CHỦ QUAN !?

Vinh -Lan

Văn sĩ viết bằng suy tư chủ quan, độc giả đọc với cảm nhận chủ quan và phê bình gia phán đoán cũng trong cái nhìn chủ quan của người am tường văn học. Tình trạng mà nhà văn mong đợi một đường nhưng được đón nhận một ngả không phải là sự kiện bất bình thường. Ðược hiểu điều mình ký thác qua văn chương, cho dù số người hiểu đó thật nhỏ nhoi, vẫn luôn luôn là hy vọng của người đã dồn tim óc vào tác phẩm, nhưng „được“ hiểu, „được“ ngưỡng mộ vì đáp ứng thị hiếu, hay vì „được“ hiểu sang một chiều hướng khác có đành nên coi là thành công của người sáng tác không? Cho dù chính người viết đã tự cảm thấy xót xa vì sự thành công ấy?

Cái xót xa khi nhà văn viết bằng tâm tình này lại được độc giả cảm thông với tâm tình khác chỉ bàng bạc nhẹ nhàng thôi, nhiều lúc thấy là buồn cười, nhưng nó đau đớn thật khi họ được những nhà bình phẩm văn học ưu ái nghĩ tới, ưu ái một cách nồng nhiệt đến độ những lời phê phán đó đã diễn tả đường hướng của người phê nhiều hơn là tâm tình của người viết. Ðó là những phê bình gia không dám bước ra khỏi vòng cương tỏa của quan điểm mình khi quan sát người khác, không dám tìm cách nhìn người khác như chính người đó mà cứ khư khư giữ cặp kính màu đang mang để đánh giá màu của đối tượng. Họ đã từng dùng kiến thức của văn chương bác học để đánh giá văn chương đại chúng, mượn lý luận của nguời thông hiểu thuyết nhị nguyên để đánh giá quan niệm hài hòa âm dương, sử dụng tư tưởng đề cao cá thể âu châu để đánh giá mối liên hệ của cá nhân trong tập thể truyền thống á châu, dựa vào thói quen yêu chuộng dáng bóng bẩy, tính phức tạp để đánh giá thể văn giản dị và tâm lý chất phác của nhân vật, hay trầm trọng nhất là đem lý tưởng chính trị của mình ra để đánh giá khuynh hướng văn chương của tác giả. Nói tóm lại, họ đã dùng kính bách sắc vạn hoa (kaleidoscope) làm kích thước để nhìn những màu êm dịu, thế nên, dĩ nhiên là họ không bao giờ và không thể nào thấy được cấp điệu khác nhau một cách nhẹ nhàng nằm trong những màu sắc thoạt nhìn là thuần chất. Những nhà văn chân chính yêu nghề, dù buồn lòng khi bị hiểu sai lạc song vẫn kiên trì với đường lối viết văn của mình, nhưng cũng có những nhà văn chỉ có mỗi một giấc mơ „đi vào văn học sử“ nên không ngại ngần thay hình thức đổi nội dung đi theo con đường làm vừa lòng người phê phán.

Khi viết Ðò Dọc, Bình-nguyên Lộc được gợi hứng từ kịch thuyết ít lời của J. J. Bernard, thuyết Im-lặng (la théorie du silence). Sự khơi động đến thành cảm hứng vì kịch thuyết này bắt nguồn từ sự đồng quan niệm trong cách diễn đạt nghệ thuật: „Một bác nhà quê nói chuyện với một anh thợ mà bàn về triết lý cao xa quá, phân tách những tình cảm tế nhị quá thì đành là không đúng sự thật rồi. Nhưng trong thực tế, một đôi nghệ sĩ nói với nhau, có lố bịch đến triết lý với nhau, đến phân tách lòng dạ cho nhau thấy không? Không! Nếu họ không đối diện đàm-tâm như người Á đông xưa thì họ cũng chỉ ám thoại về ý và tình họ thôi. Họ nói nửa lời. Họ hiểu giữa lời. Cử chỉ họ kín đáo, lời họ càng kín đáo hơn. Sự kín đáo là vẻ đẹp xã giao, ngoài đời thực; nó lại càng là vẻ đẹp trong nghệ thuật.“(1). Chẳng những J. J. Bernard của Pháp mà Samuel Beckett của Anh quốc, khi thực hiện vở kịch „Chờ đợi Godot“ (Waiting for Godot) trên sân khấu, cũng đã gây ngạc nhiên với cách đối thoại rất khô khan bằng những tiếng cộc lốc „dạ“, „không“, „tại sao“, „cái gì“, và vài câu nói ngắn gọn trong uể oải..., ngay cả bối cảnh sân khấu cũng chỉ là một cây có bốn năm cái lá. Ðiều đó chẳng những đã làm ngạc nhiên mà còn làm ngẩn ngơ, bối rối một số khán giả. Ngẩn ngơ, bối rối vì họ không thể hiểu được những lời nói bâng quơ, ý nghĩ rời rạc, nội dung phân tán..., tất cả đã gây ấn tượng cho sự vô nghĩa. Sự vô nghĩa ấy lại càng vô nghĩa thêm khi những nhân vật lừng khừng lơ đãng đó dứt khoát có hành động chờ đợi một người mình không biết là ai, chờ đợi dù người ấy không xuất hiện và vẫn tiếp tục chờ đợi không biết đến khi nào... Tại sao có thể có một sự vô nghĩa đến như thế? Câu đáp cho cử chỉ lừng khừng lơ đãng là thái độ sống lưỡng lự của thế hệ đương thời và câu đáp bất ngờ cho sự vô nghĩa đến cùng cực là một ý nghĩa vô cùng sâu sắc: cho tới bao giờ còn chờ đợi là con người còn ấp ủ trong lòng nguồn hy vọng!

Ðọc để hiểu nội dung câu chuyện không khó, nhưng hiểu ẩn dụ, ngụ ý, mới là thành công của trí thức. Phân tích hình thức kỹ thuật viết văn không khó, nhưng hiểu vì sao có kỹ thuật đó mới là chiều sâu của người phê bình. Thói thường, người chỉ thích ngắm hoa hồng rực rỡ trong chiếc bình sứ quý giá thì không làm sao thưởng thức được cái đẹp trắng trong của hoa dại nơi hoang dã; người cho rằng chướng ngại của cuộc đời là núi cao, sông sâu, biển rộng thì cũng không thể nào ngờ được rằng chính hạt sạn nhỏ xíu trong chiếc giày mới làm anh ta chùn bước! Thế thì những bỡn cợt bông đùa trong truyện Bình-nguyên Lộc có thực sự chỉ là phản ánh một sự hời hợt không?

Có một nguyên cớ để đổ thừa tính chất „hời hợt“ trong truyện của Bình-nguyên Lộc cũng như của Hồ Biểu Chánh là, những nhà văn miền Nam đã viết bằng tâm hồn mộc mạc của dân miền Nam, tức là hầu hết các truyện đều có sự dễ dãi từ kết cấu câu chuyện đến tâm lý nhân vật giống như tánh tình dễ dãi bình dị của người miền Nam, hay nói một cách rõ ràng hơn là một tiền đề đã được đặt ra trước khi bình luận: người miền Nam không biết và không thể suy nghĩ sâu xa! Ðây là trường hợp của kẻ đã quen dùng kính bách sắc nên không có khả năng thấy được những biến hóa thi vị của cấp bực sâu cạn, đậm nhạt thật tế nhị của những màu có dạng đồng chất. Tính im lặng của J. J. Bernard, sự vô nghĩa của S. Beckett hay „cái gì“ rải rác đó đây mà chính Bình-nguyên Lộc thích thú khi đọc „Ði tìm thời gian đã mất“ (À la recherche du temps perdu) của Marcel Proust „ta say mê khi thấy ông tả cái thế giới huyền ảo do miếng bánh Madeleine chấm nước trà, dấy lên nơi tâm trí ông“ (2) là những ẩn ý của một nhân sinh quan đầy triết lý mà chắc chắn là mọi phê bình gia học vấn uyên thâm đều vận dụng kiến thức bác học tây phương để thấu triệt cho bằng được, bất kỳ là nó đã được diễn tả với một hình thức văn chương nào. Nhưng, đó là thể văn và tư tưởng của Bernard, của Beckett, của Proust. Trái lại, nếu đó là thể văn hay tư tưởng của Hồ Biểu Chánh, hay của Bình-nguyên Lộc, hay của văn sĩ Nam kỳ lục tỉnh nào khác, thì có được bao nhà biên khảo thông thái chịu khó tìm hiểu „cái gì“ nằm sau những nét chấm phá hời hợt của những nhà văn xuất phát từ tâm tính hời hợt của phần đất phía Nam?

Thông thường con người vốn chịu ảnh hưởng sâu sắc của địa lý. Phong cảnh hữu tình, hùng vĩ, lặng lẽ, thanh bình hay khô khan cằn cỗi là yếu tố khách quan đã gắn liền với phần chủ quan của tánh tình và nội tâm con người, nên do đó mà dân mỗi miền có mang một bản tính khác nhau và được bộc lộ, thể hiện trên văn thơ như thế, nếu họ là văn nghệ sĩ . Tuy nhiên, điều đó có nên được đem ra làm tiêu chuẩn độc nhất để xét giá trị văn chương, tác phẩm và để có một khẳng định về giá trị tác giả hay không? Trong nền văn học thế giới mấy ai đã từng nghe sự cố tình phân chia văn sĩ miền này miền nọ của nước Pháp, nước Anh, nước Ðức, nước Trung Hoa, nước Nhật, v.v...., trong lúc sự khác biệt về khu vực, cảnh vật và ngôn ngữ địa phương của rất nhiều quốc gia còn sâu đậm hơn cả tiếng Việt ta nữa?

Mặt khác, trên lãnh vực ngữ học, thổ ngữ là tài sản tiếng nói quý báu của một nước. Những nước văn minh thừa hưởng nền văn hóa cao lúc nào cũng có những nhà ngữ học tha thiết với việc sưu tầm, bảo tồn tiếng nước họ , ngay cả những âm từ theo thời gian biến dạng, vì đó là dấu vết của tiền nhân, là nét đặc thù của dân tộc, mà dân chúng ở miền nào trong nước đó cũng thuộc vào dân tộc đó. Có ai biết nghĩ rằng, phủ nhận tiếng nói của một miền là vô hình chung phủ nhận một phần của thân thể; đánh giá thấp tiếng nói của một miền là mặc nhiên tự đánh giá thấp nồng độ tình cảm với đồng bào; chê bai chế diễu tiếng nói của một miền là vô tình tiết lộ trình độ kiến thức về ngôn ngữ của chính người phát biểu (3). Trong dân gian, sự hiểu lầm nhau qua lời ăn tiếng nói giữa các vùng các miền rất thường xảy ra, nhưng đồng thời sự chấp nhận và hòa đồng nhau cũng không phải là trường hợp hiếm hoi. Sự kiện hội nhập ngôn ngữ từ ngôn ngữ các nước khác - từ tiếng Hán, Hoa, Chàm, Miên, Pháp, Mỹ, v.v... - đã là dấu vết của giao lưu, của ý thức muốn sống chung hòa bình giữa nhiều dân tộc, là nguyên nhân và quá trình của sự phát triển một sinh ngữ, mà trong đó, đời sống con người và đời sống tiếng nói đã kết liền gắn bó nhau. Như vậy, tại sao riêng người Việt cùng một quê hương đất nước lại có kỳ thị trong việc phát biểu tiếng nói? Nước ta chưa có một cơ quan tối cao về ngữ học như Hàn Lâm Viện hay Hiệp Hội Ngôn Ngữ để thường xuyên làm việc khách quan trong các công tác định nghĩa, kiểm soát, phân tích, xác nhận từ ngữ cũ-mới, phân minh ngôn ngữ thống nhất và ngôn ngữ địa phương, cũng như sự khác nhau giữa văn nói và văn viết, thì không ai có thể đơn phương quyết đoán rằng từ ngữ của vùng này đúng mà của vùng kia sai, hoặc tự cho quyền xóa bỏ thay đổi cách dùng chữ hành văn của dân chúng miền khác. Vì thế, sửa chữ của nhà văn, đặc biệt là của những nhà văn tiền bối, chẳng những là một xúc phạm mà còn là một thái độ làm việc văn học hoàn toàn sai nguyên tắc.

Dân Việt Nam vốn hãnh diện với bốn ngàn năm văn hiến, thế sao lại không chứng tỏ tính cách „văn hiến“ đó trong hãnh diện về sự đa dạng của ngôn ngữ các miền, cũng như hãnh diện về những tiêu biểu văn chương qua những văn nghệ sĩ của mỗi vùng trên đất nước? Vì, những cá biệt phương ngữ đó chính là tượng trưng cho sự phong phú của nền văn hóa chung. Bình-nguyên Lộc đã có một phát biểu rất thật thà, rất „bình dân“, nhưng không phải là không đáng cho những bậc học giả bận tâm bận trí: „làm gì thì làm chớ không nên làm cho nghèo tiếng ta“.

Có lẽ một câu hỏi cần đặt ra: đến bao giờ giải từ hay thích ngữ „nhà văn miền Nam“, nhóm chữ đã luôn luôn được kèm sau tên của Hồ Biểu Chánh, Bình-nguyên Lộc - mà chỉ một ít người dùng để bày tỏ lòng yêu mến đặc tính của nhà văn, còn rất thường là để phân biệt màu sắc vùng đất - được thay bằng „nhà văn Việt Nam“ một cách tự nhiên như mọi nhà văn Việt Nam nói chung, những người đã làm dồi dào súc tích cái kho tàng truyện ngắn truyện dài Việt ngữ? Ðến bao giờ truyện của những nhà văn này mới được chép lại với sự tôn trọng ngôn từ văn phong của tác giả, để chứng minh rằng người ghi chép cũng hiểu biết văn hóa nên trân quý văn-từ của người viết, chớ không phải là kẻ chủ quan kiêu ngạo trong ý thức hệ địa phương?

Ðến bao giờ?

Và tại sao đến bây giờ vẫn chưa thực hiện?

Tại không dám, không muốn, hay không thấy cần thiết ?

Vinh-Lan

08.2007

___________________________________________________________________________

(1)- Bình-nguyên Lộc: Một Nghệ Thuật Viết Kịch hay là Kịch Thuyết Ít Lời Của J. J. Bernard - Vui Sống, số 2, tuần lễ từ 16 - 22.09.1959

(2)- Bình-nguyên Lộc: Một Thế Giới Tự Tạo – Tân Văn, tháng 5 + 6 . 1968

(3)- Trong bài Cao Xuân Hạo viết „Về cách phát âm các đại từ chỉ người và chỉ chỗ trong tiếng SàiGòn“ có nhắc đến xu hướng của một số người mà chính ông cũng hoàn toàn không đồng ý. Xu hướng đó cho rằng những đại từ „ảnh“, „chỉ“, „ổng“, „bả“ ... „sinh ra do tính lười biếng cố hữu của người Nam Bộ“. Thật ra, vấn đề „từ ngữ chuyển hóa“ là hiện tượng bình thường trong hầu hết các ngôn ngữ. Ðó là trường hợp của „từ ngữ kết âm“ hay cũng gọi là „hợp âm“ do nói nhanh mà hai âm thành một, như „chị ấy“ thành „chỉ“, „ông ấy“ thành „ổng“, v.v... Người Pháp cũng có thói quen đó nên đã có trường hợp kết đến bảy âm thành còn hai, thí dụ như „il y a déjà des jours“ được gộp lại là „jadis“, người Anh cũng biến „smoke fog“ ra „smog“, và người Ðức thường nhập hai từ „in das, an dem, zu der“, v.v... lại thành một „ins, am, zur“, v.v....

© Binhnguyenloc.com

Bình-Nguyên Lộc

Một nhân sĩ trong làng văn

Võ Phiến

Năm 1969, tạp chí Khởi hành (ở Sài Gòn, số24, ra ngày 9-10-1969) hỏi Bình-nguyên Lộc: „Ông đang viết cuốn truyện thứ bao nhiêu của ông?“ Bình-nguyên Lộc đáp: „Tôi đang viết truyện thứ nhứt“.

Cuốn truyện thứ nhứt của Bình-nguyên Lộc, ông khởi thảo từ năm 1935, năm ông hăm mốt tuổi. Tức cuốn Hương gió Ðồng Nai. Bản thảo thất lạc trong thời chiến tranh, trong những cuộc tản cư hối hả. Mấy chục năm sau, ông vừa thử viết lại vừa cố gắng tìm bản thảo xưa; ông rao tìm trên mặt báo, kêu gọi sự giúp đỡ của người hảo tâm tứ xứ. Cho tới khi qua đời ở Mỹ năm 1987, tức 52 năm sau, tác phẩm nọ vẫn chưa tìm lại được, vẫn chưa viết lại xong. Ðồng Nai là một mối bận tâm suốt đời của Bình-nguyên Lộc. Dòng họ ông vẫn giữ được bản gia phả mười đời. Sinh sống ở đất Tân Uyên, một làng bên con sông Ðồng Nai. Mười đời kể đến 1965 (lúc ông trả lời cuộc phỏng vấn của Ngu Í) thì đến đời cháu ông hiện nay đã thành ra mười hai đời, tức độ ba trăm năm; vậy tổ tiên ông thuộc lớp những di dân đầu tiên vào Nam lập nghiệp.

Ðồng Nai là bận tâm của một dòng họ. Phù sa là bận tâm của cả miền Nam. Phù sa, tác phẩm thứ hai trong đời Bình-nguyên Lộc, khởi thảo năm 1942, nhằm vào công trình mở mang bờ cõi về phương nam, cho đến mãi tận mũi Cà Mau. Tác phẩm ấy, đến ngày cuối cùng của ông, 45 năm sau, viết đi viết lại mãi vẫn chưa xong.

Chúng ta vừa nói đến hai mối bận tâm, mối bận tâm thứ ba của Bình-nguyên Lộc bao trùm cả dân tộc. Cuốn Nguồn gốc Mã Lai của dân tộc Việt Nam được xuất bản năm 1971, năm sau đã xuất hiện ngay cuốn Lột trần Việt ngữ. Cả hai đều là sách đồ sộ, đòi hỏi lắm công phu, không biết khởi thảo từ lúc nào, và công cuộc tìm tòi sưu khảo bắt đầu từ bao giờ. Dù sao phải là một thời gian đáng kể; ông từng than với Viên Linh trong cuộc phỏng vấn ở số báo Khởi hành nói trên : „Về ngôn ngữ học thì thật là bể đầu, vì tôi tự học, chớ không có vào trường ngôn ngữ nào hết, mà phải học ngót một trăm ngôn ngữ thì rất khổ“. Biến cố tháng 5-1975 làm cho công trình bị ngưng lại, dở dang. Năm 1985, sang đến Mỹ ông nghĩ ngay đến việc tiếp tục. Trong lá thư gửi chúng tôi viết ngày 16-1-1986, ông cho biết : „Số là quyển Nguồn gốc Mã Lai của tôi tuy đã dày 950 trang, nhưng thật ra thì chỉ là tome I mà thôi. Tome II quan trọng hơn, tôi đã viết xong tại Sài Gòn, nhưng mang bản thảo theo không đọc, thành thử giờ phải viết lại, mà viết thuộc lòng vì tài liệu cũng không mang theo được (...). Số là trong tome I tôi chỉ mới chứng minh bằng việc đo sọ và bằng trích các cổ thư. Tome II là sách đối chiếu ngôn ngữ, trong đó có nhiều khám phá mới lạ về ngôn ngữ học, mà Âu Mỹ đã làm nhưng không xong.” Ðầu năm sau, ông qua đời: lại một bận tâm dày lâu nữa chưa toại nguyện.

Một chủ đề khác cũng được Bình-nguyên Lộc trân trọng. Xem qua các tác phẩm đã xuất bản của ông, người để ý có loại được ông dành cho một sự đãi ngộ đặc biệt. Như cuốn Những bước lang thang trê nhè phố của gã Bình-Nguyên Lộc, cuốn Thầm lặng. “Lang thang trên hè phố” là hè phố Sài Gòn đấy thôi: nơi ông đã sống hẳn từ 1949 về sau, tức 36 năm, những năm trưởng thành, sung sức, nơi ông đã trải qua gần như suốt cuộc đời hoạt động văn nghệ của mình.

Sách thuộc loại này – như ông nghĩ – không dính dáng đến chuyện thương mãi: trên đời hẳn không mấy ai đọc nó, mua nó. Sách loại này kẻ viết viết vì mình, in cho mình : thật ít, bìa không hề có màu sắc lòe loẹt. Cuốn Những bước lang thang trên hè phố của gã Bình-nguyên Lộc in đúng 658 bản trên giấy đặc biệt chế tạo tại làng Vĩnh Cửu, không có bản nào in trên giấy thường, và cam đoan sẽ không bao giờ tái bản ! Sau cuốn “Lang thang”, cuốn Thầm lặng cũng được tác giả liệt cùng loại: sách bìa đen trắng, „bán không ồ ạt“. Năm sau nữa, có lời rao mời độc giả đón đọc cuốn Thu hẹp thiên nhiên, „sẽ chỉ in có 569 quyển và không bao giờ tái bản“; nhưng cuốn này rồi không thấy xuất hiện trên thị trường, chẳng hay có phải vì lý do bán chác thiếu ồ ạt quá đáng mà dự định đành gác bỏ chăng?

„Những bước lang thang“ thực ra thuộc một thiên phóng sự dài, tên là thám hiểm đô thành. Trong „những bước lang thang“ ấy, Bình-nguyên Lộc ca ngợi „những hàng me Sài Gòn“, những ghe thuyền, những „quà đêm trên sông ông Lãnh“ v.v..., với những bài viết từ năm 1952. Trong Thầm lặng bài nói về “Người chuột cống“ kiếm ăn trong những ống cống dưới lòng thành phố đã đăng báo từ 1950. Vậy Sài Gòn cũng là một ấp ủ trong lòng tác giả qua nhiều thập kỷ.

Nhớ quê là một ấp ủ khác nữa. Nhà Văn Nghệ ở California tái bản cuốn Cuống rún chưa lìa năm 1987 với lời nói đầu (tôi nghĩ là do chính tác giả soạn thảo), cho biết về đề tài này Bình-nguyên Lộc từng viết tới 17 thiên truyện ngắn. Nhớ quê, chữ “quê” nên hiểu rộng : đối với kẻ đi làm ăn xứ xa, thì làng cũ tỉnh cũ là quê; đối với dân ruộng đi Cần Thơ, đi Sài Gòn, sinh sống, thì nông thôn là quê, đối với Việt Kiều theo chồng sang Pháp, sang Mỹ ở, thì nước Việt Nam là quê, đối với dân thương hồ lênh đênh trên sông nước rập rờn, thì mặt đất liền là quê v.v...Quê thì vui, thì quí, thì thương không biết để đâu cho hết, thì nhớ da diết không nguôi được. Lửa reo trong bếp thì vui, nước mưa tràn đồng thì vui; xa đất thấy thèm mùi đất; xa xứ bắt được mùi nước mắm, mùi hương hành kho cá thì ... xao xuyến cả tâm tình v.v...Tôi có cảm tưởng những câu chuyện như thế, trong một đời, từ năm nọ sang năm kia, ông Bình-nguyên Lộc không chỉ đem ra viết có mười bảy cái truyện nhỏ đâu. E hơn thế. Có dịp kiểm điểm kỹ, e còn gặp thêm nhiều.

Trong đời Bình-nguyên Lộc còn có một bận tâm khác nữa. Ông không hề cố ý ấp ủ nó, tự nó đến với ông, dày vò ông. Ðó là chứng bịnh thần kinh, được phát hiện vào nam 1944. Năm sau, ông khỏi bịnh. Nhưng vào khoảng thời gian từ 1950 đến 1964, ông bỗng trở nên khó tính, bực tức khác thường, khiến cuộc sống gia đình lắm lúc rất khó khăn. Sự kiện này ám ảnh ông. Trong nhiều năm ông suy nghĩ, tìm hiểu về bịnh thần kinh. Người trưởng nam của ông - bác sĩ Tô Dương Hiệp – chuyên về chứng bịnh này và đã từng là giám đốc một dưỡng trí viện. Hai cha con cùng nhau thực hiện một công trình biên khảo mang tên Khinh tâm bệnh và sáng tác văn nghệ. Sách chưa xuất bản thì bác sĩ Tô Dương Hiệp qua đời. Riêng ông, Bình-nguyên Lộc từng có nhiều truyện về bệnh tâm trí.

Vào khoảng đầu thập niên 70, Nguyễn Nam Anh của tạp chí Văn ở Sài Gòn có hỏi Bình-nguyên Lộc trong một cuộc phỏng vấn về tác phẩm ưng ý nhất của ông, Bình-nguyên Lộc cho biết, trong tất cả những gì đã viết, ông thích nhất ba cuốn : Những bước lang thang trên hè phố của gã Bình-nguyên Lộc, Cuống rún chưa lìa và Tỳ vết tâm linh. „Tại chủ quan tôi thấy nó hay. Nhưng người khác chưa chắc đã thấy như tôi. Tỳ vết tâm linh là cuốn truyện dày về một thiếu nữ bị bệnh tâm trí. Cùng một chủ đề tâm trí, ông còn nhiều truyện ngắn. Cái cảm tình „chủ quan“ của ông đối với cuốn truyện dày kia có chỗ thương tâm.

Chúng ta chắc chắn là chưa kiểm điểm dược mọi nỗi niềm tâm sự của Bình-nguyên Lộc : đời có ai thấu hết được lòng ai. Tưởng không nên tham lam quá.

*

Bình-nguyên Lộc trước viết báo, rồi sau làm báo luôn. Vừa viết văn vừa làm báo là một đời quá bận rộn, mà sự thiệt thòi thường khi thuộc về phía nhà văn. Người ta vẫn có cảm tưởng rằng cái văn cái truyện viết đăng báo, viết trong hối hả, e chẳng qua là món tiêu khiển, hời hợt. Báo chí liên hệ với thời sự, không phải thứ để đời.

Ở Bình-nguyên Lộc - như đã thấy - không phải thế. Cái ông viết ra hàng ngày trên báo mà là cái tiêu khiển ư ?- Là tấm lòng ông đấy. Là những thiết tha một đời của ông đấy. Là những gì vẫn theo đuổi ông từ năm nọ đến năm kia không buông tha đấy.

Bình-nguyên Lộc là một tác giả nghiêm chỉnh. Ông được kính trọng.

Năm l974, trên tại chí Thời tập (ở Sài Gòn, số ra ngày 10-10-74) Sơn Nam có nói về việc ông mua một cuốn sách cũ của Bình-nguyên Lộc: cuốn Nhốt gió. „Quyển này in 3.000, gần một phần tư thế kỷ rồi, chắc là đã hao mòn, mất mát, người chơi sách họa chăng còn giữ ở Sài Gòn này chừng mười quyển là nhiều. Chúng tôi may mắn có một quyển, mua cách đây bốn năm ở hiệu bán sách cũ với giá đặc biệt của loại sách cổ sách quí. Năm 1950, sách ghi bán 18đ00. Chúng tôi mua lại 600đ.00 với cái bìa đã nát. Mua để làm gì? Mến mộ Bình-nguyên Lộc là một lẽ...”

Mến mộ Bình-nguyên Lộc không phải chỉ những người cùng xứ, tuổi đáng đàn em, như Sơn Nam. Trong số quen biết bạn bè, giao du về văn nghệ với Bình-nguyên Lộc từ lâu có Xuân Diệu, Huy Cận, Ðỗ Ðức Thu, Mặc Ðỗ, Nguyễn Văn Bỗng..., kẻ Bắc người Trung, trong thời tao loạn có kẻ đứng về bên kia chiến tuyến. Sau tháng 5-1975, Xuân Diệu đến thăm Bình-nguyên Lộc hai lần lại nhà ; Nguyễn Văn Bỗng cũng còn đi lại.

Anh chị em cần bút trong Nam thì chắc là số người thân với ông tất phải nhiều hơn, nhưng tôi không thấy cần dông dài. Chỉ xin chú ý đến những nhà văn các miền ngoài, nhất là ngoài Bắc. Ở đó, cái biết về các hoạt động văn học trên phần đất Nam Kỳ cũ rất là sơ sài. Theo sự phác giác của Nguyễn Văn Trung gần đây, bộ môn tiểu thuyết xuất hiện ở trong nam sớm hơn ngoài Bắc chừng ba, bốn chục năm. Vũ Ngọc Phan không hề biết; ông nói về Nguyễn Bá Học, Phạm Duy Tốn...như những người đi tiên phong, mà không kể đến những Lê Hoằng Mưu, Nguyễn Chánh Sắc, Trương Duy Toản, Trần Chánh Chiếu v.v.. Sau lớp tiên phong, đến lớp nhà văn tiền chiến các cây bút trong Nam cũng không được chú ý bao nhiêu. Trong bộ Nhà văn hiện đại có 79 tác giả, gốc Nam Kỳ cũ được 4 người. (Ở hai quyển 4 và 5, nói về các bộ môn sáng tác, thì không có người Nam nào). Trong Thi nhân Việt Nam của Hoài Thanh và Hoài Chân có 46 tác giả, người Nam chỉ được một cặp ông bà Song Hồ. Sau l945, miền Bắc chỉ quan tâm đến những cây bút đã gia nhập vào hàng ngũ chính trị của họ. Thành thử sự kết giao của các tên tuổi Bắc Trung vừa kể với Bình-nguyên Lộc là trường hợp hiếm.

Ngoài ra, Bình-nguyên Lộc còn được Nhất Linh chọn mời cộng tác vào tờ tạp chí ông chủ trươg ở Sài Gòn sau Genève. Năm 1952, mới từ Hương Cảng về Sài Gòn, Nhất Linh đã nhắn Bình-nguyên Lộc đến gặp mình tại nhà trọ bấy giờ ở đường Lê Văn Duyệt (Phỏng vấn của lê Phương Chi, Tin sách số 32, tháng 2-1965).

Một thắc mắc có thể được nêu ra : Liệu có thể bảo rằng những mối giao hữu, những sự chọn lựa nọ đối với Bình-nguyên Lộc là căn cứ trên các ưu tư làm cơ sở cho văn nghiệp một tác giả nghiêm chỉnh không ? Có phải ai tiếp xúc với Bình-nguyên Lộc cũng để ý đến các hoài bảo âm thầm của ông, và quí trọng nó?

- Không phải chúng ta vừa khám phá ra điều bí ẩn nào bất ngờ nơi Bình-nguyên Lộc đâu! Trước chúng ta mấy chục năm, các phỏng vấn viên Ngu Í, Nguyễn Nam Anh, Viên Linh, vị nào đến với Bình-nguyên Lộc đều biết, đều có đề cập xa gần đến tác phẩm đầu tiên luôn ám ảnh ông. Tất nhiên họ không biết hết mọi hoài bảo của Bình-nguyên Lộc. Thì cũng như chúng ta!

- Nhưng những hoài bão cao quí có làm nên giá trị một tác giả hay một tác phẩm văn chương chăng?

- Ðó là một nghi vấn lợi hại. Trăm năm trước Oscar Wilde đã nói chăc nịch : “There is no such thing as a moral or an immoral book. Books are well written, or badly written.” Sách chỉ có sách hay với sách dở thôi, cần gì biết tới chuyện cao quí với không cao quí ? Nhưng chúng ta sống trong một truyền thống văn hóa khác. Ở ta, đến như cụ Nguyễn Du mà vẫn từng điêu đứng một thời vì cái giá trị đạo lý của cuốn Kiều, huống chi những phận hèn như chúng ta. Mặc dù chúng ta đã xa thời Nguyễn Du, dù các quan niệm văn học Tây phương đã phổ biến rộng rãi, nhưng phải nhận rằng ảnh hưởng của truyền thống vẫn còn : Ðối với sách, ngoài chuyện sách hay sách dở ở ta vẫn lắm kẻ lưu tâm đến sách tốt sách xấu; và đối với người (tác gtả) ta vẫn quí chuộng những kẻ kiêm đủ tài và ... đức, những kẻ có lòng. Dĩ nhiên chỉ quí chuộng khi sách tất không đến nỗi dở, kẻ có đức không đến nỗi bất tài.

Nhưng chuyện hay dở rồi sẽ bàn sau.

*

Người ta để ý thấy Nhất Linh mời Bình-nguyên Lộc cộng tác làm báo, nhưng Nhất Linh không đề cử Bình-nguyên Lộc vào Tự Lực văn đoàn, không đưa sách ông vào các nhà xuất bản Phượng Giang, Ðời Nay, như đối với một số nhà văn khác lúc bấy giờ (Nhật Tiến, Linh Bảo, Nguyễn Thị Vinh, Duy Lam...). Tại sao vậy? Một cách đánh giá chăng? Chúng ta không có căn cứ đầy đủ để ức đoán. Hãy bằng lòng với một ghi nhận, một “để ý” vậy thôi.

Từ đó liên tưởng đến vài sự kiện khác.

Trở lại với Sơn Nam, xem cách Sơn Nam đọc sách Bình-nguyên Lộc. Ông mua cuốn Nhốt gió với cái giá đã gấp 33 lần nguyên giá, lý do thứ nhất là vì lòng mến mộ đối với tác giả (như ông đã nói). Lý do thứ hai là đối với tác phẩm: “là muốn có sẵn trong tủ một quyển sách có công dụng thiết thực. Công dụng gì? (...) Chúng tôi đọc Nhốt gió để tìm một vài phút lâng lâng (…) Thế nào là lâng lâng? (...) .Muốn thưởng thức Nhốt gió thì nên lật ra, đọc một vài hàng, hoặc vài chục hàng để rồi xếp lại. Hoặc bỏ vài chục trang, đọc một đoạn cho vui. Người đọc không phải cố gắng, chịu cực để theo dõi nhơn vật hoặc suy nghĩ gì cả. Xin giới thiệu vài đoạn (...). Cứ đọc Nhốt gió khi nào mình thấy thiếu thốn một chút hương vị quen thân. Sách chỉ dày có 200 trương, đọc lai rai chừng một tháng là hết, nhưng thỉnh thoảng đọc lại năm ba hàng, tình cờ, lại thấy vui và mới.

Nó giống như ca dao, những câu ca dao bằng văn xuôi.” (Thời tập, Sài Gòn, số đã dẫn.)

Vài đoạn Sơn Nam đem ra giới thiệu là một đoạn nói về cánh rừng dầu lông cao lỏng khỏng, lá khô rôm rốp dưới chân người, ong kêu vù vù như muôn ngàn người trò chuyện trên ngọn cây. Và đoạn nữa là về một anh chàng xa quê nhớ về làng quê, nhớ những buổi đầu đông gió bấc ở rừng về bay theo bầy tu hú, những chiều đầu mùa mưa gió nồm từ biển vào rũ dọc đường bầy bông lồng mứt trắng mịn như tơ trời...

Cả tháng trời, Sơn Nam đọc từng đoạn như thế, và ông lâng lâng. Thì ra ông có đọc truyện đâu! Tay cầm cuốn truyện, ông đọc ca dao!

Như thế, Sơn Nam quả là tay sành sõi. Ông Cao Huy Khanh, ông Nguyễn Văn Sâm đọc truyện của Bình-nguyên Lộc, và không mấy vừa lòng. Ông Cao kêu về cái “cá tính ưa thích sự phân tích lý luận bác tạp rộng về bề mặt nhưng thiếu chiều sâu”. Ông Nguyễn cũng bảo “Ông (Bình-nguyên Lộc) giải thích quá nhiều lần, nên người đọc dễ chán, người ta đọc tưởng mình đọc sách học hơn là đang thưởng thức một sáng tác phẩm.” (Tạp chí Văn học, Hoa Kỳ, số 18, tháng 7-1987). Hay vị gặp nhau ở cái chủ tâm giảng giải, thuyết phục, nơi Bình-nguyên Lộc.

Hai vị đã bắt đúng một trong vài chỗ nhược của Bình-nguyên Lộc. Một chỗ nữa là cốt truyện. Lấy kinh nghiệm sáng tác của mình, ông khuyên các bạn trẻ đừng nghe lời một số các nhà phê bình mà nghĩ rằng cốt truyện hay thì làm mất giá trị của truyện. (Thời tập, Sài Gòn, số đã dẫn). Có nhà phê bình nào bảo vậy không? Dù sao Bình-nguyên Lộc là một tác giả tốt bụng, ông chuộng loại truyện hay vì truyện (dĩ nhiên cũng hay luôn về các phương diện khác). Truyện nhiều tình tiết hấp dẫn, lôi cuốn, đọc vẫn thích; ông tử tế với độc giả, ông muốn độc giả hưởng nhiều khoái trá.

Rốt cuộc ông lâm lụy vào hai cái ấy: truyện rộn ràng tình tiết và nặng giảng giải

Về cái giảng giải khỏi cần dông dài: một sự kêu trời rập ràng của hai vị Cao - Nguyễn vừa rồi đã đủ. Giảng làm chi chữ hả? Tiểu thuyết gia nào có phải là thầy cô của ai đâu, độc giả tìm đến cuốn truyện nào có ý học hỏi gì đâu mà tự dưng hạ người ta xuống phận học trò cho người ta í ới thảm thương!

Còn về tình tiết rộn ràng, có thể chọn một thí dụ nơi cuốn Ðò dọc mà ông cao Huy Khanh cho là “sự thành công duy nhất và quá hiếm hoi” của Bình-nguyên Lộc. Bốn chị em Hương, Hồng, Hoa, Quá đều chưa chồng, các cô đã quá muộn, cha mẹ đã lấy làm lo. Lại gặp cảnh rời Sài Gòn về tỉnh nhỏ, cha mẹ càng lo thêm. Chợt có tai nạn xe xảy đến ngay trước nhà. Trong một đêm, cả bốn chị em nối đuôi trò chuyện với nạn nhân, là anh Long. Rồi bốn chị em cùng yêu. Rồi hai chị em nối nhau tự tử vì tình. Rồi ba chị em lại xúm nhau lấy chồng. Sự việc sao mà dồn dập, mà rụp rụp, ngoạn mục quá chừng. Cũng ngoạn mục như chuyện yêu đương có dây gai thắt gút, có đèn pin bỏ túi của một chàng trai Sài Gòn, trong Tỳ vết tâm linh. Lại cũng ngoạn mục như chuyện anh chàng Bùi An Khương trong truyện “Thèm người” bị thất tình, đi trả thù tình, vào rừng, bị con khỉ cái bắt, cặp nách nhảy vùn vụt nên các ngọn cây, đêm đêm trói chàng lên cành cây, ban ngày hái trái ngậm đầy mồm đem về nuôi chàng, nuôi để mà ... hiếp. Chàng trai sống riết với khỉ đến gần mất hình người.

Chúng ta có cảm tưởng ông Bình-nguyên Lộc có hảo ý muốn làm vui người đọc. Hảo ý không thuộc về nghệ thuật.

*

Giảng giải là một quan tâm về ý nghĩa, cốt truyện ly kỳ là mối quan tâm gây thích thú. Ý nghĩa nếu cao xa, diễn biến nếu ngoạn mục, xem qua biết rồi cũng sẽ mất lý do thu hút. Trong khi đó vài câu bâng quơ, chẳng hạn:

“Ai về Giồng Dứa qua truông

Gió run bông sậy để buồn cho em”'

lại có thể hát đi hát lại hoài vẫn còn sức kích động. Ông Sơn-Nam bỏ qua các khoản kia, nhảy vọt qua từng đoạn sách, chọn dọc những câu “ca dao” trong truyện Bình-nguyên Lộc, cho nên sách cũ một phần tư thế kỷ vẫn thấy hay.

Cái nhược kia với cái ưu này cùng của ông Bình-nguyên Lộc cả. Và đều do những bận tâm ấp ủ một đời của ông cả. Ðiều ấp ủ mà nóng lòng đem ra phân giải quá lộ liễu thành hỏng. Nỗi lòng ấp ủ mà tiềm ẩn tận cõi sâu trong tâm hồn hoặc kín đáo bộc lộ, hoặc bất thần xuất hiện không chủ tâm lại gây xúc động, lại làm nên giá trị nghệ thuật.

Cảnh rừng dầu lông ong kêu vù vù (“Thèm người”) cảnh những chiếc ghe thương hồ đậu kinh Tàu Hủ, những chiếc ghe từ các miền Ba Thắc, Ðồng Nai… lên, trên mui chưng vài ba cây cảnh, trước mui một con heo đứng ngơ ngác nhìn bờ (...), những chiếc ghe khẳm lừ hàng hóa, thủ phận người vợ hiền chăm nuôi con dại, và bỡ ngỡ như một chị nhà quê lạc lõng vào thành phố (“Sông ông Lãnh”); cảnh mùa mưa nước dâng ngoài đồng, đom đóm đậu nghẹt lá cây, chớp nháy buồn thê thiết, cảnh hai ba giờ khuya thức giấc, cất tiếng hú chị em bạn vầy đoàn chín chị mười chị cùng đi chợ vui không quên nổi (“Con Tám cù lần”); chuyện những ngôi cổ mộ, hoặc của một ông sư hoặc của một ông tướng, phu phen ty Lộ chính đô thành quật lên nay ở góc đường này mai góc đường kia, những mả cũ bên đường một đô thị nhộn nhịp gợi bao nhiêu ngậm ngùi (“Hui nhị tì II”) v.v..., bấy nhiêu chuyện nọ cảnh kia rải rác khắp tác phẩm Bình-nguyên Lộc. Lại còn như câu chuyện người các tỉnh lên Sài Gòn làm ăn, buổi sáng ngồi ở bến ông Lãnh uống tách cà-phê, trông ra những chiếc ghe thương hồ trên sông mà:

“Nhìn ghe bỗng chạnh tình quê

Rưng rưng nước mắt tư bề người dưng”

lại nghĩ quẩn :

“Ghe ơi, vài bữa ghe về

Nhắn người dưới ruộng cô Quì còn không?”

Ghe đi ghe lại về, người xa xứ thì mòn mỏi tháng năm trên các nẻo đường đô thành, tư bề người dưng ! Những cái ấy cũng làm ông Sơn Nam lâng lâng sầu được chứ ! Những cái ấy, chúng là những “ca dao” lốm đốm trong truyện, trong thơ, trong bút ký, trong mọi môn loại sáng tác của Bình-nguyên Lộc. Chúng là cái dấu ấn phân biệt thứ văn chương đăng báo, văn chương nhật trình của Bình-nguyên Lộc với văn nhật trình của bao kẻ khác.

Những đóm “ca dao” ấy đã kết tinh từ cái thiết tha đối với quê hương, nguồn gốc, đất đai, cái thiết tha từng ôm ấp các công trình Phù sa, Ðồng Nai, Mã Lai v.v...trong mấy thập kỷ. Cái ưu này kết hợp với cái khuyết kia kết quả thế nào? Nên cân nhắc bên nặng bên nhẹ ra sao cho phải ? Chắc chắn Bình-nguyên Lộc không có ý cãi cọ với ai, nhưng có lần cùng Nguyễn Nam Anh nói chuyện, trước 1975 (bài phỏng vấn được đăng lại trên tạp chí Văn học, Hoa Kỳ, số l8 năm 1987) ông đã xác quyết, cũng chắc nịch như Oscar Wilde: “Giữa tài với đức, đức phải hơn. Tôi không phải là một nhà đạo đức chút xíu nào hết, nhưng tôi vẫn trọng đức của người khác, đánh giá họ bằng đức chứ không bằng tài, mặc dầu tôi vẫn quý trọng tài của họ lắm.”

Bình-nguyên Lộc không chịu nhận lấy cho mình chút xíu đạo đức nào, nhưng tấm lòng của ông chắc chắn là yếu tố đáng kể trong sự quý trọng của người đời. Người ta quý trọng ông như quý trọng một nhân sĩ trong làng văn, cái lòng rộng lớn cả cõi Nam Kỳ cũ.

Võ Phiến

tháng 5-1998

Nguồn: “Tuyển tập Bình-nguyên Lộc”, An Tiêm, Paris – California 1999.

© Binhnguyenloc.com

“CON TÁM CÙ LẦN” CỦA BÌNH NGUYÊN LỘC:

NGƯỜI Ở THÀNH THỊ HOÀI NIỆM VỀ CHỐN THÔN QUÊ

Ths.Trần Phỏng Diều

Bình-nguyên Lộc là một trong những nhà văn lớn của vùng đất Nam bộ. Ông tên thật là Tô Văn Tuấn, sinh ngày 7 tháng 3 năm 1914, tại làng Tân Uyên, tổng Chánh Mĩ Trung, tỉnh Biên Hòa (nay thuộc thị trấn Tân Uyên, huyện Tân Uyên, tỉnh Bình Dương) và ông mất ngày 7 tháng 3 năm 1987, tại Rancho Cordova, thuộc quận Sacramento, bang California, Hiệp chủng quốc Hoa Kì, thọ 74 tuổi.

Bình-nguyên Lộc bắt đầu sáng tác từ những năm 30 của thế kỉ XX. Khi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp tái xâm lược nổ ra, ông tham gia ngay từ những ngày đầu tiên, và là thành viên của Hội văn hóa cứu quốc tỉnh Biên Hòa. Năm 1949, do bị bệnh tâm thần, ông được chính phủ ta cho phép về sinh sống tại Sài Gòn. Từ đó, ông viết văn, làm báo cho đến cuối đời.

Trong suốt gần một thế kỉ sáng tác, ông đã để lại một sự nghiệp văn chương đồ sộ, với 53 cuốn tiểu thuyết và khoảng 1000 truyện ngắn. Ngoài ra, ông còn làm thơ và sưu tầm về ca dao. Với một số lượng tác phẩm khổng lồ như vậy, tất nhiên chất lượng cũng sẽ không đồng đều. Nhưng nhìn chung, văn chương của Bình-nguyên Lộc đều mang hơi thở của cuộc sống thời đại, mang đậm không khí đất và người miền Nam trong cái thuở tiền nhân khai hoang, mở cõi. Văn chương của ông thường thấm đẫm tình yêu quê hương, xứ sở, đề cao vốn văn hóa truyền thống của dân tộc, ca ngợi những phẩm chất cao quý đã giúp dân tộc tồn tại và phát triển trong suốt chiều dài lịch sử đấu tranh bền bỉ. “Con Tám cù lần” là một trong những truyện ngắn xuất sắc của Bình-nguyên Lộc, tiêu biểu cho khuynh hướng nghệ thuật của ông - chan chứa tình yêu quê hương, xứ sở. Ở khuynh hướng này, Bình-nguyên Lộc thường kể với một giọng tâm tình, hoài niệm. Hoài niệm của Bình-nguyên Lộc là hoài niệm của một người sống ở đô thành luôn mang nỗi nhớ về chốn thôn quê. Bởi theo Bình-nguyên Lộc, thôn quê mới đáng để cho người ta nhớ. Nhớ từ mùi rơm rạ, mùi khói đốt đồng, nhớ từ con ốc gạo chẳng đáng giá gì… Song, đó mới là quê xứ đích thực, là cái để người ta đáng nhớ. Trong “Con Tám cù lần”, Bình-nguyên Lộc kể về nhân vật tên con Tám cù lần lên Sài Gòn làm con ở giúp việc nhà, được chủ nhà hết sức thương yêu, được ăn sung mặc sướng, nhưng con Tám vẫn nhất mực đòi nghỉ việc để về quê. Sau nhiều lần thuyết phục không được, người chủ đành cho con Tám nghỉ, nhưng trong lòng vẫn bâng khuâng không biết lí do tại sao nó lại nằn nặc đòi nghỉ. Cuối cùng, người chủ mới biết được lí do tại sao con Tám đòi nghỉ. Ðó là vì nó nhớ nhà, nỗi nhớ nhà ấy do ốc gạo gợi lên.

Cốt truyện khá đơn giản, sự việc được kể theo kiểu thời gian tuyến tính- sự việc xảy ra trước kể trước, sự việc xảy ra sau kể sau. Giọng văn chậm rãi, đều đều theo từng nhịp của câu chuyện, nhưng lại có sức hút đối với người đọc. Nhân vật chính của truyện chính là con Tám. Con Tám là người ở quê lên thành thị phụ việc nhà cho người khác. Sở dĩ con Tám được gán thêm cho hai chữ “cù lần” vì nó chậm chạp, khù khờ y như con cù lần. Kể ra thì con Tám cù lần sướng, nó là người nghèo khó đi ở đợ cho người chủ khó tính - đến lượt con Tám đã là năm lần thay người rồi. Nó được chủ thương, lo cho cơm ăn áo mặc. So với cuộc sống ở quê thì nó sướng hơn nhiều. Vậy mà nó nhất mực đòi nghỉ việc, quyết định của con Tám đã làm người chủ ngỡ ngàng, ngỡ ngàng vì tiếc rẻ và ngỡ ngàng vì tại sao con Tám cù lần dám từ bỏ một công việc sung sướng hơn ở quê nhiều. “Tôi ngạc nhiên quá. Như vậy, công nó làm, bọn trung gian ăn hết và nó chỉ kiếm được khoảng ba bốn chục bạc mỗi ngày, đâu có bằng lương tháng có ăn ở và áo quần của tôi”.

Mặc dù chết danh là cù lần, nhưng con Tám cù lần vẫn có cái lý của riêng nó. Ðối với nó, cuộc sống kim tiền nơi phố xá thị thành không thể nào sánh nổi với cuộc sống thanh bình, yên ả của chốn thôn quê. Nên hễ đến mùa ốc gạo là nó phải về, và lần này nó nhớ ốc gạo đến quay quắt nên nó mới xin nghỉ việc. Ðây, ta hãy xem một đoạn đối thoại của con Tám cù lần, ta sẽ hiểu ra tâm trạng của nó:

“- Chị về đâu chị Tám?

- Về chợ Bưng.

- Chợ Bưng có vui không chị?

- Vui lắm!

- Vui bằng Sài Gòn hôn chị?

- Vui hơn.

(…) Em hổng biết chớ đi chợ vui lắm, đi ga Trung Lương cũng vui lắm.

- Vui cái khỉ khô.

- Vui chớ. Ði chợ hồi ba giờ khuya, đi qua nhà chị em bạn, hú họ, họ ra vầy đoàn với mình, chín mười chị, lại hổng vui sao?”.

Rõ ràng, con Tám cù lần đang nhớ quê. Nó cứ nhớ về những kỉ niệm vui cùng chị em ở quê nên nó không tài nào ở lại được.

Con Tám cù lần là nhân vật trung tâm của truyện, nhân vật này được Bình-nguyên Lộc dựng lên để phát ngôn cho tư tưởng của mình. Hay nói cách khác, hình tượng con Tám cù lần trong truyện chính là một phần hiện thân của Bình-nguyên Lộc. Ta nhớ, Bình-nguyên Lộc là một nhà văn yêu nước, ông rất đau lòng khi đất nước bị xâm lăng, và có lẽ cái đau xót nhất trong cuộc đời của Bình-nguyên Lộc chính là những sản phẩm đồi bại của văn hóa phương Tây đang lấn lướt văn hóa truyền thống của dân tộc. Ông không thể nào chịu được khi thấy những người phụ nữ Việt Nam trang điểm lòe loẹt, sống buông thả theo lối sống của phương Tây, những người con của dân tộc mình mà lại mất gốc. Nhưng ông lại rất đặc biệt trân trọng những người me Tây, me Mĩ nhưng lại biết ăn mắm và nói chuyện với nhau bằng tiếng Việt. Truyện ngắn “Con Tám cù lần”, “Những đứa con thương của đất mẹ” và một số truyện khác của Bình-nguyên Lộc chứng minh cho điều này. Lòng yêu nước của Bình-nguyên Lộc được thể hiện qua tình yêu quê hương, xứ sở, yêu cánh cò, yêu ruộng lúa, mùi rơm. Vì vậy, ông vô cùng đau xót khi thấy những thứ quen thuộc này có nguy cơ bị đánh mất, và khi có những người cố tình lãng quên nó. Là một người từng tham gia kháng chiến, nhưng hầu như Bình-nguyên Lộc không chú ý phản ánh cuộc kháng chiến qua tác phẩm của mình. Có lẽ đó không phải là cái tạng của ông. Bình-nguyên Lộc đặc biệt chú ý đến bộ mặt của cuộc sống đô thị miền Nam bị giặc ngoại xâm chiếm đóng. Ông đau lòng khi thấy những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc đang lùi dần, nền văn hóa ngoại lai càng lên ngôi. Thể hiện điều này ra tác phẩm của mình, cũng có nghĩa là bày tỏ lòng yêu nước của mình. Do đó, sau Mậu Thân 1968, hàng loạt cơ sở cách mạng của ta bị vỡ, nhà thơ Viễn Phương đã đến gặp ông để gầy dựng lại cơ sở mới thì ông khẳng định rằng: “Tôi vẫn là người của các anh mà!”.[1] Nói điều này để thấy rằng, mặc dù sống và viết dưới ách thống trị của kẻ thù, nhưng Bình-nguyên Lộc vẫn là người của cách mạng, vẫn có tấm lòng yêu nước vô cùng sâu sắc. Ở điểm này, Bình-nguyên Lộc và Sơn Nam có nét tương đồng. Cả hai đều yêu nước, cả hai đều có tham gia cách mạng, nhưng cả hai lại đều chọn cuộc sống của vùng Nam bộ để gởi gắm tâm trạng của mình.

Với việc đặt tên cho nhân vật là con Tám cù lần, chúng ta thấy rằng, Bình-nguyên Lộc là một cây bút bậc thầy trong việc thể hiện chủ đề tư tưởng của tác phẩm. Ta nên nhớ rằng, Bình-nguyên Lộc sống trong lòng thành thị miền Nam của chế độ ngụy quyền Sài Gòn. Ở xã hội đó, mọi thứ đều nhố nhăng, loạn xị và suy đồi, bởi “(…) trong suốt thời kỳ 1954- 1975, xâm lăng văn hóa vừa là một trong những phương tiện chủ chốt vừa là mục tiêu chiến lược quan trọng của chủ nghĩa đế quốc Mĩ”[2], nên nó không đáng để cho người ta nhớ, không đáng để cho người ta thích và không đáng để cho người ta lưu lại lâu hơn. Và cái đáng nhớ, cái đáng sống, đáng yêu chính là những miền quê thôn dã- nơi mà cuộc sống đô thành của bọn tay sai chưa với tới được. Vì lẽ đó mà, con Tám- mặc dù nó rất cù lần nhưng nó vẫn nhận ra điều đó. Nó cảm thấy rằng, đô thành Sài Gòn lắm tiền nhiều của nhưng lại không thơ mộng bằng quê xứ của nó. Không chấp nhận cuộc sống ở Sài Gòn tức là nó phủ nhận cuộc sống ở đó, nó chê bai cuộc sống ở đó, mà chê bai có nghĩa là không đồng thuận, không hợp tác và cũng có nghĩa là tẩy chay cả bộ mặt đô thị của bọn xâm lược lúc bấy giờ. Hay nói cách khác, nó không hợp tác với giặc, chống đối giặc ngoại xâm. Ðây là tư tưởng cốt lõi mà Bình-nguyên Lộc muốn chuyển tải đến người đọc. Con Tám- nó cù lần như thế mà còn nhận ra bộ mặt của kẻ thù và tẩy chay nó. Còn ta, ta không cù lần tại sao ta lại chấp nhận sống chung với nó?! Ðây là một điều đáng để mọi người suy nghĩ trong hoàn cảnh lúc bấy giờ.

Ðối với Bình-nguyên Lộc, yêu nước - đó là một tình cảm, chứ không phải là một thứ lí luận suông. Lòng yêu nước cũng có thể chỉ là những xúc cảm, những rung động sâu xa từ tận đáy sâu tâm hồn. Vì vậy, con Tám cù lần nhất quyết đòi bỏ thành phố về quê chỉ vì nó nhớ ốc gạo ở quê, nhớ mùa nước nổi, nhớ bếp lửa sau mỗi buổi làm đồng… và không ai hiểu nổi vì sao nó lại nhớ những thứ “vớ vẩn” ấy, chỉ có cô chủ nhà là hiểu được. Bới vì, cô ta cũng vốn là người ở quê: “Tôi thấy trước rằng tôi sẽ bùi ngùi nhớ nó, nhớ cái vùng quê mà nó tả, bởi tôi có ở thôn quê, tôi hiểu được nó và niềm thương nỗi nhớ của nó cũng cùng một loại với niềm thương nỗi nhớ của tôi thuở tôi rời làng lên đây.

Con tôi không làm sao mà hiểu được hết, vì chúng không biết cái tính nhớ xứ là gì. Ðô thị không phải nơi mà người ta có thể nhớ được, huống chi đô thành Sài Gòn thật kém mùi thơ.

Ngày mai, tôi phải cho gia đình ăn ốc gạo một bữa mới được, mặc dầu món ăn này rất kém vệ sinh. Con Tám Cù Lần có thể nhớ nhiều kỉ niệm nữa, do ốc gạo gợi ra, sẽ nói thêm cái gì. Mà tôi thì rất ưa nghe nó thật thà kể lể những chuyện không đâu mà chỉ có mình nó với tôi là hiểu thôi”.

Trong truyện ngắn của Bình-nguyên Lộc, loại nhân vật này cứ trở đi trở lại trong tác phẩm của ông. Nó như là một nỗi ám ảnh khôn nguôi. Ông luôn xem đó như là một phẩm chất cao quý và có giá trị trong cuộc đời. Do đó, trong truyện ngắn của ông, ta cũng dễ dàng bắt gặp sự ca ngợi của ông đối với những con người dù bị bứng ra khỏi cội rễ của mình một cách tàn nhẫn, họ vẫn luôn luôn níu giữ trong tâm hồn mình một “Cuống rún chưa lìa” với quê cha đất tổ.

Con người là một thực thể tinh thần phức tạp, tinh vi mà mỗi nhà văn do sở trường, hoặc do hứng thú của mình mà nắm bắt một cách nhạy bén, sắc sảo nhất một hoặc nhiều khía cạnh cụ thể nào đó. Ở truyện ngắn “Con Tám cù lần”, nỗi nhớ quê hương mãnh liệt của con Tám đã trở thành một nỗi ám ảnh, day dứt được Bình-nguyên Lộc lựa chọn để phát ngôn cho tư tưởng của mình. Mặc dù điều đó đôi khi bị người ta cho là vớ vẩn, là điên khùng, ngu ngốc. Nhưng với họ, và chỉ có họ- những người cùng hội cùng thuyền mới hiểu được. Vì vậy, Nguyễn Q Thắng rất có lý khi cho rằng: “Ông thèm mùi đất, mùi hương hành kho, mùi lửa… rồi thèm người với cảnh những chiếc ghe khẳm lừ hàng hóa từ miền Tây lên cập bến Tàu Hủ ở Sài Gòn… Trước mui có vài chậu cây cảnh, cạnh một con heo ngơ ngác nhìn người, ghe thuyền qua lại nhộn nhịp trên sóng nước khiến lòng khách thương hồ buồn vời vợi, xe cộ nghìn nghịt phóng qua đường phố, nhưng không làm cho nỗi buồn xa xứ khuây được”.[3]

Với một tấm lòng yêu quê hương xứ sở, với một bút pháp trữ tình, với một giọng văn tâm tình, hoài niệm, ngôn ngữ bình dân đặc trưng của người Nam bộ, “Con Tám cù lần” đã để lại một ấn tượng tốt đẹp trong lòng người đọc và qua đó, cũng gợi cho người đọc thêm yêu quê hương, đất nước mình hơn, cũng như càng thêm yêu, trân trọng những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc. Bởi vì “Hầu hết truyện ngắn của ông dù được viết từ những năm 40, 50 đến những năm 70 đều có một hệ thống chủ đề (…) đọc truyện ngắn Bình-nguyên Lộc, độc giả nào cũng thấy rõ tình yêu làng quê, nơi chôn nhau cắt rún, sự nghèo khổ… Nếu dân thương hồ sống trên mặt nước thì nhớ đất, nhớ làng; dân thị thành sống trên đất, nhà xi măng, gạch bông… thì nhớ mùi lửa đốt bằng than, bằng củi, mùi rơm rạ ở quê lúc xưa; me Tây, me Mĩ (…) thì nhớ mai vàng, dưa hấu, thịt heo, bánh tráng… nướng. Dân quê lên sống tạm bợ ở đô thành hoặc bên trời Âu Mĩ thì đến mùa nước nổi lại nhớ sông rạch, ốc gạo, cá rô kho tộ, canh chua cá lóc… Trái lại dân đi khai hoang lập ấp thì nhớ xoài, nhớ mận, nhớ chè, nhớ đường… hằng năm phải trồng rau răm, ngò tàu… trong những chậu treo trước sân nhà để tìm nhớ lại chút mùi vị quê hương”.[4]

Ðịa chỉ liên hệ: Trần Phỏng Diều, Khoa Văn, Trường Cao đẳng Sư phạm Cần Thơ. 209 đường 30 tháng 4 thành phố Cần Thơ. ÐT: 0908366944.

