳng lo âu, ăn không cầu ngon, thở hít thì thâm sâu. Hơi thở của chân nhơn thì thấm đến gót chơn, còn hơi thở của người thường thì dừng nơi cổ họng; kẻ muốn khuất phục người (ham biện bác) thì lời nghẹn nơi cuống họng. Lòng tham dục mà càng sâu, thì cái máy trời nơi ta càng nông.

Bậc chân nhơn ngày xưa không ưa sống không ghét chết; lúc ra không hăm hở, lúc vào không do dự; thản nhiên mà đến, thản nhiên mà đi; không quên lúc bắt đầu, không cầu lúc sau chót. Nhận lãnh thì vui với đó, mà quên đi khi phải trở về. Đó gọi là không lấy cái tình người mà chống với lẽ Đạo nơi mình, không lấy cái “người” nơi mình mà làm trở ngại lẽ “trời” nơi mình. Thế gọi là chân nhơn. Nhờ được thế mà lòng của họ luôn luôn vững vàng, cử chỉ điềm đạm, gương mặt bình thản; lạnh như mùa thu, mà ấm như mùa xuân: mừng giận luân chuyển như bốn mùa, nên cùng vạn vật hợp nhau, không biết đến đâu là cùng. Bởi vậy, bậc chân nhơn dụng binh, làm mất nước mà không làm mất lòng người; làm lợi và ban bố ân trạch đến muôn đời mà không phải vì yêu người.

Nên chi, kẻ nào còn vui thích trong việc cầu thân và thông cảm với người đời, kẻ ấy chẳng phải là bậc Thánh; kẻ nào còn người thân, chẳng phải là bậc Nhân; kẻ nào còn tính toán đến thời cơ, chẳng phải là bậc Hiền; kẻ nào không thông suốt được điều lợi hại, chẳng phải là người quân tử; kẻ nào làm theo danh mà bỏ mất mình chẳng phải là kẻ sĩ; kẻ nào làm mất mạng, không rõ cái lẽ chân thật nơi mình, cũng chẳng phải là kẻ để sai khiến được người vậy. Như Hồ Bất Giai, Vụ Quang, Bá Di, Thúc Tề, Cơ Tử, Tử Dư, Kỷ Tha, Thân Đồ Địch đều chỉ là hạng làm cái việc của người khác, theo cái thích của người khác mà không biết tự thích với cái thích của mình.

Bậc chân nhơn ngày xưa, thấy như là người có nghĩa mà không bè đảng; thấy như không đủ mà không thọ của bên ngoài. Họ khuôn thước mà không cứng rắn, lòng họ thì rộng rãi hư không và không thích việc phù hoa. Họ hớn hở như có vẻ vui sướng, nhưng bình tĩnh. Hành động thì tự nhiên, gây được lòng cảm mến bằng sắc mặt hiền hòa, và làm cho người người kính nể vì cái đức của họ. Bề ngoài thì có vẻ hòa nhã với mọi người, mà kỳ thực, lòng họ cách xa với thế nhân. Họ thích sống một mình, không nói gì với ai, như quên cả lời nói. Hình phạt theo họ là cần, nhưng họ áp dụng hình phạt một cách khoan hậu. Lễ, theo họ là phụ thuộc, chỉ dùng để đừng đụng chạm với đời thôi. Họ thuận theo thời, theo việc. Đối với họ, ưa ghét là một, nghĩa là họ không yêu mà cũng không ghét ai; họ xem cả thảy là một, như Trời, nhưng cũng phân biệt những gì bị phân chia giả tạo như Người. Và như vậy Trời và Người (nơi họ) không nghịch nhau. Bởi vậy, mới gọi họ là chân nhơn.

⸈⸈⸈

C. 死 生，命 也，其 有 夜 旦 之 常，天 也。人 之 有 所 不 得 與，皆 物 之 情 也。彼 特 以 天 為 父，而 身 猶 愛 之，而 況 其 卓 乎！人 特 以 有 君 為 愈 乎 己，而 身 猶 死 之，而 況 其 真 乎。

泉 涸，魚 相 與 處 於 陸，相 呴 以 濕，相 濡 以 沫，不 如 相 忘 於 江 湖。

與 其 譽 堯 而 非 桀 也，不 如 兩 忘 而 化 其 道。夫 大 塊 載 我 以 形，勞 我 以 生，佚 我 以 老，息 我 以 死。故 善 吾 生 者，乃 所 以 善 吾 死 也。夫 藏 舟 於 壑，藏 山 於 澤，謂 之 固 矣！ 然 而 夜 半 有 力 者 負 之 而 走，昧 者 不 知 也。

藏 小 大 有 宜，猶 有 所 遯。若 夫 藏 天 下 於 天 下 而 不 得 所 遯，是 恆 物 之 大 情 也。特 犯 人 之 形 而 猶 喜 之。若 人 之 形 者，萬 化 而 未 始 有 極 也，其 為 樂 可 勝 計 邪 ？ 故 聖 人 將 遊 於 物 之 所 不 得 遯 而 皆 存。善 妖 善 老，善 始 善 終，人 猶 效 之，又 況 萬 物 之 所 係，而 一 化 之 所 待 乎。

C. Tử sinh Mạng^1 dã. Kỳ hữu dạ đán chi thường. Thiên^2 dã. Nhơn chi hữu sở bất đắc dữ, giai vật chi tình^3 dã. Bỉ trì dĩ thiên vi phụ, nhi thân do ái chi. Nhi huống kỳ trác hồ. Nhơn đặc dĩ hữu quân vi dũ hồ dĩ, nhi thân do tử chi nhi huống kỳ chân hồ.

Tuyền hạc ngư tương dữ xử ư lục, tương hú dĩ thấp, tương nhu dĩ mạt, bất tri như tương vong ư giang hồ^4.

Dữ kỳ dự Nghiêu nhi phi Kiệt dã, bất như lưỡng vong nhi hóa kỳ đạo. Phù đại khối tái ngã dĩ hình, lao ngã dĩ sinh, dật ngã dĩ lão, tức ngã dĩ tử. Cố thiện ngô sinh giả, nãi sở dĩ thiện ngô tử dã. Phù tàng chu ư hác, tàng sơn ư trạch, vị chi cố hĩ, nhiên nhi dạ bán hữu lực giả, phụ chi nhi tẩu, muội giả bất tri giả.

Tàng tiểu đại hữu nghi, do hữu sở độn. Nhược phù tàng thiên hạ ư thiên hạ, nhi bất đắc sở độn, thị hằng vật chi đại tình dã. Đặc phạm nhơn chi hình nhi do hỉ chi. Nhược nhơn chi hình giả, vạn hóa nhi vị thủy hữu cực dã. Kỳ vi lạc khả thắng kế da. Cố thánh nhơn tương du ư vật chi sở bất đắc độn nhi giai tồn, thiện yểu, thiện lão, thiện thủy, thiện chung, nhơn do hiệu chi. Hựu huống vạn vật chi sở hệ, nhi nhất hóa chi sở đãi hồ.

CHÚ

1.     Tức là định mạng.

2.     Chữ Thiên 天 đây là ám chỉ Lẽ Trời, không ám chỉ đấng tối cao như Thượng Đế.

3.     Bất đắc dữ 不 得 與: Chữ 與 có nghĩa là cùng nhau thuận hòa, vui vẻ.”Bất đắc dữ”: không được thỏa lòng, tức là sở dĩ có điều đau đớn, thương tổn...là vì đã có thương yêu vật nầy vật nọ...Có luyến ái là bị ràng buộc và vì đó bị đau khổ.

Chữ Tình 情 là chỉ sự quyến luyến, yêu thương nhau. Không yêu thương gì cả, thì sẽ là người không gì làm đau khổ được nữa. Trên nữa, còn có nhiều tình cảm cao hơn là thương yêu sự vật và làm tôi mọi cho nó.

4.     Đem chỗ tương thân tương ái mà thương nhau lúc họa hoạn, sao bằng phòng hoạn, cùng nhau sống với nhau ở sông hồ, không cần phải thương nhau chi! Cá ở trong nước như ở sông, ở hồ, ví như người cùng sống với nhau trong Đạo, thì có cần gì đến nhân nghĩa, thương yêu giúp đỡ nhau...để mà đề cao chữ nhân, chữ nghĩa...Đạo mà mất rồi, mới có nhân nghĩa. . .”Đại Đạo phế, hữu nhân nghĩa.” (Đạo Đức Kinh)

DỊCH NGHĨA

C. Chết sống là Mạng. Cũng như có đêm có ngày: lẽ thường là vậy! Đều là do Trời. Người ta, nếu có chỗ không được vừa lòng, đều là vì cái chỗ lưu luyến với vật. Lấy Trời (làm cha) mà còn đem thân hiến dâng cho Đó, huống chi là đối với cái cao hơn! Có vua và cho đó là cao nên đem thân mà chết vì đó, huống chi là đối với chân lý! Suối cạn, cá cùng bị mắc cạn với nhau trên đất, bèn cùng nhau lấy ướt mà đắp nhau, lấy nước dãi mà thấm cho nhau, sao bằng cùng ở sông hồ mà quên nhau! Cùng nhau khen vua Nghiêu, chê vua Kiệt, sao bằng quên cả hai người ấy đi, để mà hóa theo cái Đạo của mình!

Kìa Đại Khối dùng hình mà chở ta, dùng cái sống mà lao nhọc ta, lấy tuổi già mà nhàn hạ ta, lấy cái chết mà cho ta nghỉ. Cho nên, khéo nuôi cái sống của ta là khéo lo liệu cho cái chết của ta.

Kìa như giấu thuyền vào trong khe, giấu trái núi vào trong chầm sâu, cho thế là vững chắc rồi ư. Nhưng mà nửa đêm có kẻ sức lực vác nó mà chạy: Kẻ ngu muội mới không biết thế! Bất luận là cất giấu những vật nhỏ lớn gì đều cũng có thể bị biến mất được. Nếu đem thiên hạ mà giấu vào trong thiên hạ thì không có cách gì làm cho nó biến mất được. Đó là cái Tình lớn của vật không thay đổi. Lần nầy tôi được đúc thành hình người thì là việc đáng mừng rồi! Nếu có được hình người, rồi lại hóa ra muôn cách khác mà chưa biết đâu là cùng, thì cái vui sẽ không biết đâu là tận! Cho nên Thánh nhơn sẽ tự do rong chơi ở chỗ mà mọi vật không trốn tránh được mà thảy đều được trường tồn[48], họ vui trong cái chết, vui trong cái già, vui trong khi khởi đầu, vui trong khi chấm dứt và muốn cho mọi người cùng vui như họ đối với mọi biến cố trên đời, huống chi họ còn đợi gì trong khi tất cả vạn vật đều cùng nhất tề biến hóa.

⸈⸈⸈

D. 夫 道，有 情 有 信，無 為 無 形 ； 可 傳 而 不 可 受，可 得 而 不 可 見 ； 自 本 自 根，未 有 天 地，自 古 以 固 存 ； 神 鬼 神 帝，生 天 生 地 ； 在 太 極 之 先 而 不 為 高，在 六 極 之 下 而 不 為 深，先 天 地 生 而 不 為 久，長 於 上 古 而 不 為 老。

狶 韋 氏 得 之，以 挈 天 地 ； 伏 戲 得 之，以 襲 氣 母 ； 維 斗 得 之，終 古 不 忒 ； 日 月 得 之， 終 古 不 息 ； 堪 壞 得 之，以 襲 崑 崙，馮 夷 得 之，以 遊 大 川 ； 肩 吾 得 之，以 處 太 山。

黃 帝 得 之，以 登 雲 天 ； 顓 頊 得 之，以 處 玄 官 ； 禺 強 得 之，立 乎 北 極 ； 西 王 母 得 之， 坐 乎 少 廣，莫 知 其 始，莫 知 其 終，彭 祖 得 之，上 及 有 虞，下 及 五 伯 ； 傅 說 得 之，以 相 武 丁 奄 有 天 下，乘 東 維，騎 箕 尾，而 比 於 列 星。

D. Phù Đạo hữu tình hữu tín, vô vi vô hình, khả truyền nhi bất khả thụ, khả đắc nhi bất khả kiến. Tự bản tự căn vị hữu thiên địa tự cổ dĩ cố tồn, thần quỷ thần đế, sinh thiên sinh địa. Tại thái cực chi tiên nhi bất vi cao, tại lục cực chi hạ nhi bất vi thâm. Tiên thiên địa sinh nhi bất vi cửu, trường ư thượng cổ nhi bất vi lão.

Hi Vi thị đắc chi dĩ khiết thiên địa. Phục Hy đắc chi dĩ tập khí mẫu. Duy đẩu đắc chi chung cổ bất thắc. Nhật nguyệt đắc chi chung cổ bất tức. Kham Phi đắc chi dĩ tập Côn lôn. Phùng Di đắc chi dĩ du đại xuyên. Kiên Ngô đắc chi dĩ xử Thái Sơn.

Hoàng đế đắc chi dĩ chứng vân thiên. Chuyên Húc đắc chi dĩ xử huyền cung. Ngung Cường đắc chi lập hồ Bắc cực. Tây Vương Mẫu đắc chi tọa hồ thiếu quảng. Mạc tri kỳ thủy, mạc tri kỳ chung. Bành Tổ đắc chi, thượng cập Hữu Ngu, hạ cập ngũ bá. Phó Duyệt đắc chi dĩ tương Vũ Đinh Yêm hữu thiên hạ thừa đông duy kỵ cơ vĩ, nhi tỉ ư liệt tinh.

DỊCH NGHĨA

D. Đạo thì có tình, có tính, vô vi, vô hình; có thể trao cho mà không thể thụ lãnh; có thể hiểu được mà không thể thấy được. Đạo thì tự bản tự căn. Hồi chưa có Trời Đất, Đạo đã có rồi. Đạo sinh ra quỷ, sinh ra Đế; sinh ra Trời, sinh ra Đất. Ở trước Thái cực mà chẳng gọi là cao; ở dưới lục cực mà không gọi là sâu; sinh ra trước Trời Đất, mà chẳng gọi là lâu; dài hơn thượng cổ mà chẳng gọi là già.

Hi Vi được Nó mà nắm được yếu chỉ của Trời Đất. Phục Hy được nó mà đoạt được cái nguồn gốc của nguyên khí. Bắc Đẩu được Nó mà chiếm được địa vị không thay đổi của mình. Mặt trời mặt trăng được Nó mà vận chuyển không ngừng. Kham Phi được Nó mà làm được thần núi Côn Lôn. Phùng Di được Nó mà rong chơi ở các sông to. Kiên Ngô được Nó mà ở Thái Sơn. Hoàng Đế được Nó mà lên đến chốn trời mây. Chuyên Húc được nó mà ngự đến cung Huyền. Ngung Cường được Nó mà đứng ngay Bắc Cực. Tây Vương Mẫu được Nó mà ngồi ở ngôi đền Thiếu Quảng, không ai biết sinh Nó từ bao giờ, không ai biết bao giờ Nó mới chết. Bành Tổ được Nó mà sống từ đời Hữu Ngu đến đời Ngũ Bá. Phó Duyệt được Nó mà giúp Vũ Đinh, gồm thâu thiên hạ, lên tận cõi Đông, cỡi sao Cơ, sao Vĩ mà sánh vai với các vì tinh tú.

⸈⸈⸈

E. 南 伯 子 葵 問 乎 女 偊 曰：「子 之 年 長 矣， 而 色 若 孺 子 何 也 ？」 曰：「吾 聞 道 矣。」

南 伯 子 葵 曰：「道 可 得 學 邪 ？」 曰：「惡！惡 可！子 非 其 人 也。夫 卜 梁 倚 有 聖 人 之 才 而 無 聖 人 之 道，我 有 聖 人 之 道 而 無 聖 人 之 才。吾 欲 以 教 之，庶 幾 其 果 為 聖 人 乎！不 然，以 聖 人 之 道，告 聖 人 之 才， 亦 易 矣。吾 猶 守 而 告 之，參 日 而 後 能 外 天 下 ； 已 外 天 下 矣，吾 又 守 之，七 日 而 後 能 外 物 ； 已 外 物 矣，吾 又 守 之，九 日，而 後 能 外 生 ； 已 外 生 矣，而 後 能 朝 徹 ； 朝 徹， 而 後 能 見 獨 ； 見 獨，而 後 能 無 古 今 ； 無 古 今，而 後 能 入 於 不 死 不 生。殺 生 者 不 死，生 生 者 不 生。其 為 物，無 不 將 也，無 不 迎 也 ； 無 不 毀 也，無 不 成 也。其 名 為 攖 寧。攖 寧 也 者，攖 而 後 成 者 也。」

南 伯 子 葵 曰：「子 獨 惡 乎 聞 之 ？」 曰：「 聞 諸 副 墨 之 子，副 墨 之 子 聞 諸 洛 誦 之 孫， 洛 誦 之 孫 聞 之 瞻 明，瞻 明 聞 之 聶 許，聶 許 聞 之 需 役，需 役 聞 之 於 謳，於 謳 聞 之 玄 冥，玄 冥 聞 之 參 寥，參 寥 聞 之 疑 始。」

E. Nam Bá Tử Quỳ vấn hồ Nhữ Vũ viết: “Tử chi niên trưởng hĩ, nhi sắc nhược nhụ tử hà dã?” Viết: “Ngô văn Đạo^1 hĩ.”

Nam Bá Tử Quỳ viết: “Đạo khả đắc học da.”

Viết: “Ô! Ô khả! Tử phi kỳ nhơn dã. Phù Bốc Lương Ỷ^2hữu thánh nhơn chi tài, nhi vô thánh nhơn chi Đạo. Ngã hữu thánh nhơn chi Đạo, nhi vô thánh nhơn chi tài. Ngô dục dĩ giáo chi, thứ cơ kỳ quả vi thánh nhơn hồ? Bất nhiên, dĩ thánh nhơn chi Đạo, cáo thánh nhơn chi tài, diệc dị hĩ. Ngô do thủ nhi cáo chi. Tham nhật nhi hậu năng ngoại thiên hạ. Dĩ ngoại thiên hạ hĩ, ngô hựu thủ chi, thất nhật nhi hậu năng ngoại^3 vật. Dĩ ngoại vật hĩ, ngô hựu thủ chi cửu nhật, nhi hậu năng ngoại sinh^4. Dĩ ngoại sinh hĩ, nhi hậu năng triêu triệt. Triêu triệt^5 nhi hậu năng kiến độc^6. Kiến độc nhi hậu năng vô cổ kim. Vô cổ kim nhi hậu năng nhập ư bất tử bất sinh. Sát sinh^7 giả bất tử. Sinh sinh giả bất sinh. Kỳ vi vật vô bất tương dã, vô bất nghinh^8 dã, vô bất hủy dã, vô bất thành^9 dã. Kỳ danh vi oanh ninh^10. Oanh ninh dã giả, oanh nhi hậu thành giả dã.”

Nam Bá Tử Quỳ viết: “Tử độc ô hồ văn chi”. Viết: “Văn chư Phó Mặc chi tử. Phó Mặc chi tử văn chư Lạc Tụng chi tôn. Lạc Tụng chi tôn văn chi Chiêm Minh. Chiêm Minh văn chi Nhiếp Hứa. Nhiếp Hứa văn chi Nhu Dịch. Nhu Dịch văn chi ư Âu, ư Âu văn chi Huyền Minh. Huyền Minh văn chi Tham Liêu. Tham Liêu văn chi Nghi Thủy.”11

⸈⸈⸈

CHÚ

1.     Văn Đạo聞道, tức là đã hiểu Đạo. Hiểu Đạo, tức là đã hành Đạo, thì được chỗ tự sinh của nó, mà sắc diện được toàn.

Chữ Văn 聞đây, không phải có nghĩa là nghe ngoài tai, mà nghe được bên trong. Có hiểu biết thì mới nghe được vào tâm, cho nên Văn Đạo 聞道 ở đây lại có nghĩa là người đã được Đạo（得道）.

2.     Đọc là “y”, không đọc là “ỷ”.

3.     Ngoại 外: là gạt bỏ ra ngoài tâm trí. Không bận đến ngoại vật nữa, tức là những vật không tùng mình, như danh, lợi, thị, phi, vinh nhục v. v...

4.     Cái sống 外生 (ngoại sinh). Cái “sống” đây, là sự hiện sinh, hiện hữu của “cái ta” (hữu ngã).”Ngoại sinh” 外生, là quên mất rằng “ta” đây là có, hay nói theo danh từ triết học ngày nay: quên mất sự hiện sinh của mình.

5.     Triêu triệt 朝 徹: một sớm mà suốt lẽ. Tức là sự “hoát nhiên đại ngộ” 豁然大語 mà nhà Phật gọi là “đốn ngộ”頓悟.

6.     Kiến độc 見獨: thấy được cái Một (tức là Đạo). Độc 獨 là “độc nhất vô nhị”（獨一無二）.

7.     Sát sinh 殺生: là diệt cái lòng ham sống, trừ được cái lòng ham sống cho cái “ta” của mình, tức là cái sống theo tư dục...thì mới sống được trong cái mà Lão Tử gọi là“tử nhi bất vong giá thọ” 死而不亡者壽 ám chỉ chân tánh. Cho nên mới gọi là “bất tử”（除其管 生為殺）.

8.     Sinh sinh 生生là sống theo cái sống của tư dục. Chữ 生trước là sống, Chữ 生sau có nghĩa là “tự sinh ”自 生 (sống cho mình).

Đưa, đón là chỉ cái sau, cái trước, cái đuôi, cái đầu, cái chung, cái thủy...

9.     Hủy, thành là nói cái chết, cái sống...

10. Chữ 攖 (anh), phải đọc là 縈 (oanh).”Oanh ninh” có nghĩa là bình thản điềm đạm, mặc dù bị ngoại vật kích động. Sanh tử, thành hoại,...tất cả đều không còn làm rối loạn lòng ta. Ninh 寧 là yên lặng; oanh 攖 là kích động, khêu khích.

11. Phó Mặc, Lạc Tụng, Chiêm Minh v. v...phải chăng là tên người? Nhưng có nhà chú giải cho là “những danh từ có ý nghĩa trừu tượng. Phó Mặc, ám chỉ sách vở, văn tự (Phó Mặc có nghĩa là bút mực). Lạc Tụng, có nghĩa là học hành. Chiêm Minh, là xem xét. Nhiếp Hứa là ngẫm nghĩ. Nhu Dịch là chăm chỉ. Âu là ca ngợi. Huyền Minh là hư vô mà không là hư vô (Vô nhi phi vô 無而非無). Tham Liêu, là bao la, man mác. Nghi Thủy, là ngờ không có đầu mối. Có người cho rằng đây là đoạn thuyết minh thứ tự của sự học Đạo: do đọc văn tự mà hiểu biết, do hiểu biết mà lĩnh hội, do lĩnh hội mà thực hành, do thực hành mà vui vẻ ca xang, do vui vẻ mà tĩnh mạc, do tĩnh mạc mà đến chỗ hư vô, do hư vô mà được Đạo.

DỊCH NGHĨA

E. Nam Bá Tử Quỳ hỏi Nhữ Vũ:

- Tuổi của ông đã cao rồi, mà sắc diện như đứa trẻ thơ, sao vậy?

- Ta đã nghe được Đạo! Nam Bá Tử Quỳ hỏi:

- Đạo có thể học được chăng?

- Ồ! Sao được! Ngươi đâu phải hạng người ấy! Kìa như Bốc Lương Y có cái tài của Thánh nhơn mà không có cái Đạo của Thánh nhơn. Ta, thì có cái Đạo của Thánh nhơn, mà không có cái tài của Thánh nhơn. Ta muốn đem cái Đạo ấy mà dạy hắn, may ra hắn có thể trở thành Thánh nhơn chăng? Nếu không được như thế, thì đem cái Đạo của Thánh nhơn mà bảo cho kẻ có cái tài của Thánh nhơn cũng là dễ rồi. Vậy mà ta còn phải giữ hắn lại, rồimới dạy bảo hắn! Ba ngày, hắn mới bỏ được thiên hạ ra ngoài! Đã bỏ thiên hạ ra ngoài, vậy mà ta còn phải giữ hắn lại nữa. Bảy ngày, hắn mới biết bỏ vật ra ngoài. Đã bỏ vật ra ngoài, vậy mà còn phải giữ hắn lại nữa. Chín ngày, hắn mới bỏ được cái sống ra ngoài. Bỏ được cái sống ra ngoài, thì mới có thể “triêu triệt”. Có “triêu triệt” mới có thể “kiến độc”. Có “kiến độc” mới không còn thấy có xưa có nay nữa. Không còn thấy có xưa có nay, mới đi vào cõi không sống không chết. Giết được cái lòng ham sống cho mình thì sẽ không chết. Sống cái sống cho mình thì không sống. Đã là vật, thì không lúc nào là không có đưa, không lúc nào là không có đón, không lúc nào là không có hủy, không lúc nào là không có thành. Tên nó gọi là “oanh ninh”. Oanh ninh, có nghĩa là kích thích, rồi sau mới có thành.

Nam Bá Tử Quỳ hỏi:

- Riêng ông đã nghe được cái Đạo ấy nơi đâu? Rằng:

- Nghe nó ở con của ông Phó Mặc. Con của ông Phó Mặc nghe ở cháu ông Lạc Tụng. Cháu ông Lạc Tụng nghe ở ông Chiêm Minh. Ông Chiêm Minh nghe ở ông Nhiếp Hứa. Ông Nhiếp Hứa nghe ở ông Nhu Dịch. Ông Nhu Dịch nghe ở ông Âu. Ông Âu nghe ở ông Huyền Minh. Ông Huyền Minh nghe ở ông Tham Liêu. Ông Tham Liêu nghe ở ông Nghi Thủy.

⸈⸈⸈

F. 子 祀 ， 子 輿 ， 子 犁 ， 子 來 四 人 相 與 語，曰：「孰 能 以 無 為 首，以 生 為 脊，以 死 為 尻。孰 知 生 死 存 亡 之 一 體 者，吾 與 之 友 矣。」 四 人 相 視 而 笑，莫 逆 於 心，遂 相 與 為 友。

俄 而 子 輿 有 病，子 祀 往 問 之 曰：「偉 哉， 夫 造 物 者 將 以 予 為 此 拘 拘 也。曲 僂 發 背， 上 有 五 管，頤 隱 於 齊，肩 高 於 頂。句 贅 指 天，陰 陽 之 氣 有 沴。」其 心 閒 而 無 事，跰 (足 鮮) 而 鑑 於 井，曰：

「嗟 乎！夫 造 物 者 又 將 以 予 為 此 拘 拘 也。」 子 祀 曰：「女 惡 之 乎 ？」 曰：「亡，予 何 惡！浸 假 而 化 予 之，左 臂 以 為 雞，予 因 以 求 時 夜 ； 浸 假 而 化 予 之 右 臂 以 為 彈，予 因 以 求 鴞 炙 ； 浸 假 而 化 予 之 尻 以 為 輪，以 神 為 馬，予 因 以 乘 之，豈 更 駕 哉！且 夫 得 者， 時 也 ； 失 者，順 也。安 時 而 處 順，哀 樂 不 能 入 也，此 古 之 所 謂 縣 解 也，縣 而 不 能 自 解 者，物 有 結 之。且 夫 物 不 勝 天 久 矣，吾 又 何 惡 焉！」

俄 而 子 來 有 病，喘 喘 然 將 死。其 妻 子 環 而 泣 之。子 犁 往 問 之，曰：「叱 避 無 怛 化！」 倚 其 戶 與 之 語 曰：「偉 哉 造 化！又 將 奚 以 汝 為，將 奚 以 汝 適 ？ 以 汝 為 鼠 肝 乎 ？ 以 汝 為 蟲 臂 乎 ？」

子 來 曰：「父 母 於 子，東 西 南 北，唯 命 之 從。陰 陽 於 人，不 翅 於 父 母 ； 彼 近 吾 死 而 我 不 聽，我 則 悍 矣，彼 何 罪 焉 ？ 夫 大 塊 載 我 以 形，勞 我 以 生，佚 我 以 老，息 我 以 死。 故 善 吾 生 者，乃 所 以 善 吾 死 也。今 大 冶 鑄 金，金 踴 躍 曰：『 我 且 必 為 鏌 邪！』 大 冶 必 以 為 不 祥 之 金。今 一 犯 人 之 形 而 曰：『 人 耳！人 耳！』 夫 速 化 者 必 以 為 不 祥 之 人。 今 一 以 天 地 為 大 爐，以 造 化 為 大 冶，惡 乎 往 而 不 可 哉！」成 然 寐，遽 然 覺。

F. Tử Tự, Tử Dư, Tử Lê, Tử Lai, tứ nhơn tương dữ ngứ viết: Thục năng dĩ vô, vị thủ, dĩ sinh vi tích, dĩ tử vi khao. Thục tri tử sinh tồn vong chi nhất thể giả, ngô dữ chi hữu chi. Tứ nhơn tương thị nhi tiếu, mạc nghịch ư tâm, toại tương dữ vi hữu.

Nga nhi Tử Dư hữu bệnh. Tử Tự vãng vấn chi viết: “Vĩ tai, phù tạo vật giả tương dĩ dư vi thử câu câu dã, khúc lũ phát bối, thượng hữu ngũ quản, di ẩn ư tề kiên cao ư đỉnh. Cú chuế chỉ thiên, âm dương chi khí hữu điển”. Kỳ tâm, nhàn nhi vô sự, nghiễn tiên nhi giám vu tỉnh viết: “Ta hồ! Phù tạo vật giả hựu tương dĩ dư vi thử câu câu dã”. Tử Tự viết: “Nhữ^1 ố chi hồ!”. Viết: “Vong. Dư hà ố. Tẩm giả^2 nhi hóa dư chi. Tả tỵ dĩ vi kê, dư nhân dĩ cầu thời dạ. Tẩm giả nhi hóa dư chi hữu tỵ dĩ vi đàn, dư nhân dĩ cầu hào chích. Tẩm giả nhi hóa dư chi khao^3 dĩ vi luân, dĩ thần vi mã, dư nhân nhi thừa chi, khởi cánh giá tai. Thả phù đắc giả, thời dã. Thất giả thuận dã. An thời nhi xử thuận, ai lạc bất năng nhập dã. Thử cổ chi sở vị huyền giải. Huyền nhi bất năng tự giải giả, vật hữu kết chi. Thả phù vật bất thắng thiên cửu hĩ. Ngô hựu hà ố yên.”

Nga nhi Tử Lai hữu bệnh, suyển suyển nhiên tương tử. Kỳ thê tử hoàn nhi khấp chi. Tử Lê vãng vấn chi. Viết: “Sất tỵ, vô đát hóa”. Ỷ kỳ hộ dữ chi ngứ viết: “Vĩ tai tạo hóa hựu tương hề dĩ nhữ vi. Tương hề dĩ nhữ thích, dĩ nhữ vi thử can hồ. Dĩ nhữ vi trùng tỵ hồ”.

Tử Lai viết: “Phụ mẫu ư tử, đông tây nam bắc, duy mạng chi tùng. Âm dương ư nhơn. Bất sí ư phụ mẫu. Bỉ cận ngô tử nhi ngã bất thính. Ngã tắc hãn hĩ. Bỉ hà tội yên, phù đại khối tái ngã dĩ hình, lao ngã dĩ sinh, dật ngã dĩ lão, tức ngã dĩ tử. Cố thiện ngô sinh giả, nãi sở dĩ thiện ngô tử dã”. Kim đại dã chú kim, kim dõng dược viết: “Ngã thả tất vi Mạc Da. Đại dã tất dĩ vi bất tường chi kim. Kim nhất phạm nhơn chi hình, nhi viết nhơn nhĩ nhơn nhĩ. Phù tốc hóa giả, tất dĩ vi bất tường chi nhơn. Kim nhất dĩ thiên địa vi đại lô dĩ tạo hóa vi đại dã. Ô hồ vãng nhi bất khả tai. Thành nhiên mị, cự nhiên giác”.

CHÚ

1.     Đọc là “nhữ” 汝.

2.     Tẩm giả 浸 假: ví như, giả thử...

3.     Khao 尻: xương cùng của xương sống.

DỊCH NGHĨA

F. Tử Tự, Tử Dư, Tử Lê, Tử Lai, bốn người nói với nhau:

- Ai có thể lấy cái Vô làm đầu, lấy cái Sống làm xương sống, lấy cái Chết làm xương cùng? Ai biết Chết Sống Còn Mất là một, - thì ta sẽ cùng họ kết bạn.

Bốn người nhìn nhau mà cười, không ai thấy nghịch với lòng mình, nên cùng làm bạn với nhau.

Chẳng bao lâu, Tử Dư[49] lâm bệnh. Tử Tự qua thăm Tử Dư, nói:

- Lớn lao thay! Tạo vật bắt tôi như thế nầy: lưng thì gù, năm tạng thì ở trên, mồm, mép thì sát rốn, vai thì cao hơn đỉnh đầu, núm tóc thì dựng lên! Khí âm dương chừng như sai đảo! Nhưng mà lòng nầy nhàn rỗi vô sự, lom khom ra bờ giếng mà soi mình: Than ôi! Tạo vật lại muốn bắt ta làm cái hạng người gù như thế nầy nữa ư?

Tử Tự nói:

- Anh ghét cái đó sao? Tử Dư nói:

- Không, tôi sao lại ghét? Giá như hóa cánh tay trái tôi thành con gà, thì tôi nhân đó mà gáy canh; giá như hóa cánh tay mặt tôi thành hòn đạn, thì tôi nhân đó mà kiếm chim quay. Giá như hóa cái xương cùng của tôi thành bánh xe, hóa cái thần hồn tôi thành con ngựa, thì tôi nhân đó mà cỡi, há còn đợi xe ngựa nào nữa! Vả, được là thời, mất là thuận. An thời xử thuận thì buồn vui làm sao vào được cõi lòng. Đó là chỗ mà người xưa gọi là huyền giải[50]. Huyền mà không tự mở ra được là vì vật có chỗ trói buộc của nó. Vậy mà từ lâu vật vẫn không thắng nổi Trời. Tôi sao lại ghét mà làm chi!

Chẳng bao lâu, Tử Lai cũng lâm bệnh nặng, hổn hển gần chết. Vợ con đứng bao quanh mà khóc. Tử Lê qua thăm. Thấy vậy, bèn nói: “Tránh ra xa! Đừng làm rộn người sắp hóa[51]”.

Rồi đứng dựa cửa, nói với Tử Lai:

- Lớn lao thay! Tạo hóa lại sắp làm gì anh đây? Lại sắp đem anh đi đâu? Lại sắp biến anh thành gan chuột, hay hóa anh thành cánh trùng?

Tử Lai nói:

- Con mà đối với cha mẹ, thì sai bảo đi đâu cũng phải nghe theo, dù là Đông, Tây, Nam, Bắc. Âm dương cũng như cha mẹ, chẳng phải như thế ư? Đó xô ta gần đến chỗ chết, mà ta không tuân theo, là ta ngỗ nghịch, chứ Đó có tội gì đâu! Kìa như Đại khối[52] dùng hình mà chở ta, dùng cái sống mà lao nhọc ta, lấy tuổi già mà nhàn hạ ta, lấy cái chết để ta nghỉ ngơi. Bởi vậy, khéo nuôi cái sống của ta, là khéo lo liệu cho cái chết của ta[53]. Nay có người thợ đúc kim khí. Kim khí lại nhảy dựng lên mà đòi: “Ta muốn là thanh gươm Mạc Da”, thì người thợ đúc, tất cho đó là thứ kim khí bất thường! Nay lại có kẻ sắp được đem đúc ra hình người, lại cũng đòi: “Người mà thôi! Người mà thôi!” thì Tạo hóa tất cũng cho người đó là người quái gở! Nay Trời Đất là cái lò lớn, Tạo hóa là người thợ đúc. Vậy thì sao mà chẳng được? Yên lặng để mà ngủ, hốt nhiên để mà thức![54]

⸈⸈⸈

H.  顏 回 問 仲 尼 曰：「孟 孫 才，其 母 死，哭 泣 無 涕，中 心 不 戚，居 喪 不 哀。無 是 三 者，以 善 喪 蓋 魯 國。固 有 無 其 實 而 得 其 名 者 乎 ？ 回 壹 怪 之。」

仲 尼 曰：「夫 孟 孫 氏 盡 之 矣，進 於 知 矣。唯 簡 之 而 不 得，夫 巳 有 所 簡 矣。孟 孫 氏 不 知 所 以 生，不 知 所 以 死 ； 不 知 就 先，不 知 就 後 ； 若 化 為 物，以 待 其 所 不 知 之 化 巳 乎！且 方 將 化，惡 知 不 化 哉 ？ 方 將 不 化，惡 知 已 化 哉 ？ 吾 特 與 汝 其 夢 未 始 覺 者 邪！且 彼 有 駭 形 而 無 損 心，有 旦 宅 而 無 情 死。孟 孫 氏 特 覺，人 哭 亦 哭，是 自 其 所 以 乃。且 也 相 與 吾 之 耳 矣，庸 詎 知 吾 所 謂 吾 之 乎 ？ 且 汝 夢 為 鳥 而 厲 乎 天，夢 為 魚 而 沒 於 淵。不 識 今 之 言 者，其 覺 者 乎 ？ 其 夢 者 乎 ？ 造 適 不 及 笑，獻 笑 不 及 排，安 排 而 去 化，乃 入 於 寥 天 一。」

H.  Nhan Hồi vấn Trọng Ni viết:

“Mạnh Tôn Tài kỳ mẫu tử, khốc khấp vô thể, trung tâm bất thích cư tang bất ai. Vô thị tam giả, dĩ thiện tang cái Lỗ Quốc, cố hữu vô kỳ thực nhi đắc, kỳ danh giả hồ! Hồi nhất quái chi.”

Trọng Ni viết: “Phù Mạnh Tôn thị tận chi hĩ! Tiến ư tri hĩ. Duy giản chi nhi bất đắc. Phù dĩ hữu sở giản hĩ. Mạnh Tôn thị bất tri sở dĩ sinh, bất tri sở dĩ tử, bất tri tựu tiên, bất tri tựu hậu. Nhược hóa vi vật, dĩ đãi kỳ sở bất tri chi hóa dĩ hồ. Thả phương tương hóa. Ô tri bất hóa tai. Phương tương bất hóa, ô tri dĩ hóa tai. Ngô đặc dữ nhữ kỳ mộng, vị thủy giác giả da. Thả bỉ hữu hãi hình nhi vô tổn tâm, hữu đán trạch nhi vô tình tử. Mạnh Tôn thị đặc giác, nhơn khốc diệc khốc, thị tự kỳ sở dĩ nãi. Thả dã, tương dữ ngô chi nhĩ hĩ. Dung cự tri ngô sở vị ngô chi hồ. Thả nhữ mộng vi điểu nhi lệ hồ thiên, mộng vi ngư nhi một ư uyên. Bất thức kim chi ngôn giả, kỳ giác giả hồ. Kỳ mộng giả hồ. Tạo thích bất cập tiếu, hiến tiếu bất cập bài. An bài nhi khứ hóa, nãi nhập ư liêu thiên nhất.”

DỊCH NGHĨA

:

H.  Nhan Hồi hỏi Trọng Ni:

- Mạnh Tôn Tài, mẹ chết, kêu khóc mà không có nước mắt. Trong lòng không xót xa, để tang mà không tỏ ra bi thảm. Không có ba điều ấy, vậy mà được tiếng là người khéo để tang nhất ở nước Lỗ. Anh ta vốn chẳng có cái thực bên trong mà sao lại được danh như thế? Hồi cho thế là lạ thật!

Trọng Ni nói:

- Ông Mạnh Tôn đã hiểu đến chỗ tận cùng rồi, đã tiến đến bậc Trí rồi! Ông không bỏ cái mà người đời không bỏ được, nhưng ông bỏ được những tình cảm bên trong của người đời[55]. Đối với ông, sống chết là một, ông cũng không phân biệt giữa hai trạng thái ấy cái nào là trước, cái nào là sau...[56] Nếu hóa làm một vật khác, là để đợi một cái hóa sắp đến cho mình mà mình không biết. Đang sắp sẽ hóa, biết đâu rồi lại không hóa! Đang sẽ không hóa, biết đâu mình đã hóa rồi! Riêng ta và ngươi là những người trong mộng mà chưa tỉnh đó chăng? Vả, sống chết, đối với ông Mạnh Tôn chỉ là một cuộc thay hình đổi tướng, có gì mà phải bận lòng; cũng chẳng hơn gì cái cảnh đổi nhà (cái nhà trọ mà mình chỉ ở một ngày)...Ông Mạnh Tôn chỉ riêng biết rằng người khóc thì mình cũng khóc, nhưng trong lòng thì không khóc. (Như vậy, không động chạm đến thế nhân, mà cũng được thành thực với cõi lòng). Vả lại, ai cũng tưởng cái hình thức nầy là của ta, đâu biết rằng cái mà mình cho rằng là của ta, quả thật có là của ta chăng? Hay không phải là của ta? Như ngươi nằm mộng thấy mình là chim mà bay lên trời, rồi lại thấy mình là cá mà lặn dưới vực sâu. Chẳng rõ lời nói ta hôm nay là nói trong khi thức, hay là lời nói trong lúc mộng?[57] Thích chí mà không kịp cười. Cười mà không kịp sắp đặt. Sắp đặt sẵn sàng rồi nên quên mất sự sinh hóa, thì mới vào được cõi trời vắng lặng[58].

