John Stuart Mill
Đặng Đức Hiệp dịch
Nguyễn Hữu Liêm hiệu đính và giới thiệu
—★—

Thuyết
Công Lợi

• Utilitarianism •

Domino & NXB Văn Hóa Văn Nghệ

ebook©vctvegroup | 09-12-2020

Đi tìm một quy luật đạo đức hoàn vũ

It is better to be a human being dissatisfied than a pig satisfied.*

J. S. Mill

•

Thà làm một con người không được thỏa mãn còn hơn là làm một con lợn được thỏa mãn.

Utilitarianis, ở đây được dịch là Thuyết Công lợi. Cụm từ “Công lợi”, theo dịch giả Đặng Đức Hiệp, đã được sử dụng rộng rãi trong sách báo tiếng Việt ngay từ đầu thế kỷ XX. Ít nhất thì điều này cũng đã được ghi nhận như một hóa thạch ngôn ngữ trong các tập sách như Xã hội luận và Lược sử các học thuyết kinh tế (được xuất bản trong những năm 1925–1928) của Phan Đăng Lưu – một nhân vật cộng sản thế hệ đầu tiên ở Việt Nam. Đây là một cách thức chuyển ngữ căn cứ vào ý nghĩa của học thuyết, trong khi từ Utility thì tiếng Việt thường được dịch là “Tiện ích”. Vậy, Utilitarianism có thể dịch là ‘Thuyết Tiện ích” hay như ở đây, “Thuyết Công lợi” khi nội dung của học thuyết này chủ trương đánh giá đạo đức bằng lợi ích mà nó có thể tạo ra cho xã hội.

Thuyết Công lợi được Mill viết theo thể Anh ngữ cổ điển ở đầu thế kỷ XIX, với một phương cách hành văn rất khó đọc. Nhiều đoạn văn rất dài, chủ từ và các thuộc từ thường đan cài trộn lẫn vào nhau với nhiều những hàm nghĩa khác nhau. Ngay cả những giáo sư triết học ở Hoa Kỳ nhiều lúc cũng vấp phải sai lỗi khi phiên giải ý nghĩa của tác phẩm này sang tiếng Anh ngày nay. Chuyển ngữ sang tiếng Việt lại càng khó khăn hơn. Nhưng ở đây, dịch giả đã hoàn tất bản dịch một cách chu đáo, bằng một văn phong dễ hiểu, nhưng vẫn chặt chẽ và giữ được thể trạng diễn đạt của nguyên tác.

Bối cảnh lịch sử của Thuyết Công lợi

Cuốn Thuyết Công lợi của Mill (1863) là một trong hai tác phẩm cơ bản, từ nguồn gốc lịch sử đến nội dung học thuyết, của trường phái đạo đức học này. Trước sách này là cuốn Giới thiệu những Nguyên tắc của Đạo đức và Lập pháp (Introduction to the Principles of Morals and Legislation, 1789) của Jeremy Bentham (1748–832), một triết luật gia và là một lãnh tụ của phong trào cải cách xã hội và pháp chế ở Anh vào cuối thế kỷ XVIII – đầu thế kỷ XIX. Cha của John Stuart Mill là James Mill (1773–1836) vốn là một cộng sự của Bentham. Khi chàng trai trẻ Mill lớn lên, cũng giống như cha mình, đã đọc và tham khảo Thuyết Công lợi mà Bentham đề ra, và viết cuốn Utilitarianism này để cổ võ và ủng hộ cho học thuyết của Bentham. Ngoài tác phẩm ngắn này, Mill còn viết cuốn Bàn về Tự do (On Liberty, 1859) cổ võ cho tự do cá nhân, nhất là về hai phương diện tư tưởng và ngôn luận, và Về sự Đàn áp Phụ nữ (On the Subjection of Women, 1869) trong đó Mill chỉ trích và phê phán nặng nề việc phụ nữ Anh quốc bị giới hạn tự do trong vai trò xã hội và quốc gia, và một số tác phẩm khác về chính trị và xã hội.

Ở giai đoạn cuối thế kỷ XVIII – đầu thế kỷ XIX, ở Anh quốc, cũng như khắp Âu châu, bình đẳng giai cấp và giới tính vẫn chưa được công nhận một cách phổ quát. Vì thế, học Thuyết Công lợi của Bentham và Mill được xem như là cơ sở tư tưởng cách mạng cho phong trào tranh đấu cho bình đẳng của nhân dân Anh quốc lúc đó. Mill vốn chống lại chính sách nô lệ khắp nơi, nhưng khi đề cập đến vấn đề chủ nghĩa thực dân, nhất là của Anh quốc ở Ấn Độ, thì Mill, vốn là một nhân viên của Công ty Đông Ấn của Anh (British East India), lại cho rằng chính sách của đế quốc Anh ở Ấn Độ là một thể loại “benevolent despotism” (độc tài làm phước) vì cho rằng Ấn Độ là một quốc gia man rợ, chưa khai hóa, do đó, không thể áp dụng nguyên tắc bình đẳng của Anh quốc cho dân Ấn được. Mill còn cho rằng những ai lên án việc đế quốc Anh cai trị thô bạo người Ấn thì kẻ ấy không hiểu gì về vấn đề đó cả.

Thuyết Công lợi nhấn mạnh đến nguyên lý dân chủ khi coi mọi người, bất kể giai cấp, giới tính, trình độ, đều được đánh giá ngang nhau, khi cứu xét lập pháp và chính sách quốc gia và xã hội. Bentham đã đưa ra câu khẩu hiệu nổi tiếng, “Everyone to count for one, no one to count for more than one” (Moi người được coi như là một, không ai được coi hơn là một.) Thuyết này nhấn mạnh rằng hạnh phúc và lạc thú của mỗi cá nhân đều bình đẳng. Do đó, khi hoạch định chính sách, hay đề xuất lập pháp, phải xem xét hậu quả của từng vấn đề. Và nguyên tắc cơ bản phải là, hạnh phúc nhiều nhất cho nhiều người nhất (greatest happiness to the greatest number of people).

Đây là một thể loại đạo đức học dựa trên nguyên lý hậu quả (consequentialism). Nó đồng thời cũng là một học thuyết hành vi trên cơ bản cứu cánh luận (mục đích luận, mục đích cuối cùng, mục đích tối hậu = teleology). Hãy xét lấy hậu quả tối cùng để đánh giá hành động hay chính sách. Không có hành động hay chính sách nào tự nó mang tính đạo đức hay vô đạo đức khi tách rời nó ra khỏi những hệ quả mà nó tác động và ảnh hưởng đến. Mill, cũng như Bentham và các triết gia khác của chủ thuyết này, đã chỉ trích Học Thuyết Đạo Đức deontology (deon – bổn phận) của Immanuel Kant (1724–1804) vốn nêu lên nguyên lý đạo đức rằng, “Hãy hành động như thể rằng nguyên tắc hành động của ngươi sẽ được chấp nhận như là một bộ quy tắc luật lệ cho tất cả mọi cá nhân có lý trí.” Mill phản biện nguyên lý deontology này của Kant rằng, một kẻ xấu, có thể hành động tội ác và cũng sẽ đưa quy tắc sai lầm của tội ác này lên như là quy chuẩn cho nhân loại. Do đó, xét về hậu quả, thì Kant đã thất bại với nguyên lý bổn phận như thế.

Mill, cũng như Bentham, và trước đó, là các triết gia đạo đức khác của người Anh như Francis Hutcheson (1694–1764) và William Paley (1743– 1805), đều nằm trong truyền thống triết học empiricism (kinh nghiệm luận, hay thực nghiệm luận, hay chủ nghĩa kinh nghiêm). Giá trị của nguyên tắc, hay hành động, chỉ có thể được đánh giá trên cơ sở kinh nghiệm. Và giá trị của tập thể, của quần chúng, cộng đồng, như là một tổng thể đồng nhất của những cá nhân bình đẳng, là cơ bản cho mọi đánh giá về nguyên tắc đạo đức.

Nguyên tắc Công lợi là gì?

Đó là nguyên tắc Tiện ích (Utility) qua công thức “Hạnh phúc lớn nhất” cho nhiều người nhất. Nguyên tắc này có thể công thức hóa qua nhiều cách. Bentham, người đi tiên phong, đã giải thích rằng, “Nguyên tắc tiện ích có nghĩa rằng nó sẽ đồng thuận hay phản bác một hành động, trên bất cứ phương diện nào, căn cứ nơi câu hỏi rằng hành động này sẽ gia tăng hay làm giảm sút hạnh phúc của những ai bị ảnh hưởng?’ Bởi vì mỗi hành động đều có thể gây ra nhiều hệ quả, xấu hay tốt, hoặc cả hai, vì thế, Henry Sidgwick (1838–1900), một triết gia nổi tiếng khác thuộc trường phái này nêu lên rằng, khi nghĩ đến hậu quả xấu hay tốt, hãy tính toán để có được một con số đo lường cuối cùng, gọi là “hạnh phúc lời” hay “tiện ích lời” (net happiness, net utility). Nguyên tắc này có thể được công thức hóa theo dạng thức mệnh lệnh, “Hãy hành động khi tác hành của nó sẽ đem lại hạnh phúc cao nhất cho nhiều người nhất.” Như vậy, nguyên tắc này đòi hỏi sự đánh giá mỗi hành động trên hậu quả hạnh phúc, không những từ bản chất của hành động này, mà còn phải được so sánh với những hành động khác có thể được thi hành trong cùng một hoàn cảnh.

Câu hỏi phải được nêu lên ở đây là, Hạnh phúc là gì ? Cả Bentham và Mill đều định nghĩa hạnh phúc bằng tiêu chuẩn khoái lạc, hay hoan lạc (pleasure). Đây không phải là lần đầu mà hạnh phúc được đo lường bằng niềm hoan lạc. Triết học đạo đức của Aristotle (384–322 TCN), được biết đến là luân lý đức hạnh (virtue ethics), cũng lấy hạnh phúc làm cơ sở cho cứu cánh (hay là mục đích tối hậu) của cuộc đời và hành động. Chủ thuyết duy lạc (hedonism; hedon = pleasure) hay Epicureanism cũng cho rằng cuộc sống là viên mãn nhất khi nó mang nhiều hoan lạc, cả thể xác lẫn tinh thần. Hoan lạc và hạnh phúc gắn liền với nhau và bất khả phân. Như Bentham có nói, “Thiên nhiên đã đặt để nhân loại dưới sự cai chế của hai chủ nhân ông, đau đớn (pain) và khoái lạc (pleasure).” Theo Bentham, Mill và cũng như Aristotle, tất cả những thứ khác mà con người ta theo đuổi, mong mỏi, như danh vọng, sự giàu có, sức khỏe, quyền lực, đều chỉ là phương tiện hay công cụ cho hạnh phúc mà thôi. Vì thế, Hạnh phúc và Hoan lạc, tự chính nó, là điều tốt, là chủ đích, là chân lý cho cuộc đời.

Hoan lạc không phải là một khái niệm đồng nhất. Nó bao gồm lượng và phẩm, nhiều thể loại, nhiều mức độ, và đa dạng. Aristotle thì cho rằng hạnh phúc được đo lường bằng tầm mức mà khả thể tính cá nhân được phát huy ở tầm mức cao nhất. Hạnh phúc cho anh nhà nông là được mùa, cho đứa trẻ là đồ chơi, sinh viên là điểm cao, chính trị gia là quyền lực. Hoan lạc về thẩm mỹ, tinh thần khác với khoái lạc thân xác, nhục thể. Nhiều người chấp nhận đau đớn thân xác để có được hoan lạc tinh thần – như các môn thể thao, hay theo đuổi lý tưởng tôn giáo chẳng hạn. Mill đánh giá hoan lạc khác với Bentham ở chỗ rằng, theo Mill, hoan lạc hay khoái lạc mang tính đẳng cấp, và cái quan trọng là ở phẩm chất (quality) chứ không phải cường độ (intensity) hay số lượng (quantity). Vậy thì làm thế nào để đo lường, hay lượng định được hệ quả của hoan lạc từ mỗi hành động? Đây là câu hỏi đã từng được dùng làm cơ sở tranh luận giữa các trường phái đạo đức học cho đến hôm nay.

Đi vào cụ thể của chọn lựa và hành động: Hành vi Tiện ích cá nhân (Act) đối với Đạo đức phổ quát (Rule).

Hãy lấy một thí dụ. Anh Nguyễn Văn Cộ, lái xe khách trên đường cao tốc, bị cảnh sát giao thông chặn lại phạt vì lý do vi phạm giới hạn tốc độ. Nếu anh làm theo đúng quy trình luật pháp thì công an giao thông, thí dụ, sẽ thâu bằng lái xe, phải lên kho bạc nhà nước để nộp tiền phạt, phiền phức, tốn công và thời gian. Anh muốn hối lộ anh công an một số tiền để được cho qua và được giải quyết cho đi nhanh chóng. Trên cơ sở Thuyết Công lợi, anh sẽ đánh giá hành vi của mình như thế nào ? Hối lộ là vô đạo đức, là sai trái, là vi pháp. Nhưng có ai quan tâm đến hành vi của anh Cộ đâu! Điều chắc chắn là anh Cộ và người công an giao thông cả hai sẽ được thỏa mãn. Một bên được thoát nạn, một bên được chút tiền. Chỉ số hạnh phúc gia tăng cho cả hai – và không ai thiệt hại hay đau khổ cả? Vậy thì theo nguyên tắc Tiện dụng (Expediency) và Tiện ích (Utility), anh Cộ nên hối lộ công an? Tuy nhiên, ở đây, Thuyết Công lợi đòi hỏi anh Cộ phải tự vấn và suy nghĩ rằng, nếu hành vi hối lộ của anh ta được đưa lên thành quy thức cho mọi tài xế và công an giao thông thì hậu quả cho xã hội sẽ như thế nào? Câu trả lời là quá rõ ràng. (Tuy nhiên, chúng ta biết rằng, từ kinh nghiêm sống, ở Việt Nam, tài xế thường xuyên chọn Tiện dụng (Expediency) tại chỗ cho cá nhân hơn là chọn nguyên tắc đạo đức phổ quát. Vì thế văn hóa luật pháp giao thông ở Việt Nam đã bị xuống cấp, bị băng hoại nghiêm trọng.)

Thêm một thí dụ khác. Cô Lê Đắng, một người con gái thuộc nhà trâm anh thế phiệt, muốn kết hôn với người mình yêu, anh Mạc Chua, một thi sĩ, nghèo khổ, xuất thân từ một gia đình nông dân vô sản. Gia đình của cô đã chọn được một người chồng tương lai, anh Lý Giàu, con trai của một gia đình giàu có, danh vọng, đúng với quan niệm môn đăng hộ đối. Theo Thuyết Công lợi thì cô Lệ Đắng phải chọn lựa hành động nào: Vì chữ hiếu với cha mẹ mà lấy chồng đại gia, hay vì tình yêu mà lấy chồng thi sĩ nghèo? Nếu lấy chồng đại gia, thì sẽ có nhiều người hoan hỷ, vui mừng, từ cha mẹ đến bà con cô bác. Nếu lấy thi sĩ nghèo, cô và người yêu sẽ thỏa mãn được tình yêu, nhưng cả đại gia đình sẽ thất vọng, đau buồn. Nếu xét về lượng, như Bentham đã cổ võ, thì hành động của cô phải căn cứ trên số nhiều của hạnh phúc mang đến – tức là lấy chồng đại gia. Nhưng cô và chàng thi sĩ sẽ khổ đau. Nhưng làm sao có thể đánh giá mức độ và bản sắc hạnh phúc, hay khổ đau, mà cô Lệ Đắng phải chọn lựa cho mình? Hạnh phúc của cô khi lấy người mình yêu sẽ mang cường độ (intensity) cao hơn là gia đình cô có được nếu cô lấy đại gia. Và còn nhiều câu hỏi khác, cả hiện tại, lẫn tương lai – làm sao để biết hệ quả nào sẽ xảy ra và theo bản sắc nào? Biết đâu khi lấy thi sĩ, cô sẽ giúp chồng mình thay đổi tư duy, biết đi vào con đường thực tế làm ăn, nghề nghiệp, và do đó cả hai người chính họ sẽ tự vươn lên, vượt thắng hoàn cảnh, tự mình xây dựng tương lai hạnh phúc, không lệ thuộc vào gia đình chồng. Hay là, theo một đường hướng khác, lấy đại gia, dù lúc đầu không yêu, nhưng khi đã có con cái, cô sẽ sống với chồng trong tình nghĩa vợ chồng, và cũng thấy rất hạnh phúc khi đã làm cho cha mẹ được hạnh phúc, hãnh diện về mình. Ta có thể nêu lên rất nhiều vấn đề, câu hỏi cho nhiều trường hợp cụ thể như thế.

Trong hai trường hợp của anh Nguyễn Văn Cộ và cô Lệ Đắng nêu trên, Thuyết Công lợi đã đặt hai người vào nguyên tắc thứ nhất của cái gọi là Act Utilitarianism (Công lợi Hành động): rằng họ sẽ chọn hành động nào, mà trong bối cảnh đó, sẽ đem đến nhiều hạnh phúc, lạc thú, tiện ích, cho nhiều người nhất. Vậy, theo Bentham và Mill, hối lộ và lấy chồng đại gia có thể là chọn lựa mang giá trị đạo đức tối ưu cho họ (điều này thì cả Bentham và Mill chắc sẽ không chấp nhận). Tuy nhiên, nếu họ suy nghĩ (theo Kant) rằng, nếu người ta ai cũng hối lộ cho xong chuyện, hoặc phụ bạc tình yêu để kết hôn vì yếu tố kinh tế, địa vị xã hội, vì chỉều lòng cha mẹ, bà con, thì đâu còn gì là luật pháp? Đâu là giá trị tình yêu, tự do, tự chủ, nhân phẩm cá nhân, của những người như anh Cộ và cô Đắng? Đây là lúc mà hai người phải chọn theo công thức thứ hai, gọi là Rule Utilitarianism (Công lợi Quy tắc) để giả định rằng hành động của mình có thể được đưa lên làm mẫu thức cho đạo đức xã hội hay không. Vì thế, tự trong mỗi hành động, lý thuyết Công lợi đã đi vào những chọn lựa mâu thuẫn, nếu như không đưa ra một trật tự ưu tiên cho giá trị, cho các thể loại hạnh phúc, khoái lạc được chấp nhận một cách khách quan và phổ quát. Đây chính là mối xung đột giữa nhu cầu đại thể tính đối với cá thể tính trong mọi hoàn cảnh của chọn lựa và hành động – nhất là ở Việt Nam hiện nay.

Khuyết điểm và thực tế lý thuyết

Từ khi Bentham và Mill, và sau đó là Sidgwick, đưa ra nguyên tắc đạo đức Công lợi, đã có nhiều triết gia ủng hộ, tu chính, cũng như chỉ trích, phê phán, bác bỏ. Mill, trong cuốn này, cũng đã trả lời một số những tiền đề tranh biện đó. Câu hỏi Hạnh phúc là gì? Làm sao để tính toán được hậu quả khi hành động, khi bản chất con người là vô minh, đầy khuyết điểm, và bị điều kiện hóa bởi nhiều yếu tố khác nhau? Có thật chăng Hạnh phúc là cái đáng mưu cầu. Mill biện luận rằng: Hãy nhìn vào thực tế. Bằng chứng cho giá trị của Thuyết Công lợi là sự thật hiển nhiên mà ai cũng thấy. Nhân loại, bất cứ ở đâu và nơi nào cũng mưu cầu Hạnh phúc, vì chỉ có Hạnh phúc mới là một cứu cánh, một mục đích tối hậu, tối thượng tự chính nó (intrinsic value), mọi thứ khác, dù được mong muốn, như tiền bạc, danh vọng, quyền lực, sức khỏe, cũng chỉ là phương tiện để đem đến hạnh phúc mà thôi.

Điều này thì Mill rơi vào mâu thuẫn: Cái mà nhân loại muốn chưa chắc là cái mà nhân loại nên theo đuổi. Nói như David Hume (1711–1776) rằng ta không thể suy ra cái “phải như thế” (ought) từ cái “đang là như thế” (is). Bởi vì công việc của Mill ở đây là muốn thiết lập một quy luật “phải là” mang tính mệnh lệnh đạo đức cho con người khắp nơi, cho con người phổ quát, ông không thể lấy cái “đang là” mà ông quan sát từ thực nghiệm để rút ra quy tắc đạo đức “sẽ phải là”. Khi chúng ta thấy một thực trạng, ví dụ, ở nông thôn, bọn trẻ nít trai thích chơi với bùn đất, điều đó không có nghĩa rằng bùn đất là cái mà bọn trẻ nít trai nên theo đuổi. Hay là khi cả nhân loại chạy theo tiền bạc, điều đó không có nghĩa là tình trạng này mang tính mệnh lệnh đạo lý.

Bentham và Mill cũng không phân biệt đẳng cấp của Hạnh phúc theo tiêu chuẩn Khoái lạc một cách rõ ràng và hợp lý. Tức là, Thuyết Công lợi không có một bản thể luận (ontology) về khoái lạc. Dù Mill có đề cập đến sự thể rằng phẩm chất hoan lạc tri thức, tâm linh hay thẩm mỹ, ví dụ, có giá trị hơn là khoái lạc thân xác, nhưng cả hai triết gia này, trong giới hạn thực nghiệm của triết học Anh quốc, đều không phân biệt rõ ràng giữa khoái lạc thân xác từ cảm quan cơ thể (bodily pleasures), so với đẳng cấp cao hơn của hoan lạc tri thức (intellectual joy), đến tối hậu là hạnh phúc, cực lạc tinh thần (spiritual bliss). Như Thánh Augustine cũng như Bồ tát Long Thọ đã nhiều lần nhắc nhở rằng những ai đã từng trải nghiệm (thần nghiệm/đốn ngộ) một khoảnh khắc của giác ngộ tôn giáo thì tất cả những hoan lạc trần gian, kể cả tri thức và thân xác, chỉ đáng như là rơm rác.

Gần đây, các triết gia đạo đức học, theo khuynh hướng công lợi, như John Rawls (1921–2002), trên góc độ lý thuyết về công lý và chính trị, chẳng hạn, đưa ra nhiều công thức khác, một trong đó, nguyên tắc so sánh để chọn một hành động hay chính sách tối ưu, gọi là Preference Utilitarianism (Công lợi Ưu tiên) là một phiên bản tương đối khá phổ thông. Một hành động mang giá trị cao nhất về đạo đức là khi bản sắc, cấp độ, sự được chấp nhận bởi số đông, phải được đánh giá công bằng trên cơ sở tự do, nhân phẩm cá nhân được tôn trọng, và khi ưu tiên chính trị và công lý được đặt làm nền tảng đạo đức và cứu cánh – ví dụ, hy sinh quyền lợi của giai cấp giàu có để nâng đỡ giai tầng cô thế, nghèo khổ. Từ những lý thuyết này, đạo đức học trên một góc độ nào đó đã trở thành chính sách học, hay kinh tế xã hội học. Khi áp dụng nguyên tắc tính toán, đo lường, nhận định hậu quả, thì Thuyết Công lợi đã sử dụng nguyên tắc kinh tế Cost–benefit analysis (Phân tích thiệt – hơn/lỗ – lãi). Và theo tinh thần của truyền thống triết học thực nghiệm Anh quốc, tất cả mọi hạnh phúc, hoan lạc đều có thể được đánh giá theo tiêu chuẩn hiện kim. Làm sao để có thể đánh giá một mạng người ? Điều này không khó. Cứ y theo chỉ số kinh tế mà suy luận. Ví dụ, ngành bảo hiểm nhân thọ, chẳng hạn, có thể ước tính giá trị một mạng sống theo tiền bạc là bao nhiêu.

Nhu cầu nghiên cứu lý thuyết đạo đức

Thuyết Công lợi, dù chưa hoàn hảo, nhưng nó là một trường phái đạo đức học có ảnh hưởng lớn lao trong truyền thống giá trị học của Âu Mỹ. Bản chất của đạo đức là một đề tài phức tạp, mang nhiều yếu tố văn hóa, tôn giáo, dân tộc và thời đại. Không có lý thuyết đạo đức nào mà không tự nó chứa đựng những mâu thuẫn, khuyết điểm khi được phân tích từ nhiều góc độ khác nhau.

Phần đông người Việt chúng ta, hầu hết có gốc gác nông thôn, đều đánh giá đạo đức qua truyền thống và văn hóa như là một nề nếp và thói quen. Lịch sử Việt Nam trong cả thế kỷ qua là cả một quá trình va chạm của các giá trị về đúng/sai, đạo đức/vô đạo đức, thiện/ác giữa các luồng văn minh và văn hóa khác nhau, từ trong lòng quốc gia, đến khi đối diện với văn minh bên ngoài. Khi mà giá trị đạo đức qua trực giác bị phai mờ, thì đây là lúc mà ý thức và cảm nhận đạo đức phải được vun đắp bằng giáo hóa trên cơ sở lý trí.

Có lẽ đã đến lúc người Việt chúng ta sẽ phải làm quen, ít nhất là trên phương diện lý thuyết, với những trường phái đạo đức học, giá trị luận của thế giới, nhằm đánh thức dậy tiềm năng lý tính trong xung cảm đạo đức, về cái đúng/sai, thiện/ác, hay/dở tự chính trong mỗi cá nhân – để đem ánh sáng lý trí soi rõ động cơ cũng như làm bản đồ hướng dẫn cho hành vi, nhất là trong các lãnh vực công quyền, kinh doanh, và ngay cả giáo dục và tôn giáo. Khuynh hướng và khả năng đạo đức cá nhân, nhất là của con người Việt Nam trong giai đoạn này – xin phép được nói – phải được giáo huấn – như Aristotle đã phải nhắc nhở giới trẻ Hy Lạp từ thượng cổ – từ gia đình, đến luật pháp, học đường, đến sách vở, nhất là các tác phẩm đạo đức luận kinh điển.

Bản dịch Thuyết Công lợi này là một nỗ lực đóng góp cho chỉều hướng và lý tưởng đó. Chúng ta không thể đánh giá quá thấp những ảnh hưởng của lý thuyết về đạo đức từ sách vở, như chúng ta thường đã làm trong quá khứ. Tôn giáo, truyền thống đã cung cấp cho chúng ta ít nhiều những căn bản mang tính trực giác về đạo đức, về giá trị – nhưng một số đang bị xói mòn, băng hoại vì chủ nghĩa thực dụng thuần túy kinh tế, tiền bạc đang khiến cho xã hội và con người Việt Nam lạc mất hướng đi. Đây là lúc mà một phương cách tự giáo huấn lại đạo đức công dân bằng lý thuyết và kinh điển triết học nên, hoặc, hơn thế, phải được bắt đầu. Mặc dù như Mill nói:

Năng lực đạo đức của chúng ta, theo tất cả những người có thẩm quyền diễn dịch nó – những người vốn được mệnh danh là các nhấ tư tưdng – chỉ cung cấp cho chúng ta những nguyên tắc phổ quát về những phán xét đạo đức; nó thích hợp với luân lý, vời lý trí chứ không thích hợp với năng lực cảm nhận (sensitive faculty) của chúng ta; và cái mà chúng ta trông đợi, kỳ vọng từ nó là những học thuyết trừu tượng về đạo đức, chứ không phải là sự cảm nhận về đạo đức trong những tinh huống riêng biệt cụ thể.

Những ít nhất là từ những tác phẩm kinh điển như cuốn sách Thuyết Công lợi này của Mill, chúng ta cũng sẽ dần tìm ra, trên cơ sở trí năng, một số những nguyên lý phổ quát về giá trị làm người.

California, tháng 8, 2018
Nguyễn Hữu Liêm

CHƯƠNG 1

Một vài nhận xét chung

Trong số tất cả các thực tế liên quan đến tình trạng hiện nay của tri thức của con người, hiện trạng của vấn đề gây nhiều tranh cãi này là không hề tương đồng với những gì vẫn được kỳ vọng và là chỉ dấu quan trọng nhất của cái tình trạng lạc hậu mà trong đó việc lý thuyết hóa các đối tượng quan trọng nhất vẫn còn đang tồn tại dai dẳng, kéo dài, không có gì hơn là mới đạt được một sự tiến bộ nhỏ nhoi cho một kết cuộc về một tiêu chuẩn cho cái đúng và cái sai. Ngay từ buổi bình minh của triết học, vấn đề liên quan đến summum bonum (tiếng Latin = the highest or greatest good – điều tốt đẹp nhất, lợi ích lớn nhất, cái thiện tối hậu, cái thiện cao cả nhất) hoặc, cái tương tự với nó, cái liên quan đến nền tảng đạo đức, cái đã được coi là vấn đề chính yếu trong tư duy tư biện, đã ám ảnh, đã mê hoặc những bộ óc siêu việt nhất, và đã chỉa rẽ những bộ óc siêu việt nhất ấy thành các giáo phái và các trường phái trong lúc tiến hành một cuộc chỉến tranh khốc liệt chống đối lẫn nhau. Và sau hơn hai nghìn năm, chính những cuộc tranh luận ấy vẫn tiếp diễn! Các nhà triết học vẫn tiếp tục dàn trận dưới những ngọn cờ đối nghịch nhau, và cả các nhà tư tưởng lẫn toàn thể nhân loại, nói chung, dường như vẫn chưa đạt được một sự đồng thuận về chủ đề này, nghĩa là vẫn còn bất đồng như cái thời mà chàng thanh niên Socrates (469–399 TCN) đang lắng nghe bậc trưởng thượng Protagoras (481–411 TCN) giảng thuyết và đưa ra (nếu như đối thoại Plato như vẫn được lưu truyền là dựa trên sự thật) Thuyết Công lợi – một học thuyết đói nghịch với quan niệm đạo đức phổ biến của các nhà ngụy biện.

Sự thật là sự lầm lẫn tương tự và sự không chắc chắn và trong một số trường hợp của những bất đồng tương tự, vẫn tồn tại liên quan đến các nguyên tắc căn bản (first principles = basic principles) của tất cả mọi bộ môn khoa học – thậm chí bao gồm cả nguyên tắc được cho là chắc chắn nhất trong số những nguyên tắc căn bản ấy, cụ thể là toán học – không gây hại, mà thường là không gây ra bất kỳ một tác hại nào đối với tính khả tín của các kết luận của những bộ môn khoa học đó. Điều này xem ra có vẻ kỳ quặc, nhưng có thể giải thích được: các học thuyết khoa học chỉ tiết thường không được suy ra từ cái gọi là các nguyên tắc cơ bản (first principles) của nó và không cần đến những nguyên tắc đó để khiến cho chúng trở thành hiển nhiên. Nếu không như thế thì sẽ không có một bộ môn khoa học nào bất định hơn, hoặc những kết luận của nó được rút ra một cách phiến diện hơn, yếu ớt hơn so với môn đại số – một bộ môn khoa học không đưa ra bất cứ một sự chắc chắn nào trong những gì thường được giảng dạy cho học viên như là các yếu tố hay là các nguyên tắc cơ bản của nó (its elements or first principles), vì rằng các yếu tố này, như một số những giảng sư cự phách nhất của bộ môn này đã khẳng định, có đầy rẫy các biến ảo, các hư tạo (fictions) như luật pháp Anh, và đầy rẫy những bí ẩn (mysteries) như bộ môn thần học. Những sự thật/ những chân lý mà cuối cùng được chấp nhận như là những nguyên tắc cơ bản của một bộ môn khoa học trên thực tế là những kết quả sau cùng, những kết quả tối hậu của việc phân tích siêu hình các khái niệm cơ bản liên quan đến bộ môn khoa học đang được đề cập đến. Mối quan hệ của chúng đối với khoa học không phải là mối quan hệ của hệ thống móng nền đối với một tòa nhà, mà là mối quan hệ của bộ rễ chùm đối với một cái cây, bộ rễ chùm đó có thể thực hiện chức năng của nó đối với cái cây một cách trơn tru không thể chê trách vào đâu được mà bộ rễ chùm ấy vẫn không bao giờ phải đào bới lên để chăm sóc và bộc lộ ra để hấp thụ ánh sáng. Mặc dù trong khoa học, những chân lý/sự thật cụ thể, đơn lẻ bao giờ cũng tồn tại trước khi có một lý thuyết đại cương, tổng quát, nhưng vẫn có thể kỳ vọng những điều ngược lại nhờ vào những nghệ thuật thực tế (practical art) như là đạo đức học hay là luật pháp. Tất cả mọi hành động đều là để nhắm tới một mục đích nào đó; và dường như là lẽ tự nhiên khi giả định rằng các quy tắc hành động phải chịu trách nhiệm về toàn bộ tính chất và màu sắc của chúng từ cái mục đích mà các hành động đó nhắm tới. Khi chúng ta theo đuổi một điều gì đó, một quan niệm rõ ràng và chính xác về những gì chúng ta đang theo đuổi dường như là điều đầu tiên chúng ta cần đến, chứ không phải là điều cuối cùng mà chúng ta mong đợi. Con người ta có thể nghĩ rằng sự kiểm nghiệm hoặc tiêu chí về cái đúng và cái sai cần phải là các phương tiện, các cách thức để minh định cái gì là đúng hoặc cái gì là sai, chứ không phải là hệ quả của việc đã minh định điều này

Khó khăn là không thể tránh khỏi khi chúng ta trông cậy, nhờ vả vào một lý thuyết phổ biến về năng lực đạo đức tự nhiên (the popular theory of a natural moral faculty), trông cậy, nhờ vả vào cảm giác, ý thức hay bản năng để thông báo cho chúng ta biết về cái đúng và cái sai. Một mặt, sự tranh cãi về tiêu chí bao gồm sự tranh cãi về việc liệu có một bản năng đạo đức nào đó như vậy hay không. Và mặt khác, trong mọi trường hợp, những người tin vào nó, những người có năng lực triết học, buộc phải từ bỏ suy nghĩ rằng nó năng lực đạo đức hoặc là ý thức đạo đức hoặc là trực giác đạo đức – phân biệt/khu biệt cái gì là đúng hoặc cái gì là sai trong trường hợp riêng biệt này hoặc trong trường hợp riêng biệt kia theo những cách thức mà các giác quan khác của chúng ta phân biệt hoặc nhận ra hình ảnh hoặc âm thanh là cái mà thực sự đang hiện diện trong tình huống cụ thể riêng biệt nào đó. Năng lực đạo đức của chúng ta, theo tất cả những người có thẩm quyền diễn dịch nó “những người vốn được mệnh danh là các nhà tư tưởng, chỉ cung cấp cho chúng ta những nguyên tắc phổ quát về những phán xét đạo đức; nó thích hợp với luận lý, với lý trí chứ không thích hợp với năng lực cảm nhận (sensitive faculty) của chúng ta; và cái mà chúng ta trông đợi, kỳ vọng từ nó là những học thuyết trừu tượng về đạo đức, chứ không phải là sự cảm nhận về đạo đức trong những tình huống riêng biệt cụ thể. Trường phái đạo đức trực giác (the intuitive school of ethics) nhấn mạnh vào sự cần thiết phải có những quy tắc, luật lệ chung; trường phái đạo đức quy nạp (the inductive chool of ethics “như chúng ta có thể gắn cho nó một danh xưng như thế) cũng nhấn mạnh tới một sự cần thiết như vậy. Ở một tầm mức rộng lớn, cả hai trường phái đều nhất trí rằng việc hiểu biết, nhận thức về tính đạo đức của hành động của cá nhân không phải là vấn đề của cảm nhận trực tiếp (direct perception) mà là vấn đề của việc áp dụng quy tắc luật lệ cho từng trường hợp riêng biệt. Hai trường phái cũng đồng ý với phần lớn những quy luật đạo đức mà họ thừa nhận; nhưng họ khác nhau về những vấn đề như: cái gì khiến cho những quy tắc luật lệ đạo đức đó trở thành điều hiển nhiên, và cái gì mang đến cho những quy tắc luật lệ đạo đức ấy thẩm quyền của chúng. Theo trường phái các nhà đạo đức học trực giác, các nguyên tắc đạo đức hiển nhiên là cái tiên nghiệm (are evident a priori): nếu bạn hiểu được ý nghĩa của các từ ngữ mà trong đó chúng được biểu đạt thì bạn sẽ phải đồng ý với ý nghĩa đó. Theo trường phái các nhà đạo đức học quy nạp, cái đúng và cái sai, cũng như sự thật và giả dối, cái chân và cái ngụy, là những vấn đề của quan sát và trải nghiệm. Dẫu vậy, cả hai trường phái trên đều cùng tin theo một quan điểm rằng đạo đức cần phải được diễn dịch, được suy ra từ các nguyên tắc; cả hai trường phái đều khẳng định một cách mạnh mẽ rằng có tồn tại một bộ môn khoa học về đạo đức (tức là một hệ thống có tổ chức bao hàm các sự thật hiển nhiên – các tiên đề căn bản mà từ đó mọi điều khác còn lại đều có thể được suy ra một cách chính xác, đầy đủ). Tuy nhiên, họ hiếm khi cố gắng để đưa ra một danh sách các nguyên tắc tiên khởi (priori principles) mà sẽ được sử dụng như những tiên đề của bộ môn khoa học này (tức là đạo đức học); họ hầu như chưa bao giờ thực hiện bất kỳ một nỗ lực nào để quy giảm, rút gọn các nguyên tắc khác biệt nhau này thành một nguyên tắc đầu tiên (first principle) một nền tảng, một cơ sở căn bản dùng cho mọi mục đích của nghĩa vụ, của bổn phận. Thay vào đó, hoặc là họ chấp nhận các giới luật thông thường của đạo đức như thể là chúng có một thẩm quyền có trước (một thẩm quyền tiên thiên), hoặc là họ kiến tạo những giới luật thông thường đó thành một cơ sở, một nền tảng chung, một nguyên tắc đạo đức chung mà cơ sở, nền tảng chung, nguyên tắc đạo đức chung đó sẽ có ít thẩm quyền một cách rõ rệt hơn nhiều so với chính những giới luật thông thường đó, và nguyên tắc đạo đức chung này chưa bao giờ được chấp thuận một cách rộng rãi. Tuy nhiên, để củng cổ các yêu cầu của họ, điều hiển nhiên là cần phải có một nguyên tắc cơ bản, một nền tảng hoặc một quy luật nào đó làm nền móng cho toàn bộ hệ đạo đức, hoặc nếu có nhiều những nguyên tắc thì cần phải có một quy tắc nhằm xác định rõ ràng một trật tự giữa các nguyên tắc ấy; và cần phải có một nguyên tắc, hoặc một quy tắc để phân định các nguyên tắc khác nhau ấy khi chúng xung đột nhau trong những trường hợp cụ thể.

