Friedrich A. Hayek

HIẾN PHÁP CỦA TỰ DO

Phạm Nguyễn Hoàng dịch

1

HIẾN PHÁP CỦA TỰ DO

Bản quyền tiếng Việt © Doimoi.org

Dịch theo bản tiếng Anh The Constitution of Liberty, NXB Đại học Chicago. Cuốn sách đƣợc xuất bản theo hợp đồng chuyển nhƣợng bản quyền của Routledge, thuộc tập đoàn Francis & Taylor.

THE CONSTITUTION OF LIBERTY

Copyright © 1960 by the University of Chicago.

All rights reserved. No part of this book may be reproduced or transmitted in any form or by any means, electronic or mechanical, including photocopying, recording, or by any information storage and retrieval systems without permission in writing from the publisher, except by a reviewer, who may quote brief passages in a review.

All rights reserved. Published 1960. Paperback edition 1978.

Authorized translation from the English language edition published by Routledge, a member of the Taylor & Francis Group.

2

MỤC LỤC

Dẫn nhập

5

Phần I

GIÁ TRỊ CỦA TỰ DO

Chương 1

Tự do và Những hình thức tự do

14

Chương 2

Năng lực sáng tạo của Nền văn minh tự do

27

Chương 3

Ý nghĩa chung của Sự tiến bộ

46

Chương 4

Tự do, Lý trí và Truyền thống

63

Chương 5

Trách nhiệm và Tự do

82

Chương 6

Bình đẳng, Giá trị và Phẩm chất

100

Chương 7

Quy tắc đa số

123

Chương 8

Việc làm và Tính độc lập

142

Phần II

TỰ DO VÀ LUẬT PHÁP

Chương 9

Sự cƣỡng ép và Nhà nƣớc

159

Chương 10 Luật pháp, Mệnh lệnh và Trật tự

178

Chương 11 Những nguồn gốc của Quy tắc pháp luật 196

Chương 12 Sự đóng góp của nƣớc Mỹ: Chủ nghĩa lập hiến 213

Chương 13 Chủ nghĩa tự do và sự Quản lý hành chính: 235

Rechtsstaat

Chương 14 Bảo vệ Quyền tự do cá nhân

250

Chương 15 Chính sách kinh tế và Quy tắc pháp luật 267

Chương 16 Sự suy thoái của Luật pháp

281

Phần II

TỰ DO TRONG NHÀ NƢỚC PHÚC LỢI

Chương 17 Sự suy thoái của Chủ nghĩa xã hội và nổi lên của 283

Nhà nƣớc phúc lợi

Chương 18 Công đoàn và Việc làm

299

Chương 19 An sinh xã hội

321

3

Chương 20 Thuế và Tái phân phối 346

Chương 21 Khuôn khổ Tiền tệ

366

Chương 22 Quy hoạch Nhà ở và Thành phố

382

Chương 23 Nông nghiệp và Tài nguyên thiên nhiên 402

Chương 24 Giáo dục và Nghiên cứu

422

4

DẪN NHẬP

Nếu chân lý xƣa còn đọng lại trong đầu óc con ngƣời, chúng phải đƣợc thể

hiện trong ngôn ngữ và các quan niệm của nhiều thế hệ nối tiếp nhau. Những gì một thời đã từng là sự diễn đạt hiệu quả nhất dần dần trở nên sáo mòn đến mức nó không còn chuyển tải đƣợc ý nghĩa rõ ràng. Ý nghĩa đằng sau nó có thể vẫn còn nhƣ trƣớc, nhƣng từ ngữ không còn mang ý nghĩa nhƣ trƣớc nữa, thậm chí khi chúng nói về những vấn đề vẫn còn tồn tại với chúng ta; những ý kiến tranh luận không tiến triển trong ngữ cảnh quen thuộc với chúng ta; và chúng hiếm khi đƣa cho chúng ta những câu trả lời trực tiếp cho những câu hỏi đang đặt ra.1 Điều đó không thể tránh đƣợc do không có một sự diễn đạt lý tƣởng nào là hoàn thiện để có khả năng làm thay đổi suy nghĩ của con ngƣời, mà nó phải thích nghi với một môi trƣờng tƣ tƣởng cho trƣớc, chủ yếu giả định trƣớc sự chấp thuận của tất cả mọi ngƣời đƣơng thời, và diễn tả các nguyên tắc chung đƣợc chấp thuận về các vấn đề đƣợc đề cập.

Đã lâu rồi từ khi lý tƣởng về tự do đƣợc diễn đạt một cách hiệu quả - là những lý tƣởng trƣớc đây đã khơi nguồn cảm hứng cho thế giới văn minh phƣơng Tây hiện đại và những nơi thực hiện đƣợc một phần những thành quả

của nền văn minh đó.2 Trong thực tế, trong gần một thế kỷ, các nguyên tắc căn bản làm nền tảng cho nền văn minh này đã và đang rơi vào quên lãng.

Ngƣời ta bắt đầu tìm kiếm những trật tự xã hội mới thay thế nhiều hơn là họ

cố gắng cải thiện sự hiểu biết hoặc vận dụng những nguyên tắc bên trong nền văn minh của chúng ta.3 Điều đó chỉ đến khi chúng ta phải đối mặt với một hệ thống khác hoàn toàn và chúng ta phát hiện ra rằng đã mất tất cả các khái niệm rõ ràng theo mục đích ban đầu và đã không còn sở hữu các nguyên tắc chung để chống lại các quan điểm thần học giáo điều của những ngƣời chống đối.

Trong cuộc đấu tranh nhằm đạt đƣợc sự ủng hộ về tinh thần của ngƣời dân trên thế giới, việc thiếu lòng tin vững chắc đã đặt phƣơng Tây vào một vị thế

bất lợi lớn. Trạng thái tinh thần của các nhà lãnh đạo tri thức đã và đang là sự

vỡ mộng với các nguyên tắc, sự coi rẻ các thành quả đạt đƣợc, và sự quan ngại riêng đối với việc sang tạo ra một "thế giới tốt đẹp hơn". Đây không phải là trạng thái mà chúng ta hy vọng có ngƣời theo đuổi. Nếu chúng ta thành

5

công trong sự đấu tranh vĩ đại đang tiếp diễn về tƣ tƣởng này, trƣớc hết chúng ta phải biết chúng ta tin vào điều gì. Đầu có chúng ta cũng phải trở nên sang tỏ về những gì chúng ta muốn bảo tồn nếu chúng ta phải tự bảo vệ mình không để phó mặc cho số phận. Điều đó cũng không kém phần quan trọng đối với việc diễn đạt rõ rang những tƣ tƣởng của chúng ta trong quan hệ với ngƣời khác. Chính sách đối ngoại hiện nay cũng chủ yếu là một vấn đề về tƣ

tƣởng chính trị nào sẽ thắng thế tƣ tƣởng chính trị khác; và chính sự tồn tại của chúng ta có thể phụ thuộc vào khả năng của chúng ta trong việc tập hợp một phần đủ mạnh của thế giới cùng chung tƣ tƣởng.

Chúng ta sẽ phải làm điều đó trong các điều kiện rất không thuận lợi. Một phần lớn ngƣời dân trên thế giới vay mƣợn nền văn minh phƣơng Tây, và thích nghi với các tƣ tƣởng phƣơng Tây chính vào thời gian mà phƣơng Tây không chắc chắn về bản thân mình và đã mất đi truyền thống đã tạo nên nó.

Đó là thời gian khi giới trí thức phƣơng Tây đã bỏ đi phần lớn tín ngƣỡng tự

do mà bằng cách giúp cho phƣơng Tây tận dụng tối đa các lực lƣợng đằng sau giúp cho sự tăng trƣởng của cả nền văn minh, tín ngƣỡng này đã giúp phƣơng Tây đạt đƣợc sự tăng trƣởng nhanh chóng không có tiền lệ. Kết quả

là, những ngƣời từ các quốc gia kém phát triển hơn vốn đã trở thành ngƣời truyền bá ý tƣởng cho nhân dân nƣớc họ nay đã biết, trong quá trình đào tạo của phƣơng Tây, không phải là phƣơng Tây đã xây dựng nền văn minh nhƣ

thế nào, mà chỉ biết chủ yếu về các giấc mơ thay đổi mang lại từ những thành công vƣợt bậc của phƣơng Tây.

Sự phát triển nhƣ vậy đặc biệt bi kịch bởi vì mặc dù những lòng tin mà các môn đồ của phƣơng Tây đang dựa vào có thể giúp cho nƣớc họ sao chép nhanh chóng hơn một số thành tựu của phƣơng Tây, nhƣng chúng vẫn sẽ

ngăn cản họ tạo ra sự đóng góp riêng biệt của chính mình. Không phải tất cả

kết quả của sự phát triển của lịch sử phƣơng Tây có thể đƣợc cấy ghép sang các nền văn hoá khác; và không phải bất kỳ một nền văn minh nào rút cục xuất hiện dƣới ảnh hƣởng phƣơng Tây lại có thể nhanh chóng lấy đƣợc hình hài phù hợp mặc dù đƣợc tạo điều kiện phát triển chứ không phải bị hạn chế.

Nếu đúng là, nhƣ đôi lúc có ngƣời phản đối, thiếu các điều kiện cần thiết cho sự tiến hoá tự do-tinh thần sáng tạo cá nhân, thì chắc chắn là nếu không có tinh thần đó thì không có nền văn minh nào có thể tăng trƣởng ở bất kỳ đâu.

Nếu thực sự là thiếu, thì nhiệm vụ đầu tiên là phải đánh thức nó; và một thể

6

chế tự do sẽ làm đƣợc điều đó, còn một hệ thống tập đoàn sẽ không làm đƣợc.

Về nền văn minh phƣơng Tây, chúng ta phải hy vọng rằng ở đâu đó vẫn còn tồn tại sự nhất trí cao về các giá trị nền tảng nhất định. Nhƣng sự nhất trí này không còn rõ ràng nữa; và nếu các giá trị này lấy lại sức mạnh, một sự xác minh và khẳng định lại toàn diện sẽ là cấp thiết. Dƣờng nhƣ không tồn tại một công việc nào có lƣu tâm đầy đủ đến triết học mà những quan điểm tự do có thể dựa vào, và cũng không có những công việc mà một ngƣời mong muốn hoàn thiện tƣ tƣởng của mình có thể theo đuổi. Chúng ta có một số tác phẩm lịch sử đáng khâm phục về "Truyền thống chính trị phƣơng Tây" tiến triển nhƣ thế nào. Nhƣng dù chúng có thể nói với ta rằng "chủ thể của hầu hết các nhà tƣ tƣởng phƣơng Tây đã và đang đƣợc thiết lập trong một xã hội trong đó mỗi một cá nhân, với sự phụ thuộc tối thiểu vào quyền lực tuyệt đối của kể thống trị họ, sẽ thụ hƣởng quyền lợi và trách nhiệm xác định hành vi của chính mình trong phạm vi khuôn khổ quyền và nghĩa vụ đã đƣợc xác định trƣớc đó", tôi vẫn không biết giải thích điều đó có nghĩa là gì khi áp dụng voà các vấn đề cụ thể của thời đại chúng ta, và cũng không biết ý nghĩa cuối cùng của ý trên nằm ở đâu.

Trong những năm gần đây, đã có những nỗ lực dũng cảm để xua đi những nhầm lẫn đã tồn tại lâu trƣớc đó về các nguyên tắc của chính sách kinh tế của một xã hội tự do. Tôi không muốn đánh giá thấp thứ hạng đã đạt đƣợc. Song, tôi vẫn tự coi mình chủ yếu là một nhà kinh tế. Tôi ngày càng cảm thấy rằng câu trả lời cho nhiều vấn đề xã hội bức xúc trong thời đại của chúng ta cuối cùng lại đƣợc tìm thấy trong việc thực hiện các nguyên tắc nằm ngoài phạm vi kinh tế học mang tính kỹ thuật hoặc bên ngoài bất kỳ một nguyên tắc đơn lẻ nào. Mặc dù xuất phát điểm ban đầu là các vấn đề chính sách kinh tế, dần dần tôi đã đi đến nhiệm vụ đầy tham vọng và có thể là quá táo bạo là tiếp cận các vấn đề đó thông qua tìm hiểu lại các nguyên tắc cơ bản về tƣ tƣởng tự do.

Nhƣng tôi cũng không thấy hối tiếc vì đã mạo hiểm đi xa ngoài phạm vi mà tôi đã cam kết làm chủ tất cả các chi tiết mang tính kỹ thuật. Nếu chúng ta có thể lấy lại đƣợc những ý niệm mạch lạc về mục đích của chúng ta, các cố

gắng tƣơng tự có thể đƣợc thực hiện thƣờng xuyên hơn. Trong thực tế có một điều mà công việc từ quyển sách này đã dạy tôi, là sự tự do của chúng ta bị

đe doạ trong nhiều lĩnh vực bởi vì thực tế là chúng ta đã quá sẵn sàng rời bỏ

7

quyết định cho một chuyên gia hoặc là chấp nhận thiếu phê phán ý kiến của ông ta về một vấn đề mà thực chất ông ta chỉ biết một phần. Nhƣng do vấn đề

những xung đột đã từng tái diễn giữa các nhà kinh tế và các nhà chuyên môn khác sẽ thƣờng xuyên đƣợc đề cập trở lại trong cuốn sách, nên tôi muốn thật rõ ràng ở đây là nhà kinh tế có thể không đòi hỏi kiến thức chuyên sâu đặc biệt khiến cho ông ta có đủ điều kiện để điều phối công việc của tất cả các nhà chuyên gia khác. Điều mà anh ta có thể cần là công việc chuyên môn của anh ta với những xung đột phổ biến về mục tiêu đã làm cho anh ta nhận biết rõ hơn những ngƣời khác về thực tế là không có trí óc con ngƣời nào có thể

hiểu tất cả các kiến thức dẫn dắt cho toàn bộ hoạt động trong xã hội và những nhu cầu cho một cơ chế không vụ lợi, không phụ thuộc vào phán xét của các nhân ngƣời nào, và sẽ là nơi điều phối các công việc cá nhân. Chính điều anh ta quan tâm là về những quá trình tự nhiên của xã hội trong đó có nhiều kiến thức đƣợc tận dụng hơn là bất kỳ một cá nhân hoặc một nhóm ngƣời có tổ

chức nào có thể sở hữu, và điều đó đặt cho các nhà kinh tế vào vị trí liên tục đối đầu với những tham vọng của các chuyên gia khác-những ngƣời đòi hỏi quyền kiểm soát bởi vì họ cảm thấy rằng kiến thức riêng có của họ không đƣợc xem xét một cách thoả đáng.

Đồng thời, trong một khía cạnh thì quyển sách này ít nhiều có tính tham vọng hơn so với độc giả có thể nghĩ. Nó không quan tâm chủ yếu đến những vấn đề của bất kỳ một quốc gia hoặc một thời điểm nào cũng có, mà ít nhất trong các phần đầu, điều quan tâm là những nguyên tắc đòi hỏi những giá trị phổ

quát. Cuốn sách này có đƣợc các khái niệm và kế hoạch là nhờ sự thừa nhận rằng những xu hƣớng tri thức giống nhau, dƣới những cái tên khác nhau, đã làm xói mòn lòng tin vào tự do trên toàn thế giới. Nếu chúng ta muốn xoay ngƣợc lại những xu hƣớng này, chúng ta phải hiểu những nhân tố chung ẩn đằng sau những biểu hiện của chúng. Chúng ta cũng phải nhớ rằng truyền thống tự do không phải là sang tạo duy nhất của bất kỳ quốc gia nào và rằng không có nƣớc nào có quyền sở hữu độc quyền những bí mật thậm chí trong ngày nay. Điều quan tâm chính của tôi không phải là về các thiết chế cụ thể

hoặc các chính sách của Mỹ hoặc Anh mà là các nguyên tắc mà những nƣớc này đã phát triển lên dựa trên nền tảng của Hy Lạp cổ đại, của ngƣời Ý thời kỳ đầu Phục hƣng, và ngƣời Hà Lan, và những ngƣời Pháp và Đức đã có những đóng góp quan trọng đối với những nền tảng đó. Đồng thời, mục tiêu

8

của tôi sẽ không là đƣa ra một chƣơng trình chính sách chi tiết mà là trình bày những tiêu chí theo đó những biện pháp cụ thể phải đƣợc lý giải nếu chúng đƣợc coi là phù hợp trong một thể chế tự do. Sẽ là mâu thuẫn với tinh thần chung của cuốn sách nếu tôi tự coi mình là giỏi trong việc thiết kêếmột chƣơng trình toàn diện về chính sách. Rốt cuộc, một chƣơng trình nhƣ vậy phải đƣợc phát triển vƣợt ra ngoài phạm vi ứng dụng những triết lý chung về

các vấn đề ngày hôm nay.

Mặc dù không thể miêu tả một lý tƣởng một cách đầy đủ mà không liên tục đối chiếu với những lý tƣởng khác, mục tiêu của tôi không phải chủ yếu là chỉ trích.5 Dự định của tôi là mở cửa cho phát triển tƣơng lai hơn là ngăn chặn những ngƣời khác, hoặc là, tôi có thể nên nói, để ngăn chặn bất kỳ

những cái cửa nào nhƣ vậy đang bị đóng, cũng giống nhƣ không thể tránh đƣợc khi một nhà nƣớc nắm quyền độc quyền cho những phát triển nhất định.

Nhấn mạnh của tôi là về nhiệm vụ tích cực cải thiện các thiết chế của chúng ta; và nếu tôi có thể làm không gì hơn là chỉ ra những phƣơng hƣớng phát triển mong muốn, tôi đã bằng mọi giá cố gắng ít lƣu tâm đến những bụi cây phải dọn sạch so với những con đƣờng sẽ đƣợc mở.

Theo những nguyên tắc chung, cuốn sách này phải đề cập chủ yếu đến các vấn đề cơ bản của triết học chính trị, song nó cũng tiếp cận với các vấn đề

hữu hình trong quá trình bàn luận. Trong 3 phần của sách, phần đầu cố gắng cho thấy lý do tại sao chúng ta cần sự tự do và tự do làm đƣợc gì. Điều đó bao gồm một số kiểm nghiệm về các nhân tố xác định sự tăng trƣởng của tất cả các nền văn minh. Thảo luận trong phần này phải là mang tính lý thuyết và triết lý-và triết lý là một từ đúng để miêu tả những lĩnh vực mà lý thuyết chính trị, đạo lý, và nhân loại học. Sau đó là kiểm nghiệm về các thiết chế mà ngƣời phƣơng Tây đã phát triển để đảm bảo tự do cá nhân. Chúng ta bƣớc vào lĩnh vực triết học và sẽ tiếp cận các vấn đề đó theo lịch sử. Song đó không phải là từ cách nhìn của một luật sƣ cũng không phải từ quan điểm của một nhà sử học, mà chúng ta chỉ đánh giá sự tiến triển là chủ yếu. Quan tâm của chúng ta sẽ là về sự tăng trƣởng của một lý tƣởng, hầu nhƣ chỉ đƣợc nhìn nhận mập mờ và không đƣợc nhận rõ- là những gì vẫn cần sự phân biệt rõ hơn nếu nó muốn đóng vai trò là một hƣớng dẫn cho giải pháp của các vấn đề

trong thời đại chúng ta.

Trong phần ba cuốn sách, những nguyên tắc sẽ đƣợc kiểm nghiệm thông qua

9

áp dụng vào các vấn đề kinh tế và xã hội quan trọng ngày nay. Các chủ đề mà tôi vừa lựa chọn là trong các lĩnh vực trong đó sự lựa chọn sai lầm trong số

các khả năng trƣớc mặt chúng ta hầu nhƣ có thể đe doạ đến sự tự do. Những thảo luận về chúng có nghĩa là để minh hoạ việc theo đuổi cá mục tiêu chung bằng các phƣơng pháp khác nhau có thể nâng cao hoặc phá hoại tự do nhƣ

thế nào. Hầu hết đó là những kiểu chủ đề trong đó kinh tế học mang tính kỹ

thuật một mình không cho ta một hƣớng dẫn đầy đủ để xây dựng chính sách và là những gì chỉ có thể xử lý trong phạm vi rộng hơn. Nhƣng các vấn đề

phức tạp mà mỗi một trong số chúng có thể tạo ra tất nhiên không thể đƣợc xử lý một cách thấu đáo trong sách này. Những thảo luận về chúng chủ yếu phục vụ cho việc giải thích cho những gì là mục tiêu chính của sách này, đó là xen lẫn triết học, luật học, và kinh tế học về tự do- là những gì vẫn còn cần thiết.

Sách này muốn giúp việc hiểu, chứ không phải kích thích sự nhiệt tình. Mặc dù trong khi viết sách về sự tự do, sự hấp dẫn về cảm xúc là không thể tránh khỏi, nhƣng tôi đã cố gắng xử lý việc bàn luận với một tinh thần đúng mực nhất. Mặc dù những tình cảm đƣợc diễn đạt trong những thuật ngữ nhƣ là

"phẩm giá của con ngƣời", và "vẻ đẹp của tự do" là những từ cao quý và xứng đáng, nhƣng chúng không đƣợc sử dụng trong khi cố gắng thuyết phục một cách có lý trí. Tôi nhận thức đƣợc sự nguy hiểm của cách tiếp cận lạnh lùng và hoàn toàn là lý trí nhƣ thế đối với một tƣ tƣởng vốn đã là một xúc cảm thiêng liêng của nhiều ngƣời và đã là đã đƣợc bảo vệ một cách quả quyết bởi nhiều ngƣời khác nữa mà đối với họ thì nó không bao giờ trở thành một vấn đề lý trí. Tôi không nghĩ rằng nguyên do của tự do sẽ luôn thuyết phục trừ khi những cảm xúc của chúng ta đƣợc đánh thức. Nhƣng, mặc dù có những bản năng mạnh mẽ trong đó cuộc đấu tranh cho tự do luôn ấp ủ là những sự hỗ trợ không thể thiếu, chúng không phải là một hƣớng dẫn an toàn cũng không phải là một sự bảo vệ chắc chắn trƣớc lỗi lầm. Những tình cảm cao quý đã đƣợc đánh động trong việc theo đuổi các mục tiêu lầm lạc rõ ràng.

Vẫn còn tầm quan trọng ở chỗ, các luận điểm làm xói mòn sự tự do chủ yếu là trong phạm vi trí tuệ, và chúng ta vì vậy phải ngăn chặn chúng ngay ở đây.

Một vài ngƣời đọc sẽ có thể bị bực dọc vì ấn tƣợng là tôi không cho rằng giá trị của tự do cá nhân là một giả định đạo lý trong thể tranh cãi, và rằng trong khi cố gắng minh hoạ giá trị của nó, tôi có thể đang tranh luận ủng hộ một sự

10

có lợi nào đó. Điều này sẽ là hiểu sai. Nhƣng đúng là nếu chúng ta muốn thuyết phục những ngƣời không chia sẻ những giả định của chúng ta, thì chúng ta chắc chắn không đƣợc cho đó là điều hiển nhiên. Chúng ta phải chỉ

ra rằng sự tự do không chỉ đơn giản là một giá trị riêng, mà nó là một nguồn gốc và điều kiện cho các giá trị đạo đức nhất.6 Những gì mà một xã hội tự do tạo ra cho con ngƣời là những điều còn hơn những gì anh ta có thể làm nếu chỉ có một mình anh ta đƣợc tự do. Vì thế chúng ta không thể đánh giá đầy đủ giá trị của tự do cho đến khi ta biết một xã hội của những con ngƣời tự do nói chung khác với một xã hôi không có tự do nhƣ thế nào.

Tôi cũng phải nhắc nhở ngƣời đọc đừng hy vọng bàn luận trong sách sẽ luôn ở tầm những tƣ tƣởng cao siêu và là các giá trị tinh thần. Tự do trong thực tế

phụ thuộc vào chính những chuyện tầm thƣờng, và những ngƣời nào lo lắng bảo tồn nó phải chứng tỏ sự cống hiến của họ bằng cách chú ý đến đến những lo lắng trần tục của đời sống công chúng và thông qua các cố gắng mà họ sẵn sàng dành cho việc hiểu biết các vấn đề mà các nhà tƣ tƣởng có xu hƣớng coi là bình thƣờng, nếu không phải là cấp thấp. Các nhà lãnh đạo tƣ tƣởng trong phòng trào đòi tự do tất cả cũng thƣờng giới hạn sự chú ý của mình tới những việc vận dụng tự do nào gần với tình cảm của họ nhất, và không cố gắng nhiều trong việc lĩnh hội ý nghĩa của những hạn chế về tự do nào không có ảnh hƣởng trực tiếp đến họ.7

Nếu phần chính của thảo luận là một thực tế và không có xúc cảm, thì điểm khởi đầu của nó thì chắc hẳn thậm chí còn tẻ nhạt hơn nữa. Ý nghĩa của một vào từ nào đó không thể thiếu đã trở nên quá mơ hồ đến nỗi mà rất cần thiết cho chúng ta phải đồng ý ngay từ đầu trong ý nghĩa mà chúng ta sẽ sử dụng.

Các từ "tự do" và "nền tự do" là các từ cần thiết nhất theo nghĩa này. Chúng đã bị lạm dụng và ý nghĩa của chúng đã bị bóp méo cho đến tận khi có thể

nói rằng "từ nền tự do chỉ có ý nghĩa khi nó đƣa ra một nội dung cụ thể, và chỉ với một chút sửa đổi là nó sẽ cho bạn bất kỳ một ý nghĩa nào bạn muốn"8

Chúng ta vì thế sẽ phải bắt đầu bằng giải thích nền sự do là gì và đó là điều chúng ta quan tâm. Định nghĩa này chỉ có nghĩa cụ thể khi chúng ta cũng kiểm tra những thuật ngữ có nghĩa mơ hồ tƣơng tự nhƣ là "cƣỡng bức", "độc đoán", và "quy luật"- là những từ không thể thiếu khi bàn về tự do. Tuy nhiên, phân tích về những khái niệm này đã đƣợc dừng lại ở đầu phần II, vì thế

những cố gắng vô vị nhằm phân biệt các từ này không trở thành các cản trở

11

quá lớn trƣớc khi chúng ta đạt đƣợc các vấn đề căn bản hơn.

Vì mục đích cố gắng diễn đạt lại triết lý sống của con ngƣời đã phát triển dần dần qua hơn hai nghìn năm, tôi đã rút ra đƣợc những khích lệ từ thực tế rằng nó thƣờng xuất hiện với những sức mạnh đƣợc tái tạo trong những nghịch cảnh. Trong vòng vài thế hệ qua, triết lý ấy đã trải qua các giai đoạn suy giảm.

Nếu đối với một số ngƣời, đặc biệt là với những ngƣời ở châu Âu, cuốn sách này nên xuất hiện nhƣ là một sự thẩm tra vào tính hợp lý của một hệ thống không còn tồn tại nữa, câu trả lời là nếu nền văn minh của chúng ta không đi xuống, hệ thống này chắc chắn sẽ còn tồn tại. Triết lý bên trong nó trở thành tĩnh tại khi nó có tầm ảnh hƣởng lớn nhất, cũng nhƣ khi đƣợc bảo vệ thì nó đã thƣờng phát triển đi lên. Chắc hẳn là nó đã không có tiến bộ mấy trong vòng vào trăm năm qua và bây giờ đang đƣợc bảo vệ. Nhƣng chính sự tấn công vào đó đã cho ta thấy trong hình thức truyền thống của nó thì chỗ nào dễ bị tổn thƣơng nhất. Một ngƣời không cần phải thong minh hơn những nhà tƣ tƣởng vĩ đại trong quá khứ để có thể hiểu đƣợc các điều kiện căn bản của tự do cá nhân. Kinh nghiệm trong hàng trăm năm qua đã dạy chúng ta những gì mà Madison, Mill, Tocqueville hoặc Humboldt đã không hiểu đƣợc.

Liệu đã đến thời điểm này để truyền thống đó đƣợc hồi sinh hay chƣa sẽ phụ

thuộc vào không chỉ thành công của chúng ta trong việc cải thiện nó mà còn trong tâm tính của các thế hệ chúng ta. Có lúc nó đã bị bác bỏ khi con ngƣời nhận thấy không có giới hạn nào trong tham vọng của mình, bởi vì đó là một tín điều khiêm tốn và thậm chí nhún nhƣờng, nên đã đƣợc dựa trên cơ sở trí tuệ và năng lực thấp của con ngƣời và nhận thức rằng, trong phạm vi mà chúng ta có thể vạch kế hoạch, thậm chí một xã hội tốt nhất cũng sẽ không thoả mãn đƣợc tất cả các mong muốn của chúng ta. Nó còn xa với chủ nghĩa cầu toàn vì đó là xuất phát từ sự thiếu kiên nhẫn và nóng vội của những nhà cải cách nhiệt tình-những ngƣời có sự căm phẫn với những những điều xấu xa nào đó thƣờng làm cho họ bị mù quáng trƣớc những thiệt hại và bất công mà việc thực hiện kế hoạch của họ có thể tạo ra. Tham vọng, thiếu kiên nhẫn, và sự nóng vội thƣờng là những gì đáng ngƣỡng mộ ở con ngƣời; nhƣng chúng sẽ nguy hại nếu dẫn đƣờng cho quyền lực cƣỡng chế và nếu việc cải thiện phụ thuộc vào những ngƣời khi đƣợc trao thẩm quyền lại cho rằng thẩm quyền của họ đƣợc coi là trí tuệ siêu việt và vì thế có quyền áp đạt quan điểm của họ lên những ngƣời khác. Tôi hy vọng thế hệ chúng ta có thể sẽ biết đƣợc

12

rằng đã từng có một hình thức nào đó của chủ nghĩa cầu toàn thƣờng huỷ

hoại bất kỳ một mức độ khuôn khổ nào mà xã hội đã đạt đƣợc.9 Với nhiều mục tiêu giới hạn hơn, nhiều kiên nhẫn hơn, và khiêm tốn hơn, chúng ta trong thực tế có thể tiến xa hơn và nhanh hơn những gì đã qua dƣới sự dẫn dắt của "một niềm tin kiêu hãnh và táo bạo nhất vào trí tuệ siêu việt của thời đại này, và sự sáng suốt của nó."10

13

CHƢƠNG 1

TỰ DO VÀ NHỮNG HÌNH THỨC TỰ DO

1. Trong sách này, chúng ta quan tâm đến truyền thống của con ngƣời trong đó tình trạng bị áp bức của một số ngƣời do những ngƣời khác gây ra đƣợc giảm nhẹ tới mức có thể nhất trong xã hội. Tình trạng này sẽ đƣợc miêu tả xuyên suốt trong cuốn sách với tƣ cách là trạng thái tự do hoặc sự

tự do.1 Hai từ này đã đƣợc dung để miêu tả nhiều điều tốt đẹp khác của cuộc sống. Vì thế sẽ là có ích nếu bắt đầu bằng câu hỏi rằng chúng thực sự

có nghĩa gì.2 Trƣớc hết, dƣờng nhƣ sẽ là tốt hơn nếu nói về trạng thái điều kiện mà chúng ta sẽ ngụ ý khi sử dụng chúng và sau đó xem xét các ý nghĩa khác của các từ này chỉ để nhằm định nghĩa sâu sát hơn những gì chúng ta vừa chấp nhận.

Trạng thái trong đó một ngƣời không bị phụ thuộc vào sự áp bức của một ý chí chuyên quyền của một ngƣời khác hoặc những ngƣời khác3 thƣờng cũng đƣợc phân biệt là sự tự do "cá nhân" hoặc "riêng tƣ", và bất cứ khi nào chúng ta muốn nhắc cho ngƣời đọc là theo nghĩa đó thì chúng ta đang sử dụng từ "tự do", và chúng ta sẽ sử dụng sự diễn đạt đó. Đôi lúc thuật ngữ "tự do dân sự" đƣợc sử dụng với cùng một ý nghĩa, nhƣng chúng ta sẽ

tránh không sử dụng nhƣ vậy bởi vì nó quá dễ bị nhầm với khái niệm "tự

do chính trị"-một sự nhầm lẫn không tránh đƣợc phát sinh từ thực tế rằng các từ "dân sự" và "chính trị" đƣợc lấy từ ngôn ngữ Latinh và Hy lạp với cùng ý nghĩa.4

Thậm chí là chúng ta dự định giải thích từ "tự do" cũng đã cho thấy rằng nó miêu tả một trạng thái mà con ngƣời sống cùng nhau có thể hy vọng tiệm cận đến nó chứ khó có hy vọng thực hiện đƣợc nó một cách hoàn hảo.

Nhiệm vụ của chính sách tự do vì thế phải là giảm thiểu sự áp bức hoặc các tác động có hại, cho dù có thể không hoàn toàn loại bỏ đƣợc nó.

Một cách ngẫu nhiên, ý nghĩa của tự do mà chúng ta vừa bàn có lẽ là ý nghĩa nguyên thuỷ của từ này.5 Con ngƣời, hoặc ít ra là nhân dân châu Âu, bƣớc chân vào lịch sử đã đƣợc phân ra làm tự do và không tự do, và sự

phân biệt này có một ý nghĩa rất rõ ràng. Quyền tự do của ngƣời tự do có thể có sự khác biệt lớn, nhƣng chỉ trong mức độ độc lập mà ngƣời nô lệ

14

không hề có. Nó luôn có ý nghĩa là khả năng của hành động một ngƣời theo quyết định và kế hoạch của chính mình, ngƣợc với vị trí của một ngƣời bị phụ thuộc hoàn toàn vào ý chí của một ngƣời khác-những ngƣời mà các quyết định độc đoán có thể buộc ngƣời khác phải hành động hoặc không hành động theo các cách cụ thể. Cụm từ đã ăn sâu vào truyền thống đã thƣờng đƣợc sử dụng để diễn đạt sự tự do là "sự độc lập trƣớc ý chí chuyên quyền của một ngƣời khác"

Ý nghĩa sớm nhất nhƣ vậy về "tự do" đôi lúc đã đƣợc miêu tả với ý nghĩa thông thƣờng; nhƣng khi chúng ta xem xét tất cả sự nhầm lẫn mà các nhà triết học đã gây ra do cố gắng của họ để cải tiến và nâng cấp nó, chúng ta có thể hoàn toàn chấp nhận sự miêu tả này. Tuy nhiên, điều quan trọng hơn ý nghĩa gốc là ý nghĩa riêng có và là sự miêu tả một và chỉ một điều-một trạng thái đƣợc mong đợi vì nhiều lý do khác với các lý do thƣờng làm cho chúng ta mong muốn những gì cũng đƣợc gọi là "tự do".

Nói một cách nghiêm túc, chúng ta sẽ nhận thấy rằng những "quyền tự do"

khác nhau này không phải là các loài khác nhau của cùng một giống mà hoàn toàn là các điều kiện khác nhau, thông thƣờng xung đột lẫn nhau, vì thế nên đƣợc phân biệt khác nhau một cách rõ ràng. Mặc dù theo một số ý nghĩa khác, sẽ là hợp lý nếu nói về các hình thức khác nhau của tự do, "tự

do trƣớc" và "tự do với", nhƣng theo nghĩa của chúng tôi "tự do" chỉ là một, chỉ thay đổi về cấp độ chứ không phải hình thức.

Theo nghĩa này, "tự do" chỉ đơn thuần nói về một quan hệ giữa một ngƣời với một ngƣời khác,6 và chỉ có sự vi phạm vào quan hệ đó mới là sự áp bức của con ngƣời. Điều đó có nghĩa riêng là phạm vi các khả năng vật chấ mà một ngƣời có thể lựa chọn vào một thời điểm nhất định không có liên quan trực tiếp với tự do. Một ngƣời leo núi có độ dốc cao chỉ nhìn thấy một con đƣờng để cứu vãn mạng sống của mình thì rõ ràng là tự do, mặc dù chúng ta khó có thể nói anh ta có bất kỳ sự lựa chọn nào khác.

Cũng nhƣ vậy, hầu hết ngƣời ta vẫn sẽ cảm nhận đầy đủ nghĩa gốc của từ

"tự do" để thấy rằng nếu cùng ngƣời leo núi đó bị rơi xuống khe núi và không thể leo lên đƣợc, anh ta có thể chỉ bị gọi là "không tự do", và nếu nói về anh ta là " bị tƣớc đoạt tự do" hoặc là bị "bắt giam" sẽ là việc sử

dụng thuật ngữ theo một nghĩa khác với việc áp dụng trong các quan hệ xã hội7

15

Tất nhiên, câu hỏi có bao nhiêu hành động đƣợc để ngỏ cho một ngƣời là rất quan trọng. Nhƣng có một câu hỏi khác là anh ta có thể theo đuổi kế

hoạch và những dự định của chính mình đến phạm vi nào, và tới mức độ

nào thì hành động là của chính anh ta thiết kế và đƣợc hƣớng về các mục tiêu mà anh ta đã đang phấn đấu chứ không hƣớng về sự cần thiết mà những ngƣời khác tạo ra để buộc anh ta phải làm theo họ muốn. Việc anh ta có tự do hay không không phụ thuộc vào phạm vi lựa chọn mà vào việc liệu anh ta có thể đƣợc tạo dựng quá trình hành động phù hợp với các dự

định hiện tại của anh ta hay không, cũng nhƣ là liệu một ngƣời khác có quyền để sắp đặt các điều kiện để bắt anh ta hành động theo ý chí của ngƣời đó chứ không phải theo chính mình. Sự tự do vì thế giả định trƣớc rằng cá nhân này có một phạm vi hoạt động cá nhân nào đó đƣợc đảm bảo, rằng có một loạt hoàn cảnh nào đó trong môi trƣờng riêng có của anh ta mà những ngƣời khác không thể can thiệp vào.

Khái niệm tự do này có thể đƣợc làm rõ hơn chỉ sau khi chúng ta rà soát các khía niệm áp bức liên quan. Điều đó chúng ta sẽ làm một cách có hệ

thống sau khi cân nhắc tại sao sự tự do này lại quá quan trọng đến vậy.

Song thậm chí trƣớc khi chúng ta cố gắng nhƣ vậy, chúng ta sẽ cố gắng phác hoạ rõ ràng hơn đặc điểm khái niệm của chúng ta bằng cách đối chiếu với các nghĩa khác mà từ tự do đã có. Chúng có chung một điều cùng với ý nghĩa gốc trong đó cùng miêu tả các trạng thái mà hầu hết con ngƣời coi là đáng mong đợi; và có một vài sự liên hệ khác giữa các ý nghĩa khác nhau cùng sử dụng một từ.8 Tuy nhiên, nhiệm vụ trƣớc mắt của chúng ta phải là vạch ra sự khác nhau càng sâu sắc càng tốt.

2. Ý nghĩa đầu tiên của từ "tự do" mà chúng ta phải đối chiếu việc sử dụng thuật ngữ này là ý nghĩa đƣợc thừa nhận chung là riêng biệt. Đó là ý nghĩa thông thƣờng đƣợc gọi là "tự do chính trị", sự tham gia của con ngƣời trong việc lựa chọn chính phủ của họ, trong quá trình lập pháp, và trong sự kiểm soát hành chính. Ý nghĩa đó xuất phát từ việc ứng dụng khái niệm của chúng ta cho các nhóm ngƣời nói chung, trong đó gán cho họ một hình thức tự do tập thể. Nhƣng một ngƣời tự do theo nghĩa này không nhất thiết là một ngƣời của nhóm tự do; cũng không cần một phần nào trong sự

tự do này đƣợc coi là tự do nhƣ một cá nhân con ngƣời. Khó có thể cho rằng các cƣ dân của quận Columbia, hoặc các công dân ngoại quốc ở nƣớc

16

Mỹ, hoặc những ngƣời quá trẻ không có quyền bỏ phiếu không đƣợc hƣởng đầy đủ quyền tự do cá nhân bởi vì họ không chia sẻ sự tự do chính trị9

Cũng là ngớ ngẩn nếu cho rằng những ngƣời trẻ tuổi mới chỉ vừa tham gia vào cuộc sống hiện thực là tự do bởi vì thật ra họ vừa đồng ý với trật tự xã hội nơi mà họ đƣợc sinh ra: một trật tự xã hội họ có thể biết không có sự

lựa chọn khác và thậm chí toàn bộ thế hệ trẻ -những ngƣời có suy nghĩ

khác với bố mẹ mình- chỉ có thể thay đổi nó sau khi họ đạt đƣợc độ chín về tuổi tác. Nhƣng điều này không, hoặc không cần, khiến cho họ đƣợc tự

do. Sự liên hệ thƣờng đƣợc tìm thấy giữa sự đồng ý với trật tự chính trị và quyền tự do cá nhân là một trong những nguồn gốc của nhầm lẫn hiện tại về ý nghĩa của nó. Tất nhiên, bất cứ ai cũng đƣợc trao cho quyền "xác định tự do….với quá trình tham gia tích cực vào quyền lực công cộng và xây dựng luật pháp".10 Nếu anh ta làm nhƣ vậy, chỉ có thể làm rõ rằng anh ta đang nói về một nhà nƣớc chứ không về những gì chúng ta đang quan tâm ở đây, và việc sử dụng chung cùng một từ để miêu tả những điều kiện khác nhau nhƣ vậy không có nghĩa rằng từ này theo bất cứ nghĩa nào cũng là tƣơng đƣơng hoặc thay thế cho từ khác.11

Sự nguy hiểm trong nhầm lẫn ở đây là việc sử dụng này có xu hƣớng làm che khuất đi thực tế là một ngƣời có thể bỏ phiếu đồng ý hoặc tự hợp đồng vào cảnh nô lệ, và vì thế đồng ý từ bỏ tự do theo nghĩa gốc của từ. Thật khó để bảo lƣu quan điểm rằng một ngƣời quyết tâm và tự nguyện cung cấp dịch vụ của mình trong một giai đoạn thời gian dài cho một tổ chức quân sự ví dụ nhƣ đội lính lê dƣơng mà lại giữ đƣợc tự do theo nghĩa của chúng ta; hoặc là một thầy tu sống dựa theo các lý tƣởng của ngƣời sáng lập ra trật tự của anh ta và tự coi mình "nhƣ là một xác chết chẳng có trí não và lý trí nữa" cũng đƣợc miêu tả.12 Có thể có thực tế là chúng ta vừa chứng kiến hàng triệu ngƣời đang tự để mình rơi vào sự phụ thuộc hoàn toàn vào một kẻ bạo chúa và điều đó khiến cho thế hệ chúng ta hiểu rằng để lựa chọn chính phủ của một ai thì không nhất thiết phải đảm bảo tự do.

Hơn nữa, dƣờng nhƣ là thảo luận về giá trị của tự do sẽ là vô nghĩa nếu một chế độ mà nhân dân ủng hộ, theo định nghĩa, là một chế độ tự do.

Việc ứng dụng khái niệm tự do cho một tập thể thay vì các cá nhân là rõ ràng khi chúng ta nói về nguyện vọng của một ngƣời đƣợc tự do khỏi ách

17

áp bức của nƣớc ngoài và tự xác định số phận của mình. Trong trƣờng hợp này, chúng ta sử dụng từ "tự do" theo nghĩa không có sự áp bức của một ngƣời nói chung. Những ngƣời ủng hộ tự do cá nhân nhìn chung đã thông cảm với những nguyện vọng nhƣ vậy cho tự do quốc gia, và điều đó dẫn đến một liên minh thƣờng xuyên nhƣng không dễ chịu giữa những phong trào tự do và phong trào quốc gia trong thế kỷ 19. Nhƣng cho dù khái niệm tự do quốc gia là tƣơng tự khái niệm tự do cá nhân, nó lại không phải là một; và việc nỗ lực phấn đấu cho khái niệm đầu cũng không luôn thúc đẩy khái niệm sau. Đôi lúc mọi ngƣời bị dẫn đến tình trạng là thích một kẻ bạo chúa cho dòng giống của họ còn hơn là một chính phủ tự do của đa số ngƣời ngoại quốc; và đó thƣờng đƣợc lấy nhƣ là cái cớ cho những ngăn cản tàn nhẫn với sự tự do cá nhân của các thành viên cộng đồng thiểu số. Mặc dù khát vọng tự do của cá nhân và khát vọng tự do của một nhóm mà cá nhân này là thành viên có thể kéo theo những suy nghĩ

và tình cảm giống nhau, vẫn cần phải phân biệt rõ hai khái niệm này.

3. Một ý nghĩa khác của "tự do" là khái niệm tự do "bên trong" hoặc "siêu hình" (đôi lúc gọi là "phụ thuôc").13 Nó có thể liên quan chặt chẽ hơn đến tự do cá nhân và vì thế sẽ dễ dàng bị lẫn với khái niệm này. Nó ám chỉ

một phạm vi mà một ngƣời hƣớng hành động của mình theo đúng ý định đã cân nhắc, theo lý do và sự tin chắc của mình, chứ không phải là sự bốc đồng hoặc hoàn cảnh nhất thời. Nhƣng ngƣợc với khái niệm "tự do bên trong" không phải là sự áp bức của những ngƣời khác mà là ảnh hƣởng của các cảm xúc tạm thời, sự yếu kém về tinh thần và trí tuệ. Nếu một ngƣời, sau khi suy ngẫm một cách tỉnh táo, không thành công trong trong việc làm những gì anh ta quyết định làm, nếu các dự định hoặc sức mạnh của anh ta tan biến đi trong giây phút quyết định và anh ta không làm đƣợc những gì anh ta vẫn mong muốn làm, thì khi đó ta có thể nói rằng anh ta "không tự do", "nô lệ của ham muốn". Chúng ta thông thƣờng cũng dùng những thuật ngữ này khi nói rằng sự ngu dốt và mê tín ngăn cản ngƣời ta làm những gì lẽ ra sẽ làm nếu họ đƣợc thông tin tốt hơn, và chúng ta cam đoan rằng "tri thức làm ra tự do"

Liệu một ngƣời có thể chọn một cách thông minh trong số các phƣơng án thay thế, hoặc tuân thủ với một nghị quyết mà anh ta vừa làm ra, đó là một vấn đề khác với việc liệu một ngƣời khác sẽ áp đặt ý chí của mình lên anh

18

ta. Họ rõ ràng là không phải không có mối liên hệ nào đó: các truyền thống nhƣ nhau, đối với một số ngƣời cho là tạo ra sự áp bức, đối với một số khác chỉ là các khó khăn thông thƣờng phải vƣợt qua, phụ thuộc vào sức mạnh ý chí của những ngƣời tham gia. Trong phạm vi đó, "tự do bên trong" và "tự do" theo nghĩa không có sự áp bức sẽ cùng xác định mức độ

một ngƣời sẽ tận dụng đƣợc bao nhiêu kiến thức của mình cho các cơ hội.

Lý do tại sao việc phân biệt hai khái niệm là rất quan trọng nằm ở chỗ mối quan hệ mà khái niệm "tự do bên trong" có liên quan đến sự nhầm lẫn triết học về khái niệm đƣợc gọi là "tự do ý chí". Một số ít tín ngƣỡng làm đƣợc nhiều việc làm mất đi ý nghĩa lý tƣởng về tự do nhiều hơn là so với một vài tín ngƣỡng sai lầm khác mà thuyết định mệnh mang tính chất khoa học đã phá bỏ cơ sở nền tảng trách nhiệm cá nhân. Ở phần sau trong chƣơng này chúng ta sẽ tiếp tục xem xét các vấn đề này. Ở đây chúng tôi chỉ muốn đánh thức ngƣời đọc về sự nhầm lẫn này và về những nguỵ biện liên quan khác rằng chúng ta chỉ có tự do nếu chúng ta làm đƣợc những gì chúng ta muốn làm theo một nghĩa nào đó.

4. Những nhầm lẫn nhƣ vậy về tự do cá nhân với các khái niệm khác nhau mà dùng chung một từ thì không nguy hiểm bằng sự nhầm lẫn với việc sử

dụng thứ ba của từ này mà chúng ta đã đề cập ngắn gọn: việc sử dụng từ

"tự do" để miêu tả "khả năng vật lý mà chúng ta có thể làm những gì ta muốn,"14 năng lực để thoả mãn những mong muốn của chúng ta, hoặc phạm vi những lựa chọn thay thế để ngỏ cho chúng ta. Loại "tự do" này xuất hiện trong giấc mơ của nhiều ngƣời dƣới hình thức ảo tƣởng rằng họ

có thể bay bổng, thoát khỏi lực trọng trƣờng và có thể "tự do nhƣ một chú chim" bay tới bất cứ nơi nào họ muốn, hoặc là họ có sức mạnh để thay đổi môi trƣờng đang sống.

Phƣơng pháp dùng từ ẩn dụ nhƣ vậy đã trở nên phổ biến lâu nay, nhƣng cho đến tƣơng đối gần đây vẫn có số ít ngƣời còn nhầm lẫn nghiêm trọng về sự "tự do" trƣớc các trở ngại - sự tự do có ý nghĩa là quyền năng vô hạn- với sự tự do cá nhân mà bất kỳ loại trật tự xã hội nào cũng có thể

đảm bảo. Chỉ bởi vì sự nhầm lẫn này đƣợc hình thành một cách có chủ ý nhƣ là một phần các tranh luận của những ngƣời theo thuyết chủ nghĩa xã hội, cho nên nó đã trở nên nguy hiểm. Một khi sự xác định về tự do với quyền năng đƣợc thừa nhận, thì sẽ không có giới hạn nào cho các nguỵ

19

biện mà sự thu hút của từ "tự do" nhờ đó có thể đƣợc sử dụng để hỗ trợ

cho các biện pháp huỷ hoại sự tự do cá nhân,15 sẽ không có giới hạn nào trong các thủ đoạn mà ngƣời ta có thể hô hào dƣới cái tên tự do để từ bỏ

tự do của họ. Vì sự lập lờ nƣớc đôi này lâu nay mà ý niệm về quyền lực tập thể trong các tình huống đã bị thay bằng khái niệm tự do cá nhân, và trong các quốc gia độc tài đã đƣợc lấp liếm dƣới cái tên tự do.

Việc chuyển từ khái niệm tự do cá nhân sang khái niệm tự do với tƣ cách từ quyền lực đã đƣợc tạo điều kiện bởi truyền thống triết lý, trong đó sử

dụng từ "kiềm chế" trong khi chúng ta dùng từ "cƣỡng chế" khi định nghĩa về tự do. Có thể "kiềm chế" sẽ là một từ phù hợp hơn trong một vài khía cạnh nếu mọi ngƣời nhớ rằng theo nghĩa hẹp của từ thì nó giả định một hành động của một tổ chức có tính chất áp đặt của con ngƣời.16 Theo nghĩa này, chúng ta nhớ lại rằng những vi phạm về quyền tự do tồn tại chủ

yếu ở chỗ con ngƣời bị ngăn cản thực hiện công việc, trong khi "cƣỡng chế" nhấn mạnh việc họ bị ép buộc thực hiện công việc. Cả hai khía cạnh là quan trọng nhƣ nhau: để rõ hơn, chúng ta nên định nghĩa tự do giống nhƣ là không có sự kiềm chế và hạn chế17. Không may là, cả hai từ này đều đƣợc sử dụng để nói về những ảnh hƣởng đến hành động của con ngƣời mà không đến từ những ngƣời khác; và thật quá dễ dàng để chuyển từ định nghĩa tự do là không có kiềm chế sang định nghĩa tự do là "không có các cản trở trong thực hiện khát vọng của chúng ta"`18 hoặc thậm chí chung chung hơn là "không có cản trở bên ngoài."19 Điều đó tƣơng đƣơng với diễn giải thành đó là quyền lực hiệu quả để làm bất cứ việc gì ta muốn.

Việc giải thích lại khái niệm tự do là điều đặc biệt đáng ngại bởi vì nó đã đƣợc sử dụng thấm nhuần sâu sắc ở một số nƣớc, nơi mà trên thực tế

quyền tự do cá nhân vẫn phần lớn đƣợc bảo vệ. Ở Mỹ nó đã đƣợc thừa nhận rộng rãi nhƣ là nền tảng cho truyết lý chính trị trong các chu trình

"tự do". Nhƣ các nhà lãnh đạo tinh thần đƣợc thừa nhận thuộc phái "cấp tiến" là J.R.Commons20 và John Dewey đã mở rộng một lý thuyết trong đó coi "tự do là quyền lực, quyền lực hiệu quả để làm công việc cụ thể" và rằng "nhu cầu tự do là nhƣ cầu quyền lực", và "để đƣợc ƣớc vọng nhƣ là một phƣơng tiện đạt tới tự do và là quyền lực"22

5. Việc dùng lẫn khái niệm tự do với tƣ cách là quyền lực với khái niệm tự

20

do trong nghĩa gốc của từ không tránh khỏi đã dẫn đến việc xác định tự do đi cùng với của cải;23 và điều này khiến cho ta không thể khai thác đƣợc tất cả sự hấp dẫn mà từ "tự do" có thể chuyển tải để hỗ trợ cho nhu cầu tái phân phối của cải. Song, mặc dù tự do và của cải là hai điều tốt mà hầu hết chúng ta chúng ta mong muốn, chúng vẫn có ý nghĩa khác nhau. Liệu rằng tôi có làm chủ đƣợc mình hay không và có thể theo đuổi sự lựa chọn của chính mình không và câu hỏi rằng các khả năng mà tôi phải chọn là rất nhiều hoặc ít ỏi là hai câu hỏi khác nhau hoàn toàn. Những cận thần sống trong cảnh xa hoa nhƣng ngoan ngoãn phục tùng hoàng tử có thể ít tự do hơn nhiều so với một anh nông dân hoặc thợ thủ công nghèo, ít khả

năng sống độc lập và chọn các cơ hội hiệu quả cho chính mình. Tƣơng tự, một vị tƣớng quân hoặc giám đốc một dự án xây dựng lớn có thể sử dụng các quyền lực khổng lồ mà trong một vài khía cạnh có thể là không kiểm soát đƣợc, và vì thế nếu so với một ngƣời nông dân nghèo nhất hoặc ngƣời chăn cừu có thể là ít tự do hơn, bị phụ thuộc nhiều hơn vào việc phải thay đổi tất cả các dự định và kế hoạch theo một từ của cấp trên, và ít khả năng thay đổi cuộc sống của chính mình hoặc quyết định làm cái gì là quan trọng nhất.

Nếu có bất kỳ sự trong sang nào trong thảo luận về tự do, định nghĩa về nó phải không bị phụ thuộc và việc liệu mọi ngƣời có coi loại tự do này là một điều tốt hay không. Rất có thể rằng có những ngƣời không coi tự do giống với những gì chúng ta quan tâm, là những ngƣời không thể nhìn thấy rằng họ đang gặt hái đƣợc những lợi ích to lớn từ khái niệm đó, và là những ngƣời sẽ sẵn sàng từ bỏ nó để đạt đƣợc các lợi ích khác; thậm chí có thể đúng là sự cần thiết để hành động theo kế hoạch và quyết định của chính mình có thể đƣợc họ cảm nhận là một gánh nặng hơn là một lợi thế.

Nhƣng tự do có thể đáng hy vọng, thậm chí dù không phải tất cả mọi ngƣời đều có thể tận dụng đƣợc nó. Chúng ta sẽ phải xem xét xem lợi ích thu đƣợc từ tự do của đa số có phụ thuộc vào việc sử dụng các cơ hội mà lợi ích này đem lại và liệu việc kiện tụng đòi tự do thực sự nằm ở việc hầu hết mọi ngƣời muốn tự do cho chính mình. Có thể đúng là các lợi ích ta nhận đƣợc từ tự do của tất cả mọi ngƣời không có từ điều mà hầu hết mọi ngƣời công nhận là các hiệu ứng của tự do; thậm chí có thể đúng là tự do có các tác động lợi ích nhiều thông qua các nguyên tắc mà nó áp đặt lên

21

chúng ta giống nhƣ là thông qua các cơ hội nhìn thấy đƣợc mà nó đem lại.

Tuy nhiên, trên tất cả, chúng ta phải thừa nhận rằng chúng ta có thể tự do nhƣng không đói khổ. Tự do không có nghĩa là tất cả mọi điều tốt24 hoặc không có bất kỳ điều xấu nào. Đúng là để đƣợc tự do có thể có nghĩa là sự

tự do chịu đói, tự do gây ra những sai lầm tốn kém, hoặc tự do tìm cái chết.

Theo nghĩa mà chúng ta sử dụng, một kẻ cầu bơ cầu bất không tiền xu dính túi sống qua ngày bằng hát rong thì thực sự là tự do hơn một ngƣời lính nghĩa vụ với tất cả an ninh và sự tuỳ ý. Nhƣng nếu vì thế mà tự do luôn không có lợi thế hơn so với những điều gì khác, thì nó là một thứ đặc thù cần phải có một cái tên riêng. Và mặc dù "tự do chính trị" và "tự do bên trong" là các khái niệm đƣợc hình thành đã lâu và có thể thay thế cho nhau để diễn tả thuật ngữ không thể sử dụng mà không gây nhầm lẫn nếu ít để ý, điều đáng nói là liệu việc sử dụng từ "tự do" theo nghĩa "quyền lực" nên đƣợc áp dụng hay không/

Tuy nhiên, trong trƣờng hợp nào thì việc gợi ý nhƣ vậy phải đƣợc tránh, bởi vì chúng ta sử dụng cùng một từ, những "sự tự do" này là các ý nghĩa khác nhau của cùng loại. Đây là một nguồn gốc gây ra sự vô nghĩa nguy hiểm, một cái bẫy từ dẫn đến những kết luận ngớ ngẩn nhất.25 Tự do theo nghĩa quyền lực, tự do chính trị, và tự do bên trong không phải là các trạng thái của cùng một nghĩa là tự do cá nhân: chúng ta không thể, bằng cách hy sinh một chút của một thứ này để đạt đƣợc nhiều hơn ở một thứ

khác, đạt đƣợc sự cân bằng trong một nhân tố chung nào đó về tự do.

Chúng ta có thể có đƣợc một thứ tốt sau khi thay thế một thứ khác. Nhƣng để ngụ ý rằng có một nhân tố chung trong đó, cho phép chúng ta nói về

một tác động đối với tự do phát sinh từ sự trao đổi này thì hoàn toàn là chính sách ngu dân, một dạng chủ nghĩa hiện thực triết học thô thiển nhất, trong đó giả định rằng, do chúng ta miêu tả các điều kiện này bằng cùng một từ, vậy thì cũng phải có một nhân tố chung bên trong. Nhƣng chúgn ta muốn chúng chủ yếu là vì các lý do khác, và sự có mặt hay không có các lý do này có những tác động khác nhau. Nếu chúng ta phải lựa chọn trong số đó, chúng ta không thể làm vậy bằng cách hỏi rằng liệu sự tự do sẽ gia tăng về tổng thể hay không, mà chỉ có thể bằng cách quyết định cái nào trong số những trạng thái khác nhau này mà chúng ta đánh giá cao hơn.

22

6. Ngƣời ta thƣờng phản đối rằng khái niệm về tự do của chúng tôi chỉ là sự

tiêu cực.26 Điều đó là đúng theo nghĩa rằng hoà bình cũng là một khái niệm tiêu cực hoặc là an ninh, sự yên tĩnh hoặc việc không có bất kỳ một trở ngại hoặc một điều xấu cụ thể nào thì đều là tiêu cực. Sự tự do theo nhóm khái niệm này: nó miêu tả sự vắng bóng của một cản trở cụ thể-là sự áp bức của những ngƣời khác. Nó trở nên tích cực chỉ khi thông qua điều gì mà ta làm từ đó. Nó không đảm bảo cho chúng ta bất kỳ một cơ

hội cụ thể nào, mà để lại cho chúng ta để quyết định chúng ta sẽ phải sử

dụng các tình huống nhƣ thế nào qua đó ta tự phát hiện ra mình.

Nhƣng trong khi việc sử dụng khái niệm tự do có nhiều, thì sự tự do chỉ

có một. Những khái niệm tự do đƣợc xuất hiện chỉ khi thiếu sự tự do: chúng là các đặc quyền và miễn trừ mà các nhóm và các cá nhân có thể

thu đƣợc trong khi phần còn lại ít nhiều đều là không có tự do. Về mặt lịch sử, con đƣờng đi tới tự do đã trải qua các thành công về những tự do cụ thể. Nhƣng mà một ngƣời đƣơc cho phép làm các công việc cụ thể thì lại là không phải tự do, mặc dù nó có thể đƣợc gọi là "một sự tự do"; và trong khi sự tự do có thể đƣợc so sánh với không đƣợc phép làm gì những công việc cụ thể, nó không tồn tại nếu một ngƣời cần đƣợc cho phép trong việc làm hầu hết những công việc mà họ có thể làm. Sự khác nhau giữa tự

do và những sự tự do là điều tồn tại giữa một điều kiện trong đó tất cả

đƣợc cho phép và không bị pháp luật nói chung cấm đoán, và một điều kiện trong đó tất cả bị cấm và không đƣợc cho phép một cách công khai.

Nếu chúng ta một lần nữa nhìn lại sự tƣơng phản cơ bản giữa sự tự do và tình cảnh nô lệ, chúng ta nhìn thấy rõ rằng điểm tiêu cực của tự do không có cách nào giảm bớt đƣợc giá trị của nó. Chúng ta đã đề cập rằng ý nghĩa mà chúng ta sử dụng từ là nghĩa cũ nhất của nó. Nó sẽ giúp xác định ý nghĩa này nếu chúng ta nhìn vào sự khác nhau trên thực tế để phân biệt vị

trí của một ngƣời tự do so với một ngƣời nô lệ. Chúng ta biết nhiều về

điều này nếu nói về các điều kiện xƣa cũ nhất của các cộng đồng tự do-các thành phố Hy Lạp cổ đại. Rất nhiều các sắc lệnh cho phép giải thoát nô lệ

mà vừa đƣợc tìm thấy cho chúng ta thấy một bức tranh sang sủa về các điều kiện căn bản. Có bốn quyền mà việc đạt đƣợc tự do luôn có. Các sắc lệnh giải phóng thông thƣờng trao cho ngƣời nô lệ trƣớc hết là "địa vị

pháp lý nhƣ là một thành viên đƣợc bảo vệcủa cộng đồng", thứ hai là

23

"miễn trừ bị bắt giữ", thứ ba là "quyền đƣợc làm việc ở bất kỳ nơi nào anh ta mong muốn", và thứ tƣ là "quyền đi lại theo sự lựa chọn của chính anh ta".

Danh sách này chứa đựng hầu hết tất cả những gì mà trong thế kỷ 18 và 19 đã đƣợc xem là các điều kiện tiên quyết cho sự tự do. Nó bỏ qua quyền sở hữu tài sản chỉ bởi vì thậm chí một ngƣời nô lệ cũng có thể làm điều đó28 Với việc đƣa vào quyền này, nó sẽ có tất cả các nhân tố để bảo vệ

một con ngƣời trƣớc sự áp bức. Nhƣng nó không nói gì về những quyền tự

do khác mà chúng ta vừa xem xét, huống hồ là về tất cả các "quyền tự do mới" mà gần đây đã đƣợc đƣa ra nhƣ là sự thay thế cho quyền tự do. Rõ ràng là, một ngƣời nô lệ sẽ không trở nên tự do nếu anh ta chỉ có quyền bỏ

phiếu, và cũng nhƣ vậy đối với bất kỳ một mức độ "tự do bên trong" nào vốn chẳng làm cho anh ta điều gì ngoài chỉ là ngƣời nô lệ.-tuy vậy nhiều nhà triết học đã cố gắng thuyết phục chúng ta về điều ngƣợc lại. Tình trạng tƣơng tự nhƣ vậy đối với bất kỳ mức độ tiện nghi và thoải mái nào hoặc bất kỳ quyền lực nào mà anh ta có thể thực hiện đối với ngƣời khác, hoặc là các nguồn lực tự nhiên nào có thể thay đổi đƣợc sự phụ thuộc của anh ta vào ý chí độc đoán của ngƣời chủ. Nhƣng nếu anh ta chỉ chịu sự

điều chỉnh của cùng các luật nhƣ tất cả các công dân khác, nếu anh ta thoát khỏi phạm vi giới hạn độc quyền và đƣợc tự do lựa chọn công việc, và nếu anh ta có thể sở hữu và có tài sản, thì khi đó không có ngƣời nào hoặc nhóm ngƣời nào có thể ép buộc anh ta làm những thứ gì họ muốn.

7. Định nghĩa của chúng tôi về sự tự do phụ thuộc vào ý nghĩa của khái niệm áp bức, và nó sẽ không rõ ràng chừng nào chúng ta định nghĩa đƣợc thuật ngữ đó. Trong thực tế, chúng ta cũng sẽ phải đƣa ra một nghĩa chính xác cho những ý nghĩa nào đó có liên quan mật thiết, đặc biệt là tính độc đoán và các nguyên tắc chung của pháp luật. Một cách hợp lý là, chúng ta bây giờ phải chuyển sang một sự phân tích tƣơng tự về các khái niệm này.

Chúng ta không thể cùng nhau lảng tránh điều đó. Nhƣng trƣớc khi yêu cầu độc giả tiếp tục theo chúng tôi những cái có vẻ nhƣ là cố gắng vô ích trong việc đƣa ra ý nghĩa súc tích của các thuật ngữ này, chúng tôi sẽ cố

gắng giải thích tại sao sự tự do mà chúng ta muốn định nghĩa lại quan trọng. Chúng tôi vì thế sẽ bắt đầu lại nỗ lực của mình tìm một định nghĩa rõ ràng trong phần đầu của phần hai cuốn sách này, trong đó chúng ta sẽ

24

phải kiểm tra các khía cạnh pháp lý của cơ chế tự do. Ở điểm này, một vài quan sát dự báo kết quả của thảo luận mang tính hệ thống hơn về sự áp bức nên đƣợc đƣa ra đầy đủ. Dƣới hình thức ngắn gọn này, chúng sẽ có vẻ

gì đấy giáo điều và sẽ phải giải thích sau đó.

Dùng thuật ngữ "áp bức", chúng ta ngụ ý sự kiểm soát môi trƣờng và các hoàn cảnh của một ngƣời bởi một ngƣời khác, và để tránh những điều tồi tệ hơn, anh ta bị buộc phải hành động không chỉ theo một hành động mạch lạc riêng có của mình mà còn phục vụ cho mục tiêu của một ngƣời khác.Nó giả định sự tồn tại của một phạm vi đã biết trong đó các hoàn cảnh không thể đƣợc tạo dựng bởi một ngƣời khác giống nhƣ là đƣa ra cho một ngƣời chỉ sự lựa chọn đặt ra bởi một ngƣời khác.

Tuy nhiên, sự áp bức không thể tránh đƣợc bởi vì cách duy nhất để ngăn chặn nó là bằng sự đe doạ áp bức.29 Xã hội tự do đã đáp ứng đƣợc vấn đề

này bằng cách trao quyền độc quyền cƣỡng chế cho nhà nƣớc.30 và bằng cách cố gắng hạn chế quyền năng này của nhà nƣớc trong các tình huống đòi hỏi phải ngăn chặn áp bức của những ngƣời cá nhân. Điều này chỉ có thể đƣợc thông qua sự bảo vệ của nhà nƣớc đối với phạm vi riêng tƣ đã đƣợc biết của những ngƣời chống lại sự xâm phạm của những ngƣời khác, và thông qua phá bỏ hạn chế của những phạm vi này, không phải bằng sự

áp đặt cụ thể, mà bằng cách tạo ra các điều kiện theo đó một cá nhân có thể xác định phạm vi hoạt động của riêng mình bằng cách phụ thuộc vào các quy tắc cho anh ta biết Chính phủ sẽ làm gì trong các tình huống khác nhau.

Sự áp bức mà một chính phủ vẫn phải sử dụng vì mục đích này là phải giảm tới mức tối thiểu và càng vô hại càng tốt bằng cách kiềm chế nó thông qua các nguyên tắc chung, sao cho trong hầu hết các tình huống ngƣời này cần sẽ không bị ép buộc trừ khi anh ta tự đặt mình trong một vị

trí mà anh ta sẽ bị ép buộc. Thậm chí khi không có sự áp bức, nó cũng bị

tƣớc bỏ đi hầu hết các tác động có hại bằng cách giới hạn vào các nhiệm vụ hạn chế và có thể dự báo trƣớc, hoặc ít nhất đƣợc thực hiện độc lập với ý chí độc đoán của một ngƣời khác. Nếu đƣợc thực hiện một cách riêng tƣ

và phụ thuộc vào các nguyên tắc chung và trừu tƣợng-là những nguyên tắc có tác động lên con ngƣời cụ thể mà không nhìn thấy trƣớc đƣợckhi đƣợc áp dụng-thì thậm chí những hành động mang tính áp bức của chính

25

phủ sẽ trở thành dữ liệu trong đó anh ta có thể dựa vào để có kế hoạch của riêng mình. Sự áp bức thông qua các nguyên tắc chung đã biết, thông thƣờng là kết quả của các tình huống trong đó một ngƣời bị coi là bị áp bức đã tự đạt mình vào tình huống, sau đó trở thành một công cụ giúp đỡ

các cá nhân theo đuổi mục đích riêng của họ và không là một phƣơng tiện sử dụng cho các mục tiêu của những ngƣời nào khác.

26

CHƢƠNG 2

NĂNG LỰC SÁNG TẠO CỦA NỀN VĂN MINH TỰ DO

1. Châm ngôn Socrat rằng sự nhận biết về ngu dốt là bắt đầu của sự thông thái có một ý nghĩa sâu sắc trong việc hiểu biết về xã hội của chúng ta.

Tiền đề đầu tiên là chúng ta nhận biết đƣợc sự ngu dốt cần thiết của con ngƣời về hầu hết những gì giúp anh ta đạt đƣợc mục đích của mình. Hầu hết các lợi thế của đời sống xã hội, đặc biệt trong các hình thức tiên tiên tiến hơn của nó mà chúng ta gọi là "nền văn minh", đều nằm ở thực tế là một ngƣời có lợi nếu có nhiều tri thức hơn là so với anh ta chỉ nhận biết đƣợc. Có thể nói rằng nền văn minh này bắt đầu khi ngƣời đó trong khi theo đuổi mục đích của mình có thể tận dụng đƣợc nhiều tri thức hơn là khi anh ta tự mình thu đƣợc và khi anh ta có thể vƣợt qua ranh giới ngu dốt của mình bằng cách kiếm lợi từ tri thức mà anh ta không sở hữu.

Thực tế cơ bản này về sự vô thức không tránh khỏi của con ngƣời về

nhiều điều mà hoạt động của một nền văn minh dựa vào đã không nhận đƣợc nhiều sự chú ý. Các nhà triết học và sinh viên xã hội học nhìn chung đã che đậy nó và coi sự vô thức này nhƣ là sự không hoàn hảo không quan trọng lắm và có thể ít nhiều bỏ qua. Song, cho dù những thảo luận về các vấn đề đạo đức và xã hội dựa trên giả định về kiến thức hoàn hảo có thể

thƣờng đƣợc sử dụng nhƣ là ứng dụng tạm thời trong một logic, chúng không đƣợc sử dụng nhiều khi cố gắng giải thích thế giới thực. Các vấn đề

của nó bị khống chế bởi "các khó khăn thực tiễn" mà trong thực tế kiến thức của chúng ta còn rất xa mới đạt tới sự hoàn hảo. Có thể là chỉ có thể

là tự nhiên nếu các nhà khoa học có xu hƣớng nhấn mạnh những gì chúng ta biết, nhƣng trong lĩnh vực xã hội, ở chỗ nào chúng ta không biết thì thông thƣờng là quan trọng hơn rất nhiều, tác động của xu hƣớng này có thể rất dẫn đến sai lầm. Nhiều các công trình không tƣởng của chúng ta là vô giá trị bởi vì chúng theo chân các là lý luận trong một giả định rằng chúng ta có kiến thức hoàn hảo.

Tuy nhiên, phải thừa nhận rằng, sự kém hiểu biết của chúng ta là một chủ

đề khó khăn đặc biệt trong thảo luận. Trƣớc hết có thể là không thể nếu nói về ý nghĩa về nó bằng định nghĩa. Chúng ta chắc chắn không thể thảo

27

luận một cách thông thái một điều gì mà chúng ta chẳng biết gì cả. Ít nhất chúng ta cũng phải có thể đạt các câu hỏi cho dù chúng ta không biết câu trả lời. Điều đó đỏi hỏi kiến thức thực sự nhất định về loại hình hoàn cảnh mà chúng ta đang thảo luận. Nếu chúng ta hiểu một xã hội hoạt động nhƣ

thế nào, chúng ta phải cố gắng để định nghĩa tính chất và phạm vi chung trong sự kém hiểu biết của chúng ta liên quan đến nó. Mặc dù chúng ta không thể nhìn vào trong bong tối, chúng ta phải có khả năng theo dõi giới hạn phạm vi bong tối đó.

Hiệu ứng sai lầm của cách tiếp cận thông thƣờng rõ ràng là đứng ngoài nếu ta xem xét ý nghĩa của sự khẳng định rằng con ngƣời đã tạo ra nền văn minh của mình và rằng vì thế ngƣời ta cũng có thể thay đổi các chế

định nhƣ ngƣời ta muốn. Điều khẳng định này sẽ chỉ có thể đƣợc biện hộ

nếu một ngƣời đã tạo ra một nền văn minh theo sự hiểu biết đầy đủ về

những gì anh ta đang làm hoặc ít nhất nếu ngƣời ta biết rõ rằng nền văn minh này đƣợc duy trì ra sao. Tất nhiên theo một nghĩa nào đó thì điều đó đúng là con ngƣời đã tạo ra nền văn minh cho mình. Đó là sản phẩm của các hoạt động của con ngƣời hoặc là các hoạt động của một vài trăm thế

hệ. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là nền văn mình là một sản phẩm có thiết kế của con ngƣời, hoặc thậm chí là con ngƣời biết về điều gì mà sự hoạt động hoặc tiếp tục tồn tại của nền văn minh phải dựa vào.1

Khái niệm tổng thể về con ngƣời đƣợc ban cho trí tuệ có khả năng xây dựng nền văn minh thì hoàn toàn là sai lầm. Con ngƣời không đơn giản áp đặp lên thế giới một hình mẫu đƣợc tạo ra trong trƣởng tƣởng của họ. Bản thân tƣ tƣởng của họ là một hệ thống thay đổi liên tục nhƣ là kết quả cố

gắng của mình thích nghi với hoàn cảnh bên ngoài. Sẽ là sai lầm nếu tin rằng, để có đƣợc nền văn minh cao hơn, chúng ta chỉ cần đƣa vào thực tế

các ý tƣởng hiện đang dẫn dắt chúng ta. Nếu chúng ta tiến bộ, chúng ta phải để ngỏ cho sự tiếp tục xem xét lại các khái niệm và ý tƣởng hiện nay của chúng ta và sẽ là cần thiết trong các trải nghiệm tƣơng lai. Chúng ta ít có thể nghĩ rằng nền văn minh sẽ, hoặc có thể là năm trăm năm hoặc thậm chí năm mƣơi năm cho nên các tổ tiên thời trung cổ hoặc thậm chí ông bà chúng ta có thể nhìn thấy trƣớc đƣợc tinh thần cuộc sống ngày nay của chúng ta.2

Khái niệm về con ngƣời chủ ý xây dựng nền văn minh của mình bắt

28

nguồn từ một thuyết duy lý sai lầm, coi lý do thuộc về con ngƣời nhƣ là một thứ gì đó đứng ngoài tự nhiên và có kiến thức và năng lực hợp lý không thuộc kinh nghiệm. Nhƣng sự tăng trƣởng của trí tuệ con ngƣời là một phần tăng trƣởng của nền văn minh; đó là một trạng thái nền văn minh trong một thời điểm xác định có thể quyết định phạm vi và các khả

năng của mục tiêu và giá trị của con ngƣời. Trí tuệ không bao giờ có thể

nhìn trƣớc đƣợc sự tiến bộ của chính nó. Mặc dù chúng ta luôn cố gắng đặt đƣợc các mục đích hiện tại của chúng ta, chúng ta cũng phải để ngỏ

khả năng cho những trải nghiệm mới và các sự kiện tƣơng lai để quyết định những mục tiêu nào trong số đó có thể đạt đƣợc.

Có thể là một sự phóng đại nếu khẳng định, nhƣ một nhà nhân loại học hiện đại đã làm, rằng "không phải chính con ngƣời đã kiểm soát văn hoá mà là một cách nào đó khác"; nhƣng cũng có ích nếu nhắc lại theo ông ta rằng "chính chỉ có sự thiếu hiểu biết sâu sắc và toàn diện về tự nhiên và văn hoá mới làm cho chúng ta có thể tin rằng chúng ta chúng ta hƣớng dẫn và kiểm soát đƣợc nó."3 Ít nhất ông đã gợi ý một sự hiệu chỉnh quan trọng đối với khái niệm duy lý. Sự nhắc nhở của ông sẽ giúp chúng ta đạt đƣợc hình ảnh thực sự hơn về sự liên hệ không ngừng giữa sự phấn đấu có ý thức của chúng ta nhằm tới những gì mà khả năng hiểu biết của chúng ta coi nhƣ là có thể đạt đƣợc với các hoạt động của các tổ chức, truyền thống, và các thói quen –là những nhân tố cùng nhau thƣờng kéo theo một điều gì rất khác với những gì chúng ta vừa đạt đƣợc.

Có hai khía cạnh quan trọng trong đó kiến thức đƣợc biết đang dẫn dắt hành động của một con ngƣời tạo nên chỉ một phần các truyền thống cho phép anh ta đạt đƣợc các mục tiêu của mình. Có một thực tế là đầu óc của con ngƣời tự bản thân nó là một sản phẩm của nền văn minh trong đó anh ta đã lớn lên, và thực tế là ít có sự nhận biết về những gì trải qua đã tạo lập nên nó-những trải nghiệm đã giúp bằng cách thể hiện trong các thói quen, thông lệ, ngôn ngữ, và tín ngƣỡng tinh thần là những thành phần tạo nên điều đó. Khi đó có một sự cân nhắc sâu sắc xa hơn là kiến thức mà bất kỳ

một ngƣời nào đang sử dụng tốt thì chỉ là một phần nhỏ trong khối lƣợng kiến thức mà trong mọi thời điểm đều đóng góp cho thành công của anh ta.

Khi chúng ta phản ánh khối lƣợng kiến thức mà một ngƣời sở hữu là một điều kiện thiết yếu cho những theo đuổi thành công các mục tiêu cá nhân,

29

thì phạm vi sự thiếu hiểu biết về các hoàn cảnh mà kết quả các hành động của chúng ta phụ thuộc vào có vẻ nhƣ là thật kinh ngạc. Kiến thức chỉ tồn tại nhƣ là kiến thức của những con ngƣời. Nó không tốt hơn bao nhiêu so với cách nói ẩn dụ về kiến thức xã hội nói chung. Tổng lƣợng kiến thức của tất cả các cá nhân con ngƣời không tồn tại nhƣ là một tổng thể hoà quyện. Vấn đề lớn là làm thế nào tất cả chúng ta có thể thu lợi ích từ kiến thức này, là những chỉ tồn tại phân tán nhƣ là các lòng tin của con ngƣời mang tính chất riêng rẽ, từng phần, và đôi lúc là xung đột.

Nói cách khác, chủ yếu là do nền văn minh sẽ giúp chúng ta liên tục có lợi từ tri thức mà từng ngƣời chúng ta không thể sở hữu hết và bởi vì mỗi một cá nhân sử dụng kiến thức riêng của mình có thể giúp ngƣời nào đó mà mình không hề biết trong việc đạt đƣợc các mục tiêu của mình. Cho nên con ngƣời với tƣ cách là các thành viên của một xã hội văn minh có thể

theo đuổi các mục tiêu cá nhân của mình một cách thành công hơn nhiều so với khi họ có thể thực hiện một mình. Chúng ta ít biết về các thực tế cụ

thể mà toàn bộ hoạt động xã hội tiếp tục tự điều chỉnh để cung cấp cho chúng ta những gì ta vừa nhận ra là cần. Chúng ta thậm chí biết ít về các lực lƣợng đem lại sự điều chỉnh này thông qua các hành động cá nhân cộng tác một cách hợp lý.Và khi chúng ta phát hiện ra chúng ta biết ít nhƣ

thế nào về những gì khiến chúng ta hợp tác, thì thái độ của chúng ta nhìn chung là một sự oán hận chứ không phải là sự ngạc nhiên hay sự tò mò.

Hầu hết các khát vọng mãnh liệt thƣờng thấy của chúng ta nhằm phá vỡ

toàn bộ bộ máy văn minh rắc rối là do sự bất lực của con ngƣời trong việc hiểu mình đang làm gì.

2. Tuy vậy, việc xác định sự tăng trƣởng của nền văn minh cùng với sự

tăng trƣởng kiến thức sẽ là rất sai lầm, nếu bằng chữ "kiến thức" chúng ta chỉ ngụ ý kiến thức có ý thức và rõ ràng của các cá nhân con ngƣời, là kiến thức giúp chúng ta diễn đạt rằng điều này hoặc điều kia là thế này thế

nọ.4 Kiến thức này vẫn ít bị giới hạn trong kiến thức khoa học. Thật là quan trọng cho việc hiểu các luận điểm của chúng tôi ở phần sau nếu nhớ

rằng, ngƣợc với một cách nhìn thời thƣợng,5 kiến thức khoa học sẽ không cạn kiệt thậm chí tất cả kiến thức đang có và có thể nhận biết trong xã hội đƣợc sử dụng liên tục. Phƣơng pháp khoa học trong việc tìm kiếm kiến thức không thể thoả mãn tất cả nhu cầu của xã hội đối với một kiến thức.

30

Cũng không phải là tất cả tri thức về những thực tế cụ thể đang thay đổi mà con ngƣời đang tiếp tục sử dụng tự gắn mình vào các tổ chức hoặc hệ

thống; phần nhiều trong số đó chỉ tồn tại phân tán trong số rất nhiều ngƣời.

Điều đó cũng đúng với phần quan trọng trong kiến thức của chuyên gia-không phải là kiến thức lớn lao mà chỉ là kiến thức về việc tìm thông tin cần thiết ở đâu và nhƣ thế nào.6 Tuy nhiên, với mục đích hiện tại của chúng ta, không phải là sự phân biệt giữa các loại khác nhau của kiến thức dựa trên lý trí-là điều quan trọng nhất, và khi chúng ta nói về kiến thức rõ rang, chúng ta sẽ nhóm các loại khác nhau này lại.

Sự tăng trƣởng kiến thức và sự tăng trƣởng nền văn minh là tƣơng tự chỉ

nếu khi chúng ta hiểu kiến thức để bao gồm tất cả các sự thích nghi của con ngƣời với môi trƣờng trong đó các kinh nghiệm đã qua đã đƣợc tích hợp vào. Không phải tất cả kiến thức theo nghĩa này là một phần của tri thức, cũng không phải tri thức của chúng ta nói chung là kiến thức của chung ta. Thói quen và kỹ năng của chúng ta, thái độ tình cảm của chúng ta, các công cụ của chúng ta, và các chế định của chúng ta-tất cả theo nghĩa này là sự tƣơng thích đối với các trải nghiệm đã qua và đƣợc phát triển bằng cách loại bỏ có chọn lọc các sản phẩm ít phù hợp hơn. Chúng là các nền tảng không thể thiếu đƣợc cho các thành công giống nhƣ là những kiến thức có thể nhận biết của chúng ta. Không phải tất cả những nhân tố

không dựa trên lý trí đằng sau hành động của chúng ta luôn luôn dẫn đến thành công. Một vài có thể tồn lại lâu sau khi chúng không còn đƣợc sử

dụng và thậm chí khi chúng đã trở thành một lực cản nhiều hơn là một sự

trợ giúp. Tuy vậy, chúng ta không thể làm gì mà không có chúng: thậm chí việc sử dụng thành công của chúng ta đối với tri thức tự bản thân nó phụ

thuộc vào việc sử dụng thƣờng xuyên.

Con ngƣời tự hào về sự gia tăng kiến thức của mình. Nhƣng, nhƣ là một kết quả của những gì anh ta vừa tự tạo ra, những giới hạn của kiến thức nhận biết của anh ta và vì vậy là phạm vi thiếu hiểu biết quan trọng cho các hành động có nhận thức của anh ta đã liên tục tăng lên. Kể từ khi bắt đầu khoa học hiện đại, bộ óc lớn nhất cũng nhận ra rằng "phạm vi sự thiếu hiểu biết sẽ tăng lên với bƣớc tiến của khoa học"7 Không may là, tác động phổ biến của bƣớc tiến khoa học này là một niềm tin, dƣờng nhƣ đƣợc chia sẻ trong số các nhà khoa học, rằng phạm vi sự kém hiểu biết của

31

chúng ta giảm sút một cách rõ rang và rằng chúng ta có thể vì thế mà nhằm tới một sự kiểm soát toàn diện hơn và kỹ lƣỡng hơn đối với tất cả

các hoạt động của con ngƣời. Không phải là vì lý do này mà những ngƣời say sƣa với tiến bộ của tri thức đã quá thƣờng xuyên trở thành nô lệ của sự

tự do. Trong khi sự tăng trƣởng kiến thức của chúng ta về tự nhiên liên tục hé mở những lĩnh vực mới chƣa biết, sự phức tạp gia tăng của nền văn minh mà kiến thức này cho phép chúng ta xây dựng đã cho thấy nhiều lực cản cho sự hiểu biết trí thức về thế giới xung quanh ta. Con ngƣời càng biết nhiều, phạm vi của tất cả các kiến thức đó càng nhỏ hơn mà bất kỳ

một ngƣời nào cũng có thể tiếp thu. Càng văn minh bao nhiêu, mỗi một con ngƣời phải biết một cách tƣơng đối ít hơn những thực tế mà hoạt động của nền văn minh chúng ta phải phụ thuộc vào. Chính sự chia cắt của kiến thức đã làm tăng sự kém hiểu hiết của con ngƣời trong hầu hết những kiến thức nhƣ vậy.

3. Khi chúng ta nói về sự chuyển giao và giao lƣu kiến thức, chúng ta có ý nói về hai khía cạnh của quá trình văn minh mà ta đã phân biệt: việc chuyển giao voà lúc khối lƣợng kiến thức đƣợc tích tụ và việc giao lƣu giữa những ngƣời cùng thời những thong tin làm cơ sở cho hoạt động của họ. Họ không thể bị phân biệt một cách sâu sắc bởi vì phƣơng tiện liên lạc giữa những ngƣời cùng thpì là một phần của di sản văn hoá mà con ngƣời thƣờng xuyên sử dụng khi theo đuổi các mục đích của mình.

Chúng ta quen thuộc nhất với tiến trình tích tụ và truyền bá tri thức trong lĩnh vực khoa học-với ý nghĩa nó cho thấy cả những quy luật chung của tự

nhiên và các đặc trƣng cụ thể của thế giới mà ta đang sống. Song, cho dù đó là một phần dễ thấy của kho tàng kiến thức đƣợc thừa hƣởng và là phần chủ yếu của cái mà chúng ta cần biết, theo nghĩa thông thƣờng của từ "biết", nó chỉ là một phần, bởi vì bên cạnh đó, chúng ta có nhiều công cụ-theo nghĩa rộng nhất của từ-là những gì mà loài ngƣời đã tiến hoá và cho phép chúng ta cƣ xử với môi trƣờng. Đây là những kết quả của trải nghiệm qua nhiều thế hệ. Và một khi có một công cụ hữu ích hơn, nó có thể đƣợc sử dụng mà chúng ta không biết tại sao nó lại tốt hơn, hoặc thậm chí không biết phƣơng tiện nào thay thế.

Những "công cụ" mà con ngƣời đã tiến hoá và tạo nên một phần quan trọng trong sự tƣơng thích của mình với môi trƣờng bên ngoài bao gồm

32

nhiều hơn nhiều các công cụ vật chất. Chúng bao gồm một số lƣợng lớn các hình thức cƣ xử mà con ngƣời con ngƣời tuân theo theo thói quen mà không biết tại sao; chúng bao gồm những gì ta gọi là "truyền thống" và

"chế định", là những gì con ngƣời sử dụng bởi vì chúng có sãn nhƣ là một sản phẩm của sự tăng trƣởng tích luỹ mà không đƣợc thiết kế trƣớc đó bởi đầu óc của bất cứ con ngƣời nào. Con ngƣời thông thƣờng không chỉ

không biết tại sao mình sử dụng các công cụ của một hình thức này mà không hình thức khác, mà còn không biết mức độ phụ thuộc vào hành động của mình nhƣ thế nào nếu theo hình thức này chứ không phải hình thức khác. Anh ta luôn luôn không biết các nỗ lực của anh ta đƣợc quyết định bởi sự tuân thủ hành theo thói quen của mình thành công đến mức độ

nào-là các thói quen mà thậm chí anh ta không hề biết. Điều này có thể là cũng đúng với con ngƣời văn minh nhƣ với con ngƣời nguyên thuỷ. Xuất hiện cùng với sự tăng trƣởng của kiến thức, luôn luôn có sự tích luỹ quan trọng nhƣ nhau các công cụ theo nghĩa rộng, và các phƣơng cách làm việc đã qua thử nghiệm và đƣợc chấp nhận chung.

Điều quan tâm của chúng ta hiện nay không phải phần nhiều về kiến thức có đƣợc hoặc về việc thành lập các công cụ mới sẽ đƣợc sử dụng trong tƣơng lai bởi vì đó là theo cách kinh nghiệm hiện tại đƣợc tận dụng trong việc giúp đỡ những ngƣời không trực tiếp có đƣợc kinh nghiệm đó. Chừng nào mà có thể làm nhƣ vậy, chúng ta sẽ tiếp tục bàn bạc trong chƣơng sau, và tại đây sẽ tập trung vào cách theo đó các kiến thức phân tán và các kỹ

năng khác nhau, các thói quen và cơ hội khác nhau của từng thành viên trong xã hội, có thể đóng góp vào việc mang lại sự điều chỉnh các hoạt động theo các hoàn cảnh luôn thay đổi.

Mỗi một thay đổi trong các điều kiện sẽ làm cho việc thay đổi cách sử

dụng nguồn lực là cần thiết, theo hƣớng và loại loại hoạt động của con ngƣời, trong thói quen và thực tiễn. Và mỗi một thay đổi trong các hành động của những ngƣời lần đầu bị ảnh hƣởng sẽ đòi hỏi sự điều chỉnh tiếp theo và điều đó sẽ dần dần mởi rộng ra trong phạm vi toàn xã hội. Vì thế

mỗi một thay đổi theo một nghĩa nào đó tạo ra "vấn đề" cho xã hội, cho dù không có một cá nhân nào cảm nhận đƣợc nhƣ vậy; và nó sẽ dần đƣợc

"giải quyết" bởi sự thiết lập một sự điều chỉnh tổng thể mới. Những ngƣời tham gia vào quá trình này có ít ý kiến tại sao họ lại đang làm những gì họ

33

làm , và chúng ta không có cách nào dự đoán đƣợc ai sẽ thay đổi trƣớc tiên cho phù hợp trong mỗi bƣớc giai đoạn, và những kết hợp cụ thể nào về tri thức và và kỹ năng, thái độ và hoàn cảnh cá nhân, sẽ gợi ý cho một ngƣời nào đó những trả lời phù hợp, hoặc theo cách nào thì trƣờng hợp của anh ta sẽ đƣợc truyền cho ngƣời khác sẽ theo sau. Thật là khó để

tƣởng tƣợng ra tất cả các kết hợp kiến thức và kỹ năng sẽ đi vào áp dụng và từ đâu mà có sự phát hiện ra các thực tiễn hoặc phƣơng cách phù hợp mà một khi tìm thấy có thể đƣợc chấp nhận chung. Nhƣng với số lƣợng không thể đếm đƣợc các bƣớc tiến khiêm nhƣờng của những ngƣời vô danh trong tiến trình làm đƣợc những việc tƣơng tự trong hoàn cảnh đã thay đổi đã cho thấy những ví dụ phổ biến. Chúng quan trọng không kém nhƣ những cải cách tri thức lớn đã đƣợc thừa nhận rõ ràng và trao đổi công khai.

Ai sẽ chứng tỏ mình có sự kết hơp đúng đắn giữa năng khiếu và cơ hội để

tìm cách tốt hơn thì sẽ là khó đoán giống nhƣ câu hỏi theo cách nào hoặc quá trình nào mà các loại kiến thức và kỹ năng khác nhau sẽ kết hợp để

mang lại một giải pháp cho vấn đề.8 Sự kết hợp thành công kiến thức và năng khiếu không đƣợc lựa chọn bởi một sự cân nhắc chung, bởi những ngƣời tìm kiếm một giải pháp cho các vấn đề của họ thông qua một nỗ lực chung;9 nó là sản phẩm của những cá nhân noi theo những ngƣời nào thành công hơn và do đƣợc hƣớng dẫn bởi các dấu hiệu và biểu tƣợng, ví dụ nhƣ các giá cả gán cho sản phẩm hoặc những biểu hiện kính trọng đạo đức hoặc thẩm mỹ vì đã tuân thủ các chuẩn mực hành xử-nói gọn là việc sử dụng kết quả của các trải nghiệm của ngƣời khác.

Điều quan trọng cho tiến trình này là mỗi một cá nhân sẽ có thể hành động bằng tri thức riêng có, luôn luôn là độc nhất, ít nhất là trong phạm vi những hoàn cảnh cụ thể nào đó, và rằng anh ta có thể sử dụng kỹ năng cá nhân và các cơ hội trong phạm vi giới hạn anh ta để nhằm tới các mục tiêu cá nhân của chính mình.

4. Bây giờ chúng ta đã đạt tới điểm mà quan điểm tranh luận chính của chƣơng này sẽ đƣợc nhận thức một cách rõ ràng. Đó là trƣờng hợp của tự

do cá nhân chủ yếu nằm ở chỗ sự thừa nhận về sự thiếu hiểu biết không thể tránh đƣợc trong số tất cả chúng ta đối với một loạt các nhân tố làm chỗ dựa cho việc thực hiện các mục tiêu và phúc lợi của chúng ta.10

34

Nếu có những ngƣời thông thái, nếu chúng ta có thể biết không chỉ tất cả

các nhân tố ảnh hƣởng đến việc đạt đƣợc các mong muốn hiện tại của chúng ta mà còn là những mƣu cầu trong tƣơng lai nữa, thì sẽ có ít khả

năng của tự do. Và đến lƣợt nó, tất nhiên tự do cá nhân sẽ làm cho sự dự

đoán trƣớc là không thể. Tự do là quan trọng để tạo điều kiện cho những gì không thể nhìn thấy trƣớc đƣợc và những gì không thể đoán trƣớc đƣợc; chúng ta muốn nó bởi vì chúng ta đã biết mong muốn từ đó có cơ

hội thực hiện nhiều mục tiêu của chúng ta. Đó là bởi vì mỗi một ngƣời biết quá ít, và đặc biệt là, do chúng ta hiếm khi biết ai trong số chúng ta biết tốt nhất cho nên chúng ta tin tƣởng vào các nỗ lực độc lập và cạnh tranh của nhiều ngƣời để hiện ra những gì ta muốn khi ta nhìn thấy nó.

Có thể là làm tổn thƣơng tới lòng tự hào của con ngƣời nếu chúng ta phải thừa nhận rằng sự tiến bộ và thậm chí là sự bảo tồn nền văn minh phụ

thuộc vào số lƣợng nhiều nhất các cơ hội ngẫu nhiên xảy ra.11 Những ngẫu nhiên này xảy ra trong sự kết hợp giữa tri thức và năng khiếu, kỹ năng và thói quen của từng ngƣời và cũng là khi những ngƣời đủ điều kiện bị

đƣơng đầu với những hoàn cảnh cụ thể mà họ đã đƣợc rèn luyện để ứng phó. Sự thiếu hiểu biết cần thiết của chúng ta về nhiều thứ có nghĩa là chúng ta phải xử lý rất nhiều các cơ hội và khả năng.

Tất nhiên, xã hội cũng nhƣ đời sống con ngƣời là những sự tình cờ thuận lợi thƣờng không xảy ra. Chúng ta phải sẵn sàng với chúng.12 Nhƣng chúng vẫn chỉ là những cơ hội và không trở thành sự chắc chắn. Chúng chứa đựng những rủi ro có thể gặp phải, những không may có thể gặp của nhiều ngƣời và nhóm ngƣời đáng ca ngợi nhƣ những ngƣời thành công khác, khả năng thất bại nghiêm trọng hoặc tái phát thậm chí cho môt số

đông ngƣời, và một xác suất cao thành công. Tất cả những gì chúng ta có thể làm là tăng cơ hội mà sự kết hợp đặc biệt giữa khả năng thiên phú cá nhân và hoàn cảnh sẽ tạo ra một công cụ mới nào đó hoặc sự cải thiện của cái cũ, và để cải thiện cho triển vọng những đổi mới này sẽ nhanh chóng đƣợc mọi ngƣời biết đến-là những ngƣời có thể tận dụng đƣợc lợi thế đó.

Tất nhiên, tất cả các lý thuyết chính trị đều giả định rằng hầu hết con ngƣời là rất ngây thơ. Những ngƣời biện hộ cho tự do khác với những ngƣời còn lại ở chỗ họ bao gồm những ngƣời không biết gì lẫn những ngƣời thông thái. So với tổng số kiến thức mà vẫn đang tiếp tục đƣợc tận

35

dụng trong sự tiến triển của văn minh động, sự khác nhau giữa kiến thức mà một ngƣời thong thái và kiến thức mà hầu hết những ngƣời kém hiểu biết đang có là không có ý nghĩa gì một cách tƣơng đối.

Luận điểm cổ điển về sự dung thứ do John Milton và John Locke xây dựng và đƣợc thể hiện lại bởi John Stuart Mill và Walter Bagehot tất nhiên là ở sự thừa nhận về sự ngu dốt của chúng ta.. Đó là sự áp dụng đặc biệt các cân nhắc chung mà những hiểu biết không duy lý đối với hoạt động trí óc của chúng ta hƣớng tới. Chúng ta sẽ tìm trong cuốn sách này, mặc dầu chung ta không phải luôn biết về nó, rằng tất cả các thiết chế tự do đề là sự thích nghi với sự thật căn bản này về sự kém hiểu biết, đƣợc thay đổi trƣớc các khả năng và cơ hội, chứ không phải là sự chắc chắn. Chúng ta không đạt đƣợc sự chắc chắn trong các hoạt động của mình, và đó cũng là lý do tại sao, để tận dụng tốt nhất những kiến thức gì chúng ta có, chúng ta phải tuân thủ các quy tắc mà sự trải nghiệm đã chỉ ra để phục vụ tốt nhất cho tổng thể, mặc dù chúng ta không biết hậu quả gì sẽ đến nếu tuân thủ

chúng trong những trƣờng hợp cụ thể.

5. Con ngƣời học đƣợc thông qua sự thất vọng về những gì mong đợi.

Không cần phải nói cũng thấy chúng ta không nên tăng tính khó đoán trƣớc của các sự kiện thông qua các chế định ngu xuẩn của con ngƣời. Tới một chừng mực có thể, mục tiêu của chúng ta nên là cải tiến các chế định đó để tăng cơ hội dự đoán đúng. Tuy nhiên trên hết chúng ta nên tạo ra nhiều nhất các cơ hội cho những ngƣời không biết để biết về những thực tế mà bản thân chúng ta chƣa nhận thức đƣợc và để tận dụng tri thức trong hành động của họ.