[1] Vieãn Phöông: Thöông moät nhaønh mai. Taïp chí Kieán thöùc ngaøy nay, soá xuaân Maäu Daàn- 1998.

[2] Traàn Höõu Taù: Nhìn laïi moät chaëng ñöôøng vaên hoïc.NXB Tp. Hoà Chí Minh- 2000. Tr.17.

[3] Nguyeãn Q Thaéng: Tuyeån taäp Bình Nguyeân Loäc, taäp 1. NXB Vaên hoïc- 2001. Tr.42.

[4] Nguyeãn Q Thaéng. Sñd. Tr.40.

Nguồn: www.phongdiep.net

© Binhnguyenloc.com

Nhân tính và nhân phẩm trong „Ký Thác“

Vinh-Lan

KÝ THÁC (1960): 1- Rừng Mắm 2- Hạ Bệ 3- Ba Con Cáo 4- Ba Sao Giữa Giời 5- Ăn Cơm Chưa 6- Pì-Pế-Hán 7- Cho Tay Nầy, Lấy Tay Kia 8- Hồn Ma Cũ 9- Người Ðờn Ông Ðẻ 10- Lầu 3 Phòng 7 11- Kẻ Chiến Bại 12- Rung Cây Dừa 13- Ðồng Ðội 14- Nguời Tài Xế Ðiên 15- Nắng Chiều 16- Ðôi Bạn Mắc Hoa Vông

„Viết văn chỉ là một thứ kỹ thuật, tương đối dễ học. Nhưng muốn sáng tác, em cần phải có cái gì trong lòng, để mà nói ra, bằng không, thì giã từ văn chương vậy“. Qua lời giảng của một nhà văn với giai nhân muốn học làm nữ sĩ trong truyện ngắn „Lầu 3 Phòng 7“ Bình- nguyên Lộc đã cố tình phân biệt hai động từ có ý nghĩa của hai hành vi khác nhau: „viết văn“ và „sáng tác“. Ông quan niệm rằng, đáng gọi „ văn sĩ“ là người „đã vật lộn với tình cảm, với tư tưởng, đã lao khổ sáng tác, và rốt cuộc, đẻ ra được những cái gì bền vững…“, và đối với văn sĩ, người mà theo thói thường được gọi là „người viết văn“, thì „ viết văn nào phải để leo lên đâu đâu?“(Lầu 3 Phòng 7) mà là để „dồn tất cả tinh hoa đã thâu lượm... để sản xuất ra tác phẩm nghệ thuật“ (Người Ðờn Ông Ðẻ). Muốn có được những tinh túy đó nhà văn không phải chỉ sử dụng tài năng kết chữ thành câu, kết câu thành truyện, mà còn có sự miệt mài làm việc của tim và óc, còn có sự thoát ly ra khỏi cái tháp ngà xa cách con người cũng như ra khỏi cái vùng tâm linh chật hẹp của chính mình. Ðọc „Ký Thác“ của Bình-nguyên Lộc để thấm thía quan niệm về con người trong các truyện của ông, con người với đầy đủ nhân phẩm, nhân vị, nhân cách trong mọi trạng huống và để cảm thụ một lời khuyên nhắn, cũng có thể là một mơ ước hay là một hy vọng của tác giả đặt để vào những ai muốn làm văn nhân. Ðó là sự trang bị cho chính mình những tư tưởng, suy nghiệm, ý thức tôn trọng mọi giá trị của cuộc đời bằng cách chấp nhận gian khổ của cuộc đời, cũng như của những cơn đau thai nghén để và vì sáng tác.

Quan sát nhân vật Bình-nguyên Lộc, độc giả đôi khi có cảm tưởng như đứng trước một khu vườn thiên nhiên có đủ cả mọi loại bông hoa từ màu sắc rực rở đến mộc mạc, từ hương thơm ngào ngạt đến mùi hăng hắc khó ngửi, từ loại vừa nở đã tả tơi vì một cơn gió nhẹ đến thứ mặc cho màu úa nhụy phai vẫn bám trên cành. Và cả những bông hoa nhỏ xíu mọc hoang dại nhưng mạnh mẽ bên lề đường đất lẫn lộn với dấu cỏ bị dẫm nát bằng hằng bao vết chân vô tình đi qua. Cá tính của nhân vật Bình-nguyên Lộc cũng đa dạng đa diện như thế. Ðó là những con người xuất hiện như chính họ được sinh ra đời, sống với những cơn mưa nắng của tâm tình và hiện thực trên mọi bình diện tâm lý và hoàn cảnh. Bình-nguyên Lộc viết về họ, kể về họ như viết về những nguyên bản của người sống thực tế: họ là thủ phạm, là nạn nhân, là người chân thành, là kẻ gian xảo, biết xử sự khôn ngoan, hay vụng về trong tinh thần bấn loạn... Trong xã hội, có người được ưu đãi trọng dụng, mà cũng có người bị hất hủi gạt bỏ, trong sự tàn nhẫn cố tình hay chỉ do một ngẫu nhiên không dụng ý... Ông luôn luôn tìm ra tính chất mâu thuẫn của tánh tình, sắc thái, suy nghĩ, hành động của từng cá nhân một trong nếp sống thường nhật của con người. Có thể nói, nhân vật Bình-nguyên Lộc không siêu việt mà cũng chẳng thuần xấu xa, không là anh hùng để tôn sùng mà cũng chẳng đê tiện đến đáng bị phỉ nhổ, không cứng ngắt như được nặn bằng sáp mà cũng chẳng èo uột như cọng bún thiu. Ở mỗi con người đều có khuyết điểm và lúc nào cũng tiềm ẩn bên sau chỗ yếu đuối một phần đáng để ý, đáng quý mến.

Trên đường du hành đi vào nội tâm của nhân vật „Ký Thác“, độc giả sẽ gặp gỡ vài tương phản của bản tính, có khi nó phát triển một cách tự nhiên theo hiện tượng tâm lý tuổi tác, như trường hợp ông bố già gương mẫu đi học làm thanh niên (Hạ Bệ), có khi nó lại biến thể một cách bất ngờ do phản ứng tâm lý, như anh sinh viên y khoa nhút nhát hết sợ thây ma vì bùi ngùi về nghĩa của đời người sau khi chết qua cái xác không thừa nhận của người yêu phụ bạc (Ba Sao Giữa Giời). Cũng có những tương phản của hoàn cảnh và tâm trạng thật chua chát xót xa như cô gái trẻ bị bịnh thương hàn vì gia đình chết đói nên cãi lịnh bác sĩ cấm ăn (Ăn Cơm Chưa), cái cảm giác trống rỗng trong lòng và quanh mình tuy kề cận với giai nhân khi nhà văn biết chắc rằng mình sẽ không thể gặp được người „văn hữu“ trong nàng (Lầu 3 Phòng 7), sự sợ hãi chính mình của con người „đã vơi cạn hết chất người“ khi tự cảm nhận tính chất đê hèn của phản bội (Ba Con Cáo)... . Bản sắc mâu thuẫn đầy nhân tính đó hoặc đã nằm trong vô / tiềm thức qua những đợt suy nghĩ thì thầm như tự nói với mình của nhân vật; hoặc xuất hiện rõ ràng trên ý thức của „Kẻ Chiến Bại“, mượn hình ảnh hùng vĩ thu hẹp vào hòn non bộ để dối lòng, để che đậy cái mặc cảm nhỏ nhoi của đời mình; hoặc bằng những liên tưởng được khêu gợi từ hình ảnh trước mắt, như ả ca nhi già trong cơn lạnh là tương lai của chàng thi sĩ khi chàng không còn là đồ trang sức cho những ông nhà giàu „thích ké cái thơm lây của văn nghệ sĩ“ nữa (Pì-Pế-Hán). Một tật xấu rất được „chuộng“ của con người là liên hợp hay đồng hóa sự ghen ghét trong lòng với môi trường sống thật, đã được tế nhị kể lại qua chuyện anh văn sĩ nhất định chống chữ f với đám bạn văn chỉ vì trong tiềm thức của anh còn giữ bức thơ dứt tình của người yêu đã có những chữ f (Hồn Ma Cũ), chuyện anh chàng oán một người phụ bạc rồi coi mọi người đàn bà là „những con ác quỷ“ và cho đời chỉ đáng xa lánh (Rung Cây Dừa), chuyện cô gái già tuổi dần sống trong cảnh ế ẩm cô đơn đã từng hết thương bạn, cố tìm ra đủ thứ lỗi lầm to nhỏ để ghét bạn, tại vì bạn đi lấy chồng (Ðôi Bạn Mắc Hoa Vông). Sự xuất hiện cùng một lúc hai mặt đối chọi nhau của sự kiện thực tế ngoài đời, hay của tâm lý và bản tính con người trong một số truyện là minh chứng cho những vấn đề tuy khó ngờ khó tin nhưng vẫn có thể là sự thật. Ðó là sự tương thân khi cùng khốn khổ của hai „con cáo“ người (Ba Con Cáo), hay tính cứng đầu của kẻ ở thế yếu : cãi không được mà không chịu thua (Người Tài Xế Ðiên), đó là cảnh tượng cay đắng của khoa học thuốc vừa cứu người ra khỏi tay tử thần rồi khoa học máy cán người dưới bánh xe (Cho Tay Nầy, Lấy Tay Kia), hay quyết định dứt khoát của kẻ rời bỏ đảo „thần tiên“ để quay về đời sống loài người „giả dối“, vì cái nơi xấu xa có đủ mọi yếu tố tình cảm đau-buồn-hận-thù-ghét này còn đặc biệt có „thương“....(Rung Cây Dừa)

Có thể nói, truyện nào của Bình-nguyên Lộc cũng làm ta nghĩ đến những góc tình thương đậm đà của nhà văn dành cho nhân vật của mình. Trong truyện ngắn của Bình-nguyên Lộc độc giả khó lòng tìm ra được một cái „Tôi“ vĩ đại, toàn thiện của tác giả đứng trước những „nhân vật nhỏ bé, ti tiện, đáng khinh“. Ðộc giả chắc không ngăn được nụ cười khi Bình-nguyên Lộc giới thiệu nhân vật có cái nghề mà thời đại nào cũng miệt thị, nghề làm gái ăn sương: „ là một thứ hồ ly không hớp hồn nho sĩ mà chỉ hốt bạc cắc của mấy anh lao động thôi“, hay với giọng hài hước ông cho ta hình dung được cử chỉ lố bịch của một ông bố cao niên đang „ vội vàng chạy lượm mót của trời“ trong vũ trường khiến cho cậu con „ có cảm giác đang đọc một bài thất ngôn bát cú in xen vào một tập thơ tự do“, trong khi cử chỉ của cậu con háo thắng thì lại „giống như một con dê mới mọc sừng, đang giang hai chơn trước, gầm đầu xuống, sừng chĩa tới trong một dáng diệu sẵn sàng chờ địch thủ“. Ngược lại, độc giả cũng không khỏi chua xót cho sự dốt nát của cô gái Triều châu bị bịnh thương hàn mà không hiểu được sự nguy hiểm của những hột cơm lúc bao tử đã bị vi trùng làm mỏng đi, nên „ không cả quyết ăn vì thèm nữa, mà ăn để trả thù sự chết đói của cả nhà nó...“ Cái thú vị tuyệt diệu của sự theo dõi diễn biến tâm lý một nhân vật trong cuộc đi săn hình ảnh của dĩ vãng bắt đầu bằng những hình ảnh hằng ngày quen thuộc trong tiệm nước Tàu, là khi Bình-nguyên Lộc cho anh ta phiêu lưu với ý tưởng qua sự chủ động của tiềm thức, mà hoàn toàn không ngờ mình đang đi tìm nguyên nhân của sự ghét và chống chữ f. Bình-nguyên Lộc dắt độc giả theo chân anh ta đi tìm những hồn ma cũ với giọng văn đã làm ma nào cũng đáng yêu cả „Mến yêu là những con ma tóc còn đương rẽ, áo quần còn hôi ruộng bùn, cùng nhau ngơ ngác giữa đô thành....Bối rối là những con ma thiếu nữ gặp nơi nhà quen, khi ra chơi chúa nhựt, những con ma, nó làm cậu học sinh lưu trú ngơ ngẩn suốt tuần. Ôi! dịu dàng là những con ma áo tím….”, để rồi những con ma đó đã dẫn nhân vật đến bức thơ tay cuối cùng của người tình đầu tiên, bức thơ dứt khoát có những f thay cho ph!

Tuy là người theo tân học, đã có ý tưởng vượt ra một số ước lệ luân lý cổ hủ, phá bỏ sự gò bó vô lý của vài thành kiến đạo đức lỗi thời (Ðôi Bạn Mắc Hoa Vông, Hạ Bệ ), nhưng ông không sáng tác với tác phong và bằng văn phong của người tách ra khỏi môi trường sống của mình. Trong tập truyện có hơn hai mươi nhân vật khác nhau mà tất cả, từ tên bất lương, ả giang hồ, nữ ca nhi về chiều, cô gái trẻ nghèo dốt bị mua từ hoàn cảnh nước lụt, cho đến cô gái lỡ thời với tâm lý dằn xé hay anh sinh viên trường Thuốc thất tình, chàng văn sĩ đang nuôi ảo tưởng tìm văn hữu, ông thầy đạo giáo não nề với sự thật Fa-Kia .... đều được miêu tả, diễn đạt bằng một giọng văn dí dỏm, tuy đôi lúc có châm biếm mỉa mai, hay phảng phất chất xót xa nghĩ ngợi, nhưng cách hành văn phóng khoáng với hơi hướm trào phúng duyên dáng đã làm những bức tranh đời nhiều bộ mặt rất thật này trở nên dễ mến, dễ được thâu nhận và cảm thông. Cả thủ phạm lẫn nạn nhân, cả trong sạch lẫn tội lỗi đều được ông ghi nhận bằng chân tình, không hề có sự hằn học, khinh miệt hay phỉ báng. Mọi thứ sai lầm, nhược điểm, như những nỗi sợ khác nhau đã gặp gỡ nhau trong cùng tâm trạng sợ, những nguyên nhân phản bội khác nhau đã gặp gỡ nhau trong cùng hành động phản bội, mặc cảm nhỏ nhoi được nguỵ trang bằng giấc mộng lớn hải hồ, sự oán hận một người lây đến cả loài người, ý đồ phản trắc vì nghèo nàn và áp lực tù tội, thái độ hèn nhát đổ lỗi cho nhau trong cơn nguy biến ... đều là những khía cạnh thực tế của nhân cách đầy nhân tính trong cuộc sống hỗn độn và trong một xã hội nhiễu nhương. Nhưng, cũng thiết tha vô cùng khi kẻ đã thù ghét con người bỗng khao khát tiếng vang của loài người. Khao khát vì đã sống và đã thấm thía với „một xã hội thú vật, cóc cần tình cảm, cóc cần tình thương đối với lớp người trái chanh, lớp người bị vắt hết cả nước cốt trong thời niên thiếu để dâng lên đoàn thể, và bây giờ chỉ còn trơ lại cái vỏ khô như xác ve.“ Thế nên, dù phải trở lại một xã hội hời hợt đang dung túng cả những „miệng ký sinh nhân“, người đã cố tình bỏ tên tộc từ hăm hai năm qua vẫn háo hức trở về mảnh đất của „những người biết thương, thương nhiều quá, thương đến cả kẻ thù, đến cả những cái miệng hoàn toàn vô ích“ (Rung Cây Dừa)

Có lẽ sự tô điểm cố ý của Bình-nguyên Lộc cho nhân vật của ông là khả năng suy nghĩ, cái khả năng đã đưa con người lên hàng cao nhất trên mọi sinh vật trong trời đất, cái khả năng đã giúp con người có được quyết định và hành động chiến thắng những phản ứng phản xạ theo bản năng và chế ngự những chướng ngại của tâm sinh lý phức tạp. Nó đã thể hiện qua sự cứu giúp nhau khi cùng cảnh ngộ giữa những kẻ từng kênh kiệu nhau, lương tâm của người chai đá cũng được đánh thức vì tính cách nhơ nhớp của hành vi phản bội (Ba Con Cáo), nỗi tuyệt vọng vì mất uy tín trở thành niềm hy vọng cho một sự cảnh cáo (Hạ Bệ), sự dứt khoát thà tù tội chớ không bỏ đồng đội ở giây phút cuối cùng (Ðồng Ðội), sự tỉnh ngộ về cách phung phí thời gian và tâm trí cho phép mầu của ông thầy đi tìm chân lý (Nắng Chiều), niềm thương cảm của cô gái già với con chó trẻ đang ở độ xuân thì (Ðội Bạn Mắc Hoa Vông)... Và tuyệt đẹp là sự hy sinh của những con người chất phác như cây mắm, chịu gian khổ để xây dựng cho thế hệ mai sau, một hành động không phải chỉ đến từ óc mà còn bằng tim! (Rừng Mắm)

Cũng có lẽ sự tô điểm cố ý thứ hai của Bình-nguyên Lộc cho nhân vật, đã ngầm chất chứa trong đó tâm sự của chính tác giả, là tính chất nghệ sĩ, hay rõ ràng hơn là tính chất đặc sắc của lý tưởng người làm văn nghệ chân chính. Nó không chỉ là „cái say chiến đấu ..., cái gì dễ dàng quá thì không ham, mà chỉ mê mệt đối với những sáng tạo đau đớn thôi“ (Lầu 3 Phòng 7) mà còn là tinh thần quý trọng giá trị tác phẩm hơn sự tôn vinh bản thân, đặt mục đích và quá trình sáng tác trước mọi cơn đau tâm linh và quằn quại thể xác, hầu mong „góp khí thiêng của trời đất, un đúc lại“ mà hoàn thành công trình „làm đẹp cuộc đời“ và sẵn sàng chấp nhận hoàn cảnh „không ai dư nước mắt khóc cho số kiếp nghệ sĩ“, bởi vì „cái kiếp của chúng nó là đau khổ rồi chết đi, để lại đồ đẹp cho ta hưởng...“ (Người Ðờn Ông Ðẻ). Cái đẹp của nghệ sĩ tính không giống như cái đẹp sáng tạo mà nghệ sĩ đã lưu lại đời: „đẹp hơn ngũ sắc của tường vân, đẹp hơn mống trời, đẹp hơn ráng trời, đẹp hơn cả màu sắc của trăm hoa nơi vườn Thượng Uyển“, mà nó là cái đẹp khiêm nhường ẩn khuất của một tâm tình tha thiết, không sợ mình bị thiệt thòi mà chỉ sợ tác phẩm không được bảo toàn, sợ „uổng công...khó nhọc mà không ai hưởng được...“! (Người Ðờn Ông Ðẻ)

Bình-nguyên Lộc đã còn cho độc giả một cái thú đặc biệt nữa là tự khám phá sự nhạy bén của cảm nhận qua lối đùa giỡn tinh nghịch với đề tài của ông. Sự đối chiếu của hai cực tương phản giữa „người bịnh quê mùa không tên“ và „y khoa, kỹ thuật tân kỳ“ (Cho Tay Nầy, Lấy Tay Kia), giữa „khoa học thực tế thực tiển“ và „thần học huyền bí khoa trương“ (Nắng Chiều) là mấu chốt cho suy tư chiêm nghiệm. Tư tưởng tế nhị, thâm trầm được trá hình qua sự giản đơn của câu chuyện và lời lẽ khôi hài về nhân vật. Tính cách sâu sắc của đề tài Bình-nguyên Lộc nằm ở chỗ mọi sự kiện được che dấu dưới dạng chẳng có gì đáng gọi là sâu sắc cả. Người đọc tiếp xúc với những vấn đề rất tầm thường mà không ngờ mình đã đối diện với những vấn đề rất trọng đại, chẳng hạn như mục đích phục vụ đời sống con người của khoa học, hay tính nuôi dưỡng tinh thần con người của đạo giáo.

Chỉ với 16 bài trong tập „Ký Thác“, mà tựa tập truyện tự nó đã là nỗi niềm-tâm tư-hoài bảo-gởi gắm trong chọn lọc của tác giả, Bình-nguyên Lộc đã đưa rất nhiều vấn đề của con người ra để được nhận diện, phản ảnh và suy gẫm. Những vấn đề chung quanh con người đó cho thấy trong thời gian sáng tác nhà văn đã có không biết bao nhiêu cơn động tâm động não cho suy tưởng, khổ nhọc đớn đau như „kiếp tằm“ và đã có không biết bao nhiêu khắc khoải trăn trở với đề tài, thao thức chịu đựng với sự hoài thai để có thể cho ra đời một cái gì „bền vững“ mà tác giả mơ ước „nâng niu“. Tấm lòng của tác giả với chất liệu và đối tượng sáng tác đã bộc lộ qua cách xây dựng cốt chuyện, mà trong đó đó các nhân vật, cho dù thuộc giai cấp hay thành phần nào trong xã hội, cho dù đang ở trong trạng huống tâm lý hay thực tế nào, nhân vị và nhân phẩm của họ bao giờ cũng được Bình-nguyên Lộc chăm sóc và bảo vệ.

Nhà văn không thể trực tiếp làm thay đổi thế cuộc, khó xoay chuyển được tình thế của con người, nhưng nhà văn vẫn có khả năng đóng góp vào một nhiệm vụ cao cả, như văn sĩ đương đại Péru, Mario Vargas Llosa, ao ước: „ ...tạo cơ hội cho chúng ta biết tôn trọng các giá trị, mà nếu không có những giá trị đó thì thế giới có thể sẽ bị ngự trị bởi tuyệt vọng và con người sẽ đánh mất sự kính trọng lẫn nhau“. Ðiều ao ước ấy nhà văn Việt Nam quá cố Bình-nguyên Lộc của chúng ta đã thực hiện từ lâu qua những sáng tác về con người, cho con người và với lòng yêu thương con người.

Vinh-Lan

07.2007

© Binhnguyenloc.com

Bình-nguyên Lộc

Bàng Bá Lân

Tên thật là TÔ-VĂN-TUẤN. Sinh ngày 7-3-1914 tại làng Tân-Uyên tỉnh Biên-Hòa (Nam-Việt) trong một gia-đinh thuộc thành-phần tiểu tư sản.

Từng làm công-chức cho đến năm 1945. Sau đó viết văn và viết báo chuyên nghiệp.

Ðã viết rất nhiều truyện ngắn và tiểu-thuyết. Tất cả đều đã đăng báo; có một số đã in thành sách như Nhốt gió (truyện ngắn, 1950); Ðò dọc (tiểu-thuyết 1958); Gieo gió gặt bão (tiểu thuyết, 1959); Tân Liêu-trai (lấy bút hiệu là Phong-Ngạn, 1959); Ký thác (truyện ngắn, 1960); Nhện chờ mối ai (tiểu thuyết, 1962); Ái ân thâu ngắn cho dài tiếc thương (tiểu thuyết, 1963); Mối tình cuối cùng (tiểu thuyết, 1963); Tâm trạng hồng (truyện ngắn, 1963); Hoa hậu Bồ Ðào (tiểu thuyết, 1963); Bóng ai qua ngoài song cửa (tiểu thuyết, 1963); Xô ngã bức tường rêu (tiểu thuyết, 1963).

Tôi nghe danh Bình-nguyên-Lộc từ khi mới di cư vào Nam (l954), nhưng chưa đọc văn anh bao giờ. Vì lúc đầu tôi còn phải lo thu xếp chỗ ở cho gia-đình, lo chạy gạo nuôi con; kế đó thì-giờ dạy học choán mất hết cả ngày tháng, không có cả đến thì-giờ đọc sách, mà truyện dài truyện ngắn của anh thì đăng lần lần trên các báo hằng ngày bên cạnh những truyện tình-cảm rẻ tiền, những truyện võ-hiệp phi lý tuy hợp với thị hiếu bình-dân nhưng lại làm nản lòng thức-giả.

Do đó, một người mỗi ngày chỉ có thể bỏ ra năm, mười phút để liếc qua tờ báo hằng ngày coi những tin tức quan trọng như tôi thì làm sao mà theo dõi anh được, dù rất muốn.

Mãi đến năm l959, tôi mới nhận được cuốn Ðò dọc của anh gửi cho, do một bạn văn chuyển giúp. Cái nhan-đề rất gợi cảm của cuốn truyện đã làm tôi chú ý. Chưa đọc truyện mà trí tưởng tượng của tôi đã làm việc rất lung: Tôi nghĩ đến sông đến nước, đến những chuyến đò dọc nên thơ của thời thanh-bình, đến những chuyến đò dọc rất lộn-xộn của thời loạn lạc vừa qua, đến câu “mười hai bến nước, một con thuyền”, đến những vần thơ của Huy-Cận:

Sóng gợn trường giang buồn điệp điệp,

Con thuyền xuôi mái nước song song.

Thuyền về nước lại, sầu trăm ngả;

Củi một cành khô lạc mấy dòng.

Lơ-thơ cồn nhỏ gió đìu-hiu,

Ðâu tiếng làng xa vãn chợ chiều.

Nắng xuống, trời lên sâu chót-vót,

Sông dài, trời rộng bến cô liêu.

Bèo dạt về đâu, hàng nối hàng,

Mênh-mông không một chuyến đò ngang.

Không cầu gợi chút niềm thân mật,

Lặng-lẽ bờ xanh tiếp bãi vàng.

Lớp lớp mây cao đùn núi bạc,

Chim nghiêng cánh nhỏ, bóng chiều sa.

Lòng quê dợn dợn vời con nước,

Không khói hoàng-hôn cũng nhớ nhà.

(Lửa Thiêng-. Trường giang)

Ngâm xong mấy vần thơ du-dương và gợi cảm trên này, tôi mới thong-thả, mở sách ra thưởng thức… Nhưng tôi bỗng cảm thấy như lạc lõng. Khác hẳn với những điều dự tưởng, tôi không thấy có thuyền có bến, có trời rộng sông dài, có những cô lái đò xinh xắn với câu hò giọng hát đưa duyên…

Tôi bị lạc vào giữa gia-đình ông bà Nam-Thành với bốn cô con gái có những cái tên đặt rất ngộ theo điệu ca bình-bán: Hương, Hồng, Hoa, Quá, Thơm.

Trên kia, tôi nói bốn cô mà sao lại có những năm tên ? Ấy là vì cô Thơm đã chết ngay từ buổi sơ sinh, nên điệu ca bình-bán ở đây thiếu tiếng âm bằng sau cùng, đã tắt nghẹn ngay ở tiếng trắc thứ tư như nuốt sự nghẹn-ngào đau xót !

Mà quả thực gia-đình ông bà Nam-Thành đang gặp cảnh đau xót nghẹn-ngào, nói không trôi mà để bụng cũng không đành: gia-đình này đang gặp phải hồi sa sút. Không giải quyết nổi đời sống ở đô-thành, họ đành rút lui về vườn theo quyết định của người gia-trưởng. Ðó là một sự hi-sinh lớn của bốn cô gái từng được ăn học và quen sống đời sống thị-thành, nhất là cả bốn cô đều đến - nếu không muốn nói là quá - tuổi lấy chồng, vì cô lớn đã hai mươi tám tuổi và cô út cũng đã hai mươi hai.

Ðó là nỗi lo âu thường nói ra miệng của bà Nam-Thành, nỗi lo âu kín đáo của ông Nam-Thành và nỗi lo buồn âm-thầm của bốn cô con gái. Nhưng họ ráng hòa mình theo nếp sống ở thôn quê và gia-đình ấy tiếp tục sống những ngày hòa thuận yên vui trong sự đợi chờ an phận. Bỗng một tai nạn xe hơi xảy ra ngay trước cổng Thái-huyên trang (tên cái thôn-trang của ông bà Nam-Thành) mà nạn nhân là một thanh-niên chưa vợ, một họa-sĩ tài-hoa. Anh chàng này chỉ bị thương soàng, nhưng được gia-đình ông Nam-Thành săn sóc quá chu đáo. Thế rồi giữa Long (tên chàng thanh-niên) và mấy cô gái, cảm-tình nẩy nở nhanh chóng và sóng gió bắt đầu nổi làm xáo trộn cả cuộc đời trầm lặng ở Thái-huyên trang, suýt gây nên cảnh đổ vỡ, tang tóc… Nhưng rồi sau cơn giông trời lại tạnh ráo sáng sủa, trật-tự được vãn hồi êm đẹp đồng thời nỗi lo âu chính đáng của ông bà Nam-Thành cũng hết, nhờ Bằng (người anh họ tốt bụng, hết lòng lo lắng cho tương lai của các em gái) và Long “chiếc đò dọc đã tình cờ ghé bến trên dòng thiên-lý”.

Rốt cuộc ông bà Nam-Thành cũng gả chồng được cho ba cô con gái trừ cô Hương đã luống tuổi, đành sống nốt chuỗi ngày cô đơn cho đến mãn chiều, nhưng cô biết lấy cái vui của những người thân yêu làm cái vui của mình, vì tâm-hồn cô là một tâm-hồn dịu hiền sẵn sàng hi-sinh và an phận.

Truyện được tác-giả trình bày rất hấp đẫn. Tôi đã theo dõi một cách thú vị và trước khi gập sách lại, tôi đã thở phào khoan-khoái, chia vui với ông bà Nam-Thành khi nghe hai người đàm thoại:

“Chú rể Long rước cô dâu Hồng đi xong, chiều lại ông bà Nam-Thành ngồi nhơi cái hiu-quạnh của mình.

Ðể cho vui nhà, ông Nam-Thành nhìn bà, và cười tự đắc mà nói:

- Bà thấy hay không ? Rồi cũng gả trôi hết ba đứa, có ế ẩm gì đâu mà bà cứ theo cằn-nhằn tôi đến nhức xương ?

- Xì, ông không biết cái khỉ khô gì hết ! Hỏi thằng Bằng nó nói cho mà nghe. Gả trôi ba đứa là công lao của thằng Bằng và của cả thằng Long nữa. Nếu ngồi đó mà đợi, thì con mình sẽ thành đá vọng phu hết trọi ! Ông nên biết rằng trường-hợp của mình là trường-hợp đặc biệt. Tai nạn xe hơi không bao giờ diễn lại lần thứ nhì ở gia-đình khác mà cùng cảnh với mình. Ông nghe chưa ?

- Nhưng việc chánh là gả được con, mà mình đã gả được !

Rồi ông cười ha hả để đánh trống lấp.”

Tôi chắc những ai có nhiều con gái đến tuổi gả chồng, nặng lòng thương con và lo lắng cho tương lai của chúng, đọc đến đây sẽ thông cảm nhiều với ông bà Nam-Thành vậy.

Tôi chưa đọc hết những tác-phẩm đã đăng báo của Bình-nguyên-Lộc; nhưng qua những truyện đã in thành sách của anh, tôi thấy cuốn Ðò dọc xuất sắc hơn cả và có thể coi là một thành công [1]

Ngoài lối thuật chuyện nhẹ-nhàng, hấp dẫn, còn những mẩu đối thoại dí-dỏm, những đoạn văn bay bướm, những đoạn tả cảnh duyên dáng gợi cảm, gợi hình. Xin trích in mấy đoạn để bạn đọc cùng nhận xét.

Trước hết là đoạn văn tả đêm đầu tiên ở thôn-trang của bốn cô gái thị-thành cùng nỗi buồn nhớ của họ trước nếp sống thay đổi quá đột ngột.

„Qua trĩ long mốt, hoàng hôn xuống ngập đồng vắng. Ðây là buổi chiều đầu tiên mà bốn cô con gái sống ở thôn quê. Lòng họ bỗng nghe buồn minh-mông quá, khiến họ kinh ngạc cho số phận họ, mới hồi sáng còn ở chốn phồn-hoa đô-hội, rồi chớp mắt một cái thì bây giờ đã ngồi giữa cảnh đìu-hiu, cô-quạnh nầy, và không biết về sau sẽ ra sao.

Ông Nam Thành có sắm một cây đèn măng-sông, mua xăng, mua rượu đủ cả. Nhưng ông nói thắp đèn sáng quá sợ người ta để ý ngỡ gia-đình giàu-có dư-dả lắm, rồi trộm cướp nó mò tới. Nên chi họ thắp đèn dầu hôi .

Cây đèn vặn ngọn lên cao thì un khói, còn hạ thấp ngọn ánh sáng vàng vàng cũng phủ lên buồng khách một màu dơ-dáy, ủ-rũ và bịnh hoạn.

Những con sâu con trùng gì không biết, ở đâu ngoài cỏ nội bay ùa vào đâm đầu vô ống khói rồi chết thiêu rơi xuống đầy mặt bàn. Có một mớ lại rơi ngay trong ống khói đèn và lớp xác sâu cứ càng lúc càng dày lên.

Lúc ấy vào cuối tháng tư, tạo-hóa chuyển mình một cách đau đớn để bước sang mùa khác, nhưng bước còn do-dự ngập-ngừng nên vạn vật dưới đây bị đè bẹp dí xuống.

Không bảo nhau, cả nhà đồng đứng lên, đi ra ngoài.

Mặc dầu nực, trời không mây. Sân sáng sao, trông mờ mờ như hừng đông. Vài con đôm-đốm nở trước mùa, xẹt qua lại trên không trung thành những lằn nhỏ dài như những mũi kim vàng. Ðèn nhà ai le-lói đằng xa và xa nữa rừng mờ đen trên chân trời trong hơn một tí.

Trên vòm trời, sao dầy-đặc như về cơm cháy. Ðó là muôn ngàn đầu cây đinh bằng vàng đóng trên một tấm trần đen.

Thỉnh thoảng một cây đinh long ra, rơi đi đâu không biết.

Bốn cô con gái đều ngó về hướng nam. Một vầng ánh sáng bừng lên ở chơn trời hướng đó, như mặt nhựt sắp lú lên vào buổi bình minh.

Ðó là ánh sáng đô thành mà mới hôm qua đây họ còn sống lộn trong đó. Mới hôm qua nầy ? Ừ ! Nhưng sao mà nghe như lâu quá rồi, nghe như xa lắm rồi. Nỗi nhớ xứ, nhớ nhà minh-mông như là họ đã lìa khỏi quê cha đất tổ.”

Và đây là một đoạn nữa có thể lấy nhan-đề là “Một buổi chiều ở thôn-quê”:

“Sau ba bốn ngày nóng bức, gió nồm thổi dữ. Trái sao trái dầu có cánh ở đâu bay tới như mưa, quay tròn như con vụ trên không trung rồi rơi xuống đầy sân.

Không khí buồn tẻ ở Thái-huyên-trang nhờ thế, đỡ lạt phần nào.

Chiều chiều bốn cô con gái đợi gió. Hễ gió nổi lên là họ vui như các thứ quả có cánh ấy là những bức tâm-thơ của người xứ xa gởi đến.

Trái sao, trái dầu bay đẹp mà rơi cũng đẹp. Nhưng trái trắc bay trông lại buồn cười. Cánh của thứ trái ấy không chia ra hai nhánh, hoặc bốn nhánh mà lại bao quanh tròn cả trái. Trái trắc, nếu gió to thì bay cuồng loạn lộn nhào, còn nếu gió nhẹ, thì bay như dĩa bay mà các cô thấy trong chiếu bóng.

Thú nhứt là rượt bông lồng-mức. Bên kia đường , một cây lồng-mức già trụi lá đứng đó bồi thêm vài vệt buồn vào cảnh khô hạn ở Xóm Thuốc này.

Trái lồng mức tròn mà dài như trái đậu bắp. Chiều chiều, vỏ cứng như vỏ sò của trái ấy nổ tách ra làm hai rồi thả ra muôn ngàn cái bông trắng, bay như tuyết đổ.

Bông gồm một hột vàng nhỏ như hột lúa, trên đầu hột lông trắng, mọc tua tủa ra, lông mịn như tơ, mà cong như lông mi, dùng làm cánh, đưa hột vàng về những nơi xa lạ.

Nhiều bông quá nặng, cánh chở không nổi, sa xuống trên sân, nhưng vẫn bay là là ngang đầu người chớ không chịu rơi xuống đất.

Các cô rượt bắt mớ bông ấy, ai bắt được một chiếc thì sung sướng vô cùng. Chỉ vò mớ lông trắng mịn giữa hai ngón tay cũng đủ vui vẻ một buổi chiều trống rỗng.”

(Ðò dọc)

Tôi có nghe một vài nhà văn tỏ ý kiến về truyện Ðò dọc, nói rằng “Truyện này phảng phất giống một tiểu thuyết của tây-phương và, vì thế, nó có vẻ ... tây !”.

Có lẽ vì mấy lời đề tặng mà tác-giả cho in ở đầu sách: Kính tặng J.J. Bernard, người sáng tạo “kịch thuyết ít lời” mà vở kịch danh tiếng “Con đường quốc gia số 6” đã gợi hứng cho tôi.

Hoặc giả các bạn ấy ám chỉ truyện “Les quatre filles du docteur March” của Lm. Alcott và P.J. Stahl ?

Tôi cũng nhận có vài điểm giống, như: đoạn đầu tác-giả cho biết gia-đình họ March trước kia giàu có nay mới sa sút; rồi cũng có bốn chị em gái sống hòa thuận thương yêu nhau, và này tâm-hồn dịu hiền của cô Hương cũng là tâm-hồn dịu hiền của cô Beth, còn cô Quá thì dạn-dĩ nghịch ngợm chẳng khác gì cô Jo (tên Joséphine gọi tắt), v. v...

Tôi không biết Bình-nguyên-Lộc đã có đọc truyện. “Les quatre filles du docteur March” hay không ? Nhưng, theo tôi, những điểm tương tự ấy không đáng kể, và Ðò dọc không vì thế mà bảo là giống “Les quatre filles…” và nó vẫn là tiểu-thuyết sáng tác có giá trị của Bình-nguyên-Lộc. Còn chê là “có vẻ tây” thì cũng hơi quá ! Bốn cô con gái ông Nam-Thành tuy mới, nhưng vẫn có cốt cách Việt-nam. Vả các cô đều là gái sinh trưởng ở thị-thành, có tây học, thích ăn kem (như cô Hoa), mê say chiếu bóng (như cô Quá), ở giữa một xã-hội từng chung đụng với người tây-phương gần một thế-kỷ và chịu ảnh-hưởng nặng-nề văn-hóa Pháp thì làm sao tránh khỏi không tiêm nhiễm ít nhiều tinh-thần cùng nếp sống tây-phương ?

Ngoài tiểu-thuyết Ðò dọc, tôi thích những truyện ngắn của Bình-nguyên-Lộc hơn truyện dài của anh. Trong tập truyện ngắn “Ký thác”, có nhiều truyện làm ta phải cảm động và suy nghĩ như những truyện : Rừng mắm, Ba con cáo, Ăn cơm chưa, Cho tay nầy lấy tay kia. Và các văn, thi-sĩ chắc không khỏi bùi-ngùi cho số kiếp con tằm rút ruột của mình qua truyện Người đàn ông đẻ. Còn trong tập truyện ngắn “Tâm-trạng hồng” thì hầu hết các truyện đều kết cuộc rất bất ngờ khiến người đọc ngạc nhiên một cách thích thú.

Trong số những truyện đã xuất bản của Bình-nguyên-Lộc còn có một tập truyện quái đản kiểu “Liêu-trai chí dị” của Bồ Tùng-Linh. Do đó, tác-giả lấy nhan sách là “Tân Liêu-trai” (riêng tập truyện này, anh ký bút hiệu là Phong-Ngạn). Tuy truyện phỏng theo lối viết truyện ma của họ Bồ, nhưng kết cục lại chịu ảnh-hưởng tinh-thần khoa học tây-phương, nghĩa là không có ma gì hết và người sợ ma chỉ là người nhút nhát thần hồn nát thần tính, vì những cái mình tưởng là ma chỉ là người bằng xương bằng thịt. ! Truyện quái đản của Bình-nguyên-Lộc vì thế, có được ưu-điểm là không hoang đường, nhưng - cũng vì thế - thiếu vẻ kỳ thú của Liêu-trai, của những giấc mơ ảo huyền thoát tục. Ðọc Tân Liêu-trai của anh, ta vẫn thấy mình bị gắn liền với thực tại vật-chất, và chỉ sau vài ba truyện là ta nắm ngay được chóp … con ma. Ta biết chắc là không có ma, thế là ta hết sợ, và hết sợ thì bớt thú ! Người lớn tuổi - nhất là lại có học thức - đọc truyện ma đâu có dễ bị ảnh-hưởng sự hoang đường. Vì thế, ta không lo ngại họ trở nên mê tín. Họ đọc truyện ma là muốn quên thực tại đau buồn trong chốc lát để lạc vào thế-giới kỳ bí của linh-hồn đặng tìm những cảm-giác lạ cũng như thi-nhân mơ mộng đè mây, cưỡi gió, thả hồn lên cõi trăng sao. Họ biết là nói láo mà họ vẫn thích nghe, đúng như Vương-Ngư-Dương đã cảm đề “Liêu-trai chí dị” :

Cô vọng ngôn chi, cô thính chi !

Ðậu bằng qua giá vũ như ti.

Liệu ưng yếm tác nhân gian ngữ,

Ái thính thu phần quỷ xướng thi.

Bản dịch của Tản-Ðà :

Nói láo mà chơi, nghe láo chơi,

Giàn dưa lún-phún hạt mưa rơi.

Chuyện đời hẳn chán không buồn nhắc,

Thơ-thẩn nghe ma đọc mấy lời.

Bản dịch của Vũ Hoàng-Chương :

Nói bứa bừa đi, nghe bứa bừa,

Dây dưa giàn dậu phới tơ mưa.

Giọng đời chán ngấy người lên được,

Tiếng quỷ mồ thu hát thấy ưa, [2]

Do đó, Tân Liêu-trai của Bình-nguyên-Lộc chỉ làm thỏa mãn được những độc-giả ưa chuộng khoa-học mà không lôi cuốn được những người thích... nghe nói láo ! Mà những người sau này lại chiếm số đông; vì thế anh khó mà lấn được họ Bồ ở địa-hạt này, nhất là “Liêu-trai chí dị” không phải chỉ toàn nói láo suông mà còn có nhiều truyện mỉa đời, răn người rất sâu sắc.

*

Tuy đã được thưởng thức văn tài của Bình-nguyên-Lộc từ 1959, qua tiểu-thuyết Ðò dọc, tôi vẫn chưa có dịp gặp anh. Mãi đến giữa năm 1961, tôi mới gặp anh lần đầu tại Câu-lạc-bộ Sĩ-Quan ở Chợ-lớn, nhân buổi nói chuyện về thơ của Hà-thượng-Nhân do bác-sĩ trung tá Hoàng-văn-Ðức, chỉ huy trưởng trường Ðại Học Quân Y, tổ chức. Hôm ấy, anh đến muộn, đi vào ngồi gần bên tôi. Anh lặng lẽ đưa tay chào ; tôi bắt tay anh, yên trí là một nhà văn nào đó. Kịp đến khi ban tổ chức giới-thiệu từng người, chúng tôi mới nhìn nhau ngạc nhiên nhưng vui thích. Tối hôm ấy, tôi chỉ trao đổi được với anh có ít lời vì còn nghe diễn-giả nói và nhất là mải nghe cô Hồ-Ðiệp ngâm thơ ; nhưng hình dáng con người gầy gò, hiền lành, có vẻ ít nói ấy đã làm tôi nhớ mãi. Tôi không ngờ một người bề ngoài ốm yếu, hiền lành như vậy mà lại có sức sáng tác rất dồi-dào, có những nhận xét dí-dỏm sâu sắc, có giọng văn duyên dáng tài hoa.

Gần đây, nhân anh ghé thăm, tôi có đưa anh xem tập “lưu-bút” để anh ghi cho ít hàng làm kỷ-niệm. Tôi hơi ngạc nhiên thấy anh không nghĩ ngợi, thoăn-thoắt viết ngay. Hỏi, thì anh cười đáp :

- Chơi với ai, nhất là các bạn trong làng văn, tôi đã có nhận xét về người ấy. Với anh cũng vậy, nên chỉ việc viết những nhận xét ấy ra, chứ có gì đâu !

Nhưng tôi thì tôi cho là anh khiêm tốn để che giấu cái tài mẫn tiệp của anh. Qua mấy dòng lưu bút mà tôi được mục-kích khi anh viết, tôi có cảm-tưởng anh viết văn rất dễ dàng và rất thành-thực khi nói rằng anh tha-thiết yêu quê hương xứ sở. Trong nhiều truyện và các thiên tùy bút (như Tình đất) khảo luận, sưu tầm (thư Thổ ngơi Ðồng nai) anh đã từng nhiều lần biểu lộ mối tình cao đẹp ấy.

Tiện đây, xin chép lại mấy hàng lưu bút của anh để ghi chút kỷ-niệm giữa anh với tôi, đồng thời cũng để độc-giả xét xem nhận định của tôi có hay không đúng :

“Tôi ích kỷ lắm nên tôi thương những người thương tôi. Qua mấy bài thơ “Trái sầu riêng”, “Trái măng-cụt”, “Trái xoài”, “Trái vú sữa”, “Ngõ hẻm”,…, tôi thấy rằng anh thương mến miền Nam của chúng tôi, tức là của tôi, tức là chính tôi, nên tôi thương mến anh.”

Phú-nhuận, 26-5-63

BÌNH-NGUYÊN-LỘC

*

Ðể hiểu rõ hơn về tác-giả, tác-phẩm, phương-pháp làm việc, vấn đề cảm-hứng, v.v..., tôi mở một cuộc “phỏng vấn văn-nghệ” và “buộc” anh trả lời.

Tôi hỏi :

- Anh bắt đầu viết văn từ bao giờ ?

- Từ hồi còn đi học. Nhưng mãi đến năm l942 văn thơ của tôi mới được báo chí nhận đăng.

- Cách làm việc của anh thế nào ? Có phải đợi cảm-hứng không ?

- Buổi đầu, tôi đợi hứng. Nhưng trong vòng mười năm sau này tôi làm việc đều đều, mỗi ngày nhất định phải viết bao nhiêu trang, mặc dầu bận gì. Nhờ sự đều đặn trong mười năm liền ấy tôi đã viết được khá nhiều.

- Anh cho biết rõ ; khá nhiều là bao nhiêu ?

- Cho tới ngày 31-5-63, tôi đã viết được 600 truyện ngắn, 37 truyện dài, 1 tập tùy-bút (Tình đất), l tập sưu-khảo (Thổ ngơi Ðồng-Nai), 2 quyển văn vần cho trẻ em (Việt-sử trường ca, Cổ tích Việt-Nam), l tập thơ (Thơ tay trái), l tập nghị-luận (Vài ý nghĩ về văn nghệ), l tập khảo-cứu, cùng soạn với trưởng nam tôi là bác-sĩ Tô-Dương-Hiệp : Khinh-tâm bịnh và sáng tác văn nghệ (Névrose & Créations artistiques ét littéraires). Ngoài ra, tôi còn dịch được 3 bộ sách Pháp là : Poil de carotte của Jules Renard, Tartarin de Tarascon của Alphonse Daudet và Le livre de mon ami của Anatole France.

Tất cả những tác-phẩm trên này đều đã đăng báo và một số đã in thành sách.

- Anh có gặp trở ngại gì trong việc bắt buộc phải sáng tác đều đều và đúng kỳ hạn ?

- Ấy, có nhiều nhà văn cho rằng tôi viết tiểu-thuyết đăng báo hằng ngày sẽ có hại cho văn-nghiệp của tôi vì tôi viết vội, làm sao hay được !

A, cái vụ này thật là mâu thuẫn một cách buồn cười ! Mấy mươi năm gần đây, các văn-hào trên thế giới đều khuyên văn nhân, thi-sĩ nên làm việc đều đều mỗi ngày và có qui-củ chớ đừng đợi hứng như ngày xưa nữa. Những lời khuyên ấy rất có lý nên hầu hết văn-nhân thi-sĩ ta đều cho rằng nên theo. Như thế, nếu không viết tiểu-thuyết đăng báo hằng ngày thì mỗi ngày tôi cũng phải viết chừng năm trang giấy, y như là viết đăng báo, nên tôi theo đúng lời khuyên nhủ trên mà ai cũng cho là có lợi. Thế thì đăng báo hằng ngày hay không đăng báo hằng ngày có khác gì nhau đâu ? Có nhiều tờ báo chỉ đăng ba trang ruỡi của tôi thôi, nghĩa là ít hơn số chữ mà tôi phải viết mỗi ngày. Hay là các vị ấy ám chỉ đến nhiều tiểu-thuyết của tôi đăng một lượt trên nhiều tờ báo ? Nhưng có gì chứng tỏ rằng tôi viết mỗi ngày đến bốn tiểu-thuyết một lượt ? Tôi không thể có sẵn được một số tiểu-thuyết đã viết xong ư ?

Ngày nay, trên thế-giới có nhiều nhà văn (rất có danh) viết bằng máy đánh chữ, nghĩa là không có sửa chữa, và những người chưa đến đỗi làm thế, đều có khuynh-hướng muốn làm thế. Khi mà ai cũng vội vàng cả, thì người ta sẽ đánh giá-trị trên cái gì còn lại của mỗi nhà văn trong không khí hấp-tấp đó.

Nếu họ gọt từng chữ như G. Flaubert thì họ được 10 điểm; còn như họ hối hả, họ chỉ còn 6 điểm thôi, thiệt cho họ mà cũng thiệt cho cả người thưởng thức; nhưng biết sao, vì nhịp sống đưa họ tới đó, họ hoàn toàn bất lực, không cưỡng lại được. Rồi các nhà văn ta cũng sẽ thế, vì một ngày kia nhịp sống ở đây sẽ cũng vun vút như bất kỳ ở đâu, không ai còn thì-giờ gọt dũa nữa !

Vậy nếu tác phẩm của tôi không hay là tại tôi bất tài, chớ không phải tại viết báo hằng ngày mà thành dở ! Tôì nói điều này ra, thật là bất lợi cho tôi; vì hiện giờ tôi có thể nương vào luận-cứ của các nhà phê-bình ấy để đổ thừa sự bất tài của tôi cho báo hằng ngày. Nóì rõ quan-điểm của tôi ra, tôi không còn đổ lỗi cho ai được nữa cả và đành phải chịu là bất tài vậy, trong khi tôi rất có lợi mà rêu-rao rằng : “Các bạn ơi, tại tôi viết vội nên mới dở thế, chớ nếu có thì giờ gò gẫm thì tôi đã viết hay hơn và sẽ hay lắm kia !”

- Anh có những nguyện vọng gì trong đời văn của anh ?

- Tôi tham lam nên có nhiều nguyện vọng, nhưng nói ra sao cho hết ! Vậy xin chỉ đưa ra nguyện vọng tha-thiết nhất của tôi.

Trước khi trình bày nguyện vọng đó, tôi xin mạn phép xúc phạm đến các nhà in của người mình, họ cẩu thả một cách đáng buồn ! Thường thì sách in, tác giả sửa bài ở bản cuối cùng, và các lỗi đều đã được sửa hết. Nhưng ông sếp “typo” chẳng mấy khi không để sót lỗi. Cái đó cũng không sao, vì đáng lý còn phải sửa lại một lần chót nữa khi lên máy, rồi ký tên cho phép thì máy mới được chạy. Nhưng thói tục các nhà in của ta là cho lên khuôn máy hồi 12 giờ đêm. Họ không buồn đợi sáng để tác-giả đến sửa, cứ đưa cái bản lên máy đó cho bất kỳ một thầy cò phụ nào xem để ký tên (vì lúc ấy ông thầy cò chính cũng đã ngủ mất rồi !). Vì kém cỏi, vì lười, vì buồn ngủ, ông thầy cò phụ nhắm mắt ký tên bừa; thành thử sách nào in trong nước cũng còn những lỗi là lỗi !

Vì thế, nguyện vọng tha-thiết của tôi là ngày sau, nếu may ra đoạn văn nào của tôi mà còn được để đời thì tôi mong mỏi các nhà trích văn hãy nên tìm đến gia-đình tôi, xem chính quyển sách riêng của tôi được sửa chữa lại do chính tay tôi, đúng y theo bản thảo. Hiện giờ nhà soạn sách giáo-khoa nào mà có xin phép tôi để trích văn, tôi cũng yêu cầu như thế. Còn nhà nào không xin phép, tôi không hay biết, thì nếu có trích in sai tôi không chịu trách-nhiệm.

Năm ngoái, có một giáo-sư xin trích một đoạn văn trong quyển Ðò dọc, trong đó có câu : “Những thanh sắt đã nướng, đỏ lần lần như lửa đã rửa được cái đen đúa dơ dáy của nó”. Câu văn này, may quá, sách lại in đúng. Nhưng vị giáo-sư ấy ngỡ là in sai một dấu phết và đề nghị dời dấu phết ấy như thế này : “Những thanh sắt đã nướng đỏ lần lần như lửa, đã rửa được cái đen đúa dơ dáy của nó”. Ai biết tiếng Pháp thử dịch hai câu trên ra Pháp-văn và sẽ thấy ngay là hai câu khác nghĩa nhau rất xa khi một dấu phẩy bị dời chỗ.

Câu thứ nhất của tôi có thể dịch là : “Les barres de fer chauffées, rougissent de minute en minute comme si le feu aurait lavé leur saleté”. Còn câu của vị giáo-sư phải dịch là : “Les barres de fer chauffées peu à peu au rouge, pareilles à du feu, ont lavé leur saleté”

Câu sau chẳng những khác hẳn câu trước, mà còn vô nghĩa nữa; vì trong câu Pháp-văn thứ nhì, chữ của nó (leur) không chỉ được là của ai ! Những thanh sắt đã nướng đỏ, rửa được cái dơ bẩn của ai ? Nếu là của chính nó thì phải viết : “… tự rửa được cái dơ dáy của mình”, và - như thế - câu chữ Pháp phải là “Les barres de fer chauffées peu à peu au rouge, se sont lavées les saletés”

Câu chuyện này xảy ra khiến tôi đâm sợ, vì sách của tôi bị in sai không biết mấy trăm lỗi trong một quyển. Một dấu phết nhỏ mọn cũng đã quan trọng đến thế, huống chi là các chữ ! Thế mà sách nào cũng sai lối vài trăm dấu phết và lối bảy tám mươi chữ là thường !

Hỏi về nguyện vọng mà lại chỉ được nghe than thở về kỹ thuật ấn-loát của ta, người không ở trong nghề hẳn không khỏi ngạc nhiên. Nhưng tôi rất thông cảm vớì anh. Vả tất cả các bạn văn đã từng hơn một lần đau xót cho đứa con tinh-thần của mình khi ra đời bị bà mụ vườn vụng-về cẩu thả làm trẹo tay què chân hay thành tật, hẳn cũng đồng ý.

Tôi tiếp tục phỏng vấn Bình-nguyên-Lộc :

- Anh cho biết tác-phẩm đầu tay của anh là quyển nào ?

- Là truyện dài lịch-sử Phù-sa. Ðó là tác-phẩm lớn nhất của tôi (chừng 900 trang) viết từ năm l942 mà chưa xong hẳn, mặc dầu đã đăng báo một phần (tạp-chí Nhân-Loại), Truyện tả cuộc di-cư vĩ đại của đồng-bào ta cách đây ba trăm năm, đổ xô vào Nam để khai hoang đất mới, dựng nên miền Nam ngày nay.

- Trong các tác-phẩm của anh, tương đối anh thích tác-phẩm nào hơn ? Và nhũng đoạn văn nào, khi viết, anh thấy có hứng hoặc ưng ý hơn cả ?

- Tôi thấy khó đáp câu này, vì nhiều tác-phẩm có liên hệ đến tâm-sự mình nên mình yêu thích, ngỡ nó hay lắm, nhưng thật ra không có giá-trị bao nhiêu đối với người khác. Hơn thế, người đời lại đoán biết được những gì là mình muốn giấu.

Tuy nhiên tôi cũng xin đáp rằng tác-phẩm của tôi mà tôi thích nhất là tiểu-thuyết So le. Truyện này đăng báo cách đây đã mười năm, không còn ai nhớ cả, không ai đoán được gì hết vì tôi không cho xuất bản bây giờ. Khi tôi chết rồi, gia-đình tôi có cho in thì tôi không còn đó để mà sợ người ta cười. Nhưng, vì lối làm việc của tôi, tôi lại có thể nói rằng : Tác- phẩm nào của tôi, tôi cũng thích hết, vì những truyện tôi viết ra đều hoàn toàn bịa đặt, nhưng tất cả chi tiết trong ấy đều có thật. Thành ra ở truyện nào cũng có tôi cả, ít hay nhiều, không nhân-vật chính thì cũng nhân vật phụ. Tôi thương tôi qua những nhân-vật ấy và, vì thế, tôi thương tác-phẩm của tôi. Có một tác-phẩm trong đó không có tôi - một truyện dài bằng văn vần - nhan là Thơ Ba Mén - nhưng tôi rất thương. Ðây mới thật là thương, thương không ích kỷ, thương nó vì nó chớ không phải vì mình [3]

Còn đoạn văn mà tôi thích nhất ? Chắc chắn là văn trong truyện ngắn ; vì trong tiểu-thuyết tôi không dám tả cảnh, tả người sợ nó sẽ dài đến bảy tám trăm trang làm mệt người đọc. Nhưng hiện nay tôi không nhớ rõ đoạn nào, mà đợi đọc lại hết cả 600 truyện ngắn để lựa ra thì chắc lúc đó anh không còn viết loạt sách “Kỷ niệm và nhận định...” này nữa ! Vậy xin tạm đưa ra một đoạn văn trong tiểu-thuyết “Nhện chờ mối ai” : Ðó là đoạn ở cuối truyện gồm có bức thư của Liên gửi cho Ngọc và những đoạn văn xen lẫn trong thư (trừ ba dòng sau chót) [4]

- Theo như anh vừa nói thì anh đã sáng tác một truyện dài bằng văn vần, nghĩa là anh có làm cả thơ. Vậy tiện đây anh có thể cho biết bài thơ nào anh ưng ý nhất không ?

- Nói là yêu mến nhất thì đúng hơn. Ðó là bài thơ “Dâng má thương” [5], tôi làm tặng má tôi. Bài thơ này đã đăng trong tạp-chí Bách-Khoa dùng làm tựa cho tập sưu-khảo Thổ-ngơi Ðồng-Nai, nhưng cũng được cho vào tập thơ Thơ tay trái (gồm độ 4o bài).

*

Ðã biết rõ tất cả những điều muốn biết, tôi ngừng hỏi, ngồi yên lặng ngắm Bình-nguyên-Lộc và tự nhủ : Con người nhỏ nhắn này quả có sức làm việc phi thường.