Sự thiếu vắng một sự công nhận rõ ràng đối với một chuẩn mực tối hậu có thể hủy hoại những niềm tin đạo đức của nhân loại hoặc khiến cho những niềm tin ấy trở nên bất định; mặt khác, những hệ quả xấu của một sự thiếu vắng như vậy cũng có thể được giảm thiểu trên thực tế. Để xác định rằng mọi việc đã diễn ra như thế nào theo đường hướng nào, hủy hoại hay giảm thiểu, thì cần phải có một sự khảo nghiệm nghiêm túc toàn diện về học thuyết đạo đức của hiện tại và của quá khứ. Tuy nhiên, có thể dễ dàng chứng minh được rằng bất kỳ một sự vững chắc nào hoặc nhất quán nào của những niềm tin đạo đức này đã đạt được chủ yếu là nhờ vào ảnh hưởng ngấm ngầm, thầm lặng của một tiêu chuẩn vốn không được thừa nhận một cách có ý thức. Mặc dù sự thiếu vắng cho sự đồng thuận về một nguyên tắc cao nhất đã làm cho đạo đức không thành một bản hướng dẫn linh thiêng cho cảm tính thực tế của con người; tuy nhiên, cả hai phía tán thành và phản đối, đều chịu ảnh hưởng lớn lao bởi cái tác động tới hạnh phúc của họ, nguyên tắc tiện ích (the principle of utility), hoặc như Bentham sau này đã đặt tên cho nó là “nguyên tắc hạnh phúc lớn nhất” (the greatest happiness principle), đã góp phần quan trọng vào việc hình thành các học thuyết đạo đức của ngay cả những người đã bác bỏ, cự tuyệt cái thẩm quyền này một cách khinh miệt nhất. Không có một trường phái nào từ chối sự thừa nhận rằng ảnh hưởng của hành động đối với hạnh phúc là một sự cân nhắc, suy xét hết sức quan trọng và thậm chí là chỉếm ưu thế trong nhiều khía cạnh đạo đức; tuy nhiên các trường phái tư tưởng ấy lại đều không muốn thừa nhận nó như một nguyên tắc đạo đức cơ bản và là một nguồn cội cho nghĩa vụ đạo đức. Tôi có thể đi xa hơn nữa, và nói rằng những người theo trường phái đạo đức tiên nghiệm (a priori moralists), nếu họ muốn tranh luận, rằng chủ nghĩa công lợi là không thể thiếu được. Mục đích hiện tại của tôi không phải là để chỉ trích các nhà tư tưởng này; mà là, nhằm mục đích minh họa, tôi không thể không viện dẫn, không đề cập đến một thiên khảo luận mang tính hệ thống được viết bởi một trong những người nổi tiếng nhất trong số họ, đó là thiên khảo luận Siêu hình học đạo đức, của Kant. Con người kiệt xuất này, con người mà hệ thống tư duy của ông sẽ vẫn còn là một trong những cột mốc trong lịch sử của tư biện triết học trong một thời gian rất dài nữa, trong thiên khảo luận đang được đề cập đến, đã xác lập nguyên tắc đầu tiên phổ quát như là nguồn gốc và nền tảng của nghĩa vụ đạo đức; cụ thể là: “Hãy hành động sao cho cái quy tắc mà theo đó bạn hành động sẽ được thừa nhận như là một bộ quy tắc luật lệ bởi tất cả những sính thể có lý trí.” Nhưng khi ông bắt đầu suy ra từ nguyên tắc này bất kỳ một nghĩa vụ thực tế nào đó của đạo đức, thì ông dã thất bại, gần như là lố bịch, để chứng minh rằng sẽ phải có một mâu thuẫn nào đó, một bất khả thể logic [chưa nói tới sự bất khả thi trên phương diện vật chất] trong việc chấp nhận những quy tắc hành xử vô đạo đức trắng trợn nhất bởi tất cả các sinh thể có lý trí. Tất cả những gì mà ông chứng minh đều cho thấy rằng việc chấp nhận phổ quát những quy tắc luật lệ như vậy sẽ có những hậu quả mà không ai muốn tạo tác.

Trong tác phẩm này, không sa đà vào việc thảo luận thêm về các học thuyết khác, tôi sẽ có gắng đóng góp một chút nào đó vào sự hiểu biết và đánh giá Thuyết Công lợi hay là Thuyết Hạnh phúc, cũng như vào những bằng chứng mà nó có thể mang lại. Hiển nhiên đây không phải là bằng chứng theo cái nghĩa thông thường và phổ biến của thuật ngữ này. Những vấn đề của những mục đích tối hậu không thể được giải quyết bằng các bằng chứng trực tiếp. Bạn có thể chứng minh một điều gì đó là cái tốt, là cái thiện chỉ bằng cách chứng minh rằng nó là những phương tiện, những cách thức đối với một cái gì đó được thừa nhận là cái tốt, là cái thiện mà không cần phải có bằng chứng. Nghệ thuật y học được chứng minh là tốt, là có lợi (good) bởi nó góp phần vào việc bảo vệ và nâng cao sức khỏe; nhưng làm thế nào để có thể chứng minh được rằng sức khỏe là cái tốt, cái có lợi ? Nghệ thuật âm nhạc là cái tốt, cái có lợi là bởi vì, cùng với nhiều những lý do khác, nó tạo ra niềm vui; nhưng bằng chứng nào có thể chứng minh được rằng niềm vui là cái tốt, cái có lợi ? Do đó, nếu khẳng định được rằng có một công thức toàn diện, bao gồm, bao hàm tất cả những gì mà tự thân chúng là cái tốt, cái có lợi, và rằng tất cả những gì còn lại cũng là cái tốt, cái có lợi, thì điều đó không phải là cái tốt, cái có lợi với tư cách là mục đích, mà là với tư cách là những phương tiện, những cách thức đối với một cái gì đó mà được bao gồm, bao hàm bởi công thức này, thì công thức đó có thể được chấp nhận hoặc bị từ chối, nhưng nó không phải là đối tượng của cái mà vẫn thường được hiểu một cách phổ biến chung chung là bằng chứng. Tuy nhiên, chúng ta không thể suy luận rằng sự chấp nhận hay bác bỏ của nó phải phụ thuộc vào một xung động, xung lực mù quáng hay một sự lựa chọn tùy tiện, võ đoán. Danh từ “bằng chứng” có một hàm nghĩa lớn hơn mà trong đó vấn đề này có khả năng được giải quyết bằng “bằng chứng” như bất kỳ một vấn đề tranh cãi nào khác trong triết học. Đối tượng nằm ở trong tầm nhận thức của năng lực lý tính; và năng lực này không thể giải quyết được nó chỉ bằng những trực giác đạo đức, như những môn đệ của trường phái trực giác vẫn hằng tin tưởng như vậy. Những suy xét đều có thể được trình bày như là những cái có khả năng (những khả thể) trong việc xác định trí tuệ vốn tán đồng hay không đối với học thuyết; và điều này tương đương với bằng chứng.

Hiện tại, chúng ta sẽ xem xét bản chất của những suy xét này là gì; chúng được áp dụng cho thực tế theo những cách thức nào, và, trong lúc thực hiện điều đó, chúng ta sẽ xem xét những cơ sở lý tính nào có thể được đưa ra để chấp thuận hoặc từ chối công thức của thuyết công lợi. Nhưng nếu có một sự chấp nhận hoặc từ chối mang tính chất lý tính, thì công thức này phải là cái đầu tiên được hiểu biết một cách chính xác. Tôi tin rằng trở ngại chính đối với sự tiếp nhận nguyên tắc của chủ nghĩa công lợi chính là khái niệm, là sự hiểu biết rất không hoàn hảo của mọi người đối với ý nghĩa của nó; và rằng nếu những lầm lạc của nó – hoặc thậm chí là những lầm lạc hết sức thô thiển – thì những lầm lạc ấy sẽ được thanh lọc, vấn đề sẽ được đơn giản hóa đi rất nhiều, và một phần lớn những khó khăn của nó sẽ bị loại bỏ. Do đó, trước khi tôi cố gắng thâm nhập vào các vấn đề, các khía cạnh của nền tảng triết học – những cái mà có thể mang lại sự đồng thuận đối với chuẩn mực của thuyết công lợi, tôi sẽ dẫn dụng một số minh họa của chính thuyết công lợi ấy; với mục đích là để trình bày một cách rõ ràng hơn nó là cái gì, để khu biệt nó với cái không phải là nó, và để loại bỏ những phản bác thực tế chống lại nó – những phản bác hoặc là phát sinh từ những diễn giải sai lạc về ý nghĩa của nó, hoặc là có liên quan chặt chẽ với những diễn giải sai lạc về ý nghĩa của nó. Do đó, sau khi đã chuẩn bị cho mình một nền tảng căn bản, từ đây, tôi sẽ cố gắng soi rọi, trong phạm vi có thể, mổ xẻ vấn đề này – một vấn đề được nhìn nhận như là một trong nhiều những vấn đề của một học thuyết triết học.

CHƯƠNG 2

Thuyết Công lợi là gì

Một số người cho rằng tất cả những người bênh vực, ủng hộ “tính tiện ích” (tiện dụng và hữu ích = utility) như là một sự kiểm nghiệm, một phép thử của cái đúng và cái sai, đều sử dụng thuật ngữ này theo một cái nghĩa hạn hẹp và khá thông tục trong đó tính tiện ích (utility) là cái đối nghịch với khoái lạc (pleasure). Một nhận xét vắn tắt, bên lề (của tôi) là: tất cả những gì được quy chụp, được gán ghép cho “tính tiện ích” đều là do cái lỗi lầm cẩu thả và ngớ ngẩn vì thiếu hiểu biết mà ra cả. Tôi vẫn còn nợ một lời xin lỗi đối với các nhà triết học đối nghịch với thuyết công lợi, thậm chí chỉ vì một sự tưởng như có vẻ nhất thời, rằng đã nhìn nhận họ như những người có khả năng phạm phải một sự hiểu lầm phi lý; cái lỗi lấm ngớ ngẩn này lại càng bất thường hơn, nếu biết rằng một trong số những cáo buộc phổ biến chống lại thuyết còng lợi là cáo buộc ngược lại rằng nó (thuyết công lợi) hoàn toàn dựa trên khoái lạc, dựa trên sự thỏa mãn (được hiểu một cách hết sức thô thiển). Và, như một tác giả có tên tuổi đã nhận xét một cách đích đáng rằng có một lớp người, và thường là chính lớp người đó, đã lên án thuyết công lợi như là “một cái gì đó nhạt nhẽo viển vông, bất khả thi khi từ tiện ích đứng trước từ khoái lạc; và lại quá ư là khêu gợi khi từ khoái lạc lại được đặt trước từ tiện ích”. Những người có ít nhiều hiểu biết về vấn đề này đều biết rằng mọi tác giả, từ Epicurus đến Bentham – những người tuân giữ thuyết công lợi, đều hàm ý rằng thuyết công lợi không phải là một cái gì đó tương phản hay chống lại sự khoái lạc, mà chính là sự khoái lạc, cùng với sự thoát khỏi mọi đau đớn; và thay vì đối lập cái hữu ích với cái thú vị, cái dễ chịu hoặc cái chỉ mang tính chất trang trí, họ luôn luôn tuyên bố rằng, cùng với nhiều những thứ khác, cái hữu ích chính là tất cả những cái thú vị, dễ chịu hoặc là cái chỉ mang tính chất trang trí. Tuy nhiên, cái đám đông bầy đàn, trong đó bao gồm cả đám những nhà văn, nhà báo, không chỉ trên các phương tiện báo chí và các xuất bản phẩm định kỳ, mà còn cả trong các cuốn sách đình đám và đầy cao vọng trí tuệ, đều thường xuyên mắc phải cái sai lầm nông cạn này. Một khi chụp bắt được từ “tiện ích”, nhưng không hề hiểu biết gì về nó ngoài cái vỏ âm thanh của nó, họ thường thể hiện bằng việc chối bỏ, hoặc lảng tránh lạc thú, niềm vui trong một số những hình thức biểu hiện của nó như là cái đẹp, sự trang điểm, sự trần thiết hoặc các trò vui tiêu khiển. Và khi thuật ngữ “tiện ích” bị sử dụng sai lệch một cách dốt nát, thô tục theo cách này thì không phải lúc nào nó cũng là sự chỉ trích, sự phê phán đối với chủ nghĩa công lợi; mà ngược lại, đôi khi lại là một sự ca ngợi đối với chủ nghĩa công lợi; Y như sự thể rằng nó hàm ý rằng tính tiện ích là một cái gì đó cao cả hơn sự phù phiếm, tầm phào và cao cả hơn những niềm vui, khoái lạc đơn giản nhất thời. Và cách sử dụng sai lạc này là cách sử dụng duy nhất mà theo đó từ này (“tiện ích”) được phổ biến, dược lan truyền rộng rãi, và đó là cách sử dụng mà nhờ đó các thế hệ mới đã có được ý nghĩa duy nhất về từ này. Những người mà đã dẫn dụng từ này, nhưng đã nhiều năm từ bỏ việc sử dụng nó như một danh xưng khác biệt, như một nhãn mác của một học thuyết, đã hoàn toàn có thể cảm nhận được rằng chính họ đã chính thức kêu gọi việc tái sử dụng nó, nếu như bằng cách đó, họ có thể hy vọng rằng sẽ đóng góp một chút gì đó cho việc giải cứu nó khỏi sự thoái hóa hoàn toàn này.*

* Tôi (John Stuart Mill – tác giả của thiên khảo luận này) có lý do để tin rằng tôi chính là người đầu tiên đưa tính từ “tiện dụng” (utilitarian) vào sử dụng đại trà. Tôi không chế dựng ra tính từ này, mà đã tiếp nhận nó từ một diễn ngôn, một cách biểu đặt thoáng qua, ngẫu nhiên trong tác phẩm Biên niên sử của một Giáo xứ mà tác giả là ngài John Galt (1779–1839). Sau khi sử dụng nó như một danh xưng, một sự ấn định ngữ nghĩa trong nhiều năm, tôi và nhiều những người khác đã từ bỏ nó bởi do sự thể rằng tôi và nhiều những người khác đã càng ngày càng không có thiện cảm đối với bất cứ điều gì giống với những biểu hiện hoặc như một biểu tượng hoặc như một khẩu hiệu của một sự phân biệt giáo phái. Nhưng với tư cách là một danh xưng của một ý kiến đơn lẻ, chứ không phải là danh xưng của một tập hợp các ý kiến – để biểu thị sự công nhận tính tiện ích như là một chuẩn mực, chứ không phải là một phương thức cụ thể nào đó để áp dụng nó – thuật ngữ này lấp đầy một khoảng trống trong ngôn ngữ, và trong nhiều trường hợp, nó đề xuất một hình thức diễn đạt tiện lợi nhằm tránh những hình thức diễn đạt vòng vo dài dòng gây mệt mỏi.

Thuyết Công lợi – học thuyết mà cơ sở đạo đức của nó là tính Tiện ích), hoặc Nguyên tắc Hạnh phúc lớn nhất tin rằng những hành vi là đúng trong chừng mực mà chúng còn có xu hướng phát huy hạnh phúc, là sai nếu tạo ra những hệ lụỵ trái ngược với hạnh phúc. Bởi vì hạnh phúc là niềm vui, là lạc thú có chủ ý, có mục đích, là không có đau đớn, không có đau khổ; còn không hạnh phúc – tức là bất hạnh – là sự đau đớn, đau khổ, là sự thiếu vắng niềm vui, lạc thú. Để có một khái niệm rõ ràng về chuẩn mực đạo đức vốn được thiết lập bởi học thuyết này, cần phải diễn giải nhiều hơn; đặc biệt là về những gì mà lý thuyết này hàm ý trong những ý tưởng về sự đau đớn và niềm vui; và đến một tầm mức mà nó khiến cho điều này trở thành một vấn đề vẫn còn để ngỏ. Nhưng những sự giải thích bổ sung này không ảnh hưởng gì đến lý thuyết về cuộc sống mà trên đó học thuyết đạo đức này đặt nền tảng – một cách cụ thể, rằng niềm vui, lạc thú và không có sự đau đớn, đau khổ là những thứ duy nhất đáng mong muốn, đáng khao khát với tư cách là những mục đích; và rằng tất cả những thứ đáng mong muốn, đáng khao khát (thuyết công lợi có vô số những thứ đáng mong muốn, đáng khao khát, theo cách này hay cách khác, như bất kỳ một học thuyết đạo đức nào khác), xét đến cùng, đều là những cái đáng mong muốn, đáng khao khát; bởi vì: hoặc tự thân chúng là những niềm vui, lạc thú cố hữu, vốn có; hoặc chúng là những phương thức, những công cụ để cổ vũ, để đề cao niềm vui, lạc thú và để ngăn ngừa đau đớn, đau khổ.

Một lý thuyết như thế về cuộc sống đang khơi dậy một nỗi ác cảm tuyệt đối trong nhiều tâm trí, trí tuệ, kể cả trong não trạng của một số những tâm trí, trí tuệ đáng kính trọng nhất trong khía cạnh cảm xúc và mục đích. Cứ như các vị ấy diễn tả thì thuyết công lợi cho rằng cuộc sống không có mục đích nào cao cả hơn – không có đối tượng, mục đích của những ham muốn và những mưu cầu tốt đẹp hơn và cao cả hơn – so với niềm vui, lạc thú mà được họ miêu tả, xác định như là niềm vui, lạc thú tuyệt đối tầm thường và cúi luồn, hạ tiện; thì học thuyết đó chỉ xứng tầm loài cẩu trệ. Những môn đệ của Epicurus, ngay từ giai đoạn rất sớm, đã bị so sánh một cách khinh miệt với những con lợn; và những môn đệ hiện đại của học thuyết này thinh thoảng cũng trở thành đối tượng của những so sánh lịch sự không thua kém gì so với sự so sánh trên đây bởi các đối thủ thù địch người Đức, người Pháp.

Khi bị công kích như vậy, những môn đệ của Epicurus luôn luôn đáp trả rằng đó không phải là họ, mà là chính những kẻ công kích họ – những kẻ đã nhìn nhận, mô tả bản chất con người bằng một gam màu, một ngôn ngữ, một trình thuật hạ nhục và xúc phạm phẩm giá; bởi vì cáo buộc này hàm ý rằng con người chỉ có khả năng thưởng ngoạn, nếm trải niềm vui, lạc thú, những niềm vui, lạc thú mà loài cẩu trệ cũng có khả năng thưởng ngoạn, nếm trải. Nếu giả thuyết này là đúng, thì không có cách nào để bác bỏ cáo buộc này, nhưng sau đó nó sẽ không còn là một sự cáo buộc nữa; bởi vì nếu các nguồn cội của những niềm vui, lạc thú đều chính xác là như nhau đối với cả con người và loài cẩu trệ, thì cái quy tắc của cuộc sống vốn đủ tốt đối với loài cẩu trệ cũng sẽ đủ tốt đối với cuộc sống của con người. Việc so sánh đời sống của những môn đệ của Epicurus với cuộc sống của những loài động vật được nhìn nhận như một sự hạ nhục và xúc phạm phẩm giá, chính là bởi vì những niềm vui, lạc thú của các loài động vật không thỏa mãn, không đáp ứng được những ý niệm của con người về hạnh phúc. Con người có các năng lực cao cả, cao quý hơn so với những ham muốn động vật, và một khi con người đã có ý thức về những ham muốn động vật ấy, thì họ sẽ không coi bất kỳ một điều gì đó là hạnh phúc nếu điều ấy không bao gồm trong nó sự hài lòng, sự mãn nguyện của con người. Tôi thực sự không cho rằng các môn đệ của Epicurus, theo một cách nào đó, là những người không thể chê trách vào đâu được trong việc phát triển một hệ thống có quy củ của họ về các tầm mức quan trọng/ các hệ quả của nguyên tắc tiện ích. Để phát triển hệ thống này theo một phương cách có hiệu quả, cần phải bao gồm thêm nhiều yếu tố khác nữa của chủ nghĩa Khắc Kỷ (Stoic), cũng như cần phải bao gồm thêm nhiều yếu tố Thiên Chúa giáo nữa (Christian) – những yếu tố mà các đồ đệ của Epicurus đã không đưa vào hệ thống. Nhưng không có một học thuyết Epicurus nào về cuộc sống mà chúng ta được biết lại không phân biệt các niềm vui trí tuệ, của cảm xúc và trí tưởng tượng, cũng như của các trạng thái, cung bậc cảm xúc đạo đức (the moral sentiments) vốn có giá trị cao cả hơn nhiều (với tư cách là những niềm vui, lạc thú) so với các cảm xúc thông thường. Tuy nhiên, cần phải thừa nhận rằng các triết gia theo chủ nghĩa công lợi nói chung đã đặt tính ưu việt, tính hơn hẳn của các niềm vui, lạc thú tinh thần lên trên cao hơn những niềm vui, lạc thú thể xác, chủ yếu là trên các bình diện, các cấp độ của tính vĩnh cửu, tính yên ổn và an toàn, tính không thể lượng định bằng giá cả, v.v. của các niềm vui, lạc thú tinh thần – nghĩa là từ những lợi thế được mang lại, mang tính gián tiếp, tính suy diễn mà ra của chúng hơn là trong bản chất nội tại của chúng. Và về tất cả các điểm này, các môn đệ của thuyết công lợi đã hoàn toàn chứng minh một cách thành công học thuyết của họ; nhưng lẽ ra họ đã có thể thiết lập được một nền tảng khác cao hơn, hoàn toàn nhất quán với nguyên tắc căn bản của họ, như chúng ta có thể gọi được như thế. Hoàn toàn phù hợp, hoàn toàn tương thích với nguyên tắc tiện ích khi thừa nhận một thực tế rằng có một số kiểu, dạng niềm vui, lạc thú đáng mong muốn hơn, đáng khao khát hơn và có giá trị hơn so với một số những kiểu, dạng niềm vui, lạc thú khác. Trong việc đánh giá, lượng định giá trị của một cái gì đó, chúng ta luôn xem xét cả lượng và chất; sẽ là một sự phi lý nếu giá trị của những niềm vui, lạc thú được đánh giá, sẽ chỉ phụ thuộc vào riêng một khía cạnh số lượng mà thôi.

Nếu được hỏi rằng tôi ngụ ý gì khi đề cập đến sự khác biệt về phẩm chất trong các niềm vui lạc thú, hoặc điều gì đã khiến cho niềm vui, lạc thú này có giá trị cao hơn các niềm vui, lạc thú khác, ngoại trừ việc nó lớn hơn về phương diện số lượng, thì chỉ có thể có một câu trả lời có thể mà thôi. Niềm vui, lạc thú P1 (viết tắt của chữ Pleasure – niềm vui, lạc thú) là niềm vui, lạc thú đáng mong muốn, đáng khao khát hơn so với niềm vui, lạc thú P2 nếu: tất cả hoặc gần như tất cả những người mà đã trải nghiêm qua cả hai niềm vui, lạc thú Pl, P2 đều đưa ra một quyết định nghiêng về P1, không phụ thuộc vào bất kỳ một cảm xúc, một ý thức về nghĩa vụ đạo đức nào mà khiến họ phải nghiêng về nó. Nếu có hai người hoàn toàn am hiểu, sành sỏi với cả hai niềm vui, lạc thú P1 và P2 mà đặt niềm vui, lạc thú P1 vào vị thế cao hơn so với vị thế của niềm vui, lạc thú P2 – là cái mà họ ưa thích, thậm chí ngay cả khi họ biết rằng cùng với nó sẽ xuất hiện một số lượng lớn các điều không được thỏa mãn, và sẽ không chịu từ bỏ nó để đổi lấy bất kỳ một số lượng nào của niềm vui, lạc thú P2 mà họ có khả năng có được, thì chúng ta có lý do chính đáng khi quy gán cho niềm vui lạc thú P1 một ưu thế vượt trội về phương diện chất lượng so với số lượng lớn đến nỗi khiến cho số lượng giờ đây trở nên tương đối không còn mấy giá trị.

Còn đấy là một thực tế không thể nghi ngờ được rằng những người cùng nếm trải, cùng sành sỏi với cả hai lối sống đều chọn lựa đời sống vốn vận dụng những năng lực cao hơn của con người. Sẽ có ít người đồng ý biến bản thân mình thành một loài động vật nào đó hạ cấp hơn, cho dù có được hứa hẹn về một khoản đền bù đầy đủ nhất các lạc thú của loài động vật; không có một con người có trí tuệ nào lại đồng ý trở thành một thằng ngốc, không có một con người có giáo dục nào lại đồng ý trở thành một kẻ ngu dốt, không có một con người có cảm xúc và lương tâm, ý thức nào lại đồng ý trở thành một kẻ ích kỷ và bất lương – cho dù họ được thuyết phục rằng dù có là một thằng ngốc, một kẻ chậm hiểu, hay là một tên bất lương đi nữa thì vẫn được thỏa mãn tốt hơn với số phận của chúng, so với việc được hài lòng với số phận của chính họ, của chính một con người có trí tuệ, có giáo dục, có cảm xúc và lương tâm, ý thức. Họ sẽ không từ bỏ những gì họ đang có, đang sở hữu – những thứ vốn có nhiều hơn những gì cần có để thỏa mãn hoàn toàn những ham muốn, những khát vọng mà họ và cả những thằng ngốc, thằng chậm hiểu, kẻ bất lương kia đều có chung. Nếu có một khi nào đó họ phải từ bỏ chúng [những gì mà họ đang có, đang sở hữu], thì là chỉ trong những trường hợp cực kỳ bất hạnh đến nỗi, để giải thoát khỏi nó [trường hợp bất hạnh], họ sẽ đánh đổi số phận của họ để nhận lấy hầu như một số phận hoàn toàn khác, cho dù số phận ấy là cái không hề đáng mong muốn. Một người nào đó có những năng lực cao hơn thì sẽ đòi hỏi nhiều hơn để khiến cho người đó hạnh phúc là người có khả năng chịu đựng những đau khổ, đau đớn nghiêm trọng hơn, dữ dội hơn, và chắc chắn là người dễ có khả năng bị tổn thương ở nhiều điểm, nhiều vấn đề, nhiều khía cạnh hơn so với một người có những năng lực thấp hơn; tuy nhiên, bất chấp những bất lợi, những trở ngại như vậy, con người có những năng lực cao này không bao giờ thực sự muốn sa vào cái mà con người này cảm thấy sẽ là một cấp độ tồn tại thấp kém hơn. Chúng tôi có thể đưa ra một sự giải thích mà chúng ta hài lòng về sự không mong muốn, không sẵn lòng này. Chúng ta có thể gán nó cho: (1) niềm kiêu hãnh, một danh xưng được quy gán một cách bừa bãi cho một số những cảm xúc được đánh giá cao nhất và cho một số những cảm xúc được đánh giá thấp nhất mà nhân loại có thể có; (2) tình yêu đối với tự do và độc lập cá nhân mà lời hiệu triệu đối với chúng [tình yêu tự do và độc lập cá nhân] là một trong những phương tiện hữu hiệu nhất mà những người theo chủ nghĩa Khắc Kỷ (Stoics) thường hay áp dụng trong việc nhồi sọ nó, để khiến cho mọi người đề cao, coi trọng những niềm vui, những lạc thú cao cả hơn; hoặc là (3) tình yêu đối quyền lực, hoặc tình yêu đối với sự hứng thú, sự phấn khích, háo hức (love of excitement), cả hai điều này đều thực sự tham gia và đóng một vai trò trong loại tình yêu này. Nhưng danh xưng thích hợp nhất của nó là ý thức về nhân phẩm, là cái mà tất cả mọi con người đều có, chỉ có điều trong một dạng thức này hay một dạng thức khác mà thôi, và cường độ của ý thức này của một con người là tỷ lệ thuận với mức độ các năng lực cao hơn mà người đó được tự nhiên ban tặng. Ở những con người có ý thức mạnh mẽ về phẩm giá, thì phẩm giá là điều hết sức quan trọng đối với hạnh phúc của họ đến nỗi không gì đối lập với nó có thể trở thành đối tượng, mục tiêu của khát vọng, của ước muốn, cho dù chỉ trong khoảnh khắc.

Bất cứ người nào mà suy nghĩ rằng sự ưa thích, sự chọn lựa này đòi hỏi hy sinh hạnh phúc – rằng, trong bối cảnh tương đồng, những người ưu việt hơn thì sẽ không hạnh phúc hơn so với những người phẩm chất thấp – thì người đó đã lẫn lộn hai ý niệm (ideas) hoàn toàn khác nhau. Đó là ý niệm về hạnh phúc và ý niệm về sự hài lòng. Điều không thể tranh cãi là ở những con người mà năng lực thưởng thức, thụ hưởng thấp thì họ lại có cơ hội cao nhất để họ được hoàn toàn thỏa mãn; và ở những con người mà năng lực thưởng thức, thụ hưởng cao thì họ lại luôn luôn cảm thấy rằng bất kỳ hạnh phúc nào mà người đó có thể tìm kiếm, mưu cầu, như thế giới đã tạo lập, đã quy định, lại là không hoàn hảo. Nhưng con người đó có thể học được cách chịu đựng những điều bất toàn, trong tầm mức chịu đựng được; và người đó sẽ không ghen tỵ với những kẻ không ý thức được về tính bất toàn, chỉ bởi vì con người ấy không cảm nhận được cái hay của những cái không hoàn thiện. Thà là một người không được hài lòng, không được thỏa mãn còn hơn là trở thành một con lợn được thỏa mãn ăn no ngủ kỹ; thà là một Socrates không hài lòng, không thỏa mãn còn hơn là trở thành một kẻ ngốc mà được hài lòng, được thỏa mãn. Và nếu như một kẻ ngốc hoặc một con lợn mà có quan niệm hoặc ý kiến khác, thì đó là vì chúng chỉ biết được một phía, một mặt của vấn đề về phía chúng. Còn những người ở phía bên kia – đối lập với những kẻ ngốc thì lại biết được cả hai phía, hai mặt của vấn đề.

Có thể có ý kiến phản đối cho rằng nhiều người có năng lực thụ hưởng những niềm vui, lạc thú cao hơn, dưới ảnh hưởng của sự cám dỗ, đôi khi lại dành ưu tiên, lại chọn hưởng những niềm vui, những lạc thú hạ cấp hơn. Chính vậy, nhưng điều này lại khá tương thích với việc họ đánh giá cảm nhận được một cách đầy đủ về tính ưu việt nội tại của những niềm vui, lạc thú cao hơn. Do sự thiếu kiên định của tính cách, con người ta thường xuyên chọn về cho mình cái lợi trước mắt, mặc dù biết rằng nó ít giá trị hơn; và điều này cũng diễn ra y như vậy, không hơn không kém, khi họ lựa chọn giữa hai thú vui xác thịt, nhục thể, hoặc là khi lựa chọn giữa lạc thú thân xác và lạc thú tâm hồn. Họ theo đuổi niềm đam mê nhục dục có hại đối với sức khỏe, mặc dù họ hoàn toàn nhận thức được rằng sức khỏe mới là cái quý hơn.

Có thể có ý kiến tiếp tục phản đối rằng nhiều người bắt đầu với lòng nhiệt tình tuổi trẻ đối với những điều cao quý, trong khi theo thời gian, càng ngày họ càng chìm đắm vào sự lười biếng và ích kỷ. Nhưng tôi không tin rằng những con người đã trải qua sự thay đổi rất thường tình và phổ biến này lại tự nguyện chọn dạng loại niềm vui lạc thú hạ cấp trong khi dành ưu tiên cho dạng loại niềm vui lạc thú cấp cao hơn. Tôi tin rằng trước khi họ dâng hiến hết mình cho một trong hai dạng, loại niềm vui lạc thú nào đó (hoặc thấp hoặc cao) thì họ đã trở nên bất lực đối với dạng, loại niềm vui lạc thú kia. Năng lực dành cho những tình cảm, cảm xúc cao quý hơn, trong hầu hết tất cả mọi con người, là một cái cây rất mỏng manh mềm yếu, dễ dàng bị giết chết, không những chỉ bởi những ảnh hưởng độc hại, thù địch, mà còn bởi sự nuôi dưỡng giáo dục không được đầy đủ; và trong phần lớn giới trẻ, nó sẽ nhanh chóng lụi tàn nếu những công việc, nghề nghiệp mà họ suốt đời gắn bó, và trong một xã hội mà họ bị xô đẩy vào đã không tạo điều kiện thuận lợi để duy trì, gìn giữ những năng lực cấp độ cao này nhằm sử dụng một cách có hiệu quả. Con người ta đánh mất những khát vọng cao cả của mình khi họ đánh mất những sở thích, khuynh hướng trí tuệ của họ; bởi vì họ không có thời gian hoặc cơ hội để thưởng thức chúng; và do đó họ bị sa vào nghiện ngập những niềm vui lạc thú hạ cấp, thấp hèn, chứ không phải bởi vì họ vốn dĩ ưa thích chúng hơn; bởi vì chúng hoặc là những niềm vui lạc thú duy nhất mà họ có thể tiếp cận được hoặc là những niềm vui lạc thú duy nhất mà họ có thể còn hưởng thụ được. Một vấn đề có thể được đặt ra là liệu có một người nào đó mà đã duy trì được khả năng tiếp cận như nhau đối với cả hai dạng loại niềm vui lạc thú (cao quý và thấp kém) lại có một khi nào đó, một cách cố ý, chủ tâm và bình thản, vô tư lựa chọn những niềm vui lạc thú thấp kém hơn hay không; dẫu rằng, nhiều người, qua nhiều thời đại đã thất bại trong nỗ lực không hiệu quả, không thành công để hợp nhất hai dạng loại niềm vui lạc thú (cao quý và thấp kém) này vào thành một.

Tôi hiểu rằng không thể có bất kỳ một kháng cáo nào đối với phán quyết này của các thẩm phán duy nhất có thẩm quyền. Về câu hỏi cái nào là cái có giá trị hơn trong hai dạng, loại niềm vui lạc thú, hoặc cái nào trong hai phương thức tồn tại là dễ chịu hơn đối với các cảm xúc (feelings), khi không liên hệ đến các thuộc tính đạo đức, và các hệ quả của nó, phán quyết của những người có đủ tư cách, đủ tiêu chuẩn về sự am hiểu đối với cả hai dạng, loại niềm vui lạc thú và hoặc hai phương thức tồn tại, hoặc, nếu họ có khác biệt thì phán quyết của số đông trong số họ phải được thừa nhận là phán quyết tối hậu, phán quyết chung thẩm. Và chúng ta có thể được khuyến khích để chấp nhận phán quyết này – một phán quyết liên quan đến phẩm chất của các niềm vui lạc thú bởi một thực tế rằng không có một tòa án nào khác để có thể kháng cáo thậm chí cả về vấn đề số lượng. Vậy bằng những phương cách nào để có thể xác định được cơn đau nào là cơn đau nhất (the acutest of the two pains) trong số hai cơn đau, hoặc niềm vui, lạc thú nào là cực đỉnh nhất (the intensest of two pleasurable sensations) trong số hai niềm vui lạc thú, ngoại trừ quyền lựa chọn chung của những người đã nếm trải, đã sành sỏi đối với cả hai niềm vui lạc thú ấy? Những nỗi đau, những niềm vui lạc thú – tất cả đều không phải là đồng nhất, và đớn đau luôn luôn khác biệt với niềm vui lạc thú. Giờ đây, ta trở lại với vấn đề số lượng đối với phẩm chất. Cái gì sẽ quyết định được, sẽ phân định được rằng niềm vui lạc thú này đáng được theo đuổi, mưu cầu bằng cái giá của nỗi đớn đau kia, ngoại trừ những cảm xúc và sự phán quyết của những người đã từng trải nghiệm? Do đó, việc những cảm xúc và phán quyết này tuyên bố rằng những niềm vui lạc thú xuất phát từ các năng lực cấp cao hơn sẽ được ưa chuộng hơn, ưu tiên hơn, ngoại trừ vấn đề về cường độ so với những niềm vui lạc thú mang bản chất động vật, khi được tách khỏi các năng lực cấp cao hơn, là điều đáng ngờ, chúng [những niềm vui lạc thú cấp cao] phải được quyền tôn trọng như nhau.