Thông qua các cố gắng đƣợc điều chỉnh cùng nhau của nhiều ngƣời thì nhiều kiến thức đƣợc tận dụng hơn bất kỳ một cá nhân nào hoặc là hơn là tổng hợp về mặt kiến thức; và thông qua việc tận dụng các kiến thức phân tán này mà những thành công đƣợc thực hiện nhiều hơn là một ngƣời đơn độc có thể làm đƣợc. Đó là do sự tự do có nghĩa là sự từ bỏ kiểm soát trực tiếp các cố gắng cá nhân mà một xã hội tự do có thể tận dụng nhiều hơn các kiến thức so với một kẻ thống trị thông thái có thể lĩnh hội.

Từ cơ sở tranh luận này về tự do, điều tiếp theo là chúng ta sẽ không đạt đƣợc mục đích nếu chúng ta gới hạn tự do vào những trƣờng hợp cụ thể

mà chúng ta biết chắc nó sẽ tốt. Tự do đƣợc trao cho khi đƣợc biết trƣớc

36

rằng các tác động của nó sẽ là có lợi thì không phải là tự do. Nếu chúng ta biết tự do đƣợc sử dụng nhƣ thế nào, thì tình hình sẽ không còn là nhƣ vậy.

Chúng ta sẽ không bao giờ có đƣợc lợi ích từ tự do, không bao giờ đạt đƣợc những phát triển mới chƣa nhìn trƣớc đƣợc, nếu nó cũng không đƣợc trao cho khi việc sử dụng tự do của một số ngƣời dƣờng nhƣ không đƣợc mong đợi. Vì thế không có quan điểm nào chống lại tự do cá nhân rằng nó thƣờng xuyên bị lạm dụng. Tự do cần có nghĩa là nhiều thứ sẽ

đƣợc làm mà chúng ta không thích. Lòng tin của chúng ta vào tự do không nằm ở chỗ các kết quả có thể tính trƣớc đƣợc trong các tình huống cụ thể

mà ở lòng tin rằng nó sẽ tạo ra nhiều xung lực cho điều tốt hơn là cho điều xấu.

Tiếp theo, tầm quan trọng của việc tự do của chúng ta để làm một điều gì cụ thể không có nghĩa lý gì với vấn đề liệu chúng ta hoặc là đa số ngƣời đã từng có thể tận dụng khả năng cụ thể đó. Tạo ra không nhiều tự do hơn là tất cả có thể thực hiện sẽ là một nhận thức sai lầm hoàn toàn về chức năng của nó. Tự do sẽ đƣợc chỉ một ngƣời sử dụng trong số một triệu ngƣời có thể là quan trọng hơn cho xã hội và có ích hơn cho đám đông hơn là bất kỳ sự tự do nào mà tất cả chúng ta sẽ sử dụng.14

Thậm chí có thể nói rằng càng có ít khả năng tận dụng sự tự do để làm một việc cụ thể, thì tự do càng quý giá cho xã hội nói chung. Ít có cơ hội thì càng nghiêm trọng nếu bỏ lỡ nó khi nó xuất hiện, bởi vì sự trải nghiệm mà nó đem lại sẽ là độc nhất. Cũng có thể đúng là đa số không trực tiếp quan tâm đến hầu hết những gì quan trọng mà bất kỳ ngƣời nào cũng nên tự do để làm. Đó là bởi vì chúng ta không biết làm thế nào ngƣời ta sẽ sử

dụng tự do của mình, và đó là điều quan trọng. Nếu theo cách khác thì kết quả của tự do có thể cũng đạt đƣợc bởi quyết định của đa số về việc gì sẽ

làm. Nhƣng hành động của đa số bị giới hạn vào trong phạm vi những gì đã thử nghiệm và đã chắc chắn, trong phạm vi những vấn đề mà đã đạt đƣợc sự nhất trí trong quá trình thảo luận và phải đƣợc tiếp tục bởi những trải nghiệm và hành động khác bên phía những ngƣời khác.

Những lợi ích mà tôi thu đƣợc từ sự tự do vì thế chủ yếu là kết quả của việc sử dụng tự do bởi những ngƣời khác, và hầu hết là những việc sử

dụng tự do mà tôi có thể không bao giờ tận dụng đƣợc. Vì thế nó không nhất thiết là sự tự do mà tôi có thể tự mình thực hiện đƣợc và đó là điều

37

quan trọng nhất đối với tôi. Chắc chắn là bất kỳ điều gì có thể đƣợc thử

nghiệm bởi một ngƣời nào đó còn quan trọng hơn là tất cả mọi ngƣời có thể làm cùng một thứ. Không phải bởi vì chúng ta muốn có thể làm những gì cụ thể, không phải vì chúng ta coi bất kỳ sự tự do cụ thể nào cũng là rất quan trọng đối với hạnh phúc của chúng ta để mà đòi hỏi tự do. Bản năng làm cho chúng ta chống lại bất kỳ sự cƣỡng chế vật lý nào, mặc dù có sự

giúp đỡ, thì không phải luôn luôn là một hƣớng đi an toàn để biện hộ hoặc phá vỡ hạn chế của tự do. Điều quan trọng không phải là tự do nào bản thân tôi muốn có mà là tự do nào mà một ngƣời nào đó có thể cần thiết để

làm những gì có ích cho xã hội. Sự tự do này chúng ta có thể đảm bảo cho những ngƣời không biết chỉ bằng cách là trao cho tất cả mọi ngƣời.

Lợi ích của tự do vì thế không bị giới hạn cho những ngƣời tự do-hoặc ít nhất là một ngƣời không thu đƣợc nhiều lợi ích từ những từ những khía cạnh của tự do mà anh ta tận dụng đƣợc. Có thể không nghi ngờ rằng trong lịch sử số đông không có tự do đã có đƣợc lợi ích từ sự tồn tại của thiểu số tự do và ngày nay những xã hội không tự do có lợi từ những gì họ

thu đƣợc và học đƣợc những xã hội tự do. Tất nhiên những lợi ích chúng ta thu đƣợc từ sự tự do của những ngƣời khác trở nên lớn hơn khi số

lƣợng những ngƣời có thể thực hiện tự do tăng lên. Luận điểm cho sự tự

do của một vài ngƣời vì thế đƣợc áp dụng cho tự do của tất cả. Nhƣng vẫn là tốt hơn cho tất cả khi một vài ngƣời nên đƣợc tự do hơn là không có ai và khi nhiều ngƣời hƣởng tự do đầy đủ hơn là tất cả có một sự tự do hạn chế. Điều có ý nghĩa ở đây là tầm quan trọng của tự do trong khi làm một điều gì cụ thể không có dính dáng gì với số lƣợng những ngƣời muốn làm nó: hầu hết có thể là một tỷ lệ ngƣợc lại. Một hệ quả của điều đó là một xã hội có thể bị què quặt trƣớc những kiểm soát, mặc dù một đa số lớn có thể

không nhận biết đƣợc rằng tự do của họ đã bị cắt bớt đi đáng kể. Nếu chúng ta tiếp tục với giả định rằng chỉ khi thực hiện tự do mà đa số sẽ

thực hiện mới là quan trọng, chúng ta sẽ chắc chắn tạo ra một xã hội đình trệ với tất cả các đặc điểm của sự mất tự do.

6. Những điều mới lạ chƣa đƣợc định sẵn thƣờng liên tục xuất hiện trong quá trình thích nghi trƣớc hết sẽ bao gồm những sự sắp đặt mới hoặc là các hình thái trong đó các cố gắng của nhiều ngƣời khác nhau đƣợc điều phối và bao gồm những sự kếp hợp mới trong việc sử dụng các nguồn lực,

38

là những gì sẽ ở trong trạng thái tự nhiên một cách tạm thời giống nhƣ các điều kiện cụ thể đã gợi lên chúng. Thứ hai là, sẽ có những điều chỉnh các công cụ và các thiết chế đƣợc gắn với những hoàn cảnh mới. Một vài trong số này cũng sẽ chỉ là sự thích nghi tạm thời với các điều kiện hiện tại, trong khi những điều chỉnh khác sẽ là những cải thiện làm tăng tính đa dụng của các công cụ hoặc cách sử dụng hiện tại và vì thế sẽ đƣợc giữ lại.

Những điều chỉnh đƣợc giữ lại nhƣ vậy sẽ tạo thành một sự thích nghi tốt hơn không chỉ đối với những hoàn cảnh cụ thể về không gian và thời gian mà còn là đối với những đặc điểm lâu dài trong môi trƣờng của chúng ta.

Trong những sự "hình thành"15 tự phát đƣợc thể hiện trong việc nhận thức các quy luật chung có trong tự nhiên. Với sự thể hiện có tính chất tích lũy nhƣ vậy về những trải nghiệm thông qua các công cụ và hình thức hành động, sẽ xuất hiện sự tăng trƣởng về tri thức, sự gia tăng về các quy tắc chung có thể đƣợc lƣu hành thông qua ngôn ngữ ngƣời với ngƣời.

Quá trình mà những gì mới xuất hiện đƣợc hiểu rõ nhất trong phạm vi tri thức khi các kết quả là những ý tƣởng mới. Nó là lĩnh vực trong đó hầu hết chúng ta biết ít nhất một số các bƣớc tiến cá nhân trong tiến trình đó, là nơi chúng ta cần phải biết điều gì đang xảy ra và vì vậy thông thƣờng là thừa nhận sự cần thiết của tự do. Hầu hết các nhà khoa học nhận ra rằng chúng ta không thể đặt kế hoạch cho những tiến bộ của tri thức, rằng trong hành trình đi tìm cái chƣa biết-chính là việc nghiên cứu-chúng ta phụ

thuộc rất nhiều vào sự thay đổi thất thƣờng của những thiên tài và của hoàn cảnh, và rằng tiến bộ khoa học, giống nhƣ ý tƣởng mới sẽ nảy sinh trong đầu óc một ai đó, sẽ là kết quả của sự kết hợp các khái niệm, thói quen, và các hoàn cảnh do xã hội đem lại cho một ngƣời, kết quả này phần nhiều là ngẫu nhiên may mắn hơn là những cố gắng một cách có hệ thống.

Bởi vì chúng ta nhận thức rõ hơn về những tiến bộ trong lĩnh vực tri thức phát sinh từ những gì chƣa nhìn thấy trƣớc và chƣa đƣợc xác định trƣớc, chúng ta có xu hƣớng quá nhấn mạnh tầm quan trọng của tự do trong lĩnh vực này và quên mất tầm quan trọng của việc làm mọi việc. Nhƣng tự do nghiên cứu, tự do tín ngƣỡng, tự do phát ngôn và thảo luận-mà tầm quan trọng của những tự do này đƣợc đa số nhận thức đƣợc-thì chỉ có ý nghĩa trong giai đoạn cuối cùng của quá trình trong đó những lòng tin mới đƣợc phát hiện ra. Ca ngợi những giá trị tự do tri thức thay vì giá trị tự do làm

39

gì đó sẽ giống nhƣ là cƣ xử với phần hoàn hảo của một dinh thự nói chung.

Chúng ta có những ý tƣởng mới để thảo luận, các quan điểm khác nhau để

điều chỉnh, bởi vì những ý tƣởng và quan điểm này phát sinh từ những cố

gắng cá nhân trong những hoàn cảnh mới, là những ngƣời sử dụng các công cụ và hình thức hành động mới trong các công việc cụ thể của mình mà họ vừa học đƣợc.

Phần không có tri thức của quá trình này-việc hình thành môi trƣờng vật chất đã đƣợc thay đổi trong đó những điều mới sẽ nảy sinh-đòi hỏi sự hiểu biết và đánh giá phải có một cố gắng lớn trong tƣởng tƣợng hơn là các nhân tố đƣợc nhấn mạnh trong quan điểm của ngƣời trí thức này. Trong khi chúng ta đôi lúc có thể theo đuổi quá trình tri thức dẫn đến một ý tƣởng mới, chúng ta hiếm khi có thể xây dựng lại trình tự và sự kết hợp những nhân tố đóng góp đã không dẫn tới việc đạt đƣợc kiến thức trên.; chúng ta khó có thể xây dựng lại những thói quen thuận lợi và những kỹ

năng ta có, những phƣơng tiện và cơ hội đƣợc sử dụng, và những môi trƣờng cụ thể của các nhân vật chính đã giúp cho kết quả tốt. Các cố gắng của chúng ta đối với việc hiểu phần này trong tiến trình có thể không đi tiếp thêm đƣợc gì ngoài việc chỉ ra loại động lực công việc trong các mô hình đƣợc đơn giản hoá và ngoài việc tuân theo các nguyên tắc chung chứ

không phải các đặc điểm chung của các ảnh hƣởng mà nó đem lại.16 Con ngƣời luôn chỉ quan tâm đến những gì họ biết. Vì thế, trong khi quá trình này đang tiếp tục diễn ra, những đặc điểm không đƣợc mọi ngƣời biết rõ thông thƣờng bị coi nhẹ và có thể không bao giờ đƣợc đi tới chi tiết.

Trong thực tế, những đặc điểm chƣa biết này không chỉ thƣờng bị coi nhẹ

mà còn thƣờng đƣợc cƣ xử nhƣ thể là chúng là các trở ngại chứ không phải là sự trợ giúp hoặc là một điều kiện thiết yếu. Do chúng ta không "lý trí" theo nghĩa bƣớc vào tranh luận công khai, chúng thƣờng đƣợc coi nhƣ

là không có lý trí theo nghĩa ngƣợc với một hành động có tri thức. Tuy vậy, mặc dù hầu hết những gì không có lý trí ảnh hƣởng đến hành động của chúng ta có thể là không có lý trí theo nghĩa này, nhiều trong số "các thói quen nhỏ" và "những thiết chế vô nghĩa" mà chúng ta sử dụng và giả định trong hành động của chúng ta lại là các điều kiện rất quan trọng cho những gì chúng ta đã đạt đƣợc; chúng là những sự thích nghi thành công trong xã hội mà thƣờng xuyên đƣợc cải tiến và phạm vi thành công của

40

chúng ta phụ thuộc vào nó. Dù việc tìm ra các khuyết điểm của chúng là quan trọng, chúng ta không thể trong chốc lát mà tiếp tục đi lên mà không phụ thuộc vào chúng.

Phƣơng cách trong đó chúng ta đã biết trong sắp đặt ngày, để mặc, để ăn, để dọn dẹp nhà cửa, để nói và viết, và để sử dụng rất nhiều các công cụ và phƣơng tiện văn minh khác, không khác gì các "bí quyết" trong sản xuất và thƣơng mại, sẽ luôn cung cấp cho ta những nền tảng làm chỗ dựa cho những đóng góp của chúng ta vào tiến trình văn minh. Và trong việc sử

dụng và cải tiến mới cho bất kỳ phƣơng tiện văn minh nào, chúng ta có đƣợc những ý tƣởng mới phá sinh mà cuối cùng đƣợc xử lý trong lĩnh vực tri thức. Mặc dù sự vận dụng có thức các tƣ tƣởng trừu tƣợng trong phạm vi nào đó có cuộc sống riêng của nó, một khi nó đã đƣợc sắp đạt sẵn, nó vẫn không tiếp tục đƣợc lâu dài và phát triển đƣợc mà không có những thách thức liên tục nảy sinh từ khả năng của con ngƣời trong hành động theo phƣơng cách mới, để thử nghiệm các cách làm mới, và để thay đổi toàn bộ cấu trúc văn minh trong sự thích nghi với thay đổi. Quá trình tri thức trong thực tế chỉ là quá trình phác thảo, lựa chọn, và loại bỏ các ý tƣởng đã đƣợc hình thành. Và dòng tƣ tƣởng mới, trong một mức độ lớn nhất có thể, nảy sinh từ lĩnh vực trong đó hành động, thông thƣờng là hành động không có lý trí, và các sự kiện vật chất va chạm lẫn nhau. Nó sẽ khô héo nếu tự do đƣợc giới hạn chỉ trong lĩnh vực tri thức.

Tầm quan trọng của tự do vì thế không phụ thuộc vào đặc điểm các hành động mà nó tạo ra. Tự do hành động, thậm chí trong những việc khiêm tốn, cũng quan trọng giống nhƣ là tự do tƣ tƣởng. Đã trở thành thông lệ khi chê bai tự do hành động bằng cách gọi nó là "tự do kinh tế".17 Nhƣng khái niệm tự do hành động thì rộng hơn nhiều khái niệm tự do kinh tế mà nó bao hàm, và quan trọng hơn, điều đó còn rất tranh cãi liệu có hành động nào chỉ có thể gọi là "kinh tế" và liệu rằng bất kỳ sự hạn chế nào áp đặt vào tự do lại có thể bị giới hạn trong cái đƣợc gọi là các khía cạnh "kinh tế". Những cân nhắc về mặt kinh tế chỉ là những gì chúng ta làm hài hoà và điều chỉnh những mục đích khác nhau của chúng ta, không có trong số

đó là có tính kinh tế (trừ những gì của ngƣời keo kiệt hoặc những ngƣời có mục đích chỉ là kiếm tiền)

7. Hầu hết những gì mà ta vừa đề cập đến nay áp dụng không chỉ cho việc sử

41

dụng các phƣơng tiện của con ngƣời để đạt đƣợc mục đích của mình mà còn là bản thân các mục đích ấy. Đó là một trong những đặc điểm của một xã hội tự do mà các mục tiêu của con ngƣời hƣớng đến,19 và ở đó các mục tiêu mới với nỗ lực có ý thức có thể nảy nở, trƣớc hết với những con ngƣời mới, để trở thành các mục tiêu cho tất cả. Đó là một thực thế mà chúng tôi phải thừa nhận, rằng thậm chí có những điều ta coi là tốt hoặc đẹp đẽ vẫn có thể thay đổi-nếu không thì trong bất kỳ một phƣơng cách có thể thừa nhận nào, điều đó sẽ cho phép chúng ta có một quan điểm tƣơng đối – thì khi đó trong nhiều khía cạnh chúng ta không biết điều gì sẽ là tốt hay đẹp cho một thế hệ khác. Chúng ta cũng không biết tại sao chúng ta coi điều này hay điều kia là tốt hoặc là ai là đúng khi có nhiều ngƣời khác nhau trong quan điểm đâu là tốt hay không tốt. Không chỉ bằng kiến thức của anh ta, mà còn là trong mục tiêu và các giá trị mà anh ta là ngƣời sang tạo ra văn minh; và cuối cùng là sự tƣơng ứng của những ƣớc vọng cá nhân này đối với sự tồn tại của một nhóm hay một giống loài – là nơi sẽ

quyết định những ƣớc vọng đó thay đổi hay giữ nguyên. Tất nhiên, sẽ là sai lầm nếu tin rằng chúng ta có thể rút ra kết luận về những gì mà các giá trị của chúng ta nên có, đơn giản bởi vì chúng ta nhận ra rằng chúng là những sản phẩm của sự tiến hoá. Nhƣng chúng ta không thể có lý gì để

nghi ngờ rằng những giá trị này đƣợc tạo ra và đƣợc thay đổi thông qua các động lực tiến hoá nhƣ nhau giống nhƣ đã tạo ra tri thức của chúng ta.

Tất cả những gì chúng ta có thể biết là quyết định cuối cùng về điều gì là tốt hoặc xáu sẽ đƣợc thực hiện không chỉ bởi sự thông thái con ngƣời mà bằng sự từ bỏ của các nhóm trƣớc đó đã tuân theo các long tin "sai lầm"

Chính là trong quá trình theo đuổi các mục tiêu của con ngƣời, có thời điểm tất cả các phƣơng tiện văn minh phải tự chứng tỏ mình; những gì không hiệu quả sẽ bị vứt bỏ và những gì hiệu quả sẽ đƣợc giữ lại. Nhƣng còn có nhiều hơn thực tế là những mục tiêu mới liên tục phát sinh với sự

thoả mãn của những nhu cầu cũ và với sự xuất hiện của những cơ hội mới.

Những ngƣời và nhóm nào thành công và tiếp tục tồn tại sẽ phụ thuộc rất nhiều vào các mục tiêu mà họ theo đuổi, các giá trị ảnh hƣởng đến hành động của họ, cũng nhƣ là phụ thuộc vào các công cụ và khả năng theo đòi hỏi của họ. Liệu một nhóm sẽ phát triển hay là bị thải loại phụ thuộc nhiều vào các chuẩn mực đạo đức mà họ tuân thủ, hoặc là các lý tƣởng về thẩm

42

mỹ hoặc những điều tốt đẹp dẫn dắt họ đi, cũng phụ thuộc vào mức độ mà họ biết hoặc không biết thoả mãn các nhu cầu vật chất. Trong phạm vi bất kỳ xã hội nào, các nhóm riêng có thể gia tăng hoặc lụi tàn tuỳ theo mục tiêu mà họ theo đuổi và các chuẩn mực hành xử mà họ tuân thủ. Và các mục tiêu của các nhóm thành công sẽ có xu hƣớng trở thành mục tiêu của tất cả các thành viên của xã hội.

Trên tất cả, chúng ta chỉ phần nào hiểu đƣợc tại sao các giá trị mà chúng ta có hoặc là các quy tắc đạo đức chúng ta tuân thủ là nguyên nhân cho sự

tồn tại đang tiếp tục của xã hội chúng ta hiện nay. Chúng ta cũng không chắc chắn rằng trong các điều kiện thay đổi liên tục theo đó tất cả các quy tắc này đã chứng tỏ là nguyên nhân của việc đạt đƣợc mục tiêu nào đó sẽ

vẫn còn tồn tại. Mặc dù có một giả định rằng bất kỳ một chuẩn mực xã hội đã hình thành cũng đóng góp vào cách bảo tồn nền văn minh, cách duy nhất để khẳng định điều đó là chắc chắn rằng liệu nó tiếp tục chứng minh đƣợc mình hay không trong sự cạnh tranh với các chuẩn mực khác đƣợc một nhóm ngƣời khác tuân theo.

8. Sự cạnh tranh trong đó quá trình lựa chọn tồn tại phải đƣợc hiểu theo nghĩa rộng nhất. Nó bao gồm sự cạnh tranh giữa các nhóm có tổ chức và không có tổ chức không kém phần so với cạnh tranh giữa các cá nhân với nhau. Để nghĩ về nó trong sự tƣơng phản với sự hợp tác hoặc sự tổ chức sẽ dẫn đến hiểu sai về bản chất của nó. Cố gắng đạt đƣợc một kết quả nhất định bằng hợp tác và thông qua tổ chức chủ yếu là một phần của cạnh tranh giống nhƣ cố gắng của cá nhân con ngƣời. Những quan hệ của các nhóm thành công cũng chứng minh đƣợc tính hiệu quả trong cạnh tranh giữa các nhóm đƣợc tổ chức khác nhau. Sự khác biệt tƣơng ứng không phải là giữa hành động của cá nhân và của nhóm mà một mặt là giữa các điều kiện qua đó các phƣơng cách khác nhau dựa trên các quan điểm hoặc thực tiến khác nhau có thể đƣợc thử nghiệm và mặt khác, là giữa các điều kiện qua đó một tổ chức có quyền riêng biệt và quyền lực ngăn chặn ngƣời khác thực hiện thử nghiệm. Chỉ khi nào các đặc quyền này đƣợc trao trên cơ sở giả định có kiến thức cao siêu của các cá nhân hoặc các nhóm thì quá trình này mới không còn có tính chất thử nghiệm và những lòng tin đang sắp trở nên thịnh hành vào một thời điểm xác định có thể trở

thành các cản trở cho bƣớc tiến của tri thức.

43

Tranh luận về tự do không phải là tranh luận chống lại sự tổ chức-là một trong những phƣơng tiện quyền năng nhất mà con ngƣời có thể sử dụng, mà là sự tranh luận chống lại tất cả những tổ chức mang tính chất đặc quyền, đặc lợi, độc quyền, chống lại việc sử dụng cƣỡng chế để ngăn mọi ngƣời làm tốt hơn. Bất kỳ một tổ chức nào cũng dựa trên cơ sở kiến thức đã có; tổ chức có nghĩa là cam kết với một mục tiêu cụ thể và các phƣơng pháp cụ thể, nhƣng dù các tổ chức đƣợc thiết kế nhằm tăng tri thức cũng sẽ chỉ có hiệu lực chừng nào mà kiến thức và lòng tin vào những gì đã xây dựng nên nó là đúng. Và nếu có bất kỳ một thực tế nào trái với những lòng tin này, là những cơ sở cho cấu trúc của tổ chức, điều đó sẽ chỉ hiện rõ khi thất bại và trong sự thay thế bằng một tổ chức khác. Vì thế sự tổ chức có thể có lợi và có hiệu quả chừng nào nó là tự nguyện và bao gồm sự tự do, và sẽ hoặc là phải tự điều chỉnh theo hoàn cảnh mà không quan tâm đến khái niệm trên, hoặc là sẽ thất bại. Để biến toàn bộ xã hội thành một tổ

chức đơn nhất sẽ là dập tắt chính những lực lƣợng hình thành nên tri thức của con ngƣời mà nó dự định phải có.

Cũng cần phải dành chút thời gian xem xét điều gì xảy ra nếu giả sử điều đƣợc coi là kiến thức tốt nhất đang có lại đƣợc sử dụng trong tất cả các hành động. Nếu tất cả các cố gắng dƣờng nhƣ là vô ích dƣới ánh sáng của các kiến thức chung đƣợc thừa nhận mà bị cấm đoán và chỉ còn là những câu hỏi mà thôi, hoặc là có những thử nghiệm đƣợc cố gắng làm, dƣờng nhƣ là có ý nghĩa theo quan điểm thống trị, thì loài ngƣời có thể dễ dàng tiến đến một điểm trong đó các tri thức cho phép dự đoán hậu quả của tất cả các hành động thông thƣờng và tránh tất cả các thất vọng hoặc thất bại.

Con ngƣời khi đó có lẽ đã điều chỉnh môi trƣờng xung quanh cho phù hợp với mình, bởi vì họ chỉ cố gắng làm những gì hoàn toàn có thể dự báo đƣợc kết quả. Chúng ta có thể hình dung nền văn minh sẽ tiến đến một điểm đình trệ, không phải bởi vì các khả năng tăng trƣởng hơn nữa đã cạn kiệt, mà bởi vì con ngƣời đã thành công trong việc phụ thuộc hoàn toàn các hành động của mình và những gì xung quanh mình vào tình trạng tri thức hiện có đến nỗi mà không có cơ hội cho những kiến thức mới nảy sinh.

9. Một số ngƣời theo chủ nghĩa duy lý mong muốn gắn mọi thứ vào với tinh thần của con ngƣời và vì thế gặp phải một tình trạng tiến thoái lƣỡng nan

44

thực sự. Việc dùng lý trí nhằm vào sự kiểm soát và khả năng dự báo.

Nhƣng quá trình tiến lên của lý trí nằm ở sự tự do và tính không dự báo đƣợc về hành động của con ngƣời. Những ngƣời nào tán dƣơng quyền lực của con ngƣời luôn chỉ nhìn một phía trong mối liên hệ tƣ tƣởng và hành động của con ngƣời, trong đó con ngƣời vừa sử dụng và tạo ra nó một cách đồng thời. Họ không thấy rằng, để có sự tiến bộ, quá trình xã hội mà từ đó sự tăng trƣởng lý trí bắt đầu phải đƣợc giải phóng không bị kiểm soát.

Ít có nghi ngờ rằng con ngƣời có đƣợc một số thành công lớn trong quá khứ là do anh ta không thể kiểm soát đƣợc đời sống xã hội. Sự phát triển tiếp theo của con ngƣời có thể phụ thuộc vào việc giải phóng có chủ định khỏi sự thực thi kiểm soát hiện đang nằm trong quyền lực của con ngƣời.

Trƣớc đây, các động lực tự phát cho tăng trƣởng, cho dù bị hạn chế đến mức nào, vẫn luôn có thể tự khẳng định mình trƣớc sự áp bức có tổ chức của nhà nƣớc. Với các công cụ kiểm soát bằng công nghệ hiện nay của chính phủ, không chắc rằng sự khẳng định này là có thể hay không; dù chắc chắn đến cỡ nào thì nó cũng trở thành không thể. Chúng ta không còn ở xa một điểm mà các động lực xã hội có tổ chức một cách chủ ý có thể huỷ hoại những động lực tự phát vốn đã giúp cho sự phát triển trở

thành có thể.

45

CHƢƠNG 3

Ý NGHĨA CHUNG CỦA SỰ TIẾN BỘ

1. Các nhà văn ngày nay, những ngƣời đánh giá sự danh tiếng của mình trong số những ngƣời thạo đời hơn, khó có thể dám đề cập đến sự tiến bộ

mà không phải dùng một từ trong dấu ngoặc kép trích dẫn. Sự tin cậy ẩn ý vào lợi ích của tiến bộ mà trong vòng hai thế kỷ qua đánh dấu sự xuất hiện của các nhà tƣ tƣởng tiên tiến đã trở nên bị coi là dấu hiệu của suy nghĩ nông cạn. Mặc dù trong khi đại đa số ngƣời dân trên khắp thế giới vẫn còn đặt hy vọng vào những tiến bộ đang tiếp diễn, giới trí thức có suy nghĩ chung là liệu có tồn tại một thứ nhƣ vậy không, hay ít nhất là liệu sự

tiến bộ có là khát vọng không.

Xét ở một góc độ nào đó, phản ứng đối với những niềm tin mãnh liệt và ngây thơ nhƣ vậy về tính tất yếu của sự tiến bộ là cần thiết. Rất nhiều những gì đã đƣợc viết ra và đƣợc đề cập đã không khiến cho ngƣời ta phải suy nghĩ kỹ càng trƣớc khi sử dụng một từ. Không bao giờ có nhiều sự lý giải cho lời khẳng định rằng "nền văn minh đã chuyển động, đang chuyển động, và sẽ chuyển động theo một hƣớng mong đợi,"1 mà cũng không có nhiều cơ sở để coi những thay đổi này là cần thiết, và rằng những tiến bộ

này là chắc chắn và có lợi ích. Không có sự đảm bảo nào khi nói về khả

năng của các "quy luật vận động" có thể khiến chúng ta dự đoán các điều kiện theo đó chúng ta cần thiết phải tiến lên, hoặc để có cách coi những điều xuẩn ngốc mà con ngƣời đã làm là cần thiết và vì thế là đúng.

Nhƣng nếu không khó để có một sự xua tan ảo tƣởng nào đó về sự tiến bộ, thì điều đó cũng không phải là không có nguy hiểm. Ở một khía cạnh, văn minh là tiến bộ, và tiến bộ là văn minh.2 Việc bảo tồn nền văn minh chúng ta đang có phụ thuộc vào sự vận động của các lực lƣợng mà trong các điều kiện thuận lợi sẽ tạo ra sự tiến bộ. Nếu đúng là sự tiến hoá không phải luôn luôn dẫn đến những gì tốt đẹp hơn, một điều khác cũng sẽ đúng là nếu không có những lực lƣợng tạo ra nó, nền văn minh và tất cả những gì chúng ta có, hầu hết là tất cả những gì phân biệt con ngƣời với động vật, thực sự là sẽ không bao giờ tồn tại và cũng chẳng bao giờ đƣợc duy trì.

Lịch sử văn minh là những miêu tả về sự tiến bộ, trong đó một giai đoạn

46

ngắn của thời gian là chƣa đến tám nghìn năm đã tạo hầu hết những gì mà chúng ta coi là đặc điểm của cuộc sống loài ngƣời hiện nay. Sau khi từ bỏ

đời sống săn bắt hái lƣợm, hầu hết cha ông chúng ta vào giai đoạn đầu thời kỳ đồ đá mới đã chuyển sang nông nghiệp và sau đó là cuộc sống đô thị trong vòng ít hơn ba nghìn năm, có nghĩa là chỉ khoảng 100 thế hệ.

Không có gì ngạc nhiên rằng xét trên vài khía cạnh, những đặc điểm sinh vật học của con ngƣời nhiều khi không tiến hoá bắt kịp đƣợc với những thay đổi; và ở đâu đó những phần không lý trí vẫn còn tồn tại; đồng thời rất nhiều những bản năng và cảm xúc vẫn còn tƣơng thích với cuộc sống của dân săn bắt hơn là thích ứng với cuộc sống văn minh. Nếu nhiều đặc điểm của nền văn minh chúng ta còn chƣa tự nhiên, nhiều giả tạo, hoặc không lành mạnh, điều đó lẽ ra phải là những gì mà loài ngƣời đã phải trải qua ngay từ khi sống trong cuộc sống đô thị, tức là từ khi nền văn minh thực sự bắt đầu. Tất cả những lời oán trách giống nhau về nền công nghiệp, về chủ nghĩa tƣ bản, hoặc những soi mói quá đáng đều phần nhiều là phản ứng trƣớc phong cách sống mới mà con ngƣời tiếp nhận trong thời gian nhanh chóng khoảng hơn nửa triệu năm tồn tại nhƣ là những kẻ săn bắn lang thang, và điều đó còn để lại nhiều vấn đề chƣa đƣợc chính con ngƣời giải quyết.

2. Khi chúng ta nói về sự tiến bộ trong mối liên hệ với các nỗ lực cá nhân của từng con ngƣời hoặc với những cố gắng nói chung có tổ chức của con ngƣời, chúng ta ngụ ý đó là sự tiến lên hƣớng tới một mục tiêu đã biết.4

Theo ý nghĩa này thì những tiến triển xã hội không đƣợc gọi là sự tiến bộ, bởi vì đó không phải là thành tựu do con ngƣời cố gắng đạt đƣợc bằng cách dùng các phƣơng tiện đã biết để hƣớng tới một mục tiêu xác định. Có lẽ đúng hơn là nên nghĩ về tiến bộ nhƣ là một quá trình thiết lập và chỉnh sửa tri thức của con ngƣời, một quá trình thích nghi và học hỏi trong đó không chỉ là các khả năng chúng ta đã biết, mà còn là các giá trị và khát vọng vẫn đang tiếp tục thay đổi của chúng ta. Tiến bộ bao gồm sự khám phá những gì chƣa biết, và hậu quả của chúng là không dự đoán đƣợc trƣớc. Nó luôn luôn dẫn tới những gì không biết, và điều chúng ta mong đợi nhất là đạt đƣợc sự hiểu biết về các động lực đem lại sự tiến bộ. Tuy vậy, mặc dù sự hiểu biết chung nhƣ vậy về đặc điểm của quá trình tăng trƣởng tích luỹ là không thể thiếu đƣợc nếu chúng ta cố gắng tạo ra các

47

điều kiện thuận lợi cho quá trình đó, sẽ không bao giờ là kiến thức cho phép chúng ta có những dự đoán cụ thể.6 Câu hỏi mà chúng ta có thể có từ

những quy luật cần thiết bên trong của sự tiến hoá mà ta phải theo là một câu hỏi ngớ ngẩn. Lý trí con ngƣời có thể không dự đoán đƣợc hoạc cũng không hình thành đƣợc tƣơng lai một cách có chủ ý đƣợc. Sự tiến bộ của nó bao gồm việc tìm thấy đâu là chỗ đang bị sai.

Thậm chí trong lĩnh vực mà việc tìm kiếm kiến thức đƣợc cân nhắc chu đáo nhất, ví dụ nhƣ trong khoa học, không ai có thể dự đoán đƣợc điều gì sẽ là hậu quả của công việc của mình.7 Trong thực tế, ngày càng có một sự

thừa nhận rằng cho dù có các cố gắng làm cho khoa học đƣợc hƣớng tới tri thức có ích-đó là, hƣớng tới tri thức có việc sử dụng trong tƣơng lai có thể nhìn thấy trƣớc đƣợc-thì có lẽ điều đó sẽ làm cản trở tiến bộ.8 Sự tiến bộ từ trong bản chất của nó không thể đƣợc vạch sẵn kế hoạch. Chúng ta có thể nói một cách hợp lý về tiến bộ đang trong kế hoạch của một lĩnh vực cụ thể để nhằm tìm ra một giải pháp cho một vấn đề riêng cũng nhƣ

đã sẵn sàng cho câu trả lời. Nhƣng chúng ta sẽ nhanh chóng thấy hạn chế

của cố gắng đã làm nếu ta phải tự giới hạn vào việc cố gắng phấn đấu cho các mục tiêu bây giờ còn có thể nhìn rõ và nếu các vấn đề mới không luôn luôn xuất hiện nữa. Chính những gì chúng ta không biết trƣớc lại làm cho con ngƣời trở nên thông minh hơn.

Nhƣng thông thƣờng nó cũng làm cho chúng ta tồi hơn. Mặc dù sự tiến bộ

bao gồm một phần việc đạt đƣợc những gì chúng ta đang phấn đấu, nhƣng đó không có nghĩa là chúng ta sẽ thích tất cả các kết quả hoặc là tất cả kết quả đều là có lợi ích. Và do những mong muốn và mục tiêu của chúng ta cũng bị phụ thuộc vào thay đổi trong quá trình tiến bộ, có một câu hỏi là liệu việc diễn đạt đó có một ý nghĩa rõ ràng về trạng thái mới của các vấn đề mà sự tiến bộ tạo ra sẽ là một điều tốt hơn chăng. Sự tiến bộ theo nghĩa tăng trƣởng tích luỹ về kiến thức và quyền lực đối với tự nhiên là một thuật ngữ ít cho biết về liệu rằng trạng thái mới sẽ đem lại sự thoả mãn nhiều hơn cho chúng ta hay không so với trạng thái cũ. Điều hài lòng ở

đây có thể chỉ là trong việc đạt đƣợc những gì ta đang phấn đấu, và những gì chắc chắn chúng ta có sẽ không đem lại nhiều sự thoải mái. Nếu ta phải dừng giai đoạn phát triển hiện tại, có câu hỏi không thể trả lời đƣợc là chúng ta sẽ tốt hơn theo một nghĩa nào đó hay là hạnh phúc hơn nếu ta đã

48

dừng một trăm hoặc một nghìn năm trƣớc?

Tuy nhiên, câu hỏi không phải là một vấn đề. Điều quan trọng là việc phấn đấu thành công những gì mà ở mỗi thời điểm có thể đạt đƣợc. Đó không phải là thành quả của những thành công trong quá khứ mà là việc tồn tại và vì tƣơng lai trong đó trí tuệ con ngƣời tự chứng minh. Sự tiến bộ

là một chuyển động vì sự chuyển động, bởi vì chính trong quá trình học tập, và dƣới tác động của việc học tập đƣợc điều gì mới, mà con ngƣời mới thụ hƣởng đƣợc món quà của trí thông minh của mình.

Việc thụ hƣởng những thành công cá nhân sẽ đem lại một khối lƣợng lớn tiến bộ cho trong những xã hội tiến bộ nhanh. Trong một xã hội đình trệ, sẽ có nhiều ngƣời sẽ đi xuống và nhiều ngƣời sẽ đi lên. Khi mà đa số

trong cuộc sống của mình tham gia vào sự tiến bộ, thì cần thiết là xã hội sẽ tiến lên một bƣớc đáng kể. Vì thế có ít nghi ngờ rằng Adam Smith đã đúng khi nói rằng:" chính trong trạng thái tiến bộ, trong khi xã hội đang tiến lên một vị thế xa hơn, chứ không phải khi nó đã đạt đƣợc đầy đủ sự

giàu có, thì điều kiện cho ngƣời nghèo lao động, là bộ phận đa số của nhân dân, có lẽ sẽ là hạnh phúc nhất và thoải mái nhất. Sẽ là khó khăn trong trạng thái đình trệ và khổ sở trong trạng thái đi xuống. Trạng thái tiến bộ thực sự là vui mừng và chân thật trong tất cả các trật tự xã hội khác nhau. Sự đình trệ là ảm đạm, và sự đi xuống là sầu muộn.9

Một trong những đặc điểm tiêu biểu của một xã hội tiến bộ là trong hầu hết những gì con ngƣời đang phấn đấu đều chỉ có thể đạt đƣợc thông qua tiến bộ hơn nữa. Điều đó rút ra từ một thực tế cần có của sự tiến bộ: kiến thức mới và lợi ích của nó có thể lan toả chỉ dần dần, và tham vọng của nhiều ngƣời sẽ luôn bị quyết định bởi những gì cho đến nay chỉ có thể tiếp cận đối với một số ít ngƣời. Sẽ là sai nếu nghĩ về những khả năng mới này nhƣ thể là sự sở hữu chung của xã hội ngay từ ban đầu trong đó các thành viên trong xã hội có thể đƣợc chia sẻ; chúng trở thành sở hữu chung chỉ

khi quá trình tiến lên chậm rãi trong đó chỉ một ít ngƣời đạt đƣợc thành quả là có sẵn cho nhiều ngƣời. Điều này thƣờng là mơ hồ bởi sự chú ý quá đáng luôn đƣợc dành cho một vài bƣớc tiến rõ ràng trong quá trình phát triển. Nhƣng đôi lúc những khám phá mới chỉ mở ra những chân trời mới, và cần có nhiều nỗ lực lâu dài hơn nữa trƣớc khi tri thức mới phát sinh ở

đâu đó có thể đƣợc đem vào ứng dụng rộng rãi. Nó phải thông qua một

49

quá trình dài thích nghi, lựa chọn, kết hợp, và cải tiến trƣớc khi có thể

hoàn toàn sử dụng. Điều đó có nghĩa là luôn có những ngƣời đã có lợi từ

những thành quả mới và nó vẫn chƣa đƣợc những ngƣời khác tiếp cận.

3. Những tiến bộ kinh tế nhanh chóng mà chúng ta đang mong muốn có lẽ

phần nhiều là kết quả của sự bất bình đẳng và không thể nào thực hiện đƣợc mà lại tránh đƣợc điều đó. Tiến bộ với tốc độ nhanh nhƣ vậy không thể thực hiện theo một hình thức đồng nhất mà phải diễn ra theo cách bậc thang, với một vài tiến bộ đi trƣớc số còn lại. Lý do cho điều đó bị che đậy trong thói quen nhìn nhận tiến bộ kinh tế chủ yếu giống nhƣ là việc tích luỹ khối lƣợng lớn hơn hàng hoá và thiết bị. Nhƣng việc gia tăng mức sống ít ra cũng là do gia tăng trong tri thức, cho phép chúng ta không chỉ

tiêu thụ nhiều hơn cho cùng một thứ mà còn sử dụng nhiều thứ khác nhau, và còn là những thứ chúng ta không hề biết trƣớc đó. Và cho dù sự tăng trƣởng thu nhập phụ thuộc một phần vào sự tích luỹ tƣ bản, có thể còn phụ

thuộc nhiều hơn vào việc hiểu biết của chúng ta trong việc sử dụng các nguồn lực một cách hiệu quả hơn và với các mục đích mới.

Sự gia tăng tri thức có tầm quan trọng nhƣ vậy bởi vì, trong khi các nguồn lực vật chất luôn là khan hiếm và sẽ phải đƣợc sử dụng hạn chế, việc sử

dụng các tri thức mới (nơi chúng ta không tự tạo ra sự khan hiếm thông qua độc quyền) là không bị hạn chế. Tri thức, một khi đạt đƣợc, sẽ trở nên có sẵn một cách miến phí vì lợi ích của tất cả mọi ngƣời. Chính món quà kiến thức miễn phí đƣợc một vài thành viên của xã hội thu đƣợc thông qua thực nghiệm nhƣ vậy mà sự tiến bộ chung có thể làm đƣợc, và thành quả

của những ngƣời đi trƣớc tạo điều kiện cho bƣớc tiến của những ngƣời tiếp sau.

Vào bất kỳ giai đoạn nào của quá trình này, sẽ luôn có nhiều thứ mà chúng ta đã biết tạo ra thế nào nhƣng lại là những thứ vẫn quá đắt đỏ để có thể

cung cấp một chút ít. Và trong giai đoạn đầu, chúng có thể đƣợc thực hiện chỉ bằng cách sử dụng các nguồn lực lớn gấp nhiều lần tổng thu nhập, với sự phân phối gần nhƣ bằng nhau, là những thu nhập sẽ thuộc về một số ít những ngƣời có thể hƣởng lợi từ đó. Trƣớc hết, một hàng hoá tốt thông thƣờng là tính thay đổi thất thƣờng của một số đƣợc lựa chọn trƣớc khi nó trở thành một nhu cầu công cộng và hình thành một phần thiết yếu của cuộc sống. Sự xa xỉ hiện tại là sự cần thiết của ngày mai."10 Hơn nữa,

50

những thứ mới thƣờng trở thành sẵn có cho phần lớn mọi ngƣời chỉ bởi vì vào lúc nào đó chúng đã là những gì xa xỉ cho một số ít ngƣời.

Ở các nƣớc giàu hơn, nếu chúng ta ngày nay có thể cung cấp các phƣơng tiện và trang bị ở mức nhiều nhất mà không lâu trƣớc đó đã không thể sản xuất đủ với những khối lƣợng nhƣ vậy, đây phần lớn là hệ quả trực tiếp cảu thực tế là trƣớc hết chúng đƣợc làm ra cho một số ít. Tất cả sự thuận tiện cho một ngôi nhà tiện nghi, cho phƣơng tiện đi lại và liên lạc, cho giải trí và hƣởng thụ, chúng ta trƣớc hết chỉ có thể sản xuất với khối lƣợng hữu hạn; nhƣng thông qua quá trình làm nhƣ vậy chúng ta đã dần dần biết đƣợc cách làm chúng hoặc những thứ tƣơng tự với một số lƣợng tiêu thụ

nguồn lực ít hơn nhiều và vì vậy có thể trở nên cung cấp chúng với một khối lƣợng lớn. Vì vậy, một phần lớn tiêu dùng của ngƣời giàu, mặc dù không đƣợc dự định vì mục đích đó, là để thanh toán cho những thử

nghiệm sản phẩm mới nhƣ vậy, kết quả là sau đó những thứ này có thể

đƣợc dành cho ngƣời nghèo.

Điều quan trọng không chỉ là chúng ta dần học đƣợc cách làm rẻ với quy mô lớn cho những phần chúng ta đã biết làm thế nào thế nào nhƣng một cách đắt đỏ với số lƣợng nhỏ, mà còn từ vị trí tiến bộ này những mong muốn và khả năng kế tiếp sẽ trở nên rõ rang, vì thế sự lựa chọn những mục tiêu mới và những cố gắng hƣớng tới việc thành công sẽ bắt đầu rất lâu trƣớc khi đa số có thể phấn đấu vì chúng. Nếu những gì họ muốn sau khi những mục tiêu hiện tại đƣợc thực hiện lại nhanh chóng có sẵn, thì điều cần thiết là những sự phát triển đem lại thành quả cho đa số ngƣời trong vòng hai mƣơi hoặc năm mƣơi năm nên đƣợc dẫn dắt bởi quan điểm của những ngƣời đã trong phạm vi đƣợc hƣởng thụ chúng.

Ngày nay ở Hoa Kỳ và các nƣớc Tây Âu, ngƣời tƣơng đối nghèo vẫn có thể có xe hơi và tủ lạnh, một chuyến đi máy bay hoặc có đài phát thanh, với mức chi phí hợp lý so với thu nhập của họ, điều đó là có thể bởi vì trong quá khứ những ngƣời có thu nhập tốt hơn đã có thể tiêu dùng những gì lúc đó đƣợc coi là xa xỉ. Con đƣờng tiến bộ phần nhiều là bị đình lại do bị dập tắt trƣớc đó. Đó là bởi vì những ngƣời đi dò đƣờng đã phát hiện ra mục tiêu mà con đƣờng có thể đƣợc xây dựng cho những ngƣời ít may mắn hoặc ít nghị lực. Điều mà ngày nay có thể bị coi là phung phí hoặc lãng phí, bởi vì nó đƣợc sử dụng bởi một số ít và thậm chí là những gì

51

không tƣởng tƣợng đƣợc trong đa số quần chúng, thì thực ra là những khoản chi trả cho các thí nghiệm với phong cách sống mà cuối cùng sẽ lại áp dụng cho tất cả mọi ngƣời. Phạm vi của những gì sẽ đƣợc thử nghiệm và sau đó phát triển, việc tài trợ cho những trải nghiệm sẽ dành cho tất cả, thì phần lớn đƣợc mở rộng bởi sự phân phối bất bình đẳng những lợi ích hiện tại; và mức độ tiến bộ sẽ tăng một cách mạnh mẽ nếu những bƣớc đi đầu tiên đƣợc thực hiện lâu trƣớc khi đại đa số có thể hƣởng lợi từ chúng.

Rất nhiều những cải tiến thực sự sẽ không bao giờ trở thành khả năng cho tất cả nếu trƣớc đó chúng không có trong một số ngƣời. Nếu tất cả mọi ngƣời phải đợi cho những gì tốt đẹp hơn tận cho đến khi chúng đƣợc phân phối cho tất cả, thì ngày đó trong nhiều trƣờng hợp sẽ không bao giờ đến.

Thậm chí những ngƣời nghèo nhất hiện nay cũng có đƣợc những điều tốt tƣơng đối về mặt vật chất từ những kết quả bất bình đẳng trong quá khứ.

4. Trong một xã hội tiến bộ nhƣ chúng ta đã biết, những ngƣời tƣơng đối giầu có chỉ là cái gì đó đi trƣớc những gì còn lại trong lợi thế vật chất mà họ hƣởng thụ. Họ thực sự đang sống trong một giai đoạn tiến hoá mà những ngƣời khác chƣa tiếp cận đến. Tiếp theo, sự nghèo đói trở thành một khái niệm tƣơng đối chứ không phải là tuyệt đối. Điều đó không làm cho nó ít chua xót hơn. Mặc dù trong một xã hội tiên tiến, những mƣu cầu không đƣợc thoả mãn luôn luôn không phải là những nhu cầu vật chất nữa mà là kết quả của nền văn minh, đúng là ở mỗi giai đoạn, có một vài thứ

mà hầu hết mọi ngƣời mong muốn lại chỉ có thể cung cấp cho một số ít, và chỉ có thể cung cấp cho tất cả thông qua sự tiến bộ hơn nữa. Hầu hết những gì ta phấn đấu là những thứ mà ngƣời khác đã có. Nhƣng một xã hội tiến bộ, trong khi quá trình này phải phụ thuộc vào sự học tập và mô phỏng, thừa nhận những mong muốn mà nó tạo ra chỉ nhƣ là những động lực cho cố gắng tiếp theo. Nó không đảm bảo một thành quả cho tất cả

mọi ngƣời. Nó coi nhẹ nỗi đau của những nguyện vọng chƣa đƣợc thực hiện. Nó có vẻ tàn nhẫn bởi vì nó làm tăng nguyện vọng của tất cả theo tịnh tiến cùng với sự tăng lên trong lợi ích đối với một số ngƣời. Song chừng nào còn giữ đƣợc một xã hội tiến bộ, một số ngƣời phải đi đầu, và số còn lại phải theo sau.

Trong bất kỳ một giai đoạn tiến triển nào, ngƣời giầu có, thông qua thực nghiệm những phong cách sống mới mà ngƣời nghèo chƣa đƣợc tiếp cận,

52

đã thực thi một dịch vụ cần thiết mà nếu không có họ thì sự tiến lên của ngƣời nghèo sẽ còn chậm hơn rất nhiều; và sự đấu tranh đối với một số

ngƣời sẽ dƣờng nhƣ là sự biện hộ cƣờng điệu và yếu ớt. Nhƣng một chút phản ánh sẽ cho thấy điều đó là hoàn toàn hợp lý và một xã hội xã hội chủ

nghĩa theo khía cạnh này sẽ phải giống với một xã hội tự do. Điều cần thiết trong một nền kinh tế kế hoạch hoá (trừ khi nó có thể bắt chƣớc một cách đơn giản những xã hội khác phát triển hơn) trong việc trao cho một số ngƣời những nhiệm vụ phải thử nghiệm các bƣớc tiến gần nhất một thời gian dài trƣớc khi đƣợc trao cho những ngƣời còn lại. Không có cách nào để tạo ra các cách sống mới có thể tiếp cận nói chung và vẫn còn đắt đỏ trừ khi trƣớc đó đã có một vài ngƣời thử nghiệm. Sẽ là không đủ nếu các cá nhân đƣợc cho phép thử nghiệm những thứ mới lạ riêng. Những thứ này chỉ có đƣợc sự sử dụng hợp lý và có giá trị khi đƣợc coi là một phần không tách rời của các tiến bộ chung trong đó chúng là những thứ

tiếp tục đƣợc mong đợi. Để đƣợc biết những khả năng mới nào sẽ đƣợc phát triển trong từng giai đoạn, những cải thiện cụ thể nên đƣợc phù hợp với những tiến bộ chung nhƣ thế nào và khi nào, một xã hội kế hoạch hoá phải cung cấp cho toàn bộ một giai cấp, hoặc thậm chí là cả hệ thống thứ

bậc trong một giai cấp, là giai cấp sẽ luôn luôn đi trƣớc một bƣớc so với những giai cấp còn lại. Khi đó tình hình sẽ chỉ khác trong một xã hội tự do ở chỗ sự bất bình đẳng sẽ là kết quả của việc sắp đặt và sự lựa chọn của những con ngƣời hoặc những nhóm cụ thể sẽ đƣợc thực hiện bằng quyền lực chứ không phải là quá trình vô tƣ của thị trƣờng và vự tình cờ của cơ

hội. Cần phải nói thêm rằng chỉ những cách sống tốt hơn mà có sự chấp thuận của quyền lực mới có thể đƣợc phép và chúng chỉ đƣợc cung cấp cho những ngƣời có thẩm quyền riêng biệt. Tuy vậy, để cho một xã hội kế

hoạch hoá đạt đƣợc tốc độ giống nhƣ tiến bộ của một xã hội tự do, thì mức độ bất bình đẳng có khả năng nổi trội sẽ không khác là mấy.

Không có một thƣớc đo thực nghiệm nào về mức độ bất bình đẳng mà chúng ta đang cần ở đây. Tất nhiên, chúng ta không mong ƣớc nhìn thấy hoàn cảnh những con ngƣời bị quyết định bởi một hành động độc đoán hoặc là một đặc quyền do ý chí con ngƣời trao cho những ngƣời cụ thể.

Tuy nhiên, thật là khó để xem trong ý nghĩa nào sẽ là hợp lý nhất để nói rằng bất kỳ một ngƣời nào cũng đi quá xa so với những ngƣời còn lại hoặc

53

là xã hội sẽ có hại nếu sự tiến lên của một số ngƣời sẽ bỏ xa so với bƣớc tiến của những ngƣời khác. Có thể là còn có lý khi nói điều đó nếu nhƣ có thể có một khoảng cách lớn trong mức độ của các bƣớc tiến này; nhƣng chừng nào mà sự chậm rãi ít nhiều còn tiếp tục và tất cả các bƣớc trong tháp thu nhập đã đƣợc chiếm chỗ một cách hợp lý, khó có thể phủ nhận rằng những gì bên dƣới đƣợc lợi vật chất từ những ngƣời khác bên trên.

Sự phản đối nảy sinh từ khái niệm sai rằng những ngƣời đi đầu đòi hỏi quyền đối với những điều gì đó mà nếu không nhƣ vậy sẽ nằm trong tay những ngƣời còn lại. Điều đó có thể đúng nếu nếu chúng ta nghĩ về mặt tái phân phối lại các thành quả của tiến bộ trong quá khứ chứ không phải là về những bƣớc tiến tiếp theo mà xã hội bất bình đẳng đang nuôi dƣỡng.

Về dài hạn, việc tồn tại của các nhóm trƣớc những ngƣời còn lại rõ ràng là một lợi thế đối với những ngƣời đi sau, theo cùng một cách mà nếu chúng ta có thể đột nhiên kiếm đƣợc một kiến thức tiên tiến hơn mà một vài ngƣời khác trên một châu lục hoặc một hành tinh khác đã thu đƣợc trong những điều kiện thuận lợi hơn, thì tất cả chúng ta sẽ đều có lợi rất nhiều.

5. Những vấn đề bình đẳng thật khó bàn luận một cách không thiên vị vì các thành viên của chính cộng đồng chúng ta bị ảnh hƣởng. Chúng sẽ trở nên rõ rang hơn nếu ta xem xét chúng trong những khía cạnh rộng hơn, nghĩa là quan hệ giữa những nƣớc giầu với nƣớc nghèo. Khi đó chúng ta ít bị

theo hƣớng nhầm lẫn với khái niệm rằng mỗi thành viên của bất cứ cộng đồng nào cũng có một quyền tự nhiên nào đó đối với phần thu nhập đã xác định của nhóm anh ta. Mặc dù ngày nay hầu hết mọi ngƣời trên thế giới hƣởng lợi từ những nỗ lực của từng ngƣời với nhau, chắc chắn chúng ta không có lý do gì để coi những sản phẩm của thế giới nhƣ là kết quả của cố gắng chung của những cộng đồng.

Mặc dù ngày nay ngƣời dân phƣơng Tây đã tiến xa hơn nhiều so với những nƣớc còn lại về của cải, nhƣng đó chỉ là một phần của sự tích luỹ tƣ

bản, chủ yếu là kết quả của việc tận dụng hiệu quả hơn kiến thức của họ.

Có ít nghi ngờ rằng triển vọng của những ngƣời nghèo hơn, các nƣớc

"kém phát triển" có thể tiếp cận đƣợc với mức độ hiện tại của phƣơng Tây còn có thể tốt hơn rất nhiều so với phƣơng Tây đã từng nhƣ vậy, nếu phƣơng Tây không tiến lên xa hơn. Hơn nữa, sẽ là tốt hơn khả năng nếu trong sự nghiệp gia tăng văn minh hiện đại, một cơ quan quyền lực nào đó

54

trên thế giới cho rằng không có phần nào đƣợc tiến hơn quá xa so với những phần còn lại và đảm bảo chắc chắn rằng những lợi ích vật chất đƣợc phân bổ công bằng trên toàn thế giới. Nếu ngày nay một quốc gia nào đó trong một vài thập kỷ đạt đƣợc một mức độ vật chất mà khiến cho phƣơng Tây còn phải mất hàng trăm, hàng nghìn năm mới đạt đƣợc, liệu đó không phải là bằng chứng rằng con đƣờng của họ đã đƣợc tiến lên một cách dễ dàng hơn trƣớc thực tế là phƣơng Tây không buộc phải chia sẻ

những thành quả vật chất với phần còn lại của thế giới-và họ không bị kéo giữ lại mà còn có thể còn tiến xa hơn những nƣớc khác.

Không chỉ là các nƣớc phƣơng Tây giàu có hơn bởi vì họ có nhiều tri thức công nghệ tiên tiến hơn, mà còn là do họ có kiến thức công nghệ tiên tiến vì giầu có hơn. Và món quà miễn phí của kiến thức là những chi phí đắt đỏ cho những ngƣời đi đầu để đạt đƣợc lại cho phép những ngƣời đi sau đạt đƣợc với chi phí rẻ hơn nhiều. Thực vậy, chừng nào mà có những nƣớc đi đầu, tất cả các nƣớc khác có thể theo sau, mặc dù các điều kiện cho sự tiến triển tự phát là không có với họ. Nhiều nƣớc hoặc nhiều nhóm không có tự do vẫn có thể có thu đƣợc lợi ích từ những thành quả của họ, và đó là một trong những lý do tại sao tầm quan trọng của tự do lại không đƣợc hiểu rõ hơn. Nhiều nơi trên thế giới, những bƣớc tiến của văn minh đã và đang là công việc khai thác, và với sự liên lạc hiện đại, những nƣớc này không bị bỏ xa phía sau, mặc dù hầu hết những sang tạo có thể hình thành từ nơi khác. Liên Xô và Nhật Bản đã cố gắng bắt chƣớc công nghệ

của Mỹ từ bao lâu rồi. Chừng nào mà có ngƣời nào đó cung cấp hầu hết các kiến thức mới và thực hiện hầu hết các thí nghiệm mới, thì thậm chí có thể áp dụng tất cả kiến thức này một cách có chủ ý theo cách làm lợi cho hầu hết các thành viên của một nhóm nhất định với cùng thời gian và cùng mức độ. Cho dù một xã hội theo chủ nghĩa bình quân có thể tiến lên theo nghĩa này, thì sự tiến bộ của nó sẽ chỉ hoàn toàn là sự sống ăn theo, vay mƣợn từ những ngƣời đã phải trả chi phí trƣớc đó.

Theo nghĩa này thì cần phải nhớ rằng điều gì khiến cho một nƣớc có thể đi đầu trong sự phát triển trên toàn thế giới này là những tầng lớp tiên tiến nhất về mặt kinh tế và những nƣớc đã san bằng đƣợc những chênh lệch này cũng từ bỏ luôn vị trí dẫn đầu của nó-nhƣ trƣờng hợp bi kịch của nƣớc Anh cho thấy. Ở đó tất cả các tầng lớp đều đƣợc hƣởng lợi trƣớc thực tế là

55

một giai cấp giàu có với những truyền thống cũ lại đòi hỏi những sản phẩm có chất lƣợng và trạng thái chƣa nơi nào vƣợt qua đƣợc, và nƣớc Anh vì thế lại trở thành nơi cung cấp cho toàn bộ phần còn lại của thế giới.

Lãnh đạo nƣớc Anh đã từ bỏ cùng với tầng lớp có phong cách sống mà những ngƣời khác phải học tập. Có thể là không lâu sau khi các công nhân Anh quốc phát hiện ra rằng họ đã đƣợc lợi do là thành viên của một cộng đồng bao gồm nhiều ngƣời giàu có hơn họ và rằng sự đi đầu của họ trong số các công nhân khác ở các nƣớc khác một phần là do tác dộng của sự đi đầu tƣơng tự với sự giầu có của họ hơn những ngƣời giàu có ở nƣớc khác.

6. Trên góc độ quốc tế, thậm chí những bất bình đẳng lớn cũng có thể là sự

hỗ trợ lớn lao dành cho bƣớc tiến bộ của tất cả mọi ngƣời, liệu có thể có nhiều nghi ngờ rằng điều tƣơng tự cũng đúng cho những bất bình đẳng giữa các quốc gia hay không? Ở đây cũng vậy, tốc độ tiến bộ tổng thể sẽ

đƣợc gia tăng cùng với những bƣớc tiến của những ngƣời đi lên nhanh nhất. Cho dù nếu có nhiều ngƣời trƣớc tiên đã bị bỏ rớt đằng sau, tác động tổng thể của việc chuẩn bị cho con đƣờng này sẽ hỗ trợ đầy đủ những tiến bộ của họ sao cho họ có thể bắt kịp bƣớc chân đoàn hành trình. Các thành viên của một cộng đồng bao gồm nhiều ngƣời giầu có sẽ đƣợc hƣởng thụ

trong thực tế một thuận lợi lớn không dành cho những ngƣời, do họ sống trong một nƣớc nghèo, không đƣợc hƣởng lợi từ vốn và kinh nghiệm của ngƣời giàu có; vì thế, thật là khó để hiểu tại sao tình huống này sẽ giải thích cho yêu sách đòi dành một phần lớn hơn cho cá nhân. Nhìn chung có lẽ có một tình huống là, sau khi sự tăng trƣởng nhanh chóng đƣợc tiếp tục trong một thời gian, lợi thế tích luỹ cho những ngƣời theo sau thì đủ lớn để cho phép họ tiến lên nhanh hơn những ngƣời đang dẫn đầu và rằng, kết quả là hành trình kéo dài của tiến bộ của con ngƣời có xu hƣớng ngắn lại.

Kinh nghiệm của Hoa Kỳ có lẽ ít nhất đã chỉ ra rằng, một khi sự nổi lên của các tầng lớp có vị trí thấp đạt đƣợc tốc độ, sẽ làm cho tầng lớp ngƣời giàu không còn là nguồn lực chính cho những thành quả lớn nữa, và làm cho những cố gắng đƣợc hƣớng về nhu cầu của đa số. Những động lực nào trƣớc tiên làm cho sự bất bình đẳng trở thành nổi bật vì thế sau đó sẽ

có xu hƣớng làm suy giảm tính chất đó.

Vì thế, phải có hai cách khác nhau khi nhìn vào khả năng giảm bất bình đẳng và xoá bỏ nghèo đói bằng cách cân nhắc sự tái phân phối-nghĩa là từ

56

quan điểm ngắn hạn và dài hạn. Vào bất kỳ thời điểm nào chúng ta cũng có thể cải thiện vị trí của những ngƣời nghèo nhất bằng cách trao cho họ

những gì ta lấy từ ngƣời giàu. Nhƣng trong khi quá trình bình đẳng hoá này đang đƣợc tiến hành có thể tạm thời làm cho các vị trí xã hội nhanh chóng bị chấm dứt sự phân biệt, nó có thể làm chậm quá trình chuyển động của tổng thể và về dài hạn có thể làm vƣớng chân những ngƣời phía sau. Những thực tế tại châu Âu gần đây đã khẳng định một cách rõ ràng điều đó. Sƣ nhanh chóng mà với nó, những xã hội giàu có lại trở thành những xã hội tĩnh tại, nếu không nói là xã hội đình trệ thông qua những chính sách bình quân chủ nghĩa, trong khi những nƣớc đói nghèo nhƣng có cạnh tranh cao khác lại trở nên rất năng động và tiến bộ; và sự nhanh chóng ấy đã trở thành một trong những đặc điểm dễ thấy nhất sau chiến tranh. Mặt khác, sự tƣơng phản trong khía cạnh này giữa các nhà nƣớc phúc lợi tiên tiến nhƣ Anh và các nƣớc Bắc Âu, và các nƣớc khác nhƣ

Đức, Bỉ, hoặc Ý, đang bắt đầu đƣợc các nƣớc sau thừa nhận..11 Nếu cần một sự minh hoạ rằng không có một cách nào làm cho một xã hội trở nên tĩnh tại hiệu quả hơn là bằng cách áp đặt tất cả mọi thứ cùng một tiêu chuẩn bình quân, hoặc là không có một cách nào làm chậm sự phát triển lại có hiệu quả hơn bằng cách trao cho ngƣời thành công nhất một tiêu chuẩn chỉ hơn chút ít so với trung bình, thì những trải nghiệm nêu trên đã chứng minh điều đó.

Trong trƣờng hợp của một nƣớc đi trƣớc, bất kỳ ngƣời quan sát nào cũng có thể nhận thấy rằng vị trí của nƣớc này không có hy vọng gì đáng kể

chừng nào mà toàn bộ dân số nƣớc này còn ở mức cùng cực và rằng điều kiện đầu tiên cho sự tiến lên là một vài ngƣời phải lôi kéo những ngƣời khác đi lên. Ở đây ngƣời ta dễ thấy rằng một số ngƣời sẵn long thừa nhận những nƣớc ngang bằng hoặc tiên tiến hơn. Tất nhiên, trong một xã hội chỉ có những đặc quyền chính trị đƣợc phép nảy nở, hoặc là nơi những ngƣời nổi lên trƣớc đƣợc quyền nhận quyền lực chính trị và sử dụng nó để

kiềm chế những ngƣời còn lại, thì xã hội ấy không hơn gì một xã hội độc tài. Nhƣng tất cả những cản trở cho sự nổi lên của một số ngƣời, về dài hạn sẽ là những cản trở cho sự nổi lên của tất cả; và họ cũng không khá hơn đa số bởi vì họ chỉ thỏa mãn những tham vọng nhất thời.12

7. Đối với các nƣớc tiên tiến ở phƣơng Tây, đôi lúc ngƣời ta tranh luận rằng

57

sự tiến bộ là quá nhanh hoặc quá thiên về vật chất. Cả hai khía cạnh này có thể là lien quan gần gũi với nhau. Thời của sự tiến bộ vật chất quá nhanh đã hiếm khi là các giai đoạn đơm hoa kết trái rực rỡ của nghệ thuật, và cả sự đánh giá lớn lao nhất và những sản phẩm nỗ lực nghệ thuật hay tinh thần tốt nhất cũng thƣờng xuất hiện khi sự tiến bộ vật chất đã chậm lại. Cả châu Âu trong thế kỷ mƣời chin và nƣớc Mỹ của thế kỷ hai mƣơi đều không hề xuất chúng trong những thành quả nghệ thuật. Nhƣng sự

bung nổ trong sáng tạo các giá trị phi vật chất dƣờng nhƣ là đã có những bƣớc tiến trong điều kiện kinh tế. Có thể là tự nhiên rằng dần dần sau những giai đoạn phát triển nhanh chóng về của cải mới xảy ra một bƣớc chuyển về phía những gì phi vật chất hoặc là khi hoạt động kinh tế không còn tạo ra những động lực cho tăng trƣởng nhanh nữa, thì khi đó một số

những ngƣời tài ba nhất mới chuyển sang theo đuổi các giá trị khác.

Tất nhiên, đó chỉ là một và có thể không là khía cạnh quan trọng nhất của sự tiến bộ nhanh chóng về vật chất khiến cho rất nhiều những ngƣời trong bƣớc tiến đi đầu đó trở nên hoàn nghi về các giá trị. Chúng ta phải thừa nhận rằng không thực sự chắc chắn liệu hầu hết mọi ngƣời có muốn tất cả

hoặc thậm chí là hầu hết những thành quả của tiến bộ. Đối với hầu hết trong số họ, đó là một việc không tự nguyện mà, trong khi đem lại cho họ

hầu hết những gì họ phấn đấu, cũng buộc họ thay đổi nhiều những gì họ

không hề muốn chút nào. Một ngƣời không có quyền đƣợc chọn tham gia vào tiến trình đi lên hoặc không; và luôn luôn quá trình ấy không chỉ

mang lại cho họ nhiều cơ hội mới mà còn tƣớc đi nhiều thứ họ muốn, phần nhiều trong đó là những gì gần gũi và quan trọng đối với họ. Đối với một số ngƣời đó hoàn toàn là thảm kịch, và đối với tất cả những ngƣời muốn sống phụ thuộc vào những thành quả của tiến bộ trong quá khứ và không tham gia vào tiến trình đó trong tƣơng lai thì đó là một sự nguyền rủa chứ không phải là điều hạnh phúc.

Đặc biệt, ở tất cả mọi nƣớc và ở mọi thời điểm, luôn có những nhóm ngƣời đạt tới trạng thái ít nhiều tĩnh tại, trong đó thói quen và cách sống đã ổn định trong vài thế hệ. Những cách sống nhƣ vậy có thể đột nhiên bị

đe doạ bởi những phát triển mà có nó thì họ không còn gì để làm nữa, và không chỉ những thành viên của tất cả các nhóm này mà còn là những ngƣời bên ngoài nữa cũng sẽ mong muốn họ đƣợc bảo vệ. Nhiều nông dân

58

ở châu Âu, đặc biệt những ngƣời ở vùng thung lũng xa xôi, là một ví dụ.

Họ nâng niu cách sống của mình, mặc dù nó đã trở nên kết thúc, mặc dù nó đã trở nên quá phụ thuộc vào văn minh đô thị vốn liên tục thay đổi không thể thay đổi đƣợc. Nhƣng những nông dân bảo thủ này, giống nhƣ

những ngƣời khác, có đƣợc cách sống của mình là do có nhiều kiểu ngƣời khác nhau, là những ngƣời cải tiến trong thời đại đó và những ngƣời nhờ

những cải tiến nhƣ vậy đã tạo ra áp lực cho một cách sống lên những ngƣời phụ thuộc vào nền văn hoá trƣớc đó. Dân du cƣ có thể phàn nàn về

sự xâm lấn vào các cánh đồng đã rào kín trên đồng cỏ của họ cũng giống nhƣ là một nông dân phàn nàn về sự xâm lăng của công nghiệp.

Những thay đổi mà những ngƣời này phải phục tùng là một phần chi phí phát triển, một sự minh họa cho thực tế rằng không chỉ đa số ngƣời mà nếu nói thẳng ra còn là mỗi một ngƣời đều bị dẫn dắt bởi sự tăng trƣởng của nền văn minh vào con đƣờng không phải do mình lựa chọn. Nếu đa số

đƣợc hỏi ý kiến về tất cả những thay đổi có trong sự tiến bộ, có thể họ sẽ

muốn ngăn chặn rất nhiều trong số những điều kiện cần thiết và những hậu quả và vì thế rút cục sẽ làm ngăn cản bƣớc tiến đó. Và tôi phải biết một trƣờng hợp khi lá phiếu đa số (nhƣ đã đƣợc phân biệt khác với quyết định của một nhóm thống trị) đã quyết định một số hy sinh vì lợi ích tƣơng lai tốt hơn giống nhƣ là một xã hội tự do đã làm. Tuy vậy , điều đó không có nghĩa là thành quả của hầu hết mọi thứ mà con ngƣời thực sự

muốn không phụ thuộc vào việc tiếp tục quá trình đó, nếu có thể, họ có thể dừng lại bằng cách ngăn chặn những tác động không đáp ứng đƣợc sự

chấp thuận trƣớc mắt của họ.

Không phải tất cả những sự hứng thú mà chúng ta có thể tạo ra ngày hôm nay cho một số ít ngƣời sẽ trƣớc sau cũng thuộc về tất cả; với những tiện nghi nhƣ là dịch vụ cá nhân, điều đó rõ ràng là không thể. Đó là trong số

những lợi thế mà ngƣời giàu có bị tƣớc mất trong quá trình phát triển.

Nhƣng hầu hết những kết quả của một số ít ngƣời, theo thời gian, thực sự

trở thành có sẵn cho những ngƣời còn lại. Thực vậy, tất cả những hy vọng của chúng ta muốn giảm sự khổ cực và nghèo đói đều nằm trong việc mong muốn nhƣ trên. Nếu chúng ta bỏ quên sự phát triển, chúng ta cũng nên phải bỏ đi tất cả những tiến bộ xã hội mà hiện nay chúng ta đang hy vọng. Tất cả những bƣớc tiến đáng mong ƣớc trong giáo dục và y tế, là

59

việc thực hiện nguyện vọng của chúng ta rằng ít nhất một lƣợng lớn ngƣời có thể đạt đƣợc mục tiêu mà họ đang phấn đấu, phụ thuộc vào sự tiếp tục của phát triển. Chúng ta chỉ phải nhớ rằng ngăn chặn sự tiến lên từ bên trên sẽ nhanh chóng ngăn chặn toàn bộ quá trình đó, để rồi nhìn thấy rằng kết quả đó thực sự là những gì cuối cùng chúng ta muốn nhìn thấy.

8. Chúng tôi đến thời điểm này đã chủ yếu lƣu tâm đến chính đất nƣớc ta hoạc là những nƣớc chúng ta coi sẽ là thành viên của nền văn minh của chúng ta. Nhƣng chúng ta phải lƣu tâm với thực tế là những kết quả của những phát triển trƣớc đây-là sự mở rộng ra toàn thế giới sự giao nhanh chóng và dễ dàng những kiến thức và tham vọng-chủ yếu tƣớc mất của chúng ta sự lựa chọn về việc liệu chúng ta có muốn tiếp tục phát triển nhanh chóng hay không. Có một thực tế mới trong vị trí hiện tại của chúng ta buộc chúng ta phải thúc đẩy, đó là thành quả nền văn minh của chúng ta đã trở thành mục tiêu khát vọng và sự ghen tị cho tất cả những phần còn lại của thế giới. Cho dù có đứng trên quan điểm cao ngạo về nền văn minh của chúng ta là tốt hay không, chúng ta cũng phải thừa nhận rằng những kết quả vật chất của nó là nhu cầu trong thực tiễn của tất cả

những ai vừa biết đến chúng. Những ngƣời đó có thể không muốn chấp nhận toàn bộ nền văn minh của chúng ta, nhƣng chắc chắn họ muốn có thể

lựa chọn từ đó bất cứ điều gì phù hợp với họ. Chúng ta có thể luyến tiếc, nhƣng không thể coi nhẹ, thực tế là thậm chí những nền văn minh khác nhau vẫn còn đƣợc bảo tồn và thống trị cuộc sống của đa số, vai trò lãnh đạo đã rớt xuống hầu nhƣ không cứu vãn vào tay những ngƣời đã đi xa nhất sau khi hấp thụ kiến thức và công nghệ nền văn minh phƣơng Tây.13

Nhìn một cách hời hợt thì có thể hai loại văn minh ngày nay đang cạnh tranh với nhau giành vị trí đƣợc tôn trọng của ngƣời dân trên thế giới, nhƣng thực tế lại là lời hứa mà họ đƣa ra cho công chúng, những lợi thế

mà họ có thực sự là nhƣ nhau. Mặc dù những nƣớc tự do và độc tài đều tuyên bố rằng các phƣơng pháp của họ sẽ cho thấy một cách nhanh chóng hơn những gì ngƣời dân muốn, thì bản thân mục tiêu đó dƣờng nhƣ phải là giống nhau. Sự khác nhau chính phải là chỉ những ngƣời độc tài mới có vẻ

biết rõ họ muốn đạt đƣợc kết quả nhƣ thế nào, trong khi thế giới tự do chỉ

có những thành quả đã qua để mà giới thiệu, do bản chất của nó sẽ không thể đƣa ra bất kỳ một "kế hoạch" chi tiết nào cho tăng trƣởng hơn nữa.

60

Nhƣng nếu những thành quả vật chất của nền văn minh chúng ta đã tạo ra các khát vọng cho những ngƣời khác, chúng cũng đã tạo cho họ một quyền lực mới để loại bỏ nó nếu những gì họ tin là của họ mà lại không đƣợc trao cho họ. Với khả năng tri thức lan rộng nhanh hơn nhiều những lợi ích vật chất, một phần lớn ngƣời dân trên thế giới ngày nay vẫn không thoả mãn và quyết tâm lấy những gì họ coi là quyền của họ. Họ tin rất nhiều và cũng sai lầm nhƣ những ngƣời nghèo ở bất cứ một nƣớc nào là mục tiêu của họ có thể đạt đƣợc bằng cách tái phân phối những của cải đang có, và họ đã khẳng định niềm tin này. Khi sức mạnh của họ tăng lên, họ sẽ trở nên có thể tận dụng sự tái phân phối này nếu sự gia tăng trong của cải mà sự phát triển đó tạo ra là không đủ nhanh chóng. Nhƣng một sự

tái phân phối làm chậm quá trình tiến lên của những ngƣời đi đầu phải đem lại một tình hình trong đó thậm chí nhiều trong số những cải thiện kế

tiếp sẽ phải xuất phát từ sự tái phân phối, bởi vì sự tăng trƣởng kinh tế sẽ

cung cấp ít hơn.

Nguyện vọng của đa số lớn ngƣời dân trên thế giới ngày nay có thể đƣợc thoả mãn chỉ thông qua tiến bộ vật chất nhanh chóng. Có ít nghi ngờ rằng trong trạng thái hiện tại của họ một sự thất vọng với những mong đợi của họ sẽ dẫn đến sự va chạm quốc tế nghiêm trọng- thật sự nó có thể dẫn tới chiến tranh. Vì vậy, nền hoà bình của thế giới và cùng với nó là nền văn minh tự nó phụ thuộc vào những phát triển đƣợc tiếp tục ở một mức độ

nhanh chóng. Trong tình hình này, chúng ta không chỉ là kẻ sáng tạo mà còn là con tin của phát triển; thậm chí nếu chúng ta muốn, chúng ta không thể ngồi và tận hƣởng những thành quả đã đạt đƣợc. Nhiệm vụ của chúng ta phải là tiếp tục đi đầu, tiến lên phía trƣớc trên con đƣờng mà quá nhiều ngƣời đang có gắng tiếp bƣớc. Ở một thời điểm tƣơng lai nào đó, sau một thời kỳ dài phát triển các tiêu chuẩn vật chất trên toàn thế giới, khi mà các kênh vận chuyển trải dài và đầy ắp đến nỗi mà, cho dù khi ngƣời dẫn đầu đi chậm lại, những ngƣời ở phía sau sẽ tiếp tục di chuyển với tốc độ nhƣ

vậy trong một lúc nào đó, khi đó chúng ta có thể lại có quyền chọn có muốn đi đầu tiếp với tốc độ đó hay không. Nhƣng vào thời điểm này, khi phần lớn loài ngƣời vừa mới chỉ thức tỉnh trƣớc khả năng loại bỏ sự đói nghèo, rác rƣởi, và bệnh tật; khi làn sóng công nghệ hiện đại đang lan rộng mới chỉ đang tiếp cận sau hàng thế kỷ hoặc hàng thiên niên kỷ ổn

61

định tƣơng đối; và khi một phản ứng đầu tiên vừa bắt đầu tăng về số

lƣợng với ốc độ đáng giật mình, thì thậm chí một sự suy giảm nhỏ trong bƣớc phát triển của chúng ta cũng có thể là tai hoạ đối với chúng ta.

62

CHƢƠNG 4

TỰ DO, LÝ TRÍ VÀ TRUYỀN THỐNG

1. Mặc dù tự do không phải là một trạng thái tự nhiên, mà là một sản phẩm của con ngƣời, nhƣng nó không sản sinh do ý muốn ban đầu. Việc hình thành tự do, giống nhƣ mọi thứ mà tự do đã mang lại, đã không đƣợc tạo ra vì con ngƣời tiên liệu đƣợc trƣớc những lợi ích mà tự do mang lại. Tuy nhiên, một khi những lợi thế của nó đƣợc nhìn nhận, con ngƣời bắt đầu hoàn thiện và mở rộng phạm vi của tự do, và vì mục đích đó nhằm đặt đƣợc sự hiểu biết về một xã hội tự do hoạt động nhƣ thế nào. Sự phát triển lý thuyết tự do xảy ra chủ yếu vào thế kỷ 18. Nó bắt đầu tại Anh và Pháp trong hai thế kỷ. Nƣớc Anh biết về tự do, còn Pháp thì không.

Kết quả là ngày này chúng ta có hai truyền thống khác nhau trong lý thuyết về tự do:1 một là có tính thực nghiệm và không hệ thống, một là có tính tự biện và duy lý2 - Cái thứ nhất dựa trên việc nhận thức các truyền thống và các chế định đã phát triển một cách tự phát và không đƣợc hiểu một cách đầy đủ. Cái thứ hai nhằm hƣớng tới việc xây dựng các điều kiện không tƣởng-là những gì con ngƣời đã từng cố gắng đạt tới nhƣng chƣa bao giờ thành công. Tuy vậy, truyền thống của Pháp có tranh luận mang tính duy lý, hợp lý và có logic rõ ràng, với những giả định hƣ danh về

quyền năng không giới hạn của lý trí con ngƣời, mà điều đó đang tiếp tục có ảnh hƣởng. Trong khi đó, truyền thống tự do của Anh quốc mang tính ít logic và kém rõ ràng đang có xu hƣớng giảm sút ảnh hƣởng.

Sự tƣơng phản nói trên trở nên không rõ ràng bởi thực tế rằng điều chúng ta gọi là “truyền thống Pháp” về tự do lại phần lớn phát sinh từ sự cố gắng hiểu các chế định của Anh quốc và rằng những khái niệm mà các nƣớc khác xây dựng từ những chế định của Anh quốc lại chủ yếu dựa trên miêu tả của các nhà văn ngƣời Pháp. Hai truyền thống này cuối cùng trở nên nhầm lẫn khi chúng có điều kiện thẩm thấu tự do trong thế kỷ 19 và thậm chí khi các nhân vật theo chủ nghĩa tự do hàng đầu ở Anh quốc tập trung vào truyền thống của Pháp cũng ngang nhƣ tập trung vào truyền thống của Anh.3 Rút cục là chiến thắng của trƣờng phái triết học cấp tiến Benthamite ở Anh đã che đậy những khác biệt cơ bản mà trong những năm gần đây đã

63

tái xuất hiện dƣới dạng xung đột giữa dân chủ tự do và dân chủ “xã hội”

hoặc dân chủ chuyên chế.4

Một trăm năm trƣớc đây, sự khác biệt này đƣợc hiểu tốt hơn là so với hiện nay. Vào thời kỳ cách mạng ở châu Âu trong đó hai truyền thống này sáp nhập, sự tƣơng phản giữa tự do “kiểu Anh” và “kiểu Pháp” vẫn đƣợc miêu tả một cách rõ ràng bởi một nhà triết học chính trị lỗi lạc ngƣời Mỹ gốc Đức. Francis Lieber viết năm 1848: “Tự do kiểu Pháp đƣợc tìm thấy trong chính phủ, và theo quan điểm của ngƣời Anh thì nó đƣợc tìm kiếm ở một nơi sai lầm, là nơi sẽ không thể tìm thấy nó. Những hệ quả cần thiết theo quan điểm của ngƣời Pháp là ngƣời Pháp tìm kiếm cấp độ cao nhất của văn minh chính trị trong các tổ chức, có nghĩa là tại nơi có mức độ can thiệp cao nhất của quyền lực công cộng. Câu hỏi rằng sự can thiệp này là chuyên quyền hay tự do hoàn toàn đƣợc quyết định bởi ngƣời nào sẽ can thiệp, và vì lợi ích của tầng lớp nào mà sự can thiệp này xảy ra; trong khi đó theo quan điểm của ngƣời Anh thì sự can thiệp này luôn luôn là sự

chuyên quyền hoặc là của tầng lớp quý tộc, và sự độc tài hiện tại của các ouvriers sẽ xuất hiện đối với chúng ta nhƣ là chế độ quý tộc không thoả

hiệp của những ouvriers ”

Từ khi những điều này đƣợc viết ra, truyền thống Pháp đã liên tục thay thế

truyền thống Anh. Để thoát ra khỏi cảnh lúng túng này, điều cần thiết là hãy nhìn vào các hình thức thể hiện tƣơng đối nghèo nàn của các truyền thống này vào thế kỷ 18. Điều mà chúng ta gọi là “truyền thống Anh quốc” chủ yếu đƣợc nêu rõ bởi một nhóm các nhà triết học ngƣời Scốt-len do David Hume, Adam Smith, và Adam Ferguson, 6 dẫn dầu, tiếp theo sau là những ngƣời đồng nghiệp ngƣời Anh nhƣ Josiah Tucker, Edmund Burke và William Paley, và chủ yếu truyền thống ấy phát sinh từ các chế

định pháp luật của tiền lệ pháp. Đối nghịch với nó là truyền thống của Pháp với Thời đại Khai sáng, đƣợc thấm đẫm sâu sắc với chủ nghĩa duy lý Đề các tơ (Cartesian), gồm có các đại diện nổi tiếng nhất là nhà bách khoa Rousseau, nhà trọng nông Condorcet. Tất nhiên, sự phân biệt này không hoàn toàn trùng với sự phân chia biên giới quốc gia. Những ngƣời Pháp nhƣ là Motesquieu và sau đó là Benjamin Constant và trên tất cả là Alexis de Tocqueville có thể gần hơn với những gì chúng ta gọi ngày hôm nay là truyền thống Anh hơn là gần với truyền thống Pháp.8 Và với Thomas

64

Hobbes, nƣớc Anh đã có ít nhất một trong những ngƣời sáng lập truyền thống duy lý, đó là chƣa nói tới tất cả thế hệ những ngƣời ủng hộ Cách mạng Pháp nhƣ Godwin, Priestley, Price và Paine - những ngƣời (giống nhƣ Jefferson sau khi sống ở Pháp) hoàn toàn theo chủ nghĩa đó.

2. Mặc dù hiện nay cả hai nhóm này nhìn chung đã kết hợp lại nhƣ là những tiền bối của chủ nghĩa tự do hiện đại, ít có sự tƣơng phản lớn có thể hình dung đƣợc so với sự tƣơng phản giữa các khái niệm khác nhau về sự tiến hoá và chức năng của trật tự xã hội và vai trò mà tự do có trong xã hội đó.

Sự khác nhau có thể truy nguyên trực tiếp về sự lấn lƣớt của những quan điểm theo chủ nghĩa kinh nghiệm hoàn toàn tại nƣớc Anh và một cách tiếp cận theo lý trí tại Pháp. Sự tƣơng phản chính trong các kết luận thực nghiệm mà những cách tiếp cận này dẫn đến gần đây đã đƣợc vạch ra nhƣ

sau: "Một ngƣời tìm thấy bản chất của tự do nằm trong sự tự nhiên và không có áp bức, ngƣời khác thì tin rằng nó chỉ đƣợc thực hiện trong khi theo đuổi và đạt đƣợc mục tiêu hoàn toàn có tính tập thể;"10 và "ngƣời này đứng ở góc độ tăng trƣởng hữu cơ, chậm rãi và có một phần chủ động; ngƣời khác ủng hộ sự tính toán kỹ lƣỡng có tính chất học thuyết; ngƣời khác lại thích cách thử và sai, ngƣời khác nữa lại muốn hình thức ép buộc duy nhất"11 Nhƣ J.L.Talmon đã chỉ ra trong một cuốn sách quan trọng trong đó sự miêu tả trên vừa đƣợc trích ra, chính quan điểm thứ hai đã trở

thành nguồn gốc cho nền dân chủ kiểu độc đoán.

Sự thành công lớn lao của các học thuyết chính trị có nguồn gốc từ truyền thống Pháp có thể là do sự quan tâm lớn của họ đến phẩm giá và nguyện vọng của con ngƣời. Nhƣng chúng ta không đƣợc quên rằng những kết luận chính trị của hai trƣờng phái có đƣợc là do những quan niệm khác nhau về xã hội hoạt động ra sao. Trong khía cạnh này các nhà triết học Anh đã đặt nền móng cho một lý thuyết sâu sắc và hoàn toàn vững chắc, trong khi đó trƣờng phái thực nghiệm thì đơn giản và hoàn toàn sai lầm.

Những nhà triết học Anh đã cho chúng ta một cách hiểu về sự tăng trƣởng của nền văn minh -vẫn là nền tảng không thể thiếu đƣợc cho tranh luận về

tự do. Họ tìm thấy nguồn gốc của các thiết chế, không phải trong những thiết bị hoặc sự thiết kế, mà nằm ở sự tồn tại của những gì thành công.

Quan điểm của họ đƣợc thể hiện ở khía cạnh " các quốc gia thành lập nhƣ

thế nào, và sự thành lập đó thực tế là kết quả hành động của con ngƣời

65

chứ không phải là việc thực hiện những sắp đặt của con ngƣời."22 Quan điểm này nhấn mạnh rằng những gì chúng ta gọi là trật tự chính trị thì hầu nhƣ không hẳn là sản phẩm của trí tuệ chúng ta hơn là thông thƣờng đƣợc tƣởng tƣợng. Nhƣ đã đƣợc nhìn nhận bởi những ngƣời theo sau, những gì Adam Smith và những ngƣời đƣơng thời của ông đã làm là "để giải quyết hầu hết tất cả những gì đã đƣợc quy cho là do các thể chế tác động tích cực vào sự phát triển tự phát và không thể cƣỡng lại đƣợc của những nguyên tắc rõ ràng nào đó,- và để chỉ ra những kế hoạch chính sách phức tạp nhất và đƣợc bày đặt rõ ràng nhất đã đƣợc dựng lên với những công cụ

và sự từng trải chính trị ít ỏi nhƣ thế nào."13

Cách "nhìn nhận phi lý trí vào những gì xảy ra trong lịch sử mà Adam Smith và Hume, Adam Ferguson và những ngƣời khác cùng chia sẻ" đã cho phép họ lần đầu tiên hiểu đƣợc những thiết chế và đạo đức, ngôn ngữ

và luật pháp, đã tiến triển nhƣ thế nào bởi quá trình tăng trƣởng tích luỹ và chỉ có và chỉ trong phạm vi khuôn khổ này thì lý trí con ngƣời mới tăng trƣởng và có thể hoạt động thành công. Quan điểm của họ trực tiếp chống lại khái niệm của những ngƣời theo thuyết Đềcác về một lý trí con ngƣời độc lập và tồn tại trƣớc và đã tạo ra những thiết chế này, và chống lại khái niệm rằng xã hội dân sự đƣợc hình thành do một nhà lập pháp thông thái ban đầu nào đó hoặc là do một "hợp đồng xã hội" căn nguyên. Khái niệm sau về con ngƣời thông thái nhằm bàn luận về việc làm thế nào để kiến tạo thế giới có thể là kết quả đáng chú ý nhất của những lý thuyết nhƣ vậy. Nó có thể có sự diễn đạt hoàn hảo khi nhà lý luận hàng đầu của cách mạng Pháp, Abbe Sieyses, hô hào cổ vũ hội đồng cách mạng "hành động nhƣ là những ngƣời mới thoát khỏi trạng thái tự nhiên và cùng nhau vì mục tiêu ký kết một hợp đồng dân sự"16

Ngƣời xƣa đã hiểu các điều kiện cho tự do còn tốt hơn thế. Cicero dẫn lời Cato nói rằng hiến pháp Roma siêu việt hơn hiến pháp của các nƣớc khác bởi vì nó "đƣợc dựa trên những thiên tài, không chỉ một ngƣời, mà còn rất nhiều: nó đƣợc xây dựng không phải qua một thế hê mà trong một giai đoạn vào thế kỷ và nhiều thế hệ con ngƣời. Ông nói, chƣa từng có một ngƣời nào có nhiều thiên tài đến nỗi mà không có gì thoát khỏi anh ta, cũng không có một quyền lực chung nào của tất cả mọi ngƣời sống cùng thời lại có thể tạo dựng tất cả các điều kiện cần thiết cho tƣơng lai mà

66

không có sự trợ giúp của kinh nghiệm thực tế và thử thách của thời gian"17

Cả nhà nƣớc cộng hoà Roma và Athen-hai quốc gia tự d trong thế giới cổ

đại-đều không thể vì thế mà đƣợc coi là những tấm gƣơng cho những ngƣời theo chủ nghĩa lý trí. Đối với những ngƣời theo chủ nghĩa Đềcac, truyền thống của chủ nghĩa lý trí, thực tế là Sparta đã đƣa ra mô hình này, cho sự vĩ đại "không phải là do dự vƣợt trội của mỗi một quy tắc cụ

thể…mà do hoàn cảnh đƣợc tạo ra bởi mỗi con ngƣời cụ thể và vì thế đều hƣớng về một mục tiêu duy nhất."18 Chính Sparta đã trở thành lý tƣởng về

tự do cho Rousseau cũng nhƣ là Robespierre và Saint-Just và hầu hết những ngƣời ủng hộ sau đó về dân chủ "xã hội" hoặc là dân chủ độc đoán.19

Cũng nhƣ những ngƣời xƣa, khái niệm hiện tại của Anh về tự do nổi lên khác với nền tảng hiểu biết về các thiết chế đƣợc phát triển nhƣ thế nào, là trƣớc tiên đƣợc các nhà luật học hiểu. Thẩm phán Hale trong thế kỷ mƣời bảy đã viết và chỉ trích Hobbles rằng "Có nhiều thứ đặc biệt trong lĩnh vực luật pháp và chính phủ, là những cái có thể ngay lập tức, có thể sau này, và có thể theo logic đều là những gì đƣợc chấp thuận một cách hợp lý, mặc dù lý do của điều đó không ở hiện tại, không ngay lập tức, và cũng không riêng biệt có thể cho thấy tính hợp lý…Những kinh nghiệm dài lâu tạo ra nhiều khám phá tiếp cận với sự thuận tiện và không thuận tiện của luật pháp hơn là một hội đồng gồm những con ngƣời thông thái nhất có thể nhìn thấy trƣớc ngay từ đầu. Và những sự sửa đổi và bổ sung qua nhiều trải nghiệm khác nhau của những ngƣời thông thái và biết việc đã đƣợc áp dụng cho bất kỳ luật nào cần phải đƣợc phù hợp với sự tiện lợi của luật lệ, hơn là những phát minh tốt nhất của những kế hoạch giàu trí tƣởng tƣợng nhất nhƣng lại không đƣợc hỗ trợ bởi một loạt trải nghiệm

…Điều đó làm tăng phần khó khăn cho việc tìm hiểu hiện nay về lý do của luật pháp, bởi vì đó là kết quả của những kinh nghiệm lâu dài và lặp di lặp lại, dù cho nó thông thƣờng đƣợc gọi là chủ nhân của những ngƣời ngốc nghếch, song chắc chắn đó là những cách thông minh nhất của loài ngƣời, và nó phát hiện ra những sai sót và đƣa ra những gì mà không ngƣời nào có thể ngay lập tức nhìn ra và dễ dàng sửa chữa…Không cần thiết các lý do của các thiết chế phải là rõ rang với chúng ta. Chỉ cần chúng những luật lệ theo hiến pháp trao cho chúng ta sự chắc chắn, và

67

việc tuân thủ chúng là hợp lý mặc dù một lý do cụ thể của hiến pháp dƣờng nhƣ không có."20

3. Từ những khái niệm này, một lý thuyết xã hội dần đƣợc hình thành. Lý thuyết này đã chỉ ra, trong mối quan hệ giữa con ngƣời với nhau, thì những thiết chế phức tạp và có trật tự, và theo một nghĩa rất chính xác là những thiết chế có mục đích sẽ phát triển nhƣ thế nào. Đây là những thiết chế hầu nhƣ không có sự sắp đặt trƣớc, không phải đƣợc phát minh ra mà hình thành từ những hành động khác nhau của nhiều ngƣời-là những ngƣời không biết họ đang làm gì. Sự minh hoạ rằng có một điều gì đó lớn hơn trí óc của từng con ngƣời có thể hình thành từ các cố gắng vụng về

của con ngƣời đã đƣợc thể hiện theo một vài cách nhƣ là một thách thức lớn hơn đối với tất cả các lý thuyết - lớn hơn cả lý thuyết về tiến hoá sinh học sau này. Lần đầu tiên ngƣời ta đã chỉ ra rằng một trật tự rõ ràng và không phải là sản phẩm của trí óc con ngƣời thiết kế ra và vì thế không nhất thiết phải đƣợc gắn cho một ý chí siêu tự nhiên nào đó đã sang tạo ra.

Thay vào đó là một khả năng thứ ba-sự nổi lên của trật tự nhƣ là kết quả

của sự tiến hoá thích nghi.21

Bởi vì chúng ta sẽ phải đặt trọng tâm vào vai trò mà sự lựa chọn có thể có trong quá trình tiến hoá xã hội ngày nay, trọng tâm đó có lẽ là để tạo ra ấn tƣợng rằng chúng ta đang vay mƣợn ý tƣởng từ thế giới sinh vật. Trong thực tế, cần phải nhấn mạnh rằng đó là một cách khác: có thể có ít lý do nghi ngờ rằng điều đó dựa trên thuyết tiến hoá của Darwin và những ngƣời đƣơng thời đã lấy cảm hứng đó cho những lý thuyết của họ.22 Thực tế là, một trong những nhà triết học Scotland - ngƣời đầu tiên đã phát triển những ý tƣởng này đã dự báo trƣớc cả Darwin thậm chí trong lĩnh vực sinh vật học;23 và sự ứng dụng sau đó của những khái niệm của những

"trƣờng phái lịch sử" khác nhau về quy luật và ngôn ngữ đã tạo ra một ý tƣởng rằng sự tƣơng đồng về cấu trúc có thể đƣợc thực hiện từ chung một nguồn gốc24. Đây là một điểm chung trong nghiên cứu các hiện tƣợng xã hội rất lâu trƣớc khi nó đƣợc áp dụng vào sinh vật học. Không may là vào một ngày nào đó sau này, khoa học xã hội thay vì xây dựng trên những nền tảng ban đầu này trong lĩnh vực riêng có của họ, thì lại nhai lại một vài ý tƣởng trên về sinh vật học; và đem lại cho họ những khái niệm nhƣ

là "chọn lọc tự nhiên", "đấu tranh sinh tồn" và "tồn tại xứng đáng"-là

68

những khái niệm không phù hợp trong lĩnh vực của họ; bởi vì trong tiến hoá xã hội, nhân tố quyết định không phải là sự chọn lọc những thuộc tính vật chất và có tính di truyền của con ngƣời mà là sự chọn lọc thông qua bắt chƣớc những thiết chế và thói quen đã thành công. Mặc dù tiến trình này hoạt động cũng thong qua sự thành công của con ngƣời và những nhóm ngƣời, điều nổi lên không phải là một tính chất di truyền của con ngƣời, mà là những ý tƣởng và kỹ năng-nói ngắn gọn là toàn bộ sự thừa kế văn hóa – là sự trải qua bằng học tập và mô phỏng.

