HỒI ỨC MỘT QUẬN CHÚA

Trúc Diệp Thanh

(Trích dẫn và giới thiệu)

Nguồn: Thanh nien Online (TNO)

Thực hiện ebook: tducchau (TVE)

Ngày hoàn thành: 01/08/2009

(Ngày 11 tháng Sáu năm Kỷ Sửu – Phật lịch 2553)

http://www.thuvien-ebook.com

MỤC LỤC

MỐI TÌNH ĐẦU CỦA VUA DUY TÂN

BẢN ÁN XÉT XỬ VUA DUY TÂN

NGƯỜI SÁNG LẬP HỘI LẠC THIỆN

CUỘC HÔN NHÂN BẤT NGỜ

“NGÔI CHÙA TRONG VÒNG NGẮM CỦA MẬT THÁM”

CUỘC HỘI NGỘ LỊCH SỬ

Kỳ 1:

MỐI TÌNH ĐẦU CỦA VUA DUY TÂN

Quận chúa Hồ Thị Chỉ.

(Ảnh: do gia đình Hồ Đắc cung cấp)

Sau khi qua đời, sư bà Diệu Không (1905-1997) đã để lại cuốn hồi ký kể lại cuộc đời của mình từ khi còn là quận chúa Hồ Thị Hạnh sống trong gia đình đại thần Hồ Đắc Trung cho đến lúc xuất gia theo đạo Phật. Vừa qua, hồi ký này đã được xuất bản với tiêu đề Đường thiền sen nở do hai tác giả Lê Ngân, Hồ Đắc Hoài biên soạn (NXB Lao Động - Trung tâm Văn hóa ngôn ngữ Đông Tây ấn hành). Báo Thanh Niên xin giới thiệu một số nội dung của tác phẩm.

Khoảng năm 1913, vua Duy Tân lên tuổi 13, ở ngôi đã được 7 năm. Để hướng nhà vua thiếu niên vào những trò du hí, xao nhãng tâm trí, không có thời gian suy nghĩ về con đường cứu nước như vua cha Thành Thái, người Pháp cho xây dựng một ngôi nhà "Thừa lương" ở Cửa Tùng (Quảng Trị) để nhà vua ra đó nghỉ ngơi, tắm biển mùa hè. Cũng trong những năm này, quan đại thần Hồ Đắc Trung, Tổng đốc Nam - Ngãi (Quảng Nam - Quảng Ngãi) được điều về Kinh nhận chức Thượng thư Bộ Học (thay Thượng thư Cao Xuân Dục nghỉ hưu). Để nhà vua trẻ có bạn cùng lứa tuổi nô đùa những dịp ra Cửa Tùng, quan Thượng thư Hồ Đắc Trung khi hầu vua thường mang theo 4 người con (2 trai, 2 gái) là 2 công tử Hồ Đắc Điềm (sinh năm 1899), Hồ Đắc Di (1900), và 2 tiểu thư Hồ Thị Chỉ (1902), Hồ Thị Hạnh (1905). Hồ Thị Chỉ (kém vua 2 tuổi) lúc bấy giờ đã là một thiếu nữ đẹp người, đẹp nết, giỏi chữ Hán lại thông thạo tiếng Pháp, rất được vua Duy Tân để ý. Hai bên đã nảy sinh tình ý với nhau nhưng vẫn rất kín đáo, không vượt qua khuôn phép vua tôi.

Sư bà Diệu Không (tức Hồ Thị Hạnh) nhớ lại: "Chúng tôi nhận thấy những khi Ngài ngự du xuân, ngồi trên kiệu vàng thì rất uy nghi, nghiêm chỉnh, mà sao khi ra chơi Ngài lại rất bình dân, vui đùa hồn nhiên, vô sự… Mỗi hôm từ Cửa Tùng trở về Huế, lần nào chia tay cũng thật bịn rịn. Các anh tôi (Hồ Đắc Điềm, Hồ Đắc Di) đến chào Ngài thật sớm và đưa ra tận xe, còn 2 chị em tôi đứng ở xa, chỉ vái chào Ngài. Ngài đưa tay chào lại, còn ngoái đầu chào lại. Tình vua tôi thân mật lạ lùng!" (1).

Đầu năm 1915 có chiếu của hai bà hoàng thái hậu (2) đòi Hồ Thị Chỉ vào hầu và ban tặng đôi vòng vàng. Kế đó có người trong Đại nội ra dạy cho Hồ Thị Chỉ những nghi lễ cung đình và bảo với gia đình Thượng thư Hồ Đắc Trung là sẽ xem ngày lành tháng tốt để làm lễ "nạp phi" cho tiểu thư Hồ Thị Chỉ. Lúc bấy giờ cả nhà Thượng thư Hồ Đắc Trung đều tin rằng mối nhân duyên của Hồ Thị Chỉ và vua Duy Tân đã là điều chắc chắn. Bỗng một điều bất ngờ xảy ra vào cuối năm đó làm đảo lộn mọi việc đã được tính toán trước. Vua Duy Tân cho mời đại thần Hồ Đắc Trung vào triều để nói lời từ hôn đối với Hồ Thị Chỉ mà không nêu rõ nguyên nhân. Nhà vua còn yêu cầu đại thần Hồ Đắc Trung giới thiệu người khác để đưa vào ngày cưới đã định. Với sự giới thiệu của đại thần Hồ Đắc Trung, vào đầu năm 1916, cô Mai Thị Vàng, con gái ông Mai Khắc Đôn, đã được "nạp phi" đúng vào ngày cưới đã được định trước giữa nhà vua và Hồ Thị Chỉ.

Điều gì khiến nhà vua trẻ "thay lòng đổi dạ" làm tan nát trái tim người mà nhà vua từng yêu dấu, còn gây tiếng thị phi cho gia đình đại thần Hồ Đắc Trung? Cuốn hồi ký của sư bà Diệu Không đã giúp người đời sau hiểu rõ sự thật về sự kiện thuộc loại "thâm cung bí sử" này.