Tôi đã phải đề cập nhiều đến vấn đề này bởi vì nó là một phần thiết yếu cho một ý niệm hoàn toàn đáng tin cậy về tính Tiện ích hay là về Hạnh phúc, cái vốn được nhìn nhận như là một quy tắc chỉ thị, một huấn lệnh về hành vi của con người. Nhưng điều đó không phải là một điều kiện ắt phải có nhằm chấp nhận tiêu chuẩn tiện ích; bởi vì tiêu chuẩn của nó không phải là hạnh phúc lớn nhất của chính tác nhân mang lại hạnh phúc (agent), mà là tổng số lớn nhất của hạnh phúc tổng thể (the greatest amount of happiness altogether); và thậm chí nếu nó có thể bị nghi ngờ rằng liệu một con người cao quý có luôn luôn hạnh phúc hơn vì sự cao quý của con người đó hay không, thì một con người như vậy chắc chắn sẽ luôn luôn làm cho những người khác hạnh phúc hơn, và thế giới, về căn bản, là người được hưởng lợi to lớn từ sự cao quý này. Do đó, Thuyết Công lợi chỉ có thể đạt được mục đích của nó nhờ vào sự gieo trồng, nuôi dưỡng, hoàn thiện chung cái phẩm tính cao quý của con người, thậm chí ngay cả khi mỗi cá nhân được hưởng lợi chỉ từ sự cao quý của người khác, và, khi hạnh phúc được bàn đến, phẩm chất riêng con người ấy đã làm giảm trừ lợi ích. Tuy nhiên, diễn ngôn trần trụi, không úp mở trên đây đã bộc lộ sự phi lý của nó một cách rõ ràng đến nỗi không cần phải tranh luận để chống lại nó.

Theo Nguyên tắc Hạnh phúc Lớn nhất, như được giải thích ở trên, mục đích tối hậu, mà trong mối liên hệ với nó và vì nó mà tất cả những thứ khác đều là những cái đáng mong muốn, đáng ước vọng (cho dù là chúng ta đang xem xét, đang cân nhắc lợi ích của chúng ta hay lợi ích của những người khác), là một đời sống càng thoát khỏi đớn đau càng tốt, càng phong phú đa dạng trong sự thụ hưởng những niềm vui lạc thú càng tốt, cả về phương diện số lượng lẫn phẩm chất; việc kiểm chứng phẩm chất, và quy tắc để đong đo, lượng định nó – vốn trái ngược với quy tắc để đong đo, để lượng định số lượng “ là sự ưu tiên, sự ưa thích hơn của những người đã từng trải có kinh nghiệm trong những phạm vi, khả năng của họ, và những thói quen tự ý thức và tự quan sát của họ, tất cả đều được trang bị một cách tốt nhất để tạo ra một sự so sánh. Theo quan điểm của những người theo Thuyết Công lợi, hạnh phúc lớn nhất vốn là mục đích của hành động của con người, do đó, hạnh phúc lớn nhất cũng nhất thiết phải là chuẩn mực đạo đức; vì vậy, chuẩn mực đạo đức ấy có thể được định nghĩa là các quy tắc và giới luật đối với hành vi của con người, cụ thể là: việc tuân thủ các quy tắc và giới luật ấy sẽ cung cấp một sự bảo đảm tót nhất có thể đối với đời sống như đã được mô tả – cho toàn thể nhân loại và không chỉ cho họ mà thôi, mà còn trong bản chất của toàn thể của sự vật biết đến cho toàn thể mọi tạo vật hữu tình.

Tuy nhiên, lại nảy sinh một nhóm những người khác chống lại học thuyết này, họ nói rằng mục đích hợp lý tính của cuộc sống và của hành động của con người không thể là hạnh phúc trong bất kỳ hình thức nào. Bởi vì, thứ nhất là, họ nói nó là cái không thể đạt được, không thể thực hiện được; và họ khinh bỉ đặt câu hỏi rằng, Bạn có quyền gì để được hạnh phúc? Một câu hỏi mà quý ngài Carlyle cố bấu víu vào bằng một câu hỏi bổ sung: Vừa mới trước đây ít lâu, quý vị thậm chí đã từng có cái quyền gì để tồn tại? Thứ hai, họ nói rằng con người có thể sống, làm việc mà không cần đến hạnh phúc; rằng tất cả những con người cao quý đều đã cảm nhận được điều này, và không thể trở thành con người cao thượng chỉ bằng cách học bài học từ Entsagen (một thi phẩm tiếng Đức, nói đến sự rũ bỏ), hoặc bằng sự từ bỏ. Họ khẳng định rằng việc lĩnh hội sâu sắc và sự tuân thủ triệt để đối với bài học này là sự khởi đầu và là điều kiện cần thiết của tất cả mọi đức hạnh.

Nếu như sự phản đối đầu tiên trong số những phản đối này là hữu lý, là có cơ sở thì nó sẽ đi đến tận gốc rễ của vấn đề; bởi vì nếu như con người không có một chút hạnh phúc nào, thì việc đạt được nó không phải là mục đích của đạo đức hay của bất kỳ một hành vi ứng xử có lý trí nào. Dầu vậy, thậm chí ngay cả trong trường hợp đó – trường hợp con người không hạnh phúc, vẫn còn có một cái gì đó có thể nói được về thuyết công lợi; bởi vì tính tiện dụng và có lợi (tiện ích = utility) không chỉ bao gổm việc theo đuổi, mưu cầu hạnh phúc, mà còn là việc ngăn ngừa hoặc giảm thiểu sự bất hạnh; và nếu như mục đích thứ nhất (mưu cầu hạnh phúc) là huyễn hoặc viển vông, thì đó sẽ là một phạm vi, tầm mức lớn lao (ngăn ngừa hoặc giảm nhẹ sự bẫt hạnh) cho nhu cấu cip thiết hơn đối với cái thứ hai. Trong bất kỳ trường hợp nào thì điều này vẫn là một sự thật, chừng nào mà nhân loại còn lựa chọn tiếp tục sống, và không tìm cách trốn tránh trong hành động đồng thời với sự tự sát được khuyến nghị trong những hoàn cảnh, điều kiện nào đó bởi nhà thơ Đức Novalis (1772–1801). Tuy nhiên, khi một người nào đó khẳng định một cách tuyệt đối rằng không thể có khả năng để cuộc sống con người trở nên hạnh phúc, thì sự khẳng định này nếu không phải là một cái gì đó giống như một câu chuyện ba hoa, tầm phào nơi cửa miệng, thí ít nhất nó cũng là một sự cường điệu. Nếu như hạnh phúc được hiểu là một trạng thái liên tục của sự rung động sung sướng, hứng thú đỉnh cao, thì điều hết sức rõ ràng là điều này là không thể. Một trạng thái hoan lạc được đề cao chỉ kéo dài trong một vài khoảnh khắc, hoặc trong một số trường hợp, kéo dài trong nhiều giờ hoặc nhiều ngày, cùng với một số sự gián cách, và đó là một sự bùng nổ, là một cơn bộc phát rực rỡ, huy hoàng mang tính ngẫu nhiên, thất thường của niềm vui, lạc thú chứ không phải là của ngọn lửa vĩnh cửu và bền vững của nó. Từ đó, các triết gia trong số này – những người mà đã rao giảng rằng hạnh phúc đó là mục đích của cuộc sống – đã nhận thức được một cách đầy đủ về vấn đề này không thua kém gì nhận thức của những kẻ chế giễu họ. Cái hạnh phúc mà họ nói đến không phải là cuộc sống của những khoái cảm ngất ngây; mà là cuộc sống bao gồm một số những khoảnh khắc của những khoái cảm ngất ngây, một số những đớn đau hiếm hoi, nhất thời, và bao gồm nhiều những niềm vui lạc thú khác; một cuộc sống mang nhiều tính tích cực, chủ động hơn là tính tiêu cực, thụ động; một cuộc sống được đặt nền tảng trên việc không trông đợi, không kỳ vọng gì từ cuộc sống nhiều hơn những gì mà nó có thể ban tặng. Một cuộc sống được cấu thành từ những hợp phần như vậy luôn luôn có vẻ có một giá trị mang tên là hạnh phúc đối với những người có đủ may mắn để có được nó. Và một sự sinh tồn như vậy thậm chí cho đến ngày nay vẫn là số phận của rất nhiều người trong một phần đời đáng kể trong cuộc sống của họ. Nền giáo dục khốn khổ hiện tại, và những cấu trúc xã hội khốn khổ hiện giờ là những trở ngại thực sự duy nhất đối với những cái có thể đạt được của nó bởi hầu như tất cả mọi người.

Nếu con người được dạy cho biết rằng nên nhìn nhận hạnh phúc như mục đích của cuộc đời, thì có lẽ họ sẽ không thỏa mân với phần được hưởng khiêm tốn như vậy của cuộc đời. Trái lại, có rất nhiều người đã thỏa mãn với phần được thụ hưởng còn “hẻo” hơn nhiều. Dường như là có hai hợp phần chính tạo nên một cuộc sống được thỏa mãn, một trong hai cái đó tự thân nó thường cho thấy là nó vừa đủ cho mục đích này: đó là sự an lành (transquiility), và phấn khích, hứng thú, háo hức (excitement). Nhiều người

nhận thấy rằng khi họ có được một sự an lành viên mãn thì họ có thể hài lòng, thỏa mãn với một tổng lượng các niềm vui lạc thú rất nhỏ bé; và nhiều người lại nhận thấy rằng khi họ có được nhiều phấn khích, hứng thú thì họ có thể chịu đựng một tổng lượng đáng kể những nỗi đớn đau. Có khả năng chắc chắn rằng một người nào đó – và thậm chí là ngay cả toàn bộ nhân loại – phải có được cả hai cái đó; bởi lẽ cả hai cái này, cho đến tận ngày nay, vẫn là những cái không tương thích, tương hợp với nhau như chúng vốn vẫn tồn tại trong liên minh tự nhiên, sự kéo dài của cái này là công việc chuẩn bị cho cái kia, và tạo ra điều khao khát (wish) cho cái kia. Những người duy nhất mà không ham muốn phấn khích sau một khoảng thời gian tạm nghỉ là những người mà trong bản thân con người họ, sự lười biếng đã trở thành một thói hư tật xấu; và những người duy nhất không thích sự yên tĩnh tiếp theo sau sự phấn khích – những người mà thấy nó là buồn tẻ và nhạt nhẽo hơn là sự vui tươi phấn khởi tương xứng với sự phấn khích vốn tồn tại trước đó – là những người mà ở họ nhu cầu đối với sự phấn khích là một căn bệnh. Khi những người khá may mắn trong những hoàn cảnh vật chất của họ không tìm thấy trong cuộc sống một sự hưởng dụng đầy đủ, thỏa mãn để khiến cho cuộc sống trở thành cái có giá trị đối với họ, thì nguyên nhân chủ yếu là họ không quan tâm, chăm sóc tới một ai khác cả, mà chỉ quan tâm, chăm sóc tới chính bản thân họ. Nếu một ai đó không có cả những tình cảm xã hội lẫn tình cảm riêng tư, thì sự phấn khích, hứng thú đối với cuộc sống bị giảm sút đi rất nhiều, và trong bất kỳ trường hợp nào thì cũng bị hao mòn, cạn kiệt về mặt giá trị khi quỹ thời gian ngày càng dần cạn, khi cái chết đặt dấu chấm hết cho tất cả những lợi ích ích kỷ: trong khi đó, những người bỏ lại sau lưng họ tất cả mọi mục đích của những tình cảm, những vương vấn cá nhân, và đặc biệt là những người đã nuôi dưỡng một tình cảm đồng loại gắn bó với lợi ích tập thể của nhân loại, thì lại vẫn duy trì được sự hứng thú sống động đối với cuộc sống ngay cả khi cái chết đã cận kề, vẫn duy trì được sinh lực của tuổi trẻ, vẫn giữ được sức khỏe. Bên cạnh tính ích kỷ, nguyên nhân chính khiến cuộc sống không được mãn nguyện là sự thiếu vắng sự nuôi dưỡng, trau đổi, hoàn thiện tâm hồn. Một tâm hồn được nuôi dưỡng, trau dồi, hoàn thiện – tôi không có ý muốn nói đến một tâm hồn như tâm hồn của nhà triết học, mà đơn giản chỉ muốn nói đến những tâm hồn mà đã được rộng mở cho những suối nguồn tri thức, và những tâm hồn đã được dạy dỗ, trong một mức độ chấp nhận được nào đó, để hiện thực hóa, để khai mở, để sử dụng các năng lực của mình – sẽ tìm ra những mạch nguồn của những mối quan tâm không bao giờ cạn đối với tất cả những gì xung quanh nó; trong các đối tượng, chủ đích của thiên nhiên, trong các thành tựu nghệ thuật, trong trí tưởng tượng thi ca, trong những diễn tiến lịch sử, trong những đường hướng của nhân loại, trong quá khứ và trong hiện tại, và ở những triển vọng trong tương lai. Quả thật, cũng có thể có khả năng rằng một đầu óc như thế có một lúc nào đó sẽ trở nên thờ ơ đối với tất cả những gì xung quanh, thậm chí ngay cả khi một đầu óc như thế chưa hề bị cạn kiệt, chưa hề bị mất đi dù chỉ một phần nghìn năng lực của đầu óc đó; nhưng sự thể này có thể xảy ra, khi con người ta, ngay từ đầu, đã không có một sự quan tâm về đạo đức hay một sự quan tâm nhân văn trong tất cả những năng lực này, và chỉ tìm kiếm trong tất cả những năng lực này những gì để thỏa mãn tính tò mò.

Giờ đây, một cách tất yếu, tuyệt đối không có một lý do nào khiến cho một lượng văn hóa tinh thần đủ để tạo ra một mối quan tâm trí tuệ (intelligent interest) trong khoa học, trong thơ ca, trong nghệ thuật, trong lịch sử v.v, lại không phải là sự thừa kế của mỗi một con người được sinh ra trong một đất nước văn minh. Có rất ít cái nhu cầu thiết yếu cố hữu nào đó buộc con người ta phải trở thành một kẻ ích kỷ tự tư, tự lợi, một kẻ mà mọi cảm xúc hoặc mọi sự quan tâm của kẻ đó chỉ tập trung vào cái cá nhân khốn khổ, thảm hại của chính mình. Một cái gì đó cao cả hơn nhiều so với điều này, thậm chí ngay cả cho đến bây giờ, vẫn còn là điều phổ biến đủ để tạo ra và mang lại rất nhiều những chỉ dấu của cái mà loài người có thể được tạo nên. Những tình cảm cá nhân đích thực và sự quan tâm chân thành đến lợi ích chung là có thể có trong mỗi một con người được nuôi dạy một cách đúng đắn, mặc dù ở những mức độ không đồng đều. Trong một thế giới vốn có rất nhiều những cái để quan tâm, rất nhiều những cái để thưởng thức, và cũng rất nhiều những cái phải chỉnh sửa và nâng cao, mỗi một con người vốn chỉ có một số lượng vừa phải các điều kiện cần thiết về đạo đức và trí tuệ này – lòng vị tha và sự rèn luyện tu dưỡng – đều có khả năng để tồn tại, và sự tồn tại ấy có thể được gọi là đáng khát khao; và một con người như thế chắc chắn sẽ có được một sự tồn tại đáng khát khao như vậy chừng nào mà (1) không bị từ chối quyền được sử dụng các mạch nguổn hạnh phúc trong phạm vi có thể của mình – do những luật lệ tồi tệ hoặc là do tình trạng nô lệ phải phục tùng ý chí của những người khác, và chừng nào mà (2) con người đó thoát khỏi những tai ách xấu xa (positive evils) của cuộc sống – những căn nguyên sầu xa của những đớn đau về vật chất và tinh thần “ chẳng hạn như sự nghèo đói, bệnh tật, và sự thù địch, sự vô dụng, hoặc những bất hạnh đối với các bạn bè và đối với những người thân (ví dụ như bạn bè và những người thân quay sang chống lại con người đó, bạn bè và những người thân tỏ ra là vô dụng, bạn bè và những người thân bị chết yểu). Do đó, trọng tâm của vấn đề nằm ở cuộc đấu tranh chống lại những tai ách này. Trong tình hình hiện nay, sự nghèo đói và bệnh tật v.v chưa bị tiêu trừ, chưa bị loại bỏ, và thường là thậm chí chưa được hạ giảm xuống đến một mức độ nào đó có thể hạ giảm được, thì đó là một cơ hội quý báu hiếm hoi để hoàn toàn có thể thoát khỏi những tai ách đó. Tuy nhiên, không một người nào, mà ý kiến của người ấy xứng đáng được quan tâm, lại có thể nghi ngờ rằng phần lớn những tội ác ghê gớm của thế giới tự chúng lại có thể bị xóa bỏ được, và nếu các vấn đề của con người tiếp tục được cải thiện, thì cuối cùng những tai ách ấy sẽ được hạ giảm tới những tầm mức hoàn toàn hạn hẹp. Tình trạng nghèo khổ, theo bất kỳ một nghĩa nào, đều ngụ ý sự đau khổ, có thể hoàn toàn được xóa bỏ bằng sự khôn ngoan của xã hội, kết hợp với tư tưởng, ý thức lành mạnh và sự quan phòng (providence) – chuẩn bị cho tương lai – của cá nhân. Thậm chí ngay cả phần lớn những kẻ thù bất trị nhất – bệnh tật – đều có thể được hạ giảm, trong một thời gian kéo dài không xác định, xuống tới những tầm mức nào đó nhờ vào sự nuôi dưỡng, chăm sóc tốt về mặt thể chất và đạo đức, và cũng nhờ vào việc kiểm soát một cách đúng đắn, phù hợp đối với những ảnh hưởng độc hại, trong khi những tiến bộ của khoa học trong tương lai sẽ mang đến những hứa hẹn về những cuộc chinh phục còn trực tiếp hơn nữa đối với kẻ thù ghê tởm này. Và mỗi một tiến bộ theo đường hướng này sẽ giải thoát chúng ta khỏi một số những sự may rủi đã cướp đi không chỉ cuộc sống, sinh mệnh của chính chúng ta, mà còn – và đây là điều còn quan trọng hơn đối với chúng ta –– cuộc sống, sinh mệnh của những người khác, những con người mà hạnh phúc của chúng ta bị ràng buộc chặt chẽ vào họ. Còn về những thăng trầm của những may rủi, những thành công và thất bại và những thất vọng khác liên quan đến các điều kiện, hoàn cảnh thế tục, thì về cơ bản, chúng là những ảnh hưởng, tác động hoặc là của sự ngu xuẩn thô thiển (gross imprudence), hoặc là của những ham muốn không được kiểm soát, hoặc là của những định chế tổ chức xã hội tồi tệ hoặc không hoàn hảo.

Nói một cách ngắn gọn, tất cả mọi nguồn gốc, mọi căn nguyên sâu xa của những khổ đau của con người, trong một tấm mức rộng lớn, hầu như đều có thể khắc phục được bằng vào sự quan tâm, chăm sóc và nỗ lực của con người; và mặc dù việc khắc phục chúng là hết sức chậm chạp – mặc dù nhiêu thế hệ sẽ bị tiêu vong trong cuộc đầu tranh ấy trước khi công cuộc chỉnh phục được hoàn tất, và thế giới này trở thành cái mà nó dễ dàng được trở thành nếu như chúng ta có ý chí và tri thức để thực hiện điều đó. Nhưng mặc dầu vậy, mỗi trí tuệ, mỗi con người – vốn có đủ thông minh và lòng khoan dung sẽ phải đảm nhận một phần của một vai trò nào đó, tuy nhỏ bé và không dễ thấy, trong nỗ lực này – sẽ đạt được những niềm vui lạc thú cao quý từ chính cuộc tranh đẩu mà trong đó mỗi trí tuệ, mỗi con người không thể bị mua chuộc bởi bất kỳ một hình thức nào cho một sự đồng lõa buông thả ích kỷ.

Và điều này dẫn đến một sự đáp trả đích đáng đối với những người phản đối, những người mà thường vẫn nói rằng chúng ta có thể, và rằng chúng ta nên, không cần đến hạnh phúc. Chắc chắn rằng có một khả năng không cần đến hạnh phúc; thì đây, nó đang được thực hiện một cách không tự nguyện bởi loài người vào thế kỷ, thậm chí ngay ở trong nhiều những vùng miền của thế giới hiện tại của chúng ta vốn ít bị chìm đắm trong man rợ; và nó thường được thực hiện một cách tự nguyện bởi những vị anh hùng hoặc những người tử đạo vì một cái gì đổ mà người đó [vị anh hùng hoặc những người tử đạo] còn quý trọng hơn cả hạnh phúc cá nhân của họ. Nhưng cái gì đó, nó là gì, nếu không phải là hạnh phúc của những người khác hoặc một cái gì đó đòi hỏi vì hạnh phúc của những người khác ? Sự cao quý có thể có khả năng từ bỏ toàn bộ phần hạnh phúc của riêng mình, hoặc là những cơ hội hạnh phúc: nhưng, xét đến cùng, sự hy sinh quên mình này phải có một mục đích nào đó, vì sự hy sinh quên mình không phải là mục đích cho chính nó – không ai hy sinh quên mình chỉ vì sự hy sinh quên mình; và nếu chúng ta được nói cho biết rằng cái mục đích mà người đó nhắm tới trong sự hy sinh quên mình của người đó không phải là hạnh phúc của bất kỳ một ai cả, mà là một đức hạnh – cái mà còn có giá trị hơn cả hạnh phúc. Để đáp lại điều này, tôi xin hỏi, sự hy sinh quên mình liệu có được thực hiện hay không nếu vị anh hùng hoặc người tử đạo không tin rằng nó sẽ giúp cho những người khác không phải thực hiện những sự hy sinh tương tự? Nó liệu có được thực hiện hay không nếu vị anh hùng hoặc người tử đạo cho rằng việc từ bỏ hạnh phúc của bản thân mình sẽ không hề mang lại một thành quả nào cho những người anh em đồng loại của vị anh hùng hoặc người tử đạo đó, ngoại trừ việc tạo ra cho họ [những người anh em đồng loại] một tình huống giống như tình huống của người đó, (nghĩa là) đặt họ [những người anh em đồng loại] vào đúng hoàn cảnh, trạng huống của những người vốn đã từ bỏ hạnh phúc? Vinh quang cho những người mà có thể từ bỏ sự thụ hưởng những niềm vui lạc thú của đời sống cá nhân của chính mình, khi mà, bằng việc xả thân quên mình như vậy, họ đã góp phần xứng đáng vào việc làm tăng thêm tổng lượng hạnh phúc của thế giới này; còn những người khác nào đó thực hiện điều đó, hoặc rao giảng thực hiện điều đó, vì bất kỳ một mục đích nào khác, đều không xứng đáng được ngưỡng mộ hơn so với một người khổ hạnh tự đặt thân trên trụ đá của mình. Người khổ hạnh có thể là một bằng chứng đầy cảm hứng về những gì mà con người có thể làm, nhưng chắc chắn đó không phải là một ví dụ về những gì mà con người đáng nên làm.

Chỉ khi thế giới ở trong tình trạng rất không hoàn hảo, thì một người nào đó mới có thể có cơ hội để phục vụ một cách tốt nhất cho hạnh phúc của những người khác bằng sự hy sinh tuyệt đối của chính mình, và chừng nào mà thế giới vẫn còn ở trong tình trạng không hoàn hảo, thì tôi hoàn toàn thừa nhận rằng sự sẵn sàng để thực hiện một sự hy sinh như vậy là đức hạnh, là phẩm tính cao nhất có thể được tìm thấy trong con người. Tôi xin bổ sung thêm một điều mà có thể dường như là một nghịch lý, cụ thể là, trong điều kiện một thế giới không hoàn hảo như hiện nay, những năng lực có ý thức xoay xở với việc không có hạnh phúc tạo ra những triển vọng tốt nhất để hiện thực hóa, thì một niềm hạnh phúc như thế là có thể đạt được. Bởi vì, không có gì khác, ngoại trừ ý thức như thế, là có thể nâng con người lên một tầm cao cao hơn những may rủi của cuộc đời, bằng cách làm cho con người cảm thấy rằng số phận và sự may rủi – mặc kệ cho chúng làm hết những công việc tồi tệ nhất của chúng – không có đủ sức mạnh để bắt con người phải khuất phục chúng. Con người, mệt khi đã cảm nhận được điều này, sẽ được giải thoát khỏi vô số những âu lo, phiền muộn liên quan đến những cái ác của cuộc đời, và cho phép con người, giống như những người Khắc Kỷ (Stoic) trong những thời kỳ đen tối nhất của Đế chế La Mã, đã thầm lặng trau dồi, nuôi dưỡng những mạch nguồn cảm hứng mà có thể tiếp cận được, để rồi không còn bận tâm tới tính bấp bênh của số mệnh cũng như là khi họ hướng về sự kết thúc của đời sống.

Đồng thời, hãy để cho những người theo thuyết công lợi liên tục khẳng định rằng họ có quyền, như những người theo chủ nghĩa Khắc Kỷ, hay các nhà siêu nghiệm [Transcendentalist] để duy trì đạo đức của sự hy sinh quên mình như là một sở hữu thuộc về họ. Đạo đức công lợi thừa nhận rằng trong con người có một sức mạnh để hy sinh lợi ích lớn lao nhất của mình cho lợi ích của người khác. Nó chỉ từ chối thừa nhận rằng sự hy sinh tự thân nó là một lợi ích. Một sự hy sinh không làm tăng, hoặc không có khuynh hướng làm gia tăng, tổng số hạnh phúc, thì sẽ bị nhìn nhận như là một sự hy sinh đầy lãng phí. Chỉ có duy nhất một sự hy sinh quên mình (self– renunciation) được hoan nghênh, đó là sự dâng hiến cho hạnh phúc, hoặc cho một số nào đó trong số những phương tiện của hạnh phúc, của những người khác; cũng như cho hạnh phúc của cả nhân loại nói chung, hoặc cho hạnh phúc của các cá nhân trong những giới hạn được xác lập bởi các lợi ích tập thể của nhân loại.

Tôi phải nhắc lại điều mà những người phản đối chủ nghĩa công lợi hiếm khi trung thực thừa nhận rằng hạnh phúc – cái mà hình thành nên tiêu chuẩn của đạo đức công lợi của tính đúng đắn trong những hành vi ứng xử – không phải là hạnh phúc của chính tác nhân (agent) người tạo ra hạnh phúc, mà là hạnh phúc của tất cả những người khác có liên quan. Giữa hạnh phúc của chính mình [của tác nhân – người tạo ra hạnh phúc] và hạnh phúc của những người khác, thuyết công lợi đòi hỏi người tạo ra hạnh phúc (tác nhân) phải tuyệt đối vô tư như một khán giả không thiên vị và rộng lượng. Trong điều răn vàng ngọc của Chúa Giê–su Nazareth, chúng ta đọc được tinh thần trọn vẹn của đạo đức Công lợi. Hãy làm những điều mà bạn muốn người khác làm cho bạn, và hãy yêu quý người hàng xóm của bạn như yêu chính mình, chính những điều này mới tạo nên sự hoàn hảo lý tưởng của đạo đức Công lợi. Với tư cách là những phương tiện, phương cách thực tế để tạo ra một sự tiếp cận gần nhất đối với lý tưởng này, tính tiện ích (utility), yêu cầu hai điều: (1) các luật lệ và các thỏa ước xã hội phải đặt hạnh phúc, hoặc cái mà vì những mục đích thực tế chúng ta có thể gọi là lợi ích (interest), của mỗi cá nhân càng gần càng tốt trong sự hài hòa với lợi ích của toàn bộ số đông; và (2) công cuộc giáo dục và dư luận, cái vốn có một sức mạnh áp đảo đối với tính cách con người, do vậy, phải được sử dụng để tạo ra trong trí não của mỗi cá nhân một mối liên kết không thể tách rời giữa hạnh phúc của cá nhân mình với lợi ích của toàn thể; đặc biệt là giữa hạnh phúc của chính mình với việc thực hành các phương thức hành xử, tiêu cực hay tích cực, phương thức mà sẽ dẫn đến hạnh phúc phổ quát. Nếu điều (2) mà được thực hiện một cách thích hợp thì sẽ dẫn đến hai hệ quả: (2a) Mỗi một cá nhân sẽ không thể có khả năng hưởng thụ hạnh phúc một cách cá nhân trong khi hành động theo những cách thức trái ngược với lợi ích chung. (2b) Trong mỗi một cá nhân đều có một xung động trực tiếp để thúc đẩy lợi ích chung, xung động này sẽ là một trong những xung động quen thuộc của hành động, và những tình cảm liên kết với nó có thể lấp đầy một khoảng trống rộng lớn và nổi bật trong sự tồn tại lý trí của mỗi cá nhân ấy. Đây chính là phẩm tính đích thực của học thuyết đạo đức công lợi. Nếu những người nghi ngờ đạo đức công lợi, trong não trạng của họ, đã hình dung, đã nhìn nhận đạo đức công lợi như trên đây, thì tôi không biết là như vậy họ sẽ còn có thể nói rằng đạo đức công lợi còn thiếu vắng những phẩm tính tốt đẹp nào mà các hệ đạo đức khác vẫn vốn có; còn thiếu vắng những diễn tiến tốt đẹp hơn hoặc cao quý hơn nào của bản chất con người mà những hệ thống đạo đức bất kỳ nào khác có thể được đề xuất để khuyến khích, để thúc đẩy; hoặc còn thiếu vắng những động lực nào của hành động mà vốn không thể tiếp cận được đối với thuyết công lợi mà những hệ thống khác này đều nhờ cậy vào nó, phụ thuộc vào nó để tạo ra những tác động, những hiệu quả đối với những yêu cầu, nhiệm vụ của các hệ thống ấy.

Những người phản đối chủ nghĩa công lợi không phải lúc nào cũng bị cáo buộc rằng đã mô tả, đã trình bầy nó bằng một thứ ngôn ngữ không trong sáng. Ngược lại, những người trong số họ vốn vẫn nhìn nhận một cái gì đó giống như một ý tưởng công bằng chính trực trong tính chất không vụ lợi của nó, đôi khi lại soi mói, bắt bẻ rằng chuẩn mực của nó là quá cao siêu đối với nhân loại. Họ nói rằng đó là một sự quá đáng khi đòi hỏi mọi người lúc nào cũng phải hành động xuất phát từ động cơ muốn thúc đẩy, nâng cao những lợi ích chung của xã hội. Nhưng điều này đã là một sự nhầm lẫn ngay chính từ trong ý nghĩa của tiêu chuẩn đạo đức, và nhầm lẫn giữa nguyên tắc của hành động với động cơ của hành động. Công việc của đạo đức là nói cho chúng ta biết rằng các nghĩa vụ của chúng ta là gì, hoặc là bằng phương cách nào mà chúng ta có thể nhận biết chúng; nhưng không có một hệ thống đạo đức nào lại yêu cầu, đòi hỏi rằng động cơ duy nhất của tất cả những gì chúng ta làm phải là cảm xúc của nghĩa vụ, của trách nhiệm; trái lại, 99% các hành động của chúng ta được thực hiện bởi các động cơ, các xung lực khác, và đã được thực hiện đúng như vậy, nếu như các quy định về nghĩa vụ không lên án chúng. Điều đặc biệt bất công đối với thuyết công lợi là việc phản đối nó trên cơ sở của sự hiểu lầm đặc biệt, cụ thể này, bởi vì các nhà đạo đức công lợi đã vượt xa hầu như tất cả những người khác trong việc khẳng định rằng các động cơ, các xung lực này không hề liên quan gì đến tính đạo đức của hành động, mặc dù chúng có liên quan nhiều đến giá trị của tác nhân đạo đức. Một người cứu một đồng loại khỏi bị đuối nước là đã làm một điều đúng đắn xét về phương diện đạo đức, cho dù động lực của người đó là nghĩa vụ, hoặc động lực của người đó là hy vọng rằng sẽ được người ta trả công cho việc cứu nạn một người bị đuối nước; con người A mà phản bội lại người bạn B – là người mà đã tin tưởng vào con người A, thì con người A đã phạm tội trong hành động phản bội lại người bạn B, thậm chí ngay cả khi mục tiêu của con người A là để phục vụ cho một người bạn C khác nào đó mà con người A hiện có những nghĩa vụ, trách nhiệm lớn hơn.

Khi nói đến những hành động theo động cơ của bổn phận, của nghĩa vụ và trong sự tuân phục trực tiếp đối với nguyên tắc của thuyết công lợi: sẽ là một cách hiểu sai lạc về phương thức tư duy của thuyết công lợi khi cho nó đòi hỏi rằng mọi người phải gắn chặt những suy nghĩ của mình tới một vấn đề tổng quát như thế giới, hoặc là như xã hội, nói chung. Đa số các hành động tốt là những hành động không nhằm mang lại lợi ích cho thế giới, mà là mang lại lợi ích cho những phần tử của lợi ích của thế giới, cụ thể là lợi ích của các cá nhân. Và trong những trường hợp này, những suy nghĩ của một con người A có đạo đức nhất không được vượt quá/không được đi quá những con người cụ thể có liên quan, trừ khi trong một chừng mực mà chính con người A đó đã cam kết rằng trong khi làm lợi cho những người này thì con người A đó không vi phạm các quyền, tức là những mong đợi, những kỳ vọng hợp pháp và được phép, của người nào khác. Làm cho hạnh phúc ngày càng tăng lên, theo đạo đức học công lợi, là đối tượng, là mục đích của đức hạnh: những trường hợp mà trong đó một con người nào đó (số này chỉ chiếm tỷ lệ 1/1000) có trong tay quyền lực của mình để thực hiện điều này trên một quy mô, tầm mức sâu rộng, nói cách khác là trở thành một mạnh thường quân, một nhà hảo tâm của công chúng, trở thành ân nhân của mọi người, thì những trường hợp ấy đều là những trường hợp ngoại lệ; và chỉ riêng trong những trường hợp như thế thì người đó mới được mời gọi để cứu xét, để phán quyết về các lợi ích công cộng; còn thì trong tất cả các trường hợp khác, khi đề cập đến lợi ích cá nhân, đến quyền lợi hay hạnh phúc của một số ít những người khác, thì người đó chỉ cần có mặt tham dự. Chỉ những người mà tác động, ảnh hưởng của các hành động của họ có tác động mở rộng đối với xã hội nói chung mới cần phải quan tâm thường xuyên đến các đối tượng, mục đích lớn. Những suy nghĩ về phúc lợi chung đều có trong suy nghĩ đạo đức của mọi người, trong trường hợp quả thực có những tiết chế – những điều mà người ta từ chối thực hiện vì các cân nhắc, các lý do đạo đức, mặc dù các hậu quả của chúng trong các trường hợp cụ thể có thể là có lợi – thì một cá nhân thông minh không thể thiếu ý thức rằng chúng thuộc về loại hành động mà nếu được đem ra thực hành nói chung thì sẽ gây ra tác hại nói chung, và vì thế mà tôi không thực hiện nó. Mức độ tôn trọng đối với các lợi ích công cộng được ngụ ý trong sự thừa nhận này, sẽ không lớn hơn mức độ được yêu cầu bởi chính mỗi hệ thống đạo đức, bởi vì tất cả chúng [các hệ thống đạo đức] đều yêu cầu rằng con người ta phải tránh xa tất cả những gì mà rõ ràng là có hại cho xã hội.