4. Sự so sánh chi tiết về hai truyền thống sẽ đòi hỏi phải có hai quyển sách riêng; ở đây chúng ta chỉ đơn giản là đặt ra riêng rẽ một số những điểm thiết yếu mà chúng có sự khác nhau.

Trong khi truyền thống lý trí giả định rằng con ngƣời ban đầu đƣợc ban cho cả những đặc tính trí tuệ và đạo đức cho phép anh ta phù hợp mình với văn minh một cách có ý thức, thì các nhà tiến hoá học lại vạch rõ rằng nền văn minh là một kết quả tích luỹ khó khăn của những thử nghiệm thử

và sai; đó là sự tổng hợp của những kinh nghiệm, một phần đƣợc truyền từ

thế hệ này sang thế hệ khác với những tri thức rõ ràng, nhƣng trong một phạm vi ý nghĩa lớn hơn đƣợc thể hiện trong các công cụ và thiết chế tự

chúng đã chứng tỏ là ƣu việt- là những thiết chế có tầm quan trọng mà chúng ta có thể phát hiện thông qua phân tích nhƣng cũng thể hiện những hạn chế của con ngƣời mà con ngƣời không hiểu đƣợc. Nhà lý luận Scotland đã nhận thức rất rõ rằng một cấu trúc văn minh của con ngƣời đã tinh tế nhƣ thế nào - bắt nguồn từ những bản năng nguyên thuỷ và dã man của con ngƣời đã đƣợc thuần hoá và kiểm nghiệm bởi các thiết chế mà con ngƣời chƣa từng bao giờ thiết kế ra và kiểm soát chúng. Chúng rất khác với những quan điểm ngờ nghệch sau đó đã ngấp nghé một cách không xứng đáng với chủ nghĩa tự do, nhƣ là những khái niệm "tính bản thiện của con ngƣời", sự tồn tại của một "sự hài hòa tự nhiên các lợi ích", hoặc là những tác động có tình lƣơng thiện của "tự do tự nhiên" (cho dù đôi lúc họ muốn sử dụng thuật ngữ cuối cùng). Họ biết rằng cần phải có sự đánh đổi những thể chế và truyền thống để hài hoà xung đột lợi ích.

Vấn đề của họ là "động lực tổng thể của bản chất con ngƣời –lòng tự ái-có thể tiếp nhận phƣơng hƣớng này nhƣ thế nào trong trƣờng hợp (giống nhƣ tất cả các trƣờng hợp khác) thúc đẩy lợi ích công cộng thông qua các

69

cố gắng hƣớng về việc theo đuổi những lợi ích riêng của chính họ."25

Không phải là "tự do tự nhiên" theo bất cứ một ý nghĩa nào ngoài các thiết chế đƣợc phát triển để đảm bảo cho "cuộc sống, tự do, và của cải"- là những gì giúp cho những cố gắng của con ngƣời trở nên có lợi.26 Không giống nhƣ Lock, Hume, Smith, hoặc Burke đã tranh luận, Bentham đã cho rằng "mọi quy luật đều là tồi tệ vởi vì tất cả quy luật đều là sự vi phạm tƣ

do". Những lập luận của họ chƣa bao giờ là một lập luận laissez faire hoàn toàn. Theo nghĩa của từ này là một phần của truyền thống chủ nghĩa lý trí của Pháp và theo nghĩa tự do của nó thì chƣa bao giờ đƣợc một nhà kinh tế cổ điển Anh nào ủng hộ.28 Họ biết tốt hơn bất kỳ một nhà chỉ trích nào sau này rằng đó không phải là một kiểu ảo thuật mà mà sự tiến hoá của

"các thiết chế đƣợc xây dựng tốt", nơi mà "những quy tắc và nguyên tắc về lợi ích tranh đấu và những lợi thế đƣợc thoả hiệp"29 có thể đƣợc hài hoà, điều đó đã chuyển đổi thành công những cố gắng cá nhân trở thành các mục tiêu có lợi cho xã hội. Trong thực tế, những tranh luận của họ chƣa bao giờ chống lại chính phủ, hoặc là vô chính phủ; đó là lập luận lƣu tâm đến cả các chức năng tốt của nhà nƣớc lẫn các hạn chế trong hành động của nhà nƣớc.

Sự khác biệt đặc biệt nhận rõ trong những giả định tƣơng ứng của hai trƣờng phái liên quan đến bản chất của con ngƣời. Phái chủ thuyết lý trí dựa trên giả định về xu hƣớng của một cá nhân con ngƣời hƣớng tới hành động có lý trí cũng nhƣ tính bản thiện và sự thông minh tự nhiên của mình.

Ngƣợc lại, thuyết tiến hoá cho thấy những sắp đặt về mặt thể chể chế nào đó sẽ khiến cho con ngƣời sử dụng trí tuệ của mình một cách hiệu quả

nhất và các thể thế có thể đƣợc bố trí sao cho những ngƣời tồi vẫn có thể

gây ít tác hại nhất.30 Truyền thống chống thuyết lý trí ở đây gần gũi với truyền thống Công giáo về lỗi lầm và tội lỗi của con ngƣời, trong khi những thuyết bảo vệ lý trí thì xung đột rõ ràng với thuyết trên. Thậm chí với sự tƣởng tƣợng nổi tiếng nhƣ là "con ngƣời kinh tế" không phải là một phần gốc gác từ truyền thống tiến hoá của Anh. Nó chỉ là một sự phóng đại nhỏ nếu nói rằng theo quan điểm của những nhà triết học Anh, con ngƣời về bản chất là lƣời nhác, xa hoa lãng phí, và rằng chỉ có thông qua các hoàn cảnh ngƣời ta mới có thể trở nên cƣ xử một cách có tiết kiệm và sẽ học đƣợc một cách chu đáo việc điều chỉnh các phƣơng tiện cho mục

70

đích của mình. Thuật ngữ homo oeconomicus đƣợc áp dụng một cách công khai bởi Mill31, với nhiều nghĩa theo thuyết lý trí hơn và với truyền thống tiến hoá.

5. Tuy nhiên, sự khác biệt lớn nhất giữa hai trƣờng phái là trong ý tƣởng về

vai trò của truyền thống và giá trị của tất cả các sản phẩm tăng trƣởng không có ý thức thông qua nhiều thế hệ.32 Khó có thể hợp lý nếu nói rằng cách tiếp cận lý trí ở đây là đối nghịch với hầu hết tất cả những gì là sản phẩm riêng của tự do và đem lại cho sự tự do một giá trị. Những ngƣời nào tin rằng tất cả các thiết chế có ích đều là những công cụ có tính toán và những ai không thể hiểu đƣợc bất cứ điều gì phục vụ cho mục đích con ngƣời mà trƣớc đó chƣa đƣợc sắp đạt một cách có ý thức thì hầu hết là những kẻ thù của tự do. Đối với họ tự do có nghĩa là rối loạn.

Ở góc độ khác, đối với truyền thống tiến hoá thực nghiệm, giá trị tự do bao gồm chủ yếu là cơ hội mà nó tạo ra cho sự tăng trƣởng của những gì chƣa đƣợc sắp đặt, và chức năng có lợi ích trong một xã hội tự do chủ

yếu nằm ở sự tồn tại của những thiết chế tăng trƣởng tự do nhƣ vậy. Có thể chƣa bao giờ có một niềm tin xác thực vào tự do, và chắc chắn là không có có gắng thành công nào trong vận hành một xã hội tự do, nếu không có một sự tôn trọng thực sự đối với các thiết chế đã gia tăng và đối với những tập quán và thói quen của "tất cả những đảm bảo cho tự do nảy sinh từ việc điều chỉnh bằng những mệnh lệnh đã lâu và những phƣơng cách cổ xƣa."33 Có vẻ là nghịch lý là một xã hội tự do thành công có thể sẽ

luôn phần lớn là một xã hội có ràng buộc bằng truyền thống.34

Sự quý trọng đối với truyền thống, tập quán của những thể chế và đối với những quy tắc có nguồn gốc và sự hợp lý mà chúng ta không biết tất nhiên không có nghĩa là chúng ta "gán cho những ngƣời ở thế hệ trƣớc một sự

thông thái hơn con ngƣời, và ….với những gì họ tiếp tục sửa đổi."35-nhƣ

Thomas Jefferson đã tin là đúng với sự hiểu sai khái niệm về đặc tính của lý trí. Khác rất nhiều với giả định rằng những ai tạo ra thiết chế là thông minh hơn chúng ta, quan điểm tiến hoá dựa trên sự nhìn nhận rằng kết quả

của những trải nghiệm qua nhiều thế hệ mới là tạo nên nhiều kinh nghiệm hơn là bất kỳ một ngƣời nào có thể sở hữu.

6. Chúng ta đã xem xét các thiết chế và thói quen khác nhau cũng nhƣ là các công cụ và biện pháp làm việc, là những gì nổi lên từ quá trình này và tạo

71

thành nền văn minh đƣợc thừa hƣởng của chúng ta. Nhƣng chúng ta phải nhìn vào những quy tắc ứng xử nào đã phát triển từ đó, đó vừa là một sản phẩm vừa là một điều kiện tự do. Trong số những thông lệ và tập quán của những giao lƣu giữa con ngƣời với nhau, các quy tắc đạo đức là quan trọng nhất nhƣng hoàn toàn không là những gì có ý nghĩa nhất. Chúng ta hiểu từng quy tắc một và tuân theo từng quy tắc ấy, có thể hành xử thành công theo kế hoạch của chúng ta, bởi vì trong hầu hết mọi lúc, các thành viên của nền văn minh chúng ta tuân thủ những hình thái ngẫu nhiên về

hành xử, cho thấy một sự thƣờng xuyên trong các hành động của họ-là những gì không phải là kết quả của mệnh lệnh hay áp bức, thông thƣờng không phải là kết quả của bất kỳ tự tuân thủ có ý thức nào đối với các quy tắc đã biết, mà là của những thói quen và truyền thống đã hình thành. Sự

tuân thủ chung những thong lệ này là một điều kiện cần thiết cho sự trật tự

của thế giới mà chúng ta đang sống, của khả năng tìm con đƣờng của chúng ta, mặc dù chúng ta không biết tầm quan trọng của chúng và có thể

không nhận thức đƣợc sự tồn tại của chúng. Trong một vài trƣờng hợp sẽ

là cần thiết, nhằm để vận hành xã hội một cách trơn tru, nếu chúng ta đảm bảo một sự thống nhất tƣơng tự thông qua cƣỡng chế, nếu những thông lệ

hoặc quy tắc nhƣ vậy không đƣợc tuân thủ đầy đủ. Khi đó, sự cƣỡng chế

có thể đôi lúc tránh đƣợc chỉ khi có một mức độ cao về tuân thủ tự nguyện, điều đó có nghĩa sự tuân thủ tự nguyện có thể là một điều kiện cho hoạt động hiệu quả của sự tự do. Đó quả là một sự thực, điều mà tất cả các môn đồ lớn của tự do không thuộc trƣờng phái lý trí chƣa bao giờ ngừng nhấn mạnh, rằng sự tự do chƣa bao giờ đƣợc có mà không bị thấm nhuần sâu sắc những tín ngƣỡng đạo đức và rằng sự cƣỡng chế có thể giảm đƣợc tới mức tối thiểu chỉ khi những gì mà ngƣời ta nghĩ là quy tắc phải tuân theo một cách tự nguyện với những nguyên tắc nào đó.36

Có một thuận lợi lớn trong việc tuân theo những quy tắc nào không bị ép buộc, không chỉ bởi vì sự ép buộc nhƣ vậy là xấu, mà bởi vì trong thực tế, ngƣời ta thƣờng mong muốn rằng những quy tắc đó phải đƣợc tuân thủ

trong hầu hết những tình huống và rằng một ngƣời có thể vi phạm chúng khi đối với anh ta dƣờng nhƣ là đáng bỏ đi những gì nó gây ra. Cũng quan trọng là sự sức nặng của sức ép xã hội và của thói quen đảm bảo cho sự

tuân thủ phải có tính thay đổi. Chính sự linh hoạt của các nguyên tắc tự

72

nguyện đã tạo nên sự tiến hoá dần dần và sự tăng trƣởng tự phát trong lĩnh vực đạo đức, cho phép những trải nghiệm tiếp theo dẫn đến những sửa đổi và cải tiến. Một sự tiến hoá nhƣ vậy là có thể chỉ bằng những quy tắc không bao giờ có tính cƣỡng chế hoặc áp đặt có chủ ý-là nhƣng quy tắc có thể bị phá vỡ bởi những ngƣời cảm thấy rằng họ có đủ lý do để có thể bất chấp sự chỉ trích của những ngƣời đồng sự khác, mặc dù sự tuân thủ

chúng đƣợc coi là tốt và dù chúng đƣợc đa số tuân theo. Không giống nhƣ

bất kỳ một quy tắc có tính cƣỡng chế đƣợc áp đặt một cách có chủ ý nào, là những quy tắc có thể thay đổi một cách không liên tục và đồng thời cho tất cả, những quy tắc nhƣ vậy cho phép sự thay đổi dần dần và mang tính thực nghiệm. Sự tồn tại của những nhóm ngƣời và những con ngƣời cùng tuân thủ một phần những quy tắc khác nhau sẽ tạo cơ hội cho sự lựa chọn những quy tắc hiệu quả hơn.

Chính sự tuân thủ này đã ủng hộ những quy tắc và thông lệ có tầm quan trọng và ý nghĩa mà phần lớn chúng ta không hiểu rằng cách suy nghĩ lý tính là không thích hợp cho sự tuân thủ truyền thống đó, mặc dù nó không thể thiếu cho hoạt động của một xã hội tự do. Có cơ sở trong cách hiểu mà Đavid Hume đã nhấn mạnh, đó là truyền thống tiến hoá và nó có tầm quan trọng quyết định đối với những ngƣời chống chủ nghĩa lý tính với ý nghĩa

"các quy tắc đạo đức không phải là những kết luận của trí lý của chúng ta".37 Giống nhƣ tất cả các giá trị khác, đạo đức của chúng ta không phải là một snả phẩm mà là một sự giả định của lý trí, là một phần của các mục tiêu mà chức năng của trí tuệ đã đƣợc phát triển để làm điều đó. Vào bất kỳ một giai đoạn nào của sự tiến hoá, hệ thống các giá trị này tạo ra những mục tiêu mà lý trí chúng ta phải hƣớng tới. Sự có trƣớc của các khuôn khổ

các giá trị ngụ ý rằng, mặc dù chúng ta luôn phải phấn đấu để cải thiện các thiết chế, chúng ta có thể không bao giờ có ý định tạo dựng lại toàn thể và trong cố gắng cải thiện chúng, chúng ta phải coi là đƣơng nhiên đối với nhiều thứ chúng ta không hiểu. Chúng ta luôn phải làm việc trong phạm vi khuôn khổ của các giá trị và thể chế mà không phải do chính chúng ta tạo ra. Cụ thể là, chúng ta có thể không bao giờ xây dựng đƣợc một cách đầy đủ một cơ chế mới cho các quy tắc đạo đức hoặc làm cho sự tuân thủ

những quy tắc chƣa biết trở nên phụ thuộc vào việc hiểu biết của chúng ta về những tác động của sự tuân thủ này trong một tình huống nhất định.

73

7. Thái độ mang tính chất lý tính đối với những vấn đề này đƣợc hiểu rõ nhất trong trong quan điểm về cái gọi là "sự mê tín".38 Tôi không muốn đánh giá thấp giá trị của cuộ chiến dai dẳng và không ngừng trong thế kỷ mƣời tám và mƣời chín chống lại những tín ngƣỡng đã đƣợc chứng minh là sai lầm.39 Nhƣng chúng ta phải nhớ rằng phạm vi khái niệm mê tín đối với hầu hết các tín ngƣỡng không đúng đắn đều thiếu sự cùng một chứng minh và có thể là có hại. Việc chúng ta không nên tin vào bất kỳ cái gì đã đƣợc chứng tỏ là sai lầm không có nghĩa rằng chúng ta chỉ nên tin vào những gì đã đƣợc chứng minh là đúng. Có đủ những lý do tại sao bất kỳ

một ngƣời nào muốn sống và hành xử thành công trong xã hội cũng phải chấp nhận nhiều tín ngƣỡng chung, mặc dù giá trị của những lý do này có thể là ít ỏi để chứng tỏ sự thật.40 Những tín ngƣỡng nhƣ vậy cũng sẽ phải dựa trên một phần kinh nghiệm trong quá khứ nhƣng không dựa vào kinh nghiệm mà bất kỳ ai cũng có thể tạo ra một bằng chứng. Một nhà khoa học, khi đƣợc yêu cầu chấp nhận một sự phổ cập trong lĩnh vực của mình, tất nhiên sẽ có quyền yêu cầu bằng chứng mà việc đó phải có. Tuy nhiên, nhiều trong số những tín ngƣỡng trong quá khứ đã thể hiện đƣợc kinh nghiệm tích luỹ nhƣng lại bị bác bỏ theo cách đó. Mặc dù vậy, điều đó không có nghĩa là chúng ta có thể đạt đƣợc một thời điểm trong đó chúng ta có thể bỏ qua không xem xét những tín ngƣỡng không đủ bằng chứng khoa học. Sự trải nghiệm đến với con ngƣời theo nhiều cách hơn là chúng đƣợc một ngƣời thí nghiệm hoặc là một ngƣời tìm kiếm chuyên nghiệp đạt đƣợc với những tri thức rõ ràng. Chúng ta có thể phá bỏ nền tảng của hầu hết những hành động thành công nếu chúng ta coi khinh không muốn phụ

thuộc vào những cách làm đƣợc thúc đẩy bởi một quá trình thử và sai, đơn giản bởi vì lý do cho sự chấp thuận chúng không nằm trong tay chúng ta.

Sự phù hợp trong cách hành xử của chúng ta không nhất thiết phụ thuộc vào việc chúng ta biết lý do tại sao. Việc hiểu nhƣ vậy là một trong những cách làm cho hành động của chúng ta phù hợp hơn, nhƣng không là duy nhất. Một thế giới không còn tín ngƣỡng, đƣợc thanh lọc tất cả các nhân tố

có giá trị không thể chứng tỏ đƣợc, sẽ có thể không kém phần chết chóc nhƣ là một sự cân bằng sinh thái.

Trong khi điều đó là đúng đối với hầu hết những giá trị của chúng ta, nó là quan trọng nhất trong trƣờng hợp các quy tắc đạo đức về hành xử. Đằng

74

sau đó, chúng có thể là trƣờng hợp quan trọng nhất cho một sự tăng trƣởng không lƣờng trƣớc của một loại các quy tắc điều chỉnh cuộc sống của chúng ta, nhƣng là những gì chúng ta không thể hiểu tại sao chúng là nhƣ thế, chúng là gì, và chúng làm gì cho chúng ta: chúng ta không biết đâu là hậu quả của việc tuân thủ chúng đối với từng ngƣời cũng nhƣ đối với từng nhóm. Và chính việc không theo những đòi hỏi phải tuân thủ

những quy tắc này mà tinh thần có tính chất lý tính mới nổi lên không ngừng. Tinh thần đó luôn muốn áp dụng nguyên tắc của Đề Carter vào những quy tắc này, nhằm để "bác bỏ một cách hoàn toàn tất cả những quan điểm mà tôi có thể tìm thấy dù một bằng chứng nghi ngờ ít nhất"41

Nguyện vọng của những ngƣời theo chủ nghĩa lý tính luôn là ủng hộ một hệ thống đạo đức đƣợc xây dựng một cách kỹ lƣỡng và có tính tổng hợp, cũng nhƣ ủng hộ hệ thống mà Edmund Burke đã miêu tả là "thực tế của tất cả các nhiệm vụ đạo đức, và những nền tảng cho xã hội, đều nằm ở

những lý do rõ ràng và có thể chứng minh cho tất cả mọi ngƣời."42 Những ngƣời theo chủ nghĩa lý trí trong thế kỷ 18 đã thực sự tranh luận rằng, do họ biết bản chất con ngƣời, họ "có thể dễ dàng tìm thấy những luân lý phù hợp"43 Họ không hiểu rằng những gì họ gọi là "bản chất con ngƣời" thì chủ yếu là kết quả của những khái niệm đạo đức nào mà mọi ngƣời đều hiểu đƣợc bằng ngôn ngữ và suy nghĩ.

8. Một hiện tƣợng thú vị trong ảnh hƣởng đang tăng lên của khái niệm có tính chất lý trí là sự thay thế đang gia tăng, trong tất cả các ngôn ngữ mà tôi biết, của từ "xã hội" thay cho từ "đạo đức" hoặc đơn giản là từ "tốt".

Điều đó cho thấy cần phải xem xét một cách nhanh chóng ý nghĩa của việc này.44 Khi mọi ngƣời nói về một "nhận thức xã hội" thay vì chỉ nói

"nhận thức", họ ngụ ý nói về sự nhận biết của những tác động cụ thể trong hành động của chúng ta đối với những ngƣời khác, trong một cố gắng đƣợc dẫn dắt bằng hành xử không chỉ bởi những quy tắc truyền thống mà còn bởi sự xem xét những hậu quả cụ thể hành động đó. Trong thực tế, họ

đang nói rằng hành động của chúng ta nên đƣợc dẫn dắt bởi sự hiểu biết đầy đủ về chức năng của quá trình xã hội và rằng đó nên là mục tiêu của chúng ta trong việc tạo ra một kết quả có thể nhìn thấy đƣợc, thông qua những đánh giá có ý thức về những thực tế cụ thể của tình huống; và những kết quả đó đƣợc gọi là "điều tốt của xã hội".

75

Điều quan tâm là sự hấp dẫn đối với "xã hội" thực sự bao gồm một nhu cầu mà trí tuệ của con ngƣời, chứ không phải những quy tắc đƣợc cải tiến thông qua quá trình xã hội, nên dẫn dắt hành động của con ngƣời-những ngƣời đó nên bỏ qua không cần xét việc sử dụng những gì có thể thực sự

đƣợc gọi là "xã hội" (theo nghĩa là một sản phẩm của quá trình khách quan của xã hội) và nên dựa vào sự phán xét riêng cho những trƣờng hợp cụ thể. Vì thế, việc dùng "xem xét xã hội" thay vì tuân theo các quy tắc đạo đức cuối cùng là kết quả của cố gắng cho những gì thực sự là một hiện tƣợng xã hội, và là kết quả của một niềm tin vào quyền năng siêu việt của lý trí con ngƣời.

Câu trả lời đối với những đòi hỏi lý trí này tất nhiên là họ đòi hỏi tri thức vƣợt quá năng lực trí tuệ của một ngƣời và, trong khi cố gắng tuân thủ, hầu hết mọi ngƣời trở thành các thành viên ít có ích trong xã hội hơn là họ

có khi đang theo đuổi các mục tiêu của chính mình trong phạm vi khuôn khổ mà các quy tắc luật pháp và đạo đức này đặt ra.

Những tranh luận manh tính chất lý tính ở đây đã bỏ qua một điểm chung rằng việc dựa vào các quy tắc trừu tƣợng là một cách mà chúng ta đã học đƣợc để sử dụng bởi vì lý trí chúng ta là không có đủ để làm chủ mọi chi tiết trong thực tiễn phức tạp.45 Điều này là đúng khi chúng ta xây dựng chu đáo một quy tắc trừu tƣợng cho hƣớng dẫn riêng của từng ngƣời khi chúng ta tuân theo những quy tắc chung của hành động-là những gì đã phát triển thông qua quá trình xã hội.

Tất cả chúng ta đều biết rằng, trong quá trình theo đuổi các mục tiêu cá nhân, chúng ta có thể không thành công đƣợc trừ khi chúng ta tự tuân theo những quy tắc chung mà theo đó, chúng ta sẽ tuân thủ mà không có sự

kiểm tra lại nguyên cớ của nó trong những trƣờng hợp cụ thể. Trong việc sắp đặt một ngày của chúng ta, trong việc làm ngay lập tức những nhiệm vụ không đƣợc nhất trí nhƣng cần thiết, trong việc tránh những tác nhân nào đó, hoặc là trong việc kiềm chế những xung lực nào đó, chúng ta liên tục nhận thấy cần thiết thực hiện những thực tiễn nhƣ trên nhƣ là những thói quen không có ý thức, bởi vì chúng ta biết rằng không có nó thì những nền tảng lý trí làm cho những hành động này là cần thiết sẽ không đủ hiệu lực để cân bằng giữa những nguyện vọng nhất thời và việc làm cho chúng ta làm những gì ta muốn trong dài hạn. Mặc dù nghe có vẻ

76

nghịch lý nếu nói rằng để làm cho chúng ta hành động một cách có lý trí, chúng ta thờng nhận thấy cần thiết phải có dẫn dắt bởi thói quen thay vì sự

phản ảnh, hoặc là khi nói rằng để ngăn chúng ta không có những quyết định sai lầm, chúng ta phải cân nhắc giảm phạm vi lựa chọn ta có, nhƣng chúng ta đều biết rằng trong thực tế là cần thiết nếu ra phải theo đuổi các mục tiêu dài hạn của chúng ta.

Sự xem xét tƣơng tự đƣợc áp dụng thậm chí nhiều hơn khi hành động của chúng ta sẽ trực tiếp ảnh hƣởng đến không chỉ bản thân chúng ta mà còn những ngƣời khác và khi mối quan tâm hàng đầu của chúng ta vì thế là nhằm điều chỉnh các hành động của ta theo hành động và mong muốn của những ngƣời khác sao cho chúng ta tránh đƣợc gây hại một cách không cần thiết. Ở đây không thể có khả năng cho một ngƣời có thể thành công trong việc xây dựng các quy tắc một cách có lý trí – là những gì có thể có hiệu quả nhiều hơn cho mục đích của họ hơn là những quy tắc đang đƣợc phát triển dần dần; và thậm chí nếu anh ta làm điều đó, các quy tắc đó không thể phục vụ tốt cho các mục đích của họ trừ khi chúng đƣợc tất cả

tuân thủ. Vì thế chúng ta không có sự lựa chọn nào ngoài việc tuân theo các quy tắc có tính hợp lý mà chúng ta thƣờng không biết, và để làm điều đó, việc chúng ta có nhìn thấy những gì quan trọng hay không lại phụ

thuộc vào việc tuân thủ chúng trong những trƣờng hợp cụ thể. Các quy tắc đạo đức là một công cụ theo nghĩa rằng chúng hỗ trợ chủ yếu trong việc đạt đƣợc các giá trị của con ngƣời; tuy nhiên, do chúng ta hiếm khi có thể

biết điều gì phụ thuộc vào việc chúng đƣợc tuân theo trong một trƣờng hợp cụ thể, cho nên đê tuân thủ chúng, ta phải coi bản thân chúng là các giá trị, một hình thức mục tiêu trung gian mà chúng ta phải theo đuổi mà không đòi hỏi phải giải thích trong trƣờng hợp cụ thể.

9. Tất nhiên, những xem xét này không chứng minh rằng tất cả những niềm tin đạo đức đƣợc hình thành trong một xã hội sẽ là có lợi. Giống nhƣ là một nhóm có đƣợc sự phát triển là nhờ các luân lý mà thành viên tuân thủ, và những giá trị của họ vì thế cuối cùng sẽ đƣợc cả quốc gia học tập, và nhóm thành công này trở thành ngƣời đi đầu. Vì thế một nhóm hoặc một quốc gia có thể tự huỷ hoại mình bằng các niềm tin đạo đức mà nó tuân thủ. Chỉ có các kết quả cuối cùng mới có thể chỉ rõ liệu những lý tƣởng dẫn dắt một nhóm là có lợi hay có hại. Thực tế là nếu một xã hội quay

77

sang coi việc dạy dỗ những ngƣời nào đó là một sự thể hiện lòng tốt, thì điều đó không có bằng chứng rằng đó không phải là một sự hƣ hỏng của xã hội nếu những quy tắc của họ nhìn chung đƣợc tuân theo. Có thể là một quốc gia có thể tự huỷ hoại bằng cách tuân theo các lời giáo huấn của những ngƣời đƣợc coi là tốt nhất, có thể là những nhân vật thánh thiện hành động theo những lý tƣởng không vụ lợi. Có thể có ít nguy cơ của điều đó trong một xã hội mà các thành viên của nó vẫn còn đƣợc tự do lựa chọn con đƣờng cuộc sống của mình, bởi vì trong một xã hội nhƣ vậy, những xu hƣớng này sẽ có thể là có tính tự điều chỉnh: chỉ những nhóm đi theo các lý tƣởng "không thực tiễn" mới suy tàn, và những nhóm khác, ít luân lý hơn và theo những tiêu chuẩn hiện tại sẽ thay thế vị trí. Nhƣng điều này sẽ xảy ra chỉ trong một xã hội tự do trong đó những lý tƣởng này không bị áp đặt lên toàn bộ. Ở nơi nào tất cả đƣợc thực hiện để phục vụ

những lý tƣởng chung và nơi nào những ngƣời ngoại đạo không đƣợc cho phép theo đuổi những con đƣờng riêng, thì các quy tắc có thể chứng tỏ là không có lợi chỉ bởi sự suy sụp của cả quốc gia đang tuân thủ những lý tƣởng đó.

Câu hỏi quan trọng nảy sinh ở đây là liệu sự thống nhất của đa số với một quy tắc đạo đức nào đó thì có phải là sự biện hộ đầy đủ cho áp đặt nó vào một thiểu số bên ngoài hoặc là liệu quyền lực này cũng nên giới hạn bằng một số quy tắc chung. Nói cách khác, liệu rằng quyền lập pháp thông thƣờng nên bị giới hạn bởi một số nguyên tắc chung nhƣ là những quy tắc đạo đức hành xử của con ngƣời giúp ngăn chặn một số hành động, cho dù ý định của nó là tốt đến đâu. Có nhiều nhu cầu cho những quy tắc luân lý trong các hoạt động chính trị cũng nhƣ là các hoạt động cá nhân, và những hậu quả của các quyết định tập thể sau đó cũng nhƣ là các quyết định cá nhân sẽ chỉ có lợi khi chúng đƣợc tuân theo các nguyên tắc chung.

Những quy tắc luân lý nhƣ vậy vì một hành động tập thể đƣợc phát triển một cách rất khó khăn và rất chậm. Nhƣng điều đó có thể đƣợc cho là một dấu hiệu của chất lƣợng. Điều quan trọng nhất trong số ít các nguyên tắc loại này mà chúng ta vừa phát triển là sự tự do cá nhân, là điều phù hợp nhất khi đƣợc coi là một nguyên tắc luân lý cho hành động chính trị.

Giống nhƣ tất cả các nguyên tắc luân lý khác, nó đòi hỏi phải đƣợc chấp nhận nhƣ là một giá trị trong bản thân nó, nhƣ là một nguyên tắc phải

78

đƣợc tôn trọng mà không cần hỏi liệu những hậu quả trong trƣờng hợp này sẽ là có lợi hay không. Chúng ta sẽ không đạt đƣợc kết quả ta muốn nếu ta không chấp nhận nó nhƣ là một tín ngƣỡng hoặc giả định trƣớc vững chắc đến nỗi mà không có sự xem xét về tính có lợi làm hạn chế nó có thể đƣợc cho phép.

Tranh luận về tự do cuối cùng thực ra là tranh luận về các nguyên tắc và chống lại những động cơ cá nhân trong các hành động tâp thể, 46-là những gì nhƣ chúng ta đã thấy, tƣơng đƣơng với nói rằng chỉ có quan toà chứ

không phải là nhà quản lý mới có thể ra lệnh cƣỡng chế. Khi một trong những nhà lãnh đạo tinh thần của chủ nghĩa tự do trong thế kỷ mƣời chín là Benjamin Constant miêu tả chủ nghĩa tự do nhƣ là một hệ thống các nguyên tắc,47 ông đã chỉ ra bản chấtcủa vấn đề. Không chỉ chủ nghĩa tự do là một hệ thống trong đó tất cả các hành động chính phủ đƣợc dẵn dắt bởi các nguyên tắc, mà nó còn là một sự lý tƣởng và sẽ không đƣợc giữ gìn trừ khi bản thân nó đƣợc chấp nhận nhƣ là một nguyên tắc chủ đạo áp dụng cho tất cả các hành động cụ thể của lập pháp. Nơi nào mà sự quy tắc cơ bản này không đƣợc tuân thủ tốt nhƣ là một lý tƣởng cao nhất về việc ở

đâu sẽ không đƣợc có sự thoả hiệp vì lợi ích vật chất-giống nhƣ là một lý tƣởng mà, mặc dù nó có thể phải tạm thời vi phạm trong trƣờng hợp cần thiết, phải tạo thành cơ sở cho tất cả những sắp xếp lâu dài, thì ở đó tự

do hầu nhƣ chắc chắn sẽ bị huỷ hoại bởi những xâm phạm từng phần.

Trong mỗi một trƣờng hợp cụ thể sẽ có thể cam kết những lợi thế riêng và lợi thế vô hình nhƣ là kết quả của sự tƣớc bỏ tự do, trong khi những lợi ích bị hy sinh theo cách tự nhiên sẽ là không đƣợc biết và không chắc chắn. Nếu sự tự do không đƣợc cƣ xử nhƣ là một nguyên tắc tối thƣợng, thì thực tế là những hứa hẹn mà một xã hội tự do phải đƣa ra luôn có thể

chỉ là những may rủi chứ không phải là sự chắc chắn, chỉ là những cơ hội chứ không phải là những món quà cho những ngƣời cụ thể, và điều đó cuối cùng mới có thể chứng minh đƣợc điểm yếu chết ngƣời và dẫn đến một sự xói mòn từ từ.

10. Ngƣời đọc bây giờ sẽ có thể thắc mắc còn có vai trò nào mà lý trí có thể

có trong trật tự xã hội, nếu một chính sách tự do đòi hỏi nhiều việc ngăn chặn sự kiểm soát có chủ ý, thì có quá nhiều sự chấp thuận những gì không phải trực tiếp và phát triển tự phát. Nếu cần thiết tìm kiếm những

79

giới hạn phù hợp cho việc sử dụng lý trí ở đây, thì câu hỏi đầu tiên là để

tìm những giới hạn này tự nó là một việc thực hiện lý trí quan trọng nhất và khó khăn nhất. Hơn nữa, nếu trọng tâm của chúng ta ở đây đã là về

những giới hạn này rồi, chúng ta chắc chắn không ý muốn nói rằng vì thế

lý trí không có nhiệm vụ tích cực quan trọng nào. Lý trí không nghi ngờ gì là một tài sản quý giá nhất của con ngƣời. Tranh luận của chúng ta chỉ là muốn cho thấy rằng đó không phải là thao túng quyền lực và rằng niềm tin mà nó có thể tự mình làm chủ và kiểm soát sự phát triển của mình có thể

chƣa huỷ hoại đƣợc nó. Điều mà chúng ta vừa cố gắng là một sự bảo vệ lý trí chống lại việc lạm dụng bởi những ngƣời không hiểu điều kiện cho hoạt động hiệu quả và tăng trƣởng liên tục của nó là gì. Đó là một sự hấp dẫn đối với những ngƣời nhìn nhận rằng chúng ta phải sử dụng lý trí chúng ta một cách thông minh và rằng, để có thể làm điều đó, chúng ta phải bảo tồn những cơ cấu không thể thiếu cho những gì không thể kiểm soát và không có lý tính-là môi trƣờng duy nhất mà lý trí có thể phát triển và hoạt động hiệu quả.

Quan điểm chống chủ nghĩa lý tính ở đây không thể đánh đồng với chủ

nghĩa phi lý hoặc là bất kỳ một chủ nghĩa thần bí nào.48 Điều đƣợc cổ vũ ở

đây không phải là một sự từ bỏ lý trí mà là một sự kiểm tra lý tính trong lĩnh vực mà lý trí dƣợc kiểm soát một cách phù hợp. Một phần của tranh luận này là một sự vận dụng thông minh của lý trí không có nghĩa là việc sử dụng lý trí một cách chủ ý trong tất cả các khả năng có thể. Ngƣợc với chủ nghĩa lý trí thô thiển coi lý trí hiện tại của chúng ta là độc đoán, chúng ta phải tiếp tục các cố gắng mà David Hume đã khởi xƣớng khi ông "quay lƣng với chủ nghĩa khai sáng bằng chính vũ khí của nó" và thực hiện "gọt đẽo các đòi hỏi về lý trí bằng cách sử dụng phân tích lý trí".49

Điều kiện đầu tiên cho việc sử dụng thông minh lý trí trong thứ tự các hoạt động của con ngƣời là chúng ta phải hiểu đƣợc vài trò nó có trong thực tế và có thể có trong vận hành của bất kỳ một xã hội nào dựa trên nền tảng hợp tác của nhiều bộ óc riêng lẻ. Điều đó có nghĩa rằng, trƣớc khi chúng ta có thể cố gắng xây dựng lại xã hội một cách thông minh, chúng ta phải hiểu đƣợc hoạt động của nó; chúng ta phải nhận ra rằng, thậm chí khi chúng ta tin là chúng ta hiểu đƣợc nó, chúng ta vẫn có thể bị nhầm lẫn.

Điều mà chúng ta phải hiểu là nền văn minh con ngƣời có cuộc sống riêng

80

của nó, và rằng tất cả các cố gắng của chúng ta nhằm cải thiện thì phải nằm trong khuôn khổ tổng thể mà chúng ta không thể hoàn toàn kiểm soát, và sự vận hành của những lực lƣợng mà chúng ta có thể hy vọng chỉ cần thúc đẩy và hỗ trợ trong phạm vi chúng ta hiểu đƣợc. Thái độ của chúng ta nên giống nhƣ một nhà vật lý đối với một cơ thể sống; giống nhƣ ông ta, chúng ta phải xử lý với việc một tổng thể đƣợc giữ cho vận hành bởi các xung lực mà chúng ta không thể thay thế và là những gì ta phỉa sử dụng trong tất cả những gì mà ta muốn đạt đƣợc. Điều có thể đƣợc thực hiện để

cải thiện nó phải đƣợc làm thông qua cộng tác với các xung lực đó chứ

không phải là đối đầu. Trong tất cả các cố gắng của chúng ta nhằm cải thiện, chúng ta luôn phải làm việc trong phạm vi tổng thể này, hƣớng tới việc xây dựng từng bƣớc một chứ không phải tất cả, và sử dụng trong mỗi một giai đoạn những phƣơng tiện lịch sử trong tay và cải thiện chi tiết từng bƣớc một thay vì cố gắng thiết kế loại ngay toàn bộ.

Không có kết luận nào trong số này là những tranh luận không ủng hộ

việc sử dụng lý trí, nhƣng chỉ có những tranh luận chống lại việc sử dụng nhƣ đòi hỏi bất kỳ một quyền lực chính phủ nào riêng và có tính áp bức; cũng không phải là những tranh luận chống lại sự trải nghiệm, mà là các tranh luận tránh việc sử dụng quyền lực riêng có và độc đoán để thử

nghiệm một lĩnh vực cụ thể-là quyền lực không có sự thay thế và có quyền đòi hỏi sở hữu một trí tuệ siêu việt-và là các tranh luận không ủng hộ việc ngăn cản những giải pháp tốt hơn nhƣng giải pháp mà những ngƣời đang nắm quyền đang cam kết.

81

CHƯƠNG 5

TRÁCH NHIỆM VÀ TỰ DO

1. Tự do không chỉ có nghĩa là cá nhân có cả cơ hội và sự lựa chọn; mà nó còn có nghĩa cá nhân đó phải chịu những hậu quả từ những hành động của anh ta gây ra cũng nhƣ sẽ nhận đƣợc sự khen ngợi hay khiển trách cho các hành động đó. Tự do và trách nhiệm không thể tách rời nhau. Một xã hội tự do sẽ thật khó tồn tại và hoạt động tốt nếu các thành viên cá nhân của xã hội thấy rằng họ đang có một vị trí xứng đáng do chính hành động của họ tạo nên và chấp nhận vị trí đó. Mặc dù xã hội tự do chỉ có thể cho cá nhân con ngƣời các cơ hội và sự thành công của chúng lại phụ thuộc vào vô số những sự kiện khác nhau, xã hội đó vẫn định hƣớng mạnh mẽ con ngƣời theo những hoàn cảnh mà họ có thể tự kiểm soát nhƣ thể chỉ có chúng mới là những điều cần lƣu ý. Bởi lẽ con ngƣời đƣợc ban cho những cơ hội để sử dụng những hoàn cảnh mà có thể chỉ mình anh ta biết và bởi lẽ, nhƣ một nguyên tắc vậy, không ai khác có thể biết đƣợc liệu anh ta đã tận dụng nó một cách tốt nhất không, nên giả thiết ở đây là kết quả của các hành động của con ngƣời đƣợc quy định bởi chính các hoàn cảnh đó, trừ khi có thể chứng minh ngƣợc lại một cách rõ ràng.

Niềm tin vào trách nhiệm cá nhân, vốn luôn mãnh liệt một khi con ngƣời tin tƣởng chắc chắn vào tự do cá nhân, đã suy giảm đáng kể

cùng với sự tôn trọng tự do. Trách nhiệm trở thành một khái niệm không phổ quát – một từ mà các nhà diễn thuyết hay các cây viết có kinh nghiệm đều muốn tránh bởi nó đem đến cho những ngƣời vốn không thích sự giảng giải đạo đức một sự nhàm chán hoặc thậm chí ghét bỏ. Từ trách nhiệm đó thƣờng kích thích sự thù hận của những con ngƣời mà đã từng đƣợc giảng giải rằng không có gì khác ngoài những hoàn cảnh mà họ không thể kiểm soát đƣợc đã quyết định vị trí của họ trong cuộc sống hoặc thậm chí trong hành động của chính họ.

Tuy nhiên, sự từ chối trách nhiệm nhƣ vậy thƣờng là do sự sợ trách nhiệm, một nỗi sợ chắc chắn sẽ biến thành sợ tự do. Điều này là hiển nhiên vì cơ hội để xây dựng cuộc sống của một ngƣời cũng là một

82

nhiệm vụ không có điểm kết thúc, một nguyên tắc con ngƣời phải áp đặt với chính mình nếu anh ta muốn đạt đƣợc mục tiêu, do đó mà nhiều ngƣời cũng rất sợ sự tự do.

2. Thực tế sự tôn trọng đối với tự do cá nhân và trách nhiệm cá nhân hiện đang suy giảm phần lớn là kết quả của của sự diễn giải sai lầm các kết luận khoa học. Các quan điểm cũ có quan hệ mật thiết với niềm tin vào

“sự tự do của ý chí”, một khái niệm mà chƣa bao giờ có ý nghĩa rõ ràng nhƣng có lẽ về sau đã không còn cơ sở khi đem soi dƣới ánh sáng của khoa học hiện đại nữa. Việc con ngƣời ngày càng tin rằng tất cả

các hiện tƣợng thiên nhiên bị chi phối duy nhất bởi những sự kiện tiền định hoặc bị phụ thuộc vào những quy luật thiên nhiên, cũng nhƣ việc tin rằng bản thân con ngƣời nên đƣợc xem nhƣ một phần của thiên nhiên đã khiến con ngƣời kết luận rằng chính các hoàn cảnh bên ngoài quyết định và chi phối hành động và tƣ duy của con ngƣời. Sự nhận thức của con ngƣời về thuyết tiền định của vũ trụ đã chi phối khoa học ở thế kỷ 19 và do đó đã đƣợc áp dụng vào các hành xử của con ngƣời, do đó đã giƣờng nhƣ làm mất tính tự nhiên của con ngƣời. Tất nhiên, cũng cần phải thừa nhận rằng các hành động của con ngƣời cũng phải phụ thuộc các quy luật tự nhiên và rằng chúng ta cũng không thể biết đƣợc các hành động đó đƣợc quyết định bởi các hoàn cảnh cụ thể nhƣ

thế nào, có chăng là trừ một số trƣờng hợp rất đặc biệt. Nhƣng sự thừa nhận rằng tƣ duy con ngƣời, về mặt nguyên tắc, phải tuân thủ các quy luật thống nhất dƣờng nhƣ đã xoá bỏ vai trò của cái tôi cá nhân của con ngƣời – nhân tố thiết yếu trong khái niệm về tự do và trách nhiệm.

Lịch sử của tri thức/khoa học trong một vài thế hệ qua đã cho chúng ta nhiều ví dụ về việc các quan điểm của chủ nghĩa tự định của thiên nhiên đã làm lung lay nền tảng của niềm tin về mặt đạo đức và chính trị đối với tự do nhƣ thế nào. Và nhiều ngƣời có trình độ nhận thức khoa học ngày nay có thể cũng sẽ đồng tình với một nhà khoa học mà khi viết cho đại đa số công chúng, đã thừa nhận rằng tự do “là một khái niệm rất rắc rối đối với nhà khoa học, một phần vì bản thân anh ta cũng chƣa tin là khái niệm đó tồn tại”. Gần đây hơn, đúng là các nhà vật lý đã có vẻ từ bỏ luận đề về thuyết tiền định phổ quát. Tuy nhiên, chúng ta cũng chƣa thể chắc chắn đƣợc rằng liệu khái niệm mới tính về tính

83

lặp đi lặp lại chỉ có tính thống kê của thế giới có ảnh hƣởng bằng cách nào đó đến câu hỏi về sự tự do của ý chí. Bởi vì nó dƣờng nhƣ là các khó khăn mà mọi ngƣời có về ý nghĩa của hành động tự nguyện và trách nhiệm không cùng lúc nảy sinh từ những hệ quả cần thiết của niềm tin rằng hành động của con ngƣời là xác định mà là kết quả của sự rối ren về mặt tri thức, và của những kết luận đƣợc rút ra mà không theo đúng theo nhƣ giả thiết.

Có lẽ, quan điểm quả quyết rằng ý chí con ngƣời là tự do chẳng có ý nghĩa gì hơn quan điểm bác bỏ nó và có lẽ đó cũng chỉ là một loại vấn đề ảo tƣởng – một cuộc tranh luận về ngôn ngữ đơn thuần mà trong đó những ngƣời tranh luận đã không làm sáng tỏ câu trả lời khẳng định hoặc phủ định cho vấn đề đó có ngụ ý gì. Chắc chắn là, những ai bác bỏ sự tự do của ý chí sẽ phải gỡ bỏ tất cả các nghĩa thông thƣờng của từ “tự do” đó – những ý nghĩa mô tả hành động thực hiện theo ý chí của chính một ngƣời thay vì phải theo ý chí của ngƣời khác.; để không có phát ngôn vô nghĩa, họ cần phải đƣa ra một định nghĩa khác của từ

– một việc mà trên thực tế hộ không bao giờ làm. Hơn nữa, toàn bộ ý kiến gợi ý rằng “tự do” dù có đƣợc hiểu theo nghĩa nào thích hợp cũng xung đột với quan điểm cho rằng hành động con ngƣời nhất thiết phải đƣợc quyết định bởi một số yếu tố nào đó đã đƣợc chứng minh bằng kiểm nghiệm rằng hoàn toàn không có cơ sở.

Sự nhầm lẫn khái niệm nêu trên trở nên rõ ràng khi chúng ta xem xét kết luận chung của hai trƣờng phái nêu trên xét từ chính lập trƣờng phái của họ. Những ngƣời theo thuyết định mệnh thƣờng cho rằng, hành động của con ngƣời hoàn toàn do tự nhiên chi phối, do đó không thể có lý do để bắt họ phải chịu trách him cho hành động đó, cũng nhƣ

không thể tán dƣơng hay phàn nàn về các hành động của họ. Mặt khác, những ngƣời theo quan điểm ý chí luận lại lập luận rằng vì trong con ngƣời luôn tồn tại một tác nhân đứng ngoài vòng quay của nhân quả, nên tác nhân này sẽ chịu trách him cho hành động cũng nhƣ sẽ là đối tƣợng hợp pháp của sự khen chê. Bây giờ, nếu xét trên những kết luận thực tiễn thì thật khó có thể nghi ngờ rằng những ngƣời theo thuyết ý chí luận có quan điểm đúng hơn trong khi những ngƣời theo thuyết định mệnh thì hoàn toàn nhầm lẫn. Tuy nhiên, sự thực kỳ lạ lại nằm ở

84

chỗ, không có kết luận nào đƣợc xây dựng trên cở sở các giả định trên.

Trên thực tế, nhƣ đã từng đề cập, khái niệm trách nhiệm nằm ở quan điểm của thuyết định mệnh, trong khi đó chỉ có việc xây dựng một cái tôi siêu hình là nằm ngoài chuỗi nhân quả và do đó có thể đƣợc xem là không bị ảnh hƣởng bởi sự ca ngợi cũng nhƣ chỉ trích và nó có thể lý giải đƣợc cho sự miễn trừ trách nhiệm của con ngƣời.

3. Theo quan điểm minh hoạ của Thuyết định mệnh, tất nhiên có thể xây dựng một con quỷ tự động hoá để có thể luôn phản ứng đƣợc với các sự kiện, hiện tƣợng trong môi trƣờng của nó theo cùng một cách đã đƣợc định sẵn. Tuy nhiên, điều đó cũng không thể phù hợp với một luận điểm nào của những ngƣời có quan điểm đối lập hoàn toàn của khái niệm “tự do của ý chí”. Luận điểm của họ nằm ở chỗ, hành vi của con ngƣời tại bất cứ thời điểm nào – sự phản ứng trƣớc bất cứ trƣờng hợp ngoại sinh nào, đều sẽ đƣợc quyết định bởi hiệu ứng của cả thể

trạng vốn có của anh ta cũng nhƣ kinh nghiệm anh ta đã tích luỹ đƣợc, với mỗi kinh nghiệm mới lại đƣợc cộng hƣởng vào các kinh nghiệm trƣớc đó – một quá trình tích luỹ mà trong mỗi trƣờng hợp đều tạo ra tính cách riêng và đặc trƣng của anh ta. Cái cá tính đó sẽ có chức năng nhƣ bộ lọc để qua đó các sự kiện ngoại lai sẽ sản sinh ra các hành vi mà chúng ta chỉ có thể dự đoán đƣợc một cách chắc chắn trong một số

trƣờng hợp ngoại lệ. Lập trƣờng mà những ngƣời theo Thuyết định mệnh kiên quyết theo đuổi là, những tác động tích luỹ của sự di truyền và kinh nghiệm quá khứ đã tạo nên toàn bộ tính cách của con ngƣời và rằng không có cái tôi nào khác mà tính cách của họ lại không thể bị tác động bởi các ảnh hƣởng ngoại lai và vật chất. Điều này có nghĩa là tất cả các nhân tố mà ảnh hƣởng của chúng thƣờng bị bác bỏ bời chính những ngƣời vẫn thƣờng phản bác “sự tự do của ý chí”, ví dụ nhƣ lý lẽ

hay lập luận, thuyết phục hay phê bình, hay sự kỳ vọng của đƣợc tán dƣơng hoặc khiển trách, là những nhân tố quan trọng nhất xác định tính cách và qua đó xác định hành động cụ thể của con ngƣời. Điều này đơn giản vì không thể tồn tại một cái tôi riêng rẽ nào đứng ngoài chuỗi nhân quả và rằng cũng không tồn tại một cái tôi để chúng ta có thể cố

gắng gây ảnh hƣởng bằng hình thức thƣởng – phạt đƣợc.

Lập luận cho rằng, trên thực tế chúng ta có thể thƣờng xuyên tác động

85

đến hành vi của con ngƣời bằng hình thức giáo dục và các ví dụ, thuyết phục, chấp thuận hoặc không châp nhận, chƣa bao giờ bị bác bỏ một cách nghiêm túc. Do đó, câu hỏi duy nhất vẫn thƣờng đƣợc hỏi là những con ngƣời cụ thể trong những tình huống cụ thể có thể bị ảnh hƣởng ở mức độ nào theo hƣớng mà một hành động có thể tôn họ lên hay hạ thấp họ trong con mắt của đồng nghiệp hay họ có thể kỳ vọng sự thƣởng hay phạt cho hành động đó.

Xét một cách nghiêm túc ra, thật phi lý để nói rằng, nhƣ ngƣời ta vẫn thƣờng nói, “Con ngƣời không có lỗi nếu anh ta vẫn cứ là anh ta”, vì mục đích của việc giao trách him là để khiến anh ta khác với những gì anh ta đang có hoặc có thể có. Nếu chúng ta nói rằng một ngƣời nào đó có trách him cho các hậu quả của hành động của anh ta, thì đó cũng không phải là một tuyên bố sự thực cũng nhƣ không phải là một sự quả

quyết về kết quả đó. Lời tuyên bố đó tất nhiên sẽ không thể có cơ sở

nếu không có gì anh ta “có thể” đã làm hay đã từ bỏ có thể thay đổi đƣợc kết quả. Tuy nhiên khi chúng ta dùng từ “có thể” hay “có lẽ”

trong mối liên hệ này, chúng ta không ngụ ý rằng tại thời điểm anh ta hành động, có một cái gì đó trong con ngƣời anh ta tự hành động thay vì coi đó là hậu quả cần thiết của luật nhân quả trong những trƣờng hợp cụ thể. Hơn nữa, lời tuyên bố rằng con ngƣời phải chịu trách nhiệm cho những gì anh ta làm nhằm mục đích phân biệt những hành động của anh ta với những hành động mà anh ta làm khi anh ta không tin vào trách nhiệm. Chúng ta giao trách nhiệm cho con ngƣời, không phải để nói rằng nếu anh ta đƣợc giao, anh ta sẽ hành động khác, mà là để làm cho anh ta khác đi. Nếu chúng ta đã gây tổn thƣơng cho anh do vô tình hay thiếu sót, chẳng hạn nhƣ câu nói “cái đó tôi không thể giúp đƣợc”, thì điều đó không khiến tôi miễn trách mà là còn khiến tôi cảm thấy có trách nhiệm hơn trƣớc kia trong việc cần thiết phải biết đƣợc có khả nằng đó trong đầu.

Do đó, câu hỏi duy nhất có thể đƣa ra là liệu con ngƣời mà chúng ta giao trách nhiệm cho một hành động cụ thể hoặc những hậu quả của nó có phải là loại ngƣời có thể luôn có động cơ làm việc thông thƣờng không (tức là, liệu anh ta có phải là mẫu ngƣời mà chúng ta thƣờng gọi là ngƣời có trách nhiệm không) và liệu rằng trong những trƣờng hợp cụ

86

thể, con ngƣời đó có đƣợc mong đợi là sẽ bị tác động bởi những ý kiến và niềm tin mà chúng ta muốn áp đặt lên anh ta không. Trong hầu hết các vấn đề đó, việc chúng ta bỏ qua một số trƣờng hợp cụ thể sẽ

thƣờng xuyên khiến chúng ta hiểu rằng chúng ta sẽ chỉ biết rằng sự kỳ

vọng về trách nhiệm của một ngƣời có thể có ảnh hƣởng đến con ngƣời trong một số trƣờng hợp và theo một hƣớng mong đợi. Hiện tại vấn đề

của chúng tôi nói chung không phải là liệu một số nhân tố tinh thần có hoạt động cùng lúc với một hành động cụ thể của con ngƣời không, mà là làm thế nào để có thể xem xét một cách hiệu quả nhất việc định hƣớng hành động của con ngƣời. Điều này yêu cầu cá nhân phải đƣợc khen ngợi hoặc khiển trách, cho dù sự kỳ vọng của nó có thể đem đến sự khác biệt cho hành động hay không. Chúng ta có thể không bao giờ

chắc chắn đƣợc hiệu quả tác động (của hành động) trong một trƣờng hợp cụ thể, nhƣng nói chung chúng ta tin rằng sự nhận thức đƣợc trách nhiệm của con ngƣời có thể định hƣớng đƣợc hành vi của anh ta theo một hƣớng mong muốn. Theo khía cạnh này thì việc giao trách nhiệm không đồng nghĩa với việc khẳng định một thực tế nào đó. Mà hơn hết đó chính là bản chất của một quy ƣớc nhằm yêu cầu con ngƣời tôn trọng một số luật lệ. Liệu một quy ƣớc cụ thể loại này có hiệu lực hay không luôn là một câu hỏi gây nhiều tranh cãi. Chúng ta không thể biết rằng theo kinh nghiệm, điều đó có hiệu lực mà cũng không hiệu lực nếu xét một cách toàn diện.

Ban đầu trách nhiệm chỉ là một khái niệm pháp lý, bởi lẽ luật luôn yêu cầu thủ nghiệm rõ ràng để xác định xem khi nào thì hành động của con ngƣời tạo ra nghĩa vụ hoặc buộc anh ta phải chịu phạt. Nhƣng tất nhiên, đó cũng chỉ là một khái niệm đạo đức, một khái niệm ẩn sau quan điểm của chúng tôi về các nghĩa vụ đạo đức của con ngƣời. Trên thực tế, phạm vi của khái niệm còn mở rộng tƣơng đối, vƣợt xa những gì chúng ta thƣờng xem là đạo đức. Thái độ của chúng ta về sự vận hành của trật tự xã hội, sự chấp thuận hay bác bỏ cái cách thức mà theo đó nó xác định vị trí tƣơng đối của các cá nhân khác nhau trong xã hội lại có quan hệ chặt chẽ với các quan điểm của chúng ta về trách him. Ý nghĩa của khái niệm này còn vƣợt xa cả phạm vi cƣỡng chế, và ý nghĩa quan trọng nhất của nó lại chính là vai trò định hƣớng cho các hành động tự

87

do của con ngƣời. Một xã hội tự do có thể còn yêu cầu nhiều hơn các xã hội khác ở chỗ con ngƣời phải đƣợc định hƣớng hành động bởi một tinh thần trách nhiệm cao hơn nhiều so với những nghĩa vụ do luật pháp áp đặt cũng nhƣ ở việc thống nhất quan điểm rằng cá nhân phải chịu trách nhiệm cho cả thành công và thất bại tạo ra bởi các nỗ lực của họ. Khi con ngƣời đƣợc phép hành động nhƣ họ thấy phù hợp, họ

phải chịu trách nhiệm cho các kết quả của các nỗ lực của họ.

4. Lý lẽ ủng hộ quan điểm phải giao trách nhiệm cá nhân theo đó chính là kết quả đã đƣợc giả định của việc thực hiện một hành động trong tƣơng lai. Nó có nhiệm vụ nhắc nhở con ngƣời phải xem xét điều gì trong những tình huống tƣơng ứng trong tƣơng lai. Mặc dù chúng ta để cho con ngƣời tự mình quyết định vì theo nguyên tắc, họ phải biết rõ nhất những tình huống có thể xảy ra xung quanh hành động của họ, chúng ta vẫn phân vân không biết các điều kiện đó có cho phép họ sử dụng kiến thức của họ một cách hiệu quả nhất hay không. Nếu chúng ta cho phép con ngƣời đƣợc tự do hành động vì chúng ta cho rằng họ là những ngƣời xứng đáng, thì chúng ta phải làm cho họ cảm thấy họ

xứng đáng với điều đó bằng cách cho họ đƣợc chịu trách nhiệm / hậu quả của các quyết định của họ. Nhƣng điều này không có nghĩa là con ngƣời sẽ luôn đƣợc coi là ngƣời xác định đƣợc sáng suốt nhất các lợi ích của mình, mà nó chỉ có nghĩa là chúng ta không bao giờ biết chắc đƣợc ai sẽ hiểu anh ta hơn chính anh ta và rằng chúng ta mong muốn đƣợc sử dụng tối ƣu năng lực của tất cả những ai có khả năng đóng góp đƣợc một cái gì đó cho nỗ lực chung của chúng ta trong việc tạo ra một môi trƣờng vì các mục đích của con ngƣời.

Việc giao trách nhiệm cá nhân nhƣ vậy giả định trên cơ sở xác định năng lực của con ngƣời là theo hành động của lý trí, và với mục đích là khiến con ngƣời hành động một cách lý trí hơn khi họ không đƣợc giao trách nhiệm. Điều đó cũng giả định rằng con ngƣời tối thiều cũng có thể học, nhìn thấy trƣớc hoặc nhận thức đƣợc những hậu quả từ những hành động của họ. Không có gì phải bàn cãi khi cho rằng trên thực tế

lý trí chỉ đóng một vai trò nhỏ trong việc xác định hành động của con ngƣời, vì mục đích của nó cũng không xa hơn điều đó. Lý trí trong mối liên hệ này có thể cũng không có ý nghĩa hơn một vài mức độ gắn kết

88

và thống nhất trong hành động của con ngƣời và một vài ảnh hƣởng của tri thức hoặc chuyên môn – những nhân tố mà nếu cần có thể tác động đến hành động của con ngƣời vào một thời điểm về sau và trong một số trƣờng hợp khác nhau.

Sự tƣơng hỗ giữa sự tự do và trách nhiệm có nghĩa là những quan điểm ủng hộ tự do chì có thể áp dụng cho những ngƣời có đủ khả năng chịu trách nhiệm. Nó không thể áp dụng cho trẻ em, ngƣời ngốc hoặc ngƣời điên. Điều đó bao hàm ý cho rằng ngƣời có khả năng là ngƣời có thể

học đƣợc bài học từ kinh nghiệm cũng nhƣ biết sử dụng tri thức liên quan cho hành động, chứ không phải là những ngƣời học chƣa đủ chín hoặc không có khả năng học tập. Những ngƣời mà hành động của họ

hoàn toàn bị chi phối bởi tính khí thất thƣờng, không đƣợc kiểm soát bởi những nhận thức về hậu quả của hành động hoặc có tính cách bản năng không nhất quán – tức những ngƣời hay thay đổi một cách kỳ cục thì cũng không nên đƣợc trao trách nhiệm, vì những nhận thức về trách nhiệm của anh ta không đủ để có thể làm thay đổi hành động của anh ta. Tƣơng tự nhƣ vậy, không nên trao trách nhiệm cho những ngƣời đang phải chịu đựng những có những quá ham muốn, những kẻ tắt mắt hay những kẻ nghiện rƣợu vì họ có những động cơ không bình thƣờng.

Tuy nhiên, miễn là chúng ta có lý do để tin rằng ý thức của ngƣời đƣợc trao trách nhiệm có thể chi phối hành động của anh ta, thì cũng nên trao cho anh ta trách nhiệm, cho dù trong một số trƣờng hợp cụ điều đó có đem lại kết quả mong muốn hay không. Việc giao trách nhiệm cá nhân đƣợc thực hiện không phải dựa trên những gì chúng ta biết là chắc chắn đúng trong một trƣờng hợp cụ thể, mà là dựa trên niềm tin của chúng ta rằng chúng có thể có những tác dụng khuyến khích con ngƣời hành động và cƣ xử một cách tỉnh táo và thận trọng. Đó có thể là một phƣơng thức mà xã hội đã phát triển để đối phó với việc con ngƣời mất khả năng đánh giá ý đồ của ngƣời khác và cũng là cách để đƣa cuộc sống của chúng ta vào trật tự mà không cần phải dùng đến cƣỡng chế.

Ở đây chúng ta không bàn về vấn đề đặc biệt rằng ai là ngƣời không thể trao trách nhiệm và ai là ngƣời hoàn toàn không thể đƣợc áp dụng lý lẽ ủng hộ tự do. Điều quan trọng là ở chỗ đƣợc trở thành thành viên

89

tự do và có trách nhiệm của cộng đồng là có một vị thế đặc biệt vì nó bao hàm cả nghĩa vụ và quyền lợi; và nếu tự do có sứ mạng là đạt đƣợc mục đích đó, thì cái vị thế đó không đƣợc trao cho bất cứ ai một cách tuỳ tiện mà phải tự động thuộc về tất cả những ai có thể đáp ứng một số tiêu chuẩn thử nghiệm một cách khách quan (ví dụ nhƣ tuổi), miễn là giả định rằng họ sở hữu những yêu cầu năng lực tối thiểu không hoàn toàn bị bác bỏ. Đối với các mối quan hệ cá nhân thì việc chuyển từ sự giám sát kèm cặp sang trách nhiệm đầy đủ có thể phải thực hiện dần dần và êm thấm, và những hình thức cƣỡng chế nhẹ hơn vẫn tồn tại giữa các cá nhân và không có sự can thiệp của nhà nƣớc nên đƣợc điều chỉnh theo các mức độ tƣơng ứng của trách nhiệm. Tuy nhiên, xét trên phƣơng diện chính trị và luật pháp, sự phân biệt đó phải rất sắc và rõ ràng và phải đƣợc xác định bởi những quy định chung và khách quan nếu muốn sự tự do phát huy hiệu quả. Trong các quyết định của chúng ta nhằm xác định xem một ngƣời có thể tự làm chủ mình hay không hay phải phụ thuộc vào ý chí của một ngƣời khác, chúng ta phải xác định xem anh ta có trách nhiệm hay không, có quyền hay không có quyền hành động theo cái cách mà ngƣời khác không thể hiểu đƣợc, không thể tiên đoán đƣợc và không hề mong muốn nhƣ vậy hay không.

Việc không thể trao tự do cho tất cả mọi ngƣời không nhất thiết có nghĩa rằng tự do của mọi ngƣời nên phụ thuộc vào những giới hạn và quy định đã đƣợc điều chỉnh để áp dụng vào các điều kiện cá nhân.

Cách hành xử cá nhân của toà án vị thành niên và phán quyết của toà thần kinh là dấu hiệu của sự mất tự do và sự áp đặt. Mặc dù trong những mối quan hệ thân thiện trong cuộc sống riêng tƣ của con ngƣời, chúng ta có thể điều chỉnh hành vi theo tính cách của đối tác, và trong đời sống công thì tự do thƣờng yêu cầu chúng ta xem xét con ngƣời theo loại chứ không phải những cá nhân riêng rẽ và đối xử với họ trên cơ sở giả thiết rằng các động cơ và các trở ngại thông thƣờng vẫn sẽ

hiển hiện, cho dù giả định đó chƣa chắc đã đúng trong một số trƣờng hợp cụ thể.

5. Ngƣời ta vẫn thƣờng hay hiểu nhầm về ý kiến cho rằng con ngƣời phải đƣợc phép theo đuổi những mục tiêu của chính anh ta vì ngƣời ta tin rằng nếu đƣợc tự do, anh ta sẽ hoặc sẽ phải chỉ theo đuổi những mục

90

tiêu của chính cá nhân anh ta mà thôi. Tuy vậy, thì sự tự do để con ngƣời đƣợc theo đuổi những mục đích của riêng mình có tầm quan trọng đối với một ngƣời có lòng vị tha nhất – một ngƣời luôn giành ƣu tiên cao cho nhu cầu của ngƣời khác nhƣ là đối với một kẻ tự cao tự

đại. Chính bản chất bình thƣờng của con ngƣời (và có thể có nhiều hơn ở phụ nữ) và chính một trong những điều kiện chủ yếu của hạnh phúc con ngƣời đã khiến con ngƣời coi phúc lợi của ngƣời khác làm mục tiêu chính. Việc làm đó thƣờng là một phần của sự lựa chọn tự nhiên của chúng ta và cũng là quyết định thƣờng đƣợc chúng ta mong đợi.

Nói chung điều mà chúng ta quan tâm nhất trong vấn đề này tất nhiên là phúc lợi của gia đình chúng ta. Nhƣng chúng ta cũng thể hiện sự

đánh giá và chấp nhận những ngƣời khác bằng cách làm bạn với họ và chia sẻ những mục đích của họ. Việc lựa chọn cộng sự và những ngƣời mà chúng ta thấy cần họ là một phần quan trọng của tự do và của các khái niệm đạo đức về một xã hội tự do.

Tuy nhiên, lòng vị tha cũng là một khái niệm mơ hồ. Nói nhƣ vậy có nghĩa không ai có thể quan tâm đến ngƣời khác hiệu quả đƣợc. Những trách nhiệm mà chúng ta giả định là đặc biệt chỉ có thể là những trách nhiệm của những con ngƣời mà chúng ta biết rõ và chúng ta có thể lựa chọn với những điều kiện đặc biệt. Đó cũng là một trong những quyền và nghĩa vụ đặc biệt để con ngƣời tự do đƣợc quyết định xem cái gì và nhu cầu của ai là quan trong nhất đối với anh ta.

Sự thừa nhận rằng mỗi con ngƣời đều có một chuỗi các giá trị mà chúng ta phải tôn trọng, ngay cả khi chúng ta không muốn chấp nhận điều đó, là một phần của khái niệm về giá trị của tính cách cá nhân.

Việc chúng ta đánh giá thế nào về một con ngƣời nhất thiết phụ thuộc vào việc xác định những giá trị của anh ta là gì. Tuy nhiên, tin vào sự

tự do có nghĩa rằng chúng ta không xem mình là ngƣời phán xét cuối cùng về giá trị của ngƣời khác, mà có nghĩa là chúng ta không cảm thấy có quỳên ngăn cản anh ta theo đuổi các mục tiêu mà chúng ta bác bỏ, miễn là anh ta không xâm phạm đến phạm vi lợi ích đã đƣợc thừa nhận của ngƣời khác.

Một xã hội không thừa nhận sự thực rằng mỗi cá nhân đều có các giá trị riêng mà anh ta có quyền theo đuổi sẽ không thể có đƣợc sự tôn

91

trọng cần thiết đối với phẩm hạnh của cá nhân và do đó không thể biết đến tự do. Đồng thời sự thực cũng nằm ở chỗ, trong một xã hội tự do một cá nhân cũng sẽ đƣợc tôn trọng theo đúng cái cách mà anh ta sử

dụng sự tự do của mình. Sự tôn trọng đạo đức sẽ trở thành vô nghĩa nếu không có tự do: “Nếu mọi hành động tốt hoặc xấu của một ngƣời trƣởng thành đều bị đặt dƣới sự ép buộc và trả công rẻ mạt, thì điều gì là hấp dẫn ngoài một cái tên, sự ca ngợi nào sẽ đƣợc dành cho việc tốt, sự biết ơn nào là đúng mực, công bằng và kiềm chế”. Tự do là một cơ

hội để làm điều tốt, nhƣng chỉ với điều kiện khi nó cũng là cơ hội để

làm điều xấu. Thực tế rằng một xã hội tự do sẽ chỉ hoạt động hiệu quả

khi các cá nhân đƣợc định hƣớng ở một mức độ nhất định bởi các giá trị chung có thể chính là lý do khiến các nhà triết học đôi khi định nghĩa tự do là hành động phù hợp với các quy tắc đạo đức. Nhƣng khái niệm tự do này lại là sự bác bỏ khái niệm tự do mà chúng ta đang xem xét. Tự do hành động là điều kiện của giá trị đạo đức, trong đó cũng bao hàm sự tự do có các hành động sai trái: Chúng ta tán dƣơng hay khiển trách chỉ khi một ngƣời có cơ hội đƣợc lựa chọn, và chỉ khi việc tôn trọng quy định của anh ta là không bị cƣỡng chế mà chỉ là sự cần thiết phải thực hiện.

Quan điểm cho rằng phạm vi của sự tự do cá nhân cũng là phạm vi của trách nhiệm cá nhân không có nghĩa rằng chúng ta phải chịu trách nhiệm với bất cứ một ai về các hành động của chúng ta. Đúng vậy, chúng ta có thể bị ngƣời khác quở trách vì chúng ta làm những việc khiến họ không hài lòng. Nhƣng lý do cơ bản khiến chúng ta phải chịu hoàn toàn trách nhiệm đối với các hành động của mình nằm ở chỗ nó sẽ hƣớng sự chú ý của chúng ta đến những nguyên nhân gây ra những sự kiện do hành động của chúng ta chi phối. Niềm tin vào trách nhiệm cá nhân có một chức năng chủ yếu là buộc chúng ta sử dụng hết các kiến thức và năng lực để đạt đƣợc mục tiêu.

6. Cái gánh nặng của sự lựa chọn đƣợc đặt ra bởi tự do – loại trách nhiệm đối với số phận của một ngƣời mà một xã hội tự do giao cho mỗi cá nhân đã trở thành nguồn bất mãn chủ yếu trong các điều kiện của xã hội hiện đại. Không giống nhƣ trƣớc kia, sự thành công của một ngƣời bây giờ không phụ thuộc nhiều vào việc anh ta có những năng lực đặc

92

biệt gì mà phụ thuộc vào việc những năng lực của anh ta có đƣợc sử

dụng đúng hay không. Trong những thời kỳ có ít sự chuyên môn hoá và cơ cấu tổ chức ít phức tạp hơn, thì hầu hết mọi ngƣời đều có thể

nhận biết đƣợc hầu hết những cơ hội đang tồn tại và do đó việc tìm kiếm những cơ hội để một ngƣời có thể sử dụng đúng và tốt nhất những kỹ năng và tài năng đặc biệt của mình sẽ trở nên ít khó khăn hơn. Khi xã hội mở rộng và tính phức tạp tăng lên, thì những kết quả

một ngƣời có thể hy vọng đạt đƣợc thành ra lại phụ thuộc ngày càng nhiều vào việc các kỹ năng và năng lực của anh ta có đƣợc sử dụng đúng hay không, chứ không phải việc anh ta có các kỹ năng và năng lực đó hay không. Cả những khó khăn trong việc phát hiện ra cách sử

dụng tốt nhất năng lực của một ngƣời cũng nhƣ sự mâu thuẫn giữa những thành quả do những ngƣời khác nhau sử dụng những kỹ năng hay có năng lực đặc biệt giống nhau sẽ ngày càng tăng lên.

Có lẽ không có nỗi buồn nào có thể da diết hơn nỗi buồn do cảm giác mình không thể trở nên có ích cho các đồng đội nhƣ mong muốn cũng nhƣ cảm giác các tài năng thiên bẩm của mình bị phí phạm. Quan điểm cho rằng trong một xã hội tự do không ai có nghĩa vụ phải để ý tài năng của một ngƣời nào đó có đƣợc sử dụng đúng hay không, rằng không ai có quyền đòi hỏi phải có cơ hội để sử dụng tài năng thiên bẩm của mình, và rằng các tài năng đó sẽ bị phí phạm trừ khi anh ta tự mình tìm thấy các cơ hội để sử dụng chúng, tất cả điều đó có thể coi là sự

xúc phạm nặng nề nhất đối với một hệ thống tự do và là nguồn gốc của sự phẫn nộ ghê gớm. Sự nhận thức về sở hữu những tiềm năng nhất định thƣợng tự nhiên dẫn đến yêu cầu rằng phải có ai đó có nghĩa vụ

sử dụng chúng.

Sự cần thiết phải tìm ra một phạm vi của sự hữu dụng, một công việc phù hợp cho chúng ta là nguyên tắc khó nhất của một xã hội tự do mà chúng ta phải vƣợt qua. Tuy nhiên, điều đó có thể coi là riêng biệt so với tự do, vì không ai có thể đảm bảo với ngƣời khác rằng các tài năng của anh ta sẽ đƣợc sử dụng đúng đắn trừ phi anh ta có quyền lực để

cƣỡng chế ngƣời khác sử dụng chúng. Chỉ bằng cách tƣớc bỏ của ngƣời khác cái quyền lựa chọn việc ai sẽ phục vụ anh ta, năng lực của ai hay các sản phẩm nào anh ta sẽ sử dụng thì chúng ta mới có thể cam

93

kết với bất cứ ngƣời náo khác rằng các tài năng của anh ta sẽ đƣợc sử

dụng theo đúng cái cách mà anh ta cho rằng anh ta xứng đáng. Xét về

bản chất của một xã hội tự do, giá trị và công lao của một ngƣời không phụ thuộc vào năng lực của anh ta ghi trong bản tóm tắt nào đó, mà phụ thuộc vào thành công trong việc chuyển các năng lực đó thành kết quả cụ thể phục vụ hữu ích cho ngƣời khác – những ngƣời không thể

làm nhƣ thế đƣợc. Và mục đích chủ yếu của tự do là cung cấp cả cơ

hội và sức hấp dẫn cho con ngƣời để đảm bảo cho việc sử dụng tối đa các kiến thức mà một cá nhân có thể thu đƣợc. Điều khiến cho một cá nhân trở thành duy nhất riêng có trong xét trong khía cạnh này không phải là cái gì chung chung của anh ta, mà là những kiến thức cụ thể –

kiến thức của những hoàn cảnh và điều kiện cụ thể.

7. Có một điều chúng ta phải thừa nhận rằng những kết quả do xã hội tự

do mang lại thƣờng mâu thuẫn với những quan điểm đạo đức vốn là di sản của một dạng xã hội trƣớc đó. Thật khó có thể nghi ngờ rằng, xét trên quan điểm của xã hội, thì việc khéo léo sử dụng một cách hữu ích năng lực của con ngƣời hay các kỹ năng khám phá ra việc sử dụng hiệu quả nhất tài năng bẩm sinh của con ngƣời có lẽ là những việc hữu ích hơn cả; nhƣng có quá nhiều sự xoay sở nhƣ vậy không phải là không thƣờng đƣợc tán thành, và một lợi thế đạt đƣợc so với những ngƣời có năng lực chung giống mình thông qua việc khai thác thành công hơn các hoàn cảnh cụ thể thì đƣợc coi là không bình đẳng. Trong nhiều xã hội truyền thống trƣởng giả bắt nguồn từ những điều kiện hành động trong một xã hội có trật tự kiểu phong kiến với các trách nhiệm và nghĩa vụ đã đƣợc giao, một truyền thống thƣờng đƣợc phát triển bởi những ngƣời mà các đặc quyền đặc lợi của họ khiến họ không thấy cần thiết phải trao cho ngƣời khác những gì ngƣời ta muốn, tự xem mình nhƣ một nhà quý tộc và đợi…… Mặc dầu vậy không còn nghi ngờ gì nữa việc khám phá ra cách sử dụng sự vật tốt hơn hay việc khai phá năng lực của con ngƣời là một trong những đóng góp vĩ đại nhất mà một cá nhân có thể làm đƣợc cho xã hội của chúng ta, vì phúc lợi của đồng nghiệp anh ta và rõ ràng rằng nếu các khám phá đó có đƣợc cơ

hội tối đa thì xã hội sẽ trở nên thịnh vƣợng hơn các xã hội khác. Việc sử dụng thành công ..

94

Cũng cần thiết phải thừa nhận rằng chúng ta không dạy mọi ngƣời về

xã hội tự do nếu chúng ta đào tạo các kỹ thuật viên, những ngƣời mong muốn đƣợc “sử dụng”, những ngƣời không có khả năng tìm kiếm vị trí thích hợp cho mình, những ngƣời coi ngƣời khác phải có nghĩa vụ đảm bảo việc sử dụng các năng lực và kỹ năng của họ một cách thích hợp.

Cho dù một ngƣời có thể giỏi đến đâu trong một lĩnh vực nào đó, thì giá trị của các đóng góp của anh ta chắc chắn sẽ không cao trong một xã hội tự do trừ phi anh ta cũng đồng thời có đƣợc khả năng giới thiệu các năng lực của mình cho những ngƣời khác, những ngƣời có thể thu đƣợc nhiều lợi nhất từ nó. Mặc dù nhận thức về công lý của chúng ta có thể bị tổn thƣơng khi phát hiện ra rằng giữa hai ngƣời có cùng một nỗ lực trong việc thu đƣợc cùng một kiến thức và kỹ năng chuyên ngành, một ngƣời có thể thành công và ngƣời kia lại thất bại, theo đó chúng ta phải thừa nhận rằng trong một xã hội tự do thì việc sử dụng tốt các cơ hội cụ thể sẽ quyết định tính hữu dụng của chúng ta và do vậy chúng ta phải điều chỉnh việc học hành và cả tính cách của mình một cách phù hợp. Trong xã hội tự do, chúng ta không đƣợc tƣởng thƣởng bởi các kỹ năng chúng ta có, mà bởi việc sử dụng chúng một cách đúng đắn; và điều này phải trở thành sự thật, miễn là chúng ta đƣợc tự do lựa chọn nghề nghiệp của chúng ta đồng thời không bị chi phối bởi ngƣời khác trong lựa chọn đó. Trên thực tế, chúng ta có lẽ sẽ

không bao giờ có thể xác định đƣợc một sự nghiệp thành công phụ

thuộc bao nhiêu phần vào tri thức, năng lực hay nỗ lực và bao nhiêu phần vào những sự may mắn; nhƣng điều này hoàn toàn không có nghĩa là nó sẽ làm mất đi tầm quan trọng của việc phải đƣa ra sự lựa chọn đúng đắn.

Những lời quả quyết nhƣ vậy đã cho thấy mức độ kém cỏi của nhận thức chung về vấn đề này, chúng đƣợc đƣa ra bởi không chỉ những nhà tƣ tƣởng xã hội chủ nghĩa vốn cho rằng “mọi đứa trẻ đều có quyền tự

nhiên của một công dân, không chỉ là quyền đƣợc sống, đƣợc tự do và đƣợc mƣu cầu hạnh phúc, mà còn có quyền có một vị trí trong xã hội để anh ta đƣợc đóng góp tƣơng xứng với tài năng của anh ta”. Trong một xã hội tự do, tài năng của một ngƣời không có nghĩa là anh ta có quyền đƣợc hƣởng ngay một vị trí nào đó. Việc khẳng định ngƣợc lại

95

rằng anh ta thực sự có quyền đó sẽ có nghĩa là tồn tại một lực lƣợng nào đó có quyền và sức mạnh để đặt con ngƣời vào những vị trí mà chúng muốn. Tất cả những gì một xã hội tự do cần phải trao cho con ngƣời là một cơ hội để tìm kiếm một vị trí phù hợp, với tất cả những rủi ro và sự bất ổn có thể phát sinh từ việc tìm kiếm một thị trƣờng cho các tài năng của con ngƣời thể hiện. Xét về mặt này thì thật khó có thể

bác bỏ một thực tế rằng một xã hội tự do thƣờng đặt con ngƣời dƣới những áp lực thƣờng khiến cho con ngƣời rất ghét chúng. Nhƣng đồng thời cũng sẽ là ảo tƣởng nếu nghĩ rằng ở các hình thái xã hội khác con ngƣời có thể loại bỏ những kiểu áp lực nhƣ vậy; thay vì phải chịu áp lực đó, số phận con ngƣời thƣờng phải chịu một loại trách nhiệm đôi khi còn khó chịu hơn nhiều nhƣ việc con ngƣời buộc phải tuân thủ

những mệnh lênh cá nhân chẳng hạn.

Ngƣời ta thƣờng hay lập luận rằng, niềm tin cho rằng con ngƣời chỉ

phải chịu trách nhiệm cho số phận của riêng anh ta thƣờng chỉ đƣợc đƣa ra bởi những ngƣời thành công / thành đạt. Điều này tự thân nó không đến nỗi có thể bị bác bỏ nhƣ cái ẩn ý nằm trong đó, cho rằng con ngƣời có niềm tin nhƣ vậy bởi vì họ đã thành đạt. Riêng về phần mình, tôi thiên về ý kiến cho rằng sự liên hệ này là lòng vòng và rằng con ngƣời thƣờng thành công vì con ngƣời luôn có niềm tin đó. Mặc dầu những lời quả quyết của con ngƣời rằng tất cả những thành tựu anh ta đạt đựơc hoàn toàn là do quyền năng, kỹ năng và sự thông minh của anh ta có thể là sai lầm cơ bản, nhƣng cũng là hợp lý nếu xét rằng những năng lực và sự thận trọng của anh ta cũng có những tác dụng hữu ích. Đồng thời nếu xem sự tự mãn của một ngƣời thành đạt là đáng ghét và không thể chấp nhận đƣợc, thì cũng phải thừa nhận rằng niềm tin cho rằng sự thành công đó phụ thuộc hoàn toàn vào anh ta có thể

đƣợc xem là động lực hiệu quả thực tế nhất giúp anh ta có hành động thành công; ngƣợc lại nếu con ngƣời càng ngày càng hay đổ lỗi cho ngƣời khác hoặc hoàn cảnh gây ra những thất bại của anh ta, thì anh ta sẽ ngày càng có xu hƣớng chán nản và trở nên vô tích sự / hoạt động không hiệu quả.

8. Sự nhận thức về trách nhiệm đã trở nên kém đi nhiều trong thời đại hiện nay chủ yếu do việc trải rộng quá mức phạm vi các trách nhiệm cá

96

nhân cũng nhƣ việc giải thoát cá nhân khỏi những hậu quả có thực của hành động. Vì chúng ta giao trách nhiệm cho các cá nhân vì mong muốn đƣợc chi phối các hành động của anh ta, chúng ta cũng chỉ nên xem xét những hậu quả của hành vi anh ta ở mức độ anh ta với tƣ cách là con ngƣời có thể lƣờng trƣớc đƣợc hậu quả đó nó hay không cũng nhƣ chúng ta chỉ có thể mong muốn một cách hợp lý khả năng anh ta có tính trƣớc đƣợc các hoàn cảnh bình thƣờng hay không. Để trách nhiệm trở nên có hiệu quả, chúng phải thật rõ ràng và có giới hạn, đồng thời phải điều chỉnh phù hợp với các năng lực của con ngƣời xét cả về

mặt cảm tính và lý tính. Trách nhiệm sẽ trở thành vô nghĩa nếu xem trách nhiệm của một ngƣời là mọi thứ vì điều đó đồng nghĩa với việc con ngƣời không phải chịu trách nhiệm cho cái gì cả. Tự do yêu cầu rằng trách nhiệm cá nhân của con ngƣời chỉ nên mở rộng đến mức mà anh ta có thể tự đƣa ra phán xét của riêng mình và rằng các hành động của anh ta cần tính đến những ảnh hƣởng trong phạm vi anh ta có thể

nhận thức đƣợc trƣớc, và đặc biệt là anh ta chỉ phải chịu trách nhiệm cho các hành động của riêng anh ta (hoặc của những ngƣời do anh ta phụ trách) – chứ không phải của những ngƣời cũng có cùng sự tự do nhƣ anh ta.

Để có hiệu quả, trách nhiệm phải là trách nhiệm cá nhân. Trong một xã hội tự do, không thể tồn tại bất cứ dạng trách nhiệm tập thể nào của các thành viên của một nhóm chẳng hạn, trừ phi họ cùng nhau hành động với các trách nhiệm đƣợc quy cho mỗi cá nhân và thật nghiêm túc. Một dạng trách nhiệm chung hoặc sự phân chia trách nhiệm có thể buộc các cá nhân phải phải đồng thuận với các thành viên khác và do đó sẽ hạn chế sức mạnh cá nhân mỗi ngƣời. Nếu cùng giao trách nhiệm đối với cùng một vấn đề cho nhiều ngƣời mà không đồng thời quy định trách nhiệm cho một hành động chung và đồng thuận, kết quả đem lại thƣờng là không ai thực sự nhận trách nhiệm về mình cả. Vì tài sản của tất cả mọi ngƣời trên thực tế chẳng là tài sản của ai cả, nên trách nhiệm của mọi ngƣời cũng sẽ chẳng là trách nhiệm của ai cả.

Nói vậy không phải để bác bỏ rằng sự phát triển của xã hội hiện đại, đặc biệt là sự phát triển của các thành phố lớn, đã phá huỷ phần lớn cái tinh thần trách nhiệm đối với các vấn đề địa phƣơng vốn trong quá khứ

97

lại là động lực chủ yếu của hành động phúc lợi và đồng thuận vì cái chung. Điều kiện cần thiết nhất của trách nhiệm là nó tham chiếu đến những hoàn cảnh mà một cá nhân có thể tự phán xét đƣợc, xem xét những vấn đề mà con ngƣời có thể dễ dàng quyết định và đƣa ra ngay những giải pháp anh ta có thể xem xét, với sự hợp lý cần thiết, là cần thiết cho các vấn đề của chính anh ta chứ không phải của ngƣời khác.

Điều kiện đó sẽ thật khó áp dụng cho cuộc sống đông đúc của một thành phố công nghiệp. Nói chung một cá nhân sẽ không thể trở thành thành viên của một cộng đồng nhỏ nào đƣợc nếu họ không có chung một mối quan tâm cũng nhƣ không có quan hệ gần gũi. Mặc dù điều này đem đến cho anh ta sự độc lập hơn ở một mức độ nào đó, nó cũng sẽ lấy đi của anh ta sự an toàn mà anh ta có thể có đƣợc từ những mối quan hệ cá nhân cũng nhƣ sự trợ giúp hữu hảo của hàng xóm láng giềng. Nhu cầu ngày càng tăng của con ngƣời để đƣợc che chở và bảo vệ trƣớc loại quyền lực thiếu nhân bản của nhà nƣớc chắc chắn đƣợc coi là kết quả của sự biến mất của các cộng đồng lợi ích nhỏ hơn và là hậu quả của cảm giác bị cô lập của cá nhân vốn đã không còn có thể

nhờ cậy vào lợi ích cá nhân cũng nhƣ sự trợ giúp của các thành viên khác trong cộng đồng địa phƣơng.

Mặc dầu chúng ta có thể hối tiếc về sự biến mất của những cộng đồng có lợi ích gần gũi và sự thay thế các cộng đồng đó bằng một mạng lƣới những mối quan hệ hạn chế, lạnh lùng và ngắn ngủi, chúng ta cũng không thể kỳ vọng rằng tinh thần trách nhiệm đối với những điều đã biết và gần gũi có thể đƣợc thay thế bằng cùng một cảm giác về những điều xa lạ và chỉ biết về mặt lý thuyết. Trong khi chúng ta có thể cảm thấy thực sự lo lắng cho số phận của những những ngƣời hàng xóm thân thiết và thƣờng biết cách làm thế nào giúp đỡ họ khi cần thiết, chúng ta không thể có đƣợc cùng cảm giác đó với hàng nghìn thậm chí hàng triệu những ngƣời kém may mắn mà chúng ta biết đang tồn tại trên thế giới, tuy chúng ta không thể biết đƣợc các hoàn cảnh cụ thể

của họ. Cho du chúng ta có thể cảm động bởi sự khốn khổ của họ nhƣ

thế nào, chúng ta cũng không thể biết đƣợc dù là tối thiểu có bao nhiêu ngƣời khốn khổ nhƣ vậy để định hƣớng hành động hàng ngày của chúng ta. Nếu những việc chúng ta làm là hữu ích và hiệu quả, các mục

98

đích của chúng ta thƣờng là có hạn và phải điều chỉnh phù hợp với các năng lực trí tuệ và lòng trắc ẩn của chúng ta. Việc thƣờng xuyên nhắc nhở chúng ta về trách nhiệm “xã hội” đối với tất cả những ngƣời cần giúp đỡ và những ngƣời không may mắn trong cộng đồng, đất nƣớc và trên thế giới của chúng ta chắc chắn phải có tác dụng làm giảm xúc cảm của chúng ta cho đến khi những sự khác nhau giữa tinh thần trách nhiệm và phi trách nhiệm đối với hành động không còn tồn tại nữa. Để

trách nhiệm trở nên có hiệu quả thì nó phải đƣợc hạn chế ở mức có thể

làm cho cá nhân tin vào các kiến thức cụ thể của mình trong việc xác định mức độ quan trọng của các nhiệm vụ, để áp dụng các chuẩn mực đạo đức vào các hoàn cảnh cụ thể anh ta biết và để giúp làm giảm bớt tội lỗi một cách tự nhiên.

99

CHƢƠNG 6

BÌNH ĐẲNG, GIÁ TRỊ VÀ PHẨM CHẤT

1. Mục tiêu vĩ đại của cuộc đấu tranh cho tự do đã từng là sự bình đẳng trƣớc pháp luật. Sự bình đẳng nhƣ vậy đƣợc thực hiện theo các luật lệ

do nhà nƣớc quy định có thể đƣợc bổ sung bởi sự bình đẳng tƣơng tự

của các quy định mà con ngƣời tự nguyện tuân theo trong các mối quan hệ của họ với ngƣời khác. Sự mở rộng nhƣ vậy của nguyên tắc bình đẳng theo các quy tắc hành xử đạo đức và xã hội là biểu hiện cơ

bản của cái mà chúng ta thƣờng gọi là tinh thần dân chủ – và có thể

chính khía cạnh này đã chủ yếu khiến cho sự bất bình đẳng không còn làm phiền lòng ai, và đó cũng là điều mà sự tự do cần phải tạo ra.

Tuy vậy, sự bất bình đẳng của các quy định chung của luật pháp và ứng xử là loại bình đẳng duy nhất có ích cho tự do và là sự bình đẳng duy nhất mà chúng ta có thể giữ gìn mà không cần phải phá bỏ tự do. Tự do không chỉ không giúp ích gì cho bất cứ một loại bình đẳng nào khác mà thậm chí nó còn tạo ra sự bất bình đẳng nếu xét trên nhiều khía cạnh khác. Đây là kết quả cần thiết và là một phần của minh chứng cho tự do cá nhân: Nếu kết quả của tự do cá nhân không chỉ ra đƣợc rằng có một số cách sống thành công hơn một số cách khác, thì hầu nhƣ các minh chứng đó sẽ công có giá trị.

Có đƣợc điều đó chẳng phải là vì giả định cho rằng con ngƣời trên thực tế là bình đẳng mà cũng chẳng phải vì để đƣợc bình đẳng, tự do yêu cầu các chính phủ phải đối xử với con ngƣời một cách công bằng. Lập luận này không chỉ thừa nhận rằng các cá nhân là rất khác nhau mà còn chủ yếu dựa vào giả định nêu trên. Lập luận đó khăng khăng cho rằng sự khác nhau giữa các cá nhân không minh chứng đƣợc rằng chính phủ

phải đối xử với các cá một cách khác nhau. Và nó chống lại sự phân bịêt đối xử của nhà nƣớc vốn đƣợc xem là cần thiết nếu các cá nhân con ngƣời khác nhau phải đƣợc đảm bảo vị trí bình đẳng nhau trong cuộc sống.

Những ngƣời có tƣ tƣởng hiện đại ủng hộ sự bình đẳng thực chất và rộng rãi thƣờng bác bỏ rằng các yêu cầu của họ đựa dựa trên mọi giả

100

thiết về sự bình đẳng thực tế của tất cả mọi ngƣời. Tuy rằng ngƣời ta vẫn tin tƣởng rộng rãi rằng đây là lý lẽ chủ yếu ủng hộ các nhu cầu đó.

Tuy nhiên, không có gì nguy hại hơn nhu cầu đƣợc đối xử công bằng so với việc lấy cái nhu cầu rõ ràng không có thực đó làm cơ sở cho một giả định rằng tồn tại một sự bình đẳng thực tế cho tất cả mọi ngƣời.

Việc xem xét trƣờng hợp có tồn tại sự đối xử công bằng giữa các dân tộc hoặc chủng tộc thiểu số trên cơ sở khẳng định rằng họ không khác gì những ngƣời khác có ẩn ý thừa nhận rằng sự bất bình đẳng sẽ đồng nghĩa với việc đối xử bất công; và bằng chứng cho rằng có tồn tại trên thực tế sự khác nhau sẽ không còn kéo dài lâu nữa. Chính vì sự cần thiết của nhu cầu phải có sự bình đẳng trƣớc pháp luật nên con ngƣời cần phải đƣợc đối xử nhƣ nhau cho dù thực tế họ khác nhau.

2. Sự đa dạng không giới hạn của bản chất con ngƣời – sự rất khác nhau về các năng lực và tiềm năng cá nhân – là một trong những thực tế đặc trƣng nhất về loài ngƣời. Sự tiến hoá của loài ngƣời đã khiến loài ngƣời trở thành một trong những loài đa dạng nhất trong số tất cả các loài của tạo hoá. Ngƣời ta vẫn thƣờng hay nói rằng “sinh học, với hòn đá tảng là sự đa dạng sinh học, bàn luận về thực thể con ngƣời nhƣ một tập hợp duy đơn nhất các đặc tính tạo cho anh ta một loại đức hạnh riêng anh ta có, không thể khác đi đƣợc. Mọi đứa trẻ sơ sinh đều là một thực thể không đƣợc biết đến nếu xét đến các yếu tố tiềm năng của nó vì có đến hàng nghìn các gen và cấu trúc liên kết lẫn nhau tạo nên con ngƣời đứa trẻ. Kết quả của tự nhiên và của sự nuôi dƣỡng là đứa trẻ sơ sinh có thể trở thành một trong số những ngƣời đàn ông hoặc đàn bà vĩ đại nhất đã từng sống đến thời điểm đó. Trong mọi trƣờng hợp anh ta hoặc cô ta đều định hình một cá nhân đặc trƣng riêng có… Nếu những sự khác nhau đó không quan trọng, thì tự do cũng không quan trọng lắm và khái niệm về giá trị cá nhân cũng trở nên không quan trọng lắm…”. Ngƣời viết đó cũng chỉ thêm quan điểm rằng thuyết về

sự giống nhau của bản chất con ngƣời, “vốn có vẻ bề ngoài là phù hợp vói khái niệm dân chủ… sẽ có thể làm sói mòn những khái niệm rất căn bản về tự do và giá trị cá nhân và cho rằng cuộc sống mà chúng ta biết là vô nghĩa.”

Trong các thời đại hiện nay đã từng xuất hiện trào lƣu làm giảm sự

101

khác nhau vốn có giữa con ngƣời với con ngƣời và coi tất cả những sự

khác nhau quan trọng đó là do ảnh hƣởng của môi trƣờng. Cho dù ý kiến thứ hai có quan trọng thế nào thì chúng ta cũng không đƣợc phép bỏ qua thực tế rằng các cá nhân đã rất khác nhau ngay từ trứng nƣớc.

Tầm quan trọng của sự khác nhau giữa các cá nhân có lẽ khó có thể

giảm nếu tất cả mọi ngƣời đều đƣợc nuôi nấng trong các môi trƣờng tƣơng tự nhau. Trên thực tế, lời tuyên bố rằng “tất cả mọi ngƣời sinh ra đều có quyền bình đẳng” cũng không thể đƣợc coi là đúng đƣợc.

Chúng ta có thể tiếp tục sử dụng cụm từ cao quý này để diễn tả tƣ

tƣởng rằng xét dƣới góc độ luật pháp và đạo đức, tất cả mọi ngƣời đều phải đƣợc đối xử nhƣ nhau. Nhƣng nếu chúng ta muốn hiểu tƣ tƣởng về sự bình đẳng đó có thể và nên có nghĩa gì, có lẽ yêu cầu đầu tiên là chúng ta phải tự giải phóng mình khỏi cái niềm tin về sự bình đẳng tồn tại trong thực tiễn.

Xuất phát từ thực tế rằng con ngƣời là rất khác nhau, nên nếu chúng ta đối xử với con ngƣời một cách bình đẳng, thì sẽ chắc chắn tạo ra sự bất bình đẳng trong vị trí của họ, và rõ ràng rằng cách duy nhất để để đặt con ngƣời vào vị trí bình đẳng là đối xử với họ theo các cách khác nhau. Bình đẳng trƣớc pháp luật và mình đẳng về vật chất do vậy không những khác nhau mà còn mâu thuẫn nhau; và chúng ta chỉ có thể đạt đƣợc một trong hai cái, chứ không thể đạt đƣợc cả hai cái một lúc. Sự bình đẳng trƣớc pháp luật với tƣ cách là yêu cầu của tự do sẽ

dẫn đến sự bất bình đẳng vật chất. Lập luận của chúng ta là, mặc dù có những nơi nhà nƣớc phải sử dụng sự cƣỡng chế vì một lý do nào đó, con ngƣời nên đƣợc đối xử nhƣ nhau, ý đồ khiến con ngƣời giống nhau hơn nữa về điều kiện sống sẽ thật khó đƣợc chấp nhận trong một xã hội tự do vì điều đó sẽ biện mình cho sự cƣỡng chế ngày càng tăng và có tính phân biệt đối xử.