⸈⸈⸈

I. 意 而 子 見 許 由，許 由 曰：「堯 何 以 資 汝

？」

意 而 子 曰：「堯 謂 我：『 汝 必 躬 服 仁 義 而 明 言 是 非。』」

許 由 曰：「而 奚 來 為 軹 ？ 夫 堯 既 已 黥 汝 以 仁 義，而 劓 汝 以 是 非 矣，汝 將 何 以 遊 夫 遙 蕩 恣 睢 轉 徙 之 塗 乎 ？」

意 而 子 曰：「雖 然，吾 願 遊 於 其 藩。」 許 由 曰：「不 然。夫 盲 者 無 以 與 乎 眉 目 顏

色 之 好，瞽 者 無 以 與 乎 青 黃 黼 黻 之 觀。」

意 而 子 曰：「夫 無 莊 之 失 其 美，據 梁 之 失 其 力，黃 帝 之 亡 其 知，皆 在 鑪 捶 之 間 耳。 庸 詎 知 夫 造 物 者 之 不 息 我 黥 而 補 我 劓，使 我 乘 成 以 隨 先 生 邪 ？」

許 由 曰：「噫！未 可 知 也。我 為 汝 言 其 大 略，吾 師 乎！吾 師 乎！ 萬 物 而 不 為 義，澤 及 萬 世 而 不 為 仁，長 於 上 古 而 不 為 老，覆 載 天 地 刻 雕 眾 形 而 不 為 巧。此 所 遊 已。」

I. Ý Nhi Tử kiến Hứa Do. Hứa Do viết:

- Nghiêu hà dĩ tư nhữ? Ý Nhi Tử viết:

- Nghiêu vị ngã, nhữ tất cung phục nhân nghĩa, nhi minh ngôn thị phi.

Hứa Do viết:

- Nhi hề lai vi chỉ. Phù Nghiêu ký dĩ kình nhữ dĩ nhân nghĩa nhi tỉ nhữ dĩ thị phi hĩ. Nhữ tương hà dĩ du phù, diêu thang tứ tụy chuyển tỷ chi đồ hồ!

Ý Nhi Tử viết:

- Tuy nhiên ngô nguyện du ư kỳ phiên. Hứa Do viết:

- Bất nhiên phù manh giả vô dĩ dữ hồ mi mục nhan sắc chi hảo, cổ giả vô dĩ dữ hồ thanh hoàng phất chi quan.

Ý Nhi Tử viết:

- Phù vô Trang chi thất kỳ mỹ. Cứ Lương chi thất kỳ lực, Hoàng Đế chi vong kỳ tri, giai tại lự chủy chi gian nhĩ. Dung cự tri phù tạo vật giả chi bất tức ngã kình nhi bổ ngã tỉ, sử ngã thừa thành dĩ tùy tiên sinh da.

Hứa Do viết:

- Y, vị khả tri dã. Ngã vi nhữ ngôn kỳ đại lược. Ngô sư hồ. Ngô sư hồ. Tê[59] vạn vật nhi bất vi nghĩa, trạch cập vạn thế nhi bất vi nhân, trường ư thượng cổ nhi bất vi lão phú tái thiên địa khắc điêu chúng hình nhi bất vi xảo. Thử sở du dĩ.

DỊCH NGHĨA

I. Ý Nhi Tử ra mắt Hứa Do. Hứa Do hỏi:

- Nghiêu đã giúp được anh việc gì? Ý Nhi Tử nói:

- Ông Nghiêu bảo tôi trau dồi nhân nghĩa, biện biệt thị phi.

Hứa Do nói:

- Vậy thì anh còn đến đây làm gì nữa? Nghiêu đã đem nhân nghĩa mà làm rỗ mặt anh, đem thị phi mà cắt mũi anh, thì anh làm sao còn vào được cõi tiêu dao, không câu thúc và biến hóa vô cùng!

- Nhưng mà tôi muốn vào chốn ấy! Hứa Do nói:

- Không thể được! Người mù không làm sao có thể dự biết được cái đẹp của mày, mắt, mặt, mũi; người lòa không làm sao có thể dự biết được cái màu của xiêm y bào mãng xanh vàng...

Ý Nhi Tử nói:

- Kìa như Vô Trang đã làm hỏng sắc đẹp của mình; Cứ Lương đã làm mất sức mạnh của mình; Hoàng Đế đã làm mất trí huệ của mình, đều là bị rèn luyện mà ra. Biết đâu Tạo hóa, rồi chẳng xóa lốt rỗ mặt của tôi, vá lại chỗ mũi tôi bị cắt, để tôi có thể lại theo Thầy!

Hứa Do nói:

- Ôi! Cũng chưa biết được không! Nay thì ta cũng thử vì anh mà nói đại lược thôi. Thầy ta à! Thầy ta à! Sắp đặt cho cả vạn vật, mà đâu phải là vì Nghĩa! Ân huệ truyền khắp muôn đời, mà đâu phải là vì Nhân! Lâu dài đến thượng cổ mà chẳng phải là già! Che chở trời đất, chạm trổ các hình hài mà không gọi là khéo. Đó là chỗ rong chơi của Thầy ta vậy.

⸈⸈⸈

J. 顏 回 曰：「回 益 矣。」 仲 尼 曰：「何 謂 也 ？」 曰：「回 忘 仁 義 矣。」 曰：「可 矣，猶 未 也。」

他 日，復 見，曰：「回 益 矣。」 曰：「何 謂 也 ？」

曰：「回 忘 禮 樂 矣。」 曰：「可 矣，猶 未 也。」

他 日，復 見，曰：「回 益 矣。」 曰：「何 謂 也 ？」

曰：「回 坐 忘 矣。」

仲 尼 蹴 然 曰：「何 謂 坐 忘 ？」

顏 回 曰：「墮 肢 體，黜 聰 明，離 形，去 知， 同 於 大 通，此 謂 坐 忘。」

仲 尼 曰：「同 則 無 好 也，化 則 無 常 也。而 果 其 賢 乎！丘 也 請 從 而 後 也。」

J. Nhan Hồi viết: “Hồi ích hĩ.” Trọng Ni viết: “Hà vị dã?”

Viết: “Hồi vong nhân nghĩa hĩ.” Viết: “Khả hĩ. Du vị dã.”

Tha nhật; phục kiến, viết: “Hồi ích hĩ.” Viết: “Hà vị dã?”

Viết: “Hồi vong lễ nhạc hĩ.” Viết: “Khả hĩ. Du vị dã.”

Tha nhật, phục kiến, viết: “Hồi ích hĩ.” Viết: “Hà vị dã?”

Hồi viết: “Hồi tọa vong hĩ.”

Trọng Ni xúc nhiên viết: “Hà vị tọa vong?”

Nhan Hồi viết: “Đọa chi thể, truất thông minh, ly hình, khứ tri, đồng ư đại thông, thử vị tọa vong.”

Trọng Ni viết: “Đồng tắc vô háo^1 dã; hóa tắc vô thường^2 dã. Nhi quả kỳ hiền hồ! Khưu dã thỉnh tùng nhi hậu dã.”

CHÚ

1.     Vô háo 無 好: không ham muốn gì nữa cả.

2.     Vô thường 無 常: biến đổi không dừng.

Vô háo, chỉ về lẽ tịnh; vô thường, chỉ lẽ động.

DỊCH NGHĨA

J. Nhan Hồi nói: “Hồi được thêm.”

Trọng Ni nói: “Là nghĩa gì?”

Hồi nói: “Tôi quên nhân nghĩa.”

Trọng Ni nói: “Được, nhưng mà chưa trọn.”

Một hôm khác, lại ra mắt và nói:

- Hồi được thêm.

- Là nghĩa gì thế?

- Hồi quên lễ nhạc.

- Được, nhưng chưa trọn.

Một hôm khác nữa, lại ra mắt mà rằng:

- Hồi được thêm.

- Là nghĩa gì thế?

- Hồi “ngồi mà quên” rồi. Trọng Ni ngạc nhiên hỏi:

- Ngồi mà quên, là thế làm sao? Nhan Hồi nói:

- Giải thể, bỏ thông minh, lìa hình bỏ trí, đồng với Đạo lớn. Đó gọi là “ngồi mà quên” vậy.

Trọng Ni nói:

- Đồng (với Đạo lớn) thì không còn tham muốn nữa; hóa (cùng vạn vật) thì không khư khư chấp nhất[60] nữa. Quả Hồi là người hiền. Khưu nầy nguyện theo sau đó.

⸈⸈⸈

K. 子 輿 與 子 桑 友，而 霖 雨 十 日，子 輿 曰：

「子 桑 殆 病 矣！」 裹 飯 而 往 食 之。至 子 桑 之 門，則 若 歌 若 哭，鼓 琴 曰：「父 邪！母 邪！天 乎！人 乎！」 有 不 任 其 聲 而 趨 舉 其 詩 焉。」

子 輿 入，曰：「子 之 歌 詩，何 故 若 是 ？」 曰：「吾 思 夫 使 我 至 此 極 者 而 弗 得 也。父

母 豈 欲 吾 貧 哉 ？ 天 無 私 覆，地 無 私 載，天

地 豈 私 貧 我 哉 ？ 求 其 為 之 者 而 不 得 也。然 而 至 此 極 者，命 也 夫！」

K. Tử Dư dữ Tử Tang hữu. Nhi lâm vũ thập nhật. Tử Dư viết: Tử Tang đãi bệnh hĩ. Lý phạn nhi vãng thực chi. Chí Tử Tang chi môn, tắc nhược ca nhược khốc, cổ cầm viết: “Phụ da, mẫu da! Thiên hồ, nhơn hồ! Hữu bất nhiệm kỳ thinh nhi sô cử kỳ thi yên.”

Tử Dư nhập viết: “Tử chi ca thi, hà cố nhược thị?”

Viết: “Ngô tư phù sử ngã chí thử cực giả nhi phất đắc dã. Phụ mẫu khởi dục ngô bần tai! Thiên vô tư phú, địa vô tư tái. Thiên địa khởi tư bần ngã tai! Cầu kỳ vi chi giả nhi bất đắc dã. Nhiên nhi chí thử cực giả, mạng dã phù!”

⸈⸈⸈

DỊCH NGHĨA

K. Tử Dư cùng Tử Tang là bạn với nhau. Một khi mưa dầm suốt cả mười ngày.

Tử Dư nói: Tử Tang có lẽ đau. Bèn gói cơm sang cho bạn. Khi đến cửa Tử Tang, thì lại nghe như vừa ca vừa khóc, vừa khảy đàn mà rằng: “Cha ôi, mẹ ôi! Trời chăng, Đất chăng?”. Dường như nói không ra tiếng, hát phải nghẹn lời.

Tử Dư bước vào nói: “Thơ của anh hát, cớ sao lại thế?”

Tử Tang nói: “Tôi nghĩ không ra vì cớ gì đã làm cho tôi ra nông nỗi nầy! Cha mẹ há lại muốn cho tôi nghèo như thế nầy ư? Trời không riêng che cho ai! Đất không riêng chở cho ai! Trời Đất há lại muốn riêng làm cho tôi nghèo ư? Tìm xem mãi mà không nghĩ ra cái gì đã làm cho tôi ra nông nỗi nầy! Vậy mà lại đến nỗi này, là do Mạng ư?”[61]

⸈⸈⸈

TỔNG BÌNH

Phàm sự vật trong đời, hễ có sống ắt có chết. Chỉ có cái gì không có sinh ra là sẽ không chết đi mà thôi. Nói đến “bất tử” (không chết) là muốn nói đến cái Nguồn gốc Sống “không có sống có chết” 不 生 不 死, tức là cái mà Lão Tử bảo “tử nhi bất vong” (chết mà không mất). Đó là cái mà ta thọ lãnh của Đạo, tức là cái Chân thể, mà Trang tử gọi là “thiên” hay là “thiên tánh” 天 性. Ở chương 7, sách Lão Tử có nói: “Thiên trường địa cửu. Thiên địa sở dĩ năng trường thả cửu giả, dĩ kỳ bất tự sinh, cố năng trường sinh.” 天 長 地 久。天 地 所 以 能 長 且 久 者 以 其 不 自 生 故 能 長 生。 (Trời dài đất lâu. Trời Đất sở dĩ dài lâu, là vì không sống cho mình, nên mới đặng trường sinh). Không sống cho mình mà được trường sinh, tức là nói đến cái Gốc Sống của cái không sống không chết. Thiên Đại Tông Sư nầy bàn về cái đạo “sống mà không chết”（不 死 之 道）đó.

Thiên nầy có hai ý chánh:

Ý thứ nhất, được miêu tả ở đoạn văn sau đây: “Đạo thì có tình, có tín, vô vi, vô hình; có thể trao cho mà không thể thụ lãnh; có thể hiểu được mà không thể thấy được. Đạo thì tự bản, tự căn. Hồi chưa có Trời Đất, Đạo đã có rồi. Đạo sinh ra Quỷ, sinh ra Đế, sinh ra Trời, sinh ra Đất. Ở trước Thái cực mà chẳng gọi là cao; ở dưới lục cực mà không gọi là sâu; sinh trước Trời Đất mà chẳng gọi là lâu; dài hơn thượng cổ mà chẳng gọi là già.” Ở một đoạn khác: “Không còn thấy có xưa có nay, mới đi vào cõi không sống không chết. Giết được cái lòng ham sống cho mình, thì không chết. Sống cái sống cho mình mới là không sống. . .”（無 古 今 而 後 能 入 於 不 死 不 生，殺 生 者 不 死 生，生 者 不 生。）

Xem hai đoạn văn trên đây, ta thấy phần trên thì gọi là Đạo, phần dưới lại gọi là vật, tức là chỉ về nguồn sống của vũ trụ vạn vật vậy. Cái Đó không có sống, không có chết, hay nói một cách khác, cái Đó không có chỗ khởi điểm, không có chỗ cùng tận（無 始 無 終）. Tạo hóa dùng cái Sống ấy mà tạo ra vạn vật khác nhau, khác nào người thợ đúc dùng loài kim mà đúc ra đồ vật đủ mọi hình thức khác nhau. Hoặc phá hình nầy đúc ra hình khác. Đứng theo phương diện hình thức đồ rèn, thì có sinh, có tử có thành, có hủy. Cho nên Trang Tử mới nói: “Đã là vật, thì không lúc nào là không có đưa, không lúc nào là không có đón, không lúc nào là không có hủy, không lúc nào là không có thành”. Nghĩa là đã có hình thức (nên gọi là vật) thì tất phải có chung, có thủy, có chết, có sống, có thành, có hủy. Nhưng, nếu đứng về phương diện bản thể mà xem, thì loại kim, trước sau vẫn một, không có thành có hủy, có thêm có bớt. Làm thành đồ vật cũng vẫn là loài kim, mà bị phá hủy cũng vẫn là loài kim. Vật có khác nhau về hình thức, nhưng về “bản thể” vẫn trước sau là một.

Ý thứ hai, được giải rõ ở đoạn Tử Lai lâm bệnh, sau đây:“Con mà đối với cha mẹ thì sai bảo đi đâu cũng phải nghe theo, dù là Đông, Tây, Nam, Bắc. Âm dương cũng như cha mẹ, chẳng phải như thế ư? (...) Nay có người thợ đúc kim khí, kim khí lại nhảy dựng lên mà đòi: “Ta muốn là thanh gươm Mạc Da”, thì người thợ đúc, tất cho đó là thứ kim khí bất tường! Nay lại có kẻ sắp được đem đúc ra hình người, lại cũng đòi: “Người mà thôi! Người mà thôi”, thì Tạo hóa tất cũng cho người đó là người quái gở! Nay Trời Đất là cái lò lớn, Tạo hóa là người thợ đúc. Vậy thì sao mà chẳng được?”

Làm người hay làm vật, chỉ là hình thức khác nhau, chứ đều cùng chung một nguồn sống mà ra cả. Vậy sao lại có việc trọng người mà khinh vật? Lại sao có việc vui buồn trong đó? Trang Tử mượn người thợ đúc để ví Tạo hóa. Người thợ đúc dùng ròng một loại kim để đúc ra đồ vật khác nhau, vậy bất tất phải bày thêm quý tiện để phân chia cao thấp vinh nhục. Nguồn sống đã là một thì bất tất người là quý mà vật là tiện! Nên nhớ rằng chỗ mà Trang Tử gọi là tạo vật, không phải là ông ám chỉ một đấng Thượng đế, chủ tể trời đất có nhơn cách, mà để chỉ Tự Nhiên.

Sự biến đổi hình thức bên ngoài là việc mà không vật nào có thể tránh được. Sở dĩ nay ta quý cái hình người và cho nó là hơn tất cả mọi hình thể khác là vì ta đang là người. Giá thử ta là chim, thì chắc chắn không có hình thể nào quý đối với ta bằng hình thể chim. Nếu hiện thời, ta là cá, ắt không có hình thể nào quý đối với ta bằng hình thể cá. Cho nên, ở vào cảnh nào nên vui với cảnh ấy, không nên bận lòng đến sự biến hóa bất thường sẽ đến mà làm gì:“Giá như hóa cánh tay trái tôi thành con gà, thì tôi nhân đó mà gáy canh. Giá như hóa cánh tay mặt tôi thành hòn đạn, thì tôi nhân đó mà kiếm chim quay. . .” (...) An thời, xử thuận, thì buồn vui làm sao vào được cõi lòng.”

Mỗi một cuộc biến hóa, là một lần gặp được cái mới. Mỗi lần gặp được cái mới, là mỗi lần vui. Mà cuộc vạn hóa là vô tận, thì cái vui cũng sẽ nhân đó, mà vô cùng. Đó là yếu chỉ của Tiêu Diêu Du, mà cũng là yếu nghĩa của Tề Vật Luận.

Lão Tử nói: “Ta riêng khác người là vì ta quý thực mẫu”（我 獨 異 於 人 而 貴 食 母） (chương 20).”Thực mẫu” đây, tức là “cái sống không sống không chết”（不 死 不 生）nguồn gốc của vạn vật. Ta phải biết tôn trọng nó như bậc “tông sư” của mình vậy, nên gọi thiên nầy là Đại Tông Sư. Còn những cuộc biến đổi bất thường như khi sống khi chết, chẳng khác nào lúc thức lúc ngủ, hai trạng thái không thể biết được lúc nào là mộng lúc nào là thực, vì cả hai đều là một! “Vả lại, ai cũng tưởng cái hình thức nầy là của ta, đâu biết rằng cái mà mình cho rằng là của ta quả thật có là của ta chăng, hay không phải là của ta! Như ngươi nằm mộng thấy mình là chim mà bay lên trời, rồi lại thấy mình là cá mà lặn dưới vực sâu. Chẳng rõ lời ta nói hôm nay là nói trong khi thức, hay là lời ta nói trong lúc mộng?”. Sống là thức, chết là mộng, hay sống là mộng, mà chết là thức? Đó, cũng là tùy vị trí mình đang ở.

Tóm lại, Đại Tông Sư là thiên bàn về cái “chân tri”（真 知）của bậc “chân nhơn”（真 人）.”Chân tri” là “biết được cái chỗ làm của Trời, biết được cái chỗ làm của người”[62], nghĩa là biết rõ thế nào là Tự Nhiên, thế nào là Nhân vi. Còn chân nhơn là người đã “triêu triệt”và “kiến độc”. Và chỉ có bậc “chân nhơn mới có được chân tri”[63] mà thôi.

Vậy thế nào là chân nhơn? Chân nhơn là người đã đắc Đạo. Bởi đã đắc Đạo vì đã “kiến độc”[64] nên “không ưa sống, không ghét chết; lúc ra không hăm hở, lúc vào không do dự; thản nhiên mà đến, thản nhiên mà đi; tuy không quên lúc bắt đầu, nhưng không cầu lúc sau chót. Nhận lãnh thì vui với đó, mà quên đi khi phải trở về. . .”

Chết, chẳng qua như một “cảnh đổi nhà” một “cuộc thay hình đổi tướng, có gì mà phải bận lòng”...Trước đây đã có ví sống chết như lửa với củi. Củi hết thì lửa truyền đi nơi khác...Người ta như một lữ khách đi trên một con đường vô tận, ghé vào quán trọ nghỉ chân, chả lẽ mỗi lúc ra đi lại bận lòng quyến luyến. Bậc chân nhơn“thản nhiên mà đến, thản nhiên mà đi” không như tình cảm thường của thế nhơn là thiết tha quyến luyến với cái hiện hữu mà chống lại với cái biến đổi lạnh lùng của Tạo hóa. Cho nên mới nói rằng “không lấy cái tình người mà chống lại với lẽ Đạo nơi mình, không lấy cái Người nơi mình mà làm trở ngại lẽ Trời nơi mình”. Và nhờ thế, mà lòng họ luôn luôn điềm đạm, vẻ mặt luôn luôn bình thản, đối với việc đời tuy lòng họ “lạnh như mùa thu, mà cũng ấm như mùa xuân”.

Bề ngoài của họ thì có vẻ “hòa nhã với mọi người, mà kỳ thực, lòng họ cách xa với thế nhân”. Nghĩa là họ“hòa” 和 mà “không đồng” 不 同. Thái độ ấy đã được Trang Tử miêu tả rõ ràng trong câu chuyện Mạnh Tôn Tài. . .”Mạnh Tôn Tài, mẹ chết, kêu khóc mà không có nước mắt..., để tang mà tỏ ra không bi thảm (...) Vậy mà được tiếng là người khéo để tang nhất ở nước Lỗ (...)”

Bởi người cư tang “kêu khóc nên ông cũng kêu khóc, nhưng trong lòng không kêu khóc”, người người cư tang thì ông cũng cư tang mà lòng chẳng bi ai...Như vậy là vừa không đụng chạm với đời mà cũng vừa được thành thực với lòng mình.”Hình phạt, theo họ là cần, nhưng họ áp dụng hình phạt một cách khoan hậu. Lễ, theo họ, là phụ thuộc, chỉ dùng để đừng đụng chạm với đời. Họ thuận
theo thời” (...).”Và như vậy, Trời và Người (nơi họ) không nghịch nhau”, nghĩa là họ đã giải quyết được sự xung đột giữa cá nhân và xã hội, giữa tự nhiên và xã ước, giữa tự do và nô lệ. Đó là cách xử thế “triêu tam mộ tứ”mà trước đây Trang Tử gọi là “lưỡng hành” ở thiên Tề Vật Luận.

⸈⸈⸈

Lại còn một điểm nữa mà ta cần lưu ý:

Bậc chân nhơn là kẻ “làm lợi và ban bố ân trạch đến muôn đời mà không phải vì yêu người”.

Ở thiên Thiên Đạo 天 道 cũng có nói: “Trạch cập vạn thế nhi bất vi nhân”（澤 及 萬 世 而 不 為 仁） (Ân huệ nhuần thấm đến muôn đời mà không phải vì lòng thương người). Thiên Thiên Vận 天 運 cũng nói “Chí nhân vô thân”（至 人 無 親）. Bậc chí nhân không thân ai cả.

Là tại sao? Là vì họ là Đạo, họ là cái Sống Một, họ là người đã “kiến độc”. Cho nên mới có nói “kẻ nào còn có người thân, chưa phải là bậc nhân”. Nhân đây là chí nhân vậy. Phàm hễ có thân, tức có sơ, mà bậc chí nhânkhông yêu riêng ai, cũng không ghét riêng ai. Chỉ có người đã mất Đạo nơi lòng rồi, mới còn bàn đến nhân, đến nghĩa: “Đại Đạo phế, hữu nhân, nghĩa”（大 道 廢 有 仁 義）. Bậc chí nhân, như mặt trời mặt trăng soi sáng thiên hạ, không riêng gì cho kẻ lành hay người dữ: họ chiếu sáng vì không thể không chiếu sáng, họ làm một cách vô tâm, vì họ không thể không làm vậy cho được.

ỨNG ĐẾ VƯƠNG

應帝 王

A. 齧 缺 問 於 王 倪，四 問 而 四 不 知。齧 缺 因 躍 而 大 喜，行 以 告 蒲 衣 子。

蒲 衣 子 曰：「而 乃 今 知 之 乎 ？ 有 虞 氏 不 及 泰 氏。有 虞 氏 其 猶 藏 仁 以 要 人 ； 亦 得 人 矣，而 未 始 出 於 非 人。泰 氏，其 臥 徐 徐，其 覺 于 于 ； 一 以 己 為 馬，一 以 己 為 牛 ； 其 知 情 信，其 德 甚 真，而 未 始 人 於 非 人。」

A. Khiết Khuyết vấn ư Vương Nghê^1, tứ vấn nhi tứ bất tri. Khiết Khuyết nhân dược nhi đại hỉ, hành dĩ cáo Bồ Y Tử.

Bồ Y Tử^2 viết:

“Nhi nãi kim tri chi hồ? Hữu Ngu Thị bất cập Thái Thị^3, Hữu Ngu Thị kỳ do tàng nhân dĩ yếu nhơn, diệc đắc nhơn hĩ, nhi vị thủy^4 xuất ư phi nhơn. Thái Thị kỳ ngọa từ từ, kỳ giác vu vu, nhất dĩ kỷ vi mã, nhất dĩ kỷ vi ngưu, kỳ tri tình tín, kỳ đức thậm chân, nhi vị thủy nhập ư phi nhơn^5.”

CHÚ

1.     Xem lại Tề Vật Luận.

2.     Bồ Y Tử 蒲 衣 子: bậc hiền tài mà vua Thuấn đem thiên hạ nhường cho lúc ông chỉ mới tám tuổi.

3.     Hữu Ngu Thị 有 虞 氏: tức là vua Thuấn.

Thái Thị 泰 氏: tức là Thái Hạo Phục Hy 太 昊 伏 羲.

4.     Vị thủy 未 始: tức là cái chân thể (l’Être sans Origine).

Hữu Ngu Thị thì chưa huyền đồng vật ngã; Thái Thị thì huyền đồng vật ngã rồi (đắc Đạo).

5.     Ở thiên Thiên Đạo cũng nói: “Người ta có gọi là ngựa thì ta cũng tự nhận là ngựa; gọi ta là bò thì ta cũng tự nhận là bò”. Đó là muốn nói rằng không còn phân biệt giữa người và vật nữa.

DỊCH NGHĨA

A. Khiết Khuyết hỏi Vương Nghê, hỏi bốn câu không trả lời được câu nào. Vương Nghê cả mừng, nhảy nhót, qua cho Bồ Y Tử hay.

Bồ Y Tử nói:

- Nay anh mới biết thế sao? Hữu Ngu Thị không bằng Thái Thị. Hữu Ngu Thị thì chứa “nhân” để mà cầu người và được người theo, nhưng cái “vị thủy” lại đứng ngoài sự vật. Thái Thị ngủ thì khoan thai, thức thì lừng khừng, khi thì xem mình ngang như ngựa, khi thì xem mình ngang như bò, hiểu biết thì suốt lẽ, đức thì chân thật[65], còn cái “vị thủy” thì nhập làm một cùng sự vật.

⸈⸈⸈

B. 肩 吾 見 狂 接 輿。狂 接 輿 曰：「日 中 始 何 以 語 女 ？」

肩 吾 曰：「告 我 君 人 者 以 己 出 經 式 義 度， 人 孰 敢 不 聽 而 化 諸！」

狂 接 輿 曰：「是 欺 德 也。其 於 治 天 下 也， 猶 涉 海 鑿 河 而 使 蚉 負 山 也。夫 聖 人 之 治 也，治 外 乎 ？ 正 而 後 行，確 乎 能 其 事 者 而 已 矣，且 鳥 高 飛 以 避 矰 弋 之 害，鼷 鼠 深 穴 乎 神 丘 之 下 以 避 熏 鑿 之 患，而 曾 二 蟲 之 無 知！」

B. Kiên Ngô kiến Cuồng Tiếp Dư. Cuồng Tiếp Dư viết:

- Nhật Trọng Thủy^1 hà dĩ ngứ nhữ? Kiên Ngô viết:

- Cáo ngã: Quân nhơn giả, dĩ kỷ xuất kinh thức nghi^2 độ, nhơn chấp cảm bất thính nhi hóa chư.

Cuồng Tiếp Dư viết:

- Thị khi đức dã. Kỳ ư trị thiên hạ dã, do thiệp hải tạc hà, nhi sử văn phụ sơn dã. Phù thánh nhơn chi trị dã, trị ngoại^3hồ? Chánh nhi hậu hành xác hồ năng kỳ sự giả, nhi dĩ hĩ. Thả điểu cao phi dĩ tị tằng dực chi hại, hề thử thâm huyệt hồ thần khưu chi hạ, dĩ tị huân tạc chi hoạn, nhi tăng nhị trùng chi vô tri.

⸈⸈⸈

CHÚ

1.     Theo Thích Văn 釋 文 thì chữ 中 gốc là chữ 仲, âm là “trọng ”, mà không đọc là “trung ”.

Theo bản của Thôi Tuyển thì không có chữ “nhật 日, mà chỉ có Trọng Thủy 仲 始. Chữ “nhật” 日 ở đây có nghĩa là ngày trước 往 日. Sư cổ 師 古 nói: “Nhật, vị vãng nhật”（日 為 往 日）.

2.     Chữ 義 chính là chữ 儀 (nên đọc là “nghi”), tức là phép tắc (luật pháp).

3.     Chữ “ngoại” 外 đây là ám chỉ “pháp độ”, tức là “kinh thức nghi độ”（經 式 儀 度）.

4.

DỊCH NGHĨA

B. Kiên Ngô viếng Cuồng Tiếp Dư. Cuồng Tiếp Dư hỏi:

- Ngày trước Trọng Thủy nói gì với ông? Kiên Ngô nói:

- Nói rằng: Kẻ làm vua chúa mà biết lấy mình làm phép tắc, thì thiên hạ ai dám chẳng nghe mà hóa.

Tiếp Dư nói:

- Đó là đức giả dối. Đem nó mà trị thiên hạ thì khác nào lội biển, đào sông, bắt muỗi mòng vác núi! Cách trị của Thánh nhơn có lo trị bằng cái ngoài đâu! Trước lo chánh kỷ rồi sau mới hành sự. Chỉ có bao nhiêu thôi. Vả, con chim cũng biết bay cao để tránh lằn tên dò bẫy, chuột cống cũng biết khoét đất đào sâu hang ngách dưới gò thờ thần để lánh họa un khói, đào bắt. Hai con vật ấy, há lại chẳng hiểu biết gì cả hay sao!

⸈⸈⸈

C. 天 根 遊 於 殷 陽，至 蓼 水 之 上，適 遭 無 名 人 而 問 焉，曰：「請 問 為 天 下。」

無 名 人 曰：「去！汝 鄙 人 也！何 問 之 不 豫 也 ？ 予 方 將 與 造 物 者 為 人，厭，則 又 乘 夫 莽 眇 之 鳥，以 出 六 極 之 外，而 遊 無 何 有 之 鄉，以 處 壙 垠 之 野。汝 又 何 帠 以 治 天 下 感 予 之 心 為 ？」

又 復 問。無 名 人 曰：「汝 遊 心 於 淡，合 氣 於 漠，順 物 自 然 而 無 容 私 焉，而 天 下 治 矣。」

C. Thiên Căn du ư Ân Dương, chí Liễu thủy chi thượng, thích tao Vô Danh Nhơn nhi vấn yên, viết:

- Thỉnh vấn vi thiên hạ. Vô Danh Nhơn viết:

- Khứ! Nhữ bỉ nhơn dã. Hà vấn chi bất dự dã! Dư phương tương dữ tạo vật giả vi nhơn^1, yếm tắc hựu thừa phù mãng diêu chi điểu^2, dĩ xuất lục cực chi ngoại, nhi du vô hà hữu chi hương, dĩ xứ khoáng lạng chi dã. Nhữ hựu hà vị dĩ trị thiên hạ cảm dư chi tâm vi?

Hựu phục vấn. Vô Danh Nhơn viết:

- Nhữ du tâm ư đạm, hợp khí ư mạc, thuận vật tự nhiên nhi vô dung tư yên, nhi thiên hạ trị hĩ.

CHÚ

1.     Nhơn 人 ở đây chính là chữ 偶 (ngẫu) nghĩa là bạn.

2.     Ám chỉ “khí thanh hư” ở từng không khí trên lớp không khí của trái đất.

DỊCH NGHĨA

C. Thiên Căn đi chơi núi Ân Dương, đến sông Liễu, gặp Vô Danh Nhơn, mới hỏi:

- Xin hỏi cách trị thiên hạ? Vô Danh Nhơn nói:

- Đi đi, anh là người quê dốt! Sao không dự trước lời hỏi? Ta sắp làm bạn cùng tạo vật mà có chán, thì cỡi chim khinh hư ra ngoài lục cực, ngao du làng “Vô hà hữu”, giữa cánh đồng nội mênh mông! Tại sao anh lại lấy việc trị thiên hạ để làm rộn lòng ta?

Nhưng lại hỏi nữa. Vô Danh Nhơn nói:

- Giữ tâm cho điềm đạm, khí cho điềm tịnh, thuận theo tánh tự nhiên của mọi vật mà không theo ý riêng của mình, thì thiên hạ trị vậy.

⸈⸈⸈

D. 陽 子 居 見 老 聃，曰：「有 人 於 此，嚮 疾 強 梁，物 徹 疏 明，學 道 不 勌。如 是 者，可 比 明 王 乎 ？」

老 聃 曰：「是 於 聖 人 也，胥 易 技 係，勞 形 怵 心 者 也。且 也，虎 豹 之 文 來 田，猨 狙 之 便 執 斄 之 狗 來 藉。如 是 者，可 比 明 王 乎 ？」

陽 子 居 蹵 然 曰：「敢 問 明 王 之 治。」

老 聃 曰：「明 王 之 治：功 蓋 天 下 而 似 不 自 己，化 貸 萬 物 而 民 弗 恃 ； 有 莫 舉 名，使 物 自 喜 ； 立 乎 不 測，而 遊 於 無 有 者 也。」

D. Dương Tử Cư^1 kiến Lão Đam, viết:

- Hữu nhơn ư thử, hương tật cường lương, vật triệt sơ minh, học đạo bất quyện; như thị giả khả tỉ minh vương hồ?2

Lão Đam viết:

- Thị ư thánh nhơn dã, tứ dịch chi hệ, lao hình truất tâm giả dã. Thả dã hổ báo chi văn lai điền viên thư chi tiện chấp lại chi cẩu lai tạ. Như thị giả khả tỉ minh vương hồ?

Dương Tử Cư xúc nhiên viết:

- Cảm vấn minh vương chi trị. Lão Đam viết:

- Minh vương chi trị, công cái thiên hạ nhi tợ bất tự kỷ, hóa thải vạn vật nhi dân phất thị, hữu mạc cử danh, sử vật tự hỉ^3, lập hồ bất trắc, nhi du ư vô hữu^4 giả dã.”

CHÚ

1.     Dương Tử Cư: Dương là họ. Cư, là tên người. Có nhà chú giải cho rằng đây cũng chính là Dương Chu 陽 朱. Không chắc.

2.     Chính là chỗ giản minh thêm cái thuyết “vô dụng chí dụng” ở thiên Tiêu Diêu Du.

3.     Chính đây là thuyết “chí nhơn vô kỷ, thần nhơn vô công, thánh nhơn vô danh” ở thiên Tiêu Diêu Du.

4.     ”Vô hữu”, cùng một nghĩa với “Vô hà hữu chi hương” ở thiên Tiêu Diêu Du, đều là để ám chỉ Đạo.

DỊCH NGHĨA

D. Dương Tử Cư ra mắt Lão Đam, hỏi:

- Ở đây có người mẫn cán, quả quyết, việc đời thông suốt minh bạch, học Đạo không mỏi, người như thế có thể sánh với đấng minh vương không?

Lão Đam nói:

- Hạng ấy mà sánh với Thánh nhơn chỉ là những kẻ nô dịch, lao tâm nhọc xác. Sở dĩ hùm beo mà bị bắt là vì bộ lông tốt đẹp của chúng. Vượn và chó mà bị xiềng nhốt là vì cái tài hay của chúng.

Sao lại có thể sánh họ với đấng minh vương? Dương Tử Cư ngạc nhiên hỏi:

- Dám xin hỏi phép trị nước của minh vương là thế nào? Lão Đam nói:

- Phép trị của minh vương là công trùm thiên hạ mà làm như không phải tự của mình làm. Hóa cả vạn vật mà không đợi người dân cậy đến. Làm mà không ai biết được tên, khiến cho mọi vật, vật nào cũng tự vui. Đứng ở chỗ không thể đo lường mà vui chơi nơi “vô hữu”.

⸈⸈⸈

E. 鄭 有 神 巫 曰 季 咸，知 人 之 死 生，存 亡， 禍 褔，壽 夭，期 以 歲 月 旬 日，若 神。鄭 人 見 之，皆 棄 而 走。

列 子 見 之 而 心 醉，歸，以 告 壺 子，曰：

「始 吾 以 夫 子 之 道 為 至 矣，則 又 有 至 焉 者 矣。」

壺 子 曰：「吾 與 汝 既 其 文，未 既 其 實，而 固 得 道 與 ？ 眾 雌 而 無 雄，而 又 奚 卵 焉？而 以 道 與 世 亢，必 信，夫 故 使 人 得 而 相 汝。 嘗 試 與 來，以 予 示 之。」

明 日，列 子 與 之 見 壺 子。

出 而 謂 列 子 曰：「嘻！子 之 先 生 死 矣！弗 活 矣！不 以 旬 數 矣！吾 見 怪 焉！見 濕 灰 焉。」

列 子 入，泣 涕 沾 襟 以 告 壺 子。

壺 子 曰：「鄉 吾 示 之 以 地 文，萌 乎 不 震 不 正。是 殆 見 吾 杜 德 機 也。嘗 又 與 來。」

明 日，又 與 之 見 壺 子。出 而 謂 列 子 曰：

「幸 矣！子 之 先 生 遇 我 也！有 瘳 矣！全 然 有 生 矣！吾 見 其 杜 權 矣！」

列 子 入，以 告 壺 子。

壺 子 曰：「鄉 吾 示 之 以 天 壤，名 實 不 入， 而 機 發 於 踵。是 殆 見 吾 善 者 機 也。嘗 又 與 來。」

明 日，又 與 之 見 壺 子。出 而 謂 列 子 曰：

「子 之 先 生 不 齊，吾 無 得 而 相 焉。試 齊，且 復 相 之。」

列 子 入，以 告 壺 子。壺 子 曰：「吾 鄉 示 之 以 太 沖 莫 勝，是 殆 見 吾 衡 氣 機 也。鯢 桓 之 審 為 淵，止 水 之 審 為 淵，流 水 之 審 為 淵。淵 有 九 名，此 處 三 焉。嘗 又 與 來。」

明 日，又 與 之 見 壺 子。立 未 定，自 失 而 走。壺 子 曰：「追 之。」

列 子 追 之 不 及。反，以 報 壺 子 曰：「已 滅 矣，已 失 矣，吾 弗 及 已。」

壼 子 曰：「鄉 吾 示 之 以 未 始 出 吾 宗。吾 與

之 虛 而 委 蛇，不 知 其 誰 何，因 以 為 弟 靡， 因 以 為 波 流，故 逃 也。」

然 後 列 子 自 以 為 未 始 學 而 歸。三 年 不 出，為 其 妻 爨，食 豕 如 食 人，於 事 無 與 親。 雕 琢 復 朴，塊 然 獨 以 其 形 立。紛 而 封 哉， 一 以 是 終。

E. Trịnh hữu thần vu, viết Quý Hàm, tri nhơn chi tử sinh, tồn vong, họa phúc, thọ yểu, kỳ dĩ tuế nguyệt tuần nhật, nhược thần. Trịnh nhơn kiến chi, giai khí nhi tẩu.

Liệt Tử kiến chi nhi tâm túy qui dĩ cáo Hồ Tử, viết:

- Thủy ngô dĩ phu tử chi Đạo vi chí hĩ, tắc hựu hữu chí yên giả hĩ.

Hồ Tử viết:

- Ngô dữ nhữ, ký kỳ văn vị ký kỳ thực^1, nhi cố đắc Đạo dư? Chúng thư nhi vô hùng, nhi hựu hề noãn yên^2? Nhi dĩ Đạo dữ thế kháng tất tín, phù cố sử nhơn đắc nhi tướng nhữ. Thường thí dữ lai, dĩ dư thị chi.

Minh nhật, Liệt Tử dữ chi kiến Hồ Tử. Xuất nhi vị Liệt Tử viết:

- Hi, tử chi tiên sinh tử hĩ, phất hoạt hĩ, bất dĩ tuần số hĩ! Ngô kiến quái yên. Kiến thấp khôi yên.

Liệt Tử nhập, khấp thế triêm khâm, dĩ cáo Hồ Tử. Hồ Tử viết:

- Hương ngô thị chi dĩ địa văn^3. Manh hồ bất chấn, bất chánh^4. Thị đãi kiến ngô đỗ đức cơ dã. Thường hựu dữ lai.

Minh nhật, hựu dữ chi kiến Hồ Tử. Xuất nhi vị Liệt Tử viết: “Hạnh hĩ, tử chi tiên sinh ngộ ngã dã! Hữu liêu hĩ, toàn nhiên hữu sinh hĩ; ngô kiến kỳ đỗ quyền hĩ!

Liệt Tử nhập dĩ cáo Hồ Tử. Hồ Tử viết:

- Hương ngô thị chi dĩ thiên nhưỡng^5. Danh thực^6 bất nhập, nhi cơ phát ư chủng^7. Thị đãi kiến ngô thiện^8 giả cơ dã. Thường hựu dữ lai.

Minh nhật hựu dữ chi kiến Hồ Tử. Xuất nhi vị Liệt Tử, viết:

- Tử chi tiên sinh bất tề, ngô vô đắc nhi tương yên. Thí tề, thả phục tương chi.

Liệt Tử nhập dĩ cáo Hồ Tử. Hồ Tử viết:

- Ngô hương thị chi dĩ thái xung mạc thắng^9. Thị đãi kiến ngô hoành khí^10 cơ dã. Nghê hoàn chi thẩm^11 vi uyên, chỉ thủy chi thẩm vi uyên, lưu thủy chi thẩm vi uyên; uyên hữu cửu danh, thử xứ tam yên. Thường hựu dữ lai.

Minh nhật hữu dữ chi kiến Hồ Tử: lập vị định, tự thất nhi tẩu. Hồ Tử viết: “Truy chi”.

Liệt Tử truy chi, bất cập, phản dĩ báo Hồ Tử viết:

- Dĩ diệt hĩ! Dĩ thất hĩ! Ngô phất cập dĩ! Hồ Tử viết:

- Hương ngô thị chi dĩ vị thủy xuất ngô tông. Ngô dữ chi hư nhi ủy di^12, bất tri kỳ thùy hà, nhân dĩ vi đệ mị, nhân dĩ vi ba lưu, cố đào dã.