Một ý nghĩ so sánh thoảng qua óc tôi: Tôi nghĩ đến Victor Hugo, đến Honoré de Balzac của nước Pháp ở thế kỷ XIX và - gần hơn, cả về không-gian lẫn thời-gian - đến Hồ-Biểu-Chánh. Rồi tự nhủ thầm: Ðây là một ưu điểm đáng kể của miền Nam. Nhưng lớp trước có Hồ-biểu-Chánh, lớp này có Bình-nguyên-Lộc, còn lớp sau sẽ có ai ?

(Tháng năm, l963)

Bàng Bá Lân

---------------------------------------------------------------------

Nguồn: Văn Thi Sĩ Hiện Ðại, Kỷ Niệm, Nhận Ðịnh

Xây Dựng xuất bản. Quyển II, 1963

[1] Gần đây Bình-Nguyên-Lộc có cho tôi biết anh thích tiểu-thuyết Xô ngã bức tường rêu hơn Ðò dọc, vì - theo anh - Ðò đọc chỉ có giá trị nghệ-thuật, còn Xô ngã bức tường rêu thì ngoài nghệ-thuật còn có tính-cách xây-dựng nữa. Anh cho biết sách này đang in và hứa sẽ gửi đến tôi ngay. Nhưng rất tiếc là cho đến hôm nay tôi vẫn chưa nhận được (vì tiểu thuyết đó chưa in xong) nên không kịp giới-thiệu với bạn đọc. (B.B.L,).

[2] Tôi lục in bản dịch của Tản-Ðà vì là bản được nhiều người biết và lời thơ nghe thì lưu loát, nhưng tiếc thay bản địch này còn đôi chút khuyết điểm như câu 2 không dịch chữ “đậu bằng”, câu 4 thiếu ý “thu phần” và chữ “lún-phún”tĩnh quá, không thích hợp với mưa rơi. Không hiểu sao dịch-giả không nghĩ đến chữ “lất phất” ? Bởi vậy tôi lại in thêm bản của Vũ Hoàng-Chương, dịch sát hơn. Hai câu cuối của bản này mới đọc nghe như tầm thường nhưng ngẫm nghĩ mới thấy tự-nhiên và hóm-hỉnh, chua chát nữa, vì việc đời quả lắm lúc …chán thấy mồ !

(B.B.L,).

[3] Có giới thiệu đoạn đầu trong phần phụ lục ở dưới

[4] Xem phần phụ lục.

[5] Xem phần phụ lục.

Phỏng vấn Bình-nguyên Lộc

Viên Linh

I.       Ông vui lòng cho độc giả KH được biết ông đang viết cuốn truyện thứ bao nhiêu của ông? So với truyện đầu tiên, kinh nghiệm viết truyện từng kỳ có cho ông kết luận được rằng tiểu thuyết đăng báo kém giá trị so tới tiểu thuyết được thai nghén lâu ngày không?

II.    Ông thấy có sự khác biệt nào giữa lối văn viết truyện dài và lối văn viết truyện ngắn ?

III. Trong năm 69, ông có đọc được một tác phẩm thích thú nào không? Ông vui lòng cho biết rõ hơn về tác phẩm đó ?

IV. Ông viết văn như thế nào? Khi viết ông cần một không khí như thế nào ? Một ngày ông viết được bao nhiêu trang? Ông có đọc lại những gì ông viết ra không ?

V. Ông nghĩ gì về nghề văn ở VN

Sau đây là bài trả lời của nhà văn Bình-nguyên Lộc.

l.-a/ Hiện tôi đang viết truyện thứ nhứt. Ðó không phải là câu trả lời lập dị, mà chỉ là một sự thật đơn giản. Quyển truyện dài ấy khởi thảo trước 1945, cứ bị lẽ này lẽ nọ làm đứt đoạn (như báo chết chẳng hạn) đến nay chưa tới l phần tư. Tôi cất đó. Nay có người mua, tôi lôi ra viết tiếp. Nhưng mà thật là ... ngao ngán.

I.- b/ Cũng có những tiểu thuyết thai nghén lâu ngày mà rồi cũng đăng báo, thành thử hai sự kiện đó có thể đi đôi với nhau như thường. Chắc quí báo muốn nói „viết vội“ nhưng lại diễn ý bằng hai tiếng „đăng báo“ chớ gì. Vâng, viết vội thì làm sao mà bằng được viết cẩn thận. Nhưng „đăng báo“ không có nghĩa là phải viết vội.

Riêng tôi, tôi có một ý kiến nữa là ngày nay cả thế giới đều vội thì giá trị của các tác phẩm là cái gì còn lại trong cuộc vội vàng toàn thể đó. Ông A. vì vội vàng nên thay vì hay 10, chỉ còn hay có 5 thôi, mà ông B. ông C. cũng thế. Thành thử không ai kém ai chính tại sự vội vàng. Người ta đánh giá cả ba ông trên con số 5 của ba ông. Cái 5 của ông A hạng bét, của ông B bực trung, của ông C. bực nhứt. Thử hỏi còn ai không vội được?

II.- Truyện dài không khác truyện ngắn (conte) vì conte cũng có đầu có đuôi có chiều hôm trước, có sáng hôm sau y như truyện dài. Nhưng tôi không bao giờ viết truyện ngắn. Những truyện mà tôi viết, thuộc loại khác, mà tôi mượn một danh xưng mà một người bạn trước bạ năm 1945, anh Nguyễn Ðình Thản, đó là danh xưng tân truyện, danh xưng đó dịch được tiếng nouvelle của Pháp. Tại các báo sửa lại là truyện ngắn chớ tôi ghi là Tân truyện. Tân truyện thì rất khác, không có đầu có đuôi gì hết, đôi khi không có cả khúc giữa. Câu chuyện chỉ xảy ra trong 15 phút. Khác xa truyện dài.

Ðành rằng truyện dài cũng có lắm truyện không đầu, không đuôi và chỉ xảy ra trong 5 phút, nhưng dù sao cũng có bóng mờ của một câu chuyện, và nhứt là có quá nhiều chi tiết, còn tân truyện hoàn toàn không có cốt truyện nào hết (nếu có là chỉ vì tình cờ thôi, chớ các tác giả không muốn có), chi tiết trong tân truyện cũng không được dồi dào lắm như trong truyện dài vì phạm vi hạn hẹp của nó.

III.- Riêng tôi, tôi không dám trả lời câu hỏi này, vì tôi có chân trong ban tuyển lựa giải thưởng văn chương. Có thể quyển sách mà tôi thích, không có dự thi, nhưng tôi phải kể là có dự thi vì tôi biết đâu được chuyện gì. Mà như vậy thì tôi không được phép nói ra, sợ tiết lộ bí mật nội bộ của ban giám khảo.

IV.- a/ Viết văn như thế nào là làm sao? Câu hỏi không rõ, chắc tôi chỉ trả lời được theo ước đoán chủ quan mà thôi.Tôi đoán rằng quí báo muốn thỏa mãn tánh tò mò của bạn đọc vì những cái tật lạ của mỗi nhà văn chăng?

Tôi không có tật lạ nào hết, chỉ thắc mắc một chứng bịnh thôi, là không thể viết ra chữ trên loại giấy nào khác hơn là giấy học trò.

Tôi mắc binh này sau năm 1953 mà tôi bắt đầu làm nghề thư ký tòa soạn. Tới phút chót, các ông thợ báo tin rằng thiếu nửa cột chữ 8, không tít. Anh thư ký tòa soạn phải đẻ bài ra ngay để trám lỗ, chớ còn đợi ai được, mà không được phép viết dư chữ nào hết. Anh ấy phải biết sẵn trong bụng rằng nửa cột chữ 8, không tít, là lối 500 tiếng lại phải biết mình nên cung cấp cho thợ bao nhiêu trang bản thảo của mình. Các thứ giấy khác, như giấy Vergé Ronéo chẳng hạn, không thể dùng được, bởi vì mình chỉ viết 25 dòng có khi 29 dòng, sẽ dư, hoặc thiếu thì khổ cho thợ lẫn mình, chỉ có giấy học trò là có số dòng nhất định. Giấy học trò giúp tôi biết rằng tôi phải đưa hai trang bản thảo. Như vậy trong một phút đồng hồ, tôi đủ thì giờ phân bố ý tứ cho 2 trang đó và viết được ngay, kẻo thợ họ không nghe cho mình.

Tôi thấy loại giấy đó có lợi quá, nên dùng nó để cung cấp tiểu thuyết cho các báo đăng hàng ngày. Họ đăng không giống nhau. Có báo đăng 3 trang, có báo đăng 3 trang rưỡi, có báo đăng 4 trang chữ viết của tôi. Chỉ dùng giấy tập tôi mới cung cấp được, không thiếu cũng không dư.

Làm như vậy suốt 16 năm trời thì nó thành thói. Ngày nay lắm khi viết thư cho ai, tôi cũng chụp ngay giấy học trò, may mắn nhớ ra, đổi giấy sạch hơn, rủi quên thì đành phải bị họ xem là vô lễ.

IV.- b/ Tôi cần không khí trước khi viết, chớ không phải lúc viết. Nếu được đi dạo một vòng hoặc ngồi uống nước ngoài trời mát mẻ, hoặc nghe ai đấu láo một hồi thì có hứng nhiều lắm.

IV.- c/ Số trang không nhứt định, tùy nhiều việc, thí dụ có com măng nhiều hay ít, cần tiền lắm hay không, nhưng nếu bị bắt buộc, tôi có thể làm mười tiếng liên tiếp và bôi đầy 50 trang giấy học trò.Nhưng tội gì làm nhiều đến thế, cũng chẳng sắm nổi ô tô với cái đà đó thì cứ viết mỏi tay thì nghỉ.

IV.- d/ Xin thú thật rằng không có thì giờ đọc lại. Nhưng nếu có thì giờ đọc thì chắc mỗi ngày không viết tới năm trang được, bởi hễ đọc lại thì muốn sửa chữa, sửa chữa rồi, đọc lại nữa, và cứ như vậy hoài thì viết bao giờ mới có bài . Ðôi khi sửa chữa mãi hoá ra dở hơn lần phóng bút đầu.

V.- Nghề văn Việt Nam hơi buồn. Mình viết văn ngoài các mục đích thiển cận, có một mục đích là muốn thiên hạ biết ý và lòng mình ra sao. Nhưng trung bình chỉ có lối ba ngàn người tìm biết thì thất vọng lắm. Dân ta đông tới 30 triệu, còn 29 triệu 9 trăm 97 ngàn người khác không thèm biết mình, thì tủi thân quá.

Nhưng bạn hữu tôi an ủi tôi rằng tuy vậy mà số người đọc báo cọp và sách cọp đông lắm, nên tôi cũng hả dạ phần nào. Những ông cọp chỉ giết chủ báo và chủ nhà xuất bản, chớ tôi thì có lợi về tinh thần. Tôi cũng bị thiệt hại lây vì các ông chủ báo, chủ nhà xuất bản kiếm tiền không được, không nuôi tôi no ấm lắm, nhưng dù sao cũng có một tí lợi tinh thần đã nói.

Viên Linh

KHỞI HÀNH số 24 (bộ cũ)

Thứ năm ngày 9 tháng 10 – 1969

Cuộc phỏng vấn với khoảng 20 nhà văn tên tuổi

với chủ đề: Nhà Văn, Truyện Dài, Truyện Ngắn

© Binhnguyenloc.com

Bình-nguyên Lộc

Nhà văn của tâm lý đời sống hàng ngày

Cao Huy Khanh

Từ những truyện ngắn đầu tay (Nhốt gió, Ký thác l959) qua đến loại truyện dài mà cực điểm thành công là Ðò Dọc bên những Gieo Gió Gặt Bảo 1959, Quán Tai Heo 1960, Nhện Chờ Mối Ai l962, Hoa Hậu Bồ Ðào 1963... ý hướng sáng tác cốt yếu của Bình-nguyên Lộc vẫn là một ý hướng thuần nhất: phân tích tâm lý. Nhưng đây là một thứ tâm lý rất bình dân, rất thục tế vì đó là tâm lý thường tình của đám dân dã thuộc giới trung lưu khi phải đối đầu với thực tế. Thật vậy, những vấn đề phức tạp mà cái thực tế của nếp sống văn minh vật chất của xã hội mới (xuất hiện tại miền Nam từ sau đệ nhị Thế chiến) đặt ra cho những cá nhân/nhân vật buộc họ phải giải quyết, đó là đề tài tâm lý căn bản của Bình-nguyên Lộc: sự cám dỗ của đời sống vật chất thành thị khiến con người dễ hư hỏng hay biến tính từ trong phạm vi sinh hoạt gia đình (Giẹo Gió Gặt Bão, Ái Ân Thâu Ngắn Cho Dài Tiếc Thương) ra đến ngoài xã hội (Nhện Chờ Mối Ai, Nửa Ðêm Trảng Sụp, Hoa Hậu Bồ Ðào).

Ðặc biệt nhất là đề tài đó lại hướng về mội đối tượng chọn lọc: giới dân quê mùa vừa từ quê lên tỉnh bắt đầu gia nhập nếp sống thành thị mới (tập trung tại đô thành hay ở các thành thị miền Ðông Nam phần [1]). Từ đó tiểu thuyết Bình-nguyên Lộc mang một sắc thái tâm lý khá kỳ quặc bởi sự pha trộn giữa (cá tính tâm lý) thành thị và thôn quê khiến nhân vật của ông vừa hồn nhiên vừa thực tế, vừa bình dân vừa gian ngoa. Như cái tình trạng bất thích ứng của người thành thị sống ở thôn quê (Ðò Dọc) hay ngược lại là cái tình trạng tâm lý bất thích ứng của người dân quê sống ở thành thị (NhChMA, HHBÐ…). Cho nên điều rất dễ thấy là hầu hết các nhân vật tiểu thuyết của Bình-nguyên Lộc đều có chung một phong thái một cá tính: nửa quê nửa tỉnh.

Những đề tài tâm lý bình dân và thực tế kể trên được Bình-nguyễn Lộc khai thác bằng một kỹ thuật phân tích tỉ mỉ. Kỹ thuật này chú trọng đào sâu các chi tiết biến chuyển về tâm lý thật nhỏ nhặt trong nếp cảm nghĩ của mỗi người, chẳng hạn: “Long muốn nói là sợ Quá biết chàng nói thật. Nhưng chàng chợt thấy lời ấy sẽ làm khổ Quá không biết đến đâu, cho nên chàng không dám nói ra. Sự im lặng của chàng lại khiến Quá nghĩ anh chàng sợ lòi sự giả-dối ra./Ngộ nhận ấy đã giúp Quá yên lòng, và cứ đi sâu mãi trên nẻo đường hiểu lầm của cô./Long không có can-đảm làm mích lòng con gái, mặc dầu cái mất lòng ấy chỉ nhỏ thôi. Như vậy ngày kia chàng sẽ phạm phải mích lòng to./Chàng biết thế mà vẫn không dám chấm dứt tình trạng không phân minh ấy, mà mỗi lần có chuyện úp mở là chàng hối-hận đến hai ba hôm” (ÐD, tb 1973, 195)+ “Liên nghe qua thì biết Sang nãy giờ vẫn còn ngồi đó đợi Ngọc về mới cởi giầy. Ngọc tưởng hắn cũng chỉ mới về trước đây một phút thôi. Không lý gì mà Ngọc nói đến giày vớ khi Sang đang làm công việc khác./Liên hồi hộp quá. Chỉ phải phát ra có một cử chỉ nhỏ là ném gói kẹo vào cũi đồ ăn, vào giờ đi chợ thế là phi tang. Vậy mà nàng làm không được như là gói kẹo nặng quá, chân của nàng cũng nặng như bị trồng dưới đất, khó bước đi vô cùng. / Rốt cuộc nàng cũng xóa được dấu vết của tội lỗi (?) nhưng vẫn không hết hồi hộp.” (NhChMA, cuổn 2, 18). Mặc dầu áp dụng sự phân tích tâm lý ở đây nhưng không vì thế mà nghệ thuật tâm lý của Bình-nguyên Lộc trở thành sâu sắc bởi vì thực sự cái chủ trương phân tích tâm lý đó không được đặt trên một căn bản lý thuyết nào vững chắc và mới lạ.

Ðó chỉ là một căn bản tâm lý thông thường. Ấy, chính là cái nề nếp (sinh hoạt) tâm lý hàng ngày của con người trong đời sống: quanh quẩn những chuyện vụn vặt không đâu, nghĩ lui nghĩ tới những điều lẩn quẩn (những vụ giựt chồng, mất vợ, ngoại tình, lường gạt, kiếm cơm, vay nợ, sinh con đẻ cái...). Thành ra cuối cùng trở thành một thứ tâm lý tạp nhạp tủn mủn, đôi khi còn nhuốm cái vẻ lý luận không đi tới đâu mà cũng chẳng có ý nghĩa nào đặc sắc: “Thật là cố lỳ, nhưng yêu thì không thể 1ịch sự được. Kẻ yêu luôn luôn điên gàn và nhất là không biết điều. Tránh được những cái tệ đó là yêu ít, yêu có chừng mực rồi vậy.” Cho nên không phải là một điều tình cờ khi đa số các nhân vật chính trong tiểu thuyết Bình-nguyên Lộc đều thuộc phái nữ mà điển hình nhất là cái cảnh âm thịnh dương suy trong Ðò Dọc; và ngay các nhân vật nam cũng nhiểm luôn cái tâm lý đàn bà tính đó không kém.

Tâm lý bình dân và thực tế, đó mới chính là cái bản sắc văn chương của riêng Bình-nguyên Lộc tìm thấy trong hầu hết các tác phẩm của ông, ngay cả đối với một vài truyện ngắn mang ý hướng và sắc thái khác hẳn, Những truyện ngắn này dễ khiến người ta ngộ nhận về khuynh hướng sáng tác cốt yếu của ông đặc biệt là truyện Rừng Mắm, trong Ký Thác. Thật ra truyện Rừng Mắm chỉ là một trường hợp hiếm hoi trong toàn thể sự nghiệp sáng tác của Bình-nguyên Lộc trong đó màu sắc phong tục đồng quê miền Nam nổi bật một cách đặc biệt. Nhưng đồng thời một vài truyện ngắn nói đó vẫn nằm trong dòng văn tâm lý bình dân bởi chủ đích phân tích tâm lý thường nhật cũng như bởi ý nghĩa luân lý lành mạnh lạc quan vẫn còn được Bình-nguyên Lộc giữ lại nơi đây: đó là trường hợp những truyện Không Trốn Nữa trong Nhốt Gió. Rừng Mắm + Ba Con Cáo + Ba Sao Giửa Gới/ Trong Ký Thác. Nhất là cái ý nghĩa luân lý, lành mạnh lạc quan, thái quá đến độ trở thành vui tươi khỏe khoắn vốn luôn luôn hiện rõ trong các truyện dài tâm lý của ông, theo đúng truyền thống (văn chương Nam Kỳ): truyện Bình-nguyên Lộc luôn luôn đưa đến những kết cuộc “có hậu” (hiếm thấy có những biến cố bi thảm xảy ra trong truyện, ngay như những biến cố có vẻ bi thảm nhất của Ðò Dọc, một vụ tự tử và một vụ suýt bị mất chồng, cuối cùng đều bất thành cả) Cho nên dù là trước truyện dài hay truyện ngắn của Bình-nguyên Lộc, người đọc cần phải đặt những tác phẩm đó vào trong khuynh hướng tâm lý mới mong hiểu được thật xác đáng cái sắc thái văn chương đặc biệt của ông [2].

Bình dân và thực tế, đó là sắc thái văn chương đặc biệt của Bình-nguyên Lộc nói về mặt nội dung. Nói về mặt hình thức, phải thêm đặc điểm này nữa là dễ dãi, quá dễ dãi. Bởi vì hầu như ông không bận tâm và cẩn trọng đúng mức để săn sóc đến phần hình thức nói chung của tác phẩm mình. Trước hết kỹ thuật thuật sự cổ điển ở đây (truyện ngắn cũng cùng một cách như truyện dài) được sử dụng một cách quá dễ dàng, thường khi hỗn độn (thói quen ưa ngâm vịnh trong truyện, thóỉ quen xen vào trong truyện để thay thế nhân vật mà lý luận). Ví du: “Ở thôn quề miền Ðông, nhứt là ven các con lộ, không hiểu tại sao trong vòng mười lăm năm nay cỏ bù xít mọc nhiều quá./ Các bạn biết thứ cỏ ấy hay chăng ? Ðó là thứ cỏ ….” ÐD 214 hay: “Chàng trai mong đợi bắt cóc cô chờ mãi không biết từ bao năm rồi. Nay hắn vừa đến, xem chừng đã yêu một người trong mấy chị em, chưa biết rõ người nào, thì chàng trai khác lại đến nữa. Khi bất cập, lúc thái quá như vậy, không rối lòng sao được”,(185). Ðến cách kết cấu thì lộn xộn, bởi sự ôm đồm các tình tiết phức tạp mà thừa thải, muốn tạo sự dồn dập gay cấn cho diễn tiến của cốt truyện nhưng lại thiếu sự chọn lọc cẩn thận và khéo léo các tình tiết nòng cốt nên rốt cuộc câu chuyện thành ra dài dòng. Bút pháp Bình-nguyên Lộc được cái giản dị, quá giản dị. Ông xuống dòng bất cứ lúc nào trong khi văn đối thoại bị lạm dụng tối đa - hơn cả Sơn Nam - và càng về sau càng có tính cách thiên về lý luận, dĩ nhiên là khô khan tuy không nặng nề.

Có một đặc điểm về giá trị hình thức trong tiểu thuyết Bình-nguyên Lộc, giúp tác phẩm đạt được quyến rủ vui tươi và thoải mái, ấy là cái phong thái kể chuyện đượm đầy hài tính, cái giọng điệu hài hước một cách thong dong và khỏe khoắn của ông: “Tác giả thiên truyện võ hiệp “Sơn đông kiếm hận” lục lạo khắp cả các ngăn của chiếc bóp phơi của chàng mà chỉ tìm được có mười bốn đồng nằm ở ba nơi khác nhau. Chàng mừng rỡ biết bao mà chợt nhận ra rằng còn một ngăn nữa, ngăn bí mật rất khó thấy vì nó lẫn với bao ngoài của cái bóp. Chàng thọc lay vào và tim chàng bỗng đập thình thình vì đầu ngón tay chàng đụng phải thứ giấy mềm quen thuộc. /Dương Châu kẹp tờ giấy ấy bằng hai đầu ngón tay rút ra thì ô hô, đó lá tờ giấy hai đồng” (Quán Tai Heo, 76). Giọng văn đó đem lại sự thú vị thoải mái nhờ pha lẫn vớí giọng điệu kể chuyện gọn gàng và thảnh thơi theo kiểu truyện Tàu: “Mộ hàng hàng như bầy cừu nằm nghỉ, gặm cỏ héo hon và vô vị, hút đắng cay trên miếng đất mồ côi [3]. / Ðây là chốn mà mộng đời cắt đứt nửa chừng, kẻ chết yên nghỉ thiên thu, mà người sống cũng khó mong trở về với xã hội loài người / Anh Sáu nhảy bay qua nhà hồ ly, như một tay kiếm khách phi dạ hành, rồi hai kẻ ở ngoài vòng pháp luật ấy mới cùng nhau tâm sự (KTh, 56) Thế nhưng nhiều khi giọng văn hài hước đó lại bị tác giả lạm dụng quá thành ra giỡn hớt bông lơn không đúng chỗ không đúng lúc, nhất là ngay đối với những biến cố đặc biệt của câu truyện. Những biến cố có vẻ sôi động, bi thảm vốn dĩ đã hiếm hoi trong truyên của ông, thỉnh thoảng nếu có chăng nữa thì cũng bị khôi hài hóa hết khiến rốt cuộc câu truyện bị mất thăng bằng bởi thiếu mất trọng điểm cực điểm hấp dẫn của nó [4]: “Chàng cũng đang bị bỏ tù trong một hòn đảo như thế, đảo ái tình, và làm sao mà chàng ra đó, và ra bằng cách nào ? Quên mất rồi. Giờ thì nghe bực bội, nhưng quanh cù lao yêu đương đã có những dòng nước vô hình - nước mắt của ai chăng ? - ngăn chàng lội trở vào bờ ! “Quán hai heo, anh hùng lâm đại nạn.” Ðại nạn là đây, là mối tình cạn xợt này, tuy cạn nhưng vẫn chết đuối trong đó được như thường (QTH, 75-76).

Mọi sự đều trở thành dễ dãi qua tay Bình-nguyên Lộc (viết văn như một việc giỡn hớt, đùa cợt cho vui, dễ như bỡn: để ý ngay cách đặt nhan đề tác phẩm thật dễ dàng của ông). Ðiều này có thể được giải thích bởi nhiều lý do chung và riêng: lý do chung là ảnh hưởng của truyền thống kể chuyện đời bình dị và rầt mực tự nhiên của người dân miền Nam; cùng ảnh hưởng của nghề làm (nhật) báo chuyên nghiệp [5],[6]; lý do riêng là ảnh hưởng của cá tính ưa thích sự phân tích lý luận bác tạp rộng về bề mặt nhưng thiếu chiều sâu của riêng ông [7] cũng như cái ảnh hưởng quá sâu đậm của xu hướng sáng tác và cái văn phong cực cổ điển mà ông từng tiếp nhận và thừa hưởng trước kia [8].

Bởi thế xét về toàn thể thì đến nay một thành công của Ðò Dọc (có kết cấu linh động, kỹ thuật thuật sự trong suốt, xây dựng tâm lý ý nhị, hành văn trôi chảy đối thoại duyên dáng hơn cả) vẫn không đủ sức để cứu vãn giá trị cho sự nghiệp văn chương thiên về lượng hơn là về phẩm đó. Nhìn theo quan điểm văn học sử thì sự phê phán giá trị một nhà văn phải được đặt căn bản trên một sự phẩm định tổng quát và toàn diện hướng về toàn bộ (nếu không thì cũng là đa số) sự nghiệp văn của nhà văn đó chứ không thể chỉ căn cứ trên một vài tác phẩm riêng rẽ không thôi [9]. Hơn nữa, sự thành công duy nhất và quá hiếm hoi của Ðò Dọc [10] so với sự nghiệp sáng tác đồ sộ của tác giả vẫn không phải là một điều gì có vẻ khó hiểu bởi đó là hậu quả tất nhiên của sự loại trừ một ý thức (văn chương) đúng đắn và nghiêm chỉnh nơi ông: Vốn dĩ ông đã tỏ ra khá xem nhẹ cái công phu viết văn rồi không một mảy may bận tâm đến việc gạn lọc, trau chuốt hay cải tiến hình thức và kỹ thuật của tác phẩm mà càng về sau việc sáng tác còn bị xu hướng biên khảo lấn áp nữa.

Cho nên cuối cùng có thể nói cảm tình mà người ta dành cho Bình-ngụyên Lộc có vẻ nay đã không còn giữ được nguyên vẹn nữa cho giá trị văn chương đích thực xứng đáng của ông; nhưng phải nói đó là mối cảm tình - điều gì còn lại - dành cho tâm hồn bình dị và cởi mở cho thái độ sống thong dong dễ dãi thật đáng mến của ngườị dân miền Nam mà Bình-nguyên Lộc đã thể hiện được toàn vẹn qua phong cách làm văn đặc biệt của riêng ông.

Thời Tập, số 12, 1974

[1] Khác với Sơn Nam vốn có bối cảnh và nhân vật hoàn toàn thuộc về các vùng nông thôn miền Tây Nam phần.

[2] Nếu không, giả dụ coi truyện Rừng Mắm thuộc khuvnh hướng phong tục chẳng hạn thì ngay cái truyện ngắn thưộc vào loại thành công nhất này của Bình-nguyên Lộc (vốn thường được ca tụng) vẫn tỏ ra xa lạ với những truyện ngắn về phong tục của Sơn Nam .

[3] Ý tưởng này tác giả có gi chú là mượn của người khác.

[4] Bình-nguyên Lộc có phân ra một loại gọi là “Truyện Vui” trong các tác phẩm của ông mà điển hình là tập truyện Tâm Trạng Hồng (xem Nguiễn Ngu Í: Sống Và Viết, 231). Nhưng thiết tưởng cái tính cách “truyện vui” đó, ngoài ý nghĩa riêng biệt dành riêng cho một thể loại tác phẩm như trên, vẫn còn bao hàm một ý nghĩa chung nằm trong cái ý hướng sáng tác nồng cốt của ông vốn thể hiền một cách đều đặn trong tất cả các tác phẩm khác (tuy không được tác giả xếp vào “Truyện Vui”)

[5] Tác giả đồng thời là một nhà báo kỳ cựu tại miền Nam, tự biện hộ: “Ðời sống hiện nay ở Âu Mỹ đã vội vàng hối hả lắm rồi, ở nước ta nhịp sống cũng bắt đầu quay nhanh, cái thì giờ giành cho việc gọt giũa tác phẩm mình, “sửa đi sửa lại đến … hai mươi lần” như lời khuyên của một nhà phê bình gia Pháp ở thế kỷ XVII: là điều ít ai làm được (?) – Xem Nguiễn Ngu Í: Sống và viết 232 – Ðáng tiếc là một lời biện hộ cũng tỏ ra dễ dãi quá đáng nữa !

[6] Cả hai lý do chung này cũng áp dụng cho trường hợp Ngọc Linh nữa (xem bài kế tiếp).

[7] Nhắc lại: công trình nghiên cứu sử học xứng danh đầu tiên của Bình-nguyên Lộc là tác phẩm vĩ đại Nguồn Gốc Mã Lai Của Dân Tộc Việt Nam chính thức xuất hiện từ đầu thập niên 70 đã từng gây chấn động (rất bất ngờ) một thời trên văn đàn miền Nam. Ngoài ra cũng nên nhớ là về sáng tác, ngoài loại tiểu thuyết, ông còn viết đủ các loại văn và các văn khác; cũng như về biên khảo, ngoài địa hạt sở học, ông còn nghiên cứu nhiều loại đề tài thuộc những địa hạt khác nữa. Tổng kết lại, Bình-nguyên Lộc có cả một sự nghiệp (nói chung) thật khổng lồ (Xem Nguyễ Ngu Í – sđd 241-245).

[8] Ðây là một nhà văn thuộc vào hàng kỳ cựu nhất trong giới nhà văn miền Nam vì ông đã bắt đầu hoạt động về báo chí và văn học từ đầu thập niên 40.

[9] Tác giả tự phân bày “khi mà ai cũng vội vàng cả thì người ta sẽ đánh giá trên cái gì còn lại của mỗi nhà văn trong không khí hấp tấp đó” (Nguiễn Ngu Í: sđd, 232).

[10] Về sự thành công của Ðò Dọc, có một điểm cần lưu ý: cốt truyện của tác phẩm này đã được gợi ý từ một vở kịch ngoại quốc như lời công nhận của tác giả (Ghi chú đầu sách – Xem thêm: Phỏng vấn Bình-nguyên Lộc trong giai phẩm Thời Tập số 5, 4/74, tr. 80). Dĩ nhiên sự ghi nhận này không có nghĩa là để phủ nhận hay xét lại giá trị của công trình sáng tác rất xứng đáng này của Bình-nguyên Lộc vì nếu có mượn ý chăng nữa thì đây vẫn là mỗt tác phẩm thuộc loại siêu – phóng – tác.

Cái duyên của Bình-nguyên Lộc

Hoàng Văn Bình

Trong các nhà văn miền Nam, một người kỳ cựu và có nhiều đặc điểm đáng cho các nhà phê bình nói đến là Bình-nguyên Lộc. Bước vào làng văn gần hai mươi năm nay, ông đã tự tạo cho mình một địa vị vững vàng trong địa hạt tiểu thuyết không những bằng số lượng tác phẩm lớn lao đã xuất bản, mà còn vì một cái duyên riêng mà ai đã một lần biết qua không thể nào quên được. Cái duyên đó được tạo nên từ cả hai cái sở đoản và sở trường của ông, và ngày nay dù có người không thấy thích hợp cũng phải hiểu rằng chính nó đã thể hiện tài năng và cá tính của Bình-nguyên Lộc.

Trước hết ông là một người giản dị. Giản dị trong cốt truyện, trong tâm lý nhân vật và cả trong hình thức văn chương nữa. Ông không bao giờ nói đến những mộng ước xa vời hay những tư tưởng lớn mà chỉ bàn đến những chuyện rất thường: tình yêu, sự ghen tuông, dối trá, cái chết, niềm hy vọng ... Những nhân vật của ông cũng chỉ là người như bao nhiêu con người khác sống ngoài đời, không có gì đặc biệt. Ta có thể gặp bất kỳ ở đâu đó một người tương tự như anh Xòn, ông Phán Ca, cô Hai Thiều, cô xẩm, anh các chú ... Cốt truyện đã không ly kỳ mà văn chương cũng chẳng bay bướm. Những ai mong gặp được nơi ông những câu trạm chổ hoa mỹ sẽ thất vọng ngay sau khi xem xong vài hàng đầu tiên. Trong suốt hơn 300 trang của quyển Ðò Dọc câu văn hoa nhất và cũng độc nhất là câu sau đây:

„Lâu đài ký ức là một lâu đài kiên cố nhất không thời gian hay mưa nắng nào tàn phá nổi. Mà nó lại xinh đẹp làm sao, càng cũ càng đẹp ra, qua lớp bụi thời gian cái gì cũng hiện lên với muôn màu rực rỡ“ (Ð.D. trang 53)

Ðó, cái lối văn hoa của ông chỉ ít ỏi như vậy thôi. Câu văn mới lẻ loi làm sao, chẳng khác gì một đóa hoa hồng nằm lạc loài giữa một vùng toàn là hoa mắc cỡ. Cho đến cả âm điệu của câu văn cũng không được đếm xỉa đến. Ông có lối đặt câu cụt ngủn làm người đọc bỡ ngỡ hết sức : „Sanh rất khổ, bà Nam Thành bằng lòng hết sức. Trông ngộ quá, Chi bỗng hiểu, vui lắm!“ . Ðôi khi có câu dài hơn mà người đọc cũng gặp phải cảm tưởng đó : „Các cô bỏ hai món lên cân, rồi thì cái món „anh chồng“ thấy nhẹ hểu như tim bấc“, „chim đang bay lượn bỗng đứng khựng lại khiến thằng Lộc thích chí hết sức“. Trong câu, hai chữ „đứng khựng“ hiện ra thật lạ lùng, hai chữ „thích chí“ cũng đột ngột không kém khiến người đọc thấy như bị tức nghẹn giữa ngực. Tác giả lại hay dùng vài chữ đặc biệt khiến ai tinh ý sẽ nhận diện được ngay. Chẳng hạn như hai chữ „hay không“ thường được dùng liền nhau („Có muốn tiền hay không“. Hay „có chuyện gì lạ hay không“ .... „Liệu bác sĩ nhớ lời hay không ?“) và chữ „nầy“ của ông cũng có một vẻ bệ vệ chậm rãi đặc biệt (...cảnh khô hạn ở xóm thuốc „nầy“, tình cảm oái oăm của thằng bạn rủi ro „nầy“... Ai cũng buồn cười cho hoàn cảnh rể ngược đời „nầy“... ) Văn chương của ông không chau chuốt được có lẽ vì ông thực tế quá. Ở nơi ông, thời gian và không gian luôn luôn gắn liền vào nhau, ông không thể tách rời chúng ra để thần trí vút lên cao mà tưởng tượng đến những điều không có thật.

Cũng chính vì óc thực tế quá đáng đó mà ông đã chỉ để ý đến cốt truyện mà không ngó ngàng gì đến tâm lý nhân vật. Trong cuốn Ðò Dọc, trừ ông Nam Thành ra còn có đôi chút khởi sắc, bốn cô gái, cô nào cũng sàn sàn như nhau, không cô nào có cá tính nổi bật hẳn lên – Tâm lý ông Nam Thành được linh hoạt phải chăng vì ông là người đàn ông độc nhất trong gia đình hay vì ông có nhiều điểm tương đồng với tác giả - Ông luôn luôn nói thế cho nhân vật và tệ hơn nữa, cho nhân vật nói những điều không thể nói được. Chẳng hạn người đọc không thể hiểu tại sao một cô gái như cô Hương - một người chắc chắn đã bỏ học từ lâu và hiện đang có nghề y tá - lại có thể có được những ý nghĩ vô cùng thông thái như sau:

„Chị có vào ở vài ngày trong một làng dựa sông Ðồng Nai trên Biên Hòa, cảnh đẹp hơn dưới mình, người rất văn vật, và lòng người, chí người rất Việt Nam chớ không phải là tao loạn tâm hồn Cao Miên, Ấn Ðộ, Trung Hoa như ở vài làng dưới ta là cái ngã ba văn hóa Hoa-Ấn“ (Ð.D. trang 65).

Câu văn nghe lạ hoắc, đầy những từ ngữ chuyên môn và trừu tượng. Ðó không phải là ý kiến của một cô y tá nhà quê mà chính là nhận xét của một nhà khảo cứu đã được hóa trang. Nhưng cũng may, cái lỗi này chỉ xảy ra có một lần trầm trọng như vậy thôi.

Nhưng nếu Bình-nguyên Lộc chỉ có những đặc điểm như trên đây thì người đọc đã bỏ rơi ông từ lâu rồi. Sở dĩ đến nay ông còn được họ quyến luyến chỉ vì ông đã đem đến cho họ những điều mới lạ đáng mong ước.

Ðã giản dị và thực tế, ông cũng là người rất tự nhiên. Việc viết văn đối với ông thật là dễ dàng, y như người ta nói chuyện. Mà đúng là ông đang nói chuyện thật, xem chuyện của ông, ta cứ có cảm tưởng là ông đang hiện diện đâu đó để nói năng đùa cợt với ta. Văn ông chẳng khác gì văn nói, trong đó đầy dẫy những từ ngữ thông dụng như „cái mới kỳ, cái mới khó hiểu, nịnh đầm số dách, có cái gì lạ nè, thiệt là hết hy vọng, có hay thì thôi ...“. Ông đã xem người đọc như bạn để được tự do đàm đạo với họ về mọi chuyện và vì vậy giữa người đọc và tác giả không có một khoảng trống nào ngăn cách, khi đã gần nhau thì hiểu nhau và mến nhau là chuyện dễ dàng.

Không hay mơ mộng nên ông cũng chẳng để cho ngòi bút của mình chạy lan man bao giờ, một khi viết ra là đã có cái gì để nói. Nhưng vì cả nội dung lẫn hình thức đều không có gì đặc sắc nên ông chỉ còn cách sắp xếp các chi tiết thế nào cho chặt chẽ và giải quyết câu chuyện thế nào cho khéo léo để lôi cuốn người đọc. Chính vì thế, đọc văn ông chẳng khác gì chuyện trinh thám, chuyện không có một chỗ thừa và đoạn kết luôn luôn hứa hẹn nhiều bất ngờ thú vị. Trong truyện Bao Bố Nhìn Mặt, mọi người đều tưởng cô Bánh có bầu với anh thầy chích Mạnh, không ngờ tác giả cái bầu ấy lại là Thìn, người anh họ đẹp trai của cô. Trong Thí Một Con Chốt, nào ai đoán được cái ông Tư Khâm hào hiệp kia về sau lại là một tên phản bạn, còn cô gái xinh xắn, kêu ông bằng ba ngọt sớt đó cũng chỉ là một đứa bịp hợm, đã toa rập với ông Tư Khâm để lật đổ phần cơm của người khác. Sang đến các truyện Cô Hời Bán Thuốc và Ðầu Gà Ðít Vịt thì yếu tố bất ngờ lại càng nổi bật hơn nữa vì cô Hời và cô Xẩm lai này cuối cùng đều là người Việt trăm phần trăm. Sự bất ngờ luôn luôn khêu gợi trí tò mò của người ta nên một khi đã cầm đến quyển truyện của Bình-nguyên Lộc là phải đọc cho bằng hết, không làm sao rứt ra nữa. Truyện mà còn nhớ thì tác giả quên làm sao được.

Người đọc còn nhớ đến Bình-nguyên Lộc vì cái lối khôi hài duyên dáng của ông. Cũng như những con người thực tế khác, có lẽ ông chẳng mấy khi buồn và lúc nào cũng sẵn sàng chọc cười thiên hạ. Nếu vạn nhất phải đụng chạm đến chuyện gì có vẻ bi đát thì ông cũng chỉ nói phớt qua, coi đó là một điều tự nhiên không sao tránh được. Cho nên ta thấy phần đông các nhân vật của ông cười với nhau luôn, hết cười hóm hỉnh, cười xòa, cười rộ, cười ngất đến cười ha hả, cười ngã nghiêng ngã ngửa, cười lộn ruột lộn gan ... Nhân vật cười nhiều như vậy thì người đọc cũng cười theo vì làm sao không cười được khi thấy ông Nam Thành đã lớn tuổi mà còn vui tính, đi dọn nhà mà không chịu chỉ rõ căn nhà nào lại cho xe chạy lố một khúc để vợ con đoán chơi. Lũ con của ông cũng hay đùa nghịch một cách vô tội, cô Quá đã có lần hát bài Hòn Vọng Phu theo tiếng kêu của con ểnh ương:

- „Uềnh oang, uềnh oang, uếnh uênh oàng ...“

Ta cũng tức cười với lối nói năng dị hợm của cậu Công Tử Quờn:

- „Tôi có tự túc một bầy gà Hoa Kỳ có tương lai quá khứ“.

Nhưng có lẽ buồn cười nhiều nhất vì lối so sánh độc đáo của tác giả. Những ý nghĩ của ông mới ngộ nghĩnh làm sao, chẳng hạn như ông bà Hương đập con „như người đập nệm ngoài nắng“, „ông cụ sẽ là mõ vàng không bao giờ cạn“, „họ tò mò như nhà mình là một cái thúng đựng con gì trong đó“, „chợt có một gia đình kéo nhau đi qua dài lê thê như một đêm cằn rằn của bà vợ vừa ghen xong một trận ban ngày“ ...Lời so sánh thực là đúng thực tế mà vì đúng quá, sát quá, đến cái độ trắng trợn nên ta mới thấy tức cười. Bình-nguyên Lộc quả đã giúp cho bao nhiêu người bi quan yêu đời lại vì ngay cả lúc đáng chán nhất, ông cũng cố khôi hài cho bằng được.

Nhưng Bình-nguyên Lộc, nếu xét đến tận cùng các tác phẩm của ông, ta phải nói rằng chính nghệ thuật phân tích tâm lý tinh vi mới xứng đáng tiêu biểu cho tài nghệ của tác giả. Ông không sành diễn tả tâm lý nhưng lại giỏi phân tích. Quả vậy, dưới ngòi bút hóm hỉnh của ông, những tình cảm sâu kín nhất trong lòng người đều bị phơi trần ra với một vẻ khôi hài hết sức. Ðây là tâm trạng của một anh chồng đang ao ước có vợ bé (vì bị cảnh âu yếm của mấy nhà giàu có vợ bé chung quanh kích thích):

„Chưa có vợ bé mà Khánh đã gầy sút đi vì mất ngủ. Mất ngủ vì lo toan phương tiện tài chánh mà cũng vì bận rình mọi việc xảy ra ở các nhà vợ bé.

Chín giờ, chàng lắng đợi chiếc “xì-bo” hai chỗ ngồi của cái ông mặc áo con chim con cò. Chàng tưởng tượng cô Ma-rỉ đang uyển chuyển bước ra mở cửa, rồi nhảy ra sân bá lấy cổ lão cao-bồi già.

Mười một giờ, chàng băn khoăn sao lão thầu khoán chồng cô Ma-Lên lại không về như mọi bữa khác.

Thế nầy thì đến chết thôi trời ơi !

Mỗi ngày đi làm bốn buổi, Khánh đều ghé qua cô hàng thuốc lẻ ở đầu đường V. vì ở đó có đèn đỏ, không ngừng cũng không được. Mà ngừng một lần thì nó bắt ngừng hoài vì cô bán thuốc mặt rổ hoa mè trông có duyên ớn.“ (Ngõ Hẻm Vợ Bé).

Còn đây là sự bực dọc của một cậu học trò đang yêu mà bị ngăn trở:

„Bà cụ nầy quả là tay gớm lắm chớ không vừa đâu: Bà ta rào con, mà không rào bằng vách tường, sợ Sanh nó nản chí rồi bỏ đi, mà chỉ rào bằng song ly sắt thôi. Thành ra:

“Thấy em như thấy mặt trời,

Thấy thời thấy vậy, trao lời khó trao.”

Người yêu đã vậy, đến cha mẹ càng đáng chán hơn nữa:

„Sanh viết thơ về mấy lần, tỏ thiệt nỗi khổ của mình cho cha mẹ nghe, yêu cầu ông bà lên coi mắt Chi cho cậu. Nhưng ông bà cứ giả câm giả điếc, không thèm đáp thơ, chỉ gởi tiền thôi, mà gởi vừa đủ tiền cơm và xe pháo“.

Cho nên cậu ta đau khổ mà kết luận :

„Thiệt là hết hy vọng. O con Chi không được, mà quyết cưới nó cũng chẳng xong” (Bổn Cũ Soạn Lại)

Lối phân tích như thế ta thấy rải rác khắp nơi trong tác phẩm của ông. Dường như cặp mắt tinh quái của tác giả soi mói khắp nơi trong tâm hồn người ta, không chừa một hang hốc nào cả.

Mỗi khi đọc Bình-nguyên Lộc tôi lại liên tưởng đến Tô Hoài, một nhà văn tiền chiến người Bắc. Tô Hoài cũng có lối hành văn duyên dáng như Bình-nguyên Lộc nhưng tất nhiên tính chất cũng như nghệ thuật của hai người khác hẳn nhau. Tô Hoài dí dỏm hơn nhưng truyện có vẻ buồn lại thiên về tuổi trẻ còn Bình-nguyên Lộc thì dễ dãi, truyện lúc nào cũng vui và thích hợp với đủ hạng người. Tôi mến hết cả hai vì nhờ họ mà tôi hiểu rõ hơn tâm hồn con người của hai vùng khác nhau của đất nước để yêu mến đồng bào của tôi nhiều hơn. Cái duyên của con người là một vật quí, nó giúp ta trẻ mãi không già. Trong văn chương, cái duyên lại càng cần hơn nữa. Và tôi buồn biết bao nhiêu khi không may đọc phải những giòng chữ vô hồn, trang sức một cách trơ trẽo mà không chứa đựng một chút gì.

Mấy năm gần đây Bình-nguyên Lộc hầu như đã từ bỏ địa hạt tiểu thuyết để bước sang lãnh vực khảo cứu. Nhưng vì cốt tính của ông vẫn là cốt tính của nhà văn và đức tính thực tế nơi ông mới chỉ là điều kiện cần chứ chưa phải là một điều kiện đủ để giúp ông thành công trong lãnh vực mới. Và người đọc, dù không nói ra, vẫn lấy làm tiếc khi thấy một tác giả thân yêu của mình đã có vẻ mệt mỏi trong ngành sáng tác.

Thời Tập, số 12, 1974

Ðọc tác phẩm đầu tay của Bình-nguyên Lộc

Sơn Nam

Nhốt Gió: tác phẩm đầu tay của Bình-nguyên Lộc, do nhà Thời Thế in xong ngày 28 tháng 5 dương lịch năm 1950.

Ðó là ngày tháng ghi ở phía sau bìa quyển sách. Nhưng đứng về mặt thực tế mà xét, ta có quyền cho rằng những truyện ngắn, tùy bút trong tập này được sáng tác trước đó khá lâu, có truyện sáng tác vào những năm 1946, 1947. Ðiều đáng chú ý là dưới hai chữ Nhốt Gió của nhan đề chánh thức, lại ghi là „tiểu thuyết“.

Không thắc mắc về chi tiết, chúng tôi muốn phỏng đoán rằng khi viết những tùy bút, truyện ngắn ấy, có lẽ tác giả chỉ mới hơn ba mươi tuổi, cái tuổi đầy nhựa sống, yêu đời. Thử nhớ lại những năm xa xưa, người lớn tuổi (ngày nay khoảng 50 tuổi) ắt phải đồng ý rằng Phong –trào Thanh Niên Tiền Phong nổi lên rần rộ chính là thời đại hồi xuân của toàn thể dân tộc, nếu không nói của cả Ðông Nam Á... Người già năm sáu mươi tuổi, người trẻ mười lăm mười sáu tuổi đều vui vẻ, dai sức, yêu nước bồng bột và khinh thường cái chết như nhau. Ðúng là giai đoạn bình đẳng. Bình-nguyên Lộc sống trong một gia đình trung lưu, làm công chức vài năm là gặp biến cố lịch sử nói trên. Sinh quán của Bình-nguyên Lộc là vùng Tân Uyên (Biên Hòa) đất cao ráo với sông Ðồng Nai, chung quanh là có rừng, tầm mắt con người thấy dáng núi dễ dàng, tuy không sung túc, nhiều cá tôm như ở đồng bằng sông Cửu Long, nhưng vùng Tân Uyên vẫn là nơi con người dễ thở so với những khu vực khô cằn khác ở Miền Ðông. Xa tỉnh lỵ, đến Sài Gòn làm công chức, tác giả vẫn dính liền chặt chẽ về tình cảm với miền quê.

Nhốt Gió chứng minh điều đó. Và tác gỉả viết Nhốt Gió với thái độ nồng nhiệt yêu đời của một người nhớ quê, nhớ dân tộc, theo danh từ thời thượng của năm l974 này đó là về nguồn, tình tự dân tộc hoặc tìm về dân tộc. Ðã gắn liền với miền quê, làm bạn với dân quê từ lâu thì tác giả không cần tìm, không cần quay đầu trở về, như kẻ lạc lối tìm về nẻo chánh.

Tác giả có thái độ của kẻ ngồi bên giòng suối để ngắm nghía kỹ lưỡng từng giọt nước, từng lá cây, ngọn cỏ, nếu giòng suối là tượng trưng cho quê hương dân tộc.

Một người làm bạn với ngọn suối, tắm suối đã lâu, giờ đây ghi lại những nét đẹp linh động của nắng, của gió, của bướm hoa. Nhờ đó mà ta thấy rõ ngọn suối hơn.

Tại sao mãi tới nay chưa thấy tái bản quyển Nhốt gió ?

Phải chăng vì lý do kỹ thuật, người viết văn lắm khi muốn tái bản quyển này nhưng nhà xuất bản lại đòi tái bản quyển kia. Và lắm khi tác giả đã lỡ hứa dành tác phẩm nào đó cho nhà xuất bản quen thân, nhưng nhà xuất bản này lại thiếu phương tiện. Trên đây là những giả thuyết của chúng tôi. Cỏ lẽ vài ông chủ trương xuất bản nào đó có lý, khi họ không tha thiết với Nhốt Gió, truyện ngắn, tùy bút làm sào bán dễ cho bằng truyện dài, hoặc tiểu thuyết.

Chúng tôi xin tạm giới thiệu Nhốt Gió qua những cảm nghĩ chủ quan. Quyển này in 3.000, gần một phần tư thế kỷ rồi, chắc là đã hao mòn, mất mát, người chơi sách họa chăng còn giữ ở Sài gòn này chừng mười quyển là nhiều. Chúng tôi may mắn có một quyển, mua cách đây bốn năm ở hiệu bán sách cũ, với giá đặc biệt của loại sách cổ sách quí. Năm l950, sách ghi bán 18 đ. Chúng tôi mua lại 600 đ. với cái bìa đã nát.

Mua để làm gì ?

Mến mộ Bình-nguyên Lộc là một lẽ, nhưng lẽ khác là muốn có sẵn trong tủ một quyển sách có công dụng thiết thực.

Công dụng gì ?

Nếu cần tìm một cốt truyện éo le, gay cấn, hoặc tìm một lối hành văn cầu kỳ hoặc trơn bén thì đã có nhiều quyển sách khác, của Bình-nguyên Lộc, của những nhà văn cổ kim, trong nước và ngoài nước.

Chúng tôi đọc Nhốt Gíó để tìm một vài phút lâng lâng.

Nếu hỏi:

- Thế nào là lâng lâng ?

Chúng tôi xin trả lời:

- Sách vở là món ăn tinh thần. Món ăn tinh thần giống như món ăn vật chất, ngon là tùy theo bao tử của từng người. Nói cho dễ nghe một chút: cũng thời là con cua biển, con sò huyết, nhưng người này ăn thấy ngon, người kia ăn vô là ngứa ngáy và món đó ... „có phong“, nên kiêng cử, có hại cho sức khỏe.

Muốn thưởng thức Nhốt Gió thì nên lật ra, đọc một vài hàng hoặc vài chục hàng để rồi xếp lại. Hoặc bỏ vài chục trang, đọc một đoạn cho vui. Người đọc không phải cố gắng, chịu cực để theo dõi nhơn vật hoặc suy nghĩ gì cả. Xin giới thiệu vài đoạn tình cờ :

- „Ðừng tưởng cây rừng mọc hỗn loạn như các sắc da sống chung trong một châu thành quốc tế. Có nhiều rừng toàn cây độc, loại mà lãnh thổ không có lấy một ngoại kiều.

Hai người đã đi đến một cánh rừng dầu lông. Nếu cây trắc giống như người già háp, lâu lớn, cằn cỗi, cây sao giống một người mạnh mẽ vừa tầm thì cây dầu giống một anh chàng cao lỏng khỏng, y phục lại đơn sơ.

Rừng dầu thưa, thân dầu suôn đuồn đuột vươn mình lên cao mãi tận đâu.

- Dầu lông năm nay trổ sớm quá !

Mà thật vậy. Trên lớp lá dầu tròn, xòe ra như quạt, bông dầu nhuộm hồng cả khu rừug. Bông dầu lông đỏ lợt, lấm tấm những điểm trắng rất đẹp. Họ đạp lên những lá dầu kêu rôm rốp. Trên đầu họ ong kêu vù vù là muôn ngàn người đương trò chuyện trên ngọn cây. Những miếng dầu bị đốt, hả miệng đen ngòm dưới gốc cây.“

Và đây một đoạn văn trữ tinh, ở một đoạn khác :

„Thuần sanh và lớn lên ở một làng quê.

Chàng thuộc lòng từ cái gốc cây, từ phiến đá rêu bám bên đường. Những bờ suối cong queo bên làng đã quen thân với một cậu bé nằm hàng giờ trên thảm rêu để lắng nghe nước thầm reo, hoặc để phân biệt tiếng chim hòa nhạc trong chồi cây. Lòng Thuần như một sợi tơ căng thẳng mà mỗi cuộc đổi thay của thời tiết bấm rung vang lên.

Người trai này quả có dan díu với cô thôn nữ tên là Mùa, và lúc chia tay chắc có nhỏ rất nhiều nước mắt. Cô Mùa không khỏi dặn: „Hễ trông lên ngọn cỏ lá cây, thấy hiu hiu gió tà hay em về“. Vì vậy, ở đây chàng luôn luôn tìm dấu chơn Mùa trên lề đường, trong tàn cây, là nơi nương náu cuối cùng của Mùa giữa những khối xi măng nóng hừng hực. Ở đây cô thôn nữ mắc cỡ, rụt rè do dự đến bằng những bước ngập ngừng. Có đâu được những chiều đầu mùa mưa, gió nồm từ biển xa vào thăm lục địa rủ dọc đường bầy bông lồng-mứt trắng như tuyết, mịn như tơ trời, bay tủa ra, đi về những nơi xa lạ: Rồi những ngày sau đó trận mưa đầu tiên, đầu hôm sớm mai đã nhuộm xanh những lề đường lá đỏ, những đám đất hoang. Có đâu được những buổi đầu đông, cùng với gió bấc ở rừng về bay theo bầy tu hú, loại chim báo Tết, chim yêu mến của trẻ con, bay về để ca ngợi bông sao rụng trắng đất. Nhưng Mùa dẫu sao cũng rán đến thăm Thuần, miễn là chàng để tâm rình đón...“

Cứ đọc Nhốt Gió khi nào mình thấy thiếu thốn một chút hương vị quen thân. Sách chỉ dày có 200 trương, đọc lai rai chừng một tháng là hết, nhưng thỉnh thoảng đọc lại năm ba hàng, tình cờ, lại thấy vui và mới. Nó giống như ca dao, những câu ca đao bằng văn xuôi.

Thời Tập, số 12, 1974

Bình-nguyên Lộc (1914-1987)

Ðất nước và con người

Thụy Khuê

Tiểu sử

Bình-nguyên Lộc tên thật là Tô Văn Tuấn, sinh ngày 7/3/1914 (giấy tờ ghi 1915) tại làng Tân Uyên, tổng Chánh Mỹ Trung, tỉnh Biên Hoà (nay thuộc huyện Vĩnh Cửu, tỉnh Ðồng Nai); mất ngày 7/3/1987 tại Rancho Cordova, Sacramento, California, Hoa Kỳ. Các bút hiệu khác: Phong Ngạn, Hồ Văn Huấn. Sinh trưởng trong một gia đình trung lưu, mười đời ở đất Tân Uyên, cha là Tô Phương Sâm làm nghề buôn gỗ, mẹ là Dương Thị Mão. Thuở nhỏ học chữ nho với thầy đồ, tiểu học ở trường làng; trung học (1928-1934) Pétrus Ký, Sài Gòn. Rời trường không bằng cấp. 1934, kết hôn với cô Dương Thị Thiệt, 1935, vào làm công chức ở kho bạc Thủ Dầu Một. 1936, đổi về Sài Gòn làm kế toán viên ở Tổng Nha Ngân Khố. Tháng tám 1945, bỏ việc, tham gia kháng chiến. 1946, hồi cư về Lái Thiêu và 1949 rời Lái Thiêu về hẳn Sài Gòn viết văn làm báo.

Bình-nguyên Lộc bắt đầu viết từ 1942, cộng tác với tạp chí Thanh Niên của Huỳnh Tấn Phát, nhưng đến 1946, mới thực sự bước vào nghề văn, nghề báo. 1950, in tập truyện ngắn Nhốt gió. 1958, chủ trương tuần báo Vui Sống và nhà xuất bản Bến Nghé. 1985, di cư sang Hoa Kỳ, hai năm sau ông mất.

Bình-nguyên Lộc đã viết hàng trăm tác phẩm, nhưng bản thảo bị thất lạc cũng nhiều, phần in trên các báo, chưa xuất bản thành sách cũng lớn.

Tác phẩm đã in:

Thơ :Thơ tay trái, Việt sử trường ca và Thơ ba Mén (tiểu thuyết thơ).

Sưu tầm, chú giải: Thổ ngơi Ðồng Nai (ca dao miền Nam, và chú giải cổ văn, viết chung với Nguyễn Ngu Í), Chiêu hồn và Tiếc thay duyên Tấn phận Tần, Tự tình khúc và Thu dạ lữ hoài ngâm, Tỳ bà hành và Trường hận ca.

Dân tộc học và ngôn ngữ học: Nguồn gốc Mã Lai của dân tộc Việt Nam (1971), Lột trần Việt ngữ (1972)...

Truyện ngắn: Nhốt gió (Thời thế, 1950), Ký thác (Bến Nghé, 1960), Tân liêu trai (Bến Nghé, 1960), Tâm trạng hồng (Sống Mới, 1963). Mưa thu nhớ tằm (Phù Sa, 1965), Tình đất (Thời Mới, 1966), Cuống rún chưa lìa (Lá Bối,1969), Nụ cười nước mắt học trò (Trương gia, 1967)...

Tạp bút: Những bước lang thang trên hè phố của gã Bình-nguyên Lộc (Thịnh Ký, 1966).