Chúng ta không phản đối lại sự bình đẳng theo cách đó. Điều đó chỉ có thể xảy ra khi trở thành một tình huống trong đó nhu cầu bình đẳng là động lực tự thân của hầu hết những ngƣời muốn áp đặt vào xã hội một hình thức phân phối xác định trƣớc. Sự phản đối của chúng ta nhằm chống lại tất cả các nỗ lực nhằm áp đặt lên xã hội một hình thực phân phối đã đƣợc lựa chọn rất kỹ càng, cho dù đó là trật tự bình đẳng hay

102

bất bình đẳng. Chúng ta sẽ thấy rằng trên thực tế nhiều trong số những ngƣời yêu cầu mở rộng sự bình đẳng lại không thực sự yêu cầu bình đẳng, mà lại là một sự phân phối tuân thủ chặt chẽ các khái niệm của con ngƣời về giá trị cá nhân và các tham vọng của những ngƣời đó không thể dung hoà với tự do cũng nhƣ các yêu cầu bình quân chặt chẽ.

Nếu có ai đó phản đối việc sử dụng sự cƣỡng chế để đem lại một cách phân phối công bằng hơn, điều đó không có nghĩa là không có ai mong muốn có chúng. Nếu chúng ta ƣớc muốn đƣợc duy trì một xã hội tự do, chúng ta cần phải thừa nhận rằng sự mong muốn một mục tiêu cụ thể

không thể coi là điều kiện đủ để thực hiện sự cƣỡng chế. Một ngƣời có thể cảm thấy rất thích một cộng đồng trong đó không tồn tại sự mâu thuận đối kháng giữa ngƣời giàu và ngƣời nghèo và cũng có thể rất thích thực tế rằng sự tăng lên nói chung của của cải có vẻ nhƣ sẽ dần dần làm giảm những sự khác nhau đó. Tôi hoàn toàn chia sẻ những cảm xúc đó và nhất định sẽ xem mức độ bình đẳng xã hội mà nƣớc Mỹ

đã giành đƣợc là rất đáng mơ ƣớc.

Giƣờng nhƣ không có lý do nào để biện minh tại sao những sự quan tâm rộng rãi này lại không nên định hƣớng chính sách ở những khía cạnh nhất định. Cho dù ở bất cứ nơi đâu có một nhu cầu hợp pháp để

chính phủ hành động và chúng ta phải lựa chọn giữa những biện pháp khác nhau để thoả mãn một nhu cầu đó, và những biện pháp nhằm đồng thời làm giảm sự bất bình đẳng cũng sẽ rất đƣợc quan tâm. Nếu, ví dụ nhƣ, trong luật thừa kế không di chúc, có một loại điều khoản thiên về sự bình đẳng hơn điều khoản khác, thì đâu có lẽ sẽ là một lý lẽ

mạnh mẽ ủng hộ điều đó. Tuy nhiên, vấn đề lại khác đi nếu có yêu cầu rằng, để tạo ra sự bình đẳng thực chất, chúng ta cần từ bỏ cơ sở lý luận về một xã hội tự do, đó là, hạn chế sự cƣỡng bức bằng luật pháp công bằng. Chống lại quan điểm này chúng ta lập luận rằng sự bất bình đẳng kinh tế không phải là một trong số những tội lỗi biện minh cho việc chúng ta thƣờng lạm dụng sự cƣỡng chế có tính chất phân biệt hoặc đặc quyền đặc lợi làm giải pháp.

3. Quan điểm của chúng ta nằm ở hai luận đề cơ bản có thể chỉ cần nói lên đã giành đƣợc sự đồng thuận khá rộng rãi. Luận đề thứ nhất là việc

103

bày tỏ niềm tin về sự tƣơng đồng nhất định của toàn thể loài ngƣời: Đó là luận đề cho rằng không thể có một ngƣời nào hoặc một nhóm ngƣời nào có thể hoàn toàn quyết định tiềm năng của ngƣời khác và rằng chúng ta chắc chắn không bao giờ tin tƣởng bất cứ ai có thể có đƣợc năng lực đó. Bất kể các sự khác nhau giữa con ngƣời có lớn thế nào đi nữa, chúng ta cũng không có cơ sở để tin rằng chúng sẽ lớn đến mức có thể giúp trí tuệ của con ngƣời trong một trƣờng hợp cụ thể nào đó có thể hiểu đƣợc bao quát toàn bộ tất cả những điều mà trí tuệ của một ngƣời khác có trách nhiệm có thể làm đƣợc.

Luận đề cơ bản thứ hai nằm ở chỗ, việc một thành viên bất kỳ của cộng đồng sở hữu các năng lực bổ sung để có thể làm những vịêc có giá trị

phải luôn đƣợc xem là có ích cho cộng đồng. Đúng là trên thực tế có tồn tại một số ngƣời nhất định ngày càng kém đi vì năng lực tốt hơn của một đối thủ cạnh tranh mới nào đó trong cùng lĩnh vực của họ; nhƣng mọi năng lực bổ sung nhƣ vậy trong cộng đồng luôn đem lại lợi ích cho đại đa số. Điều này ngụ ý rằng sự mong muốn của các cá nhân để đƣợc phát triển khả năng và cơ hội không phụ thuộc vào việc liệu mong muốn đó có cùng đƣợc thực hiện cho những ngƣời khác hay không – tất nhiên miễn là những ngƣời khác không bị tƣớc mất cơ hội để có thể đạt đƣợc cùng năng lực đó cũng nhƣ họ đều có có hội tiếp cận các năng lực đó nhƣng họ đã không thể giữ đƣợc chúng.

Những ngƣời theo chủ nghĩa bình quân thƣờng xem xét các góc độ

khác nhau của sự khác nhau giữa những năng lực cá nhân bẩm sinh và những năng lực do tác động của môi trƣờng cũng nhƣ các năng lực là kết quả của “thiên nhiên” và kết quả của sự “nuôi dạy”. Không có cách hiểu nào, nhƣ đã xem xét, có liên quan đến giá trị đạo đức. Cho dù điều đó có thể tác động nhiều đến những giá trị mà một ngƣời đã đóng góp đƣợc cho bạn của mình, ngƣời ta cũng không tin tƣởng rằng anh ta đƣợc sinh ra với một số tố chất tốt hơn việc khen rằng anh ta đƣợc lớn lên trong những hoàn cảnh thuận lợi. Sự khác nhau giữa hai cách hiểu đó trở nên quan trọng chỉ vì những lợi thế đƣợc đề cập đầu tiên đƣợc tạo nên bởi những hoàn cảnh hoàn toàn vƣợt xa tầm kiểm soát của con ngƣời, những lợi thế đề cập sau là do các nhân tố chúng ta có thể thay đổi đƣợc tạo nên. Câu hỏi quan trọng là liệu chúng ta có thể thay đổi

104

các đặc tính của chúng ta giống nhƣ việc loại bỏ càng nhiều càng tốt những lợi thế do môi trƣờng. Liệu chúng ta có đồng ý rằng “tất cả sự

bất bình đẳng liên quan đến sự sinh nở và tính chất kế thừa phải bị loại bỏ và không giữ lại cái nào trừ khi đó là kết quả ảnh hƣởng của một tài năng siêu phàm và sự chăm chỉ”?.

Thực tế cho rằng có một số những lợi thế phụ thuộc vào các thu xếp chủ quan của con ngƣời không nhất thiết có nghĩa rằng chúng ta có thể

tạo cho tất cả mọi ngƣời các lợi thế đó hoặc rằng, nếu chúng đƣợc trao cho một số ngƣời, thì sẽ có ai đó khác sẽ bị tƣớc mất các lợi thế đó.

Những nhân tố quan trọng nhất cần xem xét trong mối liên hệ này là gia đình, sự thừa kế và giáo dục, và nó chống lại sự bất bình đẳng mà những ngƣời chỉ trích chủ yếu nhắm vào. Tuy nhiên, họ không phải là những nhân tố quan trọng duy nhất của môi trƣờng. Những điều kiện địa lý nhƣ khí hậu và lở đất, đó là chƣa kể đến những sự khác nhau có tính địa phƣơng và ngành về các điều kiện đạo đức và văn hoá, là hiếm khi bị xem là kém quan trọng hơn. Dẫu vậy, chúng ta có thể xem xét ở

đây chỉ ba yếu tố mà các tác động của chúng hay bị nghi ngờ nhất.

Liên quan đến gia đình, tồn tại một sự mâu thuẫn đáng tìm hiểu giữa sự

kính trọng mà mọi ngƣời dành cho một thiết chế và sự ghét bỏ một thực tế là khi đƣợc sinh ra trong một gia đình, con ngƣời sẽ đƣợc ban cho những lợi thế đặc biệt. Giƣờng nhƣ hầu hết mọi ngƣời đều tin rằng, nếu nhƣ các phẩm chất tốt mà một ngƣời có đƣợc từ tài năng thiên bẩm của anh ta trong cùng những điều kiện với những ngƣời khác trở nên có ích cho xã hội, thì cùng những phẩm chất đó cũng có thể trở thành vô ích nếu chúng là kết quả của những lợi thế môi trƣờng mà ngƣời khác không thể có đƣợc. Tuy nhiên cũng thật khó lý giải tại sao cùng một phẩm chất hữu ích vốn đƣợc đánh giá cao khi nó là kết quả của tài năng bẩm sinh của một ngƣời lại bị đánh giá là ít giá trị hơn khi nó là sản phẩm của những hoàn cảnh tƣơng tự nhƣ có bố mẹ thông minh hoặc có một gia đình tài giỏi.

Giá trị mà hầu hết mọi ngƣời đều giành cho sự nề nếp của một gia đình xuất phát từ niềm tin rằng, giống nhƣ một quy định, bố mẹ có thể làm hơn nữa để lo toan cho con cái của mình có một cuộc sống sung sƣớng hơn các gia đình khác. Điều này không chỉ có nghĩa là những lợi ích

105

mà những con ngƣời cụ thể có thể thu đƣợc từ môi trƣờng sống gia đình của họ là khác nhau, mà còn có nghĩa là những lợi ích đó còn đƣợc tích luỹ tăng dần qua nhiều thế hệ. Vậy liệu có lý do nào để

chúng ta tin rằng một phẩm chất mà một ngƣời mong muốn có có thể

trở nên kém giá trị hơn đối với xã hội nếu nó là kết quả tạo nên từ một nền móng gia đình? Thực ra có một lý do có thể lý giải tốt rằng tồn tại một số phẩm chất có giá trị xã hội cao vốn sẽ rất khó có đƣợc tự một thế hệ duy nhất mà các phẩm chất đó nhất thiết phải đƣợc hình thành từ

các nỗ lực không mệt mỏi của hai hay ba thế hệ. Điều này đơn giản có nghĩa là có một vài phần di sản văn hoá của xã hội có thể đƣợc chuyển giao hiệu quả giữa các thế hệ thông qua gia đình. Chính vì điều này, sẽ

thật phi lý khi ta bác bỏ rằng một xã hội có thể tiến bộ hơn nếu sự tiến bộ của nó không giới hạn ở chỉ một thế hệ, nếu các cá nhân không bị

chủ ý bắt buộc phải bắt đầu từ cùng một điểm xuất phát, và nếu những đứa trẻ không bị tƣớc đi những cơ hội đƣợc hƣởng một nền giáo dục tốt hơn và một môi trƣờng vật chất tốt hơn mà bố mẹ chúng có khả

năng cho chúng. Việc thừa nhận điều này chỉ là để công nhận rằng thuộc về gia đình là một phần của tính cách cá nhân, và rằng xã hội đƣợc cấu thành từ gia đình không ít hơn từ các cá nhân và rằng việc chuyển giao di sản văn minh trong nội bộ gia đình có vai trò vừa là một công cụ để con ngƣời phấn đấu đến những điều tốt đẹp hơn và cũng vừa là một sự kế thừa những đặc tính thể chất có lợi.

4. Nhiều ngƣời vốn đồng ý rằng gia đình là quan trọng với tƣ cách là một công cụ chuyển giao các giá trị đạo đức, kinh nghiệm sống và tri thức vẫn thƣờng nghi vấn sự cần thiết phải chuyển giao các tài sản vật chất.

Dẫu vậy thật khó có thể nghi ngờ rằng, để thực hiện đƣợc điều đó, cần phải có một sự liên tục của các tiêu chuẩn và của các hình thức khác ngoài cuộc sống, và rằng điều này sẽ chỉ có thể đạt đƣợc nếu có thể

chuyển giao không chỉ những thứ phi vật chất mà còn cả những lợi thế

vật chất nữa. Tất nhiên trong những con ngƣời đƣợc sinh ra bởi những ông bố bà mẹ giàu có không thể tồn tại giá trị lớn hơn cũng nhƣ sự bất công nhiều hơn trong những con ngƣời vốn sinh ra bởi những bố mẹ tử

tế hay thông minh. Thực tế ở chỗ việc có một vài đứa trẻ có thể khởi đầu với những lợi thế luôn chỉ có đƣợc từ những gia đình giàu có cũng

106

không kém ích lợi hơn nếu có một số đứa trẻ khác thừa hƣởng sự thông minh hoặc đƣợc dạy bảo để có đạo đức hơn bởi gia đình.

Ở đây chúng ta không quan tâm đến lý lẽ chủ yếu ủng hộ sự thừa kế

không công khai, tức là, nó có lẽ là cần thiết với tƣ cách là phƣơng tiện duy trì sự phân tán quyền kiểm soát tài sản và với tƣ cách là sự khuyến khích tích luỹ tài sản. Mà hơn thế, điều ở đây chúng ta quan tâm là liệu một số lợi ích không xứng đáng đƣợc trao cho một số ngƣời có phải là một lý lẽ thuyết phục phản đối cái cơ chế đó. Không còn nghi ngờ gì nữa đó chính là một trong những nguyên nhân có tính thể chế của sự

bất bình đẳng. Trong bối cảnh hiện tại chúng ta không cần tìm hiểu xem liệu sự tự do có yêu cầu phải đƣợc hƣởng tài sản thừa kế theo chúc thƣ một cách không hạn chế không. Vấn đề của chúng ta ở đây chỉ là liệu con ngƣời có phải tự do chuyển giao cho con cái họ hoặc cho ngƣời khác sự sở hữu vật chất mà sẽ có thể tạo ra sự bất bình đẳng vật chất không.

Một khi chúng ta đồng ý rằng cần thiết phải nuôi dƣỡng cái bản năng tự nhiên của bố mẹ nhằm trang bị cho thế hệ sau một cách tốt nhất có thể, thì giƣờng nhƣ không thể tồn tại một cở sở nào đủ nhạy cảm để

hạn chế việc đó ở những lợi ích phi vật chất. Chức năng của gia đình trong việc vƣợt qua những tiêu chuẩn và truyền thống có quan hệ mật thiết với khả năng chuyển giao các sản phẩm vật chất. Và thật khó để

nhận ra lợi ích thực thụ của xã hội sẽ đƣợc hỗ trợ nhƣ thế nào trong việc giới hạn các lợi ích vật chất chỉ ở một thế hệ.

Đồng thời cũng có một cách xem xét khác, mặc dù điều đó có vẻ còn hơi hoài nghi, cho rằng nếu chúng ta mong muốn tận dụng tối đa tính thiên vị của cha mẹ cho con cái của họ, chúng ta không đƣợc phép ngăn cản vịêc việc chuyển giao tài sản. Chắc chắn một điều rằng trong số nhiều cách mà theo đó những ai vốn đã đạt đƣợc quỳên lực và ảnh hƣởng đều có thể lo liệu cho con cái họ, thì việc trao tài sản thừa kế là cách tiết kiệm nhất cho đến nay nếu xét về mặt xã hội. Không có phƣơng thức này, những ngƣời đó sẽ tìm kiếm những cách khác để lo toan cho con cái họ, ví dụ nhƣ cho con cái những vị trí mà họ có thể

kiếm đƣợc thu nhập và uy tín nhƣ có thể có đƣợc từ việc thừa kế; và điều này có thể khiến cho sự lãng phí nguồn lực và bất công lớn hơn

107

nhiều so với phƣơng thức thừa kế tài sản có thể gây ra. Đó là trƣờng hợp xảy ra với tất cả các xã hội theo đó sự thừa kế tài sản không đƣợc cho phép, trong đó bao gồm cả các xã hội cộng sản. Những ai không thích sự bất bình đẳng do sự thừa kế gây ra theo đó nên thừa nhận rằng, con ngƣời vốn vẫn nhƣ thế, ít yếu tố tội lỗi nhất, kể cả khi đó là cách nghĩ của chính họ.

5. Mặc dầu sự thừa kế thƣờng đƣợc xem là căn nguyên của sự bất bình đẳng bị chỉ trích rộng rãi nhất, ngày nay điều đó không hẳn là nhƣ vậy nữa. Những ngƣời ủng hộ chủ nghĩa bình quân giờ đây có xu hƣớng tập trung vào những lợi thế không công bằng do những sự khác nhau về giáo dục. Hiện đang có một xu hƣớng ngày càng tăng biểu lộ mong muốn đƣợc bảo đảm sự bình đẳng của các điều kiện với đòi hỏi rằng nền giáo dục tốt nhất chúng ta đã có để cung cấp cho một số ngƣời nên đƣợc tạo điều kiện cho tất cả mọi ngƣời tiếp cận và rằng, nếu điều đó là không thể, một ngƣời không nên đƣợc hƣởng nền giáo dục tốt hơn ngƣời khác chỉ vì bố mẹ anh ta có thể trả tiền cho nó, mà phải là những ai và tất cả những ai vốn có thể vƣợt qua cùng một bài kiểm tra năng lực đều phải đƣợc phép hƣởng lợi từ các nền giáo dục cao hơn vốn chỉ

có giới hạn.

Vấn đề chính sách giáo dục nêu ra quá nhiều chủ đề khiến chúng đƣợc thảo luận tình cờ theo cùng chủ đề chung là sự bình đẳng. Chúng ta sẽ

dành một chƣơng riêng cho vấn đề này ở chƣơng cuối của cuốn sách.

Còn bây giờ chúng ta chỉ xác định rằng sự bình đẳng do cƣỡng chế sẽ

khó tránh đƣợc việc một số ngƣời bị ngăn cản không đƣợc hƣởng nền giáo dục mà đáng lẽ họ đáng đƣợc hƣởng. Cho dù chúng ta có thể làm gì, thì cũng không thể ngăn cản đƣợc việc có những lợi thế mà chỉ có một số ngƣời có, và một số ngƣời khác lại muốn có và nên có, đƣợc trao cho những ngƣời mà hoặc cá nhân họ không xứng đáng hoặc bản thân họ không thể sử dụng chúng tốt nhƣ một số ngƣời khác có thể làm.

Vấn đề này không thể đƣợc giải quyết thoả đáng bằng quyền lực tuyệt đối và cƣỡng chế của nhà nƣớc.

Về điểm này, cần thiết phải điểm qua sự thay đổi trong lý tƣởng về sự

bình đẳng nêu ra ở những thời kỳ hiện đại. Cách đây khoảng một trăm năm, vào lúc phong trào tự do cổ điển đang ở cao trào, nhu cầu đƣợc

108

cơ bản thể hiện ở cụm từ “la carrière ouverte aux talents” – “cơ hội nghề nghiệp luôn mở cho những tài năng”. Đó chính là một yêu cầu cho rằng, cần thiết phải loại bỏ tất cả những trở ngại do con ngƣời gây nên đối với sự phát triển của những ngƣời khác, rằng cần phải loại bỏ

tất cả những đặc quỳên đặc lợi giành cho các cá nhân, và rằng những gì nhà nƣớc đóng góp vào việc cải thiện các điều kiện của con ngƣời nên đƣợc phân đều cho tất cả mọi ngƣời. Lập luận cho rằng, một khi những ngƣời khác nhau sinh trƣởng trong những gia đình khác nhau thì họ

chắc sẽ có một sự khởi đầu nhƣ nhau thƣờng đƣợc chấp nhận tƣơng đối rộng rãi. Cần hiểu rằng Chính phủ có nghĩa vụ không phải là để

đảm bảo rằng mọi ngƣời có cùng một triển vọng để đạt đến một vị trí có sẵn mà chỉ là đảm bảo cho tất cả mọi ngƣời đƣợc tiếp cận một cách bình đẳng các điều kiện thuận lợi mà xét về bản chất phụ thuộc vào hành động của chính phủ. Hiển nhiên là các kết quả thu đƣợc phải khác nhau, không phải chỉ vì các cá nhân là khác nhau, mà còn là vì chỉ một phần nhỏ các hoàn cảnh tƣơng ứng phụ thuộc vào hành động của chính phủ.

Cái khái niệm cho rằng tất cả mọi ngƣời nên đƣợc tạo điều kiện để cố

gắng đã hầu nhƣ bị thay thế bởi khái niệm hoàn toàn khác cho rằng tất cả mọi ngƣời phải đƣợc đảm bảo có một sự khởi đầu nhƣ nhau và tƣơng lai bình đẳng. Điều này không có ý nghĩa hơn khái niệm cho rằng chính phủ, thay vì cung cấp những hoàn cảnh bình đẳng cho tất cả

mọi ngƣời, nên hƣớng tới mục tiêu kiểm soát các điều kiện tƣơng ứng với các viễn cảnh tƣơng lai của một cá nhân cụ thể và để điều chỉnh các năng lực của anh ta nhằm đảm bảo cho anh ta có đƣợc cùng một viễn cảnh tƣơng lai nhƣ mọi ngƣời khác. Cách thức áp dụng thận trọng các cơ hội cho phù hợp với các mục đích và năng lực cá nhân nhƣ vậy tất nhiên có thể là đối lập lại với tự do. Cách thức đó cũng không thể

đƣợc xem là một phƣơng pháp sử dụng tối đa tất cả các kiến thức có sẵn của con ngƣời trừ phi chúng ta giả định rằng chính phủ biết làm thế

nào để các năng lực cá nhân có thể đƣợc khai thác tốt nhất.

Khi chúng ta tìm hiểu sâu lý lẽ biện hộ cho những nhu cầu trên đây, chúng ta thấy rằng chúng dựa trên sự bất bình hay nói trắng ra, là sự

ghen tị của những ngƣời kém thành công hơn đối với thành công của

109

một số ngƣời khác. Xu hƣớng hiện đại nhằm giải toả bức xúc đó và để

nguỵ trang nó trong vải bọc của sự công bằng xã hội ngày càng phát triển thành một mối đe doạ nghiêm trọng đối với tự do. Gần đây ngƣời ta đã nỗ lực đƣa ra những nhu cầu trên cơ sở của lập luận cho rằng chính trị phải có mục tiêu loại bỏ tất cả các nguồn gốc của sự bất bình đó. Tất nhiên, điều này chắc chắn có nghĩa rằng chính phủ phải có trách nhiệm thấy đƣợc là không có ai là ngƣời khoẻ hơn hay sở hữu một tính khí tốt hơn, có một nửa kia của mình phù hợp hơn hay có những đứa con thành đạt hơn bất con của những ngƣời khác. Nếu tất cả

các khát vọng cá nhân chƣa đƣợc đáp ứng đều bị đổ vấy cho trách nhiệm cộng đồng, thì lúc đó trách nhiệm cá nhân sẽ bị đến hồi kết. Cho dù có xét trên khía cạnh nhân văn đi nữa, thì sự ghen tỵ nhất định không phải là một trong những cội nguồn của nỗi bất bình để một xã hội tự do có thể loại bỏ đƣợc. Đó có thể là một trong những điều kiện quan trọng nhằm duy trì một xã hội để chúng ta không ủng hộ sự ghen tị, không khuyến khích những nhu cầu đó bằng cách nguỵ trang cho nó dƣới vỏ bọc của sự công bằng xã hội, mà thay vào đó, xem nó, theo nhƣ lời của John Stuart Mill, nhƣ là “nhân tố phản xã hội nhất và phản lại các xúc cảm của con ngƣời”.

6. Nếu nhƣ hầu hết các nhu cầu có tính chất bình quyền cứng nhắc đều không dựa trên gì khác ngoài sự ghen tị, thì chúng ta phải thừa nhận rằng phần lớn những gì vốn có vẻ bề ngoài tƣởng nhƣ là nhu cầu đƣợc có nhiều sự bình đẳng hơn trên thực tế lại chính là nhu cầu đƣợc phân phối công bằng hơn những gì tốt đẹp của thế giới này cũng nhƣ những niềm hy vọng xuất phát từ những động cơ đáng tin cậy hơn. Hầu nhƣ

tất cả mọi ngƣời sẽ không phản bác lại sự thật trần trụi của bất công, mà chỉ phản bác lại thực tế rằng những khác nhau về phần thƣởng không tƣơng xứng với những khác nhau có thể ghi nhận đƣợc về các giá trị hay công lao của những ngƣời nhận các phần thƣởng đó. Thông thƣờng câu trả lời của vấn đề này nằm ở chỗ một xã hội tự do xét một cách toàn diện đạt đƣợc dạng công bằng nhƣ vậy. Tuy nhiên, lý lẽ này không thể có cơ sở biện hộ nếu sự bình đẳng có nghĩa là phần thƣởng đƣợc chia theo tỷ lệ đúng với giá trị đạo đức. Mọi nỗ lực nhằm lấy lý lẽ

trên đây làm nền móng cho tự do đều có tính nguy hại cho nó, vì nó

110

thừa nhận những phần thƣởng vật chất phải đƣợc thực hiện tƣơng ứng với giá trị có thể đƣợc thừa nhận và theo đó phản bác lại kết luận mà hầu hết mọi ngƣời sẽ có thể rút ra từ lập luận này bằng cách đƣa ra một lời xác nhận không thật. Câu trả lời thích hợp nằm ở chỗ trong một xã hội tự do thì các nhu cầu vật chất không nhất thiết cứ phải phù hợp với những cái mà con ngƣời gọi là giá trị và chính cái đặc tính cốt yếu của một xã hội tự do nói lên rằng vị trí của một cá nhân không nhất thiết phải phụ thuộc vào những ý kiến của đồng nghiệp anh ta về những giá trị anh ta có.

Ban đầu lập luận trên đây giƣờng nhƣ rất xa lạ và thậm chí gây sốc đến nỗi mà tôi sẽ phải yêu cầu độc giả tạm thời chƣa nhận xét gì cho đến khi tôi đƣa ra lời giải thích tiếp theo về sự khác biệt giữa giá trị và công lao. Cái khó trong việc phân định sáng tỏ điểm này nằm ở chỗ, thuật ngữ “công lao” – từ duy nhất hiện có để tôi có thể diễn tả điều tôi muốn nói, cũng đƣợc sử dụng nghĩa rộng hơn và mơ hồ hơn. Ở đây từ

này sẽ đƣợc sử dụng để mô tả riêng những thuộc tính của hành vi ứng xử vốn đã giúp nó xứng đáng với sự khen ngợi, đó là, đặc tính đạo đức của hành động chứ không phải là giá trị của thành tựu.

Nhƣ chúng ta đã thấy qua thảo luận, cái giá trị do hành động hay năng lực của một ngƣời đem lại cho bạn bè của anh ta không có mối liên hệ

rõ ràng nào với công lao do nó đem lại. Những tài năng bẩm sinh cũng nhƣ do phấn đấu của một ngƣời rõ ràng có giá trị đối với bạn của anh ta mà không phụ thuộc vào việc mình có công nhận chúng hay không.

Một ngƣời thật khó có thể thay đổi đƣợc thực tế rằng những tài năng đặc biệt của anh ta là rất quen thuộc hay cực hiếm. Một trí tuệ thông minh hay một giọng nói hay, một khuôn mặc đẹp hay một bàn tay khéo léo, và một tài dí dỏm hay một cá tính có duyên phần lớn đều độc lập với các nỗ lực của một cá nhân cũng nhƣ độc lập với những cơ hội và kinh nghiệm anh ta đã kinh qua. Trong tất cả các trƣờng hợp này, giá trị do các năng lực hay cống hiến của một ngƣời đem lại cho chúng ta và theo đó anh ta đƣợc tƣởng thƣởng không có mối quan hệ gì với những cái mà chúng ta có thể gọi là các công trạng hay giá trị đạo đức.

Vấn đề chúng ta cần xem xét là liệu con ngƣời có nên đƣợc hƣởng những quyền lợi theo tỷ lệ tƣơng xứng với những ích lợi mà các bạn

111

của anh ta thu đƣợc từ các hoạt động của họ hay không và liệu phân phối các quyền lợi đó có nên dựa trên ý kiến của ngƣời khác về các công trạng của họ hay không.

Phần thƣởng do công trạng đem lại xét trên thực tế nên có nghĩa là phần thƣởng theo công trạng có thể đánh giá đƣợc, cái công trạng mà ngƣời khác có thể thừa nhận và đồng ý chứ không phải là cái công trạng chỉ đƣợc nhìn nhận bởi những ngƣời có quyền lực cao. Cái công trạng có thể đánh giá đƣợc trong trƣờng hợp này giả định rằng chúng ta có thể đánh giá đƣợc rằng một ngƣời đã điều mà một quy tắc ứng xử

đƣợc thừa nhận nào đó yêu cầu anh ta cũng nhƣ xác định đƣợc rằng nó khiến anh ta đã phải chịu nỗi đau nào và phải nỗ lực nhƣ thế nào. Liệu đây có phải là trƣờng hợp cần xem xét hay chƣa không thể đƣợc xác định bởi kết quả rằng: Công trạng không phải là vấn đề kết quả có khách quan không, mà là nỗ lực có chủ quan hay không. Sự cố gắng đạt đƣợc một kết quả có giá trị có thể rất xứng đáng, nhƣng một sự thất bại hoàn toàn, và một sự thành công mỹ mãn cũng có thể là kết quả của sự ngẫu nhiên và do đó không không xứng đáng. Nếu chúng ta biết rằng một ngƣời đã làm tốt nhất có thể, chúng ta thƣờng mong muốn đƣợc thấy anh ta đƣợc thƣởng bất chấp kết quả là gì; và nếu chúng ta biết rằng hầu hết những thành tựu anh ta có đƣợc là do may mắn hoặc do những hoàn cảnh thuận lợi, chúng ta sẽ không đánh giá cao anh ta nữa.

Chúng ta có thể mong muốn rằng chúng ta đã có thể tìm ra đƣợc sự

khác biệt này trong mọi trƣờng hợp. Trên thực tế, chúng ta thật khó có thể biết đƣợc nhƣ vậy một cách chắc chắn. Điều đó chỉ có thể xảy ra khi chúng ta có tất cả các kiến thức để chúng ta có thể hoàn toàn sử

dụng chúng, bao gồm các kiến thức về kỹ năng và niềm tin, về trạng thái lý trí và tình cảm, khả năng chú ý, sức mạnh và cả sự dẻo dai …vv.

Theo đó khả năng đánh giá đúng về công trạng phụ thuộc vào sự hiện diện của những điều kiện mà nếu thiếu chúng tự do lại trở thành chủ đề

gây tranh cãi. Chính vì chúng ta muốn mọi ngƣời dùng những kiến thức mà chúng ta không có nên chúng ta phải để cho họ quyền tự quyết.

Nhƣng một khi chúng ta muốn họ đƣợc tự do sử dụng những năng lực và kiến thức mà chúng ta không có, chúng ta sẽ rất khó có thể đánh giá

112

đƣợc giá trị của các thành tích họ thu đƣợc. Để xác định đƣợc công lao cần giả định rằng chúng ta có thể đánh giá đựơc liệu con ngƣời có sử

dụng các cơ hội của họ nhƣ họ đáng lẽ đã làm hay không và ngƣời ta đã nỗ lực đến mức nào hay đã hi sinh ở mức độ nào cho chúng; đồng thời điều đó cũng giả định rằng chúng ta có thể phân biệt rõ đâu là phần của thành tích họ có đƣợc trong những hoàn cảnh họ có thể kiểm soát đƣợc và đâu là phần thành tích không phải do các hoàn cảnh nhƣ

vậy đem lại.

7. Sự không tƣơng thích của phần thƣởng so với công trạng do một ngƣời đƣợc tự do theo đuổi có đƣợc là rất rõ ràng trong những lĩnh vực mà tính không chắc chắn của kết quả thu đƣợc là rất cao và các đánh giá của cá nhân chúng ta về những nỗ lực để thu đƣợc những kết quả đó là khác nhau. Trong những nỗ lực suy đoán mà chúng ta thƣờng gọi là

“nghiên cứu” hay “khám phá”, hay trong các hoạt động kinh tế chúng ta thƣờng mô tả là “sự suy đoán”, chúng ta không thể kỳ vọng sẽ thu hút đƣợc những ngƣời có khả năng nhất trừ phi chúng ta trao cho tất cả

những ngƣời thành công sự tin tƣởng hay thành quả của họ, mặc dù có thể có những ngƣời khác cũng đã nỗ lực rất xứng đáng với chúng. Vì với cùng một lý do rằng không ai có thể biết trƣớc đƣợc ai sẽ là ngƣời thành công, nên không ai có thể nói đƣợc ai đã thu lợi nhiều hơn công trạng của họ. Mục đích của chúng ta sẽ không thể đƣợc đáp ứng nếu chúng ta cho phép tất cả những ai đã cố gắng tận tâm đƣợc cùng chia sẻ phần thƣởng. Hơn nữa, để thực hiện việc đó sẽ cần phải có một ai đó có thẩm quỳên quyết định ai đƣợc phép phấn đấu cho phần thƣởng đó.

Nếu trong quá trình theo đuổi những mục tiêu không chắc chắn của mình, con ngƣời phải sử dụng các kiến thức và năng lực của chính họ, họ phải đƣợc định hƣớng, không phải bởi những điều ngƣời khác nghĩ

họ phải làm, mà bằng chính những giá trị mà những ngƣời khác có đƣợc trong việc theo đuổi những kết quả mà họ đã đặt mục tiêu.

Điều mà hiển nhiên đúng về những cam kết mà chúng ta thƣờng xem là có rủi ro thì thƣờng không cũng đúng chả kém gì về một đối tƣợng bất kỳ đã đƣợc chọn mà chúng ta quyết định theo đuổi. Bất cứ một quyết định nào nhƣ vậy cũng chứa đầy những sự bất ổn, và nếu sự lựa chọn là khôn khéo nhƣ con ngƣời vốn có thể đƣa ra, thì những kết quả

113

thay thế phải tƣơng đƣơng với những giá trị của họ. Nếu sự thƣởng công không đƣợc tƣơng xứng với giá trị do sản phẩm của các nỗ lực của con ngƣời đem lại cho bạn của anh ta, anh ta sẽ không có căn cứ

xác định liệu việc theo đuổi một mục tiêu cụ thể cho trƣớc có cần phải khiến anh ta cố gắng và cả chịu rủi ro cho việc đó không. Anh ta nhất thiết phải đƣợc nói cho biềt mình phải làm gì, và khi ai đó khác đánh giá đƣợc việc anh ta đã sử dụng tốt nhất năng lực của anh ta nhƣ thế

nào thì cũng sẽ phải xác định cả các nghĩa vụ và công trạng của anh ta.

Tất nhiên sự thực là ở chỗ chúng ta không mong muốn con ngƣời thu đƣợc tối đa từ công trạng mà là thu đƣợc tối đa sự hữu dụng với mức tối thiểu các nỗi đau và sự hy sinh, và theo đó là tối thiểu công trạng đó.

Chúng ta không những không thể tƣởng thƣởng cho tất cả các công trạng một cách công bằng, mà chúng ta cũng không mong muốn rằng con ngƣời nên theo đuổi mục tiêu chủ yếu là giành đƣợc tối đa công trạng. Mọi nỗ lực khuyến khích họ thực hiện điều này sẽ chắc chắn khiến con ngƣời đƣợc tƣởng thƣởng khac nhau cho những đóng góp nhƣ nhau. Và đó chỉ là giá trị của kết quả mà chúng ta có thể đƣa ra phán xét một cách thật tự tin mà không phải mất nhiều nỗ lực và nhiều sự quan tâm nhƣ những ngƣời khác đã phải bỏ ra để có thể đạt đƣợc nó.

Những phần thƣởng mà một xã hội tự do thƣờng giành cho một kết quả

nào đó cho những ai phấn đấu vì chúng biết đƣợc cần phải nỗ lực đến mức nào để có thể đạt đƣợc nó. Tuy nhiên, những phần thƣởng nhƣ

nhau sẽ đƣợc trao cho tất cả những ai đem lại cùng một kết quả nhƣ

nhau mà không cần quan tâm đến những nỗ lực để có chúng. Ở đây sự

thật về sự tƣởng thƣởng cho những ngƣời khác nhau vì những đóng góp nhƣ nhau của họ thậm chí còn trở nên thật hơn khi xét đến phần thƣởng tƣơng đối cho những đóng góp khác nhau vốn cần đòi hỏi những tố chất nhƣ tài năng hay năng lực khác nhau: chúng sẽ gần nhƣ

không có quan hệ gì với công trạng. Thị trƣờng nói chung sẽ trao cho mọi loại dịch vụ cái giá trị mà chúng sẽ đóng góp cho những ai thu lợi từ các dịch vụ đó; nhƣng sẽ thật khó có thể biết đƣợc liệu có cần thiết phải cho nhiều nhƣ vậy để có đƣợc những dịch vụ đó, và thông thƣờng thì cộng đồng có lẽ đã chỉ cần ít hơn thế nhiều. Ngƣời chơi pianô nhƣ

114

đã đƣợc dẫn chứng cách đây không lâu khi nói rằng anh ta sẽ biểu diễn ngay cả khi anh ta phải thanh toán cho cái đặc quyền đặc lợi có thể mô tả vị trí của nhiều ngƣời vốn kiếm đƣợc thu nhập cao từ các hoạt động mà họ thấy thoải mái nhất.

8. Mặc dầu hầu nhƣ ai cũng xem vấn đề hết sức tự nhiên đối với yêu cầu cho rằng không ai nên đƣợc thƣởng nhiều hơn những gì họ xứng đáng trên cơ sở của những nỗ lực và cả nỗi đau họ phải trải qua, quan điểm này dựa trên một giả định rất to lớn. Có thể giả định rằng chúng ta có thể đánh giá trong mọi trƣờng hợp riêng lẻ việc mọi ngƣời tận dụng các cơ hội và tài năng khác nhau đã đƣợc trao cho họ tốt đến mức nào và các thành tích của họ xứng đáng đến mức độ nào khi xét tất cả các trƣờng hợp đã giúp họ có thể đạt đƣợc chúng. Một số ngƣời đƣợc giả

định rằng họ có điều kiện để đƣa ra quyết định cuối cùng xem một ngƣời có giá trị ở cái gì cũng nhƣ có thẩm quỳên xác định anh ta có thể

thu đƣợc cái gì. Sau đó đƣa ra giả định về điều mà lập luận ủng hộ tự

do đặc biệt bác bỏ: rằng chúng ta có thể và thực sự phải biết tất cả

những gì có thể định hƣớng các hành động của một ngƣời.

Một xã hội mà trong đó địa vị của một ngƣời buộc phải tƣơng đƣơng với các quan điểm nhân văn về giá trị đạo đức sẽ là một xã hội hoàn toàn đối nghịch với một xã hội tự do. Đó sẽ là một xã hội trong đó con ngƣời đƣợc tƣởng thƣởng cho nghĩa vụ đã đƣợc thực hiện chứ không phải cho thành công của họ, theo đó mọi động thái của mọi cá nhân đƣợc định hƣớng bởi những gì những ngƣời khác nghĩ cá nhân anh ta sẽ phải làm, và theo đó cá nhân đƣợc giảm nhẹ trách nhiệm cũng nhƣ

rủi ro của quyết định của mình. Nhƣng nếu nhƣ không có ai có đủ kiến thức để có thể định hƣớng tất cả các hành động của con ngƣời, thì cũng không có ai có đủ tƣ cách xét thƣởng cho mọi nỗ lực của con ngƣời để

phù hợp với công trạng của anh ta.

Trong cách ứng xử của cá nhân chúng ta, chúng ta thƣờng hành động với giả định rằng chính giá trị của kết quả công việc chứ không phải công trạng của một con ngƣời sẽ xác định nghĩa vụ của chúng ta đối với anh ta. Mặc cho có thể có những sự thật khác trong các mối quan hệ thân tình, thì trong cuộc sống thƣờng nhật chúng ta cũng không cảm thấy rằng vì một ngƣời đã phục vụ chúng ta bằng sự hy sinh cao cả nên

115

chúng ta phải mắc nợ anh ta, bởi lẽ chúng ta cũng hoàn toàn có thể có sự phục vụ nhƣ thế của những ngƣời khác. Trong các giao dịch của chúng ta với những ngƣời khác chúng ta cảm thấy rằng chúng ta đang làm việc công tâm nếu chúng ta bồi hoàn cho họ cùng một giá trị nhƣ

vậy, mà không cần phải xem xét xem một cá nhân cụ thể có thể phải mất gì để có thể cho chúng ta cùng mức phục vụ nhƣ vậy. Điều xác định trách nhiệm của chúng ta chính là cái lợi thế chúng ta có đƣợc từ

những gì ngƣời khác cho chúng ta chứ không phải từ cái công trạng của họ khi đã cho chúng ta cái đó. Chúng ta cũng mong muốn đƣợc tƣởng thƣởng trong các giao dịch của chúng ta với ngƣời khác, không phải theo cái công trạng chủ quan của chúng ta mà là theo những giá trị

do các dịch vụ của chúng ta mang lại cho họ. Thực ra, một khi chúng ta suy nghĩ về những mối quan hệ của chúng ta với những con ngƣời cụ

thể, chúng ta thƣờng ý thức rõ rằng cái dấu ấn mà một con ngƣời tự do để lại trong cuộc đời phụ thuộc không phải vào những quan điểm của ngƣời khác về các công trạng của anh ta mà lại chỉ phụ thuộc vào những gì anh ta đã giành cho họ. Chỉ khi chúng ta nghĩ rằng vị thế hay thu nhập của chúng ta đƣợc quy định bởi toàn bộ “xã hội”, chúng ta mới có thể yêu cầu đƣợc thƣởng tƣơng ứng với công trạng của mình.

Cho dù giá trị đạo đức hay công trạng là một loại của giá trị, thì cũng không phải tất cả các giá trị đều là giá trị đạo đức, và hầu hết các nhận xét của chúng ta về giá trị không phải là các nhận xét đạo đức. Thực tế

cho rằng điều này phải đúng nhƣ vậy trong một xã hội tự do là một điểm quan trọng nhất; và việc không thể phân biệt đƣợc giữa giá trị và công trạng là căn nguyên của sự nhầm lẫn nghiêm trọng. Chúng ta không nhất thiết phải ngƣỡng mộ tất cả các hoạt động có kết quả đƣợc chúng ta đánh giá cao; và trong hầu hết các trƣờng hợp khi chúng ta đánh giá những gì chúng ta có, chúng ta đều không thể đánh giá đƣợc công lao của những ngƣời đã cung cấp các dịch vụ đó cho chúng ta.

Nếu sau ba mƣơi năm làm việc năng lực của một ngƣời trong một lĩnh vực cụ thể nào đó trở nên có giá hơn trƣớc đó, thì điều đó cũng không phụ thuộc vào việc liệu ba mƣơi năm qua có lợi lộc gì không và có thích thú không hay liệu đó có phải là quãng thời gian anh ta luôn phải hy sinh và lo lắng hay không. Nếu việc theo đuổi một sở thích lại tạo ra

116

một kỹ năng đặc biệt hay một sự phát minh tình cờ lại trở nên đặc biệt có ích đối với những ngƣời khác, thì thực tế rằng gần nhƣ không tồn tại công trạng trong chúng cũng không thể làm chúng kém ý nghĩa hơn việc chúng đƣợc tạo ra bởi một nỗ lực đau đớn.

Sự khác nhau này giữa giá trị và công trạng không phải chỉ tồn tại ở

một dạng xã hội cụ thể nào – mà nó sẽ tồn tại ở mọi nơi. Tất nhiên, có lẽ chúng ta cũng đã từng cố gắng trao thƣởng tƣơng ứng với công trạng chứ không phải theo giá trị, những chúng ta không thể thành công đƣợc. Nếu cứ cố làm điều đó, chúng ta có thể sẽ phá hỏng những động lực vốn giúp mọi ngƣời tự mình quyết định cần phải làm gì. Hơn nữa, chúng ta vẫn con nghi ngờ liệu rằng kể cả khi chúng có thể thực hiện đƣợc việc trao thƣởng tƣơng ứng với công trạng đi nữa, thì việc đó có thể tạo ra một trật tự xã hội hấp dẫn hơn hay thậm chí bao dung hơn hay không. Một xã hội, mà theo đó ngƣời ta thƣờng mặc định rằng thu nhập cao là bằng chứng của công trạng và thu nhập thấp là do thiếu công trạng, theo đó ngƣời ta thƣờng tin tƣởng rằng địa vị và sự khen thƣởng thƣờng tƣơng xứng với công trạng, theo đó không có con đƣờng nào khác dẫn đến thành công ngoài việc chấp nhận cách hành xử của một ngƣời theo đa số các đồng chí của anh ta, có lẽ sẽ trở nên rất khó đƣợc chấp nhận đối với những xã hội không thành công hơn những xã hội mà ngƣời ta thừa nhận rằng giữa công trạng và thành công không có mối liên hệ rõ ràng nào.

Điều đó có lẽ sẽ đóng góp nhiều hơn cho hạnh phúc của con ngƣời nếu, thay vì cố gắng khen thƣởng tƣơng xứng với công trạng, chúng ta làm sáng tỏ mức độ không chắc chắn của mối quan hệ giữa giá trị và công trạng. Có thể tất cả chúng ta đều quá cố ý khi gán cho công trạng cá nhân, nếu có tồn tại thực, một giá trị cao hơn. Việc một cá nhân hay một nhóm ngƣời sở hữu nền giáo dục và văn minh cao hơn chắc chắn thể hiện một giá trị quan trọng và tạo thành một tài sản cho cộng đồng mà họ là thành viên; nhƣng nó cũng thƣờng gần nhƣ không bao gồm giá trị công trạng. Việc đƣợc nhiều ngƣời yêu mến và tôn trọng không phụ thuộc vào công trạng hơn những thành công về tài chính. Trên thực tế, điều đó chủ yếu là vì chúng ta thƣờng quen giả định về một điều tốt không có thực mỗi khi chúng ta thấy một giá trị và chúng ta lại

117

chần chừ khi có sự khác biệt lớn đến nỗi không thể bỏ qua trong một vài tình huống.

Chúng ta có thể tìm thấy mọi lý do để giải thích tại sao chúng ta phải cố tôn trọng công trạng đặc biệt ngay cả khi nó không có đƣợc phần thƣởng tƣơng xứng. Nhƣng vấn đề trao thƣởng cho cái hành động của công trạng xuất sắc mà chúng ta thƣờng mong muốn đƣợc nhiều ngƣời biết đến nhƣ những ví dụ điển hình sẽ khác với vấn đề liên quan đến những động lực thúc đẩy sự vận hành bình thƣờng của xã hội. Một xã hội tự do sản sinh ra những cơ chế theo đó, đối với những ai ƣa thích nó, thì lợi thế của con ngƣời phụ thuộc vào lời phán xét của ai đó có vị

trí xã hội cao hơn hoặc của đa số những ngƣời bạn của anh ta. Thực ra, khi các tổ chức lớn dần lên và cơ cấu phức tạp hơn, thì công việc xác định đóng góp của cá nhân sẽ trở nên khó hơn; và thực tế rằng trong con mắt của những ngƣời quản lý thì công trạng chứ không phải là giá trị có thể xác định đƣợc của sự đóng góp đó sẽ đóng vai trò xác định phần thƣởng sẽ trở nên ngày càng quan trọng. Miễn là điều này không tạo ra tình huống trong đó toàn bộ xã hội bị áp đặt một mức khen thƣởng toàn diện duy nhất và miễn là có thật nhiều các tổ chức có thể

cạnh tranh với nhau để đƣa ra các viễn cảnh khác nhau, thì điều này không chỉ tƣơng thích với khái niệm tự do mà còn mở rộng phạm vi lựa chọn để ngỏ cho cá nhân.

9. Công bằng, cũng giống nhƣ tự do và sự áp đặt, là một khái niệm theo đó, vì sự cần thiết phải làm sáng tỏ, nó buộc phải bị hạn chế ở cách đối xử có chủ ý giữa con ngƣời với con ngƣời. Đó chính là một khía cạnh của sự quyết định có chủ ý về những điều kiện sống của con ngƣời vốn phụ thuộc vào sự kiểm soat của chúng ta. Vì chúng ta muốn những nỗ

lực của các cá nhân đƣợc định hƣớng bởi chính các quan điểm của họ

về các viễn cảnh và các cơ hội, nên các kết quả của các nỗ lực là chắc chắn rất khó đoán định, và câu hỏi về việc liệu phân phối thu nhập có cân bằng không trở thành không có ý nghĩa nữa. Sự công bằng thực sự

yêu cầu rằng những điều kiện sống của con ngƣời đƣợc quy định bởi chính phủ phải đƣợc phân phối một cách công bằng cho tất cả mọi ngƣời. Nhƣng sự bình đẳng của giữa các điều kiện đó nhất định sẽ dân đến sự bất bình đẳng của các kết quả thu đƣợc. Cả sự phân phối công

118

bằng các điều kiện công ích cụ thể cũng nhƣ việc đối xử công bằng giữa các đối tác khác nhau trong các giao dịch tự nguyện cũng sẽ

không đảm bảo có đƣợc sự tƣởng thƣởng tƣơng ứng với công trạng.

Phần thƣởng cho công trạng là phần thƣởng giành cho việc đáp ứng đƣợc những mong muốn của ngƣời khác đối với những việc chúng ta làm, chứ không phải là sự đền bù cho những lợi ích mà chúng ta trao cho ngƣời khác bằng cách làm những gì chúng ta nghĩ là tốt nhất cho họ.

Trên thực tê, đó chính là một trong những sự chống đối lại các nỗ lực của chính phủ nhằm cố định các khung thu nhập mà nhà nƣớc phải nỗ

lực làm cho chúng công bằng. Một khi nguyên tắc khen thƣởng tƣơng ứng với công trạng đƣợc chấp nhận là cơ sở công bằng cho sự phân phối thu nhập, thì công lý sẽ yêu cầu rằng tất cả những ai muốn có nó nên đƣợc khen thƣởng theo nguyên tắc đó. Nguyên tắc đó cũng sẽ sớm đƣợc yêu cầu phải đƣợc áp dụng cho tất cả mọi ngƣời và theo đó thu nhập nếu không tƣơng ứng với công trạng đã đƣợc thừa nhận thì cũng không thể đƣợc chấp nhận. Thậm chí một nỗ lực chỉ nhằm phân biệt giữa thu nhập hay những nguồn thu khác tự kiếm đƣợc với những thu nhập không phải do tự kiếm đƣợc cũng sẽ có thể thiết lập đƣợc một nguyên tắc mà nhà nƣớc phải cố áp dụng nhƣng trên thực tế lại không thể áp dụng một cách rộng rãi đƣợc. Và mọi nỗ lực nhƣ vậy nhằm chủ

ý kiểm soát một số sự khen thƣởng nào đó sẽ bắt buộc tạo ra nhiều nhu cầu cho kiểm soát. Nguyên tắc của sự công bằng trong phân phối, một khi đã đƣợc giới thiệu, sẽ không thể đƣợc thực hiện cho đến khi toàn bộ xã hội đƣợc tổ chức cho phù hợp với nguyên tắc đó. Điều này sẽ tạo ra một loại xã hội mà trong một số khía cạnh quan trọng sẽ trở thành một xã hội đối lập với một xã hội tự do – một xã hội trong đó chính quyết định các cá nhân phải làm gì và anh ta phải làm nó nhƣ thế nào.

10. Để đi đến kết luận, chúng ta phải xem xét lại một cách vắn tắt một lập luận khác vốn thƣờng đƣợc coi là cơ sở cho những nhu cầu đối với một hệ thống phân phối công bằng hơn, mặc dù điều đó hiếm khi đƣợc công khai thừa nhận. Đây chính là lập luận cho rằng vai trò thành viên trong một cộng đồng cụ thể hay một dân tộc sẽ giúp cho cá nhân có một tiêu chuẩn vật chất cụ thể nào đó vốn đƣợc xác định bởi sự thịnh

119

vƣợng chung của cả nhóm của anh ta. Khái niệm nhu cầu này lại mâu thuẫn một cách ngạc nhiên với nhu cầu đƣợc lấy công trạng cá nhân làm cơ sở của phân phối. Rõ ràng không ai đƣợc xem là có công trạng nào chỉ vì đƣợc sinh ra trong một cộng đồng cụ thể nào đó, và không có một lập luận nào ủng hộ sự công bằng lại có thể dựa vào tính chất tình cờ của việc một cá nhân nào đó đƣợc sinh ra tại một nơi này hay một nơi khác. Một cộng đồng tƣơng đối thịnh vƣợng thƣờng tạo cho những thành viên nghèo nhất của nó những lợi thế mà những thành viên sinh ra trong những cộng đồng nghèo hơn không hề có. Trong một cộng đồng thình vƣợng thì lý lẽ biện hộ duy nhất mà các thành viên của nó thƣờng đƣa ra để khăng khăng đòi hỏi những lợi thế lớn hơn nữa là, có rất nhiều của cải của tƣ nhân mà chính phủ có thể tịch thu và phân phối lại và rằng những ai thƣờng xuyên đƣợc chứng kiến sự thịnh vƣợng đó đƣợc thụ hƣởng bởi những ngƣời khác sẽ có nhiều ham muốn đƣợc thụ hƣởng nó hơn những ngƣời chỉ biết đến nó một cách mơ hồ.

Không có lý do rõ ràng nào có thể giải thích đƣợc tại sao từng thành viên của một nhóm nào đó đều có quyền đòi hỏi để có đƣợc một phần nhất định từ sự thịnh vƣợng chung của nhóm trên cơ sở của những nỗ

lực chung của các thành viên của nhóm đó nhằm đảm bảo việc duy trì luật pháp và trật tự và nhằm tổ chức việc cung cấp các dịch vụ nhất định. Các đòi hỏi đó sẽ rất khó có thể đƣợc duy trì ở những nơi mà những ngƣời đƣa ra các đòi hỏi đó trƣớc không muốn nhƣờng lại cùng những thứ đã đòi đƣợc đó cho những ngƣời khác vốn không thuộc cùng cộng đồng hoặc dân tộc với họ. Việc thừa nhận những đòi hỏi nhƣ vậy trên bình diện quốc gia trên thực tế sẽ chỉ tạo ra một loại mới của quỳên sở hữu tập thể (nhƣng không kém tính loại trừ) đối với các nguồn lực của đất nƣớc vốn không thể đƣợc xem xét trên cùng cơ sở

nhƣ quyền sở hữu cá nhân vậy. Có rất ít ngƣời có thể sẵn sàng thừa nhận sự bình đẳng của các nhu cầu đó trên bình diện toàn thế giới. Và sự thật trần trụi cho rằng trong phạm vi của một dân tộc nào đó, thì đa số vẫn có thực quyền để áp đặt các đòi hỏi đó, trong khi toàn bộ thế

giới việc đó chƣa thể xảy ra đƣợc, cũng giƣờng nhƣ chƣa thể làm cho các đòi hỏi đó đƣợc phân phối công bằng hơn.

120

Có những lý do hay để giải thích tại sao chúng ta nên nỗ lực sử dụng bất cứ tổ chức chính trị nào mà chúng ta có để hỗ trợ cho những ngƣời yếuđuối, gầy yếu hay những nạn nhân của những tai hoạ bất ngờ. Có thể cũng có sự thất rằng phƣơng pháp hiệu quả nhất để hỗ trợ tất cả các công dân của một nƣớc trƣớc những rủi ro nhất định nào đó thƣờng xảy ra với họ là mọi công dân đƣợc tự bảo vệ trƣớc những rủi ro đó.

Mức độ cung cấp các sự hỗ trợ trƣớc những rủi ro nhƣ thế còn tuỳ

thuộc vào sự thịnh vƣợng chung của cộng đồng.

Tuy vậy, vấn đề trở nên hoàn toàn khác hẳn khi gợi ý rằng, những ai nghèo, chỉ hiểu theo nghĩa là có những ngƣời trong cùng cộng đồng giầu có hơn, đều có quyền chia sẻ một phần của cải của những ngƣời giàu hơn đó hay khi gợi ý rằng đƣợc sinh ra ở một nhóm xã hội đã đạt đƣợc một trình độ văn minh và tiện nghi nhất định cũng trao cho họ

một cái quyền đƣợc chia sẻ tất cả những lợi ích của nó. Thực tế cho rằng tất cả các công dân đều có lợi ích trong việc phân phối chung một số dịch vụ cũng không phải là sự biện hộ cho hành động của ai đó đòi hỏi phải có quyền hƣởng một phần trong các lợi ích đó. Điều đó có thể

đặt ra một tiêu chuẩn cho những gì mà ai đó phải mong muốn cho, chứ

không phải cho những gì ai đó có thể yêu cầu.

Các nhóm dân tộc sẽ ngày càng trở nên riêng biệt bởi sự chấp nhận quan điểm cho rằng chúng ta đang chống lại sự mở rộng. Thay vì thừa nhận mọi ngƣời đều có lợi thế nhất định từ cuộc sống ở trong chính đất nƣớc họ, một dân tộc vẫn mong muốn giữ công dân của họ không đƣợc hƣởng những lợi thế đó, vì một khi đã chấp nhận cho họ, họ sẽ sớm đƣa ra yêu sách đƣợc chia phần từ chính sự giàu có của đất nƣớc đó.

Khái niệm cho rằng quỳên công dân hay thậm chí quyền cƣ trú trong một đất nƣớc cho phép con ngƣời đƣợc đòi hỏi có đƣợc một mức sống nhất định nào đó ngày càng trở thành nguyên nhân lớn gây ra sự mâu thuẫn quốc tế. Và bởi vì lý lẽ biện hộ duy nhất cho việc áp dụng nguyên tắc trong khuôn khổ của một quốc gia là ở chỗ chính phủ của nó có quyền lực để áp đặt lên nó, nên chúng ta không lấy gì làm ngạc nhiên nếu chúng ta thấy cũng cùng nguyên tắc đó đang đƣợc áp dụng bằng sự cƣỡng chế trên bình diện quốc tế. Một khi quyền của đa số

đựơc thừa nhận trên bình diện quốc gia ở mức độ có lợi cho những tập

121

thể thiểu số, không có lý do gì để điều đó kết thúc ngay tại biên giới của những nhà nƣớc hiện tại.

122

CHƢƠNG 7

QUY TẮC ĐA SỐ

1. Sự bình đẳng trƣớc pháp luật dẫn đến nhu cầu rằng tất cả mọi ngƣời cần có vai trò nhƣ nhau trong việc làm luật. Đây chính là điểm trùng khớp giữa chủ nghĩa tự do truyền thống và phong trào dân chủ. Tuy nhiên các mối quan tâm chủ yếu của họ lại khác nhau. Chủ nghĩa tự do (theo nghĩa của từ có nguồn gốc Châu Âu từ thể kỷ 19, theo đó chúng ta sẽ dùng nó trong suốt chƣơng này) chủ yếu quan tâm đến việc hạn chế các quyền lực cƣỡng chế của tất cả các chính phủ, dân chủ hoặc không dân chủ, vì nhà dân chủ hoài nghi chỉ biết một giới hạn đối với chính phủ - đó là ý kiến đa số hiện tại. Sự khác nhau giữa hai tƣ tƣởng chỉ thực sự rõ ràng nếu nếu chúng ta đặt cho họ hai thái cực: đối với dân chủ thì đó là chính phủ đƣợc uỷ quyền, đối với chủ nghĩa tự do thì đó là sự chuyên chính. Không có cái nào trong hai hệ thống đó nhất thiết phải loại trừ cái kia: một nền dân chủ có thể giành đƣợc quyền lực chuyên chính, và cũng cần nhận thức rằng một chính phủ chuyên chính có thể hành động theo các nguyên tắc tự do.

Giống nhƣ hầu hết tất cả các thuật ngữ trong lĩnh vực này, từ “dân chủ”

cũng đƣợc sử dụng theo nghĩa rộng hơn và mơ hồ hơn. Những nếu nó đƣợc dùng để chỉ mô tả một phƣơng pháp của chính phủ - đó là luật đa số – thì nó tham chiếu đến một vấn đề hoàn toàn khác với vấn đề tự do.

Chủ nghĩa tự do là một học thuyết nói lên luật phải là gì, còn dân chủ

là một học thuyết nói đến cách thức quy định cái gì thành luật. Chủ

nghĩa tự do nhất thiết cho rằng thực tế chỉ những gì đa số chấp nhận mới đƣợc đƣa vào luật, nhƣng nó không tin rằng đây chắc chắn đã là luật tốt. Mục đích của nó, thực ra, là để thuyết phục đa số tuân thủ

những nguyên tắc nhất định. Nó chấp nhận luật đa số nhƣ một phƣơng pháp quyết định, nhƣng không phải là một sự uỷ quyền để đƣa ra hành động. Đối với những nhà dân chủ học thuyết, thực tế cho rằng chỉ cần đa số muốn một cái gì đó là coi nhƣ có đủ cơ sở để xem nó là tốt; đối với anh ta thì ý chí của đa số quyết định không chỉ luật là gì, mà còn là luật tốt là gì.

123

Liên quan đến sự khác nhau giữa lý tƣởng tự do và dân chủ, có tồn tại một sự đồng thuận rộng khắp. Tuy nhiên, co những ngƣời thƣờng dùng từ “tự do” theo nghĩa tự do chính trị và theo đó phân biệt chủ nghĩa tự

do với dân chủ. Đối với họ thì lý tƣởng tự do không nói lên đƣợc mục đích của hành động dân chủ phải là gì: mọi điều kiện mà dân chủ tạo ra, nếu xét theo định nghĩa của nó, là một điều kiện của tự do. Chí ít thì đây cũng có vẻ nhƣ một cách sử dụng hết sức nhầm lẫn nghĩa của các từ.

Nếu nhƣ chủ nghĩa tự do là một trong những học thuýêt liên quan đến phạm vi và mục đích của chính phủ để từ đó dân chủ phải lựa chọn, thì dân chủ chỉ là biện pháp của chính phủ chứ không có gì cho thấy đó là mục tiêu của chính phủ. Mặc dù “tính dân chủ” ngày nay thƣờng đƣợc sử dụng để mô tả những mục tiêu chính sách cụ thể vốn có vẻ nhƣ rất phổ biến, đặc bịêt trọng những mục tiêu có ý nghĩa bình quân, nhƣng vẫn không có sự liên hệ cần thiết giữa dân chủ và cách thức để quyền lực của đa số phải đƣợc sử dụng. Nhằm xác định điều đó nhƣ thế nào để những ngƣời khác có thể chấp nhận chúng theo ý chí của chúng ta, chúng ta cần có những tiêu chí khác hơn là ý kiến hiện tại của đa số, vốn là nhân tố không thích hợp trong quá trình hình thành ý kiến. Điều đó nhất định không thể cho chúng ta câu trả lời cho câu hỏi làm thế nào để một ngƣời phải bỏ phiếu hay cái gì là cần thiết – trừ phi chúng ta giả

định, nhƣ nhiều đại biểu của trƣờng phái dân chủ giáo điều vẫn làm, rằng ví trí tầng lớp của một ngƣời luôn giúp anh ta nhận ra các giá trị

thực của anh ta và rằng theo đó việc có phiếu bầu của đa số luôn phản ánh lợi ích tối đa của đa số.

2. Cách sử dụng không có dị bịêt hiện tại của từ “tính dân chủ” với tƣ

cách là từ chỉ sự tán dƣơng nói chung không phải là không có tiềm ẩn nguy cơ. Nó gợi ý rằng, vì dân chủ là một thứ tốt, nên loài ngƣời luôn có lợi nếu nó đƣợc phát triển rộng. Điều này có vẻ thật hiển nhiên, nhƣng thực ra nó hoàn toàn không phải nhƣ vậy.

Tồn tại ít nhất hai khía cạnh theo đó hoàn toàn có thể mở rộng dân chủ: phạm vi số ngƣời có quyền đƣợc bỏ phiếu và phạm vi các vấn đề đƣợc quyết định bởi thủ tục dân chủ. Xét cả hai khía cạnh chúng ta không thể lập luận rằng mọi sự mở rộng có thể có của dân chủ đều có lợi hoặc

124

nguyên tắc của dân chủ yêu cầu rằng nó phải đƣợc mở rộng không hạn chế. Nhƣng khi thảo luận của hầu hết mọi vấn đề cụ thể thì trƣờng hợp dân chủ thƣờng đƣợc đề cập nhƣ thể nhu cầu phải mở rộng nó càng nhiều càng tốt là không cần phải tranh cãi.

Thực tế cho rằng điều này không hoàn toàn nhƣ vậy đƣợc mọi ngƣời thừa nhận ngầm trên thực tế nếu xét đến vấn đề quyền bỏ phiếu. Xét trên phƣơng diện lý thuyết dân chủ, thật khó để xem mọi sự mở rộng có thể có của quyền bỏ phiếu là sự tiến bộ. Chúng ta thƣờng nói về

quyền phổ thông đồng phiếu của ngƣời lớn, nhƣng trên thực tế những giới hạn của quyền đó lại phần lớn đƣợc quy định bởi việc xem xét tính cần thiết của nó. Giới hạn thƣờng gặp của tuổi ở mức hai mốt và chƣa phạm tội lần nào, những công dân ngoại quốc, những công dân không cƣ trú và những cƣ dân của những vùng hay lãnh thổ đặc biệt nói chung thƣờng đƣợc chấp nhận một cách hợp lý. Cũng không thể thấy rõ rằng đại diện theo tỷ lệ là đƣơng nhiên tốt hơn vì nó có vẻ dân chủ

hơn. Cũng thật khó có thể nói rằng sự bình đẳng trƣớc pháp luật nhất thiết yêu cầu rằng tất cả những ngƣời lớn tuổi nên có quyền bỏ phiếu.

Nguyên tắc đó có lẽ sẽ có tác dụng nếu quy định phi cá nhân đó đựơc áp dụng cho tất cả mọi ngƣời. Nếu chỉ những ngƣời trên 40 tuổi, hoặc chỉ những ngƣời kiếm đƣợc thu nhập, hay chỉ những chủ hộ gia đình, hay chỉ những ngƣời có học mới đƣợc trao quyền bỏ phiếu, đây sẽ hầu nhƣ không phải là một sự vi phạm nguyên tắc mà lại là những hạn chế

mà đã đƣợc chấp nhận chung. Những ngƣời hợp lý cũng có thể lập luận rằng lý tƣởng dân chủ có lẽ sẽ đƣợc vận dụng tốt hơn nếu, chẳng hạn nhƣ, tất cả những quan chức chính phủ hoặc tất cả những ai nhận

… của cộng đồng không đƣợc tham gia bỏ phiếu. Nếu nhƣ trong thế

giới phƣơng Tây quyền phổ thông đồng phiếu của ngƣời lớn giƣờng nhƣ là phƣơng thức tốt nhât, thì điều này cũng không chứng tỏ rằng nó là yêu cầu của một số nguyên tắc cơ bản nào đó.

Chúng ta cũng nên nhớ rằng quyền của đa số thƣờng chỉ đƣợc công nhận trong nội bộ của một quốc gia và rằng những gì đƣợc coi là thuôc một quốc gia không phải luôn là một đơn vị tự nhiên và hiển nhiên.

Chúng ta nhất định không đồng tình với quan điểm cho rằng việc các công dân của một quốc gia lớn nên lấn át các công dân của một nƣớc

125

nhỏ láng giềng chỉ vì họ đông dân hơn. Giƣờng nhƣ không thể có lý do giải thích tại sao đa số những ai mà, vì một số mục đích, tham gia vào cho dù một dân tộc hay một tổ chức siêu quốc gia nào đó nên đƣợc xem là có quyền mở rộng phạm vi quyền lực của họ đến khi nào họ

thấy hài lòng thì thôi. Học thuyết đƣơng đại về dân chủ vẫn đang phải chịu đựng một thực tế là nó vẫn thƣờng đƣợc phát triển cùng với một cộng đồng đồng nhất về lý tƣởng nào đó và sau đó đƣợc áp dụng vào những trƣờng hợp rất không hoàn hảo và độc đoán vốn cấu thành những nhà nƣớc hiện tại.

Những nhận xét này chỉ có ý nghĩa trong việc chỉ ra rằng ngƣời theo trƣờng phái dân chủ giáo điều nhất cũng không thể khăng khăng cho rằng mọi sự mở rộng dân chủ đều là việc có ích. Cho dù trƣờng hợp chung của dân chủ có mạnh nhƣ thế nào đi nữa, thì nó cũng không phải là một giá trị cuối cùng và tuyệt đối và phải đƣợc đánh giá trên cở sở

nó sẽ đem lại đựơc gì. Có thể đó là phƣơng pháp tốt nhất để đạt đƣợc một số mục tiêu cụ thể nào đó, nhƣng bản thân nó không phải là cuối cùng. Mặc dù vẫn có một lập luận mạnh mẽ ủng hộ phƣơng thức dân chủ trong việc quyết định điều hiển nhiên cho rằng ở đâu cần phải có một hành động tập thể nào đó, vấn đề xác định liệu rằng có cần thiết phải mở rộng sự kiểm soát tập thể hay không phải đƣợc quyết định trên các cơ sở khác ngoài nguyên tắc dân chủ nhƣ đã bàn.

3. Truyền thống dân chủ và tự do theo đó đã thống nhất rằng bất cứ khi nào cần có hành động của nhà nƣớc, và đặc biệt là khi cần phải ban hành các quy định có tính cƣỡng chế, thì quyết định phải do đa số lựa chọn. Các truyền thống đó tuy vậy vẫn khác nhau ở phạm vi của hành động nhà nƣớc vốn do quýêt định dân chủ định hƣớng. Trong khi ngƣời theo thuyết dân chủ tuỵêt đối cho rằng cần thiết phải có càng nhiều vấn đề do đa số phiếu quyết định càng tốt, thì những ngƣời theo thuýêt tự do lại tin rằng có những giới hạn rõ ràng hạn chế phạm vi các vấn đề cần giải quyết. Ngƣời theo thuyết dân chủ tuyệt đối nói riêng còn cảm thấy rằng bất cứ một đa số phiếu hiện tại nào cũng phải có quyền xác định nó có quyền hạn gì và cần phải thực hiện nó nhƣ thế

nào, trong khi đó những ngƣời theo thuyết tự do lại cho rằng điều quan trọng là quyền lực của bất cứ lực lƣợng đa số tạm thời nào cũng phải

126

nên đƣợc hạn chế bởi những nguyên tắc dài hạn. Đối với anh ta thì một quyết định do đa số phiếu có đƣợc sự uỷ quyền không phải từ một hành động duy nhất của ý chí do một lực lƣợng đa số nhất thời thực hiện, mà là từ một sự đồng thuận rộng rãi hơn về những nguyên tắc chung.

Khái niệm cốt lõi của ngƣời theo chủ thuyết dân chủ tuyệt đối là khái niệm về quyền tự chủ rộng rãi. Tức là quy tắc về đa số là không có giới hạn và không thể hạn chế. Lý tƣởng về dân chủ, mà ban đầu vốn nhằm cản trở tất cả các loại quyền lực tuyệt đối, theo đó lại trở thành sự biện hộ cho một loại quyền lực tuyệt đối mới. Tuy nhiên quyền hạn của một quyết định dân chủ lại dựa trên việc nó đƣợc đƣa ra bởi đa số phiếu của một cộng đồng đƣợc gắn kết với nhau bởi những niềm tin nhất định vốn cũng bình thƣờng với tất cả các thành viên; và cũng cần thiết phải thừa nhận rằng cộng đồng nên tuân thủ các nguyên tắc chung này ngay cả khi cộng đồng có mong muốn vi phạm chính các nguyên tắc đó.

Thật không phù hợp khi quan điểm này thƣờng đƣợc đƣợc diễn đạt theo “luật tự nhiên” hay theo “hợp đồng xã hội”, những khái niệm vốn đã mất hấp lực vốn có của chúng. Còn một điểm mấu chốt nữa: chính vịêc chấp nhận những nguyên tắc chung đó đã khiến cho tập hợp những con ngƣời trở thành cộng đồng. Và sự chấp nhận chung đó chính là điều kiện không thể thay thế cho một xã hội tự do. Một nhóm ngƣời thƣờng trở thành một xã hội không phải bằng cách tự cho mình những luật lệ mà bằng cách tuân thủ những quy định ứng xử nhƣ nhau.

Điều này có nghĩa là quyền lực của đa số bị hạn chế bởi những nguyên tắc đƣợc thừa nhận chung đó và rằng không có quyền lực hợp pháp nào cao hơn các nguyên tắc đó. Rõ ràng là, con ngƣời phải cùng nhau đi đến một thoả thuận về sự cần thiết phải thực hiện các nhiệm vụ, và cũng hợp lý rằng điều này nên đƣợc quyết định bởi đa số; tuy nhiên thực tế cũng chƣa rõ ràng liệu đa số đó có đủ thẩm quyền để xác định họ có khả năng làm gì. Không có lý do nào có thể giải thích tại sao không nên tồn tại những thứ mà không ai có quyền lực thực hiện chúng.

Việc thiếu sự đồng thuận đầy đủ về sự cần thiết phải sử dụng ở mức độ

nhất định các quyền lực cƣỡng chế có thể có nghĩa rằng không ai có thể thực hiện nó một cách hợp pháp. Nếu chúng ta thừa nhận quyền

127

của thiểu số, thì điều đó hàm ý rằng quyền lực của đa số cuối cùng lại bắt nguồn từ, và bị hạn chế bởi, các nguyên tắc mà bản thân các thiểu số đó cũng chấp nhận.

Nguyên tắc cho rằng bất cứ việc gì chính phủ thực hiện cũng nên đƣợc sự đồng ý của đa số theo đó không nhất thiết phải yêu cầu rằng đa số

phải đƣợc uỷ quyền về mặt đạo đức để làm những gì đa số muốn. Rõ ràng không thể có đƣợc sự biện hộ về mặt đạo đức cho một đa số nào đƣợc phép trao cho các thành viên của đa số đó những đặc quyền đặc lợi bằng cách tự đặt ra những luật lệ nhằm phân biệt đối xử theo hƣớng có lợi cho họ. Dân chủ không nhất thiết là chính phủ không hạn chế.

Hay một chính phủ dân chủ cũng không phải là có ít nhu cầu tự bảo vệ

sự tự do cá nhân hơn các chính phủ khác. Thực ra, chỉ đến giai đoạn tƣơng đối gần đây của lịch sử dân chủ hiện đại thì những lãnh tụ chính trị vĩ đại mới bắt đầu tranh lập luận rằng vì quỳên lực đã nằm trong tay của nhân dân, nên không cần thiết phải hạn chế quyền lực đó nữa.

Chính vì khi ngƣời ta lý luận rằng “trong một nền dân chủ, quyền là những gì đƣợc đa số tạo ra” thì dân chủ mới bị suy thoái thành chính sách mị dân.

4. Nếu dân chủ là một công cụ hơn là một kết cục, thì các giới hạn của nó phải đƣợc xác định dƣới ánh sáng của mục đích mà chúng ta muốn nó phải phục vụ mình. Hiên đang tồn tại ba lập luận cơ bản theo đó dân chủ có thể đƣợc ủng hộ, mỗi lập luận trong số đó có thể đƣợc xem là có tính đúc kết. Lập luận đầu tiên là, một khi cần phải có một ý kiến thuyết phục hơn vài ý kiến trong cùng nhóm xung đột và khi một ý kiến phải đƣợc miễn cƣỡng chọn là thuyết phục hơn nếu cần, thì sẽ

cách xác định ý kiến nào có đƣợc sự ủng hộ mạnh hơn bằng cách đếm số ngƣời ủng hộ sẽ đỡ tốn công hơn là xác định điều đó bằng cách đánh nhau. Dân chủ là phƣơng pháp duy nhất để thực hiện thay đổi một cách hoà bình mà con ngƣời đã từng khám phá ra.

Lập luận thứ hai mà đã từng giữ vai trò quan trọng nhất trong lịch sử

và ngày nay vẫn rất quan trọng, mặc dù chúng ta không còn chắc chắn rằng điều đó luôn đúng nữa, phát biểu rằng dân chủ là một yếu tố

quan trọng bảo vệ tự do cá nhân. Có một tác giả của thế kỷ 17 đã từng nói rằng “điều tốt đẹp của dân chủ là tự do, và là sự dũng cảm cũng

128

nhƣ sự chăm chỉ đƣợc tự do tạo ra”. Dĩ nhiên quan điểm này thừa nhận rằng dân chủ không phải là tự do; nó chỉ lập luận rằng nó có khả năng tạo ra tự do hơn các loại hình chính phủ khác. Quan điểm này có lẽ rất có cơ sở nếu xem xét việc ngăn cản sự cƣỡng chế của một cá nhân do các cá nhân khác gây ra: một lực lƣợng đa số rất khó có thể có lợi thế

khi một số cá nhân có đƣợc quyền lực tuyệt đối để gây cƣỡng chế đối với ngƣời khác. Nhƣng việc bảo vệ một cá nhân trƣớc hành động tập thể của bản thân đa số lại là một vấn đề khác. Thậm chí, chúng ta có thể tranh luận rằng, vì quyền lực cƣỡng chế trên thực tế luôn phải đƣợc thực hiện bởi số ít ngƣời, nên nó ít có khả năng bị lợi dụng nếu quyền lực đƣợc trao cho một số ít ngƣời luôn có thể bị bác bỏ bởi những ngƣời phải phục tùng nó. Nhƣng nếu các viễn cảnh của tự do cá nhân dƣới một chính phủ dân chủ trở nên tốt hơn dƣới các dạng chính phủ

khác, thì điều này cũng không có nghĩa rằng các viễn cảnh đó là chắc chắn. Các viễn cảnh của tự do phụ thuộc vào việc liệu đa số có coi nó là mục tiêu một rõ ràng. Tự do sẽ có rất ít cơ hội tồn tại nếu chúng ta chỉ dựa vao duy nhất sự tồn tại của dân chủ để duy trì nó.

Lập luận thứ ba nằm ở hiệu quả mà sự tồn tại của các thiết chế dân chủ

sẽ có thể tạo ra đối với trình độ hiểu biết chung về các vấn đề công cộng. Đây có vẻ là lập luận mạnh mẽ nhất đối với tôi. Nhƣ đã từng chỉ

ra, có thể sự thật là trong mọi trạng thái đã cho trƣớc của các vấn đề, chính phủ với một trình độ trí tuệ giáo dục cao nào đó có lẽ là một chính phủ hiệu quả hơn, thậm chí công bằng hơn một chính phủ đƣợc lựa chọn bởi đa số. Tuy nhiên, điểm mấu chốt lại ở chỗ, khi so sánh hình thái chính phủ dân chủ với các hình thái chính phủ khác, chúng ta không thể biết đƣợc ngƣời ta hiểu các vấn đề đó nhƣ thế nào. Đó chính là trọng lực của lập luậ do Tocqueville đƣa ra trong tác phẩm vĩ đại của ông với nhan đề “Dân chủ ở nƣớc Mỹ” khi nói rằng dân chủ là phƣơng pháp hiệu quả nhất để giáo dục đa số. Điều này vẫn đúng trong thời đại ngày nay nhƣ nó đã đúng trong thời đại của ông ấy vậy. Dân chủ, trên hết, là một quá trình hình thành ý kiến. Lợi thế căn bản của nó nằm không phải ở phƣơng pháp lựa chọn ai cai trị, mà nằm ở thực tế rằng, vì một phần lớn dân số đều tham gia tích cực vào quá trình hình thành ý kiến, nên cũng luôn tồn tại một số lƣợng ngƣời tƣơng ứng để lựa

129

chọn. Chúng ta có thể thừa nhận rằng dân chủ không đặt quyền lực vào tay của những ngƣời thông minh nhất và đƣợc trang bị thông tin tốt nhất và rằng tại bất cứ thời điểm nào thì quyết định đƣa ra bởi một chính phủ gồm những ngƣời ƣu tú nhất cũng sẽ có ích lợi hơn cho tất cả mọi ngƣời; nhƣng điều đó không cần thiết phải ngăn cản chúng ta không đƣợc ƣu tiên dân chủ. Chính trong các trạng thái động chứ

không phải trạng thái tình mà giá trị của dân chủ đã tự chứng minh.

Giông nhƣ sự thật về tự do, các ích lợi của dân chủ sẽ chỉ hiện rõ trong dài hạn, trong khi đó những thành tựu tức thời của nó có thể trở nên kém quan trọng hơn những thành tựu của các hình thái chính phủ khác 5. Khái niệm cho rằng chính phủ nên phải đƣợc định hƣớng bởi ý kiến đa số trong hành động trở nên có nghĩa chỉ khi ý kiến đa số đó độc lập với chính phủ. Lý tƣởng dân chủ dựa trên niềm tin cho rằng quan điểm nào định hƣớng chính phủ sẽ nổi lên từ một quá trình đồng thời và độc lập.

Theo đó nó yêu cầu sự tồn tại của một phạm vi rộng độc lập với sự

kiểm soát của đa số theo đó các ý kiến cá nhân đƣợc định hình. Hiện tồn tại sự đồng thuận rộng rãi rằng vì lý do này mà trƣờng hợp dân chủ

và trƣờng hợp tự do ngôn luận và thảo luận là không thể tách rời.

Tuy nhiên, quan điểm cho rằng dân chủ không chỉ cung cấp phƣơng pháp giải quyết các bất đồng ý kiến theo tiến trình hành động mà còn tạo ra một chuẩn mực định hình ý kiến phải là gì đã có những hiệu quả

rất rộng rãi. Nói riêng nó đã khiến cho câu hỏi rằng luật có hiệu lực thực sự là gì và rằng cái gì bắt buộc phải là luật trở nên rất phức tạp.

Nếu dân chủ thực hiện đúng chức năng của mình, thì việc cần phải khẳng định câu hỏi thứ nhất cũng quan trọng không kém gì việc đặt ra câu hỏi thứ hai vậy. Những quyết định của đa số cho chúng ta biết đƣợc mọi ngƣời hiện đang cần gì, chứ không phải là cái gì khiến họ

quan tâm nếu họ đƣợc thông tin đầy đủ hơn; và, trừ khi chúng có thể

thay đổi bằng phƣơng thức thuyết phục, chúng sẽ chẳng có giá trị gì cả.

Lý lẽ ủng hộ dân chủ giả định trƣớc rằng mọi ý kiến thiểu số đều có thể trở thành ý kiến của đa số.

Có lẽ sẽ không cần thiết phải nhấn mạnh về điều này nếu không phải vì thực tế rằng đôi khi chính nghĩa vụ của ngƣời ủng hộ dân chủ và đặc biệt là của những trí thức ủng hộ dân chủ là phải chấp nhận các ý kiến

130

và giá trị của đa số. Đúng vậy, hiện có tồn tại một thoả ƣớc cho rằng quan điểm của đa số nên có vai trò chi phối nếu xét đến các khía cạnh của hoạt động tập thể, nhƣng chí ít thì điều này cũng không có nghĩa là ngƣời ta không nên cố gắng thay đổi nó làm gì. Một ngƣời có thể có sự

tôn trọng sâu sắc đối với thoả ƣớc đó nhƣng lại có thể gần nhƣ không tôn trọng cái đúng đắn và hợp lý của đa số. Điều đó chỉ vì quan điểm của đa số luôn có thể bị phản bác bởi một số quan điểm khác mà chính tri thức và sự hiểu biết của chúng ta cũng đang vƣơn tới. Trong quá trình hình thành ý kiến, hoàn toàn có thể xảy ra tình trạng rằng một khi có bất cứ quan điểm nào trở thành quan điểm của đa số, thì đó không còn là quan điểm tốt nhất nữa: Ai đó có lẽ đã vƣợt lên cái quan điểm mà đa số đã có. Đó là vì chúng ta chƣa biết đƣợc quan điểm nào trong số nhiều những quan điểm mới và chƣa thống nhất ấy sẽ tự chứng rằng mình là tốt nhất và chúng ta sẽ đợi cho đến khi nó đã giành đƣợc đủ sự

ủng hộ.

Khái niệm cho rằng nỗ lực của tất cả mọi ngƣời nên đƣợc định hƣớng bởi ý kiến của đa số hay cho rằng một xã hội trở nên tốt hơn khi nó phù hợp hơn với các tiêu chuẩn do đa số đặt ra trên thực tế lại trở thành sự

đối nghịch với cái nguyên tắc vốn là cơ sở để nền văn minh ngày càng phát triển. Sự áp dụng chung khái niệm đó có thể có nghĩa là một sự

đình trệ, nếu không muốn nói là một sự mọt ruỗng của nền văn minh.

Sự tiến bộ có trong số ít ngƣời có thể thuýêt phục thậm chí cả một tập thể đa số. Những quan điểm mới phải xuất hiện ở một nơi nào đó trƣớc khi chúng trở thành quan điểm của đa số. Không có loại kinh nghiệm nào của xã hội mà ban đầu lại không phải là kinh nghiệm của một số ít các cá nhân. Quá trình hình thành ý kiến đa số, hoặc thậm chí là vấn đề

thảo luận, cũng không phải nhƣ vậy. Có một sự thật nào đó khi cho rằng dân chủ là chính phủ có đƣợc do thảo luận, nhƣng điều này chỉ có ý nói đến giai đoạn cuối cùng của một quá trình theo đó các giá trị của các quan điểm và nhu cầu có tính thay thế chúng đƣợc kiểm định. Mặc dù thảo luận là rất cần thiết, nhƣng đó không phải là quá trình cơ bản để con ngƣời có thể học đƣợc từ đó. Các quan điểm và nhu cầu của họ

đƣợc định hình bởi những cá nhân hành động theo các phong cách của chính họ; và họ có lợi từ chính những gì mà ngƣời khác đã học đƣợc từ

131

kinh nghiệm của cá nhân họ. Trừ khi có ai đó biết hơn những ngƣời khác và có khả năng thuyết phục hơn những ngƣời khác, thực sự có rất ít tiến bộ đạt đƣợc trong các ý kiến đó. Chính vì chúng ta thƣờng không biết đƣợc ai biết tốt nhất nên chúng ta phải để quyết định của chúng ta đƣợc quyết định ở một quá trình mà chúng ta không kiểm soát đƣợc. Nhƣng cũng chính từ việc một thiểu số luôn hành động theo những cách khác với những gì mà đa số hình dung nên cuối cùng thì đa số cũng học đƣợc cách làm tốt hơn.

6. Chúng ta không có cơ sở để tin các quyết định của đa số có bao hàm trí tuệ của siêu phàm mà theo một nghĩa nào đó là thuộc tính của các sản phẩm của sự phát triển xã hội một cách tự nhiên. Những quyết nghị

của đa số không phải là nơi để chúng ta có thể tìm kiếm trí tuệ siêu phàm đó. Chúng nếu có, cũng buộc phải kém hơn những quyết định do một nhóm những thành viên thông minh nhất của nhóm đƣa ra sau khi đã tham khảo tất cả các ý kiến: Chúng sẽ là kết quả của một ý nghĩ

thiếu cẩn trọng hơn và nói chung sẽ một dạng nhân nhƣợng mà sẽ

không thể làm hài lòng bất cứ ai một cách trọn vẹn. Điều này thậm chí còn đúng hơn đối với kết quả tích luỹ đƣợc từ những quyết định nối tiếp nhau trong việc làm thay đổi rất nhiều ý kiến đa số khác nhau: Kết quả sẽ là sự diễn đạt không phải của một khái niệm logíc mà là của những động cơ và mục đích khác nhau và thƣờng mâu thuẫn nhau.

Một quá trình nhƣ vậy không nên bị nhầm lẫn với những quá trình tự

nhiên mà đã đƣợc các cộng đồng tự do trải nghiệm rồi xem nhƣ nguồn gốc của phần nhiều những thứ tốt hơn cả những gì trí tuệ thông minh của cá nhân đơn lẻ có thể cố gắng đạt đƣợc. Nếu nhƣ chúng ta xem

“quá trình xã hội” nhƣ là sự tiến hoá dần dần tạo ra những giải pháp tốt hơn cả những kế hoạch tỷ mỷ, thì sự áp đặt của ý chí của đa số sẽ

không thể đƣợc xem xét theo cách thức đó đƣợc. Sự áp đặt của ý chí đa số khác một cách căn bản với sự tăng tiến tự do mà theo đó thói quen và các định chế sẽ nổi lên, bởi vì cái đặc tính áp đặt, chuyên chế và độc đoán của nó sẽ phá hỏng các nhân tố tự điều chỉnh vốn đem lại một xã hội tự do trong đó những nỗ lực lầm lỗi sẽ bị từ bỏ và những nỗ lực thành công sẽ đựơc khuyến khích. Điều đó cũng khác căn bản với quá trình tích luỹ theo đó luật đƣợc tạo ra bởi tiền lệ, trừ phi nó đƣợc, đúng

132

nhƣ sự thật về những quyết định phápl ý, kết hợp thành một tổng thể

gắn kết bởi thực tế rằng những nguyên tắc trƣớc kia thi thoảng mới đƣợc áp dụng cũng đã đƣợc tập hợp lại với nhau một cách rất có chọn lọc.

Hơn nữa, các quyết định của đa số thƣờng hay gây ra phiền toái, nếu không đƣợc định hƣớng bởi những nguyên tắc chung đã đƣợc thừa nhận, khi tạo ra những kết quả cuối cùng mà rốt cuộc chẳng ai mong muốn cả. Thông thƣờng đa số hay tình cờ bị áp lực bởi chính các quyết định của họ phải thực hiện các hành động tiếp theo vốn chẳng đƣợc xem xét kỹ mà cũng chẳng đƣợc mong muốn. Niềm tin cho rằng hành động tập thể có thể tạo ra những nguyên tắc phần lớn chỉ là một ảo tƣởng, và hiệu ứng thƣờng thấy của việc tự bỏ nguyên tắc nằm ở chỗ

nó bị lái theo một hƣớng bởi những ngụ ý không mong muốn về những quyết định trƣớc đó. Quyết định cá nhân có lẽ chỉ nhằm để giải quyết với một tình hình cụ thể. Nhƣng nó lại tạo ra sự kỳ vọng cho rằng ở bất cứ đâu xuất hiện những trƣờng hợp tƣơng tự nhau, thì chính phủ sẽ có những hành động tƣơng tự. Do vâỵ mà những nguyên tắc vốn chƣa bao giờ đựơc áp dụng rộng rãi, vốn có thể là không đƣợc mong muốn hay vô nghĩa khi đƣợc áp dụng chung, thƣờng mang lại hành động tƣơng lai mà ít ngƣời muốn có ngay từ lần đầu. Một chính phủ mà thƣờng cho rằng nó không có trách nhiệm phải tuân thủ một nguyên tắc nào hoặc thƣờng đƣa ra nhận xét về các vấn đề theo các tiêu chuẩn giá trị

của riêng nó thƣờng tự cho mình phải tuân thủ những nguyên tắc không phải do nó tự chọn và bị bắt phải thực hiện những hành động mà nó không bao giờ mong muốn thực hiện. Một hiện tƣợng mà giờ đây trở nên quen với chúng ta chính là hiện tƣợng của những chính phủ

khởi đầu với những lời tuyên bố kiêu hãnh rằng họ sẽ tự kiểm soát tất cả các vụ việc và sẽ sớm tự thấy bản thân dần dần bị tác động bởi chính sự cần thiết do những hành động trƣớc đó của họ tạo ra. Chính từ

khi các chính phủ cho mình toàn quyền quýêt định mọi việc mà giờ

đây chúng ta thƣờng nghe nhiều về sự cần thiết hoặc tính tất yếu của vịêc họ phải làm việc này hay việc khác mà họ cũng biết là không hợp tình hợp lý.

133

7. Nếu một chính khách hoặc một nhà lãnh đạo nhà nƣớc không có lựa chọn nào khác ngoài việc phải áp dụng một một hành động nhất định nào đó (hoặc nếu hành động của anh ta đƣợc các nhà sử học xem là tất yếu), thì đó là vì ý kiến của anh ta hoặc của ngƣời khác chứ không phải là những sự thật khách quan không cho anh ta một lựa chọn nào khác.

Chỉ với những bị những niềm tin nhất định tác động mới có quan điểm cho rằng phản ứng của mọi ngƣời trƣớc những sự kiện cụ thể có vẻ

hoàn toàn đựơc xác định bởi các hoàn cảnh. Đối với nhà chính trị thực tế với những vấn đề cụ thể, những niềm tin đó thực ra là những sự thực không thể thay thế cho mọi ý đồ và mục đích. Đó cũng là yêu cầu cho rằng nhà chính trị đó không đƣa ra sáng kiến đầu tiên và rằng anh ta trang bị cho chƣơng trình của mình bằng những ý kiến đƣợc tán thành bởi hầu hết mọi ngƣời. Nhà chính trị thành đạt có đƣợc quyền lực của mình nhờ có thực tế rằng anh ta vận động trong khuôn khổ đã đƣợc thừa nhận của tƣ duy, rằng anh ta nghĩ và nói chuyện một cách bình dân. Xét về thuật ngữ thì sẽ thật là nghịch lý nếu nhà chính trị đó có thể trở thành nhà lãnh đạo trong lĩnh vực có nhiều ý tƣởng sáng tạo.

Nhiệm vụ của anh ta trong một nền dân chủ là tìm ra những ý kiến có nhiều ngƣời khác ủng hộ là gì, chứ không phải là việc chấp nhận những ý kiến mới vốn có thể trở thành ý kiến đa số trong một tƣơng lai xa nào đó.

Trạng thái của ý kiến mà chi phối một quyết định về các vấn đề chính trị luôn là kết quả của một sự tiên bộ chậm chạp, trải dài suốt các thời kỳ dài và diễn ra với nhiều cấp độ khác nhau. Những ý kiến mới bắt đầu từ con số ít và dần lan rộng cho đến khi chúng trở thành sở hữu của một tập thể đa số những ngƣời biết rất ít về xuất xứ của nó. Trong xã hội hiện đại quá trình này liên quan đến một sự chia rẽ các chức năng giữa những ai quan tâm chủ yếu đến những vấn đề cụ thể và những ngƣời luôn bận bịu với những ý tƣởng chung, với việc xây dựng và dung hoà rất nhiều các nguyên tắc của hành động do kinh nghiệm quá khứ hun đúc thành. Quan điểm của chúng tôi về những hậu quả

của những hành động chúng ta sẽ là gì cũng nhƣ chúng ta phải nhằm vào mục đích gì chủ yếu là những nguyên tắc do chúng ta đã có đƣợc với tƣ cách là một phần của di sản xã hội chúng ta. Những quan điểm

134

chính trị và đạo đức đó, không kém gì hơn so với những niềm tin khoa học của chúng ta, đến với chúng ta từ những ai hiểu các ý tƣởng trừu tƣợng một cách chuyên nghiệp. Chính vì từ họ mà cả những ngƣời bình thƣờng và những nhà lãnh đạo chính trị đều có đƣợc những khái niệm cơ bản hình thành khung tƣ tƣởng của họ và định hƣớng họ trong hành động.

Niềm tin cho rằng trong dài hạn chính những ý tƣởng và do đó những ngƣời mà chấp nhận những ý tƣởng mới có khả năng chi phối sự tiến bộ, và niềm tin cho rằng cá nhân trải nghiệm trong quá trình đó nên bị

chí phối bởi một loạt những khái niệm có mối liên hệ gắn kết nhau, đã từ lâu hình thành nên một phần cơ bản của tƣ tƣởng về tự do. Chúng ta không thể nghiên cứu lịch sử mà không nhận thức đƣợc “bài học dành cho loài ngƣời ở mọi thời đại và vẫn luôn bị coi thƣờng, cho rằng triết học tích luỹ, đối với những ngƣời nghiên cứu hời hợt, có vẻ nhƣ là một thứ gì đó xa lạ với cuộc sống thƣờng nhật và mối quan tâm hƣớng ngoại của con ngƣời, trên thực tế lại chính là những thứ tồn tại trên trái đất có thể ảnh hƣởng đến chính họ, và trong dài hạn lại kiểm soát mọi ảnh hƣởng trừ những ảnh hƣởng mà tự nó phải tuân theo”. Cho dù ngày nay thực tế trên đây có thể ít đƣợc hiểu hơn trƣớc kia khi John Stuart Mill viết về nó, nhƣng việc nó vẫn đúng trong mọi thời đại là không có gì phải nghi ngờ, cho dù con ngƣời có thừa nhận nó hay không. Nó đƣợc hiểu ở mức độ rất thấp vì nhà tƣ tƣởng trừu tƣợng chỉ

có ảnh hƣởng lên đại chúng một cách gián tiếp. Mọi ngƣời ít biết hay ít quan tâm đến việc liệu những tƣ tƣởng phổ thông mà họ có đƣợc ở thời đại của họ có phải xuất hịên từ thời Aristote hay Locke, Rousseau hay Marx, hay từ một vị giáo sƣ nào đó có quan điểm hợp thời so với những trí thức của cách đây 20 năm. Hầu hết những ngƣời đó chƣa bao giờ đọc các tác phẩm đó hay thậm chí nghe đến tên của những tác giả

mà tƣ tƣởng và khái niệm của họ đã trở thành một phần của tƣ duy của chính họ.

Liên quan đến những ảnh hƣởng trực tiếp đối với những sự kiện hiện tại, ảnh hƣởng của những nhà triết học chính trị có lẽ là không thể bị

bỏ qua. Nhƣng khi những tƣ tƣởng của họ trở thành tài sản chung, thông qua các tác phẩm của các nhà lịch sử và những nhà công cộng

135

học, những giáo viên và những nhà văn, và những trí thức nói chung, chúng đã định hƣớng cho phát triển một cách thật hiệu quả. Điều này không chỉ có nghĩa rằng, những tƣ tƣởng mới thƣờng bắt đầu triển khai ảnh hƣởng đối với hành động chính trị chỉ ở độ khoảng một hay vài thế

hệ sau khi họ đã công khai chúng, mà còn có nghĩa rằng trƣớc khi những đóng góp của nhà tƣ tƣởng kế thừa có thể có đƣợc ảnh hƣởng đó, chúng phải vƣợt qua đƣợc một quá trình dài của sự lựa chọn và chỉnh sửa.

Những thay đổi trong niềm tin chính trị và xã hội chắc chắn xảy ra tại bất cứ thời điểm ở những cấp độ khác nhau. Chúng ta phải nhận thức đƣợc rằng quá trình đó không trải rộng trên một mặt phẳng mà nó còn đƣợc thấm lọc dận xuống đáy từ trên đỉnh nhƣ của kim tự tháp, theo đó những cấp độ cao hơn đại diện cho tính phổ quát và trừu tƣợng cao hơn nhƣng không nhất thiết là sự vĩ đại hơn của trí tuệ. Khi các tƣ tƣởng thấm lọc dần xuống dƣới, chúng cũng thay đổi dần các đặc tính của chúng. Những ý tƣởng mà tại mọi thời điểm vẫn cứ duy trì tính phổ

quát cao sẽ chỉ cạnh tranh với những những ý tƣởng khác có cùng đặc tính tƣơng tự, và chỉ để ủng hộ những ngƣời quan tâm đến những khái niệm chung. Đối với đa số, thì những khái niệm chung này sẽ chỉ đƣợc biết đến khi chúng đƣợc áp dụng vào những vấn đề cụ thể và riêng biệt.