Nhiên hậu Liệt Tử tự dĩ vi vị thủy học^13 nhi quy. Tam niên bất xuất, vi kỳ thê thoán, thực thỉ như thực nhơn; ư sự vô dữ thân, điêu trác phúc phác, khối nhiên độc dĩ kỳ hình lập, phân nhi phong tai, nhất dĩ thị chung.

CHÚ

1.     Văn 文: dáng bên ngoài, về hình thức (tức là chỗ mà ta thường gọi là “hình nhi hạ học”).

Thực 實: phần chân thực bên trong (tức là chỗ mà ta thường gọi là “hình nhi thượng học” (phần tâm đắc, tâm truyền tâm).

Dữ 與: Chữ nầy trong câu nầy, không có nghĩa là “và”, “với” như Nhượng Tống đã dịch; mà có nghĩa là “thụ”（授）tức là trao cho, dạy dỗ, truyền cho.

Ký（即）: Chữ “ký” ở đây có nghĩa là cùng tận 盡, đến mức.

2.     Hồ Tử chê Liệt Tử chưa hoài bão được Đạo bên trong, khác nào lũ gà mái chưa chịu trống nên trứng đẻ ra không có “ngòi”, làm gì nở con ra được. Cái học cần chứa đựng cả trong lẫn ngoài, tức là “nhất âm nhất dương chi vị Đạo”.

3.     Địa văn 地 文: như một khối đất.

4.     Như non núi, không động（不 動 不 止 如 山 也）. Chữ 正 (chánh) ở đây, gốc là chữ “chỉ” 止. Tất cả nghị lực đều ngưng đọng lại cả, nên Quý Hàm mới thấy như là trạng thái của sự chết.

5.     Thiên nhưỡng 天 壤: đất mềm mà được ánh Thái dương rọi sáng, đầy sinh khí.

Nhưỡng 壤: đất mềm; thiên 天: ánh sáng mặt trời, ám chỉ Trời và Đất hợp nhau, âm dương điều hòa.

6.     Danh thực 名 實: Hướng Tú và Quách Tượng, đều cho hai chữ “danh thực” nầy đồng nghĩa với “danh lợi” 名 利.

7.     踵 (chủng): gót chân, tức là ám chỉ “nguồn sống” phát động ngay từ gốc dưới (của quẻ Phục Kinh Dịch), âm cực thì dương sinh.

8.     Chữ “thiện” 善 ở đây có nghĩa là “nguồn sống”（生）.

9.     Chữ “thắng” 勝 đây, gốc là chữ “trẫm” 朕, tức là lộ điểm ra cho người ta thấy trước. Chữ “mạc” 莫 có nghĩa là không（無）. 太 沖 莫 勝 (thái xung mạc thắng) là tình trạng hỗn độn của Đạo lúc chưa phân Trời Đất (Grand Chaos).

10. Hoành khí 衡 氣: khí âm dương còn hỗn độn, quân bình.

11. Thẩm 審: gốc là chữ 漩, đọc là “phiên”: tức là sóng to（大波也）.

Hoàn 桓: tức là bàn hoàn（盤桓）: tinh thần bất định.

Ủy di 委 蛇: vẻ nhàn nhã, khoan thai, thản nhiên bất động cảm.

未始學 (Vị Thủy học): cái học về vị thủy nghĩa là cái học về cái chưa từng có cái ban đầu (không có nguồn gốc).

DỊCH NGHĨA

E. Nước Trịnh có một người đồng bóng rất tài tên là Quý Hàm, biết được cả sự sống chết, còn mất, may rủi, thọ yểu, lại hẹn được từng năm, từng tháng, từng tuần, từng ngày, đoán trúng như thần.

Người nước Trịnh thấy anh đều bỏ chạy.

Liệt Tử thấy anh ta thì mê say. Về, đem việc ấy thưa lại với thầy là Hồ Tử:

- Trước đây tôi cho đạo của thầy là đã đến mực rồi! Nhưng nay lại có kẻ còn tài giỏi hơn!

Hồ Tử nói:

- Ta dạy ngươi chỉ mới đến chỗ cùng của phần văn, chưa từng dạy đến chỗ cùng của phần thực. Ngươi cho thế là được đến Đạo rồi ư? Lũ gà mái không chịu trống mà lại đẻ, thì trứng làm gì nở được? Ngươi đem Đạo chống với đời, tất phải tỏ nó ra ngoài, nhân thế mới để cho anh ta xem tướng được. Ngươi hãy thử cùng nó đến đây, đưa ta cho nó xem!

Ngày mai, Liệt Tử cùng hắn vào ra mắt Hồ Tử. Ra ngoài, gọi Liệt Tử mà bảo:

- Ôi! Thầy của tiên sinh chết rồi! Không sống được nữa! Cũng chẳng được vài tuần đâu! Ta thấy lạ quá: thấy như là tro ẩm?

Liệt Tử vào, nước mắt ướt dầm cả áo, đem nói lại với Hồ Tử. Hồ Tử nói:

- Khi nãy, ta hiển vẻ “địa văn” cho nó xem mầm sống không động, không dừng. Chắc là anh ta nhìn thấy cái nền tảng vững chắc của cái Đức của ta. Lại ngươi thử cùng hắn tới đây lần nữa!

Ngày mai, Liệt Tử cùng hắn vào ra mắt Hồ Tử. Bước ra về, gọi Liệt Tử, nói:

- May thay! Thầy của tiên sinh gặp được ta, có phần thuyên giảm nhiều, chắc là sống được. Ta thấy cái máy quyền biến đã phát động rồi!

Liệt Tử trở vào, đem thưa lại với Hồ Tử. Hồ Tử nói:

- Khi nãy, ta hiện vẻ “thiên nhưỡng” cho hắn ta xem: danh lợi không cảm được lòng nhưng quyền cơ của mầm sống phát động ngay từ gốc. Chắc là ông ta thấy được cái cơ phát động của nguồn sống nơi ta. Vậy, ngươi thử cùng anh ta tới đây!

Ngày mai, Liệt Tử cùng ông ấy vào ra mắt Hồ Tử. Ra về, gọi Liệt Tử mà bảo:

- Thầy của tiên sinh trạng thái không quân bình, cho nên không định, ta không thể xem được. Vậy, thử chờ cho đồng đều lại rồi sẽ trở lại xem cho.

Liệt Tử trở vào, đem thuật lại Hồ Tử. Hồ Tử nói:

- Khi nãy ta hiện vẻ “thái xung” mờ mệt cho hắn xem. Chắc là anh ta thấy cái khí quân bình của ta, nên không nhận rõ gì cả. Rõ là một cái vực sâu, chỗ mà cá nghê vùng vẫy, nơi mà nước tụ, nơi mà nước chảy dồn vào, thật là một cái gì hỗn độn, cho nên cái vực sâu ấy có đến chín tên, trên đây đã là ba rồi. Ngươi thử cùng hắn đến đây!

Ngày mai, Liệt Tử cùng hắn vào ra mắt Hồ Tử. Đứng chưa yên chỗ, hết hồn bỏ chạy.

Hồ Tử bảo: “Đuổi theo hắn đi!”

Liệt Tử đuổi theo mà không kịp, trở về thưa với Hồ Tử: “Để mất dạng rồi! Đã thất lạc rồi! Tôi không theo kịp!”

Hồ Tử nói:

- Khi nãy, ta hiện cho hắn xem cái bản thể vừa mới xuất tự nguồn gốc. Ta cho hắn thấy cái hư không mà thản nhiên, nên hắn không nhận biết là gì, nhân thế mà ta làm ra vẻ uể oải, làm ra vẻ sóng tan, cho nên hắn mới chạy trốn.

⸈⸈⸈

Về sau Liệt Tử tự trở về với cái học về “vị thủy”. Ba năm không ra khỏi cửa, nấu cơm cho vợ, nuôi heo như nuôi người (không phân biệt vật và người), không tha thiết đến việc gì cả. Phá bỏ tất cả mọi trang sức giả tạo để cho lòng trở về cõi thuần phác tự nhiên. Thành như cục đất, giữa cảnh náo nhiệt mà lòng vẫn không xao động. Như thế, cho đến trọn đời mình.

⸈⸈⸈

F. 無 為 名 尸，無 為 謀 府，無 為 事 任，無 為 知 主。體 盡 無 窮，而 遊 無 朕 ； 盡 其 所 受 乎 天，而 無 見 得，亦 虛 而 已。至 人 之 用 心 若 鏡，不 將 不 逆，應 而 不 藏，故 能 勝 物 而 不 傷。

F. Vô vi danh thi, vô vi mưu phủ, vô vi sự nhiệm, vô vi tri chủ; thể tận vô cùng, nhi du vô trẫm. Tận kỳ sở thụ hồ thiên, nhi vô kiến đắc, diệc hư nhi dĩ! Chí nhơn chi dụng tâm nhược kính; bất tương bất nghịch^1, ứng nhi bất tàng, cố năng thắng vật nhi bất thương.

⸈⸈⸈

CHÚ

1.     Tương 相: có nghĩa là đi theo（送）.

Nghịch（逆）: bỏ mà trở lại. Hai chữ “tương” và “nghịch” đều có nghĩa là “ưa” và “ghét”.

DỊCH NGHĨA

F. Lấy vô vi làm danh vọng chánh của mình, làm mưu vọng chánh của mình, làm việc làm chánh của mình, làm sự hiểu biết chánh của mình; vô vi dùng mãi không cùng, còn cách sinh hoạt của nó thì không để dấu vết gì cả. Nhận tất cả những gì đã thụ ở trời mà không giữ lại cái gì cho mình cả: cũng vì nó là hư không mà thôi! Bậc chí nhơn dùng cái tâm mình như tấm gương: không đi theo, không từ bỏ, ứng mà không chấp chứa, vì vậy hay thắng được mọi vật mà không làm hại nó.

⸈⸈⸈

G. 南 海 之 帝 為 儵，北 海 之 帝 為 忽，中 央 之 帝 為 渾 沌。儵 與 忽 時 相 與 遇 於 渾 沌 之 地， 渾 沌 待 之 甚 善。儵 與 忽 謀 報 渾 沌 之 德， 曰：「人 皆 有 七 竅，以 視 聽 食 息，此 獨 無 有，嘗 試 鑿 之。」

日 鑿 一 竅，七 日 而 渾 沌 死。

G. Nam Hải chi đế vi Thúc. Bắc Hải chi đế vi Hốt. Trung ương chi đế vi Hỗn Độn.

Thúc dữ Hốt thời tương dữ ngộ ư Hỗn Độn chi địa, Hỗn Độn đãi chi thậm thiện. Thúc dữ Hốt mưu báo Hỗn Độn chi đức, viết: “Nhơn giai hữu thất khiếu, dĩ thị thính thực tức, thử độc vô hữu, thường thí tạc chi”.

Nhật tác nhất khiếu, thất nhật nhi Hỗn Độn tử.

DỊCH NGHĨA

G. Vua biển Nam là Thúc. Vua biển Bắc là Hốt. Vua khu giữa là Hỗn Độn.

Thúc và Hốt thường gặp nhau trên đất của Hỗn Độn. Hỗn Độn tiếp đãi họ rất tốt. Thúc cùng với Hốt tính trả ơn Hỗn Độn, bàn với nhau: “Người ta, ai cũng có bảy khiếu để nhìn, để nghe, để ăn, để thở. Chỉ riêng có ông bạn chúng ta đây là không có. Vậy, ta thử đục ông ta xem nào.”

Mỗi ngày đục một khiếu, bảy ngày Hỗn Độn chết[66].

TỔNG BÌNH

Ứng Đế Vương là thiên cuối cùng nói về cái Đạo của các bậc Thánh nhơn, dùng đến phép vô vi mà trị nước（ 無 為 而 治）gốc ở Lão Tử Đạo Đức Kinh, chương 57:“Ngã vô vi nhi dân tự hóa”（我 無 為 而 民 自 化）mà ra. Tự hóa 自 化 là tự mình hóa lấy mình, mà không phải do kẻ ngoài, vật ngoài hóa mình. Quan trọng nhất là hai chữ “tự hóa” nầy.

⸈⸈⸈

Như ta đã thấy ở các thiên Tiêu Diêu Du và Tề Vật Luận, phàm xã hội nào mà không biết để cho thiên hạ yên theo tánh phận của mình, đều làm cho chúng ta đau khổ cả.

Tánh của vật, không đồng nhau. Mỗi vật đều có chỗ nhận là tốt, là phải, riêng theo vật ấy. Vậy, ta không nên cưỡng ép phải đồng. Mà thật sự, ta cũng không làm sao cưỡng ép cho đồng được. Chỗ không thể đồng của vạn vật, ta phải biết nhận nó, biết chịu nó: đó là ta dùng chỗkhông thể đồng mà làm cho đồng vậy. (Xem lại chương Tổng bình thiên Tề Vật Luận). Thật thế, nếu biết để cho mỗi người trong thiên hạ đều “yên theo cái tự tánh của mình” 各 安 其 性 thì tuy nhận thấy có sự “bất tề” 不 齊 trong vạn vật, mà kỳ thật thì vật nào cũng được đồngnhau, nghĩa là đồng được sống tự do theo cái sống của mình. Tự do và bình đẳng là điều không thể lìa nhau đặng. Hễ làm mất tự do thì không có bình đẳng, mà làm mất bình đẳng thì không có tự do.

Như vậy thì, bất cứ xã hội nào mà định ra một cái tận thiện mẫu để làm tiêu chuẩn chung cho mọi tư tưởng và hành vi, khiến cho cả thiên hạ đều phải theo đó mà hành động, là sái với tự nhiên, là ép chỗ không thể đồng phải đồng với nhau tất cả.

Thánh nhơn của phái “hữu vi” lập ra pháp độ (quy củ chuẩn thằng 規 矩 準 繩) cùng các thứ chế độ phiền phức để mà định chế chính trị xã hội và khiến cho người người đều phải phục tùng, tuy chỗ dụng ý chưa phải là không yêu người, nhưng kết quả thì lại như Lỗ hầu yêu chim: “Xưa có một con chim biển đậu ở nền Lỗ giao. Lỗ hầu ngự đến, rước về đền tông miếu, dạy trỗi nhạc Cửu thiều, dọn yến thái lao. Chim ta ngó dớn dác, bộ sầu bi, không dám ăn dám uống. Cách ba hôm thì chết. Đó là dùng cách nuôi người mà nuôi chim. Nếu dùng cách nuôi chim mà nuôi chim, thì phải để cho nó đậu nơi rừng sâu, dạo ngoài gò đất, trôi nổi giang hồ, kiếm ăn lươn cá, đỗ theo hàng liệt, ung dung tự đắc, thích đâu ở đó. Nó nghe tiếng người cũng đủ nao nao lòng dạ rồi, phương chi là tiếng nhạc. . .”[67] Đó là yêu theo chỗ thích riêng của mình, chứ không yêu theo chỗ thích riêng của mọi vật, và như thế là làm hại cho vật mà mình yêu vậy. Đó là mong giúp đời mà hại đời, mong cứu người mà giết người vậy.

Như vậy, ta thấy Trang Tử rất phản đối cái phép “lấy trị mà trị thiên hạ”（以 治 治 天 下）. Muốn thiên hạ được trị, thì không chi bằng lấy cái phép “không trị mà trị thiên hạ”（以 無 治 治 天 下）. Đó gọi là phép “vô vi nhi trị”（無 為 而 治）.

⸈⸈⸈

Vô vi là gì?

Vô vi có ba nghĩa:

1. Mỗi vật đều có cái tánh tự nhiên của nó, đâu có cần đến người phải nhúng tay chen vào giúp nó!

“Kiên Ngô viếng Cuồng Tiếp Dư. Cuồng Tiếp Dư hỏi:

- Ngày trước, Trọng Thủy nói gì với ông? Kiên Ngô nói:

- Nói rằng: kẻ làm vua chúa mà biết lấy mình làm phép tắc thì thiên hạ ai dám chẳng nghe theo mà hóa!

Tiếp Dư nói:

- Đó là đức giả dối. Đem nó mà trị thiên hạ thì khác nào lội biển, đào sông, bắt muỗi mòng vác núi! Cách trị của Thánh nhơn có lo trị bằng cái ngoài đâu! Trước lo chánh kỷ, rồi sau mới hành sự. Chỉ có bao nhiêu thôi. Vả, con chim cũng biết bay cao để tránh lằn tên dò bẫy, chuột cống cũng biết khoét đất sâu hang ngách dưới gò thờ thần để lánh họa un khói, đào bắt. Hai con vật ấy, há lại chẳng hiểu biết gì cả hay sao!”

Cái trị của hữu vi là lấy mình làm phép tắc, làm khuôn mẫu cho tất cả thiên hạ đều phải theo. Đó là làm loạn thiên hạ. Cái việc mà người ta thường gọi là lo đời từ xưa đến nay, phải chăng phần nhiều là lo đem thiên hạ về cùng một quan niệm lý tưởng của mình về điều phải lẽ quấy. Đem thiên hạ về cùng một quan niệm lý tưởng của mình, hoặc bằng sự khuyến dụ, tuyên truyền hay bằng sự bắt buộc cưỡng ép đều là công việc “lội biển đào sông, bắt muỗi mòng vác núi”!

Ôi! “Con chim bay để tránh lằn tên, con chuột đào hang sâu để lánh họa”...nào phải cần có ai dạy bảo mới biết. Huống chi con người: lánh nguy cầu an là lẽ tự nhiên, có cần phải ai dạy ai mới biết được. Muốn đem nhân nghĩa mà dạy người...há không phải là đa sự hay sao? Bởi vậy, Thánh nhơn mà trị nước để cho thiên hạ yên theo tánh tự nhiên của mọi vật mà không cần nhúng tay vào sửa dạy.

Đó là nghĩa thứ nhất của vô vi.

2. Thuận theo tự nhiên của mình mà làm, đó là làm mà không phải là mình làm.

Cũng như lửa thì nóng và sáng. Có lửa nào mà không nóng và không sáng hay không? Nóng và sáng là cái “đức” tự nhiên của lửa: nó sở dĩ như thế là vì không như thế không đặng. Cho nên, đó không còn gọi là làm nữa, mà phải gọi là không làm 無 為, vì đó không còn phải là chỗ dụng của tư tâm mình nữa.

Nếu ta dụng tư tâm mà làm, đem cái mà ta gọi là “hay” là “đẹp”...mà cưỡng ép người người đều phải nghe theo, đó là ta làm cho thiên hạ mất cả tự do và bình đẳng. Buộc lửa không được nóng, giá không được lạnh...có tự nhiên không? Làm như thế là làm cho thiên hạ thống khổ, không phải là cái đạo trị quốc của Thánh nhơn.

“Thiên Căn đi chơi núi Ân Dương, đến sông Liễu, gặp Vô Danh Nhơn, mới hỏi:

- Xin hỏi cách trị thiên hạ? Vô Danh Nhơn nói:

- Đi đi, anh là người quê dốt! Sao không dự trước lời hỏi? Ta sắp làm bạn cùng tạo vật, mà có chán thì cỡi chim khinh hư ra ngoài lục cực, ngao du làng “Vô hà hữu”, giữa cánh đồng nội mênh mông! Tại sao anh lại lấy việc trị thiên hạ để làm rộn lòng ta?

Nhưng lại hỏi nữa. Vô Danh Nhơn nói:

- Giữ tâm cho điềm đạm, khí cho điềm tịnh, thuận theo tánh tự nhiên của mọi vật mà không theo ý riêng của mình, thì thiên hạ trị vậy.”

Điềm đạm, điềm tịnh đều có nghĩa là không để cho ngoại vật động đến lòng mình”（不 以 外 物 動 其 心）. Sống theo cái sống đầy đủ của mình mà không tham muốn đèo bòng những chi ngoài mình thì còn có vật ngoài nào động đến tâm mình được nữa.

Tự mình được như thế rồi, bấy giờ mới thuận theo lẽ tự nhiên để cho mọi vật đều được “điềm đạm, điềm tịnh” như mình, nghĩa là để cho mỗi vật sống tự do theo cái tánh tự nhiên của nó, không ép buộc ai phải thể theo ý riêng của mình cả.

Đó là cái đạo “vô vi nhi trị” của Thánh nhơn: thuận theo tánh tự nhiên của mỗi vật mà hóa, nên tuy làm, mà là làm theo tự nhiên chứ không làm theo ý riêng của mình. Cho nên cái làm ấy không được gọi là của mình làm. Ấy là cái nghĩa thứ hai của vô vi vậy.

3. Nếu trị thiên hạ mà làm được như trên, thì tuy có làm, dân không hay là mình có làm.

“Dương Tử Cư ra mắt Lão Đam, hỏi:

- Ở đây có người mẫn cán, quả quyết, việc đời thông suốt minh bạch, học Đạo không mỏi, người như thế có thể sánh với minh vương không?

Lão Đam nói:

- Hạng ấy mà sánh với Thánh nhơn chỉ là những kẻ nô dịch, lao tâm nhọc xác. Vả, hùm beo mà bị bắt là vì bộ lông tốt đẹp của chúng; vượn và chó mà bị xiềng bị nhốt là vì cái tài hay của chúng. Sao lại có thể sánh với minh vương?

Dương Tử Cư ngạc nhiên hỏi:

- Dám xin hỏi phép trị nước của minh vương là thế nào? Lão Đam nói:

- Phép trị của minh vương là công trùm thiên hạ mà làm như không phải tự của mình làm. Hóa cả vạn vật mà không đợi người dân cậy nhờ. Làm mà không ai biết được tên, khiến cho mọi vật, vật nào cũng tự vui. Đứng ở nơi không thể đo lường (vạn hóa) mà vui chơi nơi “vô hữu”.

Mặt trời chiếu sáng và đem sự sống cho khắp cả vạn vật, giúp cho mỗi vật đều được sống cái sống của mình mà không vật nào dè đến cái công ân của mình, và tự mình cũng không hay mình có làm vì không thể không làm vậy cho đặng. Đó là nghĩa thứ ba của vô vi.

⸈⸈⸈

Trở lên là vô vi theo cái nghĩa tiêu cực. Còn theo cái nghĩa tích cực, thì vô vi chỉ là phá hoại tất cả những điều gì có thể trở ngại cho sự tự do bình đẳng của nhân loại. Bởi vậy, Trang Tử rất cực lực phải đối tất cả mọi luân lý, giáo thuyết...những cái mà ta gọi chung là “văn minh tiến bộ” căn cứ trên quan niệm lạc lầm của bản ngã, lấy sự “người bóc lột người” làm tôn chỉ. Chính là chỗ mà ở thiên Từ Vô Quỷ 徐 無 鬼 nói: “Cái đạo trị thiên hạ không khác nào việc chăn ngựa, chỉ lo trừ khử những cái gì có hại cho ngựa mà thôi”（夫 為 天 下 者，亦 奚 以 異 乎 ` 牧 馬 者 哉，亦 去 其 害 馬 者 而 已 矣）.

⸈⸈⸈

Tóm lại, bậc trị nước, cần phải để ý đến hai điều nầy:

1. Làm cách nào cho tất cả mọi người trong thiên hạ đều được tự do sống cái sống của mình（各 生 其 生）, hay nói một cách khác, làm cho sống lại cái “Đức” của mọi người（欲 同 乎 德 而 心 居 矣）.

2. Bài trừ hoặc phòng ngừa cho thiên hạ những gì làm trở ngại đến sự phát triển cái sống tự do của mọi người（去 其 害 馬 而 已 矣）. Thiên Tại Hựu 在 宥 có nói: “Nghe phòng giữ thiên hạ, không nghe có việc trị thiên hạ. Phòng, nghĩa là sợ thiên hạ đắm đuối mà mất tánh. Giữ, là sợ thiên hạ dời đổi mà mất Đức. Thiên hạ mà không đắm đuối để mất tánh, dời đổi để mất Đức thì sao lại cần đến kẻ trị thiên hạ!”（聞 在 宥 天 下，不 聞 治 天 下 也。在 之 也 者 恐 天 下 之 淫 其 性 也。 宥 之 也 者 恐 天 下 之 遷 其 德 也。天 下 不 淫 其 性 不 遷 其 德，有 治 天 下 者 哉）.

⸈⸈⸈

NAM HOA KINH

NGOẠI THIÊN

TẠP THIÊN

TRÍCH YẾU

LỜI NÓI ĐẦU

Như trước đây có nói, phần thứ hai của bản dịch nầy, sẽ không dịch tất cả các thiên chương trong phần Ngoại thiên và Tạp thiên, mà chỉ trích ra những chương hay nhất có thể tiêu biểu cho cái học của Trang Tử, loại bỏ những chương xét ra quá thiển lậu và làm sai lạc tôn chỉ của Trang Tử đã biểu diễn ở thiên đầu của Nội thiên. Và như thế là để tránh cho Nam Hoa Kinh những mâu thuẫn và xuyên tạc của nhiều đoạn văn quá nông nổi, vụng về mà không hiểu tại sao các học giả như Quách Tượng lại tiếc gì không vứt bớt đi, để di ngộ cho người sau không phải ít.

⸈⸈⸈

Như chúng tôi đã trình bày trước đây, nhất là ở trong quyển Trang Tử Tinh Hoa, thì tư tưởng căn bản của Trang Tử chỉ gồm trong hai thiên đầu của Nội thiên là Tiêu Diêu Du và Tề Vật Luận. Các thiên khác trong Nội thiên thực ra cũng chỉ để trình bày thêm đủ mọi phương diện hai thiên đầu ấy mà thôi.

Ngoại và Tạp thiên, xét về văn lý thì thường loạn chạc, vụng về, nông nổi, mâu thuẫn lại hay dùng cái giọng ngạo mạn của người phẫn thế, ít có được cái thần thái thâm trầm sâu sắc như ở Nội thiên.

⸈⸈⸈

Các thiên Đạt Sinh 大 生, Sơn Mộc 山 木, Nhơn Gia Thế 人 間 世, Trí Bắc Du 知 北 遊, Thu Thủy 秋 水,Tắc Dương 則 陽, Điền Tử Phương 田 子 方 đều do các bậc hậu học viết ra vào khoảng sau Chiến Quốc nghĩa là đầu nhà Tần và nhà Hán.

Đạt Sinh thì giảng rộng ý nghĩa của thiên Dưỡng Sinh Chủ.

Thiên Sơn Mộc và Nhơn Gian Thế thì đại để diễn rộng cái thuyết “vô dụng chi dụng” 無 用 之 用 ở Tiêu Diêu Du.

⸈⸈⸈

Thiên Thu Thủy thì thuyết vấn đề “tề thị phi” và “phản bổn hoàn nguyên” của các thiên Tề Vật và Tiêu Diêu.

Trí Bắc Du, diễn rộng chủ trương “bất ngôn chi giáo” của thiên Đức Sung Phù.

Tắc Dương thì giảng về thuyết “Thiên Quân” và “Hoàn Trung” của Trang Tử đã đề xướng ở thiên Tề Vật, còn Điền Tử Phương thì giảng rộng thêm ý nghĩa “bảo toàn thiên chân” ở thiên Dưỡng Sinh Chủ.

Trái lại, các thiên Canh Tang Sở 庚 桑 楚, Chí Lạc至 樂, Từ Vô Quỷ 徐 無 鬼, Ngoại Vật 外 物, Liệt Ngự Khấu 列 禦 寇, tuy ý là để diễn rộng tư tưởng của Trang Tử ở Nội thiên, nhưng phần nhiều thuyết minh lầm lạc, người viết chưa nắm được yếu chỉ của cái học của Trang Tử, lại còn dùng toàn giọng văn của người phẫn thế, pha lẫn với mồm mép của Nho gia. Diệp Quốc Khánh 葉 國 慶 nói rất đúng rằng, do Ngoại thiên mới có đẻ ra thuyết thần tiên, và trường sinh cửu thị（外 篇 直 把 神 仙 記 出，欲 求 長 生 久 視 與 內 篇 不 同）. Nhất là trong các thiên Tại Hựu 在 宥 và Thiên Địa 天 地,tư tưởng thần tiên đầy dẫy.

Trong thiên Chí Lạc 至 樂, lại còn bàn đến thuyết “duyệt sinh nhi ố tử”（悅 生 而 惡 死）, thật rất khác xa với tư tưởng “sinh tử vi nhất” （生 死 為 一）của Trang Tử ở thiên Tề Vật.

Thiên Mã Đề 罵 蹄 thì giảng về thuyết “vô vi tự chính” 無 為 自 正 của Lão Tử; Biền Mẫu 駢 拇 thì giảng câu “Vi thiện vô cận danh, vi ác vô cận hình”（為 善 無 近 名，爲 惡 無 近 刑）của Trang Tử ở thiên Dưỡng Sinh, nhưng ý tưởng tạp nhạp, tầm thường, chưa thông đến huyền nghĩa của đạo dưỡng sinh.

Các cố sự trong thiên Nhượng Vương thì lại giống với những cố sự trong các sách Lữ Giám 呂 監, Hoài Nam Tử 淮 南 子, Hàn Thi Ngoại Truyện 韓 詩 外 傳. Còn Duyệt Kiếm 說 劍 thì giọng văn lại giống với Chiến Quốc Sách 戰 國 策.

Hai thiên Ngụ Ngôn 寓 言 và Thiên Hạ 天 下 có lẽ là đặc biệt nhất và lẽ ra nên để một thiên ở đầu, và một thiên sau chót, vì trong Ngụ Ngôn người sau thuật lại phép cấu tạo văn chương trong sách Trang Tử, còn ở Thiên Hạ, bình giả đời sau luận về cái học của bách gia ở thời Xuân thu Chiến quốc trong đó có Lão Tử, Trang Tử, Huệ Thi, Mặc Địch...Thiên Hạ là một tài liệu rất quý cho sự khảo cứu về lịch sử tư tưởng của Trung Hoa cổ đại, và dĩ nhiên không phải của Trang Tử viết ra.

⸈⸈⸈

THU THỦY

秋水

A. 秋 水 時 至，百 川 灌 河。涇 流 之 大，兩 涘 渚 崖 之 間，不 辯 牛 馬。於 是 焉 河 伯 欣 然 自 喜，以 天 下 之 美 為 盡 在 己。順 流 而 東 行， 至 於 北 海，東 面 而 視，不 見 水 端。於 是 焉 河 伯 始 旋 其 面 目，望 洋 向 若 而 嘆 曰：「野 語 有 之 曰：『 聞 道 百 以 為 莫 己 若 者 』，我 之 謂 也。且 夫 我 嘗 聞 少 仲 尼 之 聞 而 輕 伯 夷 之 義 者，始 吾 弗 信。今 我 睹 子 之 難 窮 也， 吾 非 至 於 子 之 門 則 殆 矣，吾 長 見 笑 於 大 方 之 家。」北 海 若 曰：「井 蛙 不 可 以 語 於 海 者，拘 於 虛 也 ﹔ 夏 蟲 不 可 以 語 於 冰 者，篤 於 時 也 ﹔ 曲 士 不 可 以 語 於 道 者，束 於 教 也。今 爾 出 於 崖 涘，觀 於 大 海，乃 知 爾 醜，爾 將 可 與 語 大 理 矣。天 下 之 水，莫 大 於 海，萬 川 歸 之， 不 知 何 時 止 而 不 盈 ﹔ 尾 閭 泄 之，不 知 何 時 已 而 不 虛 ﹔ 春 秋 不 變，水 旱 不 知。此 其 過 江 河 之 流，不 可 為 量 數。而 吾 未 嘗 以 此 自 多 者，自 以 比 形 於 天 地，而 受 氣 於 陰 陽，吾 在 於 天 地 之 間，猶 小 石 小 木 之 在 大 山 也。 方 存 乎 見 少，又 奚 以 自 多！計 四 海 之 在 天 地 之 間 也，不 似 礨 空 之 在 大 澤 乎 ？ 計 中 國 之 在 海 內，不 似 稊 米 之 在 大 倉 乎 ？ 號 物 之 數 謂 之 萬，人 處 一 焉 ﹔ 人 卒 九 州，穀 食 之 所 生，舟 車 之 所 通，人 處 一 焉。此 其 比 萬 物 也，不 似 豪 末 之 在 於 馬 體 乎 ？ 五 帝 之 所 連，三 王 之 所 爭，仁 人 之 所 憂，任 士 之 所 勞，盡 此 矣！伯 夷 辭 之 以 為 名，仲 尼 語 之 所 以 為 博。此 其 自 多 也，不 似 爾 向 之 自 多 於 水 乎 ？」

A. Thu thủy thời chí, bách xuyên quán hà; kinh lưu chi đại mãn sĩ chữ nhai chi gian, bất biện ngưu mã. Ư thị yên, Hà Bá^1 hân nhiên tự hỉ, dĩ thiên hạ chi mỹ vi tận tại kỷ; thuận lưu nhi đông hành, chí ư Bắc Hải. Đông diện nhi thị bất kiến thủy đoan, ư thị yên Hà Bá thủy tuyến kỳ diện mục, vọng dương hướng nhược nhi thán viết: “Dã ngữ hữu chi viết: Văn Đạo bách, dĩ vi mạc kỷ nhược giả, ngã chi vị dã. Thả phù ngã thường văn thiểu Trọng Ni văn nhi khinh Bá Di chi nghĩa giả. Thủy ngô phất tín, kim ngã đổ tử chi nan cùng dã, ngô phi chí ư tử chi môn, tắc đãi hĩ, ngô trường kiến tiếu ư đại phương^2 chi gia”.

Bắc Hải nhược viết: “Tỉnh oa bất khả dĩ ngứ ư hải giả câu ư hư dã; hạ trùng bất khả dĩ ngứ ư băng giả, đốc ư thời dã; khúc sĩ^3 bất khả dĩ ngứ ư Đạo giả, thúc ư giáo dã. Kim nhĩ xuất ư nhai sĩ, quan ư đại hải, nãi tri, nhĩ xú nhĩ tương khả dữ ngứ đại lý hĩ. Thiên hạ chi thủy, mạc đại ư hải, vạn xuyên quy chi bất tri hà thời chỉ, nhi bất doanh, vĩ lư tiết chi bất tri hà thời dĩ, nhi bất hư; xuân thu bất biến, thủy hạn bất tri, thử kỳ quá giang hà chi lưu, bất khả vi lượng số nhi ngô vị thường dĩ thử tự đa giả, tự dĩ tỉ hình ư thiên địa nhi thụ khí ư âm dương, ngô tại ư thiên địa chi gian, do tiểu thạch tiểu mộc chi tại đại sơn dã. Phương tồn hồ kiến thiểu hựu hề dĩ tự đa? Kế tứ hải chi tại thiên địa chi gian dã, bất tợ lũy không chi tại đại trạch hồ; kế Trung Quốc chi tại hải nội, bất tợ đề mễ chi tại đại thương hồ? Hiệu vật chi số vị chi vạn nhơn xử nhất yên; nhơn tốt^4 cửu châu cốc thực chi sở sinh châu xa chi sở thông, nhơn xử nhất yên; thử kỳ tỉ vạn vật dã, bất tợ hào mạt chi tại ư mã thể hồ? Ngũ đế chi sở liên^5, tam vương chi sở tranh, nhân nhơn chi sở ưu, nhiệm sĩ chi sở lao, tận thử hĩ! Bá Di từ chi dĩ vi danh, Trọng Ni ngứ chi sở dĩ vi bác; thử kỳ tự đa dã, bất tợ nhĩ hướng chi tự đa ư thủy hồ?”

CHÚ

1.     Hà Bá 河 伯: Theo Thích Văn 釋 文, Hà Bá tên là Di 夷, họ Phùng 馮. Đại diện tư tưởng của Khổng Tử.

2.     Đại phương 大 方: Theo Tư Mã 司 馬, đại phương đây là ám chỉ các nhà Đạo học hay đại Đạo.

Chữ 方 (phương) ở đây, thiết nghĩ là do chữ phương thuật 方 術 mà ra. Phương thuật là dùng để đối chiếu với Đạo thuật 道 術. Nói đến 方 (phương) là đủ thấy rõ rằng không phải cái thuật toàn diện của Đạo học, cho nên không thể giải nó là cái phương của Đạo học.

Phương thuật, thì có lớn, có nhỏ để phân chia, còn Đạo thuật sao lại còn lớn, nhỏ?（方 術，有 大 小，道 術，無 大 小。）Phương thuật, thì nhãn quang chia phân, có những cái nhìn chi ly, riêng biệt, những phương tiện chuyên môn, khác xa với Đạo thuật, là cái nhìn tổng hợp đủ mọi khía cạnh, cả bề mặt và bề trái của cuộc đời.

Hà Bá chưa ngộ Đạo, còn sợ tiếng chê khen của nhóm người phương thuật. Thiên Thiên Hạ có câu: “Thiên hạ chi trị, phương thuật giả đa hĩ”（天 下 之 治 方 術 者 多 矣）.

3.     Khúc sĩ 曲 士: là bọn học thức hẹp hòi, không biết gì ngoài cái vòng hương khúc (làng mạc) của họ（鄉 曲 之 士）.

4.     卒: có nghĩa là tận cùng（盡 也）.

5.     連 có nghĩa là liên tục, nối tiếp nhau.

DỊCH NGHĨA

NƯỚC THU

A. Lúc nước thu dưng, trăm rạch đổ vào sông to. Lòng sông rộng cho đến đứng bờ nọ ngó bờ kia không sao phân biệt được bò với ngựa.

Thấy vậy, Hà Bá đắc ý cho cái đẹp trong thiên hạ chưa còn ai hơn mình. Thuận dòng theo hướng Đông đi tới biển Bắc, ngoảnh lại hướng Đông, không thấy mé.

Hà Bá mới than với Hải Thần: “Tục ngữ có câu: Kẻ biết ít, cho không ai bằng mình. Lời nói ấy, để nói tôi là phải. Tôi thường nghe chê chỗ thiếu học của Trọng Ni, nghe khinh cái lòng nghĩa của Bá Di mà tôi không tin. Nay thấy chỗ không cùng của Ngài, nếu tôi không đến cửa Ngài mà thụ giáo, các nhà đại phương ắt sẽ chê cười tôi”.

Thần Bắc Hải nói: “Cùng ếch giếng không thể nói biển đặng: nó chỉ biết có cái hang nó mà thôi. Cùng con trùng mùa hạ, không thể nói băng tuyết đặng: nó chỉ biết có cái mùa của nó mà thôi! Cùng bọn khúc sĩ không thể nói Đạo đặng: họ bị trói buộc trong giáo lý của họ. Nay ngươi ra khỏi lòng sông, thấy biển cả mà biết xấu hổ. Vậy thì, nói đại lý với ngươi được.

Dưới trời, nước không đâu nhiều hơn biển. Đó là nơi muôn sông chảy về, không biết bao giờ thôi, mà không hề đầy; rồi nước biển lại chảy vào các sông không biết bao giờ ngưng, mà không hề vơi. Xuân, Thu chẳng biến đổi nó, mà thủy hạn nó cũng chẳng cần biết đến làm gì. Hơn rạch sông không biết lượng số nào kể, mà ta chưa từng cậy đó là nhiều, là vì tự sánh với Trời Đất, âm dương, thì ta có khác nào một viên đá nhỏ, một gốc cây gầy trong dãy núi to! Đã rằng là ít, sao thấy mình nhiều? Bốn biển ở trong Trời Đất phải chăng cũng chỉ là những hang nhỏ ở trong chầm lớn hay sao? Trung Quốc nằm trong bốn biển cũng chẳng giống hạt lúa ở trong kho lớn hay sao? Vạn vật, lấy số muôn mà nói, thì người chỉ được số một mà thôi! Lấy chín châu, nơi lúa thóc sinh sản thoàn xe thông hành, thì người cũng không qua số một. Vậy, người đối với vạn vật, khác nào một sợi lông trên mình ngựa. Chỗ liên hiệp của Ngũ Đế, chỗ tranh giành của Tam Hoàng, chỗ lo lắng của người nhân, chỗ nhọc nhằn của kẻ sĩ, rốt lại có gì! Bá Di từ ngôi, lấy đó làm danh; Trọng Ni nói ra, gọi đó là rộng. Những cái mà họ cho rằng nhiều đó, thì có khác nào ngươi trước khi thấy biển, cho rằng nước của mình là nhiều vậy.”

⸈⸈⸈

B. 河 伯 曰：「然 則 吾 大 天 地 而 小 豪 末，可 乎 ？」

北 海 若 曰：「否。夫 物，量 無 窮，時 無 止， 分 無 常，終 始 無 故。是 故 大 知 觀 於 遠 近， 故 小 而 不 寡，大 而 不 多：知 量 無 窮。證 曏 今 故，故 遙 而 不 悶，掇 而 不 跂：知 時 無 止。 察 乎 盈 虛，故 得 而 不 喜，失 而 不 憂，知 分 之 無 常 也。明 乎 坦 塗，故 生 而 不 說，死 而 不 禍：知 終 始 之 不 可 故 也。計 人 之 所 知， 不 若 其 所 不 知 ﹔ 其 生 之 時，不 若 未 生 之 時﹔ 以 其 至 小 求 窮 其 至 大 之 域，是 故 迷 亂 而 不 能 自 得 也!由 此 觀 之，又 何 以 知 毫 末 之 足 以 定 至 細 之 倪，又 何 以 知 天 地 之 足 以 窮 至 大 之 域！」

B. Hà Bá viết: “Nhiên tắc ngô đại thiên địa nhi tiểu hào mạt khả hồ?”

Bắc Hải nhược viết: “Phủ. Phù vật lượng^1 vô cùng, thời vô chỉ, phận^2 vô thường, chung thủy vô cố. Thị cố đại tri^3quan ư viễn cận, cố tiểu nhi bất quả đại nhi bất đa^4, tri lượng vô cùng. Chứng hưởng kim cố, cố diêu nhi bất muộn^5, đoạt nhi bất kỳ; tri thời vô chỉ, sát hồ doanh hư, cố đắc nhi bất hỉ thất nhi bất ưu; tri phận chi vô thường dã. Minh hồ thản đồ, cố sinh nhi bất duyệt^6, tử nhi bất quá; tri chung thủy chi bất khả cố dã. Kế nhơn chi sở tri, bất nhược kỳ sở bất tri; kỳ sinh chi thời, bất nhược vị sinh chi thời; dĩ kỳ chí tiểu cầu cùng kỳ chí đại chi vực, kỳ cố mê loạn nhi bất năng tự đắc dã! Do thử quan chi, hựu hà dĩ tri hào mạt chi túc dĩ định chí tế chi nghê, hựu hà dĩ tri thiên địa chi túc dĩ cùng chí đại chi vực?”