Năm 1915, khi tình cảm giữa vua Duy Tân và Hồ Thị Chỉ đã chín muồi và được hai bà hoàng thái hậu thừa nhận thì cũng là lúc nhà vua bắt liên lạc với Hội Quang Phục của hai ông Thái Phiên, Trần Cao Vân, và ngài đã quyết tâm dấn thân vào công cuộc cứu dân, cứu nước. Biết trước đây là công việc nguy hiểm, nhà vua không muốn để cho gia đình đại thần Hồ Đắc Trung với những người con còn nhỏ phải chịu liên lụy (cụ Hồ Đắc Trung lúc này đã có 10 người con cả trai lẫn gái, phần lớn đang tuổi ăn học), mặt khác nhà vua cũng không muốn trì hoãn việc "nạp phi" vì sợ người Pháp nghi ngờ. Vài tháng sau ngày cưới, vào đêm 3 rạng ngày 4.5.1916, vua Duy Tân bí mật rời hoàng cung tham gia cuộc khởi nghĩa vũ trang do lãnh đạo Hội Quang Phục vạch kế hoạch. Cuộc khởi nghĩa thất bại vì bị nội phản, nhà vua bị bắt vài ngày sau đó. Cho đến tận lúc này, ông Hồ Đắc Trung mới vỡ lẽ lý do nhà vua từ hôn với Hồ Thị Chỉ là nhằm tránh sự liên can chết người cho nàng và cho cả gia đình mình.

Lại thêm một sự cố xảy ra đối với cô Hồ Thị Chỉ không lâu sau đó. Sau "cái dớp" của Hàm Nghi rồi Thành Thái, Duy Tân, người Pháp đã rút ra bài học và chọn được một ông vua bù nhìn là Khải Định. Một thời gian ngắn sau khi lên ngôi, một hôm Khải Định cho mời Hồ Đắc Trung đến và ngỏ ý muốn cưới Hồ Thị Chỉ làm vợ kiêm phiên dịch khi làm việc riêng với người Pháp mà không tiện có mặt thông ngôn. Đối với ông Hồ Đắc Trung, đây là một tin sét đánh vì ông biết con gái ông rất nặng tình với cựu hoàng Duy Tân, không dễ gì chấp nhận làm vợ Khải Định! Đúng như thế, khi nghe cha nói lại ý định của Khải Định, cô Hồ Thị Chỉ đã vừa khóc vừa thưa với cha: "Con xin nguyện ở với cha mẹ trọn đời không lấy ai nữa hết!". Nói xong cô về phòng riêng thổn thức.

Cả nhà lúc đó có ông bà Hồ Đắc Trung, người anh cả Hồ Đắc Khải, em gái Hồ Thị Hạnh đã họp bàn tìm cách thuyết phục Hồ Thị Chỉ vì họ thừa biết tuy Khải Định mới ngỏ ý nhưng đây đã là "khẩu dụ" của nhà vua, nếu không nghe theo thì cả nhà không tránh khỏi tội "khi quân","kháng chỉ", tai họa khôn lường. Họ đã nghĩ đến chuyện hai cha con Hồ Đắc Trung, Hồ Đắc Khải xin từ quan về làm ruộng. Liền mấy ngày đêm cả nhà ra sức khuyên giải Hồ Thị Chỉ. Cô em Hồ Thị Hạnh đêm nằm bên chị rỉ rả thuyết phục: "Thầy và anh Khải đều là văn nhơn, nay về làm ruộng sao được. Huống nữa còn 4 anh em đang học ở Hà Nội vậy ai là người nuôi các anh nên tương lai? Nếu chị mà không biết hy sinh thì chị còn thua nàng Kiều đã bán mình chuộc cha. Còn Ngài (Duy Tân) đã vị quốc gia, vậy sao chị không vị gia đình như Ngài đã hy sinh vì nước?". Lắng nghe tôi nói, chị nằm im lặng không trả lời. Sáng hôm sau, đôi mắt còn sưng húp, nét mặt buồn phiền chị sang phòng Cụ tôi và thưa: con xin nghe lời Thầy và anh! Cụ tôi mừng quá ứa nước mắt nói: Thầy biết ơn con vì hiếu quên tình, như vậy là cả nhà anh em đều có phước nhờ con đó" (3).

Đó là sự thật về sự kiện con gái ông Hồ Đắc Trung 2 lần "nạp phi". Sau khi nữ quận chúa Hồ Thị Chỉ trở thành bà Ân phi không bao lâu thì Khải Định qua đời. Phần đời còn lại, bà sống trong trạng thái trầm uất nặng. Bà qua đời năm 1982, mãn nguyện vì đã được gặp các anh (các ông Hồ Đắc Điềm, Hồ Đắc Di) theo kháng chiến trở về sau ngày toàn thắng.

––––

(1): Những đoạn in chữ nghiêng trong bài là trích tác phẩm Đường thiền sen nở.
(2): Bà mẹ đích của vua Duy Tân - con gái đại thần Nguyễn Thân và bà mẹ đẻ là bà Nguyễn Thị Định (còn gọi là bà Sanh).
(3): Lúc này (1916) ông Hồ Đắc Trung còn có 4 con trai đang học ở Hà Nội là Hồ Đắc Điềm, Hồ Đắc Di, Hồ Đắc Ân, Hồ Đắc Liên.

Kỳ 2:

BẢN ÁN XÉT XỬ VUA DUY TÂN

Thượng thư Hồ Đắc Trung

Sau ngày thống nhất đất nước (1975), sư bà Diệu Không có viết tập hồi ký Vua Duy Tân và gia đình Hồ Đắc Trung (chưa xuất bản). Về sự kiện sau ngày vua Duy Tân bị bắt vì cuộc khởi nghĩa vũ trang do Quang Phục Hội khởi xướng bị bại lộ, sư bà kể:

"Thân sinh tôi (ông Hồ Đắc Trung) Thượng thư bộ Học, được vua Duy Tân tin cẩn, nên trong cuộc khởi nghĩa đó không khỏi bị liên can. Lại thêm một mảnh giấy quyến do 2 ông Trần Cao Vân và Thái Phiên từ trong ngục tử hình nhờ "cụ Ngáo" đao phủ thủ lúc bấy giờ chuyển tận tay cho Thầy tôi nhưng không may lọt vào tay người Pháp. Trong mảnh giấy ấy có ghi 2 câu đối như sau:

"Trung là ai? Nghĩa là ai? Cân đai võng lọng là ai? Nỡ để cô thần tử nghiệt

Trời còn đó, đất còn đó, xã tắc sơn hà còn đó, miễn cho thánh thượng sinh toàn"

"Vì mảnh giấy này mà Thầy tôi bị bắt giam mấy ngày ở tòa Khâm sứ để điều tra. Nếu không nhờ vua Duy Tân giải cứu ắt Thầy tôi đã phải chung số phận với 2 ông Trần, Thái.

"Sau đây là lời khai của vua Duy Tân khi bị Pháp cật vấn:

"Hỏi: Ngài nghĩ sao về mảnh giấy quyến này?

"Đáp: 2 ông Trần, Thái làm việc lớn không thành sợ tôi bị tử hình nên cầu cứu với ông Hồ Đắc Trung.