Tƣ tƣởng nào trong số những tƣ tƣởng đó đến đƣợc với đa số đó và có đƣợc sự ủng hộ của họ sẽ đƣợc quy định không phải bằng một cá nhân đơn lẻ mà bằng quá trình thảo luận tiến hành ở một mức độ khác, cùng với những ngƣời có quan tâm nhiều đối với những tƣ tƣởng chung hơn là những vấn đề cụ thể và những ngƣời, nhƣ một hệ quả, thấy đƣợc những vấn đề cụ thể đó chủ yếu dựa trên những nguyên tắc chung.

Trừ những trƣờng hợp đặc biệt hiếm khi xảy ra, ví dụ nhƣ hội nghị

thảo luận hiến pháp, thì quá trình dân chủ trong thảo luận và đƣa ra quyết định của đa số nhất thiết phải đƣợc giới hạn ở một phần của toàn bộ hệ thống luật pháp và chính phủ. Sự thay đổi dần dần của tiến trình dân chủ đó sẽ đem lại những kết quả mong muốn và hữu ích chỉ khi nó đƣợc định hƣớng bởi một khái niệm chung nào đó về trật tự xã hội cần thiết, một hình ảnh rõ nét nào đó của một thế giới mà con ngƣời muốn sống cùng. Để đạt đƣợc hình ảnh đó không phải là một nhiệm vụ đơn

136

giản, và ngay cả một sinh viên chuyên ngành cũng không thể có nỗ lực gì để có thể thấy rõ đƣợc hơn chút nào so với những ngƣời tiền nhiệm.

Con ngƣời thực tế khi có những vấn đề nảy sinh trong ngày đều hoặc không quan tâm, hoặc không có thời gian để xem xét các mối quan hệ

lẫn nhau của các phần khác nhau trong một trật tự xã hội phức tạp. Anh ta chỉ lựa chọn trong số các trật tự khả thi mà anh ta có thể có và cuối cùng sẽ chấp nhận một học thuyết chính trị hay một tập hợp các nguyên tắc do những ngƣời khác xây dựng và đƣa ra.

Nếu mà con ngƣời hầu nhƣ không bị chi phối bởi một hệ thống các ý kiến chung nào đó, thì ngay cả một chính sách rõ ràng hay thậm chí một cuộc thảo luận thực sự về những vấn đề cụ thể cũng không thể khả

thi. Có những nghi ngờ về câu hỏi liệu dân chủ có thể vận hành cả

trong dài hạn nếu đại đa số không có lấy ít nhất một khái niệm chung về loại hình xã hội nào họ mong muốn. Nhƣng kể cả nếu khái niệm nhƣ vậy có tồn tại, nó cũng không nhất thiết đựơc chỉ rõ trong mọi quyết định của đa số. Các nhóm không phải lúc nào cũng hành động theo những kiến thức tốt nhất mà họ có hay tuân thủ các quy tắc đạo đức mà họ thừa nhận một cách chung chung hơn so với các cá nhân khác. Tuy vậy, chỉ bằng cách tuân thủ các nguyên tắc chung nhƣ vậy chúng ta mới có thể hy vọng đạt đƣợc thoả thuận thông qua thảo luận, để giải quyết xung đột lợi ích thông qua lý lẽ và lập luận thay vì bằng vũ lực tàn bạo.

8. Nếu ý kiến phải ngày càng tiến bộ, thì nhà lý thuyết mà đƣa ra sự định hƣớng không đƣợc tự coi mình bị ràng buộc bởi ý kiến đa số. Nhiệm vụ của nhà triết học chính trị khác với nhiệm vụ của một công chức chuyên môn vốn chỉ thực thi theo ý chí của ngƣời khác. Mặc dù anh ta không đƣợc phép tự cao tự đại vì mình nắm giữ vị trí “lãnh đạo” nên có thể quy định ngƣời khác phải nghĩ gì, anh ta phải có nghĩa vụ chỉ ra các khả năng và hậu quả của một hành động chung, phải đƣa ra đƣợc những mục tiêu toàn diện của chính sách tổng thể mà đa số những ngƣời khác chƣa thể nghĩ ra đƣợc. Chỉ sau khi một bức tranh toàn cảnh về các kết quả khả dĩ của những chính sách khác nhau đã đƣợc trình bày thì dân chủ mới có thể quyết định đƣợc những gì nó muốn. Nếu nhƣ chính trị là nghệ thuật của những khả năng, thì triết học chính trị là

137

nghệ thuật của việc tạo ra những khả năng chính trị từ những cái tƣởng chừng nhƣ không thể.

Nhà triết học chính trị không thể hoàn thành nhiệm vụ của anh ta nếu anh ta giới hạn mình ở những câu hỏi thực tế và nếu anh ta sợ phải quyết định về những giá trị mâu thuẫn nhau. Anh ta không đƣợc để cho mình bị giới hạn bởi quan điểm của chủ nghĩa thực chứng của nhà khoa học, vốn thƣờng giới hạn các vai trò của anh ta ở việc chỉ ra trƣờng hợp cụ thể đó là gì và ngăn cản mọi cuộc thảo luận về những việc cần phải làm. Nếu anh ta làm thế, anh ta anh ta sẽ phải dừng lại từ

rất lâu trƣớc khi anh ta hoàn thành vai trò quan trọng nhất của anh ta.

Trong nỗ lực hình thành một bức tranh cụ thể, anh ta sẽ thƣờng thấy rằng có những giá trị xung đột với những giá trị khác – một thực tế mà hầu hết mọi ngƣời đều không nhận thức đƣợc – và còn thấy rằng anh ta phải lựa chon anh ta phải chấp nhận cái nào và từ chối cái nào. Trừ phi nhà triết học chính trị sẵn sàng bảo vệ những giá trị mà theo anh ta là đúng, anh ta sẽ không bao giờ thu đƣợc cái những giá trị toàn diện mà sau đó phải đƣợc đánh giá toàn bộ.

Với nhiệm vụ này anh ta thƣờng phục vu dân chủ một cách tốt nhất bằng cách chống lại ý chí của đa số. Chỉ có sự nhận thức sai hoàn toàn về một quá trình theo đó ý kiến tiến bộ dần mới có thể khiến ngƣời ta lập luận rằng trong phạm vi của ý kiến đó, anh ta phải trình nó ra trƣớc đa số. Để xem ý kiến đa số hiện tại là tiêu chuẩn để xác định ý kiến đa số phải là gì mới có thể giúp cho toàn bộ quá trình đi lòng vòng và đứng yên. Thực ra, chƣa bao giờ có nhiều lý do nhƣ vậy để một nhà triết học chính trị có thể nghi ngờ chính mình thất bại trong nhiệm vụ

khi anh ta phát hiện ra rằng các ý kiến của anh ta là rất phổ biến. Chính vì việc khăng khăng đòi phải xem xét những cái mà đa số không muốn xem xét và cũng chính vì việc duy trì những nguyên tắc mà đa số cho là không tiện lợi và phiền phức mà anh ta phải cố chứng minh giá trị

của mình. Đối với những trí thức thì việc miễn cƣỡng tôn thờ một niềm tin chỉ vì nó đƣợc sự ủng hộ bởi đa số chính là một sự phản bội không chỉ đối với sứ mạng riêng của họ mà còn đối với những giá trị của bản thân dân chủ.

Những nguyên tắc đòi hỏi phải có sự tự giới hạn quyền lực của đa số

138

không thể đƣợc chứngminh là sai nếu dân chủ coi thƣờng chúng, hay dân chủ cũng không thể đƣợc chứng minh là không đƣợc mọi ngƣời mong muốn có nếu nó thƣờng tạo ra những cái mà những ngƣời tự do xem là quyết định sai lầm. Anh ta thƣờng tin tƣởng một cách đơn giản rằng anh ta có một lập luận mà, khi đƣợc hiểu đúng nghĩa, sẽ xúi giục đa số hạn chế việc thực thi các quyền lực của nó và lập luận đó cho rằng anh ta hy vọng ngƣời ta có thể đƣợc thuyết phục để chấp nhận lập luận đó nhƣ một sự định hƣớng khi đƣa ra quyết định về những vấn đề

cụ thể.

9. Chí ít lập luận của những ngƣời thuộc trƣờng phái tự do cũng không cho rằng việc bỏ qua những giới hạn đó sẽ, trong dài hạn, phá huỷ

không chỉ sự thịnh vƣợng và hoà bình mà còn cả bản thân dân chủ.

Những ngƣời ủng hộ tự do tin rằng những giới hạn mà anh ta muốn tự

do phải tự đặt ra cho mình cũng là những giới hạn mà trong đó nó có thể hoạt động một cách hiệu quả và trong đó đa số có thể thực sự định hƣớng và kiểm soát các hành động của chính phủ. Một khi dân chủ

khống chế các cá nhân chỉ bằng các quy định chung do chính nó tạo ra, nó có thể kiểm soát sức mạnh cƣỡng chế. Nếu dân chủ nỗ lực định hƣớng bản thân nó một cách cụ thể hơn, thì nó sẽ sớm thấy mình chỉ là những mục tiêu cần đạt đƣợc trong khi đó lại giành cho các chuyên viên công chức của nó việc quyết định xem các mục tiêu đó phải đạt đƣợc bằng cách nào. Và một khi có đƣợc sự thừa nhận chung rằng các quyết định của đa số chỉ có thể định ra các mục tiêu và rằng việc theo đuổi các mục tiêu đó là nhiệm vụ của các công chức chính quyền, thì cũng sẽ sớm có niềm tin cho rằng gần nhƣ mọi phƣơng tiện để đạt đƣợc các mục tiêu đó đều là hợp pháp.

Các cá nhân gần nhƣ không có lý do gì phải sợ các điều luật chung mà đa số có thể thông qua, nhƣng anh ta lại có nhiều lý do để sợ những ngƣời cai trị mà đa số có thể để cho họ thực hiện các định hƣớng của nó. Không phải chính các quyền lực mà các nghị viện dân chủ có thể

giành đƣợc và sử dụng hiệu quả mà chính là các quyền lực mà họ trao cho các quan chức hành chính có nhiệm vụ phải đạt đƣợc những mục tiêu cụ thể sẽ có thể tạo thành mối nguy hại cho tự do cá nhân ngày nay.

Khi chúng ta đã đồng ý rằng đa số nên đƣa ra những quy định mà

139

chúng ta sẽ tuân thủ khi theo đuổi các mục tiêu cá nhân của chúng ta, chúng ta sẽ tự thấy mình ngày càng phụ thuộc vào các mệnh lệnh và ý chí độc đoán của những ngƣời đại diện đa số. Rõ ràng là, chúng ta không chỉ thấy rằng hầu hết những ngƣời ủng hộ tự do không hạn chế

sẽ sớm trở thành những ngƣời bảo vệ sự độc đoán chuyên quyền và những ngƣời bảo vệ quan điểm cho rằng chúng ta nên trao niệm tin cho các chuyên gia để quyết định điều gì là tốt cho cộng đồng, mà còn thấy rằng những ngƣời ủng hộ nhiệt tình nhất của quyền lực không hạn chế

của đa số nhƣ vậy thƣờng là những quan chức hành chính mà biết rõ rằng, một khi họ thực sự có đƣợc các quyền lực nhƣ vậy, thì chính họ

chứ không phải đa số sẽ thực hiện chúng trên thực tế. Nếu có thể có bất cứ điều gì tƣơng tự liên quan đến những vấn đề này đã từng đƣợc chứng kiến trong đời sống hiện đại của chúng ta, thì đó chính là, một khi quyền lực cƣỡng chế rộng khắp đƣợc trao cho các cơ quan của chính phủ để thực hiện những mục tiêu cụ thể, thì các quyền lực đó sẽ

không thể đƣợc kiểm soát hiệu quả bởi các nghị viện dân chủ. Nếu các nghị viện dân chủ không thể tự quyết định đƣợc sẽ sử dụng phƣơng tiện nào, thì các quyết định của những ngƣời đại diện của họ sẽ tƣơng đối độc đoán.

Cả các suy xét chung và các kinh nghiệm gần đây cho thấy rằng dân chủ sẽ vẫn duy trì đƣợc hiệu lực chỉ khi chính phủ khi sử dụng hành động cƣỡng chế tự giới hạn mình ở những nhiệm vụ mà bản thân chúng có thể đƣợc thực thi một cách dân chủ. Nếu nhƣ dân chủ là một phƣơng tiện dùng để duy trì tự do, thì tự do cá nhân có vai trò không khác gì một điều kiện cần thiết để nền dân chủ hoạt động. Mặc dầu dân chủ có thể là dạng tốt nhất của một chính phủ hạn chế, nó có thể trở

thành một sự lố bịch nếu nó chuyển thành dạng chính phủ không hạn chế. Những ngƣời có lý lẽ ủng hộ quan điểm cho rằng dân chủ là tất cả

những gì có uỷ quyền và ủng hộ tất cả những gì mà đa số mong muốn tại bất cứ thời điểm nào thì lại đang làm việc vì sự xụp đổ của nó.

Những ngƣời ủng hộ tự do trƣớc kia thực ra lại là những ngƣời bạn tốt hơn của dân chủ so với những ngƣời ủng hộ dân chủ một cách giáo điều, theo nghĩa anh ta quan tâm đến việc duy trì những điều kiện vốn giúp dân chủ vận hành tốt. Không có gì đƣợc coi là “chống dân chủ”

140

khi cố gằng thuyết phục đa số rằng có tồn tại những giới hạn mà nếu vƣợt khỏi chúng thì hành động của nó sẽ dừng lại ở mức có lợi cho nó và rằng nó nên tôn trọng các nguyên tắc không phải do chính nó chủ

ý xây dựng nên. Nếu dân chủ là để tồn tại, thì nó phải thừa nhận rằng nó không phải là mũi tiên phong của công lý và rằng nó cần phải thừa nhận một khái niệm về công lý vốn không nhất thiết cứ phải lƣu ý đến khi đƣa ra quan điểm phổ biến về mọi vấn đề cụ thể. Mối nguy hại nằm ở chỗ chúng ta hiểu nhầm lẫn giữa phƣơng tiện của công lý và bản thân công lý. Những ai cố gắng thuyết phục đa số thừa nhận những giới hạn thích hợp đối với quyền lực công bằng của họ theo đó trở nên cần thiết đối với quá trình dân chủ nhƣ những ai luôn hƣớng tới những mục tiêu mới cho hành động dân chủ.

Trong phần hai của quyển sách này chúng ta sẽ xem xét sâu hơn những giới hạn của chính phủ vốn giƣờng nhƣ là những điều kiện cần thiết cho khả năng vận hành của dân chủ và vốn đƣợc những ngƣời của thế

giới Phƣơng Tây phát triển dƣới cái tên là quy định của luật pháp. Ở

đây chúng ta sẽ chỉ nói thêm rằng có rất ít lý do để kỳ vọng rằng mọi ngƣời sẽ thành công trong việc vận hành và duy trì một bộ máy dân chủ của chính phủ trừ phi họ trở nên quen thuộc đầu tiên với những truyền thống của một chính phủ pháp quyền.

141

CHƢƠNG 8

VIỆC LÀM VÀ TÍNH ĐỘC LẬP

1. Những lý tƣởng và nguyên tắc đƣợc nhắc lại trong những chƣơng trƣớc đó đã đƣợc phát triển trong một xã hội khác với xã hội của chúng ta trong những khía cạnh quan trọng nào đó. Đó là một xã hội mà trong đó một tỷ lệ lớn hơn tƣơng đối, và thậm chí hầu hết trong số những ai đƣợc tính đến để hình thành nên ý kiến, đều có vai trò độc lập trong những hoạt động vốn cho họ cuộc sống của họ. Vậy, những nguyên tắc vẫn đƣợc áp dụng trong một xã hội nhƣ thế bây giờ có thể có hiệu lực rộng đến mức nào, khi mà hầu nhƣ tất cả chúng ta đều làm việc nhƣ

những ngƣời làm thuê của những tổ chức lớn, sử dụng những nguồn lực không phải do chúng ta sở hữu và hành động chủ yếu trên cơ sở

những chỉ thị do ngƣời khác ban ra? Nói riêng, nếu nhƣ giờ đây những ngƣời độc lập chỉ cấu thành một phần nhỏ hơn và ít ảnh hƣởng hơn rất nhiều trong xã hội, thì liệu những đóng góp của họ xét theo lý do này có trở nên kém quan trọng hơn không, hay chúng vẫn rất quan trọng cho sự thịnh vƣợng của mọi xã hội tự do?

Trƣớc khi chúng ta chuyển sang chủ đề chính, chúng ta phải tự giải phóng mình ra khỏi sự huyễn hoặc về sự phát triển của giai cấp công nhân mà, mặc dù mới chỉ đƣợc tin là có tồn tại dƣới dạng thô ráp nhất do Marx đƣa ra, đã có đƣợc sự chấp nhận đủ mức rộng rãi đến nỗi khiến chúng ta bị nhầm lẫn quan điểm. Đấy là sự huyễn hoặc cho rằng sự xuất hiện của những ngƣời vô sản là kết quả của một quá trình bóc lột, trong quá trình mà quần chúng nhân dân bị tƣớc mất những tài sản mà trƣớc đó đã giúp họ có thể tự kiếm sống một cách độc lập. Thực tế

lại chỉ cho chúng ta một câu chuỵên rất khác. Cho đến khi có sự thịnh vƣợng của chủ nghĩa tƣ bản hiện đại, khả năng để hầu hết mọi ngƣời có thể thiết lập một gia đình và chăm sóc con cái đều phụ thuộc vào sự

thừa kế nhà cửa và đất đai và những công cụ lao động cần thiết. Vậy cái mà sau đó đã giúp những ai không thừa kế đất đai và các công cụ

lao động từ bố mẹ của họ để sinh sống và sinh nở lại chính là thực tế

rằng ngƣời giầu lại có cơ hội thực tế và có lợi khi đƣợc sử dụng vốn

142

của họ thông qua việc tạo vịêc làm cho số đông những ngƣời đó. Nếu

“chủ nghĩa tƣ bản đã tạo ra giai cấp công nhân”, thì nó đã thực sự làm nhƣ vậy bằng cách giúp số đông những ngƣời đó tồn tại và sinh nở.

Trong thế giới Phƣơng Tây ngày nay, hiệu ứng của quá trình này tất nhiên là, không còn nữa sự tăng trƣởng của giai cấp công nhân theo nghĩa cũ, mà là sự tăng lên của đại đa số những ngƣời làm thuê mà ở

nhiều góc độ còn trở nên rất khác lạ và thƣờng có hại cho phần nhiều những gì tạo thành lực lƣợng mạnh thúc đẩy sự phát triển của một xã hội tự do.

Sự tăng dân số trong suốt hai trăm năm qua chủ yếu đƣợc tạo nên từ

những ngƣời công nhân làm thuê, những ngƣời sống trong khu vực thành thị và công nghiệp. Mặc dù sự thay đổi về công nghệ vốn đã tạo điều kiện thuận lợi cho những doanh nghiệp có quy mô lớn và đã giúp tạo ra tầng lớp mới rất đông là tầng lớp công nhân cổ cồn rõ ràng đã hỗ

trợ cho sự tăng trƣởng của khu vực dân cƣ làm thuê, nhƣng số lƣợng ngày càng tăng những ngƣời vô sản với việc bán sức lao động của mình đến lựơt nó lại hỗ trợ cho sự tăng trƣởng của những tổ chức có quy mô lớn.

Ý nghĩa chính trị của sự phát triển này đã đƣợc nhấn mạnh bởi thực tế

rằng, tại thời điểm mà những ngƣời phụ thuộc và những ngƣời vô sản đang tăng về lƣợng với tốc độ chóng mặt, thì họ lại đƣợc trao cho quyền bầu cử mà nhiều ngƣời trong số họ đã từng bị tƣớc mất trƣớc đó.

Kết quả là trong hầu nhƣ tất cả các nƣớc Phƣơng Tây, triển vọng mà đại đa số công dân đều là cử tri hoá ra lại đƣợc quyết định bởi thực tế

rằng các cử tri đều có vị trí là ngƣời làm thuê. Vì giờ đây chính ý kiến của họ là nhân tố chủ yếu chi phối chính sách, nên điều đó tạo ra những biện pháp để khiến cho những vị trí làm thuê trở nên hấp dẫn hơn và những vị trí làm việc độc lập lại trở nên kém hấp dẫn hơn. Việc ngƣời làm thuê nên sử dụng quyền lực chính trị của họ là có tính chất tự nhiên. Vấn đề là liệu đó có phải là lợi ích lâu dài của họ hay không nếu xã hội theo đó dần dần lại đƣợc chuyển thành một dạng xã hội có tôn ti trật tự theo việc làm. Tình trạng đó là một kết quả có khả năng xảy ra trừ khi đa số những ngƣời làm thuê đi đến công nhận một điều rằng chính lợi ích của họ là phải đảm bảo sự duy trì một số lƣợng đủ

143

lớn những ngƣời lao động độc lập. Vì nếu họ không làm đƣợc điều đó, chúng ta sẽ thấy rằng tự do của chúng ta đã bị ảnh hƣởng, giống nhƣ

họ cũng sẽ thấy rằng, không có một số lƣợng cực lớn những ông chủ

để đƣa ra sự lựa chọn, thì vị trí của họ sẽ không còn nhƣ nó đã từng có trƣớc kia.

2. Vấn đề là ở chỗ, nhiều hoạt động tự do có rất ít lợi ích trực tiếp cho ngƣời làm thuê và vấn đề còn ở chỗ thông thƣờng họ không dễ gì có thể nhìn thấy rằng tự do của họ phụ thuộc vào việc liệu ngƣời khác có thể đƣa ra các quyết định vốn không phải ngay lập tức tƣơng xứng với toàn bộ phong cách sống của họ. Vì họ có thể sống và phải sống mà không cần đƣa ra những quyết định nhƣ vậy, nên họ không thể nhìn thấy nhu cầu phải có chúng và họ gần nhƣ không coi trọng những cơ

hội hành động mà hầu nhƣ không bao giờ xảy ra trong cuộc đời họ. Họ

không coi là cần thiết phải có các hoạt động tự do vốn là cần thiết cho ngƣời lao động độc lập nếu anh ta phải thực hiện các chức năng của mình, và họ nhất định đƣa ra các quan điểm về sự trừng phạt và sự

thƣởng thích đáng hoàn toàn khác với quan điểm của anh ta. Do vậy tự

do ngày nay đã bị đe doạ một cách nghiêm trọng bởi xu hƣớng đa số

những ngƣời làm thuê áp đặt các tiêu chuẩn và quan điểm sống của họ

lên những ngƣời khác. Thực ra đó chứng tỏ sẽ là một nhiệm vụ khó khăn nhất trong số những nhiệm vụ khó khăn nếu phải thuýêt thuyết phục đại đa số những ngƣời làm thuê rằng xét về lợi ích chung của xã hội, và theo đó xét về lợi ích lâu dài của chính họ, thì họ nên duy trì những điều kiện để giúp cho số ít trong số họ có đƣợc những vị trí mà đối với họ giƣờng nhƣ là không thể có đƣợc hoặc không đáng phải bỏ

ra những nỗ lực và rủi ro cho việc đó. Nếu nhƣ trong cuộc sống của những ngƣời làm thuê thì những hoạt động vì tự do là không cần thiết lắm, thì điều đó cũng không có nghĩa là họ không tự do. Mọi lựa chọn mà một ngƣời quyết định đối với cách sống và cách kiếm sống của anh ta có nghĩa là, anh ta sẽ ít có quan tâm đến việc làm những công việc nhất định nào đó. Rất nhiều ngƣời sẽ lựa chọn việc làm vì nó cho anh ta những cơ hội tốt hơn để sống theo cách mà anh ta muốn hơn bất cứ

một vị trí công việc độc lập nào có thể cho anh ta. Kể cả đối với những ai không nhất định phải có sự an toàn tƣơng đối và không muốn có loại

144

rủi ro và trách nhiệm mà một vị trí làm thuê có thể phải đảm nhiệm, thì nhân tố quyết định thƣờng là ở chỗ độc lập là không thể có đƣợc mà là vịêc làm cho họ một hoạt động thoả mãn hơn và một mức thu nhập cao hơn mức mà họ có thể kiếm đƣợc, ví dụ nhƣ, với tƣ cách là những ngƣời làm việc độc lập.

Tự do không có nghĩa là chúng ta có thể có tất cả những gì chúng ta muốn có. Khi lựa chọn một lối sống chúng luôn phải chọn trong số vô vàn những tổ hợp lẫn lộn giữa những lợi thế và yếu thế, và, một khi chúng ta đã quyết định lựa chọn, chúng ta phải sẵn sàng chấp nhận những bất lợi vì mục tiêu lợi ích thuần. Nếu bất cứ ngƣời nào mong muốn có thu nhập thƣờng xuyên từ việc bán sức lao động của anh ta thì ngƣời đó phải cống hiến giờ làm việc của mình phục vụ những nhiệm vụ cần làm ngay do ngƣời khác quy định đối với anh ta. Việc tuân thủ

mệnh lệnh của ngƣời khác là nhằm giúp cho những ngƣời làm thuê có đƣợc những điều kiện để đạt đƣợc những mục tiêu của anh ta. Tuy nhiên, mặc dù anh ta có thể thấy việc này đôi khi rất khó chịu, nhƣng trong những điều kiện bình thƣờng anh ta không phải là không đƣợc tự

do kể cả theo nghĩa bị ép buộc. Đúng vậy, rủi ro hay sự hi sinh do việc từ bỏ công việc của anh ta thƣờng trở nên ngày càng lớn nếu tiếp tục anh ta tiếp tục không có việc, kể cả khi anh ta rất ghét điều đó. Những điều này có lẽ lại đúng với hầu nhƣ bất cứ nghề nghiệp nào khác mà một ngƣời đã gắn bó với nó - điều này thậm chí còn chắc chắn đúng đối với nhiều vị trí công việc độc lập.

Nhân tố cốt yếu nằm ở chỗ, trong một xã hội cạnh tranh thì ngƣời làm thuê không phải bị lệ thuộc hoàn toàn vào ông chủ của họ, trừ trong một số giai đoạn có tình trạng thất nghiệp mở rộng. Luật đã rất khôn khéo khi không thừa nhận những hợp đồng bán sức lao động vĩnh viễn của ngƣời làm thuê và, nói chung, thậm chí không ép buộc thực hiện hợp đồng trong những trƣờng hợp đặc biệt. Không ai có thể bị ép buộc phải tiếp tục làm việc cho một ông chủ cụ thể nào đó, kể cả khi anh ta có hợp đồng để làm nhƣ thế; và, trong một xã hội cạnh tranh đang vận hành bình thƣờng, việc làm thay thế sẽ luôn có sẵn cho anh ta, kể cả

khi việc làm đó có thể đem lại ít lợi ích hơn.

Thực tế cho rằng tự do của ngƣời làm thuê phụ thuộc vào sự tồn tại của

145

một số lƣợng lớn và đa dạng những ông chủ là rõ ràng khi chúng ta xem xét tình huống rằng nếu chỉ có một ông chủ - đó là, ví dụ nhƣ nhà nƣớc – và nếu việc chấp nhận một việc làm là phƣơng tiện đƣợc phép duy nhất để kiếm sống. Và một sự áp dụng có hệ thống các nguyên tắc xã hội chủ nghĩa, cho dù nó có đƣợc nguỵ trang nhiều đến mức độ nào bởi sự chuyển giao quyền lực của sang cho những doanh nghiệp nhà nƣớc độc lập thông thƣờng và những loại hình tƣơng tự khác, cũng sẽ

chắc chắn dẫn đến sự hiện diện của một ông chủ duy nhất. Cho dù ông chủ đó có hoạt động trực tiếp hay gián tiếp, anh ta sẽ rõ ràng sở hữu quyền lực không hạn chế của mình để cƣỡng chế cá nhân.

3. Tự do của ngƣời làm thuê theo đó phụ thuộc vào vào sự tồn tại của một nhóm ngƣời có vị trí khác nhau. Nhƣng trong một nền dân chủ mà những ngƣời đó tạo thành đa số, thì chính quan niệm của họ về cuộc sống mới có thể xác định liệu một nhóm nhƣ vậy có tồn tại và hoàn thành các chức năng của nó hay không. Những quan niệm chủ đạo sẽ

là những quan niệm của đa số, những ngƣời vốn là thành viên của những tổ chức có tôn ti trật tự và phần lớn đều không nhận thức đƣợc loại vấn đề và quan điểm mà sẽ quy định mối quan hệ giữa các bộ phận riêng rẽ trong đó họ làm việc. Những tiêu chuẩn mà đa số những ngƣời đó phát triển có thể giúp họ trở thành những thành viên có hiệu quả của xã hội, nhƣng chúng lại không thể đƣợc áp dụng cho toàn bộ xã hội nếu xã hội đó vẫn còn tự do.

Điều không thể tránh đƣợc là những lợi ích và giá trị của ngƣời làm thuê sẽ trở nên hơi khác với của những mà dám chấp nhận rủi ro và trách nhiệm tổ chức việc sử dụng các nguồn lực. Một ngƣời làm việc theo điều kiện lƣơng và tiền công cố định có lẽ cũng tỉnh táo, chăm chỉ

và thông minh nhƣ một ngƣời phải thƣờng xuyên lựa chọn giữa hai phƣơng án thay thế; nhƣng anh ta sẽ khó có thể có tính sáng tạo hay có kinh nghiệm thực hành đƣợc nhƣ thế đơn giản bởi vì phạm vi các lựa chọn trong công việc của anh ta là có giới hạn. Anh ta thƣờng không đƣợc kỳ vọng sẽ thực hiện các hành động vốn không thể đƣợc dự trù trƣớc hay không có tính toàn diện. Anh ta không thể vƣợt lên trên nhiệm vụ đã đƣợc giao trƣớc cho dù anh ta có năng lực làm điều đó.

Một nhiệm vụ đƣợc giao trƣớc rõ ràng là một nhiệm vụ hạn chế, có

146

giới hạn ở phạm vi cho trƣớc và dựa trên một sự phân chia lao động đã đƣợc định trƣớc.

Thực tế đƣợc làm thuê sẽ ngày càng ảnh hƣởng khả năng đƣa ra sáng kiến và khả năng sáng tạo của một ngƣời. Anh ta có ít hiểu biết về

trách nhiệm của những ai kiểm soát các nguồn lực và những ai phải tự

mình quan tâm thƣờng xuyên đến những thu xếp mới và những kết hợp mới; anh ta không quen lắm với những thái độ và những cách sống đƣợc tạo ra bởi nhu cầu đƣa ra các quyết định về việc sử dụng tài sản và thu nhập. Đối với ngƣời làm việc độc lập thì không thể có sự khác nhau rõ nét giữa cuộc sống trong công việc và cuộc sống riêng của anh ta, nhƣ là đối với ngƣời làm thuê vốn phải bán một phần thời gian của anh ta để đổi lấy một lƣợng thu nhập cố định. Trong khi đó, đối với ngƣời làm thuê, công việc phần lớn là việc làm cho anh ta phù hợp với một khung làm việc có sẵn trong suốt một số giờ nhất định, thì đối với ngƣời làm việc độc lập đó là việc định hình và định hình lại một kế

hoạch sống, kế hoạch tim kiếm những giải pháp cho những vấn đề rất mới. Đặc biệt là cả những ngƣời làm thuê và những ngƣời làm việc độc lập đều khác nhau về quan điểm của họ liên quan đến cái mà mọi ngƣời có thể thƣờng coi là thu nhập, về những cơ hội mà một ngƣời buộc phải thu đƣợc, và về cách sống mà một ngƣời nên áp dụng để có thể thành công thuận lợi.

Tuy nhiên, sự khác nhau lớn nhất giữa họ sẽ đƣợc tìm thấy trong các ý kiến của họ về mức độ tƣơng xứng trong việc xác định khen thƣởng cho những đóng của họ. Bất cƣ khi nào một ngƣời làm việc theo những chỉ thị và với tƣ cách là thành viên của một tổ chức lớn, thì giá trị của những đóng góp của cá nhân anh ta sẽ rất khó đƣợc xác định. Mức độ

trung thành và thông minh của anh ta trong việc tuân thủ các quy định và các chỉ thị, mức độ xuất sắc của anh ta trong việc tự điều chỉnh mình phù hợp với toàn bộ cỗ máy phải đƣợc xác định bằng ý kiến của ngƣời khác. Thông thƣờng anh ta phải đƣợc thƣởng cho những công trạng đã đƣợc đánh giá, chứ không phải theo kết quả do anh ta tạo ra.

Nếu nhƣ phải có sự hài lòng trong nội bộ tổ chức, thì điều quan trọng nhất là sự xét thƣởng phải đƣợc xem xét một cách bình đẳng, và rằng nó phải phù hợp với các quy định đã biết và đủ khôn ngoan, và rằng

147

phải có một ban đại diện để chịu trách nhiệm trong việc đảm bảo rằng mọi ngƣời sẽ nhận đƣợc những gì mà các đồng nghiệp của anh ta xem là xứng đáng với anh ta. Tuy nhiên, nguyên tắc thƣởng cho một ngƣời theo những gì mà ngƣời khác nghĩ là anh ta xứng đáng không thể áp dụng cho những ai hành động bằng động cơ của chính anh ta.

4. Khi một đa số những ngƣời làm thuê quy định quá trình lập pháp và chính sách, thì những điều kiện sẽ có xu hƣớng đƣợc áp dụng theo những tiêu chuẩn của nhóm đó và trở nên ngày càng ít thuận lợi hơn cho những ngƣời làm việc độc lập. Kết quả là vị trí của ngƣời làm thuê sẽ chắc chắn trở nên ngày càng hấp dẫn hơn và sức mạnh tƣơng đối của vị trí đó sẽ ngày càng lớn hơn. Có thể cũng có thực tế rằng thậm chí những lợi thế mà một tổ chức lớn ngày nay có đƣợc so với những tổ chức nhỏ cũng phần nào trở thành kết quả của các chính sách vốn đã giúp cho những vị trí làm thuê ngày càng hấp dẫn đối với nhiều ngƣời mà trong quá khứ đã từng có định hƣớng làm việc độc lập.

Có thể không có nghi ngờ gì, dù ở bất cứ mức độ nào, rằng việc làm đã trở thành vị trí không những thực tế mà còn đƣợc ƣa thích của đa số

dân cƣ, những ngƣời đã thấy rằng nó cho họ cái mà họ muốn nhất: một mức thu nhập cố định đƣợc đảm bảo luôn có sẵn cho chi tiêu hiện tại, sự tăng lƣơng có phần tự động và sự bảo hiểm cho tuổi già. Do vậy họ

đƣợc giảm nhẹ một số trách nhiệm của đời sống kinh tế; và hoàn toàn tự nhiên họ cảm thấy rằng tai hoạ kinh tế, khi nó xảy ra nhƣ kết quả

của sự đi xuống hay thất bại của một tổ chức thuê lao động, rõ ràng không phải là lỗi của họ mà là lỗi của ai đó khác. Vậy nên điều đó không có gì đáng ngạc nhiên ở chỗ, họ nên mong muốn có một sự

kiểm soát quyền lực nào đó cao hơn đối với những hoạt động định hƣớng mà họ không hiểu nhƣng lại là cái để họ dựa vào đó mà sống.

Ở những nơi mà giai cấp này lấn át, thì quan niệm về sự công bằng xã hội trở nên chủ yếu đƣợc điều chỉnh theo các nhu cầu của nó. Điều này không chỉ áp dụng đối với quá trình lập pháp mà còn đối với các thể

chế và thực tế kinh doanh. Việc đánh thuế hoá ra lại dựa vào một khái niệm về thu nhập mà bản thân nó nhất thiết phải là khái niệm của ngƣời làm thuê. Việc cung cấp theo kiểu bảo hộ những dịch vụ xã hội đƣợc thiết kế gần nhƣ hoàn toàn không theo yêu cầu của anh ta. Kể cả

148

những tiêu chuẩn và những kỹ thuật tín dụng tiêu dùng ban đầu cũng đƣợc điều chỉnh theo chúng. Và tất cả những gì liên quan đến việc sở

hữu và sử dụng tƣ bản nhƣ một phần của phƣơng tiện kiếm sống lại đựơc xem nhƣ lợi ích đặc biệt của một nhóm nhỏ đƣợc ƣu tiên vốn cũng có thể bị phân biệt đối xử.

Đối với những ngƣời Mỹ thì bức tranh trên có thể đƣợc coi là bị phóng đại, nhƣng đối với những ngƣời Châu âu thì hầu hết những đặc điểm của nó đều rất quen thuộc. Sự phát triển theo hƣớng này nói chung là đƣợc thúc đẩy rất nhiều, một khi những ngƣời công chức trở thành nhóm đông nhất và có ảnh hƣởng nhất trong số những ngƣời làm thuê, và những đặc quyền mà họ đƣợc hƣởng phải đƣợc xem là một vấn đề

về quyền của tất cả những ngƣời làm thuê. Những quyền ƣu tiên nhƣ

quyền đƣợc có nhà ở và sự thăng chức tự động theo thâm niên mà một công chức thƣờng đƣợc trao cho, không phải vì lợi ích của anh ta mà là vì lợi ích của công cộng, khi đó có xu hƣớng đƣợc mở rộng ra xa hơn cả nhóm ngƣời này. Đồng thời, có điều thậm chí còn đúng đối với sự

quan liêu của chính phủ hơn là đối với những tổ chức lớn khác là, giá trị cụ thể của những đóng góp bởi một cá nhân không thể xác định đƣợc và rằng anh ta phải đƣợc thƣởng công trên cơ sở công trạng có thể đƣợc đánh giá chứ không phải trên cơ sở của kết quả thu đƣợc.

Những tiêu chuẩn chủ yếu đƣợc áp dụng trong hành chính quan liêu có xu hƣớng đƣợc mở rộng, ít nhất là thông qua ảnh hƣởng của các công chức đối với quá trình lập pháp và đối với những định chế mới phân bố

theo nhu cầu của những ngƣời làm thuê. Tại nhiều nƣớc Châu âu thì tính quan liêu của những dịch vụ xã hội mới nói riêng đã trở thành một nhân tố chính trị rất quan trọng, một công cụ cũng nhƣ một ngƣời tạo ra khái niệm mới về nhu cầu và công trạng, mà các tiêu chuẩn của nó ngày càng chi phối đời sống con ngƣời.

5. Sự tồn tại của tính đa dạng các cơ hội việc làm cuối cùng phụ thuộc vào sự tồn tại của các cá nhân độc lập mà có thể chủ động có vai trò trong quá trình liên tục cải cách và định hƣớng lại các tổ chức. Thoạt đầu, có vẻ nhƣ tính đa dạng của các có hội việc làm cũng có thể đƣợc cung cấp bởi rấtt nhiểu những công ty đƣợc vận hành bởi những nhà quản trị hƣởng lƣơng và đƣợc sở hữu bởi số lƣợng lớn các cổ đông và

149

cũng có vẻ rằng những ngƣời có tài sản vật chất theo đó sẽ có thể trở

nên dƣ thừa. Nhƣng mặc dầu các công ty loại này có thể là phù hợp với những nền công nghiệp đã phát triển vững vàng, thì cũng thật khó xảy ra khả năng rằng các điều kiện cạnh tranh có thể đƣợc duy trì, hay một sự củng cố lại cơ cấu của toàn bộ công ty có thể bị ngăn cản, mà không cần phải thành lập các tổ chức mới vì những mạo hiểm mới, là khi mà cá nhân có tài sản vốn có thể chịu rủi ro vẫn không thể thay thế đƣợc.

Và tính siêu việt của cá nhân đối với các quyết định tập thể không bị

giới hạn ở những phi vụ mạo hiểm mới. Cho dù trí tuệ tập thể của một nhóm có thể có thể phù hợp nhƣ thế nào trong hầu hết các trƣờng hợp, thì sự thành công vƣợt trội kể cả của những doanh nghiệp lớn và đã phát triển vững vàng vẫn thƣờng đƣợc tạo nên bởi một cá nhân đơn lẻ

nào đó mà đã đạt đƣợc vị trí độc lập và ảnh hƣởng của mình thông qua việc kiểm soát các phƣơng tiện chủ yếu. Cho dù cái thể chế của công ty đã làm mờ đi ở mức độ nào sự khác biệt đơn giản giữa ngƣời chủ điều hành và ngƣời làm thuê, thì toàn bộ hệ thống các công ty riêng lẻ, nhƣ

đang tạo cho cả những ngƣời làm thuê và những ngƣời tiêu dùng những giải pháp thay thế đủ để khiến mỗi tổ chức không thể thực hiện đƣợc các quyền lực cƣỡng chế của mình, thƣờng đƣa ra giả định về

một loại quyền sở hữu tƣ nhân và quyền định cá nhân đối với việc sử

dụng các nguồn lực.

6. Tuy vậy tầm quan trọng của ngƣời sở hữu tƣ nhân đối với tài sản vật chất không đơn giản dựa trên thực tế rằng sự tồn tại của anh ta là một điều kiện thiết yếu để duy trì cấu trúc của một hãng cạnh tranh. Con ngƣời khi có các phƣơng tiện độc lập trở thành nhân vận thậm chí còn quan trọng hơn trong một xã hội tự do khi anh ta không cần phải bận tâm về vịêc sử dụng nguồn vốn của mình để theo đuổi những kết quả

vật chất mà lại sử dụng nó để phục vụ những mục tiêu sẽ vốn sẽ không đem lại cho anh ta những mục tiêu vật chất. Chính vì để ủng hộ nhiều hơn đối với những mục tiêu mà cơ chế thị trƣờng không thể quan tâm đúng mức, khi so với việc ủng hộ những mục tiêu nhằm duy trì thị

trƣờng đó nên những ai có các phƣơng tiện độc lập đã có những vai trò không thể thay thế trong bất cứ xã hội văn minh nào.

Mặc dù cơ chế thị trƣờng là phƣơng thức hiệu quả nhất để đảm bảo tồn

150

tại những dịch vụ mà có thể định giá đƣợc, vẫn có những phƣơng thức khác rất quan trọng mà thị trƣờng sẽ không thể cung cấp đƣợc vì chúng không thể đƣợc bán cho những cá nhân để hƣởng lợi. Các nhà kinh tế

học vẫn thƣờng tạo ra ấn tƣợng rằng chỉ những gì mà công chúng có thể bị buộc phải thanh toán mới đƣợc coi là có ích hay họ cũng đã đề

cập đến những ngoại lệ chỉ với tƣ cách là lập luận ủng hộ nhà nƣớc tham gia vào những lĩnh vực mà thị trƣờng không thể cung cấp những cái ngƣời ta cần. Nhƣng, mặc dầu các hạn chế của thị trƣờng đã tạo cơ

hội cho một lập luận hợp lý ủng hộ một dạng hành động can thiệp nào đó của chính phủ, thì họ chắc chắn cũng không thể nguỵ biện cho lý lẽ

rằng chỉ có nhà nƣớc mới nên đƣợc phép cung cấp các dịch vụ đó. Một sự thừa nhận rõ ràng rằng có những nhu cầu mà thị trƣờng không thoả

mãn cũng cần làm sáng tỏ thực tế rằng chính phủ cũng không phải là đại diện duy nhất có thể làm những việc không có ích, rằng không nên có sự độc quyền ở đây mà nên có càng nhiều những trung tâm độc lập càng tốt để có thể thoả mãn các nhu cầu đó.

Vai trò lãnh đạo của cá nhân hay của một nhóm ngƣời mà có khả năng hậu thuẫn các niềm tin của họ bằng tài chính trở nên đặc biệt thiết yếu trong lĩnh vực hƣởng thụ văn hoá, trong nghệ thuật, trong giáo dục và nghiên cứu, trong việc duy trì cảnh đẹp thiên nhiên và những báu vật lịch sử, và, trên hết, trong việc truyền bá những tƣ tƣởng mới trong lĩnh vực chính trị, đạo đức và tôn giáo. Nếu những quan điểm thiểu số phải có một cơ hội để trở thành quan điểm của đa số, thì yêu cầu cho việc đó không chỉ ở chỗ những ngƣời mà đã đƣợc rất kính trọng bởi đa số

phải có khả năng để khởi đầu hành động, mà yêu cầu đó còn ở chõ những đại diện của tất cả các quan điểm và sở thích khác nhau nên nhất quán ủng hộ các quan điểm của họ bằng các phƣơng tiện và các ý tƣởng của họ vốn chƣa đƣợc đa số chia sẻ.

Nếu chúng ta không biết về một cách nào tốt hơn để cung cấp cho một nhóm nhƣ vậy, thì sẽ có một trƣờng hợp mạnh để lựa chọn hú hoạ một trong số một trăm hay một nghìn, từ đại đa số dân chúng và trao cho họ

những vận mệnh đủ để họ theo đuổi những gì họ đã chọn. Miễn là hầu hết các sở thích và ý kiến đều có ngƣời đại diện và mọi loại lợi ích đều đƣợc trao cho một cơ hội, thì điều này có thể cũng rất đáng giá, kể cả

151

khi, trong số tỷ lệ dân cƣ này, lại chỉ có một trong số một trăm hay một nghìn ngƣời thực sự dùng đến cơ hội của họ theo cái cách mà trƣớc đó giƣờng nhƣ là có lợi cho họ. Sự chọn lọc bằng cách kế thừa của cha mẹ, mà trên thực tế trong xã hội của chúng ta cũng đã có tình huống đó, chí ít cũng có lợi thế (kể cả khi chúng ta không tính đến khả năng đƣợc hƣởng năng lực từ sự thừa kế) mà những ai đƣợc cho những cơ hội đặc biệt sẽ thƣờng đƣợc dạy dỗ vì nó và sẽ trƣởng thành trong một môi trƣờng mà các lợi ích vật chất từ sự giầu có đã trở nên quen thuộc và, bởi vì chúng đƣợc đƣơng nhiên thừa nhận, đã tạm thời không còn là nguồn chủ yếu của sự hài lòng nữa. Tất cả những niềm vui mà trong đó những ngƣời mới giầu thƣờng tự mãn thƣờng không còn hấp dẫn đối với những ngƣời thừa kế sự giầu có. Nếu nhƣ có tồn tại một thời hạn trong lập luận cho rằng tiến trình phát triển của xã hội đôi khi nên đƣợc mở rộng thông qua vài thế hệ, và nếu chúng ta thừa nhận rằng ai đó không cần phải giành phần lớn sức lực của họ chỉ để kiếm sống mà nen giành thời gian và phƣơng tiện để cống hiến cho bất cứ mục đích nào anh ta lựa chọn, thì chúng ta không thể bác bỏ rằng sự thừa kế có lẽ là phƣơng tiện tốt nhất của sự chọn lựa mà chúng ta đã biết.

Quan điểm thƣờng xuyên bị bỏ qua trong mối liên hệ này là ở chỗ hành động thông qua sự đồng thuận tập thể đƣợc giới hạn ở những trƣờng hợp mà trong đó các nỗ lực trƣớc kia đã tạo ra một quan điểm chung, trong đó ý kiến về cái đƣợc mong muốn đã đƣợc chấp thuận, và trong đó vấn đề là lựa chọn giữa các khả năng đã đƣợc thừa nhận chung, chứ

không phải là khám phá ra những khả năng mới. Ý kiến của công chúng, tuy vậy, không thể quyết định rằng các nỗ lực nên đƣợc thúc đẩy theo hƣớng nào để kêu gọi đƣợc công chúng đóng góp ý kiến, và cả chính phủ hay các nhóm có tổ chức đang tồn tại cũng không nên có quyền lực tuỵêt đối để làm việc đó. Nhƣng những nỗ lực có tổ chức phải đƣợc khởi động bởi một vài cá nhân mà bản thân họ phải có những nguồn lực cần thiết hoặc họ phải giành đƣợc sự ủng hộ của những ai có các nguồn lực đó; không có những con ngƣời đó, thì những gì ngày nay vốn là những quan điểm của chỉ một số tối thiểu ngƣời có lẽ chƣa bao giờ có cơ hội để đƣợc áp dụng bởi đa số. Những gì mà quyền lãnh đạo ít ỏi có thể đƣợc kỳ vọng có đƣợc từ đa số đƣợc

152

chỉ ra bởi sự ủng hộ không tƣơng xứng của họ đối với những loại hình nghệ thuật mà họ đã thay thế đựơc những nhà bảo trợ giàu có. Và điều này thậm chí còn đúng hơn đối với những phong trào của chủ nghĩa lý tƣởng hay những phong trào nhân đạo theo đó các giá trị đạo đức của đa số đã bị thay đổi.

Chúng ta không thể cố gắng kể lại ở đây cả một câu chuyện dài về tất cả những việc làm tốt đẹp vốn chỉ đƣợc công nhận sau khi những thiếu niên độc thân đã cống hiến cả cuộc đời và số phận của họ để kêu gọi sự

thức tỉnh của công chúng, về những chiến dịch dài hơi của họ cho đến phút cuối cùng họ đã giành đƣợc sự ủng hộ cho việc xoá bỏ chế độ nô lệ, cho cuộc cải cách hình phạt và bỏ tù, cho sự ngăn cản sự đối xử thô bạo đối với trẻ em hay động vật, hay cho một sự đối xử nhân văn hơn đối với những ngƣời tâm thần. Tất cả những việc này trong thời gian dài đã là niềm hy vọng của chỉ một vài các nhà lý tƣởng vốn cố gắng thay đổi những ý kiến của đại đa số liên quan đến những thực tế đã đƣợc thừa nhận nhất định.

7. Sự thực hiện thành công của nhiệm vụ đó bởi những ngƣời giàu, tuy vậy, chỉ có thể xảy ra khi toàn bộ cộng đồng không xem nó nhƣ nhiệm vụ duy nhất của những ngƣời giàu có khi dùng nó để kiếm và tăng lợi nhuận, và khi tầng lớp giàu có không bao gồm riêng những ngƣời mà đối với họ việc sử dụng các nguồn lực của họ một cách có hiệu quả đo bằng vật chất là sự quan tâm chủ yếu của họ. Nói cách khác, phải có một sự dung thứ cho sự tồn tại của một nhóm ngƣời giàu có nhƣng lƣời biếng – lƣời ở đây không có nghĩa là họ không làm gì có ích mà theo nghĩa các mục tiêu của họ không hoàn toàn bị chi phối bởi những sự

xem xét để đạt đƣợc các mục tiêu vật chất. Thực tế cho rằng hầu hết mọi ngƣời phải có thu nhập của họ không làm giảm sự cần thiết rằng một số ngƣòi không cần phải làm việc đó, rằng một số ngƣời có thể

theo đuổi những mục tiêu mà những ngƣời khác không ghi nhận chúng.

Không nghi ngờ gì vấn đề sẽ trở nên lố bịch nếu, vì lý do đó, mà của cải lại bị lấy một cách cƣỡng ép từ một số ngƣời này để đƣa cho những ngƣời khác. Đồng thời sẽ chẳng ích gì nếu đa số lại phải trao đặc quyền đặc lợi, vì họ sẽ lựa chọn những ngƣời có các mục đích đã đƣợc họ chấp nhận. Điều này sẽ chỉ tạo ra một dạng việc làm khác, hoặc một

153

dạng thƣởng khác đối với công trạng đã đƣợc thừa nhận, chứ không phải một cơ hội để theo đuổi những mục tiêu vốn chƣa đƣợc thừa nhận chung là đƣợc mọi ngƣời đều mong muốn.

Tôi không có gì ngoài sự ngƣỡng mộ đối với truyền thống đạo đức không chấp nhận sự lƣời biếng mà theo đó nó có nghĩa là họ không biết cách sử dụng thời gian của họ cho có mục đích. Nhƣng không làm việc để kiếm thu nhập không nhất thiết có nghĩa là sự lƣời biếng; và cũng không có lý do gì để có thể lý giải tại sao một cách sử dụng thời gian không đem lại những kết quả vật chất thì không nên đƣợc tôn trọng. Thực tế cho rằng hầu hếu các nhu cầu của chúng ta có thể đƣợc cung cấp bởi thị trƣờng và rằng điều này đồng thời cũng trao cho hầu hết mọi ngƣời cơ hội đƣợc kiếm sống không có nghĩa là không ai cần phải đƣợc cho phép để cống hiến tất cả sức lực cho những mục tiêu mà sẽ không mang lại những kết quả tài chính hoặc cũng không có nghĩa rằng chỉ có đa số hay chỉ có những nhóm có tổ chức, mới có thể theo đuổi những mục tiêu đó. Thực tế rằng chỉ một vài ngƣời có thể có cơ

hội không làm giảm sự cần thiết rằng cần phải có ai có nó.

Chúng ta vẫn nghi ngờ liệu một tầng lớp giàu có mà tôn chỉ của họ yêu cầu rằng ít nhất mọi thành viên nam giới đều phải chứng minh sự hữu ích của anh ta bằng cách kiếm tiền nhiều hơn có thể biện hộ hợp lý cho sự tồn tại của tầng lớp đó không. Cho dù ngƣời chủ độc lập của một tài sản nào đó có quan trọng nhƣ thế nào đối với trật tự kinh tế của một xã hội tự do, thì tầm quan trọng của anh ta có lẽ còn trở nên thậm chí lớn hơn trong những lĩnh vực của tƣ tƣởng và ý kiến, của những sở thích và niềm tin. Có một số thứ gì đó thiếu một cách nghiêm trọng trong một xã hội mà trong đó tất cả các nhà lãnh đạo trí thức, đạo đức hay nghệ thuật đều thuộc vào tầng lớp làm thuê, đặc biệt nếu hầu hết trong số họ lại làm thuê cho chính phủ. Nhƣng chúng ta vẫn đang di chuyển đâu đó về một vị trí nhƣ vậy. Mặc dù một nhà văn và một nghệ sỹ kiếm sống độc lập và những nhà chuyên môn trong lĩnh vực luật pháp và y tế vẫn trở thành một số lãnh đạo độc lập về tƣ tƣởng, thì đại đa số

những ai buộc phải nắm giữ vai trò tiên phong – nhƣ những ngƣời có học thức uyên thâm trong các khoa học và trong lĩnh vực xã hội nhân văn – ngày nay lại là những ngƣời có vị trí làm thuê, tại hầu hết tất cả

154

các nƣớc là làm thuê cho nhà nƣớc. Xét trong khía cạnh này thì đã có sự thay đổi lớn kể từ thế kỷ thứ 19, khi những quý ông – học giả nhƣ

Darwin và Macaulay, Grotte và Lubbock, Motley và Henry Adams, Tocqueville và Schliemann, là những nhân vật của công chúng có ảnh hƣởng rất lớn và khi kể cả nhà chỉ trích ……xã hội nhƣ Karl Marx cũng có thể tìm đƣợc một nhà bảo trợ giàu có để giúp ông cống hiến cả

đời mình cho việc xây dựng và truyền bá các học thuyết của mình mà đại đa số những ngƣời đƣơng thời đều phản bác kịch liệt.

Sự biến mất gần nhƣ hoàn toàn của tầng lớp này – và sự vắng mặt của nó tại hầu hết các nơi trên nƣớc Mỹ - đã tạo ra một tình huống trong đó tầng lớp có tài sản, bây giờ nó gần nhƣ đƣợc gọi riêng là nhóm các doanh nhân, đều thiếu một vai trò lãnh đạo trí thức và thậm chí cả một triết lý chặt chẽ và có thể bảo vệ về cuộc sống. Một tầng lớp giàu có mà một phần nào đó là một tầng lớp nhàn rỗi sẽ đƣợc trộn lẫn bởi một tỷ lệ hơn nửa những học giả và các quan chức nhà nƣớc, những nhà văn và những nghệ sỹ. Chính vì thông qua sự giao lƣu của họ trong quá trình sống của chính họ với những ngƣời mà chia sẻ phong cách sống với họ, mà trong quá khứ những ngƣời giàu có xét trong vấn đề này có thể tham gia vào phong trào của những ý tƣởng và vào các cuộc thảo luận giúp định hình ý tƣởng. Đối với nhà quan sát Châu Âu, ngƣời mà không thể tránh đƣợc việc bị tấn công bởi sự vô ích hiển nhiên của cái mà ở Mỹ ngƣời ta đôi khi vẫn coi là giai cấp thống trị, thì có vẻ nhƣ là điều này phần lớn là do thực tế rằng các truyền thống của nó đã ngăn cản sự tăng lên của một nhóm ngƣời nhàn rỗi bên trong giai cấp đó, một nhóm ngƣời mà thƣờng sử dụng sự độc lập của mình vốn có đƣợc từ sự giàu có của họ vì những mục đích khác với những mục đích mà chúng ta thƣờng gọi một cách thô thiển là mục đích kinh tế. Vịêc thiếu một nhóm có trình độ văn hoá cao trong nhóm những ngƣời có tài sản, tuy vậy, ngày nay cũng trở nên rất rõ ràng ở Châu âu, nơi mà các hiệu ứng kết hợp của lạm phát và thuế đã gần nhƣ phá huỷ tầng lớp cũ và ngăn cản sự tăng lên của một tầng lớp nhàn rỗi mới.

8. Có điều không thể bác bỏ đƣợc là một nhóm nhàn rỗi nhƣ vậy sẽ tạo ra một tỷ lệ những bons vivants lớn hơn nhiều so với những học giả và những công chức và rằng những bons vivants đó sẽ gây sốc cho ý thức

155

của công chúng bằng chính sự lãng phí lộ liễu của chúng. Nhƣng sự

lãng phí đó dù ở bất cứ nơi nào đều là cái giá của tự do; và sẽ thật khó mà duy trì đƣợc cái thực tế rằng tiêu chuẩn để dựa vào đó mà sự tiêu dùng của những ngƣời lƣời biếng nhất trong số những ngƣời giàu có lƣời biếng đƣợc đánh giá là lãng phí và đáng bị phản đối thực sự khác với cái tiêu chuẩn mà tiêu dùng của đại đa số những ngƣời Mỹ bị

những ngƣời nông dân Ai Cập hay những anh cu-li Trung Quốc đánh giá là lãng phí. Nếu đo bằng lƣợng, thì những lãng phí trong các trò tiêu khiển của những ngƣời giầu có thực ra cũng vô nghĩa chẳng kém gì so với những sự lãng phí trong những thú tiêu khiển tƣơng tự và cũng rất không cần thiết của đa số dân chúng, vốn bị chệch hƣớng rất xa khỏi những mục tiêu mà đáng lẽ rất phải rất quan trọng khi xét theo những tiêu chuẩn đạo đức nhất định. Chính tính chất lộ liễu và đặc tính xa lạ đó của những sự xa sỉ trong cuộc sống của những ngƣời giàu có lƣời biếng đã khiến họ bị chê trách nhiều đến thế.

Đồng thời cũng có một sự thực rằng kể cả khi một số lƣợng tiền quá lớn của một số ngƣời nào đó lại bị những ngƣời còn lại coi thƣờng, thì chúng ta hiếm khi nào có thể chắc chắn rằng trong một trƣờng hợp cụ

thể nào đó thì ngay cả sự thử nghiệm vớ vẩn nhất trong cuộc sống cũng không tạo ra những kết quả cho lợi ích chung. Có điều không có gì ngạc nhiên là ở chỗ việc sống với những khả năng mới ban đầu thƣờng dẫn đến những biểu hiện vô vọng hơn nhiều. Tuy nhiên, tôi không nghi ngờ gì - cho dù khi nói nhƣ vậy sẽ kích động sự tức giận – rằng kể cả

việc sử dụng trò tiêu khiển thành công cũng cần phải đƣợc phát minh ra trƣớc và rằng chúng ta có đƣợc nhiều dạng sống phổ thông nhƣ ngày nay là nhờ những ngƣời đã cống hiến cả cuộc đời của họ cho nghệ

thuật sống và rằng nhiều trong số những trò chơi và dụng cụ thể thao mà sau này đã trở thành những công cụ giải trí cho dân chúng đã từng đƣợc phát minh bởi những kẻ chơi bời.

Sự đánh giá của chúng ta về tính hữu dụng của các hoạt động khác nhau theo mối liên hệ này đã bị bóp méo một cách kỳ lạ bởi tính thông thƣờng của tiêu chuẩn đo bằng tiền. Điều ngạc nhiên là, cùng những con ngƣời thƣờng phàn nàn khá ầm ĩ về chủ nghĩa thực dụng của nền văn minh của chúng ta sẽ không chấp nhận những tiêu chuẩn khác về

156

tính hữu dụng của bất cứ dịch vụ nào khác ngoài cái mà con ngƣời mong muốn trả tiền để có nó. Nhƣng liệu điều đó có hiển nhiên đến mức mà một chuyên gia tennis hay gôn thƣờng là một thành viên xã hội có ích hơn những kẻ a-ma-tơ giàu có mà đã mất cả cuộc đời mình để hoàn thiện các trò chơi đó? Hoặc có rõ ràng đến mức mà một ngƣời quản lý thuê của một viện bảo tàng công cộng lại có ích hơn một nhà sƣu tập tƣ nhân? Trƣớc khi ngƣời đọc có thể trả lời những câu hỏi này một cách nhanh chóng, tôi sẽ yêu cầu anh ta xem xét liệu có thể có những nhà chơi gôn hay tennis chuyên nghiệp hay những ngƣời cai quản bảo tàng nếu nhƣ những ngƣời không chuyên giầu có không nghĩ

ra chúng trƣớc. Có phải chúng ta không thể hy vọng rằng những lợi ích mới khác vẫn sẽ phát sinh từ những khám phá chơi bời của những ngƣời có thể cho phép mình chơi chúng trong một khoảng thời gian ngắn của cuộc đời họ? Điều đó chỉ thật tự nhiên là sự phát triển của nghệ thuật sống và của những giá trị phi thực dụng có thể hƣởng lợi chủ yếu từ những hoạt động của những ai không có những lo lắng về

vật chất.

Đó chính là một trong những bi kịch lớn của thời đại chúng ta mà đa số

dân chúng đã tin rằng họ đã đạt đƣợc mức phúc lợi vật chất cao của họ

nhƣ là kết quả của việc đã kéo đổ những ngƣời giàu có, và họ cũng đã sợ rằng việc duy trì hay nổi lên của một tầng lớp nhƣ vậy có thể sẽ

tƣớc mất của họ một cái gì đó mà họ có thể sẽ có hay cái mà họ coi là họ có quyền có. Chúng ta đã thấy tại sao trong một xã hội tiến bộ lại có ít lý do để tin rằng sự giàu có mà chỉ ít ngƣời đƣợc hƣởng lại có thể tồn tại nếu họ không đƣợc phép thụ hƣởng nó. Và những ngƣời còn lại thì không thể bị cƣớp đi sự giàu có đó cũng nhƣ không thể bị khƣớc từ

quyền đƣợc hƣớng nó. Đó là dấu hiệu đầu tiên của một cách sống mới đƣợc bắt đầu bởi ngƣời bảo vệ phía trƣớc. Đúng vậy, những ai đƣợc ƣu tiên thể hiện những khả năng mà chỉ có những đứa con hoặc đứa cháu của những ngƣời khác sẽ thƣởng thức thƣờng không phải là những cá nhân xứng đáng nhất mà đơn giản chỉ là những ngƣời đã đƣợc đặt một cách tình cờ vào vị trí mà mọi ngƣời thèm muốn. Nhƣng thực tế này không tách biệt với quá trình phát triển vốn luôn tiến xa hơn bất cứ một ngƣời nào hoặc một nhóm ngƣời nào có thể thấy trƣớc. Việc ngăn cản

157

ai đó không đựơc hƣởng thụ những lợi thế nhất định trƣớc tiên hoàn toàn có thể ngăn cản chúng ta không đƣợc hƣởng thụ chúng. Nếu nhƣ

bằng sự thèm muốn, chúng ta khiến cho một dạng sống ngoại lệ nhất định nào đó không thể xảy ra, rốt cuộc chúng ta sẽ chịu đựng những sự

nghèo hoá về vật chất và tinh thần. Hoặc chúng ta sẽ không thể loại bỏ

đƣợc những biểu hiện không vui đối với thành công cá nhân mà không đồng thời phá bỏ những lực lƣợng giúp cho tạo ra sự tiến bộ. Ngƣời ta có thể chia sẻ một cách đầy đủ sự ghét bỏ đối với sự khoe khoang, sở thích xấu, và tính lãng phí của nhiều trong số những ngƣời mới giầu và lại công nhận rằng, nếu chúng ta phải cản trở tất cả những gì chúng ta không thích, thì những việc tốt chƣa đƣợc nhìn thấy vốn có thể cũng bị cản trở nhƣ vậy có lẽ sẽ còn quan trọng hơn cả những việc xấu. Một thế giới trong đó đa số có thể ngăn cản sự xuất hiện của tất cả những gì mà họ không thích sẽ trở thành một thế giới trì trệ và có thể còn là một thế giới đi thụt lùi.

158

CHƢƠNG 9

SỰ CƯỠNG ÉP VÀ NHÀ NƯỚC

1. Trong phần thảo luận trƣớc đó của chúng ta chúng ta đã tạm thời định nghĩa tự do là sự không tồn tại của sự cƣỡng chế. Nhƣng sự cƣỡng chế

gần nhƣ là một khái niệm phiền toái nhƣ bản thân tự do vậy, và phần nhiều có cùng một lý do: chúng ta không hoàn toàn phân biệt giữa những gì mà những ngƣời khác làm cho chúng ta với những ảnh hƣởng của những hoàn cảnh vật chất tác động lên chúng ta. Trên thực tế, Tiếng Anh cho chúng ta hai từ khác nhau để có đƣợc sự phân biệt cần thiết: trong khi chúng ta có thể hợp phát biểu hợp pháp rằng chúng ta bị những hoàn cảnh nhất định buộc phải làm việc này việc kia, thì chúng ta cũng có thể giả định về một tác nhân con ngƣời nào đó nếu chúng ta nói rằng chúng ta đã bị cƣỡng ép.

Sự cƣỡng ép xảy ra khi các hành động của một ngƣời đƣợc thực hiện để phục vụ ý chí của ngƣời khác, không phải vì mục đích của chính anh ta mà là vì mục đích của ngƣời khác. Không đúng là những ngƣời bị cƣỡng ép không lựa chọn gì cả; nếu trƣờng hợp đó xảy ra, thì chúng ta sẽ không bàn về cái gọi là “hành động” của anh ta. Nếu bàn tay của tôi phải nhờ đến một lực lƣợng vật chất hỗ trợ để có thể viết chữ ký hoặc ngón tay của tôi bị ép phải bóp cò súng, thì tôi chƣa phải hành động. Sự cƣỡng bức đó, khi ép cơ thể của tôi trở thành công cụ vật chất của ngƣời khác, tất nhiên cũng tồi tệ nhƣ là sự ép buộc và cũng vì thế

mà phải bị ngăn cản. Tuy nhiên, sự ép buộc có hàm ý rằng, tôi vẫn có sự lựa chọn nhƣng tâm trí của tôi đã bị biến thành công cụ của kẻ khác, bởi vì những lựa chọn thay thế trƣớc đó đã đƣợc biến đổi để cái hành vi mà ngƣời cƣỡng ép muốn tôi chọn trở thành một lựa chọn ít tổn thƣơng nhất cho tôi. Cho dù bị cƣỡng ép, thì tôi vần là ngƣời quyết định cái nào là ít có hại nhất trong những hoàn cảnh đó.

Sự ép buộc rõ ràng không bao gồm tất cả những ảnh hƣởng mà con ngƣời có thể tạo ra đối với hành động của ngƣời khác. Điều đó thậm chí còn không bao gồm tất cả các trƣờng hợp trong đó một ngƣời hành động hoặc đe doạ hành động theo cách mà anh ta biết là sẽ gây hại cho

159

ngƣời khác và sẽ khiến anh ta thay đổi các dự định của mình. Một ngƣời cản đƣờng tôi trên đƣờng phố và khiến tôi phải bƣớc sang bên, một ngƣời đã mƣợn của thƣ viện quyển sách mà tôi muốn có, hoặc thậm chí một ngƣời có xua đuổi tôi bằng những tiếng la hét khó chịu thì cũng không thể nói rằng anh ta cƣỡng ép tôi. Sự cƣỡng ép cũng có nghĩa là cả sự đe doạ sẽ gây hại cho tôi và ý định sẽ đƣa ra một cách cƣ

xử nhất định nào đó.

Mặc dù ngƣời bị cƣỡng ép vận đƣợc lựa chọn, thì những lựa chọn thay thế dành cho anh ta vẫn phải đƣợc quy định bởi ngƣời cƣỡng bức để

anh ta sẽ phải chọn những gì mà ngƣời cƣỡng bức đó muốn. Anh ta hoàn toàn không bị tƣớc mất quỳên sử dụng các năng lực của mình; nhƣng anh ta lại bị tƣớc mất khả năng đƣợc dùng kiến thức của mình để phục vụ mục đích của riêng anh ta. Việc sử dụng có hiệu qủa các trí thông mình và tri thức của một ngƣời để theo đuổi những mục đích của anh ta đặt ra yêu cầu rằng anh ta phải có thể nhìn thấy trƣớc đƣợc một số điều kiện của môi trƣờng của anh ta và kiên quyết theo đuổi một kế

hoạch hành động. Hầu hết những mục tiêu của con ngƣời chỉ có thể đạt đƣợc bằng một chuỗi các hành động liên kết với nhau, có thể đƣợc xác định nhƣ một tổng thể gắn kết và đƣợc dựa trên giả định rằng thực tế sẽ

phải là những gì ngƣời ta kỳ vọng. Chính vì chúng ta có thể dự đoán đƣợc những sự kiện, hoặc chí ít cũng biết đƣợc những khả năng, nên chúng ta có thể đạt đƣợc bất cứ cái gì. Và mặc dù những hoàn cảnh vật chất sẽ thƣờng là không thể đoán định, chúng sẽ không nhẫn tâm phá hoại các mục tiêu của chúng ta. Nhƣng nếu những thực tế mà quy định các kế hoạch của chúng ta chỉ bị kiểm soát bởi một ngƣời khác, các hành động của chúng ta cũng sẽ đƣợc kiểm soát tƣơng tự.

Sự ép buộc theo đó là tồi tệ vì nó cản trở một ngƣời không cho sử dụng các sức mạnh tinh thần của anh ta ở mức cao nhất và kết quả là anh ta có thể anh ta có khả năng đóng góp lớn nhất cho cộng đồng của anh ta.

Mặc dù ngƣời bị ép buộc vẫn sẽ làm những gì tốt nhất có thể cho bản thân anh ta tại mọi thời điểm, nhƣng sự dự định toàn diện duy nhất để

các hành động của anh ta điều chỉnh theo lại thuộc vào ý chí của ngƣời khác.

160

2. Những nhà triết học chính trị đã thảo luận về quyền lực thƣờng xuyên hơn hơn là họ dùng sự cƣỡng chế vì quyền lực chính trị thƣờng có nghĩa là quyền lực để cƣỡng chế. Tuy vậy, mặc dù những con ngƣời vĩ

đại, từ John Milton và Edmund Burke đến Lord Acton và Jacob Burckhardt, những ngƣời đã miêu tả quyền lực nhƣ mối hiểm hoạ tinh vi, đã đúng theo nghĩa họ đƣa ra, nhƣng sẽ thật sai lầm nếu đơn giản nói về quyền lực theo mối liên hệ này. Không phải là quyền lực đó –

tức là khả năng đạt đƣợc những gì mà ngƣời ta muốn – là thứ quyền lực xấu xa, mà chỉ là một loại quyền lực để cƣỡng chế, để ép buộc ngƣời khác phải phục vụ ý chí của một ngƣời bằng cách đe doạ sẽ gây hại cho anh ta. Không có sự tồn tại của tội lỗi trong loại quyền lực do một vị giám đốc của một doanh nghiệp lớn nào đó nắm giữ mà trong đó con ngƣời tự nguỵên đoàn kết bắng ý chí của chính họ và để phục vụ những mục đích của chính họ. Đó chính là một phần của sức mạnh của xã hội văn minh mà, thông qua sự kết hợp của các nỗ lực theo một hƣớng đƣợc mọi ngƣời đoàn kết theo đuổi, con ngƣời có thể tăng sức mạnh tập thể của họ lên rất nhiều lần.

Đó không phải là thứ quyền lực theo nghĩa mở rộng những khả năng tham nhũng của chúng, mà là việc bắt ý chí của những ngƣời khác phải phục tùng theo ta, đó là việc sử dụng những ngƣời khác chống lại ý của họ vì các mục đích của chúng ta. Đúng là trong các mối quan hệ con ngƣời với con ngƣời, thì quyền lực và sự cƣỡng chế sống gần gũi với nhau, đúng là những siêu quyền lực đƣợc sở hữu bởi một số ít ngƣời có thể giúp họ cƣỡng chế ngƣời khác, trừ khi những quyền lực đó đƣợc thâu tóm bởi một quyền lực khác thậm chí còn lớn hơn; nhƣng sự

cƣỡng chế sẽ hoặc là không cần thiết hoặc là thƣờng là một hậu quả

của quyền lực nhƣ vẫn đƣợc giả định chung. Không phải những quyền lực của Henry Ford hay những quyền lực của Uỷ ban Năng lƣợng Nguyên tử, cũng không phải là quỳên lực của Tƣớng tƣ lệnh Quân đội Tự vệ hay (ít nhất cho đến gần đây) cũng không phải là quyền lực của Tổng thống Mỹ đƣợc xem là những quyền lực có thể cƣỡng chế những ngƣời cụ thể theo đuổi những mục tiêu mà họ đã chọn.

Có thể sẽ đỡ hiểu nhầm hơn nếu thi thoảng những thuật ngữ nhƣ “sức mạnh” hay “bạo lực” đƣợc sử dụng thay cho sự cƣỡng chế, vì sự đe

161

doạ sử dụng sức mạnh vật chất không chỉ là cách duy nhất theo đó sự

cƣỡng chế có thể đƣợc áp dụng. Tƣơng tự, “sự đàn áp”, vốn có thể

đƣợc coi là sự đối lập thực sự với tự do giống nhƣ sự cƣỡng chế, chỉ

nên hiểu theo nghĩa là tình trạng những hành động cƣỡng chế liên tục.

3. Sự cƣỡng chế nên đƣợc phân biệt một cách cẩn thận với những điều kiện hoặc điều khoản theo đó các đồng nghiệp của chúng ta mong muốn đƣợc trao cho chúng ta những sự đóng góp hoặc lợi ích cụ thể.

Chỉ trong những hoàn cảnh hết sức ngoại lệ thì nếu một ngƣời khác có thể kiểm soát đơn nhất một dịch vụ hay một nguồn lực thiết yếu đối với chúng ta mới có thể nói rằng anh ta có quyền lực cƣỡng chế thực sự. Cuộc sống trong xã hội không nhất thiết có nghĩa là để có đƣợc sự

thoả mãn hầu hết các nhu cầu của chúng ta thì chúng ta phải phụ thuộc vào sự hỗ trợ của một vài trong số những ngƣời bạn của chúng ta; trong một xã hội tự do thì những sự giúp đỡ lẫn nhau đều là tự nguyện, và mỗi ngƣời đều có thể quyết định anh ta muốn hỗ trợ ai và với những điều kiện gì. Những lợi ích và cơ hội mà các bạn của chúng ta giành cho chúng ta sẽ luôn có sẵn chỉ với điều kiện chúng ta đáp ứng đƣợc các điều kiện của họ.

Điều này cũng đúng đối với cả các quan hệ xã hội và kinh tế. Một bà chủ nhà sẽ chỉ mời chúng ta đến dự bữa tiệc của bà ta nếu chúng ta phù hợp với những tiêu chuẩn hành xử và ăn mặc nhất định, hay ngƣời hàng xóm của tôi chỉ nói chuyện với tôi nếu tôi tôn trọng những cách thức phổ thông nhất, đây nhất định không phải là sự cƣỡng chế. Chúng ta cũng không coi là có sự cƣỡng chế nếu một nhà sản xuất hay một nhà buôn từ chối cung cấp cho tôi những thứ mà tôi cần trừ khi tôi trả

đúng giá của ông ta đƣa ra. Điều này nhất định là đúng trong một thị

trƣờng cạnh tranh, nơi mà chúng ta có thể quay sang một ngƣời khác những điều kiện của bản chào đầu tiên không phù hợp với tôi; và thông thƣờng thì điều đó cũng đúng trả kém gì so với việc chúng ta đối mặt với một nhà độc quyền. Nếu, ví dụ nhƣ, tôi rất muốn đƣợc vẽ chân dung bởi một hoạ sỹ nổi tiếng và nếu anh ta từ chối vẽ cho tôi vì trả

thấp hơn một mức phí rất cao nào đó, thì sẽ thật điên rồ nếu nói rằng tôi đã bị ép buộc. Điều đó cũng đúng với bất cứ loại hàng hoá hay dịch vụ nào khác mà tôi có thể làm mà không bị ép buộc. Miễn là sự hỗ trợ

162

của một ngƣời cụ thể nào đó là không quá quan trọng cho sự tồn tại của tôi hay cho sự duy trì những gì mà tôi đánh giá cao nhất, thì những điều kiện mà anh ta yêu cầu để thực hiện sự hỗ trợ đó không thể đƣợc gọi là sự “ép buộc”.

Tuy vậy, một nhà độc quyền có thể thực hiện sự ép buộc thực sự nếu anh ta, ví dụ nhƣ, là chủ sở hữu của một con suối trên một ốc đảo.

Chúng ta có thể nói rằng những ngƣời khác định cƣ ở đó với giả thiết rằng nƣớc luôn có sẵn ở mọi mức giá hợp lý và sau đó thấy rằng, có thể là vì một con suối thứ hai bị cạn, họ không có sự lựa chọn nào khác ngoài việc phải làm bất cứ những gì mà ngƣời chủ của con suối đó yêu cầu họ nếu họ muốn tồn tại: đây có lẽ là một trƣờng hợp rõ ràng của sự

cƣỡng ép. Ngƣời ta có thể có nhận thức về một số ít trƣờng hợp khác trong đó một ngƣời độc quyền có thể kiểm soát một hàng hoá thiết yếu mà mọi ngƣời hoàn toàn phụ thuộc vào nó. Nhƣng trừ phi một nhà độc quỳên nhất định phải giữ bằng đƣợc cái nguồn cung không thể thay thế

đó, thì anh ta sẽ không thể thực hiện đƣợc sự cƣỡng ép, cho dù những nhu cầu anh ta đƣa ra có khó chịu nhƣ thế nào đối với những ai phụ

thuộc vào sự hỗ trợ của anh ta.

Có điều đáng chỉ ra, khi xét đến những gì chúng ta sẽ phải nói đến về

sau liên quan đến những phƣơng thức khống chế quyền lực cƣỡng chế

của các nhà nƣớc, là bất cứ khi nào có nguy cơ một nhà độc quyền thu đƣợc quyền lực cƣỡng chế, thì phƣơng thức hiệu quả và thiết thực nhất để ngăn cản nó là có thể yêu cầu anh ta đối xử với tất cả các khách hàng nhƣ nhau, tức là, có thể yêu cầu kiên quyết rằng các mức giá của anh ta phải nhƣ nhau đối với tất cả mọi ngƣời và phải cấm tất cả những sự phân biệt đối xử có lợi cho anh ta. Đây là cũng là nguyên tắc theo đó chúng ta đã học đƣợc cách khống chế quyền lực cƣỡng chế của nhà nƣớc.

Một ngƣời cung cấp việc làm đơn lẻ thƣờng không thể thực hiện đƣợc sự cƣỡng chế, và một ngƣời cung cấp một mặt hàng hoặc một dịch vụ

cụ thể cũng vậy. Một khi anh ta có thể loại bỏ chỉ một cơ hội trong số

nhiều cơ hội khác để kiếm sống, một khi anh ta không thể làm gì khác ngoài việc ngừng thanh toán lƣơng cho những ngƣời nhất định vốn không thể hy vọng kiếm đƣợc ở những nơi khác nhiều hơn khi làm

163

việc cho anh ta, thì anh ta không thể cƣỡng chế, cho dù anh ta có thể

gây cho ngƣời khác bị tổn thƣơng. Không có gì có thể chối bỏ đƣợc thực tế là có những có hội mà điều kiện làm việc tạo ra cơ hội cho sự

cƣỡng chế thực sự. Trong những giai đoạn thất nghiệp nghiêm trọng thì mối lo bị sa thải có thể đƣợc lạm dụng để cƣỡng chế bắt phải có những hành động khác với những gì đã hợp đồng. Và trong những điều kiện giống nhƣ ở một thành phố mỏ thì ngƣời quản lý cũng có thể áp đặt sự

cai trị độc đoán và đồng bóng đối với một ngƣời mà anh ta thấy ghét.

Tuy nhiên những điều kiện nhƣ vậy, mặc dù là không thể không xảy ra, sẽ, trong trƣờng hợp xấu nhất, là những ngoại lệ hiếm gặp trong một xã hội cạnh tranh và thịnh vƣợng.

Một sự độc quyền hoàn toàn của công ăn việc làm, nhƣ đã tồn tại trong một nhà nƣớc xã hội chủ nghĩa đầy đủ trong đó chính phủ là ngƣời sử

dụng lao động duy nhất và là ngƣời chủ của tất cả các công cụ sản xuất, sẽ có thể sở hữu những quyền lực cƣỡng chế không giới hạn. Nhƣ

Leon Trotsky đã khám phá ra: “Trong một đất nƣớc mà ngƣời sử dụng lao động duy nhất là nhà nƣớc, thì sự phản kháng có nghĩa là chết bằng cách cho nhịn đói. Cái nguyên tắc cũ, là những ai không làm việc sẽ

không đƣợc ăn, đã đƣợc thay thế bằng một nguyên tắc mới: ai không tuân lệnh sẽ không đƣợc ăn.

Trừ trong những trƣờng hợp độc quyền nhƣ vậy đối với một dịch vụ

thiết yếu, thì quyền lực duy nhất của việc chiếm giữ một lợi ích sẽ

không tạo ra sự cƣỡng chế. Việc thứ quyền lực nhƣ vậy lại đƣợc sử

dụng bởi một ngƣời khác thực ra có thể làm thay đổi viễn cảnh đẹp của xã hội mà tôi điều chỉnh các kế hoạch của tôi theo và khiến tôi thấy cần thiết phải xem xét lại các quyết định của mình, có thể là để thay đổi toàn bộ cuộc sống hoặc để lo lắng về nhiều thứ mà tôi đã từng cho là không thể thay đổi. Tuy nhiên, mặc dù những giải pháp thay thế cho tôi lựa chọn có thể là rất ít hoặc không chắc chắn, và các kế hoạch mới của tôi có thể chỉ là tạm thời, nhƣng nó không có nghĩa là ý chí của ai đó đã định hƣớng hành động của tôi. Tôi có thể cũng phải hành động dƣới áp lực cao, nhƣng tôi không thể đƣợc xem là phải hành động dƣới sự cƣỡng ép. Kể cả nếu hiểm hoạ bị đói đôi với tôi và có thể với gia đình tôi buộc tôi phải chấp nhận mọt công việc vô vị với một mức

164

lƣơng rất thấp, tôi cũng không bị ép buộc bởi anh ta hay bất cứ một ai khác. Miễn là cái hành động mà đã đặt tôi vào tình huống khó xử

không nhằm mục đích khiến tôi phải làm hoặc không đƣợc những việc cụ thể nào đó, miễn là chủ ý của hành động mà gây hại cho tôi không phải là nhằm buộc tôi phải phục vụ các mục tiêu của ngƣời khác, thì tác động của nó đối với tự do của tôi không khác gì với tác động của bất cứ một thiên tai nào – nhƣ một hoả hoạn hay một trận lụt phá huỷ

nhà của tôi hay một tai nạn gây hại cho sức khoẻ của tôi.

4. Sự cƣỡng ép thực sự xảy ra khi những đoàn quân có vũ khí của những kẻ thống trị biến những ngƣời bị trị làm việc cực nhọc cho chúng, khi các nhóm găng – tơ bắt phải nộp thuế để đƣợc “bảo vệ”, khi ngƣời biết một bí mật tội lỗi tống tiền nạn nhân của anh ta, và tất nhiên, khi nhà nƣớc đe doạ áp dụng sự trừng phạt và sử dụng sức mạnh vật chất để

buộc chúng ta phải tuân thủ các mệnh lệnh của nó. Có nhiều mức độ

cƣỡng chế, từ trƣờng hợp cực đoan của sự hà hiếp của ông chủ đối với nô lệ hay của một bạo chúa đối với thần dân của ông ta, khi mà quyền lực không hạn chế trong việc áp dụng sự trừng phạt khiến họ phải hoàn toàn tuân thủ ý chí của ông chủ, cho đến trƣờng hợp về một sự đe doạ

đơn lẻ sẽ gây một tội ác mà ngƣời bị doạ thƣờng mong muốn nhận đƣợc những cái khác để tránh việc đó.

Việc những cố gằng để cƣỡng chế một ngƣời cụ thể có thành công hay không còn phụ thuộc phần lớn vào sức mạnh nội tại của ngƣời đó: Lời đe doạ ám sát sẽ có thể có ít sức mạnh trong việc buộc ngƣời này từ bỏ

mục tiêu của anh ta hơn cả lời đe doạ gây ra một sự khó chịu nhỏ nào đó đối với một ngƣời khác. Nhƣng trong khi chúng ta có thể coi khinh một ngƣời yếu đuối hoặc rất nhạy cảm mà chỉ một sự nghiêm mặt đã có thể “buộc” anh ta phải làm cái mà anh ta không định làm, thì chúng ta lại quan tâm đến sự ép buộc mà có thể tác động đến những ngƣời trung bình, bình thƣờng. Cho dù đây có thể là một dạng đe doạ gây hại cho cơ thể của ai đó hoặc cho những ngƣời thân của anh ta, hoặc gây hại cho một vật sở hữu có giá hoặc đƣợc nâng niu nào đó, thì ở đây cũng chƣa cần phải sử dụng một dạng vũ lực hoặc bạo lực nào đó. Một ngƣời có thể chọc tức mọi nỗ lực của ngƣời khác với một hành động chủ ý bằng cách việc đặt vào đƣờng đi của anh ta rất nhiều những vật

165

cản nhỏ: thủ đoạn và sự xảo trá cũng có thể tìm thấy những phƣơng tiện cƣỡng chế ngƣời có thể lực mạnh hơn. Điều không phải là không thể xảy ra là một đám trẻ tinh nghịch cũng có thể đƣa một ngƣời lạ ra khỏi thành phố.

Ở một mức độ nào đó thì tất cả các mối quan hệ gần gũi giữa con ngƣời, cho dù họ có gắn bó với một ngƣời khác bằng tình cảm, nhu cầu kinh tế, hay hoàn cảnh vật chất (ví dụ nhƣ trên một con tàu hay trên một đợt thám hiểm), có thể tạo ra cơ hội cho sự cƣỡng chế. Những điều kiện của dịch vụ cá nhân trong nƣớc, giống nhƣ tất cả các mối quan hệ

cá nhân thân mật hơn, không nghi ngờ gì sẽ trao những cơ hội cho sự

cƣỡng ép theo kiểu áp bức và hậu quả là, đƣợc cảm nhận nhƣ hạn chế

đối với tự do cá nhân. Và một ngƣời chồng cáu bẳn, một ngƣời vợ hay cằn nhằn hay một ngƣời mẹ thần kinh cũng có thể khiến cuộc sống trở

nên không thể chịu đựng đƣợc trừ khi mọi tính khí của họ đƣợc thoả

mãn. Nhƣng ở đây xã hội còn làm đƣợc quá ít để có thể bảo vệ những cá nhân mà không thể hoà hợp với những ngƣời khác một cách tự

nguỵên. Mọi nỗ lực để điều tiết những dạng hội họp thân thiện này hơn nữa sẽ rõ ràng cần những hạn chế trên quy mô rộng đối với việc lựa chọn và hành xử nhằm tạo ra sự cƣỡng chế thậm chí còn lớn hơn: Nếu con ngƣời cần phải tự do để lựa chọn những ngƣời bạn và những ngƣời thân của anh ta, thì sự ép buộc mà sinh ra từ sự liên hiệp tự nguỵên không thể đƣợc coi là mối quan tâm của chính phủ.

Ngƣời đọc có thể cảm nhận rằng chúng ta đã giành nhiều chỗ hơn mức cần thiết để bàn về sự khác biệt giữa những gì có thể đƣợc gọi một cách chính thống là sự “cƣỡng ép” và những gì không đƣợc gọi nhƣ

thế và giữa những dạng cƣỡng ép nghiêm khắc hơn, mà chúng ta nên ngăn cản, với những dạng bớt nghiêm khắc hơn, mà không bị buộc phải trở thành mối quan tâm của chính quyền. Nhƣng nhƣ trong trƣờng hợp của tự do, một sự mở rộng dần dần một khái niệm đã gần đánh mất đi giá trị của nó. Tự do có thể đƣợc định nghĩa nhƣ vậy để khiến cho nó không thể đạt đƣợc. Tƣơng tự nhƣ vậy, sự cƣỡng ép cũng có thể

đƣợc định nghĩa nhƣ vậy để khiến nó trở thành một hiện tƣợng có ảnh hƣởng rộng khắp và không thể tránh khỏi. Chúng ta không thể ngăn cản tất cả những mối hại mà một ngƣời có thể gây ra cho ngƣời khác,

166

hoặc thậm chí tất cả những dạng cƣỡng ép nhẹ hơn cuộc sống trong mối quan hệ gần gũi với những ngƣời khác khiến chúng ta phải chịu; nhƣng điều này không có nghĩa là chúng ta không phải cố gắng ngăn cản tất cả những dạng cƣỡng ép nghiêm khắc hơn, hay có nghĩa là chúng ta không phải định nghĩa tự do là sự vắng mặt của dạng cƣỡng ép đó.

5. Vì sự cƣỡng ép đó là dạng kiểm soát các dữ liệu thiết yếu của một ngƣời đối với hành động của một ngƣời khác, nên nó chỉ có thể bị ngăn cản bằng cách giúp cá nhân đó đảm bảo cho anh ấy một dạng không gian riêng tƣ nào đó mà anh ta đƣợc bảo hộ trƣớc những dạng can thiệp nhƣ vậy. Sự đảm bảo rằng anh ta có thể dựa vào những sự thực nhất định vốn không phải do ngƣời khác tạo ra một cách chủ ý có thể đƣợc trao cho anh ta chỉ với một dạng uỷ quyền nào đó với một quyền lực cần thiết. Chính ở đây mà sự cƣỡng ép của một ngƣời đối với một ngƣời khác chỉ có thể đƣợc ngăn cản bởi sự đe doạ cƣỡng ép.

Sự tồn tại của một không gian tự do đƣợc bảo đảm đó đối với chúng ta có vẻ nhƣ là một điều kiện sống bình thƣờng mà chúng ta muốn định nghĩa từ “cƣỡng ép” bằng cách sử dụng những thuật ngữ nhƣ “sự can thiệp bằng những kỳ vọng hợp pháp”, hay “sự vi phạm các quyền” hay

“sự can thiệp độc đoán”. Nhƣng khi định nghĩa sự cƣỡng ép chúng ta không thể đƣơng nhiên thừa nhận những giàn xếp luôn có sẵn để ngăn cản nó. Tính hợp pháp của những kỳ vọng của ai đó hay của các quyền của cá nhân là kết quả của sự thừa nhận sự tồn tại một phạm vi riêng tƣ

nhƣ vậy. Sự cƣỡng ép không những sẽ tồn tại mà còn trở nên phổ biến hơn nhiều nếu không tồn tại phạm vi đƣợc bảo hộ nhƣ vậy. Chỉ ở trong một xã hội mà đã cố gắng ngăn cản sự cƣỡng ép bằng một dạng phân định ranh giới của một phạm vi đƣợc bảo hộ thì khái niệm kiểu nhƣ

“sự can thiệp độc đoán” mới có nghĩa rõ ràng.

Tuy nhiên, nếu nhƣ sự thừa nhận của những phạm vi cá nhân nhƣ vậy bản thân nó không trở thành một công cụ cƣỡng chế, thì phạm vi và nội dung của nó không đƣợc quyết định bằng việc phân công có chủ ý những vịêc cụ thể cho những ngƣời cụ thể. Nếu những gì phải đƣợc gộp trong phạm vi riêng tƣ của một ngƣời phải đƣợc xác định bởi ý chí của bất cứ ngƣời nào hoặc nhóm ngƣời nào, thì điều này sẽ đơn giản

167

chuỷên giao quyền lực cƣỡng chế sang cho ý chí đó. Hay thực tế là cũng không cần thiết phải ấn định một lần những nội dung cụ thể của phạm vi riêng tƣ của một ngƣời để áp dụng cho tất cả mọi ngƣời. Nếu con ngƣời phải sử dụng tối ƣu các kiến thức, năng lực và khả năng dự

báo trƣớc của họ, thì cũng cần thiết là bản thân họ phải có một tiếng nói nào đó trong việc xác định những gì sẽ đƣợc gộp vào phạm vi riêng tƣ đƣợc bảo vệ của họ.

Giải pháp mà con ngƣời đã tìm ra để giải quyết vấn đề này nằm ở sự

thừa nhận những quy định chung chi phối các điều kiện theo đó những sự vật và hiện tƣợng trở thành một phần của phạm vi đƣợc bảo hộ của một hoặc nhiều ngƣời. Sự chấp nhận những quy định nhƣ vậy giúp mỗi thành viên của một xã hội định hình nội dung của phạm vi đƣợc bảo hộ

của anh ta và tất cả các thành viên nhận ra những gì thuộc vào phạm vi của họ và cái gì không.

Chúng ta không đƣợc nghĩ rằng phạm vi này bao gồm riêng, hoặc thậm chí là chủ yếu, những thứ vật chất. Mặc dù để chia những chủ thể vật chất của môi trƣờng của chúng ta thành những gì của chúng ta và những gì của ngƣời khác là mục tiêu chính của những quy định dùng để phân định các phạm vi, chúng cũng đảm bảo cho chúng ta nhiều quyền khác, ví dụ nhƣ sự an toàn trong việc sử dụng những đồ vật nhất định hoặc chỉ là sự bảo hộ chống lại sự can thiệp vào các hành động của chúng ta.

6. Sự thừa nhận tài sản riêng hay cá nhân theo đó là một điều kiện thiết yếu để ngăn cản sự cƣỡng ép, cho dù đó không phải là điều kiện duy nhất. Chúng ta rất khó có thể thực hiện đƣợc một kế hoạch hành động chặt chẽ trừ khi chắc chắn về sự kiểm soát riêng có của chúng ta đối với những đối tƣợng vật chất nào đó; và ở đâu chúng ta không kiểm soát đƣợc chúng, thì ở đó cần thiết rằng chúng ta biết đƣợc ai có thể

kiểm soát nếu chúng ta phải phối hợp với họ. Sự thừa nhận tài sản rõ ràng là bƣớc đầu tiên trong việc phân định ranh giới của phạm vi hoạt động riêng tƣ bảo vệ chúng ta trƣớc sự cƣỡng chế; và điều đƣợc thừa nhận từ lâu nằm ở chỗ “một dân tộc không muốn có định chế cho phép sự tồn tại của sở hữu tài sản riêng là dân tộc không có nhƣ yếu tố

đầu tiên của tự do” và rằng “không ai đƣợc phép tự do tấn công một tài

168

sản nào đó và cùng lúc đó lại nói rằng anh ta đánh giá cao sự văn minh.

Lịch sử của cả hai yếu tố đó không thể nào đƣợc cùng giải thích sáng tỏ”. Ngành nhân chủng học hiện đại xác nhận thực tế rằng “tài sản riêng rõ ràng xuất hiện ở những mức độ ban đầu” và rằng “những gốc rễ của tài sản với tƣ cách là một nguyên tắc pháp lý mà quy định mối quan hệ vật chất giữa con ngƣời và các nền tảng môi trƣờng, cả tự

nhiên và nhân tạo, là những điều kiện tiên quyết của bất cứ hành động nnào đƣợc chỉ thị nói theo nghĩa văn hoá.

Trong xã hội hiện đại, tuy vậy, điều kiện thiết yếu cho việc bảo vệ cá nhân trƣớc sự cƣỡng chế không phải là anh ta phải có tài sản mà là những phƣơng tiện vật chất giúp anh ta theo đuổi mọi kế hoạch hành động không nên hoàn toàn chịu sự kiểm soát duy nhất của một ngƣời khác. Đó chính là một trong những thành tựu của xã hội hiện đại vì tự

do có thể đƣợc hƣởng thụ bởi một ngƣời mà trên thực tế không có tài sản của riêng họ (tức ngoài những thứ đồ tƣ trang nhƣ quần áo – và thậm chí những thứ đó có thể là đồ đi thuê) và vì rằng chúng ta có thể

để cho ngƣời khác quan tâm đến những tài sản mà bản thân chúng ta cũng rất cần. Điểm quan trọng là tài sản nên đƣợc phân tán đủ đều để

cá nhân không phụ thuộc vào những con ngƣời cụ thể mà mình họ có thể cung cấp cho anh ta những gì anh ta cần hoặc những ngƣời mà mình họ cũng có thể thuê anh ta làm việc.

Quan điểm cho rằng tài sản của ngƣời khác có thể đƣợc sử dụng nhằm đạt đƣợc các mục tiêu của chúng ta chủ yếu là vì tính bắt buộc phải thi hành của hợp đồng. Toàn bộ mạng lƣới gồm các quyền đƣợc tạo ra bởi hợp đồng trở thành một phần quan trọng của cái phạm vi đã đƣợc bảo vệ giành riêng cho chúng ta và cũng là một cơ sở quan trọng cho các kế hoạch của chúng ta, nhƣ mọi tài sản của chính chúng ta vậy.

Điều kiện quyết định cho sự phối hợp có lợi cho cả hai ngƣời, trên cơ

sở sự đồng thuận tự nguyện chứ không phải ép buộc, là ở chỗ có nhiều ngƣời có thể phục vụ các nhu cầu của một ngƣời, để không có ai phải phụ thuộc vào những con ngƣời cụ thể vì những điều kiện thiết yếu của cuộc sống hoặc vì khả năng phát triển theo một hƣớng nào đó. Chính sự cạnh tranh đƣợc tạo ra bởi sự phân tán tài sản đã làm cho những chủ

sở hữu cá thể đối với những đồ vật cụ thể mất đi tất cả các quyền lực

169

cƣỡng chế của họ.

Khi xem xét một sự hiểu nhầm thƣờng thấy của một câu châm ngôn nổi tiếng, cần phải nói rằng chúng ta độc lập với ý chí của những ngƣời mà chúng ta cần sự hỗ trợ của họ bởi vì họ hỗ trợ chúng ta vì những mục đích của họ và thƣờng không quan tấm lắm đến việc chúng ta sử

dụng các sự hỗ trợ của họ nhƣ thế nào. Chúng ta thật sự rất phụ thuộc vào những niềm tin của các đồng nghiệp của chúng ta nếu họ sẵn sàng bán các sản phẩm của họ cho chúng ta chỉ khi họ chấp nhận các mục tiêu của chúng ta và không vì lợi thế riêng của họ. Chính vì trong những giao dịch kinh doanh của cuộc sống hàng ngày chúng ta chỉ là những phƣơng tiện khách quan của các bạn của chúng ta, những ngƣời giúp đỡ chúng ta vì những mục tiêu của họ, mà chúng ta có thể sử dụng sự giúp đỡ nhƣ vậy của những ngƣời lạ và dùng nó vì bất cứ mục đích nào chúng ta muốn.