Truyện dài: Ðò dọc (Bến Nghé, 1959), Gieo gió gặt bão (Bến Nghé, 1960), Ái ân thâu ngắn cho dài tiếc thương (Thế Kỷ, 63), Mối tình cuối cùng (Thế Kỷ, 1963), Bóng ai qua ngoài song cửa (Thế Kỷ, 1963), Bí mật của nàng (Thế Kỷ, 1963), Hoa hậu Bồ Ðào (Sống Mới, 1963), Xô ngã bức tường rêu (Sống Mới, 1963), Nhện chờ mối ai (Nam Cường, 1963), Nửa đêm...Trãng sụp (Nam Cường, 1963), Ðừng hỏi tại sao (Tia Sáng, 1965), Quán tai heo (Văn Xương, 67), Một nàng hai chàng (1967), Thầm lặng (67), Trăm nhớ ngàn thương (67), Uống lộn thuốc tiên (67), Ðèn Cần Giờ (1968), Diễm Phương (68), Sau đêm bố ráp (68), Khi Từ Thức về trần (1969), Nhìn xuân người khác (69) Tỳ vết tâm linh (?), Lữ đoàn mông đen (Xuân Thu, Hoa Kỳ, 2001)

Truyện dài chưa in: Ngụy Khôi, Ðôi giày cũ chữ Phạn, Thuyền Trưởng sông Lô, Mà vẫn chưa nguôi hình bóng cũ, Người săn ảo ảnh, Suối đổi lốt, Trử La bến cũ, Bọn xé rào, Cô sáu Nam Vang, Một chuyến ra khơi, Trọng Thủy-Mị Ðường, Sở đoản của đàn ông, Luật rừng, Trai cưới gái nào, Cuồng ca thế kỷ, Bóng ma dĩ vãng, Gái mẹ, Món nợ thiêng liêng, Khi chim lià tổ lạnh, Ngõ 25, Hột cơm Ngô chúa, Lưỡi dao cùn, Con khỉ đột trò xiếc, Con quỷ ban trưa, Quật mồ người đẹp, Nguời đẹp bến Ninh Kiều, Bưởi Biên Hoà, Giấu tận đáy lòng, Quang Trung du Bắc, Xóm Ðề bô, Hai kiếp nhả tơ, Muôn triệu năm xưa, Hổ phách thời gian, ... (Theo Nguyễn Ngu Í trong Sống và viết với...(1966), đến ngày 31/5/1966 Bình-nguyên Lộc đã viết: 820 truyện ngắn (in năm tập), 52 tiểu thuyết (in 11 quyển)).

*

Việc thất lạc văn bản và sự đánh giá sai lầm về Bình-nguyên Lộc

Có sự trùng hợp lạ lùng giữa ngày sinh và ngày mất của Bình-nguyên Lộc: cùng 7/3, cách nhau 73 năm: 7 và 3 như hai yếu tố biện chứng của định mệnh, như thể nhà văn đã quyết định chấm dứt đời mình trong vòng bẩy, ba; ba, bẩy. Một thân phận ba chìm bẩy nổi gắn bó với chữ nghiã, khổ đau vì chữ nghiã: suốt đời bị thất lạc tác phẩm. Ngay từ năm 1965, khi trả lời phỏng vấn của Nguyễn Ngu Í (trong cuốn Sống và viết với...) Bình-nguyên Lộc cho biết: Tác phẩm đầu tay tựa đề Hương gió Ðồng Nai viết trong gần mười năm (1935-1942), là “tập truyện ngắn và tùy bút bát ngát hương đồng gió nội, và dẫy đầy màu sắc điạ phương này, đã được hai nhà thơ có tiếng đương thời: Xuân Diệu và Huy Cận tán thưởng“ (Nguyễn Ngu Í, sđd, trang 220), bản thảo bị thất lạc trong lúc tản cư, khi Pháp trở lại chiếm Tân Uyên cuối 1945. Dấu vết Hương gió Ðồng Nai chỉ còn lại một truyện ngắn và một tuỳ bút (đăng báo khoảng năm 1943). Mấy chục năm sau, Bình-nguyên Lộc còn có lời rao trên báo, tìm người nào tình cờ giữ được trọn vẹn hay một phần bản thảo, rồi ông đã thử viết lại Hương gió Ðồng Nai, nhưng cả hai cố gắng đều vô hiệu.

Phù sa, tác phẩm thứ nhì, khởi viết năm 1942, cũng chung số phận như Hương gió Ðồng Nai, nhưng may mắn hơn, đoạn mở đầu đã đăng trên báo Thanh Niên năm 1943, với tên Di dân lập ấp (khiến độc giả biết đến ông) và về sau ông viết lại được độ 1/6 tác phẩm, cho in trên tuần báo Nhân Loại. Theo lời Bình-nguyên Lộc, Phù sa là „tác phẩm quan trọng nhất“ của ông, làm sống lại cuộc „tiến vào Nam“ của đồng bào Nam-Ngãi để dựng nên miền Lục Tỉnh (sđd, trang 221).

Trong những sách đã xuất bản, Bình-nguyên Lộc phân biệt: loại sách không thương mại, mà ông cho là không mấy ai đọc, in thật ít, còn ghi thêm không bao giờ tái bản, như cuốn Những bước lang thang trên hè phố của gã Bình-nguyên Lộc (1966) Thịnh Ký in 658 cuốn. Thầm lặng (1967) cũng được ông liệt vào loại này; ngoài ra còn cuốn Thu hẹp thiên nhiên, mới thấy quảng cáo sẽ in 569 cuốn và cũng không bao giờ tái bản, nhưng có lẽ đã không in được, vì không thấy các tư liệu về Bình-nguyên Lộc nhắc đến cuốn sách này. Tập Nhốt gió (1950) khi ông còn sống cũng không tái bản. Số phận bộ sách biên khảo Nguồn gốc Mã Lai của dân tộc Việt Nam (đã in một phần năm 1971), sau 75, được Mai Thảo thuật lại trong bài Nhân cách Bình-nguyên Lộc. Theo lời người thân kể lại, khi rời nước năm 1985, ông bị lạc một va-li tác phẩm và bản thảo, những gì còn vớt vát lại của một đời văn.

Mặc dù với những khó khăn về văn bản như thế, ở hải ngoại đã có những cố gắng đáng kể trong việc bảo tồn những tác phẩm giá trị của Bình-nguyên Lộc:

Nhà xuất bản Văn Nghệ của Võ Thắng Tiết đã in lại hai tập truyện ngắn Ký thác (1986) và Cuống rún chưa lìa (1987). Tạp chí Văn Học, do Nguyễn Mộng Giác chủ biên, ra số đặc biệt tưởng niệm nhà văn, sau khi ông qua đời (số 18, tháng 7/1987), trong có bài nhận định đặc sắc của Hồ Trường An về Bình-nguyên Lộc và in lại bài Bình-nguyên Lộc trả lời phỏng vấn Nguyễn Nam Anh (Nguyễn Xuân Hoàng), đã in trên báo Văn trước 75 với những thông tin chính xác về tác giả. Năm 1999, nhà xuất bản An Tiêm của Thanh Tuệ đã cố gắng in tuyển tập Bình-nguyên Lộc, với lời giới thiệu của Võ Phiến. Rất tiếc, trong bài „giới thiệu“ này, Võ Phiến không cho độc giả thấy cái hay của Bình-nguyên Lộc (lý do làm tuyển tập), mà ông lại kín đáo chứng minh sự „bất tài“ của Bình-nguyên Lộc, với những nhận định giễu cợt mỉa mai như: „Cả tháng trời, Sơn Nam đọc từng đoạn (cuốn Nhốt gió) như thế, và ông lâng lâng. Thì ra ông có đọc truyện đâu! Tay cầm cuốn truyện, ông đọc ...ca dao!

Như thế, Sơn Nam quả là tay sành sõi. Ông Cao Huy Khanh, ông Nguyễn Văn Sâm đọc truyện của Bình-nguyên Lộc, và không mấy bằng lòng...“, „Chúng ta có cảm tưởng ông Bình-nguyên Lộc có hảo ý muốn làm vui người đọc. Hảo ý không thuộc về nghệ thuật“ (Sđd, trang XVII, và XIX). Việc Võ Phiến trích lại những nhận định sai lầm của Cao Huy Khanh và Nguyễn Văn Sâm trong Văn Học số 18, đưa vào tuyển tập như những nhận định chính xác về Bình-nguyên Lộc là một việc làm đáng tiếc, vô tình hay hữu ý nhân cái sai làm hai. Bởi Cao Huy Khanh không muốn, hay không thể hiểu và thông cảm cái mà ông gọi là „tâm lý bình dân“ mà ông cho là „tủn mủm“ và „dễ dãi“ trong tác phẩm của Bình-nguyên Lộc, và Ðò dọc cũng không phải là „sự thành công duy nhất và quá hiếm hoi so với sự nghiệp sáng tác đồ sộ của tác giả“, như Cao Huy Khanh đã nhận định.

Nhà xuất bản Trẻ ở Sài Gòn, năm 1999, cho in lại cuốn „Những bước lang thang trên hè phố của gã Bình-nguyên Lộc“, do Sơn Nam viết tựa. Sơn Nam biến Sài Gòn thành „vùng tạm chiếm“, và ông có ý „biện hộ“ cho một Bình-nguyên Lộc „nhà văn tiểu tư sản yêu nước“. Nhưng điều đó cũng chưa đáng tiếc bằng việc họ đã bỏ lời nói đầu trong bản Thịnh Ký (1966) mà có lẽ do chính Bình-nguyên Lộc viết. Mấy lời nói đầu rất ngắn, nhưng đầy đủ thông tin về văn bản, như sau:

“Nhà văn Bình-nguyên Lộc có viết một thiên điều tra phóng sự dài, nhan là „Thám hiểm đô thành“, gồm nhiều bài ngắn và chia ra làm hai phần.

Phần thứ nhứt, cho đăng báo hằng ngày, kể những chuyện lạ của Sàigòn mà chưa báo nào nói đến, chẳng hạn như những bài „Ma máy đá“, tả cái viện cơ thể học đầy dẫy xác chết ngâm thuốc của trường Y khoa Ðại học, chẳng hạn bài „Người chuột cống“, theo dõi những người phu của ty vệ sinh đô thành họ chun xuống hệ thống cống tối thui và chằng chịt như mạng nhện để vét bùn đất cho thông cống.

Phần thứ nhứt ấy, tác giả không muốn in thành sách.

Ðây là phần thứ hai mà tác giả đã cho đang riêng ở các tạp chí. (Nhân Loại, Thời Trân, Sáng Tạo, v.v..) không có tính cách xã hội, hoặc „giựt gân“ như các bài của phần thứ nhứt mà chỉ nên thơ hoặc đượm một tý triết lý vụn vặt nào đó thôi“.

Thịnh Ký

Theo lời tựa này, thì Những bước lang thang... chỉ là phần „không giựt gân“, tức là „hiền lành“ hơn, có thể không hay bằng phần thứ nhất? Vậy sưu tầm lại phần thứ nhất, sẽ rất bổ ích cho văn bản học và văn học.

Sự thất lạc tác phẩm, kèm theo việc bị đánh giá sai lầm, và thêm khó khăn thứ ba: chưa có công trình tập hợp toàn bộ sáng tác đồ sộ của ông, một nhà văn có bút lực dồi dào như Lê Văn Trương, Hồ Biểu Chánh, (trên dưới 100 tác phẩm), để lựa ra phần chủ yếu, phần đáng kể nhất. Chính Bình-nguyên Lộc cũng đã „tâm sự“ với Nguyễn Văn Sâm: „viết hai, ba chục bài mới mong thấy được một bài khá“ (Xin được lần cuối gọi bằng anh, Nguyễn Văn Sâm, Văn học, số 18, trang 67). Nếu chấp nhận sự đánh giá nghiêm khắc này của nhà văn thì qua trên dưới 1000 truyện ngắn, tùy bút ông đã viết, cũng có trên dưới 50 „bài khá“, (không chỉ một, hai, như ý kiến của Nguyễn Văn Sâm), và nếu nghiên cứu một số những „bài khá“ ấy, con số 50 quả là đáng kể, không phải nhà văn nào cũng có thể đạt được.

Tinh thần hoà hợp dân tộc

Bình-nguyên Lộc có một lập trường văn học riêng, không theo Bắc, hoàn toàn theo Bắc như Ðông Hồ, cũng không giữ nguyên đặc chất Nam kỳ như Hồ Biểu Chánh, Vương Hồng Sển... Nếu trong truyện ngắn chất Nam thường nổi bật, thì trong truyện dài ông ngả theo lối Bắc. Ðó là một thái độ lựa chọn: Bình-nguyên Lộc chọn thái độ trung dung trong tinh thần giao hoà Nam Bắc, kết hợp lịch sử di dân với ngôn ngữ con người.

Ngay từ đầu thế kỷ XX, Hồ Biểu Chánh đã dùng tiếng Nam như một chính ngữ; như thể Hồ muốn chống lại thành kiến của số đông người Bắc, tự cho tiếng Bắc là „chính“, là „chuẩn“, tiếng Nam là „phụ“, là tiếng „địa phương“, „quê mùa“, „hủ lậu“. Thành kiến này, gần đây, vì lý do chính trị, có vẻ được củng cố mạnh mẽ hơn, cho nên ba mươi năm sau ngày thống nhất đất nước, vẫn có người không bằng lòng khi thấy một số bảng hiệu ở ngoài Bắc đã bắt đầu dùng tiếng Nam. Ðối với môt số thành phần bảo thủ ở Bắc, tiếng Nam, vẫn tiếp tục là thứ tiếng ngoại vi „không chấp nhận“ được. Dùng tiếng Nam làm chính ngữ, Hồ Biểu Chánh chỉ làm một việc tự nhiên, nhưng nó mang tính cách thách thức: dựng nên một vùng đất mới của ngôn ngữ, một thứ ngôn ngữ giàu có, sống động, đầy âm thanh, tiết điệu, thành quả của sự kết hợp âm thanh ngôn ngữ Việt với những nền văn hoá phía Nam. Hồ chẳng quan tâm gì đến „gốc Bắc“. Ðối với Hồ, Nam Kỳ cũng là một „gốc“, một địa phận, một thổ ngơi, từ đó phát sinh ra văn chương, tư tưởng và xã hội miền Nam.

Sự so sánh văn phong Hồ Biểu Chánh với văn phong Bình-nguyên Lộc sẽ là một đề tài lý thú cho phê bình, nhìn dưới lăng kính đối chiếu ngôn ngữ, để xác định hai thời kỳ xã hội: thời đầu thế kỷ, khuynh hướng „Nam kỳ tự trị“ còn mạnh và thời sau 1954, với làn sóng di cư, khuynh hướng Bắc Nam hoà hợp trổi dậy, đồng thời sự chia rẽ cũng đã manh nha vì nghịch cảnh chia đôi đất nước.

Ðông Hồ Lâm Tấn Phác đi ngược lại phong cách Hồ Biểu Chánh. Tâm hồn Ðông Hồ và ngôn ngữ Ðông Hồ dường như đã bị „Bắc hoá“ hoàn toàn. Dưới con mắt những người như Vương Hồng Sển, Ðông Hồ có thể bị „khai trừ“ khỏi „thổ ngơi“ miền Nam. Văn phong Ðông Hồ không thoát khỏi không khí Tương Phố, Á Nam Trần Tuấn Khải.

Bình-nguyên Lộc bắc cầu giữa hai khuynh hướng trên: Ông không theo Bắc, hoàn toàn theo Bắc như Ðông Hồ, mà cũng không giữ nguyên đặc chất Nam kỳ như Hồ biểu Chánh, Vương Hồng Sển. Ông mở con đường thứ ba: giao lưu văn hoá Bắc Nam trong truyền thống di dân và tiếp cận ngôn ngữ.

Cái „gốc Bắc“, „tổ tiên“ nguồn cội ngoài Bắc, được ông trân trọng tìm kiếm, không riêng gì khía cạnh lịch sử Nam tiến, mà còn cả về nguồn cội ngôn ngữ. Ngoài sách biên khảo, trong tiểu thuyết, khi dùng một chữ có tính chất đặc biệt địa phương miền Nam, ông thường tìm cách giải thích ngay bên cạnh, chữ này ngoài Bắc dùng chữ gì. Ðôi khi còn phê bình luôn là chữ Nam hay chữ Bắc hay hơn, có lý hơn, hoặc nói rõ xuất xứ tại sao lại có sự khác biệt như vậy. Tất cả những lý giải, nhiều khi trở thành nhược điểm làm nặng sáng tác, nhưng chúng thoát thai từ lối kể chuyện đường dài, trong truyền thống „kể“, „nói“ của văn chương miền Nam.

Trong hoàn cảnh thiếu tư liệu để có một cái nhìn hoàn chỉnh về tiểu thuyết của Bình-nguyên Lộc, bài viết này tập trung khảo sát truyện ngắn. Tuy vậy, qua một vài tác phẩm đã đọc, chúng tôi tin rằng: Bình-nguyên Lộc tiếp nối truyền thống tiểu thuyết Tự Lực Văn Ðoàn. Ông chưa mở ra được một hướng đi mới cho tiểu thuyết như ông đã làm cho truyện ngắn: ảnh hưởng Khái Hưng, Nhất Linh bàng bạc trong cách phát triển kỹ thuật truyện dài. Cuốn Ðò dọc (1959) được giải thưởng văn chương toàn quốc 1960 (của miền Nam), mang dấu ấn truyện tâm lý viết theo lối Bắc, khác hẳn lối viết của Hồ Biểu Chánh. Ðò dọc là cuốn tiểu thuyết đầu tay, trong những cuốn sau, Bình-nguyên Lộc đào sâu thêm, như Ái ân thâu ngắn cho dài tiếc thương (1963), Hoa hậu Bồ Ðào (1963), sự phân tích tâm lý đã chiếm gần trọn tác phẩm, mở rộng và đào sâu về hướng hiện thực xã hội thành thị miền Nam.

Ðò dọc viết về gia đình ông bà Nam Thành và bốn người con gái. Ông Nam Thành nguyên là thầy giáo làng, gốc ở Bạc Liêu, trôi dạt lên Sài Gòn thời Pháp thuộc những năm 50, kiếm sống bằng nghề bán rương và va-li da cho lính Pháp. Năm 1954, khi người Pháp rút khỏi Việt Nam, gia đình này phải về quê, tìm cách chăn nuôi và trồng trọt để độ thân. Ðây là một mẫu ảnh của người dân chợ (Bắc gọi là kẻ chợ) phải về quê (Nam gọi là về vườn). Và hai mẫu đất vườn, đất mới này của họ, cũng là thứ „nửa quê nửa tỉnh“, nằm trên đường Sài Gòn-Thủ Ðức, một con đường „thiên lý“, một thứ xa lộ tương lai.

Người di dân ngược xuôi như chuyến đò dọc, bị bấn từ Bạc Liêu lên Sài Gòn, rồi từ Sài Gòn sang gần miệt Thủ Ðức. Gia đình Nam Thành khi nói „nhớ“ là không biết „nhớ“ đâu: cha mẹ thì nhớ quê má Bạc Liêu, các cô con gái thì nhớ Sài Gòn. Nhưng rồi cuối cùng ngôn ngữ cũng mách cho họ một thứ nguồn gốc xa xôi hơn: „gốc Bắc“.

Ðò Dọc cho thấy tư tưởng chủ yếu của Bình-nguyên Lộc: ở thời điểm 1954, khi đợt sóng di dư từ Bắc tràn vào, vừa có một đòi hỏi đoàn kết Bắc Nam, nhưng lại có một thực tại kỳ thị, khác biệt lối sống và cá tính đôi bên, có sự trịch thượng của người Bắc di cư trên văn đàn, có tình trạng người Nam bị chiếm thị trường chữ nghĩa và kinh tế. Tất cả những yếu tố ấy đôi co, dằn vặt nhau, trong không khí xã hội ngấm ngầm căng thẳng, khi nhẫn nhục chịu đựng, khi trực diện đối đầu. Ðò dọc là tác phẩm bao dung và nhân hậu mở vòng tay chào đón đồng bào di cư, trong giai đoạn lịch sử khó khăn, bằng con đường kết hợp dân tộc, bằng cách nhắc lại lịch sử di dân, khai phá đất hoang, mở rộng cõi bờ và giao hoà ngôn ngữ. Có lẽ đó là một trong những lý do khiến Mai Thảo, ngoài sự kính trọng tài năng, còn tìm thấy ở Bình-nguyên Lộc, một nhân cách lớn, và Nhất Linh đã sớm coi Bình-nguyên Lộc là một nhân tài, cho nên ông không đề nghị „đưa“ ông vào Tự Lực Văn Ðoàn như một nhà văn đàn em. Dòng tư tưởng hoà hợp đất nước và con người trong tác phẩm Bình-nguyên Lộc, không phải đợi đến 1954 mới xuất hiện, mà nó đã sống trong ông từ lâu, nằm trong xương thịt các tác phẩm đầu tay, dù đã thất lạc, nhưng vẫn còn để lại những cái tên đầy ý nghiã: Hương gió Ðồng Nai, Phù sa, và chúng ta có thể nhận diện tinh thần ấy ngay trong tác phẩm đầu tiên được in ra năm 1950: Nhốt gió.

Nhốt gió, ý thức về tự do

Nhốt gió là gì? Làm sao mà nhốt được gió?

„Cả bàn ăn đều kinh ngạc“. Truyện bắt đầu bằng một câu ngắn như vậy.

Kinh ngạc cái gì? Chưa biết.

1- Kinh ngạc vì „thằng Kiệt không được thưởng xe máy theo lời hứa?

2 - Vì thằng Kiệt có những ý muốn làm cho mẹ nó khiếp đảm?

3 - Vì thằng Kiệt tái diễn sự xô sát thế hệ (giữa cha nó và ông bà nó)?

4 - Vì thằng Kiệt có những tư tưởng mà cha nó không thể nào ngăn cản được?

5 - Vì thằng Kiệt có một nhân sinh quan khác người?

Cả 5 giả thiết đều có thể đúng hoặc sai, và đến dòng chót, độc giả vẫn chưa biết „cả bàn đều kinh ngạc“ cái gì. Ðọc không được thì phải đoán. Trước mắt bạn là một văn bản không hiển nhiên, bắt bạn phải suy nghĩ, phải xử dụng đến „chất xám“ của mình: vậy là một văn bản bất thường, một tác phẩm có tham vọng làm đảo lộn nội quy thường trú. Bình-nguyên Lộc tung ra một lúc hai đòn bí mật: nhốt gió, và kinh ngạc, để làm lạc hướng những người đọc truyền thống.

Thủ pháp đầu tiên là „hãm“ thời gian, „nhốt“ nó lại. Bảo nó đừng chảy nữa, bắt phải đợi chờ, đùa với những hấp tấp của những „kẻ đọc“ vội vàng muốn tìm ngay đến kết luận.

Hãm trở thành động tác chính trong truyện: nhốt tất cả những gì không giam hãm được. Trước tiên hãm nằm trong ý đồ của nhân vật Tạo, người cha muốn nhốt con trong vòng giáo dục „tiến bộ“ của mình. Tạo là một kiến trúc sư Tây học, tưởng mình văn minh, tưởng mình hiểu con lắm. Tạo có thấy thế giới chung quanh thay đổi và chính chàng cũng đang thay đổi: kiểu nhà vừa vẽ xong, chàng đã thấy chán ngắt, nhưng Tạo là kẻ cầu an, không chịu dùng kinh nghiệm thực tiễn, để tìm bài học cho mình, chàng quen dựa vào kinh nghiệm của những người đi trước, cho việc giáo dục con cái xưa nay tự nhiên vẫn thế: mình bắt gì chúng phải nghe như vậy. Tạo thuộc lớp người biết hãm, biết nhốt mà không biết thả. Tình cờ chàng được mục kích cảnh thằng nhỏ năm tuổi „tiếp xúc“ với gió, thấy cách nó đối xử với gió, chàng chợt tìm thấy lối thoát cho mình. Thử xem thằng nhỏ làm như thế nào:

„- Mẹ, sập hoài!

Tạo giựt mình, dòm xuống cỏ. Trên khoảng đất hẹp giữa xóm nhà lá và dãy phố chàng ở, một đứa bé chừng năm tuổi đương ngồi chơi gì trên cỏ. Ðứa bé ở trần, đưa lưng đen thui lại phía chàng. Nó mặc một cái quần dài đen. Chàng bước sấn lại thì thấy nó đương loay hoay với những cành cây nhỏ và ngắn. Nó cắm trên cát bốn cành cây đầu trên có nạng, rồi gác ngang lên nạng những cành khác. Thì ra nó chơi cất nhà. Khi nó vừa phủ lên cái giàn đó một tấm lá chuối để làm nóc nhà thì gió ở đâu thổi đến. Nóc nhà của nó bay lên, bốn cây cột đều ngã. Thằng nhỏ gương mặt dễ thương này tức giận chưởi thề nữa, nhưng không nản chí, bắt đầu xây dựng lại. Gió lại thổi lên phá hoại công trình của nó. Lần này nó nắm chặt hai tay bặm môi như muốn đánh ai. Ðoạn nghĩ ra điều gì, nó cởi tuột quần ra, mò dưới cỏ tìm gặp hai sợi dây chuối, nó cột túm hai ống quần lại. Nó phành lưng quần đưa ra trước gió như người lớn phành bao bố hứng gạo và nói: „Nhốt mày lại coi mày còn phá nữa hết“. Gió chun vào thổi phồng quần lên. Hai ống quần bọc no nứt gió, bay nằm ngang trên không trung như hai khúc dồi. Nó vừa muốn túm lưng quần lại để gói gió trong ấy, thì chợt nhận ra rằng ở đâu cũng có gió hết, gió chạy trên người nó để trôi ra phía sau, gió thổi cát bay, gió lay tầu chuối. [...]

Ðứa bé đang lính quýnh vì gió nhiều quá không biết đâu mà hốt cho hết. Một tay nó thả lưng quần, cào gió lại, chơn nó đá như muốn đuổi gió đi. [...]

Một cơn gió đổi chiều làm cho cái quần nó ốm xếp ve và bành bạch bay day qua hướng khác.

Thằng bé thấy mình thất bại vội bỏ quần xuống đất, giăng tay ra rước gió. Nó hít gió, nó nuốt gió, mặt nó sung sướng trông thấy. Ðoạn nó cầm quần lên phành lưng đưa trước chiều gió mới. Lần này nó không có ý nhốt gió nữa mà lại hớn hở nhìn hai ống quần no như hai khúc dồi. Nó giỡn với gió chứ không ghét gió nữa

Tạo mỉm cười nói lầm thầm: „Thằng nhỏ biết điều quá“. (trích Nhốt gió, nxb Văn Nghệ thành phố in lại, 1998, trang 8-9).

Nhốt gió là hành động tiếp xúc đầu tiên của con người với thiên nhiên, Husserl gọi là „cuộc gặp gỡ đầu tiên của ta với thế giới“. Gặp gió, thằng nhỏ đã coi ngay gió như một thực thể có thể giao thiệp được. Nếu một người lớn biết làm như vậy, thì có thể bảo là anh ta đang áp dụng „phương pháp giảm trừ hiện tượng“, nghĩa là gạt bỏ tất cả mọi thành kiến mà anh ta có về gió qua sách vở, qua những kiến thức lượm được từ bên ngoài, để tiếp xúc với gió như lần gặp gỡ đầu tiên, chưa bị bất cứ thành kiến nào về gió chi phối. Thằng nhỏ năm tuổi, dĩ nhiên là chưa bị sách vở đầu độc, chưa bị môi trường ảnh hưởng, cho nên nó đãi gió một cách chân tình, nhờ sự chân tình đó mà nó tìm ra chân lý: không thể nhốt gió, nó bèn thả gió.

Không nhốt được gió, thằng nhỏ xử huề, nó tìm cách chơi với gió. Bắt tay với đối thủ, thằng nhỏ „biết người biết ta“. Cái lý mà chỉ trong nháy mắt một thằng nhỏ năm tuổi đã „thấu triệt“, người lớn lại „ngu lâu“. Bởi vì thằng bé dùng kinh nghiệm trực tiếp của mình, không qua trung gian, mối lái, tức là nó đã bỏ hẳn giai đoạn suy nghĩ, lập luận, lý giải (đương nhiên, vì nó bé), để trực tiếp thể nghiệm sự tiếp xúc giữa thân xác nó và thân xác gió, và thằng bé hiểu ngay là phải cộng sinh với gió, nó không thể bắt được gió cũng như gió không dạy được nó: giữa gió và nó có mối tương quan biện chứng hệt như tự do và con người; hệt như tư tưởng và con người: con người không thể nhốt tư tưởng, không thể nhốt tự do. Nhốt tự do, nhốt tư tưởng cũng vô ích như nhốt gió. Thằng nhỏ năm tuổi đã „ngộ“ ra lẽ sống bình đẳng trong trời đất: Gió đối với nó là một thực thể khác và hơn nữa: gió là người khác. Vì không bắt được kẻ kia phải theo cái lẽ phải của mình, thằng nhỏ chấp nhận đối phương, để lũy thừa điều kiện sống, điều kiện giỡn, khả năng hưởng thụ, khả năng sống còn. Sự từ chối bạo lực, tư chối đàn áp, nơi thằng nhỏ dẫn nó đến một thế giới mới đầy thú vị, hoà bình và hạnh phúc.

Âm thanh của đời sống

Bình-nguyên Lộc cho biết Nhốt gió là truyện thật giữa ông và người con trai cả, chúng ta lại càng thấy cách nhà văn rút từ kinh nghiệm nhìn, ngắm, suy nghĩ, sống thật của mình như thế nào để làm ra tác phẩm nghệ thuật: Ông không chịu dừng lại ở nhận xét bề ngoài của hiện tượng, mà ông còn tìm cách bóc vỏ, để vào sâu hơn, tìm đến bản chất, đến cơ năng bên trong của hiện tượng, của những thực thể như lá, gió, rừng, nắng, đất, nước... Những thực thể ấy hiện diện quanh ta, nhưng không mấy ai chú ý. Bình-nguyên Lộc khác. Ðọc văn ông, cảm tưởng đầu tiên là ông viết rất phớt (nếu chỉ chú ý đến khía cạnh „kể“ hoặc giải thích nhiều người cho ngay là dở) phải đọc lại lần nữa mới thấy hay, và đọc đến lần thứ ba mới thấy tất cả cái nền tư tưởng sâu lắng của ông. Vì vậy mà Sơn Nam cứ „phải đọc“ Nhốt gió, đọc mà không hiểu tại sao: „thỉnh thoảng đọc lại năm ba hàng, tình cờ, lại thấy vui và mới. Nó giống như ca dao, những câu ca dao bằng văn xuôi“. (dẫn theo bài của Võ Phiến, trong tuyển tập BNL). Cái mà Sơn Nam thấy vui và mới, là gì? Mà tại sao lại mới giống như ca dao ? Cái đó chính là giá trị vĩnh cửu của một văn bản, vừa hiện đại (mới) vừa cổ điển (ca dao).

Lý do đưa đến cảm giác ấy có thể là như thế này: Bình-nguyên Lộc đối xử với những thực thể tầm thường một cách bất thường: chúng ta nhìn những vật xung quanh một cách nhàm chán, bởi lúc nào chúng cũng có đấy, tưởng chúng không hề thay đổi, chúng im lặng vô cảm. Bình-nguyên Lộc nhìn, nghe mọi vật dưới những góc độ khác: ông để ý đến đời sống riêng của chúng, và chính cái đời sống riêng này, quan trọng hơn đời sống thứ nhất (đời sống vô cảm mà ta cấp cho nó). Cho nên ông để ý đến hành động cỏn con của một thằng bé năm tuổi muốn „nhốt gió“, đến tiếng „trở mình của lá chết“, tiếng „đất hả họng khát nước“, tiếng „đồng hồ bụng“ của anh Chím Rắc báo hiệu đã đến trưa, tiếng phổ ky hát: „Vách bên trái cà phê không đậm, nhớ lược bằng vợt mới nghe không?“, „Người nầy ba muổng đường, người kia một muỗng rưỡi thôi“ v.v... Tất cả những tiếng tầm thường của đời sống, được ông nghe, và ghi lại lần đầu. Sau ông, người ta thấy cái cách ghi lại âm thanh ấy, cách mô tả chi tiết ấy, tinh thần bắt mạch đất nước và con người ấy tái hiện trong Sơn Nam (Hương rừng Cà mau, 1962), trong Võ Phiến (Ðất nước quê hương, 1973) v.v...

Bình-nguyên Lộc là nhà văn đầu tiên đã trình bày một diện mạo rất lạ về vùng đất mới, bằng cái nhìn „ngây thơ“ vào đời, cái nhìn „biết người biết ta“ của thằng nhỏ năm tuổi, cái nhìn khôi nguyên của một nhà thơ vừa khám phá ra vũ trụ: đất nước và con người.

Ðiểm thứ nhì, ông dùng âm thanh tiếng Việt để tạo âm, tạo động mà không cần đến phụ tùng nào khác. Tiếng Nam của Bình-nguyên Lộc giàu âm thanh hơn tiếng Bắc nhiều: rụp rụp, rôm rả, rôm rốp, tươi rói, mỏng lét,... Sự láy âm, láy ý đã biến ngôn ngữ từ chức vụ thuần tuý diễn tả, sang chức vụ tạo thanh, tạo hình. Và ông đã xử dụng khả năng thứ nhì này một cách tài tình khiến những quang cảnh, hiện tượng mà ông mô tả trở thành những cảnh nổi.

Nguyễn Tuân là người cực kỳ nhạy cảm, ông „nghe“ thấy tiếng lửa reo trong lò sưởi, tiếng các loại gỗ cháy khác nhau... Nhưng Nguyễn Tuân nghe tiếng sự vật theo „lối Bắc“, dùng chữ đầy chất thơ, mượt mà uyển chuyển theo lối Bắc, văn Nguyễn Tuân thể hiện mỹ tính nhẵn nhụi thuần túy Bắc, cũng như thơ Nguyễn Du đặc giọng Bắc, thỉnh thoảng mới có vài âm Nghệ, mà phải Hoàng Xuân Hãn mới nhận ra. Bình-nguyên Lộc thường „nghe“ ở chỗ người ta „ngửi“, (ông nghe mùi), đó là một đặc chất Nam kỳ (xuề xoà mà nên thơ) và ông ghi lại tiếng sự vật bằng tiếng Nam, chân chất và thô nhám, làm nổi bật tính gồ ghề sần sủi trong ngôn ngữ và âm thanh tiếng Nam. Có thể nói các nhà văn Bắc làm phim phẳng, nhà văn Nam (khi xử dụng thuần thục tiếng Nam như Hồ Biểu Chánh, Bình-nguyên Lộc), có thể làm phim nổi. Phi Vân trong Ðồng quê (1943, Nxb Bốn Phương in lần thứ ba, không đề năm), cũng đã có mạch văn đầy âm thanh như vậy (Hồ Trường An cũng đã nhắc đến trường hợp Phi Vân). Tuy nhiên, văn Phi Vân là văn phóng sự, mang chất hài hước mua vui, Phi Vân chưa đạt đến mức độ dùng âm thanh để diễn tả toàn bộ đời sống như Bình-nguyên Lộc.

Trong bất cứ hoàn cảnh nào, ví dụ với một cuộc đua ghe trên sông Ðồng Nai, Bình-nguyên Lộc cũng có thể vận dụng ngữ âm như yếu tố chính để thực hiện cuốn phim có âm thanh nổi:

„Một hồi trống. Tức thì mấy mươi chiếc ghe chuyển mình, lượn tới để sắp hàng.

Một tiếng súng. Trả lời tiếng súng ấy, mấy mươi chiếc phèng la đánh lên một lượt, rồi mấy trăm tiếng người hô lên một lượt để ra hiệu khởi hành:

Phèng!

- Hè!

Phèng!

- Hè! [...]

„Bây giờ sông nổi sóng. Mũi ghe rẽ nước vo vo. Giầm chém xuống mặt sông làm bắn nước lên trắng như bọt thác.

Phèng!

- Hè![...]

Hai chiếc ghe giữa đi kề sát nhau. Dân bơi bên nây dùng giầm mà chém vào tay dân bơi bên kia. Cuộc chém trả gây thành một trận thủy chiến tai hại cho cả đôi bên. [...]

Ghe An Thịt lấn hơn nghe Ba Doi nửa mình. Ghe sau hổn hển rượt theo, coi muốn hụt hơi mà chỉ nhích lên đưọc một nửa gang thôi. Ðã kém, nó lại không đi đường ngay lối thẳng, mà chĩa xéo mũi vào bờ bên nây.“ (Ðồng đội, trong Ký thác, các trang 113, 114, 136).

Chính ngữ âm trong tiếng Việt đã làm cho cuộc đua thuyền trên sông Ðồng Nai có vị rùng rợn của một cuộc thủy chiến, với thứ ngôn ngữ anh chị, chầm bập như những nhát búa:

„Tám Tơ khà một cái dài như rắn hổ, đặt tô trà Huế xuống bàn một cái cộp, rồi hỏi:

- Mầy liệu làm sao?“ (sđd, trang 131).

Không khí, giọng kể và tiếng nói ăn rập với nhau, trong nhịp điệu âm thanh và ngữ nghĩa lạ lùng, từ tên người:Tám Tơ, Tư Nết; tên đất: Vằm Tắt, Cồn Gáo, Ba Doi, An Thịt, Rừng Sát... đến các âm thanh khác như: ăn rập, tái lét, rượt bối, xà bát, có u, có nần... đều đồng loạt ướp ngầm đao búa với ý đồ khiêu chiến, chém trả: Hành động, ý đồ và ngôn ngữ có gì ăn khớp với nhau, trong cuộc chiến khốc liệt giữa hai làng băng đảng: Ba Doi-An Thịt. Cả đến lối chào của kẻ chiến thắng cũng mang hình ảnh quái gở: „Ba mươi chiếc giầm sơn đỏ của ghe An Thịt bỗng đưa cao lên một lượt để chào quan khách trong bờ. Khán giả có ấn tượng như thấy một con rít chạy tới đó rồi ngã lăn đùng ra, đưa mấy trăm chân lên trời“ (trang 137).

Bình-nguyên Lộc dùng chữ như những quân cờ tác chiến: trong trận địa, chữ cũng xung phong, ông vận dụng tất cả „khí giới chữ nghiã“ trong tay, để „làm sống“ lại tinh thần „quyết thắng“ làng xã: mọi đòn đều tốt, mọi thủ đoạn đều khả thi. Tác phẩm gói ghém, cô đọng như một thứ échantillon của tinh thần thua đủ mất còn Nam-Bắc, trong truyền thống lịch sử không mấy vinh quang của dân tộc.

Khuynh hướng hiện thực thô lậu

Nếu âm thanh là yếu tố thứ nhất, thì chuyển động là yếu tố thứ nhì, xác định bản chất của vạn vật: dưới mắt Bình-nguyên Lộc mọi vật di động không ngừng:

“Cây tăm ngặm nơi môi chàng điên cuồng chuyển động. Nó hươi đủ chiều, xoay đủ hướng, có khi nó nằm yên để người ta đoán thấy chàng đương cắn răng dữ tợn“ (Nhốt gió, trang 4).

„Ruồi mặc sức mà bay vù vù, mà đậu trện các món ăn, trong sự im lặng nặng nề ấy. Hơi nước mặc sức mà đọng chung quanh mấy ly nước đá, không ngón tay nào rớ tới ly để xoá những mụt nước trắng mờ đang đơm lổm chổm trên vách pha lê. Cùng với tim của người quanh bàn, thời gian như ngừng hẳn lại“ (Nhốt gió, trang 4).

“Mấy mươi lò gốm, nóc dài, đen khói, như cố trèo lên dốc. Khói đen, dày và đậm trào lên khỏi đầu lò; khói dày thành khối cứ trào lên như nước mội; trào lên, trào lên cao, gặp gió nhẹ, nó chảy thành những mạch khói, cuồn cuộn đi xa. Trong khi đó thì những lưỡi lửa cứ thò ra khỏi mấy lỗ thông hơi ở hông lò“. (Lò chén chòm sao, Nhốt gió, trang 27).

“Có khi đang đêm trời mưa ầm ỹ, anh nghe chõng tre anh đang nằm lắc lay, dao động, toàn thể đám đất rung chuyển như cơn địa chấn sắp đến. Ðó là rác mục đang biến thành đất, gặp mưa nó dẽ xuống, lớp đất trên cũng sụp theo“ (Cái Bách- xê, Nhốt gió, trang 36-37).

„Lửa cháy lấn qua hai bên, lấn vô trong sâu. Người ta, từ trong đó chạy ra như kiến. Con nít khóc, đờn bà la, tre, nứa nổ rắc rắc. Mái nhà cứ nối tiếp nhau mà chảy như sáp. Nhiều căn nhà hình như là có chứa dầu xăng trong chai. Khi lửa bò qua đó thì nghe tiếng nổ, rồi ngọn lửa bùng lên một vài giây.

Gió nghe lửa rủ, kéo tới. Lửa gặp gió mừng rỡ, càng hung hăng thêm“ (Cái Bách-xê, Nhốt gió, trang 42)

Nghệ thuật kết hợp âm thanh trong tiếng nói với sự chuyển động của vật thể, chiếu vào những sự kiện nhỏ nhoi như con chấy, con rận, cái răng, cái tóc, cái tăm... đã được Bình-nguyên Lộc khai sinh. Chưa thấy trong văn Hồ Biểu Chánh, cũng chưa có trong lối viết Tự Lực Văn Ðoàn.

Thế giới quan tế vi và thô lậu trong Nhốt gió, xuất hiện năm 1950, tạo xúc cảm mà không có vị lãng mạn, đã trở thành một lối hiện thực mới: hiện thực thô lậu và ảnh hưỏng sâu xa đến những người viết đi sau, như Sơn Nam, Võ Phiến, Nhật Tiến, Thanh Tâm Tuyền, Lê Xuyên, Thụy Vũ, Hồ Trường An... Một tình cảm khác thường xâm chiếm tâm hồn người đọc, nhất là những người gốc Bắc, bởi Bình-nguyên Lộc không chỉ dùng thứ ngôn ngữ „địa phương“ đầy tiếng „lạ hoắc“, mà lại còn cả tiếng Triều Châu: „Huệt nía, huệt cưn cưn“. Chỉ riêng một nhận xét thực thà thô vụng của anh Pô: „Cả trăm năm nay người mình và người An Nam sống chung lộn với nhau một đời sống cực khổ, lai bậy hết, thét rồi không còn biết ai là Trung Hoa, ai là An Nam nữa“ (trang 29), đã mang chất gì như „tình nhân loại“, nhưng anh Pô đâu có biết đến chữ nhân loại sang trọng như thế, anh chỉ nói lên ý nghĩ quê mùa của mình trong một thế giới ít chữ; một thế giới lai, chung lộn yêu thương, nghèo khổ, trời nước, bọt bèo, của vùng Sa Thảo nào xa lắc miệt Triều Châu pha với làn khói bốc lên ở lò chén Chòm Sao, miền Hậu Giang đất Việt.

Ðối diện với một thứ truyền thống dân tộc cổ hủ dựa trên tinh lọc, không thích lai giống, chống việc lấy người ngoại quốc, Bình-nguyên Lộc đã xây dựng một thế giới lai: thế giới chung lộn, lai tạp, giữa người Việt và người Hoa, giữa người Việt và người Chàm, giữa người và ma, người và cỏ cây, một thế giới gắn liền con người với đất nước đã „bốc lên“ trong Nhốt gió, từ Nhốt gió.

Thế giới đó có ông Cựu Xã An nghe được tiếng đất hấp hối. Nó hấp hối chầm chậm. Ban đầu là cái xa quay nước suối, đang kiệt sức: „Cái xa nó quay làm biếng như cái chong chóng của trẻ con lúc vừa tắt gió. Có khi nó đứng sựng lại, mặc dầu nước suối vẫn chảy xiết. Những lúc ấy thì nước bị vật liệu xiêu vẹo của cái xa cản lại, kêu khàn khàn. Ông Cựu Xã An nghe như cái xa thở hổn hển gần muốn đứt hơi. Nó ngừng như vậy lâu lắm, ông Cựu Xã An tưởng chừng như đó là phút cuối cùng của nó, và không bao giờ nữa, nó còn múc nước lên máng xối để tưới đám đất ông.(...)

Nhưng mà... nó lại quay. Trông bộ tịch nó ráng lắm, như là một người kiệt sức té qụy, cố lồm cồm dậy. (...)

Những ống tre múc nước mà cái xa nặng nhọc đưa lên cao, vì sút dây, trật ra một bên lại trút nước trở xuống suối chớ không rót vô máng xối. Ông Cựu Xã An cứ nhìn những nước trút bậy mà tiếc, trong khi đám đất ông nó khát hả họng.

Ðất hả họng thật. Nó nứt ra như để hứng sương cho đỡ khát. Cỏ ở đó khô cỡ quăng xuống một tàn thuốc là nó cháy chạy theo không kịp.

Ông An đứng nghe con suối trong khảy đờn, bụng cứ lấy làm lạ rằng sao những người hồi xưa khai đất lập làng lại tìm chỗ khô hạn như vầy. Mà lạ sao đất không nuôi nổi người mà đã bao đời rồi người vẫn ở đây. (...) Mặt đất đã cạn nguồn sống, mà lòng đất cứ bịn rịn hoài. Nó đã nuôi sống người, người sao nỡ bỏ đi để nó chết khát“ (Ðất hấp hối, Nhốt gió, trang 46-47).

Trong thế giới quê mùa hạn hán, đói khát, nứt nẻ ấy, con người chưa biết cắt sợi nhau dính liền với bụng mẹ là đất, cuống rún họ chưa lìa khỏi bụng đất, họ có cha là nước, anh là gió, em là mưa, bà con với hươu nai, dị thảo. Con người đó nghe được nỗi đau của vạn vật, con người đó bị gió hành, con người đó có khả năng phân biệt giữa tiếng gió và tiếng lá: „Ở vườn, ở rừng, trời gió, người ta chỉ nghe tiếng cây, tiếng lá, rồi ngỡ là nhờ cây lá, gió mới kêu. Ở đây mới rõ thật là gió có tiếng riêng của nó, không nhờ gì hết. Nắng càng xuống, gió càng lên và tiếng gió vù vù càng nổi dậy.

Nhà chòi kêu răng rắc như sập đến nơi, Huấn nghe như mình ngồi trên thuyền, giữa biển cả, trong một cơn dông tố. Má anh rát dưới những cái tát mạnh của gió: khoé mắt anh nóng rực như bị banh bét ra.“ (Hai buổi giậm cù, Nhốt gió, trang 91-92).

Phải vào thế giới ấy, ta mới hiểu: yêu đất, yêu nước và thương nhà, là như thế nào. Bình-nguyên Lộc không chỉ quan sát vạn vật bằng con mắt mới, không chỉ dùng những nhận xét tế vi; ông còn nhập vào thiên nhiên, vào đất vào nước, chú ý đến chuyển động của các sinh thể, ông còn chuyển thể, làm cho những tĩnh vật di chuyển, làm động lá, động rừng, động đất, động nhà; làm cho những yếu tố phi vật chất như gió, nắng cũng chuyển thành cụ thể sờ mó được. Bachelard kinh nghiệm rằng: khi ta bắt gặp trong văn chương một sự chuyển thể từ tĩnh sang động, từ lỏng sang đặc như thế, ấy là dấu ấn một nghệ sĩ lớn. Người ta nghe thấy trong Nhốt gió, biết bao di động, biết bao chuyển thể, trong tiếng „nhà chòi kêu răng rắc“, trong những chuyển động liên hồi của nắng, gió: „nắng càng xuống, gió càng lên“, trong „cái tát mạnh của gió“, hoặc có thể phân biệt „gió có tiếng riêng của nó“, ngay cả những thực thể bị bắt buộc phải ở vị trí cố định như mắt cũng có thể bạo động: „mắt ông trừng trừng nhìn như muốn vọt ra khỏi mặt“ (Tôi là người, Nhốt gió, trang 132).

Sau cùng, sự gặp gỡ tình cờ giữa hai phạm trù đối nghịch, tạo ra những bức tranh sống động biểu hiện cuộc tranh đấu ác liệt để sinh tồn: „Ðàn nai lớn đi lần theo, dè dặt, nghe ngóng từng mỗi bước, nghi ngại đến tiếng trở mình của lá chết, đến đám cò xám hiền lành. Nai đầu đàn bọc hậu, oai vệ như ông tướng soái điều binh. Nó không xuống nước, chỉ đứng canh giữa quãng từ mé rừng tới bờ ao. Một tiếng động. Nó vừa kịp quay đầu lại thì một con cọp đã rơi xuống trên lưng nó rồi. Rồi, thì rôm rốp, những móng nai bay trên cỏ.“ (Tôi là người, Nhốt gió, trang 130).

Tất cả những chủ đề lớn trong văn chương đều đã xuất hiện trong Nhốt gió: con người và thiên nhiên, con người và đất nước, con người và cõi âm, di dân và sống còn, với một giọng văn quê mùa, khiêm tốn. Ông kể chuyện dềnh dang như những người ít học, nhưng không phải người nhiều chữ nào cũng có khả năng đọc và hiểu ông; ngược lại người bình dân chắc chắn thấm lối kể chuyện của ông, bởi Bình-nguyên Lộc là lương tâm của họ, ông nói tất cả những gì họ nghĩ mà không viết ra được.

Sàigòn, thổ ngơi thơm phức hồn ma cũ

Làm sao mường tượng được Hàng Châu nếu không có Tô Ðông Pha. Một thành phố dù đẹp đến đâu, nhưng nếu văn chương chẳng đoái hoài, rồi cũng sẽ „cát bụi trở về với cát bụi“. Nếu Platon không nhắc đến Atlantide, liệu ảo thành này có „sống còn“ đến ngày nay.

Huế, Hà Nội, có cái may và cũng là cái rủi được nhiều người nhắc đến. Hầu như chẳng có nghệ sĩ gốc Bắc, gốc Trung nào mà không có vài câu văn, lời thơ, bản nhạc... ngậm ngùi, nhớ thương, ca tụng thành phố của họ. Sự lạm phát tình cảm, lạm phát tự hào, có thể đưa đến lạm phát quyền uy, lạm phát chính nghiã. Sài Gòn không có cái may ấy và cũng chẳng có cái rủi ấy, bởi Sài Gòn không thơ mộng như Huế và không có bề dầy lịch sử như Hà Nội.

Bình Nguyện Lộc biết rõ điều đó: „Thủ đô miền Nam là một thành phố mới. Cây, đá, nhà, phố, phong tục, đều chưa mang được cái vẻ cổ kính, chưa biết kể lể những kỷ niệm cảm động để quyến luyến con nguời.“ (Sông ông Lãnh, Những bước lang thang...nxb Thịnh Ký, 1966, trang 12).

Chưa nhiều kỷ niệm, nhưng Sài Gòn có một không gian, một nền đất và một hiện tại, đủ để nhà văn dẫn chúng ta vào „Những bước lang thang...“, tìm lại bản lai diện mục của thành phố sinh ra từ một dòng sông, chưa kịp có dĩ vãng:

“Con sông con thân mật, đứng bờ bên nây hú một tiếng là bên kia nghe liền...

Con sông gợi tình, thỉnh thoảng mầu nước trong xanh biến ra vàng sậm vì từ lòng cạn vẩn lên phù sa gợi nhớ Thuỷ Chân Lạp hoang vu, nê địa, gợi nhớ cuộc đổ xô vào Nam, gợi hình ảnh đẹp đẽ của đoàn người chiến đấu với thiên nhiên để khai thác đất mới...

Nhà Bè nước chảy chia hai

Ai vào Bến Nghé, Ðồng Nai thì vào.

Con sông làm vận thừa cho một giang cảng sầm uất, (cái bụng của Sài gòn), tập trung tất cả ghe thương hồ của một hậu phương trù phú [...]

Một người bạn ghe nào đó, không tiền để đi hưởng các cuộc vui của thành phố tưng bừng, ngồi trong khoang thuyền gảy nhẹ chiếc độc huyền, và cất giọng nói thơ.

Với tiếng nhạc quê mùa, hương gió của Ðồng nai, mùi bùn của Ba Thắc, tất cả linh hồn của đất nước như đã theo thuyền buôn mà về đây.

Con sông đặc biệt Á đông với những chiếc ghe dùng làm nhà, trên mui chưng vài ba cây cảnh, trước mui một con heo đứng ngơ ngác nhìn bờ, một con gà muốn cất cánh bay mà ngại chết đuối.

Nên chi, đi xa mười năm vẫn nhớ Sàigòn. Không nhớ những phố lớn nhà cao vô vị vì giống phố nhà nơi khác, mà nhớ con sông nho nhỏ, khổ đau vì chở nặng những ghe chài khẩm lừ hàng hoá, thủ phận người vợ hiền chăm nuôi con dại, và bỡ ngỡ như một chị nhà quê vào thành phố.“ (Sông Ông Lãnh, Những bước lang thang..., trang 14).

Giọng văn thầm thỉ giữa người và sông, đôi khi sông biến thành người, một thứ đối thoại tay ba giữa người viết, đối tượng được viết và linh hồn đôi bên: người ôm lấy sông, vỗ về, an ủi như an ủi một người vợ, một người mẹ, bao năm âm thầm lam lũ làm những việc nhỏ nhoi và cực nhọc nhất để nuôi sống gia đình, nhưng có ai biết đến công lao dưỡng dục can trì, thủ phận ấy. Sông mẹ nằm đây nghe cả chỗ thắt ngoặt của tâm hồn mình. Những chiều tối một tay chơi nào đó, cất giọng „nói thơ“, trong tiếng nhạc quê mùa phát ra từ chiếc đờn một giây, một gáo. Tất cả chất quê, chất vụng về thô lậu của Sài Gòn tan loãng trong mùi bùn Ba Thắc, ngậy lên linh hồn của đất nước, một đất nước 80% dân chúng làm nghề nông. Một đất nước 80% tìm thấy căn cước của mình trong lòng nước, trong dòng nước.

Con Sông Ông Lãnh hay con Kinh Tầu Hủ là vòng đai nhẹ, là xa lộ nước ôm siết bụng dưới của Sài Gòn, bằng hệ „thương hồ“ chở „khẩm lừ „ trái cây và các hàng hoá khác chăm nuôi thành phố, không quên các món ăn khuya: „Ở đây không có xe hơi, không có ra đi ô, không có trẻ nô đùa, nên những tiếng bí mật của đêm trường mang rõ linh hồn của nó, âm thanh có sự sống đã đành mà cho đến tiếng động, lắm khi cũng thành nhạc.

Một chiếc xuồng tam bản, chuồi êm rơ trên mặt nước, một mái chèo khua nhẹ trên dòng kinh, một đèn dầu leo lét soi mờ bóng một cô chèo xuồng, rồi từ tất cả các thứ ấy, vẳng lên: „Ai... chè đậu...cháo cá...hông?“ (Quà đêm trên sông Ông Lãnh, trang 15).

Ðấy mới là một Bình-nguyên Lộc chưa thoát khỏi ảnh hưởng Thạch Lam, nhưng còn một Bình-nguyên Lộc khác, từ Thạch Lam rẽ qua ngã khác: không dựa trên nền lịch sử đã có mà dựa trên nền lịch sử chưa thành hình, trên quá khứ chưa thành quá khứ của thành phố: Bình-nguyên Lộc dùng hiện tại, cái đang có trước mặt để xây dựng quá khứ, bởi vì ông biết “Ðất, có ở lâu, tình đất mới sâu“, nên ông đào xuống, đào sâu vào lòng đất, lòng người để tìm cái dĩ vãng chưa có của Sài Gòn:

„Tình đất Sài Gòn tản mát trong người trong vật. Nhứt là trong vài câu ca dao hiếm hoi. Vì hiếm hoi nên tình không thoả. Vì không thoả nó mới cố lắng sâu như để tìm chính mình, trong chỗ không có gì hết.“ (sđd, trang 24).

„Tình đất Sài Gòn tản mát trong người trong vật“ là gì? Nếu không là sự sống chung giữa người sống và người chết; sự sống chung ấy đã „xẩy ra“ trước Sài Gòn rất lâu, ở những nơi xa xăm, những thế giới khác: thế giới vương mộ Ai Cập, thế giới xác ướp Pérou cách chúng ta ba bốn ngàn năm.

Người Ai Cập xây âm cung cho người chết, để duy trì cái vô cùng sau khi chết. Ở Thèbes (tức Louksor bây giờ) sông Nil chia đôi kinh thành: hữu ngạn là dương cung, triều đình với những lâu đài tráng lệ Louksor, Karnak. Tả ngạn là âm cung: đền đài của người chết chìm sâu trong lòng cát. Người Ai Cập gọi những nhà mộ trong âm cung mới là sinh cơ (maison de vie), nhà sống. Công việc ướp xác (được thực hiện trong sinh cơ) chuẩn bị để người chết ra đi, sống đời thứ nhì trong cõi vô cùng, không bao giờ còn phải chết.

Du khách đến Louksor bây giờ, đêm đêm có thể dạo chơi trên bờ phải sông Nil, hoặc ngồi trong du thuyền hay khách sạn cửa nhìn sang tả ngạn, sẽ thấy một cầu vồng ánh sáng bao bọc âm cung như một thị trấn sầm uất. Từ dẫy sinh cơ cửa ngỏ, vọng ra những âm thanh đồng thiếp, pha trộn tiếng gió hú, tiếng cát hò, tiếng khí giới va chạm trong nhà sống của Ramsès III, tiếng nhã nhạc trong sinh cung của hoàng hậu Néfertari, vợ yêu của Ramsès II. Lắng tai nữa, ta còn có thể nghe được cả tiếng gieo mạ, tiếng hái dâu, tiếng dệt cửi, tiếng „chồng cầy vợ cấy con trâu đi bừa „ của đám nông dân, trong chung cơ dành cho thợ thuyền, nông trại. Họ vẫn sống đấy dù đã xa ta hơn bốn nghìn năm.

Trên xứ Pérou, Nam Mỹ, rải rác trong những khu di tích các nền văn hoá như Chavin, Paracas, Moshica, Nazca (tiền thân của văn minh Inca sau này), sự bảo tồn linh hồn và thể xác người xưa còn thắm thiết hơn: người chết được giữ lại trong tư thế ngồi xổm của bào thai đang chuẩn bị chào đời. Xác ướp mặc áo đẹp, đeo mặt nạ trang điểm như lúc còn sống, không chôn mà ở riêng một gian khác trong nhà. Hàng năm, trong dịp giỗ kỵ, lễ lạt, người chết được con cháu ôm ra, ngồi cùng bàn, đoàn tụ ăn cỗ với con cháu.

Hai thế giới Ai Cập và Nam Mỹ xưa, có gì tương hợp với câu thơ của Bình-nguyên Lộc: Thổ ngơi thơm phức hồn ma cũ

Sài Gòn, mới hơn hai trăm năm, chưa kịp có quá khứ lịch sử, cho nên nhà văn phải tìm cho thành phố một quá khứ khác, thấm sâu trong lòng đất, lòng người với những „hồn ma cũ“. Chỗ cách biệt sâu xa giữa Sài Gòn của Bình-nguyên Lộc và Huế, Hà Nội của các nhà văn khác, là ở đó. Ông dựng lại Sài Gòn của ông, không bằng kỷ niệm, bằng trí nhớ, bằng óc tưởng tượng như mọi người mà ông dựng lại thành phố bằng da thịt người chết, hệt như thủ pháp của người Ai Cập xưa:

Một hôm „Ði trên vỉa hè, phố Bùi Chu đến góc Bùi Chu - Bùi Thị Xuân bạn bỗng nghe một cảm giác là lạ dưới chơn. Vỉa hè đất thịt bằng phẳng bỗng gập ghềnh và làm cho tiếng giày của bạn vang lên. Nhìn xuống, bạn mới nhận ra dấu vết của một mả vôi trám cả bề rộng khá lớn của vỉa hè“ và bạn khám phá ra „thành phố của ta xây cất trên một bãi tha ma minh mông“. (Hui nhị tỳ II). „Ở đâu cũng mả hết, nhứt là Ô Ma. Người ta nói Ô Ma tức là „Phía vũng lầy“ (Aux mares) của tiếng Pháp. Sao ta chôn xác người ở xóm vũng lầy? (...). Mồ mả ở Sài gòn thân mật quá chừng. Người ta sinh hoạt giữa mồ mả như quen biết với ma dữ lắm“. (Hui nhị tỳ II).