"Hỏi: Vì lẽ gì trước đây Ngài từ hôn với tiểu thư họ Hồ? (tức Hồ Thị Chỉ-TDT)

"Đáp: Vì tôi thương ông Hồ Đắc Trung đông con sợ ông ấy bị liên lụy. Vả lại, các đồng chí của tôi khuyên tôi nên tránh gia đình ấy để bảo mật.

"Hỏi: Vì lẽ gì 2 ông Trần, Thái lại bảo đưa mảnh giấy này cho ông Hồ Đắc Trung?

"Đáp: Vì ông Hồ Đắc Trung hay cứu người như đã cứu 42 nhà cách mạng ở tỉnh Quảng Nam năm 1908 trong vụ dân "xin xâu" trong khi ông đang làm tổng đốc tỉnh ấy.

"Hỏi: Ngài có bảo đảm ông Hồ Đắc Trung vô tội trong vụ khởi loạn này không?

"Đáp: Tôi xin hoàn toàn bảo đảm cho ông ấy"

(Diệu Không - Vua Duy Tân và gia đình Hồ Đắc Trung)

Cũng về sự kiện này, trong cuốn hồi ký Đường thiền sen nở sư bà còn cho biết về lời khai của 2 ông Trần, Thái với người Pháp về lý do 2 ông gửi mảnh giấy quyến có ghi 2 câu đối cho ông Hồ Đắc Trung: "Vì khi ở trong lao ở Quảng Nam, chúng tôi có hứa với cụ Hồ Đắc (tức Hồ Đắc Trung lúc bấy giờ là Tổng đốc tỉnh Quảng Nam-TDT) sau mười năm mới hoạt động (để đổi lại sự tự do-TDT). Nay tuy mới sáu năm, nhưng gặp cơ hội tốt: Pháp đã thua Đức, giao hàng vạn cây súng vào tay người Việt sắp đi đánh thuê, nếu nhà vua (Duy Tân) cho một lời chiếu để quân lính quay súng lại, thì nhất định người Pháp phải rời khỏi Việt Nam. Vì vậy mà chúng tôi (2 ông Trần, Thái) đã xin gặp Ngài ở hồ Tịnh Tâm và định ngày khởi nghĩa. Không ngờ có người phản bội chỉ điểm, nên Ngài bị bắt. Vậy chúng tôi xin hoàn toàn chịu tội". (1)

Chính nhờ có 2 bản khai với người Pháp như trên mà Thượng thư Hồ Đắc Trung được thoát nạn. Song người Pháp còn giao cho ông 2 nhiệm vụ trước khi trả ông. Một là: "Phải kiếm cho người Pháp một ông vua khác, đừng có đầu óc cách mạng". Hai là: "Phải thảo tờ trình về cái án của vua Duy Tân". Về nhiệm vụ thứ nhất, cụ bà Hồ Đắc Trung gợi ý: "Vậy cái ông Hoàng(2) mà tôi thường gặp ở chùa Tây Thiên là rể cụ Trương Như Cương đó, con người thích đeo vòng, nhẫn như đàn bà đó, ông nghĩ sao? Ông Cụ tôi mừng quá nói: ừ phải, khi vua Đồng Khánh mất ông còn nhỏ quá nên họ không tôn lên thay mà tôn vinh vua Thành Thái rồi Duy Tân là con cháu Ngài Dục Đức"(3). Sau đó ông Hồ Đắc Trung đưa vấn đề ông Hoàng Cả (Bửu Đảo) ra bàn được triều đình nhất trí và người Pháp cũng chấp nhận ngay. Ngay sau đó Bửu Đảo được tôn lên ngôi vua lấy niên hiệu Khải Định (1916).

Còn về nhiệm vụ thứ 2, sau khi đưa ra bàn bạc ở triều đình, tất cả các quan Thượng thư đều nhất trí ủy quyền cho Thượng thư Hồ Đắc Trung thảo tờ trình với yêu cầu không để cho vua Duy Tân phải gánh tội chết. Ông Hồ Đắc Trung đã nhớ lại 2 câu đối của các ông Trần, Thái viết từ trong ngục và ông đã nhận ra lời gửi gắm của 2 nhà cách mạng sắp bị tử hình này là khuyên ông nên đổ hết tội cho họ và phải cứu cho được mạng sống của vua Duy Tân (miễn cho thánh thượng sinh toàn). Ngay sau đó ông đã tập trung mọi tinh lực "bỏ cả cơm nước, viết suốt đêm" để hoàn thành "bản án"của Nam triều gửi cho người Pháp xét tội vua Duy Tân có nhan đề: "Vọng thính sàm ngôn, khuynh nguy xã tắc" (nghe lời dua nịnh, làm cho xã tắc lâm nguy). Theo sư bà Diệu Không nhớ lại bản án đại khái như sau: "Vua Duy Tân còn nhỏ tuổi, tuy rất thông minh, song còn cạn nghĩ, bị bọn người mưu phản kích thích lòng ái quốc nên nghe theo. Nếu đúng tuổi trưởng thành thì tội Ngài rất nặng, song Ngài còn vị thành niên, tưởng không đáng trách mà nên thương tình. Đứng về phía Chính phủ Bảo hộ thì Ngài can tội "phản nghịch" nhưng đứng về phía chính phủ Nam triều thì Ngài là một ông Vua biết thương dân và được lòng dân. Như vậy luận về tội thì quả thật Ngài có tội với người Pháp, còn đối với nhân dân Việt Nam thì Ngài không có tội gì cả.

"Vậy nên xét tình mà chỉ truất phế Ngài và để cho Ngài được tự do về với danh nghĩa một ông Hoàng tử như trước. Như vậy lòng dân mới khỏi oán thán Chính phủ Pháp là khắc nghiệt" (Diệu Không-Vua Duy Tân và gia đình Hồ Đắc Trung).

"Bản án" có lý, có tình hơn nữa còn ẩn giấu lời răn đe người Pháp đừng quá nặng tay với vua Duy Tân mà phải lãnh hậu quả như trên đã được người Pháp chấp nhận. Vua Duy Tân phải nhận tội đi đày nhưng vẫn giữ danh vị hoàng tử.

––––

* Xem từ bài Mối tình đầu của vua Duy Tân… Báo Thanh Niên số ngày thứ sáu, 19.6.2009
(1,3) Trích cuốn Đường thiền sen nở (NXB Lao Động-2009).
(2) Chỉ Hoàng tử Bửu Đảo (còn gọi là ông Hoàng Cả) hoàng tử trưởng của vua Đồng Khánh.

Kỳ 3:

NGƯỜI SÁNG LẬP HỘI LẠC THIỆN

Quận chúa Hồ Thị Hạnh.