Những suy xét tương tự đã bác bỏ một chỉ trích khác chống lại thuyết công lợi, sự chỉ trích khác này dựa trên một sự hiểu lầm còn thô thiển hơn về mục đích của các tiêu chuẩn đạo đức và về chính ý nghĩa của những từ “đúng”và “sai”. Người ta thường khẳng định rằng chủ nghĩa công lợi khiến cho con người trở nên lạnh lùng và thiếu cảm thông; rằng nó đóng băng những cảm xúc đạo đức của con người đối với cá nhân; rằng nó khiến cho con người ta chỉ lưu tâm đến những suy xét khô khan và cứng nhắc về các hậu quả của hành động, trong khi bỏ mặc không đoái hoài gì đến sự đánh giá đạo đức mà từ đó các hành động được khởi đi. Nếu sự khẳng định này có nghĩa rằng họ không cho phép những phán xét của họ liên quan đến tính chất đúng đắn hay sai trái của một hành động bị ảnh hưởng bởi quan điểm của họ về những phẩm chất của người thực hiện hành động đó, thì sự phiển trách này không nhằm chống lại chủ nghĩa công lợi, mà là chống lại sự hiện hữu của bất kỳ một chuẩn mực đạo đức nào đó nói chung; bởi vì chắc chắn rằng khống một chuẩn mực đạo đức được biết đến nào lại có thể quả quyết được rằng một hành động nào sẽ là tốt hay là xấu chỉ bởi vì nó được thực hiện bởi một người tốt hay xấu, hoặc hơn nữa chỉ bởi vì hành động đó được thực hiện bởi một người dễ mến, can đảm, hay nhân từ, hoặc ngược lại. Những suy xét này về các đức hạnh, phẩm tính cá nhân không liên quan đến việc chúng ta đánh giá các hành động, mà là liên quan đến việc chúng ta đánh giá con người; và lý thuyết công lợi lại không hề xung đột với thực tế rằng còn có nhiề những điều khác khiến chúng ta quan tâm đến con người, ngoài tính chất đúng đắn và sai trái của hành động của họ. Các môn đệ của chủ nghĩa Khắc Kỷ, thực vậy, với việc sử dụng ngôn ngữ một cách ngược đời, trái khoáy, vốn là một cấu phần của hệ thống của họ, và bằng cách đó, họ cố gắng tự nâng họ lên một tầm mức mà tại đó mối quan tâm duy nhất của họ là đức hạnh, thích nói rằng người nào có đức hạnh thì người ấy có tất cả; và rằng con người đức hạnh đó, và chỉ con người đức hạnh đó, giàu có, tốt đẹp, mới là vua, thống trị tất cả. Nhưng thuyết công lợi không đưa ra bất kỳ một khẳng định nào như thế về con người đức hạnh. Những môn đệ của chủ thuyết công lợi là những người hoàn toàn ý thức được rằng ngoài đức hạnh ra còn có nhiều những sự vật, sự việc và nhiều những phẩm tính đáng được mong muốn khác, và họ hoàn toàn sẵn lòng cho chúng toàn bộ những giá trị của họ. Họ cũng nhận thức được rằng một hành động công minh chính trực không nhất thiết phải bộc lộ cho thấy một tính cách đức hạnh, và rằng những hành động đáng bị lên án thường xuất phát từ những phẩm chất cá nhân đáng được khen ngợi. Khi điều này được bộc lộ trong một trường hợp cụ thể nào đó, nó làm biến đổi sự đánh giá của thuyết công lợi không phải về hành động, mà là về tác nhân của hành động, tức là về người thực hiện hành động. Tôi thừa nhận rằng, về lâu về dài, bằng chứng tốt nhất về một tính cách tốt là những hành động tốt; và cương quyết từ chối nhìn nhận một tâm thái tinh thần nào đó là tốt, nếu như khuynh hướng chiếm ưu thế của nó lại sản sinh ra hành vi xấu. Tôi sẵn sàng thừa nhận rằng Điều này khiến cho (những môn đệ của) thuyết công lợi không được nhiều người ưa thích; nhưng đó là một sự không được ưa thích mà họ phải chia sẻ với tất cả những người đã nhìn nhận một cách nghiêm túc sự khác biệt giữa cái đúng và cái sai; và sự chỉ trích này không phải là Điều mà một người theo thuyết công lợi có ý thức phải lo lắng để phản bác.

Nếu sự phản đối này chỉ ngụ ý rằng nhiều người theo triết thuyết công lợi nhìn nhận, đánh giá tính đạo đức của các hành động, vốn được đo lường theo chuẩn mực của thuyết công lợi, với một thái độ quá giới hạn, và không nhấn mạnh đúng mức tới những khía cạnh tốt đẹp khác của tính cách con người khiến cho họ trở nên đáng yêu hoặc đáng ngưỡng mộ, thì điều này có thể được thừa nhận. Những người theo chủ nghĩa công lợi nào mà đã nuôi dưỡng những cảm xúc đạo đức (moral feelings) của họ, chứ không phải là nuôi dưỡng sự cảm thông (sympathies) hay những quan niệm nghệ thuật (artistic perceptions) của họ, đều đã rơi vào sai lầm này; và tất cả các nhà đạo đức khác cũng đều phạm phải sai lầm này trong các hoàn cảnh, điều kiện tương tự. Những gì có thể được nói để biện hộ cho các nhà đạo đức khác cũng đều có sẵn như nhau, cũng đều có thể dễ dàng tiếp cận như nhau đối với những môn đệ của chủ nghĩa công lợi, cụ thể là nếu một người sai lầm về một điều gì đó, thì tốt hơn là sai lầm chỉ về phương diện đó, chứ không nên quan tâm đến tính dễ thương, tính đáng yêu và phớt lờ tính đạo đức của hành động. Trên thực tế, những môn đệ của chủ nghĩa công lợi, trên bình diện này, cũng giống như các môn đệ của các hệ thống đạo đức khác, đều có một mức độ có thể hình dung được nào đó về tính cứng nhắc và tính lỏng lẻo trong việc áp dụng chuẩn mực của họ về cái đúng và về cái sai: một số thì quá nghiêm khắc khắt khe, trong khi một số khác thì lại dễ dãi bỏ qua đến mức một kẻ tội lỗi hay một người lãng mạn u sầu cũng có thể phải ao ước, bắt thèm. Nhưng về tổng thể, một học thuyết đã làm nổi bật mối quan tâm của nhân loại đối với việc chế áp và ngăn chặn hành vi vi phạm quy luật đạo đức là giống với việc làm một điều thiện như bất kỳ một việc làm một điều thiện nào khác trong việc điều hướng sức mạnh của công luận chống lại những vi phạm như vậy. Sự thật là, câu hỏi Cái gì vi phạm các luật lệ đạo đức? là một trong những câu hỏi mà, về thái độ đối với nó, những người thừa nhận các chuẩn mực đạo đức khác nhau có thể ngay bây giờ và cả về sau này đã và sẽ vẫn khác biệt nhau. Nhưng sự khác biệt này, ngay từ đầu, không phải là điểm chống lại chủ nghĩa công lợi; sự khác biệt ý kiến trong các vấn đề đạo đức không phải do thuyết công lợi khởi sự gây ra trước tiên. Và học thuyết này đã đề xuất một phương thức rõ ràng, hiển nhiên, dễ hiểu và có thể cảm nhận được để giải quyết những khác biệt đó, dẫu rằng không phải lúc nào, trong trường hợp nào cũng dễ dàng.

Có thể sẽ không thừa khi nhận xét về một vài những sự hiểu lầm phổ biến nữa về đạo đức công lợi, những sự hiểu lầm này thậm chí hiển nhiên và thô thiển đến mức có lẽ dường như không một con người trung thực, ngay thẳng và có trí tuệ nào lại có thể mắc phải; ấy vậy mà, khốn thay, lại vẫn cứ diễn ra, bởi vì con người ta, thậm chí là cả những người được trời phú cho những năng lực tinh thần đáng kể, thường không mất nhiều công sức để hiểu được những ảnh hưởng có thể của bất kỳ một luồng dư luận nào, ấy vậy mà họ vẫn thường có định kiến chống lại nó, và con người ta, nói chung, ít khi ý thức được rằng sự thiếu hiểu biết vô tư lự này (voluntary ignorance) là một khiếm khuyết đến nỗi những sự hiểu lầm thông tục nhất về các học thuyết đạo đức vẫn tiếp tục được bắt gặp trong các bài viết vô tư lự của những người có những tham vọng lớn nhất đối với nguyên tắc cao cả và đối với cả triết học nữa. Chúng ta vẫn thường xuyên được nghe người ta lên án, thóa mạ rằng thuyết công lợi là một học thuyết vô thần. Nếu cần phải nói một cái gì đó nói chung để chống lại một giả thuyết đơn giản như vậy, thì chúng ta có thể nói rằng vấn đề này phụ thuộc vào việc chúng ta đã hình thành ý tưởng nào về tính cách đạo đức của Thượng đế. Nếu đó là một niềm tin đích thực rằng Thiên Chúa trên hết là mong muốn hạnh phúc cho các tạo vật của Chúa, và rằng đó chính là mục đích của Người trong việc tạo ra các tạo vật ấy, thì thuyết công lợi không những không phải là một học thuyết vô thần, mà còn là một học thuyết tôn giáo sâu sắc hơn bất kỳ một tôn giáo nào khác. Nếu như cáo buộc đó nói rằng chủ nghĩa công lợi không công nhận ý chí đã được mặc khải của Đức Chúa Trời như một bộ luật đạo đức tối cao, thì tôi xin trả lời rằng một người theo chủ nghĩa Công lợi nếu tin tưởng vào cái thiện hoàn hảo [cái tận thiện tận mỹ] và sự khôn ngoan, quan phòng của Đức Chúa Trời, thì người đó nhất thiết sẽ phải tin rằng tất cả những gì mà Đức Chúa Trời cho là phù hợp để mặc khải trong chủ đề đạo đức, đều cần phải đáp ứng, phải thỏa mãn các yêu cầu, các điều kiện của tính tiện ích (tiện dụng và có lợi) ở một cấp độ cao nhất. Nhưng những người khác, những người không tin theo thuyết công lợi, lại có ý kiến rằng mặc khải Ki-tô giáo đã được hoạch định, đã được trù liệu, và thích dụng để thông báo cho các con tim và các khối óc của nhân loại một tinh thần để thúc đẩy họ, trợ giúp họ trong việc tìm kiếm cho chính họ “cái đúng”, và sẽ tác động tới họ để họ thực hiện “cái đúng” khi “cái đúng” đó được tìm thấy, chứ không phải là nói với họ “cái đúng” đó là gì, ngoại trừ theo một cách chung nhất; và rằng chúng ta cần có một học thuyết về đạo đức, được tuân thủ một cách nghiêm cẩn, để diễn giải, diễn dịch cho chúng ta được biết ý chí của Chúa là gì. Cho dù ý kiến này có chính xác hay không thì sự thảo luận ở đây cũng là không cần thiết; bởi vì bất cứ cái gì giúp tôn giáo, dù là tôn giáo tự nhiên (natural religion) hay tôn giáo mặc khải (revealed religion), đều cho phép thẩm xét đạo đức, đều là được đón nhận bởi nhà đạo đức học công lợi cũng như với bất kỳ ai người đó có thể sử dụng nó như một lời chứng của Chúa Trời về tính hữu ích hay vổ tính gây hại của một hành động nào đó, như những người khác có thể trích dẫn nó, sử dụng nó để biểu thị một quy luật cao siêu huyền bí vốn không liên quan đến tiện ích hay hạnh phúc.

Một lần nữa, thuyết công lợi thường bị bêu riếu một cách đại khái như một học thuyết trái đạo đức bằng cách gán cho nó một cái tên là Tiện dụng/Vụ lợi (Expediency) và tận dụng việc sử dụng đại trà thuật ngữ này để đối lập nó với NGUYÊN TẮC. Tuy nhiên, khi Tiện dụng (Expedient), được đặt trong thế đối lập với Đạo lý (“Right”), nó thường hàm ý cái mà thiết thực, có lợi cho một lợi ích cụ thể của chính tác nhân; ví dụ như khi một quan chức cao cấp hy sinh những lợi ích của đất nước mình để duy trì địa vị của mình. Khi nó biểu thị một cái gì đó vượt quá điều này, thì có nghĩa là nó biểu thị cái mà có lợi đối với một mục đích nhất thời, trước mắt nào đó, trong khi đó nó lại vi phạm một quy tắc mà sự tuân thủ quy tắc ấy lại là một sự có lợi ở một cấp độ cao hơn nhiều. Thủ lợi, theo nghĩa này, đáng lẽ ra phải là cái đồng nghĩa với cái hữu ích, thì lại trở thành một nhánh của cái gây hại. Ví dụ, việc nói dối thường có tính thủ lợi, với mục đích là vượt qua sự bối rối, luống cuống nhất thời, hoặc đạt được một mục đích nào đó có lợi trước mắt, tức thời đối với chính chúng ta hoặc đối với những người khác. Nhưng trụ cột căn bản của tất cả mọi phúc lợi xã hội hiện nay là sự tin cậy thiêng liêng giữa những con người với nhau (trustworthiness of human assertion), và sự thiếu vắng một niềm tin như thế còn tai hại, còn nguy hiểm hơn bất cứ một điều gì khác mà có thể kéo lùi nền văn minh, kéo lùi đức hạnh và nhiều những thứ khác mà hạnh phúc của con người phụ thuộc vào chúng. Do đó, sự phát triển một cảm nhận tinh tế, nhạy cảm về tính trung thực trong mỗi con người chúng ta là một trong những Điều hữu ích nhất mà hành vi của chúng ta có thể khuyến khích, và sự suy yếu đi của cảm thức đó là một trong những điều tệ hại nhất. Bất kỳ một sự sai lệch nào khỏi sự thật – ngay cả một sự lệch lạc không có chủ ý – đều làm suy yếu đi sự tin cậy thiêng liêng giữa con người với nhau. Vì những lý do này, chúng tôi cho rằng, việc có được lợi ích trước mắt, một sự vi phạm đối với một quy tắc thiêng liêng bao trùm (of such transcendant expediency) như thế là không hợp lý, không có lợi, và rằng một người nào đó mà thực hiện cái mà phụ thuộc vào người đó để tước đoạt lợi ích của con người và bắt con người phải chịu tổn hại – cái tổn hại liên quan chặt chẽ đến mức độ tin cậy lớn hơn hoặc nhỏ hơn mà con người có thể đặt vào trong mỗi lời nói, mỗi ngôn từ của nhau – do đó, một người mà hành động như thế sẽ được cho là một trong những kẻ thù tồi tệ nhất của loài người. Tuy nhiên, tất cả các nhà đạo đức học đều đồng ý rằng thậm chí ngay cả cái quy định, quy tắc này về việc nói thật, thiêng liêng như chính nó, cũng chấp nhận những trường hợp ngoại lệ có thể có; ngoại lệ chính yếu trong số các ngoại lệ ấy là trường hợp khi mà sự kìm giữ một sự thật nào đó (ví dụ như không cho kẻ thủ ác biết được chỗ nào có vũ khí, hoặc là giấu không cho người bệnh đang nguy kịch biết được những thông tin bất lợi về bệnh tật của người đó) sẽ có thể bảo vệ được một cá nhân nào đó (đặc biệt khi cá nhân nào đó không khác hơn chính là đương sự) khỏi một tai họa oan nghiệt và không đáng phải chịu, và khi mà phương cách duy nhất đối với sự kìm giữ ấy chỉ có thể có hiệu quả bằng cách từ chối nói rõ sự thật. Nhưng để cho ngoại lệ này đối với việc nói dối (nói khác sự thật) tự nó không vượt quá giới hạn cần thiết, và để cho nó có một ảnh hưởng nhỏ nhất trong việc làm suy yếu sự tin cậy vào việc nói sự thật, nó phải được công nhận, và, nếu có thể, những giới hạn của nó phải được xác định rõ; và nếu nguyên tắc của tính tiện ích là tốt thì nó phải là hữu dụng đối với việc cân nhắc, suy xét những tiện ích đói chọi lẫn nhau, và vạch rõ phạm vi, giới hạn mà trong đó tiện ích này hoặc tiện ích kia sẽ chiếm thế thượng phong.

Một lần nữa, những người bảo vệ thuyết công lợi thường lâm vào tình thế là có nhiệm vụ phải đáp trả những phản bác đại loại như như thế này – trước khi hành động con người ta không có thời gian để tính toán và cân nhắc những tác động, những hậu quả của bất kỳ một lối hành xử nào đó đối với hạnh phúc nói chung. Điều này cũng giống với việc nói rằng trong mỗi trường hợp, trước khi hành động, con người ta không có thời gian để đọc hết cả kinh thánh Cựu Ước lẫn Tân Ước, và vì thế không có khả năng dẫn dắt lối hành xử của chúng ta theo Ki-tô giáo được. Câu trả lời đối với ý kiến phản đối này là, đã có đủ thời gian, cụ thể là, toàn bộ chiều dài quá khứ của loài người. Trong suốt thời gian đó, bằng sự trải nghiệm, nhân loại đã nắm bắt được những khuynh hướng của các hoạt động mà toàn bộ sự quan phòng (prudence – những lo liệu, toan tính cho tương lai), sự khôn ngoan, thận trọng cũng như toàn bộ hệ đạo đức của cuộc sống đều phụ thuộc vào sự trải nghiệm đó. Những người phản đối thuyết công lợi nói cứ như là sự khởi đầu của quá trình trải nghiệm này vẫn còn bị trì hoãn cho đến tận ngày nay, đến nỗi mà, khi một người nào đó cảm thấy bị cám dỗ, bị lôi cuốn để xâm phạm vào quyền sở hữu hoặc cuộc sống của người khác, người đó mới buộc phải lần đầu tiên bắt đầu cân nhắc xem rằng việc giết người và trộm cắp liệu có phải là gây tổn hại cho hạnh phúc của con người hay không. Thậm chí lúc đó, tôi không nghĩ rằng con người đó lúc đó mới bắt đầu ngộ ra rằng câu hỏi này rất là đau đầu; nhưng, trong bất kỳ trường hợp nào, quả bóng giờ đây vẫn đang ở trong chân của người ấy.

Có điều kỳ khôi khi có giả định cho rằng nếu như nhân loại đã đạt được một sự đồng thuận trong việc nhìn nhận tính tiện ích như một phép thử, một sự kiểm nghiệm đối với đạo đức thì họ vẫn không có một đồng thuận nào về những gì được coi là hữu ích, và do đó sẽ không có biện pháp nào nhằm dàn xếp, để những ý niệm của họ về vấn đề này được dạy cho giới trẻ, và được thực thì bởi luật pháp và dư luận. Chẳng có gì là khó khăn trong việc chứng minh một chuẩn mực đạo đức nào đó rằng nó hoạt động một cách kém cỏi, nếu chúng ta giả thiết rằng có một sự ngu dốt phổ quát (universal idiocy) được kết nỗi với nó; nhưng trên bất cứ giả thuyết nào giới hạn hơn như thế, thì đến thời điểm này nhân loại đã phải có những niềm tin chắc chắn đối với những ảnh hưởng, những hậu quả của những hành động nào đó đối với hạnh phúc của họ; và những niềm tin có được nhờ đó mà sẽ được lưu truyền cho chúng ta từ kinh nghiệm này của loài người sẽ là những quy tắc luật lệ đạo đức đối với dân chúng nói chung, và cũng cho các nhà triết học, cho đến khi nhà triết học thành công trong việc tìm kiếm được những quy tắc hoàn hảo hơn. Tôi thừa nhận, hoặc nói chính xác hơn, tôi mạnh mẽ khẳng định rằng các nhà triết học có thể dễ dàng thực hiện điều này, thậm chí ngay bây giờ, đối với nhiều mục tiêu, nhiều đối tượng; rằng bộ quy tắc đạo đức được quần chúng thừa nhận này tuyệt nhiên không hề là của một quyền năng linh thiêng; và rằng nhân loại vẫn còn nhiều điều để học hỏi về việc các loại hành động sẽ gây ra những ảnh hưởng, những hậu quả đối với hạnh phúc chung như thế nào. Các hệ trình tất yếu của nguyên tắc tiện ích, cũng giống như các quy tắc của tất cả mọi bộ môn nghệ thuật thực dụng, mọi lĩnh vực của cuộc sống, đều có thể được hoàn thiện không ngừng, và, khi mà trí tuệ con người vẫn không ngừng tiến bộ, thì chúng cũng không ngừng được hoàn thiện.

Nhưng xem xét các quy tắc của đạo đức như là cái có thể nâng cao, là một việc, còn bỏ qua toàn bộ những khái quát hóa trung gian (the intermediate generalisations) và cố gắng để kiểm chứng, thẩm định một cách trực tiếp từng hành động cá nhân theo nguyên tắc đầu tiên, lại là một việc khác. Có một quan niệm lạ lùng rằng việc thừa nhận nguyên tắc cơ bản (first principle) là không nhất quán với việc thừa nhận những nguyên tắc thứ cấp (secondary ones). Khi bạn thông báo cho khách du lịch về điểm đến cuối cùng của người đó, bạn không cấm được người đó sử dụng các mốc dấu định hướng và các bảng chỉ đường có trên đường đi. Với mệnh đề rằng hạnh phúc là mục đích (the end) và mục tiêu (aim) của đạo đức, không có nghĩa rằng không có một con lộ được đặt ra để đạt tới mục đích, mục tiêu đó (goal), hoặc những người đang hướng tới mục đích, mục tiêu đó không nên được khuyến nghị là nên đi theo hướng này chứ không nên đi theo hướng khác. Mọi người nên chấm dứt việc bàn cãi vô nghĩa về chủ đề này, cũng như họ không nên bàn đến cũng như lắng nghe về bất kỳ một vấn đề quan trọng thực tế nào khác. Không ai lại đi tranh cãi rằng kỹ thuật hàng hải/nghệ thuật đi biển (the art of navigation) không dựa vào thiên văn học chỉ bởi vì các thủy thủ không thể chờ đợi cho đến khi có được các tính toán theo Niên giám hàng hải¹. Là những tạo vật có lý trí, con người đi biển với những tính toán đã được thực hiện trước đó; và tất cả mọi tạo vật có lý trí đều đi qua đại dương cuộc đời bằng trí não của họ được tổ chức, sắp xếp dựa theo các câu hỏi phổ biến về cái đúng và cái sai, cũng như dựa trên nhiều những câu hỏi khó khăn phức tạp hơn bội phần của sự khôn ngoan, sự thông thái và sự ngu ngốc. Và chúng ta có thể giả thiết rằng con người sẽ vẫn tiếp tục thực hiện điều này chừng nào sự nhìn xa trông rộng (foresight) sẽ vẫn còn là một thuộc tính của con người. Khi chúng ta đã chấp nhận nguyền tắc căn bản (fundamental principle) của đạo đức, chúng ta đòi hỏi những nguyên tắc phụ thuộc (subordinate principles) phải áp dụng nó; (vì thế) sự bất khả thì khi không có những nguyên tắc phụ này, vốn là vấn đề chung của mọi hệ thống (luân lý), không thể là lý do để chống lại bất cứ một nguyên tắc phụ nào; những tranh cãi hùng hổ như là rằng các nguyên tắc thứ cấp không thể có được, và như thể rằng nhân loại chưa bao giờ và sẽ không bao giờ rút ra bất kỳ một kết luận chung nào từ kinh nghiệm cuộc sống con người; chỉ mang âm hưởng cao giọng, cũng như phi lý chưa từng có trong các vấn đề tranh cãi của triết học.

¹Nautical Almanack – của Anh, xuất bản lần đầu tiên năm 1767. (ND)

Phần còn lại của những luận cứ quen thuộc chống lại thuyết công lợi chủ yếu bao gồm việc quy gán cho nó những cáo buộc liên quan đến những khiếm khuyết phổ quát của bản chất con người, và liên quan đến những khó khăn phổ quát khiến cho những người có lương tâm bị lúng túng trong việc định hình các đường hướng của họ cho suốt cuộc đời. Chúng ta được nói cho biết rằng một đồ đệ của chủ nghĩa công lợi sẽ dễ dàng biến trường hợp đặc biệt riêng lẻ của người đó thành một ngoại lệ đối với các quy tắc đạo đức, và khi bị cám dỗ để thực hiện một hành động sai trái thì người đó sẽ nhìn thấy có một lợi ích lớn hơn trong việc vi phạm so với việc không thực hiện sự vi phạm đó. Nhưng tính tiện ích liệu có phải là một tín điều, một giáo lý (creed) duy nhất mà có thể mang lại cho chúng ta những sự biện hộ, bào chữa cho những việc làm sai trái, độc ác và những công cụ, phương tiện lừa dối lương tâm của chính chúng ta hay không? Tất nhiên là không! Những sự biện hộ, bào chữa như thế có đầy rẫy trong tất cả các giáo lý vốn công nhận sự tồn tại của những cân nhắc, suy xét đói nghịch nhau như một thực tế trong đạo đức, phẩm hạnh, nhân cách; và điều này lại được công nhận bởi tất cả các học thuyết mà những con người minh mẫn tỉnh táo vẫn hằng tin tưởng tin vào. Đây không phải là lỗi của bất kỳ một học thuyết nào, mà lỗi là ở trong bản chất phức tạp của các vấn đề của con người, các vấn đề mà các quy tắc ứng xử vốn không thể nào được trình bày, được cấu tạo một cách tường tận đến nỗi chúng không yêu cầu, không đòi hỏi thêm bất kỳ một ngoại lệ nào nữa, và hầu như không có bất kỳ một loại hành động nào mà lại có thể được mặc định một cách chắc chắn như là hành động luôn luôn là bổn phận hoặc như là hành động luôn luôn đáng lên án. Không có một tín điều đạo đức, một hệ đạo đức nào mà lại không dung hòa, không nới lỏng tính nghiêm khắc, tính cứng nhắc của các quy tắc, các luật lệ của nó bằng cách cho phép tác nhân – người gây ra hành động, người chịu trách nhiệm đạo đức có được một dư địa, một sự du di, một phạm vi xử lý linh hoạt mềm dẻo nào đó, để thay đổi hay điều chỉnh các hành xử của người ấy sao cho thích ứng với những tính chất cá biệt bất thường của hoàn cảnh; và trong mỗi một tín điều đạo đức, mỗi một hệ đạo đức, với sự nới lỏng như vậy, đều đã diễn ra sự tự lừa dối và sự ngụy biện lắt léo bất lương (dishonest casuitry). Không hề tồn tại một hệ thống đạo đức nào mà trong đó lại không nảy sinh các trường hợp rõ ràng không thể nhầm lẫn được của các nghĩa vụ xung đột nhau. Đây là những khó khăn thực tế, những điểm khúc mắc cả trong lý thuyết đạo đức lẫn trong hành vi thực tế có ý thức của cá nhân. Những khó khăn này đã được khắc phục trên thực tế, với hoặc ít hoặc nhiều những thành công, tùy thuộc vào trí tuệ và đức hạnh của mỗi cá nhân; nhưng không thể cho rằng hễ người nào ít có khả năng giải quyết những mâu thuẫn này thì họ sẽ không thể có được một chuẩn mực tối hậu mà nhờ đó những quyền và nghĩa vụ đối nghịch nhau có thể được tham khảo. Nếu tính tiện ích (utility) là nguồn mạch chủ yếu của các nghĩa vụ đạo đức, thì tính tiện ích có thể được viện dẫn để giải quyết, phân định các nghĩa vụ ấy một khi các đòi hỏi của chúng không tương thích với nhau. Mặc dù việc áp dụng các chuẩn mực đạo đức công lợi (utility standard) này có thể là khó khăn, nhưng điều này vẫn tốt hơn là không có một chuẩn mực nào cả. Trong khi ở các hệ thống khác, tất cả các bộ luật đạo đức đều khẳng định một thẩm quyền độc lập, và vì vậy mà không có trọng tài thông thường (common umpire) nào được phép can thiệp vào chúng; những tuyên bố, những khẳng định của chúng đối với quyền ưu tiên (precedence) của cái này đối với cái kia dựa trên chút ít tốt hơn so với sự ngụy biện (sophistry), mà nếu không quy định rõ ràng, như chúng vẫn thế, bởi sự thiếu thừa nhận những cân nhắc về tính tiện ích, đã tạo ra một dư địa, một phạm vi tự do cho hành động của những ham muốn cá nhân và những sự thiên vị. Chúng ta cần phải nhớ rằng chỉ trong những trường hợp phát sinh những mâu thuẫn giữa các nguyên tắc thứ cấp, thì các nguyên tắc đầu tiên, các nguyên tắc căn bản (first principles) mới được viện dẫn. Không có một trường hợp nghĩa vụ đạo đức nào mà không có một nguyên tắc thứ cấp can dự; và nếu chỉ có một trường hợp, rất đáng nghi ở đây, nếu có chăng thì cũng chỉ là ở trong đầu óc của một người nào đó mà người đó đã công nhận chính nguyên tắc này

CHƯƠNG 3

Điều gì sẽ thúc đẩy chúng ta tuân thủ nguyên tắc tiện ích?

Một câu hỏi thường được đặt ra, và đó là một câu hỏi xác đáng liên quan đến bất kỳ một chuẩn mực đạo đức giả định nào, đó là: (1) Sự chế định (sanction – sự cho phép, sự chấp thuận, sự trừng phạt, sự chế tài = thưởng khi tuân thủ, và phạt khi không tuân thủ) là gì ? (2) Động cơ nào khiến cho con người ta phải tuân hành nó? hoặc (3) một cách cụ thể hơn, Nguồn gốc của các nghĩa vụ của nó là gì? Tính ràng buộc, hiệu lực thi hành của nó bắt nguồn từ đâu? Đó là một phần thiết yếu của triết học đạo đức mà sẽ đưa ra câu trả lời cho câu hỏi này; một câu hỏi mà, cho dù thường xuyên được tiếp nhận như là một hình thức phản đối đạo đức công lợi nói riêng, dường như nó vẫn có một khả năng ứng dụng đặc biệt nào đó đối với tất cả những điều trên, nhưng thực tế là nó phát sinh do liên quan đến tất cả các chuẩn mực. Trên thực tế, nó phát sinh khi một người nào đó được yêu cầu chấp nhận một chuẩn mực mà chuẩn mực ấy lại là điều mới mẻ đối với con người đó, hoặc khi đề cập đến vấn đề đạo đức trên một cơ sở, một nền tảng nào đó mà người đó vốn không quen với việc trông cậy, tin tưởng vào cơ sở, nền tảng ấy. Hệ đạo đức duy nhất mà tự nó thể hiện (presents itself) trong trí não với cảm giác, ý thức (feeling) về việc tự thân nó là một sự bắt buộc là hệ đạo đức tập tục (customary morality = hệ đạo đức theo tập quán), một hệ đạo đức mà đã được nền giáo dục và dư luận thần thánh hóa; và khi một người được yêu cầu tin rằng các nghĩa vụ của hệ đạo đức này bắt nguồn từ một nguyên tắc chung nào đó mà khi đứng bên cạnh nguyên tắc chung đó thì tập tục không còn tỏa ra được một vầng hào quang với cùng một tầm mức rực rỡ như thế, thì người này nhận ra rằng yêu cầu đó là một nghịch lý; các hệ quả giả định dường như có một sức mạnh ràng buộc, có hiệu lực thi hành lớn hơn so với các tiên đề nguyên gốc; thượng tầng kiến trúc (đạo đức tập tục) khi không có nền tảng hỗ trợ của nó dường như đứng vững vàng hơn so với khi có nó. Cá nhân tự nói với chính mình rằng, “Tôi cảm thấy rằng tôi bị bắt buộc không được cướp bóc hoặc không được giết người, không được phản bội hoặc không được lừa dối; vậy tại sao tôi lại bị bắt buộc phải nâng cao, thúc đẩy hạnh phúc cộng đồng, hạnh phúc chung (general happiness)? Nếu hạnh phúc của riêng tôi là ở một cái gì khác nào đó, thì tại sao tôi lạị không được ưa thích nó hơn, ưu tiên cho nó hơn?”

Nếu như quan điểm này của triết học công lợi về bản chất của cảm giác, ý thức đạo đức (moral sense) là chính xác, thì khó khăn, trở ngại này sẽ vẫn luôn luôn tự thân hiện hữu cho đến khi mà các ảnh hưởng tạo nên tính cách đạo đức sẽ tuân theo chính cái nguyên tắc mà theo đó chúng (các ảnh hưởng) đã lãnh nhận, gánh chịu một số những hậu quả nào đó của nó (của chính cái nguyên tắc đó). Khó khăn, trở ngại này sẽ luôn luôn hiện hữu cho đến khi, bằng việc cải thiện, nâng cao công cuộc giáo dục, cái cảm giác, ý thức về sự thống nhất (the feeling of unity) với các đồng loại của chúng ta (cái mà không thể phủ nhận được rằng Đức Chúa đã cố dự định thực hiện cho nó trở thành hiện thực) được bắt rễ sâu trong tính cách (character) của chúng ta, và chúng ta cảm giác thấy nó hoàn toàn là một phần của bản chất của chúng ta, tương tự như một sự căm ghét đối với tội ác trong giới trẻ được nuôi dưỡng chu đáo một cách bình thường. Tuy nhiên, trong khi chúng ta chờ đợi cho đến ngày đó, thì khó khăn, trở ngại này đã không có được một hiệu dụng đặc biệt nào đối với thuyết công lợi, nhưng khó khăn, trở ngại này lại là cái cố hữu, là cái vốn có trong mỗi một nỗ lực nhằm phân tích đạo đức và quy giảm chúng thành các nguyên tắc; trừ khi nguyên tắc vốn đã có trong tâm trí của mọi người đã có được một cái gì đó hết sức thiêng liêng như bất kỳ một hiệu dụng nào của nó, còn nếu không thì chúng (các nguyên tắc đạo đức này) dường như luôn đánh mất tính thiêng liêng thần thánh của chúng.

Nguyên tắc của thuyết công lợi cũng có, hoặc không có lý gì mà nó lại không có, tất cả các chế định, các biện pháp thưởng phạt (sanctions) mà bất kỳ một hệ thống đạo đức nào khác cũng đều có. Những chế định đó có thể là những chế định ngoại lai, từ bên ngoài, do bên ngoài ép buộc (external sanction) hoặc cũng có thể là những chế định tự thân, nội sinh, nội tại (internal sanction). Về các chế định, các biện pháp thưởng phạt ngoại lai này có lẽ không cần phải nói nhiều thêm nữa. Đó là niềm hy vọng được ủng hộ, được yêu mến và nỗi sợ hãi bị ghét bỏ từ những đồng loại của chúng ta hoặc từ Đấng tối cao – Nhà cai trị của vũ trụ, và sự đồng cảm hoặc tình cảm của chúng ta đối với họ [các đồng loại của chúng ta], hoặc tình yêu và sự thần phục của chúng ta đối với Đấng tối cao khiến chúng ta phải tuân thủ ý chí của Ngài không phụ thuộc vào những hậu quả ích kỷ. Rõ ràng là không có một lý do nào giải thích tại sao tất cả những động lực đối với việc tuân thủ các nguyên tắc đạo đức lại đã không gắn kết chúng [các động lực] với học thuyết đạo đức công lợi một cách hoàn toàn và chặt chẽ như chúng đã gắn kết chúng với bất kỳ một học thuyết đạo đức nào khác. Quả thật, những động lực vốn có liên quan đến các đồng loại của chúng ta, chắc chắn cũng vận hành như vậy, bởi vì con người ta đủ thông minh để thiết lập một sự kết nối như vậy. Và đây là lý do tại sao. Cho dù có tồn tại hay không một nền tảng nghĩa vụ đạo đức nào khác, khác hơn là hạnh phúc chung (general happiness), thì mọi con người đều vẫn cứ mong muốn, khát khao hạnh phúc; và cho dù hành vi thực tế của họ có là không được hoàn hảo đi nữa, thì họ vẫn mong muốn và vẫn khuyến khích mọi hành vi đạo đức của những người khác, những hành vi mà sẽ nâng cao hạnh phúc của chính họ. Đối với động cơ tôn giáo, nếu như người ta tin tưởng vào sự lòng lành của Thiên chúa, như số đông đã tự nhận, những người mà cho rằng sự đóng góp (conduciveness) vào hạnh phúc chung (the general happiness) là bản chất, hoặc thậm chí là một tiêu chí của cái thiện, của lợi ích (good) thì chắc hẳn họ cũng tin rằng hạnh phúc chung cũng là điều mà Thiên Chúa chấp thuận. Do đó, toàn bộ sức mạnh của những thưởng phạt từ bên ngoài, cho dù là thể xác hay tinh thần, cho dù là phát xuất từ Thiên Chúa hay từ những đồng loại của chúng ta, cùng với tất cả những gì mà bản chất con người có khả năng tôn thờ một cách vô tư, đều có khả năng cưỡng chế đạo đức công lợi, trong chừng mực mà hệ đạo đức công lợi này được công nhận; và khi sức mạnh từ giáo dục và nuôi dưỡng, vun trồng chung càng được nâng cao bao nhiêu thì hiệu năng của các chế định càng trở nên mạnh mẽ lên bấy nhiêu.

Như vậy, chúng ta đã thảo luận đủ về những chế định ngoại tại. Còn bây giờ, chúng ta sẽ bàn về chế định nội tại (the internal sanction) của nghĩa vụ. Bất kể chuẩn mực về nghĩa vụ của chúng ta có là cái gì đi nữa, thì chế định nội tại đều là một và là chính nó – đó là cảm nhận trong lý trí chúng ta; đó là nỗi đau, với mức độ hoặc ít hoặc nhiều, xuất phát từ việc vi phạm nghĩa vụ, và trong bản chất đạo đức của những con người được nuôi dưỡng chu đáo, với những trường hợp nghiêm trọng hơn, thì nỗi đau này làm cho sự vi phạm trở thành một điều không thể. Khi cảm nhận này là vô tư, và gắn kết với ý tưởng thuần khiết của nghĩa vụ, chứ không phải là gắn kết với một hình thức cụ thể nào đó của nó [của nghĩa vụ], hoặc với bất kỳ một trong số những hoàn cảnh đơn thuần họa vô đơn chí nào đó (the merely accessory circumstances), thì nó là bản chất, là cốt tủy của Lương tâm (essence of Conscience); mặc dù trong một hiện tượng phức tạp như nó thực sự đang tồn tại này có một thực tế đơn giản của lương tâm thuần khiết, nói chung, rằng tất cả những gì được khảm cẩn, định hình, định hướng (encrusted) bởi những cảm nhận liên đới, bắt nguồn từ sự cảm thông, từ tình yêu, và thậm chí phần nhiều hơn là từ nỗi sợ hãi; từ tất cả các hình thức cảm xúc, ý thức tôn giáo; từ những hồi ức của thời thơ ấu và của toàn bộ cuộc sống đã qua; từ lòng tự trọng, từ ước muốn được những người khác tôn trọng, và đôi khi thậm chí là từ sự tự hạ mình. Theo tôi hiểu, sự phức tạp cao độ này là nguồn gốc của một loại tính cách huyền bí (mystical character), bởi vì khuynh hướng chung của trí năng con người cùng với nhiều tỉ dụ khác, là cái được quy gán cho ý niệm nghĩa vụ đạo đức, và là cái mà sẽ làm cho người ta suy nghĩ rằng ý niệm nghĩa vụ đạo đức không có khả năng gắn kết nó với bất kỳ một một mục đích, một đối tượng nào ngoài những cái mà, theo một quy luật thần bí giả định, được tìm thấy trong kinh nghiệm hiện tại của chúng ta nhằm kích hoạt nó. Tuy nhiên, sức mạnh ràng buộc, hiệu lực thi hành của nó cốt ở sự tồn tại của một khối cảm nhận mà cần phải được phá bỏ để làm những gì vi phạm chuẩn mực của cái đúng, và nếu chúng ta vi phạm cái chuẩn mực đó, thì sau đó ta sẽ phải đối mặt với cảm thức hối hận. Cho dù chúng ta có loại lý thuyết nào về bản chất hay nguồn gốc của lương tâm, thì đây vẫn là cái về cơ bản đã cấu thành nó.