„Bạn ở Sađéc trôi nổi lên đây làm ăn mà rủi có mạng hệ nào bạn, bạn đừng lo bỏ thân nơi xứ người. Trong nghĩa địa, bạn sẽ gặp đủ mặt người đồng hương giữa một ô riêng dành cho tỉnh Sađéc.

Những đêm mưa dầm, ma ở đây chắc không lạnh bao nhiêu, vì quanh họ đông đúc những khuôn mặt thân yêu, tha hồ mà trò truyện cho ấm lòng.

Tỉnh này muốn qua tỉnh kia thăm bạn, chỉ phải bước qua một hàng rào. Gần hai muơi tỉnh sát cánh nhau để dựng lên một miền Nam trong cõi âm.

Người sống hay đòi thống nhất nhưng họ lại bắt người chết phân ly: Bắc Việt nghĩa trang, Trung Việt nghĩa trang, và Nam Việt nghĩa trang này là ba thế giới riêng biệt không có đường xe lửa nối liền.

Riêng dân chết ở Nam Việt họ tự trị mỗi tỉnh một ô riêng ngăn ranh giới bằng dây kẽm gai, ý chừng đề ngừa xâm lăng“ (Hui nhị tỳ I).

Tất cả sinh hoạt kỳ thị của người sống, chôn cùng, nhập mộ, diễn lại trong đất chết. Tính kỳ thị Nam Bắc, kỳ thị làng xã, rất sâu trong lòng người Việt, di xuống tuyền đài, ô nhiễm cõi âm. Chưa hết, ở nghiã địa đất thánh nhà thờ Cầu kho, bạn còn gặp một cảnh chung sống âm dương kỳ lạ:

„Những ngôi mộ bia bị giấu mất dưới những nếp nhà lá nhỏ như chiếc khăn mu xoa, rồi trong đó, đám người kẻ dương gian người âm cảnh, ngủ chung với nhau.

Nếu có ma thì ma ở đây rất sợ người ta, những người lỳ lợm; mả mới mả cũ gì họ cũng cất nhà chồng tưới lên.

Nhiều nhà mồ biến thành trại mộc và có vài ngôi mộ có rào sắt, bị người ta dùng làm chuồng heo“. (Hui nhị tỳ I).

Rút cục, cảnh sống chung âm dương trong Hui Nhị Tỳ chỉ là nền đệm cho một bối cảnh sống khốc liệt hơn: cuộc cạnh tranh sinh tồn

Cuộc cạnh tranh sinh tồn

Trong truyện Ba con cáo (Ký thác) sự tranh đấu dành miếng ăn đã đạt tới cực điểm đắng cay, xót chua, tàn ác. Ba người-cáo sống chung trong nghĩa địa đất thánh Cầu Kho: Sáu Sửu, một tay anh chị gặp bước đường cùng, một mụ điếm hết thời, giấu tên và một con chồn, cả ba chia nhau hai „căn hộ“ dựng trên mả.

Cảnh người sống squatter đất người chết, phong tỏa nghĩa địa, lấy „nhà chết“ làm „nhà sống“ trở thành một hoạt cảnh hài hước. Nghệ thuật của Bình-nguyên Lộc ở đây là sự chuyển thể từ bi sang hài từ hài sang bi, hay chính hài đã là bi, bi đã là hài:

„.. nghĩa địa phải chịu nạn nhơn mãn [...]

Họ cất vây tứ phía ngôi đất thánh và vòng vây cứ càng ngày càng siết chặt lại, người chết không còn lối nào để thoát ra được nữa“. (Ba con cáo, Ký thác, trang 38). „Không bao giờ kẻ sống và người chết lại sát cánh nhau đến thế. Ông đã chết rồi, ông choán đất làm chi cho nhiều, trong khi tôi không có lấy một vuông nhỏ để mà cắm cây cột gỗ, vậy ông thứ lỗi nhé!“ (trang 38)

„Một khi xâm nhập vào địa hạt của người chết rồi mới nhận ra rằng cuộc đời bên ngoài dầu đau khổ bao nhiêu cũng còn ấm chán“. (trang 37).

Người sống xâm nhập vào đây, là đã như chết, là đã hoá cáo.

Con cáo thứ nhất là một con chồn chính hiệu, cư dân lâu đời nhất ở đây, đục lỗ làm nhà dưới ngôi mộ cổ, biệt lập trên một „cù lao“, có địa thế hiểm trở, bùn lầy nước đọng, dân chung cư không ai dám bén mảng tới. Ngày chui xuống mộ, chiếm tầng „sous-sol“. Ðêm đến mò ra ăn cắp gà của bọn „láng giềng“.

Con cáo thứ nhì là Sáu Sửu, một tay anh chị trốn bố ráp, cắm chòi trên mộ, chiếm tầng trệt, nằm trên „sous-sol“ của con chồn. Sáu Sửu hành ghề đạo trích.

Con cáo thứ ba, một ma mới, mụ điếm bệnh hoạn, chạy kiểm tục, đánh hơi thấy vùng „an toàn“, bèn đến định cư, cắm lều trên ngôi mộ bên cạnh, bắt bồ với Sáu Sửu.

Sự sống chung hòa bình của ba nhân vật kéo dài trong mùa nắng: cả ba đều no đủ vì có kế sinh nhai. Nhưng tới mùa mưa, người Sài Gòn không ra đường; Sáu Sửu không làm ăn gì được. Mụ điếm già vắng khách, trùm mền nhịn đói. Hai cáo-người bèn xực cáo-chồn trước, thua đủ với nhau sau. Cuộc tranh đấu đến chết của ba nhân vật khốn cùng, trong hai căn lều cắm lậu trên đất chết, như khuôn mặt tàn son phấn của Sài Gòn hoa lệ, như mặt trái của lầm than, mặt chìm của xã hội, nhưng nó cũng là dung nhan tàn tạ của mọi vùng ngụ cư trái phép, của những người sống ngoài lề, của dân lậu, sống chui, suốt đời không căn cước.

Cái „kinh khủng“ trong văn Bình-nguyên Lộc là ở chỗ đó: ông viết về những tình thế quái gở người sống „squatter“ chỗ ở của người chết, lỳ lợm chiếm nhà chiếm đất, nhẹ như không, như kể một chuyện đùa. Kể hay, kể vụng, kể ngắn, kể dài, không văn, không vẻ, không bố cục, mới đọc qua nghe hời hợt. Nhưng cái sâu sắc của ông lại nằm trong chính cái „hời hợt“ ấy.

Bình-nguyên Lộc không tìm quá khứ lịch sử anh hùng, mà tìm những thực tại không mấy anh hùng của dân tộc. Ông mô tả thành phố Sài Gòn qua cái nhìn trực thăng, lướt trên những không gian khác nhau: không gian sống có, không gian chết có, nghiã địa chôn có, nghiã địa treo có, chằng chịt dây điện, đầy những xác diều:

„Những xác ấy bị treo lủng lẳng như vậy, có xác rơi xuống đất sau vài hôm, một tuần, một tháng, mà cũng có xác trơ gan cùng tuế nguyệt cho đến mùa mưa mới chịu để cho phong võ làm rã thịt mục xương.

Diều sống có cá tánh riêng biệt khi bay lượn, mà chết, xác diều cũng có cá tánh nữa. Không phải xác nào cũng giống xác nào về lối chết và lối an nghỉ ngàn thu trên dây điện.[...]

Diều ơi, diều có phải là gốc người Tây Tạng hoặc người của vài bộ lạc Phi Châu mà khi chết xác không thổ táng, hoả táng mà lại không táng?“ (Có những xác diều, trang 28-29).

Sàigòn là vùng mộ huyệt. Chôn người. Chôn diều. Sài Gòn là mộ những bầy chim dại dột, vì miếng ăn mà phải „cảm tử đáp xuống các đống rác“ nên bị sa lưới. Mắc bẫy buổi sáng, đến tối đã nằm phơi thây trên các chảo mỡ sôi sục trong các tửu lầu. Khoảnh khắc sau đã yên nghỉ trong dạ dầy một thực khách.

Ðang no nê say sưa, bỗng nhiên Sàigòn như hấp hối „chết đi“ trong tiếng „kêu cơm“ của những người hành khất: „Ớ...ơ bớ cơm, bớ gạo, làm đoan, làm phước bố thí cho kẻ bần hàn...“ hay một âm thanh lạc loài khác: „Ai...bột khoai bún tàu...đậu xanh nước dừa đường cát hôn...“ (Âm thanh bí mật, trang 45).

Sài Gòn, bức chân dung chưa từng thấy về một thành phố, vươn lên từ bãi tha ma, vĩnh viễn sẽ chỉ là mộ địa: Mỗi người trong thành phố mang trong bụng những nấm mồ. Sinh ra để đi một vòng: từ đất để về lại đất. Xác người, hồn vật, tất cả gắn bó với đất, chết đi và sống lại trong lòng đất, tạo nên một „thổ ngơi thơm phức hồn ma cũ“. Mỗi chúng sinh đều là mộ chôn những sinh linh khác. Mỗi không gian đều là „thác gian“ của bao nhiêu „cánh diều“ muốn vươn lên tìm dưỡng khí, nhưng lại chết yểu trong vùng khí quyển ô nhiễm của mình.

Mà không chỉ có Sài Gòn, không chỉ có người Sài Gòn, không chỉ có thổ ngơi Sài Gòn, mới „thơm phức hồn ma cũ“, mà mỗi thổ ngơi, mỗi đất sống, Paris, Luân Ðôn, New-York... đều „thơm phức hồn ma“ như thế cả, bởi mỗi chúng ta ai mà chả mang trong dạ một bãi tha ma, chôn dấu bao nhiêu vịt, gà, chim chóc...

Sài Gòn chỉ là địa điểm để nhà văn bộc lộ cuộc sinh tồn khốc liệt của con người.

Cõi âm

Nếu Sàigòn là vùng người hoá cáo, người thành ma, người ăn hiếp ma, thì trong „Cuống rún chưa lià“ Bình-nguyên Lộc trình bày một thực tại khác: sự sống chung, gần như hoà bình, không tranh chấp giữa người và ma, thậm chí người còn sợ ma. Về cõi âm, cũng lại chưa có tác giả nào đi sâu vào tâm hồn người Việt đến thế. Ông không chỉ dừng lại ở những vùng đất nước, đất cạn, mà ông còn xuống sâu hơn nữa, ông xuống đến cả vùng đất dưới đất, đất dưới nước: đất âm. Ba Sa làm trung gian đi về, Ba Sa đã từng xuống „dưới ấy“, đã cam kết với „họ“ từ nay không dám đụng chạm gì đến lãnh địa thần nước, thần cá nữa.

Ðất âm là vùng của những sinh vật không có khả năng tự cắt rún, suốt đời gắn liền với đất với nguồn, như ông già Sáu Nhánh sống trên sông nước, trước khi chết muốn trở về „ngửi mùi đất làng“ (trong Phân nửa con người). Như mớ cá „lạc mạ“ (lạc mẹ) cố lội ngược dòng, trở về nơi chôn rau cắt rún (trong Bám níu). Như anh Nguyễn Văn Mun trước khi bỏ làng ra đi, bới trộm hài cốt của ông bà, cha mẹ đem theo sang xứ khác làm ăn (trong Mấy vụ quật mồ bí mật). Tất cả những người, những cá, như thế tạo nên một thế giới không cắt rún, vĩnh viễn gắn liền với đất, không chịu rời nguồn; một thế giới bán khai, bắc cầu giữa âm và dương, có khả năng giao tiếp với ma, và đó cũng là cộng đồng dân quê, cộng đồng đông dân cư nhất và chân chất nhất trên đất Việt.

Ba Sa là một đại diện „đặc thù“ của thế giới bắc cầu ấy. Sự xuất hiện của ông Ba mang những nét vừa bí mật vừa thân quen, như thể làng nào cũng có: „Ông Ba Sa là một ngưòi thuộc về cõi âm. Ban ngày không thấy ông đi đâu hết, trừ khi ông giúp đám ma, nhà héo, đi cúng chùa, cúng đình (...)

Như con cú ăn đêm, bạn bè với bóng tối, ông Ba chỉ ra khỏi nhà lúc đỏ đèn để câu dầm, về mùa mưa“ ( Câu dầm, trong Cuống rún chưa lià, trang 84).

Những yếu tố: cõi âm, đám ma, nhà héo, cúng chùa, cúng đình, con cú, bóng tối, đỏ đèn, câu dầm, đổ dồn lên một lúc như thế, trực tiếp chúng đã lập âm, lập một cõi âm, trực tiếp chúng đưa ta vào vùng nước, với Thuỷ tề, Thiên lôi, tầm sét; thêm những chuyện ông kể càng gây „không khí“: „... chuyện thằng cha đi câu dầm, đêm kia gặp một bà già lạnh quíu, run rẩy lên đưòng. Ðộng lòng thương, anh ta cõng bà ấy về làng. Nhưng dọc đưòng nghe càng lâu, càng nặng, nặng quá, đi không nỏi. Anh ta ngó ngoài lại thì trời ơi, đó là một cỗ hòm, lâu đời mục nát, hôi tanh. Lại chuyện anh chàng đi soi ếch, nửa đường có thằng nhỏ xin theo xách giỏ.

Tới khuya, anh ta xem lại giỏ coi đưọc nhiều hay ít... thấy máu chảy ròng ròng, ếch thì con nào con nấy cũng mất đầu, anh ta hỏi lẩy thằng nhỏ:

- Bộ mầy ăn ếch sao mậy?

- Ừ, tôi ăn.

- Bộ mầy là ma sao mà...

Anh chưa dứt tiếng thì trời bỗng chớp lòe, thấy miệng thằng nhỏ dính máu tèm lem, túa lụa, còn lưỡi nó thì le ra dài tới rún...“ ( Câu dầm, sđd, trang 84- 85).

Bình-nguyên Lộc không làm việc gì khác ngoài việc kể chuyện ma, hệt như chúng ta nghe u già kể chuyện ma thuở nhỏ. Ông đưa ta trở lại không khí rờn rợn tuổi thơ, vừa nghe chuyện ma vừa rút chân co quắp trong chăn, những đêm mưa dầm gió bấc. Nhưng u già chỉ biết kể chuyện người gặp ma, mà không kể được sự giao lưu giữa người với ma, không kể được những nét tương đồng giữa hai thế giới người ma, như Bình-nguyên Lộc. Tại sao vậy? Bởi vì ông là người đầu tiên mở cuộc „tiếp xúc trực tiếp“ với ma. Giống như thằng nhỏ năm tuổi tiếp xúc với gió. Nói theo ngôn ngữ Husserl, lại có thể gọi đó là sự tiếp xúc đầu tiên với thế giới ma để biết thế giới hình thành thế giới như thế nào?

Trước tiên, bạn hãy để ý đến sự „xưng hô“ giữa anh chàng đi soi ếch và thằng lỏi ma: „Bộ mầy ăn ếch sao mậy?“. Mầy đầu, mậy cuối. Tại sao anh ta không bảo: „Bộ mầy ăn ếch sao mầy?“ Là bởi vì mậy thân hơn mầy và mậy thả chót như một dấu chấm, đậm tình hơn. Như vậy, trong cuộc tiếp xúc đần tiên giữa người và ma: ma là ruột thịt.

Ở một đoạn khác, có cảnh thần đánh cờ: „Hai vị thần nầy, đen hắc, đầu đội mão hình đuôi cá, xiêm y rực rỡ những vẩy cá ngũ sắc, những vỏ ốc xà cừ. Xem kỹ lại thì thấy thần đương đánh cờ. Chừng đâu được tàn một điếu thuốc bỗng nghe vị nữ thần nói: „Ông nè, ở đây nghe như có hơi phàm“ ( Câu dầm, sđd, trang 87).

Hoặc bọn Thần Cù (cặp rắn lớn mồng đỏ, mỏ nhọn) mặc sức hoành hành: „Hễ năm nào dân làng không cúng hối lộ thì năm đó thế nào cũng bị tai hoạ“ Khiến dân làng phải: „lập đàn làm chay để tế thần Cù, và luôn tiện bố thí cô hồn, các đảng“ (sđd, trang 87)

Bản sắc dân tộc của người Việt chưa khi nào xuất hiện rõ rệt đến thế: vừa sợ thần thánh, vừa thích buôn thần, bán thánh. Truyền thống quan liêu và hối lộ không hề thay đổi khi „đối tác“ là người hay thần, người hay ma. Có lẽ chưa nơi nào thần và dân, người và ma lại sống chung một cách đề huề và hiện thực như thế. Một thế giới đầy tệ nạn tham nhũng, dân phải hối lộ thần, không thần vật chết và bọn tiện dân cũng ma giáo không kém: Lập đàn cúng bái là làm một công đôi ba việc: vừa đấm mõm bọn thần Cù cho khỏi rách việc, vừa được tiếng bố thí cho cô hồn các đảng. Cả đến thời gian ở đây cũng nhiễm chất hiện thực „kinh tế thị trường“: cuộc cờ của hai ông bà thần không kéo dài canh tàn, bóng xế, mà trong khoảng „tàn một điếu thuốc lá“. Bà thần xem chừng ăn nói y hệt giọng bà Hương, bà Hội, còn đánh hơi được cả mùi „phàm“, ý hăm doạ: đứa nào nghe lén, coi chừng nghe bây.

Như vậy, người Việt đối xử với ma quỷ thần thánh giống người Hy Lạp, tức là coi ma quỷ thần thánh như người, „người ta“. Sự giao tiếp với thần thánh có tính cách thực tiễn, bán buôn, lời lãi. Thần thánh phò trợ nếu được hối lộ. Triệt để tuân theo đúng ý thần thánh thì còn đường sống, nếu không thần thánh vật chết. Như thế, thần thánh, trong óc dân quê, chỉ là phóng ảnh của tập đoàn cai trị: vua quan dưới thời phong kiến, tổ hợp chính trị độc tài thời nay.

Và cũng là một trong những nét chính của bản sắc dân tộc mà những chuyên gia chính trị có thể trường tồn khai thác, khi còn người, còn ma.

Tiêu diệt dân Chàm

Tội ác tiêu diệt dân Chàm, chưa bao giờ người Việt công khai nhìn nhận. Lịch sử Việt Nam là lịch sử anh hùng, mở mang bờ cõi. Linh hồn và thể xác dân Chàm là đất, đá vô ngôn.

Bà Mọi hú (trong tập Cuống rún chưa lìa, Văn Nghệ, 1987), là tòa án lương tâm đầu tiên của người Việt, xây dựng công khai trên văn bản, xám hối sự sát hại người Chàm.

Bình-nguyên Lộc mở truyện bằng bức chân dung một ngọn núi „đi lạc“ về phía Nam:

„... cả cánh đồng là một biển lau sậy bằng phẳng và buồn hiu.

Giữa cánh đồng, lạ lùng thay, một trái núi nổi lên, giống một hòn đảo nhỏ giữa biển cả và nhứt là giống một cậu bé đi lạc, ngơ ngác nhìn quanh.

Nói „cậu bé“ vì đó chỉ là một quả núi tí hon và chỉ cao độ bốn mươi thước thôi. Còn nói „đi lạc“ là vì những hòn núi rời, tách ra khỏi khối Trưòng Sơn đi lang thang về phiá Nam, chỉ tới mạn bắc tỉnh Biên Hoà là dừng chơn lại. Cái anh chàng đi xa hơn hết là núi Chứa Chan đứng sừng sững đằng xa kia, xanh mờ trên nền trời lam lợt. Nhưng anh ta cũng khá dềnh dàng để xứng đáng là một phần tử trong bầy Trưòng Sơn chớ có đâu mà lùn xịt và đi xa quá như chú núi nhỏ nầy.

Tuy nhỏ mà cũng có tên họ đàng hoàng, mặc dầu không đưọc sách địa dư nào nói đến cả. Ðó là núi Bà Mọi“ (Bà Mọi hú, Cuống rún chưa lià, trang 53-54).

Chân dung của Bà Mọi, một chân dung núi: pha trộn đất đá và xương thịt con người. Núi Bà Mọi không chỉ là ngọn núi mà còn là sự hoá thân của một người đàn bà sơn cước, không biết thuộc bộ lạc nào, nhưng người Việt gọi bừa là Mọi.

Khi bọn người di dân kia, từ Bắc xuống Nam, chiếm hết lãnh thổ của người Chàm, ăn xém đến đất của người „Mọi“. Việt đốt rừng làm ruộng. Mọi tìm cách chống lại sự xâm lăng, nhưng cuối cùng yếu sức phải rút dần vào rừng sâu, lên núi, chết hết, chỉ còn lại độc một mình „mụ Mọi già, tóc tai bồm xồm, trông rất ghê sợ“ ở lại giữ công tác du kích tuyệt vọng.

„Rừng già bị gặm ngày một, chậm mà chắc chắn, mãi cho đến ngày kia thì vòng vây đã siết chặt quanh hòn núi như ở nhà quê người ta cạo trọc đầu con trẻ, chừa lại chiếc bánh bèo“ (trang 56).

„Một ngày kia“, bọn chiếm đất thấy sáu con suối phát xuất từ đỉnh núi, chẩy xuống miền đất khẩn hoang dần dần cạn bớt nước, rồi cạn hẳn. Thủ phạm đích thực là mụ Mọi già. Không bắt được mụ, bọn di dân bèn vây núi, đốt rừng, tìm cách thủ tiêu mụ:

„Lửa leo núi được vài giờ thì ngưới ta nghe tiếng hú dài ghê rợn trên đỉnh núi nổi lên.

Tiếng hú như kêu gọi một cách tuyệt vọng đồng bào sơn dã của mụ đến giải thoát mụ ta (..) tiếng kêu của mụ mất hút trong không khí, không có lấy một tiếng vang nào vẳng lại.

Tiếng hú vang rền từng hồi, hấp hối, rồi lại nấc lên và rốt cuộc chết lần, tắt hẳn, trong ngọn lửa cao ngất trời đã bò lên tới đỉnh“ (trang 57).

Về mặt kỹ thuật dựng truyện, Bà Mọi hú chưa phải là một trong những truyện hoàn hảo nhất của Bình-nguyên Lộc, nhưng có những đoạn hùng tráng, khốc liệt, bi thảm, xứng tầm vóc núi non của lịch sử dân Chàm, xứng tấm gương oanh liệt của một vị anh hùng: một tác phẩm đáng gờm, đáng sợ, đáng kính nể. Bà Mọi hú là một nhân vật phản anh hùng trong tất cả các chiều kích. Người anh hùng ở đây không phải là Lê Lợi, Quang Trung, cũng không phải Bà Trưng, bà Triệu của Giao Chỉ. Người anh hùng ở đây là một „mụ mọi già“, cà răng, căng tai, cổ đeo răng cọp, chống lại bọn Giao Chỉ cướp đất. Mụ giữ đất mụ, không bằng gươm, bằng giáo; mụ giữ đất mụ bằng răng, bằng óc mụ. Mụ chiến đấu tay không với các đội quân đầy khí giới gươm đao, mụ đơn thương độc mã, một mình mụ chống lại cả một tập đoàn dân tộc hung hãn.

Khi người ta khám phá ra rằng mụ đã đút nút nguồn của sáu ngọn suối bằng thịt cây gồ, một thứ gỗ mà khi thấm nước, nó cứ nở mãi, nở mãi...

Nước mội trong lòng đất thoát ra chứa nhiều chất đá vôi. Chất này khô cứng lại và hoá thạch cái nút làm bằng thịt cây gồ của mụ, biến nó thành cái nút bê tông đá, không ai lay chuyển được. Lòng yêu rừng, giữ đất, giữ nước của mụ mọi già đã hoá đá, nó không thể chết, nó không bị thiêu như thân xác mụ.

Mụ chuyển bại thành thắng. Chuyển chết thành sống. Những kẻ cướp đất kia phải lập miếu thờ mụ. Hoàn trả tên núi cho mụ. Và gọi mụ bằng Bà, như Bà Trưng, Bà Triệu. Trong lịch sử giữ đất của loài người, Bà Mọi đã làm một việc phi phàm: việc chặn nước, ngăn nguồn. Bà đã chặn giặc sau khi chết. Núi Bà Mọi chỉ là một cái tên, không được sách địa dư nào của người Việt nói đến: bởi lịch sử do kẻ thắng viết ra.

Nhưng chỉ có nhà văn, nhà văn đích thực, mới có thể bắt dân tộc mình phải có một toà án lương tâm, phải nhìn nhận tội lỗi, để có thể trưởng thành trong niềm tự vấn đớn đau.

Lịch sử di dân và ý nghĩa đất nước

Lịch sử „giữ đất“ của Bà Mọi, đi đôi với lịch sử „làm đất“ của ông nội thằng Cộc.

Khi thằng Cộc xuất hiện trong Rừng mắm nó đã tạo ra một thế giới: Thế giới Robinson trong xóm Ô Heo khỉ ho cò gáy với khát vọng „thèm người“.

“Ông nội nó với tiá nó đốt rừng tràm từ ngoài bờ rạch. Gió thổi vô rừng và lửa, như con vật khổng lồ, đã táp một cái vào vào khối thịt xanh um của biển rừng tràm này. Thành ra ruộng nhà của nó mang một hình tròn kỳ dị, không tròn đều đặn vì không ai chỉ huy được sự cháy rất là rắn mặt của ngọn lửa.

Cộc nhìn ruộng mình một hơi rồi cười khan lên. Ðám rừng bị khoét một lỗ để làm ruộng, trông như đầu tóc trẻ con được mẹ cạo, nhưng mới cạo có một mảng thì có chuyện gấp, bỏ dở công việc; đứa trẻ bị chúng bạn chế nhạo là đầu chó táp.

Lúa ruộng chín, cây lúa cao quá, ngã rạp xuống để lòi trăm ngàn gốc tràm lên, trông như ai đóng cọc để cất nhà sàn; năm xưa đốt rừng nhưng không đủ sức đánh những gốc tràm tươi rói không cháy được nầy, tiá thằng Cộc đành cấy lúa giữa những gốc ấy, mãi cho đến ngày nay mà gốc vẫn chưa mục. Tía nó nói mười năm nữa tràm chết cũng vẫn còn đưa cẳng lên như vầy.

Sau lưng Cộc là những rặng tràm bị cháy sém dưới trận lửa khai hoang, không chết ngay, nhưng „chết nhát“, cứ mỗi năm chết lần mòn thêm vài mươi cây. Mấy hàng tràm đầu nám đen và trụi nhánh như cột nhà cháy, căm hận nhìn chiếc chòi lá xa tít mù dưới mé rạch đang chứa chấp kẻ thù đã lấn đất của chúng, đã sát hại chúng.“ (Rừng mắm, Ký thác, trang 13-14).

Không gian và thời gian trong Rừng mắm được tổ chức một cách khác thưòng:

Thằng Cộc đứng một mình trong rừng, nhưng những giây thần kinh trong người nó không khác gì những chân bạch tuộc, cứ chạy sâu, chạy xa, bám đất, bám người. Nó như một thân cây đang lớn với tốc độ khổng lồ.

Mốc thời gian là hiện tại, tức là lúc thằng Cộc đứng nhìn ruộng mình. Nhưng tất cả xoay biến rất nhanh: nó „nhìn một hơi“, rồi nó „cười khan lên“. Nhìn, khác với nhìn một hơi; cười khác với cười khan lên. Nhìn là chỉ nhìn mà không động, nhìn một hơi là nhìn mà động. Cười là chỉ cười mà không động, cười khan lên là cười mà động. Trong khoảnh khắc không đầy một giây giữa lúc nó nhìn một hơi, đến lúc nó cười khan lên, là bốc lên cảnh cháy rừng ngày ông nội nó mới đến khẩn đất: trong một giây ấy, thằng Cộc đã quay lại quá khứ, nhìn thấy ngọn lửa „hung hăng“ „rắn mặt“, ngọn lửa có thân xác và ác tính của một con khủng long biến rừng tràm thành một „biển thịt xanh“ phơi thây trước miệng lửa. Hình ảnh con khủng long lửa đớp rừng, mới bùng lên trong óc thằng Cộc một giây, chưa kịp tắt, nó lại tức khắc trở về hiện tại: trước mặt nó là một đám rừng đã bị ông nó và tía nó khoét một lỗ làm ruộng, trông y hệt như cái đầu chó táp của trẻ con. Thằng Cộc trầm ngâm, không biết là cái biển rừng bị ruộng ăn vụng một đám, giống cái đầu bị chó táp, hay là chính cái mẩu ruộng trọc lóc, tự nhiên có một chỏm tóc tràm xanh dựng đứng, như tóc thằng Bờm kia, là cái đầu chó táp. Sự biến ảo hình ảnh, không gian và thời gian cùng một lúc trong óc thằng Cộc, khiến cho cuốn phim ký ức của nó cực kỳ sôi động, vừa hiện thực vừa hoang đường. Cả cái mẩu rừng tràm bị ông nội và tía nó đốt cháy mất xác kia, chết đã năm năm, mà „cẳng vẫn còn chổng lên trời“. Chứng tỏ sức kháng cự mãnh liệt của thứ tràm cứng đầu cứng cổ. Trong trận chiến khắc nghiệt với bọn người di dân, bọn tràm có đứa trúng lửa chết ngay, có đứa chỉ bị cháy xém ngắc ngoải, đó là bọn „chết nhát“, những thây tràm khổng lồ hường về phiá mái lều của gia đình thằng Cộc ở dưới kia -những kẽ sát tràm và lấn đất của chúng- với lòng căm hận khôn nguôi.

Chỉ một đoạn văn ngắn, Bình-nguyên Lộc đã lược thâu toàn bộ cuộc chiến với thiên nhiên để sống còn của con người từ vạn kỷ. Sự đầu hàng tạm thời của rừng tràm, chỉ là khoảng thời gian hưu chiến mà thiên nhiên dành cho con người trong một hạn kỳ nhất định, để hai bên dưỡng sức trước khi trở lại cuộc tranh gan trong một đại hạn khác. Tổ chức thời gian, không gian và hình ảnh ở đây là một tổ chức sóng thần: tới tấp, vũ bão, tơi bời, không để cho mắt, tai, trí kịp nghe, kịp nhìn, kịp có phản ứng. Tất cả xẩy ra như một cuộc đổ bộ bất thần của làn sóng chữ vào những vùng nhậy cảm nhất của người đọc.

Ðổ bộ xuống vùng đất Ô Heo, cả ba đời nhà thằng Cộc phải sống cô độc, giáp trận với thiên nhiên, chiến thắng rừng tràm, để lập đất, lấn ra biển: cuộc chiến đơn độc của gã ngư ông và biển cả. Cuộc đời thằng Cộc, từ ông nội, tía má nó, đến nó, là cuộc di dân, Nam tiến của dân tộc ta.

Từ lúc sinh ra, thằng Cộc đã gắn bó với nước. „ Quanh nhà nó có hàng trăm nhà khác, có vườn cây trái, có nước ngọt quanh năm“, và „trong thế giới bùn lầy mà thằng Cộc đang sống, ai cũng là ông câu cả, từ ông nội nó cho đến những con sinh vật nhỏ mọn quy tụ quanh các ngọn nước“.

Nhưng nó chưa biết từ nước đến đất còn phải đi bao nhiêu chặng đường, nếu không có ông nội nó. Nó đang sống vui thú ở làng, thì bỗng không hiểu sao, „tía má nó bán chiếc chòi lá đi, rồi ông nội nó, tía nó, má nó và nó, một đứa bé mười tuổi, kéo nhau xuống một chiếc thuyền cui, một thứ xuồng to mà người ta gọi là xuồng mẹ, ghe con, rồi họ đi lang thang từ rạch hoang vắng này, đến kinh hiu quạnh nọ và rốt cuộc dừng bước nơi cái xó không người này mà ông nội nó đặt tên là xóm Ô Heo“ (Rừng mắm, Ký thác, trang 12).

Ðổ bộ xuống vùng đất Ô Heo, cả ba đời nhà thằng Cộc đã phải giáp trận với thiên nhiên, chiến thắng rừng tràm, làm ra đất.

Thằng Cộc chưa đủ kinh nghiệm để hiểu cuộc chiến trường kỳ này. Nó hỏi ông nội:

„- Sao mình lại tới đây nội?

- Ðã nói cho mầy biết rồi. Trên xứ, mình không có ruộng, làm công khổ cả đời.

- Ở đây mình có ruộng, nhưng cũng khổ cả đời.

Ông nội thằng Cộc làm thinh“ (Rừng mắm, Ký thác, trang 17)

Ðối cực với ông nội, thằng Cộc có những lo lắng khác. Nó thèm nghe tiếng chó sủa, tiếng gà gáy, nó thèm trái xoài ngọt, trái khế chua mà từ năm năm nay nó không được nếm. Nhưng tất cả những thứ đó cũng chẳng nhằm nhò gì, nó còn một thứ thèm khác: Thằng Cộc „thèm người“. Không bao giờ được đã cơn thèm, bởi vậy nó cứ lén ông nội và tiá má nó để trốn lên gò Ô Heo một mình, vì ở đây nó gặp „người ta“.

„Tui muốn đi quá, đi đâu cũng được, miễn là ở đó có làng xóm, có người ta“ (trang 18)

Có „người ta“. Mục đích của thằng Cộc là „người ta“. Nó muốn bỏ xóm Ô Heo vì nó thèm người ta. Nó muốn về làng. Trở lực vượt biên của thằng Cộc là ông nội.

Ông già biết cháu mình mới chỉ hiểu có một nửa: nó thèm người nhưng nó chưa biết thèm đất. Phải cho nó biết cả nước, lẫn đất. Biết con đường từ nước đến đất bao xa, nó mới có thể hiểu được hai chữ đất nước. Và ông già đã dẫn cháu ra cửa biển, chỉ cho nó thấy cái rễ của đất, chỉ cho nó việc làm đất từ nước như thế nào. Bình-nguyên Lộc không những đã có cái nhìn nguyên thủy về đất nước, mà ông còn thò tay vào việc biến đất lỏng (tức phù sa) thành „đất thịt“, ông chính là đời mắm, nằm rạp xuống để cho đời tràm chồi lên: thế hệ trước đắp đường cho thế hệ sau bằng chính thịt da của mình.

Rừng mắm như một ký thác của Bình-nguyên Lộc về chuyện mở nước, giữ đất, giữ bờ.

Văn Bình-nguyên Lộc là văn kể chuyện, ông không viết văn như một người làm văn, mà ông kể chuyện như một bà già tràu có kho tàng ngôn ngữ và văn hóa bất tận về dân tộc. Ông có kinh nghiệm về đất như chưa ai từng có: „Rồi ngày kia mầy sẽ nghe rằng đất có hồn và hồn mầy rất gần gũi với hồn đất“. „Vợ chồng không thân thiết với nhau hơn là mình với đất. Vợ chồng chỉ ăn ở với nhau ba bốn mươi năm là cùng, đất thì nó thấy mình sanh ra, lớn lên, già yếu, rồi nó lại ôm mình khi mình chết“ (Phân nửa con người, Cuống rún chưa lìa, trang 97).

Ông là người đầu tiên viết về tình bạn và tình yêu giữa nước và đất: „Nước với đất là bạn nhau. Ðất không phải là chướng ngại vật của nước. Nước dịu dàng len lỏi theo đất. Nước mang phù sa mà bồi đất. Ðất ấp ủ nước trong lòng nó như âu yếm tình nhân. Rồi đời đời, kiếp kiếp, nước và đất kết hợp thành hoa màu để nuôi dưỡng những đứa con biết thương yêu nó.“ (Hai buổi giậm cù, Nhốt gió, trang 89)

Ðất và nước là hai thực thể, vì tình cờ hay vì tình yêu, kết chung thành khái niệm trừu tượng: đất nước? Hay đất nước là một thực thể có linh hồn và thể xác, tồn tại „nhờ những kẻ nhớ thương, bám víu vào nó“ (Bám víu, Cuống rún chưa lià, trang 97). Trong cả hai trường hợp, lập luận của Bình-nguyên Lộc vẫn là lập luận nguyên thủy về đất nước.

Ngoài ông ra, chưa có nhà văn Việt Nam nào viết về đất nước bát ngát và sâu xa đến thế. Và cũng chưa chắc đã có một thứ tiếng nước nào diễn tả được đất nước với cả xác thịt và tâm hồn như hai từ đất nước trong tiếng Việt.

Tiếng Việt của Bình-nguyên Lộc.

THỤY KHUÊ

Paris, tháng 2/2006

------------------------------------------------

Nguồn: http://www.hopluu.net

Trao đổi kinh nghiệm trên lĩnh vực văn chương

TIN-SÁCH PHỎNG VẤN

nhà văn BÌNH-NGUYÊN LỘC

Lê-Phương-Chi

Bút hiệu: Bình-nguyên Lộc, Phong-Ngạn

Tên thật: Tô-Văn-Tuấn

Sinh ngày 7-3-1915

Tác phẩm đầu tay: Câu Dầm, đăng trên tuần báo Thanh Niên xuất bản tại Sàigòn năm 1943

Tác phẩm mới nhất: Xô Ngã Bức Tường Rêu do nhà xuất bản Sống Vui phát hành năm 1964 tại Sàigòn.

Tôi rung rung chấn song sắt một căn nhà trông có vẻ uy nghi vững chải ở một ngõ hẻm khá ồn ào bên cạnh rạp hát Cầu Muối. Anh Bình-nguyên Lộc đón tôi với nụ cười hiền hòa khiêm tốn, mà chẳng thiếu niềm nở thân tình.

- Sao anh đến chơi tối quá vậy ? Hôm mồng hai tết tôi có ý trông anh!... Vô đây !... Anh uống gì ? À, tôi có rượu ngâm sâm Cô Ðảo. Anh không biết thứ sâm này hả ? Ðó là loại sâm mọc ở Côn Ðảo, do các bạn ngoài ấy mang về cho. Ðể tôi biểu lấy tôm khô, nhậu lai rai nghen. Hôm nào anh tới sớm sớm tụi mình ra Á Châu (một tiệm giải khát ở đường Lê Thánh Tôn) uống cà phê...

Tôi nhìn tấm màn ngăn phòng khác và buồng trong, ngắm bộ bo-da-ma màu đất phù sa của anh đang mặc, e ngại hỏi:

- Chắc anh đang sửa soạn đi ngủ...

Anh cười, đứng dậy vén tấm màn cho tôi ngó vô phía trong rồi nói:

- Tôi vẫn một mình. Người nhà đều ở trên lầu. Anh cứ tự nhiên, mình nói chuyện chơi tới khuya cũng không sao cả. Tôi đang viết thì anh tới đó chớ.

Thấy tôi cười và lắng tai có vẻ nghi ngờ, anh thoáng hiểi, lại cười:

- À, cái magnétophone ! Tôi có thói quen là khi ngồi vào bàn viết, thường vặn nho nhỏ dĩa hát có tiếng kèn của Louis Amstrong, hoặc giọng ngâm thơ của Hoàng-Oanh...

Anh bước đến vặn cho tiếng máy ghi âm phát lớn lên, rồi nói:

- Giọng Hoàng-Oanh đang ngâm bài Ngậm Ngùi của Huy-Cận đó, anh thấy nó ngâm tài tình chưa ? Nội hai câu: Cây dài bóng xế ngẩn ngơ, Hồn anh đã chín mấy mùa thương đau mà nó thay đổi linh động truyền cảm đến thần sầu quỉ khóc chưa ? Bài thơ thì không hay lắm, song con nhỏ nó ngâm tôi tưởng chừng như đó là một thiếu phụ đang mang nỗi niềm sầu muộn quá não nề. Mà thật ra nó là một đứa con gái nho nhỏ, không đẹp lắm, lại có vẻ tinh nghịch nữa chớ. Tôi nghe cái băng nhựa này muốn mòn hết. Bữa nào tôi phải nhờ Phạm-Duy thu lại mới được ! Ðặc biệt là cuồn băng này do những giọng của Hoàng-Thư, Giáng-Hương v. v..., ngâm những bài thơ chưa hề phổ biến trên đài phát thanh...

- Anh thường làm việc vào giờ nào trong ngày ?

- Bất cứ lúc nào, hễ rảnh là tôi ngồi vào bàn viết ….

- Anh không cần đợi hứng sao ?

- Trước kia thì vậy, nhưng từ năm 1952, gặp anh Nhất Linh, lúc đó ảnh ở Hồng Kông mới về Sài-Gòn. Ảnh nhắn tôi đến gặp tại tại nhà trọ trong ngõ đình Phú Thạnh đường Lê Văn Duyệt. Qua vài câu chuyện, ảnh hỏi tôi lúc này sáng tác có đều tay không ? Tôi trả lời lúc này không có hứng để viết. Ảnh khuyên tôi : “Muốn thành công không thể chờ hứng đến mới viết theo lối tài tử, mà mỗi ngày bắt buộc phải ngồi vào bàn viết, viết ít nhất là ba, bốn trang quen nếp đi, và hứng cũng sẽ đến trong lúc ngồi ở bàn viết. Thạch Lam nó nhờ vậy mà thành công; chính tôi cũng đã bắt chước nó đấy ! “.

- Văn hào André Maurois cũng đã nói như vậy từ trước, phải không anh ?

- Tôi cũng có đọc và biết từ lâu rồi, nhưng tôi không thèm làm. Ðến khi anh Nhất-Linh khuyên, có lẽ nhờ sự kính phục anh ấy mà tôi nghe theo. Nói thì dễ mà làm thì khó lắm anh ơi ! Tôi xuýt bỏ mấy lần, nhưng đến bây giờ thì thành nếp rồi. Bữa nào vì mắc chuyện gì phải bỏ viết, tôi cảm thấy nhớ tiếc như mất mát một cái gì !

- Có phải anh Nhất-Linh khuyến khích anh viết văn nâng đỡ anh ở ngưỡng cửa văn đàn ?

- Tôi mới gặp mặt và quen ảnh ấy từ 1952 mà tôi vừa nói với anh đó. Còn viết văn thì tôi viết từ năm 1942-1943 kia mà. À, có chuyện này cũng lạ nghen anh. Bấy giờ (1942- 1943) hai nhà thơ Huy-Cận, Xuân-Diệu đang ở trong Nam. Tôi có một người bạn thân, anh ấy chỉ là một công chức, không viết văn được nhưng có óc thưởng thức văn chương rất tinh tế. Anh ta giao du mật thiết với Huy-Cận và Xuân-Diệu, hai nhà thơ này rất cảm phục trình độ thưởng thức văn chương của anh ta. Những tác phẩm của tôi lúc đầu, đều do anh bạn nầy đưa qua cho hai nhà thơ kia duyệt, và sau đó được đăng lên báo chẳng khó khăn gì bởi uy tín và ảnh hưởng của họ trong văn giới lúc đó...

- Anh có thể cho biết tên ông bạn ấy ...

Anh Lộc cười, biểu lộ sự thành thật rất dễ mến:

- Anh ấy không viết văn, chỉ là một công chức thuần túy, dù tôi có nói tên Ất hay Giáp cũng chẳng giúp cho anh hiểu thêm được điều gì, mà lại tổn thương đến đức khiêm tốn và tính ưa ẩn dật của ảnh nữa. Xin anh tha cho !

- Có phải ông bạn ấy là một trong những động cơ thúc đẩy, khuyến khích anh viết văn lúc đầu ?

- Lúc trước, anh Nguiễn-Ngu-Í hỏi tôi cho cuộc phỏng vấn của tạp chí Bách-Khoa, tôi có nói là „tôi nghe nhu cầu viết nên tôi viết“. Tuy rằng lúc ấy tôi rất thành thật; nhưng về sau, những khi tiềm thức lai rai làm việc, thì tôi còn thấy nhiều yếu tố khác, chớ không riêng chỉ có nhu cầu là động cơ chính ...

- Xin anh cho biết những yếu tố đã tác động anh viết văn từ lúc đầu ?

- Khá nhiều, tôi chỉ nói với anh những điều mà tôi nghĩ đó là yếu tố căn bản thôi nghen ! Hồi nhỏ, tôi có một người Thím, thường kể chuyện cổ tích cho tôi nghe; ông chú tôi thì ưa chơi hòn non bộ và chơi chim. Ðó là những món làm tôi say mê vô cùng; nhà tôi lại có hai chị gái lớn, còn tôi là út, hai chị đi lấy chồng sớm, chỉ còn một mình tôi, buồn quá, tôi thường ngồi ngắm hòn non bộ, nhìn chim nhảy nhót trong lồng mà suy tư. Lại nữa, khi tôi còn học lớp nhứt (supérieur) được gặp hai ông thầy giáo (mỗi ông dạy sáu tháng). Các ông ấy lại thích văn chương, thường thường trong giờ luận Pháp văn (Rédaction Francaise), các ông ấy đem đọc tiểu thuyết của Alphonse Daudet rồi giảng giải những đoạn văn hay, phân tích từng câu từng chữ, tôi nghe say sưa, về nhà nghiền ngẫm cả mấy buổi sau đó. Rồi đến khi tôi xuống học nội trú trường Petrus Ký (Sài Gòn). Nỗi buồn nhớ nhà của một học sinh nội trú thì anh chẳng còn lạ gì; tôi nhớ làng tôi quá anh ơi ! À, tôi quên nói cho anh nghe, làng tôi, nằm sát hữu-ngạn sông Ðòng-Nai, nơi đó bờ sông cao, nước chảy cuồn cuộn. Phía sau làng có đám rừng thưa nằm thoai thoải trên đồi, trên ấy ngôi đình làng tôi trang nghiêm nằm giữa đồi; sau lưng đồi là con suối nước trong vắt chảy về tưới đồng ruộng gần đây, đem lại nguồn sống chính cho dân làng. Ðặc biệt, trước mặt làng tôi, xa xa về phía tay trái là khúc quanh của con sông, thẳng hướng chỗ khúc quanh ấy, có đám rừng làm bình phong, rừng nói tiếp nhau từ xanh đậm đến xanh lơ bát ngát lẫn vào chân trời ...

Anh Lộc nhìn ra phía cửa với ánh mắt vời vợi vượt khỏi bức tường nhà ai đang chắn phía bên kia đường hẻm, giọng anh trở nên xa vắng như chìm sâu vào dĩ vãng :

- ...Văn tôi bắt nguồn từ những cảnh đẹp của quê hương và lòng nhớ nhung tha thiết của tôi đối với nó, chớ không phải vì ái tình, vì yêu đương tác động...

- Nhưng ít nhất, từ lứa tuổi hai mươi đến lập gia đình, anh cũng vướng một mối tình nào đó, anh nhớ lại coi ?

Giọng nói của nhà văn Bình-nguyên Lộc vốn đã nhỏ, giờ lại nhẹ hơn; có đoạn tiếng nói thoang thoảng như không muốn lay động làn không khí yên lặng của gian phòng, làm cho tôi phải nhìn miệng anh để phỏng đoán vài tiếng không sao nghe rõ, sợ hỏi lại sẽ làm gián đoạn khúc phim dĩ vãng của anh.

- ... Anh đừng đòi hỏi nơi tôi những mối tình yêu đương thiết tha say đắm, hoặc dang dở bi thương. Mà có lẽ vì hồi đó tôi nhiều tự ái với nhiều mặc cảm vây quanh, nên tôi thường rụt rè trước ngưỡng cửa tình yêu đã mở ngõ, chỉ cần tôi mạnh dạn hơn, đẩy một cái là mở toang cho tôi bước vào. Nhưng rồi, như anh đã đọc thấy rải rác trong các truyện ngắn của tôi, tôi đã bỏ lỡ bao nhiêu dịp. Do đó, thú thật với anh, tôi chỉ có những mối tình thoang thoảng nhẹ nhàng đủ ghi lại những kỷ niệm đẹp mà thôi. Tôi sẽ gởi anh một mớ tài liệu tâm tình của tôi, mà tôi đã ghi chép. Nhưng xin anh giữ kỹ, chờ khi nào tôi không còn nữa, khi ấy anh sẽ viết….

- Còn bây giờ thì anh kể cho tôi nghe, ít nhứt cũng là câu chuyện vui buồn nào đó của anh hồi còn đi học chớ !

Anh Lộc ngả lưng vào ghế dựa, ngó lên trần nhà, lim dim một lát, rồi bật cười thành tiếng :

- Chuyện này thì tức cười chớ không buồn mà cũng không hẳn là vui. Hồi năm tôi 18 tuổi, bấy giờ tôi ở nội trú trường Petrus Ký (Sài Gòn). Bỗng nhiên trong mấy ngày liền, tim tôi đập mạnh làm ngực tôi đau nhức. Tôi lo sợ đi khám bác sĩ riêng của nhà trường, ông ta bảo không trông thấy triệu chứng gì cả, mặc dù tôi khẩn khoản kể lại rất tỉ mỉ trường hợp làm tôi khổ sở. Ở phòng nịnh ra, tôi hoang mang quá, vì thực tế tim mình vẫn đập mạnh, ngực mình vẫn nhức nhối, làm cho ngồi đứng không được, sao bác sĩ bảo là không có bịnh. Hay bịnh mình là chứng nan y đây chăng ? Tôi buồn quá, nghĩ bậy là mình chắc phải chết. Chiều chúa nhựt hôm đó, tôi vào nghĩa trang Vườn Bà Lớn, phía sau rạp hát Long Vân bây giờ đó. Hồi này còn là một bãi tha ma cây cối um tùm. Tôi ngồi từ quá trưa cho đến chạng vạng, với ý định là sẽ ngồi cho đến chết luôn, vì chứng bịnh nan y đang ám ảnh trong đầu. Nhưng đến quá chạng vạng thì những hình thù quái gở trong các lùm bụi. ngày càng quái gở thêm, làm tôi hoảng hồn, tính sợ ma từ nhỏ của tôi bỗng chồn dậy xô tôi chạy một lèo từ giữa bãi tha ma ấy về đến cổng trường ...

Anh Lộc ngừng nói ngó tôi:

- Anh thấy bác sĩ nước mình bây giờ vì thiếu nghiên cứu khoa tâm lý, làm mệt cho các học sinh đang tuổi dậy thì, trường hợp con bệnh bị crise d’adolescence mà không cắt nghĩa nổi, làm hại cho tuổi trẻ...

Tôi cười, nối lời anh:

- ... Phải chạy một mách gần ba cây số. Có phải nhờ cú chạy đó mà tim anh trở lại trạng thái bình thường ?

Không đợi anh Lộc trả lời, tôi hỏi tiếp:

- Vì vậy nên anh đã hướng người con trai lớn của anh theo học khoa chữa bịnh tâm trí để bây giờ trở thành ông bác sĩ Tô-Dương-Hiệp, phó giám đốc dưỡng trí viện Biên-Hòa ?

- Ý, anh nhắc tới nó, khiến tôi nhớ tới câu chuyện nó đã làm tôi một phen kinh hoàng.và sau đó tôi mới cảm thấy tất cả sức mạnh dầu có ràng buộc đến mức nào cũng phải bất lực trước tinh thần của con người, dầu với đứa trẻ mới 15 tuổi như thằng Hiệp con của tôi lúc đó.

- Anh kể lại cho nghe câu chuyện đó đi anh !

- Tôi viết truyện ngắn Nhốt Gió là do câu chuyện nầy. Hồi đó (anh bấm đốt tay) vào năm 1950, tôi còn ở trên tỉnh, gởi nó (Hiệp) trọ nhà bà con ở Sài-Gòn để đi học. Nó lén tham gia vụ trò Ơn, đến lúc vỡ lở, sợ bị tôi rầy la, nó bỏ trốn gần ba tháng trời, tôi mới tìm thấy ...

- Cậu ấy trốn ra bưng theo kháng chiến ?

- Ðâu có, nó lẩn quẩn mấy nhà bà con của tôi ở miệt Bà-Chiểu. Người ta giấu kỹ nó vì sợ mật thám, do đó tôi cũng không sao tìm thấy. Anh nghĩ coi, sự giáo huấn của tôi rất nghiêm, đi vắng một vài tiếng đồng hồ là phải cho biết trước và chưa bao giờ vắng mặt trong những bữa cơm của nhà trọ. Cho nên sự bỏ đi của nó làm tôi choáng váng và ray rứt suốt trong mấy tháng kiếm tìm. Sau khi tìm được nó về, tôi lo thu xếp, sang nhà ở Sài Gòn để về gần mà săn sóc cho chúng nó. Trong thời gian suy nghĩ về chuyện thằng Hiệp bỏ nhà đi, tôi tìm thấy một ý : khó mà nhốt được tinh thần của con người. Do đó tôi viết thành truyện ngắn Nhốt Gió.

- Anh thích truyện ngắn này nhất phải không anh ?

- Tôi thương nhất là truyện Quán Tai Heo, trong tập truyện mang tên Quán Bên Ðường ...

- Sao anh lại dùng chữ thương ?

- Vì tôi viết truyện nào cũng công phu và tỉ mỉ như nhau. Chỉ có đặc biệt là đề tài nào tôi thai nghén rỉ rả từ lâu và đề tài nào tôi thích thú hơn thì tác phẩm đó được tôi thương nhiều hơn, tôi cỏ cảm tưởng là tôi đã viết hay hơn. Trong truyện QUÁN TAI HEO, vai chính là thi sĩ Minh Phẩm chắc anh đã biết anh Phẩm chớ ? Trong câu chuyện có một bài thơ của anh ấy, bài thơ làm tôi xúc cảm tột độ. Bài thơ này PHẠM-DUY có phổ nhạc, cô THÁI-THANH hát, tôi có thu vào băng nhựa đây. Bây giờ tôi mở máy ghi âm cho anh nghe chơi nghen !

Tiếng nhạc PHẠM-DUY vút theo giọng hát thánh thót của THÁI-THANH rồi quyện lấy anh Lộc và tôi giữa căn nhà yên tỉnh, lòng tôi cũng chơi vơi xao xuyến vì tình cảm chân thành tha thiết giữa một người thơ với một em bé gái, họ cảm thông qua một củ khoai sùng ! Tiếng nhạc dứt, anh Lộc tắt máy ghi âm, tôi bàng hoàng hỏi :

- Anh đã làm việc như thế nào từ lúc thai nghén cho đến khi hình thành một đứa con tinh thần ?

- Những yếu tố để tôi thai nghén thành một tác phẩm không phải là cốt truyện, mà phải là một ý truyện. Chẳng hạn như những sự kiện sinh hoạt hằng ngày xảy ra chung quanh tôi hoặc tin tức rải rác trên báo chí; tôi ít chú ý đến những câu chuyện ly kỳ gay cấn, mà chỉ có những ý tưởng ngộ nghĩnh mới thâm nhập vào cơ năng sáng tác văn nghệ của tôi. Chẳng hạn như ý truyện: Niềm đau của một thann niên đã trót yêu một thiếu phụ mà anh ta lầm tưởng là chưa chồng, đã cho tôi một tác phẩm ÁI ÂN THÂU NGẮN CHO DÀI TIẾC THUƠNG …

- Nhưng, câu chuyện trong ÁI ÂN THÂU NGẮN cũng khá ly kỳ hấp đẫn đó chớ ?

- Ậy, tôi chưa nói hết mà anh ! Sau khi tôi bắt gặp ý truyện, tôi mới dựng nên cốt truyện, rồi tom góp những chi tiết, những địa điểm có thật ngoài đời, nơi mà tôi cho là thích hợp với câu chuyện - nơi nào có sẵn trong tâm khảm thì tiềm thức sẽ làm việc, còn những gì cần phải tìm hiểu – thì tôi phải đích thân đến nơi đó nghiên cứu tường tận. Như câu chuyện chìm đò, trong ÁI ÂN THÂU NGẮN thanh niên và thiếu phụ, vai chánh trong truyện, tắp vào cù lao Rồng ở Mỹ-tho là do công trình tìm tòi nghiên cứu ròng rã 4, 5 tháng chớ đâu phải ít, anh. Cho nên tất cả những chi tiết trong hầu hềt tác phẩm của tôi đều là có thật ở khắp nơi mà tôi đã thấy, đã gặp hoặc tôi đã là một vai trong sự việc đã xảy ra đó, chớ tôi không bịa được. Mà tôi chỉ bịa cốt truyện để trình bày ý truyện của tôi đã thu nhặt được mà thôi. Như truyện dài NHỆN CHỜ MỐI AI cũng là những chi tiết của một chuyện có thật đã xảy ra ở khu vực gần chợ NGUYỄN TRI PHƯƠNG do nữ văn sĩ V. L có nhã ý biếu tôi, sau khi tôi nghe thuật lại, tôi tìm thấy một ý truyện ngộ nghĩnh : Hai thanh niên nam nữ trong câu chuyện sao chưa ráp với nhau cho rồi mà còn chờ gì nữa, cũng như con nhện sao cứ giăng tơ hoài còn chờ mối ai mới chịu ráp mối để ngừng nghỉ ? Sau đó, tôi nhờ cô V. L. đưa tôi đến tận nơi xảy ra câu chuyện để quan sát và nghiên cứu đầy đủ các chi tiết cần thiết, rồi tôi mới viềt cho nhựt báo Tiếng Chuông …Cho nên tất cả tác phẩm của tôi dù tiểu thuyết dài hay truyện ngắn cũng tóm tắt đầy đủ đại ý trong vài câu mà thôi.

- Anh viết truyện dài từng kỳ mỗi ngày cho nhựt báo (roman feuilleton) có khác với viết một truyện ngắn như Ba Con Cáo, Nhốt Gió, Ký Thác chăng ?

- Như tôi đã nói với anh lúc nãy, bất cứ viết một truyện nào, dầu là một truyện ngắn diễm tình lăng nhăng cho các báo hàng ngày hay một truyện dài để dành đó, tôi cũng viết công phu như nhau, có điều là người đọc thấy dở hoặc khen hay, có lẽ là do đề tài thích hợp với tôi nên tôi viết hay hơn, hoặc những tình tiết trong chuyện ấy thích hợp với bạn chăng ?

- Anh viết một mạch rồi sửa chữa, hay sau mỗi trang viết xong ?

- Viết một mạch chớ, gặp những chữ dùng tuy chưa được chính xác lắm, tôi cũng dùng tạm, sau đó tôi mới chỉnh đốn lại; trước hết là tra tự điển để sửa những chữ mà lúc viết mình nghi ngờ, tôi là dân Nam-kỳ mà anh ! Tôi bị trật mấy chữ có g, không g, chữ cuối bằng t, hay c ; mà nhứt là hai dấu hỏi, ngã. Sửa chánh tả xong là đến việc tìm chữ để thay những chữ dùng chưa được chính xác. Vậy mà trong Ðò Dọc tôi còn bị sai danh từ quan sát, đáng lẽ thay vào đó hai chữ nhận xét mới đúng ...

- Chắc anh thích viết vào những lúc yên tĩnh như thế này ?

- Tôi viết lúc nào cũng được, không sợ ồn ào. Mấy năm gần đây, hễ mấy đứa nhỏ của tôi nó làm ồn thì tôi vặn ghi âm cho tiếng kèn của Louis Amstrong hoặc giọng ngâm thơ của Hoàng Oanh lớn hơn một chút. Còn trước kia chúng nó đánh giặc, bắn súng, đấu kiếm sát bàn viết, tôi cũng viết như thường, chẳng bao giờ tôi la rầy làm gián đoạn cuộc vui của chúng nó. Ðược vậy là nhờ mấy ông công chức cũ ở Kho bạc tỉnh tôi tập cho tôi đó...