(Ảnh: Gia đình Hồ Đắc cung cấp)

Sau ngày ngồi lên ngôi báu, Khải Định ngỏ lời cầu hôn với tiểu thư Hồ Thị Chỉ con gái Thượng thư Hồ Đắc Trung, và với tình thế bắt buộc không thể khác, Hồ Thị Chỉ buộc phải vào cung nhận danh hiệu “Ân phi” (nhị giai phi). Thượng thư Hồ Đắc Trung trở thành “quốc trượng” (cha vợ vua) uy quyền rất lớn.

Ông lần lượt được phong Đông các Đại học sĩ, tước Khánh Mỹ quận công, đứng vào hàng “tứ trụ” dưới triều Khải Định và cả Bảo Đại sau này. Tuy nhiên ông vẫn giữ thói quen sinh hoạt giản dị, chân thành, không lợi dụng quyền thế chèn ép người khác để tư lợi. Các con ông cũng được hưởng vinh hoa, phú quý theo tước hiệu của cha: các con trai được gọi là “công tước”, con gái là “quận chúa”, song tất cả đều được giáo dục theo nền nếp gia phong: hiếu thảo với cha mẹ, anh chị em thương yêu nhau...

Điều đặc biệt là trong bối cảnh đất nước bị Pháp xâm lược đặt dưới chế độ thuộc địa, các con của ông cả trai cũng như gái đều được giáo dục tinh thần yêu nước, ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc. Các con trai của quận công, trừ ông Hồ Đắc Khải tốt nghiệp Nho học và ra làm quan lên đến Hiệp biện Đại học sĩ, Thượng thư bộ Hộ, 5 vị còn lại đều chăm chỉ học hành và lần lượt được quận công cho đi du học ở Pháp. Dù sống ở Pháp nổi tiếng phồn hoa, xa xỉ nhưng các sinh viên Hồ Đắc vẫn giữ nếp sống giản dị, tiết kiệm, dồn sức học hành đều đỗ đạt cao, và sau Cách mạng Tháng Tám 1945 đã lột xác đi theo cách mạng và trở thành những nhân sĩ, trí thức nổi tiếng dưới chế độ mới: tiến sĩ luật khoa Hồ Đắc Điềm, giáo sư - tiến sĩ y khoa Hồ Đắc Di, kỹ sư mỏ-địa chất-nhà giáo Hồ Đắc Liên, tiến sĩ dược khoa Hồ Đắc Ân...

Bốn quận chúa thì ba đã lấy chồng môn đăng hộ đối. Riêng quận chúa Hồ Thị Hạnh – con gái út – từ nhỏ đã có tư tưởng, chí hướng khác thường. Năm 15 tuổi sau khi người chị kề vào cung làm Ân phi Khải Định, Hồ Thị Hạnh đã nghỉ học ở trường Đồng Khánh để phụng dưỡng cha mẹ và tự học, nghiên cứu nhiều sách báo kể cả sách, báo nước ngoài để trau dồi kiến thức. Hồ Thị Hạnh sớm có năng khiếu học ngoại ngữ: giỏi chữ Hán, thành thạo tiếng Pháp, tiếng Anh. Cô đã đọc nhiều sách nói về cách mạng Pháp, Nga, Trung Quốc và rất hâm mộ Gandhi ở Ấn Độ.

Những năm đầu thập kỷ 20 của thế kỷ trước, ở kinh thành Huế, Hồ Thị Hạnh đã tham gia hoạt động xã hội bên cạnh một số nhân vật có xu hướng cách mạng như Hải Triều, Trần Thị Như Mân... Quận chúa cùng bà Đạm Phương (1) đứng ra tổ chức Hội Nữ công lúc đầu ở Thừa Thiên, sau lan ra nhiều tỉnh ở Trung kỳ tập hợp phụ nữ nghèo dạy nghề, cổ động cho phong trào đấu tranh giành nữ quyền. Quận chúa sáng tác bài thơ được phổ cập rộng rãi trong giới phụ nữ lúc bấy giờ có những câu: “Nữ công sáng lập tại Thừa Thiên – Kinh tế nâng cao bước nữ quyền – Gánh vác giang sơn thân gái Việt - Duy trì nòi giống đất thần tiên...”. (2)

Để gây dựng quỹ Hội và biểu dương số nữ nghệ nhân có tay nghề giỏi, quận chúa tổ chức “đấu xảo” hàng hóa thủ công mỹ nghệ do chị em làm ra. Quận chúa còn mở cửa hàng có biển hiệu “Nam hóa” ở Huế làm nơi bán hàng thủ công mỹ nghệ của Hội và nhận đơn làm hàng cho nhiều người nước ngoài. Người Pháp không ưa gì những hoạt động của quận chúa mà họ cho là “bài ngoại”, có xu hướng “Gandhi” ở Việt Nam.

Trùm mật thám Pháp ở Huế mời quận chúa đến để cảnh cáo. Bằng tiếng Pháp trôi chảy, quận chúa đã nói rõ tôn chỉ, mục đích của Hội Nữ công và dõng dạc chất vấn: “Kiếm công ăn việc làm cho phụ nữ nghèo là có tội sao? Xin các ông cho tôi bằng cớ phản động và tôi xin chịu tội”. Bọn chúng buộc phải thả quận chúa về nhưng không quên răn đe: “Nếu không nể mặt cụ Thượng (Thượng thư Hồ Đắc Trung) thì chúng tôi bắt cô rồi!”. (3)

Với sự gợi ý của cụ Thượng, quận chúa thành lập Hội Lạc Thiện chuyên làm các công tác từ thiện. Với vốn tiếng Pháp lưu loát và uy tín của mình, Hồ Thị Hạnh đã mời được bà Toàn quyền Pháp nhận làm chủ tịch danh dự cho Hội và nhiều phu nhân quan chức cao cấp, thương gia người Pháp, người Việt đứng tên hội viên. Hội Lạc Thiện không những có uy tín rộng mà còn có nguồn tài chính dồi dào để tổ chức các đợt cứu trợ cho đồng bào gặp thiên tai, dịch bệnh...

Năm 1931, được tin đồng bào bị tàn sát trong cuộc nổi dậy “Xô Viết Nghệ Tĩnh”, bà Đạm Phương họp Hội Nữ công gấp để bàn việc cứu tế. Quận chúa xác định: chỉ có Hội Lạc Thiện mới đảm nhận nổi việc này và xung phong nhận trách nhiệm tổ chức cứu tế. Ra đến Nghệ An, quận chúa đã trực tiếp gặp các quan chức đứng đầu tỉnh cả người Pháp và người Việt để thuyết phục họ cho phép Hội Lạc Thiện tổ chức cứu tế với lý do nhân đạo. Kết quả đợt cứu tế đoàn của Hội Lạc Thiện đã cấp tiền mua quan tài chôn cất cho hàng chục tử sĩ, cấp hàng viện trợ cho hàng trăm gia đình bị mất người thân đang lâm vào cảnh thiếu đói...