Những quy định về tài sản và hợp đồng cần phải giới hạn phạm vi riêng tƣ của cá nhân ở những nơi mà những nguồn lực hoặc sự hỗ trợ

cần thiết để theo đuổi những mục đích của anh ta là khan hiếm và hậu quả là, phải đƣợc kiểm soát bởi một ngƣời này hoặc một ngƣời khác.

Nhƣng nếu điều này quả thật đúng với hầu hết những lợi ích mà chúng ta có đƣợc từ sự nỗ lực của con ngƣời, thì nó cũng không đúng với tất cả. Có một số dạng dịch vụ, ví dụ nhƣ vệ sinh dịch tễ hay đƣờng xá, mà một khi đã đƣợc cung cấp, thƣờng là có đủ cho tất cả những ai muốn dùng chúng. Việc cung cấp các dịch vụ nhƣ vậy từ lâu đã trở

thành một lĩnh vực đã đƣợc thừa nhận của các nỗ lực cộng đồng, và quyền đƣợc chia sẻ chúng là một phần quan trọng của phạm vi cá nhân đƣợc bảo vệ. Chúng ta chỉ cần nhớ đến cái vai trò của “quỳên đƣợc sử

dụng có đảm bảo con đƣờng cao tốc của Vua” có trong lịch sử để thấy đƣợc những quyền nhƣ vậy có vai trò quan trọng nhƣ thế nào đối với tự do cá nhân.

Ở đây chúng ta không thể liệt kê hết tất cả các quỳên hay những lợi ích đƣợc bảo hộ vốn đƣợc dùng để đảm bảo cho một thể nhân có đƣợc một phạm vi để hành động không mà không gặp trở ngại. Nhƣng vì một con ngƣời hiện đại đã hơi kém nhạy cảm đối với điểm này, nên có lẽ

buộc phải đề cập đến thực tế rằng sự thừa nhận của một phạm vi cá

170

nhân đã đƣợc bảo vệ trong những thời đại tự do đã bao gồm một quyền đƣợc giữ riêng tƣ và bí mật, một khái niệm cho rằng căn nhà của một ngƣời là một lâu đài và rằng không ai có quyền đƣợc biết đến những hoạt động của anh ta trong đó.

7. Đặc tính của những quy định chung và trừu tƣợng có liên quan đến việc hạn chế sự cƣỡng ép tạo ra bởi cả các cá nhân khác và nhà nƣớc sẽ

là chủ đề của các chƣơng tiếp theo. Ở đây chúng ta sẽ xem xét theo phƣơng thức phổ biến là làm thế nào mà sự đe doạ sử dụng biện pháp cƣỡng chế vốn đƣợc nhà nƣớc xem là phƣơng tiện duy nhất để ngăn cấm sự cƣỡng ép của một cá nhân này lên cá nhân khác có thể loại bỏ

đƣợc hầu hết các đặc tính có hại và khó chịu của nó.

Việc đe doạ sử dụng biện pháp cƣỡng chế nhƣ vậy có tác động rất khác với tác động của sự cƣỡng chế thực sự và không tránh khỏi, nếu ta chỉ

xem xét đến những hoàn cảnh đã đƣợc biết đến mà một đối tƣợng tiềm tàng của sự cƣỡng ép có thể tránh đƣợc. Đại đa số những sự đe doạ sử

dụng biện pháp cƣỡng chế mà một xã hội tự do phải sử dụng là thuộc loại có thể tránh đƣợc này. Hầu hết các quy định mà nó áp dụng, đặc biệt là luật của riêng nó, không cản trở những con ngƣời tƣ nhân (phân biệt với những công chức nhà nƣớc) trong việc thực hiện những hành động cụ thể. Những chế tài của luật đƣợc thiết kế chỉ nhằm ngăn cản một ngƣời không đƣợc làm những việc nhất định hoặc để buộc anh ta phải thực hiện những nghĩa vụ mà anh ta đã nhận một cách tự nguyện.

Miễn là tôi biết trƣớc đƣợc rằng nếu tôi tự đặt mình vào một vị trí cụ

thể nào đó, tôi sẽ bị ép buộc và miễn là tôi có thể tránh đƣợc việc đặt tôi vào một vị trí nhƣ vậy, tôi sẽ không bao giờ cần bị ép buộc. Chí ít thì ở những mức độ mà những quy định vốn đƣợc giành cho biện pháp cƣỡng chế không nhắm vào riêng cá nhân tôi mà đƣợc xây dựng nhằm áp dụng một cách bình đẳng đối với tất cả mọi ngƣời trong những hoàn cảnh tƣơng tự nhau, thì chúng cũng không khác với bất cứ trở lực tự

nhiên nào mà ảnh hƣởng đến các kế hoạch của tôi. Khi giả định rằng họ có nói cho tôi biết những gì sẽ xảy ra nếu tôi làm việc này việc kia, thì đối với tôi các luật của nhà nƣớc có cùng mức ý nghĩa nhƣ những quy luật của tự nhiên vậy; và tôi có thể sử dụng sự hiểu biết của tôi về

các luật của nhà nƣớc để đạt đƣợc những mục đích của riêng tôi nhƣ

171

khi tôi sử dụng sự hiểu biết của mình về các luật của tự nhiên.

8. Tất nhiên, ở một khía cạnh nào đó thì nhà nƣớc sử dụng sự cƣỡng chế

để buộc chúng ta phải thực hiện những hành động cụ thể. Những trƣờng hợp quan trọng nhất trong số đó là việc đánh thuế và rất nhiều các dịch vụ bắt buộc khác, đặc biệt là trong các lực lƣợng quân sự.

Mặc dù chúng không đƣợc coi là không thể tránh đƣợc, nhƣng ít nhất chúng cũng có thể đoán trƣớc và bị ép buộc mà không kể việc các cá nhân sẽ sử dụng các năng lực của anh ta nhƣ thế nào; việc này tƣớc mất của họ phần nhiều cái bản chất xấu xa của sự cƣỡng chế. Nếu sự

cần thiết phải trả một lƣợng tiền thuế nhất định nào đó trở thành cơ sở

của tất cả các kế hoạch của tôi, nếu một khoảng thời gian quân dịch là một phần đã nhìn thấy trƣớc trong nghề nghiệp của tôi, thì tôi có thể

theo đuổi một kế hoạch chung của cuộc sống của riêng mình và trở nên độc lập với ý chí của ngƣời khác nhƣ những ngƣời vốn đã học đƣợc cách để độc lập trong xã hội vậy. Cho dù nghĩa vụ quân dịch bắt buộc, nếu nó kéo dài, chắc chắn buộc phải sử dụng đến sự cƣỡng chế nghiêm khắc, và cho dù một ngƣời lính nghĩa vụ cả đời chƣa bao giờ đƣợc coi là có tự do, thì một thời hạn nhất định đƣợc biết trƣớc của nghĩa vụ

quân dịch chắc chắn cũng sẽ giới hạn khả năng định hình cuộc sống của ngƣời ta nhiều không kém, ví dụ nhƣ, việc thƣờng xuyên đe doạ

bắt bớ bởi một quyền lực chuyên quyền độc đoán để đảm bảo cho những gì mà nó coi là cách cƣ xử tốt.

Sự can thiệp của quyền lực cƣỡng chế của chính phủ đối với cuộc sống của chúng ta sẽ trở nên khá khó chịu khi nó là không thể tránh khỏi hoặc không thể đoán trƣớc. Ở bất cứ đâu, thậm chí trong xã hội tự do, mà sự cƣỡng chế đó là cần thiết, nhƣ khi chúng ta đƣợc yêu cầu để hầu một phiên toà hay để hành động nhƣ những hạ sỹ cảnh sát đặc biệt, thì ở đó chúng ta có thể làm giảm nhẹ những ảnh hƣởng của nó bằng cách không cho phép ai có đƣợc quyền lực cƣỡng chế độc nhất. Mà thay vào đó, việc quyết định ai phải phục tùng buộc phải dựa trên những quá trình ngẫu nhiên, nhƣ việc rút thăm chẳng hạn. Những hành động cƣỡng chế không thể dự đoán trƣớc vốn xuất phát từ những sự kiện không thể dự đoán trƣớc nhƣng lại tuân theo những quy định có sẵn thƣờng gây ra tác động đến cuộc sống của chúng ta giống nhƣ những

172

hiện tƣợng bất khả kháng khác, nhƣng lại không buộc chúng ta phải phụ thuộc vào ý chí độc đoán của một ngƣời khác.

9. Vậy liệu việc ngăn cản sự cƣỡng chế có phải là sự biện hộ duy nhất cho việc sử dụng phƣơng pháp đe doạ cƣỡng chế bởi nhà nƣớc hay không? Chúng ta có thể gộp tất cả các dạng bạo lực trong sự cƣỡng chế

hoặc chí ít thì cũng duy trì quan điểm rằng một sự ngăn cản biện pháp cƣỡng chế thành công sẽ có nghĩa là sự ngăn cản tất cả các loại bạo lực.

Tuy nhiên, vẫn có một dạng hành động có hại khác mà ngƣời ta thƣờng nghĩ là cần thiết phải ngăn cản và thoạt đầu có vẻ nhƣ rất khác biệt.

Đấy là sự nhầm lẫn và sự đánh tráo khái niệm. Nhƣng, nghĩa của các từ

có thể bị làm cho lệch lạc khi gọi chúng là “sự cƣỡng chế”, thì thông qua kiểm lại có vẻ nhƣ là những lý do lý giải tại sao chúng ta muốn ngăn cản chúng lại giống nhƣ những lý do lý giải cho việc áp dụng sự

cƣỡng chế. Sự đánh tráo khái niệm, giống nhƣ sự cƣỡng chế, là một dạng thao tác dữ liệu mà một ngƣời thƣờng lấy nó làm cơ sở, để khiến anh ta phải làm những gì mà ngƣời chủ ý lừa dối muốn anh ta làm. Ở

đâu mà việc đó thành công, thì ở đó ngƣời bị lừa dối cũng sẽ, theo cùng một phƣơng thức đã đề cập, trở thành một công cụ không có ý chí, phục vụ các mục tiêu của ngƣời khác mà không làm gì hơn cho các mục đích của anh ta. Mặc dù chúng ta không có từ nào riêng để bao hàm cả hai nghĩa đó, nhƣng tất cả những gì chúng ta đã nói về sự

cƣỡng ép cũng áp dụng giống nhƣ đối với sự nhầm lẫn và đánh tráo khái niệm.

Bằng sự điều chỉnh này, có vẻ nhƣ tự do không yêu cầu gì hơn là sự

cƣỡng ép và bạo lực, sự nhầm lẫn và sự đánh tráo khái niệm phải đƣợc ngăn cản, trừ trƣờng hợp chính phủ sử dụng biện pháp cƣỡng chế để

phục vụ mục đích duy nhất là bắt buộc phải thi hành những quy định có sẵn đã đƣợc định ra để đảm bảo những điều kiện tốt nhất để theo đó các cá nhân có thể định hình cho các hoạt động của anh ta thành một dạng hợp lý và logíc.

Vấn đề về giới hạn của sự cƣỡng chế không giống nhƣ cái vấn đề liên quan đến chức năng phù hợp của chính phủ. Các hoạt động cƣỡng chế

của chính phủ không thể nào lại là những nhiệm vụ duy nhất của nó.

Đúng là những hành động không cƣỡng chế hoặc đơn thuần là phục vụ

173

mà chính phủ đảm nhiệm thƣờng đƣợc tài trợ bởi những phƣơng tiện cƣỡng chế. Nhà nƣớc Trung Cổ, vốn thƣờng tài trợ các hoạt động của họ bằng thu nhập có đƣợc từ các tài sản của nó, có thể đã từng cung cấp các dịch vụ mà không cần phải dùng đến sự cƣỡng chế. Tuy nhiên, dƣới những điều kiện hiện đại, vấn đề trở nên gần nhƣ là không có tính thực tiễn khi chính phủ lại cung cấp những dịch vụ nhƣ chăm sóc ngƣời tàn tật hoặc những ngƣời yếu đuối, cũng nhƣ việc cung cấp đƣờng xá và thông tin mà không cần dựa vào quyền lực cƣỡng chế của nó để tài trợ cho các hoạt động đó.

Ngƣời ta không kỳ vọng là đã từng có sự thống nhất hoàn toàn về sự

cần thiết đối với mức độ của những dịch vụ đó, và ít nhất vấn đề cũng không rõ ràng khi cho rằng việc ép buộc mọi ngƣời phải góp phần để

đạt đƣợc những mục tiêu mà họ không quan tâm lại có thể đƣợc biện hộ bằng đạo đức. Ở một mức độ nào đó, hầu hết chúng ta đều thấy rằng, tuy vậy, điều thiết thực là phải có những đóng góp nhƣ vậy với nhận thức rằng chúng ta, đến lƣợt mình, sẽ lại có lợi từ những sự đóng góp tƣơng tự của ngƣời khác đối với việc hoàn thành các mục tiêu của chính chúng ta.

Ngoài lĩnh vực đánh thuế, có thể chúng ta cũng cần chỉ phải chấp nhận sự ngăn cản những dạng cƣỡng chế nghiêm khắc hơn để biện hộ cho việc chính phủ cũng sử dụng biện pháp cƣỡng chế. Tiêu chí này, có lẽ

không thể áp dụng đƣợc cho một quy định pháp luật riêng lẻ nào, mà chỉ áp dụng cho toàn bộ hệ thống pháp lý. Việc bảo vệ tài sản riêng, nhƣ là sự bảo vệ trƣớc sự cƣỡng chế chẳng hạn, có thể yêu cầu phải có những điều khoản đặc biệt không giành riêng cho việc giảm sự cƣỡng chế mà chỉ nhằm đảm bảo rằng tài sản riêng không gây cản trở quá mức cần thiết đối với những hành động không làm hại ngƣời sở hữu nó.

Nhƣng toàn bộ khái niệm can thiệp và không can thiệp của nhà nƣớc đều dựa vào giả định về một phạm vi riêng tƣ đƣợc giới hạn bởi những quy định chung do nhà nƣớc ban hành; và vấn đề thực sự là liệu nhà nƣớc có buộc phải hạn chế hành động cƣỡng chế của nó ở việc thực thi những quy định này thôi hay phải vƣợt xa hơn.

Đã có những ngƣời nỗ lực, trong đó đáng chú ý là John Stuart Mill, đƣa ra định nghĩa về phạm vi riêng tƣ mà nên hoàn toàn không có sự

174

cƣỡng chế khi xét đến sự khác biệt giữa những hành động chỉ tác động đến những ngƣời hành động và những hành động cũng tác động đến những ngƣời khác. Nhƣng, vì hầu nhƣ khó có thể có hành động nào mà lại không thể ảnh hƣởng đến những ngƣời khác, nên sự khác biệt này không đƣợc chứng minh là có ích cho lắm. Chỉ có thể thông qua vịêc giới hạn phạm vi đƣợc bảo hộ của mỗi cá nhân thì sự khác biệt đó mới có thể trở nên có ý nghĩa. Mục đích của nó không phải là để bảo vệ

mọi ngƣời không bị ảnh hƣởng bởi những hành động của những ngƣời khác vốn có thể gây hại cho họ, mà chỉ là để giữ cho những dữ liệu về

những hành động của họ không bị những ngƣời khác kiểm soát. Để xác định ranh giới của những phạm vi đƣợc bảo hộ đó dừng ở đâu, thì câu hỏi quan trọng đƣợc đặt ra là liệu những hành động của những ngƣời khác mà chúng ta muốn là phải bị ngăn cản sẽ thực sự gây phiền nhiễu cho những kỳ vọng hợp lý của ngƣời đƣợc bảo hộ hay không.

Nói riêng, niềm vui hay nỗi đau mà có thể đƣợc tạo ra từ sự nhận biết đƣợc hành động của những ngƣời khác không bao giờ nên đƣợc coi là nguyên nhân hợp pháp để cho phép thực hiện cƣỡng chế. Ví dụ nhƣ, sự

cƣỡng chế phải tuân thủ nghi lễ tôn giáo là một đối tƣợng hợp pháp của chính phủ khi con ngƣời tin vào trách nhiệm tập thể của cộng đồng đối với một vị chúa nào đó và nghĩ rằng tội lỗi của bất cứ thành viên nào của cộng đồng cũng sẽ đƣợc chuyển cho tất cả mọi ngƣời cùng gánh chịu. Nhƣng ở đâu mà những hành động riêng không thể tác động đến bất kỳ ai ngoài những ngƣời lớn tự nguyện, thì ở đó sự ghét duy nhất đối với những gì đang đƣợc ngƣời khác làm, hoặc thậm chí cả sự nhận thức rằng những ngƣời khác làm hại chính họ bởi những gì họ làm, đều không cung cấp một cơ sở pháp lý nào cho sự cƣỡng chế.

Chúng ta đã thấy rằng những cơ hội học đƣợc về những khả năng mới cho do sự phát triển của văn minh thƣờng xuyên tạo ra cung cấp một trong những lập luận chủ yếu cho tự do; theo đó toàn bộ trƣờng hợp tự

do sẽ trở nên vô vị nếu nhƣ, vì sự ghen tị của những ngƣời khác hoặc vì họ ghét bất cứ những gì làm phiền thói quen suy nghĩ của họ, mà chúng ta buộc phải ngừng việc theo đuổi những hoạt động nhất định.

Trong khi rõ ràng có một trƣờng hợp ép buộc phải tuân thủ những quy tắc ứng xử tại những nơi công cộng, thì lại cũng có một sự thật trần trụi

175

là nếu có một hành động bị ai đó trong số những ngƣời biết về nó ghét bỏ thì cũng không thể coi là đã có đủ cơ sở để cấm nó.

Nói chung, điều này có nghĩa là đạo đức của hành động trong phạm vi riêng không phải là một chủ thể thích hợp để cho nhà nƣớc để thực hiện việc kiểm soát cƣỡng chế. Có lẽ một trong những đặc tính quan trọng nhất phân biệt một xã hội tự do với một xã hội không tự do thực ra lại nằm ở chỗ, khi xét những vấn đề về ứng xử không ảnh hƣởng trực tiếp đến phạm vi đã đƣợc bảo hộ của ngƣời khác, những quy tắc vốn đƣợc tôn trọng bởi hầu hết mọi ngƣời lại có đặc tính tự nguyện và không đƣợc thực thi bằng sự ép buộc. Kinh nghiệm gần đây ở những chế độ chuyên chế đã nhấn mạnh đến tầm quan trọng của nguyên tắc

“không bao giờ phân biệt lý tƣởng của những giá trị đạo đức với lý tƣởng của nhà nƣớc”. Thực ra cũng có khả năng là những ngƣời đƣợc phép sử dụng sự cƣỡng chế để loại trừ một kẻ phi đạo đức đã gây ra nhiều thiệt hại và nỗi đau hơn chính những ngƣời có ý định gây ra hành vi phi đạo đức.

10. Nhƣng thực tế rằng cách cƣ xử trong phạm vi riêng tƣ đó không phải là một chủ thể phù hợp cho hành động cƣỡng chế của nhà nƣớc không nhất thiết có nghĩa là trong một xã hội tự do thì cách hành xử nhƣ vậy cũng không phải chịu áp lực của ý kiến hay sự bác bỏ. Cách đây 100

năm, trong không khí đạo đức nghiêm khắc hơn của kỷ nguyên Victoria, khi đồng thời sự cƣỡng chế thực hiện bởi nhà nƣớc chỉ ở mức tối thiểu, thì John Stuart Mill đã định hƣớng cuộc công kích mãnh liệt nhất của mình chống lại sự “cƣỡng chế đạo đức” đó. Trong vấn đề này có lẽ ông ta đã nói qúa lên về trƣờng hợp của tự do. Ở mọi cấp độ, vấn đề ngày càng trở nên rõ ràng là ngƣời không gán cái nghĩa của sự

cƣỡng chế cho những áp lực mà sự chấp nhận hay bác bỏ của công chúng sử dụng để đảm bảo sự tuân thủ của mọi ngƣời đối với những quy định và quy ƣớc đạo đức.

Chúng ta đã thấy rằng sự cƣỡng chế, theo ở cấp độ cơ bản nhất của nó, chỉ còn là vấn đề mức độ của nó đến đâu và rằng sự cƣỡng chế mà nhà nƣớc buộc phải cả ngăn cản và đe doạ vì lợi ích của tự do chỉ còn tồn tại sự cƣỡng chế dƣới dạng hà khắc hơn của nó – một dạng cƣỡng chế

mà, khi bị đe doạ áp dụng, có thể ngăn cản một ngƣời có sức mạnh

176

bình thƣờng không đƣợc theo đuổi một mục tiêu vốn quan trọng đối với anh ta. Cho dù chúng ta có mong muốn gán tính chất cƣỡng chế

cho những dạng áp lực yếu hơn vốn đƣợc xã hội thƣờng xuyên áp dụng đối với những ngƣời không tuân thủ hay không, thì cũng thật khó có thể chất vấn rằng những quy định và quy ƣớc đạo đức mà có quyền lực ít ràng buộc hơn luật vẫn có một vai trò quan trọng và thậm chí không thể thay thế và cũng có thể tạo điều kiện thuận lợi cho cuộc sống trong xã hội chẳng kém gì những quy định nghiêm khắc của luật pháp.

Chúng ta biết rằng chúng sẽ chỉ đƣợc áp dụng chung chứ không bao quát, và sự nhận thức đƣợc nhƣ vậyvẫn cho chúng ta sự chỉ dẫn và giảm sự không chắc chắn. Nếu nhƣ sự tôn trọng các quy định đó không cản trở con ngƣời hành xử theo cái cách không đƣợc mọi ngƣời chấp nhận, thì nó vẫn giới hạn cách cƣ xử đó ở những trƣờng hợp theo đó một ngƣời thấy tầm quan trọng tƣơng đối của việc phớt lờ các quy định.

Đôi khi những quy định không có tính chất cƣỡng chế này có thể lại là đại diện cho một giai đoạn thực nghiệm của những gì mà khi xem xét dƣới một dạng đã đƣợc sửa đổi sau này có thể phát triển lên thành luật.

Ở mức độ thƣờng xuyên hơn thì chúng lại cung cấp một nền tảng linh hoạt cho những thói quen tƣơng đối vô thức vốn có vai trò định hƣớng hành động cho hầu hết mọi ngƣời. Xét một cách toàn diện, những dạng quy ƣớc hay các chuẩn mực của giao tế xã hội và hành xử cá nhân không tạo thành một sự vi phạm nghiêm trọng đối với tự do cá nhân mà đảm bảo một mức độ tối thiểu sự đồng nhất của các cách cƣ xử vốn hỗ trợ các nỗ lực cá nhân nhiều hơn là ngăn cản chúng.

177

CHƢƠNG 10

LUẬT PHÁP, MỆNH LỆNH VÀ TRẬT TỰ

1. “Cái quy tắc mà theo đó đƣờng biên giới không thể chia cắt đƣợc ấn định trong phạm vi của những gì mà loài ngƣời và các hoạt động của mỗi cá nhân có thể thu đƣợc một không gian an toàn và tự do cũng chính là luật pháp”. Theo đó một trong số những nhà luật học vĩ đại nhất của thế kỷ trƣớc đã đƣa ra khái niệm cơ bản của luật tự do. Cái khái niệm luật pháp này vốn biến nó thành cơ sở của tự do sau đó đã bị

gần nhƣ biến mất. Chƣơng này sẽ có mục tiêu chủ yếu để khôi phục và làm rõ hơn khái niệm về luật theo đó ý tƣởng về tự do dƣới luật đã đƣợc xây dựng và chính nó đã giúp cho chúng ta có thể nói về luật với tƣ cách là “một môn khoa học của tự do”.

Cuộc sống của con ngƣời trong xã hội, hay thậm chí của các động vật xã hội theo cộng đồng, đƣợc tổ chức hình thành bởi những cá nhân hành động theo những quy tắc nhất định. Cùng với việc trí thông minh ngày càng tăng lên, những quy tắc này đƣợc phát triển từ những thói quen vô thức thành những tuyên bố rõ ràng và khá logíc, và đồng thời cũng ngày càng trở nên trừu tƣợng và phổ quát hơn. Việc chúng ta đã quá quen với những định chế luật pháp khiến chúng ta không thể thấy đƣợc mức độ tinh vi và phức tạp của quá trình phân định ranh giới giữa các phạm vi hoạt động của cá nhân bằng những quy tắc trừu tƣợng.

Nếu việc đó đƣợc con ngƣời xây dựng một cách có chủ ý thì đó ắt hẳn phải là một trong những sáng kiến vĩ đại nhất của xã hội loài ngƣời.

Nhƣng tất nhiên nó cũng gần nhƣ không đƣợc phát kiến bởi trí tuệ của một ai, cũng giống nhƣ ngôn ngữ, tiền tệ hay hầu hết các kinh nghiệm thực hành và các quy ƣớc của đời sống xã hội.

Một dạng của sự phân chia ranh giới giữa các phạm vi hoạt động của cá nhân thậm chí đã xuất hiện ở các xã hội động vật. Một mức độ trật tự, ở đây nhằm ngăn cản những cuộc chiến quá thƣờng xuyên hay những sự can thiệp trong cuộc tìm kiếm thức ăn, vv…thƣờng xuất phát từ thực tế rằng một cá nhân con vật, khi nó đi quá xa khỏi hang của nó sẽ trở nên ít muốn đánh nhau hơn. Hậu quả là, khi hai cá nhân đó gặp

178

nhau tại một điểm trung gian nào đó, một trong số chúng sẽ tự rút lui mà không cần phải có một cuộc tỷ thí sức mạnh nào. Do vậy một phạm vi thuộc vào mỗi cá nhân đƣợc xác định, không phải bằng việc cắm mốc biên giới cụ thể, mà bằng sự tuân thủ quy định – tất nhiên, đó là một quy định không đƣợc cá nhân đó biết đến nhƣng lại đƣợc tôn trọng trong hành động. Minh hoạ trên đây chỉ ra cách thức mà thậm chí cả

những thói quen vô thức đó cũng kéo theo một dạng trừu tƣợng hoá: một điều kiện của tính phổ quát chẳng hạn nhƣ khoảng cách từ căn nhà của cá nhân sẽ xác định phản ứng của mọi cá nhân khi muốn gặp gỡ

ngƣời khác. Nếu chúng ta cố gằng định nghĩa bất cứ một dạng thói quen xã hội thuần tuý nào vốn sinh ra cuộc sống của các cá nhân động vật theo nhóm, thì chúng ta nên diễn đạt rất nhiều các định nghĩa đó bằng những quy định trừu tƣợng.

Thực tế rằng những quy định trừu tƣợng đó thƣờng đƣợc tuân thủ

trong hành động không có nghĩa là chúng đƣợc các cá nhân biết đến theo nghĩa cá nhân đó có thể giao tiếp với chúng. Sự trừu tƣợng hoá xuất hiện ở bất cứ đâu mà một cá nhân phản ứng theo cùng một cách trƣớc những hoàn cảnh có cùng chung một số đặc tính. Nói chung con ngƣời thƣờng hành động theo những quy định trừu tƣợng từ rất lâu trƣớc khi họ có thể biểu đạt đƣợc chúng. Kể cả khi con ngƣời đã đạt đƣợc khả năng trừu tƣợng hoá có ý thức, thì các suy nghĩ và hành động theo ý thức của họ có thể vận đƣợc định hƣớng bởi rất nhiều các quy định trừu tƣợng mà họ vẫn tuân theo cho dù không thể tự xây dựng chúng. Thực tế cho rằng các quy định nói chung đƣợc tuân thủ trong hành động theo đó không có nghĩa là không cần phải khám phá ra nó và không cần xây dựng nó thành văn.

2. Bản chất của những quy định trừu tƣợng mà chúng ta gọi là “luật” khi muốn nói một cách chặt chẽ đƣợc minh hoạ rõ nhất bằng cách đối lập chúng với những mệnh lệnh cụ thể và riêng biệt. Nếu chúng ta hiểu từ

“mệnh lệnh” theo nghĩa rộng nhất của nó, thì các quy định chung chi phối các hành vi ứng xử của con ngƣời cũng có thể đƣợc xem là những mệnh lệnh. Luật pháp và các mệnh lênh cùng khác xét ở một khía cạnh nào đó với những lời tuyên bố về các sự thực và theo đó cùng thuộc về

một hạng mục có tính logíc. Nhƣng một quy định chung mà mọi ngƣời

179

đều tuân thủ, không giống nhƣ một mệnh lệnh, không nhất thiết có hàm ý rằng phải có ai đó ban hành ra nó. Nó cũng khác so với một mệnh lệnh bởi tính phổ quát và tính trừu tƣợng của nó. Mức độ của tính phổ quát và tính trừu tƣợng dải đều liên tục từ cái trật tự thƣờng chỉ cho con ngƣời phải làm một việc nào đó ở đây và bây giờ đến cái chỉ thị, mà trong những điều kiện nhƣ vậy, bất cứ việc gì anh ta làm đều phải đáp ứng những yêu cầu nhất đinh. Luật pháp dƣới dạng lý tƣởng của nó có thể đƣợc mô tả nhƣ là một mệnh lệnh “làm một lần và cho tất cả những lần sau” vốn đƣợc nhắm vào những ngƣời chƣa đƣợc biết đến và vốn đƣợc rút ra từ tất cả các hoàn cảnh cụ thể của thời gian và địa điểm và chỉ tham chiếu đến những điều kiện có thể xuất hiện ở

mọi nơi và mọi lúc. Tuy nhiên không nên nhầm lẫn giữa luật và mệnh lệnh, mặc dù chúng ta phải thừa nhận rằng luật sẽ biến đổi dần thành mệnh lệnh khi nội dung của luật trở nên ngày càng cụ thể hơn.

Sự khác nhau cơ bản giữa hai khái niệm nằm ở thực tế cho rằng, khi chúng ta chuyển từ mệnh lệnh sang luật, thì nguồn gốc của quyết định về việc hành động cụ thể nào phải đƣợc thực hiện sẽ chuỷên dần từ ngƣời ban hành mệnh lệnh hoặc luật sang cho ngƣời thực hiện chúng. Loại hình mệnh lệnh lý tƣởng chỉ quy định hành động hành động phải đƣợc thực hiện và không để cho những ai mà hành động đó nhắm tới một cơ hội nào để sử dụng kiến thực của chính họ hoặc theo đuổi những thứ họ yêu thích. Hành động đƣợc thực hiện theo những mệnh lệnh đó chỉ phục vụ riêng những mục đích của ngƣời đã ban hành ra nó. Loại hình lý tƣởng của luật pháp, mặt khác, chỉ cung cấp thông tin bổ sung để hỗ trợ việc đƣa ra quyết định của ngƣời hành động.

Cái cách thức theo đó những mục đích và kiến thức giữ vai trò định hƣớng hành động đƣợc phân phối giữa chính quyền và ngƣời thực hiện trở thành sự khác biệt lớn nhất giữa luật pháp chung và những hành động cụ thể. Nó có thể đƣợc minh hoạ theo những cách khác trong đó ngƣời đứng đầu của một bộ lạc nguyên thuỷ, hoặc ngƣời đứng đầu một hộ gia đình, có thể điều tiết các hoạt động của những ngƣời dƣới trƣớng anh ta. Sẽ xảy ra một trƣờng hợp ở mức độ cực đoan là anh ta tin tƣởng hoàn toàn vào những mệnh lệnh cụ thể và những ngƣời dƣới

180

quyền anh ta hoàn toàn không đƣợc phép hành động trừ khi đƣợc ra lệnh. Nếu nhƣ ngƣời đứng đầu lúc nào cũng giao chi tiết đầu việc cho những ngƣời dƣới quyền, họ sẽ chỉ là những công cụ mà không thể có cơ hội sử dụng các các kiến thức và đƣa ra những chính kiến của chính họ, và tất cả những mục tiêu đƣợc theo đuổi cùng những kiến thức đƣợc sử dụng sẽ hoàn toàn là của ngƣời đứng đầu. Tuy nhiên, trong phần lớn các trƣờng hợp, các mục tiêu của anh ta sẽ đƣợc thực hiện tốt hơn nếu anh ta chỉ đƣa ra những chỉ thị chung chung về những loại công việc cần thực hiện và mục tiêu cần đạt đƣợc ở những thời điểm nhất định, va để cho các cá nhân khác nhau tự bổ sung các chi tiết cụ

thể phù hợp với hoàn cảnh cụ thể – Tức là, phù hợp với kiến thực của anh ta. Những chỉ thị nhƣ vậy sẽ chắc chắn tạo nên cùng một loại quy tắc và hành động theo các quy tắc đó sẽ một phần đƣợc định hƣởng bởi kiến thức của ngƣời đứng đầu và một phần đƣợc định hƣớng bởi kiến thức của những ngƣời hành động. Chính ngƣời đứng đầu là ngƣời sẽ

quyết định cần phải đạt đƣợc kết quả gì, vào thời gian nào, do ai, và có thể bằng phƣơng tiện nào; nhƣng phƣơng thức cụ thể để mang lại các kết quả đó sẽ đƣợc quýêt định bởi các cá nhân chịu trách nhiệm.

Những ngƣời hầu của một gia định lớn hoặc những ngƣời làm thuê của một nhà máy do đó sẽ gần nhƣ rất bận bịu với thói quen thực hiện các mệnh lệnh có sẵn, điều chỉnh chúng mọi lúc phù hợp với những hoàn cảnh cụ thể và rất hiếm khi đƣợc nhận các mệnh lệnh cụ thể.

Trong những hoàn cảnh đó những mục tiêu theo đó tất cả các hành động hƣớng tới cũng vẫn chỉ là những mục tiêu của ngƣời đứng đầu.

Tuy nhiên, trong những chừng mực nhất định anh ta cũng có thể cho phép các thành viên của của nhóm theo đuổi các mục tiêu của riêng họ.

Điều này sẽ dự kiến trƣớc việc chọn những phƣơng tiện để mỗi ngƣời có thể sử dụng cho những mục đích của anh ta. Việc phân bổ các phƣơng tiện nhƣ vậy có thể thực hiện dƣới dạng giao cho những công việc hoặc thời gian cụ thể mà cá nhân có thể sử dụng cho các mục đích của riêng họ. Việc phân quyền cho các cá nhân theo cách đó chỉ có thể

đƣợc thay đổi bằng những mệnh lệnh cụ thể của ngƣời đứng đầu. Hoặc phạm vi hành động tự do của mỗi cá nhân cũng có thể đƣợc quy định và thay đổi phù hợp với các quy định chung đã đƣợc đặt ra trƣớc đó rất

181

lâu, và những quy định đó có thể giúp các cá nhân có thể bằng hành động của chính mình (ví dụ trao đổi hàng với các thành viên khác của nhóm hoặc phấn đấu kiếm phần thƣởng của ngƣời đứng đầu bằng cách lập công) thay đổi hoặc thiết lập phạm vi của mình trong đó anh ta có thể định hƣớng hành động của anh ta phục vụ những mục đích của riêng anh ta. Do vậy, từ việc phân định ranh giới của một phạm vi cá nhân bằng các quy định, có thể sẽ xuất hiện một quyền nhƣ quỳên sở

hữu chẳng hạn.

3. Chúng ta cũng thấy một sự chuyển dịch tƣơng tự từ tính riêng biệt và cụ thể sang tính phổ quát và trừu tƣợng ngày càng tăng trong quá trình phát triển từ các quy định tập theo quán sang luật pháp hiện đại. So với luật pháp của một xã hội vốn tạo ra tự do cá nhân, các quy tắc ứng xử

của một xã hội nguyên thuỷ có tính cụ thể tƣơng đối. Chúng không chỉ

giới hạn phạm vi trong đó cá nhân có thể định hình hành động của riêng anh ta mà còn bắt phải nếu rõ anh ta phải tiến hành nhƣ thế nào để đạt đƣợc những kết quả cụ thể đó, hoặc anh ta phải làm nhƣ thế nào tại những thời gian và địa điểm cụ thể. Trong các quy tắc đó, việc biểu đạt kiến thức thực tế cho rằng một thủ tục cụ thể sẽ tạo ra những hiệu ứng cụ thể và cái nhu cầu để thủ tục đó phải đƣợc tuân thủ trong những điều kiện phù hợp vẫn không đƣợc phân biệt rõ ràng. Có thể chỉ cần đƣa ra một ví dụ minh hoạ nhƣ sau: Những quy tắc mà ngƣời Bantu tuân thủ khi họ di chuyển giữa 14 túp lều của làng dọc theo những đƣờng nhỏ đã định sẵn tƣơng ứng với tuổi, giới tính hay địa vị đã hạn chế rất nhiều lựa chọn của anh ta. Mặc dù anh ta không phải tuân thủ ý chí của ngƣời khác nhƣng tục lệ chung chung, tức phải tuân thủ một nghi lễ để đạt đến một thứ bậc nào đó sẽ hạn chế khả năng lựa chọn phƣơng pháp của anh ta nhiều hơn so với việc cần phải đảm bảo sự tự

do công bằng cho những ngƣời khác.

“Sự bắt buộc phải tuân thủ tập quán” trở thành một sự cản trở chỉ khi cách làm việc theo tập quán không còn là cách duy nhất mà một cá nhân nào đó biết nữa và khi anh ta có khả năng nghĩ về những cách khác để đạt đƣợc một mục tiêu mong muốn nào đó. Chính sự phát triển của chỉ số thông minh con ngƣời và khuynh hƣớng muốn phá bỏ

phƣơng thức hành động theo thói quen đã tạo ra sự cần thiết phải phát

182

biểu rõ hoặc thiết lập lại các quy tắc và dần dần giảm những quy định có tính tích cực xuống thành những sự hạn chế rất tiêu cực đối ở một phạm vi các hành động vốn sẽ không gây trở ngại cho các phạm vi tƣơng tự đã đƣợc thừa nhận của những ngƣời khác.

Quá trình chuyển từ tập quán cụ thể sang luật minh hoạ sáng tỏ hơn quá trình chuyển từ mệnh lệnh sang luật đối với những gì mà, do không có đwocj thuật ngữ hay hơn, chúng ta gọi là đặc tính trừu tƣợng của luật thực sự. Những quy định chung và trừu tƣợng của nó quy định rõ rằng trong những hoàn cảnh nhất định thì hành động phải thoả mãn những điều kiện nhất định; nhƣng tất cả những loại hành động thoả

mãn những điều kiện này đều có thể chấp nhận đƣợc. Các quy tắc chỉ

đƣa ra một khung sƣờn trong đó cá nhân phải di chuỷên nhƣng trong phạm vi đó các quyết định cũng phải là do anh ta đƣa ra. Liên quan đến những mối quan hệ của anh ta với những ngƣời khác, những sự cấm đoán gần nhƣ là một đặc tính tiêu cực, trừ những ngƣời mà các lệnh cấm đó nhắm tới, đã tự mình và bằng hành động của chính mình tạo ra những điều kiện để phát sinh những nghĩa vụ tích cực. Những điều kiện đó là phƣơng tiện, là công cụ do anh ta đƣợc tự ý sử dụng, và chúng cung cấp một phần dữ kiện để cùng với hiểu biết của anh ta về

những trƣờng hợp cụ thể theo thời gian và địa điểm giúp anh ta có thể

dùng chúng làm cơ sở để đƣa ra quyết định.

Vì luật chỉ quy định một phần các điều kiện mà các hành động của cá nhân sẽ phải thoả mãn, và áp dụng cho những ngƣời lạ bất cứ khi nào có đƣợc những điều kiện đó, nên bất chấp thực tế rằng hầu hết các sự

thực về tình hình cụ thể, ngƣời ban hành luật không thể tiên liệu đƣợc chúng sẽ có những tác động cụ thể nào lên những con ngƣời cụ thể hay họ sẽ sử dụng chúng cho những mục đích gì. Khi chúng ta gọi chúng là

“phƣơng tiện”, chúng ta có ngụ ý rằng để tuân thủ chúng, cá nhân vẫn sẽ theo đuổi những mục đích của chính họ chứ không phải mục đích của những ngƣời ban hành luật. Thực ra, những mục tiêu cụ thể của hành động, vốn luôn cụ thể, không nên đƣợc đƣa vào các quy định chung. Luật sẽ cấm giết ngƣời trừ phi có những điều kiện rõ ràng đến mức chúng có thể xảy ra ở mọi nơi mọi chỗ, chứ không cấm rõ việc giết một ngƣời cụ thể nào đó đƣợc.

183

Khi tuân thủ các quy định đó, chúng ta không theo đuổi mục tiêu của ngƣời khác, và chúng ta cũng không thể đƣợc xem là phục tùng ý chí của anh ta. Hành động của tôi khó có thể đƣợc xem là phục tùng ý chí của ngƣời khác nếu tôi dùng các quy định của anh ta phục vụ mục đích của riêng tôi vì tôi cũng có thể sử dụng những kiến thức của tôi về luật của tự nhiên, và nếu ngƣời đó không biết gì về sự tồn tại của tôi hay không biết về những hoàn cảnh cụ thể theo đó các quy định đó sẽ áp dụng cho tôi hay cũng không biết về những tác động mà các quy định đó có thể gây ra cho các kế hoạch của tôi. Chí ít trong những trƣờng hợp mà sự cƣỡng chế là không thể tránh khỏi, luật sẽ chỉ làm thay đổi phƣơng tiện thuộc quyền sử dụng của tôi chứ không quy định những mục tiêu mà tôi thay đổi. Sẽ thật là nực cƣời nếu ta nói rằng tôi đang phải hoàn thành một hợp đồng theo ý chí của ngƣời khác, vì khi tôi không thể kết thúc thực hiện hợp đồng thì cũng sẽ không thể có một quy định nào buộc tôi phải giữ lời hứa cũng nhƣ chấp nhận hậu quả

pháp lý do bất cứ hành động nào của tôi gây ra với giả định tôi có nhận thức đầy đủ về luật pháp.

Ý nghĩa của việc cá nhân nhận thức đầy đủ rằng có những quy định nhất định sẽ đƣợc áp dụng rộng rãi nằm ở chỗ, nếu xét về hậu quả, thì những mục tiêu và những dạng hành động khác nhau giúp anh ta có đƣợc những tài sản mới. Anh ta biết rõ về những mối quan hệ nhân quả

do con ngƣời tạo nên mà anh ta có thể sử dụng để phục vụ bất cứ mục đích nào anh ta muốn. Những hiệu lực của luật pháp do con ngƣời tạo nên để điều chỉnh hành động của anh ta rõ ràng có cùng dạng nhƣ

những hiệu lực của luật tự nhiên: Sự nhận thức của anh ta về cả hai loại luật đó đều giúp anh ta thấy trƣớc đƣợc những hậu quả do hành động của anh ta tạo nên, và giúp anh ta tự tin vạch ra các kế hoạch của mình. Không có nhiều sự khác biệt giữa sự nhận thức đƣợc rằng nếu anh ta đặt một mồi lửa trên sàn của phòng khách thì nhà anh ta sẽ cháy rụi với sự nhận thức cho rằng nếu anh ta để nhà của hàng xóm anh ta bị

cháy anh ta sẽ bị bỏ tù. Giống nhƣ luật của tự nhiên, luật của nhà nƣớc đƣa ra những đặc tính cố định trong một môi trƣờng mà trong đó anh ta phải di chuyển; mặc dù chúng lấy mất của anh ta một số sự lựa chọn, nhƣng về mặt nguyên tắc chúng không hạn chế quyền lựa chọn của anh

184

ta ở một hành động cụ thể nào đó mà ai đó muốn anh ta thực hiện.

4. Khái niệm về tự do trong khuôn khổ luật pháp vốn là mối quan tâm chủ yếu của cuốn sách này dựa trên lập luận cho rằng, khi chúng ta tuân thủ luật pháp, theo nghĩa chúng là những quy định chung trừu tƣợng đƣợc ban hành bất kể việc áp dụng của chúng đối với chúng ta nhƣ thế nào, chúng ta cũng không bị phụ thuộc vào ý chí của ngƣời khác và do đó chúng ta tự do. Chính vì ngƣời ban hành luật không thể

biết đƣợc những trƣờng hợp cụ thể nào sẽ đƣợc áp dụng các quy định anh ta đƣa ra, và cũng chính vì vị quan toà khi áp dụng chúng không có sự lựa chọn nào khác khi phải đƣa ra những kết luận xuất phát từ các quy định hiện hành và những thực tế cụ thể của vụ án, nên có thể nói rằng đó là luật chứ không phải là quy định của con ngƣời. Vì luật đƣợc ban hành khi bỏ qua trƣờng hợp cụ thể và không thể có ai có thể dùng ý chí của mình để quyết định việc dùng vũ lực để cƣỡng chế nó, luật không phải là có tính độc đoán. Tuy nhiên, điều này chỉ đúng nếu luật theo nghĩa chúng ta gọi là những quy định chung có thể đƣợc áp dụng bình đẳng cho tất cả mọi ngƣời. Tính chất phổ quát này có thể đƣợc coi là khía cạnh quan trọng nhất của luật mà chúng ta thƣờng gọi là “tính trừu tƣợng”. Vì luật pháp thực thụ không nên đặt một cái tên cụ thể nào, nên nó cũng đặc biệt không nên chỉ đích danh ra những con ngƣời hay nhóm ngƣời cụ thể nào.

Ý nghĩa của một hệ thống trong đó tất cả những hành động cƣỡng chế

của chính phủ bị giới hạn ở việc thực hiện những quy tắc trừu tƣợng chung thƣờng đƣợc diễn tả trong những lời nói của một trong những nhà lịch sử vĩ đại nhất của luật; “Phong trào của các xã hội tiến bộ cho đến nay đã trở thành một phong trào gọi là từ địa vị pháp lý đến hợp đồng”. Khái niệm về địa vị pháp lý, tức về một vị trí đựơc định sẵn mà mỗi cá nhân đều có trong xã hội, thực ra tƣơng xứng với một trạng thái trong đó các quy định không hoàn toàn bao quát mà lại lọc riêng ra những cá nhân hay những nhóm ngƣời cụ thể và trao cho họ những quyền và nghĩa vụ đặc biệt. Sự nhấn mạnh vào khái niệm hợp động với tƣ cách là địa vị đối lập tuy vậy lại có một chút lệch nghĩa, vì nó chỉ

lọc ra một trong số những phƣơng tiện, cho dù đó là quan trọng nhất, mà luật cung cấp cho các cá nhân để định hình địa vị của riêng anh ta.

185

Sự tƣơng phản thực thụ với uy quyền của một địa vị pháp lý chính là ảnh hƣởng của những bộ luật chung và công bằng, của những quy định giống nhau áp dụng cho tất cả mọi ngƣời, hoặc nhƣ chúng ta có thể nói, ảnh hƣởng của quy định về “leges” trong nghĩa gốc của từ trong tiếng la-tinh chỉ nghĩa luật – leges, tức là, sự đối lập lại so với privi-leges (đặc quyền đặc lợi).

Yêu cầu cho rằng những quy định của bộ luật thực thụ phải mang tính phổ quát không có nghĩa là đôi khi những quy định đặc biệt lại không thể áp dụng đƣợc vào những ngƣời thuộc các giai cấp khác nhau nếu chúng tham chiếu đến những tài sản mà chỉ có một số ngƣời sở hữu.

Cũng có thể có những quy định chỉ có thể áp dụng cho phụ nữ hoặc cho những ngƣời mù hoặc cho những ngƣời già hơn một tuổi nào đó.

(Trong một số trƣờng hợp thậm chí cũng không cần thiết phải chỉ ra giai cấp nào mà quy định đó áp dụng: ví dụ, chỉ có phụ nữ mới có thể

bị cƣỡng hiếp hay sinh nở). Những sự khác biệt đó sẽ không có tính tuyệt đối, và sẽ không buộc một nhóm nào phải phục tùng ý chí của những ngƣời khác, nếu họ đƣợc thừa nhận là đƣợc đối xử công bằng bởi những ngƣời trong và ngoài nhóm. Điều này không có nghĩa là phải có một sự đồng thuận đối với sự cần thiết tồn tại sự khác biệt đó, mà chỉ có nghĩa là các quan điểm cá nhân sẽ không phụ thuộc vào việc liệu cá nhân đó có trong nhóm đó hay không. Ví dụ, một khi sự khác biệt đó lại đƣợc đa số những ngƣời cả trong và ngoài nhóm ủng hộ, thì đó phải là lập luận mạnh cho rằng mục tiêu của cả những ngƣời trong và ngoài nhóm đều đƣợc đáp ứng. Tuy nhiên, khi chỉ có những ngƣời thuộc nhóm đó ủng hộ sự khác biệt này, thì rõ ràng đó là đặc quyền đặc lợi, trong khi nếu chỉ những ngƣời không thuộc nhóm ủng hộ sự khác biệt đó, thì đó lại là sự phân biệt đối xử. Đặc quyền đối với ngƣời này, tất nhiên luôn là sự phân biệt đối xử đối với ngƣời khác.

5. Không thể bác bỏ đƣợc thực tế rằng, kể cả khi các quy định chung, trừu tƣợng mà có thể áp dụng công bằng đối với tất cả mọi ngƣời, cũng có thể tạo thành những hạn chế nghiêm trọng đối với tự do. Nhƣng khi chúng ta phản ánh đặc tính đó, chúng ta sẽ thấy điều đó là không thể

xảy ra. Lý lẽ chủ yếu bảo vệ quan điểm đó là các quy định phải áp dụng đối với những ngƣời mà đề ra chúng và cả những ngƣời áp dụng

186

chúng – tức là, áp dụng cho cả ngƣời cai trị và những ngƣời bị cai trị –

và rằng không ai có quyền đƣợc ban hành ra những ngoại lệ. Nếu tất cả

những gì cần cấm và không đƣợc thực hiện đều đƣợc cấm và không cho thực hiện đối với tất cả mọi ngƣời mà không có ngoại lệ nào (trừ

phi ngoại lệ đó đƣợc tạo ra bởi một quy định chung khác) và nếu nhƣ

cả chính quyền cũng không có những quyền lực đặc biệt trừ quyền lực cƣỡng chế thi hành luật, thì sẽ có rất ít việc vốn đƣợc ai đó mong muốn một cách hợp lý để làm có thể bị cấm cả. Một nhóm hồi giáo cuồng tín có thể áp đặt lên những ngƣời khác những hạn chế mà bản thân những thành viên của nó sẽ rất sẵn sàng tuân thủ nhƣng chúng cũng sẽ là những trở lực cho những ngƣời khác trong quá trình theo đuổi những mục tiêu quan trọng. Nhƣng nếu đúng là tôn giáo thƣờng đƣa ra những lý do lý giải việc thiết lập những quy tắc đƣợc xem là rất ép buộc và nếu đúng là tự do tôn giáo theo đó cũng đƣợc xem là có vai trò rất quan trọng đối với tự do nói chung, thì rõ ràng rằng những niềm tin tôn giáo có vẻ gần nhƣ là cơ sở duy nhất để dựa vào đó mà những quy định chung vốn hạn chế tự do một cách nghiêm trọng đã từng đƣợc cƣỡng chế áp dụng một cách rộng khắp. Nhƣng cũng có những hạn chế vô thƣởng vô phạt, thậm chí còn vô nghĩa đƣợc áp đặt cho tất cả mọi ngƣời trên văn bản kiểu nhƣ Ngày nghỉ lễ Sabbath của Đạo Cơ đốc giáo Scotland so với những hạn chế chỉ có thể áp đƣợc cho một số

ngƣời. Điều có ý nghĩa là ở chỗ hầu hết những hạn chế về những gì chúng ta coi là những việc riêng tƣ, ví dụ nhƣ quy định về chi tiêu, thƣờng chỉ đƣợc áp dụng đối với những nhóm ngƣời nhất định hoặc, nhƣ trong trƣờng hợp lệnh cấm, thì chúng cũng có tính thực tiễn chỉ vì chính phủ vẫn bảo lƣu quyền đƣợc ban hành những ngoại lệ.

Cũng cần phải nhớ rằng, liên quan đến những hành động của con ngƣời đối với những ngƣời khác, tự do chƣa bao giờ có nghĩa gì khác hơn việc các hành động đó chỉ bị giới hạn bởi những quy định chung. Vì không có dạng hành động nào mà lại không thể gây trở ngại cho một phạm vi hoạt động đã đƣợc bảo hộ của ngƣời khác, nên ngay cả ngôn luận, báo chí hay việc hoạt động tôn giáo cũng không thể đƣợc tự do hoàn toàn. Trong tất cả các lĩnh vực này, (và nhƣ chúng ta sẽ thấy sau, trong lĩnh vực hợp đồng) thì tự do thực sự có nghĩa và chỉ có nghĩa

187

rằng những gì chúng ta có thể làm không phụ thuộc vào sự chấp thuận hay uỷ quyền của ngƣời khác và chỉ bị giới hạn bởi cùng những quy định trừu tƣợng đƣợc áp dụng bình đẳng cho tất cả mọi ngƣời.

Nhƣng nếu đúng là luật cho chúng ta tự do, thì điều này chỉ đúng đối với luật đƣợc hiểu là gồm những quy định chung trừu tƣợng hay đối với những cái mà chúng ta thƣờng gọi là “luật theo nghĩa vật chất”, vốn khác với luật chính thức đƣợc biểu hiện qua các đặc tính của chính các quy định chứ không phải bởi xuất xứ của chúng. Luật theo nghĩa là một “mệnh lệnh cụ thể”, một mệnh lệnh đƣợc gọi là một “luật” chỉ vì nó bắt nguồn từ thẩm quyền pháp lý, chính là công cụ chủ đạo của sự

cƣỡng ép. Sự lẫn lộn giữa hai khái niệm này, tức luật và sự mất niềm tin cho rằng luật có thể cai trị xã hội đƣợc, rằng con ngƣời khi ban hành và cƣỡng chế thi hành luật theo nghĩa thứ nhất lại không cƣỡng ép ý chí của mình là trong số những nguyên nhân chủ đạo gây ra sự

suy giảm của tự do vốn đã đƣợc lý thuyết về luật đóng góp một phần không kém gì so với các học thuýêt chính trị đã làm để xây dựng nên nó.

Chúng ta sẽ phải quay lại sau với cái cách thức mà theo đó lý thuyết luật hiện đại đã làm cho những sự khác biệt này ngày càng mờ đi. Ở

đây chúng ta chỉ có thể chỉ ra sự tƣơng phản giữa hai khái niệm luật bằng cách đƣa ra những ví dụ về những quan điểm cực đoan đối với hai khái niệm đó. Quan điểm cổ điển đƣợc nêu ra trong phát biểu của Chánh án John Marshall cho rằng “Quyền lực hành pháp, khi đối chiếu với quyền lực của pháp luật, không tồn tại. Các toà án là những công cụ duy nhất của pháp luật và không thể hiện ý chí gì”. Phản bác lại quan điểm này, phát biểu thƣờng đƣợc nhắc đến nhất của một quan toà hiện đại mà đã giành đƣợc sự ủng hộ lớn nhất của những ngƣời gọi là cấp tiến, nhƣ Chánh án Holmes, cho rằng “những gợi ý chung chung không quyết định đƣợc các trƣờng hợp cụ thể”. Một nhà khoa học chính trị đƣơng đại cũng đƣa ra cùng một quan điểm nhƣ vậy, cho rằng: “Luật không thể thực hiện vai trò cai trị. Chỉ có con ngƣời mới có thể thực hiện quyền lực đối với ngƣời khác. Khi nói rằng pháp luật chứ

không phải con ngƣời có thể thực hiện vai trò cai trị, có thể có nghĩa rằng việc con ngƣời cai trị con ngƣời caanf phải đƣợc che dấu”.

188

Thực tế chỉ ra rằng, nếu “cai trị” có nghĩa là buộc con ngƣời phải tuân thủ ý chí của ngƣời khác, thì chính phủ sẽ không có quyền lực nào để

cai trị trong một xã hội tự do. Ngƣời công dân theo đúng nghĩa của nó sẽ không thể bị coi là bị cai trị nếu hiểu theo nghĩa đó, không thể bị ra lệnh, bất kể vị trí trong công việc mà anh ta đã lựa chon cho mục đích riêng của anh ta là gì hay cả trong khi anh ta tạm thời trở thành đại diện của chính phủ theo luật. Tuy vậy, anh ta có thể bị cai trị khi hiểu rằng cai trị có nghĩa là sự bắt buộc phải thi hành những quy định chung, đƣợc ban hành mà không cần xem xét đến những trƣờng hợp cụ thể

nào và đƣợc áp dụng công bằng cho tất cả mọi ngƣời. Vì ở đây không yêu cầu phải có những quyết định của con ngƣời trong phần lớn các trƣờng hợp áp dụng các quy định đó; và kể cả khi một toà án phải quy định cách thức áp dụng các quy định chung đối với một trƣờng hợp cụ

thể, thì chính những hàm ý của toàn bộ hệ thống các quy định đã đƣợc thừa nhận chứ không phải ý chí của toà án sẽ quyết định việc đó.

6. Cái lý lẽ ủng hộ việc phải đảm bảo cho mỗi cá nhân một phạm vi pháp lý đã đƣợc định sẵn để trong đó anh ta có thể tự quyết định các hành động của mình là nhằm giúp anh ta sử dụng một cách tối ƣu sự hiểu biết của anh ta về những hoàn cảnh cụ thể theo thời gian và địa điểm.

Luật cho anh ta biết anh ta có thể dựa vào thực tế nào và theo đó mở

rộng phạm vi để trong đó anh ta có thể dự đoán đƣợc các hậu quả của hành động của anh ta. Đồng thời luật cũng cho anh ta biết anh ta phải tính đến những hậu quả nào các hành động của anh ta có thể gây ra và anh ta sẽ phải chịu trách nhiệm gì cho chúng. Điều này có nghĩa là những gì anh ta đƣợc phép làm và đƣợc yêu cầu phải làm chỉ phụ

thuộc vào những hoàn cảnh mà anh ta đƣợc giả định là đã biết hoặc có thể đánh giá đƣợc. Không có quy định nào có thể có hiệu lực hay để

cho anh ta đƣợc tự do quyết định, và việc đó khiến cho phạm vi các quyết định tự do của anh ta phụ thuộc vào những hậu quả do anh ta gây ra mà anh ta không thể nhìn thấy đƣợc. Kể cả trong số những hiệu ứng mà anh ta có thể nhìn thấy trƣớc, thì các quy định sẽ chon lọc ra một số

cái mà anh ta sẽ phải tính đến trong khi cho phép anh ta có thể bỏ qua những cái khác. Nói riêng, những quy định nhƣ vậy không chỉ yêu cầu rằng anh ta không đƣợc làm gì có thể gây hại cho ngƣời khác mà còn

189

sẽ – hoặc nên đƣợc phát biểu rằng khi áp dụng vào một tình huống cụ

thể, họ sẽ phải xác định xem những hiệu ứng nào cần đƣợc xem xét và hiệu ứng nào không cần đƣợc xem xét.

Nếu nhƣ luật có thể hỗ trợ cá nhân hành động có hiệu quả bằng kiến thức của chính anh ta và với mục đích đó giúp bổ sung thêm vào kiến thức của anh ta, thì nó cũng chính là biểu hiện của kiến thức, hay những kết quả của kinh nghiệm đã qua vốn vẫn đƣợc dùng đến nếu con ngƣời hành động theo những quy định này. Thực ra, sự phối hợp của các cá nhân theo những quy định chung phụ thuộc vào một loại phân nhánh của tri thức, theo đó nó cho rằng cá nhân phải xem xét các hoàn cảnh cụ thể nhƣng luật lại đảm bảo rằng hành động của họ sẽ đƣợc điều chỉnh phù hợp với những đặc điểm chung hoặc lâu dài nhất định của xã hội. Kinh nghiệm này, nhƣ đƣợc biểu hiện trong luật, mà các cá nhân vẫn sử dụng thông qua việc tuân thủ các quy định, trở thành đề tài rất khó thảo luận vì nó thƣờng không đƣợc họ hay ai khác biết tới. Hầu hết trong số những quy định này chƣa bao giờ đƣợc con ngƣời phát minh ra một cách chủ ý mà đã phát triển thông qua một quá trình đều đặn việc thử nghiệm và sai lầm theo đó các thế hệ kế tiếp nhau đã giúp xây dựng nên chúng nhƣ ngày nay. Do vậy, trong hầu hết các trƣờng hợp không ai biết và chƣa từng đƣợc biết tất cả cá lý do và lý giải vốn đã dẫn đến việc hình thành một dạng cụ thể của một quy định. Do vậy chúng ta thƣờng phải cố gắng khám phá những chức năng thƣờng có của một quy định. Nếu chúng ta không thấy đƣợc nguyên lý của một quy định cụ thể nào đó, thì thông thƣờng chúng ta phải cố hiểu xem chức năng chung hay mục đích phải là gì nếu chúng ta cần phải làm cho nó tốt hơn thông qua quá trình lập pháp cẩn trọng.

Do vậy những quy định mà các công dân hành xử theo giúp toàn bộ xã hội sẽ tự điều chỉnh phù hợp với môi trƣờng và với những đặc tính chung của các thành viên xã hội. Chúng xứng đáng, hoặc nên coi là xứng đáng để hỗ trợ các thành viên định hình các kế hoạch hành động mà họ có cơ hội hoàn thành nó. Những quy định có thể tồn tại chỉ vì, trong một dạng tình huống nhất định nào đó, có thể xảy ra sự va chạm gia tăng giữa các cá nhân về những cái mà mỗi cá nhân có quyền làm, vốn chỉ có thể bị ngăn cản nếu có một quy định chỉ rõ cho họ quyền

190

của mỗi ngƣời là gì. Ở đây chỉ yêu cầu rằng phải có một quy định đã biết nào đó để điều chỉnh một dạng tình huống, và nội dung của nó là gì hầu nhƣ không quan trọng.

Tuy nhiên thƣờng sẽ có một vài quy tắc có thể có làm hài lòng yêu cầu này nhƣng chúng cũng sẽ không thoả đáng nhƣ nhau. Vậy tập hợp những quyền mà chúng ta gọi là “quyền sở hữu”, đặc biệt liên quan đến đất đai sẽ bao gồm chính xác những gì, hay cái phạm vi đƣợc bảo hộ sẽ phải bao gồm những quyền nào khác, hay nhà nƣớc sẽ phải cƣỡng chế thi hành những loại hợp đồng nào, đều là những vấn đề mà chỉ có kinh nghiệm mới có thể chỉ ra đƣợc cách giải quyết ổn thoả nhất là gì. Không có gì đƣợc coi là “tự nhiên” trong mọi định nghĩa cụ thể

về các quyền của loại này, ví dụ nhƣ khái niệm của La Mã về quyền sở

hữu rằng đó là quyền đƣợc sử dụng hay lợi dụng một vật nào đó mà một ngƣời thấy hài lòng, mà cho dù có lặp lại thƣờng xuyên đến mức nào, cũng rất khó có thể có tình thực hành theo nghĩa chặt chẽ của nó.

Nhƣng những đặc điểm chính của tất cả những mệnh lệnh pháp lý có phần cấp tiến hơn cũng giƣờng nhƣ tƣơng tự với những bản thảo tỷ mỉ

của những gì mà David Hume đã gọi là “ba bộ luật cơ bản của tự nhiên, đó là luật về tính ổn định của sở hữu, về sự chuỷên giao thông qua đồng thuận và về sự thực hiện các lời hứa”.

Tuy vậy mối quan tâm của chúng ta ở đây không phải là nội dung nào cụ thể mà chỉ là những thuộc tính chung nhất định mà những quy định đó buộc phải có trong một xã hội tự do. Vì ngƣời ban hành luật không thể nhìn thấy trƣớc đƣợc những ngƣời thuộc phạm vi điều chỉnh sẽ sử

dụng các quy định của anh ta vào việc gì, nên anh ta chỉ có thể đƣa ra mục tiêu làm cho các điều quy định đó có lợi cho tất cả mọi ngƣời hoặc cho đại đa số các trƣờng hợp. Nhƣng, vì các quy định vận hành thông qua những kỳ vọng mà chúng tạo ra, điều cần thiết là chúng phải luôn đƣợc áp dụng, cho dù liệu những hậu quả của chúng gây ra có đƣợc mong muốn hay không. Việc nhà lập pháp tự giới hạn việc xây dựng luật của mình ở các quy định chung chứ không phải ở các mệnh lệnh cụ thể là hệ quả của việc anh ta bỏ qua những hoàn cảnh cụ thể

mà các quy định sẽ áp dụng vào đó; tất cả những gì anh ta có thể làm là cung cấp những dữ kiện chắc chắn nào đó để những ai phải định ra các

191

kế hoạch hành động có thể sử dụng. Nhƣng để ấn định chỉ một vài điều kiện cho các hành động của họ, anh ta có thể cung cấp những cơ hội và những dịp thuận lợi, nhƣng không bao giờ đảm bảo cho họ tính chắc chắn về những kết quả do các nỗ lực của họ tạo ra.

Sự cần thiết phải nhấn mạnh rằng chính vì xuất phát từ bản chất của những quy định pháp luật trừu tƣợng nên chúng sẽ chỉ có thể có ích lợi trong hầu hết các trƣờng hợp mà các quy định đó áp dụng và, trên thực tế, chúng là một trong số những phƣơng tiện để con ngƣời đã học để bù lại cho sự kém hiểu biết của anh ta về hiến pháp, đã khiến chúng ta phải chấp nhận thông qua những giải thích nhất định có tính chất duy lý về chủ nghĩa vị lợi. Đúng là lý lẽ ủng hộ cho bất cứ một quy định cụ

thể nào của pháp luật phải là tính hữu dụng của nó – kể cả khi tính hữu dụng đó không thể chứng minh bằng lập luận có lý mà chỉ có thể đƣợc biết đến vì bản thân quy định đó đã chứng minh trên thực tế rằng nó tiện lợi hơn bất cứ quy định nào khác. Nhƣng, nói chung, chỉ có quy định mới cần phải biện hộ nhƣ vậy còn mọi ứng dụng của nó lại không cần. Quan điểm cho rằng, mỗi cuộc xung đột, cho dù về luật pháp hay đạo đức, nên đƣợc quyết định nhƣ thể nó sẽ rất thiết thực với những ai có thể nhận thức đƣợc tất cả những hậu quả của quyết định đó bao hàm cả sự bác bỏ sự cần thiết của mọi quy định. “Chỉ có một xã hội bao gồm những cá nhân có trí tuệ minh mẫn mới có thể mới có thể tạo cho mỗi cá nhân sự tự hoàn toàn khi cân nhắc mọi hành động cụ thể trên cơ

sở chung của chủ nghĩa vị lợi”. Một dạng chủ nghĩa vị lợi “cự đoan”

nhƣ vậy sẽ dẫn đến sự sự vô lý; và theo đó chỉ những gì chúng ta thƣờng gọi là chủ nghĩa vị lợi “hạn chế” mới có đƣợc sự tƣơng thích nào đó để giải quyết vấn đề của chúng ta. Nhƣng gần nhƣ không có niềm tin nào gây hại cho sự tôn trọng các quy định của pháp luật và đạo đức hơn quan điểm cho rằng quy định chỉ có tính ràng buộc nếu hiệu quả có lợi của việc tôn trọng nó đƣợc thừa nhận trong trƣờng hợp cụ thể.

Dạng cổ nhất của sự nhận thức sai lầm này đã hợp cùng với công thức (thƣờng đƣợc trích dẫn sai) là “salus populi suprema lex esto” – tức là (“phúc lợi của con ngƣời phải là - chứ không đơn thuần “là” – hình thức luật cao nhất”). Nếu đƣợc hiểu đúng, nó có nghĩa là mục đích cuối

192

cùng của luật phải là phúc lợi của con ngƣời, và là những quy định chung cũng phải đƣợc xây dựng để phục vụ mục đích đó, chứ không phải là mọi khái niệm về một mục tiêu xã hội cụ thể nào cũng nên đƣa ra lý lẽ biện hộ cho việc phá vỡ các quy định chung đó. Một kết quả

cuối cùng cụ thể, tức một kết quả cụ thể có thể đạt đƣợc, chƣa bao giờ

là luật cả.

7. Những kẻ thù của tự do luôn đƣa ra những lập luận của họ trên cơ sở

của lý lẽ cho rằng các mệnh lệnh trong các vấn đề nhân sinh thƣờng yêu cầu rằng phải có ai đó đƣa ra mệnh lệnh và những ngƣời khác chỉ

việc tuân thủ. Phần nhiều của việc phản kháng lại một hệ thống của tự

do theo những luật chung đều xuất phát từ việc không thể nhận thức đƣợc về một sự phối hợp hiệu quả giữa các hoạt động của con ngƣời mà không cần phải có tổ chức hợp lý bởi trí tuệ của thủ lĩnh. Một trong những thành tựu của học thuyết kinh tế là đã giải thích đƣợc cách thức mà thị trƣờng có thể mang lại sự tự điều chỉnh qua lại giữa các hoạt động đồng thời của các cá nhân, miễn là tồn tại một sự phân định ranh giới đã biết trƣớc đối với phạm vi kiểm soát của mỗi cá nhân. Một sự

hiểu biết về cơ chế điều chỉnh qua lại của các cá nhân nhƣ vậy hình thành nên phần quan trọng nhất của tri thức vốn buộc phải đƣợc sử

dụng để lập nên những quy định chung để giới hạn hành động cá nhân.

Sự tuân thủ theo luật bởi các hoạt động xã hội tự nó giải thích bằng thực tế rằng cá nhân có thể tự mình thực thi một kế hoạc hành động nhất quán mà, tại hầu hết các giai đoạn thực hiện, đều mong chờ vào những đóng góp nhất định từ các đồng chí của anh ta. “Thực tế cho rằng có tồn tại một dạng trật tự, tính nhất quán và tính ổn định nào đó trong đời sống xã hội là hiển nhiên. Nếu không có chúng, không ai trong chúng ta có thể giải quyết các vấn đề các vấn đề của chúng ta hay thoả mãn những nhu cầu thiết yếu nhất của mình”. Tính tuân thủ luật pháp nhƣ vậy không thể là kết quả của một định hƣớng thống nhất nếu chúng ta muốn các cá nhân điều chỉnh các hành động của họ cho phù hợp với những hoàn cảnh cụ thể vốn chủ yếu chỉ đƣợc họ biết đến và chƣa có riêng cá nhân nào biết đến nó một cách đầy đủ. Trật tự liên quan đến yếu tố xã hội theo đó có nghĩa rằng hành động cá nhân đƣợc định hƣớng bởi khả năng nhìn thấy trƣớc đƣợc vấn đề, rằng con ngƣời

193

không chỉ sử dụng hiệu quả các kiến thức của họ mà còn nhìn thấy trƣớc một cách thật tự tin họ có thể kỳ vòng sẽ nhận đƣợc sự phối hợp gì từ những ngƣời khác.

Một trật tự có sự điều chỉnh cho phù hợp với hoàn cảnh mà sự hiểu biết về mà mỗi ngƣời có đƣợc là rất khác nhau, không thể đƣợc thiết lập bằng sự định hƣớng từ trung ƣơng. Nó chỉ có thể phát sinh từ sự điều chỉnh qua lại của các yếu tố và sự phản ứng của các yếu tố đó đối với những sự kiện xảy ra ngay theo đó. Đó chính là những gì mà Polanyi đã gọi là sự hình thành đồng thời của một “trật tự đa trung tâm”: “Khi trật tự đạt đƣợc bởi con ngƣời bằng cách cho phép họ tƣơng tác với nhau bằng động cơ của chính họ – chỉ phụ thuộc vào những luật đƣợc áp dụng đồng bộ đối với tất cả mọi cá nhân đó - Chúng ta có một hệ

thống trật tự tự nguyện trong xã hội. Theo đó chúng ta có thể nói rằng những nỗ lực của các cá nhân này đƣợc phối hợp với nhau thông qua việc thực hiện các sáng kiến cá nhân và rằng sự phối hợp tự động này minh chứng cho tự do trên các cở sở công cộng.-Những hành động của các cá nhân đó đƣợc coi là tự do, vì họ không bị quy định bởi bất cứ

mệnh lệnh cụ thể nào, của đấng tối cao hay của chính quyền công cộng; sự bắt buộc họ phải tuân theo là khách quan và có tính chung chung”.

Mặc dù những ngƣời quen nhiều hơn với cái phƣơng thức mà họ

thƣờng ra lệnh cho các đối tƣợng vật lý thƣờng thấy việc hình thành nên những trật tự tự nguỵên là rất khó hiểu, tất nhiên vẫn có nhiều trƣờng hợp trong đó chúng ta phải dựa vào sự điều chỉnh tự định của các nhân tố riêng lẻ để tạo ra một trật tự tự nhiên. Chúng ta sẽ không bao giờ có thể tạo ra một pha lê hay một hợp chất hữu cơ tổng hợp nếu chúng ta phải đặt mỗi modul hay hạt nhân riêng lẻ trong mối quan hệ

với những cái khác. Chúng ta phải dựa vào thực tế rằng trong những điều kiện nhất định chúng sẽ tự ổn định trong một cấu trúc gồm có những đặc tính nhất định. Việc sử dụng những lực lƣợng tự nguyện đó, mà trong những trƣờng hợp đó là phƣơng tiện duy nhất của chúng ta để

đạt đƣợc kết quả mong muốn, có ngụ ý rằng nhiều đặc tính của quá trình tạo ra trật tự sẽ nằm ngoài sự kiểm soát của chúng ta; nói cách khác, chúng ta không thể trông chờ vào những lực lƣợng này và đồng

194

thời đảm bảo rằng những nguyên tử riêng lẻ sẽ chiếm lĩnh những vị trí cụ thể trong kết cấu mới đƣợc tạo ra.

Tƣơng tự, chúng ta có thể tạo ra những điều kiện để tạo thành một trật tự trong xã hội, nhƣng chúng ta không thể xắp xếp đƣợc cái phƣơng thức mà theo đó các nhân tố của nó sẽ tự sắp xếp thành một trật tự theo những điều kiện phù hợp. Theo nghĩa này thì nhiệm vụ của ngƣời ban hành luật không phải là thiết lập một trật tự cụ thể mà chỉ là tạo ra những điều kiện để trong đó một sự thu xếp có trật tự sẽ đƣợc thiết lập và sẽ tự làm mới nó. Nhƣ trong tự nhiên, để khuyến khích việc thiết lập một trật tự nhƣ vậy không yêu cầu rằng chúng ta có thể dự đoán đƣợc hành vi của nguyên tử riêng lẻ - điều đó sẽ phụ thuộc vào những hoàn cảnh cụ thể chƣa đƣợc biết đến trong đó nó tự điều chỉnh. Tất cả những gì cần có là một tính đều đặn hạn chế trong cách cƣ xử của nó; và mục đích của luật pháp nhân sinh mà chúng ta áp dụng là để đảm bảo tình chất đều đặn hạn chế đó nhằm để có thể thiết lập đƣợc một trật tự.

Ở những nơi mà những nhân tố của trật tự nhƣ vậy lại chính là những con ngƣời thông minh mà chúng ta muốn sử dụng các năng lực của riêng họ càng hiệu quả càng tốt trong quá trình họ theo đuổi những mục đích cụ thể của riêng họ, thì yêu cầu chính yếu cho việc thiết lập trật tự đó là ở chỗ mỗi ngƣời đều phải biết anh ta cần phải tính đến những hoàn cảnh nào trong môi trƣờng của anh ta. Nhu cầu đƣợc bảo vệ chống lại những sự can thiệp không dự báo trƣớc nhƣ vậy đôi khi đƣợc hiểu là khác lạ với “xã hội tƣ sản”. Nhƣng, trừ khi “xã hội tƣ sản”

có nghĩa là bất cứ một xã hội nào theo đó các cá nhân tự do hợp tác dƣới những điều kiện của phân công lao động, thì quan điểm nhƣ vậy sẽ khống chế nhu cầu đó chỉ ở ở mức có quá ít các dàn xếp xã hội. Đó chính là điều kiện thiết yếu của tự do cá nhân, và việc bảo vệ nó là chức năng chính của pháp luật.

195

CHƢƠNG 11

NHỮNG NGUỒN GỐC CỦA QUY TẮC PHÁP LUẬT

1. Tự do cá nhân trong thời đại hiện nay thật khó có thể đƣợc tìm thấy ở đâu xa hơn ngoài nƣớc Anh của thế kỷ 17. Đầu tiên nó có vẻ, giống nhƣ nó vẫn luôn nhƣ thế, nhƣ một sản phẩm phụ của cuộc chiến đấu giành quyền lực chứ không phải là kết quả của một mục tiêu có tính toán cẩn trọng. Nhƣng đó cũng là thời gian đủ dài để

các lợi ích của nó đƣợc thừa nhận. Và trong hơn hai trăm năm qua sự duy trì và hoàn thiện tự do cá nhân đã trở thành lý tƣởng dẫn đƣờng trong đất nƣớc đó, và những thể chế cùng các truyền thống của nó đã trở thành hình mẫu của thế giới văn minh.

Điều này không có nghĩa là những di sản của thời kỳ Trung Đại lại không tƣơng thích với sự tự do hiện đại. Nhƣng ý nghĩa của nó lại không hẳn là những gì ngƣời ta thƣờng nghĩ. Đúng vậy, xét ở nhiều khía thì con ngƣời thời Trung Cổ lại đƣợc hƣởng nhiều tự do hơn những gì bây giờ chúng ta vẫn tin là có. Những có rất ít cơ sở nếu nghĩ rằng tự do của Ngƣời Anh theo đó nhiều hơn một cách thực sự

so với tự do của những dân tộc của Lục địa Âu châu. Nhƣng nếu những con ngƣời Trung Cổ biết nhiều quyền tự do theo nghĩa những đặc quyền trao cho các bất động sản hay các cá nhân, thì họ

cũng hầu nhƣ không biết đến tự do nhƣ một điều kiện chung của con ngƣời. Xét ở một vài khía cạnh nào đó thì những khái niệm chung đƣợc đa số chấp nhận khi đó về thiên nhiên và các nguồn luật và trật tự đã ngăn cản không có vấn đề tự do phát triển thành dạng tự do hiện đại. Tuy nhiên cũng có thể nói rằng đó là vì nƣớc Anh đã sở hữu phần nhiều trong lý tƣởng chung của thời Trung Cổ về tính tối thƣợng của luật pháp, vốn đã bị phá huỷ ở đâu đó do sự nổi lên của chủ nghĩa chuyên chế, và cũng có thể nói rằng nƣớc Anh cũng đã có thể phát động cho sự phát triển của tự do ngày nay.

Quan điểm Trung Cổ này, vốn đƣợc coi là rất quan trọng với tƣ

cách là nền tảng cho sự phát triển hiện đại, mặc dù chúng có thể chỉ

đƣợc chấp nhận hoàn toàn trong thời kỳ đầu của thời Trung Cổ, là ở

196

chỗ “nhà nƣớc không thể tự mình tạo ra hay làm ra luật, và tất nhiên cũng không thể tự mình loại bỏ hay vi phạm luật pháp, bởi vì điều này sẽ có nghĩa là tự nó loại bỏ công lý, điều đó có thể là lố bịch, tội lỗi, một sự nổi loạn chống lại chúa – ngƣời mà một mình tạo ra luật”. Trong hàng thế kỷ chính cái học thuyết đƣợc thừa nhận cho rằng các ông vua hay bất cứ một chính quyền nào khác cũng chỉ có thể tuyên bố ban hành hoặc cung cấp luật hiện hành, hoặc sửa đổi những sự lạm dụng luật, chứ không phải là tạo ra luật. Rồi dần dần, trong suốt những năm cuối của thời kỳ Trung Cổ, thì khái niệm về

việc xây dựng luật mới một cách cẩn trọng – hay còn gọi là lập pháp nhƣ chúng ta đã biết – mới đƣợc chấp nhận. Tại nƣớc Anh, theo đó Quốc Hội đã phát triển cơ quan trƣớc kia chỉ tìm luật thành một cơ quan làm luật. Cuối cùng cũng chính trong cuộc tranh cãi về

thẩm quyền ban hành luật theo đó những đảng phái đối kháng đã chỉ trích nhau vì đã hành xử độc đoán – hành xử, đó là, không phải phù hợp với những bộ luật chung – mà là công cuộc xây dựng tự do cá nhân phải đƣợc thúc đẩy một cách vô tƣ. Quyền lực mới của nhà nƣớc dân tộc có tổ chức cao vốn phát triển trong các thế kỷ 15 và 16 đã lần đầu tiên sử dụng việc lập pháp nhƣ là một công cụ của chính sách thận trọng. Có thời điểm tƣởng nhƣ là quyền lực mới đó có thể dẫn đến sự chế độ quan chủ chuyên chế ở nƣớc Anh, nhƣ đã từng xảy ra ở Lục địa, vốn có thể phá huỷ hoàn toàn những quyền tự do có đƣợc từ thời Trung Cổ. Khái niệm về chính phủ hạn chế

nhƣ đã phát sinh từ cuộc chiến của nƣớc Anh trong thế kỷ 17 do vậy lại trở thành điểm xuất phát mới, giải quyết những vẫn đề mới. Nếu nhƣ cái học thuýêt của nƣớc Anh và những tài liệu vĩ đại của thời Trung Cổ, từ Magna Carta, Bản “Constituio Libertatis” vĩ đại trở

xuống đều có đóng góp ý nghĩa cho sự phát triển của chính phủ

hiện đại, đó là vì chúng có vai trò nhƣ những vũ khí trong cuộc chiến đấu đó.

Nhƣng nếu nhƣ vì những mục đích của chúng ta mà chúng ta không cần cứ phải dựa vào học thuyết của thời Trung cổ nữa, thì chúng ta phải soi xét gần hơn một chút nữa đến sự kế thừa cổ điển vốn đƣợc khôi phục lại ở thời gian đầu của thời kỳ hiện đại. Điều quan trọng

197

là, không chỉ vì cái tầm ảnh hƣởng lớn mà nó tạo ra đối với tƣ

tƣởng chính trị của thế kỷ thứ 17, mà còn là vì cái ý nghĩa trực tiếp mà kinh nghiệm của những ngƣời cổ đại đã để lại cho thời đại của chúng ta.

2. Mặc dù những ảnh hƣởng của truyền thống cổ điển đối với tƣ tƣởng hiện đại về tự do là không có gì phải bàn cãi, nhƣng bản chất của nó thƣờng bị hiểu nhầm. Ngƣời ta thƣờng nói những ngƣời cổ đại không biết đến tự do theo nghĩa tự do cá nhân. Điều này đúng ở

nhiều nơi và nhiều thời kỳ kết cả ở Hy Lạp cổ đại, nhƣng chắc chắn không đúng với Athen ở thời kỳ hƣng thịnh nhất của nó (hoặc của thời kỳ hậu cộng hoà của Rome); điều đó có thể đúng với nền dân chủ suy đồi của thời đại Plato, nhƣng chắc chắn không đúng với những ngƣời Athen khi mà Pericles đã nói với họ rằng “tự do mà chúng ta có đƣợc trong chính phủ của chúng ta cũng lan rộng ra cuộc sống thƣờng nhật của chúng ta, mà ở đó nếu không thể thực hiện đƣợc sự giám sát chặt tới mức khó chịu lẫn nhau, chúng ta không thể cảm thấy bị buộc phải tức giận với ngƣời hàng xóm của chúng ta vì anh ta đang làm những gì anh ta thích” và những ngƣời lính, tại thời điểm đầy hiểm nguy bởi sự trục xuất của ngƣời Sicilian, đã thƣờng bị nhắc nhở bởi tƣớng lĩnh của họ rằng, trên hết, họ đang chiến đấu vì một đất nƣớc mà ở đó họ có một “sự tự do không hạn chế để sống nhƣ họ muốn”. Vậy những đặc điểm chủ

yếu của sự tự do là gì trong “những nƣớc tự do nhất trong số những nƣớc tự do” nhƣ Nicias đã gán cho Athens vào cùng thời điểm đó, nhƣ đã đƣợc chứng kiến bởi cả bản thân những ngƣòi Hy Lạp và bởi những ngƣời Anh của những thời đại hậu bối nhƣ của Tudor và Stuart?

Câu trả lời đƣợc gợi ý bởi một từ mà Elizabethans đã mƣợn từ ngôn ngữ của Ngƣời Hy Lạp tuy đã từ lâu không đƣợc dùng đến nữa. Từ

“Isonomia” đã đƣợc nhập khẩu vào nƣớc Anh từ Italia vào cuối của Thế kỷ 16 với nghĩa là “sự bình đẳng của pháp luật cho tất cả mọi dạng ngƣời”, và không lâu sau đó nó đƣợc đƣợc tự do sử dụng bởi nhà dịch giả Livy dƣới dạng từ tiếng Anh là “isonomy” để mô tả

một trạng thái pháp luật bình đẳng cho tất cả mọi ngƣời và một

198

trách nhiệm của những quan toà sơ thẩm. Nó tiếp tục đƣợc sử dụng trong suốt thế kỷ thứ 17 cho đến khi những khái niệm nhƣ “sự bình đẳng trƣớc pháp luật”, “chính phủ của pháp luật” hay “quy định của pháp luật” dần dần thay thế nó.

Lịch sử của các khái niệm ở Hy Lạp cổ đại đƣa ra những bài học thú vị vì có lẽ nó lý giải những trƣờng hợp đầu tiên của một chu kỳ

mà văn minh có vẻ sẽ lặp lại. Khi lần đầu tiên khái niệm xuất hiện, nó mô tả trạng thái mà trƣớc đó Solon đã từng thiết lập trƣớc kia ở

Athens khi anh ta đƣa ra cho con ngƣời những “pháp luật bình đẳng cho quý tộc và ngƣời dân” và theo đó cho họ “không nhiều lắm sự

kiểm soát của chính sách công vì tính chắc chắn của việc bị cai trị

theo luật phù hợp với những quy định có sẵn”. Từ Isonomy đối lập với quy định độc đoán của những bạo chúa và trở thành một cách diễn đạt quen thuộc trong những bài hát phổ biến trong tiệc nhậu khi ngƣời ta chúc mừng cho sự ám sát một trong những kẻ bạo chúa đó. Khái niệm đó giƣờng nhƣ cũ hơn so với khái niệm về

demokratia, và yêu cầu đƣợc tham gia bình đẳng của tất cả mọi ngƣời vào chính phủ giƣờng nhƣ trở thành một trong những hệ quả

của nó. Đối với Herodotus thì vẫn chính là từ isonomy chứ không phải là từ dân chủ đƣợc coi là “đẹp nhất trong tất cả các tên của một trật tự chính trị”. Thuật ngữ đó tiếp tục đƣợc sử dụng sau khi đã thu đựơc dân chủ, đầu tiên là để ủng hộ nó và sau đó nhƣ ngƣời ta đã nói, ngày càng cố che giấu đi cái đặc tính mà nó đã giả định; vì chính phủ dân chủ đã sớm bỏ qua cái bình đẳng trƣớc pháp luật rất quý mà nó đã có đƣợc sự ủng hộ trƣớc đó. Những ngƣời Hy Lạp rõ ràng đã hiểu rằng hai ý tƣởng, mặc dù có quan hệ với nhau, cũng không giống nhau: Thucydides đã nói không hề lƣỡng lự về một

“dạng chính phủ hạn chế nhƣng bình đẳng” và Plato thậm chí còn dùng thuật ngữ “isonomy” đối lập có chủ ý với dân chủ thay vì ủng hộ nó. Cuối thế kỷ thứ 4 ngƣời ta đã thấy cần thiết phải nhấn mạnh rằng “trong một hệ thống dân chủ thì luật nên là những ông chủ ”.

Ngƣợc lại với cơ sở nói ở trên thì một số những đoạn viết nổi tiếng nhất định của Aristotle, mặc dù ông không còn dùng khái niệm

„isonomia” nữa, giƣờng nhƣ lại trở thành sự lý giải ủng hộ cho lý

199

tƣởng truyền thống đó. Trong cuốn “chính trị học” ông nhất mạnh rằng “có điều phù hợp hơn là luật nên có vai trò chi phối hơn bất cứ

một công dân nào”, là những ngƣời giữ quyền lực tối cao “nên chỉ

đƣợc bổ nhiệm là những ngƣời bảo vệ và phục vụ của pháp luật”, và rằng “ai có thể đặt quyền lực tối cao trong lý trí, sẽ nên đặt nó ở

Chúa và ở pháp luật” và theo đó “mọi thứ đƣợc xác định bởi đa số

phiếu chứ không phải bởi pháp luật”. Một chính phủ nhƣ vậy đối với anh ta không phải là chính phủ của một nhà nƣớc tự do, „vì khi chính phủ không còn vận hành theo luật, thì sẽ không có nhà nƣớc tự do, vì luật pháp buộc phải có vai trò tối cao so với mọi thứ khác”.

Một chính phủ mà “tập trung mọi quyền lực trong các lá phiếu của con ngƣời sẽ không thể, nói một cách chính xác, là một chính phủ

dân chủ: Vì các mức độ không thể chỉ chung chung trong phạm vi của chúng”. Nếu chúng ta thêm vào đó đoạn viết sau đây trong tác phẩm Hùng biện, chúng ta sẽ có một tuyên bố tƣơng đối hoàn thiện về lý tƣởng của chính phủ theo luật: “Chính tại thời khắc vĩ đại mà những bộ luật đƣợc xây dựng hoàn chỉnh sẽ tự chúng xác định đƣợc tất cả các điểm mà chúng có thể làm, và để lại số điểm ít nhất có thể

cho các quan toà quyết định, vì quyết định của ngƣời ban hành luật không có tính cụ thể mà chỉ có tính chung chung và sắp xảy ra, theo đó các thành viên của quốc hội và uỷ ban công tố thấy trách nhiệm của họ là phải quyết định những trƣờng hợp cụ thể đựơc đặt ra trƣớc mắt họ”.

Có một thực tế hiển nhiên là việc ngày nay chúng ta sử dụng cụm từ

“chính phủ theo pháp luật chứ không phải theo con ngƣời” xuất phát trực tiếp từ tuyên bố này của Aristotle. Thomas Hobbes đã tin rằng đó chỉ là “một sai lầm khác của học thuyết chính trị của Aristotle khi cho rằng trong một cộng đồng có trật tự tốt thì không phải là con ngƣời mà là luật nên có vai trò cai trị”, theo đó James Harrington đã phản bác lại rằng “nghệ thuật mà theo đó một xã hội dân sự đƣợc thể chế hoá và đƣợc duy trì trên những cơ sở của các quyền và lợi ích chung …., là phải theo Aristotle và Livy, rằng luật chứ không phải con ngƣời là cai trị”.

200

3. Trong suốt thế kỷ thứ 17 ảnh hƣởng của các tác giả Latin đã phần lớn thay thế cái ảnh hƣởng trực tiếp của những ngƣời Hy Lạp. Do vậy chúng ta nên xem xét ngắn gọn cái truyền thống đƣợc rút ra từ

nƣớc Cộng Hoà La Mã. Tác phẩm nổi tiếng Luật của 12 cái bàn, vốn đƣợc xây dựng lặp lại bằng cách bắt chƣớc có chủ ý các luật của Solon, đã tạo nên nền tảng của tự do. Bộ đầu tiên trong số

những bộ lụât công quy định rằng “không có đặc quyền, hay các luật đƣợc chính thức ban hành để ủng hộ những thể nhân, gây tổn thƣơng cho các công dân khác đối lập với luật áp dụng chung cho tất cả các công dân, và theo đó các cá nhân, không kể cấp bậc xã hội đều có quyền dùng nó”. Đây là khái niệm cơ bản theo đó có một dạng hệ thống luật dần dần đƣợc định hình, bằng một quá trình rất giống với cái cách mà các luật chung phát triển, là một hệ thống các luật riêng lần đầu tiên đƣợc phát triển đầy đủ – theo một tinh thần rất khác với Bộ luật Justinian về sau, vốn quy định tƣ tƣởng luật pháp của Đại lục địa Châu âu.

Tinh thần này trong các bộ luật của thành Rome tự do đã đƣợc chuyển giao cho chúng ta trong các tác phẩm của những nhà sử học và những nhà hùng biện của thời kỳ đó, những ngƣời mà đã từng một lần nữa có nhiều ảnh hƣởng trong suốt thời kỳ Phục Hƣng Latinh của thế kỷ 17. Livy, mà ngƣời dịch giả của ông đã giúp mọi ngƣời quen thuộc hơn với thuật ngữ “isonomia” (bản thân Livy không sử dụng nó) và là ngƣời đã cung cấp cho Harrington sự khác biệt giữa chính phủ của pháp luật với chính phủ của con ngƣời –

Tacitus và trên hết, Cicero đã trở thành những tác giả chính của chủ

nghĩa tự do hiện đại, và nhờ ông mà chúng ta có đƣợc nhiều trong số những dạng tự do hiệu quả nhất trong khuôn khổ luật pháp. Đối với ông đã đến lúc phải đƣa ra khái niệm về những quy định chung hay leges legume, mà chi phối quá trình lập pháp, một khái niệm cho rằng chúng ta tuân thủ luật pháp là để đƣợc tự do, và một khái niệm cho rằng vị quan toà chỉ nên trở thành cái miệng để thông qua đó luật pháp cất lên tiếng nói. Không có tác giả nào khác minh chứng rõ ràng hơn rằng trong suốt giai đoạn cổ điển của Luật La Mã ngƣời ta hoàn toàn hiểu rằng không có xung đột giữa luật và tự

201

do và rằng tự do phụ thuộc vào những thuộc tính nhất định của luật, vào tính phổ quát và tính chắc chắn của nó và vào những giới hạn mà nó đặt ra cho quyền lực của chính quyền.

Giai đoạn cổ điển này cũng là một giai đoạn tự do kinh tế hoàn toàn mà nhờ đó Thành Rome có đƣợc những quyền lực và sự thịnh vƣợng của nó. Từ thế kỷ thứ hai sau Công Nguyên, tuy vậy, chủ

nghĩa xã hội có vai trò nhà nƣớc đã phát triển nhanh chóng. Trong sự phát triển đó tự do mà sự bình đẳng trƣớc pháp luật đã tạo ra trƣớc đó đã dần dần bị phá huỷ khi nảy sinh các nhu cầu cần phải có một loại bình đẳng khác. Trong suốt đế chế sau đó luật hà khắc bị

yếu dần khi mà, để ủng hộ một chính sách xã hội mới, nhà nƣớc tăng cƣờng sự kiểm soát đối với đời sống kinh tế. Kết quả của quá trình này – vốn đã kết thúc dƣới thời Constantine, theo lời của một sinh viên xuất sắc của Lụât La Mã, là ở chỗ, “đế chế có quyền lực tuyệt đối đã công khai thừa nhận nguyên tắc bình đẳng song hành cùng với thẩm quyền của ý chí hoàng đế bị giới hạn bởi hàng rào luật pháp. Justianian đã cùng với những giáo sƣ uyên thâm của ông ấy đã đƣa quá trình đó đến những kết luận cụ thể của nó”. Theo đó, trong một ngàn năm qua, khái niệm cho rằng việc lập pháp nên phục vụ mục đích bảo vệ tự do của cá nhân đã không còn tồn tại.

Và khi nghệ thuật lập pháp đƣợc khám phá lại, thì chính bộ luật của Justinian cùng với một khái niệm của nó về một hoàng tử đứng trên luật đã có vai trò nhƣ một hình mẫu áp dụng cho cả Lục địa.

4. Tuy nhiên, ở nƣớc Anh, ảnh hƣởng rộng rãi mà những tác giả cổ

điển có đƣợc trong suốt triều đại của Elizabeth đã giúp chuẩn bị có phƣơng thức cho một sự phát triển mới. Ngay sau khi Nữ hoàng chết, cuộc chiến đấu lớn giữa Nhà vua và Quốc Hội bắt đầu, từ đó mà tự do cá nhân nổi lên nhƣ một sản phẩm phụ của quá trình. Điều có ý nghĩa là ở chỗ những cuộc tranh luận bắt đầu chủ yếu về

những vấn đề chính sách kinh tế tƣơng tự nhƣ những vấn đề chúng ta lại đối mặt ngày nay. Đối với nhà lịch sử của thế kỷ 19 thì những phƣơng pháp của James I và Charles I mà đã kích thích cuộc xung đột có lẽ đã trở thành những vấn đề cũ rích mà hiện tại không đƣợc quan tâm. Đối với chúng ta những vấn đề do các ông vua gây ra

202

trong các nỗ lực của họ nhằm thiết lập những sự độc quyền công nghiệp có một chu kỳ quen thuộc: Charles I thậm chí còn cố gắng quốc hữu hoá ngành công nghiệp than và chỉ chịu từ bỏ ý định đó khi đƣợc khuyên rằng việc đó có thể gây ra cuộc nổi loạn.

Kể từ khi Toà án đƣa ra phán quyết đối với vụ án nổi tiếng về các Tập đoàn độc quyền khi phán rằng việc trao các quyền đặc biệt để

sản xuất bất cứ một thứ gì cũng là “chống lại luật chung và tự do của thần dân”, yêu cầu đòi hỏi phải có các luật bình đẳng cho mọi công dân đã trở thành vũ khí chủ yếu của Quốc hội trong cuộc phản kháng lại các mục tiêu của vua. Ngƣời Anh khi đó hiểu tốt hơn ngƣời Anh rằng sự kiểm soát sản xuất luôn có nghĩa là sự tạo ra đặc quyền: rằng Peter đƣợc cho phép để làm những gì mà Paul không đƣợc phép làm.

Tuy vậy, đó chính một dạng quy chế kinh tế khác đã tạo ra tuyên bố

vĩ đại đầu tiên về nguyên tắc cơ bản. Bản ….. năm 1610 đã đƣợc kích thích bởi những quy định mới do nhà vua ban hành cho phép xây dựng ở Luân Đôn và cấm việc sản xuất tinh bột từ lúa mì. Lời thề nổi tiếng đó của Hạ Nghị Viện tuyên bố rằng, trong số tất cả

những quyền có trong truyền thống của các thần dân Anh quốc, thì

“không có lời thề nào mà họ xem là thân thiết và quý giá hơn lời thề

này, sẽ đƣợc định hƣớng và điều chỉnh bởi những quy định chắc chắn của luật, mà đã trao cho ngƣời đứng đầu và các thành viên những quyền nào vốn thuộc về họ, và không phải dƣới bất cứ dạng chính phủ độc đoán và không chắc chắn nào…. Bên cạn cơ sở gốc rễ này, có một quyền không thể tranh cãi cho các công dân của vƣơng quốc này đã phát triển lên, không bị phụ thuộc và bất cứ

trừng phạt nào mà sẽ mở rộng ra các lĩnh vực cuộc sống, đất đai, thân thể, hay hàng hoá chứ không phải những dạng vẫn thƣờng đƣợc yêu cầu bởi những bộ luật chung của đất nƣớc này, hoặc những bộ luật chính thức đƣợc xây dựng từ sự đồng thuận chung của họ trong quốc hội”.