Do đó, sự chế định tối hậu của tất cả mọi hệ đạo đức (không kể những động lực ngoại tại) là cảm thức chủ quan trong trí óc chúng ta, tôi thấy không có gì lúng túng, bất tiện đối với những người tin theo thuyết công lợi khi được nêu câu hỏi, Sự chế định của chuẩn mực của học thuyết đạo đức công lợi là gì ? Chúng ta có thể trả lời rằng “Cũng giống như tất cả các chuẩn mực đạo đức khác – đó là những cảm thức lương tâm của nhân loại. Không có gì để nghi ngờ rằng sự chế định này không có hiệu lực ràng buộc đối với những người không có những cảm thức mà nó (sự chế định) hướng tới; nhưng những con người này cũng sẽ không tuân thủ nhiều hơn đối với bất kỳ một nguyên tắc đạo đức nào khác so với sự tuân thủ đối với nguyên tắc đạo đức công lợi. Đối với những con người này, bất kỳ một hệ đạo đức nào cũng đều không có tác dụng, mà cần phải thông qua các chế định, các biện pháp thưởng phạt áp đặt từ bên ngoài. Trong khi đó, những cảm thức lương tâm vẫn tồn tại, đó là một thực tế trong bản chất con người, và kinh nghiệm cho thấy rằng chúng là cái có thật, và rằng chúng có một sức mạnh lớn lao để tác động tới những ai được nuôi dưỡng từ cảm thức đó. Không hề có một lý do nào cho thấy tại sao chúng lại không thể được nuôi dạy, giáo dưỡng đến một cao độ đối với thuyết công lợi, cũng như với những quy tắc đạo đức nào khác.

Tôi nhận ra rằng có một số người có khuynh hướng tin rằng một người mà nhìn nhận nghĩa vụ đạo đức là một thực tế huyền bí, siêu nghiệm, một hiện thực khách quan thuộc phạm vi “những vật tự thân” (“things in themselves”), dường như sẽ tuân thủ nó [nghĩa vụ đạo đức] nhiều hơn so với một người tin rằng nó [nghĩa vụ đạo đức] là một thực tế hoàn toàn chủ quan, chỉ tồn tại trong ý thức con người. Nhưng bất kể quan điểm của người này về vấn đề siêu nghiệm này về Bản thể luận ra sao đi chăng nữa, thì cái sức mạnh mà người đó thực sự bị thôi thúc bởi cảm thức chủ quan của chính người đó và tầm mức của sức mạnh ấy sẽ được đo lường một cách chính xác bằng sức mạnh của cảm thức chủ quan đó. Không có việc niềm tin của một người nào đó rằng nghĩa vụ là một thực tại khách quan thì sẽ mạnh mẽ hơn so với niềm tin của một người nào đó rằng Thiên Chúa là một thực tại khách quan; tuy nhiên, niềm tin vào Thiên Chúa, ngoài những kỳ vọng vào sự tưởng thưởng và trừng phạt thực tế, chỉ có tác động đối với hành vi ứng xử thông qua, và theo mức độ, của cảm thức tôn giáo chủ quan. Sự chế định, chừng nào còn khách quan, tự nó luôn luôn tồn tại trong tâm trí; và, do vậy, ý nghĩ của các nhà đạo đức học siêu nghiệm cho rằng sự chế định này không nằm trong tâm trí, trừ khi nó được tin là có nguồn gốc ngoài tâm trí; và nếu một người có thể nói với chính mình rằng, Cái mà giờ đây đang kiềm tỏa tôi – cái mà được gọi là lương tâm của tôi – chỉ là cảm thức trong tâm trí của chính tôi, thì người đó có thể kết luận rằng khi mà cảm thức này chấm dứt thì nghĩa vụ này cũng chấm dứt, và rằng, nếu người đó cảm thấy rằng cảm thức này là khó chịu, là bất tiện, thì con người đó có thể bỏ qua nó, và cố gắng để thoát khỏi nó. Nhưng mối nguy hại này liệu chỉ có nằm trong đạo đức công lợi hay không? Liệu chăng niềm tin rằng nghĩa vụ đạo đức có góc rễ bên ngoài tâm trí, sẽ làm gia tăng cường độ lên đến một mức độ quá cao để mà loại bỏ nó ? Thực tế cho đến nay thì khác, tất cả các nhà đạo đức học đều thừa nhận và than phiền về sự thể rằng lương tâm, cái mà tồn tại trong phần lớn các tâm trí quần chúng, có thể dễ dàng bị buộc im lặng hoặc bị bóp chết như thế nào. Câu hỏi, Liệu tôi có cần phải tuân theo lương tâm của tôi hay không? cũng được nêu lên thông thường bởi chính những con người chưa bao giờ nghe nói về nguyên tắc công lợi, cũng như bởi chính những con người tin theo nguyên tắc công lợi. Những con người mà những cảm xúc, ý thức lương tâm của họ yếu ớt đến mức không cho phép họ đặt ra câu hỏi này, nếu họ trả lời bằng thể xác định, thì có nghĩa rằng họ trả lời như vậy không phải vì họ tin vào một thuyết siêu nghiệm nào, mà vì họ tin vào các chế định ngoại tại.

Ở đây, không cần thiết phải phán quyết rằng cảm thức về nghĩa vụ là do bẩm sinh hay là do cấy ghép. Giả sử nó là bẩm sinh, thì một câu hỏi vẫn còn bỏ ngỏ là, vậy thì, tự thân cái cảm giác, ý thức về nghĩa vụ này sẽ gắn kết một cách tự nhiên với những nghĩa vụ nào; đối với những người ủng hộ, trên bình diện triết học, lý thuyết bẩm sinh giờ đây đã đồng ý rằng nhận thức trực giác thuộc về các nguyên tắc đạo đức chứ không phải là các khía cạnh chi tiết. Nếu có một cái gì đó gọi là bẩm sinh trong tất cả những cái đó, thì tôi không hiểu tại sao cảm giác, cảm xúc – cái vốn là bẩm sinh lại không phải là những cảm giác, cảm xúc liên quan đến những niềm vui lạc thú và những nỗi khổ đau của những người khác. Nếu có một nguyên tắc đạo đức nào đó mà là một nghĩa vụ, là một sự ràng buộc theo trực giác (intuitively obligatory), thì tôi phải nói rằng nó cần phải như vậy, tức là nó phải là một nghĩa vụ, một sự ràng buộc theo trực giác. Nếu vậy, đạo đức trực giác sẽ trùng hợp với học thuyết đạo đức công lợi, và giữa chúng sẽ không còn có một sự bất đồng nào nữa. Ngay cả khi tình hình diễn ra như vậy, mặc dù các nhà đạo đức học trực giác vẫn tin rằng còn có những nghĩa vụ đạo đức trực giác khác, thì họ đã tin rằng điều này – tức là nghĩa vụ tìm kiếm phúc lợi cho những người khác – là một nghĩa vụ; bởi vì tất cả họ đều đã đã nhất trí cho rằng một phần lớn đạo đức là để kích hoạt những suy xét, những cân nhắc hướng tới những lợi ích đồng loại của chúng ta. Vì thế, nếu niềm tin vào nguồn gốc siêu nghiệm của nghĩa vụ đạo đức có mang lại một hiệu lực bổ sung nào đó cho sự chế định nội tại, thì tôi cảm thấy rằng nguyên tắc này của học thuyết công lợi đã có một sự hữu ích của nó.

Mặt khác, tôi tin rằng, nếu những cảm xúc đạo đức không phải là bẩm sinh, mà là cấy ghép, là cài đặt, là học được (acquired) trong quá trình tích lũy, thì không vì lý do này mà chúng trở nên ít mang tính tự nhiên hơn (less natural). Con người phát ngôn, luận lý, xây dựng thành phố, gieo trồng trên đất đai – đó là một điều tự nhiên, mặc dù những điều này là những năng lực không tự nhiên, mà là những năng lực học được. Những cảm thức đạo đức thực sự không phải là một phần của căn tính chúng ta, theo cái nghĩa là nó có thể cảm nhận được trong tất cả chúng ta; nhưng điều này, bất hạnh thay, lại là một thực tế được chấp nhận bởi những người tin tưởng một cách cuồng nhiệt nhất vào nguồn gốc siêu nghiệm của chúng. Giống như các năng lực học được khác trong quá trình tích lũy mà tôi đã đề cập ở trên, năng lực đạo đức, nếu không phải là một phần căn tính của chúng ta, thì cũng là một sự phát triển tự nhiên từ nó. Giống như các năng lực học được, trong một mức độ nhỏ nhoi nhất định, năng lực đạo đức có khả năng xuất hiện một cách tự phát; và dễ dàng được nuôi dưỡng đến một mức độ phát triển cao. Bất hạnh thay, nó cũng có thể được nuôi dưỡng cho bất cứ khuynh hướng nào (lương thiện, đạo đức hay tội ác); do đó không thiếu những gì phi lý hay xấu xa mà không thể bị ảnh hưởng này tác động tới tâm trí con người với tất cả quyền uy của lương tâm. Việc nghi ngờ rằng một sức mạnh tương tự, ảnh hưởng đủ mọi cách đến nguyên tắc công lợi sẽ trái ngược với tất cả các kinh nghiệm.

Tuy nhiên, các mối liên kết đạo đức (moral associations) vốn hoàn toàn là một tạo tác nhân tạo, thì khi nền văn hóa trí tuệ phát triển, sẽ dần dần lùi bước trước sức mạnh phân hủy của sự phân tích (yield by degrees to the dissolving force of analysis). Và nếu cảm thức về nghĩa vụ khi liên quan đến tính tiện ích (utility) cũng mang tính tùy tiện (arbitrary); nếu như không có cơ phận dẫn hướng chủ chốt trong bản chất của chúng ta, không có một tập hợp mạnh mẽ các cảm thức mà sự liên kết này hòa hợp với chúng, khiến cho chúng ta cảm thấy tương đắc, tâm đầu ý hợp và xui khiến, thuyết phục chúng ta không những chỉ thúc đẩy nó ở kẻ khác (mà đối với họ, chúng ta có nhiều động cơ tư lợi), mà còn xui khiến, thuyết phục chúng ta nâng niu chăm sóc nó trong chính chúng ta; và nếu không có, nói ngắn gọn ở đây, một cơ sở tự nhiên cho cảm tính về đạo đức công lợi, thì rất có thể rằng sự liên kết này, cho dù có được từ giáo dục, cũng có thể bị phân hủy bởi phân tích. Nhưng có một cơ sở, một nền tảng của loại tình cảm (sentiment) tự nhiên mạnh mẽ này; và cơ sở, nền tảng này sẽ tạo ra một sức mạnh cho hệ đạo đức công lợi một khi hạnh phúc chung được công nhận như là một chuẩn mực đạo đức. Nền tảng vững chắc này chính là những cảm thức xã hội (social feelings) của nhân loại; là khát vọng được hiệp thông, được đồng nhất (to be in unity with) với đồng loại. Nó vốn đã là một nguyên tắc mạnh mẽ trong bản chất con người, và, phúc lành thay, khi một trong số những cảm thức xã hội, những khát vọng này đang có khuynh hướng trở nên mạnh mẽ hơn, thậm chí ngay cả khi không có những ảnh hưởng của văn minh tiên tiến. Tình trạng sống trong xã hội (social State) tự nó là một điều tự nhiên, cần thiết và quen thuộc đối với con người đến mức, ngoại trừ một số trường hợp bất thường hoặc là bằng những nỗ lực của những ý tưởng trừu tượng đầy chủ ý, cá nhân không bao giờ nhận thức được mình là một cái gì khác ngoài việc là một thành viên của tập thể; và mối liên kết này càng ngày càng được củng cố, bởi vì nhân loại ngày càng vượt thoát xa hơn ra khỏi tình trạng biệt lập dã man (the State of savage independence). Vì thế, bất kỳ một điều kiện nào đó mà là quan trọng, là thiết yếu đối với tình trạng hợp quần, ngày càng trở thành một cấu phần không thể tách rời của quan niệm của mỗi con người về tình trạng của thế giới (a State of things), của môi trường mà trong đó con người được sinh ra, và đó chính là định mệnh của con người.

Đây này, xã hội giữa con người với con người, ngoại trừ mối quan hệ giữa chủ nô và nô lệ, rõ ràng là không thể dựa trên bất kỳ một nền tảng nào khác ngoài việc các lợi ích của tất cả mọi người đều phải được tham vấn, phải được tính đến. Xã hội giữa những người bình đẳng chỉ có thể tồn tại dựa trên một nhận thức rằng lợi ích của tất cả mọi người đều được tôn trọng như nhau. Và do đó trong tất cả các quốc gia văn minh, mỗi một con người, trừ những vua chúa chuyên chế, đều có những quyền bình đẳng, mỗi một con người đều có nghĩa vụ sống trong những điều kiện này với người khác; và trong mỗi một thời đại đều có sự tiến bộ tới tình trạng mà trong đó không ai có thể sống với ai đó khác đi. Vì thế mà người ta lớn lên không thể nghĩ về một tình trạng hoàn toàn coi thường quyền lợi của kẻ khác. Họ cần phải nhận thức được rằng chính bản thân họ ít nhất cũng phải tự kiềm chế mình để không phạm phải những tội ác ác hại nhất và (nếu chỉ để bảo vệ cho chính họ) sống trong tình trạng không ngừng chống lại chúng. Họ cũng quen thuộc với một thực tế là cộng tác với những người khác và hành động (ít nhất cũng là tạm thời trong lúc đó) vì lợi ích của tập thể, chứ không phải vì lợi ích của chính họ với tư cách là những cá nhân. Chừng nào họ còn hợp tác, thì các mục đích của họ còn đồng nhất với các mục đích của những người khác; ít nhất cũng tồn tại một cảm thức tạm thời (contemporary feeling) rằng những lợi ích của những người khác cũng là những lợi ích của chính họ. Mọi sự tăng cường các mối quan hệ xã hội và mọi sự phát triển lành mạnh của cả xã hội không chỉ mang lại cho mỗi cá nhân những mối quan tâm cá nhân mạnh mẽ hơn trong hành động trên thực tế có tính đến phúc lợi của những người khác; mà nó còn dắt dẫn con người đến chỗ ngày càng đồng hóa cảm thức của họ với lợi ích của tha nhân, của những người khác, hoặc ít nhất, họ biết suy xét nhiều hơn trong sự cân nhắc thực tế đối với những lợi ích của kẻ khác khi hành động. Cá nhân tiến tới, như là theo bản năng, sự nhận thức được bản thân mình như một sinh thể phải quan tâm đến người khác. Đối với con người đó, lợi ích của những người khác đã trở thành cái gì đó tự nhiên và cần thiết phải được tính đến, giống như bất kỳ một điều kiện vật chất nào đó của sự tồn tại của chúng ta. Giờ đây, bất kể tổng lượng những cảm thức này của con người đó là bao nhiêu, hoặc ít hoặc nhiều, con người đó đã có những động lực mạnh mẽ nhất của cả lợi ích của chính mình lẫn sự cảm thông để xiển dương nó, và khích lệ nó ở người khác; và thậm chí nếu chính con người đó không có nó, cũng sẽ như bao người, rằng kẻ khác cũng có nó. Từ đó, các mầm mống vi tế nhất của cảm thức được gieo trồng và được chăm sóc bằng sự lan truyền và các ảnh hưởng của giáo dục; và một mạng lưới dày đặc của các mối liên kết hỗ trợ được đan dệt xung quanh nó, bởi một sức mạnh hùng hậu của các biện pháp chế định được áp đặt từ bên ngoài.

Bởi vì nền văn minh càng ngày càng phát triển, cho nên lối tư duy như trên đây về chính chúng ta và về cuộc sống con người càng ngày càng trở nên tự nhiên hơn. Mỗi một bước tiến trong chuyển biến chính trị tích cực đều khiến cho nó trở nên tự nhiên hơn thế nữa, bằng cách loại bỏ các mầm mống, các nguyên cớ tạo ra sự xung đột về quyền lợi, và san bằng những bất bình đẳng này trong những đặc quyền đặc lợi pháp lý (legal privilege) giữa các cá nhân và giai cấp, bởi vì chúng [các đặc quyền đặc lợi pháp lý] vẫn còn là một khả năng có thể không đếm xỉa gì đến hạnh phúc của một bộ phận lớn nhân loại. Bởi vì trí tuệ con người ngày càng được nâng cao, các ảnh hưởng không ngừng được tăng lên, cho nên điều này có khuynh hướng tạo ra trong mỗi cá nhân một cảm thức về sự thống nhất với tất cả; cảm thức này, nếu ở trong trạng thái hoàn hảo của nó, sẽ khiến cho cá nhân này không bao giờ nghĩ đến hoặc mong muốn một lợi ích nào cho chính bản thân cá nhân đó, nếu nó không bao gồm những lợi ích của tất cả những người còn lại. Nếu bây giờ chúng ta giả thiết rằng cảm thức đoàn kết, hiệp thống này (this feeling of unity) được rao giảng như một tôn giáo, và toàn bộ sức mạnh của công cuộc giáo dục, của các định chế, và của dư luận, được dắt dẫn, được định hướng, như trước đây đã từng được sử dụng bởi tôn giáo, để giúp cho mỗi một con người lớn lên ngay từ thời thơ ấu đã được bao quanh bởi những người có cảm thức cũng như hành động theo ý thức đoàn kết ấy thì tôi nghĩ rằng không ai vốn đã nhận thức được ý niệm này lại có bất kỳ một sự nghi ngại nào đó về tính hiệu quả (sufficiency) của sự chế định tối hậu (ultimate sanction) đối với hệ đạo đức vì hạnh phúc này (the Happiness morality). Đối với bất kỳ một nhà nghiên cứu nào về đạo đức mà cảm thấy rằng việc hiện thực hóa trên đây là khó khăn, thì tôi xin gợi ý rằng người đó nên tìm đến cuốn sách thứ hai trong bộ hai cuốn quan trọng của M. Comte (1798–1857), đó là cuốn Khảo luận về Chính trị Tích cực (Traite de Politique Positive). Tôi cực lực phản đối hệ thống chính trị và đạo đức được trình bày trong thiên khảo luận đó; nhưng tôi nghĩ rằng nó, trên cả mức một cách hoàn toàn thuyết phục, đã chỉ ra cái khả năng phục vụ cho nhân loại, thậm chí ngay cả khi thiếu vắng sự trợ giúp của niềm tin vào Thiên Hựu (Providence), cả về sức mạnh tâm lý lẫn hiệu quả xã hội của tôn giáo; bắt buộc nó phải gắn bó với cuộc sống con người, và điểm tô tất cả mọi suy nghĩ, tư tưởng, cảm xúc và hành động, theo một cách thức triệt để hơn, theo một cách thức mà một quyền uy tôn giáo thống trị vĩ đại nhất đã từng thực hiện như là một hình thức và một sự tiền báo, từ đó, mối nguy hiểm không phải ở chỗ nó không hiệu quả mà là ở chỗ nó thái quá đến mức can thiệp một cách không chính đáng vào tự do và cá tính của con người.

Cái cảm thức về sự thống nhất này, cái tạo nên sức mạnh ràng buộc của hệ đạo đức công lợi đối với những người thừa nhận nó – phải đợi đến lúc mà ảnh hưởng xã hội làm cho mọi người có nó. Sự thật là trong thực trạng tương đối sớm của sự tiến bộ của con người, thực trạng mà trong đó hiện nay chúng ta đang sống, cá nhân quả thật không thể cảm nhận được sự cảm thông hoàn toàn đối với tất cả mọi người khác khiến cho người đó không thể thực hiện được bất kỳ một điều gì chống lại lợi ích của người khác; nhưng giờ đây thậm chí ngay cả một người – một người mà cảm xúc, ý thức xã hội nói chung đã phát triển, cũng không thể bắt buộc mình nghĩ đến tất cả đồng loại như những đối thủ đang xung đột với con người đó để tranh giành những phương tiện hạnh phúc, những đối thủ mà con người đó chắc chắn muốn nhìn thấy như những kẻ chiến bại trong quá trình đạt tới các mục đích của họ để sao cho con người đó [con người mà trong nó cảm xúc, ý thức xã hội đang phát triển] có thể thành công trong mục đích của mình. Cái quan niệm có gốc rễ sâu xa mà mỗi cá nhân thậm chí hiện nay còn có trong bản thân mình với tư cách là một con người, một thực thể xã hội, có xu hướng khiến cho con người đó cảm thấy rằng đó là một trong những mong muốn tự nhiên rằng cảm xúc, ý thức và mục đích của mình phải hài hòa với cảm xúc, ý thức và mục đích của người khác. Nếu những khác biệt về quan điểm và văn hóa tinh thần khiến nó trở thành không thể đối với con người đó để chia sẻ nhiều những cảm giác, cảm xúc, ý thức thực tế của họ – có thể thậm chí còn bắt buộc con người đó phải lên án và coi thường những cảm giác, cảm xúc, ý thức đó – thì con người ấy vẫn còn cần phải ý thức được rằng mục đích thực sự của mình không hê xung đột với mục đích của những người khác; và rằng con người đó không đặt mình vào tâm thế chống lại những gì mà những người khác thực sự mong muốn, cụ thể là lợi ích của những người khác, mà, trái lại, còn góp phần thúc đẩy chúng. Trong phần lớn các cá nhân, cảm xúc, ý thức này về sự đồng nhất thường yếu ớt hơn nhiều so với những cảm xúc, ý thức ích kỷ của họ, và nói chung thường là hoàn toàn thiếu vắng. Nhưng đối với những người có nó, nó đều mang tất cả những thuộc tính của một cảm xúc, một ý thức tự nhiên. Nó tự thân không xuất hiện trong trí não của họ như là một sự mê tín mà họ được nuôi dưỡng, giáo dục trong đó, hay là một đạo luật được áp đặt một cách chuyên chế, tàn bạo đối với họ bởi sức mạnh của xã hội, mà là như một thuộc tính mà người đó sẽ thiệt thòi nếu không có nó. Tín niệm này là chế định tối hậu của học thuyết đạo đức về hạnh phúc lớn nhất (greatest happiness morality). Đây là cái khiến cho bất kỳ một trí não nào mà có những cảm giác, cảm xúc, ý thức phát triển tốt (well–developed feelings) sẽ hợp tác chứ không phải là chống lại những động lực hướng ngoại, để quan tâm chăm sóc đến những người khác, những động lực mà được cung cấp nhờ vào những gì mà tôi gọi là các chế định được áp đặt từ bên ngoài (external sanctions); và khi thiếu vắng các chế định này, hoặc tác động theo chiều hướng ngược lại, sẽ tạo ra trong chính chúng một hiệu lực ràng buộc nội tại mạnh mẽ, tỷ lệ thuận với sự nhạy cảm (sensitiveness) và chu đáo (thoughtfulness) trong nhân cách cá nhân đó. Bởi vì, ngoại trừ những người mà đầu óc, tâm trí của họ là một Sự trống rỗng đạo đức (moral blank), có không nhiều những người mà có thể thiết đặt toàn bộ cuộc sống của họ theo một một đường hướng không quan tâm gì đến kẻ khác trừ khi việc quan tâm đến kẻ khác sẽ phục vụ cho những lợi ích cá nhân của chính họ.

CHƯƠNG 4

Loại bằng chứng nào chứng thực nguyên tắc đạo đức của thuyết công lợi ?

Như đã được nhận xét, các vấn đề về các mục đích tối hậu không chấp nhận sự chứng thực (proof) theo nghĩa thông thường của thuật ngữ này. Sự thật là tất cả các nguyên tắc cơ bản (first principles), những tiền đề đầu tiên (first premises) của tri thức, cũng như của hành vi của chúng ta, đều không thể chứng thực được bằng luận lý. Nhưng các nguyên tắc đầu tiên của tri thức của chúng ta, vốn là các vấn đề của thực tế (being matters of fact), có thể là đối tượng của một sự viện dẫn, sử dụng trực tiếp (direct appeal) các năng lực phán xét về thực tế (judgments of fact), cụ thể là, các giác quan, và ý thức nội tại. Liệu có thể viện dẫn, sử dụng các năng lực (faculties) này để giải quyết các vấn đề về các mục đích thực tế (practical ends – cái mục đích mà chúng ta phải nhắm tới) hay không? Nếu không, những năng lực nào khác sẽ được sử dụng để chúng ta có thể nhận thức chúng?

Các vấn đề về các mục đích, nói cách khác, là những vấn đề về việc những gì đáng được khao khát, mong muốn (questions what things are desirable). Học thuyết đạo đức công lợi nói rằng hạnh phúc, hay phúc lợi (happiness) là cái đáng được mong muốn, và là cái đáng được mong muốn duy nhất, như là một mục đích (as an end); tất cả những cái đáng được mong muốn khác chỉ là những phương tiện để đạt được mục đích đó mà thôi (means to that end). Học thuyết này đòi hỏi những gì – những điều kiện nào là tiên quyết và cần phải được thỏa mãn để học thuyết này có thể chứng minh rằng những khẳng định của nó là có thể tin tưởng được?

Bằng chứng duy nhất có thể chứng minh được rằng một vật thể là thấy được là mọi người thực sự thấy được nó. Bằng chứng duy nhất cho thấy âm thanh là cái có thể nghe được là mọi người nghe được nó : và tương tự như thế đối với tất cả các nguồn kinh nghiệm của chúng ta. Theo cách tương tự, theo như tôi hiểu, bằng chứng duy nhất có thể đưa ra để cho rằng điều gì đáng được mong muốn, là mọi người thực sự mong muốn nó. Nếu cái mục đích mà học thuyết đạo đức công lợi đề xuất, cả trong lý thuyết lẫn trên thực tế, đã không được công nhận là một mục đích, thì không có gì có thể thuyết phục được bất kỳ một người nào đó rằng nó là một mục đích. Không có lý do nào có thể giải thích được tại sao hạnh phúc cộng đồng, hạnh phúc chung (general happiness) lại là cái đáng được mong muốn, ngoại trừ một thực tế rằng mỗi một con người đều mong muốn hạnh phúc cho chính con người đó, chừng nào mà con người đó còn nghĩ rằng hạnh phúc cho riêng mình, cho chính con người đó, là cái có thể đạt được (to be attainable). Nhưng đó mới là thực tế, còn lại chúng ta không hể có bất kỳ một bằng chứng nào cho vấn đề này, chúng ta không hề có bất kỳ một bằng chứng nào mà có thể được gọi ra, được yêu cầu (to require) để chứng minh rằng hạnh phúc là một điều tốt (a good); rằng hạnh phúc của mỗi cá nhân là điều tốt cho cá nhân đó, và, do đó, hạnh phúc chung, hạnh phúc cộng đồng là một điều tốt cho tổng thể con người (the aggregate of all persons). Hạnh phúc đã khẳng định tên gọi của nó (its title) như là một trong những mục đích của hành vi, và do đó nó là một trong những tiêu chí của đạo đức.

Nhưng chỉ bằng riêng một điều này thôi thì tự thân nó không thể chứng minh được rằng nó là tiêu chuẩn duy nhất. Để chứng minh được điều này theo cùng một cách thức, xem ra cần phải chứng minh rằng con người ta không những chỉ mong muốn hạnh phúc, mà còn phải chứng minh rằng họ còn không bao giờ mong muốn bất kỳ một điều gì khác nữa, ngoài hạnh phúc. Điều hiển nhiên là người ta mong muốn những điều, mà theo ngôn ngữ thông thường, rõ ràng là khác với hạnh phúc. Họ mong muốn, ví dụ, có đức hạnh, và không bị tiêm nhiễm các thói hư tật xấu (vice), không thua kém gì mong muốn có được niềm vui lạc thú (pleasure) và không đớn đau (pain). Sự khao khát đức hạnh không phải là phổ quát, nhưng là một thực tế hiển nhiên, như khao khát hạnh phúc vậy. Và do đó, những người phản đối chuẩn mực đạo đức của thuyết công lợi nghĩ rằng họ có quyền để suy ra rằng, ngoài hạnh phúc ra, còn có những mục đích khác nữa của hành động của con người, và rằng hạnh phúc không phải là chuẩn mực để tán thành và phản đối.

Nhưng phải chăng thuyết công lợi phủ nhận rằng con người mong muốn đức hạnh, hoặc khẳng định rằng đức hạnh không phải là cái được mong muốn? Hoàn toàn ngược lại. Nó [thuyết công lợi] không những khẳng định rằng đức hạnh là cái được mong muốn, mà hơn thế nữa, còn khẳng định rằng đức hạnh là cái được mong muốn một cách vô tư, vì chính nó (for itself). Các nhà đạo đức học công lợi tin rằng các điều kiện nguyên thủy (original conditions) mà từ đó đức hạnh được trở nên đức hạnh (virtue is made virtue), tuy nhiên, họ có lẽ tin rằng (như họ đã tin) rằng hành động và động cơ là đức hạnh chỉ vì chúng thúc đẩy mục đích khác chứ chúng khống thúc đẩy đức hạnh; và rằng trên cơ sở này chúng ta sẽ phán quyết cái gì là đức hạnh, như là đã bàn đến, các nhà đạo đức học công lợi không những đặt đức hạnh vào vị trí đầu tiên của những gì được coi là tốt như là những phương tiện, để đạt tới mục đích tối hậu. Họ cũng thừa nhận, như là một thực tế tâm lý, rằng cá nhân có thể coi đức hạnh như một cái tốt tự thân (good in itself), mà không cần nhìn vào bất kỳ một mục đích nào ngoài nó; và họ giữ quan điểm rằng đầu óc, trí tuệ (mind) không nằm trong trạng thái đúng đắn (a right State), không nằm trong trạng thái nhất quán, phù hợp với Tính tiện ích (Utility), không nằm trong trạng thái hữu ích nhất đối với hạnh phúc chung, trừ khi nó yêu thích đức hạnh theo cách này – cụ thể là như một điều gì đó tự thân được mong muốn (desirable in itself), thậm chí ngay cả khi, trong trường hợp đơn lẻ, cụ thể, nó sẽ khống tạo ra những hệ quả mong muốn khác mà nó có xu hướng sản sinh ra, nói chung. Quan điểm này không đi chệch một mảy may nào khỏi Nguyên tắc Hạnh phúc. Các cấu phần của hạnh phúc là rất khác nhau, và mỗi một cấu phần trong các cấu phần của hạnh phúc là cái đáng mong ước, đáng khao khát tự thân (desirable in itself), và không chỉ khi nó được coi là sự tăng thêm đối với một tổng số thành nào đó. Nguyên tắc này của thuyết công lợi không hàm ý rằng bất kỳ một niềm vui lạc thú nào, ví dụ như âm nhạc, hoặc bất kỳ một sự giải thoát nào khỏi đớn đau, ví dụ như sức khỏe, đều được nhìn nhận như là những công cụ, phương tiện đối với một cái gì đó mang tính tổng thể (collective something) được duy danh định nghĩa là hạnh phúc, và được mong muốn chỉ vì lý do này. Tự thân chúng được mong muốn và đáng được mong muốn vì chính chúng; ngoài việc là phương tiện cho mục đích, chúng còn là một phần của chính mục đích (hạnh phúc). Vậy nên, theo thuyết công lợi, đức hạnh không phải là một cách tự nhiên và ngay từ đầu đã là một phần của mục đích này, mà nó có khả năng trở thành như vậy; và trong những con người yêu mến nó một cách vô tư thì đức hạnh đã trở thành một cái được khao khát và nâng niu ấp ủ, không phải như những phương tiện để đạt tới hạnh phúc, mà là một phần của hạnh phúc cho họ.

Để minh họa thêm cho điều này, chúng ta có thể nhớ lại rằng đức hạnh không phải là thứ duy nhất, mà ngay từ đầu đã được coi là những phương tiện, công cụ để đạt tới cái được mong muốn, và nếu nó không phải là những phương tiện đối với bất kỳ một cái gì khác, thì nó đã và vẫn sẽ là một cái gì đó không được ai quan tâm tới, nhưng bởi vì có một sự liên kết với những gì mà đức hạnh trở thành phương tiện cho nên nó trở thành cái được mong muốn, được khao khát tự thân, và với một cường độ tối đa. Ví dụ, chúng ta sẽ nói gì về tình yêu tiền bạc ? Không có điều gì ngay từ khởi nguyên đã được mong muốn hơn là mong muốn về tiền bạc so với một đống những viên sỏi lấp lánh. Giá trị của nó (tiền bạc) chỉ là giá trị của những thứ mà nó sẽ mua được; những ham muốn đối với nó (tiền bạc) là những ham muốn đối với những thứ khác mà nó có thể dẫn tới, ví dụ, để đạt tới sự hài lòng, sự mãn nguyện. Tuy nhiên, tình yêu đối với tiền bạc không chỉ là một trong những động lực thúc dẩy mạnh mẽ nhất của cuộc đời con người, mà trong nhiều trường hợp, con người khao khát tiền bạc vì chính tiền bạc là một sự khao khát tự nó; khao khát có được tiền bạc thường mạnh hơn là khao khát sử dụng tiền bạc, và khao khát ấy tiếp tục gia tăng mạnh hơn thậm chí ngay cả khi con người ta đánh mất tất cả mọi khao khát hướng tới những mục đích mà tiền bạc là những công cụ, phương tiện để đạt tới những mục đích ấy. Có thể nói một cách thật sự rằng tiền bạc được mong muốn không phải cho một mục đích nào cả, mà là một phần của mục đích. Từ chỗ là những phương tiện, công cụ để đạt tới hạnh phúc, nó tự thân trở thành một hợp phần chính yếu của một quan niệm của cá nhân về hạnh phúc. Cũng có thể nói như vậy về phần lớn các mục đích, dự định lớn lao của cuộc sống con người – ví dụ, quyền lực hoặc danh vọng; ngoại trừ những trường hợp mà trong đó hoặc quyền lực hoặc danh vọng mang lại một tổng lượng nào đó các niềm vui lạc thú tức thì, (immediate pleassure), dường như là cái tự nhiên cố hữu trong chúng (trong quyền lực hoặc danh vọng), một điều mà không thể nói được về tiền bạc. Tuy nhiên, sức hấp dẫn tự nhiên mạnh mẽ nhất của quyền lực và danh vọng là ở sự trợ giúp to lớn mà chúng mang lại thành công cho những mong muốn khác của chúng ta; điều này tạo ra một mối liên kết mạnh mẽ giữa chúng và tất cả những đối tượng mong muốn, và sự liên kết này mang lại khát vọng trực tiếp về quyền lực hoặc danh vọng một sức mạnh mà nó thường vẫn có, đến nỗi, trong một số con người, nó mạnh mẽ hơn tất cả các ham muốn khác. Trong những trường hợp này, phương tiện đã trở thành một phần của mục đích, và một phần quan trọng hơn của mục đích so với bất cứ một điều gì mà chúng là các phương tiện để đạt tới những điều ấy. Cái mà đã có lúc được mong muốn như một công cụ để đạt tới hạnh phúc, thì giờ đây đã trở thành cái được mong muốn vì chính nó. Tuy nhiên, trong việc trở thành cái được mong muốn vì chính nó, nó lại được mong muốn như một phần của hạnh phúc. Con người được tạo tác, hoặc nghĩ rằng được hạnh phúc chỉ bởi vì có quyền lực hoặc danh vọng; và không được hạnh phúc vì không có chúng. Cái mong muốn, khát khao này không phải là một điều khác biệt so với khát khao hạnh phúc, lại càng không phải là một điều khác biệt gì so với tình yêu âm nhạc, hoặc mong muốn sức khỏe. Tất cả chúng đều được bao hàm trong hạnh phúc. Chúng là một số trong số những yếu tố của cái mà mong ước, khát vọng về hạnh phúc được tạo dựng nên. Hạnh phúc không phải là một ý niệm trừu tượng, mà là một tổng hòa cụ thể (concrete whole); và những khát khao nói trên là một số những hợp phấn của nó. Và chuẩn mực đạo đức công lợi cho phép và chấp nhận như thế. Cuộc đời sẽ là một cái gì đó nghèo nàn được cung cấp một cách tệ hạị bởi những nguồn mạch hạnh phúc, nếu không có điều này đến từ thiên tạo, mà trong đó mọi sự vật, sự việc về bản chất đều tẻ nhạt nhưng lại dẫn đến sự thỏa mãn những ham muốn nguyên thủy (primitive desires) của chúng ta, nay thì chúng trở thành những nguồn mạch của niềm vui lạc thú có giá trị hơn so với những niềm vui lạc thú nguyên thủy, cả về tính trường cửu (permanency) lẫn trong không gian sinh tồn của con người mà chúng có khả năng trang trải, bảo vệ, kiểm soát (capable of covering), và thậm chí trong cường độ.