CHÚ

1.     物量 (vật lượng): Chữ lượng đây, có nghĩa là số nhiều do sự biến hóa liên miên làm cho ta thấy dường như vạn vật càng ngày càng tăng số, không biết đâu là cùng. Trong khi thực sự không có gì tăng, hay giảm cả.

2.     Phận 分: là chỉ vào sự được, mất 得 失.

Phận vô thường, là muốn nói về sự không thể định được chỗ nên hư, đắc thất.

3.     知 đồng nghĩa với 智 (trí). Bậc đại trí thì xem trùm vạn vật, không nhìn riêng ở một bề mặt hay bề trái nào của sự vật mà thôi.

4.     小 而 不 寡 (tiểu nhi bất quả): là muốn nói vật, vật nào cũng có chỗ “tự túc” 自 足 của nó, dù là nhỏ đến đâu, cho nên tuy ít cũng không được gọi là thiếu.

大 而 不 多 (đại nhi bất đa) cũng như dù là lớn đến đâu cũng không gọi là nhiều (tức là có dư). Nghĩa là dù nhỏ hay lớn, thảy đều “tự túc” cả, vì đều là Đạo cả.

5.     Cùng một nghĩa với chữ 悶 trong câu nầy của Lão Tử:“Kỳ chính muộn muộn” 其 政 悶 悶 (chính lệnh mờ mờ).

6.     說 ở đây đọc là duyệt 悅.

DỊCH NGHĨA

B. Hà Bá nói: “Vậy, tôi cho Trời Đất là cực đại, mảy lông là cực tiểu, được không?”

Thần Bắc Hải nói: “Không được! Kìa như muôn vật biến hóa không cùng, thời gian đi mãi không dừng, số phận dời đổi không thường, trước sau liên tiếp không thôi. Ấy nên, bậc đại trí xét việc xa gần, thấy nhỏ không cho là ít, thấy lớn không cho là nhiều, đó là biết được chỗ biến vô cùng. Luận qua kim cổ, thì việc đã qua không ưu tư, việc đương thời không bận lòng: đó là biết được chỗ không dừng của thời giờ. Xét việc lưng vơi, thì được không vui, mất không buồn: đó là biết được chỗ không thường của số phận. Thấy đặng như vậy thì sống không mừng, chết không lo: đó là biết được chỗ trước sau liên tiếp không ngừng vậy. Chỗ biết của người, không bằng chỗ họ không biết. Thuở sanh ra không bằng thuở chưa sanh. Muốn lấy chỗ cực tiểu của mình mà cầu hiểu tận chỗ cực đại, là mê loạn, là ngu xuẩn. Như thế, làm sao biết được cái lông đủ để làm mẫu của cái cực tiểu, làm sao biết Trời Đất đủ để làm mẫu của cái cực đại?”

⸈⸈⸈

C. 河 伯 曰：「世 之 議 者 皆 曰：『 至 精 無 形，至 大 不 可 圍。』 是 信 情 乎 ？」

北 海 若 曰：「夫 自 細 視 大 者 不 盡，自 大 視 細 者 不 明。夫 精，小 之 微 也 ﹔ 垺，大 之 殷 也，故 異 便。此 勢 之 有 也。夫 精 粗 者，期 於 有 形 者 也 ﹔ 無 形 者，數 之 所 不 能 分 也 ﹔ 不 可 圍 者，數 之 所 不 能 窮 也。可 以 言 論 者，物 之 粗 也 ﹔ 可 以 意 致 者，物 之 精 也 ﹔ 言 之 所 不 能 論，意 之 所 不 能 察 致 者，不 期 精 粗 焉。是 故 大 人 之 行，不 出 乎 害 人，不 多 仁 恩﹔ 動 不 為 利，不 賤 門 隸 ﹔ 貨 財 弗 爭，不 多 辭 讓 ﹔焉 不 借 人，不 多 食 乎 力，不 賤 貪 污﹔ 行 殊 乎 俗，不 多 辟 異 ﹔ 為 在 從 眾，不 賤 佞 諂 ﹔ 世 之 爵 祿 不 足 以 為 勸，戮 恥 不 足 以 為 辱 ﹔ 知 是 非 之 不 可 為 分，細 大 之 不 可 為 倪。聞 曰：『 道 人 不 聞，至 德 不 得，大 人 無 己。』 約 分 之 至 也。」

C. Hà Bá viết: “Thế chi nghị giả, giai viết: Chí tinh vô hình, chí đại bất khả vi, thị tín, tình hồ?”

Bắc Hải nhược viết: Phù tự tế thị đại giả bất tận, tự đại thị tế giả bất minh. Phù tinh, tiểu chi vi dã, phù^1, đại chi ân dã, cố dị tiện; thử thế chi hữu dã. Phù tinh thô giả, kỳ ư hữu hình giả dã, vô hình giả, số chi sở bất năng phân dã; bất khả vi giả, số chi sở bất năng cùng dã. Khả dĩ ngôn luận giả, vật chi thô dã, khả dĩ ý trí giả, vật chi tinh dã; ngôn chi sở bất năng luận ý chi sở bất năng sát trí giả, bất kỳ tinh thô yên.

Thị cố đại nhơn chi hành: bất xuất hồ hại nhơn, bất đa nhân ân, động bất vi lợi, bất tiện môn lệ; hóa tài phất tranh bất đa từ nhượng; yên bất tá nhơn, bất đa thực hồ lực, bất tiện tham ố; hạnh thù hồ tục, bất đa tỵ dị; vi tại tùng chúng, bất tiện nịnh siểm; thế chi tước lộc bất túc dĩ vi khuyến lục sỉ bất túc dĩ vi nhục; tri thị phi chi bất khả vi phân tế đại chi bất khả vi nghê. Văn viết: Đạo nhơn bất văn, chí đức bất đắc, đại nhơn vô kỷ^2: ước phân chi chí dã.”

CHÚ

1.     Đọc là phù 孚.

2.     Vô kỷ: không thấy có mình. Chữ đại ở đây, không có nghĩa là lớn, mà là để phân biệt con người đã được đại Đạo. Được Đạo, thì không còn thấy phân chia Đây và Đó, Ta và Vật nữa, nên gọi là “không thấy có Ta”.

DỊCH NGHĨA

C. Hà Bá hỏi: “Luận giả trong đời đều nói: một vật rất tinh, thì vô hình; một vật thật lớn, thì không thể bao gồm được. Có phải thực vậy không?”

Thần Bắc Hải nói: “Tự nhỏ mà xem lớn, làm sao thấy hết được! Tự lớn mà nhìn nhỏ, làm sao thấy rõ rệt được! Tinh, là cái nhỏ thật nhỏ, thô là cái lớn rất lớn vậy. Cho nên, phương tiện dùng phải khác nhau. Tinh và thô là để nói về những vật hữu hình; còn vật vô hình thì con số không phân chia được nữa. Không thể bao gồm được, là vật vô cùng mà con số không hạn định được. Cái mà còn luận được, nói được, là cái thô của vật. Cái mà ý xét được, là cái tinh của vật. Nhưng còn cái mà lời không thể luận, ý không thể xét, là bởi nó không phải tinh mà cũng không phải thô.

Thế nên, bậc đại nhơn hành động không gây hại cho ai mà cũng không ân huệ cho ai. Động không vì lợi, không coi kẻ canh cửa là hèn. Không vì tiền của mà tranh, cũng không lấy sự tự nhượng làm quý. Công việc thì không nhờ vả vào ai, cũng không khinh kẻ tham lam. Hạnh thì khác người thế tục, nhưng chẳng chuộng sự khác lạ, và làm theo đám đông, không khinh người siểm nịnh. Tước lộc của đời không đủ khuyến, hình phạt không đủ nhục, bởi họ biết phải trái không chỗ phân, lớn nhỏ không chỗ định. Nghe nói rằng: Người có Đạo thì lặng lẽ, bậc chí đức thì không mong được gì cả, còn người đại nhơn thì không có mình: họ đã hợp tất cả làm một.”

⸈⸈⸈

D. 河 伯 曰：「若 物 之 外，若 物 之 內，惡 至 而 倪 貴 賤 ？ 惡 至 而 倪 小 大 ？」

北 海 若 曰：「以 道 觀 之，物 無 貴 賤 ﹔ 以 物 觀 之，自 貴 而 相 賤 ﹔ 以 俗 觀 之，貴 賤 不 在 己。以 差 觀 之，因 其 所 大 而 大 之，則 萬 物 莫 不 大 ﹔ 因 其 所 小 而 小 之，則 萬 物 莫 不 小。知 天 地 之 為 稊 米 也，知 毫 末 之 為 丘 山 也，則 差 數 覩 矣。以 功 觀 之，因 其 所 有 而 有 之，則 萬 物 莫 不 有 ﹔因 其 所 無 而 無 之， 則 萬 物 莫 不 無。知 東 西 之 相 反 而 不 可 以 相 無，則 功 分 定 矣。以 趣 觀 之，因 其 所 然 而 然 之，而 萬 物 莫 不 然 ﹔ 因 其 所 非 而 非 之，則 萬 物 莫 不 非。知 堯 、 桀 之 自 然 而 相 非，則 趣 操 覩 矣。昔 者 堯 舜 讓 而 帝，之 噲 讓 而 絕﹔ 湯 武 爭 而 王，白 公 爭 而 滅。由 此 觀 之，爭 讓 之 禮，堯 桀 之 行，貴 賤 有 時，未 可 以 為 常 也。梁 麗 可 以 衝 城，而 不 可 以 窒 穴，言 殊 器 也 ﹔ 騏 驥 驊 騮，一 日 而 馳 千 里，捕 鼠 不 如 狸 狌，言 殊 技 也 ﹔ 鴟 鵂 夜 撮 蚤，察 毫 末， 晝 出 瞋 目 而 不 見 丘 山，言 殊 性 也。故 曰，蓋 師 是 而 無 非，師 治 而 無 亂 乎 ？ 是 未 明 天 地 之 理，萬 物 之 情 者 也。是 猶 師 天 而 無 地， 師 陰 而 無 陽，其 不 可 行 明 矣。然 且 語 而 不 舍，非 愚 則 誣 也。帝 王 殊 禪，三 代 殊 繼。差 其 時，逆 其 俗 者，謂 之 篡 夫 ﹔ 當 其 時，順 其 俗 者，謂 之 義 之 徒。默 默 乎 河 伯，女 惡 知 貴 賤 之 門，小 大 之 家！」

D. Hà Bá viết: “Nhược vật chi ngoại, nhược vật chi nội, ô chí nhi nghê quý tiện, ô chí nhi nghê tiểu đại?”

Bắc Hải nhược viết: “Dĩ Đạo quan chi, vật vô quý tiện; dĩ vật quan chi, tự quý nhi tương tiện; dĩ tục quan chi, quý tiện bất tại dĩ. Dĩ sai quan chi, nhân kỳ sở đại nhi đại chi, tắc vạn vật mạc bất đại, nhân kỳ sở tiểu nhi tiểu chi, tắc vạn vật mạc bất tiểu; tri thiên địa chi vi đề mễ dã, tri hào mạt chi vi khưu sơn dã, tắc sai số đổ hĩ. Dĩ công quan chi nhân kỳ sở hữu nhi hữu chi tắc vạn vật mạc bất hữu, nhân kỳ sở vô nhi vô chi, tắc vạn vật mạc bất vô. Tri đông tây chi tương phản nhi bất khả dĩ tương vô, tắc công phân định hĩ. Dĩ thú quan chi, nhân kỳ sở nhiên nhi nhiên chi, tắc vạn vật mạc bất nhiên, nhân kỳ sở phi nhi phi chi tắc vạn vật mạc bất phi; tri Nghiêu Thuấn chi tự nhiên nhi tương phi, nhi thú thao đổ hĩ. Tích giả Nghiêu Thuấn nhượng nhi đế, Chi Khoái nhượng nhi tuyệt, Thang Vũ tranh nhi vương, Bạch Công tranh nhi diệt. Do thử quan chi tranh nhượng chi lễ, Nghiêu Thuấn chi hành, quý tiện hữu thời vị khả dĩ vi đế dã. Lương lê khả dĩ xung thành, nhi bất khả dĩ thất huyệt, ngôn thù khí dã. Kỳ Ký Hoa Lưu^1 nhất nhật nhi trì thiên lý, bổ thử bất như ly tinh, ngôn thù chi dã. Xi hưu dạ toát tảo, sát hào mạt, trú xuất xân mục nhi bất kiến khưu sơn, ngôn thù tính dã. Cố viết: Cái sư thị nhi vô phi, sư trị nhi vô loạn hồ? Thị vị minh thiên địa chi lý, vạn vật chi tình giả dã. Thị do sư thiên nhi vô địa, sư âm nhi vô dương, kỳ bất khả hành minh hĩ. Nhiên thả ngứ nhi bất xá, phi ngu tắc vu dã! Đế vương thù thiện, tam đại thù kế. Sai kỳ thời, nghịch kỳ tục giả, vị chi soán phù. Đương kỳ thời, thuận kỳ tục giả, vị chi nghĩa chi đồ. Mặc mặc hồ Hà Bá! Nhữ ô tri quý tiện chi môn, tiểu đại chi gia!2”

CHÚ

1.     Kỳ, Ký, Hoa, Lưu: tên các ngựa hay chạy khỏe.

2.     Thế tục thường căn cứ những vật bên ngoài để phân quý, tiện. Phân có cao có thấp, mới có phân ra quý, tiện khác nhau. Nhưng đứng trong Đạo mà xem, thì không đâu là quý tiện cả, mà cũng không đâu lớn nhỏ cả, là vì “không ở đâu là không có Đạo”. Cái cực tiểu là hình ảnh cái cực đại: khoa học nguyên tử ngày nay cũng không nói khác hơn được.

DỊCH NGHĨA

D. Hà Bá lại hỏi: “Nhờ đâu mà phân biệt được chỗ trong ngoài, chỗ quý tiện, chỗ lớn nhỏ của vật?”

Thần Bắc Hải nói: “Lấy con mắt Đạo mà xem, thì vật không có quý, tiện. Lấy vật mà xem, thì vật có quý có tiện, vì bởi vật nào cũng tự xem là quý, nên khi sánh lại với vật khác, thường cho đó là tiện. Lấy con mắt của thế tục mà xem thì sự phân quý tiện lại không phải ở nơi mình. Lấy con mắt sai biệt mà xem, thì nhân cái lớn của nó mà cho là lớn thì vạn vật không có cái gì là không lớn; nhân cái nhỏ của nó mà cho là nhỏ thì vạn vật không có cái gì là không nhỏ. Biết Trời Đất như hột thóc, biết mảy lông như hòn núi là biết rõ chỗ sai biệt rồi vậy. Lấy theo chỗ công ích mà xem, nhân cái có của nó mà cho là có thì vạn vật không gì là không có; nhân cái không của nó mà cho là không, thì vạn vật không gì là không không. Biết Đông Tây là nghịch nhau mà không có nhau không được, thì là biết phân định được sự công dụng rồi. Lấy chỗ ưa thích mà xem, nhân cái phải vậy của vật nầy mà cho nó là phải, thì vạn vật không vật gì là không phải; nhân cái không phải vậy của vật nầy mà cho nó là không phải, thì vạn vật không vật nào là không phải. Biết Nghiêu và Kiệt đều tự cho rằng mình là phải mà cho nhau là quấy, đó là rõ được cái cốt của sự ưa thích rồi! Xưa kia Nghiêu Thuấn nhường ngôi nhau mà làm vua, còn Chi và Khoái cũng nhường nhau mà phải mất. Thang Vũ tranh nhau mà được nước; Bạch Công tranh nhau mà phải chết. Do đó mà xem, trong lễ tranh nhượng, trong hành động của Nghiêu Kiệt, quý tiện tùy thời, chưa lấy đâu làm mực thường được. Cái lương lê dùng phá thành, không dùng mà lấp hang được: khí cụ khác nhau. Kỳ, Ký, Hoa, Lưu một ngày chạy nghìn dặm mà không bắt chuột như mèo: tài năng khác nhau. Chim cú ban đêm mắt tỏ đến bắt rận được, mà ban ngày gò núi sờ sờ không thấy: tánh khác nhau. Nên chi, muốn có phải mà không có quấy, muốn có trị mà không có loạn là chưa rõ cái lý của Trời Đất, cái tình của vạn vật. Ấy là mơ Trời mà không có Đất, mơ âm mà không có dương đó.

Vậy mà cứ bàn mãi mà không thôi, thì rõ nếu không phải là ngu; thì là vu khống vậy! Đế Vương tranh nhượng, hễ sái thời nghịch tục thì gọi là soán, còn nhằm thời thuận tục, thì gọi là nghĩa. Hà thần này! Hãy lẳng lặng mà xét lại, sẽ thấy rõ đâu là cái gốc của quý tiện, của lớn nhỏ.”

⸈⸈⸈

E. 河 伯 曰：「然 則 我 何 為 乎 ？ 何 不 為 乎 ？ 吾 辭 受 趣 舍，吾 終 奈 何 ？」

北 海 若 曰：「以 道 觀 之，何 貴 何 賤，是 謂 反 衍 ﹔ 無 拘 而 志，與 道 大 蹇。何 少 何 多，是 謂 謝 施 ﹔ 無 一 而 行，與 道 參 差。嚴 乎 若 國 之 有 君，其 無 私 德 ﹔ 繇 繇 乎 若 祭 之 有 社， 其 無 私 福 ﹔ 泛 泛 乎 其 若 四 方 之 無 窮，其 無 所 畛 域。兼 懷 萬 物，其 孰 承 翼，是 謂 無 方。 萬 物 一 齊，孰 短 孰 長 ？道 無 終 始，物 有 死 生，不 恃 其 成。一 虛 一 滿，不 位 乎 其 形。年 不 可 舉，時 不 可 止。消 息 盈 虛，終 則 有 始。 是 所 以 語 大 義 之 方，論 萬 物 之 理 也。物 之 生 也，若 驟 若 馳。無 動 而 不 變，無 時 而 不 移。何 為 乎，何 不 為 乎 ？ 夫 固 將 自 化。」

E. Hà Bá viết: “Nhiên tắc ngã hà vi hồ, hà bất vi hồ? Ngô từ thụ thú xá, ngô chung nại hà?”

Bắc Hải nhược viết: “Dĩ Đạo quan chi hà quý hà tiện, thị vị phản diễn^1; vô câu nhi chí, dữ đạo đại kiển hà thiểu hà đa, thị vị tạ thí; vô nhất nhi hành, dữ đạo tham sai nghiêm hồ nhược quốc chi hữu quân, kỳ vô tư đức^2, dao dao hồ nhược tế chi hữu xã kỳ vô tư phúc^3 phiếm phiếm hồ kỳ nhược tứ phương chi vô cùng, kỳ vô sở chẩn vực; kiêm hoài vạn vật, kỳ thục thừa dực, thị vị vô phương. Vạn vật nhất tề thục đoản thục trường? Đạo vô chung thủy, vật hữu tử sinh, bất thị kỳ thành. Nhất hư nhất mãn, bất vị hồ kỳ hình^4. Niên bất khả cử, thời bất khả chỉ, tiêu tức^5 doanh hư^6, chung tắc hữu thủy. Thị sở dĩ ngứ đại nghĩa chi phương, luận vạn vật chi lý dã. Vật chi sinh dã, nhược sậu nhược trì, vô động nhi bất biến, vô thời nhi bất di^7. Hà vi hồ? Hà bất vi hồ? Phù cố tương tự hóa.”

CHÚ

1.     反 衍: quý tiện chỉ là sự “phản phúc tìm nhau”（反 覆 相 尋）: cái quý gọi cái tiện đến, cái tiện gọi cái quý đến. So sánh với câu nầy trong Đạo Đức Kinh: “Tương dục phế chi, tất cố hưng chi.” 相 欲 廢 之， 必 固 興 之 (chương 36): sự phế hưng gọi lẫn nhau, cũng như vinh nhục, quý tiện. .

2.     Tư đức 私 德: đức riêng tư, tây vị.

3.     Tư phúc 私 福: phúc ban riêng, tây vị.

4.     Vật thì vô thường 無 常, luôn luôn biến đổi.

5.     Tiêu tức 消 息: Tiêu, là giảm; tức, là tăng. Thời gian vận chuyển tuần hoàn, tăng giảm không ngừng, đó gọi là “tiêu tức” 消 謂 減，息 謂 增，時 運 循 環，增 減 不 息，謂 之 消 息 (Tiêu, vị giảm; tức, vị tăng. Thời vận tuần hoàn, tăng giảm bất tức, vị chi tiêu tức) (Dịch 易 ).

6.     Doanh 盈 là đầy; Hư 虛 là vơi (lưng). Doanh hư, tức là khi đầy khi vơi (chỉ sự bất thường). Cùng một nghĩa với “doanh hư tiêu trưởng”. Bản của Nhượng Tống lại dịch câu “Doanh hư tiêu tức” là “thăm dò tin tức đầy vơi”, đó là dịch sai vì đã lẫn lộn với cái nghĩa “tiêu tức” là âm tín.

7.     Tức là phải biết theo con đường biến chuyển của sự vật, không nên khư khư chịu chết trong một khuôn khổ nào, của một nền luân lý, giáo phái hay chế độ nào cả. Tùy cảnh mà biến mãi cho hợp với hoàn cảnh mà đừng làm mất Thiên chân.

DỊCH NGHĨA

E. Hà Bá hỏi: “Vậy thì tôi phải làm gì bây giờ, phải đừng làm gì bây giờ? Tôi phải từ, phải nhận, phải ưa, phải bỏ cái gì, tôi phải làm sao đây?”

Thần Bắc Hải nói: “Lấy con mắt Đạo mà xem thì có gì là quý, là tiện, đó chỉ là chuyện phản phúc biến thiên, đắp qua đổi lại, đừng bận lòng câu chấp đến. Lấy Đạo lớn mà xem thì có gì là ít, là nhiều, đó chỉ là chuyện cho ra lấy vào, cũng đừng phải bận lòng. Cùng với đạo sai biệt, thì nghiêm nghị như một quốc quân không tư đức, tự nhiên như tế thần xã mà đừng cầu phúc riêng tư. Lòng mênh mông như cái vô cùng của bốn phương, không phân bờ cõi. Ôm chầm tất cả vạn vật, không thiên về phương nào! Muôn vật đều là nhất tề, cho nên có gì đâu là dài, là ngắn. Đạo thì không sau, không trước, vật thì có chết có sống, đừng trông cậy nó ở lúc thành tựu. Một vơi, một đầy: không hình thức nào đứng vững mãi. Không ai thêm được tuổi, không ai chận được thời. Khi tăng khi giảm, khi đầy, khi vơi nối tiếp nhau luôn: có sau ắt có trước. Đó là lấy cái phương của đại nghĩa mà nói, lấy cái lý của vạn vật mà luận. Mạng sống của vạn vật như ngựa chạy mau lẹ: không có cái động nào mà không có biến, không phút nào mà không dời đổi. Phải làm đi gì? Phải không làm đi gì? Hãy để cho vạn vật tự nhiên tự hóa!”

⸈⸈⸈

F. 河 伯 曰：「然 則 何 貴 於 道 邪 ？」

北 海 若 曰：「知 道 者 必 達 於 理，達 於 理 者 必 明 於 權，明 於 權 者 不 以 物 害 己。至 德 者， 火 弗 能 熱，水 弗 能 溺，寒 暑 弗 能 害，禽 獸 弗 能 賊。非 謂 其 薄 之 也，言 察 乎 安 危，寧 於 禍 福，謹 於 去 就，莫 之 能 害 也。故 曰，天 在 內，人 在 外，德 在 乎 天。知 天 人 之 行，本 乎 天，位 乎 得，蹢 躅 而 屈 伸，反 要 而 語 極。」

F. Hà Bá viết: “Nhiên tắc hà quý ư Đạo da?”

Bắc Hải nhược viết: “Tri Đạo giả tất, đạt ư lý; đạt ư lý giả tất minh ư quyền; minh ư quyền giả bất dĩ vật hại kỷ. Chí đức giả hỏa phất năng nhiệt, thủy phất năng nịch, hàn thử phất năng hại, cầm thú phất năng tặc; phi vị kỳ bạc chi dã, ngôn sát hồ an nguy, ninh ư họa phúc, cẩn ư khứ tựu, mạc chi năng hại dã. Cố viết: Thiên tại nội, nhơn tại ngoại^1, đức tại hồ thiên; tri thiên nhơn chi hành, bổn hồ thiên, vị hồ đắc, trích trục nhi khuất thân, phản yếu^2 nhi ngứ cực”.

CHÚ

1.     Nhơn tại ngoại: ám chỉ cái con người giả tạo được uốn nắn theo những ước lệ xã hội.

Thiên tại nội: Chữ Thiên đây là ám chỉ Thiên chân, đồng với Đạo.

Còn cái ta gọi là Đức, là cái chỗ ứng của Đạo.

2.     Phản kỳ chân: Tất cả thiên Thu Thủy nói riêng, và cả hệ thống tư tưởng của Trang Tử nói chung đều gồm trong ba chữ nầy.

DỊCH NGHĨA

F. Hà Bá hỏi: “Vậy, Đạo quý ở chỗ nào?”

Bắc Hải thần nói: “Người biết Đạo, thì thông Lý. Thông Lý thì rõ quyền. Rõ Quyền thì không vật nào hại đặng. Người chí đức vô lửa không nóng, xuống nước không chìm, lạnh nóng không thể hại, cầm thú không thể phạm. Nói vậy chẳng phải là nói người chí đức không sợ các điều ấy, mà là muốn nói: người chí đức xét rõ sự an nguy, nên mới yên nơi họa phúc; cẩn thận lúc tới lui, nên không có gì hại được.

Cho nên mới nói rằng: Trời ở trong, Người ở ngoài, Đức ở nơi trời. Biết được cái hành vi của Trời và của Người, gốc ở nơi Trời, vững ở chỗ được, tới lui co duỗi, trở về chỗ cốt yếu mà nói đến chuyện vô cùng.”

⸈⸈⸈

G. 曰：「何 謂 天 ？ 何 謂 人 ？」

北 海 若 曰：「牛 馬 四 足，是 謂 天 ﹔ 落 馬 首，穿 牛 鼻，是 謂 人。故 曰，無 以 人 滅 天， 無 以 故 滅 命，無 以 得 殉 名。謹 守 而 勿 失， 是 謂 反 其 真。」

G. Viết: “Hà vị thiên? Hà vị Nhơn?”

Bắc Hải nhược viết: “Ngưu mã tứ túc, thị vị thiên; lạc mã thủ, xuyên ngưu tỉ, thị vị nhơn. Cố viết: Vô dĩ nhơn diệt thiên, vô dĩ cố^1 diệt Mạng^2, vô dĩ đắc^3 tuẩn danh. Cẩn thủ nhi vật thất, thị vị phản kỳ chân.”

CHÚ

3.     Chữ Cố 故, có nghĩa là “tạo tác”, sự chế tạo do con người bày ra, tức là nhân vi, nhân tạo（故，謂 造 作）.

4.     Mạng 命: tức là Tự Nhiên (hay thiên nhiên).

5.     Chữ đắc 得: tức là được cái ngoài mình làm đắc ý, chết theo ngoại vật như danh vọng, tiền bạc (So sánh với câu “bất dục đắc” của Lão Tử).

DỊCH NGHĨA

G. Hà Bá hỏi: “Sao gọi là Trời? Sao gọi là Người?”

Bắc Hải thần nói: “Ngựa bò bốn cẳng, đó là Trời; ràng đầu ngựa, xỏ mũi bò, đó là Người. Bởi vậy mới nói: đừng lấy Người giết Trời; đừng lấy nhân tạo mà giết Mạng, đừng lấy được mất mà chết theo danh. Cẩn thận mà giữ gìn đừng làm mất, đó gọi là trở về cái Chân của mình.”

TỔNG BÌNH

Đây là một chương có thể xem là đặc sắc vào bậc nhất nhì của Ngoại thiên, cốt xiển minh thêm cái ý “tề thị phi, thiện ác” của thiên Tề Vật.

Hà thần đại diện cho tư tưởng nhị nguyên của Nho gia, còn Hải thần là đại diện cho tư tưởng của Trang và Lão. Ngoài ra, cũng không có ý kiến nào mới lạ.

Như đã thấy trước đây, Tự do và Bình đẳng, tức là Tiêu Diêu và Tề Vật là tất cả then chốt cái học của Trang Châu, vậy nên để Thu Thủy ở đầu thiên nầy có lẽ là hợp lý hơn.

⸈⸈⸈

THÁNH NHÂN CHI DŨNG

聖人 之 勇

孔 子 遊 於 匡，宋 人 圍 之 數 帀，而 絃 歌 不 惙。

子 路 入 見，曰：「何 夫 子 之 娛 也 ？」 孔 子 曰：「來，吾 語 女。我 諱 窮 久 矣，而 不 免， 命 也 ﹔ 求 通 久 矣，而 不 得，時 也。當 堯 舜 而 天 下 旡 窮 人，非 知 得 也 ﹔ 當 桀 紂 而 天 下 無 通 人，非 知 失 也，時 勢 適 然。夫 水 行 不 避 蛟 龍 者，漁 父 之 勇 也 ﹔陸 行 不 避 兕 虎 者， 獵 夫 之 勇 也 ﹔ 白 刃 交 於 前，視 死 若 生 者， 烈 士 之 勇 也 ﹔ 知 窮 之 有 命，知 通 之 有 時， 臨 大 難 而 不 懼 者，聖 人 之 勇 也。由 處 矣！ 吾 命 有 所 制 矣！」

無 幾 何，將 甲 者 進，辭 曰：「以 為 陽 虎 也，故 圍 之。今 非 也，請 辭 而 退。」

Khổng Tử du ư Khuông. Tống nhơn vi chi số táp, nhi huyền ca bất chuyết^1.

Tử Lộ nhập kiến viết: “Hà phu tử chi ngu^2 dã?” Khổng Tử viết: “Lai, ngô ngứ nhữ. Ngã húy cùng cửu hĩ, nhi bất miễn, mạng dã; cầu thông cửu hĩ, nhi bất đắc, thời dã. Đương Nghiêu Thuấn nhi thiên hạ vô cùng nhơn, phi trí đắc dã, đương Kiệt Trụ nhi thiên hạ vô thông nhơn, phi trí thất dã, thời thế thích nhiên. Phù thủy hành bất tỵ giao long giả, ngư phụ chi dũng dã. Lục hành bất tỵ tỉ hổ giả, liệp phu chi dũng dã. Bạch nhẫn giao ư tiền thị tử nhược sinh giả, liệt sĩ chi dũng dã. Tri cùng chi hữu Mạng, tri thông chi hữu thời, lâm đại nạn nhi bất cụ giả, thánh nhơn chi dũng dã. Do, xử hĩ! Ngô mạng hữu sở chế hĩ.”

Vô kỷ hà, tướng giáp giả tiến từ viết: “Dĩ vi Dương Hổ dã, cố vi chi; kim phi dã, thỉnh từ nhi thối.”

CHÚ

1.     Gốc là chữ 輟 (chuyết), nghĩa là ngưng, thôi（止 也）.

2.     娛 ngu: là vui.

DỊCH NGHĨA

DŨNG CỦA THÁNH NHƠN

Khổng Tử đi chơi nơi đất Khuông, bị người nước Tống bao vây. Vậy mà ông vẫn đàn hát không ngưng.

Tử Lộ vào ra mắt, thưa: “Sao Phu tử lại vui được thế?”

Khổng Tử nói: “Lại đây! Ta bảo cho mà nghe: ta vốn rất kiêng tránh sự cùng khốn đã lâu rồi, thế mà nay không chạy khỏi được, đó là Mạng. Ta cầu được thông đã lâu rồi, thế mà nay cũng không được, đó là thời. Đời Nghiêu Thuấn, thiên hạ không ai khốn cùng, đâu phải vì họ khôn cả đâu; đời Kiệt Trụ thiên hạ không ai thông, đâu phải vì họ ngu cả đâu! Chỉ vì thời thế xui ra như thế! Kìa xuống nước mà chẳng biết sợ giao long, đó là cái dũng của bọn chài lưới! Đi trên bộ mà chẳng biết sợ hùm beo, đó là cái dũng của bọn thợ săn! Vào nơi gươm giáo, mà xem tử như sinh, đó là cái dũng của người liệt sĩ! Biết cùng thông là Mạng, là thời, lâm nạn lớn mà không biết kinh sợ, đó là cái dũng của bậc thánh nhơn. Do, ngươi hãy yên trí đi! Mạng ta đã có chỗ định rồi!”

Chẳng bao lâu, người cầm đầu toán quân vây khốn Khổng Tử đến thưa: “Tưởng lầm Ngài là Dương Hổ, cho nên mới bao vây. Nay biết là không phải, vậy xin từ biệt Ngài để rút lui.”

⸈⸈⸈

THẦN QUI

神龜

莊 子 釣 於 濮 水，楚 王 使 大 夫 二 人 往 先 焉，曰：「願 以 境 內 累 矣！」

莊 子 持 竿 不 顧，曰：「吾 聞 楚 有 神 龜，死 已 三 千 歲 矣。王 巾 笥 而 藏 於 廟 堂 之 上。此 龜 者，寧 其 死 為 留 骨 而 貴 乎 ？ 寧 其 生 而 曳 尾 於 塗 中 乎 ？」

二 大 夫 曰：「寧 生 而 曳 尾 塗 中。」

莊 子 曰：「往 矣！吾 將 曳 尾 於 塗 中。」

Trang Tử điếu ư Bộc thủy, Sở vương sử đại phu nhị nhơn vãng tiên yên, viết: “Nguyện dĩ cảnh nội lụy hĩ.”

Trang Tử trì cán bất cố viết: “Ngô văn sở hữu thần qui, tử dĩ tam thiên tuế hĩ, vương bố tứ nhi tàng ư miếu đường chi thượng. Thử qui giả, ninh kỳ tử vi lưu cốt nhi quý hồ? Ninh kỳ sinh nhi duệ vĩ ư nê trung hồ?”

Nhị đại phu viết: “Ninh sinh nhi duệ vĩ nê trung.” Trang Tử viết: “Vãng hĩ! Ngô tương duệ vĩ ư nê trung.”

DỊCH NGHĨA

CON THẦN QUI

Trang Tử câu trên sông Bộc. Vua Sở sai hai quan đại phu đến cho hay trước rằng: xin đem đất nước để làm phiền rộn ông[68].

Trang Tử cầm cần câu, cũng chẳng thèm nhìn lại, nói: “Tôi nghe nước Sở có con thần qui chết đã ba ngàn năm. Nhà vua đựng vào rương vải, cất trên miếu đường. Con qui ấy, chịu chết để lưu lại cái xương của mình cho người ta thờ, hay chịu thà sống mà kéo lê cái đuôi của mình trong bùn?”

Hai vị đại phu nói: “Thà sống lê cái đuôi trong bùn còn hơn.”

Trang Tử nói: “Thôi, về đi. Ta đây cũng chịu kéo lê cái đuôi của mình trong bùn.”

⸈⸈⸈

UYÊN SỒ

鵷鶵

惠 子 相 梁，莊 子 往 見 之。或 謂 惠 子 曰：「 莊 子 來，欲 代 子 相。」 於 是 惠 子 恐，搜 於 國 中 三 日 三 夜。

莊 子 往 見 之，曰：「南 方 有 鳥，其 名 鵷 鶵，子 知 之 乎 ？ 夫 鵷 鶵，發 於 南 海 而 飛 於 北 海，非 梧 桐 不 止，非 練 實 不 食，非 醴 泉 不 飲。於 是 鴟 得 腐 鼠，鵷 鶵 過 之，仰 而 視 之 曰：『 嚇！』 今 子 欲 以 子 之 梁 國 而 嚇 我 邪 ？」

Huệ Tử tướng^1 Lương, Trang Tử vãng kiến chi. Hoặc vị Huệ Tử viết: “Trang tử lai dục đại tử tướng”. Ư thị Huệ Tử khủng, sưu ư quốc trung, tam nhật tam dạ.

Trang Tử vãng kiến chi viết: “Nam phương hữu điểu, kỳ danh Uyên Sồ; tử tri chi hồ? Phù Uyên Sồ phát ư Nam hải, nhi phi ư Bắc hải, phi ngô đồng bất chỉ, phi luyện thực bất thực, phi lễ tuyền bất ẩm; ư thị xi đắc hủ thử Uyên Sồ quá chi, ngưỡng nhi thị chi viết: hách! Kim tử dục dĩ tử chi Lương quốc nhi hách ngã da?”

CHÚ

1.     Tướng 相 ở đây là bậc Tể tướng 宰 相 hay Tướng quốc 相 國, tức là người giúp vua mà tể chế cả nước.

DỊCH NGHĨA

UYÊN SỒ

C. Huệ Tử làm tướng quốc nước Lương, Trang Tử định qua đó thăm. Nhưng, có kẻ nói với Huệ Tử rằng Trang Tử mà qua đây là để cùng ông tranh ngôi Tướng quốc. Huệ Tử sợ, cho kẻ lùng xét trong nước ba ngày ba đêm.

Sau, gặp Huệ Tử, Trang Tử bảo: “Phương Nam có con chim, tên là Uyên Sồ, ông có biết không? Uyên Sồ từ biển Nam bay qua biển Bắc, nếu không gặp hột luyện thì không ăn, nếu không gặp nước suối ngọt thì không uống. Có con chim cú đang rỉa xác chuột chù, thấy Uyên Sồ bay ngang, sợ nó giành miếng ăn, bèn kêu to lên để dọa Uyên Sồ đừng đáp xuống. Nay, vì sợ cái ngôi Tướng quốc của ông ở nước Lương, nên ông kêu lên để dọa tôi sao?”

⸈⸈⸈

NGƯ LẠC

魚樂

莊 子 與 惠 子 遊 於 濠 梁 之 上。莊 子 曰：「儵 魚 出 遊 從 容，是 魚 之 樂 也。」

惠 子 曰 ︰ 「子 非 魚，安 知 魚 之 樂 ？」

莊 子 曰：「子 非 我，安 知 我 不 知 魚 之 樂 ？」 惠 子 曰：「我 非 子，固 不 知 子 矣 ﹔ 子 固 非

魚 也，子 之 不 知 魚 之 樂，全 矣！」

莊 子 曰：「請 循 其 本。子 曰 『 汝 安 知 魚 樂

』 云 者，既 已 知 吾 知 之 而 問 我。我 知 之 濠 上 也。」

Trang Tử dữ Huệ Tử du ư hào lương^1 chi thượng.

Trang Tử viết: “Du ngư^2 xuất du thung dung, thị ngư chi lạc dã.”

Huệ Tử viết: “Tử phi ngư, an tri ngư chi lạc?”

Trang Tử viết: “Tử phi ngã, an tri ngã bất tri ngư chi lạc.”

Huệ Tử viết: “Ngã phi tử, cố bất tri tử hĩ; tử cố phi ngư dã, tử chi bất tri ngư chi lạc toàn hĩ.”

Trang Tử viết: “Thỉnh tuần kỳ bổn. Tử viết: Nhữ an tri ngư lạc, vân giả, ký dĩ tri ngô tri chi nhi vấn ngã. Ngã tri chi hào thượng dã.”3

CHÚ VÀ BÌNH

2.     Hào: tên một con sông（水 名）.

Lương 梁: cái cầu bắc ngang sông.

3.     Du ngư 儵 魚: có chỗ cho là một thứ cá bạc 白 魚, nhưng lội trong nước xanh, thấy lóng lánh như màu xanh bạc.

4.     Câu nói của Trang Châu, muốn chứng tỏ rằng cảnh vật vui buồn bên ngoài là một trạng thái của nội tâm, mà một thi hào người Pháp đã có nói: Le paysage est un état d’âme. Có lẽ Trang Tử tự nghĩ: “Ta rong chơi trên cầu sông Hào mà lòng vui vẻ, nên biết rằng cá lội nhởn nhơ dưới sông cũng vui vẻ như ta”（我 遊 濠 上 而 樂 則 知 魚 遊 濠 下 亦 樂 也）. Tức là “vật ngã đồng nhất”（物 我 同 一）. Huệ Tử hỏi, là đứng ở lập trường nhị nguyên mà nói, còn Trang Tử thì đứng ở lập trường nhất nguyên mà trả lời.

Bài Ngư lạc trên đây lại cũng muốn nói với ta rằng: nếu ta nhìn đời với cặp mắt yêu thương thì đời đối với ta cũng yêu thương, trái lại, nếu ta nhìn nó với một tấm lòng hằn học thì nó sẽ đối với ta cũng hằn học. Đời như mảnh gương trong, ta cười thì nó cười với ta, mà ta khóc thì nó cũng khóc với ta. Người mà mang theo mình cặp mắt bi quan yếm thế, một tâm hồn ích kỷ, đầy tư dục thì dù sống giữa cảnh đẹp nhất trần gian, giữa cảnh giàu sang tuyệt thế, cũng vẫn đau khổ luôn luôn vì đã mang một cõi địa ngục trong lòng. Hoán cải xã hội chung quanh, tuy là cần, nhưng phải lo hoán cải tâm hồn mình, nghĩa là phải lo hoán cải nhãn quang mình về cuộc đời trước hết.

Cho hay người thi sĩ dễ sống gần Đạo hơn các triết gia nhị nguyên thường hay chẻ tư sợi tóc. Và người thoát tục là người có một nhãn quang khác tục, một nhãn quang “tề vật” hay “huyền đồng”.