Được trực tiếp chứng kiến cảnh đau thương của người dân, quận chúa rất xúc động đã sáng tác bài thơ Thấy cảnh tang thương, có những câu: “Lam Giang sóng cuộn trăm dòng lệ - Hồng Lĩnh tro vùi những nắm xương...”. “Bài này cụ Đạm Phương khen hay mà không dám cho ai nghe. Chỉ có bà Đốc Tạ là mẹ của Tạ Quang Bửu đọc...”. (4) Mãi sau năm 1975, bài thơ này mới được đăng trên một tờ báo của Phật giáo với bút hiệu Diệu Không.

––––

(1): – Đạm Phương: nữ sĩ Đạm Phương (1881–1947) là bà Nguyễn Phước Đồng Canh, vợ của ông Nguyễn Khoa Tùng. Bà là nhà hoạt động xã hội nổi tiếng ở Huế nửa đầu thế kỷ XX.

– Hải Triều: Nguyễn Khoa Văn, con của ông Nguyễn Khoa Tùng và bà Đạm Phương. Hải Triều là nhà lý luận mác-xít trước Cách mạng Tháng Tám 1945.

– Trần Thị Như Mân: (1907–1992) giáo viên trường nữ học Đồng Khánh, sau này là phu nhân nhà sử học Đào Duy Anh.

(2, 3, 4): Trích hồi ký của sư bà Diệu Không, sách Đường thiền sen nở (NXB Lao động – 2009)

Kỳ 4:

CUỘC HÔN NHÂN BẤT NGỜ

Bà Cao Xuân Xang (tức quận chúa Hồ Thị Hạnh) và con trai Cao Xuân Chuân

Khoảng năm 1924, lúc Hồ Thị Hạnh tròn 19 tuổi, quận chúa có chuyến xuất ngoại đầu tiên trong đời. Năm đó nhà vua nước Cao Miên láng giềng (nay là Campuchia) băng hà. Nam triều cử quận công Hồ Đắc Trung làm sứ thần đại diện  sang viếng tang. Cùng đi có một bác sĩ, một phiên dịch, một lái xe và cô con gái cưng Hồ Thị Hạnh theo hầu cha.

Những năm trước đó, cụ bà thân mẫu của Hồ Thị Hạnh thường thúc giục con gái út lấy chồng. Cũng đã có lắm vương tôn, công tử con nhà quyền quý, giàu có, môn đăng hộ đối ao ước được lọt vào mắt xanh của nàng quận chúa trẻ đẹp, tài giỏi, nết na vào bậc nhất kinh đô Huế lúc bấy giờ. Song Hồ Thị Hạnh nhiệt tình với công tác xã hội bao nhiêu thì nàng lại hờ hững chuyện chồng con bấy nhiêu! Vì vậy hai cụ - nhất là cụ bà - gửi gắm nhiều hy vọng về chuyện chồng con của quận chúa trong chuyến đi xa này của hai cha con.

Đến nước bạn, một hoàng tử Cao Miên được phân công tiếp đón rất ngạc nhiên khi tiếp xúc với một quận chúa người Việt trẻ đẹp, nói tiếng Pháp lưu loát và rất am hiểu về Phật giáo. “Trước khi ăn cơm, tôi thấy ông ta chấp tay vái, tôi hỏi thì ông nói đó là cúng Phật trước khi ăn. Tôi hỏi: Ông tu từ hồi nào? Ông nói: từ khi 6 tuổi đến 12 tuổi ông ở một chùa trong đại nội, học đạo làm người. Nếu không học, dù là một ông hoàng cũng không ai gả vợ cho. Chúng tôi đều cười nói lảng đi. Khi về nhà, ông cụ tôi cho biết: Ông hoàng ấy muốn qua Việt Nam gặp con trở lại. Tôi thưa: Thầy nên từ chối ngay đi, gia đình đã làm khổ chị con, thôi đừng làm khổ con nữa!... Cụ tôi thở dài im lặng không nói gì nữa” (2).

Có một sự kiện trong chuyến xuất ngoại đánh dấu một bước ngoặt về cuộc đời của quận chúa. Đó là chuyện giữa quận chúa và người thư ký trong đoàn. Ông này là Cao Xuân Xang, con thứ của ông Cao Xuân Dục, Thượng thư Bộ Học tiền nhiệm của Thượng thư Hồ Đắc Trung. Ông lớn hơn quận chúa 6 tuổi, hiện đang làm Thương tá Cơ mật viện nên còn gọi là “ông Thương”. Vì giỏi tiếng Pháp, ông được ông Hồ Đắc Trung chọn làm thư ký kiêm phiên dịch. Qua câu chuyện giữa hai người, quận chúa biết ông Thương đã có một đời vợ, vợ chết để lại 6 đứa con lít nhít cả trai lẫn gái, đứa đầu chỉ 10 tuổi, đứa út mới lên 2 tuổi. Ông Thương còn bị bệnh lao phổi nặng chưa biết sống chết lúc nào! Vốn sẵn tính thương người, quận chúa bỗng thấy cám cảnh cho lũ nhỏ con ông Thương, nếu cha chúng có mệnh hệ nào thì cuộc sống của chúng sẽ ra sao? Sau khi xin ý kiến song thân, năm 1926 quận chúa đã đón 6 đứa con ông Thương về nhận làm mẹ của lũ trẻ. Rồi một quyết định táo bạo chợt đến: quận chúa báo cho song thân ý định sẽ kết hôn với ông Thương! Không riêng cả nhà cụ Thượng Hồ Đắc mà cả bạn bè khi biết tin đều sửng sốt bất ngờ! Năm 1929, cuộc hôn nhân của quận chúa với ông Thương được tiến hành không phải trong tiếng cười hoan hỷ mà trong tiếng khóc của cả hai họ! 11 tháng sau ngày cưới, bà Thương  (gọi theo tên chồng) sinh hạ một con trai đặt tên là Cao Xuân Chuân (3). Ông Thương do bệnh nặng vừa thấy mặt con thì qua đời (1930).