Đức hạnh, theo quan niệm của thuyết công lợi, là cái tốt (good) trong một mô thức diễn đạt như vậy. Ngay từ xuất phát điểm, khát vọng hay động lực (motive) duy nhất đối với mong muốn, khát vọng (desire) là khả năng nó mang lại lạc thú (conduciveness to pleasure) và đặc biệt là khả năng tránh khỏi sự đớn dau (pain). Nhưng điều này lại tạo ra một sự liên kết giữa đức hạnh với niềm vui lạc thú và với sự bảo vệ khỏi những đớn đau, và thông qua sự liên kết này mà đức hạnh có thể được cảm nhận là cái tốt, cái thiện (a good) trong tự thân nó, và có thể được mong muốn với một cường độ cao như cường độ của bất kỳ một điều thiện nào khác. Ước muốn, khát vọng đối với đức hạnh khác biệt với tình yêu, với ước muốn, khát vọng về tiền bạc, về quyền lực, hoặc về danh vọng, mà trong đó chúng khiến cho cá nhân trở thành một phần tử gây hại cho xã hội mà trong đó cá nhân đó sinh sống, và lúc đó thì không có điều gì có thể khiến cho cá nhân đó trở nên thánh thiện đối với xã hội ngoài việc nuôi dưỡng tình yêu vô tư đối với đức hạnh. Và từ đó, chuẩn mực đạo đức công lợi, trong khi khoan dung và chấp nhận những ham muốn khát vọng có được (acquired desires) khác, nhưng chỉ đến một tầm mức mà nếu vượt quá tầm mức đó thì chúng sẽ có hại hơn là có lợi cho hạnh phúc chung, hơn là lại bắt buộc và đòi hỏi phải nuôi dưỡng tình yêu đức hạnh đến một tầm mức lớn nhất có thể, vượt lên trên những gì quan trọng đối với hạnh phúc chung.

Kết quả của những suy xét trên đây cho thấy rằng trong thực tế không có gì được mong muốn, được khát khao hơn là hạnh phúc. Bất kỳ một điều gì mà được mong muốn không phải là một cái gì khác hơn là như những công cụ, phương tiện để đạt tới một mục đích nào đó ngoài nó, và tối hậu là hạnh phúc, và không được mong muốn cho đến khi nó trở thành một điều như vậy. Những người mong muốn đức hạnh vì chỉ cho chính nó (for its own sake) thì, bởi vì việc nhận thức về nó là một lạc thú; hoặc bởi vì khi nhận thức rằng không có đức hạnh là một nỗi đau, hoặc do cả hai nguyên nhân trên hợp nhất lại; bởi vì, thực tế là niềm vui và nỗi đau hiếm khi tồn tại một cách riêng biệt, mà gần như là luôn luôn song hành cùng nhau. Một cá nhân cảm thấy hạnh phúc khi đạt được một mức độ đức hạnh nào đó, và cảm thấy đau khổ khi không đạt được một mức độ cao hơn. Nếu điều này không mang lại niềm vui, còn điều kia không gây ra một nỗi đau nào, thì con người ấy sẽ không yêu quý hay mong muốn đức hạnh, hoặc mong muốn đức hạnh chỉ vì những lợi ích khác mà nó mang lại cho chính mình hoặc cho những người mà cá nhân ấy quan tâm. Như thế là, giờ đây, chúng ta đã có được câu trả lời cho câu hỏi: Loại bằng chứng nào là có thể chấp nhận được/sử dụng được để chứng thực nguyên tắc công lợi. Nếu ý kiến mà tôi vừa nêu lên là đúng đắn, là chuẩn xác về mặt tâm lý – nếu bản chất con người được cấu thành sao cho chúng ta không ước vọng một điều gì khác hơn là một phần của, hay là phương tiện để đạt tới hạnh phúc – thì chúng ta không thể có và cũng chẳng cần bất cứ một bằng chứng nào khác để chứng thực rằng hai điều trên đây là những điều duy nhất đáng mong muốn. Nếu vậy, hạnh phúc là mục đích duy nhất cho hành động của con người, và sự thúc đẩy (promotion) của nó là phép thử, là sự kiểm chứng (test) mà theo đó có thể đánh giá, phán xét toàn bộ hành vi con người; từ đó nó nhất thiết phải chấp nhận rằng nó (hạnh phúc) phải là tiêu chí của đạo đức, bởi vì nó (hạnh phúc) là một phần được bao gồm trong cái tổng thể.

Và giờ đây đã đến lúc quyết định xem điều này có thực sự là như vậy hay không? Phải chăng loài người không mong muốn điều gì cho mình ngoài niềm vui, lạc thú đối với họ, hoặc một điều gì đó mà sự thiếu vắng nó là một nỗi đau? Chúng ta rõ ràng là đã đi đến một câu hỏi về thực tế và kinh nghiệm mà, giống như tất cả các câu hỏi tương tự, đều phụ thuộc vào bằng chứng (evidence). Nó chỉ có thể được xác định bởi sự tự ý thức dựa trên kinh nghiệm (practised self–consciousness) và sự tự quan sát, tự theo dõi (self–observation), được trợ giúp bởi sự quan sát của người khác. Tôi tin tưởng rằng khi những nguồn bằng chứng trên khi được tham vấn một cách hoàn toàn vô tư, chúng sẽ xác nhận rằng việc ham muốn một điều và nhìn nhận điều đó là một lạc thú, và ghét bỏ, ác cảm với điều đó và nhìn nhận điều đó là một điều đau đớn, là hai hiện tượng không thể tách rời nhau, hoặc đúng hơn là hai mặt của cùng một hiện tượng; nói một cách chặt chẽ, là hai phương cách duy danh định nghĩa khác nhau cho cùng một thực tế tâm lý: tức là việc nhìn nhận một mục đích, một đối tượng nào đó như là cái được mong muốn (trừ khi như là những công cụ, những phương tiện), và việc nhìn nó như là công cụ, phương tiện mang lại niềm vui, lạc thú, hai việc này là một; và là hai mặt của cùng một vấn đề; và không có một khả năng vật lý lẫn siêu hình nào để mong muốn, để khao khát băt kỳ một điều gì, ngoại trừ nhìn nhận nó như một ý niệm rằng nó là niềm vui, lạc thú.

Điều này dường như đối với tôi rõ ràng đến mức tôi nghĩ là khó có thể bị phản bác. Cũng có thể có một sự phản đối, nhưng đó không phải là sự phản đối rằng HAM MUỐN (desire) rốt cục là cái được hướng đến một cái gì đó ngoại trừ niềm vui và thoát khỏi khổ đau, mà là Ý CHÍ (the will) là một sự khác biệt so với ham muốn; và một người có đức hạnh vững chắc, hoặc một người nào đó khác mà những mục đích của người ấy đã được ấn định, thực hiện các mục đích ấy của mình mà không hề suy nghĩ gì đến niềm vui, lạc thú trong lúc chiêm nghiệm chúng, hoặc kỳ vọng có được niềm vui, lạc thú từ việc hoàn thành các mục đích ấy; và người ấy kiên định thực hiện các mục đích của người ấy thậm chí ngay cả khi những niềm vui lạc thú này đã bị giảm đi rất nhiều bởi những thay đổi trong tính cách của người đó, hoặc bởi sự suy sụp của những cảm giác thụ động của con người đó, hoặc là những niềm vui, lạc thú là thua kém so với với những nỗi khổ đau do việc theo đuổi, mưu cầu các mục đích đó. Tôi hoàn toàn thừa nhận tất cả những điều này, và ở một chỗ khác đã tuyên bố về nó một cách khẳng định và dứt khoát như bất kỳ một ai khác. Ý CHÍ, là một hiện tượng tích cực, và nó là cái khác biệt so với ham muốn, vốn là một trạng thái nhạy cảm thụ động, và Ý CHÍ, mặc dù ban đầu là một nhánh của ham muốn, theo thời gian, bắt rễ và tự thân tách ra khỏi nguồn gốc; đến nỗi mà, trong trường hợp của một mục đích theo thói quen, theo tập tính (habitual purpose) nào đó, thay vì chúng ta chủ ý (willing) một điều vì chúng ta ham muốn (desire) điều đó, chúng ta lại ham muốn điều đó chỉ bởi vì chúng ta mong muốn (will) điều đó mà thôi. Tuy nhiên, đây chỉ là một ví dụ của một thực tế quen thuộc, về sức mạnh của thói quen, và không giới hạn riêng trong các hành vi đức hạnh. Rất nhiều chuyện con người thoạt kỳ thực hiện bởi một động cơ nào đó, họ tiếp tục thực hiện theo thói quen. Đôi khi điều này được con người thực hiện một cách vô ý thức, và ý thức về hành động của mình chỉ diễn ra sau đó: có lúc thì họ tác hành từ ý thức, nhưng ý thức, vốn đã trở thành thói quen, và vận hành bởi sức mạnh này, vốn có thể đối nghịch với những chọn lựa đã cân nhắc (deliberate preference), như vẫn thường xảy ra đối với những người bị tiêm nhiễm những thói quen tồi tệ hoặc sự buông thả, phóng túng đau lòng.

Ví dụ thứ ba và cũng là cuối cùng, đó là hành động theo thói quen của ý chí (habitual act of will) trong trường hợp không trái ngược với chủ ý chung ở những lần khác, nhưng được thỏa mãn nó (in fulfilment of it); như là trường hợp của người có đức hạnh vững chắc, và những ai theo đuổi một cách có chủ ý và kiên định một mục đích đã được xác quyết. Sự khác biệt giữa Ý CHÍ (will) và ÁI DỤC (desire), được hiểu theo cách thức như vậy, là một thực tế tâm lý đích thực và rất quan trọng; nhưng thực tế này bao hàm chỉ riêng trong trường hợp này, Ý CHÍ (will) – cũng giống như bất kỳ một thành tố nào khác của bản chất của chúng ta – là tùy theo thói quen, và chúng ta có thể CHỦ Ý (will) từ thói quen những gì mà chúng ta không còn ham muốn (desire) cho chính nó nữa (no longer desire for itself ), hoặc ham muốn vì chúng ta CHỦ Ý nó (will it). Một sự thật khác nữa là, CHỦ Ý (will), ngay từ đầu, được sản sinh ra hoàn toàn bởi ham muốn; bao gồm sự loại trừ ảnh hưởng đau đớn cũng như để hấp dẫn những niềm vui lạc thú. Hãy suy xét trường hợp của cá nhân không có ý chí kiên định (confirmed will) làm điều tốt, điều thiện khi ý chí đức hạnh còn yếu đuối, bị khuất phục bởi cám dỗ, và chưa có thể tin cậy vào ý chí đức hạnh; vậy bằng cách nào để có thể củng cố ý chí đức hạnh ở nơi cá nhân ấy? Trong trường hợp này, làm sao mà ý chí trở thành đức hạnh khi nó chưa có đủ sức mạnh, chưa được cấy ghép, cài đặt hoặc thức tỉnh? Chỉ có bằng cách làm cho con người đó ham muốn đức hạnh (desire virtue) từ góc độ khoái lạc hoặc không có đau đớn. Chỉ có cách liên kết việc làm đúng với khoái cảm, hoặc của việc làm sai, làm ác với sự đau đớn, hoặc bằng cách khêu gợi và khắc ghi và nhấn mạnh cái niềm vui, lạc thú một cách tự nhiên khi làm việc thiện, hoặc nỗi đau khi làm việc ác, nghĩa là cái khả năng khiến cho ý chí trở thành đức hạnh, khi được củng cố vững chắc thì cá nhân đó sẽ hành động mà không suy tính đến lạc thú hoặc đau đớn nào. Ý CHÍ là đứa con của ái dục, và một khi thoát khỏi sự kiểm soát của góc rễ này, nó sẽ rơi vào vòng kiểm soát của thói quen. Cái mà là kết quả của thói quen không được tính vào cái thiện vốn thuộc về bản chất của nó (its being intrinsically good); và không có lý do gì để mong rằng mục đích của đức hạnh là phải độc lập đối với lạc thú và nỗi đau, khi mà ảnh hưởng của những liên kết vui sướng và đớn đau sẽ khởi sinh đức hạnh tùy thuộc vào hành động liên tục cho tới khi nó giành được, có được sự hỗ trợ của thói quen. Cả về cảm tính lẫn hành vi, thói quen là cái duy nhất có thể chắc chắn; và bởi vì nó là quan trọng cho tha nhân, ngay cả chính mình, có thể tuyệt đối dựa vào cảm xúc và hành vi của mình, rằng ý chí làm cái đúng, cái thiện phải được phát huy thành sự độc lập mang tính thói quen này (this habitual independence). Nói cách khác, trạng thái ý chí là phương tiện cho cái thiện, chứ không phải là cái thiện tự nó; và do đó nó không mâu thuẫn với cái học thuyết mà cho rằng không có gì là tốt đẹp (good) đối với con người cả, ngoại trừ trong một chừng mực nào đó mà tự thân nó là một sự gây hứng thú, tạo niềm vui, hoặc là những công cụ, phương tiện để đạt được niềm vui lạc thú hay tránh được đau khổ.

Nếu học thuyết này là đúng đắn, thì nguyên tắc của học thuyết đạo đức công lợi đã được chứng minh. Nhưng dù học thuyết đạo đức công lợi này có đúng hay không, thì giờ đây phải được để lại cho các độc giả cao minh lượng xét.

CHƯƠNG 5

Về mối liên hệ giữa công lý và tiện ích

Trong tất cả các thời đại của suy đoán tư biện [tức là sự suy đoán thuần túy không dựa vào kinh nghiệm hoặc thực tế], một trong những trở ngại gai góc nhất đối với việc tiếp nhận học thuyết về Tính tiện ích (Utility = tiện dụng và hữu ích) hoặc Hạnh phúc (Happiness) là tiêu chí về cái đúng và cái sai được xây dựng dựa trên ý niệm về công lý (the idea of justice). Cảm xúc mạnh mẽ này và sự nhận thức hết sức rõ ràng mà từ ngữ này gợi ra trong trí não với một tốc độ và một sự chắc chắn giống với một bản năng, đối với đại đa số các nhà tư tưởng, dường như đã chỉ ra một phẩm chất cố hữu trong mọi sự vật sự việc (an inherent quality in things); nó đã chỉ ra rằng cái mà là công lý (just) thì phải tồn tại trong Tự nhiên (in Nature) như một cái gì đó tuyệt đối, khác biệt một cách căn bản với tất cả mọi thứ của cái mà mang tính thủ lợi, thủ đoạn, mưu mô (the Expedient). Và một ý niệm về công lý như thế xung đột với khái niệm về tính tiện dụng (expediency), như người ta thường nghĩ, xét cho cùng, trên thực tế, công lý (justice) và tính tiện dụng (expediency) không bao giờ tách rời nhau.

Trong trường hợp đối với niềm tin, cảm giác, ý thức, cảm xúc đạo đức này (moral sentiment), cũng như đối với các cảm xúc đạo đức khác của chúng ta, không có một mối liên hệ thiết yếu nào giữa nguồn gốc với năng lực ràng buộc của nó. Cảm thức (feeling) mà Thiên nhiên đã ban cho chúng ta, không nhất thiết hàm ý rằng chúng ta luôn luôn phải thực hiện cái mà nó (feeling) thúc giục chúng ta thực hiện. Cảm thức về công lý có thể là một bản năng đặc biệt và được tiếp nhận, như tất cả các bản năng khác của chúng ta, nó đòi hỏi phải được kiểm soát và được khai hóa bởi lý tính cao hơn (higher reason). Nếu chúng ta có các bản năng trí tuệ dẫn dắt chúng ta suy nghĩ theo một phương thức đặc thù, và bản năng động vật thúc đẩy chúng ta hành động theo một cách nào đó, thì các bản năng trí tuệ không nhất thiết là cái ít sai lầm hơn trong phạm vi, lĩnh vực của chúng, so với các bản năng động vật trong phạm vi, lĩnh vực của chúng; cũng có thể có những phán xét sai lầm xuất phát từ trí tuệ, cũng như hành vi sai lầm xuất phát từ bản năng động vật. Nhưng mặc dù có suy nghĩ rằng chúng ta có những cảm thức tự nhiên về công lý, nhưng điều đó không có nghĩa thừa nhận chúng như một tiêu chí tối hậu của hành vi (ultimate criterion of conduct), hai ý kiến này trên thực tế lại liên quan rất chặt chẽ với nhau. Con người luôn có xu hướng suy nghĩ, tin tưởng (to believe) rằng bất kỳ một cảm giác, ý thức chủ quan nào (subjective feeling) mà nếu không được giải thích theo một cách khác thì đều là một khải thị (revelation) của một thực tế khách quan nào đó. Cái mà chúng ta cần làm hiện nay là xác định xem liệu cái hiện thực (the reality) mà cảm thức công lý hướng đến có là cái cần được mặc khải theo một phương thức đặc biệt như vậy hay không; có phải (tính chất) công bằng hay bất công của một hành động là một thứ tự nó là đặc thù, và khác biệt với tất cả các phẩm tính khác; hoặc là nó chỉ là một sự phối kết hợp của một số những phầm tính khác được nhìn nhận hoặc được tư duy theo một phương thức đặc biệt. Bởi vì mục đích của công trình nghiên cứu này có một tầm quan trọng thực tiễn đối với việc cân nhắc, suy xét xem cảm thức công lý hoặc bất công liệu có phải là một thể loại đặc thù (sui generis) giống như những cảm giác của chúng ta về màu sắc và hương vị hay không, hay chỉ là một cảm thức tiếp dẫn (derivative feeling) được hình thành bởi sự kết hợp của những cảm giác, ý thức khác. Và điều đặc biệt quan trọng là phải điều tra, xem xét vấn đề này, vì con người ta, nói chung là, sẵn lòng đồng ý rằng các mệnh lệnh của công lý (dictates of justice) trùng khớp với một phần của phạm vi của Tính tiên dụng Phổ quát (General Expediency); nhưng nhiều khi vì cảm thức chủ quan về công lý là khác biệt với cái cảm nhận thông thường đối với sự giản tiện đơn thuần vậy nên, ngoại trừ những trường hợp cực đoan về sự giản tiện đơn thuần, cảm thức về công lý mang nhiều tính mệnh lệnh hơn (more imperative) trong những yêu cầu, đòi hỏi của nó. Vì thế, con người ta khó lòng nhìn nhận công lý chỉ như một dạng, loại cụ thể, đặc biệt hoặc một nhánh của cái tiện ích phổ quát (general utility), và họ cho rằng cái sức mạnh ràng buộc lớn hơn của nó đòi hỏi nó phải có một nguồn gốc hoàn toàn khác biệt. Để làm sáng tỏ vấn đề này, chúng ta cần phải cố gắng làm rõ vấn đề cái gì là tính chất phân biệt, khu biệt của công lý hoặc của bất công: phẩm tính của nó (quality) là gì, hoặc có phẩm tính nào không, cái được quy gán chung cho các phương thức hành xử được xác định là không công bằng (bởi vì công lý, công bằng, cũng giống như nhiều những phẩm tính đạo đức khác, được xác định một cách tốt nhất bằng cái đối lập với nó), và phân biệt, khu biệt chúng với các phương thức hành xử vốn bị bác bỏ, nhưng không có một tính ngữ, một biểu hiện đặc biệt nào (particular epithet) từ việc không chấp nhận này đã được áp dụng cho chúng. Nếu trong mọi vấn đề mà con người đã quen mô tả, khắc họa như một sự công bằng hoặc bất công, luôn luôn tồn tại một phẩm tính chung, hoặc một tập hợp các thuộc tính (collection of attributes), chúng ta có thể đánh giá, phán xét xem, thứ nhất, một phẩm tính hoặc một tập hợp của chúng liệu có khả năng thu thập, tập hợp xung quanh nó một dạng, loại cảm xúc (sentiment) có tính chất và cường độ đặc biệt bởi do hiệu lực của những quy luật chung của thể trạng cảm xúc (emotional constitution) của chúng ta hay không, hoặc thứ hai, liệu cảm xúc có là một cái gl đó không thể giải thích được hay không, và đòi hỏi phải được xem xét, nhìn nhận như một điều khoản, một sự quy định đặc biệt của Thiên nhiên (special provision of Nature). Nếu chúng ta nhìn nhận rằng cái thứ nhất là sự thật, thì bằng cách trả lời câu hỏi này, chúng ta cũng đã giải quyết được cả vấn đề chính: nếu chúng ta nhìn nhận cái thứ hai là sự thật, thì chúng ta sẽ phải tìm kiểm một phương thức giải quyết vấn đề khác.

Để tìm ra các thuộc tính chung (the common attributes) của nhiều những đối tượng khác nhau, điều cần thiết là chúng ta phải bắt đầu bằng việc khảo sát chính các đối tượng một cách cụ thể. Do đó chúng ta phải chú ý theo sát các phương thức khác nhau của hành động và những cách thức sắp xếp, tổ chức các công việc của con người mà vốn được khắc họa một cách phổ quát hay rộng rãi, như là Công lý hoặc Bất công (as Just or as Unjust). Những gì được biết là gây ra các cảm xúc này, vốn gắn liền với các thuộc tính này thì rất đa dạng. Tôi sẽ xem xét chúng một cách nhanh chóng mà không sa đà vào việc nghiên cứu bất cứ một sự xếp đặt đặc biệt nào.

Thứ nhất là, hầu hết mọi người đều cho là bất công khi tước đoạt quyền tự do cá nhân, tài sản, hoặc bất kỳ một cái gì khác vốn thuộc về một ai đó theo luật pháp. Do đó, điều này mang lại cho chúng ta một ví dụ về việc áp dụng các thuật ngữ về công lý và bất công trong một ý nghĩa xác định hoàn hảo, cụ thể là, công lý là tôn trọng, và bất công là vi phạm, các quyền hợp pháp của một người nào đó. Nhưng phán đoán này cũng có một vài những trường hợp ngoại lệ phát sinh từ các hình thức khác mà trong đó chính các ý niệm về công lý và bất công nêu ra. Ví dụ, người bị tước đoạt có thể (như họ vẫn nói) đã bị mất các quyền (have forfeited the rights) mà người đó đã bị tước đoạt: chúng ta sẽ trở lại với trường hợp này ngay sau đây.

Thứ hai là, khi các quyền hợp pháp của người đó mà bị tước đoạt, đó có thể là các quyền không nhất thiết thuộc về người đó; nói cách khác, luật pháp mà đã trao cho người đó những quyền này có thể là một hệ thống luật pháp tệ hại. Khi luật pháp ấy là tệ hại, hoặc khi (cũng là Điều tương tự đối với mục đích của chúng ta) luật pháp ấy được giả định là tệ hại, thì các ý kiến sẽ khác nhau khi đề cập đến tính công bằng hay bất công của việc vi pháp ấy. Một số người thì khẳng định rằng công dân không được bất tuân luật pháp, cho dù là luật pháp tệ hại; nghĩa là, nếu một công dân bày tỏ sự chống đổi đối với luật pháp ấy, thì người đó phải thực hiện bằng nỗ lực làm cho luật pháp ấy được thay đổi bởi những người, những cơ quan có thẩm quyền. Quan điểm này (vốn kết án nhiều nhà hảo tâm nổi tiếng nhất của nhân loại, và thường bảo vệ các thể chế nguy hại chống lại những thứ vũ khí duy nhất, những thứ vũ khí mà trong những hoàn cảnh, điều kiện có bất kỳ một cơ hội thành công nào đó trong việc chống lại họ) được bảo vệ dựa trên những cơ sở của tính tiện dụng (expediency); chủ yếu là dựa vào tầm quan trọng đối với lợi ích chung của nhân loại trong việc duy trì niềm tin, cảm giác, ý thức bất khả xâm phạm (inviolate the sentiment) của việc tuân thủ pháp luật. Một số người khác thì lại có quan điểm hoàn toàn ngược lại, cụ thể, họ cho rằng bất kỳ một hệ thống luật pháp nào mà bị đánh giá là tệ hại đều có thể không được tuân thủ mà không thể bị chê trách vào đâu được (blamelessly disobeyed), thậm chí ngay cả khi nó không bị đánh giá là bất công (unjust), mà chỉ bị cho rằng nó tệ hại bởi vì không tiện dụng (inexpedient); trong khí đó những người khác lại cho phép sự bất tuân chỉ đối với các luật lệ bất công (unjust laws); nhưng cũng có một số người lại nói rằng tất cả các luật lệ mà không có tính tiện dụng đều là bất công (unjust); bởi vì mỗi luật lệ đều áp đặt một số hạn chế đối với quyền tự do tự nhiên của nhân loại, và vì thế, sự hạn chế là bất công, trừ khi được hợp thức hóa bằng cách hướng tới lợi ích của con người. Trong số những ý kiến đa dạng này, có vẻ như mọi người đều thừa nhận rằng có thể có những luật lệ bất công và do đó luật lệ không phải là tiêu chí tối hậu của công lý. Luật pháp có thể mang lại điều lợi cho người này, hoặc áp đặt điều hại cho người kia, điều mà công lý lên án. Tuy nhiên, khi luật pháp bị nhìn nhận là bất công, nó dường như luôn bị lên án như vậy, giống như trường hợp mà trong đó việc vi phạm pháp luật là bất công, tức là khi vi phạm quyền hạn của một cá nhân nào đó; bởi vì trong trường hợp này nó không thể là quyền hợp pháp được, do đó nó nhận được một danh xưng khác biệt (receives a different appellation) và được gọi là quyền đạo đức. Do đó, chúng ta có thể nói rằng trường hợp thứ hai về bất công bao gồm việc tước đoạt hoặc ngăn cản những gì của bất kỳ ai mà người đó có quyền đạo đức (moral right) đối với cái đó. Thứ ba là, điều được mọi người rộng rãi công nhận là công lý (just) khi cá nhân nhận được cái mà người đó xứng đáng nhận được (cho dù tốt hay xấu); và là bất công (unjust) khi người đó nhận được, hay bị trừng phạt, cái mà người đó không xứng đáng nhận. Đây có lẽ là hình thức rõ ràng nhất và được nhấn mạnh nhất mà trong đó ý niệm về công lý được nhận thức, được tiếp nhận bởi một trí tuệ chung. Bởi vì nó liên quan đến khái niệm về sự thích đáng (notion of desert), cho nên phát sinh câu hỏi rằng, vậy thì cái gì cấu thành sự thích đáng? Nói một cách tổng quát, một người được hiểu là xứng đáng được hưởng điều tốt nếu người đó làm đúng, xứng đáng phải chịu điều xấu nếu người đó làm không đúng; và trong một ý nghĩa đặc biệt hơn, xứng đáng nhận được những điều tốt đẹp từ những người mà người đó đang làm hoặc đã làm điều tốt đối với họ, và xứng đáng phải chịu điều ác từ những người mà người đó đang làm hoặc đã làm điều ác đối với họ. Lời giáo huấn về việc lầy Điều thiện trả cho điều ác (lấy ân báo oán) không bao giờ được xem như là một trường hợp thực thi công lý, mà phải được xem như là công lý bị gác sang một bên do phải tuân theo những cân nhắc, suy xét khác.

Thứ tư là, điều được công nhận là bất công khi đánh mất niềm tin (break faith) của một ai đó: vi phạm cam kết, công khai hoặc ngấm ngầm, hoặc hành vi của chúng ta gây thất vọng cho những kỳ vọng, ít nhất cũng là trong những trường hợp nếu chúng ta đem đến những kỳ vọng đó một cách có chủ ý tự nguyện. Giống như các nghĩa vụ công lý khác đã được để cập đến, điều này không được coi là tuyệt đối, mà chính xác hơn là một khả năng có thể bị bác bỏ bởi một nghĩa vụ công lý mạnh mẽ hơn từ một phía khác; hoặc khi mà một người khác có liên quan đã hành động theo một cách thức làm cho ta được thoái thác khỏi nghĩa vụ đối với người đó, và tạo ra một sự tước đoạt các lợi ích mà người đó kỳ vọng.

Thứ năm là, có một sự thừa nhận phổ quát rằng cái không phù hợp, không nhất quán với công lý chính là sự thiên vị (partial) – sự bày tỏ ân huệ hoặc sự sủng ái đối với người này nhiều hơn so với người khác, trong những vấn đề mà ân huệ hoặc sự sủng ái không được áp dụng đúng. Tuy nhiên, tính công bằng, tính vô tư (impartiality) tự nó dường như không được coi như một nghĩa vụ, mà là một công cụ, một phần cần thiết của một nghĩa vụ khác nào đó. Vì điều được công nhận rằng ân huệ hay sự sủng ái không phải lúc nào cũng bị lên án, và có những trường hợp bị lên án chỉ là ngoại lệ hơn là quy luật. Nếu một người nào đó, theo một cách nào đó, ưu ái (favour) gia đình người đó hoặc bạn bè người đó hơn những người xa lạ (over strangers) mà không vi phạm bất kỳ một nghĩa vụ (duty) nào khác, thì người đó có thể bị lên án hơn là được hoan nghênh nếu không thực hiện sự ưu ái đó. Sẽ không có ai lại nghĩ rằng sẽ là bất công khi chọn một người nào đó mà người đó lại được sủng ái hơn một người xa lạ khác để làm bạn, để kết nối, hay để làm người đồng hành. Tính không thiên vị, khi liên quan đến các quyền, tất nhiên, là điều bắt buộc, nhưng điều này bắt nguồn từ một nghĩa vụ phổ quát hơn trong việc trao cho mọi người cái mà họ có quyền đối với nó. Ví dụ, tòa án phải vô tư, phải công bằng bởi vì nó có nghĩa vụ phải gạt sang một bên tất cả mọi cân nhắc, suy xét khác và phán quyết một vấn đề tranh chấp cho một bên

nào trong hai bên tranh chấp vốn có quyền đối với đối tượng bị tranh chấp này. Cũng có một số những trường hợp khác mà trong đó tính không thiên vị hàm ý rằng nó chỉ duy nhất chịu ảnh hưởng bởi tính thích đáng (desert), như là trong trường hợp của việc thi hành thưởng phạt bởi các quan tòa, những người giáo dưỡng, hoặc các bậc phụ huynh. Cũng còn có những trường hợp khác nữa mà trong đó tính không thiên vị hàm ý rằng nó chỉ duy nhất chịu ảnh hưởng, chịu tác động của những cân nhắc, những suy xét vì lợi ích công cộng; như việc lựa chọn trong số các ứng cử viên một người nào đó phù hợp cho công việc của chính phủ. Nói tóm lại, tính không thiên vị, với tư cách là một nghĩa vụ của công lý, có thể nói được rằng nó chỉ duy nhất chịu tác động, chịu ảnh hưởng của những cân nhắc, những suy xét được cho là cần phải tác động đến, ảnh hưởng đến những trường hợp đặc biệt cụ thể; và nó chống lại việc đưa ra bất kỳ một động cơ nào mà sẽ gây ra những hành vì khác biệt với những gì mà những cân nhắc, những suy xét này yêu cầu và đòi hỏi.

Một đồng minh gần gũi của ý niệm công bằng, không thiên vị (impartiality) là sự bình đẳng (equality); là ý niệm cấu thành cho công lý và trong việc hành xử, thực hiện các hành động công lý. Nhiều người cho rằng đó là điều cốt tủy của công iý. Nhưng trong trường hợp này, thậm chí còn nhiều hơn trong những trường hợp khác, ý niệm về công lý là không giống nhau ở những người khác nhau với nhiều biến thể liên quan đến tính tiện ích. Mọi người đều cho rằng sự bình đẳng là một mệnh lệnh của công lý, trừ khi người đó cho rằng tính tiện ích đòi hỏi một sự bất bình đẳng. Công lý mà đảm bảo công bằng đối với các quyền của tất cả mọi người được duy trì, lại được bênh vực bởi những người ủng hộ sự bất bình đẳng quá đáng nhất trong chính các quyền mà mọi người có. Ngay cả ở các quốc gia có chế độ nô lệ, người ta cũng thừa nhận trên lý thuyết rằng các quyền của người nô lệ, dù ra sao, cũng là thiêng liêng như những quyền của chủ nô; và nếu như một tòa án không đảm bảo thực hiện các quyền ấy với một sự nghiêm minh như nhau thì đó là một tòa án bất công; đồng thời, trong khi đó, các định chế xã hội dành cho những người nô lệ rất ít những quyền nào đó để thực thi, thì lại không bị coi là bất công, bởi vì chúng không bị coi là bất tiện. Những người mà cho rằng tính tiện ích đòi hỏi những sự khác biệt về địa vị, cấp bậc, thứ hạng (rank) thì lại không cho là bất công khi sự giàu có và những đặc quyền đặc lợi xã hội phải được phân bổ một cách không đồng đều; nhưng những người mà cho rằng sự bất bình đẳng này là không tiện lợi thì cho rằng nó là bất công. Bất kỳ những ai nghĩ rằng chính quyền là điều cần thiết đều không nhìn thấy sự bất công trong bất kỳ một sự bất bình đẳng nào liên quan đến việc trao cấp cho các quan tòa những thẩm quyền mà không được trao cấp cho những người khác. Ngay cả trong số những người mà tuân theo các học thuyết ủng hộ việc cào bằng tất cả mọi sự khác biệt xã hội cũng có rất nhiều những câu hỏi về công lý cũng như nhiều những khác biệt trong quan điểm về tính tiện ích. Một số người cộng sản cho rằng sẽ là bất công khi sản phẩm, kết quả lao động của cộng đồng được phân chỉa theo một nguyên tắc nào đó chứ không phải là được phân chia theo nguyên tắc của một sự công bằng chuẩn xác; trong khi những người khác lại cho rằng kẻ có nhu cầu lớn nhất phải nhận được phần thụ hưởng lớn nhất; trong khi những người khác lại cho rằng những người mà lao động vất vả hơn, hoặc những người sản xuất ra nhiều hơn, hoặc những người mà các dịch vụ của họ có giá trị hơn đối với cộng đồng, có thể đòi hỏi một cách chính đáng phần được chia lớn hơn trong việc phân chia các sản phẩm. Và cảm nhận về công lý tự nhiên (the sense of natural justice) có thể được viện ra cho những ý kiến trên.

Trong số rất nhiều những ứng dụng đa dạng của thuật ngữ công lý, nó vẫn không được coi như là một thuật ngữ mơ hồ, có một sự khó khăn nào đó đối với việc nắm bắt mối liên hệ tinh thần vốn kết nối chúng lại với nhau, và nền tảng mà trên đó cảm nhận đạo đức được cẩu thành. Có lẽ, trong tình cảnh bối rối này, sẽ là hữu ích khi nhìn vào lịch sử xuất xứ từ này, như đã được chỉ ra bởi từ nguyên (etymology) của nó.

Trong phần lớn các ngôn ngữ, nếu không nói là tất cả, từ nguyên của từ tương ứng với Công lý (Just) đều chỉ rõ nguồn gốc, xuất xứ liên quan đến điều lệ luật pháp (law). “Jusrum” [tiếng Latin] là một hình thức của “jussum” – có nghĩa là cái đã được ra lệnh. “Dikaion” [tiếng Hy Lạp] bắt nguồn trực tiếp từ “dike” – có nghĩa là một vụ kiện theo luật. “Recht” [tiếng Đức] – đó là ngọn nguồn của “right” = đúng đắn, hợp lý, thích đáng và “righteous” = đạo đức, công bằng, quân tử – là cái đồng nghĩa với pháp luật. Tòa án công lý, sự quản trị luật pháp là các tòa án các cấp, các cơ quan thi hành luật pháp. “La justice” – [tiếng Pháp] là thuật ngữ được dùng để chỉ bộ máy tư pháp, ngành tư pháp, bồi thẩm đoàn, tòa án. Tôi không muốn đổ lỗi có một sự ngụy biện (fallacy) nào đó trong việc trình bày sự thật (some show of truth) cho ngài Horne Tooke¹, khi giả định rằng một từ phải tiếp tục hàm chứa cái nghĩa mà nó đã hàm chứa ngay từ ban đầu. Từ nguyên là một bằng chứng nhỏ nhoi về cái ý niệm mà ngày nay được biểu thị bởi từ này, nhưng chính là bang chứng tốt nhất cho thấy nó đã phát sinh như thế nào. Tôi không nghi ngờ rằng yếu tố nguyên thủy (“the idee mere — primitive element”) trong việc hình thành ý niệm công lý là ý niệm về sự phù hợp với luật pháp (conformity to law). Nó tạo thành một ý niệm toàn bộ/tổng thể (entire idea) giữa những người Hebrews [người Do Thái], tận cho đến khi có sự ra đời của Thiên Chúa giáo; như có thể được kỳ vọng trong trường hợp của những dân tộc mà luật pháp của các dân tộc ấy đã cố gắng bao quát tất cả các vấn đề, các đối tượng mà trong đó đòi hỏi phải có điều lệ, và những người vốn tin rằng những luật đó bắt nguôn trực tiếp từ Thượng Đế. Nhưng các dân tộc khác, đặc biệt là người Hy Lạp và La Mã, họ biết rằng những luật lệ của họ khởi thủy được làm ra và vẫn tiếp tục được làm ra bởi con người, họ không ngần ngại thừa nhận rằng con người có thể làm ra những bộ luật tồi tệ; rằng con người cũng hành động theo luật pháp cũng như thế, xuất phát từ động cơ giống nhau, sẽ bị gọi là bất công nếu các cá nhân thực hiện chúng khi không được phép của pháp luật. Và do đó, cảm nhận về sự bất công được gắn với không phải tất cả các hành vi vi phạm pháp luật nói chung mà chỉ gắn với hành động vi pháp đối với luật lệ vốn cần phải có bao gồm các luật cần có nhưng chưa có, và chính với các luật lệ trái ngược với những gì đúng là pháp luật. Theo đường hướng này, ý niệm về luật pháp và ý niệm về các quy luật cưỡng chế vẫn còn chiếm ưu thế trong ý niệm về công lý, thậm chí ngay cả khi trên thực tế các luật pháp đã không còn được chấp nhận như là chuẩn mực của nó nữa.