DỊCH NGHĨA

CÁ VUI

Trang Tử cùng Huệ Tử đứng chơi trên cầu sông Hào. Trang Tử nói: “Đàn cá xanh bơi lội thung dung. Cá vui đó.”

Huệ Tử nói: “Ông không phải cá, sao biết cá vui?”

Trang Tử nói: “Ông không phải tôi, sao biết tôi không biết?”

Huệ Tử nói: “Tôi không phải ông, nên không thể biết được ông, còn ông không phải cá, ông cũng hẳn không sao biết được cái vui của cá!”

Trang Tử nói: “Xin hãy xét lại câu hỏi đầu. Ông đã hỏi tôi làm sao biết được cá vui? Đã biết là tôi biết, ông mới có hỏi “làm sao mà biết”...Thì đây, làm thế này: tôi đứng trên cầu sông Hào mà biết được.”

⸈⸈⸈

SÔ CẨU

芻狗

孔 子 西 遊 於 衛，顏 淵 問 師 金 曰：「以 夫 子 之 行 為 奚 如 ？」

師 金 曰：「惜 乎！而 夫 子 其 窮 哉！」 顏 淵 曰：「何 也 ？」

師 金 曰：「夫 芻 狗 之 未 陳 也，盛 以 篋 衍， 巾 以 文 繡，尸 祝 齋 戒 以 將 之。及 其 已 陳 也，行 者 踐 其 首 脊，蘇 者 取 而 爨 之 而 已。將 復 取 而 盛 以 篋 衍，巾 以 文 繡，遊 居 寢 臥 其 下，彼 不 得 夢，必 且 數 眯 焉。今 而 夫 子，亦 取 先 王 已 陳 芻 狗，取 弟 子 游 居 寢 臥 其 下。 故 伐 樹 於 宋，削 迹 於 衛，窮 於 商 周，見 非 其 夢 邪 ？ 圍 於 陳 蔡 之 間，七 日 不 火 食，死 生 相 與 鄰，是 非 其 眯 邪 ？

夫 水 行 莫 如 用 舟，而 陸 行 莫 如 用 車。以 舟 之 可 行 於 水 也 而 求 推 之 於 陸，則 沒 世 不 行 尋 常。古 今 非 水 陸 與 ， 周 魯 非 舟 車 與 ？ 今 蘄 行 周 於 魯，是 猶 推 舟 於 陸 也，勞 而 無 功，身 必 有 殃。彼 未 知 夫 之 無 方 傳，應 物 而 不 窮 者 也。

。。。故 夫 三 皇 五 帝 之 禮 義 法 度，不 矜 於 同 而 矜 於 治。

故 譬 三 皇 五 帝 之 禮 義 法 度，其 猶 柤 梨 橘 柚 邪！其 味 相 反 而 皆 可 於 口。故 禮 義 法 度 者，應 時 而 變 者 也。今 取 猨 狙 而 衣 以 周 公 之 服，彼 必 齕 齧 挽 裂，盡 去 而 後 慊 觀 古 今 之 異，猶 猨 狙 之 異 乎 周 公 也。故 西 施 病 心 而 矉 其 里，其 里 之 醜 人。見 而 美 之，歸 亦 捧 心 而 矉 其 里。其 里 之 富 人 見 之，堅 閉 門 而 不 出 ﹔ 貧 人 見 之，挈 妻 子 而 去 之 走。彼 知 美 矉 而 不 知 矉 之 所 以 美。惜 乎，而 夫 子 其 窮 哉！」

（天 運）

Khổng Tử tây du ư Vệ. Nhan Uyên vấn Sư Kim viết: “Dĩ phu tử chi hành vi hề như?” Sư Kim viết: “Tích hồ nhi phu tử kỳ cùng tai”. Nhan Uyên viết: “Hà dã?” Sư Kim viết: “Phù sô cẩu chi vị trần dã. Thạnh dĩ hiệp diễn, cân dĩ văn tú, thi chúc trai^1 giới dĩ tương chi. Cập kỳ dĩ trần dã, hành giả tiễn kỳ thủ tích, tô giả thủ nhi thoạn chi nhi dĩ. Tương phục thủ nhi thạnh dĩ hiệp diễn. Cân dĩ văn tú du cư tẩm ngọa kỳ hạ, bỉ bất đắc mộng tất thả sổ mế yên. Kim nhi phu tử diệc thủ tiên vương dĩ trần sô cẩu, thủ đệ tử du cư tẩm ngọa kỳ hạ. Cố phạt thọ ư Tống, tước tích ư Vệ, cùng ư Thương Châu, kiến phi kỳ mộng da. Vi ư Trần Thái chi gian, thất nhật bất hỏa thực, tử sinh tương dữ lân, thị phi kỳ mế da?

Phù thủy hành mạc như dụng chu, nhi lục hành mạc như dụng xa. Dĩ chu chi khả hành ư thủy dã, nhi cầu thôi chi ư lục, tắc một thế bất hành tầm thường^2. Cổ kim phi thủy lục dư, Châu Lỗ phi chu xa dư? Kim ky hành Châu ư Lỗ, thị du thôi chu ư lục dã, lao nhi vô công, thân tất hữu ương. Bỉ vị tri phù chi vô phương truyền ứng vật nhi bất cùng giả dã.

(...) Cố phù tam hoàng ngũ đế chi lễ nghĩa pháp độ, bất căng ư đồng nhi căng ư trị.

Cố tỉ tam hoàng ngũ đế chi lễ nghĩa pháp độ, kỳ du lê quật hữu do da. Kỳ vị tương phản nhi giai khả ư khẩu. Cố lễ nghĩa pháp độ giả, ứng thời nhi biến giả dã. Kim thủ viên^3 thư nhi y dĩ Châu công chi phục, bỉ tất hột niết vãn liệt. Tận khứ nhi hậu khiểm quán cổ kim chi dị, du viên thư chi dị hồ Châu công dã. Cố Tây Thi bệnh tâm nhi tân kỳ lý, kỳ lý chi xú nhơn. Kiến nhi mỹ chi qui diệc bổng tâm nhi tân kỳ lý. Kỳ lý chi phú nhơn kiến chi, kiên bế môn nhi bất xuất, bần nhơn kiến chi khiết thê tử nhi khứ chi tẩu. Bỉ tri mỹ tân nhi bất tri tân chi sở dĩ mỹ. Tích hồ nhi phu tử kỳ cùng tai.”

(Thiên Vận)

CHÚ

1.     Gốc là chữ trai 齋, nhiều bản viết là tề 齊.

2.     Tầm 尋 là tám thước; thường 常 là hai thước. Tức là mười thước.

3.     Hoặc viết 猿 (viên).

DỊCH NGHĨA

CHÓ RƠM

Khổng Tử sang chơi miền tây nước Vệ. Nhan Uyên hỏi Sư Kim:

- Ông cho thầy tôi đi chuyến nầy như thế nào? Sư Kim nói:

- Thầy của ông đi chuyến nầy chắc sẽ khốn cùng! Nhan Uyên hỏi:

- Sao vậy? Sư Kim nói:

- Con chó rơm lúc chưa bày ra để cúng tế, thì được cất kỹ trong rương, bọc bằng gấm vóc; thầy cúng chay tịnh rồi mới dám đem nó ra. Kịp khi bày ra và cúng tế xong thì lại đem quăng nó ra ngoài đường cho kẻ đi đường đạp lên trên lưng nó, kẻ lượm củi hốt về để chụm. Nếu lại còn tiếc, lượm nó cất giữ trong rương, bọc bằng gấm vóc và ngồi nằm ở dưới thì nếu nó không làm cho ta bị ác mộng, cũng đến làm cho ta bị bóng đè. Nay Thầy của ông cũng chỉ là kẻ lượm lại những con chó rơm đã dùng rồi của các bậc tiên vương đời trước, bắt đệ tử ngồi nằm ở dưới...Bởi vậy mà phải bị chặt cây chận đường ở Tống, phải lẩn trốn dấu vết ở Vệ, bị cùng khốn ở Thương, Châu. Đó chẳng phải là những ác mộng của Thầy ông ư? Bị vây ở giữa Trần Thái, bảy ngày không thể ăn đồ nấu, chết sống kề bên nhau. Đó chẳng phải là những bóng đè Thầy ông ư?

Đi trên mặt nước thì không chi bằng dùng thuyền mà đi trên bộ thì không gì bằng dùng xe. Lấy thuyền chuyên đi trên mặt nước để mà đẩy nó trên bộ, thì suốt đời không đi được mười thước. Xưa và nay không phải là mặt nước và trên bộ sao? Pháp độ nhà Châu và tình trạng xã hội nước Lỗ ngày nay chẳng phải là thuyền là xe sao? Nay cố lấy pháp độ ở nhà Châu mà truyền vào nước Lỗ thì có khác nào đem thuyền mà đẩy trên mặt đất, nhọc mà không thành công, thân ắt mang hại. Đó chưa biết được chỗ truyền dạy của phép không phương ứng với vật không cùng...

(...) Cho nên, lễ nghĩa pháp độ của Tam Hoàng Ngũ Đế đâu cần ở chỗ giống nhau mà cần ở chỗ trị được thiên hạ, cũng như cam, lê, quýt, bưởi, tuy mùi vị khác nhau, nhưng ăn đều ngon cả! Bởi vậy, lễ nghĩa pháp độ phải biết đáp ứng với thời buổi mà thay đổi. Nay bắt vượn khỉ mà cho mặc áo của ông Châu, ắt nó cắn bứt, cào xé, vứt bỏ hết, thế mới vừa lòng cho. Xã hội, chế độ xưa và nay khác nhau xa, (cố mà đem cái xưa tròng vào cái nay) thì cũng như cho vượn khỉ mặc áo của ông Châu vậy. Cho nên Tây Thi đau tim, nhăn mặt mà thiên hạ cho là đẹp, có người đàn bà xấu xí kia thấy thế, về bắt chước ôm tim mà nhăn mặt, những kẻ giàu trong làng thì đóng chặt cửa không dám ra; kẻ nghèo thấy nó, dẫn vợ con bỏ chạy. Mụ ấy chỉ biết Tây Thi nhăn mặt là đẹp mà không biết cái chỗ phải sao nhăn mặt mới đẹp. Rất đáng tiếc, Thầy của ông ắt phải cùng khốn!”

LỜI BÌNH

Lão Tử, cũng như Trang Tử, không bao giờ quan niệm cuộc đời như một cái gì bất động, mà trái lại, là một cuộc thiên diễn động biến không ngừng. Thế sao ở chương 80 sách Lão Tử lại có đoạn bảo: “khiến cho dân trở lại cái lối ‘thắt nút dây’ mà dùng. . .”（使 人 復 結 繩 而 用 之）. Sách Trang Tử ở thiên Mã Đề cũng nói: “Kìa, dân vốn có tánh thường: cày để ăn, dệt để mặc, đó gọi là đức chung. Cùng nhau sống chung mà không bè đảng, gọi là mặt trời. Cho nên, họ đi rất chắc chắn trên con đường đạo đức. . .” (...) “Về thời vua Hách Tư, dân ở không biết là làm gì! Đi, không biết là đi đâu! Ngậm cơm mà vui! Vỗ bụng mà chơi! Dân dã được thế rồi. Kịp đến đời các vị Thánh nhơn bắt bẻ lễ nhạc để bó buộc hình người đời; treo cao nhân nghĩa để yên ủi lòng người nên dân mới bắt đầu cạnh khóe, thích khôn, tranh nhau về việc lợi, không thể không ngăn được nữa. Đó cũng là lỗi của Thánh nhơn”. Thiên Đạo Chích thì viết: “Xưa kia, dân không biết vận xiêm áo. Mùa hè chứa nhiều củi; mùa đông thì đốt nó để hơ...Cho nên gọi họ là dân biết sống. Về đời Thần Nông, nằm thì uể oải, dậy thì lăng xăng. Dân biết có mẹ, không biết có cha. Cùng ở với hươu nai...Cày mà ăn...Dệt mà mặc...Không có lòng hại nhau. Đó là những lúc đức đang thịnh. Thế nhưng Hoàng Đế không gây được đức đến nơi, đến đỗi cùng Si Vưu đánh nhau ở Trác Lộc, máu chảy hàng trăm dặm. Nghiêu Thuấn lên, lập quan viên...Thang Vũ đến giờ đều là bọn làm cho thiên hạ loạn cả. . .”

Vịn vào những đoạn văn trên đây, các học giả về sau, phần đông cho Trang Lão là cái học thoái hóa, hay là phản tiến hóa, muốn kéo nhân loại trở về đời sống lạc hậu của các bộ lạc dã man...

Bảo thế, là hiểu sai thâm ý của cái học Lão Trang về vấn đề xã hội.

Sự “trở về” (phục kỳ bản 復 其 本) hoặc trở về với cái sống giản dị (kiến tố bão phác 見 素 抱 樸) không có nghĩa là “phục cổ” 復 古 mà là khuyên ta trở về với một đời sống tự nhiên, chất phác, không có những phiền phức đa đoan của những thứ văn minh giả tạo dùng trí mưu để mà trị nước.

Lão Tử, cũng như Trang Tử, đều cực lực bài bác những chế độ cổ là vì, theo các ông, tất cả mọi chế độ đều tùy thời mà dùng, không có chế độ xã hội nào có thể làm khuôn mẫu cho thiên hạ cổ kim được. Lão Tử bảo: “Thiên Địa bất nhân, dĩ vạn vật vi sô cẩu; Thánh nhơn bất nhân, dĩ bách tánh vi sô cẩu” (chương 5). Trang Tử cũng bảo:

“Kìa như chó rơm, khi chưa dùng thì đựng trong rương kín, cho mặc gấm vóc; thầy cúng chay tịnh rồi mới dám đem nó ra. Kịp khi cúng tế xong, thì lại đem quăng nó ra ngoài đường cho kẻ đi đường đạp lên trên lưng nó, kẻ lượm củi hốt về để chụm, thế thôi! Nếu lại còn lượm nó cất giữ trong rương, mặc cho gấm vóc, thì nếu nó không làm cho ta bị chiêm bao, cũng đến làm cho ta bị bóng đè. . .” (...) “cho nên, pháp độ, lễ, chế của Tam Hoàng Ngũ Đế không cần ở chỗ giống nhau mà cần ở chỗ trị được thiên hạ, như cam, lê, bưởi, quít: tuy mùi vị nó khác nhau, nhưng ăn đều ngon cả! Bởi vậy, lễ nghĩa, pháp độ là cái mà ta phải biết tùy thời thay đổi cho thích hợp. Nay lấy ngay như vượn, khỉ mà cho mặc bộ áo của ông Châu, ắt nó cắn rứt, cào xé, vứt bỏ hết, thế mới vừa lòng cho. Xã hội chế độ xưa và nay khác nhau xa, (cố mà đem cái xưa tròng vào cái nay) thì cũng như cho khỉ vượn mặc áo của ông Châu vậy. Cho nên Tây Thi đau tim, nhăn mặt mà thiên hạ cho là đẹp. Có người đàn bà rất xấu kia, thấy thế, về bắt chước ôm tim mà nhăn mặt, những kẻ giàu trong làng thì đóng chặt cửa không dám ra, kẻ nghèo thấy nó, dẫn vợ con bỏ chạy. . .” (Thiên Vận 天 運 ). Thật là rõ ràng đến mực.

Trần Trụ bình giảng câu “Thiên Địa bất nhân” của Lão Tử trên đây có nói rất chí lý: “Trời Đất sinh vạn vật, như sinh cây cỏ. Xuân thì đâm chồi, thu thì rụng lá. Đang sinh thì quý, đang rụng thì bỏ đi. Xuân tới sinh lại, nhưng không còn là cây cỏ ngày xưa. Thánh nhơn đối với trăm họ cũng thế. Trăm họ, tức là trăm quan lãnh phần thi hành chánh giáo. Trăm quan ngày nay không còn là trăm quan ngày xưa, thì chánh giáo ngày xưa cũng không dùng cho ngày nay được nữa...Như thế, ta thấy Lão Tử phản đối thuyết Phục cổ, như Trang Tử thường bài bác Nho gia nói nhân nghĩa để tâng bốc tiên vương. . .”

Xem thế, Lão Trang có bao giờ khuyên ta trở về xã hội cổ sơ và bộ lạc. Sở dĩ các ông ca tụng xã hội cổ là vì xã hội văn minh ấy đã đạt tới cái mục đích của nó, là làm cho người người trong xã hội ấy sống được an vui lạc phúc.

Tự nó, không có một xã hội văn minh nào là cao quý hơn một xã hội văn minh nào cả. Cũng như không có một cái lẽ phải nào là lẽ phải chung cho tất cả mọi người. Có thể có nhiều thứ văn minh khác nhau, nhưng giá trị vẫn bằng nhau. Văn minh của một dân tộc, nếu nó hạp với trình độ dân tộc ấy, hạp với những điều kiện sinh lý, kinh tế của dân tộc ấy là thứ văn minh hay, dù là văn minh của dân bán khai. Trái lại, nếu văn minh của một dân tộc mà không hạp với trình độ dân tộc ấy, chỉ làm cho nhân dân đó bị lầm than điêu đứng, khốn khổ đau thương, thì là văn minh dở, dù đó là những thứ văn minh tối cao và tế nhị. Tôn chỉ của một xã hội văn minh nào cũng đều quy vào một điểm quan trọng duy nhất nầy: mưu được hạnh phúc cho mỗi cá nhân trong đó. Nếu thiên hạ trong xã hội ấy đều được an vui hạnh phúc thì văn minh của xã hội ấy đã đạt đến cái sứ mạng của nó rồi! Trái lại, nếu thiên hạ điêu linh thống khổ, thì văn minh của xã hội ấy đã đi sai với sứ mạng của nó. Văn minh xã hội là để phụng sự con người, chứ không phải con người để mà phụng sự cho văn minh. Như văn minh cơ giới ngày nay mà chúng ta đều cho là văn minh cao nhất nhân loại, theo Trang Tử chắc chắn sẽ không được gọi là văn minh cao. Là vì, thiên hạ sống trong đó đã không đủ Đức để làm chủ nó; trái lại, bị nó làm chủ, và vì thế mà thiên hạ loạn ly không ngớt. Đó là thứ văn minh không thích ứng với trình độ người bấy giờ. Kể về tài trí thì có thừa, nhưng kể về tâm đức thì rất thiếu nên chi không đủ sức để làm chủ những ngoại vật mà mình đã tạo ra.

Xã hội của trẻ con, đâu phải thua gì xã hội của người lớn. Người lớn không thể sống trong xã hội của trẻ con, nhưng mà trẻ con cũng đâu có thể sống thích ứng kịp với xã hội của người lớn. Đâu phải vừa với đó. Không được vậy là sái với lẽ tự nhiên. Người xưa, văn minh của họ có thể ví như xã hội của trẻ con. Nhưng ở vào buổi ấy, văn minh của họ rất thích hợp với trình độ của họ, nên họ được hạnh phúc. Trái lại, văn minh ngày nay, là văn minh của những người lớn, văn minh của những con người tự do, của những kẻ đã làm chủ được tư tâm, tư dục, làm chủ ngoại vật mà mình tạo ra...nhưng thực sự, phần đại đa số thiên hạ ngày nay chưa được trưởng thành về đức độ, chưa làm chủ được tư tâm tư dục, chưa làm chủ được ngoại vật...còn tham lam ích kỷ vô cùng, như vậy, chẳng khác nào, như Trang Tử đã nói, con khỉ mà cho mặc áo ông Châu, chưa phải Tây Thi mà bắt chước nhăn mặt. Tóm lại, họ chỉ là con người còn ở tâm trạng cổ sơ đầy thú tính và tham vọng. Cũng như những cơ khí của người lớn, mà để cho trẻ con sử dụng trong khi họ chưa đủ đức để trị nó, làm chủ nó, dĩ nhiên sẽ bị nó hại lại. Các bậc thức giả Tây phương ngày nay như G. Duhamel, Albert Einstein, René Guénon, Daniel Ropps (trong quyển Le Monde Sans Âme), Branly, A. Carrel, cũng đều nhận thấy như thế, và đã lên tiếng cảnh cáo...

Con gà con, lúc chưa tới thời kỳ nở, thì cái vỏ bao ngoài là cần thiết, rất ích lợi cho nó. Đến khi tới thời kỳ nở, thì cái vỏ bao ngoài bấy giờ trở lại là một trở ngại cho sự sống của nó. Nó phải tự phá cái vỏ ấy đi. Lúc nó chưa tới thời kỳ nở, nếu mình dụng tâm phá cái vỏ bao ngoài đi, là làm hại nó...Xã hội văn minh của mỗi thời, đều có cái giá trị riêng của nó. Hễ hạp thời thuận cảnh, là hay; mà sái thời nghịch cảnh là dở[69].

Như vậy, Trang Tử ca tụng đời sống cổ sơ, đâu phải bảo ta “phản tiến hóa”, cũng như khi Lão Tử khuyên ta“hàm đức chi hậu, tỉ ư xích tử”, lấy cái tâm của đứa trẻ sơ sinh làm chỗ tận thiện của con người theo Đạo, đâu phải là khuyên ta nhỏ lại và sống như đứa trẻ thơ...Lão và Trang muốn chỉ cho ta thấy, không phải xã hội văn minh mà ta đang sống đây (dĩ nhiên là ám chỉ đời của hai ông ấy đang sống) là cao hơn xã hội văn minh đời thái cổ, nếu nó không mưu được cho mình hạnh phúc như người xưa trong xã hội văn minh họ. Không cần đến lượng, quý là nơi cái phẩm. Cũng như không cần để ý đến sự giàu nghèo, nếu giàu mà đau khổ, sao bằng nghèo mà vui vẻ. Nhưng bảo thế, đâu phải bảo ta đừng giàu, vì nếu giàu mà biết vui, nghèo mà đau khổ thì sao lại cố chấp đến giàu nghèo mà làm gì! Cốt yếu là có được hạnh phúc cùng không có hạnh phúc hay không mà thôi. Cũng như cần gì phải câu chấp đến văn minh nào là cao, văn minh nào là thấp. Sống theo văn minh Âu Mỹ mà đau khổ ly loạn thì tất nhiên sao bằng sống trong văn minh thấp kém hơn mà được an vui lạc phúc. Còn như, nếu sống trong văn minh Âu Mỹ mà được hạnh phúc hoàn toàn, thì sao ngu dại gì không cầu sống trong văn minh ấy, mà lại mong trở về với những xã hội cổ sơ! Đành rằng chế độ nâng cao dân trí, mà dân trí cũng rất cần để giữ gìn chế độ, nhưng cả hai không được quá chênh lệch nhau. Xã hội văn minh đời Trang Tử đang sống là xã hội văn minh cao hơn đời Thượng cổ nhiều, thế nhưng thiên hạ thời bấy giờ lầm than khốn khổ đến cực điểm (Chiến Quốc), dĩ nhiên sánh với nền văn minh cổ sơ trong đó thiên hạ đương thời sống an vui hạnh phúc, thì chưa ắt văn minh đương thời của Trang Tử được gọi là hay! Bởi vậy ông cực lực bài bác xã hội đương thời và ca tụng đời sống chất phác của xã hội cổ sơ: chỗ dụng ý thật rất rõ ràng, nhưng rất tiếc phần đông sau nầy không chịu tế tâm suy nghĩ nên mới có những lời phê bình xuyên tạc bất công như thế.

ĐÔNG QUÁCH TỬ

東郭 子

東 郭 子 問 於 莊 子 曰：「所 謂 道，惡 乎 在 ？」

莊 子 曰：「無 所 不 在。」 東 郭 子 曰：「期 而 後 可。」 莊 子 曰：「在 螻 蟻。」 曰：「何 其 下 邪 ？」 曰：「在 稊 稗。」

曰：「何 其 愈 下 邪 ？」 曰：「在 瓦 甓。」 曰：「何 其 愈 甚 邪 ？」 曰：「在 屎 溺。」

東 郭 子 不 應。

莊 子 曰：「夫 子 之 問 也，固 不 及 質。正 獲 之 問 於 監 市 履 狶 也，每 下 愈 況。汝 唯 莫 必，無 乎 逃 物。至 道 若 是，大 言 亦 然。周 徧 咸 三 者，異 名 同 實，其 指 一 也。」

（知 北 遊）

Đông Quách Tử vấn ư Trang Tử viết: “Sử vị Đạo, ô hồ tại?”

Trang Tử viết: “Vô sở bất tại.”

Đông Quách Tử viết: “Kỳ nhi hậu khả.” Trang Tử viết: “Tại lâu nghĩ.”

Viết: “Hà kỳ hạ da?” Viết: “Tại đề bại.”

Viết: “Hà kỳ dụ hạ da?” Viết: “Tại ngõa bích.” Viết: “Hà kỳ dụ thậm da?” Viết: “Tại thỉ nịch.”

Đông Quách Tử bất ứng.

Trang Tử viết: “Phu tử chi vấn dã, cố bất cập chất^1. Chánh hoạch chi vấn ư giám thị^2 lý thỉ^3 dã, mỗi hạ dụ huống. Nhữ duy mạc tất vô hồ đào vật. Chí Đạo nhược thị đại ngôn diệc nhiên. Châu biến hàm tam giả: dị danh đồng thực, kỳ chỉ nhất dã.

CHÚ

1.     質 có nghĩa là “thực” 實, là “chân” 真. Ý Trang Tử bảo rằng câu hỏi của Đông Quách Tử không đưa đến thực chất của câu hỏi, không phải cố đi tìm cho tới chân lý.

2.     Giám thị: chức người kiểm xét chợ để đánh thuế hàng.

3.     Âm là thỉ 豕: một thứ heo lớn 大 豕.

DỊCH NGHĨA

ĐÔNG QUÁCH TỬ

Đông Quách Tử hỏi Trang Tử:

- Cái gọi là Đạo ở đâu?

Trang Tử nói:

- Không có chỗ nào là không có Nó.

Đông Quách Tử hỏi:

- Xin chỉ ra mới được.

Trang Tử nói:

- Trong con kiến.

Hỏi: Thấp hơn nữa! - Trong cọng cỏ.

Hỏi: Thấp hơn nữa! - Trong miếng sành vỡ.

Hỏi: Rất thấp hơn nữa! - Trong cục phẩn.

Đông Quách Tử không hỏi nữa.

Trang Tử nói:

- Lời hỏi của ông không đi đến cái thực chất của nó. Nó giống như cách người xét thuế heo dùng để đánh giá heo: mỗi lần đạp trên lưng heo là mỗi lần ấn mạnh cẳng xuống thêm. Ông đừng chỉ hẳn vào một vật nào, vì không có một vật nào là không có Nó. Đạo cả là thế, mà lời nói cao cả cũng thế. Như ba tiếng nầy: “đều”, “cùng”, “cả thảy” tuy danh từ gọi có khác mà tựu trung đều cùng một ý.

(Trí Bắc Du)

TRÍ BẮC DU

知北 遊

知 北 遊 於 玄 水 之 上，登 隱 弅 之 丘，而 適 遭 無 為 謂 焉。

知 謂 無 為 謂 曰：「予 欲 有 問 乎 若：何 思 何 慮 則 知 道 ？ 何 處 何 服 則 安 道 ？ 何 從 何 道 則 得 道 ？」

三 問 而 無 為 謂 不 答 也。非 不 答，不 知 答 也。

知 不 得 問，反 於 白 水 之 南，登 狐 闋 之 上， 而 睹 狂 屈 焉。知 以 之 言 也 問 乎 狂 屈。

狂 屈 曰：「唉！予 知 之，將 語 若。」 中 欲 言 而 忘 其 所 欲 言。

知 不 得 問，反 於 帝 宮，見 黃 帝 而 問 焉。 黃 帝 曰：「無 思 無 慮 始 知 道，無 處 無 服 始

安 道，無 從 無 道 始 得 道。」

知 問 黃 帝 曰：「我 與 若 知 之，彼 與 彼 不 知 也，其 孰 是 邪 ？」

黃 帝 曰：「彼 無 為 謂 真 是 也，狂 屈 似 之， 我 與 汝 終 不 近 也。夫 知 者 不 言，言 者 不 知。」

故 聖 人 行 不 言 之 教。

道 不 可 致， 德 不 可 至。 仁 可 為 也， 義 可 虧 也， 禮 相 偽 也。

故 曰：失 道 而 後 德， 失 德 而 後 仁，

失 仁 而 後 義， 失 義 而 後 禮。

禮 者 道 之 華 而 亂 之 首 也。

故 曰：『 為 道 者 日 損，損 之 又 損 之，以 至 於 無 為。無 為 而 無 不 為 也。

今 已 為 物 也，欲 復 歸 根，不 亦 難 乎！其 易 也，其 唯 大 人 乎！

生 也 死 之 徙， 死 也 生 之 始， 孰 知 其 紀！

人 之 生，氣 之 聚 也。聚 則 為 生，散 則 為 死。若 死 生 為 徙，吾 又 何 患！故 萬 物 一 也。

Trí^1 Bắc du ư Huyền thủy chi thượng, đăng Ẩn phần chi khưu, nhi thích tao Vô Vi Vị yên.

Trí vị Vô Vi Vị viết: “Dư dục hữu vấn hồ nhược. Hà tư hà lự tắc tri Đạo, hà xứ hà phục tắc an Đạo, hà tùng hà Đạo tắc đắc Đạo.”

Tam vấn nhi Vô Vi Vị bất đáp dã. Phi bất đáp, bất tri đáp dã.

Trí bất đắc vấn, phản ư Bạch thủy chi Nam, đăng Hồ Quyết chi thượng, nhi đổ Cuồng Khuất yên. Trí dĩ chi ngôn dã vấn hồ Cuồng Khuất.

Cuồng Khuất viết: “Ai, dư tri chi, tương ngứ nhược, trung dục ngôn, nhi vong kỳ sở dục ngôn.”

Trí bất đắc vấn, phản ư Đế cung, kiến Hoàng đế nhi vấn yên.

Hoàng đế viết: “Vô tư vô lự, thủy tri Đạo. Vô xứ vô phục, thủy an Đạo, vô tùng vô đạo, thủy đắc Đạo.”

Trí vấn Hoàng đế viết: “Ngã dữ nhược tri chi? Bỉ dữ bỉ bất tri dã. Kỳ thục thị da?”

Hoàng đế viết: “Bỉ Vô Vi Vị chân thị dã. Cuồng Khuất tợ chi, ngã dữ nhữ chung bất cận dã. Phù tri giả bất ngôn, ngôn giả bất tri^2”.

Cố Thánh nhơn hành bất ngôn chi giáo^3. Đạo bất khả trí.

Đức bất khả chí. Nhân khả vi dã. Nghĩa khả khuy^4 dã. Lễ tương ngụy dã.

Cố viết: “Thất Đạo nhi hậu đức. Thất đức nhi hậu nhân.

Thất nhân nhi hậu nghĩa. Thất nghĩa nhi hậu lễ.

Lễ giả Đạo chi hoa nhi loạn chi thủ^5 dã.”

Cố viết: “Vi Đạo giả nhật tổn, tổn chi hựu tổn chi, dĩ chí ư vô vi, vô vi nhi vô bất vi dã^6.

Kim dĩ vi vật dã, dục phục quy căn, bất diệc nan hồ! Kỳ dị dã, duy đại nhơn hồ!”

Sinh dã tử chi đồ. Tử dã sinh chi thủy. Thục tri kỳ kỷ.

Nhơn chi sinh, khí chi tụ dã. Tụ tắc vi sinh, tán tắc vi tử. Nhược tử sinh vi đồ, ngô hựu hà hoạn. Cố vạn vật nhất dã.

CHÚ

1.     Đọc là Trí 智.

2.     Chính là lời của Lão Tử ở chương 56 sách Đạo Đức Kinh.

3.     Lão Tử Đạo Đức Kinh, chương 2: “Thị dĩ Thánh nhơn xứ vô vi chi sự, hành bất ngôn chi giáo”.

4.     Gốc là chữ 窺 trong chữ “khuy kiến” 窺 見 có nghĩa là dòm ngó bằng tinh thần, chứ không phải dùng con mắt thường.

5.     Câu nầy lấy trong Lão Tử Đạo Đức Kinh chương 38:“Thất Đạo nhi hậu Đức, thất Đức nhi hậu Nhân, thất Nhân nhi hậu Nghĩa, thất Nghĩa nhi hậu Lễ...Phù Lễ giả trung tín chi bạc, nhi loạn chi thủ.”

6.     Đạo Đức Kinh chương 48: “Vi học nhật ích, vi Đạo nhật tổn; tổn chi hựu tổn, dĩ chí ư vô vi. Vô vi nhi vô bất vi.”

DỊCH NGHĨA

TRÍ CHƠI PHƯƠNG BẮC

Trí đi chơi phương Bắc, tới Huyền Thủy, lên núi Ẩn Phần, gặp Vô Vi Vị.

Trí gọi Vô Vi Vị, bảo: “Tôi muốn hỏi ông ít điều. Nghĩ làm sao, lo làm sao mà biết được Đạo? Dựa vào đâu, làm cách nào mà hiểu được Đạo? Theo đâu và đi đường nào mà tìm được Đạo?”

Hỏi ba lời, Vô Vi Vị không đáp. Chẳng phải không đáp, mà là không biết phải đáp làm sao.

Hỏi không được, Trí trở lại Bạch Thủy, ở phương Nam, lên núi Hồ Quyết, gặp Cuồng Khuất. Trí cũng đem ba câu hỏi trước, hỏi Cuồng Khuất.

Cuồng Khuất nói: “À! Tôi biết, để tôi nói cho”. Nhưng, vừa muốn nói, thì lại quên mất chỗ mình muốn nói.

Trí không hỏi ai được, bèn trở lại đế cung ra mắt Hoàng đế để hỏi.

Hoàng đế nói: “Không nghĩ, không lo mới biết Đạo. Không dựa vào đâu, không làm gì mới rõ Đạo. Không theo đâu, không đi đường nào cả mới được Đạo.”

Trí hỏi Hoàng đế: “Tôi cùng ông biết Đạo chăng? Còn hai người kia không biết Đạo chăng? Ai phải?”

Hoàng đế nói: “Vô Vi Vị mới thật là phải. Cuồng Khuất cũng giống như Vô Vi Vị. Rốt lại, chỉ có Ta và Ngươi là không gần Đạo mà thôi. Vả, kẻ biết thì không nói, kẻ nói là không biết. Nên chi, bậc Thánh nhơn mới thực hành cái lối dạy mà không cần đến lời. Đạo thì không thể nhận được, Đức thì không thể hiểu được. Còn như Nhân, Nghĩa (là cái đạo hữu vi) có thể làm được, có thể dòm thấy được. (Chí như) Lễ là để mà lừa dối nhau, cho nên mới có nói: Mất Đạo, rồi mới có Đức; mất Đức rồi mới có Nhân; mất Nhân, rồi mới có Nghĩa; mất Nghĩa, rồi mới có Lễ. Lễ là cái phù hoa của Đạo, là đầu mối của hỗn loạn. Lại cũng có nói: Theo Đạo thì càng ngày càng bớt. Bớt rồi lại bớt mãi, cho đến chỗ “vô vi”. Không làm, mà không có gì là không làm.

Nay đã là vật mà muốn trở về cội, chẳng cũng khó lắm sao! Dễ chăng, chỉ có bậc đại nhơn mà thôi ư!”

Sống, là bạn của chết; Chết là đầu mối của sống.

Ai biết được đường lối của đó?

Cái sống của con người là sự tụ hợp của khí.

Tụ lại thì sống, tan ra thì chết. Nếu xem sống chết là bạn của ta, thì sao lại có lo âu. Bởi vậy, vạn vật là một...

LỜI BÌNH

Chương nầy giảng rộng về cái nghĩa của thuyết Bất ngôn chi giáo của thiên Đức Sung Phù ở Nội thiên.

Trí, cái Trí la tập nhị nguyên mà đi tìm hiểu Đạo, thì chẳng làm thế nào hiểu được. Vô Vi Vị (tượng trưng tiếng nói Vô Vi) không thể đáp lại với những câu hỏi của Trí, không phải là vì không hiểu Đạo, mà là vì Đạo không thể dùng lời nói của giới nhị nguyên mà miêu tả được. Nên làm thinh. Đó là để chứng minh câu: “Tri giả bất ngôn, ngôn giả bất tri” của Lão Tử.

Chỉ có ở Ngoại và Tạp thiên mới thấy có sự dẫn chứng lời nói của Lão Tử. Ở Nội thiên không bao giờ có đá động đến Lão, đó là một trong những đặc điểm của Nội thiên.

Điều đáng chú ý nhất trong chương nầy là câu trả lời của Hoàng đế: “Không nghĩ không lo mới biết Đạo. Không dựa vào đâu, không làm gì cả mới rõ Đạo. Không theo đâu, không đi đường nào cả mới được Đạo”（無 思 無 慮，始 知 道，無處 無 服 始 安 道，無 從 無 道 始 得 道。）.

“Biết Đạo”, “rõ Đạo”, “được Đạo” đều cùng một nghĩa, đều nhờ một chữ “Vô” 無 mà thực hiện được.

Còn lo, còn nghĩ được, thì không còn phải là Đạo nữa. Đạo thì tịnh, nghĩa là bản thể thì không bao giờ thay đổi, nhưng Đức của nó thì vô cùng biến động (vạn hóa 萬 花)hoặc mau hoặc chậm, nên chi “sự vật vô thường”, không thể bao giờ có một hình thức nào có thể chứa đựng được nó mãi mãi. Vì vậy, Đạo không thể chứa đựng được ở trong hình thức nào, bất cứ là một hệ thống tư tưởng nào, một chế độ hay luân lý nào, một tôn giáo hay triết thuyết nào...Hay nói tắt một lời, Đạo không thể thực hiện được ở trong một lề lối cố định của một nếp suy tư nào cả. Bởi vậy, trở ngại to tát và nguy hiểm nhất của người tìm Đạo là tư tưởng theo thành kiến bất cứ là thành kiến nào, nghĩa là theo bất cứ một thói quen nào. Cho nên mới nói: “Không dựa vào đâu...Không theo đâu, không đi đường nào cả. . .”. Tìm Đạo, không thể đi theo một con đường nào, dù là của Thích Ca hay của Jésus...Và vì thế mà trước đây, tôi đã nói: học thuyết Lão Trang là một học thuyết không có học thuyết, một giáo lý không có giáo lý...Nhân đó về sau, phái Thiền tông của Phật Giáo Đại thừa mới chủ trương: “Bất lập văn tự, giáo ngoại biệt truyền”.

Người tìm Đạo, vì vậy, cần phải giải thoát đầu tiên tâm trí của mình ra khỏi sự nô lệ tinh thần đối với mọi tập quán tư tưởng theo truyền thống nhị nguyên, đối với mọi khuôn sáo tư tưởng lệ thuộc theo một đường lối sẵn có nào. Đó là điểm đặc biệt quan trọng nhất của chương nầy, và đó là điểm chính để giản minh cái đại nghĩa của thuyết “các sinh kỳ sinh”（各 生 其 生）ở thiên Tiêu Diêu Du vậy.

Đối với Đạo, với chân lý, nô lệ với những thói quen suy tư của mình hay bắt chước theo lề lối suy tư của một kẻ khác hay của một hệ thống tư tưởng nào đều là lầm lạc cả và nhất định không thể “hiểu Đạo, rõ Đạo, đắc Đạo”như lời của Hoàng đế đã nói.

⸈⸈⸈

CHÍ NHÂN

至仁

商 大 宰 蕩 問 仁 於 莊 子。 莊 子 曰：「虎 狼，仁 也。」 曰：「何 謂 也 ？」

莊 子 曰：「父 子 相 親，何 為 不 仁！」 曰：「請 問 至 仁。」

莊 子 曰：「至 仁 無 親。」

大 宰 曰：「蕩 聞 之，無 親 則 不 愛，不 愛 則 不 孝。謂 至 仁 不 孝，可 乎 ？」

莊 子 曰：「不 然，夫 至 仁 尚 矣，孝 固 不 足 以 言 之。此 非 過 孝 之 言 也，不 及 孝 之 言 也。夫 南 行 者 至 於 郢，北 面 而 不 見 冥 山，是 何 也 ？ 則 去 之 遠 也。故 曰：以 敬 孝 易，以 愛 孝 難 ﹔ 以 愛 孝 易，而 忘 親 難 ﹔忘 親 易，使 親 忘 我 難 ﹔ 使 親 忘 我 易，兼 忘 天 下 難 ﹔ 兼 忘 天 下 易，使 天 下 兼 忘 我 難。夫 德 遺 堯 舜 而 不 為 也，利 澤 施 於 萬 世，天 下 莫 知 也， 豈 直 大 息 而 言 仁 孝 乎 哉！夫 孝 悌 仁 義，忠 信 貞 廉，此 皆 自 勉 以 役 其 德 者 也，不 足 多 也。故 曰，至 貴，國 爵 幷 焉 ﹔ 至 富，國 財 幷 焉 ﹔ 至 願，名 譽 幷 焉。是 以 道 不 渝。」

（天 運）

Thương đại tể Đãng vấn nhân ư Trang Tử. Trang Tử viết: “Hổ lang, nhân dã.”

Viết: “Hà vị dã?”

Trang Tử viết: “Phụ tử tương thân, hà vị bất nhân.” Viết: “Thỉnh vấn chí nhân.”

Trang Tử viết: “Chí nhân vô thân.”

Đại tể viết: “Đãng văn chi, vô thân tắc bất ái, bất ái tắc bất hiếu, vị chí nhân bất hiếu khả hồ?”