- Xin anh cho nghe !

- Hồi tôi mới vô làm công chức Kho bạc đó sáu tháng đầu, tôi chỉ ngồi ngó đám người ồn ồn ào trước mắt, không làm được việc gì cả. Sau, nhờ mấy ông công chức lâu năm, họ bày cho tôi cách tập cho mắt không ngó thấy đám đông, tai không còn nghe tiếng ồn ào mà chỉ biết có công việc, tập trung tinh thần vào sổ sách. Nhờ đó công việc của tôi khỏi ứ đọng và về sau rất có lợi cho việc tập trung tư tưởng để sáng tác. Anh coi, trong cảnh sinh hoạt xô bồ, náo nhiệt ồ ạt của thành phố Sài Gòn, mà tôi cứ lầm lì để viết trên 700 truyện ngắn và gần 40 truyện dài. Ðâu phải tôi không bị chi phối vì cảnh con đau, vợ bịnh và những cơn túng quẫn thúc bách. Mà chính là nhờ lúc ngồi vô bàn viết, tôi gác hết mọi chuyện…

- Tại sao anh lại thích sáng tác truyện ngắn hơn ?

- Vì truyện ngắn bắt buộc mình viết câu nào cũng phải cô đọng và phải tìm tòi những ý mới như một bài thơ. Không có những câu dư, ý thừa, tả những hành động vô ích thiếu văn chương như trong truyện dài; chẳng hạn như: ...nói đến đây chàng thấy mệt nên cáo từ hoặc là….. chàng mở bao thuốc lá, nói với khách; - Mời ông hút thuốc vv…

- Trước kia anh cũng có làm thơ, tôi được đọc vài bài rất hay, sao anh không tiếp tục ? Hay là anh không thích thơ bằng thích truỵên ngắn ?

- Tôi thích thơ lắm chớ ! Nhưng thích đọc những bài thơ xúc động tình cảm thấm thía của các bạn. Phần tôi, tôi không thích làm thơ, vì thấy thơ mình không được xuất sắc nên tôi chỉ lo viết tiểu thuyết...

- Anh có thể cho biết cảm nghĩ và chủ trương sáng tác qua các giai đoạn từ loại truyện ngắn Nhốt Gió đến Ký Thác, từ truyện dài Ðò Dọc đến loại tiểu thuyết dài đăng báo hằng ngày như Nhện Chờ Mối Ai và từ khi Ái Ân Thâu Ngắn đến nay ?

- Anh hỏi như vậy có nghĩa là tôi viết những truyện ngắn Ký Thác, Nhốt Gió là thận trọng ngòi bút lúc sáng tác, còn khi viết truyện dài đăng báo hằng ngày là tôi đã buông thả ngòi bút chớ gì ?

Rồi anh Lộc ngó tôi với một nụ cười đầy thân mật và ánh mắt khá hóm hỉnh:

- Cũng như một số bạn thân của tôi cho rằng vì viết feuilleton và những truyện ngắn diễm tình cho các báo hằng ngày nên văn của tôi có mòi dở hơn lúc trước.
Riêng với anh, tôi có thể nói thẳng rằng: nếu trong những truyện của tôi đã xuất bản - vì trong số 700 truyện ngắn, tôi chỉ xuất bản mới có 152 truyện, và trong số 40 truyện dài cũng chỉ xuất bản có mươi truyện thôi - mà có truyện nào bị chê là dở là tại tôi viết truyện ấy, chớ không phải vì sáng tác nó trong thời kỳ tôi bắt đầu viết feuilleton, bởi có nhiều truyện tôi đã sáng tác từ trước Ký Thác và Ba Con Cáo mà bây giờ mới đăng báo. Ðò Dọc cũng là tiểu thuyết tôi viết từng kỳ cho nhựt báo Dân Chúng đó anh ! Cho nên các tác phẩm của tôi hễ thuận dịp là tôi cho nó chào đời chớ không phải vì thứ tự của thời gian sáng tác. Do đó không thể căn cứ vào thời gian các tác phẩm đã xuất bản mà phân định giai đoạn sáng tác của tôi được, phải không anh ?

- Sao lúc sáng tác anh không ghi ngày tháng ở dưới ?

- Tôi không quen ghi anh ơi, vì vậy nên anh Nguyễn Mạnh Côn đã phàn nàn tôi trong một bài anh ấy phê bình văn của tôi, rằng tôi không chịu ghi năm tháng đã sáng tác dưới mỗi tác phẩm để dễ dàng cho công việc của những người tìm hiểu và phê bình văn chương về sau.

- Viết nhiều như anh, có khi nào anh đọc lại các tác phẩm đã xuất bản để kiểm điểm ưu khuyết chăng ?

- Có chớ anh, nhờ vậy tôi mới thấy đã dùng sai danh từ quan sát thay vì nhận xét trong Ðò Dọc đó...

- Anh có thì giờ để đọc các nhà văn khác chăng ?

- Tôi thích đọc lắm chớ, như của Sơn-Nam thì tôi đọc kỹ lắm.

- Anh có thích truyện ngắn Mùa Len Trâu trung cuốn Hương Rừng Cà Mau ?

- Tôi mến Sơn Nam nhất là ở truyện đó. Tuyệt quá phải không anh ?

- Còn các nhà văn trước kia, anh thích đọc của những ai ? Nhất Linh chắc ?

- Nhất Linh thì tôi cảm phục chớ văn của anh ấy tôi xếp hạng sau ba nhà văn này: là Bùi Hiển, Nguyễn Tuân và Thạch Lam; vì tôi thấy các nhà văn này hợp “ gu “ tôi hơn ….

- Anh cho nhận xét về ba nhà văn anh vừa kể ?

- Văn phong của Thạch Lam duyên dáng và tế nhị, còn văn Bùi Hiển về kỹ thuật truyện ngắn rất cao, phản ảnh màu sắc địa phương thật tài tình ; còn tùy bút của Nguyễn Tuân thì chứa cả một kho danh từ và rất dồi dào ý tứ…

- Còn các nhà văn nước ngoài, anh thích văn của những ai ?

- Anatole France thì tư tưởng độc đáo. Còn Marcel Proust thì nhận xét sâu sắc về lòng người và truyện tình cùa thằng cha này thì tuyệt, anh biết không ? những lần tôi sắp sửa viết một đoạn lâm ly say đắm cho tiểu thuyết của tôi, là trước đó tôi phải đọc một đoạn trong bộ À La Recherche Du Temps Perdu để gợi hứng.

- Anh có đọc truyện kiếm hiệp của Kim Dung chăng ?

- Chà chà, chưởng phong của thằng cha này khá lợi hại, nó thừa dịp tình hình chánh trị nước mình đang rối ren, nó đánh bật tôi ra khỏi những nhà xuất bản từ trước chuyên xuất bản tác phẩm của tôi ...

- Ý kiến anh đối với tình hình xuất bản hiện tại như thế nào ?

- Vì mọi người đang theo dõi tình hình chánh trị, nên họ lo đọc báo hàng ngày, rồi sẵn đó, họ giải trí bằng những truyện kiếm hiệp ngay trang trong. Vì đọc đứt khúc nên khi những truyện ấy xuất bản để lôi cuốn, họ mua đọc tiếp. Thêm vào đó, vì đời sống có vẻ bấp bênh trước hiểm họa chiến tranh, làm cho người ta thích đọc loại truyện thác loạn để tìm quên lãng và loại kiếm hiệp để giải trí; tự nhiên là các loại sách phải đọc bằng suy tư, bằng nghiền ngẫm, đành chịu nằm ỳ ở các nhà bán sách chớ sao anh !

Thấy tôi nhìn xuống đồng hồ tay, anh Lộc mỉm cười:

- Và khi nào anh em mình say câu chuyện mà không phải bận tâm vì giờ giới nghiêm hoặc thảng thốt nhìn nhau khi chợt nghe vài tiếng nổ bất thần như lúc nãy, thì khi đó những tác phẩm văn chương có giá trị, mới mong được độc giả xếp hạng đúng theo giá trị của nó. Còn bây giờ thì …

- Tôi sửa soạn kết thúc câu chuyện để đi về thì vừa, phải không anh ?

Chúng tôi cùng cười dài. Nụ cười tiễn đưa của anh Bình-nguyên Lộc được anh giữ trên môi cho đến lúc tôi đẩy chiếc xe gắn máy ra khỏi hàng hiên, anh thay vào đó bằng giọng nói xót xa:

- Anh đi về tận trên Phú Thọ giờ này bằng xe đó, xa quá há !!!

Vùng Cầu-Muối đêm mùng 6 Tết Ất Tỵ (1965)

Lê-Phương-Chi

---------------------------------------
Nguồn : (tin-sách 2-65 trang 22-29)

© Binhnguyenloc.com

Chúng Ta Ðã Mất

Bình-nguyên Lộc

Trần Cao-Lĩnh

Ông đã thật sự rời bỏ chúng ta hồi 10 giờ đêm ngày 7 tháng 3 năm 1987.

Bình-nguyên Lộc đã thực sự rứt bỏ cõi tạm Sacramento (thủ phủ Cali) nơi quê người này để về chốn vĩnh cửu.

Thật ra tên ông là Tô văn Tuấn sinh ngày 7.3.1914 tại làng Tân Uyên tỉnh Biên Hoà. Mà Bình-nguyên Lộc chỉ là biệt hiệu, một mỹ danh ký cho những sáng tác phẩm, những bài viết cũng như những công trình sưu khảo về ngôn ngữ Việt Nam vì ông vừa là một nhà văn vừa là một ngôn ngữ học giả.

Lộc là nai, tên một loại thú hiền lành đẹp đẽ.

Bình-nguyên là đồng bằng, bằng phẳng, thoải mái, không gồ ghề. Cái bằng phẳng phì nhiêu hiền hoà của quê hương miền Nam Việt Nam.

Có thể cũng như ước vọng một đời mang cho tên hiệu suốt đời. Nai hiền đồng bằng chỉ muốn được sống êm đềm giữa cỏ biếc hoa thơm nơi quê mẹ.

Sau ngày đất nước chia hai (1954) cũng là bắt đầu những thập niên nở rộ của muôn hồng ngàn tía văn chương nghệ thuật lan ràn và đóng góp vào từ miền Bắc. Bình-nguyên Lộc của miền Nam đã trở thành một đóng góp có cân lượng, một trong những cây bút hàng đầu. Mới tính cho tới vài năm sau 1970 đã có tới ba mươi tác phầm in thành sách với một bản thảo hàng ngàn trang cho một công trình sưu khảo công phu trong việc tìm nguồn gốc tiếng Việt.

Giá trị và cân lượng ấy của Bình-nguyên Lộc càng gấp hai lần quý báu hiện hữu vì miền Nam vốn vẫn là đất hiếm quý văn tài so với toàn quốc.

Từ những giá trị và cân lượng ấy, con người Việt Nam - kể cả những người sinh trưởng ở miền Nam nhưng chỉ sống ở thị thành, nhất là lớp người trẻ - đã có dịp „trở về“ ngó lại, nhìn ngắm, thâm cảm, tinh vi tế nhị hơn về diện mạo, lòng dạ, hương vị ngọt bùi, thực chất đắng cay của phần quê hương miền nam tổ quốc qua bao bước gian truân dựng nước, mở nước, giữ nước.

Với những đặc thù „rặt miền Nam“, „miền Nam ròng“ mà chỉ những người như Bình-nguyên Lộc mới có đủ tấm lòng và khả năng mô tả, vẽ lại một cách sống động tinh tế đến như vậy.

Hình như muốn đạt được như vậy rất cần một bản chất bẩm sinh cộng với yếu tố mọc ra từ một thứ phù sa sông Cửu !

Tôi thiết nghĩ mỗi miền đất nước đều rất cần một số người có khả năng và gốc rễ đia phương. Ðể chúng ta cùng nhau nhận diện được toàn châu thân quê mẹ. Và may mắn thay, ở miền Nam quê hương đã có một Bình-nguyên Lộc ở thời anh và ước mong sau đó...

*

* *

Tôi đã có may mắn là gặp và yêu quý ngay Bình-nguyên Lộc từ ngày vào Nam ấy và nhất là trong dịp đi thu thập tài liệu cho bộ chân dung văn nghệ sĩ Việt Nam.

Thường mỗi khi tới gặp là thấy Bình-nguyên Lộc với bộ bà ba màu mỡ gà, mái tóc với đường ngôi rẽ giữa muôn thuở và nhất là cặp mắt rất hiền mà tinh nghịch sau cặp kính gọng vàng biểu tỏ một vẻ thật trí thức mà giản dị. Dung mạo và cư xử của ông cũng như cặp mắt và y phục. Không kiểu cách như Ðông Hồ. Không biểu lộ, xuất chúng, chinh phục quá như Hồ Hữu Tường. Mà nó có một vẻ riêng rất Nai Hiền, rất Bình Nguyên, thấy yên tâm mà gần gụi, dễ thương làm sao ! Và, vẫn theo thiển ý, các tác phẩm của ông mỗi mỗi đều mang nét tươi sáng, hóm hỉnh tinh nghịch. Biểu lộ chúng đã được cấu tạo do một nhận xét tinh tế của một khoé nhìn trí thức.

*

* *

Sau 30.4.75, với Bình-nguyên Lộc là một thái độ im lặng hoàn toàn. Trong hơn bốn năm còn kẹt lại, thỉnh thoảng tôi cũng có lại thăm ông tại căn nhà nằm ở một con ngõ đường Cô Bắc. Căn nhà luôn đóng cửa tạ khách, bóng đêm tối nhiều hơn ánh sáng. Và tôi cũng có gặp Bình-nguyên Lộc một lần trong một buổi họp lớn (gần như bắt buộc) của cả văn nghệ sĩ hai miền tại bộ Thông Tin cũ, (đường Phan Ðình Phùng). Bình-nguyên Lộc đã ngồi giữa những người anh em quen xưa cũ của anh như Giang Nam (đang làm lớn), Sơn Nam, Thanh Nghị, Vũ Hạnh... Và thái độ Bình-nguyên Lộc rất “biết” đúng lề lối “thứ nhất ngồi lì thứ nhì ít nói”. Tôi biết sau đó đã có nhiều hứa hẹn dụ dỗ đến với để anh viết lại. Nhưng Bình-nguyên Lộc quả thật đã rất thông minh mà “né” rất hiệu quả bằng một trăm lẻ một lý lẽ rất “hợp tình hợp lý”.

Chính thái độ “né” không thèm đến nắm cỏ non tơ nhử mồi của kẻ thù đã làm cho chúng tôi - những người cùng bi kẹt lại - rất mực kính mến, rất mực tin cẩn.

Và Nai cũng đã phải rời bỏ bình nguyên mẹ lìa cuống rún ra đi, khi mà ở đó quê hương ông và chúng ta hiện nay là nơi mà đến cả cỏ cũng không còn được màu xanh!

Rồi như một bước nhẩy nai ngoạn ngục, 1985 chúng tôi được tin Nai hiền đã đang thong thả giữa một bình nguyên quê người với đoàn tụ con cháu. Và nhất là lại thấy có anh em, có sinh hoạt cũ, có kính trọng, hơn cả có lẽ vẫn là có thoải mái cho mực chảy thong dong xuống ngòi bút, có tự do cho ngòi bút...

Và như cho bõ những tháng ngày bó cẳng, nai bạn ta tung tăng chạy nhảy đây đó. Chỗ nào cần là có bài Bình-nguyên Lộc. Bầu sữa ngon ngọt nai hiền trải khắp mọi báo chí di tản để người người thấy lại cái văn phong lấp lánh sóng nước Cửu Long, nhấp nhô sóng lúa miền Nam. Ðã cho tuổi trẻ Việt Nam di tản có dịp hành hương về quê-cha-đất-mẹ qua giòng giòng, trang trang liên tiếp Bình-nguyên Lộc. Nhìn số bài anh viết, nhìn số tài liệu anh moi óc ghi lại thành văn mới ra lò, thấy đó là sức làm việc của người trai tráng chứ đâu có phải nơi một lão tướng đã trên 70 tuổi trời có lẻ.

*

Một ngày tháng 2.1986 nhân có Mai Thảo từ Los Angeles xuống thăm, tôi và Cao Ðông Khánh đã được hảo ý của Phạm Văn Kỳ Thanh chở đi thăm được bạn cũ.

Bình-nguyên Lộc tuy có già đi. Dĩ nhiên khí hậu lạnh của vùng Rancho Cordova không cho phép áo bà ba màu mỡ gà mà là áo dạ, khăn quàng nhưng chuyện vẫn rất bốc và cười vẫn rất dòn rất tươi.

Vẫn muôn thuở mái tóc đường ngôi rẽ giữa, cặp mắt tinh nghich sau cặp kính trắng, và cũng như văn chương vẫn hấp dẫn, vẫn dí dỏm dù chuyện quê nhà hay quê người.

Cũng sau nó đó, vì đôi bên đều thiếu phương tiện di chuyển nên chúng tôi ít thăm được nhau nhưng vẫn giữ được đều thăm hỏi qua điện thoại.

Mỗi lần tiếng nói đều vẫn rành rọt, mỗi lần đều hẹn gặp nhau bằng... phương tiện của bạn hữu.

Cho đến…

Cả ngày chủ nhật 8.3.87 tôi bận ra khỏi nhà. 10 giờ đêm Nguyễn Hữu Nghĩa gọi từ Toronto sang: “Nai hiền đã bỏ cuộc rong chơi chữ nghĩa rồi!” Sáng hôm sau 9.3.87 mới liên lạc trực tiếp được với chị Tuấn (bà Bình-nguyên Lộc). Bệnh áp huyết đã mang anh đi từ khuya hôm 7.3.87.

Người đi như vậy thì thanh thản quá đấy, nhưng thật quá mất mát lớn lao cho những kẻ còn ở lại.

Chúng tôi đang nghĩ đến đám người trẻ tuổi. Họ đang rất cần những người như Bình-nguyên Lộc! Bạn già ta ạ! Họ rất cần một cái gì để bám víu lấy vốn liếng phong phú của quê hương, để cho họ biết yêu dấu nó và cũng sẽ vô vàn tự hào có nó.

Tôi muốn bắt chước lối chơi nhại sửa vài ba chữ trong thơ xưa anh vẫn hay tinh nghịch:

Bác Tô thôi đã thôi rồi

Nước mây đất khách bùi ngùi lòng ta...

……………………………

Tuổi già hạt lệ như sương

Hơi đâu chuốc lấy hai hàng chứa chan.

Thôi nhé! Vĩnh biệt! Nai hiền bạn thiết...

Quê người, San Jose ngày 11.3.87

Trần Cao-Lĩnh

Làng Văn (1987)

© Binhnguyenloc.com

CON NGƯỜI VÀ VĂN HOÁ NAM BỘ TRONG TRUYỆN NGẮN

CỦA BÌNH-NGUYÊN LỘC

Nguyễn Thị Thu Trang

1. Trong các tác gia văn xuôi vùng đô thị miền Nam giai đoạn 1954-1975, Bình-nguyên Lộc là nhà văn có số lượng tác phẩm đã viết và đã xuất bản thuộc vào hạng nhiều nhất. Các sáng tác của ông ít nhiều đã có ảnh hưởng tích cực đến đời sống sáng tác và con người Nam Bộ trước đây cũng như bây giờ.

Bình-nguyên Lộc sinh ra, lớn lên và sống gần như trọn đời tại vùng Ðồng Nai-Sài Gòn. Ông lấy tên đất làm bút danh cho mình, viết cuốn tiểu thuyết đầu tiên đặt tên là Phù Sa, tập truyện đầu tiên tên Hương gió Ðồng Nai, lập nhà xuất bản Bến Nghé..., và toàn bộ những tác phẩm của ông đã lý giải cho quan điểm sáng tác rất nhất quán là hướng về quê hương, hướng về cội nguồn!

Thổ ngơi, mùi vị, cuộc sống, nếp sinh hoạt của vùng đồng bằng sông Ðồng Nai, sông Cửu Long... là đề tài, là nguồn cảm hứng dường như không bao giờ cạn cho những trang viết của Bình-nguyên Lộc. Ông từng nói: "Văn tôi bắt nguồn từ những cảnh đẹp với quê hương và xuất phát từ lòng nhớ nhung tha thiết của tôi với nó..." [4/372].

Tình cảm và "lòng nhớ nhung tha thiết" mà nhà văn nhắc đến ấy còn là nguyên nhân để văn chương ông hướng đến việc lưu giữ hình ảnh con người và những giá trị văn hoá vùng đồng bằng Nam Bộ trong dòng chảy mải miết của thời gian.

2. Bình-nguyên Lộc viết nhiều thể loại nhưng truyện ngắn là phần nổi trội và thành công nhất, là nơi thể hiện tập trung tư tưởng và phong cách sáng tác của nhà văn. Khảo sát hơn 100 truyện ngắn đã in trong Tuyển tập Bình-nguyên Lộc, tập I & II [14], có thể thấy điểm chung vẫn là cái nhìn về con người và văn hoá Nam Bộ của chính tác giả.

2.1. Bình-nguyên Lộc hay viết về người nông dân nghèo gắn bó mật thiết với mảnh đất, căn nhà lâu đời của mình. Nếu họ có lìa xa quê hương ra thành phố, sống đời anh "công chức" hay sống bằng những nghề khác, thì trong "căn bổn" họ cũng là người dân quê và sẵn sàng về quê như anh Thuần trong truyện Ðất không chết. Bà vợ ông giáo Quyền khi chuyển ra sống ở thành phố cũng nhớ đất đến mang bệnh và cuối cùng cả nhà phải dời ra ngoại ô để bà có đất trồng trọt, để đỡ nhớ mùi đất quê hương. Người trông coi nghĩa trang thành phố cũng vậy. Anh ta chỉ ở lại, không bỏ về quê nữa vì tại đây anh ta có đất để trồng bông vạn thọ, để trồng rau, để bận rộn với công việc quen thuộc của mình (truyện Thèm mùi đất). Còn cha anh Sáu Nhánh (truyện Phân nửa con người) dù đã tuổi cao bóng xế vẫn kiên quyết bỏ con cháu, bỏ cuộc sống trên chiếc ghe thương hồ để lên bờ sống trên đất liền. Ông thậm chí còn cho rằng tình nghĩa với đất còn sâu nặng hơn cả tình nghĩa vợ chồng: "Vợ chồng chỉ ăn ở nhau ba bốn mươi năm là cùng, đất thì nó thấy mình sinh ra lớn lên, già yếu, rồi nó lại ôm mình khi mình chết. Mình cũng thấy nó từ lúc lững chững bước đi cho tới lúc chống gậy mà lê bước..." [14/998]...

Trong mối liên hệ với tự nhiên bao gồm đất đai, sông nước, ruộng vườn, cây cỏ, thời tiết nắng mưa...+; Bình-nguyên Lộc luôn cho rằng đất là tình yêu sâu nặng nhất của con người. Tập quán, nếp sinh hoạt ở một nước nông nghiệp lâu đời dường như đã ăn sâu trong tiềm thức của người dân. Tư tưởng sở hữu đất cùng với những nét tâm lý rất đặc trưng của người nông dân Nam Bộ được nhà văn phát hiện trong những chi tiết khá thú vị như cảm giác thèm mùi đất, nỗi khát khao được che chở, bảo vệ đất... Nhà văn để cho nhân vật tự phân tích và phát biểu:

"Ðất có mùi thật sự, nhứt là đất mới xới, một mùi rất đặc biệt mà mũi họ quen ngửi cho đến ghiền, thiếu thì họ nghe thèm. Họ thấy rằng họ hạnh phúc vì họ được thỏa mãn tình cảm. Tình nhớ xứ, nhớ nhà gồm nhiều yếu tố, mà nỗi thèm mùi đất là một yếu tố quan trọng. Nỗi thèm này có khi mãnh liệt như nỗi thèm mùi thuốc phiện của những con thằn lằn, những con chuột lắt sống trong buồng của những kẻ hút thuốc phiện, họ thèm và nhớ mùi đất y như đào hát thèm và nhớ sân khấu, vũ nữ thèm và nhớ đèn màu, và y như cá thèm và nhớ nước..." [14/981].

Tình yêu với đất được cắt nghĩa như một sức hấp dẫn tự nhiên với con người như vậy, nên đôi khi vì đất đai, cây cỏ, con người có những hành động "kỳ cục". Ba Mín (trong truyện Mẹ tôi tái giá) cùng với những người dân làng Chánh Hưng sống dựa vào rừng già. Khi lão Tây Xi-lăng-ba định phá rừng trồng cây cao su, đêm nào Ba Mín cũng lén bưng bếp rề-sô cồn vào bãi trồng đun nước sôi tưới lên gốc cây cao su, làm cây chết dần chết mòn. Ba Mín quyết tâm giết chết những cây cao su con để bảo về rừng già cho tới ngày lão Tây cho xe ủi và máy cày đến cày xới trên sáu mươi mẫu rừng với hàng trăm phu thợ, anh mới buồn bã khăn gói trở về làng cũ. Ở làng cũ như làng Tân Nhuận của ông Cựu Xã An, thanh niên lần lượt bỏ ra đi, chỉ còn người cũ già nua và cái xa nước cũ kỹ không đủ sức quay để tưới cho cánh đồng khô hạn. Hình ảnh ông Cựu Xã An đứng nhìn cái xa nước quay yếu ớt mà "hồi hộp, nín thở" giống như đang chứng kiến giờ phút hấp hối của người thân, hay đoạn tả cảnh ông tiếc ngẩn ngơ khi thấy những ống tre múc nước sút dây làm nước đổ trật xuống suối lại trong khi "đám đất ông nó khát hả họng" (truyện Ðất không chết) thật thấm thía, cảm động [14/288]. Ðất quê có khi không nuôi nổi con người nhưng con người vẫn nặng tình với đất. Lão Nghiệm, thím Bảy, thằng Ất và những người dân xóm Gò Rái của làng Tân Ðịnh nghèo khó trong truyện Bám níu giống như những con cá cố lội ngược dòng nước chỉ để được ở lại nơi chôn nhau cắt rún. Cả một đời cơ cực nhưng lão Nghiệm cho rằng được sống ở nơi mình sinh ra, lớn lên đã là niềm hạnh phúc: "Cái ngày mà ông nội tui quyết định ở lại, tui mừng không biết bao nhiêu, tui chạy đi báo tin lành với các bụi tre ở đầu xóm, với con suối cạn ở cuối thôn, và cả ngày ấy, không có gì ăn tui cũng nghe no tới cổ vì sung sướng" [14/1016]. Không chỉ 17 truyện đã in trong tập Cuống rún chưa lìa mà với nhiều truyện khác nữa, nhà văn Bình-nguyên Lộc hướng tác phẩm mình đến chủ đề: con người luôn gắn bó với đất mẹ yêu thương!

Ðất đai, cây cối... thật thiêng liêng mà gần gũi với con người. Người dân cần có đất để canh tác nhưng dù luôn mong muốn có một cuộc sống tốt đẹp hơn thì họ vẫn nghĩ đến việc sống hoà đồng với tự nhiên hơn là chinh phục, thống trị nó. Rừng mắm là một truyện xuất sắc nói về vấn đề này. Truyện là bức tranh sinh động về những thế hệ tiên phong đã lao khổ mở đất khẩn hoang vùng đồng chua nước mặn để gầy dựng sự sống. Ông nội của thằng Cộc tự coi đời mình là rừng mắm, tin rằng sau mắm sẽ là tràm và sau đó nữa sẽ là những vườn cây ăn trái. Tự nhiên không phụ con người nếu con người biết bền gan với nó. Cây mắm không dùng được vào việc gì nhưng cây mắm có nhiệm vụ tiên phong lấn đất, giữ đất cũng như biết bao thế hệ cha ông đã tình nguyện hy sinh trên vùng đất mới cho lớp lớp con cháu tiếp tục sống, sinh sôi phát triển. Lời giải thích của ông nội vào một buổi sáng cùng ông và cha chèo thuyền ra biển làm thằng Cộc cảm nhận được cái cao cả của tự nhiên và của con người. Con người có khả năng cải tạo tự nhiên, sống cùng với tự nhiên nhưng nếu anh hủy diệt tự nhiên, chống lại tự nhiên thì anh sẽ phải trả giá đắt. Truyện Bà mọi hú vừa là hình ảnh thực của vùng đất phía Tây Ðồng Nai-Biên Hoà thời xa xưa, vừa là sự giải thích của nhà văn về tác hại của việc huỷ diệt môi trường tự nhiên. Cho tới nay tiếng hú tuyệt vọng, đau đớn của người đàn bà rừng rú mà thần thánh đó còn vang vọng để nhắc nhở mọi người về cách ứng xử với tự nhiên. Truyện Câu dầm cũng vậy, thông qua chuyện báo ứng hoang đường của ông Ba, hệ quả tất yếu của chuyện vét sạch cá ở sông suối, ao hồ thật khủng khiếp và con người phải hứng chịu lấy.

Ðôi khi tôn vinh và thần thánh hoá sức mạnh của tự nhiên nhưng tác giả cũng hiểu rằng đất đai, rừng núi, sông hồ chỉ gắn bó máu thịt với con người khi ở đó con người có kỷ niệm, có tình người. Ông để cho người đàn bà xa xứ trong truyện Chiêu hồn nước lặn lội ngàn dặm về thăm quê trong những ngày sắp Tết, nhưng bà ta đã không tìm được điều muốn tìm đó là linh hồn quê hương bởi vì tại đây bà không còn sợi dây liên hệ tình cảm nào cả: "Cây cỏ vẫn có linh hồn. Nhưng ta chỉ nắm tay được với linh hồn cảnh vật qua trung gian của một linh hồn khác thôi, linh hồn người..." [14/947]. Anh thanh niên tên Bùi An Khương trong truyện Thèm người, thầy giáo Lầu trong truyện Rung cây dừa... dù có giận dỗi mọi người bỏ ra đảo hoang hoặc trốn vào rừng sâu thì cuối cùng cũng không thể sống tự nhiên hoang dã như cây cỏ, như muôn thú được. Họ bằng mọi cách đã trở lại với cuộc sống bình thường, cuộc sống có mối quan hệ giữa con người với con người, trong cộng đồng người.

2.2. Như vậy trong truyện ngắn của Bình-nguyên Lộc, mối quan hệ giữa con người với tự nhiên là quan trọng, nhất là ở buổi đầu khi Nam Bộ còn là vùng đất mới. Nhưng mối quan hệ đó vẫn là thứ yếu và phụ thuộc vào mối quan hệ giữa người với người. Quê hương hay quê nhà, theo quan niệm của một nhân vật trong truyện ngắn Bình-nguyên Lộc thật cụ thể, giản dị:

"Phải có những nếp nhà đã chứng kiến bao nước mắt, bao nụ cười của bao thế hệ trong dòng họ ta, những nếp nhà mà mỗi món đồ (từ thếp đèn xưa gãy chơn, đến cây ngạch cửa mòn lẵn dưới bàn chơn của những người thân yêu) đều là bầu bạn của ngày buồn lẫn ngày vui của ta. Phải có những con đường mòn bò quanh quẩn trong làng mà mỗi phiến đá bên lề biết kể lể một câu chuyện đau thương hay ngồ ngộ. Phải có những vuông ruộng sau nhà mà nơi đó lưõi cày của tổ tiên ta đã lặn hụp từ mấy nghìn năm..." [14/296].

Trong tất cả những gì "phải có" đó, con người dường như chú trọng đến mối liên hệ máu thịt gia đình hơn là cộng đồng làng xã. Nhân vật của Bình-nguyên Lộc dù sống trên sông nước hay trong những làng xóm xa xôi hẻo lánh gần rừng núi, ở nông thôn hay ở thành phố thì vẫn luôn cùng với gia đình. Thậm chí như anh thợ mộc tên Nguyễn Văn Mun định bỏ làng Phú Thạnh nghèo đi làm ăn nơi khác, khi đi chẳng những mang theo vợ con gia đình, mà còn mang theo cả sáu bộ hài cốt của cha mẹ ông bà để tiện nhang khói và để ấm lòng người xa xứ (truyện Mấy vụ quật mồ bí mật). Truyện Má ơi, má! làm người đọc chảy nước mắt. Con Nhộng, nhân vật chính trong truyện, hãy còn nhỏ tuổi lại bị mù mắt, má nó mắc bệnh bại xụi nặng, ba thì đã chết cách đây bốn năm, nên nó phải làm cái nghề leo cau hái trái rất nguy hiểm vì cần tiền nuôi mẹ. Nhộng té từ ngọn cau xuống, trước khi chết còn kêu lên đau đớn: "Má ơi, má!". Khác với con Nhộng, thằng Kẹo trong truyện Lại mẹ tôi tái giá có má nhưng vì giận mẹ tái giá nên bỏ nhà đi bụi đời. Sau một lần tù tội, nhất là sau lần gặp gỡ ngẫu nhiên với một cô gái quê chăm chỉ, Kẹo mới thấy thương mẹ và quyết tâm làm lại cuộc đời...

Những nhân vật trong truyện ngắn Bình-nguyên Lộc dù trong cảnh ngộ nào cũng mơ ước có một gia đình êm ấm hạnh phúc. Ngay cả với người ngoài gia đình, họ cũng dễ dãi, gần gũi theo kiểu người trong nhà hơn là giữ lễ nghi, phép tắc. Sợi dây liên hệ giữa người với người trong cộng đồng ấy chính là nghĩa tình bất kỳ họ ở đẳng cấp, vị trí nào. Trong truyện Lương tâm kẻ trộm, Ba Khện là tên trộm. Sau nhiều đêm lập mưu ăn cắp bò nhà Xã Tần, hắn đã thành công đem được đôi bò êm ru giong xe ra ngoài nhưng khi gặp người đang vội vã rước Xã Tần về để cứu bà mụ Dậu bị rắn cắn, anh ta quyết định bỏ lại đôi bò vì biết người nhờ xe là hàng xóm tốt bụng nóng lòng muốn cứu người láng giềng. Cũng như vậy, trong truyện Chiếc khăn kỷ niệm, ông Bảy Rựa vốn không bà con gì với Tấn, nhưng anh vẫn thường tới thăm nom ông ở nhà thương thí như người thân cho đến khi ông qua đời chỉ vì ông ở cùng làng với Tấn, vì ông gợi Tấn nhớ quê hương bản quán của mình. Từ con Dừa trong truyện Cây đào lộn hột, cô Diệu trong truyện Rắn cắn làm phước, đến thi sĩ Quỳnh Dao (tức Hưng) trong truyện Bí mật của chàng... đều là những người trọng nghĩa hay nói khác hơn coi người khác hơn bản thân mình. Trong truyện Ðồng đội, Tư Nết thuộc đội ghe An Thịt tuy bị mua chuộc lẫn hù dọa nhưng anh thà hy sinh bản thân mình, gia đình mình hơn là bán đội nhà cho đội ghe Ba Doi. Quan niệm đạo đức theo kiểu trọng nghĩa, khí khái này chi phối cả việc đánh giá con người.

Bình-nguyên Lộc ít xây dựng những nhân vật với tư cách là con người cá nhân có khả năng khái quát cho tính cách hay số phận. Nhân vật trong những truyện ngắn của ông là biểu hiện của cuộc sống đa dạng, phong phú và cho quan niệm đạo đức xã hội. Thằng Bò là đứa mồ côi, không được ghi tên vào sổ đinh trong làng nhưng ai cũng nhớ nó nhất là khi có đứa trẻ chết đuối, khi có việc khó cần nó. Thằng Bò chết rồi người ta mới nhận ra giá trị của nó một cách muộn màng (truyện Tiếng vang trễ muộn). Sanh yêu Mai và đã định ngày cưới nhưng thấy Dung (bạn Mai) có nhan sắc hơn nên Sanh xiêu lòng, phụ người vợ chưa cưới để theo Dung. Ở với người đẹp, Sanh mới nhận ra tính nết của Mai có giá trị hơn nhiều so với vẻ bề ngoài hào nhoáng của Dung (truyện Cái nết đánh chết cái đẹp). Cũng như vậy, nhân vật thầy Ba Hát trong truyện Thám hiểm lòng người quyết định cưới cô Năm xấu xí lại tật nguyền làm vợ chứ không chọn cô Hai Thiền xinh đẹp vì anh khám phá ra tấm lòng nhân hậu, quảng đại hiếm có của cô Năm. Con người trong truyện Bình-nguyên Lộc xấu tốt đôi khi được thể hiện quá đơn giản, rõ ràng như kiểu các nhân vật trong những truyện thơ nôm bình dân phổ biến ở miền Nam. Hoàn cảnh có thể xô đẩy con người vào con đường tội lỗi nhưng không làm tha hoá, biến chất họ. Một tên cướp, một ả gái giang hồ vẫn có lòng nhân, sẵn sàng che chở cho người đồng cảnh ngộ. Họ bất đắc dĩ phải lừa bạn mình nhưng họ ăn năn, hoàn lương liền ngay sau đó (truyện Ba con cáo). Vùng đất mới ít định kiến, lại pha trộn nhiều loại người với nhiều nguồn văn hoá khác nhau, nên chi bản tính con người cũng dễ dãi hơn.

3. Nam Bộ là xứ miệt vườn như nhà văn Sơn Nam nói, Nam Bộ cũng là vùng sông nước vì có tới 57.000km đường kênh rạch, sông nước [5/313]. Bức tranh quê hương mà nhà văn Bình-nguyên Lộc khái quát trong những truyện ngắn của ông không chỉ có con người với cuộc sống của con người mà có cả bề rộng lẫn chiều sâu của một vùng văn hoá đa dạng, phong phú.

3.1. Bình-nguyên Lộc cũng như nhiều nhân vật của ông sinh trưởng ở vùng quê nhưng sống và làm việc chủ yếu ở thành phố Sài Gòn. Sức hút đô thị vào lúc này đã mạnh nhưng vẫn chưa bứt đứt hết mọi tình cảm liên hệ với đồng ruộng, thôn xóm cũ. Những đường phố, biệt thự và chợ búa; những đường làng, dòng kênh, bờ rạch nối liền nhau tạo nên một Nam Bộ thân thương, vừa hoang dã vừa sầm uất. Thương nhớ thì đi về thường xuyên trên những con đường đó, còn tâm tình thì dành để lý giải cho mọi thứ đổi thay của thời gian. Sài Gòn, trung tâm điểm của bức tranh là nơi thay đổi nhiều nhất. Lịch sử hơn 300 năm của thành phố là sợi dây nối liền của những đổi thay đó. Không chỉ có trong tập Những bước lang thang trên hè phố của gã Bình-nguyên Lộc mà trong rất nhiều truyện ngắn, nhà văn cũng hay nhắc đến tên phố, tên đường, hàng cây và những dấu tích cổ xưa của nó. Sài Gòn không chỉ có me, thành phố còn có hai cây vông nem cổ thụ nở hoa đỏ rực (truyện Cây vông đỏ) [11]. Rất nhiều cây xanh đã ngã xuống cho nhà cửa mọc lên, thậm chí người chết còn phải nhường chỗ cho người sống. Những nghĩa trang bị thu hẹp dần rồi bị bỏ hoang, bị dời đi nơi khác (truyện Ba con cáo). Những căn nhà tạm bợ, lụp xụp dần dần được thay thế bằng nhà đúc, nhà lầu năm bảy tầng. Bệnh viện, công sở mọc lên cùng với nhà hàng, tiệm nhảy, quán bar. Những con chim thường cất tiếng hát chào bình minh cũng vắng bóng, im tiếng dần, chỉ còn mắc trên các đường dây điện của thành phố mấy xác diều giấy dãi dầu theo mưa nắng. Phố lớn bên ngoài, còn bên trong dọc ngang là những hẻm nhỏ. Có những con hẻm thâm u, ẩm mốc, không có tên, không lối ra nhưng cũng có hẻm dấu kín biết bao bí mật của thành phố (truyện Ngõ hẻm vợ bé, Một ngày xuân vui). Phố không có trâu bò nhưng phố có nhiều xe. Xe đi lại, giăng mắc trên đường phố, trong ngõ hẻm, có cả xe nhà binh, xe quân sự. Màu sắc, hình dáng và tên gọi của các loại xe cũng nói lên địa vị hay tính cách của chủ nhân nó.

Nếu thành phố có nhà cửa và đường sá làm nét chủ đạo thì miền quê có những dòng sông, kênh rạch, ruộng vườn trên cái nền quen thuộc, ít thay đổi. Thành phố trong những truyện của Bình-nguyên Lộc khác miền quê nhiều thứ nhưng vẫn được xác định trong hình dáng Nam Bộ nói chung. Có lẽ do được cảm nhận từ tâm hồn của chung một người, một nhà văn gắn bó quá sâu nặng với bản quán, làng quê và cả với nơi cư ngụ.

Không gian trong truyện Bình-nguyên Lộc thường được trình bày qua góc nhìn văn hoá. Ở đó mỗi chi tiết, địa danh đều lưu dấu thời gian và nếp sinh hoạt, tập quán của con người. Những truyện như Bà mọi hú, Bám níu, Ðất không chết, Bán ngôi nhà cổ, Săn cọp Ðồng Nai, Tiếng thần rừng, Ma rừng...đưa người đọc trở về vùng Ðông Nam Bộ, bắt đầu từ nơi tiếp giáp với các cao nguyên đất đỏ Nam Trung Bộ. Những làng mạc hoang sơ, hẻo lánh; núi thấp, gò đồi, bờ sông cao, rừng rậm... Nhà văn nhắc đến chuyện săn bắn, đào suối, trồng lúa, nuôi bò và nỗi sợ hãi hạn hán, thiếu nước. Truyện Câu dầm, tác giả ghi rõ ràng tặng làng Tân Uyên, Biên Hoà của mình [14/983], nên chi đã có hình ảnh sông nước và mùi vị phù sa con sông Ðồng Nai. Tới truyện Phân nửa con người, Con Tám Cù lần, hay truyện Lại mẹ tôi tái giá, Không một tiếng vang...thì lênh láng một vùng sông nước. Người ta đi lại bằng ghe, bằng thuyền, và sống với cả gia đình trên thuyền. Cha anh Sáu Nhánh vui mừng khi có cả ba mươi thực khách lên thuyền mình ăn giỗ. Ông rất giỏi lộ trình đường nước nên biết đúng ngọ ghe thuyền thường kẹt ở Vàm Cui này (truyện Phân nửa con người). Thú vị nhất là cảnh một thằng bé "mình trần lưng đen thui", "mặc chiếc quần xà lỏn bằng vải đen đã trỗ trắng" chạy như giông, như xiếc trên cả đoàn ghe dài "mũi chiếc sau cột dính lại với lái chiếc trước", theo sau là má nó và con chó mực, mà chẳng ai chịu kém tài. Cuộc đuổi bắt này chỉ dừng lại khi thằng bé chạy đến mũi tàu cuối cùng, nhảy ùm xuống nước, còn má nó "đứng đó, cầm roi điểm điểm trên không trung, về hướng nó rồi hăm dọa: - Mày hổng lên cho tao đánh đòn, tao la làng cho mày coi!". Mà không có làng, chỉ có ghe thuyền và sông nước mênh mông! (truyện Lại mẹ tôi tái giá) [14/484]...

Phù sa sông Cửu Long, sông Ðồng Nai bồi đắp nên một vùng châu thổ màu mỡ, làm cho những vườn cây trái thêm sum suê, tươi tốt. Bình-nguyên Lộc ít miêu tả tỉ mỉ miệt vườn như nhiều nhà văn khác khi viết về vùng đất phương Nam, nhưng ông thường chú ý các vựa trái cây bày bán. Những thúng sa-bô-chê nặng trĩu trên các xe hàng (truyện Lại mẹ tôi tái giá). Những vựa dưa chất cao lút đầu, nhiều đến mức chủ dưa không bao quát xuể. Dưa chở đến từ khắp nơi bằng ghe, bằng xe bò tấp nập đông vui vào những ngày giáp Tết (truyện Thí một con chốt hốt một con xe, Bớt đi một trái). Và như một lẽ tất nhiên, ở những làng mạc trù phú hoặc nơi đô thị, nhịp sống bao giờ cũng sôi động hơn. Nó hấp dẫn con người trên đường tìm kiếm mưu sinh, nhất là trong hoàn cảnh bom đạn chiến tranh thường xuyên tàn phá những vùng quê xa...

3.2. Nam Bộ là nơi gặp gỡ và cùng sống chung của nhiều tộc người như Chăm, Khơ me, Hoa, Mạ..., trong đó người Việt đóng vai trò chính. Những người Việt đầu tiên đến định cư ở vùng đất mới đều từ miền Bắc và miền Trung. Họ đến và mang theo vốn văn hoá gốc rễ của mình. Những người như Tồn, Thụ...(truyện Quyển gia phổ) sống rất lâu ở miền Nam mà vẫn còn giữ tục gói bánh chưng, trồng nêu ngày Tết như người dân Bắc. Những người dân làng Bình Thới, Biên Hoà như gia đình ông Hương Quản Xệ, ông Xã Hộ... vẫn giữ kín công thức làm đường phổi gia truyền mà họ đem vào từ quê hương Quảng Ngãi (truyện Bảo mật). Bác Y cũng vậy, sống lâu ở làng quê Quảng Nam với nghề trồng dâu nuôi tằm, nên khi vô Sài Gòn làm công nhân trong nhà máy, bác vẫn nhớ quê, nhớ nghề. Bác cố trồng trước sân cây dâu, mỗi khi trời mưa, thương tằm bác cầm nón ra che mưa cho dâu (truyện Mưa thu nhớ tằm). Truyện Cô Hời bán thuốc nhắc đến nếp sống của đồng bào Chăm. Trong những tác phẩm Bình-nguyên Lộc, có khoảng 5 đến 10% số truyện viết về cuộc sống của đồng bào người Hoa trên đất Nam Bộ (Ăn cơm chưa, Pì pế hán, Lữ Bất Vi nguyên tử, Lò chén xóm sao, Người tài xế điên, Hồn ma cũ...). Cộng đồng người Hoa đã đóng góp rất nhiều cho sự thịnh vượng chung của vùng đất nơi mình cư ngụ bởi họ cần cù và giỏi tính toán mua bán. Có những người rất giàu sang như ông bang Sa, chủ tiệm sắt (truyện Người tài xế điên), như mái chín Dãnh, nhà đầu cơ (truyện Lữ Bất Vi nguyên tử); nhưng cũng có thân phận cơ cực, tội nghiệp. Họ trôi dạt đến từ đất nước Trung Hoa nghèo khó, xa xôi, sống khổ sở nơi xứ lạ với giấc mơ có cơm ăn, có áo mặc ấm (truyện Pì pế hán, Ăn cơm chưa). Những cô gái Triều Châu vẫn để rìa tóc trước trán như thôn nữ miệt vườn hay mặc áo bà ba. Nghề nghiệp, tiền bạc cũng phân hoá con người thành nhiều thành phần khác nhau trong một xã hội đa dạng. Có nghề thượng vàng như nghề buôn "vua" (truyện Lữ Bất Vi nguyên tử), có nghề hạ cám như nghề xúc cát dưới sông (truyện Không một tiếng vang), nghề bắt cá dưới ống cống (truyện Người chuột cống), nghề khóc mướn (truyện Bí mật của chàng)... Ðủ mọi loại người với công việc, quan hệ và tiếng nói khác nhau.

Trong bầu không khí chung của sự sống, tiếng nói con người là âm thanh quan trọng nhất. Tiếng Việt giọng Bắc, giọng Quảng Nam xen với tiếng Tàu lơ lớ giọng Phúc Kiến, Triều Châu và có cả tiếng Chăm, tiếng Khơ me... Công cụ giao tiếp này trong quá trình sử dụng đã có sự tiêm nhiễm lẫn nhau nhưng nó vẫn là nơi thể hiện linh hồn quê hương bản quán nhiều nhất. Bình-nguyên Lộc là nhà văn không chỉ sử dụng một giọng văn thuần túy Nam Bộ trong tất cả các tác phẩm, mà ông còn rất chú ý tới việc thể hiện cá tính Nam Bộ trong phát ngôn của nhân vật mình. Ông cho một nhân vật nhận xét về giọng nói:

"Phải nghe con Tám Cù Lần nói, mới thấy được lòng thương mến làng mạc của nó, giọng nói còn quan trọng hơn lời nói nhiều lắm. Lại còn những lúc im lặng nữa. Ta học nhạc Tây phương, đã thấy những sự quan trọng của những chỗ lặng, thì con Cù Lần im lặng cũng quan trọng lắm. Tôi nghe và hình dung nó đang nhìn xa về làng nó..." (truyện Con Tám Cù Lần) [14/931].

Quả thực, con người đã mang quê hương vào trong tiếng nói của mình. Vậy nên một ông giáo người Pháp từng sống lâu năm ở Việt Nam một hôm ngẫu nhiên nghe người phụ nữ đi ngang qua nói tiếng Việt, ông ta xúc động đến nỗi "òa lên khóc rấm rứt" (truyện Căn bệnh bí mật của nàng)...

Cùng với âm thanh là mùi vị, màu sắc...là những gì quen thấy, quen nghe từ thời thơ ấu tạo nên linh hồn quê hương trong mỗi con người. Nhà văn Bình-nguyên Lộc thường giới hạn, định vị cho những thứ vô hình và hữu hình làm nên hồn quê đó bằng một cụm từ quen dùng là "chơn trời quen thuộc". Ông còn cho rằng những yếu tố vô hình (văn hoá tinh thần) quyết định cho hồn nước và tính cách dân tộc hơn là những yếu tố hữu hình (văn hoá vật chất). Người ta có thể xa quê, đi đến một nơi xa lắc nhưng vẫn mang theo chân trời quê đó trong trái tim mình. Ngay cả người ở gần cũng thương nhớ Sài Gòn với đủ tiếng rao đêm quen thuộc, mùi ống cống, mùi xăng xe...; nhớ làng quê với gốc cây đào lộn hột, tiếng hát cải lương, giọng hò trên sông, mùi phân bò "thơm hương đồng áng, hương của một nông trại hẻo lánh nào, hương ấm của một gia đình nông dân đủ ăn" [14/1190]. Mùi mắm kho làm Thuần và đám bạn đang ở thành phố cồn cào nhớ quê và quyết định trở về (truyện Ðất không chết). Mùi hương hành lá pha với mùi nước mắm của một trách cá kho đang sôi của nhà ai đó, giúp ông Vĩnh Xương tìm được chàng rể như ý có tâm hồn thuần Việt (truyện Hương hành kho). Ngay cả chín cô me Mỹ mà Tuấn gặp ở Vũng Tàu (truyện Những đứa con thương của đất mẹ) dù sống với chồng ngoại quốc, vẫn không chịu được món ăn người Tây, vẫn thích ăn bánh xèo với mắm chanh ớt cay, thích nghe cải lương, không thưởng thức được nhạc Jazz và cách ứng xử văn hoá của người Âu Mỹ...

Thói quen làm nên phong tục và phong tục làm nên nét văn hoá riêng của mỗi dân tộc. Ðối với vùng đất mới Nam Bộ, quá trình giao lưu văn hoá diễn ra quá nhanh khiến cho việc bảo lưu văn hoá truyền thống luôn đi kèm với việc làm mới nó hoặc dung hoà nó.

3.3. Hầu hết các truyện Bình-nguyên Lộc đều lý giải rằng con người không bao giờ quên cội nguồn, dù đã già, dù sống cách xa vạn dặm với nơi sinh ra, thì cuống rún của họ vẫn không lìa đất mẹ, vẫn gắn kết tự nhiên mật thiết với quê hương (ngay cả trong tiềm thức). Phải giữ cho hồn quê thuần túy không pha tạp, dù chỉ đổi món ăn theo kiểu Tây; đổi bếp củi, bếp than sang bếp dầu, bếp gaz... (truyện Lửa Tết, Những đứa con...). Ông để cho bà mẹ già sống một mình, dù con cháu ép uổng cũng kiên quyết không bán ngôi nhà cổ cũ kỹ ở một vùng quê nghèo khổ (truyện Bán ngôi nhà cổ). Một xóm dân cư chỉ gồm mấy hộ gia đình dù bị dụ dỗ, lừa gạt, mua chuộc cũng nhất quyết không đổi bất cứ giá nào vùng đất sỏi đá, khô cằn họ đang sống vì ở đó có "những ngôi mả tổ"...

Nhưng mặt khác, trong nhiều truyện, nhà văn lại đả phá chuyện bảo thủ, chuyện khư khư giữ lấy những cái đã thuộc về quá khứ và tôn thờ nó. Ông để cho nhân vật Khoa (truyện Quyển gia phổ) thuyết giáo Thụ và Tồn về những thói quen lặp lại mà con người cho là phong tục không thể bỏ; và khi quyển gia phổ dòng họ bị cháy thành đống tro tàn:

"Anh Tồn anh ấy khổ sở thế vì quyển gia phổ ấy giúp ảnh bằng cớ để mà tự hào về dòng họ cổ nhứt miền Nam của chúng tôi: còn mồ mả những mười hai đời và gia phổ chép những mười lăm đời. Ảnh tự hào rồi mải vướng bận vì những bảo vật ấy. Tình quyến luyến ấy theo tôi cũng không hại gì cho lắm. Ác một cái là nó kéo theo cả bầy lũ những tình ý khác, cái nào cũng cổ kính như ngôi mộ đóng rêu..." [14/ 445].

Ở một truyện khác như truyện Tre phải tàn, nhà văn cũng nêu lên quan điểm về sự tiến bộ và việc phải thay thế tất yếu những cái đã cũ, đã lỗi thời. Ông cụ trưởng tộc đã chín mươi sáu tuổi, tuổi gọi là Thiên liễu, lẫn lộn lung tung. Ông không hiểu con cháu mà con cháu cũng không hiểu ông. Bác sĩ Ân là cháu trong họ, nhìn cụ tổ già yếu nhưng anh không lo chuyện chữa chạy, tẩm bổ cho cụ sống lâu hơn nữa mà đã nghĩ rằng "Tre phải tàn và con người phải chết!". Việc níu kéo mãi một cái đã già, đã cũ sẽ làm con người ngủ quên trong sự lạc hậu, dốt nát và nhân loại khó vươn lên, tiến triển được...

Nhưng con người làm sao có thể đoạn tuyệt với gia đình, nhất là với những người thân yêu, ruột thịt có liên quan đến huyết thống của mình, làm sao có thể quay lưng với quá khứ nhất là khi quá khứ đó còn có khả năng tiếp sức cho thực tại. Nhân vật Khoa dù bị coi là người mất gốc thì đêm ba mươi cũng về dưới mái nhà quen để tìm hơi ấm gia đình, và khi Tồn gay gắt kết tội anh đốt quyển gia phổ thì anh lặng im. Thái độ của anh khiến tác giả phải kết luận nước đôi rằng đó có thể là "lời thú tội" hoặc cũng có khi là "thái độ xem thường kẻ kết tội oan" [14/446]. Bác sĩ Ân chính là lớp măng non thế hệ mới, văn minh, tiến bộ dù anh vẫn là con cháu của dòng họ Tôn tre tàn, lạc hậu.

Việc từ bỏ tập quán, nếp cũ truyền thống đã không đơn giản thì việc xoá đi một niềm tin thiêng liêng trong lòng người càng khó hơn. Nhất là khi giữa niềm tin trong sáng, chân thành với ảo tưởng hay định kiến chỉ là một khoảng cách mơ hồ, mong manh. Giữa tín ngưỡng, tôn giáo với mê tín, dị đoan cũng vậy. Nam Bộ là vùng đất mới đang được kiến thiết, trên con đường phấn đấu người ta cần vững tin, hy vọng nhưng trong cuộc hoà nhập để tồn tại, mưu sinh con người lại cần tỉnh táo, thực tế. Nhà văn Bình-nguyên Lộc giải quyết mâu thuẫn này khá đơn giản trong một số truyện bằng những hình ảnh sinh động pha chút hài hước.

Tạo trong truyện Nhốt gió là một kiến trúc sư nghèo, giận con và định xử phạt con để giữ gia phong nhưng khi vô tình nhìn thằng bé hàng xóm chơi trò nhốt gió vào trong hai ống quần buộc túm lại, Tạo bật cười và thấy ngay sự lạc hậu, cứng nhắc của mình. Tư tưởng hay tinh thần của con người cũng như con chàng sẽ không thể nhốt hay giam giữ trong bất kỳ một khuôn khổ nào. Chi trong Lá rụng về ngọn tìm về ở với cha để mong được gia đình người yêu công nhận chính thức. Ðịnh kiến xã hội về chuyện sinh con không có cha đối với gia đình cô thật nặng nề. Nhưng cuối cùng Chi cũng quay lại sống trong tình thương yêu ngàn đời của mẹ, vĩnh viễn chối bỏ người cha giả dối, bạc nghĩa vì tiền...

Có rất nhiều truyện như: Người đẹp ven sông, Bàn tay năm ngón, Bên kia sự thật, Xe lửa Mỹ bung vành, Tình thơ dại... nhà văn đề cập đến chứng bệnh ảo tưởng của con người. Anh Tư Ðược mê cô gái trên hình quảng cáo, Kinh có bàn tay sáu ngón mơ ước được có bàn tay năm ngón bình thường như mọi người, Hồ và Biền si tình đêm nào cũng tới quán giải khát để ngắm một người đẹp hay lái chiếc Dauphine màu kem tới hiệu cơm tây bên cạnh, một cậu bé mê cô đào Ba Ðắc... Họ nuôi mơ ước cho tới ngày họ phát hiện ra cái đích họ kỳ vọng chỉ là ảo giác, không có trong thực tế. Những cô gái đẹp đều không thuộc về họ hoặc thay đổi xấu xí đến mức làm họ thất vọng. Ngay cả anh Kinh, khi đã giải phẫu cắt ngón tay thừa, để có bàn tay năm ngón như mọi người, thì anh mới hiểu ra cuộc sống thật tầm thường và mình vẫn không cao sang hơn như đã nghĩ. Viết những truyện này, Bình-nguyên Lộc không diễn giải theo kiểu bi kịch vỡ mộng, nhà văn chỉ đưa ra những hình ảnh phong phú của thực tế cuộc sống, và thực tế ấy phủ nhận mọi giáo điều, mọi ảo tưởng phù phiếm đã có. Các nhân vật của ông ở đoạn kết dường như cũng ít bị nỗi đau thất bại giày vò, họ tỉnh ngộ và vui vẻ chấp nhận thực tại ngay sau đó.

Cuộc sống trong truyện ngắn Bình-nguyên Lộc được miêu tả trong dòng chảy hồn nhiên như vậy, ở đó mọi sự va chạm dường như đều có khả năng hoá giải cho nhau hơn là dẫn đến xung đột gay gắt. Cả với vấn đề truyền thống và hiện đại cũng vậy. Nhà văn xúc động khi kể chuyện một người già sắp chết, buồn vì không truyền được nghề đóng cối xay tay gia truyền cho ai được, kể cả cho con trai (truyện Nỗi buồn của người sắp chết). Một người cha khác ngược lại vì giữ bí quyết nghề làm đường phổi cho gia đình mình, mà nhẫn tâm dùng mủ hột điều nóng phá hoại nhan sắc của cô con gái (truyện Bảo mật). Rốt cuộc, cối xay vẫn dở dang không ai đóng, khi người đóng cối xay tay cuối cùng của làng ra đi, và nghề làm đường phổi cứ vẫn lan tràn từ miền Trung vào miền Nam. Con người tin vào thực tế hơn là lý thuyết máy móc.