Cuối cùng, chính trong cụôc thảo luận gây ra bởi Bộ luật chính thức về những Độc quyền năm 1624 mà Ngài Edward Coke, cây bút vĩ

đại của những nguyên tắc Whig, đã phát triển sự lý giải của ông về

203

Magna Carta mà sau đó đã trở thành một trong số những hòn đá tảng của học thuyết mới. Trong phần hai của cuốn sách “Những định chế của Luật của Nƣớc Anh” do ông viết, ngày sau đó đƣợc phép in theo lệnh của Hạ Nghị Viện, ông không chỉ lập luận rằng (tham chiếu đến Vụ án về các độc quyền), “nếu một đặc quyền đƣợc trao cho một ngƣời nào đó, để đƣợc độc quyền làm những lá bài, hoặc để đƣợc độc quyền buôn bán với một đối tác nào khác, thì việc trao đặc quyền đó là đi ngƣợc lại tự do nói chung và sự tự do của thần dân, mà trƣớc đó đã, hoặc có lẽ cũng đã thực hiện thƣơng vụ đó theo luật, và hậu quả là vịêc đó đi ngƣợc lại điều luật vĩ đại này; mà ông còn đi xa hơn cả sự phản bác chống lại đặc quyền của hoàng gia bằng cảnh báo bản thân quốc hội là phải “để tất cả các trƣờng hợp đó đƣợc đo bằng vàng và thƣớc đo thẳng tắp của luật pháp, chứ không phải để chúng cho thƣớc dây cong queo và không chắc chắn của ý đồ nào đó”.

Bên cạnh những thảo luận mở rộng và liên tục về những vấn đề này trong suốt cuộc Nội chiến, dần dần cũng đã xuất hiện tất cả những tƣ tƣởng chính trị mà kể từ đó chi phối sự tiến bộ chính trị của Anh.

Chúng ta không thể cố tìm lại đƣợc sự tiến bộ của chúng trong những cuộc tranh luận và trong các sách nhỏ theo chủ đề của thời kỳ, mà sự giàu có về ý tƣởng kỳ là của nó đã chỉ đƣợc thấy rõ từ

những lẫn tái bản gần đây. Chúng ta chỉ có thể liệt kê những tƣ

tƣởng lớn xuất hiện ngày càng thƣờng xuyên cho đến khi, vào thời điểm phục hƣng, chúng trở thành một phần của truyền thống có tiếng tăm và, sau cuộc Cách mạng Thắng lợi năm 1688, trở thành một phần của học thuýêt của đảng thắng cử.

Sự kiện vĩ đại mà đến những thế hệ sau đã trở thành biểu tƣợng của những thành tựu vĩnh cửu của cuộc Nội Chiến chính là sự huỷ bỏ

những toà án đặc quyền vào năm 1641 và đặc biệt là Phòng Ngôi Sao (Star Chamber) vốn theo những lời thƣờng đƣợc trích dẫn của F.

W. Maitland, là “một toà án của những chính trị gia ép buộc thực thi một chính sách, chứ không phải toà án của những quan toà giám sát pháp luật”. Gần nhƣ đồng thời với nó là một nỗ lực lần đầu tiên tiến hành đảm bảo cho sự độc lập của các quan toà. Trong các cuộc

204

tranh luận của 20 năm sau thì vấn đề trung tâm đã ngày càng biến thành vấn đề về sự ngăn cản của hành động độc đoán của chính phủ.

Mặc dù hai nghĩa của từ “độc đoán” bị nhầm lẫn khá lâu, nhƣng ngƣời ta đã dần thừa nhận, khi Quốc hội bắt đầu hành động một cách độc đoán nhƣ hoàng đế, rằng liệu hành động đó có tính độc đoán hay không không chỉ phụ thuộc vào nguồn gốc của quyền lực mà còn phụ thuộc vào vịêc liệu nó có phù hợp với các nguyên tắc chung đã tồn tại trƣớc đó của lụât hay không. Những quan điểm hầu nhƣ đƣợc nhấn mạnh hàng ngày là ở chỗ không đƣợc phép đƣa ra hình phạt mà không có luật đã có trƣớc cho phép làm vịêc đó, rằng tất cả những văn bản luật chính thức chỉ nên có những hoạt động có giá trị pháp lý về sau chứ không nên có giá trị pháp lý về trƣớc, và ở chỗ chủ ý của tất cả các quan toà đều phải đƣợc hạn chế nghiêm túc bởi luật. Xét một cách toàn diện, tƣ tƣởng chi phối chủ đạo là lụât nên là vua hoặc, nhƣ một trong những bài viết phê phán ngắn đã diễn tả nó, đó chính là Lex, Rex.

Dần dần, hai khái niệm có tầm quan trọng sống còn xuất hiện liên quan đến cách thức những tƣ tƣởng cơ bản đó nên đƣợc bảo vệ nhƣ

thế nào: tƣ tƣởng của hiến pháp bằng văn bản và nguyên tắc phân chia quyền lực. Khi vào năm 1660, ngay trƣớc thời kỳ Phục Hƣng, ngƣời ta đã có nỗ lực cuối cùng thể hiện trong “Tuyên bố của Quốc Hội họp phiên toàn thể tại Westminister” để tuyên bố bằng một tài liệu chính thức về những nguyên tắc thiết yếu của một hiến pháp, đoạn văn quan trọng đó bao gồm: “Đối với sự độc lập của một nhà nƣớc, không có gì quan trọng hơn vịêc con ngƣời nên đƣợc cai trị

bằng pháp luật, và rằng công lý phải đƣợc giám sát bởi luật pháp giống nhƣ việc luật pháp phải chịu trách nhiệm trƣớc sự giám sát không thành công, theo đó có thể tuyên bố tiếp là tất cả các quá trình xử lý liên quan đến mạng sống, tự do và nhà nƣớc của tất cả

mọi ngƣời tự do của cộng đồng này, nên phù hợp với các luật của đất nƣớc, và rằng Quốc hội sẽ không xía vào hoạt động hành chính thông thƣờng, hay phần nghiệp vụ của luật: đó là phần nguyên tắc, nhƣ đã từng xảy ra với tất cả các quốc hội trƣớc đó, nhằm đáp ứng nhu cầu tự do của mọi ngƣời khi chống lại tính độc đoán trong

205

chính phủ”. Nếu nhƣ sau đó nguyên tắc phân chia quyền lực có thể

không hoàn toàn là “một nguyên tắc đƣợc chấp nhận của luật hiến pháp”, thì chí ít nó vẫn là một phần của học thuyết chính trị đang giữ vai trò chi phối.

5. Tất cả các ý tƣởng này là để có đƣợc sự ảnh hƣởng quyết định trong suốt hàng trăm năm sau, không chỉ ở nƣớc Anh mà còn ở Châu Mỹ và Lục địa Châu Âu, dƣới dạng rút gọn thì chúng đƣợc đƣa ra sau đợt trục xuất cuối cùng của gia đình nhà Stuart năm 1688. Mặc dù ở thời điểm đó có thể là một vài tác phẩm khác cũng có ảnh hƣởng không kém, thậm chí còn nhiều hơn, nhƣng tác phẩm Chuyên luận thứ hai về chính phủ dân sự của John Locke vẫn xuất sắc ở những hiệu ứng kéo dài của nó đến nỗi chúng ta phải không chế sự quan tâm của chúng ta đến nó.

Tác phẩm của Locke đã đƣợc biết đến chủ yếu nhƣ một sự biện hộ

triết học của Cụôc cách mạng Thắng lợi; và chính trong hầu hết những dự đoán rộng hơn của ông về các cơ sở triết học của chính phủ mà chúng ta thấy những đóng góp đầu tiên của ông. Các ý kiến có thể khác nhau về giá trị. Khía cạnh của tác phẩm của ông mà chí ít cũng rất quan trọng lúc đó và chi phối mối quan tâm chủ yếu của chúng ta ở đây, tuy vậy, lại là việc ông đã luật hoá học thuýêt chính trị vẻ vang của ông, những nguyên tắc thực hành mà sau đó sẽ kiểm soát các quyền lực của chính phủ.

Nếu nhƣ trong bài luận về triết học của mình Locke quan tâm đến nguồn gốc giúp cho quyền lực trở thành hợp pháp và quan tâm đến mục đích của chính phủ nói chung, thì vấn đề thực hành mà ông quan tâm lại là làm thế nào để quyền lực, bất kể ai thực hiện nó, có thể bị ngăn cản không trở nên độc đoán: “Tự do của con ngƣời dƣới sự quản lý của chính phủ là phải có một quy tắc hiệu lực để sống theo, bình thƣờng đối với mọi ngƣời trong xã hội, và đƣợc xây dựng nên bởi quyền lực lập pháp đƣợc xây dựng trong nó; một quyền tự do đƣợc theo đuổi ý chí của riêng tôi trong tất cả mọi thứ, theo đó quy định đó thể hiện cái không: không phụ thuộc vào ý chí không ổn định, không chắc chắn và độc đoán của một ngƣời khác”.

Chính vì chống lại việc thực thi không thƣờng xuyên và không chắc

206

chắn của quyền lực mà lập luận đó chủ yếu đƣợc định hƣớng: điểm quan trọng là “bất cứ ai có quyền lực lập pháp hoặc tối cao của bất cứ cộng đồng nào cũng bị buộc phải cai trị theo những luật hiện hành có sẵn đã đƣợc ban hành và đã đƣợc mọi ngƣời biết đến, chứ

không phải tuân theo những sắc lệnh thiếu suy nghĩ; thực hiện bởi những quan toà thẳng thắn và khách quan, những ngƣời sẽ quyết định những bất đồng bằng những bộ luật này; và sẽ chỉ sử dụng các sức mạnh của cộng đồng tại nhà khi thực hiện các bộ luật đó”.

Thậm chí ngƣời lập pháp cũng không có “quyền lực độc đoán tuyệt đối”, “không thể tự cho mình một quyền lực đƣợc cai trị bằng những sắc lệnh độc đoán và thiếu suy nghĩ, mà buộc phải dựa trên công lý, và quyết định các quyền của công dân bởi những bộ luật hiện hành đã hiệu lực và bởi những quan toà có thẩm quyền đƣợc thừa nhận”, trong khi đó thì “ngƣời thực thi luật pháp tối cao…

không có ý chí, không quyền lực mà chỉ có quyền lực của luật pháp”. Locke không muốn thừa nhận bất cứ quyền lực chủ quyền nào, và Bản chuyên luận đã đƣợc mô tả nhƣ một phản bác đối với tƣ tƣởng duy nhất thời ấy về chủ quyền. Công cụ bảo vệ thực tiễn chủ yếu do ông đề xuất ra chống lại sự lạm dụng quyền lực là việc chia tách quyền lực mà ông đã giải thích kém rõ nghĩa hơn và dƣới một dạng kém quen thuộc hơn một số những bậc tiền bối của ông.

Mối quan tâm chủ yếu của ông là làm thế nào để giới hạn quyền của

“ngƣời mà có quyền lực thi hành” nhƣng ông lại chƣa đƣa ra những giải pháp nào đặc biệt cả. Tuy vậy mục tiêu cuối cùng của ông trong suốt quá trình mà ngày nay thƣờng đƣợc gọi là sự “thuần phục của quyền lực”: Mục tiêu mà tại sao con ngƣời “thƣờng chọn và uỷ

quyền cho nhà lập pháp là ở chỗ có thể có những bộ luật đƣợc xây dựng, những quy định đƣợc đặt ra nhƣ những bảo vệ và hàng rào bảo quản tài sản của tất cả các thành viên trong xã hội, nhằm hạn chế quyền lực và làm giảm thẩm quyền của mọi bộ phận và mọi thành viên trong xã hội đó.

6. Từ khi đƣợc ý kiến công chúng chấp nhận một ý tƣởng đến khi thực hiện đầy đủ ý tƣởng đó bằng chính sách là một quãng đƣờng dài; và có lẽ ý tƣởng về sự cai trị của pháp luật vẫn chƣa hoàn toàn đƣợc

207

thực hiện khi quá trình thực hiện bị đảo ngƣợc sau đó khoảng 200

năm. Ở bất cứ cấp độ nào, giai đoạn chủ yếu của việc củng cố, trong đó thấm dần dần vào hiện thực diễn ra hàng ngày, chính là nửa đầu của thế kỷ thứ 18. Từ khi có sự xác nhận cuối cùng về sự

độc lập của các quan toà theo Bộ luật Giải quyết (tranh chấp) năm 1701, nhân dịp dự luật cuối cùng về … (attainder) đã từng đƣợc Quốc Hội thông qua vào năm 1706 không chỉ dẫn đến một sự xác nhận lại lần cuối của tất cả các lập luận chống lại kiểu hành động độc đoán của nhà lập pháp, mà còn dẫn đến một sự tái khẳng định đối với nguyên tắc phân chia quyền lực, thì giai đoạn đó không chỉ

trở thành một trong những sự mở rộng chậm nhƣng chắc chắn của hầu hết các nguyên tắc vốn đã đƣợc những Ngƣời Anh của thế kỷ

17 chiến đấu để giành đƣợc chúng.

Một số sự kiện có ý nghĩa của giai đoạn này có thể đƣợc đề cập vắn tắt, chẳng hạn nhƣ có một sự kiện khi một thành viên của Hạ Viện (tại thời điểm mà Tiến sỹ Johnson đang thông báo về các cuộc tranh luận) đã nhắc lại học thuyết cơ bản về nulla poena sine lege, vốn ngay cả bây giờ vẫn thỉnh thoảng đƣợc giả định là không phải là một phần của Luật Anh: “Rằng ở những đâu không tồn tại luật, thì cũng không tồn tại sự phạm luật, là một châm ngôn không chỉ đã đƣợc quảng đại quần chúng công nhận, mà bản thân nó còn là hiển nhiên và không thể bị bác bỏ; và vấn đề đó, thƣa Ngài, hẳn là không hề kém chắc chắn hơn khi cho rằng ở đâu mà không có sự phạm luật thì cũng không thể có hình phạt”. Một sự kiện khác là khi Huân tƣớc Camden đã chỉ rõ trong vụ kiện Wilkes rằng các toà án chỉ

quan tâm đến những quy định chung và không quan tâm đến những mục tiêu cụ thể của chính phủ hoặc, nhƣ đôi khi có thể hiểu từ vị trí của ông ta, rằng chính sách công không phải là một lập luận trong toà. Xét ở các khía cạnh khác thì tiến trình trở nên chậm hơn, và có lẽ đúng là, đứng trên quan điểm của ngƣời nghèo nhất, lý tƣởng về

sự bình đẳng trƣớc pháp luật vẫn còn là một sự thực hơi hoài nghi.

Nhƣng nếu quá trình cải cách luật theo tinh thần của các lý tƣởng đó đƣợc thực hiện chậm chễ, thì bản thân các nguyên tắc sẽ không còn là vấn đề gây tranh cãi nữa: chúng không còn là quan điểm của

208

một đảng nữa mà đã nên hoàn toàn đƣợc chấp nhận bởi … (the Torries). Tuy nhiên, ở một số khía cạnh nào đó, sự tiến bộ lại chệch xa chứ không phải phát triển theo hƣớng ủng hộ các lý tƣởng đó.

Nguyên tắc phân chia quyền lực nói riêng, mặc du trong suốt thế kỷ

qua đƣợc xem là đặc tính đặc trƣng nhất của Hiến pháp Anh, đã trở

nên ngày càng kém thực tiễn khi mà chính phủ theo mô hình nội các hiện đại phát triển. Và Quốc hội với vịêc nó đòi hỏi quyền lực tuyệt đối lại sớm xuất phát từ một trong những nguyên tắc khác.

7. Nửa sau của thế kỷ 18 đã sản sinh ra những giải thích logíc của những lý tƣởng mà quy định chủ yếu không khí đóng góp ý kiến cho hàng trăm năm sau. Nhƣ vẫn thƣờng thấy, việc đƣa những ý tƣởng này đến với công chúng ít có khả năng đƣợc tạo ra bởi các giải thích có tính hệ thống của các nhà triết học chính trị và các luật sƣ mà phần nhiều hơn là do các giải thích về các sự kiện của các nhà sử học tạo ra. Ngƣời có ảnh hƣởng nhiều nhất chính là David Hume, ngƣời mà đã nhiều lần liên tục có sự nhấn mạnh trong các tác phẩm của mình đối với những điểm cốt yếu đó và là ngƣời mà vẫn thƣờng đƣợc nói đến một cách công bằng rằng đối với ông thì ý nghĩa thực của lịch sử nƣớc Anh là sự tiến hoá từ một “chính phủ

của ý chí đến một chính phủ của pháp luật”. Chí ít thì một đoạn đặc trƣng của tác phẩm của ông có tên Lịch sử của nước Anh cũng đáng đƣợc trích dẫn. Liên quan đến sự xoá bỏ Phòng Ngôi sao ông viết:

“Tại thời điểm đó, không có chính phủ nào xuất hiện trên thế giới, và có lẽ nó cũng không đƣợc tìm thấy trong bất cứ ghi chép lịch sử

nào mà lại tồn tại mà không có sự pha trộn với một dạng thẩm quyền độc đoán nào đó, lại không phục tùng một vị quan toà nào đó; và có lẽ trƣớc đó, vấn đề vẫn còn khá hoài nghi là liệu xã hội loài ngƣời có thể đạt đến giai đoạn hoàn hảo hay không, tức là có thể tự hỗ trợ mình mà không bị bất cứ sự kiểm soát nào khác, và không có những câu châm ngôn chung chung và hà khắc của luật pháp và sự công bằng. Nhƣng quốc hội cũng chỉ nghĩ rằng, Nhà vua thƣờng quá tôn nghiêm đến nỗi một vị quan toà cũng có thể đƣợc tin tƣởng trao cho quyền tự quyết theo chủ ý, vốn rất có thể biến thành sự phá huỷ tự do một cách dễ dàng. Và trong trƣờng hợp đó

209

ngƣời ta đã phát hiện ra rằng, mặc dầu có những sự bất tiện lợi nào đó có thể phát sinh từ câu châm ngôn tôn trọng nghiêm túc luật pháp, nhƣng những lợi thế của nó đã làm mờ đi những sự bất tiện lợi đó, và những ngƣời anh sẽ mãi mãi biết ơn và nhớ đến tổ tiên của họ, những ngƣời mà sau nhiều cuộc tranh luận lặp đi lặp lại, cuối cùng đã thiết lập đƣợc cái nguyên tắc cao quý đó.

Ở giai đoạn sau của thế kỷ những ý tƣởng này thƣờng đƣợc đƣơng nhiên thừa nhận và đƣợc phát biểu rõ ràng, và ngƣời đọc hiện đại phải tham chiếu chúng khi anh ta muốn hiểu những ngƣời nhƣ

Adam Smith và các tác giả đƣơng thời của ông cho rằng tự do có nghìa gì. Chỉ thỉnh thoảng, nhƣ trong tác phẩm Các bình luận của Blackstone, chúng ta mới bắt gặp những nỗ lực xây dựng các quan điểm cụ thể, nhƣ ý nghĩa của sự độc lập của các quan toà và của việc phân chia quyền lực, hoặc để làm rõ nghĩa của tự “luật pháp”

bằng cách định nghĩa nó nhƣ là một “quy định, không phải là một mệnh lệnh đột nhiên tức thời của một đấng tối cao hay liên quan đến một ngƣời cụ thể nào đó; mà phải là một cái gì đó lâu dài, đồng bộ và phổ quát”.

Nhiều trong số những phát biểu nổi tiếng nhất về những ý tƣởng này, tất nhiên, đƣợc tìm thấy trong những đoạn viết tƣơng tự của Edmund Burke. Nhƣng có lẽ phát biểu đầy đủ nhất về học thuyết liên quan đến quy định của luật pháp xuất hiện trong tác phẩm của William Paley, có tên “ngƣời luật hoá vĩ đại của tƣ tƣởng trong một thời đại của sự luật hoá”. Tác phẩm đó xứng đáng đƣợc trích dẫn một đoạn dài nhất định “châm ngôn đầu tiên của một nhà nƣớc tự

do”, ông viết, “là ở chỗ, các luật phải đƣợc xây dựng bởi một nhóm ngƣời, và đƣợc quản lý bởi một ngƣời khác; nói cách khác, là đặc điểm lập pháp và hành pháp phải đƣợc giữ cho tách biệt. Khi các cơ

quan này đƣợc thống nhất bởi cùng một ngƣời hoặc một quốc hội, thì các luật cụ thể sẽ đƣợc xây dựng cho những trƣờng hợp cụ thể, thƣờng xuất phát từ các động cơ riêng lẻ, và đƣợc định hƣớng đến những mục tiêu cá nhân: mặc dù chúng đƣợc giữ tách biệt, nhƣng các luật chung vẫn đƣợc xây dựng bởi một bộ phận gồm nhiều ngƣời, mà không thấy trƣớc đƣợc chúng có thể tác động đến ai; và

210

một khi đƣợc ban hành, phải đƣợc ngƣời khác áp dụng và để chúng tác động đến ai chúng muốn…. Khi ta có thể xác định đƣợc các đảng và các nhóm lợi ích sẽ bị luật pháp tác động, thì chắc chắn những ngƣời làm luật cùng sẽ có những sự thiên vị đối với mặt này hoặc mặt kia; và ở đâu không có đƣợc bất cứ quy định cố định nào để điều chỉnh những ý định của họ, thì ở đó cũng không thể có quyền lực nào cao hơn có thể kiểm soát các hành xử của họ, và những sự thiên vị đó sẽ gây trở ngại cho tính thống nhất của công pháp. Hậu quả của việc đó nhất định là, những chủ thể của một hiến pháp nhƣ vậy sẽ hoặc sống mà không có luật ổn định, tức là, không có mất cứ quy định đã đƣợc lập sẵn nào về sự phán xử; hoặc sống theo những luật đƣợc tạo ra phục vụ một số ngƣời cụ thể nào đó và chứa đựng những mâu thuẫn và sự không đồng đều giữa các động lực từ gốc gác của chúng.

“Những nguy cơ nào, do việc phân chia các chức năng hành pháp và tƣ pháp, thực sự phải đƣợc ứng phó trong đất nƣớc này. Quốc hội biết không phải các cá nhân là các đối tƣợng để các bộ luật của nó điều chỉnh; nó không có trƣờng hợp hay đảng nào trƣớ nó; không có những hình mẫu nào có sẵn để nó theo đuổi: và kết quả là, các nghị quyết của nó phải đƣợc gợi ý bởi các xem xét đối với các hiệu ứng và xu hƣớng phổ quát, vốn luôn tạo ra những quy chế không thiên vị và có lợi thế chung”.

8. Đến cuối thế kỷ 18, những đóng góp chủ yếu của nƣớc Anh đối với sự phát triển của các nguyên tắc tự do đi đến hồi kết. Mặc dầu Macaulay đã một lần nữa thực hiện vào thế kỷ 19 những gì mà chính Hume đã làm cho thế kỷ 18, và mặc dầu những học giả uyên thâm Whig của Tạp chí Edinburgh Review và những nhà kinh tế

học theo trƣờng phái Smith, nhƣ J . R. MacCulloch và N. W. Senior, tiếp tục tƣ duy về tự do theo các thuật ngữ cổ điển, thì cũng không phát triển đƣợc gì thêm. Chủ nghĩa tự do mới vốn dần dần thay thế

Chủ nghĩa Whig đã trở nên ngày càng bị ảnh hƣởng bởi những khuynh hƣớng duy lý của những nhà triết học chính thống và của truyền thống Pháp. Bentham và những ngƣời theo thuyết vị lợi của ông đã làm nhiều thứ để phá huỷ những niềm tin mà nƣớc Anh đã

211

phần nào duy trì trong suốt các thời kỳ Trung cổ, bằng cách đối xử

nhạo báng đối với hầu hết những gì mà cho đến khi đó đã trở thành những đặc trƣng đáng ngƣỡng mộ nhất của hiến pháp Anh. Và họ

đã giới thiệu vào nƣớc Anh những gì mà cho đến lúc đó chƣa hề

biết đến - đó là tham vọng đƣợc làm lại toàn bộ các luật và các thể

chế của nó theo những nguyên tắc duy lý.

Sự thiếu hiểu biết về những nguyên tắc truyền thống của tự do Anh xét trên khía cạnh con ngƣời đƣợc định hƣớng bởi những lý tƣởng của cuộc Cách mạng Pháp đƣợc minh hoạ rõ ràng bởi một trong những ngƣời đầu tiên theo đuổi cuộc cách mạng đó ở Anh, Tiến sỹ

Richard Price. Ngay từ năm 1778 ông đã lập luận: “Tự do bị định nghĩa rất không đầy đủ khi cho rằng nó là một „Chính phủ của Pháp luật chứ không phải bởi Con ngƣời". Nếu pháp luật đƣợc xây dựng bởi một ngƣời, hoặc bởi một nhóm ngƣời trong một nhà nƣớc chứ

không phải bởi sự Đồng Thuận chung, thì một chính phủ do họ điều hành sẽ không khác gì với tình trạng nô lệ”. Tám năm sau ông đã có thể đƣa ra một bức thƣ ca ngợi từ Turgot: “Vấn đề sẽ trở nên nhƣ

thế nào khi anh gần nhƣ là ngƣời đầu tiên trong số những tác giả

của đất nƣớc anh đƣa ra một ý kiến công bằng về tự do, và chỉ ra tính chất sai lầm của cái khái niệm vẫn rất thƣờng xuyên đƣợc nhắc lại bởi hầu hết những tác giả của Đảng Công hoà, „rằng tự do chỉ

nên phải duy nhất phục tùng luật pháp?" ”. Từ đó trở đi, khái niệm thuần Pháp về tự do chính trị đã dần dần thay thế tƣ tƣởng của Anh về tự do cá nhân, cho đến khi ngƣời ta có thể nói rằng “ở Vƣơng Quốc Anh, mà, hơn khoảng 1 thế kỷ nay, đã không chấp nhận những quan điểm mà Cuộc Cách mạng Pháp dựa vào, và chỉ đạo cuộc phản kháng đối với Napoleon, những quan điểm đó đã chiến thắng”. Cho dù ở nƣớc Anh hầu hết các thành tựu của thế kỷ 17 đã đƣợc duy trì đến tận thế kỷ 19, chúng ta vẫn phải tìm kiếm ở những nơi khác cho đƣợc những sự phát triển hơn nữa của những lý tƣởng đằng sau chúng.

212

CHƢƠNG 12

SỰ ĐÓNG GÓP CỦA NƯỚC MỸ: CHỦ NGHĨA LẬP HIẾN

1. “Khi vào năm 1767 Quốc hội của Vƣơng quốc Anh vốn đã đƣợc hiện đại hoá và ngày nay trung thành với nguyên tắc về quyền tự quyết của Quốc hội không giới hạn và không thể giới hạn, đã ban hành một tuyên bố rằng một tỷ lệ đa số trong Quốc hội có thể thông qua bất cứ bộ luật nào mà nó cho là phù hợp, thì nó đã bị phản ứng rất giận dữ bởi các thuộc địa. James Otis và Sam Adams ở Massachusetts, Patrick Henry ở

Virginia và các nhà lãnh đạo thuộc địa khác dọc bờ biển đã lớn tiếng yêu cầu „Treason - …’ và „Magna Carta" ! Một học thuyết nhƣ vậy, họ

một mực khẳng định, đã vứt bỏ những điều cốt yếu nhất của tất cả

những gì mà các tổ tiên ngƣời Anh của họ đã chiến đấu để có đƣợc, đã lấy mất đi cái nét đặc trƣng của sự tự do Anglo-Saxon tốt đẹp vốn đã đƣợc những nhà hiền triết và những nhà yêu nƣớc của Anh hy sinh cả

tính mạng để đạt đƣợc chúng”. Do vậy một trong những ngƣời Mỹ

hiện đại say mê ủng hộ khái niệm về quyền lực không hạn chế của đa số vẫn thƣờng miêu tả về sự khởi đầu của phong trào mà đã dẫn đến một nỗ lực mới nhằm đảm bảo cho tự do của cá nhân.

Ngay từ ban đầu phong trào đó đã hoàn toàn dựa trên những khái niệm truyền thống về những sự tự do của ngƣời Anh. Edmund Burke và những ngƣời Anh ủng hộ ông không phải là những ngƣời duy nhất coi những ngƣời cai quản thuộc địa là “có cống hiến không chỉ cho tự do nói chung, mà còn cho tự do theo các tƣ tƣởng của Ngƣời Anh và dựa trên các nguyên tắc của ngƣời Anh”; tự bản thân những ngƣời cai quản thuộc địa đã duy trì quan điểm này trong thời gian dài. Họ cảm thấy rằng họ duy trì các nguyên tắc của cuộc cách mạng Whig năm 1688; và vì “những chính khách của Đảng Whig đã tán dƣơng Tƣớng Washington, ca ngợi rằng nƣớc Mỹ đã kiên quyết duy trì và khẳng định sự thừa nhận đối với độc lập”, nên những nhà cai trị thuộc địa đã tán dƣơng William Pitt và những chính khách Đảng Whig – những ngƣời đã ủng hộ họ.

Ở nƣớc Anh, sau chiến thắng hoàn toàn của Quốc hội, thì khái niệm

213

cho rằng không có quyền lực nào đƣợc phép trở thành độc đoán và rằng tất cả các quyền lực nên đƣợc giới hạn bởi luật pháp cao hơn có xu hƣớng bị lãng quên. Nhƣng những ngƣời cai quản thuộc địa đã mang những tƣ tƣởng đó theo họ và bây giờ lại dùng chúng để chống lại Quốc hội. Họ không những phản bác lại rằng họ không có ngƣời đại diện trong quốc hội, mà hơn thế, họ phản bác lại rằng quốc hộ đã thừa nhận không có bất kỳ giới hạn nào đối với quyền lực. Với việc áp dụng nguyên tắc hạn chế về mặt pháp lý đối với quyền lực bởi những nguyên tắc cao hơn đối với bản thân quốc hội, thì sáng kiến về sự phát triển hơn nữa những ý tƣởng về một chính phủ tự do đã chuyển sang cho những ngƣời Mỹ.

Riêng họ thật may mắn, vì có lẽ không có ai khác đã ở vào trong một tình cảnh tƣơng tự, với việc có đƣợc một số những sinh viên xuất sắc của triết học chính trị trở thành các nhà lãnh đạo của họ. Thực tế đáng ghi nhận là ở chỗ, khi xét ở nhiều góc độ khác nhau thì bản thân quốc gia mới cũng rất lạc hậu, thì ngƣời ta cũng có thể nói rằng “chính trong khoa học chính trị mà chỉ có nƣớc Mỹ mới chiếm lĩnh vị trí đầu. Có 6

ngƣời Mỹ xếp cùng đẳng cấp với những ngƣời Châu Âu lỗi lạc, với Smith và Turgot, Mill và Humboldt”. Hơn nữa, họ là những con ngƣời am tƣờng về truyền thống cổ điển ngang bằng nhƣ bất cứ những nhà tƣ

tƣởng Anh nào của thế kỷ trƣớc và hoàn toàn thông hiểu những tƣ

tƣởng của các nhà tƣ tƣởng Anh đó.

2. Cho đến khi cuộc tranh cãi cuối cùng nổ ra, những yêu sách và những lý lẽ đƣợc đƣa ra bởi những ngƣời cai quản thuộc địa khi xung đột với mẫu quốc của họ đã hoàn toàn đƣợc dựa trên những quyền và những ƣu đãi mà họ xem là mình hoàn toàn có quyền đƣợc hƣởng nhƣ những công dân của Anh Quốc. Chỉ đến khi họ phát hiện ra rằng bản hiến pháp Anh, mà họ vốn tin tƣởng chắc chắn vào những nguyên tắc của nó, đã không có nhiều ý nghĩa và không thể đƣợc kêu gọi thành công để chống lại những yêu cầu của Quốc hội, thì lúc đó họ mới kết luận rằng vẫn đang thiếu một cơ sở nào đó cần bổ sung. Họ cho rằng học thuyết căn bản là ở chỗ một “hiến pháp cố định” là thiết yếu đối với mọi chính phủ tự do nào và cũng ở chỗ một hiến pháp có nghĩa là một chính phủ trong giới hạn. Xuất phát tự lịch sử của chính họ, họ đã ngày

214

càng quen thuộc với những văn bản viết vốn quy định và hạn chế các quyền lực của chính phủ,ví dụ nhƣ bản khế ƣớc Hoa tháng Năm (Mayflower Compact) và các hiến chƣơng của các thuộc địa (colonial charters).

Kinh nghiệm của họ cũng đã dạy cho họ rằng mọi bản hiến pháp mà phân bổ và phân phối các quyền lực khác nhau theo đó sẽ nhất định làm hạn chế các quyền lực của bất cứ chính quyền nào. Một bản hiến pháp cũng có thể giới hạn bản thân nó ở những vấn đề mang tính thủ

tục và chỉ quy định nguồn gốc của mọi loại thẩm quyền. Nhƣng con ngƣời cũng giƣờng nhƣ chƣa bao giờ gọi “hiến pháp” là một văn bản chỉ đơn thuần phát biểu rằng bất cứ những gì mà một cơ quan hay một ngƣời có thẩm quyền nhƣ vậy nói ra cũng sẽ trở thành luật. Họ nhận thức rằng, một khi một tài liệu nhƣ vậy giao những quyền lực cụ thể

cho các chính quyền khác nhau, thì điều đó sẽ giới hạn các quyền lực của họ không chỉ liên quan đến những chủ thể hay những mục tiêu cần theo đuổi mà còn liên quan đến những phƣơng thức sẽ đƣợc sử dụng.

Đối với những nhà cai trị thuộc địa, thì tự do có nghĩa là chính phủ chỉ

nên có những quyền lực cho giành cho những hành động đƣợc pháp luật yêu cầu một cách rõ ràng, để không ai có thể sở hữu bất cứ một dạng quyền lực độc đoán nào.

Khái niệm về một bản hiến pháp theo đó trở nên có quan hệ gần gũi với cái khái niệm về chính phủ đại diện, theo đó các quyền lực của cơ

quan đại diện phải đƣợc khống chế một cách nghiêm ngặt văn bản vốn sử dụng những quyền lực riêng cho nó. Công thức cho rằng tất cả

quyền lực bắt nguồn từ nhân dân không dẫn chiếu đến sự bầu cử hiện thời để chọn ra các đại diện nhiều nhƣ dẫn chiếu đến thực tế rằng nhân dân, đƣợc tổ chức thành một cơ quan xây dựng hiến pháp, có quyền riêng biệt để quy định các quyền lực của bộ phận lập pháp đại diện.

Theo đó hiến pháp đƣợc nhận thức là một sự bảo hộ của nhân dân chống lại tất cả mọi hành động độc đoán, có thể gây ra bởi bộ phận lập pháp cũng nhƣ các phân nhánh khác của chính phủ.

Một hiến pháp mà theo nghĩa đó phải hạn chế chính phủ chắc chắn phải chƣa đựng những gì mà trên thực tế vốn là những quy định về

nghĩa vụ và quyền hạn, bên cạnh những quy định điều tiết sự hình

215

thành của chính quyền. Hiến pháp phải đƣa ra những nguyên tắc chung sẽ dùng để kiểm soát các bộ luật của cơ quan lập pháp đã đƣợc chỉ

định. Tƣ tƣởng về một bản hiến pháp, theo đó, thƣờng liên quan không chỉ đến tƣ tƣởng về tôn ti trật tự của chính quyền hay quyền lực mà còn đến tƣ tƣởng về một sự tôn ti trật tự của các quy định hoặc các luật, theo đó những quy định nào có một mức độ phổ quát lớn hơn và xuất phát từ một quyền lực cao hơn sẽ kiểm soát nội dung của những luật cụ

thể hơn do một chính quyền của các đại biểu thông qua.

3. Khái niệm về một luật cao hơn kiểm soát hệ thống lập pháp hiện tại là một khái niệm rất cũ. Vào thế kỷ 18, nó thƣờng đƣợc nhận thức là luật của Chúa, hay luật của Tự nhiên, hay luật của Lý trí. Nhƣng tƣ tƣởng phải làm cho loại luật cao hơn này sáng tỏ và có thể thực thi đƣợc bằng cách đƣa nó vào văn bản giấy tờ, mặc dù không hoàn toàn là mới mẻ, đã lần đầu tiên đƣợc đƣa vào thực tiễn bởi những nhà cai trị thuộc địa có tƣ tƣởng cách mạng. Thực ra, các thuộc địa đơn lẻ đã tiến hành các thực nghiệm đầu tiên trong việc luật hoá loại luật cao hơn này bằng một nền tảng rộng hơn hệ thống lập pháp thông thƣờng. Nhƣng cái mô hình vốn đã ảnh hƣởng sâu sắc đến phần còn lại của thế giới lại là Bản Hiến pháp Liên bang.

Sự khác biệt cơ bản giữa hiến pháp và các loại luật thông thƣờng cũng có tính chất giống nhƣ sự khác biệt giữa những bộ luật nói chung với sự áp dụng của chúng thông qua các toà án vào những vụ án cụ thể: ví dụ nhƣ trong khi phán quyết đối với các vụ án cụ thể, quan toà thƣờng bị ràng buộc bởi những nguyên tắc phổ quát hơn của hiến pháp. Sự lý giải cho những sự khác biệt này cũng có tính chất tƣơng tự nhau trong cả hai trƣờng hợp: vì một quyết định hành pháp chỉ đƣợc xem là công bằng nếu nó tuân thủ một bộ luật chung, nên các bộ luật cụ thể cũng sẽ

chỉ đƣợc xem là công bằng nếu chúng phù hợp với những bộ luật chung hơn chúng. Và vì chúng ta thƣờng mong muốn ngăn cản quan toà không đƣợc vi phạm luật vì một lý do cụ thể nào đó, nên chúng ta cũng thƣờng mong muốn ngăn cản cơ quan lập pháp không đƣợc vi phạm những nguyên tắc chung nhất định nhằm theo đuổi những mục tiêu hiện tại và tức thời.

Chúng ta đã thảo luận lý do đề tồn tại nhu cầu trên trong một mối liên

216

hệ khác. Đó là tất cả mọi ngƣời khi theo đuổi những mục tiêu tức thời thƣờng hay có khuynh hƣớng – hoặc bởi vì sự hạn chế của trí tuệ của họ, trên thực tế họ buộc phải – vi phạm các quy định ứng xử mà họ

chƣa bao giờ mong muốn đƣợc chứng kiến chúng đƣợc tuân thủ rộng rãi. Vì khả năng hạn chế của nhận thức của chúng ta, nên các mục tiêu tức thời của chúng ta sẽ luôn hiển hiện, và chúng ta sẽ có khuynh hƣớng hi sinh những lợi thế lâu dài cho các mục tiêu đó. Trong các ứng xử các nhân hay xã hội chúng ta có thể tiếp cận đến một phƣơng pháp có tính hợp lý và thống nhất trong việc đƣa ra những quyết định cụ thể

mà chỉ cần tuân thủ các nguyên tắc chung, không cần phải xét đến những nhu cầu hiện thời. Quá trình lập pháp không thể phớt lờ sự định hƣớng của các nguyên tắc cũng nhƣ các hành động khác của con ngƣời nếu nó phải tính đến những tác động về tổng thể.

Một cơ quan lập pháp, giống nhƣ là một cá nhân, sẽ trở nên miễn cƣỡng hơn khi đƣa ra những giải pháp nhất định để đạt đƣợc một mục đích tức thời quan trọng nếu việc này yêu cầu cần phải bác bỏ rõ ràng các nguyên tắc đã đƣợc tuyên bố chính thức. Việc vi phạm một nghĩa vụ cụ thể hay một lời hứa nào đó là một vấn đề khác với việc tuyên bố

rõ ràng rằng các hợp đồng hay lời hứa cũng có thể bị phá vỡ một khi những điều kiện chung nhƣ vậy xảy ra. Việc làm cho một bộ luật trở

nên có hiệu lực trở về trƣớc hoặc vịêc ban những đặc quyền theo luật hoặc việc áp dụng các hình phạt đối với các cá nhân là một vấn đề khác với việc tuyên bố vô hiệu đối với nguyên tắc vốn không bao giờ nên đƣợc áp dụng. Và việc một cơ quan lập pháp vi phạm các quyền sở

hữu hay quyền tự do phát biều ý kiến nhằm đạt đƣợc một mục tiêu lớn nào đó cũng hoàn toàn khác với việc họ phải đƣa ra những điều kiện chung để theo đó những quyền nhƣ vậy có thể bị vi phạm.

Việc tuyên ra những điều kiện để theo đó những hành động nhƣ vậy của cơ quan lập pháp trở nên hợp pháp có thể sẽ có những hiệu ứng có lợi, kể cả khi chỉ có bản thân cơ quan lập pháp đƣợc yêu cầu phải tuyên chúng, mặc dầu vị quan toà cũng đƣợc yêu cầu phải tuyên ra những nguyên tắc để dựa vào đó anh ta hành xử. Nhƣng vấn để rõ ràng sẽ trở nên có hiệu quả hơn nếu chỉ có một cơ quan khác có quyền lực để chỉnh sửa những nguyên tắc cơ bản này, đặc bịêt là nếu thủ tục của

217

cơ quan này là quá lòng thòng và do vậy nên để giành thời gian phục vụ tầm quan trọng của mục tiêu cụ thể vốn đã làm tăng lên nhu cầu cần đƣợc chứng kiến việc chỉnh sửa đó đƣợc thực hiện ở một mức độ hợp lý nào đó. Cũng cần lƣu ý rằng, nói chung, những thoả ƣớc hiến pháp hay những cơ quan đƣợc thành lập để đƣa ra những quy tắc chung nhất cho chính phủ hoạt động đƣợc xem là có thẩm quyền chỉ để làm việc đó, chứ không phải để thông qua bất cứ bộ luật nào.

Lời phát biểu rằng “một lời kêu gọi từ những kẻ say rƣợu giành cho những ngƣời không say”, vốn thƣờng đƣợc dùng trong mối liên hệ này, chỉ nhấn mạnh đến một khía cạnh của một vấn đề rộng hơn nhiều và, bởi sự coi thƣờng đối với đoạn phát biểu đó, có lẽ đã cố gắng để che đậy nhiều hơn là để làm sáng tỏ những vấn đề rất quan trọng liên quan.

Vấn đề không chỉ là việc giành thời gian để những cảm xúc nguội dần, mặc dù điều này thỉnh thoảng có thể rất quan trọng, nhƣ là vấn đề xem xét việc con ngƣời không có khả năng cân nhắc rõ ràng tất cả các tác động có thể có của một biện pháp cụ thể và sự phụ thuộc của con ngƣời vào những sự khái quát hoá hay những nguyên tắc nếu anh ta phải xem xét đƣa ra các quyết định cá nhân phù hợp với một tổng thể

thống nhất. “Con ngƣời không thể nào tự định hƣớng sự quan tâm của họ theo một phƣơng thức thực sự hiệu quả thông qua việc tôn trọng một cách rộng khắp và linh hoạt các quy định của công lý”.

Có lẽ không cần thiết phải chỉ ra rằng một hệ thống hiến pháp không liên quan đến một sự hạn chế tuyệt đối ý chí của con ngƣời mà chỉ yêu cầu phải có một sự phụ thuộc của những mục tiêu trƣớc mắt vào những mục tiêu dài hạn. Trên thực tế, điều này có nghĩa là một sự hạn chế các phƣơng tiện có sẵn để một đa số tạm thời nào đó có thể đạt đƣợc những mục tiêu cụ thể nào đó trên cơ sở những nguyên tắc chung do một đa số khác đƣa ra trong một thời kỳ dài trƣớc đó. Hoặc, nói một cách khác đi, điều đó có nghĩa là sự đồng thuận tuân thủ ý chí của một đa số tạm thời nào đó về những vấn đề cụ thể đƣợc dựa trên sự nhận thức rằng đa số này sẽ tuân thủ những nguyên tắc chung hơn đã đƣợc đƣa ra trƣớc đó bởi một cơ quan có tầm hoạt động bao quát toàn diện hơn.

Việc phân chia thẩm quyền nhƣ vậy có hàm ý nhiều hơn cả những gì

218

chúng ta thấy rõ lúc đầu. Nó ý chỉ một sự thừa nhận các giới hạn đối với quyền lực của sự hợp lý cẩn trọng và một sự ƣu tiên cho việc dựa vào những nguyên tắc đã đƣợc chứng minh thông qua những giải pháp theo sự vụ (ad hoc); hơn nữa, nó hàm ý rằng cái tính tôn ti trật tự của các quy tắc không nhất thiết kết thúc bằng những quy tắc đã đƣợc phát biểu rõ ràng của luật hiến pháp. Giống nhƣ các lực lƣợng thống trị tƣ

tƣởng cá nhân, các lực lƣợng xây dựng nên trật tự xã hội cũng là một vấn đề đa cấp; và thậm chí khi các hiến pháp đƣợc giả định là dựa trên một sự thoả thuận ngầm về những những nguyên tắc cơ bản hơn –

những nguyên tắc vốn có lẽ chƣa bao giờ đƣợc phát biểu một cách rõ ràng, nhƣng lại có thể tạo ra sự đồng thuận và làm tiền đề cho những bộ luật cơ bản bằng văn bản. Chúng ta không đƣợc tin rằng, vì chúng ta phải học cách làm luật một cách thật cẩn trọng, tất cả các bộ luật phải đƣợc xây dựng một cách cẩn trọng bởi một bộ phận đại diện nào đó. Mà hơn thế, một nhóm ngƣời có thể hình thành nên một tổ chức có khả năng làm ra các bộ luật vì họ vốn đã chia sẻ nhau cùng những niêm tin vốn thƣờng tạo điều kiện cho những cuộc thảo luận hay thuyết phục đƣợc thành công và bản thân những quy định đã đƣợc công bố

phải điều chỉnh cho phù hợp để đƣợc chấp nhận là hợp pháp.

Từ vấn đề trên suy ra rằng không có ai hoặc không có cơ quan nào có đƣợc tự do hoàn toàn để áp đặt lên những ngƣời còn lại bất cứ loại luật nào mà nó muốn. Quan điểm đối lập ẩn chứa trong khái niệm của Hobbesian về chủ quyền (và chủ nghĩa thực chứng về luật pháp cũng xuất phát từ đó) xuất hiện từ một chủ nghĩa duy lý sai lầm vốn nhận thức về một lý do tự động và tự định và bỏ qua thực tế rằng tất cả các tƣ duy theo quan điểm duy lý lại vận động bên trong một mạng lƣới phi duy lý gồm những niềm tin và những định chế. Chủ nghĩa ủng hộ

hiến pháp có ý rằng mọi quyền lực phải dựa vào sự nhận thức rằng quyền lực sẽ đƣợc thực hiện theo những nguyên tắc đã đƣợc chấp nhận chung, rằng những ngƣời mà đƣợc trao cho quyền lực đƣợc lựa chọn vì ngƣời ta nghĩ rằng họ có khả năng nhất để làm những gì đƣợc coi là đúng, chứ không phải để nhằm mục đích rằng tất cả những gì họ làm nên luôn đúng. Điểm cuối cùng, nó phụ thuộc vào sự nhận thức rằng quyền lực cuối cùng cũng không phải là một thực tế vật chất mà là một

219

trạng thái quan điểm vốn có thể khiến mọi ngƣời phải tuân thủ.

Chỉ có một nhà lãnh đạo chính trị cảm tính mới có thể gán cái tính chấn phản dân chủ cho những giới hạn do các quyết định dài hạn và các nguyên tắc chung đƣợc mọi ngƣời tuân theo áp đặt lên quyền lực của các đa số tạm thời. Những giới hạn đó đƣợc nhận thức là sẽ bảo vệ

con ngƣời chống lại những ngƣời mà họ phải trao quyền lực cho, và chúng là những phƣơng tiện duy nhất theo đó con ngƣời có thể xác định đặc tính chung của cái trật tự mà họ sẽ sống theo đó. Điều hiển nhiên là, thông qua việc chấp nhận các nguyên tắc chung, họ sẽ tự hạn chế các hoạt động của họ ở những vấn đề cụ thể nào đó. Vì chỉ bằng cách lặp lại những biện pháp mà bản thân họ không muốn chúng đƣợc sử dụng thì các thành viên của một đa số mới có thể ngăn cản việc áp dụng các biện pháp đó khi họ là thành viên của một thiểu số. Trên thực tế, việc cam kết tuân thủ các nguyên tắc dài hạn tạo điều kiện cho con ngƣời đƣợc kiểm soát đối với bản chất chung của trật tự chính trị nhiều hơn là họ đã lẽ có đƣợc nếu nhƣ đặc tính của nó đƣợc quy định duy nhất bởi những quyết định nối tiếp nhau về những vấn đề cụ thể nào đó.

Một xác hội tự do nhất định sẽ cần những phƣơng tiện lâu dài để hạn chế quyền lực của chính phủ, bất kể mục tiêu cụ thể hiện tại có thể là gì. Và Bản Hiến pháp mà nƣớc Mỹ non trẻ sẽ phải tạo ra cho chính nó chắc chắn không chỉ có nghĩa là một quy tắc tạo nên quyền lực mà còn là một hiến pháp của tự do, một hiến pháp vốn sẽ bảo về các cá nhân trƣớc tất cả những sự cƣỡng chế độc đoán.

4. Mƣời một năm giữa bản Tuyên Ngôn Độc Lập và Bản thảo khung của Hiến pháp liên bang là một giai đoạn thử nghiệm bởi 13 nhà bang mới với những nguyên tắc của trƣờng phái tƣ tƣởng ủng hộ hiến pháp. Ở

một vài khía cạnh nào đó, các hiến pháp riêng lẻ của họ chỉ ra rõ ràng hơn bản Hiến pháp cuối cùng Liên bang đối với mức độ giới hạn để tất cả các quyền lực của chính phủ trở thành đối tƣợng của trƣờng phái tƣ

tƣởng ủng hộ hiến pháp. Rốt cuộc, điều này xuất phát từ quan điểm nổi trội vốn đƣợc gắn kết với những quyền cá nhân không thể bị xâm phạm mà vẫn thƣờng đƣợc xem nhƣ, hoặc là một phần của những văn bản hiến pháp này, hoặc là những Bộ luật riêng rẽ về các quyền của con ngƣời. Cho dù nhiều trong số đó không hơn gì những sự phát biểu lại

220

của các quyền mà trên thực tế những ngƣời cai quản thuộc địa đã đƣợc hƣởng, hoặc đƣợc nghĩ là họ có quyền đƣợc hƣởng, và hầu hết những dạng quyền khác đã đƣợc hình thành một cách vội vã đối với những vấn đề mà ngay cả hiện tại vẫn còn đang tranh cãi, nhƣng chúng cũng đã chỉ ra rõ ràng hệ quan điểm ủng hộ hiến pháp có ý nghĩa gì đối với ngƣời Mỹ. Ở nơi này hoặc nơi khác họ đã báo trƣớc đƣợc hầu hết những nguyên tắc vốn sẽ truyền cảm hứng cho Bản Hiến pháp Liên bang. Mối quan tâm chủ yếu của tất cả mọi ngƣời, nhƣ Bộ luật về các Quyền đƣợc ban hành trƣớc Bản Hiến pháp Massachusetts 1780 đã biểu đạt nó, là chính phủ nên là “một chính phủ của luật pháp, chứ

không phải là chính phủ của con ngƣời”.

Bộ luật nổi tiếng nhất trong số những Bộ luật về các quyền đó, là Bộ

luật của Virginia, đƣợc thảo và áp dụng trƣớc cả Bản Tuyên ngôn Độc lập và đƣợc phỏng theo mô hình của những tiền lệ của Anh và của thuộc địa, phần lớn đƣợc xem là phiên bản mẫu cho không chỉ những bộ luật của các nhà nƣớc khác mà còn cả Bản tuyên bố về quyền của con ngƣời và của công dân của Pháp năm 1789 và, thông qua đó, của tất cả các văn bản tƣơng tự khác của Châu Âu. Thực chất, rất nhiều các Bộ luật về các quyền của các bang của Mỹ cùng các điều khoản cơ bản của chúng bây giờ đã trở nên quen thuộc với mọi ngƣời. Tuy vậy, một vài trong số những điều khoản đó, vốn chỉ thỉnh thoảng xuất hiện, cũng đáng đƣợc đề cập, chẳng hạn nhƣ việc cấm các bộ luật có hiệu lực hồi tố thƣờng xuất hiện trong bốn Bộ luật của Bang về các Quyền, hay việc cấm đoán đối với luật về "sự vĩnh viễn và độc quyền” vốn đã xuất hiện trong hai bộ luật. Có một phƣơng thức cũng rất quan trọng là phƣơng thức theo đó trong một số các bản hiến pháp ngƣời ta đã đƣa ra nguyên tắc rõ ràng về sự phân chia quyền lực - điều này cũng không kém phần quan trọng vì trên thực tế nó cũng đƣợc tôn trọng nhiều hơn khi bị vi phạm hơn là khi đƣợc tuân thủ. Một đặc điểm khác vốn đƣợc những độc giả hiện tại coi là không hơn gì một sự khoác lác nhƣng lại đƣợc những con ngƣời của thời đại đó xem là rất quan trọng chính là lời kêu gọi lập ra “những nguyên tắc cơ bản của một chính phủ tự do”

mà một số bản hiến pháp đã đề cập và lời nhắc nhở lại rằng “một sự

lặp lại thƣờng xuyên các nguyên tắc cơ bản là cực kỳ cần thiết để duy

221

trì tính hữu ích của tự do”.

Đúng là nhiều trong số những nguyên tắc đáng đƣợc tôn trọng này vẫn còn phần lớn là ở dạng lý thuyết và đúng là các cơ quan lập pháp của nhà nƣớc cũng có thể sớm đƣa ra yêu cầu phải đƣợc trao toàn quyền giống nhƣ Quốc hội của Vƣơng Quốc Anh đã từng đòi hỏi. Thực ra,

“theo hầu nhƣ tất cả các bản hiến pháp cách mạng, thì cơ quan lập pháp thƣờng là có toàn quyền và theo đó cơ quan hành pháp thì tƣơng đối yếu. Giƣờng nhƣ tất cả các công cụ này đã trao cho cơ quan lập pháp một quyền lực không hạn chế trên thực tế. Trong sáu bản hiến pháp thì không hề có điểm nào ngăn không cho cơ quan lập pháp đƣợc sửa đổi hiến pháp thông qua một quá trình lập pháp bình thƣờng”.

Thậm chí ở những nơi vấn đề không đến mức đó, thì các cơ quan lập pháp cũng thƣờng hay đơn phƣơng bỏ qua nội dung của hiến pháp và hơn thế, còn bỏ qua cả những quyền công dân chƣa thành văn vốn đƣợc chính các bản hiến pháp đó dự định sẽ bảo vệ. Nhƣng sự phát triển của những quy định rõ ràng chống lại những dạng lạm dụng đó cần phải có thời gian. Bài học chủ yếu của giai đoạn Liên đoàn là ở chỗ

việc viết thành văn bản một bản hiến pháp sẽ chẳng thay đổi đƣợc bao nhiêu trừ phi có một cỗ máy công khai để ép buộc phải thực hiện nó.

5. Thỉnh thoảng ngƣời ta hay đƣa ra thực tế rằng Bản Hiến pháp Mỹ là một sản phẩm đƣợc thiết kế và rằng, lần đầu tiên trong lịch sử cận hiện đại, một dân tộc đã cẩn trọng xây dựng một dạng chính phủ để theo đó họ mong muốn đƣợc sống cùng. Bản thân những ngƣời Mỹ cũng nhận thức rất rõ về bản chất duy nhất của những cam kết của họ, và theo một nghĩa nào đó thì đúng là họ đƣợc định hƣớng bởi một tinh thần duy lý, một khát vọng đƣợc xây dựng kỹ lƣỡng và thủ tục thực tiễn gần với những gì chúng ta gọi là “Truyền thống Pháp” hơn là “truyền thống Anh”. Khuynh hƣớng này thƣờng đƣợc củng cố bởi một sự hoài nghi chung về truyền thống và về một sự tự cao tự đại đối với thực tế rằng cái cấu trúc mới đó hoàn toàn là sản phẩm của riêng họ. Điều đó đƣợc biện hộ ở đây nhiều hơn trong nhiều trƣờng hợp tƣơng tự khác, nhƣng nhất định đó vẫn là một sai lầm. Điều đáng nói là mức độ khác nhau của dạng khung chính phủ xuât hiện cuối cùng với bất cứ dạng khung chính phủ nào khác đã nhìn thấy rõ trƣớc, là bao nhiêu kết quả xảy ra

222

bởi hiện tƣợng lịch sử hay bởi sự áp dụng những nguyên tắc có tính kế

thừa trƣớc một tình huống mới. Những khám phá mới nào có trong bản Hiến pháp liên bang hoặc đã đƣợc tạo ra từ việc áp dụng những nguyên tắc truyền thống cho những vấn đề cụ thể hay chỉ nổi lên nhƣ những hậu quả không đƣợc nhận thức rõ của những quan điểm chung.

Khi Hiệp ƣớc Liên bang, đƣợc coi là “có làm cho hiến pháp của chính phủ liên bang phù hợp hơn với những nhu cầu cấp bách của Liên hiệp”, họp tại Philadelphia tháng 5 năm 1787, thì những nhà lãnh đạo của phong trào ủng hộ thành lập liên bang đã tự thấy mình phải đối phó với hai vấn đề. Trong khi mọi ngƣời đồng ý rằng các quyền lực của nhà nƣớc liên bang là không đủ và phải đƣợc củng cố thêm, thì mối quan tâm chủ yếu vẫn là phải hạn chế quyền lực của chính phủ đó, chứ

không phải là động lực nhỏ nhất trong việc theo đuổi cải cách là để

kiềm chế sự lạm dụng đến mức ngông cuồng các quyền lực bởi các cơ

quan lập pháp của nhà nƣớc. Kinh nghiệm của thập kỷ đầu của độc lập đã chỉ chuyển sự tập trung chú ý từ việc phòng chống lại chính phủ

chuyên chế sang việc tạo ra một chính phủ chung có hiệu quả. Nhƣng việc đó cũng đã tạo ra những cơ sở mới để đặt ra những nghi ngờ về

việc sử dụng quyền lực bởi các cơ quan lập pháp nhà nƣớc. Ngƣời ta hiếm khi có thể thấy trƣớc đƣợc rằng giải pháp cho vấn đề đầu tiên cũng sẽ cho biết câu trả lời cho vấn đề thứ hai và rằng sự chuyển giao một vài dạng quyền lực thiết yếu nào đó cho một chính phủ trung ƣơng, trong khi vẫn để những quyền lực còn lại cho các bang riêng lẻ, cũng sẽ có thể đặt ra đƣợc một giới hạn hiệu quả cho toàn bộ chính phủ. Rõ ràng là chính từ Madison đã “xuất hiện ra ý tƣởng cho rằng vấn đề tạo ra những bảo hộ phù hợp cho các quyền riêng tƣ và vấn đề tạo ra các quyền lực tƣơng ứng cho chính phủ dân tộc rốt cuộc cùng là một vấn đề nhƣ nhau, vì một chính phủ dân tộc đƣợc củng cố cũng có thể trở

thành một sự đối trọng trƣớc những đặc quyền quá mức của các cơ

quan lập pháp”. Do vậy sự khám phá vĩ đại này đã đƣợc làm từ cái mà sau này Huân tƣớc Acton đã nói “Trong số tất cả những hạn chế đối với chính phủ, thì tƣ tƣởng thành lập nhà nƣớc liên bang tỏ ra là có hiệu quả nhất và phù hợp hơn cả….Hệ thống Liên bang thƣờng giới hạn và hạn chế quyền lực chuyên chế bằng cách phân chia nó, và bằng

223

cách chỉ giao cho Chính phủ những quyền đƣợc xác định rõ ràng nhất định. Đó là biện pháp duy nhất để kìm chế không chỉ đa số mà còn cả

quyền lực của toàn thể nhân dân, và nó xứng đáng là cơ sở mạnh nhất cho một hạ viện, vốn đã đƣợc coi là sự đảm bảo thiết yếu cho tự do trong mọi nền dân chủ đích thực”.

Lý do tại sao một sự phân chia quyền lực giữa các chính quyền khác nhau luôn làm giảm cái quyền lực mà bất cứ ai cũng có thể sử dụng không phải lúc nào cũng có thể nhận thức đƣợc. Vấn đề không chỉ ở

chỗ các chính quyền riêng rẽ, thông qua sự ghen tị lẫn nhau, sẽ ngăn cản nhau không cho vuợt quá quyền hạn của họ. Thực tế quan trọng hơn nằm ở chỗ, những dạng cƣỡng chế nhất định yêu cầu phải có sự sử

dụng có phối hợp và nỗ lực chung đối với các quyền lực khác nhau hoặc sự sử dụng một vài phƣơng tiện nào đó, và, nếu những phƣơng tiện đó nằm trong tay của các cơ quan riêng rẽ, thì không ai có thể áp dụng những dạng cƣỡng chế đó đƣợc. Sự minh hoạ quen thuộc nhất đƣợc cung cấp bởi nhiều dạng kiểm soát kinh tế vốn chỉ có thể có hiệu lực nếu chính quyền thực thi chúng cũng có thể kiểm soát sự vận động của con ngƣời và hàng hoá qua biên giới của lãnh thổ của nó. Nếu nhƣ

nó thiếu các quyền lực đó, mặc dù nó có quyền lực để kiểm soát các sự

kiện trong nội bộ, thì nó không thể theo đuổi những chính sách vốn yêu cầu phải có vận dụng chung cả hai thứ đó. Chính phủ liên bang theo đó trở thành một chính phủ hạn chế khi xét theo một nghĩa xác định.

Đặc tính chủ yếu khác của Bản hiến pháp phù hợp ở đây là quy định của nó để đảm bảo các quyền của các cá nhân. Những lý do giải thích tại sao ban đầu ngƣời ta quyết định sẽ không gộp một Bộ luật về các quỳên vào trong bản Hiến pháp và những xem xét vốn sau đó đã thuyết phục đƣợc cả những ai ban đầu phản đối quyết định đó đều có cũng ý nghĩa nhƣ nhau. Lập luận chống lại việc gộp đó đƣợc phát biểu rõ ràng bởi Alexander Hamilton trong tác phẩm người ủng hộ thành lập liên bang: là “Các Bộ luật về các quyền không chỉ không cần thiết trong bản hiến pháp đề xuất, mà còn sẽ trở nên nguy hiểm. Chúng sẽ bao gồm rất nhiều những ngoại lệ của những quyền lực không đƣợc trao, và theo lý do này nó sẽ trở thành một cái cớ giả mạo để đòi đƣợc trao nhiều hơn nữa. Vậy tại sao lại tuyên bố rằng những việc không đƣợc

224

làm lại là do không có quyền lực để làm? Tại sao, ví dụ nhƣ, cần phải nói rằng, tự do báo chí không nên bị hạn chế, khi không có quyền lực nào đƣợc ban hành để theo đó có thể áp dụng những biện pháp hạn chế

lên nó? Tôi sẽ không tranh luận rằng một điều khoản quy định nhƣ vậy sẽ tạo ra một dạng quyền lực điều tiết; mà điều hiển nhiên là nó sẽ

cung cấp, đối với những ai dễ bị chiếm đoạt, một cái cớ để đòi cho đƣợc loại quyền lực đó. Họ có thể thúc giục đƣa ra một dạng lý do tƣơng tự cho rằng hiến pháp không bị buộc phải làm cái việc ngốc nghếch là quy định chống lại sự lạm dụng quyền lực vốn không đƣợc cho phép và rằng việc quy định chống lại sự hạn chế tự do báo chí đáng phải có một hàm ý rõ ràng rằng, một loại quyền đƣợc đặt ra những quy định đúng mực liên quan đến nó, đƣợc xem là đƣơng nhiên tồn tại cố hữu trong một chính phủ dân tộc. Điều này có thể có vai trò nhƣ một dạng mẫu của rất nhiều những dạng lợi dụng bởi cái học thuýêt về các quyền lực ngầm hiểu nào đó, thông qua việc theo đuổi sự

ủng hộ thiếu suy nghĩ đối với các đạo luật về các quyền”.

Do vậy sự bác bỏ cơ bản là ở chỗ Bản Hiến pháp đƣợc dự định sẽ bảo vệ một tập hợp các quyền rộng hơn nhiều sơ với bất cứ tài liệu nào có thể tạo ra và rằng mọi hành động rõ ràng tạo ra một số quyền nhƣ vậy sẽ có thể bị luận giải theo nghĩa rằng những quyền còn lại không đƣợc bảo vệ. Kinh nghiệm đã chỉ ra rằng không có lý do nào để cần thiết phải e sợ rằng không có một bộ luật nào về các quyền có thể diễn đạt đầy đủ tất cả các quyền đƣợc ngụ ý trong “những nguyên tắc chung vốn tƣơng tự nhƣ những thể chế của chúng ta” và rằng để loại riêng ra một số quyền cũng có thể hàm ý rằng các quyền khác không đƣợc bảo vệ. Mặt khác, ngƣời ta cũng sớm nhận ra rằng Bản Hiến pháp buộc phải trao cho chính phủ những quyền lực có thể bị lợi dụng để xâm phạm các quyền cá nhân nếu chúng không đƣợc bảo vệ đặc biệt và rằng, vì một số quyền nhƣ vậy đã đƣợc đề cập trong nội dung của Bản Hiến pháp, nên một bản kê mục lục đầy đủ hơn có thể đƣợc thêm vào.

“Một bộ luật về các quyền”, sau đó ngƣời ta nói, “là quan trọng, và có thể là không thể thiếu đƣợc, bất cứ khi nào nó đƣợc áp dụng, với tƣ

cách là một tiêu chuẩn của các quyền lực đƣợc nhân dân giao phó cho chính phủ. Đây là cơ sở thực tế của tất cả các bộ luật về các quyền tồn

225

tại ở nƣớc mẹ, ở các hiến pháp và luật pháp của thuộc địa, và trong các bản hiến pháp của nhà nƣớc”. và “một bộ luật về các quyền là một sự

bảo hộ quan trọng chống lại một sự hành xử không công bằng và có tính chất áp bức đối với nhân dân”.

Cái hiểm hoạ đƣợc nhận thức rõ ràng vào thời điểm đó đã đƣợc bảo vệ

bởi điều khoản thận trọng (trong bản sửa đổi thứ 9) quy định rằng

“việc liệt kê những quyền nhất định trong bản Hiến pháp này sẽ không đƣợc xem là để bác bỏ hay xem thƣờng những quyền khác của nhân dân” – một quy định mà nghĩa của nó đã hoàn toàn bị lãng quên sau đó.

Chí ít chúng ta phải vắt tắt đề cập đến một đặc điểm khác của Bản Hiến pháp Mỹ, vì có vẻ nhƣ sự ngƣỡng mộ mà những ngƣời ủng hộ

chủ đạo của tự do đã luôn cảm nhận đối với bản Hiến pháp đó cũng lan toả sang cả khía cạnh này, đặc biệt là vì nó là một sản phẩm của cùng một truyền thống. Học thuyết về sự chia tách quyền lực dẫn đến việc hình thành một nhà nƣớc cộng hoà theo chế độ tổng thống để theo đó ngƣời đứng đầu điều hành đất nƣớc có đƣợc quyền lực của mình từ

nhân dân và, kết quả là, ông ta cũng có thể thuộc về một đảng khác vốn kiểm soát cơ quan lập pháp. Sau này chúng ta sẽ thấy rằng việc giải thích cái học thuýêt mà chính sự sắp đặt này dựa vào không có lý gì lại đƣợc yêu cầu bởi mục tiêu mà nó theo đuổi. Thật khó để thấy đƣợc tính thiết thực của việc dựng nên cái rào cản đặc biệt này đối với năng lực của ngƣời điều hành, và ngƣời ta cũng có thể cảm nhận đƣợc rằng những quý ngài khác của Hiến pháp Mỹ sẽ tự thấy mình có lợi thế lớn hơn nếu họ không bị kết hợp với đặc tính đó.

6. Nếu chúng ta xem xét rằng mục đích của Hiến pháp chủ yếu là để chế

ngự các cơ quan lập pháp, thì thực tế trở nên hiển nhiên rằng cần phải có những thu xếp cho việc áp dụng những sự khống chế đó theo cách mà những bộ luật khác đƣợc áp dụng - đó là, bằng cách thông qua các toà án tƣ pháp. Do vậy vấn đề không có gì ngạc nhiên rằng một nhà sử

học thận trọng thấy rằng “sự xem xét của toà án, thay vì coi nó là đƣợc ngƣời Mỹ phát minh ra, lại có tuổi thọ nhiều nhƣ chính bản thân luật hiến pháp vậy, và không có nó thì hệ tƣ tƣởng ủng hộ hiến pháp có lẽ

sẽ không bao giờ hình thành đƣợc”. Xét về đặc tính của phong trào mà

226

đã dẫn đến việc thiết kế ra bản hiến pháp thành văn bản, thực ra có vấn đề rất hiếu kỳ là sự cần thiết của các toà án vốn có thể tuyên bố các luật có tính phi hiến pháp không bao giờ cần thiết phải bàn đến. Thực tế quan trọng là ở chỗ, đối với một số ngƣời soạn thảo ra bản hiến pháp thì việc xem xét của toà là một phần cần thiết và hiển nhiên của một bản hiến pháp, rằng khi phát sinh cơ hội đƣợc bảo vệ quan điểm của họ

trong những cuộc thảo luận đầu tiên sau khi áp dụng nó, thì họ cũng thể hiện đủ tính rạch ròi trong các tuyên bố của họ; và rằng thông qua một quyết định của Toà án Tối cao, nó đã sớm trở thành bộ luật của đất nƣớc. Nó đã đƣợc các toà án của bang áp dụng khi tham chiếu đến các bản hiến pháp của bang (trong một số trƣờng hợp nó thậm chí còn đƣợc áp dụng trƣớc cả việc thực ban hành Hiến pháp liên bang), cho dù không có bản nào trong số các bản hiến pháp liên bang đã quy định rõ ràng việc đó, và điều hiển nhiên là các toà án liên bang nên có cùng quyền lực trong những vấn đề có liên quan đến Hiến pháp liên bang.

Quan điểm trong tác phẩm Marbury v. Madison , trong đó Chánh án Marshall đã thiết lập đƣợc nguyên tắc, cũng trở nên nổi tiếng cho cái phƣơng thức bậc thầy của nó trong đó nó đã tóm tắt lại cái cơ sở hợp lý của một bản hiến pháp bằng văn bản.

Ngƣời ta thƣờng chỉ ra rằng trong 54 năm sau khi có quyết định đó, thì Toà án Tối cao đã không tìm đƣợc cơ hội nào khác để tái khẳng định loại quyền lực này. Nhƣng cũng cần phải lƣu ý rằng cái quyền lực tƣơng ứng đó vẫn thƣờng xuyên đƣợc các toà án bang sử dụng trong suốt giai đoạn đó và rằng việc không sử dụng nó bởi Toà án tối cao sẽ

chỉ có ý nghĩa nếu ngƣời ta có thể chỉ ra rằng Toà đã không sử dụng nó trong những vụ án mà Toà bắt buộc sử dụng nó. Hơn nữa, không cần phải thắc mắc gì nữa về vấn đề rằng chính trong giai đoạn duy nhất này mà toàn bộ học thuýêt về hiến pháp vốn đƣợc dùng làm nền cho việc xem xét lại bởi các toà đã đƣợc phát triển tƣơng đối đầy đủ. Trong những năm này giƣờng nhƣ có xuất hiện một tài liệu duy nhất về

những sự đảm bảo pháp lý cho tự do cá nhân vốn xứng đáng có một chỗ đứng trong lịch sử của tự do ngay sau những cuộc tranh luận vĩ đại của Anh ở các thế kỷ 17 và 18. Bằng sự giải thích đầy đủ hơn, những đóng góp của James Wilson, John Marshall, Joseph Story, James Kent,

227

và Daniel Webster cũng rất đáng đƣợc suy ngẫm kỹ càng. Sự phản ứng sau này chống lại các học thuyết của họ đã phần nào làm lu mờ đi những ảnh hƣởng lớn lao mà thế hệ các luật gia thời đó đã có đƣợc đối với sự tiến bộ của truyền thống chính trị của Mỹ.

Ở đây chúng ta chỉ xem xét một sự phát triển khác của học thuyết về

hiến pháp trong suốt giai đoạn này. Đó chính là sự thừa nhận ngày càng tăng đối với quan điểm cho rằng một hệ thống hiến pháp dựa trên sự chia tách các quyền lực đã đƣa ra một giả định về một sự phân biệt rõ ràng giữa những bộ luật đúng đắn và những sắc lệnh của cơ quan lập pháp vốn không phải là những quy định chung. Chúng ta thấy trong những thảo luận của thời kỳ này những tham chiếu thƣờng xuyên đến khái niệm về “những luật chung, đƣợc định hình trên cơ sở xem xét thận trọng, không bị ảnh hƣởng bởi sự thù hận, và không cần biết rằng chúng sẽ nhắm hiệu lực của chúng đến ai”. Có nhiều cuộc thảo luận về

tính không mong muốn có của “những bộ luật đặc biệt” để phân biệt với những “bộ luật chung”. Những quyết định tƣ pháp thƣờng xuyên nhấn mạnh rằng các luật phù hợp phải là “những luật công chung chung có giá trị ràng buộc nhƣ nhau đối với mọi thành viên của cộng đồng xét trong những hoàn cảnh tƣơng tự nhau”. Ngƣời ta đã có rất nhiều nỗ lực để phản ảnh đặc tính này trong các bản hiến pháp của bang, cho đến khi nó đƣợc xem là một trong những hạn chế chủ yếu đối với quá trình lập pháp. Điều này, cùng với sự cấm đoán rõ ràng đối với những bộ luật có hiệu lực trở về trƣớc do Hiến pháp liên bang đƣa ra (bị hạn chế một cách tƣơng đối kỳ quặc ở luật hình sự bằng một quyết định từ sớm của Toà án tối cao), chỉ ra mức độ ý nghĩa của các quy định của hiến pháp trong việc kiểm soát quá trình lập pháp thực tế.

7. Khi vào giữa thế kỷ Toà án Tối cao lại tìm ra một cơ hội để tái khẳng định quyền lực của nó trong việc xem xét tính chất hiến pháp trong quá trình lập pháp của quốc hội, ngƣời ta gần nhƣ không đặt câu hỏi về sự

tồn tại của quyền lực đó nữa. Vấn đề đã trở thành gần nhƣ là một trong những đặc tính bản chất của những giới hạn chủ yếu mà Hiến pháp hay những nguyên tắc của hiến pháp đã áp đặt lên quá trình lập pháp. Đã có thời gian những quyết định của toà án đã tự do kêu gọi xem xét

“bản chất cốt yếu của tất cả các chính phủ tự do” và “những nguyên tắc

228

cơ bản của dân nền văn minh”. Nhƣng dần dần, khi tƣ tƣởng về quyền tự chủ rộng rãi phát triển đƣợc ảnh hƣởng, thì điều mà những ngƣời chống đối lại một sự liệt kê rõ ràng những quyền đƣợc bảo hộ vẫn lo sợ

đã xảy ra: nó trở thành một học thuyết đƣợc chấp nhận khi cho rằng các toà án không đƣợc tự do để “tuyên bố một bộ luật vô hiệu vì theo họ nó đi ngƣợc lại với một tinh thần đƣợc đề xuất nhằm áp dụng hiến pháp rộng khắp nhưng không được phát biểu bằng lời nói”. ý nghĩa của Bản sửa đổi thứ 9 bị lãng quên và giƣờng nhƣ là vẫn bị lãng quên kể từ đó.

Do bị ràng buộc bởi những điều khoản rõ ràng của Hiến pháp, các quan toà của Toà án tối cao trong nửa sau của thế kỷ đó đã tự thấy mình có một vị trí khá đặc biệt khi họ phải đƣơng đầu với việc vận dụng quyền lực lập pháp mà, họ cảm thấy, Hiến pháp đã có ý định ngăn cản những lại không cấm đoán một cách rõ ràng. Trên thực tế, thoạt đầu họ tự lấy cho mình một vũ khí mà bản Sửa đổi thứ 14 đã cho họ. Việc cấm rằng “không có bang nào đƣợc ban hành hoặc áp dụng bất cứ luật nào mà sẽ tƣớc mất những đặc quyền hay những quyền miễn trừ của các công dân của nƣớc Mỹ đã, trong vòng 5 năm, bị giảm xuống còn là một sự “vô hiệu trên thực tiễn” bằng một quyết định của Toà án. Những sự tiếp tục quy định của cùng một điều khoản, “không có bang nào đƣợc cƣớp đi khỏi bất cứ ai mạng sống, sự tự do, hoặc tài sản, mà không tiến hành đúng các thủ tục của pháp luật; đồng thời các bang không trong quá trình xét xử của mình đƣợc thực hiện việc bác bỏ quyền đƣợc pháp luật bảo vệ công bằng đối với bất cứ ai”, là để có đƣợc một tầm quan trọng không thể thấy trƣớc đƣợc.

Điều khoản về “qúa trình xử lý đúng luật” của bản sửa đổi này nhắc lại sự dẫn chiếu rõ ràng để tuyên bố quá trình lập pháp là những gì mà Bản sửa đổi thứ 5 đã quy định và một số hiến pháp của bang cũng có quy định tƣơng tự. Nói chung, Toà án Tối cao đã lý giải quy định trƣớc đó theo những gì đúng theo ý nghĩa sơ khởi của nó về một “quá trình xử lý đúng luật pháp”. Nhƣng trong phần tƣ cuối cùng của thế kỷ, khi, một mặt, có một học thuyết không thể chất vấn cho rằng chỉ có chữ

Hiến pháp mới có thể ủng hộ việc Toà án tuyên rằng một bộ luật là bất hợp hiến, và khi, mặt khác, phải đối mặt với ngày càng nhiều cái quá

229

trình lập pháp mà tỏ ra đối lập với tinh thần của Hiến pháp, thì nó mới bám vào quy định vô nghĩa đó và lý giải thủ tục đó nhƣ là một quy định thực chất. Các điều khoản về “quá trình xử lý đúng luật” của các bản Sửa đổi thứ 5 và thứ 14 là những điều khoản duy nhất trong Hiến pháp đã đề cập đến quyền sở hữu. Trong suốt 50 năm sau theo đó chúng đã trở thành cơ sở để dựa vào đó Toà án đã xây dựng một cơ

quan pháp luật không chỉ quan tâm đến những quyền tự do cá nhân mà còn cả sự kiếm soát của chính phủ đối với đời sống kinh tế, bao gồm cả

quyền sử dụng quyền lực cảnh sát và đƣợc đánh thuế.

Những kết quả của sự phát triển lịch sử có phần tình cờ và khác biệt này không cung cấp đủ một bài học chung để biện hộ cho bất cứ việc xem xét nào xa hơn ở đầy đối với những vấn đề phức tạp của luật hiến pháp hiện tại của nƣớc Mỹ do chúng tạo ra. Dƣới một chính quyền mở

hồ nhƣ vậy thì toà án chắc chắn sẽ phải phán xét, không phải về việc liệu một bộ luật cụ thể nào đó có vƣợt quá xa những quyền lực đã đƣợc trao cho cơ quan lập pháp hay không, hay liệu quá trình lập pháp có vi phạm những nguyên tắc chung hay không, cho dù là dƣới dạng văn bản hay không phải văn bản, vốn đƣợc Hiến pháp có ý định duy trì, mà là liệu những mục tiêu cuối cùng để theo đó cơ quan lâp pháp sử dụng các quyền lực của họ có đáng đƣợc mong muốn hay không. Điều đó trở thành một trong những vấn đề là liệu những mục đích theo đó các quỳên lực đƣợc thực hiện có đƣợc xem là “hợp lý” hay không, hay nói một cách khác, liệu nhu cầu trong trƣờng hợp cụ thể có đủ lớn hay không để ủng hộ việc sử dụng những quyền lực nhất định, cho dù trong những trƣờng hợp khác chúng có thể đƣợc ủng hộ. Toà án rõ ràng đang vƣợt qúa những chức năng tƣ pháp phù hợp của nó và đang yêu sách phải có những gì mà quyền lực lập pháp đang có. Điều này cuối cùng đã dẫn đến những xung đột với ý kiến của công chúng và bộ phận hành pháp theo đó thẩm quyền của Toà án cũng phải hứng chịu phần nào.

8. Mặc dù đối với hầu hết những ngƣời Mỹ thì đây vẫn là lịch sử quen thuộc của thời kỳ gần đây, chúng ta không thể hoàn toàn bỏ qua cái cao trào của cuộc đấu tranh giữa Hành pháp và Toà án, mà từ thời Roosevelt đầu tiên và từ chiến dịch chông lại Toà án của những ngƣời tiến bộ dƣới sự chỉ huy của La Follete đã trở thành một tiết mục hiện

230

thời của sân khấu Mỹ. Cuộc xung đột năm 1937, trong khi ngƣời ta kêu gọi Toà án từ bỏ vị trí cực đoan của mình, cũng dẫn đến một sự tái khẳng định đối với những nguyên tắc cơ bản của truyền thống Mỹ vốn có một ý nghĩa lâu dài.

Khi sự suy thoái kinh tế nghiêm trọng nhất trong các thời kỳ cận hiện đại đạt đến đỉnh điểm, thì vị trí Tổng thống Mỹ lại đƣợc nắm giữ bởi một trong số những nhân vật xuất chúng nhất mà Walter Bagehot đã lƣu tâm khi ông viết: “một con ngƣời thiên tài, có giọng nói hấp dẫn và trí tuệ hạn chế, ngƣời mà đã hùng hồn tuyên bố và khăng khăng cho rằng, không những sự cải thiện đặc bịêt tự nó là một điều tốt, mà nó còn là điều tốt nhất trong tất cả, và là gốc rễ của tất cả các điều tốt khác”. Rõ ràng rằng ông đã biết rõ nhất cái gì là cần thiết, Franklin D.

Roosevelt đã nhận thức rằng chính chức năng của dân chủ là trong những thời điểm khủng hoảng phải trao những quyền lực không hạn chế cho những ngƣời mà nó tin tƣởng, cho dù điều này có nghĩa là nó có thể “tạo ra những công cụ của quyền lực mà nếu rơi vào tay của ai đó khác sẽ trở nên rất nguy hiểm”.

Điều hiển nhiên là thái độ cho rằng hầu hết mọi biện pháp đều đƣợc xem là hợp pháp nếu các mục tiêu của chúng đều đƣợc mong muốn xảy ra, sẽ sớm dẫn đến một cuộc đụng độ đối đầu với một Toà án Tối cao vốn trong hàng nửa thế kỷ đã có thói quen phán xử về “tính hợp lý” của việc lập pháp. Vấn đề có thể đúng là trong quyết định đáng khen nhất của nó, khi Toà án thống nhất đánh vào Bộ luật về việc quản lý sự phục hồi dân tộc, nó đã không chỉ cứu đất nƣớc khỏi một cách xử

trí kém cỏi mà còn hành động trong khuôn khổ của những quyền hiến pháp của nó. Nhƣng sau đó cái đa số bảo thủ nhỏ của nó đã tiến hành bãi bỏ, dựa trên những cơ sở đáng chất vấn hơn nhiều, từng biện pháp một của Tổng thống cho đến khi ông ta đƣợc thuyết phục để nhận ra rằng cơ hội duy nhất để ông thực hiện chúng là phải hạn chế các quyền lực hoặc thay đổi nhân sự của toà án. Chính vì vựơt qua đƣợc những gì mà ngƣời ta đã biết là “Bộ luật định khuôn khổ cho toà án” nên cuộc đấu tranh mới đến lúc đƣợc giải quyết. Việc tái đắc cử Tổng thống bằng một đa số phiếu không có trong tiền lệ vào năm 1936, tuy vậy, vốn đã củng cố đủ vị trí của ông để thực hiện ý đồ đó, cũng có vẻ nhƣ

231

đã thuyết phục đƣợc toà án rằng chƣơng trình của Tổng thống đã đƣợc sự chấp thuận rộng rãi. Khi, kết quả là, Toà án rút khỏi vị trì cực đoan của mình và không chỉ đổi chiều quan điểm của bản thân nó đối với một số những vấn đề trung tâm mà trên thực tế đã từ bỏ việc sử dụng cái điều khoản về qua trình xử lý theo lụât với tƣ cách là sự hạn chế

quan trọng đối với quá trình lập pháp, Tổng thống đã có đƣợc những lý lẽ mạnh mẽ nhất của mình. Cuối cùng thì biện pháp của ông đã hoàn toàn bị đánh bại tại Thƣợng viện, nơi mà đảng của ông chiếm đa số áp đảo, và uy tín của ông phải chịu một cú đánh mạnh tại thời điểm mà ông đã đạt đƣợc đỉnh cao của sự nổi tiếng.

Đó chủ yếu là vì sự phát biểu lại một cách thông minh vai trò truyền thống của Toà án trong bản báo cáo của Hội đồng pháp lý thƣợng viện nên tình tiết này đã tạo ra một kết luận vừa vặn cho bản điều tra về sự

đóng góp của Mỹ đối với tƣ tƣởng về tự do theo luật pháp. Chỉ có một vài trong số những đoạn trích đáng chú ý nhất từ tài liệu đó có thể

đƣợc trích dẫn ở đây. Việc phát biểu về các nguyên tắc của nó bắt đầu từ giả định rằng vịêc duy trì hệ thống hiến pháp của Mỹ là quan trọng hơn rất rất nhiều… so với việc áp dụng ngay lập tức bất cứ một quy trình lập pháp nào cho dù nó có ích lợi đến đâu”. Nó tuyên bố “vì sự

tiếp tục và liên tục của chính phủ và quy định của luật pháp, để phân biệt giữa chính phủ và quy định bởi con ngƣời, và ở đây chúng ta tái khẳng định những nguyên tắc đƣợc xem là cơ bản đối với Hiến pháp của Hợp chủng quốc Hoa kỳ”. Và nó tiếp tục tuyên bố rằng: “Nếu đến nƣớc cuối cùng mà buộc phải sử dụng Toà án để đối phó với một tình cảm hiện tại đang nổi trội, bị ép buộc về mặt chính trị, thì Toá án cuối cùng cũng phải tuân thủ theo sức ép của ý kiến công chúng tại lúc đó, cho dù tạm thời có thể gây sức ép đối với tình cảm của công chúng vốn đang căm ghét sự xem xét hoà dịu và dài lâu. Trong tất cả những bài viết hay những thực tế mà những nhà lãnh đạo chính trị trải qua thì không thể tìm thấy triết lý nào về một chính phủ tự do có thể tinh khiết hay bền vững hơn những triết lý có thể đƣợc phát hiện trong những quyết định của Toá án Tối cao khi phải giải quyết những vấn đề lớn của việc một chính phủ tự do động chạm đến nhân quyền”.

Một cơ quan lập pháp không bao giờ lại có đóng góp lớn hơn đối với

232

một Toà án duy nhất vốn hạn chế các quyền lực của nó. Và không có ai ở nƣớc Mỹ vốn nhớ đến sự kiện này có thể hoài nghi rằng nó biểu đạt những cảm xúc của một đa số đông trong dân chúng.

9. Việc thử nghiệm của nƣớc Mỹ về tƣ tƣởng ủng hộ hiến pháp đã có đƣợc những thành công không thể tin nổi – và tôi biết không có bản hiến pháp thành văn nào khác có thể kéo dài bằng một nửa của nó – nó vẫn là một sự thử nghiệm về một cách thức mới để điều chỉnh chính phủ, và chúng ta không đƣợc xem rằng nó chứa đựng tất cả sự thông minh trong lĩnh vực này rồi. Những đặc tính chủ yếu của bản Hiến pháp Mỹ đã kết tình ngay từ giai đoạn đầu trong sự nhận thức về ý nghĩa của một hiến pháp, và ngƣời ta đã sử dụng quá ít quyền lực đƣợc sửa đổi để biểu diễn bằng văn bản những bài học đã rút ra, rằng trong một vài khía cạnh nào đó những phần chƣa đƣợc viết ra của hiến pháp thậm chí còn có giá trị chỉ dẫn cao hơn phần nội dung văn bản của nó.

Để phục vụ mục đích của việc nghiên cứu này, tại mọi cấp độ, thì những nguyên tắc chung ẩn trong đó trở nên quan trọng hơn bất cứ đặc tính cụ thể nào của nó.

Điểm chủ yếu là ở chỗ, tại nƣớc Mỹ đã có một quan điểm đƣợc thừa nhận rằng cơ quan lập pháp bị ràng buộc bởi các quy định chung; rằng nó phải giải quyết các vấn đề cụ thể theo đúng cách mà cái nguyên tắc ẩn trong đó cũng có thể đƣợc áp dụng trong các trƣờng hợp khác; và rằng, nếu nó vi phạm một nguyên tắc cho đến nay vẫn đƣợc tôn trọng, cho dù điều đó có thể chƣa bao giờ đƣợc tuyên bố rõ ràng, nhƣng nó vẫn phải thừa nhận thực tế này và phải tuân thủ một quy trình phức tạp nhằm đánh giá liệu những niềm tin cơ bản đó của con ngƣời có thực sự

đã thay đổi không. Việc xem xét của toà án không phải là một trở lực tuyệt đối của sự thay đổi, và điều tồi tệ nhất nó có thể làm là trì hoãn quy trình đó và khiến cho cơ quan lập ra hiến pháp thấy cần thiết phải bác bỏ hoặc tái khẳng định nguyên tắc của vấn đề.

Việc hạn chế sự theo đuổi của chính phủ đối với những mục tiêu tức thời bằng những nguyên tắc chung phần nào là một sự thận trọng để

tránh bị lệch hƣớng phát triển; vì điều này, việc xem xét của toá án yêu cầu phải có sự bổ sung bằng việc sử dụng bình thƣờng đối với một thứ

gì đó nhƣ là một cuộc trƣng cầu dân ý, một cuộc kêu gọi số đông dân

233

chúng, để quyết định về vấn đề nguyên tắc chung. Hơn nữa, một chính phủ vốn có thể áp dụng sự cƣỡng chế đối với cá nhân công dân chỉ để

phù hợp với những quy định chung dài hạn đã đƣợc thiết lập trƣớc đó chứ không phải vì những mục đích tạm thời, cụ thể nào đó sẽ trở nên không tƣơng thích với mọi loại trật tự kinh tế. Nếu nhƣ sự cƣỡng chế

chỉ đƣợc sử dụng theo cái cách đƣợc quy định trong những quy tắc chung, chính phủ sẽ trở nên không thể đảm nhiệm đƣợc những nhiệm vụ nhất định. Theo đó đúng là, “bỏ đi tất cả các vỏ ngoài của nó, thì tƣ

tƣởng ủng hộ tự do chính là tƣ tƣởng ủng hộ hiến pháp, „một chính phủ

của pháp luật chứ không phải của con ngƣời" ” – nếu với khái niệm về

tƣ tƣởng ủng hộ tự do chúng ta có ngụ ý những gì mà ngƣời ta vẫn nghĩ ở nƣớc Mỹ trong suốt cuộc đấu tranh của Toà Tối cao năm 1937, khi mà “tƣ tƣởng ủng hộ tự do” của những ngƣời bảo vệ Toá án bị

công kích là tƣ tƣởng của thiểu số. Theo nghĩa này thì ngƣời Mỹ đã bảo vệ đƣợc tự do bằng cách bảo vệ Hiến pháp của họ. Hiện tại chúng ta sẽ thấy làm thế nào mà tại Lục địa Châu Âu vào đầu thế kỷ 19 phong trào tự do, đƣợc truyền cảm hứng từ trƣờng hợp của nƣớc Mỹ, đã dần coi việc thiết lập tƣ tƣởng ủng hộ hiến pháp và quy tắc của luật pháp là mục đích chính yếu của nó.

234

CHƢƠNG 13

CHỦ NGHĨA TỰ DO VÀ SỰ QUẢN LÝ HÀNH CHÍNH:

RECHTSSTAAT

1. Tại hầu hết các quốc gia của Lục địa Châu Âu, hai trăm năm tồn tại của chính phủ độc đoán đã, vào khoảng giữa thế kỷ thứ 18, phá huỷ

những truyền thống của tự do. Mặc dù một số khái niệm trƣớc đó đã đƣợc chuyển giao và phát triển bởi những nhà lý luận về luật của tự

nhiên, nhƣng cái động lực chủ yếu thúc đẩy sự hồi sinh lại xuất hiện tình cờ từ Eo Biển của Anh – Pháp. Nhƣng, khi trào lƣu mới phát triển, nó gặp phải một tình huống khác với tình huống mà vốn đã tồn tại ở

Mỹ vào thời điểm đó hoặc cũng đã tồn tại ở nƣớc Anh từ một trăm năm trƣớc đó.

Nhân tố mới này chính là cỗ máy hành chính tập trung đầy quyền lực mà tƣ tƣởng chuyên chế đã xây dựng nên, một cơ quan gồm những nhà quản trị chuyên nghiệp vốn đã trở thành những ngƣời cai trị chủ yếu của nhân dân. Bộ máy hành chính này tự quan tâm nhiều đến phúc lợi và các nhu cầu của con ngƣời nhiều hơn những gì mà chính phủ hạn chế của thế giới Anglo-Saxon có thể làm hoặc đƣợc kỳ vọng sẽ làm đƣợc cho nhân dân. Theo đó, vào thời kỳ đầu của phong trào này, những ngƣời ủng hộ tự do từ Lục địa đã phải đối mặt với những vấn đề

vốn chỉ xuất hiện rất lâu sau này tại Nƣớc Anh và nƣớc Mỹ và dần dần thì cũng không có cơ hội nào để có thể thảo luận về chúng một cách có hệ thống nữa.

Mục tiêu vĩ đại của phong trào chống lại loại quyền lực chuyên chế là, ngay từ đâu, nhằm thiết lập một quy định của luật pháp. Không chỉ

những ngƣời giải thích các định chế của Anh – mà ngƣời đứng đầu trong số họ là Montesquieu - đã đại diện cho một chính phủ của luật pháp xuất phát từ bản chất của tự do, thậm chí cả Rouseau, ngƣời mà sau này đã trở thành gốc gác chủ yếu của một truyền thống khác và đối lập, đã cảm nhận rằng “vấn đề lớn về chính trị mà tôi so sánh với việc tạo góc cho một hình tròn trong hình học, là phải tìm ra một dạng chính phủ có thể đặt luật pháp cao hơn con ngƣời”. Khái niệm mập mờ

235

của ông về “một ý chí chung” cũng dẫn đến những phác hoạ quan trọng về một khái niệm về quy định của pháp luật. Nó sẽ phải có tính chung chung không chỉ theo nghĩa nó là ý chí của tất cả mọi ngƣời mà còn có ý định: “Khi tôi nói rằng đối tƣợng của pháp luật luôn luôn có tính chung chung, tôi có ý rằng luật pháp luôn xem xét chủ thể một cách toàn diện và những hành động một cách trừu tƣợng chứ không bao giờ xem xét bất cứ cá nhân con ngƣời hay một hành động cụ thể

nào. Ví dụ nhƣ, một bộ luật cũng có thể quy định rằng cần có những đặc quyền, nhƣng nó không đƣợc phép chỉ đích danh những ai đƣợc hƣởng chúng: luật pháp có thể phân loại ra một số tầng lớp nhân công dân và chỉ định cho họ những tiêu chuẩn về phẩm chất để đƣợc tham gia vào mỗi tầng lớp đó, nhƣng nó không đƣợc cho phép cụ thể những ngƣời này ngƣời kia đƣợc tham gia; nó cũng có thể lập ra một chính phủ hoàng gia với sự thừa kế ngôi vị, nhƣng nó không đƣợc chọn ra vua hay chỉ định ra một gia đình hoàng tộc; nói một cách khác, mọi thứ

liên quan đến một các nhân xác định đều nằm ngoài phạm vi của thẩm quyền lập pháp”.

2. Cuộc cách mạng năm 1789 do đó đã đƣợc đón chào một cách rộng khắp, để trích dẫn một đoạn viết đáng nhớ của nhà sử học Michelet, là

“L"avenement de la loi – Sự xuất hiện của pháp luật”. Nhƣ A. v. Dicey đã viết sau đó: “Nhà tù Bastille là một dấu hiệu hiển hiện của một quyền lực vô pháp luật. Sự sụp đổ của nó đƣợc cảm nhận, và thực sự

đã đƣợc cảm nhận, là sẽ báo trƣớc cho phần còn lại của Châu Âu rằng sự cai trị của pháp luật đã tồn tại ở Anh Quốc rồi”. “Bản tuyên ngôn đáng nhớ về các quyền của con ngƣời và của công dân”, với việc nó đảm bào cho các quyền cá nhân và khẳng định nguyên tắc phân chia quyền lực, vốn đƣợc nó thể hiện nhƣ là một phần thiết yếu của mọi bản hiến pháp, có mục đích là sẽ thiết lập một sự cai trị chặt chẽ của luật pháp. Và những nỗ lực đầu tiên nhằm tạo lập hiến pháp chứa đầy những sự thận trọng và thậm chí thƣờng là những nỗ lực nhằm diễn đạt những khái niệm cơ bản về một chính phủ của luật pháp.

Cho dù mức độ mà Cuộc cách mạng có đƣợc truyền cảm hứng nhiều nhƣ thế nào từ ý tƣởng về sự cai trị của pháp luật, thì vẫn cần phải hoài nghi về việc liệu nó có thực sự khuyến khích sự tiến bộ của nó hay

236

không. Thực tế rằng ý tƣởng về sự tự chủ rộng rãi đã giành đƣợc thắng lợi ở cùng thời kỳ với ý tƣởng về sự cai trị của pháp luật đã khiến cho ý tƣởng về sự cai trị của pháp luật thoái trào thành ý tƣởng kém quan trọng hơn. Những tham vọng khác đã nhanh chóng nổi lên và trở thành khó dung hoà với nó. Có lẽ không có cuộc cách mạng bạo lực nào có thể làm tăng thêm đƣợc sự tôn trọng đối với pháp lụât. Một ngƣời nhƣ

Lafayette có thể kêu gọi phải có sự “thống trị của pháp luật” để chống lại “sự thống trị của các tổ chức”, nhƣng ông ấy sẽ chỉ làm điều đó một cách vô ích. Hiệu quả chung của “tinh thần cách mạng” có thể đƣợc mô tả rõ nhất trong những từ mà tác giả chính của Bộ luật dân sự Pháp đã sử dụng khi trình nó cho Cơ quan lập pháp: “Sự quyết tâm cao độ

để hy sinh một cách thô bạo tất cả các quyền cho một mục tiêu cách mạng và không cần phải suy xét thêm khác nữa ngoài một khái niệm không thể xác định và có thể thay đổi về những gì đƣợc yêu cầu bởi lợi ích của nhà nƣớc”.

Nhân tố quyết định mà đã khiến cho các nỗ lực của cuộc Cách mạng nhằm khuyến khích tƣ jdo cá nhân trở nên bị thất bại nhƣ vậy là nó đã tạo ra niềm tin rằng, vì cuối cùng thì tất cả các quyền lực cũng phải đƣợc đặt vào tay của nhân dân, nên tất cả những sự bảo vệ chống lại sự

lạm dụng dạng quyền lực này là không cần thiết. Sự xuất hiện của nền dân chủ đƣợc xem là sẽ tự động ngăn cản việc sử dụng quyền lực một cách độc đoán. Những đại diện đã đƣợc bầu của nhân dân, tuy vậy, sẽ

sớm mong muốn một cách sốt sắng rằng những cơ quan hành pháp nên phục vụ các mục đích của họ, còn hơn cả thực tế rằng cá nhân nên đƣợc bảo vệ trƣớc quyền lực của bộ phận hành pháp. Mặc dù xét nhiều khía cạnh thì Cuộc cách mạng Pháp đã đƣợc truyền cảm hứng từ

những ngƣời Mỹ, nó cũng chƣa bao giờ đạt đƣợc những gì vốn đã là thành quả chủ yếu của ngƣời Mỹ – tức là một bản hiến pháp để đặt những giới hạn cho các quyền lực của cơ quan lập pháp. Hơn nữa, ngay từ đầu của cuộc Cách mạng, những nguyên tắc cơ bản về sự bình đẳng trƣớc pháp luật đã bị đe doạ bởi những nhu cầu mới của những bậc tiền bối của chủ nghĩa xã hội hiện đại, những ngƣời đã yêu cầu phải có một sự bình đằng trên thực tế thay vì chỉ có bình đẳng của các quyền.