Sa Di ni Diệu Không

Bắt đầu cuộc đời thứ hai

Một năm sau, bà Thương giao lại các công việc của Hội Nữ công, thu xếp công việc ở Hội Lạc Thiện, gửi Cao Xuân Chuân cho bà Ưng Úy (chị ruột), gửi các con nuôi vào học nội trú ở 2 trường Quốc học và Đồng Khánh để chính thức bước vào con đường tu hành. Lúc này, bà Hồ Thị Chỉ, ân phi của Khải Định, chị ruột của bà Thương, sau khi mãn tang vua đã xin ra chùa ở Châu Ê, hiệu là Khải Ân Tự (thường gọi là “chùa bà Phi”). Bà Thương cũng lên chùa này cùng ở với chị. Năm 1932, Hồ Thị Hạnh được hòa thượng Giác Tiên truyền thập giới làm Sa ni di với pháp tự Diệu Không, nhưng vẫn để tóc làm phật sự.

Công việc lớn đầu tiên Diệu Không làm là cùng với hòa thượng Giác Tiên chủ trì sáng lập Hội Phật học. Việc thảo đơn xin phép thành lập, dự thảo điều lệ Hội đã xong, cụ Hồ Đắc Trung, cụ Tôn Thất Hân phụ chính thân thần rất ủng hộ, riêng ông Nguyễn Hữu Bài (theo Công giáo) lúc ấy làm Thượng thư đầu triều vẫn không cho phép. Diệu Không với sự quen biết sẵn với nội cung đã vào gặp Thánh cung Hoàng thái hậu (4) để báo cáo việc trở ngại và xin thánh cung gửi thẳng hồ sơ cho vua Bảo Đại (lúc này đang ở Pháp) ký gửi về. Thánh cung hứa sẽ chuyển hồ sơ xin thành lập Hội Phật giáo kèm thư riêng của ngài cho Bảo Đại. Một tháng sau, thánh cung cho gọi Diệu Không vào và trao hồ sơ thành lập Hội đã đưọc vua Bảo Đại phê duyệt. Ngài còn kể lại: “Ông Bài đã vào cự nự nói là ngài nghe con nít! Tôi đã la cho và nói: Sao ông binh vực đạo của người Pháp mà lại bỏ đạo của Việt Nam từ ngàn đời? Ông lui và vì giận ông ta nói: Các chùa nên thận trọng đó!”. (5)

Sau ngày song thân từ trần (1941), duyên trần thêm nhẹ gánh, vào mùa thu năm Giáp Thân (năm 1944), lúc 39 tuổi với 12 năm thọ thập giới, Diệu Không đã xuống tóc thọ tam đàn cu túc tại đại giới đàn Thuyền Tôn (Huế) do hòa thượng Giác Nhiên đệ nhị tăng thống Giáo hội Phật giáo VN làm đàn đầu. Vào lúc này Mặt trận Việt Minh đang ráo riết hoạt động lôi cuốn đông đảo quần chúng tham gia giành chính quyền, trong đó hàng ngũ phật tử tham dự đông đảo. "Ngày Bảo Đại thoái vị cũng có sự tham gia của Phật giáo ở nội cung mà cụ Phạm Khắc Hòe đâu có biết! Cũng nhờ vậy mà Bảo Đại khi thối lui một cách ôn hòa nên cũng không đổ máu dân chúng nhưng cũng làm cho bà Nam Phương Hoàng hậu gần bổ ngửa, vì kế hoạch của người Nhật giao cho đã không thành công” (6).

––––

– (1, 2, 5, 6) Trích hồi ký của sư bà Diệu Không - Đường thiền sen nở (NXB LĐ 2009)

– (3) Cao Xuân Chuân được người chị của Hồ Thị Hạnh là bà Ưng Úy – thân mẫu của nhà bác học Bửu Hội – nuôi. Năm 16 tuổi đang học ở Sài Gòn được gia đình gửi sang Pháp cho gia đình Bửu Hội nuôi, đỗ kỹ sư, lấy vợ Pháp và định cư ở Pháp.

– (4) Bà Thánh cung Hoàng thái hậu tức bà Nguyễn Thị Nhàn (1870–1935) con gái Đại thần Nguyễn Hữu Độ, Nhất giai phi của vua Đồng Khánh. Sau khi bà thánh cung qua đời, bà Từ cung tức bà Hoàng Thị Cúc mẹ Bảo Đại mới có ảnh hưởng lớn trong thời gian còn lại.

Kỳ 5:

“NGÔI CHÙA TRONG VÒNG NGẮM CỦA MẬT THÁM”

Ni trưởng Diệu Không

Huế chào đón làn gió mới của Cách mạng tháng Tám 1945 chưa được bao lâu thì bị quân đội Pháp quay lại đánh chiếm lập lại chế độ cai trị. Pháp và tay sai ráo riết truy lùng bắt bớ những ai tình nghi đã theo Việt Minh, số người trong giáo hội Phật giáo cũng không ngoại lệ.

Một trong số hòa thượng có uy tín bị chúng bắt và tra tấn dã man là Hòa thượng Thích Đôn Hậu trụ trì chùa Linh Mụ. Trước đây, Hội Phật học do bác sĩ Lê Đình Thám, một tu sĩ và là một nhân sĩ nổi tiếng làm chánh hội trưởng. Khi Pháp quay trở lại Huế, ông Lê Đình Thám được Chính phủ Kháng chiến mời ra Bắc, Hòa thượng Đôn Hậu thay làm chánh hội trưởng. Hòa thượng Đôn Hậu bị bắt và Pháp tuyên bố sẽ đưa ra xử bắn đã làm rúng động tăng ni phật tử Huế trong đó có sư Diệu Không. Sư đã trực tiếp gặp tên trùm mật thám Pháp đấu tranh để Hòa thượng Đôn Hậu được đưa từ nhà lao của Sở Mật thám sang giam tại lao Thừa phủ. Sau đó, sư có ý kiến nhờ ông Nguyễn Khoa Toàn, bà Từ Cung và bà Nam Phương (1) can thiệp để giải cứu cho Hòa thượng Đôn Hậu được trở về lại chùa Linh Mụ.

Năm 1949, sư Diệu Không bỏ tiền riêng, sử dụng một phần đất thuộc sở hữu của họ tộc Hồ Đắc do sư quản lý ở Dương Xuân Thượng (Thủy Xuân, Hương Thủy, Thừa Thiên) liền kề vùng đất có ngôi chùa Trúc Lâm (cũng do Hồ Đắc hiến tặng cả chùa và đất) để xây dựng ni viện Hồng Ân là nơi sư trụ trì, đào tạo nhiều thế hệ đệ tử và cũng là nơi sư sống những năm cuối đời. Những năm đầu ở Hồng Ân, sư Diệu Không là đối tượng tình nghi của mật thám Pháp vì sư có nhiều thư từ từ miền Bắc gửi vào thăm hỏi. Nhiều ngôi chùa ở Huế xây dựng ở vùng đồi núi xa đô thị địch tạm chiếm, nơi giáp ranh với vùng tự do nên thường là nơi du kích ẩn náu để hoạt động, nơi tiếp tế thuốc men, lương thực cho lực lượng vũ trang cách mạng, nơi cứu chữa thương binh sau các trận giao chiến với địch. Ni viện Hồng Ân cũng lọt vào tầm ngắm của mật thám địch song nhờ các sư cô hoạt động kín đáo và nhờ sự đùm bọc của quần chúng nên địch không có chứng cứ để bắt bớ.