Trang Tử viết: “Bất nhiên. Phù chí nhân thượng hĩ. Hiếu cố bất túc dĩ ngôn chi. Thử phi quá hiếu chi ngôn dã. Bất cập hiếu chi ngôn dã. Phù Nam hành giả chí ư Dĩnh, bắc diện nhi bất kiến minh san, thị hà dã? Tắc khứ chi viễn dã. Cố viết: Dĩ kính hiếu dị dĩ ái hiếu nan, dĩ ái hiếu dị, nhi vong thân nan. Vong thân dị, sử thân vong ngã nan. Sử thân vong ngã dị, kiêm vong thiên hạ nan. Kiêm vong thiên hạ dị, sử thiên hạ kiêm vong ngã nan. Phù đức di Nghiêu Thuấn nhi bất vi dã. Lợi trạch thi ư vạn thế, thiên hạ mạc tri dã. Khởi trực thái tức nhi ngôn nhân hiếu hồ tai. Phù hiếu đễ nhân nghĩa trung tín trinh liêm, thử giai tự miễn dĩ dịch kỳ đức giả dã, bất túc đa dã. Cố viết: Chí quý quốc tước tinh yên, chí phú quốc tài tinh yên, chí nguyện danh dự tinh yên, thị dĩ đạo bất du.”

(Thiên Vận)

DỊCH NGHĨA

CHÍ NHÂN

Thái tể Đãng hỏi Trang Tử về chữ Nhân. Trang Tử nói: “Hùm sói là Nhân đấy!”

Hỏi: “Sao gọi thế?”

Trang Tử nói: “Cha con nó thân nhau, sao gọi là bất nhân?”

“Xin hỏi, còn bậc chí Nhân?”

Trang Tử nói: “Chí Nhân thì không thân với ai cả!”

Thái tể hỏi: “Đãng tôi nghe rằng: Không thân thì không thương, không thương thì không thảo. Gọi người chí Nhân không thảo được không?”

Trang Tử nói: “Không phải vậy. Chí Nhân cao lắm! Cho nên hiếu thảo đâu đủ để mà nói đến họ: Đó đâu phải là chuyện thái quá của hiếu, mà là chuyện không kịp của hiếu. Kìa như có kẻ sang Nam, đến ấp Dĩnh, ngó qua hướng Bắc không thấy núi Minh San. Là tại sao? Tại xa quá! Bởi vậy mới nói rằng: Hiếu mà kính, dễ; hiếu mà thương, mới khó. Hiếu mà thương (cũng còn) dễ, hiếu mà quên kẻ thân của mình đi mới khó. Quên kẻ thân của mình (cũng còn) dễ, khiến kẻ thân của mình quên mình đi mới khó. Khiến kẻ thân của mình quên mình đi còn dễ, quên luôn cả thiên hạ mới khó. Quên luôn cả thiên hạ còn dễ, mà khiến cho cả thiên hạ đều quên mình đi mới còn khó hơn nữa.

Kìa như đức hơn xa Nghiêu Thuấn mà chưa từng có làm, ân huệ nhuần thấm khắp mọi người đến muôn đời mà thiên hạ chẳng ai hay, há lại còn đem chữ Nhân, chữ Hiếu mà nói được với họ nữa hay sao? Phàm hiếu, đễ, nhân, nghĩa, liêm, trinh đều là để mà phục dịch đức mình, có đủ gì để mà ca ngợi quá lời. Bởi vậy mới nói rằng: Tước của cả một nước có đủ đâu để thêm giá cho người chí quý, tài sản của một nước có đủ đâu để thêm giá cho người chí phú; tất cả danh dự đủ đâu thỏa mãn người chí nguyện. Bởi vậy Đạo không có gì đổi được.”

LỜI BÌNH

Chương này để trả lời cho những ai gán cho Trang học (cũng như Lão học) cái danh từ là vô luân lý. Thật sự không phải là vô luân lý, theo cái nghĩa thông thường, mà phải hiểu cho đó là một nền học thuật có tánh cách siêu luân lý, một nền luân lý không có luân lý, nghĩa là cái luân lý của con người giải thoát, của con người “vô kỷ, vô công và vô danh”.

“Hiếu mà kính, dễ; hiếu mà thương, mới khó. Hiếumà thương, cũng còn dễ, hiếu mà quên kẻ thân của mình đi mới khó. Quên kẻ thân của mình cũng còn dễ, khiến kẻ thân của mình quên mình đi mới khó. Khiến kẻ thân của mình quên đi còn dễ, quên luôn cả thiên hạ mới khó. Quên luôn cả thiên hạ còn dễ, mà khiến cho cả thiên hạ đều quên mình mới còn khó hơn nữa”. Đó mới thật là đến mức cùng cực của tình thương: yêu người, chứ không phải là yêu mình. Thế nhân chỉ lo sợ có một điều là người của mình thương, không thương mình hay là yêu mình. Và vì thế mà đời mới đa đoan lắm sự.

“Quên luôn cả thiên hạ”, là làm lợi cho cả thiên hạ mà không phải vì lòng Nhân. Hành động của bậc chí Nhân là hành động tự nhiên, không thể không vậy cho đặng, như ánh sáng mặt trời rọi chiếu vạn vật, nên mới gọi là “quên luôn cả thiên hạ”. Còn “khiến cho thiên hạ đều quên mình” là làm lợi cho thiên hạ mà thiên hạ không hay: “ân huệ thấm nhuần khắp mọi người đến muôn đời mà thiên hạ chẳng ai hay”, đó là hành động “vô vi”, nhưng “vô vi nhi vô bất vi” của Lão Tử.

⸈⸈⸈

- Sao gọi “hùm sói là Nhân đấy”?

“Cha con nó thân nhau, sao gọi là bất nhân?”

Thật vậy, đó là cái Nhân của thế tục. Kìa những kẻ thương yêu gia đình mình, thương yêu quốc gia mình, thương yêu dân tộc mình...nhưng đối với gia đình khác, quốc gia khác, dân tộc khác thì lại đối xử một cách bất nhân tàn ác, có khác nào những giống hùm sói nó đâu có bao giờ giết hại người thân của nó mà hết sức là bạo ngược đối với các giống loại khác. Cho nên mới nói:“bậc chí Nhân thì vô thân”, và bởi không thân mới không sơ đối với tất cả mọi người.

Chương này đã nêu lên được vấn đề luân lý, và người ta thấy rằng cái mà thiên hạ thường gọi là luân lý đạo đức phần nhiều chỉ là những bảng giá trị về luân lý đạo đức có bổn phận duy trì và ủng hộ lòng tư kỷ và tư hữu của con người, điều mà chúng ta cần phải lưu ý và nhận thức rõ. Lão Tử có nói: “Thất Đạo nhi hậu Đức, thất Đức nhi hậu Nhân, thất Nhân nhi hậu Nghĩa, thất Nghĩa nhi hậu Lễ. . .”

⸈⸈⸈

VONG NGÔN

忘言

荃 者 所 以 在 魚，得 魚 而 忘 荃 ﹔ 蹄 者 所 以 在 兔，得 兔 而 忘 蹄 ﹔ 言 者 所 以 在 意，得 意 而 忘 言。

吾 安 得 夫 忘 言 之 人 而 與 之 言 哉！

（外 物）

Thuyên giả sở dĩ tại ngư, đắc ngư nhi vong thuyên. Đề giả sở dĩ tại thố, đắc thố nhi vong đề.

Ngôn giả sở dĩ tại ý, đắc ý nhi vong ngôn. Ngô an đắc phù vong,
ngôn chi nhơn nhi dữ chi ngôn tai.

(Ngoại Vật)

DỊCH NGHĨA

QUÊN LỜI

Có nơm là vì cá,

Đặng cá hãy quên nơm. Có dò là vì thỏ,

Đặng thỏ hãy quên dò.

Có lời là vì ý,

Đặng ý hãy quên lời.

Ta sao tìm đặng người biết quên lời, hầu cùng nhau bàn luận.

LỜI BÌNH

Đoạn văn này lẽ ra là đoạn đầu của thiên Ngụ Ngôn sau đây mà người xưa đã sắp lộn. Chính ở chỗ mà Dịch Kinh gọi là “ý tại ngôn ngoại”（意 在 言 外）và “thư, bất tận ngôn; ngôn, bất tận ý”（書 不 盡 言，言 不 盡 意）.

Lão Tử cũng bảo: “Tri giả bất ngôn, ngôn giả bất tri”知 者 不 言，言 者 不 知 (Biết, thì không nói. Nói là không biết). Đạo là một cái gì không thể biết, không thể nói, vì nói thì phải dùng lời, mà lời thì bị hạn định trong một hình thức nào; không làm sao miêu tả được cái chân lý toàn diện gồm đủ bề mặt bề trái, bề cao bề thấp...Cho nên bất đắc dĩ mà nói ra, người nghe phải biết vượt lên trên danh từ hạn định để hiểu cái không thể hạn định. Cho nên mới bảo phải biết quên lời. Bên Đạo học, phải thoát khỏi hình thức của câu văn và biết đọc văn “giữa hai dòng chữ”. Những ai chỉ khư khư hiểu theo hình thức của văn từ, là người không đủ điều kiện để bàn luận về lẽ Đạo.

Câu chuyện Hoàn Công đọc sách ở thiên Thiên Đạo là một bài ngụ ngôn ý vị để chứng minh cái thuyết “bất ngôn chi giáo” của Lão Trang, và “bất lập văn tự” của Thiền tông.

Một ngày kia, Phật chỉ trăng, bảo các đệ tử: “Kìa mặt trăng; cứ ngó theo ngón tay ta thì thấy; nhưng nên nhớ: ngón tay ta không phải là trăng. Những lời ta giảng về Đạo cũng vậy: các con cứ nghe theo lời ta mà tìm Đạo. Nhưng, nên nhớ: lời giảng của ta không phải Đạo.”

Cho nên, người Đông Phương bàn về Đạo, hay dùng đến ngụ ngôn, mà Trang Tử đã tỏ ra rất sành trong nghệ thuật ấy.

⸈⸈⸈

NGỤ NGÔN

寓言

寓 言 十 九，重 言 十 七。 巵 言 日 出，和 以 天 倪。 寓 言 十 九，藉 外 論 之。

親 父 不 為 其 子 媒。親 父 譽 之，不 若 非 其 父 者 也。非 吾 罪 也，人 之 罪 也。與 己 同 則 應，不 與 己 同 則 反。同 於 己 為 是 之，異 於 己 為 非 之。

重 言 十 七，所 以 己 言 也。是 為 耆 艾，年 先 矣，而 無 經 緯 本 末 以 期 年 耆 者，是 非 先 也。人 而 無 以 先 人，無 人 道 也。人 而 無 人 道，是 之 謂 陳 人。

巵 言 日 出，和 以 天 倪，因 以 曼 衍，所 以 窮 年。不 言 則 齊，齊 與 言 不 齊，言 與 齊 不 齊 也，故 曰 無 言。言 無 言，終 身 言，未 嘗 言 ﹔ 終 身 不 言，未 嘗 不 言。

有 自 也 而 可，有 自 也 而 不 可 ﹔ 有 自 也 而 然，有 自 也 而 不 然。惡 乎 然 ？ 然 於 然， 惡 乎 不 然 ？ 不 然 於 不 然。惡 乎 可 ？ 可 於 可 ﹔ 惡 乎 不 可 ？ 不 可 於 不 可。物 固 有 所 然，物 固 有 所 可。無 物 不 然，無 物 不 可。 非 巵 言 日 出，和 以 天 倪，孰 得 其 久！

萬 物 皆 種 也，以 不 同 形 相 禪，始 卒 若 環， 莫 得 其 倫，是 謂 天 均。天 均 者，天 倪 也。

（寓 言）

Ngụ ngôn thập cửu, trùng ngôn thập thất. Chi ngôn nhật xuất, hòa dĩ Thiên Nghê.

⸈⸈⸈

Ngụ ngôn thập cửu, tịch ngoại luận chi.

Thân phụ bất vi kỳ tử môi. Thân phụ dự chi bất nhược phi kỳ phụ giả dã. Phi ngô tội dã, nhơn chi tội dã. Dữ kỷ đồng tắc ứng, bất dữ kỷ đồng tắc phản. Đồng ư kỷ vi thị chi, dị ư kỷ vi phi chi.

Trùng ngôn thập thất sở dĩ kỷ ngôn dã, thị vi kỳ ngại, niên tiên hĩ. Nhi vô kinh vĩ bổn mạt, dĩ cơ niên kỳ giả, thị phi tiên dã. Nhơn nhi vô dĩ tiên nhơn vô nhơn đạo dã. Nhơn nhi vô nhơn đạo thị chi vị trần nhơn.

Chi ngôn nhật xuất hòa dĩ Thiên Nghê. Nhân dĩ man diễn sở dĩ cùng niên. Bất ngôn tắc tề. Tề dữ ngôn bất tề, ngôn dữ tề bất tề dã. Cố viết: “Vô ngôn. Ngôn vô ngôn, chung thân ngôn, vị thường ngôn. Chung thân bất ngôn vị thường bất ngôn”. 1

Hữu tự dã nhi khả, hữu tự dã nhi bất khả. Hữu tự dã nhi nhiên, hữu tự dã nhi bất nhiên. Ô hồ nhiên. Nhiên ư nhiên. Ô hồ bất nhiên, bất nhiên ư bất nhiên. Ô hồ khả. Khả ư khả. Ô hồ bất khả. Bất khả ư bất khả. Vật cố hữu sở nhiên. Vật cố hữu sở khả. Vô vật bất nhiên, vô vật bất khả. Phi chi ngôn nhật xuất hòa dĩ Thiên Nghê. Thục đắc kỳ cửu. 2

Vạn vật giai chủng dã, dĩ bất đồng hình tương thiện thủy tốt nhược hoàn, mạc đắc kỳ luân, thị vị Thiên Quân, Thiên Quân giả Thiên Nghê dã.

(Ngụ Ngôn)

CHÚ

1.     Suốt đời nói, mà chỉ nói về những chuyện thị phi, thiện ác...thì dù là có nói, cũng kể như là không có nói gì cả. Còn nói đến Đạo, thì dù Đạo không thể nói ra được, tuy không nói vẫn là có nói.

2.     Đây là giảng về cái nghĩa của câu “bất đắc bất nhiên” （不 得 不 然）.

DỊCH NGHĨA

NGỤ NGÔN

Ngụ ngôn mười chín, Trùng ngôn mười bảy. Chí ngôn, thì hằng ngày, hòa với Thiên Nghê mà nói ra.

⸈⸈⸈

Ngụ ngôn mười chín, là mượn vật ngoài mà luận biện. Cha không khen con mình. Cha mà khen con, sao bằng để cho người không phải là cha mà khen. (Nếu ai) không đồng với ta, lỗi ấy về ai, chứ không phải về ta. Ai đồng với ta thì ứng; không đồng với ta thì phản. Đồng với ta, cho ta là phải; khác với ta, cho ta là quấy.

Trùng ngôn mười bảy, là mượn lời kẻ khác mà nói. Kẻ ấy là những bậc trước ta, (nhưng nếu) không kinh vĩ, không thông gốc ngọn thì ta cũng không xem là bậc trên trước của ta được. Ai không hiểu được cái đạo của chân nhơn, không được kể là kẻ đi trước ta, mà họ chỉ là hạng trần nhơn (tức là người thuật chuyện xưa tích cũ mà thôi).

Chi ngôn, hằng ngày hòa với lý của Thiên Nghê mà nói ra, nhân đó mà lời nói được lâu dài. Chưa nói ra, là đã đồng (với lẽ Đạo), nhưng nói ra thì đã không đồng nữa rồi. Nên có câu: Không có lời nói.

Nói cái không thể dùng đến lời nói. Suốt đời nói mà chưa từng có nói. Suốt đời không nói, mà chưa từng là không có nói.

Có cái tự nhiên hạp, có cái tự nhiên không hạp. Có cái tự nhiên phải như vậy, có cái tự nhiên không phải như vậy. Sao là phải như vậy? Phải như vậy là vì phải như vậy. Sao là không phải như vậy? Không phải như vậy là vì không phải như vậy. Sao là hạp? Hạp là vì hạp. Sao là không hạp? Không hạp là vì không hạp.

Mỗi vật đều có cái tánh chịu cái chi là phải với mình, cái chi là hạp với mình. Không vật nào là không có tánh đó. Nếu hằng ngày, lời ta nói ra hòa với lẽ Thiên Nghê (lý Trời nơi ta) mà không được lâu dài, thì cái chi mới lâu dài?

Vạn vật đều là một giống cả, không cùng hình mà thay đổi, trước sau như trên cái vòng tròn, không thể phân biệt luân loại. Nên gọi là Thiên Quân. Thiên Quân là Thiên Nghê.

⸈⸈⸈

THƯ

書

世 之 所 貴 道 者，書 也。 書 不 過 語，語 有 貴 也。

語 之 所 貴 者，意 也，意 有 所 隨。意 之 所 隨 者，不 可 以 言 傳 也，而 世 因 貴 言 傳 書。世 雖 貴 之哉，猶 不 足 貴 也，為 其 貴 非 其 貴 也。故 視 而 可 見 者，形 與 色 也 ﹔ 聽 而 可 聞 者，名 與 聲 也。悲 夫！世 人 以 形 色 名 聲 為 足 以 得 彼 之 情。夫 形 色 名 聲 果 不 足 以 得 彼 之 情， 則 知 者 不 言，言 者 不 知，而 世 豈 識 之 哉！

（天 道）

Thế chi sở quý đạo giả, thư dã.

Thư bất quá ngữ. Ngữ hữu quý dã.

Ngữ chi sở quý giả ý dã. Ý hữu sở tùy. Ý chi sở tùy giả, bất khả dĩ ngôn truyền dã, nhi thế nhân quý ngôn truyền thư. Thế tuy quý chi tai. Du bất túc quý dã, vi kỳ quý, phi kỳ quý dã. Cố thị nhi khả kiến giả, hình dữ sắc dã; thính nhi khả văn giả, danh dữ thinh dã. Bi phù, thế nhơn dĩ hình sắc danh thinh vi túc dĩ đắc bỉ^1 chi tình^2. Phù hình sắc danh thinh quả bất túc dĩ đắc bỉ chi tình. Tắc tri giả bất ngôn, ngôn giả bất tri, nhi thế khởi thức chi tai.

(Thiên Đạo)

CHÚ

1.     Bỉ 彼: đối lại với Ngã 我, tức là sự vật bên ngoài （外 物）, hay là tha nhân（他 人）nghĩa là người khác.

2.     Tình 情: gốc là chữ 性 (Tánh). Tức là bản tánh của sự vật.

DỊCH NGHĨA

SÁCH

Cái mà người đời quý trọng và hay nói đến là sách. Sách, bất quá chỉ là lời.

Lời mà quý là nhờ nơi ý. Ý, phải căn cứ theo chỗ không thể dùng lời mà truyền. Vậy mà người đời lại quý lời truyền trong sách vở.

Người đời tuy quý nó, nhưng lại quý cái không đủ để mà quý. Vì cái mà họ quý, chẳng phải là cái quý.

Nhìn mà thấy được là hình và sắc. Lóng mà nghe được là danh từ và tiếng nói. Thương thay, người đời lại cho rằng hình và sắc, danh từ và tiếng nói đủ để tả được cái chân tánh của sự vật. Mà hình và sắc, danh từ và tiếng nói làm sao để tả được chân tánh của sự vật. Nên kẻ biết thì không nói, kẻ nói là không biết, người đời há biết được như thế ư?

⸈⸈⸈

ĐỘC THƯ

讀書

桓 公 讀 書 於 堂 上。 輪 扁 斲 輪 於 堂 下。

釋 椎 鑿 而 上，問 桓 公 曰：「敢 問：公 之 所 讀 爲 何 言 邪 ？」

公 曰：「聖 人 之 言 也。」 曰：「聖 人 在 乎 ？」

公 曰：「已 死 矣。」

曰：「然 則 君 之 所 讀 者，古 人 之 糟 魄 已 夫！」

桓 公 曰：「寡 人 讀 書，輪 人 安 得 議 乎！有 說 則 可，無 說 則 死！」

輪 扁 曰：「臣 也 以 臣 之 事 觀 之。斲 輪，徐 則 甘 而 不 固，疾 則 苦 而 不 入，不 徐 不 疾，得 之 於 手 而 應 於 心，口 不 能 言，有 數 存 焉 於 其 間。臣 不 能 以 喻 臣 之 子，臣 之 子 亦 不 能 受 之 於 臣，是 以 行 年 七 十 而 老 斲 輪。古 之 人 與 其 不 可 傳 也 死 矣，然 則 君 之 所 讀 者， 古 人 之 糟 魄 已 夫！」

（天 道）

Hoàn Công độc thư ư đường thượng. Luân biển trác luân ư đường hạ,

Thích chùy tạc nhi thượng, vấn Hoàn Công viết: “Cảm vấn Công chi sở độc vi hà ngôn da?”

Công viết: “Thánh nhơn chi ngôn dã.” Viết: “Thánh nhơn tại hồ?”

Công viết: “Dĩ tử hĩ.”

Viết: “Nhiên tắc quân chi sở độc giả, cổ nhơn chi tao phách dĩ phù!”

Hoàn Công viết: “Quả nhơn độc thư. Luân nhơn an đắc nghị hồ? Hữu thuyết tắc khả, vô thuyết tắc tử.”

Luân biển viết: “Thần dã dĩ thần chi sự quan chi. Trác luân từ tắc cam nhi bất cố. Tật tắc khổ nhi bất nhập. Bất từ bất tật, đắc chi ư thủ nhi ứng ư tâm. Khẩu bất năng ngôn. Hữu sổ tồn yên ư kỳ gian. Thần bất năng dĩ dụ thần chi tử. Thần chi tử diệc bất năng thụ chi ư thần. Thị dĩ hành niên thất thập nhi lão trác luân. Cổ chi nhơn dữ kỳ bất khả truyền dã. Tử hĩ. Nhiên tắc quân chi sở độc giả, cổ nhơn chi tao phách dĩ phù.”

(Thiên Đạo)

DỊCH NGHĨA

ĐỌC SÁCH

Hoàn Công đọc sách ở nhà trên.

Người thợ đẽo bánh xe ở nhà dưới, bỏ dùi, đục, bước lên hỏi Hoàn Công:

- Dám hỏi nhà vua đọc lời gì thế?

Hoàn Công nói:

- Lời nói của Thánh nhơn. Hỏi:

- Thánh nhơn còn sống chăng? Hoàn Công nói:

- Đã chết cả rồi! Hỏi:

- Như thế thì cái mà nhà vua đọc đó chỉ là cặn bã của người xưa đấy thôi! Hoàn Công nói:

- Quả nhân đọc sách. Kẻ đẽo bánh xe sao dám luận bàn? Nói nghe thông, thì thôi. Không thông, thì chết.

Người thợ đẽo bánh xe thưa:

- Thần xin lấy việc mình mà nói: Đẽo chậm thì êm mà không bền; đẽo mau thì cứng mà không vô. Không chậm, không mau, tay làm mà ứng được với lòng mong muốn. Miệng không sao nói ra được việc ấy. Trong chỗ đó, còn lại biết bao điều không thể nói ra. Thần không sao đem đó mà dạy bảo được con của thần. Con của thần cũng không sao học được nơi thần. Cho nên, nay đã bảy mươi tuổi đầu mà vẫn còn làm nghề đẽo bánh xe. Người xưa với những gì không thể truyền dạy đều chết cả rồi. Cho nên cái mà nhà vua đọc đó, chỉ là cặn bã của người xưa mà thôi.

⸈⸈⸈

VÔ DỤNG

無用

惠 子 謂 莊 子 曰：「子 言 無 用。」

莊 子 曰：「知 無 用 而 始 可 與 言 用 矣。夫 地 非 不 廣 且 大 也，人 之 所 用 容 足 耳，然 則 廁 足 而 墊 之 致 黃 泉，人 尚 有 用 乎 ？」

惠 子 曰：「無 用。」

莊 子 曰：「然 則 無 用 之 為 用 也 亦 明 矣。」

（外 物）

Huệ Tử vị Trang Tử viết: “Tử ngôn vô dụng.”

Trang Tử viết: “Tri vô dụng nhi thủy khả dữ ngôn dụng hĩ. Phù địa phi bất quảng thả đại dã, nhơn chi sở dụng dung túc nhĩ. Nhiên tắc sắc túc nhi điếm chi trí huỳnh tuyền, nhơn thượng hữu dụng hồ.”

Huệ Tử viết: “Vô dụng.”

Trang Tử viết: “Nhiên tắc vô dụng chi vi dụng dã diệc minh hĩ.”

(Ngoại Vật)

DỊCH NGHĨA

VÔ DỤNG

Huệ Tử gọi Trang Tử mà nói:

- Lời của ông vô dụng! Trang Tử nói:

- Biết cái chi sao là vô dụng, thì cũng biết nó sao là hữu dụng. Như đất rộng, người ta cho là hữu dụng, vì nhờ nó mà đi được. Nhưng, nếu trật chơn té chìm tận suối vàng, người ta còn gọi nó là hữu dụng nữa không?

Huệ tử nói:

- Vô dụng. Trang Tử nói:

- Vậy thì rõ vô dụng là hữu dụng đó.

LỜI BÌNH

Vừa cho là hữu dụng, thì đã lại cho là vô dụng, mà tựu trung cũng đều là đất cả. Thế thì hữu dụng và vô dụng là một vậy.

Huệ Tử thì lập trường là nhị nguyên, còn Trang Tử, lập trường là nhất nguyên. Vì vậy mà hai nhà gặp nhau là có biện luận. Biện luận không phải để tranh phải quấy, mà biện luận để minh xác lập trường và ý thức nó một cách rõ ràng hơn.

⸈⸈⸈

PHỤ NGƯ

鮒魚

莊 周 家 貧，故 往 貸 粟 於 監 河 侯。監 河 侯 曰：「諾。我 將 得 邑 金，將 貸 子 三 百 金，可 乎 ？」

莊 周 忿 然 作 色 曰：「周 昨 來，有 中 道 而 呼 者，周 顧 視 車 轍，中 有 鮒 魚 焉。周 問 之 曰：

『 鮒 魚 來，子 何 為 者 耶 ？ 』 對 曰：『 我， 東 海 之 波 臣 也。君 豈 有 斗 升 之 水 而 活 我 哉！』 周 曰：『 諾，我 且 南 遊 吳 越 之 王，激 西 江 之 水 而 迎 子，可 乎 ？ 』鮒 魚 忿 然 作 色 曰：『 吾 失 我 常 與 我 無 所 處。吾 得 斗 升 之 水 然 活 耳。君 乃 言 此，曾 不 如 早 索 我 於 枯 魚 之 肆。』」

Trang Châu gia bần, cố vãng thải túc ư Giám Hà Hầu. Giám Hà Hầu viết: Nặc, ngã tương đắc ấp kim, tương thải tử tam bách kim, khả hồ?”. Trang Châu phẫn nhiên tác sắc viết: “Châu tạc lai, hữu trung đạo nhi hồ giả. Châu cổ thị xa triệt trung hữu phụ ngư yên. Châu vấn chi viết: phụ ngư lai tử hà vi giả da? Đối viết: Ngã đông hải chi ba thần dã. Quân khởi hữu đẩu thăng chi thủy nhi hoạt ngã tai! Châu viết: Nặc, ngã thả Nam du Ngô Việt chi vương, kích tây giang chi thủy nhi nghinh tử, khả hồ? Phụ ngư phẫn nhiên tác sắc viết: Ngô thất ngã thường dữ ngã vô sở xử. Ngô đắc đẩu thăng chi thủy, nhiên hoạt nhĩ. Quân nãi ngôn thử, tăng bất tri tảo tác ngã ư khô ngư chi tứ.”

DỊCH NGHĨA

CÁ NHỎ

Trang Tử nhà nghèo, sang vay lúa Giám Hà Hầu. Giám Hà Hầu nói: “Tôi có cái ấp sắp nộp tiền lúa. Tôi sẽ giúp ông ba trăm lượng. Có được không?”

Trang Châu giận ra mặt nói: “Hôm qua, khi Châu đến đây, giữa đường nghe có tiếng kêu. Ngảnh lại trông thì thấy một con cá nhỏ đang vùng vẫy trong cái vết bánh xe. Châu tôi hỏi: ‘Cá nhỏ đến đây làm gì?’ Cá nói: ‘Tôi là thủy thần ở bể Đông, ông có thể giúp tôi một ít nước để cứu tôi không?’ Châu tôi nói: ‘Được, để ta sang phía Nam, chơi với các vua Ngô Việt, rồi khi về, sẽ ngăn nước sông Tây giang về đón ngươi. Có được không?’ Cá giận ra mặt nói: ‘Tôi đang cần nước, ông chỉ cho tôi được một ít là đủ sống. Nay nói như ông, đợi đến lúc ông về, thì mời ông đến hàng cá khô, sẽ thấy tôi nơi đấy!’”

⸈⸈⸈

KHINH TRỌNG

輕重

韓 魏 相 與 爭 侵 地。

子 華 子 見 昭 僖 侯，昭 僖 侯 有 憂 色。

子 華 子 曰：「今 使 天 下 書 銘 於 君 之 前，書 之 言 曰：『 左 手 攫 之 則 右 手 廢，右 手 攫 之 則 左 手 廢。然 而 攫 之 者 必 有 天 下。』 君 能 攫 之 乎 ？」

昭 僖 侯 曰：「寡 人 不 攫 也。」

子 華 子 曰：「甚 善！自 是 觀 之，兩 臂 重 於 天 下 也，身 亦 重 於 兩 臂。韓 之 輕 於 天 下 亦 遠 矣！今 之 所 爭 者，其 輕 於 韓 又 遠。君 固 愁 身 傷 生 以 憂 戚 不 得 也。」

僖 侯 曰：「善 哉！教 寡 人 者 眾 矣，未 嘗 得 聞 此 言 也。」 子 華 子 可 謂 知 輕 重 矣！

（讓 王）

Hàn Ngụy tương dữ tranh xâm địa.

Tử Hoa Tử kiến Chiêu Hy Hầu. Chiêu Hy Hầu hữu ưu sắc.

Tử Hoa Tử viết:

- Kim sử thiên hạ thư minh ư quân chi tiền, thư chi ngôn viết: Tả thủ hoắc chi tắc hữu thủ phế. Hữu thủ hoắc chi tắc tả thủ phế, nhiên nhi hoắc chi giả tất hữu thiên hạ, quân năng hoắc chi hồ?

Chiêu Hy Hầu viết:

- Quả nhơn bất hoắc dã. Tử Hoa Tử viết:

- Thậm thiện, tự thị quan chi lưỡng tí trọng ư thiên hạ dã. Thân diệc trọng ư lưỡng tí. Hàn chi khinh ư thiên hạ diệc viễn hĩ. Kim chi sở tranh giả kỳ khinh ư Hàn hựu viễn. Quân cố sầu thân thương sinh dĩ ưu thích bất đắc dã.

Hy Hầu viết:

- Thiện tai! Giáo quả nhơn giả chúng hĩ, vị thường đắc văn thử ngôn dã. Tử Hoa Tử khả vị tri khinh trọng hĩ.

DỊCH NGHĨA

KHINH VÀ TRỌNG

Hàn và Ngụy cùng nhau tranh lấn đất. Tử Hoa Tử ra mắt vua Chiêu Hy nước Hàn, thấy sắc vua có vẻ lo, bèn nói:

- Nếu nay bảo thiên hạ viết ra, trước mặt vua, lời thề rằng: Ai mó tay trái vào, thì mất tay mặt; mó tay mặt vào, thì mất tay trái. Nhưng mó tay vào đó rồi thì được cả thiên hạ. Nhà vua có chịu mó tay vào đó không?

Vua Chiêu Hy nói:

- Quả nhân không chịu. Tử Hoa Tử nói:

- Hay lắm! Rõ là tự nhà vua thấy hai tay là trọng hơn thiên hạ. Mà thân lại càng trọng hơn hai tay. Nước Hàn khinh hơn thiên hạ nhiều. Nay cuộc tranh nhau phần đất lại còn khinh hơn nước Hàn rất nhiều. Sao nhà vua lại cố sầu thân thương sinh, lo sợ không lấn được đất?

Vua Chiêu Hy nói:

- Hay! Đã nhiều kẻ dạy quả nhân, mà quả nhân chưa từng nghe được lời nầy! Tử Hoa Tử mới được gọi là người biết điều khinh trọng.

(Nhượng Vương)

TRỤY XA

墜車

醉 者 之 墜 車，雖 疾 不 死。骨 節 與 人 同 而 犯 害 與 人 異，其 神 全 也。乘 亦 不 知 也，墜 亦 不 知 也，死 生 驚 懼 不 人 乎 其 胸 中，是 故 遻 物 而 不 慴。彼 得 全 於 酒 而 猶 若 是，而 況 得 全 於 天 乎 ？ 聖 人 藏 於 天，故 莫 之 能 傷 也。復 讎 者 不 折 鏌 干，雖 有 忮 心 者 不 怨 飄 瓦，是 以 天 下 平 均。故 無 攻 戰 之 亂，無 殺 戮 之 刑 者，由 此 道 也。不 開 人 之 天，而 開 天 之 天。 開 天 者 德 生，開 人 者 賊 生。不 厭 其 天，不 忽 於 人，民 幾 乎 以 其 真。」

Túy giả chi trụy xa, tuy tật bất tử. Cốt tiết dữ nhơn đồng nhi phạm hại dữ nhơn dị. Kỳ thần toàn dã. Thừa diệc bất tri dã, trụy diệc bất tri dã. Tử sinh kinh cụ bất nhơn hồ kỳ hung trung, thị cố ngạc vật nhi bất tập. Bỉ đắc toàn ư tửu nhi du nhược thị, nhi huống đắc toàn ư thiên hồ! Thánh nhơn tàng ư Thiên, cố mạc chi năng thương dã. Phục thù giả bất chi mạc can, tuy hữu kỵ tâm giả bất oán phiêu ngõa. Thị dĩ thiên hạ bình quân, cố vô công chiến chi loạn vô sát lục chi hình giả. Do thử đạo dã, bất khai nhơn chi thiên nhi khai thiên chi thiên. Khai thiên giả đức sinh, khai nhơn giả tặc sinh. Bất yểm kỳ thiên, bất hốt ư nhơn, dân cơ hồ dĩ kỳ chân.

DỊCH NGHĨA

TÉ XE

Người say rượu té xe, tuy mang tật mà không chết. Gân cốt thì giống với mọi người, mà bị hại thì sao lại khác với mọi người? Là vì nó giữ toàn được cái thần của nó. Lên xe cũng không biết, té xe cũng không hay: tử, sinh, kinh, cụ không sao vào được trong lòng. Cho nên, dù có chống lại với vật mà không biết sợ. Đó là kẻ đã hòa với rượu mà còn được như thế, huống chi là kẻ đã hòa được với Đạo. Bậc Thánh nhơn ẩn mình nơi Trời[70], nên không có gì hại nổi. Mình bị thương, chả lẽ lại bẻ gươm mà trả thù. Dù là kẻ có tính nóng cũng không đi oán miếng ngói rớt trên đầu mình.

Bởi vậy, thiên hạ hòa bình, nên không có cái loạn của giặc giã, không có cái khổ của sự chém giết nhau nữa. Do theo con đường ấy mà đi, thì không nên mở cái tánh của người mà hãy mở cái tánh của Trời. Mở Thiên tánh thì đức sinh; mở Nhơn tánh thì giặc sinh. Đừng ém Thiên tánh, đừng diệt nó nơi người, thì người dân, họa chăng mới trở lại sống theo cái đời sống chân thật của chúng.

LỜI BÌNH

Hòa mình với Đạo, không thấy mình và vật khác nhau, đó là cái thuật cao nhất của phép dưỡng sinh. Người say rượu sống trong tâm trạng “hỗn độn”, không phân biệt vật ngã, cho nên tuy bị té xe, mà vì không hay là bị té xe, nên vô tâm mà không chống lại với mặt đất, vì vậy mà không đến phải chết.

Người “hữu tâm” phân biệt vật ngã thì hay chống lại với vật ngoài, nên thường gây ra tranh chấp, dùng ý chí mà thắng vật. Hành động thành ra gượng gạo, mất tự nhiên. Cũng như người thợ lặn giỏi, lội trong nước như cá, là vì họ đã “hòa làm một” với nước mà không cần để ý đến nó và chống lại với nó. Té mà gượng lại, chống lại thì té nặng và dễ bị thương nặng. Ai đã từng tập luyện Nhu đạo (Judo) sẽ hiểu một cách sâu sắc hơn thế nào là té mà không đau và bị thương. Đó cũng là một trong nhiều nghĩa của câu “nhu nhược thắng cương cường” của Lão Tử, mà cũng là một trong những mật pháp quan trọng nhất của Nhu đạo và Nhu thuật.

Ta thường thấy, trong đạo tranh đấu, hễ thấy có địch, và sợ địch, là đã thất thế nhiều rồi. Lão Tử có nói: “Thiện thắng giả bất dữ”（善 勝 者 不 與）.

Người say đã hòa cùng rượu mà được “vô tâm” và “vô vi” như thế...huống hồ kẻ đã hòa cùng Đạo thì còn vật gì hại nổi. Sự vật bên ngoài không làm xúc động được lòng, thì đạo dưỡng sinh đã thành công rồi vậy. Không thấy có vật, thì “thần toàn”: tử, sinh, kinh, cụ mà không vào được trong lòng, thì làm sao mà phải thương sinh! Ví kẻ “hòa cùng Đạo”, giống như kẻ “hòa cùng rượu” thật là khéo léo và thâm viễn, nhưng cũng rất khó cho những ai chỉ hiểu theo văn tự mà chẳng biết “quên lời”  （忘 言）nghĩa là hiểu ngoài văn tự.

⸈⸈⸈

ĐẤU KÊ

鬭雞

紀 渻 子 為 王 養 鬭 雞。十 日 而 問：「雞 已 乎 ？」

曰：「未 也，方 虛 憍 而 恃 氣。」 十 日 又 問。

曰：「未 也，猶 應 嚮 景。」 十 日 又 問。

曰：「未 也，猶 疾 視 而 盛 氣。」 十 日 又 問。

曰：「幾 矣，雞 雖 有 鳴 者，已 無 變 矣，望 之 似 木 雞 矣，其 德 全 矣。異 雞 無 敢 應 者， 反 走 矣。」

（達 生）

Kỷ Tỉnh Tử vi vương dưỡng đấu kê. Thập nhật nhi vấn kê dĩ hồ?

Viết: “Vị dã. Phương hư kiêu nhi thị khí.” Thập nhật hựu vấn.

Viết: “Vị dã. Du ứng hướng cảnh”. Thập nhật hựu vấn.

Viết: “Vị dã. Du tật thị nhi thạnh khí.” Thập nhật hựu vấn.

Viết: “Cơ hĩ. Kê tuy hữu minh giả, dĩ vô biến hĩ. Vọng chi tợ mộc kê hĩ. Kỳ đức toàn hĩ. Dị kê vô cảm ứng giả, phản tẩu hĩ.”

(Đạt Sinh)

⸈⸈⸈

CHÚ

Chương nầy giống hệt với một chương trong sách Liệt Tử, ở thiên Hoàng Đế 黃 帝, xin chép sau đây để so sánh:

（紀 渻 子 為（周 宣）王 養 鬭 雞。十 日 而 問 雞（可 鬭）已 乎 ？ 曰：未 也。方 虛 驕 而 恃 氣。十 日 又 問，曰：未 也，猶 應（影 響）。十 日 又 問，曰：未 也，猶 疾 視 而 盛 氣。十 日 又 問，曰：幾 矣，雞 雖 有 鳴 者，已 無 變 矣，望 之 似 木 雞 矣，其 德 全 矣。異 雞 無 敵 應 者， 反 走 耳。）

Nên để ý: nhiều chương ở Ngoại thiên và Tạp thiên sách Trang Tử, trùng với sách Liệt Tử như trên đây.

DỊCH NGHĨA

GÀ ĐÁ ĐỘ

Kỷ Tỉnh Tử lãnh phần tập gà đá cho vua.

Được mười ngày, hỏi thăm, đã xong chưa?

Đáp: “Chưa! Hãy còn kiêu khí.” Mười ngày nữa, lại hỏi thăm.

Đáp: “Chưa! Còn đáp lại với vang, với bóng.” Mười ngày nữa, lại hỏi thăm.

Đáp: “Chưa! Mắt nhìn còn hăng và khí còn thịnh lắm.” Mười ngày nữa, lại hỏi thăm.

Đáp: “Sắp được rồi. Nghe tiếng gà khác mà lòng nó không chao động. Nhìn nó như một con gà bằng gỗ. Đức của nó toàn bị rồi! Gà lạ không con nào dám đối đầu với nó, trông nó là đã quay đầu chạy mất rồi!”

LỜI BÌNH

Đức mà toàn bị rồi, là không còn để cho ngoại vật động được lòng mình nữa（不 以 外 物 動 其 心 也）.

Đây là bàn đến mức tận thiện của đạo dưỡng sinh: tu tập đến tinh thần điềm đạm chí cực. Ở thiên Đạo Sinh củaHoàng Đế Nội Kinh có viết:

“Điềm đạm hư vô, Chân khí tùng chi, Tinh thần nội thủ, Bệnh an tùng lai.”

“Điềm đạm hư vô” là nói về chỗ chí cực điềm tĩnh.”Tinh thần nội thủ” là giữ bên trong bình thản, không cho ngoại vật làm xao xuyến, động cảm. Được thế thì đạo dưỡng sinh sẽ thành công và tránh được bệnh tật. (Xem lại phần Tổng bình thiên Dưỡng Sinh Chủ).

⸈⸈⸈

CỔ BỒN

鼓盆

莊 子 妻 死，惠 子 弔 之，莊 子 則 方 箕 踞 鼓 盆 而 歌。

惠 子 曰：「與 人 居，長 子 老 身，死 不 哭 亦 足 矣，又 鼓 盆 而 歌，不 亦 甚 乎！」

莊 子 曰：「不 然。是 其 始 死 也，我 獨 何 能 無 概 然！察 其 始 而 本 無 生，非 徒 無 生 也， 而 本 無 形 ﹔ 非 徙 無 形 也，而 本 無 氣。雜 乎 芒 芴 之 間，變 而 有 氣，氣 變 而 有 形，形 變 而 有 生。今 又 變 而 之 死。是 相 與 為 春 秋 冬 夏 四 時 行 也。人 且 偃 然 寢 於 巨 室，而 我 噭 噭 然 隨 而 哭 之，自 以 為 不 通 乎 命，故 止 也。」

(至樂)

Trang Tử thê tử, Huệ Tử điếu chi, Trang Tử tắc phương ky cứ cổ bồn nhi ca.