Con người của vùng đất mới còn tin vào thế lực siêu nhiên. Nhà văn làm người đọc tin vào thần rừng, thần sông...; tin vào sự trừng phạt của thiên nhiên khi con người hủy hoại nó nhưng ông tuyệt đối không tin vào chuyện có ma quỉ. Truyện Ba con cáo kể chuyện con người sống ngay trên mả người chết. Truyện Ma rừng kể chuyện lão Cả Nghiệm lừa người Lào đổi bò mập bằng bò ốm mà họ cứ nghĩ do ma rừng làm. Truyện Ma ném đá thực ra là anh Ngọt giả làm ma ném đá để doạ cô Hén vì cô này chuyên dụ gái làng trốn ra thành phố. Truyện Mấy vụ quật mồ bí mật, thủ phạm cũng không phải ma mà chính là con cháu người dưới mồ bí mật đào... Những chuyện ma hay chuyện mê tín của Bình-nguyên Lộc giản dị như là những truyện cười, người nghe bất ngờ nhìn thấy sự thật đơn giản, tầm phào trong cái vẻ ngoài huyền bí, linh thiêng của nó. Ông không đem ánh sáng khoa học ra để mổ xẻ, cũng không cố tình hạ bệ con ma sợ hãi trong tinh thần của con người. Tiếng cười tống tiễn quá khứ nhẹ nhàng để con người vui vẻ tin nhau hơn và thêm yêu cuộc sống.

4. Nụ cười cởi mở và thái độ xuê xoa, giản dị, cũng là cá tính của người Nam Bộ trong nhà văn Bình-nguyên Lộc. Ông viết nhiều, viết nhanh về tất cả những gì xảy ra và gần gũi với mình, không cầu kỳ trau chuốt tỉ mỉ cũng không quá hời hợt hay vì ảo tưởng danh vọng.

Sự xuất hiện của Bình-nguyên Lộc trên văn đàn trong bối cảnh văn chương đô thị miền Nam giai đoạn 1954-1975 cùng với một số cây bút khác như Sơn Nam, Võ Hồng, Nguyễn Văn Xuân... đã tạo ra niềm tin và ấn tượng tích cực cho người đọc. Trong khi nhiều nhà văn khai thác tâm trạng phức tạp, khủng hoảng của con người trước những đổi thay của xã hội hiện đại với sự xâm nhập của văn minh Âu Mỹ, thì Bình-nguyên Lộc gợi lại hồn dân tộc, tìm về với bản quán quê hương, với đời thường và cuộc sống gia đình giản dị mà bình yên.

Những nhà văn đương thời và ngay cả sau này coi Bình-nguyên Lộc và Sơn Nam là hai cây bút văn xuôi tiêu biểu chuyên viết về lịch sử, phong tục, cảnh sắc và con người Nam Bộ. Tính cả quê quán lẫn thực tế tác phẩm, nhà văn Sơn Nam nghiêng về miền Tây Nam Bộ hơn, còn Bình-nguyên Lộc là của Ðông Nam Bộ mà tâm điểm là vùng Ðồng Nai sinh ra ông. Họ đều viết truyện ngắn hay hơn tiểu thuyết. Họ bổ sung cho nhau trong việc dựng lên bức tranh chung về văn hoá miền Nam.

Trong sự đồng cảm vì cùng gắn bó sâu nặng với quê hương, nhà văn Sơn Nam nói về tập truyện Nhốt gió của Bình-nguyên Lộc: "... tác giả viết Nhốt gió với thái độ nồng nhiệt yêu đời của một người nhớ quê, nhớ dân tộc..." [13]. Các nhà phê bình như Cao Huy Khanh, Trần Văn Nam, Hoàng Văn Bình... khi nhận xét về văn chương Bình-nguyên Lộc nói chung đều cho rằng văn ông "bình dân và thực tế" (tâm lý của con người bình dân trong cuộc sống đời thường và thực tế nếp sống trong xã hội mới) [9]. Ông Nguyễn Ngu Í [8], ông Lê Phương Chi [4], ông Nguyễn Nam Anh [1] trong các bài phỏng vấn với nhà văn Bình-nguyên Lộc chú ý đến khối lượng tác phẩm lớn, cường độ làm việc và quan điểm sáng tác của ông. Trong số những bài viết nghiên cứu, giới thiệu về tác phẩm của Bình-nguyên Lộc, bài giới thiệu tập truyện Ký thác đăng ở mục Ðiểm sách trên Tạp chí Bách Khoa của nhà văn Vũ Hạnh (viết với bút danh cô Phương Thảo) là có những ý kiến khen chê xác đáng nhất:

"Bình-nguyên Lộc là một nhà văn phong phú. Ông đề cập đến nhiều vấn đề, nói đến rất nhiều cảnh sống và bày tỏ rất nhiều thái độ...".

"... Bình-nguyên Lộc còn khiến ta mến yêu vì cái sắc thái địa phương đậm đà ở trong tác phẩm. Với Bình-nguyên Lộc chúng ta có dịp trở về với ruộng đồng miền Nam, chui qua cái ngõ ngách của đô thành, tìm đến những hàng quán cũ, chứng kiến những mẫu sống, những thói tục và những con người không thể tìm thấy ở bất cứ nơi nào khác..." [7].

Bên cạnh việc đề cao ưu điểm của tập Ký thác gồm 16 truyện là: đề tài "phong phú", nội dung mang "sắc thái địa phương đậm đà", tác giả Vũ Hạnh cũng chỉ ra chỗ kém thuyết phục của tập truyện ngắn nói trên là cách trình bày và giải quyết các vấn đề quá dễ dãi, đơn giản.

Nhà văn Bình-nguyên Lộc cũng nhiều lần nói về cách viết của mình [10]:

"Những yếu tố tôi thai nghén rồi viết thành tác phẩm không phải là cốt truyện mà là ý truyện. Cho nên tôi ít chú ý đến những câu chuyện ly kỳ gay cấn mà chỉ nắm lấy những ý tưởng ngộ nghĩnh trong những sự kiện...".

"Sau khi bắt gặp ý truyện, tôi mới tạo nên cốt truyện, rồi gom góp những chi tiết, những địa điểm sống ngoài đời mà tôi cho là thích hợp với nội dung..." [4/373].

Chính xuất phát từ việc lấy hiện thực bên ngoài để minh họa cho một ý tưởng được phát hiện nào đấy rồi tạo nên truyện, nên nhiều tác phẩm của Bình-nguyên Lộc thiếu một sự khái quát chung rộng và sâu. Ông bày ra cho người đọc một cuộc sống thật đa dạng, phong phú nhưng lại dẫn dắt họ đi vào quá nhiều ngả đường khác nhau mà lúc nào cũng bằng một sự hướng dẫn nhiệt tình, hồn hậu. Người đọc bị hấp dẫn bởi những chi tiết sinh động của cuộc sống ông miêu tả hơn là "ý truyện" định trước của nhà văn

Sau năm 1975, Nguyễn Q. Thắng là người nghiên cứu, tìm hiểu về Bình-nguyên Lộc bao quát và có hệ thống nhất. Trong lời giới thiệu bộ sách Tuyển tập Bình-nguyên Lộc [14] mà ông là người sưu tầm, tuyển chọn, ông đánh giá cao nội dung truyện ngắn Bình-nguyên Lộc tập trung thành 4 vấn đề chính: tình yêu làng quê, nơi chôn nhau cắt rún; tư tưởng tự do, tiến bộ, văn minh; ý thức vươn lên của con người; thương yêu gần gũi người bình dân, nghèo khổ... Trong các chủ đề nêu trên, Nguyễn Q. Thắng cho rằng tình yêu làng quê là chủ đề rộng lớn nhất, bao trùm lên tất cả.

Nhìn chung, các nhà nghiên cứu, phê bình và người đọc đều đánh giá cao những cống hiến cho văn chương và cho quê hương của Bình-nguyên Lộc. Tác phẩm của ông ra đời trong suốt hơn hai mươi năm chiến tranh ở miền Nam đã đem đến cho người đọc một chỗ dựa tinh thần vững chắc đó là cội nguồn dân tộc, làm chúng ta yêu quê hương hơn và tin tưởng vào cuộc sống hơn. Tình yêu và niềm tin ấy không xuất phát từ quan điểm chính trị hay giáo lý đạo đức mà chính là sự gắn kết tự nhiên với đất mẹ thiêng liêng, với nơi mình sinh ra lớn lên, bao gồm cả những điều tưởng như vụn vặt, tầm thường nhất như giọng nói, món ăn, nước uống, cỏ cây...

5. Con người và văn hoá Nam Bộ trong truyện ngắn Bình-nguyên Lộc nói riêng và trong các tác phẩm văn xuôi nói chung, một lần nữa đã chứng minh cho mối quan hệ nội tại của văn học và văn hoá. Văn học vừa là một thành tố quan trọng của văn hoá vừa tác động đến sự phát triển của văn hoá dân tộc. Với tư cách chủ thể tiếp nhận văn hoá đồng thời là chủ thể sáng tạo, nhà văn chính là người lưu giữ qua văn chương mình những đặc trưng của văn hoá dân tộc, đối với Bình-nguyên Lộc còn là văn hoá vùng miền. Người nghiên cứu, người đọc muốn tìm hiểu văn hoá và con người Nam Bộ sẽ đọc Bình-nguyên Lộc và Sơn Nam; cũng như muốn biết miền Trung hãy đọc Võ Hồng, Vũ Hạnh, Nguyễn Văn Xuân, muốn thưởng thức văn hoá ẩm thực miền Bắc phải đọc Nguyễn Tuân, Vũ Bằng,... Thể hiện bằng hình tượng và thông qua hình tượng nghệ thuật trong tác phẩm văn học, những nét riêng của văn hoá được người đọc cảm nhận sống động, tươi nguyên và cụ thể hơn.

Dĩ nhiên không thể đánh giá văn học bằng các tiêu chí và nội dung của văn hoá nhưng xem xét văn học từ góc độ này sẽ nhận ra thêm những giá trị rộng hơn và bền vững hơn của nghệ thuật ngôn từ. Ðối với nhà văn Bình-nguyên Lộc, những nét đặc sắc của văn hoá và con người Nam Bộ vừa là cảm hứng vừa là bản chất của văn chương ông. Thoát ly khỏi bối cảnh những vùng quê và thành phố ông từng sống, ra khỏi nếp sinh hoạt, cuộc sống, phong tục Nam Bộ, ông khó có thể chứng tỏ được mình. Ðó cũng là nhận định của nhà văn Vũ Hạnh: "Tác giả biết yêu quí cái gì vốn là của riêng mình và khai thác những khía cạnh tốt đẹp của nó để làm vẻ vang cho mình và cho quê cảnh mình..." [7].

Bình-nguyên Lộc đã khẳng định được vị trí của mình trong văn xuôi đô thị miền Nam giai đoạn 1954-1975, chính là nhờ vốn văn hoá và việc phát huy "những khía cạnh tốt đẹp" của nền văn hoá ấy. Ðối chiếu trong lịch sử phát triển của văn xuôi hiện đại thế kỷ XX, tác phẩm của Bình-nguyên Lộc cũng như Sơn Nam và một số cây bút khác là sự tiếp nối với Hồ Biểu Chánh trong việc trình bày bằng một giọng văn đặc sệt Nam Bộ: hồn nhiên, dân dã. Giọng điệu ấy cùng với những hình ảnh ngộ nghĩnh, mới mẻ về cuộc sống và con người của vùng đất phương Nam, trong một chừng mực nhất định, đã làm trẻ hoá diễn đàn văn xuôi vốn trước đó chỉ có giọng Bắc chiếm lĩnh.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Nguyễn Nam Anh (1972), Phỏng vấn nhà văn Bình-nguyên Lộc, Tạp chí Văn số 199 ngày 1/4/1972.

2. Lê Ðình Bích, Trương Thanh Hùng et.al. (2003), Tìm hiểu đặc trưng di sản văn hoá văn nghệ dân gian Nam Bộ, Nxb Khoa học Xã hội, H, 2004.

3. Hoàng Văn Bình (1974), Cái duyên của Bình-nguyên Lộc, Tạp chí Thời Tập số X ngày 10/10/1974.

4. Lê Phương Chi (2001), Tâm tình văn nghệ sĩ, Nxb Thanh Niên.

5. Chu Xuân Diên (1999), Cơ sở văn hoá Việt Nam (Bài giảng), Ðại học Quốc gia Tp.HCM xuất bản.

6. Thành Duy (1982), Về tính dân tộc trong văn học, Nxb Khoa học Xã hội, HN.

7. Vũ Hạnh (1960), Ðiểm sách Ký Thác của Bình-nguyên Lộc, Tạp chí Bách Khoa số 82 ngày 1/6/1960.

8. Nguyễn Ngu Í (1967), Sống và viết với..., Nxb Ngày Xanh, SG.

9. Cao Huy Khanh (1974), Bình-nguyên Lộc-Nhà văn của đời sống tâm lý hằng ngày, Tạp chí Thời Tập số X ngày 10/10/1974.

10. Bình-nguyên Lộc (1974), Kinh nghiệm viết văn của tôi, Tạp chí Thời Tập số X ngày 10/10/1974.

11. Bình-nguyên Lộc (1997), Hai truyện ngắn in chung trong Văn học yêu nước tiến bộ - Cách mạng trên văn đàn công khai Sài Gòn 1954-1975, Nxb Văn Nghệ Tp.HCM.

12. Trần Văn Nam (1974), Ði tìm một lối viết tiểu thuyết qua cuốn Ðò Dọc, Tạp chí Thời Tập số X ngày 10/10/1974.

13. Sơn Nam (1974), Ðọc tác phẩm đầu tay của Bình-nguyên Lộc, Tạp chí Thời Tập số X ngày 10/10/1974.

14. Nguyễn Q. Thắng (2002), Tuyển tập Bình-nguyên Lộc, tập I, II, III, IV, Nxb Văn học (Phần truyện ngắn và các trích dẫn trong bài viết này đều nằm ở tập 1 và 2, thứ tự số trang tính chung cả hai tập).

15. Trần Ngọc Thêm (1999), Cơ sở văn hoá Việt Nam, Nxb Giáo dục, HN.

16 Trần Quốc Vượng (1996), Văn hoá học đại cương và cơ sở văn hoá Việt Nam, Nxb Khoa học Xã hội, HN.

© Binhnguyenloc.com

Nhân cuộc phỏng-vấn về Truyện Ngắn của Bách-Khoa

thử xét trường-hợp „BA CON CÁO“ của Bình-Nguyên-Lộc

LƯU-NGHI

Tôi hân-hạnh nhận được lời phỏng-vấn của tạp-chí Bách-Khoa về vấn-đề truyện ngắn Việt-nam và quốc-tế. Nhưng, xin thú thật, tôi cũng hết sức băn-khoăn trước câu hỏi đã đặt ra. Vì mấy lẽ sau đây:

1.- Vấn-đề đặt ra bao quát cả một không-gian và thời-gian mênh-mông quá (truyện ngắn Việt-nam và ngoại-quốc từ xưa đến nay)

2.- Vấn-đề đặt ra lại giới-hạn về „truyện ngắn“. Nhưng, thử hỏi: „Thế nào là một truyện ngắn?“

3.- Có thể phát-biểu một ý-kiến thật khách-quan về một truyện ngắn, cho rằng truyện ngắn ấy hay hơn tất cả những truyện ngắn khác không?

Về lẽ thứ nhất, tôi xin nói thẳng rằng tôi không được đọc hết những truyện ngắn Việt và quốc-tế đã in trên giấy trắng mực đen từ trước đến nay.

Về lẽ thứ ba, tôi nghĩ: Có thể có nhiều truyện ngắn có giá-trị ngang nhau, nếu xét trên những quan-điểm khác nhau. Nói một cách khác, hai truyện ngắn có thể có một giá-trị tương-đương tùy theo hai quan-điểm tư-tưởng văn-học, chính-trị … của một người đọc. Thế làm thế nào phân định một cách dứt khoát rằng truyện ngắn nào có giá-trị tuyệt-đối, đối với truyện ngắn kia? Thật là khó. Có lẽ người đặt ra câu hỏi cũng đã nhận thấy điều ấy, nên đã thêm vào một chữ: chữ thích. Vâng, với xác-định ấy, có lẽ ngụ-ý thừa-nhận phần chủ-quan tuyệt-đối của người trả lời, thì có thể buộc người đọc phải thích tác-phẩm nầy hoặc không nên thích tác-phẩm nọ. Vấn-đề cần-yếu là phải minh-giải sự „thích“ của mình một cách đầy đủ và chính-xác về những khía cạnh tất-yếu phải có của vấn-đề.

Về lẽ thứ hai: „Thế nào là một „truyện ngắn?“ thì tôi tưởng có thể viết dài cả một tập khảo-luận để đặt lại vấn-đề nầy.

Nói rằng vấn-đề nầy mới thì không đúng. Vì trong vòng một thế-kỷ nay, từ ngày những luồng tư-tưởng văn-học Âu-châu tràn vào nước ta, qua các cửa bể giao-thương, rồi dần dần bám sát vào đất đai và dân-tộc ta, theo cuộc xâm-chiếm quân-sự, chính-trị của người Pháp, nói riêng về văn xuôi, đã chịu ảnh-hưởng làm thay đổi cả hình-thức lẫn nội-dung. Xét về hình-thức, từ những bài hát – nói qua đến bài hịch bằng chữ Nôm thuần-túy, rồi đến những bài báo bằng văn xuôi, với cái hình-dáng của chữ La-tinh ghép thành (Nam-Phong, Ðông-Dương tạp-chí), đã có những tiến-triển mau chóng và quyết-định. Ðến khi Tự-lực văn-đoàn ra đời, chữ quốc-ngữ của ta đã bước vào thời-kỳ củng-cố địa-vị, và xác-định cả ngữ-vựng, lẫn ít nhiều mẹo luật văn-phạm (tất-nhiên chịu ảnh-hưởng rất nhiều của văn-phạm Pháp). Sự diễn-đạt tư-tưởng bằng văn xuôi có nhiều hình-thức khác nhau, có nhiều lối khác nhau, có nhiều kỹ-thuật khác nhau. Nói tóm lại, dù ý-thức hay vô ý-thức, dù được xác-định hay không được xác-định, những kỹ-thuật, lề lối diễn-đạt tư-tưởng bằng văn xuôi cũng đã có từ lâu, trong đó, có cả kỹ-thuật viết truyện ngắn.

Cón nói rằng đây là vấn-đề cũ thì cũng không đúng. Vì, dù rằng những lề lối, kỹ-thuật diễn-đạt tư-tưởng đã có từ lâu, và từ lâu chúng ta đã quen thấy và quen nghe những danh-từ: truyện ngắn, tùy-bút, bút-ký …, nhưng thử hỏi đã có sự định-nghĩa và phân-tách một các rõ ràng, đầy đủ và chu đáo chưa? Hình như chưa có thì phải. Nhưng hãy tạm quên vấn đề nầy.

[…] Vậy điều cần giải-quyết truớc tiên là phải xác-định những danh-từ: Thể văn, Loại văn, Lối văn cho đúng đã. Vì có sự mơ-hồ, không đồng-nhất như trên, nên tôi xin mạn phép phát-biểu ý-kiến như thế nầy:

Thể-văn: Có hai thể-văn là văn-vần và văn-xuôi. Vì văn-vần và văn-xuôi có hai hình thể (nên có thể nói như vậy) khác biệt nhau; nên gọi là thể.

Loại-văn: Dù trong văn-vần hay văn-xuôi, đều có thể miêu-tả, phê-bình (rất ít trong văn-vần, nhưng vẫn có), thuật-sự, đàm-thoại (kịch thơ chẳng hạn), nên có thể gọi là Loại-văn Miêu-tả, Thuật-sự, Phê-bình, Ðàm-thoại, v.v….

Lối-văn: Muốn miêu-tả, thuật-sự…., có thể viết nhiều cách, nhiều lối khác nhau: bằng lối truyện ngắn, tùy bút, tạp văn, bút-ký v.v… Nên có thể gọi là Lối-văn truyện ngắn, tùy bút, tạp văn v.v…..

[…] Vậy, với quan-điểm về „Thể-văn, loại-văn, lối-văn“, với quan-niệm về truyện ngắn trên đây, tôi thử xét:

Trường-hợp: truyện „Ba con cáo“ của Bình-nguyên Lộc.

. Thể-văn : Văn-xuôi

.. Loại-văn: Miêu-tả

… Lối-văn : Truyện ngắn

…. Nhân-vật: Một tên Sáu Sữu du-thủ du-thực, chuyên trộm cướp, lừa gạt để sinh sống. Một gái điếm già (không chịu xưng tên) buôn xác thịt của mình để nuôi thân đến thân tàn ma dại. Một con chồn chuyên bắt trộm gà, vịt quanh xóm, lúc ban đêm.

Nội-dung: Hai con người và con vật ấy – ba con cáo - bị khinh-bỉ, ruồng bỏ bởi xã-hội, bị truy-nã gắt gao bởi pháp-luật và chó bẹc-rê, cùng sống giữa một khu nghĩa-địa của đất thánh.

Mãi đến một ngày kia, tên Sáu Sữu „bán trời không mời thiên lôi“ ấy không cướp giựt của ai được một đồng nào. Cái thân tàn ma dại của cô gái điếm già không quyến-rũ được nhân-tình; cả hai đều phải nhịn đói. Nhịn đói nhiều ngày quá, không chịu nổi, tên Sáu Sữu mới lừa đâm chết con chồn, trong một đêm chú chồn „xuất quân“ lùng gà, vịt. Ðêm ấy, „hai con cáo đói ăn một con cáo no“. Ăn xong, cả hai con người bệ rạc ấy tỉnh hơn lên một chút. Qua sáng hôm sau, cô gái điếm già từ-giã Sáu Sữu, nói là đến với một nhân-tình, sẽ đem tiền về để hai người gượng sống thêm một thời-gian. Nhưng, cô gái điếm già kia đã trả ơn Sáu Sữu bằng cách mách cho Cảnh-sát đến bắt gã. Con chồn bị thịt, Sáu Sữu bị bắt. Cô gái điếm già trở nên cô quạnh giữa khu nghĩa-địa u buồn. Trong một đêm tối trời, gió lạnh, cô gái điếm già kia chợt cảm thấy cuộc đời của nàng quá nhơ-nhớp, đê-tiện, bước từ phản-bội nầy qua phản-bội khác... Nên ôm mặt mà khóc, lầm-thầm khấn-vái với Trời, Phật, với Chúa, “Ngày mai sẽ ra khỏi chốn nầy và ra khỏi vực đen của đời tôi”.

Khuynh-hướng: Tả chân xã-hội.

Truyện nầy đăng ở tạp-chí Bách-Khoa, số 25-26, nhân Kỷ-niệm đệ nhất chu-niên của tờ báo (15-1-1958)

Qua năm năm gần đây, tôi được đọc khá nhiều truyên ngắn, đăng rải-rác khắp các báo chí xuất-bản tại Sài-gòn. Nhìn chung, tác-phẩm của Bình-nguyên Lộc mang nhiều màu sắc: Chuyện xã-hội có, chuyện tình-ái có, chuyện ma có ..., hầu như đều dựa trên ít nhiều sự kiện thật, hoặc rút-tỉa từ sanh-hoạt thực-tế trong đời sống hằng ngày.

[...] Nghĩa-địa là thế-giới của người chết. Dù người chết đã chết bằng cách nào đi nữa, chút thế-giới quạnh quẽ nầy vẫn được vị-nể (vì sợ), hoặc được tôn-kính (vì lòng thương). Nhưng đối với xã-hội loài người quá ư đông đảo, cần tranh nhau từng mảnh ánh-sáng mặt trời như loài cây cỏ, thì nghĩa-địa không còn cái vẻ thiêng-liêng ấy nữa. Người sống lấn người chết, và mặc dầu có đau xót ít nhiều, họ vẫn cố dửng-dưng giẫm lên những gò mã, dựng lên một căn nhà. Mặt đất trở thành một thứ mặt phẳng chia đôi hai chất vật-lý là đất và không-khí. Nhưng trong hai cái chất vật-lý ấy lại có chất nhân-sinh: chất sống và chất chết (chết theo nghĩa tương-đối).

Trong truyện ngắn nầy, chất sống và chất chết tựa hồ không biệt-lập hẳn với nhau. “Ðây là chốn mà mộng đời bị cắt đứt nửa chừng, kẻ chết yên nghỉ thiên-thu, mà người sống cũng khó mong trở về với xã-hội bên ngoài”. Tên Sáu Sữu, và cô điếm già, tuy còn là những chất sống trong cuộc đời, nhưng, cũng đã xem như những hình-hài bị trục-xuất ra khỏi cái thế-giới nóng ấm của loài người. Mỉa-mai, chua xót. Nhưng mà thật.

Chính cái tánh-chất thật ấy, - thật ở khung-cảnh, thật ở nhân-vật, ở sự việc có lẽ đã xảy ra hay có thể sẽ xảy ra, thật ở lòng người, và thật ở một khía cạnh nhân-sinh đang đòi hỏi một sự giải-quyết cấp-bách: ấy là vấn đề cơm áo cho thể-xác và sự bình-an cho tâm-trí của cả loài người.

Về bút pháp, Bình-Nguyên-Lộc viết truyện ngắn nầy thật bình-dị, nhẹ-nhàng, có vẻ “thoát” hơn nhiều truyện khác. Nhưng, trong sự diễn-đạt tư-tưởng hay thể-hiện sự việc, nhiều chỗ thiếu những chữ, những câu chuyển-tiếp, nên tình-tiết có phần thiếu mạch-lạc.

Ðể kết-thúc, tôi xin mở một cái dấu ngoặc nhỏ để nói rằng Ba Con Cáo chưa phải là một truyện ngắn thành-công hoàn-toàn trên mọi phương-diện. Về nội-dung: mặc dầu tác-giả đã cẩn-thận tạo nên một không-khí u tối và lạnh-lẽo của một đêm nghĩa-địa, đặt vào đó nhân-vật cuối cùng là cô gái điếm già suy-gẫm về thân-phận của nàng, sự diễn-biến tâm-lý “muốn cải ác hoàn-lương” của nhân-vật chán-chường, bệ-rạc ấy quả là quá vội-vàng, gượng ép. Không đủ yếu-tố hay va chạm tâm-lý để sự trở về với “bản-năng thiện” của cô điếm già kia có vẻ tự nhiên hơn. Phải chăng Bình-Nguyên-Lộc muốn tạo cho tác-phẩm anh một chút màu sắc đạo-lý hoặc triết-lý - triết-lý của Mạnh-Tử trong bộ Tứ Thư chẳng hạn?

Viết đến đây, tôi tưởng cũng cần nói thêm một chi-tiết: ấy là khu nghĩa-địa nầy thuộc vùng đất Thánh của họ Cầu-kho, và những sự việc trong truyên ngắn nầy xảy ra trên đó, cạnh một cái nhà thờ. Nhà thờ vốn là cơ-sở của đạo-lý, là nơi đem lại sự bình-an cho con người tin-tưởng ở đấng Tối-Cao, là nơi sám-hối của những tâm-hồn tội lỗi. Thế mà ngay sát cạnh cái cơ-sở đạo-lý ấy lại xảy ra những chuyện hoàn-toàn phản đạo-lý. Tôi phân-vân tự hỏi: tác-giả có một ý-thức triết-lý nào trong sự-kiện đó không? Ðiều nầy, tôi xin phép sẽ hỏi lại tác-giả sau. Thản hoặc, nếu có văn-hữu hay độc-giả nào tìm thấy cái ý-nghĩa sâu xa trong sự-kiện ấy, tôi mong được tiếp nhận ý-kiến. Riêng tôi, có cảm thấy mơ-hồ một gợn triết-lý về nhân-sinh thuộc phạm-vi “tinh thần (esprit) của tác-phẩm” mà tôi không nói ra được.

Trường-hợp “Ba con cáo”, riêng theo tôi, là một trường-hợp đặc biệt, có một sức truyền-cảm khá mạnh nhờ ở “sức nặng” tạo thành bởi một nội-dung có ý-nghĩa sâu xa và một kỹ-thuật diễn-đạt chính-xác và tế-nhị.

TRẢ LỜI CUỘC PHỎNG-VẤN VĂN-NGHỆ

của BÁCH-KHOA

Số 66 – Ngày 1..-10-1959

VỀ TÁC-GIẢ: LƯU-NGHI sanh năm 1924 ở Hội-an, tỉnh Quảng-nam, chuyên sáng-tác truyện ngắn, tạp văn, tùy bút, và phê-bình. Ðã đăng tác-phẩm trên các báo: 1953: Ðời Mới, Nghệ Thuật; 1954: Nguồn Sống Mới, Thời Báo; 1956, 57, 58: Nhân Loại, Bách-Khoa.

Chủ- trương nhà xuất-bản Trùng-Dương (1958).

Bình-nguyên Lộc và tình đất

Nguyễn Vy Khanh

Bình-nguyên Lộc tên thật Tô Văn Tuấn, sanh và mất cùng ngày 7 tháng 3, thọ 73 tuổi (1914-1987). Sự nghiệp văn hóa của Bình-nguyên Lộc khá đa dạng, ông viết văn làm thơ, rồi làm báo, nhà xuất bản và cuối cùng làm nhà nghiên cứu tiếng Việt và nhân chủng học. Bình-nguyên Lộc là một trong những nhà văn trội bật của dòng văn chương lục tỉnh. Ngoài bút hiệu Bình-nguyên Lộc ghi dấu quê hương Ðồng Nai, ông còn ký Phong Ngạn, Hồ Văn Huấn, Trình Nguyên và một số bút hiệu ngắn hạn khác.

Bình-nguyên Lộc làm công chức Sở Kho bạc ở Thủ-Dầu-Một rồi Sài-Gòn (1935-1945) trước khi gia-nhập kháng chiến chống Pháp. Ông theo kháng chiến, năm 1949 bỏ về thành, "kháng chiến thành" - bỏ không trở lại làm công chức cho Pháp. Từ đó, ông viết báo rồi làm báo, chủ biên tuần báo Vui Sống (1959), mở nhà xuất bản Bến Nghé và viết truyện. Sinh trưởng ở làng Tân Uyên (Biên Hòa), "lục tỉnh" từ bút hiệu và tên nhà xuất-bản của ông, Bến Nghé, ông có bài đăng báo từ năm 1943 (truyện Câu Dầm, tuần báo Thanh Niên, Sài-Gòn) và đã nổi tiếng từ 1950 với tập truyện ngắn Nhốt Gió (Nxb Thời Thế). Tập truyện và tùy bút đầu tay Hương Gió Ðồng Nai viết xong năm 1942 (khởi từ 1935) nay chỉ còn dấu vết một vài bài đã đăng báo và tập truyện dài Phù Sa (viết năm 1942, đăng báo Thanh Niên năm 1943 với tựa ‘Di dân lập ấp’, và tạp chí Nhân Loại), viết dở dang, là những gửi gấm tâm sự của ông - ông muốn làm sống lại cuộc Nam tiến vĩ đại của đồng bào Nam-Ngãi để mở mang bờ cõi miền lục tỉnh, qua chuyện những người tiên phuông đã khai phá làng Tân Uyên bên bờ sông Ðồng Nai cũng là quê hương của ông. Ông nổi tiếng vì truyện ngắn hơn là tiểu thuyết và tác phẩm của ông gợi lại cảnh vật quê hương, đất nước như ông đã có lần xác nhận: "Văn tôi bắt nguồn từ những cảnh đẹp của quê hương và lòng nhớ nhung tha thiết của tôi với nó, chớ không phải vì ái tình, vì yêu đương tác động..." (1). Chỉ lên Sài-Gòn sinh sống, làng Tân Uyên của ông không xa xôi gì mà đã khiến ông nhung nhớ! Ngay từ những sáng tác đầu tay và các truyện trong tập Nhốt Gió, ông đã lộ rõ thứ tình đặc biệt này, hình như nặng ở những con người phải sống lưu-xứ. Sơn Nam khi nói về tập truyện Nhốt Gió của Bình-nguyên Lộc đã nhận xét "... tác giả viết Nhốt Gió với thái độ nồng nhiệt yêu đời của một người nhớ quê, nhớ dân tộc..." (2). Thật vậy, như chúng tôi sẽ trình bày, gần như toàn bộ tác-phẩm của Bình-nguyên Lộc, văn thơ cũng như sưu-khảo, biên-tập, đều xoay quanh tình quê hương đất nước, đặc biệt tình đất!

Trong giai đoạn văn học miền Nam 1954-1975, Bình-nguyên Lộc đã xuất bản các tập truyện ngắn Ký Thác (Bến Nghé, 1960), Mưa Thu Nhớ Tằm (Phù Sa, 1965), Tình Ðất (Thời Mới, 1966), Cuống Rún Chưa Lìa (Lá Bối, 1969; năm 1987, nhà Văn Nghệ ở California tái bản nhập chung tập Tình Ðất), Ðèn Cần Giờ (Xới Ðất, 1968) và Quán Bên Ðường (?). Ngoài ra, ông có tập Tân Liêu Trai (ký Phong Ngạn; Bến Nghé, 1959), Tâm Trạng Hồng (truyện vui; Sống Vui, 1963), và hai tập bút ký Những Bước Lang Thang Trên Hè Phố Của Gã Bình-nguyên Lộc (Thịnh Ký, 1966) và Thầm Lặng (Thụy Hương, 1967).

Về tiểu-thuyết và truyện dài, ngoại trừ Ðò Dọc (Bến Nghé, 1959), các tập tiểu thuyết còn lại có tính cách bình dân vì phần lớn viết đăng từng kỳ (feuilleton) trên các nhật báo, riêng các tựa đề cũng đã nói rõ : Gieo Gió Gặt Bão (Bến Nghé, 1959), Quán Tai Heo (1960) (3), Nhện Chờ Mối Ai? (Nam Cường, 1962), Ái Ân Thâu Ngắn Cho Dài Tiếc Thương (Thế Kỷ, 1963), Hoa Hậu Bồ Ðào (Sống Vui, 1963), Bí Mật Của Nàng (1963), Bóng Ai Qua Ngoài Cửa (1963), Nửa Ðêm … Trảng Sụp (Nam Cường, 1963), Mối Tình Cuối Cùng (Thế Kỷ, 1963), Xô Ngã Bức Tường Rêu (Sống Vui, 1963), Ðừng Hỏi Tại Sao (Tia Sáng, 1965), Trâm Nhớ Ngàn Thương (tiểu thuyết đăng báo Kich Ảnh năm 1965; Miền Nam, 1967), Một Nàng Hai Chàng (Thụy Hương, 1967), Uống Lộn Thuốc Tiên (Miền Nam, 1967), Nụ Cười, Nước Mắt Học Trò (Trương Gia xb, Miền Nam tb, 1967), Diễm Phượng (Thụy Hương, 1968), Sau Ðêm Bố Ráp (Thịnh Ký, 1968), Món Nợ Thiêng Liêng (Ánh Sáng, 1969), Khi Từ Thức Về Trần (tân truyện; Văn Uyển, 1969), Nhìn Xuân Người Khác (Tiến Bộ, 1969), Tỳ Vết Tâm Linh (Sống Mới), Cõi Âm Nơi Quán Cây Dương (truyện dài tình cảm liêu trai; Mây Hồng, 1972), Lữ-Ðoàn Mông Ðen (tình cảm xã hội, Mây Hồng, 1972), v.v.

Nhà văn Bình-nguyên Lộc có hai kỷ lục, một là về viết feuilleton cùng lúc cho 11 tờ báo ra hàng ngày (‘nhựt trình’) năm 1957 và hai là về số tác-phẩm xuất-bản năm 1963. Ông cũng thuộc vào số nhà văn có số lượng lớn tác-phẩm đã đăng báo hoặc viết xong mà chưa xuất bản và phần lớn tác phẩm của ông đã bị thất lạc theo các biến cố lịch sử (1945-1949, 1975) và gia-đình (1985). Vì hoàn cảnh đất nước, ông đã bỏ Tân-Uyên định cư ở Thủ-Dầu-Một (việc làm 1935, kháng chiến 1946) rồi Sài-Gòn, và đến tháng 10-1985, bỏ nước di-cư sang Hoa Kỳ, ở vùng Sacramento CA và qua đời tại đó. Hai năm cuối đời ở xứ người, ông đã cộng tác với một số báo và tạp chí như Dân Việt, Việt Luận, Làng Văn, Văn, Nhân Văn, Lửa Việt, Ðời, Thằng Mõ, Việt-Nam Nhật báo, v.v. hoàn tất tập hồi ký Nếu Tôi Nhớ Kỹ và bắt đầu tập hồi ký thứ hai, Sông Vẫn Ðợi Chờ, nhưng chưa xong thì ông mất vì huyết-áp cao. Hồi ký Nếu Tôi Nhớ Kỹ đã được Bình-nguyên Lộc cắt thành truyện ngắn Mưa Thu Nhớ Tằm in trong tập cùng tựa. Truyện Kinh Tà Bang cũng là một phần của hồi ký này, được tác-giả lấy ra khi tái bản tập Cuống Rún Chưa Lìa ở ngoài nước (1987).

Nhà văn

Truyện dài nổi tiếng nhất của Bình-nguyên Lộc và cũng là tác phẩm tiêu biểu cho sự nghiệp văn chương của ông là cuốn Ðò Dọc đã được giải thưởng văn chương năm 1960. Ðò Dọc là bức tranh xã hội miền Ðông Nam vào giữa thập niên 1950, những cảnh sống sẽ sớm mất sau đó. Tiểu thuyết về cuộc sống di dân như những chuyến đò dọc của gia đình ông bà Nam Thành cùng bốn cô con gái (Hương, Hồng, Hoa, Quá, Thơm), từ Bạc-Liêu thuộc miền Tây lên Sài-Gòn; ở Sài-Gòn, ông bà buôn bán va-li sống nhờ lính Tây thuộc địa, nay Tây thua phải rút khỏi Việt Nam, buôn bán bắt đầu khó thì Sài-Gòn lại có giao tranh giữa các giáo phái. Ông bà bèn bỏ Sài-Gòn dọn về trang trại - Thái Huyên Trang, ở Thủ Ðức gần suối Lồ-Ồ. Họ không có lựa chọn khác dù bốn cô con gái tuổi từ 22 đến 28 đều chưa chồng. Bốn chị em hay đi dạo xóm, dĩ nhiên sẽ có những nhân vật địa phương xuất hiện tán tỉnh làm quen. Những đụng chạm giữa quê và tỉnh:

"Quờn là một công tử nhà quê, hạng người mẫu. Vì ở gần thành phố quá, mặc dầu thành phố ấy chỉ là một quận lỵ, công tử Quờn lại mang thêm một cố tật dĩ nhiên là muốn thành người thành thị.

Thành không được, Quờn lai căn một cách dị hợm với những bộ bi-da-ma màu hường, màu xanh lá cây mà cậu mặc mãi từ sáng đến tối, từ trong buồng ra đến quận lỵ. (...) Từ ngày xóm tiếp nhận nữ khách mới thì cậu xức nước hoa chế tạo ở Chợ lớn và nhét mù xoa nhỏ có thêu chéo xanh xanh đỏ đỏ trên miệng túi bi-da-ma.

Cậu diện thêm một cây đàn băng cầm, cứ chiều chiều xách nó ra đường, không khảy vì chưa biết chơi, nhưng cắt nghĩa lu bù về nhạc cụ ấy, với đám trẻ con bu quanh cậu. (...) Trong cái lần đầu ấy, thấy Quờn liếc lén mấy chị em, Hoa tấn công ngay:

- Chào cậu hai. Ði dạo mát với chị em tôi chơi, cậu. (...)

Quờn đứng chết sững và ngậm câm, còn hai cô Hoa và Quá thì rũ ra cười; cô Quá cười no rồi nói:

- Hay là cậu mặc áo hường rồi chê áo đen của chị em tôi mà không muốn đi chăng? (..).

Một bữa khác, được nói chuyện với mấy chị em Hoa, Quờn sẽ để lộ cái "dốt" :

Quờn mặc bi-da-ma bằng vải ú màu xanh lá cây, đầu chải brillantine Chợlớn sực nức mùi chanh, cổ đeo giây chuyền vàng khè, tay nặng trịu nào lắc vàng, cà rá vàng và đồng hồ cũng bằng vàng. (...)

- Ðộ rày cậu làm gì, cậu hai? Hoa lại hỏi.

- Cũng hổng cần làm gì, à tôi có tự túc một bầy gà Huê-kỳ, coi bộ tương lai quá khứ?

Cả bốn chị em đều ngạc nhiên, không hiểu cậu ta nói cái gì mà lại tự túc và có tương lai quá khứ?

- Tự túc là gì cậu? Hương hỏi thật tình.

- Tự túc là nuôi, chớ là gì.

- Vậy hà, còn tương lai quá khứ?

- Tương lai là tương lai, còn quá khứ là quá sá. Tiếng mới mà. Tôi nghe họ nói hay quá, nên tôi bắt chước dùng theo. Ðời bây giờ họ bày ra nhiều tiếng mới hay lắm. Thí dụ phạm tội, họ nói phạm vi. Thù vặt họ nói cá nhân, nghe hay quá khứ.

Hoa và Quả núp sau lưng hai chị mà cười đến chảy nước mắt. (...) (4).

Vì ở gần đường thiên lý nên hay xảy ra những tai nạn xe cộ và ba trong bốn cô con gái Thái-Huyên Trang sẽ gặp được người ưng ý trong số những thanh niên bị tai nạn xe.

Về truyện ngắn, tập Ký Thác (1960) gồm nhiều truyện đặc sắc của Bình-nguyên Lộc. Rừng Mắm đưa người đọc trở lại thời khai khẩn miền đất mới. Hồn Ma Cũ, Rung Cây Dừa, Người Tài Xế Ðiên, … vẽ những cảnh đời và nơi chốn đã dần biến mất. Hồn Ma Cũ, Ba Con Cáo, Ðôi Bạn Mắc Hoa Vông, Ba Sao Giữa Trời là những tuyệt tác đầy ngạc nhiên thích thú (lời quảng cáo tái bản ghi Ký Thác gồm "những truyện được đa số trí thức ưa thích BCC, RM, HMC, KT, ... trong đó tác-giả đã ký gởi cả tâm-tư khuyến-động của mình"). Một đoạn trong Hồn Ma Cũ : "... Hình ảnh uống cà phê bằng dĩa này, như bấm vào nút điện, và cả bộ máy được huy động. Những người của dĩ vãng như hồn ma, lũ lượt kéo qua trước mặt chàng. Hồn ma cũ ấy chỉ hiện về được trong cảnh náo nhiệt này là vì có cuộc trùng phùng cơ hội như hôm nay: thời gian, nơi chốn, màu sắc, hình ảnh, mùi vị, tiếng động, âm thanh; tất cả những thứ ấy đủ mặt, họp nhau để huy động ký ức của chàng" (bản Văn Nghệ 1986, tr. 87).

Trong Rừng Mắm, qua nhân vật ‘thằng Cộc’, tác-giả đã trở về thời Nam tiến khẩn hoang, vẽ lại đời sống khó khăn của những người di dân ở miền Ðông. Vùng đất Ô Heo, không gian mênh mông, còn đồng loại thì vắng bóng, ba thế hệ đều sống như vậy và để sinh tồn, họ phải chống chọi với thiên nhiên, chiến thắng rừng tràm, để lập đất, lấn ra biển. Ngay từ bước đầu, “Ông nội nó với tía nó đốt rừng tràm từ ngoài bờ rạch. Gió thổi vô rừng và lửa, như con vật khổng lồ, đã táp một cái vào vào khối thịt xanh um của biển rừng tràm này. Thành ra ruộng nhà của nó mang một hình tròn kỳ dị, không tròn đều đặn vì không ai chỉ huy được sự cháy rất là rắn mặt của ngọn lửa.

Cộc nhìn ruộng mình một hơi rồi cười khan lên. Ðám rừng bị khoét một lỗ để làm ruộng, trông như đầu tóc trẻ con được mẹ cạo, nhưng mới cạo có một mảng thì có chuyện gấp, bỏ dở công việc; đứa trẻ bị chúng bạn chế nhạo là đầu chó táp. Lúa ruộng chín, cây lúa cao quá, ngã rạp xuống để lòi trăm ngàn gốc tràm lên, trông như ai đóng cọc để cất nhà sàn; năm xưa đốt rừng nhưng không đủ sức đánh những gốc tràm tươi rói không cháy được nầy, tía thằng Cộc đành cấy lúa giữa những gốc ấy, mãi cho đến ngày nay mà gốc vẫn chưa mục. Tía nó nói mười năm nữa tràm chết cũng vẫn còn đưa cẳng lên như vầy. Sau lưng Cộc là những rặng tràm bị cháy sém dưới trận lửa khai hoang, không chết ngay, nhưng "CHẾT NHÁT“, cứ mỗi năm chết lần mòn thêm vài mươi cây. Mấy hàng tràm đầu nám đen và trụi nhánh như cột nhà cháy, căm hận nhìn chiếc chòi lá xa tít mù dưới mé rạch đang chứa chấp kẻ thù đã lấn đất của chúng, đã sát hại chúng.“ (tr.13-14).

Nhân vật trong Ba Con Cáo gồm một cô gái ăn sương (hồ ly), một tên trộm cắp (Sáu Sửu) và một con cáo, "cả ba con cáo đều có một nỗi băn khoăn chung là cả ba đều sợ: con cáo chánh hiệu con ... cáo thì sợ chó bẹc-giê, con cáo già sợ Công An, còn con hồ ly cáo cái thì sợ lính kiểm tục"(tr. 43). Sống trên mồ mã, cả ba ‘con cáo’ khi cần nhau thì tỏ ra có tình có nghĩa nhưng cũng dễ ‘cạn hết chất người’ phản nhau khi bản năng sinh tồn buộc phải ra tay. Một cõi nhân gian của Sài-Gòn vào giữa thế kỷ XX!

*

* *

Tập Mưa Thu Nhớ Tằm (1965) gồm 16 truyện và một kịch ngắn mà theo lời tác giả ở đầu truyện Mưa Thu Nhớ Tằm, phần lớn các truyện trong tập đã được viết vào mùa Thu 1956. Những mảnh đời và lòng người trước những nghịch cảnh và đổi thay của thời gian. Miền Nam sống động qua một số phong tục địa phương và dấu chân thời gian, nhất là qua chuyện tuổi già trong các truyện Tre Phải Tàn và Quyển Gia Phổ. Truyện Mưa Thu Nhớ Tằm kể chuyện văn hóa nông nghiệp gốc: bác Y từ một làng quê Ðiện Bàn, Quảng Nam vô Sài-Gòn làm công nhân trong nhà máy dệt, bác vẫn nhớ quê, nhớ nghề trồng dâu nuôi tằm bác đã quen. Bác trồng trước sân cây dâu, và những khi trời mưa, vì thương tằm bác cầm nón ra che mưa cho dâu - cảnh của ca dao địa phương Nam-Ngãi mà tác-giả ghi ở đầu truyện:

"Thương tằm cổi áo bọc dâu,

Ngỡ tằm có nghĩa hay đâu bạc tình“

Trong Quyển Gia Phổ, Khoa, nhân vật nhiều kinh nghiệm sống nên cái nhìn thực tế nhưng khác người, đã cắt nghĩa cho Thụ và Tồn về những thói quen mà có người, nhất là những người từ Ðàng Ngoài vào đất mới lập-cư nghĩ là trật tự cũ hay phong-tục truyền-thừa từ nhiều thế hệ không thể bỏ; và khi quyển gia phổ dòng họ bị cháy thành đống tro tàn: "Anh Tồn anh ấy khổ sở thế vì quyển gia phổ ấy giúp ảnh bằng cớ để mà tự hào về dòng họ cổ nhứt miền Nam của chúng tôi: còn mồ mả những mười hai đời và gia phổ chép những mười lăm đời. Ảnh tự hào rồi mải vướng bận vì những bảo vật ấy. Tình quyến luyến ấy theo tôi cũng không hại gì cho lắm. Ác một cái là nó kéo theo cả bầy lũ những tình ý khác, cái nào cũng cổ kính như ngôi mộ đóng rêu..." (tr. 203). Giá trị quyển gia phả không khác gì những hình dạng biến thể của bánh chưng, bánh tét hoặc ảnh tượng chưng bàn thờ. Ở đây, tác giả tỏ ra chống lại thái độ bảo thủ tột cùng, việc cứ khư khư giữ lấy và cả tôn thờ những cái đã thuộc về quá vãng, cũng như chống lại tâm lý sợ tiến hoá cũng như kỹ nghệ hóa đất nước của buổi giao thời đó!

*

* *

Tập Cuống Rún Chưa Lìa (bản 1987 nhập chung tập Tình Ðất, 17 truyện) thêm những truyện về tình đất và tình yêu quê hương. Các truyện trong tập như Những Ðứa Con Thương Của Ðất Mẹ, Lửa Tết, Phân Nửa Con Người, Chiếc Khăn Kỷ Niệm, Bán Ngôi Nhà Cổ, Những Ngôi Mả Tổ, Bám Níu, Con Tám Cù Lần, ... viết về những con người sống không thể rời mảnh đất tổ tiên, quê nhà, những "chơn trời quen thuộc"! Theo Bình-nguyên Lộc, con người không thể quên cội nguồn, dù sống xa cách nơi sinh ra, thì vẫn gắn liền với quê hương, như cuống rún không thể lìa đất mẹ - nói đúng ra là 'chưa lìa' vì vẫn phải đề cao cảnh giác, phải biết giữ cốt lõi khi tiếp xúc với những xa lạ từ ngoài vào (từ món ăn đến nếp sống), nếu không thì 'chưa lìa', ' không lìa' cũng có lúc sẽ phải ... lìa mất!

Tình-yêu quê-hương cụ thể bắt nguồn từ căn bản tình đất. Trong truyện Thèm Mùi Ðất, tác giả cho biết : "Ðất có mùi thật sự, nhứt là đất mới xới, một mùi rất đặc biệt mà mũi họ quen ngửi cho đến ghiền, thiếu thì họ nghe thèm. Họ thấy rằng họ hạnh phúc vì họ được thỏa mãn tình cảm. Tình nhớ xứ, nhớ nhà gồm nhiều yếu tố, mà nỗi thèm mùi đất là một yếu tố quan trọng. Nỗi thèm nầy có khi mãnh liệt như nỗi thèm mùi khói thuốc phiện của những con thằn lằn, những con chuột lắt sống trong buồng của những kẻ hút thuốc phiện, họ thèm và nhớ mùi đất y như đào hát thèm và nhớ sân khấu, vũ nữ thèm và nhớ đèn màu, và y như cá thèm và nhớ nước..." (tr. 78). Người nông dân trông coi nghĩa trang một thành phố không còn ý định bỏ về quê khi anh có đất để để trồng rau, bông vạn thọ, tìm lại được thú vui sống, mà nghĩa trang lại được thơm lây quanh năm. Cùng trường hợp với bà vợ ông giáo Quyền không thể sống ở thành phố và cả nhà đã phải dời ra ngoại ô để bà có đất trồng trọt mà đỡ nhớ mùi đất quê hương đến phải mang bệnh. Nếp sống, mùi đất và cả người thân làm nên linh hồn quê-hương!

Trong Chiêu Hồn Nước, người phụ nữ theo chồng về Pháp, sống xa xứ nhớ nhà "thèm khát quê hương ... như là thèm một món cá nướng chấm mắm nêm, thèm hương bưởi, thèm tiếng chuông chùa ...", nên đã lặn lội về thăm quê trong những ngày cận Tết, nhưng bà đã không tìm được cái gọi là linh hồn quê hương đó vì tại đây bà không còn người thân và dây liên hệ tình cảm nào cả: "Cây cỏ, núi sông vẫn có linh hồn. Nhưng ta chỉ nắm tay được với linh hồn cảnh vật qua trung gian của một linh hồn khác thôi, linh hồn người..."(tr. 48, 49). Trong Phân Nửa Con Người, cha của Sáu Nhánh muốn bỏ kiếp sống thương hồ, trở lên đất liền sống những ngày cuối đời. Hỏi ra mới biết là ông nhớ làng, nhớ đất. “Tao ghiền hửi mùi đất xông lên sau mấy trận mưa đầu mùa, (...) Tao muốn hưởng mùi đất vài năm trước khi theo về với ông bà (...) Rồi ngày kia mầy sẽ nghe rằng đất có hồn và hồn mầy rất gần gũi với hồn đất“ (tr. 96, 97).

Truyện Câu Dầm, tác giả ghi tặng "những đứa con yêu mến của Tân-Uyên đã xiêu bạt khắp mọi nơi sau mùa tiêu thổ 1945“, nơi sông nước Ðồng Nai, nơi nhân vật Tôi thích câu dầm. (Bình-nguyên Lộc còn viết về Tân Uyên quê nhà trong một số truyện ngắn và tiểu-thuyết khác như Nhốt Gió, Ðèn Cần Giờ (chợ bò Tân Uyên trong Ma Rừng), v.v.

*

* *

Ðến Những Bước Lang Thang Trên Hè Phố Của Gã Bình-nguyên Lộc và Thầm Lặng là hai tập bút ký đặc sắc về Sài-Gòn và con người sống trong cái bưng bít của chốn thị-tứ bủa vây bởi chiến-tranh và nhiều xáo trộn, đổi đời. Tình đất điển hình, nên Bình-nguyên Lộc đã nhiều lần chỉ trích nghiêm khắc những gì là ngoại lai, là xa lạ. Như trong Ðò Dọc, ông cho rằng thành phố Sài-Gòn không có dân chính gốc mà toàn là thương gia và dân công chức tạm trú làm ăn, mà ca dao, tục ngữ ở đây cũng không có gì đặc sắc (ÐD, 43-44). Như các đại-đô-thị, Sài-Gòn là nơi hội ngộ của người Việt từ lục tỉnh lên, từ ngoài Trung ngoài Bắc vào (đậm nét với cuộc di cư năm 1954), nơi kiếm sống, làm lại cuộc đời của những người này và là nơi mà dân ngoại ô đến đó làm việc, bán hàng hay tìm vui.

Sài-Gòn chiếm rất nhiều trang viết của nhà văn Bình-nguyên Lộc. Ngoài đặc tính đất mới, thủ phủ lớn của Ðàng Trong, Sài-Gòn còn là bãi chiến trường của nhiều cuộc tranh hùng Miên-Việt, Ðàng Trong-Ðàng Ngoài, và cuối cùng là Pháp-Việt. Thời Minh Mạng rồi người Pháp đến xâm lăng, Sài-Gòn mọc thêm nhiều bãi tha-ma và bình địa. Từ những hoang tàn đó, mọc lên Sài-Gòn hôm nay, lớn rộng theo đà đô thị hóa, người sống-người chết và mới-cũ sống chung và cả tiêu diệt nhau. Bình-nguyên Lộc nhắc đến nhiều tên và cảnh tượng những con phố, con đường, những hàng cây (me, cây vông nem hoa đỏ, ...), những con kinh, những con hẻm đầy bất ngờ và bí hiểm và những vết tích lịch sử:

"Ôi những hàng me Chợ Cũ, những hàng me phố Gia Long, những hàng me phố Tản Ðà giao nhành rợp bóng, những hàng me bầu bạn của những người đi bộ về trưa, những hàng me tò mò dòm vào các cửa sổ tư gia, gởi vào đó những lá nhỏ li ti trên tóc cô gái bé, những hàng me tàn xanh sậm quyến luyến những tiếng dương cầm của ai trong vài cửa sổ vọng ra. Ôi ! Những hàng me chứa chấp cô Mùa, một cô gái quê ít dám léo hánh đến thành phố. Chính trên mái tóc xanh biển màu theo thời tiết của người mà những khách yêu thiên nhiên tìm dấu chân Mùa hàng năm len lén đến vài lần nơi thành phố. Lòng sầu xứ quê của những kẻ lạc loài vào đô thị Sài-Gòn được dịu đi vài phần khi nhìn những hàng me Nguyễn Du và Hồng Thập Tự ngã màu rồi lại thẫm mầu. Những ngày mà toàn thân me đều khoác áo màu đọt chuối non, là những ngày người mến thiên nhiên nghe tiếng hát của Mùa, hồi hộp lắng nghe bước chân Mùa trên xi măng của thành phố ..."

Những con kinh đen Tầu Hủ vùng Chợ-Lớn tấp nập và con sông lớn của nếp sống thương hồ:

“... Con sông con thân mật, đứng bờ bên nây hú một tiếng là bên kia nghe liền... Con sông gợi tình, thỉnh thoảng màu nước trong xanh biến ra vàng sậm vì từ lòng cạn vẩn lên phù sa gợi nhớ Thuỷ Chân Lạp hoang vu, nê địa, gợi nhớ cuộc đổ xô vào Nam, gợi hình ảnh đẹp đẽ của đoàn người chiến đấu với thiên nhiên để khai thác đất mới.

Nhà Bè nước chảy chia hai

Ai vào Bến Nghé, Ðồng Nai thì vào

Con sông làm vận thừa cho một giang cảng sầm uất, (cái bụng của Sài-Gòn), tập trung tất cả ghe thương hồ của một hậu phương trù phú. Một người bạn ghe nào đó, không tiền để đi hưởng các cuộc vui của thành phố tưng bừng, ngồi trong khoang thuyền gảy nhẹ chiếc độc huyền, và cất giọng nói thơ. Với tiếng nhạc quê mùa, hương gió của Ðồng nai, mùi bùn của Ba Thắc, tất cả linh hồn của đất nước như đã theo thuyền buôn mà về đây.

Con sông đặc biệt Á đông với những chiếc ghe dùng làm nhà, trên mui chưng vài ba cây cảnh, trước mui một con heo đứng ngơ ngác nhìn bờ, một con gà muốn cất cánh bay mà ngại chết đuối.

Nên chi, đi xa mười năm vẫn nhớ Sàigòn. Không nhớ những phố lớn nhà cao vô vị vì giống phố nhà nơi khác, mà nhớ con sông nho nhỏ, khổ đau vì chở nặng những ghe chài khẩm lừ hàng hoá, thủ phận người vợ hiền chăm nuôi con dại, và bỡ ngỡ như một chị nhà quê vào thành phố.“

Sài-Gòn đất mới dựng xây trên tàn tích của những triều đại thịnh suy và những sắc dân từng sinh sống nơi đó. Nơi đây, âm dương chung đụng, tiếp nối, cho nên những khi lang thang trên đường phố, Bình-nguyên Lộc đã phát hiện ra Sài-Gòn được “xây dựng trên một bãi tha ma minh mông”, nơi ‘hồn ma cũ’ nhập vào đời sống của con người hôm nay. Ngoài Những Bước Lang Thang ..., trong một số các truyện khác Bình-nguyên Lộc viết về cõi chết và những ‘hồn ma cũ’ một cách thiết tha. Trong Mấy Vụ Quật Mồ Bí Mật, nhân vật Nguyễn Văn Mun trước khi bỏ làng ra đi làm ăn xa, đã bốc trộm hài cốt của ông bà, cha mẹ đem theo sang xứ khác làm ăn. Trong Câu Dầm, tác-giả xây dựng nhân vật Ba Sa thật đặc sắc: "Ông Ba Sa là một người thuộc về cõi âm. Ban ngày không thấy ông đi đâu hết, trừ khi ông giúp đám ma, nhà héo, đi cúng chùa, cúng đình ... Như một con cú ăn đêm, bạn bè với bóng tối, ông Ba chỉ ra khỏi nhà lúc đỏ đèn để câu dầm, về mùa mưa. Còn trong những tháng nắng ruộng khô không biết ông làm gì (...) Nào là chuyện thằng cha đi câu dầm, đêm kia gặp một bà già lạnh quíu, run rẩy bên đường. Ðộng lòng thương, anh ta cõng bà ấy về làng. Nhưng dọc đưòng nghe càng lâu, càng nặng, nặng quá, đi không nổi. Anh ta ngó ngoái lại thì trời ơi, đó là một cỗ hòm lâu đời, mục nát, hôi tanh. Lại chuyện anh chàng đi soi ếch, nửa đường có thằng nhỏ xin theo xách giỏ.