Cùng chị ruột xin tự thiêu

Sau ngày Mỹ lật đổ Bảo Đại đưa Ngô Đình Diệm lên làm tổng thống, tình hình Phật giáo miền Nam càng tồi tệ. Để báo động cho trong nước cũng như thế giới về tình hình Phật giáo miền Nam bị Mỹ ngụy đàn áp dã man, lãnh đạo giáo hội Phật giáo miền Nam chủ trương kêu gọi vận động phong trào “vị pháp vong thân” (quên mình vì Phật pháp). Tại Huế, sư Diệu Không cùng người chị ruột là sư bà Diệu Huệ (bà Ưng Úy) đã viết đơn tình nguyện được tự thiêu và được lãnh đạo Phật giáo tỉnh Thừa Thiên cho phép. Hai sư đã vào Sài Gòn trình đơn thư xin tự thiêu lên các hòa thượng ở chùa Ấn Quang. Hai ngày sau, hai bà được chùa Ấn Quang cho biết: Hòa thượng Thích Quảng Đức sẽ tự thiêu trước. Biết đây là chủ trương đã được lãnh đạo giáo hội cân nhắc, bàn bạc kỹ, hai sư bà đành chấp nhận.

Cùng với việc đứng trong hàng ngũ tăng ni, phật tử đấu tranh cho sự tồn tại của Phật giáo, sư Diệu Không đã cùng các Hòa thượng Thích Trí Thủ, Thích Nhất Hạnh... xây dựng Đại học Vạn Hạnh. Sư còn để thời gian công sức dịch nhiều bộ kinh Phật từ tiếng Pali sang tiếng Việt. Là nhà thuyết pháp có tài hùng biện, Sư đã tổ chức nhiều cuộc thuyết giảng ở Sài Gòn, Đà Nẵng, Huế với hàng nghìn người mỗi lần. Sư còn viết nhiều luận văn khuyến tu, đề cao nữ quyền, bảo vệ truyền thống văn hóa dân tộc. Là nhà thơ thiền nổi tiếng, Diệu Không đã sáng tác thơ từ những năm đầu thập kỷ XX với hơn 500 bài thơ đăng rải rác trên các báo của Phật giáo (năm 2007 NXB Thuận Hóa đã in cuốn Diệu Không thi tập với 238 bài thơ, câu đối do Diệu Không sáng tác). Những năm 60, sư bà Diệu Không được giáo hội Phật giáo tỉnh Thừa Thiên tôn vinh làm ni trưởng và cũng là ni trưởng có uy tín hàng đầu trong giới nữ tu ở miền Nam.

Đầu năm 1975, cuộc tổng tiến công giải phóng miền Nam diễn ra được sư bà Diệu Không, người trực tiếp chứng kiến, mô tả: “Một niềm vui chưa từng thấy khi nghe ông Dương Văn Minh tuyên bố đầu hàng. Anh em giải phóng cũng như dân chúng reo cười khắp đường phố Sài Gòn. Già trẻ lớn bé đua nhau đi đón bộ đội. Chúng tôi tổ chức khao quân. “Vạn Hạnh” tổ chức thành 4 đoàn gồm các mẹ, chị em phụ nữ, thanh niên, các phụ lão góp nửa triệu đồng mua bánh kẹo, trái cây chở trên 4 xe camion. Đi đầu có các biểu ngữ hoan nghênh quân Giải phóng. Đi đến gần dinh Độc lập có người ra đón, khách, chủ hàn huyên, khóc cười lẫn lộn, và xúc động tưởng niệm kẻ mất, người còn. Ba mươi năm đấu tranh không ngừng mới có ngày nay, là ngày độc lập thực sự của đất nước, nhân dân ta...” (2).

––––

(1) - Nguyễn Khoa Toàn: tỉnh trưởng tỉnh Thừa Thiên lúc bấy giờ, thuộc dòng họ Nguyễn Khoa nổi tiếng ở Huế. Bà Từ Cung và bà Nam Phương, tức Hoàng Thái hậu Từ Cung và Hoàng hậu Nam Phương trước đây, tuy lúc này không còn chế độ quân chủ nhưng Bảo Đại được Pháp cho làm “Quốc trưởng” nên tiếng nói của 2 bà cũng có trọng lượng.

(2) - trích Hồi ký của sư bà Diệu Không - Đường thiền sen nở (NXB Lao Động-2009)

Kỳ 6:

CUỘC HỘI NGỘ LỊCH SỬ

Các ông Hồ Đắc Điềm, Hồ Đắc Di, Hồ Đắc Ân (hàng đứng từ trái sang) và sư bà Diệu Không

Năm 1977, Mặt trận Tổ quốc (MTTQ) Việt Nam tổ chức đại hội đầu tiên sau ngày đất nước thống nhất. Trong số đại biểu toàn quốc tham dự đại hội có bốn anh em ruột.

Đó là cụ Hồ Đắc Điềm, nguyên Chánh án TAND Hà Nội, nguyên Phó chủ tịch UBND TP Hà Nội; giáo sư Hồ Đắc Di, Hiệu trưởng trường Đại học Y Hà Nội (hai cụ là đại biểu UB MTTQ TP Hà Nội); tiến sĩ – dược sĩ Hồ Đắc Ân, đại biểu UB MTTQ TP.HCM; ni trưởng Diệu Không (thế danh Hồ Thị Hạnh), đại biểu UB MTTQ TP Huế. Cả bốn người là con của Quận công Hồ Đắc Trung, một đại thần đứng vào hàng “tứ trụ” dưới các triều vua Duy Tân, Khải Định, Bảo Đại. Hình ảnh bốn vị đại biểu trên là minh chứng tiêu biểu cho nguyên lý bất di bất dịch "đất nước ta là một, nhân dân ta là một” và cũng là hình ảnh chứng minh hùng hồn sự quy tụ rộng rãi các tầng lớp trí thức, tôn giáo trong mặt trận yêu nước dưới sự lãnh đạo của Đảng.