Huệ Tử viết: “Dữ nhơn cư, trưởng tử lão thân tử bất khốc diệc túc hĩ. Hựu cổ bồn nhi ca, bất diệc thậm hồ?”

Trang Tử viết: “Bất nhiên. Thị kỳ thủy tử dã, ngã độc hà năng vô khái. Nhiên sát kỳ thủy nhi bổn vô sinh, phi đồ vô sinh dã, nhi bổn vô hình, phi đồ vô hình dã, nhi bổn vô khí. Tạp hồ hoảng hốt chi gian, biến nhi hữu khí, khí biến nhi hữu hình; hình biến nhi hữu sinh; kim hựu biến nhi chi tử, thị tương dữ vi xuân thu đông hạ tứ thời hành dã. Nhơn thả yển nhiên tẩm ư cự thất, nhi ngã kiếu kiếu nhiên tùy nhi khốc chi, tự dĩ vi bất thông hồ mạng, cố chỉ dã.”

(Chí Lạc)

DỊCH NGHĨA

VỖ BỒN

Vợ Trang Tử chết, Huệ Tử đến điếu, thấy Trang Tử ngồi duỗi chân, vỗ bồn mà ca.

Huệ Tử nói: “Cùng người ở tới già, có con lớn mà người chết lại không khóc, cũng đã là quá rồi, lại còn vỗ bồn ca, không phải thái quá sao?”

Trang Tử nói: “Không. Lúc nàng mới chết, tôi sao chẳng động lòng. Nhưng nghĩ lại hồi trước, đó vốn là không sinh. Chẳng những là không sinh, mà đó vốn là không hình. Chẳng những là không hình, mà đó vốn là không khí. Đó chẳng qua là tạp chất ở trong hư không biến ra mà có khí, khí biến ra mà có hình, hình biến ra mà có sinh, rồi lại biến ra nữa mà có tử. Sinh, hình, khí, tử có khác nào xuân, hạ, thu, đông, bốn mùa hành vận. Vả lại, người ta nay đã nghỉ yên nơi Nhà Lớn mà tôi cứ than khóc chẳng là tự tôi không thông Mạng ư? Nên tôi không khóc.”

⸈⸈⸈

HẢI ĐIỂU

海鳥

昔 者 海 鳥 止 於 魯 郊，魯 侯 御 而 觴 之 于 廟，奏 九 韶 以 為 樂，具 太 牢 以 為 膳。鳥 乃 眩 視 憂 悲，不 敢 食 一 臠，不 敢 飲 一 杯，三 日 而 死。

此 以 己 養 養 鳥 也，非 以 鳥 養 養 鳥 也。夫 以 鳥 養 養 鳥 者，宜 栖 之 深 林，遊 之 壇 陸，浮 之 江 湖，食 之 鰌 鰷，隨 行 列 而 止，委 蛇 而 處。 彼 唯 人 言 之 惡 聞，奚 以 夫 譊 譊 為 乎！

咸 池 九 韶 之 樂，張 之 洞 庭 之 野，鳥 聞 之 而 飛，獸 聞 之 而 走，魚 聞 之 而 下 入，人 卒 聞 之，相 與 還 而 觀 之。魚 處 水 而 生，人 處 水 而 死。彼 必 相 與 異，其 好 惡 故 異 也。故 先 聖 不 一 其 能，不 同 其 事。名 止 於 實，義 設 於 適， 是 之 謂 條 達 而 福 持。

（至 樂）

Tích giả hải điểu chỉ ư Lỗ giao^1, Lỗ hầu ngự nhi thương chi vu miếu, tấu cửu thiều dĩ vi nhạc, cụ thái lao dĩ vi thiện. Điểu nãi huyễn thị ưu bi, bất cảm thực nhất luyến, bất cảm ẩm nhất bôi, tam nhật nhi tử.

Thử dĩ kỷ dưỡng dưỡng điểu dã, phi dĩ điểu dưỡng dưỡng điểu dã. Phù dĩ điểu dưỡng dưỡng điểu giả, nghi tây chi thâm lâm du chi đàn lục, phù chi giang hồ, thực chi thu du, tùy hàng liệt nhi chỉ, ủy xà nhi xử. Bỉ duy nhơn ngôn chi ô văn, hề dĩ phù nao nao vi hồ!

Hàm Trì Cửu thiều chi nhạc, trương chi Động đình chi dã, điểu văn nhi phi, thú văn chi nhi tẩu, ngư văn chi nhi hạ nhập; nhơn tốt văn chi, tương dữ hoàn nhi quan chi. Ngư xử thủy nhi sinh, nhơn xử thủy nhi tử. Bỉ^2 tất tương dữ dị, kỳ hiếu ố cố dị dã. Cố tiên thánh bất nhất kỳ năng, bất đồng kỳ sự. Danh chỉ ư thực, nghĩa thuyết ư thích, thị chi vị điều đạt nhi phúc trì.

(Chí Lạc)

CHÚ

1.     Giao 郊: Ngoài thành, gọi là giao.

2.     Có bản chép là 故.

DỊCH NGHĨA

CHIM BIỂN

Xưa, có con chim biển đậu ở ngoài thành nước Lỗ. Lỗ hầu ngự ra nghinh tiếp, rước về chuốc rượu ở đền Thái miếu, cho tấu nhạc Cửu thiều cho nó vui, giết trâu bò mời nó ăn. Chim ấy ngó dớn dác, bộ sầu bi, không dám ăn, dám uống. Cách ba hôm thì chết. Đó là dùng cách nuôi người mà nuôi chim, chứ không phải dùng cách nuôi chim mà nuôi chim. Nếu dùng cách nuôi chim mà nuôi chim, thì phải để nó ở rừng sâu, dạo ngoài gò đất, trôi nổi sông hồ, kiếm ăn lươn cá, đỗ theo hàng liệt, ung dung tự thích...Cứ nghe người nói là nó không ưa rồi, lựa là còn đem tiếng nhạc mà làm nó kinh tâm. Nếu đem nhạc Hàm trì, Cửu thiều mà đánh lên ở Động Đình, thì chim nghe phải bay, thú nghe phải chạy, cá nghe phải lặn. Nhưng người ta thì lại kéo nhau đến đó mà nghe. Cá ở dưới nước thì sống, người ở dưới nước thì chết. Đó và đây đã khác nhau, thì sự ưa ghét cũng khác nhau. Bởi vậy, bậc thánh ngày xưa không giống nhau về sở năng, nên không đồng nhau về sự nghiệp. Danh cốt nơi thực, nghĩa cốt ở chỗ vừa. Đó gọi là điều lý thông đạt và nắm giữ được hạnh phúc.

DƯƠNG TỬ

陽子

陽 子 之 宋，宿 於 逆 旅。逆 旅 人 有 妾 二 人， 其 一 人 美，其 一 人 惡。惡 者 貴 而 美 者 賤。 陽 子 問 其 故，逆 旅 小 子 對 曰：「其 美 者 自 美，吾 不 知 其 美 也 ﹔ 其 惡 者 自 惡，吾 不 知 其 惡 也。」

陽 子 曰：「弟 子 記 之：行 賢 而 去 自 賢 之 行，安 往 而 不 愛 哉！」

（山 木）

Dương Tử chi Tống, túc ư nghịch lữ. Nghịch lữ nhơn hữu thiếp nhị nhơn, kỳ nhất nhơn mỹ, kỳ nhất nhơn ác. Ác giả quý nhi mỹ giả tiện. Dương Tử vấn kỳ cố. Nghịch lữ tiểu tử đối, viết: “Kỳ mỹ giả tự mỹ ngô bất tri kỳ mỹ dã; kỳ ác giả tự ác, ngô bất tri kỳ ác dã”.

Dương Tử viết: “Đệ tử ký chi: Hành hiền nhi khứ tự hiền chi hạnh, an vãng nhi bất ái tai!”

(Sơn Mộc)

DỊCH NGHĨA

DƯƠNG TỬ

Dương Tử sang nước Tống, nghỉ đêm tại quán khách. Chủ quán có hai người thiếp, một người đẹp một người xấu. Người xấu ai cũng quý, người đẹp ai cũng khinh. Dương Tử hỏi duyên cớ, đứa nhỏ trong quán nói: “Người đẹp tự cho mình là đẹp, nên chúng tôi không biết là đẹp. Người xấu tự biết là xấu, nên chúng tôi không thấy là xấu”.

Dương Tử nói: “Các đệ tử hãy ghi lấy: Tài giỏi mà không khoe tài giỏi của mình, thì đến đâu mà không người thương!”

⸈⸈⸈

HUYỀN CHÂU

玄珠

黃 帝 遊 乎 赤 水 之 北，登 乎 崑 崙 之 丘，而 南 望 還 歸，遺 其 玄 珠。

使 知 索 之 而 不 得， 使 離 朱 索 之 而 不 得，

使 喫 詬 索 之 而 不 得 也。 乃 使 象 罔，象 罔 得 之。

黃 帝 曰：「異 哉，象 罔 乃 可 以 得 之 乎 ？」

（天 地）

Hoàng đế du hồ xích thủy chi bắc, đăng hồ Côn Lôn chi khưu, nhi nam vọng hoàn quy, di kỳ huyền châu^1.

Sử Trí^2 sách chi nhi bất đắc.

Sử Ly Châu^3 sách chi nhi bất đắc.

Sử Khiết Cấu^4 sách chi nhi bất đắc dã. Nãi sử Tượng Võng^5. Tượng Võng đắc chi.

Hoàng đế viết: “Dị tai, Tượng Võng nãi khả dĩ đắc chi hồ?”

(Thiên Địa)

CHÚ

1.     Huyền châu 玄珠: (ngọc đen), ám chỉ Đạo.

Do chữ “Huyền hựu huyền. . .” 玄又玄, tức là cái Đức Huyền.

2.     Tri 知, đọc là Trí 智, ngày xưa dùng lẫn nhau.

3.     Ly Châu 離朱: là người có cặp mắt rất tinh ngoài trăm thước, có thể nhận rõ được cái lông mùa thu.

4.     Khiết Cấu 喫詬: người có sức rất mạnh, tượng trưng sức mạnh.

5.     Tượng Võng : tức là cái tâm 心, tựa như có hình mà thực là không （似有象而實無）, chỉ sự trừu tượng siêu hình.

DỊCH NGHĨA

NGỌC HUYỀN

Hoàng đế đi chơi miền Bắc sông Xích, lên gò Côn Lôn, trông lại hướng Nam mà trở về, làm rơi mất ngọc huyền.

Sai Trí đi tìm mà tìm không được. Sai Ly Châu đi tìm mà không được.

Sai Khiết Cấu đi tìm, cũng không được. Bèn sai Tượng Võng. Tượng Võng tìm được.

Hoàng đế nói: “Lạ thay! Tượng Võng mới có thể tìm được nó ư?”

(Thiên Địa)

⸈⸈⸈

TÂM TRAI

心齋

顏 回 見 仲 尼，請 行。 曰：「奚 之 ？」 曰：「將 之 衛。」 曰：「奚 為 焉 ？」

曰：「回 聞 衛 君，其 年 壯，其 行 獨，輕 用 其 國，而 不 見 其 過，輕 用 民 死，死 者 以 國 量 乎 澤 若 蕉，民 其 無 如 矣。回 嘗 聞 之 夫 子 曰：『 治 國 去 之，亂 國 就 之，醫 門 多 疾 』。 願 以 所 聞 思 其 則，庶 幾 其 國 有 瘳 乎！」

仲 尼 曰：「譆，若 殆 往 而 刑 耳！夫 道 不 欲 雜，雜 則 多，多 則 擾，擾 則 憂，憂 而 不 救。 古 之 至 人，先 存 諸 己 而 後 存 諸 人。所 存 於 己 者 未 定，何 暇 至 於 暴 人 之 所 行！」

且 若 亦 知 夫 德 之 所 蕩 而 知 之 所 為 出 乎 哉 ？ 德 蕩 乎 名，知 出 乎 爭。名 也 者，相 札 也 ； 知 也 者，爭 之 器 也。二 者 凶 器，非 所 以 盡 行 也。

且 德 厚 信 矼，未 達 人 氣 ； 名 聞 不 爭，未 達 人 心。而 強 以 仁 義 繩 墨 之 言 術 暴 人 之 前 者 也，是 以 人 惡 有 其 美 也。

命 之 曰 菑 人。菑 人 者，人 必 反 菑 之，若 殆 為 人 菑 夫！且 苟 為 悅 賢 而 惡 不 肖，惡 用 而 求 有 以 異 ？ 若 唯 無 詔，王 公 必 將 乘 人 而 鬪 其 捷。而 目 將 熒 之，而 色 將 平 之，口 將 營 之，容 將 形 之，心 且 成 之。是 以 火 救 火，以 水 救 水，名 之 曰 益 多。順 始 無 窮，若 殆 以 不 信 厚 言，必 死 於 暴 人 之 前 矣！

且 昔 者 桀 殺 關 龍 逢，紂 殺 王 子 比 干，是 皆 修 其 身 以 下 傴 拊 人 之 民，以 下 拂 其 上 者 也。

故 其 君 因 其 修 以 擠 之。是 好 名 者 也。昔 者 堯 攻 叢 枝，胥 敖，禹 攻 有 扈，國 為 虛 厲， 身 為 刑 戮，其 用 兵 不 止，其 求 實 無 已，是 皆 求 名 實 者 也，而 獨 不 聞 之 乎！名 實 者，聖 人 之 所 不 能 勝 也，而 況 若 乎！雖 有 若 必 有 以 也，嘗 以 語 我 來！

顏 回 曰：「端 而 虛，勉 而 一，則 可 乎 ？」 曰：「惡！惡 可！夫 以 陽 為 充 孔 揚，采 色

不 定，常 人 之 所 不 違，因 案 人 之 所 感，以

求 容 與 其 心。名 之 曰 日 漸 之 德 不 成，而 況 大 德 乎！將 執 而 不 化，外 合 而 內 不 訾，其 庸 詎 可 乎！」

曰：「然 則 我 內 直 而 外 曲，成 而 上 比。內 直 者，與 天 為 徒。與 天 為 徒 者，知 天 子 之 與 己 皆 天 之 所 子，而 獨 以 己 言 蘄 乎 而 人 善 之，蘄 乎 而 人 不 善 之 邪 ？ 若 然 者，人 謂 之 童 子。是 之 謂 與 天 為 徒。外 曲 者，與 人 之 為 徒 也。擎 跽 曲 拳，人 臣 之 禮 也，人 皆 為 之，吾 敢 不 為 邪 ？ 為 人 之 所 為 者，人 亦 無 疵 焉。是 之 謂 與 人 為 徒。成 而 上 比 者，與 古 為 徒。其 言 雖 教，讁 之 實 也。古 之 有 也，非

吾 有 也。若 然 者，雖 直 不 為 病。是 之 謂 與 古 為 徒。若 是 則 可 乎 ？」

仲 尼 曰：「惡！惡 可！太 多 政 法 而 不 諜， 雖 固 亦 無 罪。雖 然，止 是 耳 矣，夫 胡 可 以 及 化，猶 師 心 者 也。」

顏 回 曰：「吾 無 以 進 矣，敢 問 其 方。」 仲 尼 曰：「齋，吾 將 語 若。有 而 為 之，其

易 邪 ？ 易 之 者，皞 天 不 宜。」

顏 回 曰：「回 之 家 貧，唯 不 飲 酒，不 茹 葷 者 數 月 矣。如 此，則 可 以 為 齋 乎 ？」

曰：「是 祭 祀 之 齋，非 心 齋 也。」 回 曰：「敢 問 心 齋。」

仲 尼 曰：「若 一 志，無 聽 之 以 耳 而 聽 之 以 心，無 聽 之 以 心 而 聽 之 以 氣！聽 止 於 耳， 心 止 於 符。氣 也 者，虛 而 待 物 者 也。唯 道 集 虛。虛 者，心 齋 也。」

顏 回 曰：「回 之 未 始 得 使，實 自 回 也：得 使 之 也，未 始 有 回 也 ； 可 謂 虛 乎 ？」

夫 子 曰：「盡 矣。吾 語 若！若 能 入 遊 其 樊 而 無 感 其 名，入 則 嗚，不 入 則 止。無 門 無 毒。一 宅 而 寓 於 不 得 已，則 幾 矣。絕 迹 易， 無 行 地 難。為 人 使，易 以 偽 為 天 使，難 以 偽。聞 以 有 翼 飛 者 矣，未 聞 以 無 翼 飛 者 也

； 聞 以 有 知 知 者 矣，未 聞 以 無 知 知 者 也。 瞻 彼 闋 者，虛 室 生 白，吉 祥 止 止。夫 且 不 止，是 之 謂 坐 馳。夫 徇 耳 目 內 通 而 外 於 心 知，鬼 神 將 來 舍，而 況 人 乎！是 萬 物 之 化 也，禹 舜 之 所 紐 也，伏 戲 几 蘧 之 所 行 終， 而 況 散 焉 者 乎！」

（人 間 世）

Nhan Hồi kiến Trọng Ni, thỉnh hành. Viết: “Hề chi?”

Viết: “Tương chi Vệ.” Viết: “Hề vi yên.”

Viết: “Hồi văn vệ quân kỳ niên tráng, kỳ hành độc, khinh dụng kỳ quốc nhi bất kiến kỳ quá, khinh dụng dân tử. Tử giả dĩ quốc lượng hồ trạch nhược tiêu dân kỳ vô như hĩ”. Hồi thường văn chi phu tử viết: “Trị quốc khứ chi, loạn quốc tựu chi”. Y môn đa tật nguyện dĩ sở văn tư kỳ tắc thứ cơ kỳ quốc hữu sưu hồ.”

Trọng Ni viết: “Hi, nhược đãi vãng nhi hình nhĩ. Phù Đạo bất dục tạp, tạp tắc đa, đa tắc nhiễu, nhiễu tắc ưu, ưu nhi bất cứu. Cổ chi chí nhơn, tiên tồn chư kỷ nhi hậu tồn chư nhơn. Sở tồn ư kỷ giả vị định, hà hạ chí ư bạo nhơn chi sở hành.”

⸈⸈⸈

Thả nhược diệc tri phù đức chi sở đảng nhi trí chi sở vi xuất hồ tai. Đức đảng hồ danh, trí xuất hồ tranh. Danh dã giả tương trát dã. Trí dã giả tranh chi khí dã, nhị giả hung khí, phi sở dĩ tận hành dã.

Thả đức hậu tín không, vị đạt nhơn khí. Danh văn bất tranh, vị đạt nhơn tâm. Nhi cưỡng dĩ nhân nghĩa thằng mặc chi ngôn, thuật bạo nhơn chi tiền giả dã, thị dĩ nhơn ố hữu kỳ mỹ dã.

Mạng chi viết tri nhơn. Tri nhơn giả, nhơn tất phản tri chi. Nhược đãi vi nhơn tri phù. Thả cẩu vi duyệt hiền nhi ố bất tiếu, ô dụng nhi cầu hữu dĩ dị. Nhược duy vô chiếu, vương công tất tương thừa nhơn, nhi đấu kỳ thiệp, nhi mục tương huynh chi, nhi sắc tương bình chi, khẩu tương doanh chi, dung tương hình chi, tâm thả thành chi. Thị dĩ hỏa cứu hỏa, dĩ thủy cứu thủy. Danh chi viết ích đa, thuận thủy vô cùng. Nhược đãi dĩ bất tín hậu ngôn, tất tử ư bạo nhơn chi tiền hĩ.

Thả tích giả Kiệt Sát Quan Long Bồng, Trụ sát vương tử Tỷ Can, thị giai tu kỳ thân, dĩ hạ ứ, phủ nhơn chi dân, dĩ hạ phất kỳ thượng giả dã.

Cố kỳ quân nhân kỳ tu dĩ tế chi, thị hiếu danh giả dã. Tích giả Nghiêu công Tùng Chi, Tư ngao, Vũ công Hữu Hộ, quốc vi hư lệ, thân vi hình lục, kỳ dụng binh bất chỉ kỳ cầu thực vô dĩ. Thị giai cầu danh thực giả dã. Nhi độc bất văn chi hồ. Danh thực giả thánh nhơn chi sở bất năng thắng dã, nhi huống nhược hồ! Tuy hữu nhược tất hữu dĩ dã, thường dĩ ngữ ngã lai.

Nhan Hồi viết: “Đoan nhi hư, miễn nhi nhất, tắc khả hồ.”

Viết: “Ô, ô khả? Phù dĩ dương vi sung khổng dương, thể sắc bất định thường nhơn chi sở bất vi. Nhân án nhơn chi sở cảm dĩ cầu dung dữ kỳ tâm”. Danh chi viết: “Nhật tiệm chi đức. Bất thành nhi huống đại đức hồ. Tương chấp nhi bất hóa, ngoại hợp nhi nội bất ti kỳ dung cự khả hồ?”

Viết: “Nhiên tắc ngã nội trực nhi ngoại khúc, thành nhi thượng tỉ. Nội trực giả, dữ thiên vi đồ. Dữ thiên vi đồ giả, tri thiên tử chi dữ kỷ. Giai thiên chi sở tử, nhi độc dĩ kỷ ngôn, kỳ hồ nhi nhơn thiện chi, kỳ hồ nhi nhơn bất thiện chi da? Nhược nhiên giả, nhơn vị chi đồng tử thị chi vị dữ thiên vi đồ. Ngoại khúc giả, dữ nhơn chi vi đồ dã. Kình kỵ khúc quyên nhơn thần chi lễ dã. Nhơn giai vị chi ngô cảm bất vi da? Vi nhơn chi sở vi giả nhơn diệc vô tì yên thị chi vị dữ nhơn vi đồ. Thành nhi thượng tỉ giả dữ cổ vi đồ. Kỳ ngôn tuy giáo trích chi, thực dã cổ chi hữu dã, phi ngô hữu dã. Nhược nhiên giả tuy trực bất vi bệnh, thị chi vị dữ cổ vi đồ. Nhược thị tắc khả hồ?”

Trọng Ni viết: “Ô, ô khả, thái đa chính pháp nhi bất điệp, tuy cố diệc vô tội. Tuy nhiên, chỉ thị nhĩ hĩ. Phù hồ khả dĩ cập hóa, du sư tâm giả dã.”

Nhan Hồi viết: “Ngô vô dĩ tiến hĩ. Cảm vấn kỳ phương.”

Trọng Ni viết: “Trai. Ngô tương ngứ nhược, hữu nhi vi chi, kỳ dị da. Dị chi giả hạo thiên bất nghi.”

Nhan Hồi viết: “Hồi chi gia bần, duy bất ẩm tửu bất nhữ huân giả sổ nguyệt hĩ. Nhược thử tắc khả dĩ vi trai hồ?”

Viết: “Thị tế tự chi trai, phi tâm trai dã.” Hồi viết: “Cảm vấn tâm trai.”

Trọng Ni viết: “Nhược nhất chí, vô thính chi dĩ nhĩ, nhi thính chi dĩ tâm. Vô thính chi dĩ tâm, nhi thính chi dĩ khí. Thính chỉ ư nhĩ, tâm chỉ ư phù. Khí dã giả, hư nhi đãi vật giả dã. Duy Đạo tập hư, hư giả tâm trai dã.”

Nhan Hồi viết: “Hồi chi vị thủy đắc sử, thực tự Hồi dã.

Đắc sử chi dã, vị thủy hữu Hồi dã. Khả vị hư hồ?”

Phu tử viết: “Tận hĩ. Ngô ngứ nhược. Nhược năng nhập du kỳ phàn nhi vô cảm kỳ danh, nhập tắc minh bất nhập tắc chỉ, vô môn vô độc, nhất trạch nhi ngụ ư bất đắc dĩ, tắc cơ hĩ. Tuyệt tích dị, vô hành địa nan. Vi nhơn sử, dị dĩ ngụy vi thiên sử. Nan dĩ ngụy, văn dĩ hữu dực phi giả hĩ, vị văn dĩ vô dực phi giả dã. Văn dĩ hữu trí tri giả hĩ, vị văn dĩ vô trí tri giả dã. Chiêm bỉ khuyết giả, hư thất sinh bạch. Kiết tường chỉ chỉ, phù thả bất chỉ, thị chi vị tọa trì. Phù tuần nhĩ mục nội thông nhi ngoại ư tâm tri, quỉ thần tương lai xá, nhi huống nhơn hồ. Thị vạn vật chi hóa dã, Vũ Thuấn chi sở nựu dã. Phục Hi Kỷ Cừ chi sở hành chung nhi huống tán yên giả hồ.”

(Nhơn Gian Thế)

DỊCH NGHĨA

CHAY LÒNG

Nhan Hồi ra mắt Trọng Ni, xin ra đi. Hỏi: “Đi đâu?”

Thưa: “Đi qua nước Vệ.” Hỏi: “Qua đó làm gì?”

Thưa: “Hồi tôi nghe vua nước Vệ, tuổi còn niên tráng, hành động độc tài, khinh thường người trong nước, không chịu ai chỉ lỗi của mình và lại xem nhẹ cái chết của nhân dân. Cho nên kẻ chết ngổn ngang...người dân chắc là không chịu nổi. Hồi tôi thường nghe Thầy bảo: Nước mà trị, thì bỏ mà đi; nước mà loạn, thì tìm mà đến. Chính vì người bệnh mà người lương y tìm đến. Tôi muốn đem chỗ học được của tôi ở Thầy mà nghĩ ra phép cứu nước, may ra có đỡ được phần nào chăng?”

Trọng Ni nói: “Ôi! Ngươi đi đây là để chuốc họa vào thân. Đạo thì không muốn có sự phức tạp, phức tạp thì đa đoan, đa đoan thì phiền nhiễu, phiền nhiễu thì lo âu, lo âu thì không phương cứu chữa. Bậc chí nhơn ngày xưa, trước lo cho mình, rồi sau mới lo cho người. Lo cho mình mà chưa xong, rảnh đâu lo cho kẻ bạongược.

Vả chăng, ngươi có biết chỗ mà Đức sẽ đưa đẩy đến không? Chỗ mà Trí nẩy sinh không? Đức, thì sẽ đưa đến danh; Trí, thì nẩy sinh nơi chỗ tranh giành. Danh là cái để mà khuynh đảo nhau. Trí là cái khí cụ để mà tranh giành với nhau. Hai cái đó là những món đồ nguy hiểm, không phải là những món đưa ta đến chỗ hoàn thiện (...)

⸈⸈⸈

(...) Xưa, vua Kiệt giết Quan Long Bồng, vua Trụ giết Vương tử là Tỷ Can. Hai người ấy đều là kẻ vì dân mà làm trái ý kẻ bề trên. Đó là hạng người tham danh. Còn như vua Nghiêu đánh Tùng Chi, Tư Ngao; vua Vũ đánh Hữu Hộ cũng không làm sao cải hoán được những kẻ bạo ngược ấy đừng tham danh tham lợi. Ngươi riêng chẳng nghe biết việc ấy sao? Danh lợi là những thứ mà Thánh nhơn cũng không trừ diệt được huống chi là người! Tuy nhiên có lẽ ngươi cũng có phương thế nào khác, thử nói ta nghe.”

Nhan Hồi nói: “Lời thì đoan chính, mà bụng thì hư không, cố mà khuyên can, nhưng lòng thì chuyên nhất. Như thế, có được không?”

Trọng Ni nói: “Ôi! Sao được mà được! Cái khí kiêu căng của người ấy đầy bên trong, lộ cả bên ngoài, sắc diện mỗi lúc mỗi thay, thời thường không ai dám trái ý. Hắn xem thường lời can ngăn, chỉ cần được thỏa ý vừa lòng. Hạng người như thế, dù hằng ngày dùng tiểu đức để mà hóa còn chưa xong, huống hồ là dùng đại đức.

Còn nếu có chiều ta mà nghe, thì nghe mà không chịu: ngoài thì làm như hợp mà bên trong không bao giờ tin.”

Nhan Hồi nói: “Vậy thì, trong ngay thẳng mà ngoài mềm dẻo, thành thực mà hợp ý với bề trên, có thể cảm được ông ta chăng, vì ông ta cũng như tôi, đều là con của Trời cả. Hoặc không tìm cách làm cho đẹp lòng, tôi sẽ đem Đạo Trời mà nói, một cách ngây thơ như đứa trẻ. Bề ngoài tôi sẽ mềm dẻo cung kính đem cái đạo của người xưa mà bàn khéo, như thế ông ta không thể giận tôi, vì đâu phải của tôi. Làm như vậy, có được không?”

Trọng Ni nói: “Ồ! Sao được mà được! Nhiều chínhpháp quá. Dù không mắc tội, cũng không làm sao cảm hóa kẻ ấy được.”

Nhan Hồi nói: “Vậy thì tôi không còn cách nào hơn được nữa. Dám hỏi Thầy có phương pháp nào?”

Trọng Ni nói: “Có phép chay tịnh. Ta sẽ nói cho mà biết, nhưng đâu phải là dễ. Kẻ nào bảo là dễ, lại không hợp với lẽ Trời!”

Nhan Hồi nói: “Nhà của Hồi thì nghèo, không uống rượu, không ăn hành, tỏi có cả mấy tháng nay rồi. Có thể gọi là chay tịnh được chăng?”

Trọng Ni nói: “Đó là cách chay tịnh để cúng tế, không phải là tâm trai.”

Nhan Hồi nói: “Dám xin hỏi, sao là tâm trai?”

Trọng Ni nói: “Hãy chuyên tâm nhất chí. Đừng nghe bằng tai, mà nghe bằng lòng. Đừng nghe bằng lòng, mà nghe bằng khí. Điều gì mình nghe, hãy để nó dừng ở ngoài tai, còn lòng thì hợp nhất nó lại. Khí, là cái hư không để mà tiếp vật. Chỉ có Hư mới nhận được Đạo Hư không, tức là tâm trai đấy!”

Nhan Hồi nói: “Lúc Hồi chưa được nó, thì rõ là thấy có Hồi. Nhưng khi được nó rồi, thì lại thấy là chưa từng có Hồi. Nhưng thế có thể gọi đó là Hư không chưa?”

Trọng Ni nói: “Đúng lắm! Để ta nói cho ngươi rõhơn: ngươi đừng để nhập vào trong những gì cảm được mà có tên. Phàm để cho nó nhập vào được, thì nó dấy lên không dễ gì bắt nó dừng lại; cũng như thà đừng có đi, chứ đã đi thì khó mà bôi bỏ được những dấu bước của mình. Cái gì thuộc về nhơn vi là giả tạo, là vô hiệu. Chỉ có thiên nhiên là chân thật, là hữu hiệu thôi: nghe rằng có cánh mới bay được, chưa từng nghe không cánh mà bay; nghe rằng có trí mới biết, chưa từng nghe không trí mà biết. Kìa xem, nhờ nơi lỗ hở nhà trống mà ánh sáng dọi vào khoảng không và đọng lại đó. Nếu lại không đọng lại, thì gọi là “tọa trì”. Lòng mà hư không, biết bỏ cả ngoại vật ra ngoài không cho theo tai mắt mà nhập vào trong, thì quỷ thần cũng cùng đến, huống chi là con người. Đó gọi là phép hóa vạn vật, phép mà Thuấn Vũ đã nắm giữ, Phục Hy, Kỷ Cù làm theo suốt đời, huống chi là kẻ khác.”

(Nhơn Gian Thế)

LỜI BÌNH

Chương nầy đồng một ý với nhà Phật trong câu: “Tự giác nhi giác tha”.

Trang Tử bày ra câu chuyện Nhan Hồi, một cao đồ của Khổng Tử, mong đi du thuyết vua nước Vệ để cải ác tùng thiện bạo chúa. Nhưng Khổng Tử can ngăn (dĩ nhiên đây là Khổng Tử đứng theo lập trường của Trang Tử để giảng về Đạo học).”Bậc chí nhơn ngày xưa, trước lo cho mình, rồi sau mới lo cho người. Lo cho người mà chưa xong, rảnh đâu lo cho kẻ bạo ngược”. Ông cực lực bài bác cái phương thuật dùng trí mưu mà khuynh đảo trí mưu:“Danh là cái để mà khuynh đảo nhau. Trí là cái khí cụ để mà tranh giành nhau. Hai cái đó là những món đồ nguy hiểm, không phải là những món đưa ta đến hoàn thiện.”

SƠN MỘC

山木

山 木 自 寇 也， 膏 火 自 煎 也。

桂 可 食，故 伐 之 ； 漆 可 用，故 割 之。

人 皆 知 有 用 之 用，而 莫 知 無 用 之 用 也。

（人 間 世）

Sơn mộc^1 tự khấu dã; Cao hỏa tự tiên dã.

Quế^2 khả thực, cố phạt chi; Tất khả dụng, cố cát chi.

Nhơn giai tri hữu dụng chi dụng, nhi mạc tri vô dụng chi dụng dã.

(Nhơn Gian Thế)

CHÚ

1.        Sơn mộc 山 木: có người dịch là “cây trong núi” (gỗ núi) (bản dịch của Nhượng Tống). Nhưng, theo thiển ý, cần phải dịch là “núi chứa cây” để cho ý văn trên dưới được nhất trí:

Sơn mộc tự khấu dã;

Cao hỏa tự tiên dã.

Cao 膏, tức là mỡ. Mỡ, tự nó có chứa chất dẫn hỏa, nên tự nó làm cho nó bị thiêu đốt, cũng như núi tự nó chứa gỗ quý, nên tự nó vời cái họa bị người ta đến đốn phá. Bản của Nhượng Tống dịch câu nầy là:

“Dầu lửa tự làm cho đốt mình”: Dầu lửa tự nó có chứa chất dẫn hỏa. Nhưng, theo chánh văn, thì chữ “cao” có nghĩa là mỡ. Ở đây Nhượng Tống dịch ý chứ không chấp văn, tuy vậy, cũng không sai ý chính của Trang Tử. Như thế, thì câu trên cũng nên dịch “núi có cây”, để cho núi làm chủ từ của câu văn cũng như câu dưới, mỡ dùng làm chủ từ cho câu văn.

2.        Quế, là cây quế: vỏ nó có chứa chất dầu dùng để làm món gia vị, và cũng là một chất thuốc quý. Cùng một nghĩa với hai câu trên vì nó tự chứa một thứ chất quý nên mới tự vời cái họa bị người chặt đốn. Cây sơn cũng thế.

DỊCH NGHĨA

SƠN MỘC

Núi chứa cây là tự vời người đến đốn phá. Mỡ chứa lửa là tự làm cho mình bị thiêu đốt. Cây quế ăn được, nên bị chặt.

Cây sơn dùng được, nên bị cắt.

Người ta đều biết dùng cái dùng được, mà không ai biết dùng cái không dùng được.

(Nhơn Gian Thế)

LỜI BÌNH

Vì núi có chứa gỗ quý nên mới bị người ta kéo đến tàn phá. Thịt mỡ treo trên ngọn lửa, thì chính mấy giọt mỡ của nó châm cho lửa cháy lên mà thiêu đốt lại nó. Cây quế sở dĩ bị chặt, bị đốn là vì da nó ăn ngon. Cây sơn bị cắt, bị khứa là vì cái nhựa của nó dùng làm nước sơn rất tốt.

Thiên hạ phần đông tưởng lầm rằng được người người biết đến tài hay sắc đẹp của mình là điều đại phúc trong đời! Nhưng người ta đâu có dè, đó lại là cái đại họa cho đời mình! Thế mà thiên hạ phần đông chỉ nơm nớp lo sợ không ai biết được tài hay sắc đẹp của mình! Người ta thường chỉ biết cái hay của cái hữu dụng, mà không biết để ý đến cái hay của cái vô dụng! Có tài mà để cho người người thấy được cái tài của mình là nguy.

⸈⸈⸈

TÀI BẤT TÀI

材不 材

莊 子 行 於 山 中，見 大 木，枝 葉 盛 茂。伐 木 者 止 其 旁 而 不 取 也。問 其 故，曰：「無 所 可 用。」

莊 子 曰：「此 木 以 不 材 得 終 其 天 年。」 夫 子 出 於 山，舍 於 故 人 之 家。故 人 喜，命

豎 子 殺 雁 而 烹 之。豎 子 請 曰：「其 一 能 鳴，

其 一 不 能 鳴，請 奚 殺 ？」

主 人 曰：「殺 不 能 鳴 者。」 明 日，弟 子 問 於 莊 子 曰：「昨 日 山 中 之 木，以 不 材 得 終 其 天 年 ﹔ 今 主 人 之 雁，以 不 材 死。先 生 將 何 處 ？」

莊 子 笑 曰：「周 將 處 夫 材 與 不 材 之 間。材 與 不 材 之 間，似 之 而 非 也，故 未 免 乎 累。若 夫 乘 道 德 而 浮 遊 則 不 然，無 譽 無 訾，一 龍 一 蛇，與 時 俱 化，而 無 肯 專 為，一 上 一 下， 以 和 為 量，浮 遊 乎 萬 物 之 祖。物 物 而 不 物 於 物，則 胡 可 得 而 累 邪！此 神 農 黃 帝 之 法 則 也。若 夫 萬 物 之 情，人 倫 之 傳，則 不 然。 合 則 離，成 則 毀，廉 則 挫，尊 則 議，有 為 則 虧，賢 則 謀，不 肖 則 欺。胡 可 得 而 必 乎 哉！ 悲 夫，弟 子 志 之，其 唯 道 德 之 鄉 乎！」

（山 木）

Trang Tử hành ư sơn trung, kiến đại mộc, chi diệp thạnh mậu. Phạt mộc giả chỉ kỳ bàng, nhi bất thủ dã. Vấn kỳ cố, viết: “Vô sở khả dụng.”

Trang Tử viết: “Thử mộc dĩ bất tài, đắc chung kỳ thiên niên.”

Phu tử xuất ư sơn, xá ư cố nhơn chi gia. Cố nhơn hỉ, mạng thụ tử sát nhạn nhi phanh chi. Thụ tử thỉnh viết: “Kỳ nhất năng minh, kỳ nhất bất năng minh, thỉnh hề sát?”

Chủ nhơn viết: “Sát bất năng minh giả. Minh nhật đệ tử vấn ư Trang Tử viết: “Tạc nhật sơn trung chi mộc, dĩ bất tài, đắc chung kỳ thiên niên. Kim chủ nhơn chi nhạn, dĩ bất tài tử. Tiên sinh tương hà xử.”

Trang Tử tiếu viết: “Châu tương xử phù tài dữ bất tài chi gian. Tài dữ bất tài chi gian, tợ chi nhi phi dã. Cố vị miễn hồ lụy. Nhược phù thừa đạo đức nhi phù du, tắc bất nhiên, vô dự vô tỉ, nhất long nhất xà, dữ thời câu hóa nhi vô khẳng chuyên vi nhất thượng nhất hạ dĩ hòa vi lượng. Phù du hồ vạn vật chi tổ, vật vật nhi bất vật ư vật, tắc hồ khả đắc nhi lụy da. Thử Thần Nông Hoàng Đế chi pháp tắc dã. Nhược phù vạn vật chi tình, nhơn luân chi truyền tắc bất nhiên. Hợp tắc ly, thành tắc hủy, liêm tắc tỏa, tôn tắc nghị, hữu vi tắc khuy, hiền tắc mưu, bất tiếu tắc khi. Hồ khả đắc nhi tất hồ tai. Bi phù. Đệ tử chí chi, kỳ duy đạo đức chi hương hồ.”

(Sơn Mộc)

DỊCH NGHĨA

CÂY TRÊN NÚI

Trang Tử đi trên núi, thấy một cây lớn, cành lá rậm rà. Người thợ đốn cây, đứng một bên mà không đốn. Hỏi duyên cớ, thì thưa rằng: “Không dùng đặng chỗ nào hết.”

Trang Tử nói: “Cây nầy vì bất tài mà được hưởng tận tuổi trời.”

Ra khỏi núi, Trang Tử ghé nghỉ nơi nhà người quen. Người quen mừng rỡ, hối trẻ giết nhạn để đãi khách. Trẻ thưa: “Một con biết gáy, một con không biết gáy. Giết con nào?”

Chủ nhơn nói: “Giết con không biết gáy.” Bữa sau, đệ tử hỏi Trang Tử:

- Hôm qua, cái cây trong núi nhờ bất tài mà sống tận được tuổi trời. Nay con nhạn của chủ nhơn, thì vì bất tài mà chết. Như thế, ở vào địa vị của tiên sinh, phải xử như thế nào?

Trang Tử cười nói:

- Châu nầy thì lại xử vào khoảng giữa của tài và bất tài. Tài và bất tài cũng như nhau, đều không phải cả, nên sao khỏi phải lụy thân. Nếu lại biết cỡi trên Đạo và Đức mà ngao du thì đâu còn phải lụy như thế: không màng khen, không sợ chê, khi lên như rồng, khi bò như rắn, cùng hóa với chữ “thời” mà không chịu khư khư theo một thái độ nào nhất định. Khi lên cao, khi xuống thấp, lấy chữ “hòa” làm cân lượng, ngao du nơi tổ của vạn vật, xem vật là vật, mà không để cho vật xem mình là vật, thì sao mà có thể bị lụy? Đó là phép tắc của Thần Nông, Hoàng Đế. Đến như lấy cái tình của vạn vật mà truyền dạy về nhơn luân, thì không thế. Hễ có hợp, phải có tan; hễ có thành, phải có hủy; hễ ngay thẳng thì bị chống đối; được tôn quý thì bị chê bai; có làm thì có sót; giỏi thì bị mưu lật mà dở thì bị khinh khi, có thể nào quyết hẳn được bên nào? Thương thay! Các đệ tử hãy ghi lấy: chỉ có Đạo và Đức là nền tảng vững vàng để theo đó mà hành động thôi!”