Tới khuya, anh ta xem lại giỏ coi đưọc nhiều hay ít... thấy máu chảy ròng ròng, ếch thì con nào con nấy cũng mất đầu, anh ta hỏi lẩy thằng nhỏ:

- Bộ mầy ăn ếch sao mậy?

- Ừ, tôi ăn.

- Bộ mầy là ma sao mà...

Anh chưa dứt tiếng thì trời bỗng chớp lòe, thấy miệng thằng nhỏ dính máu tèm lem, túa lụa, còn lưỡi nó thì le ra dài tới rún...“ ( CRCL tr. 84- 85).

Ma gần gũi, thân mật đến lạ lùng!Và cũng biết nuối tiếc thời sinh tiền!

Truyện liêu trai Cõi Âm Nơi Quán Cây Dương căn bản là chuyện tình cảm giữa người sống và người chết, liên hệ hôm nay với hôm qua, mà còn là lời ta thán của những hồn oan của dân lành thời Pháp thuộc. Quán nhậu Cây Dương ở giữa đường Thủ-Ðức-Sài-Gòn vốn là biệt thự dùng làm đồn bót cho phòng Hai của Pháp. Bãi đất chung quanh đã là nơi chôn cất của những người dân sau khi bị tra tấn, đọa đày ở trong ngôi biệt thự. Người sống và người chết tôn trọng lãnh địa của nhau (tôn trọng hài cốt chẳng hạn), đời ai nấy sống, thì đã không có những chuyện quấy phá, làm ... sợ!. Cũng như những ngộ nhận về quyền lực của ma: "Nếu người cõi Âm mà đủ quyền lực hại người của cõi Dương thì bao nhiêu kẻ sát nhơn đã bị lôi đầu xuống âm phủ hết cả rồi chớ có đâu mà cứ phây phây an hưởng nơi trần thế" (tr. 151). Chết cũng không có nghĩa là đã hết chuyện!

*

* *

Toàn bộ tác phẩm của ông gồm trên 1000 truyện ngắn và gần 50 truyện dài nhưng xuất bản chỉ được một phần nhỏ. Các nhà nghiên cứu phê bình về Bình-nguyên Lộc thường dừng lại ở truyện ngắn và bút ký của ông mà không nhìn toàn bộ tác phẩm đã xuất bản cũng như đã đăng báo. Theo Bình-nguyên Lộc, một tác phẩm lớn, "không bắt buộc phải đề cập tới một vấn đề lớn, mà là một tác phẩm nói được nhiều về một chuyện nhỏ" (5). Cũng theo ông, "văn chương có giúp cho đời sống, đó chỉ là những tiếng thì thầm của một người nói với chính mình" (6). Bình-nguyên Lộc từng cho nhà thơ Bàng Bá Lân biết ông thích tiểu-thuyết Xô Ngã Bức Tường Rêu (1963) hơn là Ðò Dọc vì "Ðò Dọc chỉ có giá trị nghệ-thuật, còn Xô Ngã Bức Tường Rêu ngoài nghệ thuật còn có tính cách xây dựng nữa". Trong phần phỏng vấn của Bàng Bá Lân, Bình-nguyên Lộc còn cho biết ông thích tất cả các đứa con tinh thần của mình, nhưng tác-phẩm mà ông thích nhất là tiểu-thuyết So Le từng đăng báo khoảng năm 1953-54 nhưng ông không muốn xuất bản khi còn sinh-tiền; và đoạn văn mà ông thích nhất là đoạn cuối trong Nhện Chờ Mối Ai? (1962) (7).

Văn chương ông do đó giản dị như cuộc đời, không cầu kỳ, trau chuốt gọt đẽo. Có những câu cụt ngủn, lừng khừng. Ông hay dùng những chữ như "hay không" ("... kể may mắn hơn liệu có lương thiện được hay không nếu ..." (Ð.D. tr 233). "Có muốn tiền hay không", hay "có chuyện gì lạ hay không"), hoặc chữ "nầy" ("cảnh khổ nạn ở xóm thuốc nầy", "ai cũng buồn cười cho hoàn cảnh rể ngược đời nầy"). Bình-nguyên Lộc dùng nhiều tiếng thông dụng hàng ngày như "cái mới khó hiểu / có cái gì lạ nè / thiệt là hết hy vọng / có hay thì thôi,...".

Ðất Nam-kỳ lục tỉnh là nơi gặp gỡ và sống chung của nhiều dân-tộc như Khmer, Hoa, Chăm, ..., trong đó người Việt đóng vai trò chính. Những người Việt từ phía Bắc đến định cư ở vùng đất mới mang theo vốn văn hoá gốc rễ của mình, trong đó có tiếng nói. Từ sự hợp cư đó, tiếng nói và ngôn ngữ trở nên pha trộn, nhận chịu ảnh hưởng với đủ giọng Bắc, Thanh Nghệ, giọng Nam-Ngãi, bên cạnh tiếng Chăm, tiếng Cam-Bốt, tiếng Hoa giọng Phúc Kiến, Triều Châu. Tác-phẩm của Bình-nguyên Lộc là cả một kho tàng ngôn ngữ địa phương thời xưa, thời thập niên 1940, 1950, 1960 và tiếng Hoa, tiếng Tiều (Triều Châu): xính xáng, tài pán, tào cáo (’con chó lớn’, để ám chỉ quan lớn Tây), v.v. Từ láy và phương ngữ Nam-kỳ của Bình-nguyên Lộc giàu âm thanh và tượng hình : mỏng lét, lúp-xúp, lụp-xụp, xèm-xẹp, lùn xủn, rụp rụp, xúm xít, rôm rả, rôm rốp, ong-óng, rung len-ken, cười khan, già háp, tươi rói, la bài-hãi, (lên giây thiều) rồn-rột, v.v. Những so sánh đặc biệt, như đất trồng trọt thiếu nước: "đám đất ông nó khát hả họng" (Ðất Không Chết), hay "không có gì ăn tui cũng nghe no tới cổ vì sung sướng" (Bám Níu), ... Và dĩ nhiên tiếng Pháp và biến-thể của chúng cũng được Bình-nguyên Lộc tận dụng cho tác-phẩm của mình, cho hợp mạch-văn và khung-cảnh với thời buổi bấy giờ: cái bách-xê (laisser-passer, giấy thông-hành), cúp cua, sô-cô-la, cam-nhông, ô-tô-buýt, ...

*

* *

Nhìn chung, Bình-nguyên Lộc thiên về phân tích tâm lý, về mô-tả đời sống con người ở miền Ðông cũng như ở thị thành. Hoặc cả hai với những nhân vật từ thôn quê lên tỉnh thành. Ông vẫn thiên vị cho rằng con người miền Ðông "văn minh" hơn con người ở miền dưới, miền Tây - nơi lòng người chưa thuần và chưa có truyền thống (X. Ðò Dọc, tr. 67). Người thành thị phải thích ứng đời sống mới ở thôn quê như trong Ðò Dọc, nhà quê lên tỉnh khó thích ứng với đời sống mới như trong Hoa Hậu Bồ Ðào, Ái Ân Thâu Ngắn Cho Dài Tiếc Thương, v.v. Nửa quê nửa tỉnh! Nhất là buổi đầu! Cô Hiếu (trong Hoa Hậu Bồ Ðào), một người con gái quê có nhan sắc lên thành phố, phải chống chọi với bao nhiêu cạm bẫy, cám dỗ của lối sống thị thành.

Bình-nguyên Lộc cũng chú tâm đến cho con người ở chốn thị thành, vào thời mà văn minh vật chất tràn ngập sau thế chiến thứ hai. Con người biến tính, mất căn bản, bê trễ chuyện gia đình (Gieo Gió Gặt Bão) thành ra hư hỏng, vô trách nhiệm với xã hội (Nhện Chờ Mối Ai, Nửa Ðêm Trảng Sụp). Nhưng như đã trình bày ở trên, đặc điểm nổi bật của các tác phẩm của Bình-nguyên Lộc là tình đất, tình quê-hương. Nhiều truyện của ông thực ra là những tùy bút như các truyện trong Mưa Thu Nhớ Tằm và Cuống Rún Chưa Lìa. Trong các tùy bút này, Bình-nguyên Lộc tỏ ra là một người yêu quê hương xứ sở. Tình yêu đất nước là một đề tài hay được Bình-nguyên Lộc khai thác qua góc nhìn văn hoá, lịch sử và sau cùng là nhân chủng, các chi tiết, địa danh đều ẩn chứa dấu-tích thời gian, lịch sử và nếp sống của con người qua nhiều thời đại, thế hệ.

*

* *

Các nhân vật của Bình-nguyên Lộc gồm đủ loại, từ những con người bình thường, các nữ sinh, sinh viên trường thuốc, kiến trúc sư, cô thầy giáo, công tư chức, nhà báo, đến văn nghệ sĩ, kinh doanh lớn; cả gái buôn hương, trộm cắp, dân anh chị, me Tây, me Mỹ, hay ... ma Hời, ma Việt, v.v. Các nhân vật nam của ông hơi dễ dãi, không rõ nét "nam" như các người nam trong tiểu thuyết của Sơn Nam. Thường tâm lý các nhân vật của Bình-nguyên Lộc đều tốt đẹp rõ nét : trong Ðò Dọc có ông bà Nam Thành, bà phủ mẹ của Long, Long nghệ sĩ nhưng khi cần cũng biết bổn phận, hay cô Hương lớn nhất nhà nhưng yên lặng đến dửng dưng, chấp nhận hoàn cảnh, không hề đau khổ. Cô Hoa có hơi lắm lời thèo lẻo, đánh chị sứt mặt, nhưng lại có lòng : "... điều đó tuy bậy, nhưng những kẻ may mắn hơn liệu có lương thiện được hay không nếu đứng vào địa vị họ?" (ÐD, tr. 233)!

Chuyện tình ở Bình-nguyên Lộc ít éo le, thường là đôn hậu, nhẹ nhàng, nhưng cũng có những bất ngờ! Không khí tiểu thuyết của ông vui, lạc quan. Trong Trâm Nhớ Ngàn Thương nhân vật Ngàn từ yêu đi đến thương, lo lắng cho người con gái mà gia đình rơi vào hoàn cảnh éo le. Phông là chuyện tình nhưng có nhiều trò chơi, đuổi bắt và bi kịch.

Cốt chuyện nếu có rối rắm thì cũng có giải pháp, lối thoát. Hoà hoãn, như đoạn cuối Ðò Dọc, đám trẻ trở về Sài-Gòn, còn hai ông bà Nam Thành ở lại Thái Huyên Trang bên suối Lồ-Ồ hợp với tuổi già. Lại nhiều khi bất ngờ và thích thú chứ không bi đát. Tâm lý nhân vật ít được đào sâu. Trong suốt cuốn truyện dài Ðò Dọc chỉ có nhân vật ông Nam Thành là có một tâm lý linh hoạt, vì có thể cũng là tâm sự và dáng dấp của ông. Bình-nguyên Lộc ở nhiều tác phẩm lạm dụng nhiều đối thoại, tình tiết kéo dài không cần thiết hoặc nơi khác, lại sa đà đi vào lãnh vực nghiên cứu, lý luận.

Ông có tài quan sát, nhất là về thảo mộc. Rừng cây dầu lông vùng Tân Uyên trong Nhốt Gió (1950) : "Nếu cây trắc giống như người già háp, lâu lớn, cằn cỗi, cây sao giống một người mạnh mẽ vừa tầm thì cây dầu giống một anh cao lỏng khỏng, y phục lại đơn sơ. (...) Rừng dầu thưa, thân dầu suôn đuồn đuột vươn mình lên cao mãi tận đâu. (...) Trên lớp lá dầu tròn, xòe ra như cánh quạt bông dầu nhuộm hồng cả khu rừng. Bông dầu lông đỏ lợt, lấm tấm những điểm trắng rất đẹp. Họ đạp lên những lá dầu kêu rôm rốp. Trên đầu họ ong kêu vù vù là muôn ngàn người đương trò chuyện trên ngọn cây. Những miệng dầu bị đốt, hả miệng đen ngòm dưới ngọn cây"(8).

Trong Ðò Dọc: "Trái sao, trái dầu bay đẹp mà rơi cũng đẹp. Nhưng trái trắc bay trông lại buồn cười. Cánh của trái ấy không chia ra hai nhánh, hoặc bốn nhánh mà lại bao quanh tròn cả trái. Trái trắc, nếu gió to thì bay cuồng loạn lộn nhào, còn nếu gió nhẹ thì bay như dĩa bay mà các cô thấy trong chiếu bóng...".

Ðoạn mở đầu truyện ngắn Rừng Mắm, ông tả tâm trạng thằng Cộc dõi theo con chim bói cá: "Chim đang bay lượn bỗng đứng khựng lại, khiến thằng Cộc thích chí hết sức. Nó theo dõi con chim thầy bói ấy từ nãy đến giờ, chờ đợi cái phút nầy đây. Thật là huyền diệu, sự đứng yên được một chỗ trên không trung, trông như là chim ai treo phơi khô ngoài sân nhà. Chim thầy bói nghiên đầu dòm xuống mặt rạch giây lát rồi như bị đứt dây treo, nó rơi xuống nước mau lẹ như một hòn đá nặng. Vừa đụng nước nó lại bị bắn tung trở lên như một cục cao su bị tưng, mỏ ngậm một con cá nhỏ" (KT tr. 11).

Dù không đưa ra tư tưởng lớn nhưng Bình-nguyên Lộc có những triết lý thực tế về cuộc đời. Hùng, một anh sinh viên "trường thuốc" vốn sợ xác người chết, nhưng ngày kia gặp xác một người phụ nữ có thể từng là người anh yêu, đã thay đổi thái độ, "tôi không còn đau khổ vì cái chết vất vả của người tôi yêu nữa mà đau một niềm khác anh à. Tôi đau cho cái nghĩa của đời con người liền sau khi chết. (...) Tôi sẽ làm cho sự sống còn hoài, không những đánh bại bịnh tật, mà cả sự già mòn nữa" (Ba Sao Giữa Giời, KT tr. 55). Tỳ Vết Tâm Linh nói đến khía cạnh tâm thần với những ám ảnh và động lực sống của các nhân vật, một đề tài quan-thiết đối với nhà văn Bình-nguyên Lộc.

Xin mở dấu ngoặc nói đến một chi tiết trong truyện ngắn Rừng Mắm nổi tiếng là hay nhất của ông và đã được dịch ra Anh Pháp ngữ. Theo Bình-nguyên Lộc tả trong truyện, cây mắm là những "cây không dùng được để làm gì cả, cho đến làm củi chụm cũng không được", mọc nhiều thành "rừng". Theo Lương Thư Trung, một cây viết tùy bút ở vùng Ðông Bắc Hoa Kỳ, thì cây mắm "là một loại cây tạp, có thịt cứng, và mọc thành rừng tại những nơi gần bờ biển. (...) Lúc còn nhỏ, cây mắm có nhánh um tùm. Về sau cây mắm lớn thêm, những cành nhánh nhỏ này tự động rụng hết, để bắt đầu đâm chồi mới cho tới lớn làm củi được". Ông Trung đã dọ hỏi nhiều người quen từng biết cây mắm và ngay chính bản thân ông sau 1980, khi "học tập cải tạo" về, từng phải vác củi cho lò gạch, đã từng vác những thân cây mắm "dài cở một thước" (9). Với tất cả quí mến văn tài Bình-nguyên Lộc, thiết nghĩ chi tiết này cũng nên được ghi nhận. Chính Bình-nguyên Lộc đã gián tiếp cho biết đã viết truyện này gợi hứng từ một bức tranh vẽ (10). Quan trọng là tác-giả đã thành công về kỹ thuật viết truyện gây thú vị nơi người đọc!

*

* *

Là người chủ trương tờ Vui Sống (ra được 10 số), Bình-nguyên Lộc viết nhiều truyện vui và đã xuất bản tập truyện Tâm Trạng Hồng (1963). 25 truyện trong tập này kết thúc bất ngờ gây thích thú ngạc nhiên nơi người đọc cũng như cho thấy tài hóm hỉnh và quan sát bén nhậy của tác-giả. Tập Tân Liêu Trai (1959) cũng như tập truyện dài Cõi Âm Nơi Quán Cây Dương (1972) còn chứng tỏ ông là người thực tế. Truyện trong hai tập này có vẻ quái đản nhưng kết cục khoa học thuần lý thay vì phải là hoang đường như các truyện thuộc cùng loại. Với Bình-nguyên Lộc, người đọc biết không có ... ma, và ma nếu … có thì cũng là thân thiết, có duyên nợ (hoặc có lý do hoặc ma là ruột thịt trong truyện Câu Dầm) mới được gặp nhất là gặp thường xuyên như nhân vật xưng Tôi với ma-nữ Trường-Lệ trong tiểu-thuyết Cõi Âm Nơi Quán Cây Dương! Bình-nguyên Lộc có lối khôi hài duyên dáng và nhân vật buồn của ông cũng ít quan trọng. Sự việc nếu có ‘bi’ thì ông nói qua loa, còn để nói chuyện đùa vui. Có thể nói Ðò Dọc là sân khấu hài của nhà văn Bình-nguyên Lộc, từ ông Nam Thành, đến các cô con gái, cậu "công tử" Quờn,.. Trong lời nói cũng như cảnh được tả. Nhưng cũng trong Ðò Dọc, cái vui nhộn có hơi nhiều, mất cả tự nhiên, như khi các cô đang mong Bằng lâu không đến thì một cô "kêu rú lên" và Bằng xuất hiện! Hay cần phải bất ngờ đến thế?

Bình-nguyên Lộc hóm hỉnh trong cách tả cảnh lạ lẫm: "Ðèn pha trên xa lộ bắt tréo nhau như những lưỡi gươm dài mà mấy tay hiệp sĩ dạ khách khổng lồ nào đang so kiếm giữa đêm trường" (Ð.D., tr. 44). Hay: "Kên kên bị đốt lửa mang theo mỗi chú một cục lửa đỏ lòm trong bầu trời đen của đêm vừa xuống" (Ð.D., tr. 78).

Phong cách kể chuyện vui sống, hài hước dễ dãi trở thành đặc điểm quyến rủ. "Tác giả thiên truyện võ hiệp ‘Sơn đông kiếm hận’ lục lạo khắp cả các ngăn của chiếc bóp phơi của chàng mà chỉ tìm được có mười bốn đồng, nằm ở ba nơi khác nhau. Chàng mừng rỡ biết bao mà chợt nhận ra rằng còn một ngăn nữa, ngăn bí mật rất khó thấy vì nó lẫn với bao ngoài của cái bóp. Chàng thọc tay vào đó và tim chàng bỗng đập thình thình vì đầu ngón tay chàng đụng phải thứ giấy mềm quen thuộc. Dương Châu kẹp tờ giấy ấy bằng hai đầu ngón tay rút ra thì ô hô, đó là tờ giấy hai đồng" (Quán Tai Heo) (11). Tác-giả dùng nhiều ví von, như trong Ba Con Cáo khi túng tiền : "Ðất Sài-Gòn, những ngày cuối tháng mà mưa dầm, thì tiền bạc nó cũng sợ lạnh, không hề dám ló ra ngoài". Hay khi dùng tình nghĩa vợ chồng đem so với đất: "... vợ chồng không thân thiết với nhau hơn là mình với đất. Vợ chồng chỉ ăn ở với nhau ba bốn mươi năm là cùng, đất thì nó thấy mình sanh ra, lớn lên, già yếu, rồi nó lại ôm mình khi mình chết. Mình cũng thấy nó từ lúc lững chững bước đi cho tới lúc chống gậy mà lê bước..." (Phân Nửa Con Người, CRCL tr. 97).

Cuộc đời làm báo đã hại giá trị văn chương các tác phẩm của Bình-nguyên Lộc. Như ông đã kể trong bài "Vài kỷ niệm viết lách với Thanh Nam" (12), nhà văn viết tiểu thuyết trên các nhật báo ở miền Nam thời bấy giờ (1954-1970) thường viết vội vàng, ngay cạnh máy in, được câu nào đưa thợ xếp chữ câu đó, hay kéo dài và xuống hàng. Tiểu thuyết Ðò Dọc là dấu vết, hễ chấm câu là xuống hàng, khi in đã không sửa lại. Cao điểm là năm 1957, ông viết mỗi ngày 11 tiểu thuyết cho 11 nhật báo (13). Do đó không viết một hơi, viết trước, các tiểu thuyết của ông cũng như nhiều nhà văn khác trong cùng hoàn cảnh đã không được sáng tác theo kiểu chăm sóc nghệ-thuật. Và tình tiết kết cấu có khi bừa bãi, dài dòng khi không cần thiết. Có thể nói ông kể chuyện hơn là viết tiểu thuyết. Bình-nguyên Lộc đành thúc thủ theo cuộc sống thời đại máy móc vậy, nhưng ông nghĩ: "Khi mà ai cũng vội vàng cả thì người ta sẽ đánh giá trên cái gì còn lại của mỗi nhà văn trong không khí hấp tấp chung đó" (14). Chính Bình-nguyên Lộc đã tiết lộ ông viết nhiều như vậy bắt nguồn từ lời khuyên của nhà văn Nhất Linh viết đều và hứng sẽ đến như Thạch Lam từng áp dụng (15).

Bình-nguyên Lộc mặt khác dễ dãi về hình thức. Trước hết với ông, hình như kỹ thuật viết truyện hay tiểu thuyết gần như nhau, dài ngắn chỉ ở tình tiết và thời gian diễn biến. Thứ nữa, tác giả hay pha lẫn thể loại hoặc đang kể ngôi thứ ba thì cho cái "tôi" nhảy vô lý luận thay cho nhân vật: "Ở thôn quê miền Ðông, nhứt là ven các con lộ, không hiểu tại sao trong vòng mười lăm năm nay cỏ bù xít mọc nhiều quá. Các bạn biết thứ cỏ ấy chăng? Ðó là thứ cỏ..." (Ð.D. tr. 214).

Bình-nguyên Lộc tinh quái nhưng đôn hậu khi tả một anh chồng ao ước có cô vợ bé khi thấy nhà giàu lắm vợ: "Chưa có vợ mà Khánh đã gầy sút đi vì mất ngủ. Mất ngủ vì lo toan phương tiện tài chánh mà cũng vì bận tính mọi việc xẩy ra ở các nhà vợ bé.

Chín giờ chàng lắng đợi chiếc xì-po hai chỗ ngồi của cái ông mặc áo con chim con cò. Chàng tưởng tượng cô Mari đang uyển chuyển bước ra mở cửa rồi nhảy ra bá lấy cổ lão cao bồi già. (...) Mỗi ngày đi làm bốn buổi Khánh đều ghé qua cô hàng thuốc lẻ ở đầu đường V. Vì ở đó có đền đỏ, không ngừng cũng không được. Mà ngừng một lần thì nó bắt phải ngừng hoài vì cô bán thuốc mặt rỗ hoa mè trông có duyên ớn" (Ngõ Hẻm Vợ Bé).

Luân lý lành mạnh, lạc quan, hồn nhiên, vui tươi theo truyền thống "lục-tỉnh". Ðể cấu trúc một câu chuyện, thường Bình-nguyên Lộc chú trọng đến chi tiết, thật nhiều chi tiết và chính những chi tiết này đã đưa đến cho người đọc sự thích thú, đã đọc là phải đọc đến đoạn cuối. Trong truyện Thí Một Con Chốt, người hào hiệp như Tư Khâm về sau hóa ra là một tên phản loạn và cô gái gọi ông là ba đó cũng chỉ là phường bịp bợm, toa rập với Tư Khâm để cướp ăn của người khác!

Không văn chương với lý thuyết lớn lao, không phân tích tâm lý theo học thuyết này nọ, không nhắm chiếu trên chiếu dưới, ông viết như sống, bình dị, ... Một mỹ học giản dị, dễ dãi. Ông không diễn tả tâm lý nhưng hay phân tích tâm lý như một người sành sõi, nhìn khắp, tinh quái có, dai dẳng có, mà thường là đôn hậu! Một tâm lý bình dị của con người trong cuộc sống thường nhật, những cảm nghĩ như mọi người. "Liên nghe qua thì biết Sang giờ nầy vẫn còn ngồi đó đợi Ngọc về mới cởi giày, Ngọc tưởng hắn cũng chỉ mới về trước đây một phút thôi. Không lý gì mà Ngọc nói đến giày vớ khi Sang đang làm công việc khác..." (16). Làm như giữa tác giả và độc giả như không có biên giới, có thể hiểu nhau, tâm sự hay đối thoại không mặc cảm!

Nhà thơ

Bình-nguyên Lộc còn là một nhà thơ; ông có tập Thơ Tay Trái, một tiểu thuyết bằng thơ với tựa Thơ Ba Mén và một truyện thơ Việt Sử Trường Ca. Truyện thơ Thơ Ba Mén "dài chừng 2000 câu, đã đăng báo Duy Tân năm 1954" và theo Lời chú của Bình-nguyên Lộc ở đầu tập Thơ Ba Mén, ông cho biết, ông đã hứng cảm từ "một buổi mắc mưa tại chợ Ông Lãnh nghe một người mù đờn độc-huyền đưa hơi theo lời 'nói' thơ của anh, cảm thấy rõ rệt sức quyến rũ của thơ bình dân, tôi mới nảy ra ý viết tập truyện dài này. (...) Tôi không có tham vọng viết một áng thơ tuyệt tác về hình thức như Kiều. Tránh cho thơ bình dân khỏi bị hạ thấp xuống bực vè, tránh những hoang đường cũ, thay vào đó những ý tưởng mới của thời đại, đó là tất cả mong mỏi của tôi" (17). Theo Hoàng Vyễn Ngư tiết lộ trên tạp chí Nghệ Thuật (18), Thơ Tay Trái gồm những bài thơ làm vào thời 1940, từng đăng trên hai tạp chí Thanh Niên, Bách Khoa, đã được một người bạn xuất bản trong thập niên 1960 (!) với 2222 bản. Họ Hoàng trích đăng lại Có Những Ngày..., một bài thơ mà Bình-nguyên Lộc cho là dở nhất của ông :

"Có những ngày lòng thấy trống không,

Lâng lâng không bợn như chén nước trong.

Như không khí đồng quê buổi sáng,

Như tiếng chuông chùa rơi trong mênh mông ...

Tôi rất sợ những ngày ngao ngán ấy,

Thà buồn hẳn đi để được trốn trong đau thương.

Không cảm thấy gì, lơ lửng giữa chừng đường.

Hồn chới với, bông lông, ôi ngao ngán bấy !"

Ðoạn khai-từ tiểu thuyết Thơ Ba Mén như sau :

"Lạnh thấm lòng, mưa mai lác đác,

Quán bên hè, uống tách cà phê.

Nhìn ghe bỗng chạnh tình quê,

Rưng rưng nước mắt: tư bề người dưng.

Bến Ông-Lãnh màn mưa bao phủ,

Ghe thương hồ ủ rũ dưới kia.

Ghe ơi, vài bữa ghe về,

Nhắn người dưới ruộng, cô Quì còn không?

Mùi đất nước ruộng bùn phảng phất

Nhớ cố hương ngây ngất lòng sầu

Năm năm, bao cuộc bể dâu?

Phút giây ôn lại như hầu hôm qua.

Bàn bên cạnh, một ông bới tóc

Liếc sang mình đang khóc trộm thầm.

Ðoán mình là kẻ đồng tâm,

Lân-la nói chuyện. Mưa dầm cứ rơi!

Cà-phê nóng lên hơi nghi ngút,

Lò than hồng lách-tách nổ tan.

Nghe người kể chuyện xóm làng,

Cõi lòng ấm dịu, bang-hoàng, bâng-khuâng.

Viết lại đây mẩu đời loạn lạc,

Thương những người chìm nổi, đầy vơi.

Thơ quê khôn tả hết lời,

Ðể ghi dấu vết một thời chiến tranh" (Trên Bến Ông Lãnh). (17)

Không khí đời sống trên kinh rạch chằng chịt ở miền lục-tỉnh, nhịp sống trầm lặng, nhẹ trôi, như lục bình trong những con nước phù sa, như những con thuyền thương hồ trên sông rạch. Trong cái êm đềm đó nổi lên mối tình với một cô Quỳ dưới ruộng mà ngày trở về đã mất dấu, bóng chim tăm cá !

Truyền thống thơ này sẽ biến mất với sự sống chung văn học Nam-Bắc sau 1954 và phần khác thi-ca theo đà hiện-đại hóa với thế-giới. Những bài thơ gần với ca dao, câu hò. Ở đây chỉ có bức tranh nhân chủng học, folklore, do đó người đọc không nên tìm kiếm cách-tân ngôn-từ, kỹ thuật, v.v. Như tình mẹ, được diễn tả bằng những lời lẽ đơn sơ, trong sáng:

"Bánh có hiệu L.U. con thích

Viết có viết Parker con ưa,

Ra dô Nhựt bổn nhỏ vừa,

Xe Honda nổ xin thưa : "tuyệt vời!"

Má ơi, con thưa nhỏ đôi lời :

Trong các hiệu Má, con thời mê hiệu "Má của con".

Má của con không son, không phấn,

Má của con không áo đẹp, nước hoa,

Không lên xe xuống ngựa như các má gần nhà,

Mà sao con thấy gò má của má nỏn nà,

Con hít mùi má lại nghe ngà ngà say!

Má của con ơi, má lúc thúc nhà bếp hoài

Ðể kho cá, để làm bánh cho ai vậy má ?

Có phải chăng để ba con quên một ngày mệt quá,

Ðể cho con và lủ em con

Mà hai hàm răng và bao tử xay bon bon

(...) Hiệu má của con, với cái nhản áo the lụng thụng

Không téc ni cô lo như má của con Nhàn

Bày tủ kiếng, không rực rở huy hoàng,

Không được khách trầm trồ đứng ngắm.

Nhưng con tín nhiệm hiệu "Má của con" lắm lắm". (Hiệu "Má của con") (19).

Tập truyện ngắn Tình Ðất mở ra với bài thơ "Dâng Má Thương" - cũng là bài mở đầu cho loạt bài "Thổ ngơi Ðồng Nai" của Bình-nguyên Lộc đăng báo Bách Khoa năm 1959 (20):

"Từ đáy thời gian, dậy tiếng ru

Ù ơ lời má, giọng trầm phù,

Má ơi, hồn đất bao năm thiếp,

Bỗng chốc trưa nay vắng, tít mù ...

Kẽo kẹc xà nhà tiếng võng đưa,

Ðâu đây đồng vọng cõi xa xưa;

Thổ ngơi thơm phức; hồn ma cũ.

Lòng rộn vui mà mắt lệ mờ (...)"

Tình yêu thì nhẹ nhàng, dù đam mê có khi đưa đến ý quẩn. Trong tuyển tập Thơ do nhà Ðông-phương của nhà văn Nguyễn Thị Vinh xuất bản, một tuyển tập thơ của một số nhà văn như Nhật Tiến, Võ Phiến,… Bình-nguyên Lộc có hai bài thơ nói chuyện thắt gút, một để đánh dấu tình yêu và một đánh dấu thời gian:

"Gút đầu đánh dấu niềm đau,

Nhìn bao mộng thuở ban đầu êm ru.

Mộng tàn như bọt phù du,

Ước xưa, mộng cũ được ngôi mộ đầu.

Vở lòng yêu là cái gút sau,

Gút ba là phút tôi trao thư tình.

Gút tư người đẹp làm thinh,

Gút năm chết hụt lúc rình xe hoa (... )" (Tôi Thắt Gút Ðời Thành Khúc, Sđd, tr. 3)

Bài Gút kia thì kể chuyện đường rừng:

"Ðồng bào có người / Sống trong sơn cước

Văn minh chậm bước / Không biết tính ngày

Mỗi độ tròn trăng / Họ thắt một gút

Vào sợi dây găn / Ðời dài hun hút (...)" (Người Thắt Gút, Sđd, tr. 6).

Nhà báo

Ngoài mười hai năm làm công chức Sở trước khi theo kháng chiến chống Pháp, ông sống về nghề viết báo rồi làm báo chuyên nghiệp từ năm 1952 xen lẫn với những thời kỳ sống hẳn với nghề viết văn. Ông từng viết cho tờ Thanh Niên (1942-43) sau đó là các tạp chí Nhân Loại, Ðời Mới, Văn Hóa Ngày Nay, Bách Khoa, Văn, Nghệ Thuật, v.v. cùng nhiều nhật báo. Bình-nguyên Lộc chủ trương tuần báo Vui Sống (1959), làm tổng thư ký nhật báo Tin Sớm (1964-65) cũng như chủ biên các báo Tin Mới (1952), Hy Vọng (1966) và phụ trách trang văn nghệ của báo Tiếng Chuông (1960-1963).

Tác-phẩm của ông mặt khác chứng minh thêm tính lạc quan, cũng là đặc tính làm nền cho tuần báo Vui Sống do ông chủ trương năm 1959. Báo Vui Sống (số 1 ra ngày 9-9-1959) là nơi quần hội những cây viết thường xuyên là: Bình-nguyên Lộc, Sơn Nam, Diên Quỳnh, Nguyễn Ang Ca, Tô Kiều Ngân, Trang Thế Hy, Thiên Giang, Ngọc Linh, Kiên Giang Hà Huy Hà, Nguyễn Ðạt Thịnh, Hà Liên Tử, Minh Phẩm (TTH), Minh Ðức, Trần Lê Nguyễn, Từ Trẩm Lệ, Tường Linh, Khổng Nghi, Thanh Nghị, Lê Thương, Viễn Châu, ... Trong số có người từng đi kháng-chiến hoặc ‘nằm vùng’ sau đình chiến 1954. Ðặt biệt báo nhấn mạnh có sự cộng tác của 20 cây viết nữ: 'Cô Thu Trang, cô Linh Bảo, cô Minh Ðức, cô Hương Trang. cô Linh Hà, cô Vinh Lan, cô Trúc Liên, cô Kiều Mỹ Thôn, cô Thạch Hà, cô Hợp Phố, bà Mộng Liên,.... '. Hợp Phố, Linh Bảo lúc đó đã nổi tiếng. Minh Ðức văn trên báo hiền lành, trái hẳn với Minh Ðức Hoài Trinh của Sám Hối, ... hoặc của Chiếm Lại Quê Hương, Bài Thơ Cho Quê Hương, Bên Ni Bên Tê sau này. Nhà văn Vinh Lan của Vui Sống mãi gần đây mới xuất-bản tập truyện và ký Nỗi Sợ Và Niềm Hy Vọng (2006) và Hương Quỳnh (2007).

Lý tưởng của Vui Sống được in chữ đậm trong một cột nhỏ: "Tôi được Thượng đế mời dự đại hội liên hoan nơi thế gian nầy" Tagore Thi hào Ấn Ðộ (trích tập thơ Offrandes lyriques). Nhưng, xin chớ hiểu lầm! Vui Sống không có nghĩa là cười đùa hay buông trôi để tận hưởng cuộc đời. Và hội liên hoan không phải là những cuộc truy hoan. Vui Sống (la joie de vivre) là hòa mình với cuộc sống, để lấy thăng bằng hầu đủ can đảm mà làm việc. Trác táng không phải là Vui Sống, và kề gái đẹp, nếm rượu ngon, chỉ là nước bí của những kẻ mất thăng bằng. Vui Sống bắt nguồn nơi thanh thản của tâm hồn, mặc dầu ta bận rộn trí óc và nhọc nhằn xác thịt". Người đọc biết chủ trương, đường lối, quan điểm của Vui Sống qua các bài mở đầu mỗi số, như trong Vui Sống số 1 với tựa đề "Ngả ba số mạng : Cộp... Cộp... Cộp...- Lý tưởng đi vắng!":

"Trên đường lịch-sử, cứ vài mươi năm một, thì một dân-tộc tiến đến một ngả ba của số mạng của họ.

Ðó là một khúc quanh lịch sử vô cùng nguy hiểm mà họ bắt buộc phải chọn nẻo, không thể trốn tránh được. Chọn đúng đường, họ sẽ đến nơi xán lạn, chọn lầm, họ sẽ rơi vào vực thẩm.

Mà một thế hệ hoang mang, không thế nào chọn đúng con đường được. Họ Phải Biết Cái Gì Họ Muốn, tức là họ phải có lý tưởng.

Năm 1945, ta đã đứng trước một ngả ba như thế. Ta đã chọn đúng con đường, là đem xương máu giành độc-lập, vì trong thời tiền-chiến, ta có lý tưởng rõ rệt, đó là ý-chí tự quyết-định số phận của mình.

Từ khi độc-lập được thu hồi, kẻ già an-phận vì kiệt lực, hoặc vì thích ngủ trên vòng hoa tráng lệ của thành công, còn thế-hệ mới thì ngơ-ngác không biết mình phải làm gì, trong khi còn không biết bao nhiêu công việc phải làm.

Cuộc phỏng vấn của Vui Sống, mà kết quả đăng bên trang 5, là bằng chứng hùng-biện của sự bỡ ngỡ của thanh niên hậu chiến.

Không lý-tưởng là nguồn gốc của bao nhiêu là cuộc đời thừa, có cũng như không, là nguồn gốc của bao nhiêu cuộc đời hư-hỏng, mà người ta không xét kỹ, cứ đổ lỗi cho nhiều nguyên nhơn khác.

Hồi tiền chiến, không nước nào có nhiều trà thất bằng nước Nhựt. Thế mà không thanh niên nước nào hăng hái với nhiệm vụ cho bắng thanh niên Nhựt của thời đó.

Hồi tiền chiến, số vũ trường ở V. N. không kém số vũ trường bây giờ. Thế mà lúc khởi nghĩa, thanh niên ta đã đứng lên đáp lời sông núi, trong sô chiến-sĩ ấy, có rất nhiều thanh niên đã đi nhảy.

Hồi tiền chiến, phim cao bồi vẫn chiếu ở đây. Thế mà thanh-niên ta thuở ấy không cao bồi.

Là vì thế hệ tuổi trẻ tiền chiến của ta có một chỗ nhắm để mà hướng tất cả tâm chí và hành động của họ về cái đích ấy: độc lập.

Trà thất, vũ-trường, hộp đêm, hay gì gì nữa, không là nguyên-nhơn chánh của sự buông trôi để hưởng-thụ. Những ánh đèn mê hoặc ấy không làm sao rù quến những con thiêu thân được, nếu những con thiêu thân kia có hào quang khác, rực rỡ hơn để mà say mê.

Khi thanh niên được hào quang lý tưởng chìếm lòng họ thì vũ nữ hay tiên nga đi nữa cũng chỉ là trò đùa giây lát, mà họ quên ngay sau vài giờ.

Nếu ta cứ lười nghĩ, dễ dãi tìm những nguyên-nhơn dễ-dàng và gạt-gẩm như thế thì không bao giờ ta trừ được căn bịnh đồi trụy cả.

Chánh thủ-phạm là sự thiếu lý-tưởng, sự rỗng không nơi trí và hồn của con người.

Vui Sống ra đời chỉ có một sứ mạng độc nhứt là gây cho thanh niên một lý tưởng. Khi họ có ngọn lửa thiêng ấy trong người họ rồi, thì xa hoa, trụy lạc khỏi phải trừ, cũng bị họ khinh thường.

Tham-vọng trên đây, Vui Sống cả quyết thực-hiện".

Ðời sống làm báo hại phần nào cho sự nghiệp văn-chương của ông. Nhu cầu viết nhanh viết nhiều tiểu thuyết để cung cấp cho các ‘nhựt trình’, do đó thiếu phần chăm sóc văn-chương và sự cô đọng. Ngoài ra ông còn chủ trương nhà xuất bản Bến Nghé xuất bản phần lớn tác phẩm của chính ông.

Nhà biên-khảo

Ngoài một vài bài nghiên cứu về cổ văn viết chung với Nguiễn Ngu Í về Tự tình khúc, Tì bà hành, Trường hận ca, Chiêu hồn, v.v., và tập khảo luận đối chiếu Khinh-Tâm Bệnh Và Sáng-Tác Văn Nghệ viết chung với trưởng nam Tô Dương Hiệp. Trên tạp-chí Bách Khoa trong hai năm 1958-1959, Bình-nguyên Lộc cùng với Nguiễn Ngu Í phụ trách loạt bài sưu tập, thích nghĩa các phương ngữ miền Nam ("Tiếng địa phương", "Thổ ngơi Ðồng Nai" phần Ca Dao Miền Nam). Bình-nguyên Lộc còn là tác giả hai công trình nghiên cứu về nhân chủng và ngữ học Nguồn Gốc Mã Lai Của Dân Tộc Việt Nam và Lột Trần Việt Ngữ. Ðầu thập niên 1970, Bình-nguyên Lộc có vẻ sáng tác ít lại, có thể vì đam mê nghiên cứu, đam mê ông đã bắt đầu từ thập niên 1950 với Phù Sa viết về cuộc Nam tiến.

Tập Nguồn Gốc Mã Lai Của Dân Tộc Việt Nam do nhà Bách Bộc xuất bản năm 1971, dựa trên nhiều tài liệu khảo cổ và nhân chủng học, khám phá về thời "thượng cổ sử 5000 năm của dân ta". Ông kết luận dân Việt không gốc Hán từ Bắc thiên cư xuống mà từ biển vào. Trong suốt gần 900 trang, Bình-nguyên Lộc, chứng minh Hoa-Việt có nhiều điểm bất tương đồng và Việt Nam ta không phải gốc Tàu, phản chứng lại những thuyết của Nguyễn Phương và nhiều nhà nghiên cứu Pháp. Phương-pháp luận của ông đi xa hơn phương-pháp cứng rắn của Nguyễn Phương chỉ căn cứ trên những tài liệu lịch sử mà bỏ qua những phương-pháp nhân văn và khoa học khác. Theo Bình-nguyên Lộc, chủng Mã-lai nguồn gốc của dân-tộc Việt Nam phát tích từ Hi-mã-lạp-sơn và di cư từ vùng Hoa Bắc mà ông gọi là Cổ Việt. Cũng theo ông, nên gọi văn hiến khi đã tiến tới chế độ vua chúa rồi, do đó theo ông, bốn ngàn năm văn hiến ta vẫn dùng là sai vì theo tiêu chuẩn này, đến năm 1970 dương lịch, Việt Nam chỉ mới có 2578 năm văn hiến mà thôi - trùng với thời kim khí cũng 2578 năm. Bình-nguyên Lộc cũng mở tầm nhìn khiến người Việt phải nghĩ đến nguồn gốc đa dạng của dân-tộc. Từ khi được xuất bản, công trình của Bình-nguyên Lộc đã được nhiều nhà nghiên cứu tham khảo, trích dẫn cũng như phản bác. Dù gì thì công trình của Bình-nguyên Lộc cũng đã có công lớn đặt lại nguồn gốc của dân-tộc Việt Nam một cách khoa học hơn là chỉ căn cứ trên huyền thoại và lưu truyền. Hai ba thập niên sau nhờ có những tiến bộ mới về huyết thống, di truyền học (DNA) và sinh học, đã có thêm những chứng minh mới hơn và cũng đã công nhận nhiều quan điểm năm 1970 của Bình-nguyên Lộc. Theo tiết lộ của nhà văn Võ Phiến (21) thì đây mới chỉ là tập 1 vì Bình-nguyên Lộc đã viết xong tập 2 chưa kịp xuất bản thì xảy ra biến cố 1975.

Bình-nguyên Lộc qua Lột Trần Việt Ngữ (Nguồn Xưa, 1972. 408 tr.) đã dùng ngôn ngữ để tìm nguồn gốc dân-tộc Việt Nam, một khía cạnh mà cuốn Nguồn Gốc Mã Lai Của Dân Tộc Việt Nam mới khởi dẫn nhưng chưa đi sâu vào chi tiết. Trong Lột Trần Việt Ngữ, ông chứng minh tiếng Việt vốn đa-âm nếu không muốn nói là ta đã có một văn tự riêng, trước khi bị Nhâm Diên và Tích Quang đem chữ Hán và văn hóa Tàu phổ biến và Mã Viện đem quân sang xâm lăng tiếp nối công việc đồng hóa. Dấu vết đa-âm ngày nay còn thấy trong những từ kép như chợ búa, múa may, cây cối, v.v.; đó cũng là dấu vết nguồn gốc Mã-lai của tiếng Việt. Ngôn ngữ Việt còn cho thấy nhiều dấu vết của Phù Nam và ảnh hưởng tiếng Trung Hoa ngoài nguồn bác học Nho còn có nhiều ảnh hưởng của tiếng nói Triều Châu và Quảng Ðông bình dân nhất là ở miền Nam. Ðó cũng là lý do có sự khác biệt ở tiếng Bắc và tiếng Nam, như to / bự, gió chướng / gió cấn, thế à / vậy hả, giả vờ / làm bộ, v.v. Cũng trong nghiên cứu này, Bình-nguyên Lộc cho biết ngôn ngữ Nhựt-bổn cũng chịu ảnh hưởng hai nguồn Mã-lai như Việt Nam, nhưng cách tiếp thụ có khác, và nửa dân Nhựt gốc Nam-Dương. Hai nguồn Mã-lai là Lạc Ðịch tức Lạc bộ Trãi (austroasitique, chuy) ngoài Việt Nam và Nhựt còn cả Ðại Hàn, và Lạc bộ Mã (austronésiens) là gốc của Nam Dương và người Mường ở Bắc Việt.

Trong các sáng tác, hơn một lần, Bình-nguyên Lộc đã nêu những hiểu biết về ngôn ngữ của mình (như truyện Nóp, Ðệm, Chiếu Mùng, v.v.). Trong Ðò Dọc, ông phân biệt con chàng hiu với con chẫu chuộc của miền Bắc (tr. 63), bánh xèo với bánh khói của người Huế (tr. 17); và bánh tét bánh chưng trong Quyển Gia Phổ. Trong các truyện ngắn viết cuối đời ở hải-ngoại, ông thiên về khám phá nhân chủng và ngôn ngữ, trong khi trước đó đôi bận ông đã để lộ sự lưu tâm thường trực này của ông, như một đoạn lạc lõng trong tiểu thuyết Ðò Dọc: "Chỉ có vào ở vài ngày trong một làng dựa sông Ðồng Nai trên Biên Hòa, cảnh đẹp hơn dưới mình, người rất văn vật, và lòng người, chí rất Việt Nam chớ không phải là tao loạn tâm hồn Cao Miên, Ấn Ðộ, Trung Hoa như ở vài làng dưới ta là cái ngã ba văn hóa Hoa Ấn" (tr. 65).

Bình-nguyên Lộc ngoài ra đã soạn xong những bộ Tự Vựng Ðối Chiếu 10 Ngàn Từ, Tự Vựng Danh Từ Mã-Lai Mà Trung Hoa Vay Mượn, v.v. đến nay vẫn chưa được xuất bản (cùng trường hợp với Sửa Sai Cổ Sử, Từ Ðiển Cổ Ngữ Mã Lai Ðối Chiếu, Trường Giang Cửu Long, Ðổ Xô Vào Nam, v.v.) (22). Cùng một lãnh vực nghiên cứu ngôn ngữ Việt Nam, Bình-nguyên Lộc trở về nguồn gốc nhân chủng, khảo cổ, trong khi Vương Hồng Sển, tác giả Tự Vị Tiếng Việt Miền Nam (1993) đi tìm nguyên ngữ từ văn liệu lịch sử và địa lý, và Lê Ngọc Trụ, tác giả Chánh Tả Việt Ngữ (1954), Việt Ngữ Chánh Tả Tự-Vị (1972) và Tầm Nguyên Tự Ðiển (1993), truy khảo sự biến thể lịch sử, tự-nguyên và âm-vị tiếng Việt, dõi theo biến thiên của vận và thinh cũng như luật ngôn ngữ để viết cho đúng chính tả (hay để "viết i´t sai chư˜ Việt" như ghi ở tiểu tựa cuốn Chánh Tả Việt Ngữ). Cuốn sau cùng, Tầm Nguyên Tự Ðiển, có thêm phần "tương đồng ngôn ngữ" gồm những tiếng Việt vay mượn lẫn nhau với các dân-tộc vùng đông-nam-á. Những khám phá của các vị này nhất là của Bình-nguyên Lộc có thể giúp tìm nguồn gốc dân-tộc Việt Nam và lịch sử nhân chủng vùng đông-nam-á. Có thể khám phá ngôn ngữ học của Bình-nguyên Lộc chưa đủ để xác thực nguồn gốc dân-tộc và có thể bị những tiến bộ khoa học mới gần đây lung lay giả thuyết! Nhưng rồi sẽ có những tiến bộ khoa học và nhân chủng khác phủ nhận hoặc vô hiệu hóa những kết luận của hôm nay. Dù gì thì những khám phá của Bình-nguyên Lộc đã là những đóng góp quý báu cho lãnh vực ngôn ngữ cũng như nhân chủng học về dân tộc Việt-Nam đa chủng và chịu nhiều biến động và tai ương!

*

* *

Nhà văn Bình-nguyên Lộc xem văn chương là lương tri của thời đại, do đó ông đã kiên trì trong đường hướng này. Bình-nguyên Lộc yêu nước từ căn bản tình yêu đất, yêu làng quê nơi chôn nhau cắt rún. Trong tác phẩm, Bình-nguyên Lộc rõ là có chủ trương đề cao và gìn giữ cội nguồn dân tộc, đề cao tình-yêu quê hương, đất nước, thiết tha với lịch sử dân tộc - thiết tha đến độ khảo cứu tận nguồn gốc dân-tộc với bộ Nguồn Gốc Mã Lai Của Dân Tộc Việt-Nam. Dù một số biên khảo của trong nước có nhắc danh tính và tác-phẩm của Bình-nguyên Lộc nhưng đến nay chưa có thể kết luận rằng Bình-nguyên Lộc thuộc thành phần như Lý Văn Sâm, Sơn Nam, Trang Thế Hy, Vũ Hạnh, v.v. hay như Nguyễn Hiến Lê trước 1975. Có chăng là những nghi vấn ở một số nhà bình luận, nhà báo, hay chính-trị của miền Nam hay ở hải ngoại như Phạm Kim Vinh (23), v.v. Trong nước thì vinh danh tôn ông là nhà văn "yêu nước tiến bộ cách mạng trên văn đàn công khai Sài-Gòn 1954-1975" (24) hay là "nhà văn tiểu tư sản yêu nước" (25), gộp Bình-nguyên Lộc vào chung thuyền với Sơn Nam, Trang Thế Hy, cả những nhân chứng mà không thể có đối chứng như Viễn Phương (26). Nói đến yêu nước thì ai cũng muốn vơ vào theo định nghĩa của mình, kể cả uốn nắn lịch-sử! Tuy vậy, nếu chỉ xét toàn bộ sự-nghiệp văn hóa và khía cạnh tư tưởng văn-nghệ dân-tộc qua các tác phẩm của ông, thì theo thiển ý, cũng đã có thể liệt ông vào hàng ngũ yêu nước đơn-thuần và chân-chất tức yêu nước chấm hết, không phụ đề chính-trị và ý-thức-hệ (27).

Mặt khác, cá tính miền Nam lục tỉnh đã rõ rệt trong nhiều tác phẩm của Bình-nguyên Lộc, qua ngôn ngữ, nhân vật, qua nhân sinh quan lạc quan theo truyền thống và cá tính con người nơi vùng đất mới và một tình yêu đất nước thật đậm đà của tác giả. Cá tính này, ngoài Bình-nguyên Lộc, còn lộ rõ hơn nữa với các nhà văn Sơn Nam, Lê Xuyên, Ngọc Linh, v.v. - mỗi người một cung cách riêng. Và một Bình-nguyên Lộc nếu còn lại trong lòng người đọc của ông như có lần ông đã trả lời với nhà văn Nguiễn Ngu Í đã dẫn ở trên, phải chăng là phong-cách lục-tỉnh bình dị và cởi mở, không làm dáng, ráng làm vui, xuề xòa, không lý thuyết văn chương, v.v. Nhưng rõ rệt là Bình-nguyên Lộc đã ý thức sứ mạng văn chương của mình và ông vẫn được xem là nhà văn điển hình miền Nam.

Chú-thích:

1. Lê Phương Chi. "Phỏng vấn nhà văn Bình-nguyên Lộc". Tin Sách, 32, 2-1965, tr. 24.

2. Sơn Nam. "Ðọc tác phẩm đầu tay của Bình-nguyên Lộc", Thời Tập, số 12, 10-1974, tr. 4.

3. Truyện Quán Tai Heo đăng báo Tiểu Thuyết Thứ Bảy năm 1960, trong truyện có một bài thơ của Minh Phẩm sau được Phạm Duy phổ nhạc và nhiều người vẫn nghĩ là của Bình-nguyên Lộc. Theo lời kể của Bình-nguyên Lộc khi Lê Phương Chi phỏng vấn năm 1965 (Bđd, tr. 26), thì Quán Tai Heo là một truyện in trong tập Quán Bên Ðường (?). Tác giả cho biết ông viết về một người bạn tên Minh Phẩm và trong truyện có trích thơ người bạn này, sau được Phạm Duy phổ nhạc. Thật ra tựa tập truyện là Quán Tai Heo, Cao Huy Khanh trong bài viết trên Thời Tập số 12, 10-1974, đã ghi là xuất bản năm 1960 và nhà Vạn Xương tái bản năm 1967, bàn sau này gồm 156 trang và ở cuối tập có in kèm phụ-bản bài phổ nhạc của Pham Duy với tựa "Khoai ngọt bánh đắng". Minh Phẩm là nhân vật có thật, chính là nhà văn Trang Thế Hy; lúc Bình-nguyên Lộc viết truyện và đăng báo (1959) thì TTH đang hoạt động bí mật.

4. Ðò Dọc. Bản chụp lại của nhà Xuân Thu (Los Alamitos CA), s.d., tr. 72-75.

5. Nguyễn Nam Anh. "Phỏng vấn nhà văn Bình-nguyên Lộc". Văn SG, 199, 1-4-1972, tr.2.

6. Nguyễn Nam Anh. Bđd, tr. 13.

7. Bàng Bá Lân. Văn, Thi-Sĩ Hiện Ðại: Kỷ Niệm-Nhận Ðịnh (Sai-Gòn: Xây Dựng, 1963), tr. 15, 26.

8. Trích lại từ Sơn Nam. "Ðọc tác phẩm đầu tay của Bình-nguyên Lộc". Bđd. tr. 5-6.

9. "Cây mắm trong ‘Rừng Mắm’ của nhà văn Bình-nguyên Lộc" Văn Học Nghệ Thuật www.saomai.org, 360, 13-01-1998.

10. Nguiễn Ngu Í. Sống Và Viết Với .... (Sài-Gòn : Ngè Xanh, 1966) Los Alamitos CA : Xuân Thu tb, tr. 234.

11. Quán Tai Heo, tr. 76. Trích theo Cao Huy Khanh, Thời Tập, số 12, 10-1974, tr. 30.

12. Văn Học (CA), số 5, 6-1986, tr. 19-24.

13. Phỏng vấn Nguyễn Nam Anh. Bđd, tr. 5: "Vào năm 1957 thì tôi viết mỗi ngày11 feuilletons. Nhưng sau đó chính An Khê và Lê Xuyên dẫn đầu. An Khê có năm viết tới 12 feuilletons mỗi ngày, nhưng tôi chưa hề thấy ai vượt qua con số 12 nổi".

14. Nguiễn Ngu Í, Sđd, tr. 232.

15. Lê Phương Chi. Bđd, tr. 23.

16. Nhện Chờ Mối Ai, Sài-Gòn : Nam Cường, 1962. T. 2, tr. 18.

17. Theo Bàng Bá Lân. Sđd, tr. 49-50.

18. Theo Hoàng Vyễn Ngư. "Cuộc đời các nhà văn Việt-Nam: Bình-nguyên Lộc". Nghệ Thuật, 1966 , tr. 28.

19. Tuyển tập Thơ. Sài-Gòn : Ðông-phương, 1967. Tr. 5.

20. Theo Nguiễn Ngu Í, Sđd, tr. 237-8.

21. "Bình-nguyên Lộc, một nhân sĩ trong làng văn". Tuyển Tập Bình-nguyên Lộc (An Tiêm, Paris-California, 1999). Tr. X.

22. Bình-nguyên Lộc còn là dịch giả một số truyện Pháp của Alphonse Daudet, Anatole France, Jules Renard. X. Bàng Bá Lân. S đd, tr. 22.

23. Phạm Kim Vinh. Giải Phóng Việt-Nam, Huyền Thoại, Thực Tại Và Hi Vọng. [California]: Tủ Sách PKV, 1986, tr. 201. Nhưng trong bản in lần 2 của NXB Văn Lang, thì danh xưng BNL được thay bằng cụm-từ ‘một nhà văn lớn gốc quốc gia’. Vì chiến tranh ý thức hệ và hoàn cảnh, một số trí thức và nhân vật cộng đồng ở ngoài nước cũng như kẻ cầm quyền trong nước từng và vẫn có tính cả-nghi và ám ảnh.

24. Văn Học Yêu Nước Tiến Bộ - Cách Mạng Trên Văn Ðàn Công Khai Sài-Gòn 1954-1975. Tp.HCM : Nxb Văn Nghệ Tp.HCM, 1997.

25. Nhãn do Sơn Nam gán cho Bình-nguyên Lộc khi viết tựa cho bản in lại Bước Lang Thang Trên Hè Phố Của Gã Bình-nguyên Lộc (NXB Trẻ, 1999).

26. Trần Phỏng Diều trong bài "’Con Tám cù lần’ của Bình-nguyên Lộc: người ở thành thị hoài niệm về chốn thôn quê" (www.phongdiep.net), đã thuật lại "sau Mậu Thân 1968, hàng loạt cơ sở cách mạng của ta bị vỡ, nhà thơ Viễn Phương đã đến gặp ông (BNL) để gầy dựng lại cơ sở mới thì ông khẳng định rằng: “Tôi vẫn là người của các anh mà!”. Nói điều này để thấy rằng, mặc dù sống và viết dưới ách thống trị của kẻ thù, nhưng Bình-nguyên Lộc vẫn là người của cách mạng, vẫn có tấm lòng yêu nước vô cùng sâu sắc" (Viễn Phương. "Thương một nhành mai". Kiến thức ngày nay, số Xuân Mậu Dần 1998).

27. Vào thời điểm 2007, Nguyễn Thị Thu Trang trong bài "Vài nét về văn xuôi đô thị miền Nam giai đoạn 1954-1975" (Nghiên Cứu Văn Học, số 5, 2007) dù gì cũng đã có cái nhìn thoáng, mở, hơn : " Ði qua những thành kiến cực đoan cá nhân, những xung đột về chính trị, những cuộc tranh luận sôi nổi về vấn đề truyền thống và hiện đại, những biến hóa nhiều chiều của văn chương đương thời..., tác phẩm của nhiều nhà văn như Sơn Nam, Bình-nguyên Lộc, Võ Hồng, Trang Thế Hy, Nguyễn Văn Xuân, Minh Quân... viết ở thập niên 50, 60 trong lòng đô thị miền Nam vẫn còn được nhiều người yêu thích. Ðiểm chung nhất và là chỗ dựa vững bền của nó là hướng đến những giá trị văn hóa dân tộc, là bản sắc văn hóa mỗi vùng miền và tình yêu quê hương chân thành, tha thiết".

Nguyễn Vy Khanh

Montréal, 7-1996, 11-2007

© Binhnguyenloc.com