Năm 1981, đại diện Phật giáo cả hai miền Bắc - Nam (cũ) nhóm họp tại Hà Nội để quyết định việc tổ chức một tổ chức Phật giáo duy nhất cho cả nước. Sư bà Diệu Không là thành viên chính thức trong đoàn đại biểu Phật giáo miền Nam (cũ). Nhân sự có mặt của sư bà ở Hà Nội, Đài tiếng nói Việt Nam đã tiến hành phỏng vấn sư bà trên làn sóng của đài phát đi trong nước và trên toàn thế giới. Sau đây là phần trích một số câu hỏi của phát thanh viên (PTV) và phần trả lời của sư bà Diệu Không:

* PTV: Vừa rồi đài phát thanh nước ngoài nói chính quyền bắt buộc các đại biểu ra Hà Nội làm việc cho chính quyền, có đúng không?

– Thời chính phủ Ngô Đình Diệm mà còn không bắt được chúng tôi theo họ từ khi họ đem súng dẫn vào tù. Nay là chính quyền của dân, sao có chuyện bắt buộc?

* PTV: Ra đây chính quyền đối xử với quý vị thế nào?

– Nếu không tốt, làm sao chúng tôi ra được đến ngoài này, được bố trí ăn ở cho số đông người, lại có xe đưa rước?

* PTV: Bà có muốn nhắn gì với tăng, ni, phật tử hải ngoại không?

– Tôi xin gửi đến quý tăng, ni, phật tử ở khắp năm châu lời thăm hỏi đầy tình cảm của người đồng đạo. Xin quý vị dù đi đâu, ở đâu, quý vị cũng nên nhớ Phật giáo đã có từ 2.000 năm trên đất nước ta, nên trong dòng máu của người Việt Nam đều có giống của Phật được ông bà nhiều đời để lại. Chúng ta có những vị như Trần Nhân Tông đời Trần, đời Lý, Lê... Gần đây có ngài Quảng Đức đã làm rạng danh cho Phật giáo cũng như đất nước. Nhật Bản có bài báo đã tôn Phật giáo Việt Nam là anh cả trong miền Đông Nam Á. Vậy mong quý vị luôn nhớ làm rạng danh cho Phật giáo nước nhà.

* PTV: Bà có muốn nói gì với đồng bào hải ngoại không phải phật tử không?

– Có. Tôi xin gửi đến đồng bào các giới khắp trên địa cầu lời cầu chúc tốt đẹp nhất. Dù xa quê hương, quý vị luôn nhớ mình là người Việt Nam, luôn nhớ nguồn gốc mà dạy dỗ con cháu lấy hiếu để làm trọng, yêu nước, yêu đồng bào, biết đến Tổ quốc quê hương và không quên nếp sống Việt Nam.

* PTV: Bà còn muốn nói gì nữa không?

– Tôi xin kết thúc lời nhắn gửi ở đây và rất mong đợi hòa bình thực sự sẽ đến với nhân loại, đừng vì thù hận mà giết nhau bằng nguyên tử. Vậy trước hết xin phải lo hòa bình ở nội tâm của mỗi người”. (1)

Gần ba mươi năm trôi qua kể từ ngày trả lời phỏng vấn, song những lời nhắn gửi của sư bà Diệu Không vẫn còn nguyên tính thời sự.

Sau ngày thống nhất tổ chức Phật giáo cả nước, ni trưởng Diệu Không được cử làm Ủy viên Hội đồng trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam và Ủy viên thường trực Ban trị sự Tỉnh hội Phật giáo Thừa Thiên–Huế.

Những ngày tháng cuối cùng

Những năm 1980 – 1990, dù tuổi cao sức yếu nhưng sư bà Diệu Không vẫn không ngừng làm việc. Sư bà dốc sức biên dịch các bộ kinh Phật từ tiếng Pali sang tiếng Việt và viết hồi ký, minh mẫn cho đến hơi thở cuối cùng. Sư bà an nhiên thâu thần thị tịch vào khuya ngày 22 tháng 8 năm Đinh Sửu (tức 23.9.1997), hưởng thọ 93 tuổi với 53 hạ lạp. Lễ tang của sư bà được T.Ư Giáo hội Phật giáo Việt Nam phối hợp cùng Tỉnh hội Phật giáo Thừa Thiên-Huế cử hành theo nghi lễ Phật giáo cao nhất tại chùa Hồng Ân (Huế) do Hòa thượng Thích Thiện Siêu - Phó chủ tịch thường trực Hội đồng Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam chủ trì. Hàng nghìn đồng môn pháp quyến và đại diện các tổ chức Phật giáo trên cả nước, đông đủ bà con thuộc họ tộc Hồ Đắc, các con của ông Cao Xuân Xang ở trong nước cũng như nước ngoài đã có mặt để đưa tiễn cố ni trưởng về nơi an nghỉ cuối cùng. Kim quan của cố ni trưởng đã nhập tháp xây trên một sườn đồi thoáng đãng thuộc khuôn viên chùa Hồng Ân và liền kề với nghĩa trang có phần mộ của song thân và các anh, chị mình.

Đánh giá tổng quát về cuộc đời của cố ni trưởng Diệu Không, khó có bài viết nào hay hơn đoạn kết trong tiểu sử của cố ni trưởng đăng trên Kỷ yếu tang lễ ni trưởng Thích nữ Diệu Không (NXB Tôn giáo –1999): “Tóm lại một đời sư: ở trong phú quý mà không vướng vinh hoa, học nhiều mà không sở tri chướng, làm thơ mà không là thi sĩ, viết lách mà không là văn nhân, nghiên cứu mà không là học giả, giúp đời mà không là chuyên gia xã hội. Thuyết pháp mà không là pháp sư, tọa thiền mà không là thiền sư, xây dựng nhiều chùa mà không trụ trì một ngôi chùa nào cả, giữ giới mà không câu nệ, độ người mà không vướng mắc đệ tử. Ở cảnh động mà không mất thiền, cảnh tịnh không bỏ rơi chúng sinh. Cuộc đời hành đạo của Sư thật đa dạng mà không lưu dấu vết, vì cõi lòng của Sư như hư không. Sự nghiệp vật chất Sư lưu lại đã nhiều nhưng cái đáng nói hơn, đáng nói nhất, cái thâu tóm cả cuộc đời Sư: tấm lòng vị pháp và thương tưởng hậu lai thì lại càng khó tả, cái đáng nói nhất đã không có ngôn từ nào diễn đạt. Có lẽ hai chữ tôn hiệu của Sư (thượng) Diệu (hạ) Không đã biểu trưng quá đủ cuộc đời Sư”.

Trúc Diệp Thanh (TNO)

––––

(1): Trích Hồi ký của sư bà Diệu Không – Đường thiền sen nở (NXB Lao Động – 2009).