⸈⸈⸈

LỜI BÌNH

Người chưa hiểu Đạo thì cố chấp trong một cái tài, hay bất tài để đối xử với đời. Tài và bất tài, cũng như thị phi, thiện ác...đâu có thể thiên hẳn bên nào. Có tài mà cho người ta thấy rõ cái tài của mình, chưa ắt là cái lợi cho mình...Cho nên xử sự phải tùy thời tùy lúc, “khi thì như rồng, vượt trên mây xanh”, nhưng có khi cũng phải biết làm như “con rắn bò sát đất”, len lỏi trong lùm cây bụi cỏ.

Cho nên, trong đạo xử thế, không cứ là phải có tài hay không có tài, mà cốt yếu là lúc nào nên thi thố cái tài của mình, lúc nào không nên đem cái tài của mình ra cho người ta thấy. Biết lúc khôn, biết lúc dại...nghĩa là phải biết thời biết thế. Chung quy chẳng qua biết rõ một chữ “thời”. Lão Tử nói: “Thông minh duệ trí, thủ chi dĩ ngu; dũng lực chấn thế, thủ chi dĩ khiếp”. Mình là bậc thông minh, tri thức hơn người, hãy biết làm như kẻ ngu khờ. Mình là bậc dũng lực kinh người, hãy biết làm như kẻ nhút nhát...Và như thế, đâu phải bảo mình phải là kẻ ngu hay bất tài, mà sự thật, mình phải là bậc tuyệt thế thông minh và tài ba lỗi lạc hơn người mới có thể biết rõ được lúc nào phải làm như kẻ ngu hay bất tài...mà thôi.

Dịch Kinh cũng có nói: “Tri tiến nhi bất tri thoái; tri tồn nhi bất tri vong; tri đắc nhi bất tri táng...sở dĩ động nhi hữu hối”...(Thượng Kinh - Kiền quái) (Biết tiến mà không biết thối; chỉ biết lấy cho kỳ được mà không biết bỏ đi..., nên hành động chắc chắn sẽ không khỏi có điều hối hận. )

Những kẻ sống chỉ khư khư câu chấp trong một cái phải hay một cái quấy, một cái thiện hay một cái ác...nào, thì không tài nào hiểu được ý nghĩa thâm sâu trên đây của Trang Tử.

Chính Mạnh Tử còn nói: “Sở ố chấp nhất giả, vị kỳ tặc đạo: cử nhất nhi phế bách” (Cái đáng ghét trong việc câu chấp là làm hại Đạo: làm được một việc, mà hư cả trăm việc). Cho nên kẻ mà thực hiện được cái đạo xử thế trên đây, phải là người đứng trong Đạo, vượt lên trên vấn đề thị phi, thiện ác...mới có thể làm nổi. Vì vậy mới nói: “Chỉ có Đạo và Đức là nền tảng vững vàng để theo đó mà hành động thôi!”

⸈⸈⸈

THẤT TÁNH

失性

百 年 之 木，破 為 犧 尊，青 黃 而 文 之 其 斷 在 溝 中。比 犧 尊 於 溝 中 之 斷，則 明 美 惡 有 間 矣，其 於 失 性，一 也。跖 與 曾 史 行 義 有 間 矣。然 其 失 性 均 也。

且 夫 失 性 有 五：一 曰 五 色 亂 目，使 目 不 明

﹔ 二 曰 五 聲 亂 耳，使 耳 不 聰 ﹔ 三 曰 五 臭 薰 鼻，困 惾 中 顙 ﹔ 四 曰 五 味 濁 口，使 口 厲 爽

﹔ 五 曰 趣 舍 滑 心，使 性 飛 揚。此 五 者，皆 生 之 害 也。而 楊 墨 乃 始 離 跂 自 以 為 得，非 吾 所 謂 得 也。夫 得 者 困，可 以 為 得 乎 ？ 則 鳩 鴞 之 在 於 籠 也，亦 可 以 為 得 矣。且 夫 趣 舍 聲 色 以 柴 其 內，皮 弁 鷸 冠 搢 笏 紳 修 以 約 其 外。內 支 盈 於 柴 柵，外 重 纆 繳睆 睆，然 在 纆 繳 之 中 而 自 以 為 得，則 是 罪 人 交 臂 歷 指 而 虎 豹 在 於 囊 檻，亦 可 以 為 得 矣！

（天 地）

Bách niên chi mộc, phá vi hy tôn, thanh hoàng nhi văn chi kỳ đoạn tại câu trung. Tỉ hy tôn ư câu trung chi đoạn, tắc minh mỹ ác hữu gian hĩ. Kỳ ư thất tánh, nhất dã. Chích dữ Tăng Sử hạnh nghĩa hữu gian hĩ. Nhiên kỳ thất tánh quân dã.

Thả phù thất tánh hữu ngũ; nhất viết ngũ sắc loạn mục, sử mục bất minh. Nhị viết: Ngũ thinh loạn nhĩ, sử nhĩ bất thông. Tam viết: Ngũ xú huân tị, khổn thấu trung tảng. Tứ viết: Ngũ vị trọc khẩu, sử khẩu lệ sảng. Ngũ viết: Thú xá hoạt tâm, sử tánh phi dương. Thử ngũ giả, giai sinh^1 chi hại dã. Nhi Dương Mặc nãi thủy ly kỳ tự dĩ vi đắc^2, phi ngô sở vị đắc dã. Phù đắc giả khổn khả dĩ vi đắc hồ! Tắc cưu hiêu chi tại ư lung dã, diệc khả dĩ vi đắc hĩ. Thả phù thú xá^3 thinh sắc dĩ sài kỳ nội. Bì biền duật quan tấn hốt thân tu dĩ ước kỳ ngoại. Nội chi doanh ư sài sách, ngoại trọng mặc chước hoản hoản, nhiên tại mặc chước chi trung nhi tự dĩ vi đắc, tắc thị tội nhơn giao tý lịch chỉ nhi hổ báo tại ư nang hạm, diệc khả dĩ vi đắc hĩ.

(Thiên Địa)

CHÚ

1.        Tức là chữ tánh 性

2.        Chữ 得 (đắc) đây là “đắc ý”, được hạnh phúc.

3.        Ám chỉ những phương thuật tạo nên những lời lẽ tốt đẹp như văn chương, như văn nghệ...

DỊCH NGHĨA

MẤT TÁNH

Một thứ gỗ trăm năm, một phần phá ra để làm cái bình cúng, chạm vẽ xanh, vàng, còn phần gỗ dư, đem ném xuống vũng hào.

Nếu so sánh cái bình chạm với gỗ nát bị vứt kia, thì có tốt xấu khác nhau. Nhưng về chỗ mất tánh (tự nhiên) thì cả hai đều là một. Chích với Tăng Sử (tuy về cái) hạnh và cái nghĩa có khác nhau, mà chỗ mất tánh đều giống nhau.

Vả lại, làm mất tánh có năm cách: một là, năm màu làm loạn mắt, làm cho mắt không nhận thấy rõ (sự thật). Hai là, năm thinh làm loạn tai, làm cho tai không nghe rõ được (sự thật). Ba là năm mùi làm nực mũi, nghẹt đến óc. Bốn là năm vị làm cho cứng lưỡi, miệng tê đi. Năm là văn nghệ làm điên đảo lòng và sai lạc bản tánh. Năm món ấy đều làm hại bản tánh, mà Dương Mặc lại cho đó là chỗ hạnh phúc. Ta thì không cho như thế. Cho là hạnh phúc, mà còn phải khốn thân, thì có thể gọi là hạnh phúc nữa chăng? Thì như con chim cưu, con chim hiêu ở trong lồng, có đặng gọi là hạnh phúc chăng? Vả lại văn nghệ cùng thinh sắc như lửa đốt bên trong; mũ da, mũ lông, thẻ đeo, dải thắt như dây buộc bên ngoài. Trong thì cắm nọc chõi rào làm cũi, ngoài thì dây to ràng buộc...mà cho là được hạnh phúc, thì ra hạng tù tội bị xiềng xích, hùm beo bị nhốt trong chuồng, cũng có thể cho là hạnh phúc ư!”

LỜI BÌNH

Bài nầy giải rộng cái nghĩa của chương 12 sách Đạo Đức Kinh của Lão Tử: “Ngũ sắc lịnh nhơn mục manh, ngũ âm lịnh nhơn nhĩ lung, ngũ vị lịnh nhơn khẩu sảng.” (Năm màu khiến người tối mắt, năm giọng khiến người điếc tai, năm mùi khiến người tê lưỡi...)

Theo Trang Tử, văn chương nghệ thuật đều là những trang sức giả tạo làm sai lạc sự nhận thức của ngũ quan, của óc xét đoán của con người. Văn chương hay nghệ thuật đều có một khuôn mẫu phải theo mà sản xuất văn nghệ phẩm, đó là làm méo mó bản tánh, không khác nào “kẻ tù tội bị xiềng, xích” “beo hùm bị nhốt cũi”, phạm vi hoạt động bị cưỡng bức trong những công lệ nhân tạo.

Theo Lão Tử: “Tín ngôn bất mỹ, mỹ ngôn bất tín”. Lời nói văn hoa thường là lời nói để đẹp lòng, không phải lời nói thẳng thắn của lòng, của chân lý. Cái hạnh phúc lý tưởng của con chim đâu phải là được sống trong một cái lồng, dù là một cái lồng sơn son thiếp vàng, mà là được sống trong khoảng mênh mông của trời xanh mây bạc.

Than ôi! Những lý thuyết rườm rà phiền phức của các lý thuyết gia về văn nghệ cùng các học thuyết phải chăng là ngọn lửa thiêu đốt bên trong, còn lễ nhạc phải chăng là những buộc trói bên ngoài làm trở ngại mọi hành động tự nhiên của bản tánh! Cho nên mới có ví nó như gông cùm, như lồng cây, như cũi sắt. . .”

⸈⸈⸈

HƯ THUYỀN

虛船

方 舟 而 濟 於 河，有 虛 船 來 觸 舟，雖 有 惼 心 之 人 不 怒。有 一 人 在 其 上，則 呼 張 歙 之。 一 呼 而 不 聞，再 呼 而 不 聞，於 是 三 呼 邪， 則 必 以 惡 聲 隨 之。向 也 不 怒 而 今 也 怒，向 也 虛 而 今 也 實。人 能 虛 己 以 遊 世，其 孰 能 害 之！

（山 木）

Phương châu nhi tế ư hà, hữu hư thuyền lai xúc chu, tuy hữu biển tâm chi nhơn bất nộ. Hữu nhất nhơn tại kỳ thượng tắc hô trương hấp chi. Nhất hô nhi bất văn, tái hô nhi bất văn, ư thị tam hô da, tắc tất dĩ ác thinh tùy chi. Hướng dã bất nộ, nhi kim dã nộ. Hướng dã hư nhi kim dã thật. Nhơn năng hư kỷ dĩ du thế, kỳ thục năng hại chi.

(Sơn Mộc)

DỊCH NGHĨA

CHIẾC THUYỀN KHÔNG

Chiếc đò qua sông, bị phải chiếc thuyền không trôi đụng. Dù người có hẹp lòng đến đâu, cũng không giận.

Nếu có người trên thuyền, thì đã thấy chủ đò giận dữ, phùng trợn. La lối một lần mà bên thuyền chẳng ai nghe, tất la lối đến hai lần. Hai lần mà cũng chẳng ai nghe, tất la lối đến ba lần, rồi buông lời chửi mắng.

Trước không giận mà nay lại giận là vì sao? Vì trước thì không có người mà nay thì lại có người. Nếu biết đem cái lòng trống không mà đối xử với đời, thì ai mà hại mình?

LỜI BÌNH

Đem cái lòng trống không, tức là cái vô ngã mà xử sự thì việc đời sao lại phải đa đoan? Tại sao lại không biết cách xử của người chủ đò, bị chiếc thuyền không đụng phải? Thì nó vô tâm mà đụng, nào phải có ai cố ý đâm vào chiếc đò của mình. Biết thế, thì lấy cây mà đẩy nó ra ngoài, dù lòng có hẹp lượng đến đâu cũng không đến phải bực tức giận dữ.

Tại sao gặp phải người điên đánh ta, ta chạy mà không giận, mà nếu ta biết người đánh ta là người tỉnh thì ta lại giận? Là vì trước tưởng là vô tâm, mà sau thì tin là hữu tâm.

Xét kỹ, thì ở đời vị tất người người đều thật hữu tâm trong các hành vi tư tưởng của mình cả đâu! Ai đã dám quả quyết mình là người hoàn toàn tự do trong mọi hành động hằng ngày của mình? Những kẻ làm hại ta, dĩ nhiên là những kẻ còn u ơ về lợi hại, mờ mệt về phải quấy mà phần đông hành động như người trong cơn mê mộng...

Con người đâu phải là một sinh vật sống độc lập trong hoàn vũ, mà thực sự là một vật ăn chịu rất mật thiết với vũ trụ vạn vật. Như vậy thì hành động của ta biết đâu lại không phải là hành động vô tâm của “chiếc thuyền không”? Mà người cũng là “chiếc đò không”? Thì sao lại phải giận dữ bực tức làm gì khi bị kẻ khác chạm vào cái bản ngã của mình? Hai chữ “hư kỷ”（虛 己）thật là nòng cốt của cái đạo xử thế vậy.

⸈⸈⸈

TÀN SINH TỔN TÁNH

殘生 損 性

鳧 脛 雖 短，續 之 則 憂 ﹔ 鶴 脛 雖 長，斷 之 則 悲。故 性 長 非 所 斷，性 短 非 所 續，無 所 去 憂 也。

(...) 自 三 代 以 下 者，天 下 莫 不 以 物 易 其 性 矣。小 人 則 以 身 殉 利 ﹔ 士 則 以 身 殉 名 ﹔ 大 夫 則 以 身 殉 家 ﹔ 聖 人 則 以 身 殉 天 下。故 此 數 子 者，事 業 不 同，名 聲 異 號。其 於 傷 性 以 身 為 殉，一 也。

臧 與 穀 二 人 相 與 牧 羊，而 俱 亡 其 羊。問 臧 奚 事，則 挾 筴 讀 書 ﹔ 問 穀 奚 事，則 博 塞 以 遊。二 人 者，事 業 不 同，其 於 亡 羊，均 也。

伯 夷 死 名 於 首 陽 之 下，盜 跖 死 利 於 東 陵 之 上。二 人 者 所 死 不 同，其 於 殘 生 傷 性 均 也。奚 以 伯 夷 之 是 而 盜 跖 之 非 乎 ！天 下 盡 殉 也。彼 其 所 殉 仁 義 也，則 俗 謂 之 君 子

﹔ 其 所 殉 貨 財 也，則 俗 謂 之 小 人。其 殉 一 也，則 有 君 子 焉，有 小 人 焉。若 莫 殘 生 損 性，則 盜 跖 亦 伯 夷 已，又 惡 取 君 子 小 人 於 其 間 哉！

（駢 母）

Phù hĩnh tuy đoản, tục chi tắc ưu. Hạc hĩnh tuy trường, đoạn chi tắc bi. Cố tánh trường phi sở đoạn, tánh đoản phi sở tục, vô sở khứ ưu dã.

Tự Tam Đại dĩ hạ giả, thiên hạ mạc bất dĩ vật dị kỳ tánh hĩ. Tiểu nhơn tắc dĩ thân tuận lợi sĩ tắc dĩ thân tuận danh. Đại phu tắc dĩ thân tuận gia, thánh nhơn tắc dĩ thân tuận thiên hạ. Cố thử số tử giả, sự nghiệp bất đồng, danh thanh dị hiệu. Kỳ ư thương tánh, dĩ thân vi tuận, nhất dã.

Tang dữ Cốc nhị nhơn tương dữ mục dương, nhi câu vong kỳ dương. Vấn Tang hề sự, tắc hiếp giáp^1 độc thư. Vấn Cốc hề sự, tắc bác tái^2 dĩ du. Nhị nhơn giả sự nghiệp bất đồng, kỳ ư vong dương, quân dã.

Bá Di tử danh ư Thú Dương chi hạ, Đạo Chích tử lợi ư Đông Lăng chi thượng. Nhị nhơn giả sở tử bất đồng, kỳ ư tàn sinh thương tánh quân dã. Hề dĩ Bá Di chi thị nhi Đạo Chích chi phi hồ! Thiên hạ tận tuận dã. Bỉ kỳ sở tuận nhân nghĩa dã tắc tục vị chi quân tử, kỳ sở tuận hóa tài dã, tắc tục vị chi tiểu nhơn. Kỳ tuận nhất dã, tắc hữu quân tử yên, hữu tiểu nhơn yên. Nhược mạc tàn sinh tổn tánh tắc Đạo Chích diệc Bá Di dĩ, hựu ô cảm quân tử tiểu nhơn ư kỳ gian tai!

(Biền Mẫu)

CHÚ

1.        Chữ “giáp” đây, có nghĩa là đũa, là thẻ: ngày xưa sách vở người ta ghi chép trên thẻ tre.

2.        Đọc là tái, và có nghĩa là chơi rong ngoài khu vực của đoàn dê cho ăn cỏ.

DỊCH NGHĨA

(...) Chân vịt thì ngắn, cố mà nối dài, nó khổ. Giò hạc thì dài, cố mà làm cho nó ngắn, nó đau. Cho nên tánh mà dài, không phải cái nên chặt bớt; tánh mà ngắn, không phải cái nên kéo dài: thì không có chỗ gì còn phải đau khổ cả. (...) Từ Tam Đại trở xuống, thiên hạ không một ai là không bị vật ngoài mà thay đổi tánh mình. Tiểu nhơn thì đem thân mà chết theo lợi. Kẻ sĩ thì đem thân mà chết theo danh. Bậc đại phu thì đem thân mà chết theo gia đình. Thánh nhơn thì đem thân mà chết theo thiên hạ. Mấy người ấy, sự nghiệp tuy khác nhau, nhưng về chỗ làm thương tổn cái tánh, đem thân mà chết theo, thì vẫn một. Tang cùng Cốc, hai người cùng chăn dê, mà đều làm mất dê. Hỏi Tang đã làm gì, thì vì cặp thẻ mà đọc sách. Hỏi Cốc đã làm gì, thì vì cờ bạc chơi rong. Hai người ấy, việc làm tuy không giống, nhưng đều để cho mất dê cả.

Bá Di chết vì danh dưới núi Thú Dương; Đạo Chích chết vì lợi ở trên gò Đông Lăng, tuy cách chết của hai người không giống nhau, nhưng đều là tàn hại cái sống, tổn thương cái tánh cả! Sao cho rằng Bá Di là phải, mà Đạo Chích là quấy được! Thiên hạ đều chết theo như thế cả. Cái mà họ chết theo là nhân nghĩa, thì thế tục cho là quân tử, còn cái mà họ chết theo là tiền của, thì thế tục gọi đó là tiểu nhơn. Cái chết chỉ có một, vậy mà cũng có quân tử, có tiểu nhơn! Đến như cái việc mà họ đã làm tàn hại cái sống, tổn thương cái tánh thì Đạo Chích như Bá Di, sao lại còn nghĩ chi đến quân tử tiểu nhơn mà làm gì!

LỜI BÌNH

Chương nầy cùng một ý nghĩa với đoạn văn Mất Tánh trước đây: chạy theo những ước lệ giả tạo bên ngoài của xã hội dễ làm sai lạc Thiên chân. Con đường giải thoát là trở về bản tánh: “Quy căn, phản phác”.

Chết theo danh, hay chết theo lợi, chết theo lẽ phải hay lẽ quấy cũng đều là sai lầm cả. Cái chết về thân thể không đáng lo bằng cái chết của tâm hồn. Có cái gì là thật phải, phải một cách tuyệt đối đâu; có cái gì là thật quấy, quấy một cách tuyệt đối đâu! Phải, quấy chỉ là những trạng thái tạm thời, biến thiên phản phúc bất thường, không thể cố chấp hẳn một bên nào, đến phải chết vì nó cả. Ở đây Trang Tử khuyên ta, nếu muốn giải thoát, cần phải vượt lên trên thị phi, thiện ác...đừng nô lệ lấy một bảng giá trị tạm thời nào của điều phải lẽ quấy theo một nền luân lý đạo đức nào cả, mà phải biết sống theo bản tánh của mình, đừng mô phỏng theo ai tất cả: “Kẻ mà ta gọi là tinh tai, không phải là kẻ tinh nghe cái ngoài đâu, mà là kẻ biết tinh nghe cái tiếng nói của lòng mình! Kẻ mà ta gọi là sáng mắt, không phải là kẻ thấy rõ cái ngoài đâu, mà là kẻ thấy rõ cái trong của mình”[71]（吾 所 謂 聰 者，非 謂 其 聞 彼 也。自聞 而已矣。吾 所 謂 明 者，非 謂 其 見 彼 也。自 見 而 已 奚）.”Phàm kẻ chẳng thấy được mình, mà chỉ thấy cái ngoài mình, chẳng “được” cái “đắc” của mình, mà lại “được” cái “đắc” của kẻ khác, đó là được cái “đắc” của người, mà chẳng được cái “đắc” của mình, theo cái ưa thích của người mà chẳng tự mình theo cái ưa thích của mình. Mà theo cái “thích” của người, chẳng tự mình theo cái “thích” của mình, thì dù là Đạo Chích hay Bá Di, cũng đều là những kẻ chìm đắm, thiên lệch cả.”（夫 不 自 見 而 見 彼，不 自 得 而 得 彼 者，是 得 人 之 得 而 不 自 得 其 得 者 也，適 人 之 適 而 不 自 適 其 適 者 也。夫 適 人 之 適 而 不 自 適 其 適，雖 盜 跖 與 伯 夷，是 同 為 淫 僻 也。）[72]

Trở lên đều là để giải rộng cái nghĩa của hai chữ “tiêu diêu”, tức là tự do mà Trang Tử đã đề xướng ở thiên đầu Nội thiên: “Các sinh kỳ sinh”（各 生 其 生）vậy.

Câu “bất tự đắc nhi đắc bỉ giả, thị đắc nhơn chi đắc nhi bất tự đắc kỳ đắc giả dã” (chẳng tự được cái “đắc” của mình, mà lại được cái “đắc” của kẻ khác, đó là được cái “đắc” của người, mà chẳng được cái “đắc” của mình) quan trọng nhất là ở những chữ “đắc”. Chữ “đắc” trước, có nghĩa là được, là thọ lãnh; còn chữ “đắc” sau, có nghĩa là “đắc ngộ”, “đắc Đạo”, tức là được hoàn toàn nhập với Đạo, đã được “chuyển mê khải ngộ”. Thâm ý của câu này là khuyên ta nên tự mình tìm chân lý, mà đừng lấy cái chân lý của người làm chân lý của mình. Tự tu thì tự ngộ, hay nói một cách khác chỉ có cái biết nào tự mình tìm ra mới thật là biết. Vì vậy, kẻ nô lệ sách vở, học thuyết, đạo đức của kẻ khác, không bao giờ hiểu Đạo, và hơn nữa, thực hiện được Đạo.

⸈⸈⸈

NÊN LƯU Ý

Những chữ sau đây, cổ văn thường dùng lẫn nhau, tùy vị trí trong câu văn mà có nghĩa khác nhau:

莫 và 暮

知 và 智

而 và 能

女 và 汝

若 và 汝

而và 爾

悅 và 說

齊 và 齋

大 và 太

間 và 閒

諸 và於

[1] “Kỳ học vô sở bất khuy, nhiên kỳ yếu bản quy vu Lão Tử chi ngôn”... (Sử Ký)

其學無所不 窺，然其要本歸于老子之 言（史記）.

[2] Tiền Hán (206 trước Tây lịch kỷ nguyên) đến năm thứ 9 sau kỷ nguyên Tây lịch.

[3] Hậu Hán (25-220 sau Tây lịch kỷ nguyên).

[4] Đầu nhà Hán, khởi vào năm 206 trước Tây lịch kỷ nguyên; cuối đời nhà Hán, khởi vào khoảng 220 sau Tây lịch kỷ nguyên, nghĩa là cách nhau khoảng trên 400 năm.

[5] Bảo toàn sinh mạng của mình làm trên hết.

[6] Tự là Tử Huyền 子 玄 (mất vào khoảng 312 Tây lịch kỷ nguyên).

[7] Đắc Nhất: 得 一

[8] Chứ không phải của mình thụ lãnh nơi xã hội, luân lý, chế độ, nơi văn minh giả tạo của con người bày ra.

[9] Thiên trạch 天 擇 là chọn lọc thiên nhiên. Thuyết của Darwin trong bộ Vật Chủng Nguyên Thủy.

[10] Tiến hóa 進 化: Là một sự biến, một sự động, và thêm vào một thực trạng ấy một ý kiến chủ quan là đi theo một khuynh hướng nào.

[11] Thiên Đức Sung Phù có câu: “Sanh tử, tồn vong, cùng đạt, bần phú, hiền dữ bất tiếu, hủy dự cơ khát, hàn thử: thị sự vi biến, mạng chi hinh dã. Nhật dạ tương đại hồ tiền, nhi tri bất năng quí hồ kỳ thủy giả dã”. Chết sống, còn hết, cùng đạt, nghèo giàu, hiền và bất tiếu, chê khen, đói khát, nóng lạnh: đó là cái biến của vật, cái chuyển của Mạng. Ngày đêm thay phiên tiếp nối trước mặt ta mà trí thông minh của ta không sao nhận thấy được đâu là chỗ khởi đầu.

[12] Thích nhơn chi thích, nhi bất tự thích kỳ thích dã ( 適 人 之 適 而 不 自 適 其 適 也）: chạy theo cái thích của người, mà không tự mình chạy theo cái thích của mình.

[13] Thương sinh 傷 生: làm tổn hại đến sinh mạng.

[14] Tri bất tri, thượng（知 不 知，上）: Biết cái không thể biết được (bất khả tri) tức là Đạo. (Đạo Đức Kinh)

[15] Đồng với Đạo, nên không còn tham muốn nữa.

[16] Trang Tử: Thiên Thiên Đạo 天 道 (cổ nhơn chi tao phách).

[17]古 猶 今 也 (cổ du kim dã): Cái xưa, thì cũng như cái bây giờ (ám chỉ Đạo vĩnh viễn, bất biến... có từ vị thủy và hiện nay cũng không thay đổi).

[18] Canh Tang Sở 庚 桑 楚.

[19] Nghĩa là không còn biết có mình nữa.

[20] Triêu triệt（朝徹）: một sự thông hiểu thấu triệt sự vật như ánh sáng buổi ban mai, tức là một thứ “trực quan kiến độc” nhận thấy được cái chân thể (sống một).

[21] Liệt Tử（列子）, thiên Lực Mạng（力命）.

[22] Xem Cái Dũng Của Thánh Nhân (cùng một tác giả): Phép tĩnh tọa của Cương Điền (phụ lục).

[23] Thiên: thiên nhiên.

[24] Nhơn: nhơn tạo, là của người bày ra.

[25] Le Chant De La Vie, p. 11 (Les Éditions de l’Étoile, 1931), Trad. Carlo Suarèz.

[26] Dịch Kinh: “Vật cùng tắc biến, vật cực tắc phản” vì Liệt Tử ở thiên Trọng Ni cũng nói: “Vật bất chí giả, tắc bất phản”（物 不 至 者 則 不 反）. Vật mà không đến mức cùng của nó thì không biến trở lại. Hai câu cùng đồng một ý nghĩa. Muốn “trở về” (phản 反) phải để cho bản ngã phát triển đến cực độ của nó, thì nó mới “phản biến” mà mất đi (Âm cực Dương sinh ở quẻ Phục).

[27] Trực giác 直 覺: là dùng theo danh từ ngày nay, nó không phải là một thứ giác quan như người ta thường gọi là “giác quan thứ sáu”, hay thứ trực giác theo Bergson. Thứ trực giác theo Bergson cũng chỉ hoạt động trong “dòng” sắc tướng (nói theo danh từ nhà Phật) chưa thật là cái trực giác của Đại Tri, của Bát Nhã.

[28] Lão Tử nói: “kiến Tố, bão Phác”; Phật gia bảo: “kiến Tánh, thành Phật” (見 素，抱 樸，見 性 成 佛)

[29] “Xá kỷ thích nhơn” là bỏ mình mà theo người.

[30] Đại Tông Sư: “Hành danh thất kỷ, phi sĩ dã; vong thân bất chân, phi dịch nhơn dã. Nhược Hồ Bất Giai, Vụ Quang, Bá Di, Thúc Tề, Cơ Tử, Tử Dư, Kỷ Tha, Thân Đồ Địch, thị dịch nhơn chi dịch, thích nhơn chi thích, nhi bất tự thích kỳ thích giả dã”（行 名 失 己，非 士 也 ； 亡 身 不 真，非 役 人 也。若 狐 不 偕，務 光，伯 夷，叔 齊， 箕 子，胥 余，紀 他，申 徒 狄，是 役 人 之 役，適 人 之 適 而 不 自 適 其 適 者 也。）Làm theo danh, mà bỏ mất cái của mình, không phải là kẻ sĩ; làm cho mất mạng mình, không rõ chân lý, đó chẳng phải là kẻ sai khiến được người. Như Hồ Bất Giai, Vụ Quang, Bá Di, Thúc Tề, Cơ Tử, Tử Dư, Kỷ Tha, Thân Đồ Địch, là hạng làm cái làm của kẻ khác, theo cái phải của kẻ khác mà không biết theo cái phải của mình.

[31] Nên so sánh với câu nói nầy của hiền giả Épictète (Hy Lạp):“Phàm sự vật, có cái thuộc ta, có cái không thuộc ta. Thuộc ta là những sự phán đoán, những khuynh hướng, những dục vọng, những ưa ghét của ta, tóm lại là mọi tác dụng của linh tính ta. Không thuộc ta, là thân thể ta, của cải, danh vọng, tước phận, nói tóm lại là mọi sự không còn phải là tác dụng của linh tính ta. Cái thuộc ta thời bản tánh nó tự do, không gì ngăn trở, không gì trái nghịch lại được; cái không thuộc ta thời không được chắc chắn, không được tự do, thường bị ngăn trở, là cái ở ngoài ta mà thôi. Vậy, ta phải nhớ rằng cái gì vốn nó không được tự do mà cho là tự do, cái gì của người ngoài, vật ngoài mà cho là của mình, thời sẽ phải phiền lòng, sẽ phải buồn bực, sẽ phải bối rối, sẽ đem lòng oán Trời, trách người, nhưng nếu cái gì thật của ta mới coi của ta, cái gì của người coi là của người, thời không ai ép uổng mình được nữa, không ai ngăn cấm mình được nữa, không phải oán ai, không phải trách ai, không phải miễn cưỡng làm việc gì, không ai hại mình, không có kẻ thù, vì không phải chịu sự gì thiệt hại.” (Bản dịch của Phạm Quỳnh, 1929).

[32] Đừng lẫn lộn thiên tánh với tánh tình của bản ngã, như những tánh nóng, tánh keo kiệt, tánh thích xa hoa, tánh ham vui, thích buồn của con người. Đó là chỗ mà Lão tử gọi “thượng đức bất đức, thị dĩ hữu đức. . .”（上 德 不 德 是 以 有 德）Chương 38 (Đạo Đức Kinh).

[33] Các chánh giả, đắc ư hữu sanh chi sơ, bảo hợp giả, toàn ư dĩ sanh chi hậu（各正者，得於有生之初，保合者，全於一生之後） (Dịch Kinh易經).”Các chánh” là nhận được từ khi mới sanh: “bảo hợp” là giữ được trọn vẹn sau khi đã sanh. Cái mà ta gọi là Chánh đó, tức là chỗ mà Lão Tử gọi “tử nhi bất vong”（死而不亡）.

[34] Đồng một nghĩa với câu này trong Dịch Kinh: “Tri tiến thoái tồn vong nhi bất thất kỳ chánh, kỳ duy thánh nhơn hồ?”（知進退存亡而不失其 正，其唯聖人乎？） (Biết tiến biết thối, biết giữ cho còn, biết làm cho mất, mà không làm mất cái Chánh của mình, chỉ có bậc Thánh nhơn 聖人mà thôi ư?). Chữ Chánh 正 đây, tức là Tánh Tự Nhiên mà ta đã thọ lãnh của Trời Đất.

[35] Không cho Thiên Tánh xuất hiện.

[36] Tức là thuyết Huyền đồng vật ngã 玄 同 物 我 của Lão Tử.

[37] Đó là phép “dĩ bất biến ứng vạn biến”: thị phi nối đuôi nhau mà sinh ra, không biết đâu là đầu mối, như trên một cái vòng tròn. Nhân thị mà sanh phi, nhân phi mà sanh thị, miên miên bất tuyệt.

[38] Khứ, tựu: tức là có sự bỏ lấy, nghĩa là chọn lựa.

[39] “Hữu sở hiếu ố, hữu sở khứ tựu, tắc bất năng tuyệt đối tự do hĩ.”

[40] “Nhất thiết bình đẳng” 一 切 平 等: cả thảy vạn vật bằng nhau cả.

[41] Chí nhơn vô kỷ, thần nhơn vô công, thánh nhơn vô danh（至 人 無 己，神 人 無 功，聖 人 無 名）.

[42] Đây là chỗ mà cái học Lão Trang sở dĩ có khác với cái học của nhà Phật Tiểu thừa “xem đời là bể khổ”, “sinh, lão, bệnh, tử, khổ”, nhìn cuộc đời hiện tại đều phủ một màu đen tối... Trang Tử thì khác: “Trang Châu chiêm bao thấy mình là bướm vui phận làm bướm, tự thích chí, không còn biết có Châu nữa. . .”, chứ không “đứng núi nầy trông núi nọ”, đang sống lại lo cầu đến cái sống sau khi chết.

[43] Ngụy biện như quan chủ tế ngụy biện với đám heo tế đã kể trên đây vậy.

[44]諔 鬼 xúc quỷ: là kỳ dị 奇 異.

[45] Đại ý là nói về đức Điềm Đạm, không để cho ngoại vật động được tâm mình（不以外物動其心）.

[46] Tức là Khổng Tử (thay lời Trang Tử mà giảng về lẽ Đạo cho Ai Công).

[47] Bất đắc bất nhiên 不 得 不 然.

[48] Tức là Đạo.

[49] Tử Dư là một người gù, kỳ quái...

[50] Huyền, là treo, cột... Giải, là mở ra...

[51] Người sắp chết, như người sắp ngủ: cần sự yên tịnh để mà hóa chuyển.

[52] Tức là vũ trụ, Trời Đất...

[53] Đoạn văn nầy trùng với một đoạn ở chương C trước đây (cũng cùng một thiên Đại Tông Sư nầy).

[54] Đời người chấm dứt bằng một giấc ngủ, để rồi tỉnh dậy trong một đời sống mới... Trang Tử ví sự sống chết như một cuộc thức ngủ tiếp tục nhau như ngày đêm...không khác.

[55] Nghi lễ bên ngoài, ông không thể bỏ được là vì sợ chạm phải thói tục, nhưng về tình cảm thật sự bên trong, thì ông có quyền không phải bắt chước thế nhơn, vì ông không nhận cho như thế là phải. Bậc chân nhơn cũng làm như thế nhơn, nhưng lòng không giống với thế nhơn.

[56] Sống có trước, chết có sau, hay là sống có sau, chết có trước? Sống chết, chết sống là những trạng thái không biết do đâu mà khởi điểm như trên cái vòng tròn (thiên quân) 天 鈞 cũng như vấn đề thị phi, thiện ác...

[57] So sánh với đoạn văn “Trang Châu mộng hồ điệp” ở thiên Tề Vật Luận. Có phải chim kia, cá nọ sống trong mộng, hay là người nằm mộng thấy mình là chim, là cá? Sống chết như thực và mộng. Mộng và thực, cả hai đều là một.

[58] Hư vô, ám chỉ Đạo.

[59] Cũng viết là 虀 (đọc là tê), có nghĩa là sắp đặt có trật tự, hay tổ chức có thứ lớp, điều hòa...

[60] Chấp nhất trong cái có trong, có ngoài, có nhĩ có ngã, có thị, có phi, có thiện, có ác...

[61] Phần đông các nhà chú giải đều ngờ chương nầy là ngụy thơ, không phải của Trang Tử viết. Tư tưởng trên dưới không nhất quán, lại loạng choạng, tầm thường, không phải khí tượng của Trang Châu ở Tiêu Diêu, Tề Vật...

Theo thiển ý, thì chữ Mạng 命 ở đây tức là ám chỉ cái mà mình đã thọ lãnh nơi Đạo (Đạo nơi ta), chứ không phải do ngoài chi phối. Con người sở dĩ sinh ra được phú quý hay bị nghèo khổ đều là tại mình cả. Kẻ sinh ra có một tâm hồn khinh phú quý, mà bảo giàu sang tột bực, thì làm sao mà giàu sang? Muốn được phú quý, phải biết ham phú quý. Câu nói của Tử Tang, thấy rõ ông rất phân biệt cái Mạng do ngoài chi phối, và cái Mạng của mình (tức là cái Đạo nơi mình) chi phối.

[62] “Tri thiên chi sở vi, tri nhơn chi sở vi” 知 天 之 所 為，知 人 之 所 為.

[63] “Thả hữu chân nhơn nhi hậu hữu chân tri” 且有真人而後有真知.

[64] “Kiến độc” 見獨 là thấy được cái một (độc nhất vô nhị) tức là Đạo không chia phân.

[65] Ba chữ “tình” 情, “tín”, “chân” 真 đều đồng một nghĩa. (Đã nói rõ ở thiên Tề Vật Luận. )

[66] Hỗn độn, bản tánh nó là mập mờ, không phân biệt. Ám chỉ Đạo. Đạo mà bị phá ra. . . thì Đạo mất. Cái biết là bao trùm: cái biết mà chi ly, phân chẻ, thì thành cái biết chi ly của lý trí, mất cái biết bao trùm của trực giác.

Nhớ lại câu: “Đại Đạo phế, hữu nhân nghĩa”（大道廢有仁義）: Đạo lớn mà mất rồi là vì bị chia phân.

[67] Thiên Chí Lạc.

[68] Tức là mời ông ra chấp chánh.

[69] Văn sĩ hiện đại Philippe Lamour cũng có một nhận xét tương tợ như trên: “Không có một thứ văn minh nào có thể tự xem là cao hơn các thứ văn minh khác nó. Giá trị của một thứ văn minh không phải ở nơi cái số dụng cụ và công việc làm sản xuất của nó, mà sở dĩ nó có giá trị hay không là do nơi sự thích ứng của nó với những điều kiện trong đó nó luân chuyển (...) Bởi vậy, đứng trong tuyệt đối mà xét, ta có thể tạm cho rằng dân rợ mọi ngay trong tình trạng bây giờ, chúng có một nền văn minh cao hơn của chúng ta, vì nó thích ứng với nhu cầu trong thời buổi nầy của chúng.

Sự xâm nhập của một thứ văn minh nầy vào một thứ văn minh khác đâu phải là một sự tiến bộ cho cái văn minh đi văn minh người và cả cho cái văn minh bị người ta xâm nhập kia.

Muốn đem cái văn minh Âu châu mà bắt buộc dân rợ mọi noi theo là phi lý, không khác nào đem nó mà bắt buộc loài ong, kiến hay loài mối phải noi theo...vì chúng là những con vật văn minh rất khác với ta...Bắt dân rợ mọi mặc áo quần là một quan niệm ngu xuẩn, không khác nào bắt dân Esquimaux ở trần (...) Đem văn minh Tây Âu vào văn minh của dân rợ mọi là công việc làm đáng thương hại, không khác nào đem cái văn minh dân rợ mọi vào xã hội văn minh người Tây phương vậy.

[70] Tức là Thiên Nhiên hay Tự nhiên.

[71] Ngô sở vị thông giả, phi vị kỳ văn bỉ dã, tự văn nhi dĩ hĩ. Ngô sở vị minh giả, phi vị kỳ kiến bỉ dã, tự kiến nhi dĩ hĩ.

[72] Phù bất tự kiến nhi kiến bỉ, bất tự đắc nhi đắc bỉ giả, thị đắc nhơn chi đắc nhi bất tự đắc kỳ đắc giả dã, thích nhơn chi thích nhi bất tự thích kỳ thích giả dã. Phù thích nhơn chi thích nhi bất tự thích kỳ thích, tuy Đạo Chích dữ Bá Di, thị đồng vi dâm tịch dã.

Table of Contents

LỜI NÓI ĐẦU
TIỂU DẪN
NAM HOA KINH
NỘI THIÊN
TIÊU DIÊU DU
逍 遙 遊
TỀ VẬT LUẬN
齊 物 論
DƯỠNG SINH CHỦ
養 生 主
ĐỨC SUNG PHÙ
德 充 符
ĐẠI TÔNG SƯ
大 宗 師
ỨNG ĐẾ VƯƠNG
應 帝 王
NGOẠI THIÊN
TẠP THIÊN
TRÍCH YẾU
THU THỦY
秋 水
THÁNH NHÂN CHI DŨNG
聖 人 之 勇
THẦN QUI
神 龜
UYÊN SỒ
鵷 鶵
NGƯ LẠC
魚 樂
SÔ CẨU
芻 狗
ĐÔNG QUÁCH TỬ
東 郭 子
TRÍ BẮC DU
知 北 遊
CHÍ NHÂN
至 仁
VONG NGÔN
忘 言
NGỤ NGÔN
寓 言
THƯ
書
ĐỘC THƯ
讀 書
VÔ DỤNG
無 用
PHỤ NGƯ
鮒 魚
KHINH TRỌNG
輕 重
TRỤY XA
墜 車
ĐẤU KÊ
鬭 雞
CỔ BỒN
鼓 盆
HẢI ĐIỂU
海 鳥
DƯƠNG TỬ
陽 子
HUYỀN CHÂU
玄 珠
TÂM TRAI
心 齋
SƠN MỘC
山 木
TÀI BẤT TÀI
材 不 材
THẤT TÁNH
失 性
HƯ THUYỀN
虛 船
TÀN SINH TỔN TÁNH
殘 生 損 性
[1]
[2]
[3]
[4]
[5]
[6]
[7]
[8]
[9]
[10]
[11]
[12]
[13]
[14]
[15]
[16]
[17]
[18]
[19]
[20]
[21]
[22]
[23]
[24]
[25]