* Horne Tooke (1736–1812) là một mục sư, một nhà hoạt động chính trị, một nhà ngữ văn học. (ND)

Đúng là nhân loại nhìn nhận ý niệm về công lý và những ràng buộc, bổn phận của nó như một cái gì đó có thể áp dụng cho nhiều sự việc không phải là, cũng như không muốn bị ràng buộc bởi pháp luật. Không một ai muốn luật pháp can thiệp vào toàn bộ các chi tiết của cuộc sống riêng tư; nhưng mọi người đều đồng ý rằng, trong tất cả mọi hành vi ứng xử hàng ngày, con người ta có thể và cần phải thể hiện mình là một người công bằng hay thiếu công bằng. Nhưng ngay cả ở đây, ý tưởng về sự vi phạm cái đáng phải là luật pháp, vẫn còn sống dai dẳng trong một hình thức đã được điều chỉnh. Nó luôn luôn mang lại niềm vui, và phù hợp với các cảm giác, ý thức của chúng ta về tính phù hợp (fitness), cho những hành vi bất công phải bị trừng trị, mặc dù chúng ta không phải lúc nào cũng cho rằng đó là điều tiện lợi khi các hành vi này được phán xử bởi tòa án. Chúng ta từ bỏ sự hài lòng đó vì những bất tiện mà nó mang lại (incidental inconveniences). Chúng ta vui mừng khí thấy chỉ những hành vi chính trực (just conduct) được thực hiện và những bất công bị ngăn chặn, thậm chí ngay cả trong những chỉ tiết nhỏ nhất của cuộc sõng của chúng ta, nếu chúng ta không phải lo ngại một cách chính đáng về việc gửi gắm lòng tin vào các giới chức có thẩm quyền luật pháp với một quyền lực không hạn chế như vậy đối với cá nhân. Khi chúng ta nghĩ rằng một người bị ràng buộc bởi công lý để được thực hiện một việc, thì đó là hình thức diễn đạt thông thường của ngôn ngữ để nói rằng người đó buộc phải được thực hiện điều đó. Chúng ta cần phải được thỏa mãn để nhìn thấy cái nghĩa vụ được thực hiện bởi bất kỳ một ai đó mà có quyền lực. Nếu chúng ta nhận thấy rằng việc cưỡng chế theo luật pháp là bất tiện (inexpedient), chúng ta than vãn rằng việc đó là không thể được, và cho rằng sự miễn tội cho bất công là tội ác, và sẽ cố gắng sửa đổi, điều chỉnh nó bằng cách biểu lộ mạnh mẽ sự bất bình của chính chúng ta và của công chúng đối với kẻ vi phạm. Do đó ý niệm về tính cưỡng chế pháp lý (legal constraint) vẫn còn là ý niệm (idea) tạo ra ý tưởng (notion) công lý, mặc dù nó đã trải qua một sổ biến đổi trước khi trở thành một ý niệm hoàn chỉnh về công lý, như nó đang tồn tại trong một xã hội tiến bộ.

Những điều được trình bày trên đây, theo tôi, là một trình bày chân xác về nguồn gốc và sự phát triển của ý niệm về công lý. Tuy nhiên, chúng ta cẩn phải nhìn nhận rằng hiện thời nó chưa hàm chứa một điều gì để phân biệt nghĩa vụ đó với nghĩa vụ đạo đức nói chung. Bởi vì, sự thật là ý niệm về cưỡng chế hình sự (penal sanction), vốn là bản chất của luật pháp, không chỉ dự phần vào quan niệm về sự bất công, mà còn dự phần vào bất kỳ một hành động sai trái nào. Chúng ta không cho một điều gì đó là sai trái, ngoại trừ chúng ta muốn rằng kẻ hành động sai trái đó phải bị trừng phạt bằng cách này hay cách khác; nếu như không bị trừng phạt theo luật pháp, thì cũng phải bị trừng phạt theo ý kiến, quan điểm của đồng loại; nếu không bị trừng phạt bởi dư luận, thì cũng phải bị trừng phạt bởi sự cắn rứt của lương tâm của chính người đó. Dường như đây là một bước ngoặt thực sự cho sự phân biệt giữa đạo đức và tính tiện dụng đơn giản, thuần túy (simple expediency). Nó là một phấn của khái niệm Trách nhiệm, Bổn phận (notion of Duty) trong tất cả mọi hình thức của nó mà một người nào đó có thể buộc phải thực hiện. Trách nhiệm, bổn phận như là cái có thể được cưỡng ép (be exacted) từ một người, giống như phải trả một món nợ. Ngoại trừ chúng ta coi bổn phận phải được cưỡng ép từ kẻ đó, nếu không thì chúng ta không gọi đó là trách nhiệm, bổn phận (duty) của người đó được. Có thể có các lý do cán trọng, hoặc là vì quyền lợi của những người khác mà trên thực tế có thể ngăn trở việc cưỡng chế; nhưng phải biết rõ ràng bản thân kẻ ấy sẽ không có quyên khiếu nại khi bị cưỡng chế thi hành. Ngược lại, có những điều khác mà chúng ta mong muốn mọi người thực hiện, chúng ta thích thú hoặc ngưỡng mộ khi họ thực hiện những điều đó, có thể chúng ta không thích hoặc khinh thường vì họ không làm, nhưng vẫn phải thừa nhận rằng họ không bị bắt buộc phải thực hiện những điều đó; nó không là một trường hợp của nghĩa vụ đạo đức (moral obligation); chúng ta không trách cứ họ được, tức là, chúng ta không cho rằng họ là những dõi tượng đáng bị trừng phạt. Phương cách để chúng ta có được những ý tưởng về cái gì xứng đáng hay không xứng đáng bị trừng phạt, sẽ được nói tới trong phần kế tiếp; nhưng tôi cho rằng sẽ không có một sự nghi ngờ nào rằng sự khác biệt này nằm ở phần gốc của những ý niệm về cái đúng và cái sai; rằng chúng ta gọi một hành vi nào đó là sai trái, hoặc thay vào đó là sử dụng một thuật ngữ khác thể hiện sự không thích, ác cảm hoặc sự gièm pha, thì tùy vào việc chúng ta có nghĩ rằng liệu người đó có cần phải bị trừng phạt hay không; và chúng ta nói rằng điều đó là đúng, là công bằng khi thực hiện điều đó, hay chẳng qua là vì điều đó được mong muốn hay đáng được ca ngợi, khi chúng ta có muốn nhìn thấy người đó bị bắt buộc, hay chỉ được thuyết phục, kêu gọi phải hành động như vậy hay không*.

* Xin xem thêm phần này được thực hiện và minh họa bởi Giáo sư Bain, trong một chương tuyệt vời (đó là chương có nhan đề “Các cảm xúc đạo đức, hay là Cảm quan, Ý thức đạo đức”), thuộc thiên khảo luận thứ hai trong hai thiên khảo luận trong đó bao gồm công trình nghiên cứu sâu sắc và phức tạp của ông về Trí năng/ trí não.

Điều này, do đó, là sự khác biệt đặc trưng mà đã tách biệt, không phải sự công bằng (justice), mà là đạo đức nói chung ra khỏi các phạm vi còn lại của Tính tiện dụng (Expediency) và Tính giá trị (Worthiness); vì thế chúng ta vẫn còn đang tìm kiếm một phẩm tính đặc trưng để phần biệt công lý với các nhánh khác của đạo đức. Giờ đây thì đã rõ là các nhà nghiên cứu đạo đức đã phân chia bổn phận đạo đức thành hai lớp (two classes) định danh bằng những danh xứng khó nghe, đại loại như “bổn phận của nghĩa vụ hoàn chỉnh” (duties of perfect obligation) và “bổn phận của nghĩa vụ không hoàn chỉnh” (duties of imperfect obligation). Cái sau [bổn phận của nghĩa vụ không hoàn chỉnh] là những gì mà dù phải thực hiện, nhưng, trong những trường hợp cụ thể, việc thực hiện nó vẫn tùy thuộc vào sự lựa chọn của chúng ta, ví dụ như trong trường hợp các hoạt động từ thiện, là những hoạt động mà chúng ta quả thật phải lầm, nhưng không phải là nhất thiết bắt buộc đối với bất kỳ một cá nhân cụ thể nào, cũng như không phải trong bất kỳ một thời gian, hoàn cảnh quy định nào. Trong ngôn ngữ chính xác hơn của các nhà lý luận luật học, các bổn phận của nghĩa vụ hoàn chỉnh là những gì liên đới đến quyền hạn của một người hoặc ở một số người nào đó; còn bổn phận của nghĩa vụ không hoàn chỉnh là những gì không làm phát sinh, không mangiai bất kỳ một quyền hạn nào. Tôi nghĩ rằng nó sẽ cho thấy rằng sự phân biệt này trùng khít một cách chính xác với sự khác biệt vốn vẫn tồn tại giữa công lý và các nghĩa vụ khác của đạo đức. Từ sự thăm dò của chúng tôi về những ý niệm phổ quát khác nhau về công lý, thuật ngữ này, theo thường lệ, bao gồm ý niệm về quyền cá nhân, là sự đòi hỏi từ phía một hoặc nhiều cá nhân, giống như những gì mà luật pháp cho phép khi nó trao quyền sở hữu chủ hoặc các quyền pháp lý khác. Cho dù sự bất công bao hàm việc tước đoạt quyền sở hữu, hoặc phá vỡ niềm tin, hoặc đối xử với con người ấy một cách tồi tệ hơn những gì mà con người ấy xứng đáng được hưởng, hoặc tệ hơn những người khác – những người mà không có những quyền, hay những yêu câu đòi hỏi lớn hơn, trong mỗi một trường hợp trên đây sự giả định này đều ngụ ý hai điều – một hành động sai trái đã được thực hiện (a wrong done) và một người nào đó (assignable person) đã là nạn nhân của hành động sai trái này.

Dường như, đối với tôi, tính chất đặc trưng trong trường hợp này – quyền hạn của một người nào đó tương ứng, liên quan với nghĩa vụ đạo đức tạo ra sự khác biệt đặc thù giữa công lý (justice), lòng quảng đại (generosity) hay lòng từ thiện (beneficence). Công lý ngụ ý một cái gì đó mà khống chỉ là đúng khi thực thi và không đúng khi không thực thi, mà còn ám chỉ rằng một cá nhân nào đó có thể yêu cầu, đòi hỏi ở nơi chúng ta như một quyền đạo đức của cá nhân đó. Không một ai có quyền đạo đức đối với lòng quảng đại hay lòng từ thiện của chúng ta, bởi vì chúng ta không bị ràng buộc về mặt đạo đức để thực hành những đức hạnh đó đối với bất kỳ một cá nhân nào. Và điều này sẽ được nhận ra, cũng như mọi định nghĩa đúng đắn, rằng trong những trường hợp mà xem ra có vẻ xung đột với nó, đó là những trường hợp mà hầu hết đều xác nhận nó. Bởi vì, nếu như có một nhà đạo đức học nào đó cố gắng, như nhiều người đã lập luận rằng đúng là không một cá nhân cụ thể nào có quyền đối với lòng quảng đại, hào phóng hay lòng nhân từ của chúng ta, nhưng loài người nói chung có quyền đối với tất cả nhũng điều tốt (good) mà chúng ta có thể thực hiện, thì nhà đạo đức học ẩy đã mặc nhiên bao gồm cả lòng quảng đại, hào phóng hay lòng từ thiện vào trong phạm trù công lý. Nhà đạo đức học ấy buộc phải nói rằng những nõ lực hết mình của chúng ta đều hướng về đồng loại, và vì thế xem nó như một khoản nợ; hoặc rằng không có gì có thể là một sự đền đáp tương xứng đối với những gì mà xã hội đã làm cho chúng ta, do đó phân loại trường hợp này như là sự tri ân; và cả hai đều được công nhận là những trường hợp của công lý. Ở bất cứ nơi nào có quyền hạn, thì nó là thực tế của công lý, chứ không phải là của đức hạnh hay lòng nhân từ. Nếu ai không vạch một lằn ranh phân biệt giữa công lý với đạo đức nói chung, nơi mà giờ đây chúng ta đã thiết đặt nó, thì người đó đã không chỉ ra sự khác biệt giữa chúng, mà là sáp nhập toàn bộ đạo đức vào công lý.

Do đó, giờ đây sau khi đã nỗ lực để xác định các yếu tố khác biệt góp phần vào việc tạo ra ý niệm công lý, chúng ta đã sẵn sàng để bắt đầu tìm hiểu rằng cái cảm quan, nhận thức (cảm thức – feeling) vốn đi kèm với ý niệm này liệu có là một phần đặc thù thiên tạo (a special dispensation of nature) hay không; hay là nó đã được phát triển lên, bởi những quy luật đã được biết đến, từ chính ý niệm về công lý; và đặc biệt là, liệu nó có phát xuất từ những yếu tố của tính tiện dụng phổ quát hay không.

Tôi nghĩ rằng cái cảm quan nhận thức (cảm thức) này không bắt nguổn từ bất cứ Điều gì vốn thường được cho là, hoặc một cách chính xác, được duy danh định nghĩa là ý niệm về tính tiện dụng; nhưng cho dù không là như thế đi nữa, thì những gì là đạo đức lại đều xuất phát từ đó (từ ý niệm về tính tiện ích).

Chúng ta đã thấy rằng hai cấu phần cốt tủy trong cảm thức về công lý là: (1) ước muốn trừng phạt cá nhân đã gây hại, và (2) nhận thức hay niềm tin rằng có một hoặc một số cá nhân xác định nào đó là người bị hại.

Theo tôi thì ước muốn trừng phạt người mà đã gây hại cho một cá nhân nào đó ià kết quả tự nhiên bộc phát từ hai cảm thức, mang tính chất tự nhiên ở mức độ cao nhất, cả hai đều là bản năng hoặc giống với bản năng. Chúng là xung động tự vệ, và là cảm xúc, ý thức cảm thông.

Lẽ tự nhiên là chúng ta sẽ phẫn nộ, và sẽ đẩy lùi hoặc trả đũa đối với bất kỳ một sự gây hại nào được thực hiện hoặc mưu toan thực hiện để chống lại chúng ta, hoặc chống lại những người mà chúng ta quan tâm. Nguồn gốc của loại tình cảm này không cần thiết để thảo luận ở đây. Cho dù nó có là kết quả của bản năng hay là kết quả của trí tuệ, thì chúng ta đều biết rằng nó ià điều thông thường dối với toàn bộ bản năng động vật; bởi vì mọi loài động vật đều cố gắng gây hại cho những người dã, hoặc chúng nghĩ là sẽ, gây hại cho chính chúng hoặc cho các con cái của chúng. Con người, về phương diện này, chỉ khác với các loài động vật khác ở hai khía cạnh. Thứ nhất, con người có khả năng cảm thông, không chỉ cảm thông với con cái của họ – hoặc, giống như đối với một số động vật cao cấp hơn, với một con vật ưu việt nào đó (con người) mà đã đối xử tốt đối với chúng – mà còn cảm thông cả với tất cả mọi con người, và thậm chí còn cảm thông vớì tất cả những sinh thể có tri giác. Thứ hai, con người vốn có một trí tuệ phát triển hơn, và điều này tạo ra một phạm vi rộng lớn hơn cho toàn bộ các (dạng loại, cung bậc, trạng thái) tình cảm (sentiments) của con người, cho dù các tình cảm này là vị kỷ hay cảm thông. Nhờ có trí tuệ vượt trội, thậm chí ngoài sự cảm thông vượt trội của mình, con người có khả năng hiểu rõ được tính cộng đồng của các mối quan tâm giữa chính mình với cái xã hội con người mà họ là một thành viên trong đó, do đó, bất kỳ một hành vi nào mà đe dọa đến an ninh xã hội nói chung, cũng chính là đang đe dọa đến chính con người đó, và khơi dậy bản năng tự vệ của con người đó (nếu đó là bản năng). Một sự vượt trội như thế của trí tuệ gắn liền với sức mạnh của sự cảm thông với con người nói chung, cho phép con người gắn bó bản thân mình với ý niệm tập thể của bộ tộc, của đất nước của con người đó, hoặc nhân loại, theo một cách thức mà nếu có bất kỳ một hành động nào gây tổn hại cho họ, đều làm gia tăng bản năng cảm thông của con người và thúc giục con người kháng cự để chống lại.

Một yếu tố trong niềm tin, cảm thức về công lý là sự mong muốn trừng phạt, do đó, tôi cho rằng, đó là cảm xúc, ý thức tự nhiên về sự trả đũa hoặc trả thù, được thực hiện bởi trí tuệ và bởi sự cảm thông có thể có đối với những tổn thương, gây ra bởi những người đã gây ra cho chúng ta hoặc cho toàn thể xã hội nói chung. Loại cảm thức này, tự thân nó, không có chút gì là đạo đức cả; cái mà là đạo đức chính là phần tùy thuộc của nó với sự đồng cảm xã hội, do đó nó (cảm thức công lý) chỉ thức dậy khi những mối đồng cảm xã hội ấy kêu gọi nó. Bởi vì cảm quan, ý tức tự nhiên này sẽ khiến chúng ta phẫn nộ một cách không phân biệt đối với bát kỳ một điều gì đó được thực hiện mà có khả năng khiến chúng ta phật ý; nhưng khi nó được đạo đức hóa bởi cảm quan, ý thức xã hội (moralized by the social feeling), nó sẽ chỉ hành động theo những đường hướng phù hợp với lợi ích chung: những con người công bằng và chính trực phẫn nộ trước những tổn thương đối vớì xã hội, mặc dù không phải là những tổn thương đối với chính họ, và không phẫn nộ trước những tổn thương đối với chính họ, dù cho có đau đớn, trừ khi những tổn thương đó thuộc loại mà cả xã hội và cả những con người công bằng chính trực ấy đều có chung mói quan tâm chung trong việc trấn áp, ngăn chặn nó.

Không thể là một phản bác đúng đắn đối với học thuyết này khi cho rằng, khi chúng ta cảm thầy công lý bị xúc phạm, chúng ta không nghĩ đến xã hội hay nghĩ đến bất kỳ những mối quan tâm chung nào, mà chúng ta chỉ nghĩ đến từng trường hợp riêng lẻ. Hẳn nhiên, điều quá phổ biến là như vậy, mặc dù điều ngược lại mới đáng được khen ngợi, bởi vì chúng ta cảm thấy phẫn nộ chỉ là vì chúng ta bị đau đớn; nhưng một người mà sự phẫn nộ của người ấy thực sự là một cảm xúc, ý thức đạo đức nghĩa là người đó suy xét, cân nhắc xem liệu một hành động nào đó có đáng chê trách, đáng lên án hay không trước khi người đó cho phép mình phẫn nộ đối với nó, mặc dù người đó có thể không nói với chính mình rằng ta đang bảo vệ lợi ích xã hội –– là lúc mà người đó đang khẳng định một quy tắc có lợi cho người khác cũng như cho chính mình. Nếu người đó không cảm nhận được điều này – nếu người đó chú ý tới, quan tâm tới hành động chỉ vì nó ảnh hưởng tới chính cá nhân con người đó – thì người đó không phải là một người công bằng chính trực một cách tự giác; chính người đó không quan tâm gì đến tính công bằng chính trực của các hành động của mình. Điều này được thừa nhận thậm chí ngay bởi cả những nhà đạo đức học chống lại thuyết công lợi. Khi Kant (như đã được nhận xét trước đây) đề xuất nguyên tắc cơ bản của đạo đức: “Hãy hành động sao cho quy tắc ứng xử của bạn có thể được chấp nhận như là một bộ quy tắc luật lệ của tất cả những sinh thể có lý trí”, thì thực tế ông đã thừa nhận rằng lợi ích của toàn thể loài người, hoặc ít nhất cũng là của nhân loại bất phân định, đã phải nằm trong ý thức của tác nhân khi con người ãy quyết định một cách có ý thức về tính đạo đức của hành động. Nếu không thì người đó đã sử dụng những từ ngữ vô nghĩa: bởi vì một quy tắc dù là hoàn toàn ích kỷ thì cũng không thể được chấp nhận bởi tất cả những sinh thể có lý trí – nghĩa là có một trở ngại nào đó không thể vượt qua được trong bản chất của sự việc đối với sự tiếp nhận nó – thì không thể duy trì một cách có lý được. Để làm cho nguyên tắc của Kant có một ý nghĩa nào đó thì chúng ta phải đưa vào nguyên tắc đó một ý nghĩa để cho nó có thể được hiểu rằng chúng ta cần phải xác lập phương hướng hành vi ứng xử của chúng ta theo một quy tắc mà tất cả những sinh thể, tạo vật có lý trí đều có thể chấp nhận cho lợi ích chung của tập thể.

Tóm lại: ý niệm về công lý bao gồm hai điều: một bộ quy tắc ứng xử; và một cảm thức vốn chế định (sanctions) bộ quy tắc ứng xử ấy. Cái thứ nhất (bộ quy tắc ứng xử) cần phải được giả định là chung, là phổ quát đối với toàn thể nhân loại, và nhằm mang lại cái thiện, cái ích (good) cho họ. Cái thứ hai (cảm thức) là một điều mong muốn rằng những kẻ vi phạm quy tắc ứng xử phải chịu một sự trừng phạt nào đó. Ngoài ra, còn có thêm ý niệm về việc có một cá nhân xác định nào đó bị đau khổ, bị tổn hại khi các quyền của họ (xin phép sử dụng cách diễn đạt cho phù hợp với trường hợp này) bị xâm hại bởi sự vi phạm quy tắc ứng xử này. Và, đối với tôi, cảm thức về công lý dường như là một loại mong muốn mang tính động vật (animal desire) để chống trả hoặc trả thù cho một tổn thương hoặc một sự thiệt hại cho bản thân, hoặc cho kẻ được cảm thông. Loại mong muốn đó khi được mở rộng cho tất cả mọi người, nhờ vào khả năng của con người về sự cảm thông được mở rộng; và quan niệm của con người về tính vị kỷ khôn ngoan. Từ những yếu tố vừa được đề cập, cảm thức có được tính đạo đức, và từ quy tắc ứng xử mà có được tính biểu cảm đặc biệt (peculiar impressiveness) và năng lực của sự tự quyết đoán (energy of self–assertion).

Trước sau như một, tôi nhìn nhận ý niệm về quyền hạn mà người bị xâm hại, bị xúc phạm không phải là một yếu tố riêng biệt trong cấu thành tạo nên ý niệm và cảm thức, mà chỉ xem như là một trong những hình thức mà trong đó hai yếu tố khác nhau này được thể hiện. Những yếu tố này, một mặt là, sự tổn hại gây ra cho một hoặc nhiều người, và mặt kia là yêu cầu trừng phạt. Một sự nghiên cứu lý trí của chính chúng ta, theo tôi, sẽ cho thấy rằng hai yếu tố này bao hàm toàn bộ những gì mà chúng ta hàm ý khi chúng ta nói đến sự vi phạm về quyền hạn. Khi chúng ta gọi một cái gì đó là quyền của một người, chúng ta hàm ý rằng người đó có một yếu cầu chính đáng đối với xã hội để được xã hội bảo vệ cho cái quyền đang có đó, hoặc bằng sức mạnh của pháp luật, hoặc bằng sự giáo dục và công luận. Nếu người đó có một yêu cầu được coi là hợp lệ, dựa trên bất kỳ một lý lẽ hay nền tảng nào, để có được một cái gì đó được bảo đảm bởi xã hội, chúng ta nói rằng người đó có quyền đối với cái đó. Nếu chúng ta muốn chứng minh rằng một cái gì đó không thuộc về người đó như là một quyền, thì chúng ta phải thực hiện điều đó ngay khi nó được thừa nhận rằng xã hội khòng cần phải có những biện pháp để đảm bảo cho người đó, mà nên để mặc cái đó cho số phận (to chance), hoặc cho những nỗ lực của chính con người đó (or to his own exertions). Do đó, một người được cho là có quyền đối với những gì mà người đó có thể có được (earn) trong một cuộc cạnh tranh chuyên nghiệp trung thực; bởi vì xã hội không cho phép bất kỳ một người nào khác được cản trở người đó trong việc nỗ lực mưu cầu, tìm kiếm nhiều hơn theo cách thức này (cạnh tranh chuyên nghiệp trung thực) trong một chừng mực mà con người đó còn có thể. Nhưng người đó không có quyền đối với 300 bảng Anh một năm, cho dù người đó có thể sẽ kiếm được số tiển đó; bởi vì xã hội không được yêu cầu để đảm bảo cho con người đó phải kiếm được số tiền như thế. Ngược lại, nếu con người đó sở hữu một cổ phiếu chính phủ 10.000 bảng Anh với lãi suất ba phần trăm, thì con người đó có quyền đòi hỏi 300 bảng Anh một năm; bởi vì xá hội đã có nghĩa vụ phải cung cap cho con người đó một khoản thu nhập (lợi tức) như thế.

Do đó, tôi cho rằng, tôi có quyền chính là tôi có cái mà xã hội phải bảo vệ tôi trong việc sở hữu, kiểm soát của tôi đối với quyền đó. Nếu có ai đó phản đối tiếp tục vặn hỏi, tại sao phải là như vậy? Tôi không thể giải thích bằng một lý do nào khác hơn là tính tiện ích phổ quát (general utility). Nếu cụm từ này (general utility) có vẻ không chuyển tải được một ý nghĩa, một cảm xúc đầy đủ về sức mạnh của nghĩa vụ, không giải trình được năng lực đặc biệt của cảm xúc này, thì đó là bởi vì trong cấu phần của cảm xúc, không chỉ có các yếu tố lý trí, mà còn có cả các yếu tố động vật, và yếu tố khát vọng trả thù; và khát vọng trả thù này có được sức mạnh, cũng như có được sự biện hộ đạo đức, từ một thể loại vô cùng quan trọng và đầy ấn tượng của tính tiện ích liên đới. Mối quan tâm ở đây là sự yên ổn và an toàn (security), là cái mà mọi người ai cũng nhận thấy là điều quan trọng nhất trong tất cả các mối quan tâm. Tất cả các lợi ích trần gian khác là quan thiết cho một số những người này, nhưng lại không quan thiết đối với nhiều những người khác; và nhiều thứ người ta có thể, nếu cần thiết, sẽ sẵn lòng bỏ qua, hoặc thay thế bằng một cái gì đó khác; nhưng sự yên ổn và an toàn là cáì mà không một người nào không thể không có nó, toàn bộ khả năng của tất cả chúng ta thoát khỏi cái ác là phụ thuộc vào nó, và giá trị trọn vẹn của mỗi một và tất cả mọi điều thiện, ngoại trừ khoảnh khắc nhất thời, đều phụ thuộc vào nó; bởi vì, không có gì là giá trị từ hoan lạc trong một khoảnh khắc, nếu chúng ta bị tước đoạt ở khoảnh khắc kế tiếp bởi một ai đó mà ở lúc đó, kẻ khác có sức mạnh hơn chúng ta. Chỉ đứng sau việc tìm kiếm thực phẩm cho bản thân, sự yên ổn và an toàn là cái thiết yếu nhất trong mọi đòi hỏi của cuộc sống, và có thể không có được, nếu guổng máy cung cấp nó không được duy trì hoạt động liên tục, không ngừng. Ý niệm của chúng ta, do đó, về yêu cầu của chúng ta đối với đồng loại yêu cầu họ phải tham gia vào việc đảm bảo sự yên ổn và an toàn cho chúng ta chính là cơ sở của sự tồn tại của chúng ta, nó tập hợp được những cảm quan mãnh liệt hơn nhiều so vớì những cảm quan, ý thức liên quan đến bất kỳ một loại tiện ích nào khác trong nhiều những loại tiện ích thông thường hơn, và những cảm quan, ý thức này mạnh mẽ hơn rất nhiều đến nỗi mà sự khác biệt này về mặt cấp độ (in degree), (như thường thấy trong trường hợp của tâm lý) đã trở nên một sự khác biệt thực tế của thể loại (in kind). Sự khẳng định này giả định một tính chất tuyệt đối, một sự tuyệt đõi, vô cùng vô tận, và không thể được so sánh với các suy xét, cân nhắc khác, và điều này sẽ tạo ra một sự phân biệt giữa cảm nhận về cái đúng và cái sai đối với tính tiện ích và tính không tiện ích thông thường. Những cảm nhận liên đới là mạnh mẽ, và chúng ta trông cậy một cách vững chắc vào kẻ khác cũng có những cảm nhận đối ứng như vậy, (bởi vì tất cả họ đều quan tâm như nhau), đến nỗi cái “phải” (“ought”) và cái “nên” (“should”) phát triển thành một cái “bắt buộc” (“must”), và sự thiết yếu được thừa nhận (recognized indispensability) trở thành một sự thiết yếu đạo đức (moral necesity), tương tự như sự thiết yếu thể chất (analogous to physical necesity), và thường có hiệu lực ràng buộc mạnh mẽ không thua kém gì so với hiệu lực ràng buộc mà sự thiết yếu thể chất vẫn có.

Nếu như sự phân tích này, hoặc một cái gì đó tương tự với nó, không phải là một trình thuật chính xác về ý niệm công lý; nếu công lý hoàn toàn độc lập với tính tiện ích, và tự thân nó ià một chuẩn mực tồn tại một cách độc lập, một chuẩn mực mà trí não có thể nhận thức được bằng một sự tự điều tra, quan sát đối với chính nó; thì khó mà hiểu được tại sao lời giải đoán nội tại (internal oracle) đó lại mơ hồ đến thế, và tại sao lại có nhiều đến thế những cái, những điều dường như là công bằng, công lý hoặc dường như là bất công, vô lý lại phụ thuộc vào nguồn ánh sáng mà trong đó chúng được xem xét.

Chúng ta không ngừng được biết rằng Tính tiện ích là một chuẩn mực không chắc chắn, mà mõi một người lại diễn dịch theo một cách khác nhau, và rằng khổng có một sự tự tin nào cả trong các mệnh lệnh (dictates) không thể thay đổi, không thể bị hủy ngang và không thể là sai lầm của công lý, những mệnh lệnh mang bằng chứng trong chính chúng và độc lập với các biến động của công luận. Điều này khiến người ta nghĩ rằng đối với các vần đề về công lý thì không thể có những tranh cãi; rằng nếu chúng ta tiếp nhận nó là quy tắc, là luật lệ (rule) của chúng ta thì câu hỏi về việc áp dụng nó đói vớí bất kỳ một trường hợp cụ thể như thế nào sẽ được trả lời bằng một sự chắc chắn y như thể nó đã được chứng minh bằng các phương trình toán học. Nhưng cho đến nay, điều này trên thực tế không hoàn toàn như vậy; vẫn tồn tại nhiều những ý kiến khác nhau, cũng như nhiều những tranh luận về những gì là công bằng (just), là hữu ích (useful) đối với xã hội. Không chỉ các dân tộc và các cá nhân khác biệt nhau về ý niệm công lý (justice), mà trong trí óc của một người và của chính con người ấy, công lý cũng không phải chỉ là một quy chuẩn, một nguyên tắc hoặc một châm ngôn nào cả, mà là nhiều những cái ấy, mà không phải lúc nào cũng nhất quán trong các mệnh lệnh, các yêu cầu, các đòi hỏi của chúng (in their dictates), và khi phải lựa chọn giữa những quy chuẩn hay những nguyên tắc áy, cá nhân được dẫn dắt hoặc là bởi một sổ những quy chuẩn từ bên ngoài, hoặc là bởi những thiên hướng cá nhân của chính con người đó.

Ví dụ, có một số người nói rằng, (1) sẽ là không công bằng khi trừng phạt một ai đó chỉ vì mục đích là để làm gương cho kẻ khác; rằng sự trừng phạt là công bằng, là đúng đắn chỉ khi nào nó có chủ đích ià mang lại lợi ích cho chính người bị trừng phạt. Những người khác thì lại (2) giữ quan điểm hoàn toàn ngược lại, khi khẳng định rằng sự trừng phạt đối với những người đã đạt đến tuổi biết suy xét cẩn thận, vì lợi ích của chính họ, là một sự độc tài và bất công, bởi vì nếu vấn đề được mang ra xem xét chỉ là những lợi ích của riêng chính họ, thì không ai có quyền kiểm soát sự xét đoán, sự kiến giải của riêng chính họ; nhưng họ vẫn có thể bị trừngphạt một cách công bằng, chính đáng (justly) để ngăn ngừa những điều xấu cho những người khác, đấy là việc thực thi quyền tự vệ hợp pháp. Ngài Owen, một lần nữa, khẳng định rằng, (3) sẽ là bất công khi trừng phạt nói chung; vì kẻ thù ác đã không tự tạo ra tính cách (character) của chính hắn; sự nuôi dưỡng, giáo dục và những môí trường, hoàn cảnh xung quanh đã khiến cho y trở thành một tên tội phạm, và hắn không phải chịu trách nhiệm về tội ác ấy, vậy nên hắn được miễn trách về những điều này. Tất cả những ý kiến trên đây đều cực kỳ hợp lý; và chừng nào mà vấn đề này còn được tranh cãi một cách đơn thuần như là một trong những vấn đề của công lý, mà không đi vào các nguyên tắc nên tảng và nguồn gốc của thẩm quyền của nó, thì tôi không thể hiểu được là làm thế nào để có thể bác bỏ được một trong những lý lẽ này. Bởi vì, trên thực tế, mỗi một quan điểm trong ba quan điểm trên đây đều được xác lập dựa trên các quy tắc công lý mà vốn được thừa nhận là đúng. Ý kiến, quan điểm thứ nhất nêu lên sự bất công được thừa nhận trong việc đem một cá nhân để áp đặt trừng phạt mà không có sự đồng ý của cá nhân ấy, chỉ vì lợi ích của những người khác. Ý kiến, quan điểm thứ hai lại dựa vào công lý được thừa nhận đối với sự tự phòng vệ, và dựa vào sự bất công được thừa nhận của việc cưỡng bức một cá nhân phải tuân theo những ý niệm của người khác về lợi ích (good) cho chính người ấy. Ý kiến, quan điểm thứ ba của những người theo Học thuyết Owen lại viện dẫn một nguyên tắc được thừa nhận nói rằng sẽ là không công bằng khi trừng phạt một người nào đó vì những gì mà người đó không thể kiểm soát được, tức là nằm ngoài phạm vi khả năng của người đó. Mỗi một nhà đạo đức học sẽ đắc thắng chừng nào mà họ chưa bị bắt buộc phải xem xét bất kỳ một nguyên tắc về công lý (maxim of justice) nào khác ngoài những nguyên tắc mà người ẩy đã lựa chọn; nhưng ngay sau khi một số những nguyên tắc của họ được đưa ra tranh biện mặt đối mặt, thì mõi một bên tranh luận dường như lại có rất nhiều điều để nói về và nói cho bản thân mình (say for himself) cũng như những người khác cũng có rất nhiều điều để nói về và nói cho chính họ. Không một ai trong số họ có thể thực hiện được quan niệm riêng của mình về công lý mà không chà đạp lên một quan niệm nào đó của người khác về công lý cũng có hiệu lực ràng buộc bằng đúng như thế.

Có tồn tại những khó khăn; những khó khăn này luôn luôn được cảm nhận một cách rõ ràng; và nhiều thiết chế đâ được phát minh ra để biến đổi chúng (turn them) hơn là để khắc phục chúng. Với tư cách ià nơi trú ngụ của những người theo Học thuyết Owen, nhiều người đã hình dung ra cái mà họ gọi là tự do ý chí (freedom of the will); trong khi tưởng tượng rằng họ không thể biện minh cho việc trừng phạt một ai khi mà ý chí của người đó đang ở trong tâm trạng hận thù hoàn toàn, trừ khi hoàn cảnh, điều kiện trước đó được giả định đã không đóng một vai trò nào trong việc hình thành nên tâm trạng hận thù đó. Để thoát khỏi những khó khăn khác, một chỉêu trò được ưa thích đã được nghĩ ra – đó là hư tạo ra một hợp đồng (the fiction of a contract), mà thông qua nó, ồ một thời kỳ không rõ nào đó, toàn thể các thành viên trong xã hội cam kết tuân thủ pháp luật luật lệ và đồng ý bị trừng phạt nếu bất tuân, do đó, trao cho các nhà lập pháp cái thẩm quyền vốn được giả định là họ sẽ không có được trong các trường hợp khác, để trừng phạt những người vi phạm luật pháp, hoặc là vì lợi ích của chính những người vi phạm luật pháp ấy hoặc là vì lợi ích của xã hội. Ý tưởng tốt đẹp này được coi là đã giải tỏa toàn bộ mọi khó khăn, và đã hợp pháp hóa việc cưỡng bức phải chịu đựng các hình phạt nhờ vào sức mạnh của những nguyên tắc căn bản của cống lý được chấp nhận khác, “Volenti non fit injuria”, nghĩa là một cái gì đó sẽ không bị cho là bất công nếu được thực hiện với sự đồng thuận của người được cho là đã bị tổn hại. Liệu tôi có cần phải nhận xét rằng thậm chí ngay cả khi nếu sự đồng thuận không phải là một sự giả định đơn thuần thì nguyên tắc căn bản này vẫn không có được một thẩm quyền nào lớn hơn so với thẩm quyền của những nguyên tắc căn bản khác được mang tới để thay thế. Ngược lại, đó là một mẫu mực mang tính chỉ dẫn (instructive speciment) về một cách thức lỏng lẻo và không chính quy mà trong đó các nguyên tắc giả định của công lý đã phát sinh và phát triển. Điều này trở nên đặc biệt rõ ràng khi được sử dụng như một sự trợ giúp cho những nhu cầu khẩn cấp tệ hại của các tòa án, những tòa án mà đôi khi có nghĩa vụ phải đồng thuận với những giả định rất mơ hồ, mù mờ vế những điều tệ hại còn lớn hơn vốn thường phát sinh từ một nỗ lực nào đó từ phía họ để cho phù hợp hơn. Nhưng thậm chí ngay cả các tòa án cũng không thể tuân thủ một cách nhất quán với nguyên tắc căn bản này, bởi vì tòa án cho phép các cam kết tự nguyện được dàn xếp ngoài tòa trên cơ sở của một sự gian lận, và đôi khí trên cơ sở của một sai sốt thô thiển hoặc thông tin sai lạc.

Một lần nữa, khi tính hợp pháp, tính chính danh của việc bắt phải chịu một sự trừng phạt được thừa nhận, lại phát sinh không biết bao nhiêu những quan niệm trái ngược nhau về công lý khi mọi người thảo luận về việc ấn định một cách thỏa đáng (proper apportionment) các trừng phạt đối với các hành vi phạm luật. Không có một quy tắc nào (rule) về chủ đề này mà tự thân nó lại thể hiện một niềm tin, một cảm quan, một ý thức nguyên thủy và tự phát đối với công lý (the primitive and spontaneous sentiment of justice) một cách mạnh mẽ đến thế như đối với nguyên tắc “mắt đền mắt, răng đền răng, nợ máu phải trả bằng máu, sát nhân giả tử” (bex talionis). Mặc dù nguyên tắc này của luật Do Thái và luật Hồi giáo nhìn chung đã bị bãi bỏ ở châu Âu như là một nguyên tắc căn bản thực tế, nhưng tôi vẫn nghi ngờ rằng, sau khi nó bị bãi bỏ, trong đầu óc của đại đa số mọi người vẫn tồn tại một sự khao khát ngấm ngầm đối với nguyên tắc này (nợ máu phải trả bằng máu); và khi sự trả thù này, một cách tình cờ, rơi đúng vào người phạm tội trong một hình thức chính xác như thế (tức là hình thức nợ máu phải trả bằng máu), thì cảm giác thỏa mãn phổ biến được biểu lộ đã cho thấy rằng cảm giác này – cái cảm giác đồng tình, ủng hộ một sự báo thù đích đáng bằng đúng với thể loại tội ác diễn ra – mang tính tự nhiên như thế nào. Đối với nhiều người, việc kiểm nghiệm công lý trong lĩnh vực hình sự này là ở chỗ hình phạt phải tương xứng với tội ác, có nghĩa là nó phải được đo lường một cách chính xác bởi tội lỗi đạo đức của thủ phạm (cho dù chuẩn mực của họ dùng để đo lường tội lỗi đạo đức có là như thế nào đi chăng nữa). Vấn đề tổng lượng hình phạt nào là cần thiết để ngăn chặn những kẻ tội phạm tiềm năng khỏi việc gây ra các tội lỗi không có liên quan gì với vấn đề công lý; trong khi đó, đối với những người khác, vấn đề này lại là cả một chủ đề. Những người này khăng khăng cho rằng sẽ là không công bằng, ít nhất cũng là đối với một người, cho dù các hành vi phạm tội của người đồng loại ấy có là như thế nào đi chăng nữa, khi bắt đồng loại phải chịu đựng một tổng lượng hình phạt nào đó vượt qua mức tối thiểu mà sẽ vừa đủ để ngăn chặn không cho người đồng loại ấy tái phạm, và ngăn chặn những người khác không bắt chước, không lặp lại hành vi sai trái của người đồng loại ấy. Con người không thể thực hiện việc trừng phạt một cách công bằng (justly) được, bởi vì con người có thể có những cách nhìn khác nhau về cái mà chỉ có Chúa Trời mới có thể thực hiện một cách công bằng.

Xin lấy một ví dụ khác từ một chủ đề đã từng được đề cập đến. Trong một hợp tác xã công nghiệp, liệu có công bằng hay không khi tài năng hoặc kỹ năng của một người nào đó cho phép người đó được hưởng thù lao cao hơn? Về khía cạnh tiêu cực của vấn đề, có người lập luận rằng, bất kể người nào nếu đã làm việc với tất cả những khả năng của người đó, thì đều xứng đáng được tưởng thưởng một cách bình đẳng như nhau, không nên vì công lý mà bị đặt vào địa vị thấp kém do những lỗi lầm không phải của người đó; rằng những năng lực vượt trội đã mang lại những lợi thế nhiều hơn mức vừa đủ – đó là sự ngưỡng mộ mà chúng [những năng lực vượt trội ấy] tạo ra, trong ảnh hưởng cá nhân mà chúng mang đến, và những sự thỏa mãn nội tâm đồng hành cùng với những năng lực vượt trội ấy – mà không cắn phải tưởng thưởng nhiều thêm những phần thưởng khác và lợi ích của thế giới; và rằng xã hội, về mặt công lý, thà bị buộc phải đền bù cho những thành phần bị thiệt thòi hơn cho tình trạng bất bình đẳng này thay vì làm trầm trọng thêm. Ở phía ngược lại của vấn đề, người ta lại lập luận rằng xã hội nhận được nhiều hơn từ những người lao động có hiệu quả hơn; rằng bởi vì sự phục vụ của những người lao động có hiệu quả hơn này là hữu ích hơn, cho nên xã hội mắc nợ những người này một sự bồi hoàn lớn hơn đối với những sự phục vụ này; rằng phần đồng góp lớn hơn vào thành quả chung thực sự là công lao của những người này, và việc không chấp nhận những yêu cầu của những người này đối với nó [thành quả chung] là một hình thức cướp đoạt; rằng nếu những người này chỉ nhận được sự bồi hoàn như những người khác, thì những người này có thể chỉ nên được yêu cẳu một cách hợp lý để sản xuất ra một lượng hàng hóa, dịch vụ ngang bằng với những người khác, và tiêu tốn một tổng lượng thời gian và sức lực ít hơn, tương ứng với tính hiệu quả vượt trội của những người này. Ai sẽ giải quyết những kháng cáo, những khiếu nại này đối với các nguyên tắc trái ngược nhau của công lý? Trong trường hợp này, công lý có hai phía không thể điều hòa được, và cả hai phía tranh chấp đều đã lựa chọn những khía cạnh đối nghịch nhau – một phía chỉ nhìn vào chính cái mà cá nhân đó cần phải nhận được, còn phía bên kia lại chỉ nhìn vào cái mà cộng đồng buộc phải cung cấp cho. Mỗi phía, theo quan điểm của mình, đều không được đáp ứng; và bất kỳ một sự lựa chọn nào giữa hai phía ấy, trên cơ sở công lý, đều là hoàn toàn tùy tiện. Chỉ có riêng mệt tính tiện ích xã hội (social utility) mới có thể giải quyết được vấn đề ưu tiên hơn này.

Bây giờ chúng ta sẽ xét xem có bao nhiêu những quy chuẩn không thể nào điều giải được về công lý (irreconcilable standards) mà mọi người mang theo vào cuộc thảo luận về việc phân bố lại thuế khóa (repartition of taxation). Một ý kiến là, số tiền thuế phải nộp cho Nhà nước phải là tỷ lệ được tính toán bằng con số (in numerical proportion) đối với của cải tài sản cá nhân (pecuniary means). Những người khác lại cho rằng công lý đòi hỏi cái mà họ gọi là một khoản thuế má có phân cấp (graduated taxation), để nhằm thu một tỷ lệ cao hơn từ những người có được thu nhập nhiều hơn. Theo quan điểm của công lý tự nhiên, một lý luận có thể đưa ra rằng hãy không đếm xỉa gì đến tài sản, mà chỉ thu lấy một tổng số giá trị tuyệt đối như nhau (bất cứ khi nào có thể thu được) từ tất cả – giống như những người đăng ký vào một hiệp hội hoặc một câu lạc bộ, tất cả đều phải nộp cùng một khoản tiền (phí) như nhau cho những đặc quyền như nhau, cho dù họ có khả năng chi trả hay không. Bởi vì sự bảo hộ của pháp luật (nếu có thể nói được như thế) của chính quyền cung cấp cho tất cả mọi người và đều như nhau, cho nên không có sự bất công trong việc mọi người mua chúng [sự bảo hộ của pháp luật và của chính quyền] với một mức giá như nhau. Điều này được coi là công bằng, chứ không phải bất công, bởi vì người bán hàng tính tiền cho tất cả các khách hàng theo cùng một mức giá cho cùng một mặt hàng, chứ không thay đồi giá cả theo các phương tiện thanh toán của họ. Học thuyết này khi đem ra áp dụng cho hoạt động thuế khóa đã không tìm được người ủng hộ, bởi vì nó xung đột mạnh mẽ với cảm xúc con người của nhân loại (mans feelings of humanity) và của tính tiện ích xã hội (social expediency); nhưng nguyên tắc công lý mà nó dựa trên đó thì lại là một điều đúng đắn và có tính ràng buộc như bất kỳ một nguyên tắc công lý nào mà có thể được kêu gọi, được huy động để chống lại nó. Theo đó nó âm thầm ảnh hưởng đến các lý do biện minh khác vốn được sử dụng cho các phương thức khác của việc tính toán thuế. Mọi người cảm thấy bắt buộc phải tranh luận rằng nhà nước làm nhiều hơn cho những người giàu hơn là làm cho những người nghèo, bởi thế nên phải thu thuế người giàu nhiều hơn: mặc dù trên thực tế điều này không đúng, bởi vì trong trường hợp không có luật pháp hoặc có tình trạng vô chính phủ thì những người giàu sẽ có khả năng nhiều hơn trong việc bảo vệ cho chính họ hơn là những người nghèo, và quả thực có thể sẽ thành công trong việc biến những người nghèo thành nô lệ của họ. Nhưng những người khác lại vẫn cứ bám lấy quan niệm công lý rằng mọi người đều phải đóng một khoản thuế như nhau cho việc bảo hộ an toàn cá nhân (thuế thân), và một mức thuế khác nhau để bảo vệ những tài sản của họ vì những tài sản này vốn có giá trị khác nhau. Những người phản đói đề xuất này phản bác rằng tất cả mọi thứ của tôi đều có giá trị đối với tôi như tất cả mọi thứ của bạn đều có giá trị đối với chính bạn, thậm chí ngay cả khi bạn có nhiêu thứ hơn tôi. Từ cái mớ bòng bong rối rắm này không có một phương cách giải quyết nào khác, ngoài tính tiện ích (utility).

Vậy phải chăng sự khác biệt giữa công lý và tính tiện dụng (Expedient) chỉ đơn giản là một sự khác biệt tưởng tượng? Phải chăng nhân loại đã lầm tưởng khi nghĩ rằng công lý là điều thiêng liêng hơn chính sách cụ thể (policy) và rằng những cân nhắc, những suy xét về mặt chính sách chỉ được lắng nghe sau khi những đòi hỏi công lý đã được thỏa mãn? Tuyệt nhiên không. Sự trình bày mà chúng tôi đưa ra về bản chất và nguồn gốc của cảm thức về công lý đã thừa nhận rằng có một sự khác biệt thực tế (giữa công lý và tính tiện dụng). Tôi liên kết, đính kèm một tầm quan trọng vào sự khác biệt này giữa công lý và tiện ích “ ít nhất thì cũng giống như nhiều những nhà đạo đức học khác đã cao ngạo bày tỏ sự khinh miệt hoàn toàn của họ đối với những hậu quả của các hành động như một yếu tố trong học thuyết đạo đức của họ!

Trong khi không chấp nhận cái tham vọng của bất kỳ một lý thuyết nào đó vốn đưa ra những chuẩn mực tưởng tượng về công lý mà không dựa trên tính tiện ích, tôi cho rằng nền công lý mà dựa trên tính tiện ích là phần chính yếu, và là phần thiêng liêng nhất không gì sánh nổi và có hiệu lực ràng buộc của tất cả mọi hệ đạo đức. Công lý là một cái tên duy danh định nghĩa cho những hệ quy tắc đạo đức vốn liên quan một cách gần gũi hơn đối với những nền tảng căn bản của sự an bình, hạnh phúc của con người và do đó có nghĩa vụ tuyệt đối hơn so với bất kỳ một quy tắc nào khác để dắt dẫn cuộc sống; và ý tưởng mà chúng ta cho là bản chất của ý niệm về công lý – tức là ý niệm về quyền mà hiện hữu trong mỗi con người – đã hàm ẩn và chứng tỏ (testifies to) cái nghĩa vụ mang tính ràng buộc hơn này. Những quy tắc đạo đức vốn ngăn cấm con người gây tổn hại lẫn nhau (trong đó chúng ta không bao giờ được quên rằng bao gồm cả sự can thiệp trái luật vào tự do của nhau) là những quy tắc quan yếu hơn cho hạnh phúc con người so với bất kỳ một nguyên lý (maxims) căn bản nào, cho dù là quan trọng, nhưng chúng cũng chỉ chỉ ra được cách thức quản lý tót nhất đối với một số các lĩnh vực của các vấn đề của con người mà thôi. Chúng củng cố một tính chất đặc biệt, là yếu tố chính trong việc xác định toàn bộ các cảm quan, cảm xúc, ý thức xã hội (social feelings) của nhân loại. Sự tuân thủ chúng (các quy tắc đạo đức) là cái duy nhất để duy trì nên hòa bình giữa những con người với nhau: nếu sự tuân thủ chúng không phải là quy tắc, là chuẩn mực, và sự bất tuân là ngoại lệ, thì mỗi một người sẽ nhìn thấy ở kẻ khác một kẻ thù, mà để chống lại kẻ thù đó thì con người đó phải luôn luôn phòng vệ mình. Điều hầu như không kém phần quan trọng là một thực tế rằng đây là những giới luật (precepts) mà nhân loại có những lý do mạnh mẽ nhất và trực tiếp nhất để bắt buộc nhau phải chấp nhận. Bằng cách chỉ đơn thuần đưa ra cho nhau các hướng dẫn hay sự khích lệ thận trọng khác, họ có thể không đạt được gì (hoặc sẽ cho rằng họ chẳng đạt được gì). Mỗi một con người đều có một mối quan tâm, một lợi ích không thể nhầm lẫn (unmistakable interest) trong việc thuyết phục, khuyến khích những người khác về nghĩa vụ, bổn phận đối với việc làm các công việc từ thiện tích cực (positive beneficence), nhưng chẳng có gì giống với một sự quan tâm mạnh mẽ mà mọi người thúc giục những người khác về bổn phận, nghĩa vụ đối với công lý: một người có thể không cần đến những lợi ích mà những người khác có thể mang lại cho người đó, nhưng người đó luôn luôn cần những người khác không gây hại cho người đó. Do đó những quy tắc, những chuẩn mực đạo đức mà bảo vệ mỗi cá nhân khỏi bị những người khác gây tổn hại, hoặc bằng cách trực tiếp hoặc bằng cách ngăn trở cá nhân đó trong việc tự do theo đuổi, mưu cầu những lợi ích riêng của cá nhân đó, đều đồng thời là những cái thân thiết nhất của cá nhân đó và đồng thời cũng là những cái mà cá nhân đó quan tâm nhất trong việc công bố và thi hành bằng lời nói và bằng hành động. Chính nhờ có sự tuân thủ của con người đối với những điều trên đây mà chúng ta kiểm nghiệm và quyết định được liệu con người đó có phù hợp (fit) để tồn tại với tư cách là một trong những thành viên của một hội đoàn (fellowship) của con người hay không, rồi từ đó sẽ xác định xem liệu cá nhân đó có phải chỉ là một mối phiền toái hay không cho những người mà cá nhân đó tiếp xúc. Những điều đó chính là những quy tắc đạo đức, vốn đóng vai trò chủ chốt trong cấu thành các nghĩa vụ công lý. Những trường hợp bất công dễ thấy nhất là những trường hợp mang đến cảm giác ghê tởm vốn đặc trưng cho cảm xúc, là những hành động xâm phạm sai trái, hoặc sử dụng quyền lực sai trái đối với một người nào đó; tiếp theo là những hành động mà bao gồm việc cấm cản một cách sai trái những gì mà người đó có quyền; trong cả hai trường hợp, gây tổn hại thực sự (positive hurt) trong hình thức hoặc là gây khổ đau trực tiếp, hoặc là tước đoạt những lợi ích hợp pháp nào đó của người đó, hoặc những lợi ích vật chất hoặc lợi ích xã hội (physical or social kind), mà người đó đang trông chờ vào.

Những động cơ, động lực mạnh mẽ cũng giống như vậy vốn vẫn điều khiển chúng ta tuân thủ các nguyên tắc đạo đức quan trọng nhất này, đã ra lệnh (enjoin) cho chúng ta phải trừng phạt những người vi phạm các nguyên tắc đạo đức này. Và những xung động tự vệ, bảo vệ người khác và trả thù những người vi phạm các nguyên tắc đạo đức này, và vì lý do này mà sự trả thù, hoặc là sự lấy oán báo oán, trở nên liên quan chặt chẽ với cảm thức về công lý, và được bao gồm trong ý niệm phổ quát này. Ân báo ân (good for good) cũng là một trong những mệnh lệnh của công lý; và điều này là hiển nhiên có lợi về mặt xã hội, và mang theo nó một cảm xúc tự nhiên của con người, nhưng thoạt nhìn nó không có sự gắn kết rõ ràng với tổn hại hoặc thương tích vốn vẫn là nguồn cội của sức mạnh đặc trưng (characteristic intensity) của cảm thức công lý và được thể hiện trong các trường hợp sơ đẳng nhất của công lý và bất công. Tuy nhiên, sự gắn kết này với tổn hại hoặc thương tích là ít rõ ràng hơn, ít hiển lộ hơn, nhưng không phải là ít thực sự hơn. Một số những người mà thụ hưởng lợi ích và từ chối việc hoàn trả các lợi ích ấy khi cần thiết, đã gây ra một sự tổn hạị thực sự, bằng việc gây thất vọng cho một trong nhỡng điều được kỳ vọng một cách tự nhiên nhất và chính đáng nhất sự kỳ vọng mà trước đây người đó buộc phải khuyến khích, ít nhất thì cũng theo một cách im lặng, ngầm ngầm, bởi vì, nếu không khuyến khích thì, trong phần lớn các trường hợp, những lợi ích sẽ hiếm khi được ban cấp. Việc gây thất vọng cho các kỳ vọng được xếp hạng cao trong số những tội lỗi và sai trái của con người, bởi vì nó được thể hiện trong thực tế rằng nó gây ra sự phạm tội chủ yếu của hai hành vi cực kỳ vô đạo đức đó là phá vỡ tình bằng hữu và chà đạp lên lời hứa. Không có sự tổn thương nào mà con người có thể chịu đựng được, chống đỡ được lớn hơn, và không một vết thương nào là lớn hơn khi mà một kẻ mà người khác vẫn thường hứa hẹn và tin tưởng vào thì nay, trong những thời khắc cần thiết, đã không còn trông cậy gì được nữa; và không có sai trái nào lớn hơn so với sự cấm giữ, cấm cản đơn giản đối với những quyền lợi (mere with holding of good); không điều gì có thể gây phẫn nộ hơn trong con người phải chịu đựng sự tổn hại hoặc là trong con người chứng kiến đầy cảm thông. Do đó, nguyên tắc của việc trao cho mỗi người những gì mà người ấy xứng đáng có được, nghĩa là lấy ân báo ân cũng như lấy oán báo oán, không những nằm trong ý niệm công lý như chúng ta đã minh xác, mà còn là một đối tượng thích hợp của sức mạnh này của cảm thức – cái mà khiến cho mọi người đặt công lý (just) lên trên tính Tiện dụng thuần túy.

Phần lớn các nguyên lý cơ bản của công lý mà hiện đang tồn tại trên thế giới, và thường được dựa vào trong những áp dụng, đều chỉ là những cách thức, những công cụ (instrumental) để thực hiện các nguyên tắc của công lý mà chúng ta vừa mới nói tới. Rằng một người chỉ chịu trách nhiệm về những gì mà người ấy đã tự nguyên thực hiện, hoặc đáng ra đã có chủ ý cố tránh; rằng sẽ là bất công khi kết án bất kỳ ai mà không cho người đó một cơ hội trình bày; rằng hình phạt phải tương xứng với tội lỗi, và những điều tương tự, là những nguyên lý cơ bản nhắm tới việc ngăn chặn để việc một nguyên tắc lấy oán báo oán không bị áp dụng một cách méo mó, sai lệch khi bắt một người nào đó phải chịu hình phạt (infliction of evil) mà không có được một sự biện hộ như vậy. Hầu hết những nguyên lý cơ bản phổ biến này đã được sử dụng trong thực tiễn xét xử của các tòa án công lý, những nguyên lý mà đã đặt ra các quỵ tắc luật lệ cần thiết nếu chúng thực hiện chức năng kép của chúng là: (1) bắt phải chịu một sự trừng phạt khi xét thấy cần thiết; và (2) tưởng thưởng cho mỗi người khi họ làm đúng. Lẽ tự nhiên là những nguyên lý cơ bản phổ biến này chắc chắn sẽ dẫn tới việc công nhận và soạn thảo đầy đủ hơn, chu đáo hơn các quy tắc luật lệ như vậy so với những gì có khả năng xảy ra đối với bất kỳ một con người nào khác.

Phẩm chất đầu tiên của các phẩm chất tư pháp, sự công bằng, sự không thiên vị (imparrtiality), là một nghĩa vụ của công lý, một phần là bởi vì lý do vừa mới được đề cập tới, cụ thể, đó là một điều kiện cần thiết để thực hiện, để hoàn thành các nghĩa vụ pháp lý khác. Tuy nhiên, đây không phải là nguồn mạch duy nhất của việc được xếp thứ hạng cao trong số các nghĩa vụ của con người của những nguyên lý căn bản vế sự bình đẳng và không thiên vị, những nguyên lý mà bao gồm trong chúng cả những châm ngôn, những điều răn dạy của công lý (precepts of justice) được thực hiện bởi những người dân bình thường và bởi những con người am tường chuyên môn nhất. Theo một quan điểm thì chúng có thể được nhìn nhận như là một hệ quả được suy ra từ những nguyên tắc đã được xác lập. Nểu như đó là một nghĩa vụ mà mỗi người phải thực hiện căn cứ vào công sức bỏ ra của người đó, lấy ân trả ân, lấy oán báo oán, thì nhất thiết phải suy ra rằng chúng ta nên phải (khi không có một nghĩa vụ nào cao hơn ngăn trở điều này) đối xử một cách bình đẳng với tất cả những người, khi họ đã đối xử như thế với ta, và rằng xã hội cần phải đối xử tuyệt đối bình đẳng với tất cả những ai xứng đáng được đối xử như thế. Đây là chuẩn mực trừu tượng cao nhất của công lý xã hội và công lý phân phối (social and distributive justice) mà tất cả mọi định chế và mọi nõ lực của tất cả công dân đức hạnh đều phải được thực hiện một cách tối đa trong phạm vi có thể để hướng tới chuẩn mực này.

Nhưng nghĩa vụ đạo đức vĩ đại này lại còn dựa trên một nền tảng còn sâu xa hơn, được phát sinh trực tiếp (a direct emanation) từ nguyên lý đầu tiên của đạo đức (first principle of morals), chứ không phải là một sự suy ra mang tính logic đơn thuần từ các học thuyết phái sinh hoặc tiếp dẫn (secondary of derivative doctrines). Nó liên quan đến chính cái ý nghĩa của Tính Tiện dụng (Utility), hay là Nguyên tắc Hạnh phúc Lớn nhất (Greatest Happiness Principle). Nguyên tắc này là một hình thức đơn thuần của các từ không có ý nghĩa luận lý (without rational signification), trừ khi hạnh phúc của một cá nhân được nhìn nhận bằng nhau đối với hạnh phúc của một người khác (giả định rằng các hạnh phúc này là ngang bằng vẽ mặt cấp độ, với một sự chỉếu cố thỏa đáng cho từng dạng, loại hạnh phúc khác nhau). Câu châm ngôn của Bentham nói rằng “tất cả mọi người đều có giá trị như nhau, không một ai quan trọng hơn ai, mỗi người được coi như là một, không ai được coi hơn là một” (“everybody to count for one, nobody for more than one”) có thể được viết theo nguyên tắc tiện ích như là một bình luận mang tính giải thích.*

* Hàm ý này, trong nguyên tắc đầu tiên (first principle) của hệ thống thuyết công lợi, của sự công bằng hoàn hảo giữa tất cả mọi người, đã được ngài Herbert spencer (1820–1903) nhìn nhận trong tác phẩm Tĩnh học Xã hội của ông như là một sự bác bỏ đối với các kỳ vọng (pretensions) của tính tiện ích trong việc muốn được trở thành một sự dẫn hướng đầy đủ đối với quyền (sufficient guide to tight); bởi vì (theo lời ông) nguyên tắc về tính tiện ích tiền giả định một nguyên tắc có trước, một nguyên tắc căn bản (anterior principle = underlying principle) rằng mọi người đều có quyền bình đẳng đối với hạnh phúc. Điều này có thể được mô tả một cách chính xác hơn như một giả định rằng những tổng lượng hạnh phúc như nhau là những tổng lượng của những điều được mong muốn như nhau, không phụ thuộc vào việc tổng lượng hạnh phúc hay tổng lượng những điều được mong muốn ấy được cảm nhận bởi những người gióng nhau hoặc bởi những người khác nhau. Tuy nhiên, điều này không phải là một tiên giả định của nguyên tắc về tính tiện ích, cũng không phải iầ một tiền đề cần thiết để bảo vệ cho nguyên tắc về tính tiện ích, mà chính xác hơn, nó là chính nguyên tắc về tính tiện ích; bởi vì nguyên tắc về tính tiện ích là gì, nếu không phải là những thuật ngữ đồng nghĩa với “hạnh phúc” và “đáng mong muốn” (“happiness” and “desirable”)? Nếu như có một nguyên tắc có trước, một nguyên tắc căn bản (anterior principle = underlying principle) nào đó được ngụ ý thì nguyên tắc ấy sẽ được phát biểu như thế này: các chân lý của bộ môn số học (the truths of arithmetic) là những chân lý có thể áp dụng cho việc lượng định, định giá hạnh phúc, như tất cả các đại lượng có thể đo đếm được khác.

Ngài Herbert spencer, trong một bức thư trao đổi về chủ đề của Chú giải trước, đã phản đối việc bị coi là một người đối lập với chủ nghĩa công lợi, và nói rằng ông nhìn nhận hạnh phúc là mục đích tối hậu của đạo đức; nhưng ông lại cho rằng mục đích này chỉ là một phần của cái có thể đạt được bằng những khái quát hóa kinh nghiệm (thực nghiệm) từ các kết quả của hành vi quan sát được, và hoàn toàn có thể đạt được chỉ bằng cách suy luận từ những quy luật của cuộc sống và các điều kiện, hoàn cảnh của sự tồn tại – những cái mà vồn là những loại hành động một cách tất yếu (necessarily) có xu hướng sản sinh ra hạnh phúc và là những loại hành động sản sinh ra bất hạnh. Tôi hoàn toàn đồng ý với học thuyết này, ngoại trừ trạng từ “một cách tất yếu” (necessarily); và, khi bỏ qua trạng từ này, tôi không biết đến bất kỳ một người ủng hộ hiện đại nào của chủ nghĩa công lợi mà lại có ý kiến khác. Ngài Spencer, chắc chắn vậy, trong cuốn Tĩnh học Xã hội của ông, đã đặc biệt phê phán ngài Bentham vì đã không sẵn lòng suy luận về hiệu quả của các hành động đối với hạnh phúc từ những quy luật vế bản chất con người và những điều kiện phổ quát của cuộc sống con người. Cáo buộc chung đối với ngài Bentham là ông chỉ duy nhất dựa vào các suy luận như vậy và khước từ hoàn toàn việc liên hệ với những khái quát hóa được rút ra từ kinh nghiệm cụ thể mà ngài spencer cho rằng những người theo thuyết công lợi thường tự hạn chế mình trong đó. Ý kiến của riêng tôi (và, như tôi thu nhận, cả ý kiến của ngài Spencer nữa) là, trong đạo đức học, cũng như trong tất cả các ngành khoa học khác, một sự hội tụ và hòa hợp của các bằng chứng (consilience = convergence of evidence or concordance of evidence) của các kết quả của hai quá trình này, mà trong đó mỗi một quá trình này sẽ củng cố và kiểm chứng quá trình kia, là cái cần thiết đối với bất ky một mệnh đề nào, một sự xác nhận khái quát hóa nào về mức độ tin cậy được của bằng chứng để từ đó tạo ra bằng chứng khoa học.

Một sự khẳng định như nhau của tất cả mọi người đối với hạnh phúc trong niềm tin hoặc quan điểm (estimation = opinion) của nhà đạo đức học và nhà lập pháp, bao gồm sự khẳng định như nhau đối với tất cả mọi công cụ, phương tiện đối với hạnh phúc, ngoại trừ trường hợp khi nguyên tắc căn bản (maxim) bi giới hạn bởi những điều kiện bất khả kháng của cuộc sống con người, và bởi lợi ích chung (general interrest) – cái lợi ích mà trong đó bao gổm lợi ích của mỗi một cá nhân đơn lẻ. Khi những giới hạn như thế được đặt ra, những giới hạn đó phải được diễn giải một cách chặt chẽ. Như mọi nguyên lý căn bản khác của công lý (other maxim of justice), nguyên lý căn bản này không được áp dụng một cách phổ quát hoặc không được cho rằng có thể được áp dụng một cách phổ quát; trái lại, như tôi đã nhận xét, nó ngả theo những ý niệm của mọi người về tính tiện dụng xã hội (social expediency). Nhưng trong bất cứ trường hợp nào mà nó được coi là có thể áp dụng được nói chung, thì nó được coi là mệnh lệnh của công lý. Tất cả mọi người đều được coi là có quyền được đối xử bình đẳng, ngoại trừ những trường hợp khi mà tính tiện ích được xã hội thừa nhận nào đó đòi hỏi ngược lại. Và do đó khi bất kỳ một bất bình đẳng xã hội nào mà không còn được nhìn nhận là tiện ích, là thích dụng nữa thì nó sẽ không được coi là một phẩm tính phi tiện dụng đơn giản nữa (merely inexpedient) mà là một sự bất công (unjust). Lúc đó thì nó có vẻ độc đoán, chuyên chế đến nỗi mà mọi người lại có khuynh hướng băn khoăn tự hỏi rằng từ trước đến nay nó đã được chấp nhận, được dung thứ như thế nào; trong lúc đó lại quên rằng chính bản thân họ – dưới ảnh hưởng của ý niệm sai lầm tương tự về tính tiện ích – có thể đã chấp nhận, đã dung thứ những sự bất bình đẳng khác, những sự bất bình đẳng mà, nếu chúng là có thực, dường như là quái dị đến mức mà rốt cuộc thì họ đã hiểu ra rằng phải lên án, phải kết tội. Toàn bộ lịch sử của tiến bộ xã hội là một loạt các chuyển đổi mà trong đó một tập quán hay một định chế lần lượt biến chuyển từ chỗ là một điều cần thiết ban đầu được để xuất cho tồn tại xã hội, nay đã trở thành một phạm trù (category) của một thứ bất công và độc tài ô nhục phổ biến. Đó chính là điều đang diễn ra với sự phân biệt giữa người nô lệ và người tự do, giữa quý tộc và nông nô, giữa vương hầu khanh tướng và tầng lớp tiện dân; và vì thế nó sẽ diễn ra, và một phần đang diễn ra, với tính trưởng giả thượng lưu của màu da, của chủng tộc, và của giới tính.

Từ những điều đã được đề cập ở trên, có vẻ như công lý là một danh xưng dùng cho một số những yêu cầu đạo đức nào đó – những cái mà, nói một cách tổng quát, được xếp vào vị trí cao hơn trong hệ thống xếp hạng của tính tiện ích xã hội, và do đó có tính bổn phận, nghĩa vụ ràng buộc cao hơn so với bất kỳ một nghĩa vụ nào khác; mặc dù có thể xảy ra các trường hợp cụ thể đặc biệt mà trong đó một nghĩa vụ xã hội khác nào đó quan trọng tới mức mà nó phủ quyết (overrule) một trong số những nguyên lý căn bản nào đó của công lý. Do đó, ví dụ, để cứu một mạng người, nó có thể không những chỉ cho phép, mà còn có cả nghĩa vụ ăn cắp thức ăn hoặc thuốc men cần thiết, hoặc bằng vũ lực, hoặc bằng cách bắt cóc, và bắt buộc viên bác sĩ y khoa lành nghề nhất phải thực hiện nhiệm vụ. Bởi vì chúng ta không gọi những gì không phải là đức hạnh là công lý, cho nên trong những trường hợp ngoại lệ như vậy, chúng ta thường nói rằng không phải ià công lý phải nhường chỗ cho một nguyên tắc đạo đức khác nào đó, mà chính xác hơn là cái mà là công lý trong những trường hợp bình thường sẽ không phải là công lý trong trường hợp cụ thể đặc biệt này. Bằng sự điều chỉnh ngoạn mục này của ngôn ngữ mà chúng ta có thể cho phép công lý duy trì một phẩm tính không thể hủy bỏ được, và chúng ta tránh được sự cần thiết phải khẳng định rằng sự bất công có thể có một lúc nào đấy đáng được ca tụng.

Những chiêm nghiệm, những suy tư mà tôi đưa ra bàn thảo trên đây, đối với tôi, giờ đây dường như, sẽ giải quyết một khó khăn thực tế duy nhất đối nghịch với học thuyết đạo đức công lợi. Điều luôn luôn rõ ràng là tất cả các trường hợp của công lý cũng là những trường hợp của tính tiện dụng: sự khác biệt nằm ở trong cảm thức đặc biệt (special sentiment) vốn gắn liền với cái trước – công lý, nhưng lại trái ngược với cái sau – tính tiện dụng. Nếu cảm thức đặc trưng này đã được giải thích một cách đầy đủ; nếu ta không có nhu cầu phải công nhận nó có một nguồn gốc đặc biệt nào đó; nếu nó chỉ đơn giản là cảm giác oán giận, phẫn nộ tự nhiên được đạo đức hóa bằng cách trở thành một cái gì đó cùng tồn tại với các nhu cầu của lợi ích xã hội (social good); và nếu cảm thức này không những cần phải có mà còn cần phải tồn tại trong tất cả các dạng loại của các trường hợp mà ý niệm về công lý tương ứng, phù hợp với chúng; thì ý niệm về công lý đó không còn thể hiện nó như một chướng ngại vật đối với đạo đức công lợi nữa.

Công lý vẫn là một danh xưng thích hợp đối với các tiện ích xã hội nhất định vốn có tầm quan trọng rộng lớn hơn, và do đó tuyệt đối hơn và mang tính mệnh lệnh hơn, so với bất kỳ một loại tiện ích xã hội nào khác vốn được quy đóng như là một thể loại, (mặc dù không quá nhiều hơn trong những trường hợp cụ thể đặc biệt); vì vậy chúng cần phải được, và theo lẽ tự nhiên đang được bảo vệ bởi một cảm thức vốn khác biệt với những cảm thức khác, không chỉ ở mức độ mà còn ở hình thức, dạng, loại, phương thức thể hiện bằng hiện vật (in kind); phân biệt nó khỏi những cảm xúc nhẹ nhàng hơn vốn gắn liền với ý niệm đơn thuần về nâng cao niềm vui, lạc thú của con người, hay sự tiện lợi, nhờ vào bản chất vững chắc hơn trong mệnh lệnh của nó, và nhờ vào tính chất nghiêm khắc hơn của các biện pháp chế định (sanctions) liên đới.

HẾT