237

3. Một vấn đề mà Cuộc cách mạng không động tới và, nhƣ Tocqueville cũng đã chỉ ra, vẫn sống sót sau tất cả những thăng trầm của những thập kỷ sau đó chính là quyền lực của các cấp chính quyền hành chính.

Thực ra, sự giải thích cực đoan của nguyên tắc phân chia quyền lực vốn đã giành đƣợc sự ủng hộ ở nƣớc Pháp đã phục vụ việc củng cố các quyền lực cho bộ máy hành chính. Nó đƣợc sử dụng rộng rãi để bảo vệ

các chính quyền hành chính khỏi bị can thiệp bởi các toà án và theo đó nhằm củng cố, thay vì hạn chế, quyền lực của nhà nƣớc.

Chế độ của Napoleon nhƣ xuất hiện ngay sau Cuộc cách mạng đã chắc chắn là có quan tâm nhiều đối với việc làm tăng tính hiệu quả và quyền lực của bộ máy hành chính hơn là đối với việc bảo đảm tự do cho các cá nhân. Chống lại xu hƣớng này, tự do theo luật, vốn đã một lần nữa trở thành khẩu hiệu trong suốt khoảng thời gian ngắn của Nhà nƣớc quân chủ tháng Bảy, cũng không thể đạt đƣợc tiến bộ nào. Nhà nƣớc cộng hoà thấy rất ít cơ hội để có đƣợc bất kỳ nỗ lực có tính hệ thống nào nhàm bảo vệ các cá nhân trƣớc quyền lực chuyên chế của bộ máy hành pháp. Trên thực tế, chính cái tình huống thịnh hành ở Pháp trong phần lớn thời gian của thế kỷ thứ 19 đã đặt cho “luật hành chính” một cái tên xấu mà nó vẫn đang giữ từ lâu trong thế giới Anglo – Saxon.

Đúng là đồng thời với quá trình phát triển của bộ máy hành chính đã xuất hiện một quyền lực mới mà ngày càng tự giả định là nó có chức năng giới hạn những quyền lực sử dụng tuỳ ý. Conseil d"Etat – Ban Cố

vấn của Nhà nƣớc, ban đầu đƣợc tạo ra chỉ để đảm bảo rằng những dự

định của cơ quan lập pháp đã đƣợc thực hiện một cách trung thực, trong các thời kỳ hiện đại đã phát triển theo một cách mà, nhƣ những sinh viên Anglo – Saxon gần đây đã ngạc nhiên khám phá ra, đã giúp cho các công dân đƣợc bảo vệ nhiều hơn trƣớc những hành động tự ý của các chính quyền hành chính, so với cùng sự tiến bộ đã xảy ra ở

nƣớc Đức cùng thời kỳ. Ở đây việc tiếp tục duy trì những thể chế quân chủ không bao giờ cho phép tin tƣởng một cách ngây thơ vào tính hiệu quả tự động của sự kiểm soạt dân chủ nhằm che đậy vấn đề. Việc thảo luận có tính hệ thống những vấn đề này theo đó đã tạo ra một học thuyết công phu về sự kiểm soát đối với bộ máy hành chính mà, cho dù sự ảnh hƣởng chính trị có tính thực tiễn của nó có thiếu sự bền vững,

238

cũng ảnh hƣởng sâu sắc đến tƣ tƣởng luật pháp của Lục địa. Và chính vì chống lại dạng quy định pháp luật này của nƣớc Đức nên các học thuyết pháp luật mới đã đƣợc phát triển để từ đó thống trị cả thế giới và đã làm suy yếu quy định của pháp luật ở mọi nơi, do vậy việc nhận thức hơn chút nữa về nó là rất quan trọng.

4. Khi xét đến danh tiếng mà nƣớc Phổ đã có đƣợc vào thế kỷ thứ 19, ngƣời đọc có thể bị bất ngờ khi thấy rằng sự khởi đầu của phong trào Đức cho một chính phủ của pháp luật lại đƣợc tìm thấy tại chính đất nƣớc này. Ở một vài khía cạnh nào đó, tuy vậy, cái quy định của chế độ

chuyên quyền mới đƣợc khai sáng của thế kỷ 18 lại trở có tính hiện đại một cách đáng kinh ngạc – thực ra, ngƣời ta có thể nói về tự do, khi xét đến các nguyên tắc hành chính và luật pháp. Đó không có lý nào lại là một sự khẳng định vô nghĩa khi Frederick II đã tự mô tả mình nhƣ là công bộc đầu tiên của nhà nƣớc. Cái truyền thống, chủ yếu có nguồn gốc từ những nhà lý luận vĩ đại về luật pháp của tự nhiên và một phần có nguồn gốc từ Phƣơng Tây, trong suốt nửa sau của thế kỷ 18 đã đựơc củng cố rất nhiều bởi sự ảnh hƣởng của các học thuyết đạo đức và luật của nhà triết học Immanuel Kant (Căng).

Những tác giả Đức thƣờng đặt các học thuyết của Kant (Căng) ở phần đầu của những mô tả của họ về phong trào hƣớng đến Rechtsstaat.

Mặc dù điều này có thể phóng đại tính xuất xứ của triết lý về pháp luật của ông, không cần phải nghi ngờ rằng hông đã tạo cho các ý tƣởng đó một dạng khuôn trong đó họ khẳng định ảnh hƣởng vĩ đại nhất ở nƣớc Đức. Đóng góp chủ yếu của ông trên thực tế là một học thuýêt chung về những vấn đề đạo đức vốn đã khiến cho nên nguyên tắc về quy định của pháp luật giƣờng nhƣ trở thành một sự áp dụng đặc biệt của một nguyên tắc phổ quát hơn. Cái “mệnh lệnh tuyệt đối” nổi tiếng của ông, một quy định cho rằng con ngƣời luôn chỉ “hành động theo một phƣơng châm theo đó anh không thể đồng thời áp đặt ý chí rằng nó sẽ

trở thành luật phổ thông”, trên thực tế là một sự mở rộng đến lĩnh vực chung về đạo đức của cái ý tƣởng cơ bản ẩn sâu trong quy định của pháp luật. Nó đặt ra, giống nhƣ quy định của pháp luật, chỉ một tiêu chuẩn theo đó các quy định cụ thể phải phù hợp để trở nên công bằng.

Nhƣng khi nhấn mạnh đến sự cần thiết của đặc tính chung và trừu

239

tƣợng của tất cả các quy định nếu những quy định đó là để định hƣớng một cá nhân tự do, thì khái niệm đó đã chứng tỏ nó có tầm quan trọng đặc biệt nhất trong việc chuẩn bị cơ sở cho sự phát triển của luật pháp.

Đây không phải là nơi dành cho một sự đối sử đầy đủ đối với ảnh hƣởng của triết lý Kantian (triết lý Căng) về sự phát triển của hiến pháp. Chúng ta sẽ chỉ đề cập ở đây đến bài viết đặc biệt của chàng thanh niên Wilhelm von Humboldt về Phạm vi và Nghĩa vụ của Chính phủ, mà, khi diễn giải quan điểm Căng, đã không chỉ tạo ra sự phổ biến của cụm từ hay đƣợc sử dụng “tính chắc chắn của sự tự do hợp pháp”

mà ở một vài khía cạnh khác cũng đã trở thành nguyên mẫu của một quan điểm cực đoan; đó là, anh ta không chỉ giới hạn tất cả các hành động cƣỡng chế của một nhà nƣớc ở việc thực thi các bộ luật chung đã đƣợc ban hành trƣớc đó mà còn đại diện cho việc thi hành pháp luật với tƣ cách là chức năng duy nhất hợp pháp của nhà nƣớc. Điều này không nhất thiết đƣợc hiểu trong khái niệm về tự do cá nhân, vốn để

ngỏ câu hỏi về những chức năng không cƣỡng chế nào khác mà nhà nƣớc có thể đảm nhận. Chính vì ảnh hƣởng của Humdoldt mà những khái niệm khác nhau này thƣờng đƣợc hiểu nhầm bởi những ngƣời ủng hộ về sau đối với Rechtsstaat.

5. Trong số những sự phát triển của pháp luật ở nƣớc Phổ của thế kỷ 18, có hai thứ đã trở nên quan trọng sau đó đến nỗi mà chúng ta phải xem xét chúng cặn kẽ hơn. Một cái là sự khởi đầu hiệu quả của Frederick II, thông qua bộ luật dân sự của ông năm 1751, về phong trào ủng hộ sự

chuẩn hoá tất cả các bộ luật mà lan toả nhanh chóng và đã đạt đƣợc những kết quả nổi tiếng nhất trong các bộ luật của Napoleon từ 1800 –

1810. Toàn bộ phong trào này phải đƣợc xem là một trong những khía cạnh quan trọng nhất của nỗ lực tại Lục địa nhằm thiết lập quy định của pháp luật, vì nó đã xác định ở mức độ rất rộng cả đặc tính chung và phƣơng hƣớng của những tiến bộ đã đạt đƣợc, chí ít là về mặt lý thuyết, vƣợt xa những gì đã đạt đƣợc ở những nƣớc dùng thông luật.

Tất nhiên việc sở hữu thậm chí cả bộ luật đƣợc xây dựng hoàn hảo nhất cũng không đảm bảo đƣợc sự chắc chắn mà quy định của luật pháp yêu cầu; và theo đó nó không thể cung cấp đƣợc một sự thay thế

nào cho truyền thống đã đƣợc bám dễ rất sâu. Tuy vậy, điều này không

240

làm mờ đi thực tế rằng dƣờng nhƣ tồn tại ít nhất một cuộc xung đột thoạt đầu đã nhận thấy giữa ý tƣởng về quy định của pháp luật và một hệ thống luật theo tiền lệ. Mức độ mà dƣới hệ thống đã đƣợc thừa nhận của luật theo tiền lệ, quan toà thực sự có thể tạo ra luật có lẽ không lớn hơn dƣới một hệ thống luật đã chuẩn hoá. Nhƣng sự thừa nhận rõ ràng rằng tƣ pháp cũng nhƣ hành pháp chính là nguồn của luật, cho dù để

phù hợp với lý thuyết tiến bộ ẩn trong truyền thống của nƣớc Anh, có xu hƣớng làm mờ đi sự khác biệt giữa việc tạo ra và áp dụng luật. Và chính câu hỏi rằng liệu tính linh hoạt đã đƣợc đánh giá cao của thông luật, vốn đã trở nên thuận lợi cho sự tiến bộ của quy định của pháp luật miễn là đó là lý tƣởng chính trị đƣợc chấp nhận, cũng có thể không có ý là ít sự phản kháng hơn đối với những khuynh hƣớng làm sói mòn nó, một khi cái tinh thần đề phòng cần thiết để giữ cho tự do đƣợc duy trì sẽ biến mất.

Chí ít thì cũng không thể nghi ngờ rằng những nỗ lực nhằm luật hoá đã dẫn đến sự hình thành rõ ràng nên một số các nguyên tắc chung nằm ẩn dƣới các luật. Sự kiện quan trọng nhất của dạng này chính là sự thừa nhận chính thức của nguyên tắc “nullum crimen, nulla peona sine lege,” vốn lần đầu tiên đƣợc đƣa vào Bộ luật hình sự của Áo năm 1787

và sau khi đƣợc đƣa vào Bản Tuyên ngôn của Pháp về các quyền của con ngƣời, đã đƣợc thể hiện trong phần lớn các bộ luật của Lục địa.

Sự đóng góp rõ rệt nhất của nƣớc Phổ của thế kỷ 18 đối với việc thực hiện quy định của pháp luật, tuy vậy, lại nằm trong lĩnh vực kiểm soát của cơ quan hành chính công. Trong khi ở Pháp sự áp dụng đúng đắn ý tƣởng phân chí các quyền lực đã dẫn đến việc loại trừ hành động hành chính khỏi sự kiểm soạt từ pháp, sự phát triển của nƣớc Phổ đã tiến triển theo hƣớng ngƣợc lại. Ý tƣởng chỉ đạo mà đã ảnh hƣởng sâu sắc đến trào lƣu tự do của thế kỷ 19 là ở chỗ tất cả việc áp dụng quyền lực hành chính đối với con ngƣời hay tài sản của công dân phải đƣợc thực hiện tuân thủ theo sự phán xét của toà án. Sự thử nghiệm có ảnh hƣởng rộng nhất theo hƣớng này – một bộ luật của năm 1797 vốn chỉ áp dụng đến những tỉnh mới phía đông của nƣớc Phổ nhƣng lại đƣợc xem là một hình mẫu để áp dụng phổ quát - đã phát triển đến mức khiến cho tất cả các tranh cãi giữa các chính quyền hành chính và các công dân

241

phải tuân thủ sự phán quyết của những toà án thông thƣờng. Điều này đã cung cấp một trong những nguyên mẫu trong cuộc thảo luận về

Rechtsstaat trong suốt 80 năm sau đó.

6. Chính trên cơ sở này mà trong giai đoạn đầu của thế kỷ 19 khái niệm lý thuyết về nhà nƣớc của pháp luật, còn gọi là Rechtsstaat, đã đƣợc phát triển một cách có hệ thống và trở thành, cùng với ý tƣởng về hệ tƣ

tƣởng ủng hộ hiến pháp, mục tiêu chính của phong trào tự do mới. Liệu điều đó có phải chủ yếu vì, vào thời điểm trào lƣu Đức nổ ra, tiền lệ

Mỹ đã đƣợc biết đến nhiều hơn và đƣợc hiểu rõ hơn so với vào thời điểm của cuộc Cách mạng Pháp, hay bởi vì sự phát triển của Đức diễn ra trong khuôn khổ của một chế độ chuyên chế theo hiến pháp hơn là khuôn khổ của một nƣớc cộng hoà và theo đó ít phụ thuộc hơn vào sự

ảo tƣởng rằng những vấn đề đó sẽ đƣợc tự động giải quyết bởi sự xuất hiện của nền dân chủ, vấn đề ở đây là ở chỗ, sự giới hạn của tất cả các chính phủ bởi một bản hiến pháp, và đặc biệt là sự giới hạn của tất cả

các hoạt động hành chính bởi các luật có thể thực thi bởi các toà án, đã trở thành mục tiêu trung tâm của phong trào tự do.

Phần nhiều trong lập luận của những nhà lý luận Đức của thời điểm đó thực ra đã đƣợc định hƣớng rõ ràng chống lại “hiện tƣợng tƣ pháp hoá hành chính” theo nghĩa là thuật ngữ này vẫn đƣợc chấp nhận ở Pháp -

đó là, chống lại sự tồn tại của những cơ quan dạng tƣ pháp bên trong cỗ máy hành chính vốn ban đầu đƣợc dự định dùng để theo dõi sự thực thi pháp luật chứ không phải để bảo vệ tự do của các cá nhân. Học thuyết đó, nhƣ một trong những vị chánh án của một bang miền Nam nƣớc Đức đã phát biểu, rằng “bất cứ khi nào nảy sinh câu hỏi liệu rằng có các quyền riêng tƣ nào đƣợc thiết lập hay bị vi phạm bởi hành động chính thức hay không, vấn đề đó phải đƣợc quyết định bởi các toà án thông thƣờng,” đã có đƣợc sự tiến bộ tƣơng đối nhanh. Khi Quốc hội Frankfort năm 1848 đã nỗ lực soạn thảo một bản hiến pháp cho toàn bộ

nƣớc Đức, nó đã thêm vào đó một điều khoản nói rằng tất cả các “công lý có tính chất hành chính” (nhƣ đã đƣợc hiểu khi đó) sẽ phải kết thúc và tất cả các vi phạm đối với các quyền riêng tƣ phải đƣợc phán quyết bởi các toà tƣ pháp.

Tuy vậy, niềm hy vọng cho rằng, thành tựu của chế độ chuyên chế theo

242

hiến pháp do các bang riêng rẽ của nƣớc Đức thu đƣợc sẽ thừa nhận trên thực tế ý tƣởng về quy định của pháp luật, sẽ sớm phải chịu thất vọng. Những bản hiến pháp mới không quy định gì mấy theo hƣớng đó, và ngƣời ta đã sớm phát hiện ra rằng, mặc dù “bản hiến pháp đã đƣợc ban hành, khái niệm Rechtsstaat trên thực tế đã tuyên bố rằng nhà nƣớc của cảnh sát sẽ tiếp tục. Vậy ai sẽ là ngƣời bảo vệ của luật công và nguyên tắc có tính chủ nghĩa cá nhân của nó đối với những quyền cơ bản? Không có ai khác ngoài cơ quan hành chính duy nhất mà những luật có bản đó chống lại động cơ mở rộng và hoạt động của họ

sẽ đƣợc ngụ ý sẽ bảo vệ luật và các quyền đó”. Trên thực tế, chính trong suốt 20 năm sau mà nƣớc Phổ đã giành đƣợc danh tiếng về một nhà nƣớc của cảnh sát, mà trong quốc hội của Phổ đã xảy ra những cuộc chiến đấu vĩ đại đối với nguyên tắc của khái niệm Rechtsstaat, và rằng chính khi đó mà giải pháp cuối cùng cho vấn đề đã đƣợc định hình. Trong một khoảng thời gian nào đó, chí ít là tại miền Bắc của Đức, tƣ tƣởng đó đã duy trì sự tin tƣởng khi trao quyền kiểm soát đối với tính đúng luật của các bộ luật hành chính cho các toà án thông thƣờng. Cái khái niệm này của Rechtsstaat, thƣờng sau này đƣợc dẫn chiếu nhƣ là “tƣ tƣởng ủng hộ công lý”, đã sớm bị thay thế bởi một khái niệm khác, chủ yếu đƣợc phát triển bởi một sinh viên thực tập hành chính của Anh, Rudolf von Gneist.

7. Có hai lý do khác nhau lý giải tại sao ngƣời ta có thể cãi lý rằng quá trình thực hiện tƣ pháp thông thƣờng và sự kiểm soát của toà án đối với hành động hành chính nên đƣợc giữ cho tách biệt. Mặc dù cả hai cách xem xét này đều đóng góp vào việc thành lập cuối cùng của một hệ

thống các toà án hành chính ở nƣớc Đức và mặc dù chúng thƣờng xuyên bị hiểu lầm, chúng lại đều hƣớng tới những mục đích rất khác nhau và không hề tƣơng đồng nhau, và do vậy nên đƣợc giữ cho hoàn toàn khác biệt.

Có một lý lẽ rằng dạng vấn đề vốn đƣợc đƣa ra bởi những tranh cãi về

các bộ luật hành chính cần phải có một sự hiểu biết cả về các nhánh luật và về thực tế mà một vị quan toà bình thƣờng, đƣợc đào tạo chủ

yếu về luật tƣ nhân hoặc luật hình sự, sẽ không thể có đƣợc. Đó là một lý lẽ mạnh và có lẽ là có cả tính kết luận, nhƣng nó không hỗ trợ việc

243

chia tách hơn nữa giữa các toà án xét xử những tranh chấp riêng với những toà án xét xử những tranh chấp hành chính so với sự chia tách vẫn tồn tại giữa các toà àn giải quyết các vấn đề tƣơng ứng của luật tƣ

nhân, luật thƣơng mại, và luật hình sự. Các toà án hành chính đƣợc chia tách khỏi những toà án thông thƣờng chỉ theo nghĩa này cũng sẽ

vẫn phải độc lập với chính phủ nhƣ các toà án thông thƣờng vẫn độc lập với chính phủ vậy và chỉ quan tâm đến việc quản lý luật, tức là, chỉ

quan tâm đến việc áp dụng của một cơ quan gồm những quy định đã tồn tại trƣớc đó.

Các toà án hành chính riêng rẽ, tuy vậy, cũng có thể đƣợc xem là cần thiết trên một cơ sở khác hoàn toàn để các tranh cãi về tính hợp pháp của một hành động hành chính không thể đƣợc coi là một vấn đề luật pháp thuần tuý, vì chúng luôn liên quan đến những vấn đề về sự hiệu quả hay chính sách của chính phủ. Các toà án đƣợc thiết lập riêng rẽ vì lý do này sẽ luôn quan tâm đến những mục tiêu của chính phủ hiện tại và không thể hoàn toàn độc lập đƣợc: Họ phải là một phần của bộ máy hành chính và phải phụ thuộc vào định hƣớng, chí ít, là của ngƣời đứng đầu bộ máy đó. Mục đích của họ sẽ không hoàn toàn là để bảo vệ cá nhân trƣớc sự xâm phạm đối với phạm vi riêng tƣ của anh ta bởi các cơ

quan của chính phủ nhằm đảm bảo rằng điều này không đi ngƣợc lại các ý định và chỉ thị của chính phủ. Chúng sẽ là một công cụ để đảm bảo rằng các cơ quan cấp dƣới sẽ thực thi theo ý chí của chính phủ

(bao gồm ý chí của cơ quan lập pháp) chứ không phải là một phƣơng tiện để bảo vệ cá nhân.

Sự phân biệt giữa các nhiệm vụ này chỉ có thể đƣợc xác định một cách rõ ràng và khéo léo ở những nơi có tồn tại một cơ quan có các quy định pháp lý chi tiết đề định hƣớng và hạn chế các hành động của bộ máy hành chính. Vấn đề sẽ chắc chắn trở nên lờ mờ nếu các toà hành chính đƣợc chỉ định ra tại một thời điểm mà việc hình thành các quy định đó là một nhiệm vụ vẫn cần phải có nỗ lực của cả bộ máy lập pháp và tƣ pháp. Trong tình huống đó một trong những nhiệm vụ cần thiết của các toà án này sẽ là định hình nên, theo các tiêu chí pháp lý, những gì, cho đến nay, đã chỉ trở thành các quy định nội bộ của bộ máy hành chính; và khi làm nhƣ vậy các toà án sẽ thấy rằng thật khó để

244

phân biệt giữa những quy định nội bộ vốn có một đặc tính chung chung với những quy định chỉ diễn giải một số mục đích cụ thể của chính sách hiện tại.

Cái tình huống đặc trƣng này đã xảy ra ở Đức vào những năm 1860 và 1870 khi có một nỗ lực cuối cùng đƣợc đƣa ra để chuyển ý tƣởng đƣợc ủng hộ từ lâu của Rechtsstaat thành thực tiễn. Lý lẽ mà cuối cùng đã đánh bại lập luận đã đƣợc duy trì từ lâu ủng hộ “tƣ tƣởng về công lý”

thể hiện ở chỗ vấn đề sẽ trở nên không có tính thực tiễn nếu để lại cho các quan toà thông thƣờng vốn không đƣợc đào tạo đặc biệt về nó một nhiệm vụ giải quyết những vấn đề phức tạp vốn nảy sinh từ những tranh chấp về những hành vi hành chính. Hậu quả là, các toà án hành chính mới riêng biệt đã đƣợc lập ra, chúng có nghĩa là những toà án hoàn toàn độc lập, chỉ quan tâm đến những vấn đề pháp lý; và ngƣời ta đã hy vọng rằng theo thời gian chúng sẽ có đƣợc sự kiểm soát tƣ pháp chặt chẽ đối với tất cả các hành động hành chính. Đối với những ngƣời đã nghĩ ra hệ thống này, đặc biệt là đối với kiến trúc sƣ trƣởng của nó, Rudolf von Gneist, và đối với hầu hết những luật sƣ hành chính về sau của Đức, việc tạo ra một hệ thống gồm các toà hành chính riêng rẽ nhƣ

vậy giƣờng nhƣ đã trở thành một tác phẩm hoàn thiện của Rechtsstaat, thành tựu rõ ràng của quy định của pháp luật. Thực tế cho rằng vẫn còn để ngỏ một số những lỗ hổng đối với những gì trên thực tế đã trở thành những quyết định hành chính độc đoán chỉ xuất hiện nhƣ những sai sót nhỏ và tạm thời, trở nên không thể tránh khỏi theo những điều kiện vẫn tồn tại khi đó. Họ tin rằng, nếu bộ máy hành chính vẫn phải tiếp tục vận hành, thì một lúc nào đó nó phải có đƣợc sự chủ ý rộng rãi cho đến khi một cơ quan xác định với những quy định cụ thể để nó hành động đã đƣợc thiết lập.

Do vậy, mặc dù xét về mặt tổ chức việc thành lập những toà hành chính độc lập có vẻ nhƣ là giai đoạn cuối của sự giàn xếp thể chế đƣợc chỉ định là sẽ đảm bảo cho quy định của pháp luật, thì nhiệm vụ khó khăn nhất vẫn còn đang nằm ở tƣơng lai. Cái vị trí cao hơn của một bộ

máy kiểm soát toà án đối với bộ máy hành chính quan liêu đã bám dễ

chắc chắn chỉ có thể có hiệu quả nếu nhiệm vụ xây dựng quy định đƣợc tiếp tục theo một tinh thần là ngƣời ta đã nhận thức đầy đủ về

245

toàn bộ hệ thống. Tuy vậy, trên thực tế, việc hoàn thiện cái cấu trúc đƣợc chỉ định là sẽ phục vụ cho ý tƣởng về quy định của pháp luật sớm muộn gì cũng sẽ cùng xảy ra với việc từ bỏ ý tƣởng đó. Cũng giống nhƣ cái phƣơng thức mới đƣợc giới thiệu, đã bắt đầu nảy sinh một sự

đảo ngƣợc lớn những khuynh hƣớng tri thức; những khái niệm về chủ

nghĩa tự do, với mục tiêu là khái niệm Rechtsstaat, đã bị từ bỏ. Chính vào những năm 1870 và 1880, khi cái hệ thống các toà án hành chính đó đƣợc định hình rõ ràng lần cuối ở các bang của Đức (và cả ở Pháp), thì một trào lƣu mới hƣớng tới chủ nghĩa xã hội nhà nƣớc và nhà nƣớc phúc lợi đã bắt đầu tập hợp lực lƣợng. Hậu quả là, không có mấy ai có thiện chí thực hiện khái niệm về chính phủ hạn chế theo đó các thể chế

mới đã đƣợc thiết kế để phục vụ bằng cách dần dần quy định trong luật để loại trừ những quyền lực tự ý vốn vẫn đựơc nắm giữ bởi bộ máy hành chính. Thực ra, khuynh hƣớng bây giờ là phải mở rộng những lỗ

hổng trong một hệ thống mới hình thành bằng cách loại trừ rõ ràng khỏi việc phán xét của toà án những quyền lực chủ ý đƣợc yêu cầu bởi những nhiệm vụ mới của chính phủ.

Do vậy thành tựu của Đức đã chứng tỏ là đáng đƣợc xem xét về mặt lý thuyết hơn về mặt thực hành. Nhƣng ý nghĩa của nó không đƣợc đánh giá thấp. Những ngƣời Đức là những ngƣời cuối cùng mà làn sóng tự

do đã đạt đƣợc trƣớc nó bắt đầu yếu dần. Nhƣng họ là những nhà nƣớc mà đã khám phá và sử dụng một cách có hệ thống nhất tất cả những kinh nghiệm của Phƣơng Tây và thận trọng áp dụng những bài học của nó để giải quyết những vấn đề của nhà nƣớc hành chính hiện đại. Khái niệm của Rechtsstaat mà họ đã phát triển là kết quả trực tiếp của ý tƣởng cũ về quy định của pháp luật, theo đó một bộ máy hành chính cần mẫn chứ không phải là một chế độ chuyên chế hay một cơ quan lập pháp là cơ quan chủ yếu phải bị khống chế. Mặc dù những khái niệm mới mà họ đã phát triển chƣa bao giờ có gốc rễ chắc chắn, nhƣng họ vẫn đại diện ở một khía cạnh nào đó cho giai đoạn cuối của sự phát triển liên tục và có lẽ đƣợc áp dụng tốt hơn đối với những vấn đề của thời đại chúng ta so với nhiều trong số những định chế cũ hơn. Ví chính quyền lực của nhà quản lý hành chính chuyên nghiệp đã trở

thành mối đe doạ chính cho tự do cá nhân ngày nay, nên các thể chế

246

đƣợc phát triển ở Đức với mục đích giữ anh ta trong vòng kiểm soát đáng phải đƣợc xem xét kỹ càng hơn những gì ngƣời ta đã xem xét chúng.

8. Một trong những lý do tại sao những sự phát triển của Đức đó đã không nhận đƣợc sự chú ý thích đáng là ở chỗ, đến tận cuối thế kỷ, những điều kiện mà đã thịnh hành ở đó và ở những nơi khác trên Lục địa đã cho thấy một sự đối lập mạnh mẽ giữa lý thuyết và thực hành.

Về mặt nguyên tắc thì lý tƣởng về quy định của pháp luật đã đƣợc thừa nhận từ lâu, và, mặc dù tính hiệu quả của một bƣớc tiến về thể chế

quan trọng duy nhất – những toà hành chính – lại có phần hạn chế, nó đã có đƣợc một đóng góp quan trọng để tìm ra giải pháp cho các vấn đề. Nhƣng, trong một thời gian ngắn mà cái thí nghiệm mới đã đƣợc thử nghiệm để phát triển các khả năng mới của nó, một trong số những đặc tính của những điều kiện trƣớc đó lại chƣa bao giờ biến mất; và bƣớc tiến đến một nhà nƣớc phúc lợi, vốn đã bắt đầu ở Lục địa sớm hơn nhiều so với ở Anh hay ở Mỹ, đã sớm giới thiệu những đặc tính mới mà thật khó có thể dung hoà với ý tƣởng về một chính phủ dƣới luật.

Kết quả là, kể cả ngay trƣớc khi xảy ra Thế chiến thứ nhất, khi mà cấu trúc chính trị của các quốc gia Lục địa và Anglo – Saxon đã trở nên rất quen thuộc, thì một ngƣời Anh hay một ngƣời Mỹ đã quan sát diễn biến hàng ngày ở nƣớc Pháp hay Đức vẫn sẽ cảm thấy rằng tình hình đó không thể phản ánh quy định của pháp luật. Những khác nhau giữa các quyền lực và cách hành xử của cảnh sát ở Luân đôn và Berlin – khi đề cập đến một ví dụ thƣờng xuyên đƣợc trích dẫn – có vẻ nhƣ đã trở

nên lớn chƣa bao hơn bao giờ hết. Và mặc dù những dấu hiệu phát triên tƣơng tự nhƣ những dấu hiệu đã xảy ra tại Lục địa bắt đầu xuất hiện ở Phƣơng Tây, thì một nhà quan sát xắc sảo ngƣời Mỹ vẫn có thể

mô tả sự khác nhau căn bản đó vào cuối của thế kỷ 19 nhƣ sau: “Trong một số trƣờng hợp, đúng là (kể cả ở nƣớc Anh), một quan chức địa phƣơng cũng đƣợc trao quyền lực theo luật để đặt ra các quy chế. Uỷ

ban chính quyền địa phƣơng (ở nƣớc Anh) và các ban về sức khoẻ đã đƣa ra những ví dụ nhƣ vậy; nhƣng những trƣờng hợp đó chỉ là ngoại lệ, và những ngƣời Anglo – Saxon cảm thấy rằng quyền lực này xét về

247

bản chất là độc đoán, và không đƣợc phép mở rộng hơn mức cần thiết nữa.

Chính trong không khí này mà tại nƣớc Anh A. V. Dicey, trong một tác phẩm vốn đã trở thành cổ điển, đã tái khẳng định lại khái niệm truyền thống về quy định của pháp luật theo một phƣơng thức mà đã chi phối tất cả những chủ đề thảo luận về sau này của chúng ta và tiến tới đối lập nó với tình hình ở Lục địa. Khung cảnh ông đã vẽ ra, tuy vậy, lại hơi bị sai lệch. Bắt đầu từ quan điểm đã đƣợc chấp nhận và không thể

bác bỏ cho rằng quy định của pháp luật chỉ nở rộ không hoàn thiện ở

Lục địa và nhận thấy rằng điều này có một chút liên hệ với thực tế rằng sự cƣỡng chế hành chính vẫn còn phần lớn đƣợc miễn khỏi phải chịu sự xem xét của toà án, ông đã coi khả năng các toà án thông thƣờng sẽ

xem xét các hành vi hành chính nhƣ là thử nghiệm chủ đạo của mình.

Giƣờng nhƣ ông ta đã chỉ biết đƣợc cái hệ thống tƣ pháp có tính chất hành chính của Pháp (và thậm chí hệ thống đó không hoàn thiện lắm) và đã trên thực tế lại bỏ qua những phát triển của Đức. Liên quan đến hệ thống Pháp, những sự phê phán gay gắt của ông khi đó đã đƣợc phần nào lý giải, mặc dù kể cả tại thời điểm đó Ban cố vấn của Nhà nƣớc đã khởi sƣớng một sự phát triển mà, nhƣ một nhà quan sát hiện đại đã nhận xét, “có lẽ sẽ thành công trong việc đem tất cả những quyền lực tự ý của cơ quan hành chính … vào trong phạm vi kiểm soát của toà án”. Những nhất định là chúng cũng không thể áp dụng đựơc cho nguyên tắc của các toà án hành chính Đức; những toà án này đƣợc hình thành từ lúc ban đầu với tƣ cách là những cơ quan tƣ pháp với những mục đích đảm bảo cho quy định của pháp luật vốn đƣợc Dicey đã rất quan tâm duy trì.

Đúng là vào năm 1885, khi Dicey xuất bản tác phẩm nổi tiếng của mình có tên là Những bài giảng giới thiệu cho nghiên cứu Pháp luật về

Hiến pháp, thì những toá án hành chính của Đức mới chỉ đang định hình, và hệ thống của Pháp mới chỉ có đƣợc hình dạng xác định của nó.

Tuy vậy, cái “sai lầm cơ bản” của Dicey, “cơ bản đến nỗi mà thật khó có thể hiểu nổi hoặc tha thứ cho một tác giả đáng kính trọng nhƣ ông”, đã tạo ra những hậu quả bất hạnh nhất. Cái ý tƣởng duy nhất về các toà hành chính riêng rẽ – và thậm chí là cái thuật ngữ “luật hành chính” –

248

hoá ra lại bị xem là một sự bác bỏ quy định của pháp lụât ở nƣớc Anh (và với mức độ thấp hơn ở cả Mỹ). Theo đó, với những nỗ lực của mình nhằm minh chứng cho quy định của pháp luật nhƣ những gì ông đã chứng kiến, Dicey trên thực tế đã gây cản trở cho sự phát triển mà đáng lẽ đã tạo ra một cơ hội tốt nhất để duy trì nó. Ông cũng không thể

làm dừng lại sự phát triển của một bộ máy hành chính trong thế giới Anglo – Saxon tƣơng tự nhƣ bộ máy đã tồn tại ở Lục địa. Nhƣng thực sự ông cũng đã đóng góp nhiều trong việc ngăn cản hoặc làm trì hoãn sự phát triển của các thể chế mà sẽ có thể khiến cho cỗ máy hành chính quan liêu mới phải chịu một sự kiểm soát hiệu quả.

249

CHƢƠNG 14

BẢO VỆ QUYỀN TỰ DO CÁ NHÂN

1. Đã đến lúc phải cố gắng tập hợp những thành phần lịch sử khác nhau và diễn đạt một cách có hệ thống các điều kiện thiết yếu của tự do dƣới khuôn khổ luật pháp. Loài ngƣời đã học đƣợc từ lâu và trải qua đớn đau để biết rằng quy luật của tự do phải bao hàm những chuyên quyền nào đó1

Đó là những gì?

Điều đầu tiên cần nhấn mạnh là, bởi vì quy tắc luật pháp có nghĩa là chính phủ phải không bao giờ đƣợc ép buộc một cá nhân con ngƣời trừ khi cƣỡng ép tuân theo một quy tắc chung đã biết, 2 nó tạo ra một sự giới hạn trong quyền lực của tất cả sự quản lý, bao gồm cả những quyền lực lập pháp. Đó là một học thuyết về việc luật pháp nên là gì, về những tính chuyên quyền nói chung mà những luật cụ thể cần phải bao hàm. Điều này là quan trọng bởi vì ngày nay khái niệm quy tắc luật pháp đôi lúc bị lẫn với yêu cầu tính pháp lý duy nhất trong tất cả các hành động của chính phủ. Tất nhiên, quy tắc của luật pháp giả định đã có đầy đủ tính luật pháp, song đó chƣa phải là đầy đủ: Nếu luật pháp trao cho chính phủ quyền lực không hạn chế trong hành động theo mong muốn, thì tất cả các hoạt động của nó là hợp pháp, nhƣng chắc chắn sẽ không theo quy tắc luật pháp. Vì thế, quy tắc luật pháp còn hơn cả hợp hiến: nó đòi hỏi tất cả luật pháp phải tuân theo các nguyên tắc chung.

Từ thực tế là quy tắc luật pháp là một hạn chế đối với tất cả lập pháp, thì điều suy ra là nó không thể tự mình trở thành một luật theo một nghĩa nhƣ

là các đạo luật do cơ quan lập pháp thông qua. Các điều khoản của hiến pháp có thể làm cho việc vi phạm quy tắc luật pháp trở nên khó khăn hơn.

Chúng có thể giúp ngăn chặn những xâm phạm vô ý bằng những điều luật thông thƣờng. Nhƣng nhà lập pháp cao nhất không bao giờ giới hạn những quyền lực của riêng mình bởi quy tắc luật, bởi vì ngƣời ta có thể

loại bỏ bất cứ một đạo luật nào mà ngƣời ta đã tạo ra. Vì vậy quy tắc của luật pháp không chỉ là một quy tắc của pháp luật mà nó còn là những một quy tắc liên quan đến những gì mà luật pháp phải là học thuyết biến đổi hay những ý tƣởng chính trị. Quy tắc luật sẽ mang lại hiệu quả chỉ

250

trong chừng nào mà các nhà làm luật cảm thấy bị giới hạn bởi nó. Theo chế độ dân chủ điều này có nghĩa là nó sẽ không đƣợc áp dụng nếu nhƣ nó không là một phần của truyền thống đạo đức của cộng đồng, những quan niệm chung đã chia sẻ và đã chấp nhận mù quáng bởi đa số.

Thực tế điều mà tạo ra những tấn công dai dẳng đe doạ rất nhiều đến những nguyên tắc quyền lực pháp luật. Mối nguy hiểm lớn hơn bởi vì rất nhiều những áp dụng của quyền lực của luật pháp cũng là những quan niệm chúng ta có thể hy vọng tiến đến sát nhƣng có thể không bao giờ

nhận ra một cách đầy đủ. Nếu những quan niệm của quy tắc pháp luật là một yếu tố không thay đổi của quan điểm chung, pháp chế và hành pháp sẽ hƣớng đến nó ngày càng gần hơn. Nhƣng nếu nó đƣợc trình bày dựa trên những nguyên tắc không thể thực hiện đƣợc thậm chí không theo mong muốn của đa số và ngƣời dân liên tục đấu tranh vì sự thực thi của nó, các quy tắc đó sẽ nhanh chóng biến mất. Xã hội này sẽ rơi vào tình trạng chuyên quyền. Đây là điều đã đang đe doạ thời kỳ hai ba thế thệ vừa qua trong toàn bộ thế giới phƣơng Tây.

Nó thật sự quan trọng để nhớ rằng những quy tắc luật hạn chế sự cai trị

chỉ trong những hoạt động cƣỡng chế của nó. Những điều dó sẽ không bao giờ là những chức năng duy nhất của chính quyền. Thậm chí, để bắt tuân theo luật pháp, chính quyền đòi hỏi một cơ cấu nguồn nhân lực và vất chất là cái mà chính phủ phải quản lý. Và có trong tất cả các lĩnh vực của hoạt động chính phủ, nhƣ là chính sách đối ngoại, những vấn đề ép buộc của công dân không thƣờng phát sinh. Chúng ta sẽ phải trở lại sự khác biệt giữa hoạt động cƣỡng chế và không cƣỡng chể của chính quyền. Ngay tức khắc, điều quan trọng là quy tắc của pháp luật liên quan tới vấn đề trƣớc.

Phƣơng tiện chính cho biện pháp cƣỡng chế chính quyền tuỳ ý sử dụng là hình phạt. Theo quy tắc của pháp luật, chính phủ có thể xâm phạm đến phạm vi cá nhân đƣợc bảo vệ của một ngƣời chỉ khi hình phạt phá vỡ

một quy tắc chung đã đƣợc tuyên bố. Vì vậy, nguyên tắc “nullum crimen, nulla poena sine lege” là một kết quả quan trọng của quan niệm. Câu này thoạt đầu dƣờng nhƣ rất rõ ràng rành mạch, nhƣng nó xuất hiện những khó khăn chính nếu chúng ta hỏi từ “luật pháp” có ý nghĩa chính xác gì.

Tất nhiên nguyên tắc sẽ không đƣợc thoả mãn nếu “Luật pháp” chỉ đã nói bất cứ ai không tuân theo những mệnh lệnh của chính quyền sẽ bị trừng

251

phạt theo cách thức đã đƣợc cụ thể. Thậm chí ở những nƣớc tự do nhất

“ Luật pháp cũng đƣợc coi nhƣ công cụ đê cƣỡng chế. Không có một nƣớc nào mà ở đó con ngƣời sẽ không có duyên cớ gì mà khi họ không tuân theo cảnh sát, sẽ chịu hình phạt vì “một hành động đã làm tổn hại đến cộng đồng” hay “làm quấy rối nội quy chung” hay vì “gây cản trở ngƣời thi hành công vụ”. Vì vậy chúng ta sẽ không hiểu đầy đủ thậm chí phần cốt cõi của học thuyết mà không kiểm tra tất cả sự phức tạp của những nguyên tắc cái mà cùng nhau tạo ra quyền lực của pháp luật.

2. Chúng ta đã sớm nhận ra quan niệm của quyền lực của luậtgiả định trƣớc khái niệm rất rõ ràng luật có nghĩa là gì và theo một khía cạnh nào đó không phải mỗi đạo luật của quyền lập pháp là một quy tắc luật. Thực tế, mọi thứ đƣợc gọi là “quy luật” cái mà đã đƣợc giải quyết theo một cách thức hợp lý bởi nhà lập pháp. Nhƣng những quy tắc này theo ý nghĩa rõ ràng của nó, chỉ một vài- ngày nay chỉ có một phần rất nhỏ - là tồn tại (hay “vật chất”) những quy tắc điều chỉnh mối quan hệ giữa những cá nhân và giữa những cá nhân và chính phủ. Điểm cốt yếu nhất của cái gọi là những quy luật là những lời chỉ dẫn đúng đƣợc đƣa ra bởi tình trạng để

sự liên quan cần thiết đến cách để điều khiển bộ máy chính quyền và những phƣơng pháp thực thi theo ý mình. Ngày nay ở mọi nơi, nhiệm vụ

của cơ quan lập pháp là nhƣ nhau để điều khiển các phƣơng tiện hữu dụng và để loại bỏ các quy tắc mà công dân bình thƣờng phải theo dõi. Cho dù việc thực thi đƣợc thiết lập, đây không là những việc cần thiết. Tôi không thể không tự hỏi liệu nó có thể không thể muốn để ngăn chặn hai kiểu quyết định từ việc rắc rối đƣợc tạo ra bằng việc giao nhiệm vụ loại bỏ các quy tắc chung và nhiệm vụ đƣa ra những quy tắc quản lý khác nhau giữa các cơ quan đại diện và bằng chủ thể những quyết định của họ đến việc xem xét của toà án độc lập vì vậy sẽ không vƣợt qua đƣợc giới hạn. Cho du họ muốn cả hai quyết định để đƣợc điều khiển một cách dân chủ, điều này không có nghĩa là họ nên kiểm soát cùng một bộ phận.

Việc sắp xếp sẵn giúp làm mờ đi sự thật rằng, mặc dù chính phủ phải quản lý các phƣơng cách đã đƣợc đƣa ra theo ý của mình. (bao gồm các ngành có ngƣời mà chính phủ đã thuê để thực hiện theo chỉ dẫn của mình), điều này không có nghĩa là chính phủ nên quản lý một cách tƣơng tự nhƣ là công dân riêng lẻ. Sự khác biệt gì giữa một xã hội tự do và không tự do là

252

trong vấn đề trƣớc mỗi cá thể có một pham vi riêng đƣợc nhận ra một cách rõ ràng khác biệt giữa phạm vi công cộng và cá thể không thể đƣợc chỉ dẫn về điều đó nhƣng đƣợc hy vọng để ra lệnh chỉ các quy tắc có thể

đƣợc áp dụng một cách công bằng cho tất cả. Nó dùng là sự kiêu hãnh của con ngƣời tự do, họ vẫn giữ trong phạm vi giới hạn của luật pháp, không cần phải có sự cho phép của ai hay theo lệnh của ai. Ngày nay, không chắc chắn là bất cứ ai trong chúng ta có thể đòi hỏi.

Nhìn chung, những quy tắc trừu tƣợng, là những quy luật theo một khía cạnh căn bản nào đó, nhƣ chúng ta đã biết, những vấn dài hạn cần thiết, chỉ dẫn cho những trƣờng hợp chƣa đƣợc biết đến và không tham khảo từ

những con ngƣời, những nơi, những chủ đề cụ thể. Những quy tắc luật này thƣờng đƣợc áp dụng trong tƣơng lai, không bao giờ áp dụng cho quá khứ.

Đây là một nguyên tắc, hầu hết đƣợc chấp nhận ở tất cả mọi nơi nhƣng không đặt vào một dạng luật; nó là một ví dụ tốt của những quy tắc luật biến đổi phải đƣợc theo dõi nếu các quy tắc luật là để tồn tại có hiệu quả.

3. Thuộc tính chính thứ hai của quy tắc luật đúng là phải đƣợc phổ biến và chính xác. Điều quan trọng mà sự chắc chắn của luật cho phép vận hành có hiệu quả và trơn tru của xã hội tự do có thể hiếm khi đƣợc cƣờng điệu hoá. Có thể không có yếu tố đơn lẻ nào đã đóng góp nhiều cho sự phồn vinh của Phƣơng Tây hơn sự chắc chắn quan hệ của điều luật đã chiếm ƣu thế. Điều này đã không đƣợc thay đổi bởi sự thật rằng làm cho sự chắc chắn trọn vẹn của quy tắc luật là một quan niệm mà chúng ta phải cố gắng tiến tới nhƣng có thể không bao giờ chúng ta có thể đạt đƣợc. Nó đã trở

thành một kiểu mẫu để làm giảm quy mô cái mà thực tế sự chắc chắn đã đƣợc hoàn tất, và có những lý do có thể hiểu đƣợc tại sao các luật sƣ rất quan tâm đến sự kiện tụng và khả năng để làm điều đó. Họ giải quyết các trƣờng hợp mà kết quả của nó thì không chắc chắn. Nhƣng mức độ chắc chắn của các quy tắc luật phải đƣợc xem xét bằng sự tranh luận cái mà không dẫn đến sự tranh chấp bởi vì kết quả là chắc chắn thiết thực ngay khi các luận điểm hợp phảp đƣợc kiểm tra. Đó là những trƣờng hợp , không bao giờ xảy ra trƣớc khi phiên toà là thƣớc đo của sự chắc chắn của quy tắc luật. Xu hƣớng hiện đại để thổi phồng điều không chắc chắn này là một phần của chiến dịch chống lại quy tắc luật cái mà chúng ta sẽ xem xét sau.

253

Điểm cần thiết là những quyết định của toà án có thể đƣợc dự đoán trƣớc, không phải tất cả các quy tắc họ quyết định có thể đƣợc tuyên bố bằng lời.

Để nhấn mạnh rằng các hành động của toà án là theo các quy luật tồn tại trƣớc là không để nhấn mạnh rằng tất cả các quy tắc đó là rõ ràng, chúng đƣợc viết sẵn trong rất nhiều văn bản. Thật vậy, đòi tiếp lần sau là để đấu tranh vì những quan niệm không thể đạt đƣợc. Có những “quy tắc” không bao giờ có thể làm thành một dạng rõ ràng. Có rất nhiều quy tắc sẽ có thể

nhận ra chỉ bởi vì họ kiến cho các quyết định phù hợp và có thể tiên đoán trƣớc và sẽ đƣợc biết họ đã chỉ dẫn cho ngƣời nào, những biểu thị “ý nghĩa công lý”. Tất nhiên, theo tâm lý học, lập luận hợp pháp không bao gồm những suy luật khôn ngoan, và giả thuyết chính sẽ thƣờng không rõ ràng. Những kết luận sẽ dựa vào những nguyên tắc chung và sẽ là ẩn trong các phần của quy luật đã đƣợc giải thích rõ ràng và sẽ phải đƣợc khám phá bởi quan toà. Đây không phải cái riêng của lập luận hợp pháp. Có lẽ tất cả

những khái quát hoá rằng chúng ta có thể tính toán dựa vào những khái quát hoá chung cao hơn chúng ta có thể không biết một cách rõ ràng nhƣng điều đó chi phối suy nghĩ của chúng ta. Dù sao đi nữa, chúng ta sẽ

luôn luôn có gắng khám phá nhiều hơn nữa những nguyên tắc chung dựa vào những quyết định còn lại của chúng ta, việc này có thể là một quy trình mãi mãi, không bao giờ có thể hoàn thành.

4. Yêu cầu thứ ba của quy tắc luật đúng là sự công bằng. Đây là vấn đề rất quan trọng nhƣng lại rất khó để làm rõ so với những vấn đề khác. Bất cứ

quy tắc luật nào cũng nên áp dụng một cách công bằng mọi cách nhiều hơn là nó nên là cái chung theo một khía cạnh nào đó mà chúng ta đã định nghĩa.Một quy tắc luật có thể là rất chung trong việc nói đến những đặc điểm của những con ngƣời đã liên quan và chƣa tạo ra những điều khoản khác nhau cho những giai cấp khác nhau. Theo vài sự phân loại, ngay cả

khi trong phạm vi nhóm công dân có đầy đủ nghĩa vụ về mặt pháp lý có thể thấy một cách rõ ràng. Nhƣng thực tế, sự phân loại các điều khoản về

mặt lý thuyết có thể dẫn tới quan điểm, thực tế, một giai cấp đã lựa chọn bao gồm những con ngƣời đƣợc biết đến cụ thể hay thậm chí những cá nhân riêng lẻ. Nó phải đƣợc thừa nhận rằng, mặc dù rất nhiều sự cố gắng để giải quyết vấn đề này, nhƣng không một tiêu chuẩn thoả đáng nào còn lại đã đƣợc tìm ra sẽ kể cho chúng ta những phân loại gì có thể tƣơng hợp

254

với sự công bằng trƣớc luật. Để nói, nhƣ đã thƣờng đƣợc nói, Luật pháp phải không tạo ra sự khác biệt không hợp lý hay nó phải không tách biệt giữa những cá nhân vì những lý do không liên quan đến mục đích của các quy tắc luật là ít hơn việc lảng tránh vấn đề.

Vào lúc này, mặc dù sự công bằng trƣớc khi quy tắc luật có thể là một quan niệm đƣa ra trực tiếp mà chƣa quyết định đầy đủ mục đích và mà có thể vì vậy còn tồn tại xa tầm với của chúng ta, nó thật sự không vô nghĩa.

Chúng ta thật sự phải chú ý đến điều cần thiết và quan trọng này, điều này phải đƣợc làm thoả mãn, làm cụ thể, bất cứ yếu tố bên trong để lựa chọn sự thừa nhận tính hợp pháp của sự khác biệt cũng nhƣ các yếu tố bên ngoài của nó. Điều quan trọng trong thực tiễn là liệu chúng ta có thể hay không đoán trƣớc những quy tắc luật sẽ ảnh hƣởng nhƣ thế nào đến từng cá nhân. Quan niệm sự công bằng của các quy tắc luật nhằm mục đích để

cải thiện một cách công bằng cho những may mắn của những ngƣời vô danh nhƣng không thích hợp với những lợi ích hoặc có hại đến những con ngƣời hữu danh theo một cách nào đó có thể dự đoán trƣớc đƣợc.

Đôi khi ngƣời ta nói rằng, theo những tính phổ biến và tính công bằng, các quy tắc luật của quyền lực của luật cũng phải là rõ ràng. Nhƣng cho dù có thể không nghi ngờ, để có hiệu quả, nó phải đƣợc công nhận bởi hầu hết mọi ngƣời, tuy nhiên ngƣời ta nghi ngờ rằng liệu chúng ta còn có bất cứ

một tiêu chuẩn chính thức hợp lý hơn sự phổ biến và sự công bằng, nếu không nhƣ vậy, chúng ta có thể kiểm tra các quy tắc luật vì sự phù hợp với các quy tắc chung hơn cho dù nguyên tắc đó không đƣợc viết thành văn bản, nhƣng đƣợc công nhận một cách phổ biến, một khi chúng đã đƣợc trình bày rõ ràng chính xác. Nhƣng, ở chừng mực nào đó sự phù hợp của nó với một quyền tự do của một thời đại đƣợc quan tâm, chúng ta không có sự kiểm tra một quy tắc luật chính điều đó làm hạn chế bản thân nó để

điều hoà mối quan hệ giữa những cá thể khác nhau và không cản trở đến những quan tâm chỉ là riêng lẻ của cá nhân, hơn là sự phổ biến và sự công bằng của nó. Nhƣng thực tế là “qui tắc luật có thể xấu và không công bằng”; nhƣng tính phổ biến và tính trìu tƣợng của sự trình bày rõ ràng chính xác của quy tắc luật đã làm giảm sự đe doạ này đến mức thấp nhất.

Đặc điểm bảo vệ của luật pháp đƣợc tìm thấy trong tính phổ biến của nó.

Nếu nó không đƣợc nhận ra rằng các quy tắc luật có tính phổ biến và công

255

bằng tạo ra sự bảo vệ tốt nhất chống lại sự xâm phạm quyền tự do cá nhân, lý do chính là thói quen đƣợc miễn một cách đầy ngụ ý những tác nhân của nó từ những thói quen đó và cho rằng chính phủ có quyền đồng ý miễn cho các cá nhân. Quan niệm dựa vào ngƣời khác – và đây là sự độc quyền của nó - hay hành động theo cùng một quy tắc luật và vì vậy bị

giới hạn theo đúng một cách thức cho bất cứ ngƣời nào. Thực tế là tất cả

các quy tắc luật đƣợc áp dụng một cách công bằng cho tất cả mọi ngƣời, bao gồm cả những nhà cầm quyền, điều này không để cho bất cứ quy tắc luật có tính áp bức sẽ đƣợc thừa nhận.

5. Nó sẽ là không thể bình thƣờng để tách rời một cách có hiệu quả việc huỷ

bỏ các quy tắc và sự áp dụng của chúng vào những trƣờng hợp cụ thể nếu không những chức năng đó đã đƣợc thực hiện bởi các cá nhân và chủ thể

khác nhau. Ít nhất phần học thuyết chia sẻ quyền lực phải đƣợc xem xét nhƣ một phần không thể thiếu đƣợc của quyền lực của luật. Các nguyên tắc không phải tạo ra cho những trƣờng hợp đặc biệt, và cũng không phải đƣợc quyết định bởi các trƣờng hợp cụ thể dƣới chân lý của bất cứ điều gì nhƣng quy tắc chung - mặc dù các nguyên tắc này có thể chƣa đƣợc trình bày rõ ràng hợp lý và vì vậy chúng phải đƣợc khám phá ra. Điều này cần sự độc lập của toà án ngƣời mà không liên quan đến bất cứ sự giới hạn tạm thời của chính phủ. Điểm chính ở đây là hai chức năng căn phải đƣợc thực hiện một cách chia sẽ bởi sự hợp tác của hai cơ quan trƣớc khi nó đƣợc quyết định liệu sự ép buộc có đƣợc sự dụng trong một trƣờng hợp đặc biệt.

Một câu hỏi lớn là liệu, dƣới sự áp dụng nghiêm khắc của quy tắc luật, Ngành hành pháp (hay chính quyền) nên đƣợc xem xét nhƣ là quyền lực chia sẻ và khác biệt theo một khía cạnh nào đó, đƣợc hợp tác dựa trên các điều khoản công bằng cho cả hai bên. Tất nhiên, có những lĩnh vực chính phủ có quyền tƣ do hành động khi nó thấy phù hợp. Tuy nhiên, dƣới sự

ảnh hƣởng của quyền lực của luật, điều này không áp dụng cho những quyền lực cƣỡng bức đối với công dân. Nguyên tắc của sự chia sẻ quyền lực phải không đƣợc giải thích theo nghĩa mà mối quan hệ của nó với một công dân riêng lẻ chính quyền không thƣờng đƣa ra các quy tắc bị huỷ bỏ

bởi cơ quan lập pháp và đƣợc áp dụng bởi toà án độc lập. Sự khẳng định của quyền lực này là sự đối ngƣợc của quy tắc luật. Mặc dù, theo bất cứ

256

phƣơng pháp khả thi nào chắc chắn chính quyền phải có những quyền lực mà toà án độc lập không thể điều chỉnh đƣợc, “Quyền lực chính quyền đối với con ngƣời và Quyền sở hữu” không thể là giữa chúng. Quyền lực của pháp luật yêu cầu rằng ngành hành pháp theo hành động cƣỡng ép của nó bị giới hạn bởi các quy tắc quy định không chỉ khi và nơi nó có thể sử

dụng sự cƣỡng ép mà còn theo các phƣơng thức gì nó có thể làm nhƣ vậy.

Chỉ theo cách này điều này có thể đƣợc làm chắc chắn là để tạo ra tất cả

các hành động của nó theo mục tiêu để xem xét của pháp luật.

Tuy nhiên, liệu các quy tắc mà chính quyền có xu hƣớng sử dụng nên đƣợc đặt ra bở cơ quan lập pháp, hoặc là liệu chức năng này có thể đƣợc chuyển cho một cơ quan khác hay không, thì đó là một việc có lợi về mặt chính trị. Điều này không liên quan trực tiếp đến các nguyên tắc của quyền lực của pháp luật, nhƣng đúng hơn là dựa trên câu hỏi của quyền năng dân chủ của chính phủ. Ở chừng mực nào đó nguyên tắc của quyền lực của pháp luật đƣợc quan tâm, không có sự phản đối để sự uỷ thác của luật đƣợc thiểu theo nghĩa thông thƣờng. Rõ ràng, sự uỷ thác của quyền lực tạo ra các quy tắc để các cơ quan lập pháp địa phƣơng, nhƣ hội đồng cấp tỉnh hay hội đồng thành phố, là không thể bị phản đối từ mọi quan điểm. Thậm chí, sự uỷ quyền này cho một số ngƣời chức trách không có quyền bầu cử không cần đối lập với quyền lực của pháp luật, chừng nào mà uy quyền bị giới hạn để tuyên bố những quy tắc trƣớc khi sự ứng dụng của chúng và sau đó có thể đƣợc tạo ra để gắn chặt vào chúng. Tình trạng rắc rối với việc sử dụng phổ biến của sự uỷ thác trong thời đại hiện đại là không có quyền của những quy tắc chung tạo ra đƣợc lựa chọn nhƣng trong thực tế quyền lập pháp đƣợc đƣa ra quyền để thi hành sự áp bức mà không theo quy tắc, vì không có nguyên tắc chung nào có thể đƣợc trình bày rõ ràng cái mà đƣợc hƣớng dẫn rõ ràng sử dụng quyền lực này. Cái gì thƣờng đƣợc gọi là “ Uỷ quyền lập pháp” không phải là sự uỷ quyền để

tạo ra các quy tắc- các quy tắc đó có thể không mang tính dân chủ hay không khôn ngoan về mặt chính trị-nhƣng uỷ quyền để đƣa ra bất cứ

quyết định luật có hiệu lực, vì vậy, nhƣ là một hành động của cơ quan lập pháp, nó phải đƣợc chấp nhận không điều kiện bởi toà án.

6. Điều này mang đến cho chúng ta trong thời hiện đại cái gì đã trở thành vấn đề cốt yếu, chỉ là những giới hạn luật của sự tự do hành động trong

257

quản lý hành chính. Đây là một thiếu hụt nhỏ tại thời điểm này sự tự do của loài ngƣời biến mất".

Việc thảo luận vấn đề này đã trở nên khó hiếu do ý nghĩa phức tạp của từ

“Tuỳ ý thi hành”. Đầu tiên chúng ta sử dụng từ này trong việc xem xét quyền lực của toà án để giải thích quy luật. Nhƣng theo một khía cạnh nào đó thẩm quyền để giải thích một điều luật không là sự thi hành tuỳ ý liên quan đến chúng ta. Nhiệm vụ của toà án là để đƣa ra điều liên quan giới hạn trong nghĩa đúng của toàn bộ hệ thống của những quy định có giá trị của luật hay để diễn đạt nhƣ một quy tắc chung, khi cần thiết, những gì đã không đƣợc tuyên bố một cách hợp lý trong một phiên toà hay bởi nhà lập pháp. Nhiệm vụ giải thích không là một trong những điều mà toà án có quyền tự do giải thích theo suy nghĩ riêng của ông ta để theo đuổi những mục đích tồn tại cụ thể xuất hiện trong thực tế mà sự giải thích của quy tắc luật của ông ta có thể đƣợc và nhƣ một quy tắc đƣợc tạo đối tƣợng để

xem xét bởi toà án cấp cao. Liệu có hay không có quyết định rõ ràng là vấn đề để xem xét bởi một cơ quan khác cần biết sự tồn tại của các quy tắc và một trƣờng hợp thực tế có thể đƣợc kiểm tra tốt nhất để liệu một quyết định bị giới hạn bởi các quy tắc hay đã thi hành tuỳ theo thầm quyền của toà án. Sự giải thích cụ thể của quy tắc luật có thể là vấn đề để

tranh luận, và đôi khi nó không thể đi đến một kết luận có sức thuyết phục một cách đầy đủ; Nhƣng điều này không thể thay đổi sự thật rằng sự tranh luận phải đƣợc giải quyết theo yêu cầu của các quy tắc và không bởi hành động đơn giản của ý chí.

“Tuỳ ý thi hành” theo một nghĩa khác và vì những mục đích của chúng ta có ý nghĩa không liên quan là một vấn đề liên quan đến mối quan hệ

giữa nguyên tắc và tác nhân thông qua toàn bộ hệ thống chính phủ. Ở mỗi mức độ, từ mối liên quan giữa cơ quan lập pháp tối cao và bộ ban ngành quản lý cấp cao xuống các ngƣời kế tục trong tổ chức công chức nhà nƣớc, vấn đề này làm tăng thêm nhƣ để một phần của quyền lực của chính phủ

nên đƣợc uỷ quyền cho một phòng ban cụ thể hay một quan chức. Vì những nhiệm vụ cụ thể của việc chuyển nhƣợng theo các quyền lực cụ thể

đƣợc quyết định bởi quy tắc luật, một câu hỏi đƣợc đặt ra là cơ quan nào đƣợc giao quyền, những phần quyền lực gì của chính phủ nó đƣợc cho phép áp dụng, cũng thƣờng đƣợc thấy nhƣ một vấn đề của sự tuỳ ý thi

258

hành. Nó chứng minh rằng không phải tất cả các hoạt động của chính phủ

có thể bị giới hạn bởi các quy tắc cố định và tại mọi trƣờng hợp của hệ

thống thuộc chính phủ sự tuỳ ý hành động có thể đƣợc xem xét phải đƣợc công nhận là nhƣ vậy từ các cơ quan cấp dƣới. Trong chừng mực nào đó, chính phủ quản lý nguồn thông tin riêng của mình, có những sự tranh cãi mạnh mẽ vì phải đƣa những suy xét chín chắn nhƣ bất cứ một nhà quản lý kinh doanh nào sẽ yêu cầu theo những trƣờng hợp tƣơng tự. Nhƣ Dicey chỉ ra rằng “trong việc quản lý của một doanh nghiệp có lẽ đƣợc gọi là, chính phủ sẽ thấy để cần hành động tự do, đƣợc chiếm hữu một cách cần thiết của mỗi cá nhân trong việc quản lý liên quan đến cá nhân mình. Nó có thể là các cơ quan pháp luật quá hăng hái trong việc giới hạn sự thi hành tuỳ ý của các cơ quan quản lý và sự cồng kềnh không cần thiết với năng lực của họ. Điều này có thể không thể tránh ; và nó có thể cần thiết các cơ quan nhà nƣớc nên bị giới hạn bởi quy tắc để đánh giá tổt hơn doanh nghiệp liên quan, khi họ thiếu sự kiểm tra hiệu quả điều mà những lợi ích mang lại trong các vụ giao dịch thƣơng mại.

Vấn đề của quyền thực thi tuỳ theo ý mình ảnh hƣởng một cách trực tiếp đến quy tắc luật không phải là vấn đề giới hạn những quyền lực của những ngƣời quản lý cụ thể trong chính phủ. Nhìn chung, nó là vấn đề trong phạm vi quản lý. Không ai tranh luận một thực tế rằng, để mà tạo ra hiệu quả sử dụng của các phƣơng tiện bằng việc tuỳ ý sử dụng quyền của mình.

Nhƣng, để lặp lại, theo các quy định của pháp luật công dân riêng lẻ và tài sản của anh ta không phải là mục tiêu quản lý của chính phủ, không phải là phƣơng tiện đƣợc sử dụng cho những mục tiêu của nó. Chỉ khi chính quyền giải thích với từng công dân rằng vấn đề tuỳ ý hành động có liên quan đến chúng ta; và nguyên tắc của quy tắc luật, trong thực tế, có nghĩa rằng các nhà lập pháp không nên có quyền lực riêng của mình trong trƣờng hợp nào đó.

Hành động theo quy tắc của pháp luật cơ quan hành chính của chính phủ

sẽ thƣờng xuyên phải tuỳ cơ ứng biến nhƣ toà án thực hiện việc tuỳ cơ

ứng biến trong việc giải thích luật. Tuy nhiên, đây là một quyền thực thi tuỳ theo ý mình có thể và phải đƣợc điều khiển bằng khả năng xem xét của việc quyết định đúng bởi toà án độc lập. Điều này có nghĩa rằng quyết định phải có thể đƣợc suy luận từ các quy tắc của luật pháp và từ những

259

trƣờng hợp đó quy tắc luật chỉ dẫn và có thể đƣợc biết từ các bên quan tâm. Các quyết định phải không bị ảnh hƣởng bất cứ một tri thức đặc biệt đã có bởi chính phủ hay bởi những mục đích tức thời của nó và trƣờng hợp cụ thể có giá trị gắn với những mục đích cụ thể khác, bao gồm cả sự

ƣu tiên nó có lẽ đang quan tâm đến sự tác động đến ngƣời khác.

Theo quan điểm này ngƣời đọc muốn hiểu trong thế giới hiện đại sự tƣ do có thể đƣợc tồn tại nhƣ thế nào phải đƣợc sẵn sàng để xem xét một điểm có vẻ tốt của pháp luật, điều quan trọng cốt yếu là nó thƣờng không đƣợc đánh giá đúng. Trong khi ở tất cả các nƣớc văn minh có những điều khoản kêu gọi toà án chống lại những quyết định quản lý của nhà nƣớc., điều này thƣờng đƣa ra một câu hỏi liệu nhà lập pháp có quyền để làm gì nó đã làm.

Tuy nhiên chúng ta thấy rằng, nếu luật pháp nói rằng mọi thứ nhà lập pháp đã làm là có tính pháp lý, nó có thể không bị hạn chế bởi toà án từ bất cứ

việc làm gì. Yêu cầu gì theo quy tắc luật mà toàn án nên có quyền để

quyết định liệu pháp luật đã áp dụng cho các hành động cụ thể mà một nhà lập pháp đã thực hiện. Theo một nghĩa khác, trong tất cả các trƣờng hợp mà hoạt động quản lý giải thích với phạm vi riêng biệt của cá nhân, toà án phải có quyền quyết định không chỉ là các trƣờng hợp cụ thể là infra vires hay ultra vires mà còn trong những quyết định quản lý cụ thể

nhƣ là luật pháp đã yêu cầu. Nó chỉ là nếu trong trƣờng hợp sự thi hành tuỳ ý trong quản lý bị ngăn ngừa.

Nhu cầu này không đƣợc áp dụng một cách rõ ràng cho quyền lực quản lý cố gắng để đạt tới những kết quả cụ thể với tất cả phƣơng pháp tuỳ theo ngƣời sử dụng. Tuy nhiên, nó là điều cần thiết của quy tắc của pháp luật theo một khía cạnh nào đó, công dân cá biệt và của cải của anh ta không nên là phƣơng tiện tuỳ ý sử dụng của chính phủ. Nơi sự áp bức chỉ đƣợc sử dụng theo nguyên tắc chung, sự bào chữa của từng trƣờng hợp cụ thể

của việc áp bức phải bắt nguồn từ một quy tắc. Để chắc chắn điều này, phải có quyền thực thi trong những trƣờng hợp cụ thể chỉ đƣợc quan tâm với các quy tắc và không với những mục đích tạm thời của chính phủ và không chỉ có quyền nói không nếu một nhà lập pháp khác đã có quyền để

hành động nhƣ nó đã làm nhƣng liệu những gì nó đã làm đƣợc yêu cầu bởi luật

260

7. Sự khác biệt giữa điều luật và chính sách mà chúng ta quan tâm tới đôi khi đƣợc thảo luật trong các điều khoản của hợp đồng. Nếu khoản sau đƣợc định nghĩa một cách hợp lý, chúng ta hoàn toàn có thể diễn đạt đƣợc quản điểm chính của mình bằng cách đƣa ra những cƣỡng chế có thể đƣợc thừa nhận chỉ khi nó thoả mãn các điều luật chung và không thể thừa nhận khi nó là phƣơng tiện để đạt những mục tiêu cụ thể trong chính sách hiện hành. Tuy nhiên, ở chừng mực nào đó các lãnh đạo sai lệch một chút, bởi vì từ “chính sách” nó đƣợc sử dụng theo một nghĩa rộng hơn, nó bao trùm cả pháp luật. Theo ý nghĩa này pháp luật là công cụ chính của chính sách dài hạn, và tất cả đƣợc làm trong việc áp dụng luật là để thực hiện chính sách đã đƣợc quyết định từ trƣớc.

Thêm một sự khác biệt nữa bên trong chính bản thân luật pháp nó thể hiện

“chính sách công” đƣợc sử dụng chung để mô tả các nguyên tắc chung thƣờng không đƣợc thừa nhận các quy luật thành văn nhƣng chúng lại đƣợc hiểu tiêu chuẩn có giá trị pháp lý của các quy tắc cụ thể. Khi nó đƣợc nói đây là một chính sách luật để bảo vệ sự công bằng, giữ gìn trật tự

công cộng, nhƣng nó không phải là để nhận những hợp đồng đƣợc làm với mục đích xấu, điều này có liên quan đến luật, nhƣng những điều luật đƣợc tuyên bố dƣới dạng mục tiêu vĩnh viễn nào đó của chính phủ chứ không dƣới dạng quy tắc hành xử. Điều này có nghĩa là trong khoảng quyền lực đƣợc đƣa ra, Chính phủ phải hành động hết sức để đạt đƣợc mục tiêu cuối cùng. Lý do tại sao từ “chính sách” đƣợc sử dụng trong trƣờng hợp xuất hiện nhƣ là để đƣợc nhận thấy để định rõ điểm cuối đã tiến đƣợc tới là trong sự mâu thuẫn khái niệm luật nhƣ một quy luật trìu tƣợng. Mặc dù vậy, lý do này có thể giải thích cụ thế, nó là một lý do rõ ràng cái mà không bị đe doạ .

Chính sách đúng là đối lập với luật pháp khi nó có nghĩa chính phủ theo đuổi những mục tiêu cụ thể và biến đổi của thời đại. Chính việc thực hiện chính sách theo nghĩa này mà sự quản trị đúng đƣợc quan tâm một cách rộng rãi. Nó chính là những nguồn trực tiếp và cố định để chính phủ sử

dụng trong dịch vụ của nhu cầu cộng đồng thay đổi liên tục. Những dịch vụ mà chính phủ cung cấp cho công dân từ việc bảo vệ quốc gia đến bảo trì bảo dƣỡng đƣờng phố, từ việc bảo vệ an toàn đến trật tự đƣờng phố, và những thứ tất yếu nhƣ vậy. Vì nhiệm vụ đó nó đƣợc phép phƣơng tiện rõ

261

ràng và ngƣời làm việc này đƣợc trả tiền riêng, nó sẽ thƣờng xuyên phải quyết định nhiệm vụ khẩn cấp và cách đó đƣợc dùng. Xu hƣớng hiện nay là các nhà quản trị có chuyên môn đã quan tâm đến nhiệm vụ đó là lập ra nhƣng thứ mà họ có thể ra các dịch vụ để phục vụ cho mục đích chung mà họ đã theo đuổi. Ngày nay, quyền lực của luật thật sự quan trọng trong việc bảo vệ cá nhân chống lại xu hƣớng bộ máy quản lý đang lớn lên để

nhấn chìm tầm ảnh hƣởng của cá nhân. Điều này có nghĩa là theo phƣơng cách cuối cùng, các cơ quan đƣợc giao phó những nhiệm vụ đặc biệt này không thể vận dụng bất kỳ quyền lực riêng nào cho các mục tiêu của họ

(không có Hoheitsrechte nhƣ ngƣời Đức gọi), mà phải giới hạn mình vào các phƣơng tiện dành riêng cho họ.

8. Dƣới sự chế ngự của nền tự do phạm vi ảnh hƣởng tự do cá nhân bao gồm các hoạt động không bị giới hạn một cách rõ ràng bởi các điều luật chung.

Chúng ta có thể nhận thấy rằng nó thật sự cần thiết để chống lại sự xâm phạm nhân quyền của các nhà cầm quyền, và cũng Sự sợ hại đƣợc cảm nhận nhƣ thế nào một bảng liệt kê rõ ràng của những điều đó có thể đƣợc giải thích có ý nghĩa chỉ họ đã thích sự bảo vệ đặc biệt của hiến pháp.

Những sự sợ hãi đó đã chứng minh chỉ để là quá tốt đƣợc tìm thấy. Tuy nhiên, nhìn chung kinh nghiệm dƣờng nhƣ để xác nhận lý lẽ, mặc dù tình trạng dở dang không thể tranh đƣợc của bất cứ dự luật về quyền nào, một dự luật đủ khả năng bảo vệ cho quyền đúng đã đƣợc biết dễ dàng bị

đe doạ. Ngày nay chúng ta phải nhận thức một cách đúng đắn rằng, vì lý do thay đổi công nghệ, cái mà thƣờng xuyên tạo ra những đe doạ tiềm năng đến tự do cá nhân, không có danh sách quyền đựơc bảo vệ có thể

đƣợc xem xét trên mọi khía cạnh. Trong thời đại của radio và tivi, vần đề

các đƣờng truyền thông tin tự do không còn là vần đề tự do báo chí. Trong thời đại khi mà thuốc hay các kỹ thuật tâm lý có thể đƣợc sử dụng để kiểm soát các hành động của con ngƣời, thì vấn đề điều khiển tự do đối với cơ

thể một ai đó không còn là một vấn đề bảo vệ trƣớc sự cƣỡng ép về mặt vật lý nữa. Vấn đề tự do di chuyển giữ vị trí quan trọng mới khi việc du lịch ra nƣớc ngoài đã trở thành không thể vì những điều luật để các nhà cầm quyền của đất nƣớc họ không sẵn sàng ban hành hộ chiếu.

Vấn đề đƣợc cho là quan trọng nhất khi chúng ta xem xét rằng chúng ta chỉ có thể ở ngƣỡng cửa của thời đại trong đó các khả năng công nghệ

262

trong kiểm soát trí tuệ có lẽ sẽ tăng trƣởng một cách nhanh chóng và những gì có thể xuất hiện lúc đầu là quyền lực vô hại hay có ích đối nhân cách cá nhân sẽ đƣợc chính phủ sử dụng triệt để. Sự đe doạ lớn nhất với sự tự do của loài ngƣời có thể đang nằm trong tƣơng lai. Ngày đó có thể

không xa, khi mà chính quyền, bằng việc đƣa thêm các loại thuốc hợp lý để cung cấp nƣớc cho chúng ta hay bằng các công cụ khác tƣơng tự, sẽ có thể làm mọi ngƣời phấn khởi hay u sầu, kích thích hay làm tê liệt, trí óc của hầu hết nhân dân vì mục đích riêng của mình. Nếu các dự thảo luật về

quyền vẫn đƣợc giữ nguyên một cách có ý nghĩa, nó phải đƣợc nhận ra sớm rằng mục đích của chúng là để bảo vệ cá nhân chống lại tất cả những vi phạm nguy hiểm đến tự do của cá nhân đó và rằng chúng vì thế phải đƣợc cho là bao gồm điều khoản chung bảo vệ những vùng cấm trƣớc sự

can thiệp của chính phủ-là những gì ngƣời dân trên thực tế đã từng thụ

hƣởng.

Bằng phƣơng cách cuối cùng thì những bảo đảm về mặt luật pháp của những quyền lợi căn bản nào đó không là gì hơn phần bảo vệ quyền tự do cá nhân cái mà hiến pháp quy định, và họ không thể làm gì hơn ngoài việc bảo vệ chống lại những hành động hoang phí và hấp tấp của lập pháp hiện tại và không thể bảo vệ bất kỳ sự cƣỡng ép nào của các quyền theo hành động có tính toán của nhà lập pháp.

9. Chúng tôi đến lúc này đã giới thiệu những sự đảm bảo về tự do cá nhân nhƣ thể chúng là các quyền tuyệt đối và không bao giờ đƣợc vi phạm.

Trong thực tế chúng không thể có nghĩa gì nhiều hơn nghĩa rằng hoạt động bình thƣờng của xã hội đƣợc dựa trên những đảm bảo đó và rằng bất kỳ sự xa dời nào từ đó cũng đòi hỏi phải có lý giải đặc biệt. Tuy nhiên, thậm chí những nguyên tắc căn bản nhất của một xã hội tự do cũng có thể

phải bị hy sinh khi, nhƣng chỉ khi đó là một vấn đề bảo tồn tự do về dài hạn, nhƣ trong trƣờng hợp chiến tranh. Về tính cần thiết của những quyền lực của chính phủ trong các trƣờng hợp nhƣ vậy (và tính cần thiết của những bảo vệ chống lại sự lạm dụng), thì đã có tồn tại sự nhất trí rộng rãi.

Không phải là tính cần thiết thông thƣờng của việc rút ra một vài quyền tự

do dân sự thông qua việc đình chỉ giam giữ hoặc là tuyên bố về tình trạng khó khăn mà chúng ta cần phải cân nhắc hơn nữa, mà là các điều kiện theo đó các quyền cụ thể của cá nhân hoặc nhóm ngƣời có thể bị vi phạm trong

263

lợi ích công chúng. Thậm chí những quyền cơ bản nhƣ là tự do phát biểu cũng có thể phải cắt xén đi trong các tình huống có "mối nguy hiểm rõ ràng và thƣờng trực", hoặc là chính phủ phải thực hiện quyền trong những lĩnh vực riêng nhằm mục đích mua cƣỡng ép đất đai, thì tất cả những điều đó thật khó mà tranh cãi. Nhƣng nếu quy tắc của luật pháp đƣợc gìn giữ, cần thiết là những hành động nhƣ vậy phải bị giới hạn trong các tình huống riêng theo quy định của pháp luật, sao cho những biện hộ về chúng không nằm ở các quyết định độc đoán của bất kỳ nhà chức trách nào mà có thể đƣợc xem xét lại bởi một toà án độc lập; và thứ hai là, cần thiết rằng các cá nhân bị ảnh hƣởng không bị nguy hại vì những thất vọng trƣớc các mong muốn hợp lý của mình mà đuợc đền bù cho bất kỳ thiệt hại nào mà họ phải chịu vì kết quả những hành động nhƣ trên.

Nguyên tắc “không sung quỹ mà không bồi thƣờng” đã đƣợc thực hiện ở

bất cứ nơi nào mà quyền lực của luật pháp đã chiếm ƣu thế. Tuy nhiên nguyên tắc này thƣờng không đƣợc nhận ra đây là yếu tố cần thiết và không thể thiếu đƣợc của nguyên tắc của tối cao của luật. Công lý yêu cầu điều đó; nhƣng điều gì là quan trọng nhất đối với điều đó, chính là quả

quyết chính của chúng ta rằng những xâm phạm cần thiết của tầm ảnh hƣởng cá nhân sẽ đƣợc phép chỉ khi mà lợi ích của cộng đồng lớn hơn những việc đã làm có hại bởi sự chán truờng của những mong muốn cá nhân. Mục đích chính của những yêu cầu đền bù đầy đủ thực sự là làm kiềm chế sự xâm phạm của ảnh hƣởng cá nhân và áp dụng những phƣơng tiện chắc chắn nếu mục tiêu cụ thể thật sự quan trọng để bào chữa nguyên tắc ngoại lệ dự trên những việc làm thông thƣờng của những phần còn lại của xã hội. Xét thấy những khó khăn của việc đánh giá thƣờng thì những lợi ịch khó có thể tin đƣợc của những hoạt động xã hội và của xu hƣớng nổi bất của nhà quản lý lão luyện đánh giá quá cao những mục tiêu chính quan trọng của hiện tại, đó dƣờng nhƣ là những mong muốn rằng ngƣời sở

hữu nên có sự lƣỡng lự về khoản tiền trợ cấp và rằng tiền đền bù nên đƣợc cố định chỉ ở mức độ cho phép mà không lộ ra những âm mƣu một cách rõ ràng. Sau tất cả những điều trên, điều này có nghĩa không hơn là lợi ích cộng đồng phải vƣợt quá một cách thực chất và rõ ràng những thiệt hại nếu ngoại trừ những quy tắc thông thƣờng đƣợc phép.

264

10. Tóm lại, chúng ta liệt kê những yếu tố cần thiết tạo ra quyền lực của luật pháp, mà không xem xét đến thủ tục bảo đảm nhƣ là lệnh đình quyền giam giữ, bắt giam của toà án và nhiều thứ khác nữa, tại đất nƣớc của nguời Anglo-Saxon, quyền lực của pháp luật kêu gọi hầu hết mọi ngƣời với tƣ

cách là nền tảng chính của chủ nghĩa tự do của họ. Những độc giả ngƣời Mỹ và ngƣời Anh có thể thấy rằng tôi đang đƣa ra những lý luận trái khoáy và tập trung vào những cái bề ngoài mà xa dời những gì là căn bản.

Điều này đã đƣợc cân nhắc.

Dù sao đi nữa tôi không mong muốn xem thƣờng sự quan trọng của việc bảo vệ theo quy trình. Tác dụng của chúng vì gìn giữ sự tự do có thể bị

cƣờng điệu hoá. Nhƣng trong khi vấn đề quan trọng của chúng đƣợc nhận ra một cách chung chung, nó sẽ không đƣợc hiểu rằng họ giả định trƣớc sự chấp nhận quyền lực của luật cho sự có hiệu lực của chúng, nhƣ đây đã định nghĩa và không có đầy đủ các yếu tố cần thiết, thì sự bảo vệ theo thủ

tục là vô giá trị. Sự thật, nó có thể là việc tôn trọng quy trình an toàn điều này đã khiến thế giới những ngƣời nói tiếng anh bảo tồn đƣợc khái niệm cổ xƣa của quyền lực pháp luật với mọi ngƣời. Còn điều này không chứng minh rằng chủ nghĩa tự do sẽ đƣợc bảo tồn nếu sự tin tƣởng vào sự

tồn tại trìu tƣợng của quyền lực luật pháp trói buộc tất cả nhà cầm quyền trong hành động của họ bị rung. Hình thái pháp luật định chắc chắn rằng những quyết định sẽ đƣợc thực hiện theo các nguyên tắc mà không theo mong muốn liên quan của giới hạn cụ thể hoặc những giá trị cụ thể. Tất cả

những quy tắc của thủ tục pháp luật, tất cả những nguyên tắc bảo vệ cá nhân và bảo đảm tính công bằng của luật pháp, giả định trƣớc rằng mọi tranh luật giữa các cá nhân và giữa cá nhân với chính phủ có thể đƣợc quyết định bởi các điều luật chung. Chúng đƣợc thiết kế để tạo ra ƣu thế

của pháp luật, nhƣng chúng không có khả năng để bảo vệ công lý nơi mà Pháp luật loại bỏ quyết định một cách cân nhắc để các nhà cầm quyền tự

do hành động theo ý mình. Nó chỉ là nơi mà luật pháp quyết định-và nó nghĩa chỉ nơi những phiên toà độc lập có tuyên bố cuối-rằng những bảo vệ

theo thủ tục là những bảo vệ tự do.

Ở đây tôi tập trung vào những khái niệm căn bản của luật pháp mà thể chế

truyền thống giả định trƣớc bởi vì sự tin vào sự trung thành của hình thái bên ngoài của thủ tục pháp lý sẽ bảo tồn đƣợc quyền lực luật pháp tôi cho

265

là sự đe doạ lớn nhất đến sự bảo tồn của nó. Tôi không hỏi, nhƣng muốn nhấn mạnh, rằng sự tin tƣởng vào quyền lực pháp luật và tôn trọng vì những thủ tục công bằng khới với nhau và điều đó sẽ không mang lại hiểu quả mà không có cái khác. Nhƣng trƣớc tiên nó là cái đe doạ chính ngày nay và nó là sự ảo tƣởng rằng nó sẽ đƣợc bảo tồn bởi sự giám sát quá thận trọng của hình thái công lý đó là một trong những nguyên nhân chính của sự đe doạ này. “ Xã hội không định bảo vệ bằng việc thay thế các hình thái và quy tắc của thủ tục pháp lý vào nơi mà chúng đã vốn thuộc về”. Để

sử dụng những bẫy hình thái pháp lý nơi mà những điều kiện cần thiết cho những quyết định pháp lý bị lãng quên, hay trao cho các thẩm phán quyền quyết định những vấn đề không thể đƣợc quyết định bởi sự áp dụng của các quy tắc, có thể không có hiệu quả gì ngoài sự huỷ hoại sự tôn trọng với họ cho dù ở những việc họ đáng ra đƣợc sự tôn trọng đó.

266

CHƢƠNG 15

CHÍNH SÁCH KINH TẾ VÀ QUY TẮC CỦA PHÁP LUẬT

1. Sự tranh luận cổ điển về tự do trong các vấn đề kinh tế đƣợc thừa nhận ngầm rằng nguyên tắc của pháp luật nên điều phối chính sách trong lĩnh vực này nhƣ trong tất cả các lĩnh vực khác. Chúng ta không thể hiểu đƣợc bản chất sự chống đối của Adam Smith hay John Stuart Mill với sự "can thiệp" chính phủ nếu chúng ta không thấy đƣợc nền tảng này. Lập trƣờng của họ trƣớc đó đã bị hiểu nhầm bởi những ngƣời không quen thuộc với các khái niệm cơ bản, và sự nhẫm lẫn dấy lên ở Anh và Mỹ ngay khi khái niệm về luật đƣợc truyền tải tới các độc giả. Tự do hoạt động thƣơng mại đã có nghĩa là sự tự do trong khuôn khổ luật pháp, dƣới sự giám sát của luật pháp. Sự “ can thiệp” này của chính phủ mà các tác giả phản đối chỉ

có nghĩa là sự xâm phạm đến lĩnh vực cá nhân mà luật pháp nói chung đang cố gắng bảo vệ. Điều này không có nghĩa là chính phủ không nên chỉ

quan tâm đến chính phủ với bất cứ một vấn đề kinh tế nào. Mà nó có ý nghĩa là có nhiều thƣớc đo, chuẩn mực cho chính phủ và nên làm rào cản nguyên tắc , những thƣớc đo không thể dựa trên bất kì một động cơ cá nhân nào.

Đối với Adam Smith và những ngƣời kế cận thì việc thực thi các nguyên tắc cơ bản của luật pháp không phải là sự can thiệp của chính phủ, đó cũng không phải là họ chỉ đơn giản thay đổi luật lệ hoặc thông qua luật mới bởi cơ quan lập pháp mà là việc áp dụng luật pháp công bằng cho nhân dân trong một thời điểm nhất định. Mặc dù điều này không đƣợc nói thẳng ra, nhƣng sự can thiệp đối với họ, có nghĩa là sự thử nghiệm của sức mạnh áp bức của chính phủ không thƣỡng xuyên thi hành luật lệ nói chung và chính phủ này, đƣợc thiếp lập với nhũng mục đích cụ thể 1. Tiêu chuẩn quan trọng không đƣợc theo đuổi, nhƣng phƣơng thức đƣợc áp dụng. Nếu điều này rõ ràng và mọi ngƣời mong muốn, thì có lẽ không có mục đích nào đƣợc coi là hợp pháp, mà họ sẽ loại trừ trong một xã hội tự

do những mệnh lệnh cụ thể và những điều khoản cấm. Một cách gián tiếp, những luật lệ này lấy đi sức mành của chính phủ theo đuổi đến cùng để có thể đạt đƣợc mục đích cuối cùng.

267

Những nhà kinh tế học sau này chịu một phần trách nhiệm về những vấn đề nhầm lẫn này. Thực tế là, có những lý do hợp lý giải thích tại sao tất cả

những gì chính phủ liên quan đến kinh tế thƣơng mại bị hoài nghi và tại sao, cụ thể là, có những giả thuyết chống lại sự tham gia của chính phủ

trong những nỗ lực phát triển kinh tế. Nhƣng những bất đồng này rất khác biệt so với những bất đồng về tự do kinh tế nói chung. Điều này thể hiện ở

đại đa số các thứơc đo của chính quyền, các thƣớc đo này, cho thấy chủ

trƣơng ủng hộ mà thực tế, không thiết thực, thậm chí là sai lệch hoặc sự

hao phí sẽ nhiều hơn thuận lợi. Điều đó có nghĩa là, các thƣớc đo không thể bị loại bỏ ra sự can thiệp của chính phủ nhƣng vẫn dƣới sự thanh tra, giám sát từ trong các trƣờng hợp trên góc độ thiết thực, miễn là những thƣớc đo này tƣơng thích với nguyên tắc của pháp luật. Chính những thói quen đã kéo theo nguyên tắc về sự không can thiệp trong cuộc chiến với những rủi ro hoặc những thƣớc đo có hại, mà điều này, lại có hiệu qủa không rõ ràng về sự tƣơng phản cơ bản giữa các loại thƣớc đo không phù hợp với một hệ thống tự do. Và các thành phần của một doanh nghiệp tự

do chỉ sẵn sàng làm rõ sự nhầm lẫn này bằng cách đòi hỏi mong muốn hoặc không mongmuốn của một thƣớc đo cụ thể nào đó khôngbao giờ là một vấn đề về luật lệ mà luôn là một vấn đề thiết thực .

Nói một cách khác, đó là đặc điểm hơn là một hoạt động quan trọng của một chính quyền. Mục đích của một nền kinh tế chức năng đã cho thấy trƣớc những hoạt động cụ thể trên từng phần của lãnh thổ, có một số hoạt động và qua đó, chứa năng của nó sẽ đƣợc hỗ trợ, và nó có thể khoan dung hơn, cho thấy rằng những hoạt động này tƣơng thích với một thị

trƣờng chức năng. Nhƣng có những hoạt động dựa trên nguyển tắc của một hệ thống tự do và ví thế bị loại trừ nếu nhƣ hệ thống đó hoạt động.

Tóm lại, một chính phủ tƣơng đối thụ động, sai lầm hoàn toàn có thể làm tê liệt sức mạnh của một nền kinh tế thị trƣờng hơn là một chính phủ quan tâm đến các vấn đề về kinh tế nhƣng lại tự định dạng chính mình bởi những hành động hỗ trợ cho sức mạnh tự phát của kinh tế.

Mục đích của chƣơng này là chỉ ra những nguyên tắc của luật pháp mà những nguyên tắc này cung cấp những chuẩn mực giúp chúng ta phân biệt những thƣớc đo tƣơng thích hoặc không tƣơng thích với một chế độ tự do.

Điều này đƣợc kiểm chứng rõ hơn về mức độ thiết thực của nó. Có những

268

thƣớc đo sẽ không nhƣ ý muốn hoặc kể cả có hại. Nhƣng chúng không thể

bị loại bỏ ngay cả khi chúng chỉ cho thấy hiệu quả, và một hiệu quả duy nhất, có nghĩa là một kết quả mong muốn. Chúng ta sẽ thấy sự theo dõi các phƣơng pháp luật là cần thiết, nhƣng vẫn chƣa đủ điều kiện cho một nền kinh tế tự do hiệu quả nhƣ mong muốn. Nhƣng điều quan trọng là tát cả những hành động ép buộc của chính phủ phải xác định rõ ràng bởi một khung qui trình làm việc pháp lý thƣờng xuyên. Qui trình này sẽ kích thích các cá nhân hoạch định với sự tự tin và giảm thiểu mức độ không chắc chắn của con ngƣời.

2. Trƣớc tiên, chúng ta hãy xem xét sự khác biệt giữa những biện pháp cƣỡng chế của chính phủ và những hoạt động dịch vụ đơn thuần nơi không có sự cƣỡng chế hoặc nếu có thì chỉ là do nhu cầu tài trợ bằng thuế.

Về cơ bản, chính phủ chỉ đảm trách những dịch vụ nào mà nếu không có chính phủ thì không thể thực hiện đƣợc (luôn bởi vì nó không thể chỉ giới hạn những lợi ích vào những ngƣời sẵn sàng thanh toán), câu hỏi duy nhất đƣợc nêu ra là liệu lơi ích này có xứng đáng với những chi phí hay không?

Tất nhiên, nếu chính phủ tự cho mình quyền cung cấp các dịch vụ cụ thể, họ sẽ thôi không cƣỡng ép. Nói chung, một xã hội tự do không chỉ đòi hỏi chính quyền phải độc quyền mà còn là sự độc quyền chỉ trong cƣỡng chế

của chính phủ và trong mọi khía cạnh thì chính phủ phải hoạt động theo các điều kiện chung nhƣ tất cả mọi ngƣời khác.

Hầu hết các hoạt động của chính phủ đảm trách trong lĩnh vực này và các hoạt động trong giới hạn quy định đều là những gì tạo điều điều kiện cho sự thu nhận những kiến thức đáng tin cậy về thực tế của những sự kiện nói chung. Điều quan trọng nhất là tạo ra một hệ thống tiền tệ có tính chắc chắn và hiệu quả. Những vấn đề thứ yếu khác là đặt ra các tiêu chuẩn về

đo lƣờng, khả năng cung cấp thông tin điều tra đƣợc, đăng kí nhà đất, thống kê v.v… và sự hỗ trợ, nếu không phải là tổ chức, việc đào tạo.

Tất cả những hoạt động của chính phủ là một phần của những nỗ lực cung cấp một ý tƣởng cơ bản cho những quyết định cá nhân, tức là những hoạt động này có thể khiến cho các cá nhận có thể sử dụng cho mục đích riêng của họ. Các phƣơng thức hoạt động khác cũng có ý nghĩa giống nhƣ trên.

Mặc dù chính phủ không phải sử dụng sức mạnh cƣỡng chế để bảo toàn cho những hoạt động của mình mà những hoạt động này , không làm thay

269

đổi những nguyên tắc cơ bản của luật pháp, cũng nhƣ không có sự xâm phạm về nguyên tắc trong nhũng mối ràng buộc trong các hoạt động trên cùng một lĩnh vực nhƣ các công dân. Nếu trong đa số các lĩnh vực này, không có một lý do hợp lý giải trình tại sao nên làm vậy, thì sẽ nảy sinh những lĩnh vực mà những hoạt động của chính phủ khó có thể đƣợc đặt dấu chấm hỏi.

Những nhóm về sau này, rõ ràng mong muốn nhƣng không thể đƣợc đáp ứng bởi chính những doanh nghiệp rất cạnh tranh bởi không thể hoặc rất khó để có thể thu đƣợc lợi nhuận cá nhận từ họ. Đối với những ban ngành làm việc có qui cách và chuẩn mực, ví dụ nhƣ xây dựng và sửa chữa cầu đƣờng, và rất nhiều các nguyên liệu khác đƣợc cung cấp bởi chính quyền thành phố cho nhân dân cƣ trú. Và bao gồm cả những hoạt động đƣợc Adam Smith miêu tả nhƣ “ những công việc xã hội, cho dù chúng có thể

là cấp độ cao nhất và có lợi cho một xã hội vĩ đại, và trong môi trƣờng ấy, lãi không bao giờ đƣợc trả lại cho chi phí hoặc bất kỳ một cá nhân nào hoặc một số các cá nhân." Và có các hoạt động khác mà trong đó, chính phủ có thể có những sự chuẩn bị hợp pháp hoặc khuyến khích tri thức trong các môi trƣờng cụ thể. Mặc dù chính phủ có thể luôn dẫn đầu trong lĩnh vực đó, nhƣng điều đó cho thấy không có sự chứng minh nào cho rằng sẽ luôn luôn nhƣ vậy và vì thế, dành cho nó một đặc quyền. Trong hầu hết các trƣờng hợp, hơn hết, chính phủ không cần thiết phải liên quan đến quản lý những hoạt động này, các ngành có thể đƣợc cung cấp, hoặc tăng thêm hiệu quả, bằng cách chính phủ sẽ hỗ trợ thêm một hoặc toàn phần các trách nhiệm tài chính nhƣng để cho các đơn vị này hoạt động kinh tế tự do.

Có những lý do đáng kể giải thích về sự nghi ngại mà giới kinh doanh nhìn vào các doanh nghiệp nhà nƣớc. Có khó khăn nhất định để đảm bảo rằng các doanh nghiệp này đƣợc chỉ đạo, quản lý giống nhƣ các doanh nghiệp tƣ nhân, và điều đó có thể chỉ khi điều kiện này đƣợc chứng minh rằng đó không bị phản đối. Miễn là chính phủ kiểm soát các quyền lực, đặc biệt là quyền lực về đánh thuế, và để hỗ trợ các doanh nghiệp, chính phủ luôn luôn thay đổi phƣơng hƣớng vào độc quyền thực tế. Để tránh điều này, chính phủ rất cần có những lợi thế đặc biệt, bao gồm các ban ngành nhỏ hơn, để có thể tạo điều kiện cho cá doanh nghiệp nhà nƣớc và

270

tƣ nhân trên bất cứ lĩnh vực nào. Cần phải nhấn mạnh rằng, đây sẽ là khó khăn vƣợt bậc cho chính phủ để có đủ các điều kiện, nhƣng cũng vì thế, mà những giả định về các doanh nghiệp nhà nƣớc đƣợc củng cố, vấn đề

này không đồng nghĩa với việc các doanh nghiệp nhà nƣớc phải đƣợc loại trừ trong một thị trƣờng tự do. Tuy nhiên, sẽ là mối nguy hại lớn nếu không có các giới hạn kiểm soát các hoạt động kinh tế phát triển quá mạnh sẽ có ảnh hƣởng đến quyền lực của quốc gia. Nhƣng điều có thể bị

phản đối lại không phải là các doanh nghiệp nhà nƣớc mà là sự độc quyền nhà nƣớc.

3. Hơn nữa, một hệ thống tự do không loại trừ tất cả các qui định nói chung của hoạt động kinh tế đã đƣợc sắp đặt trong khuôn khổ các điều kiện luật nói chúng. Tất cả các tầng lớp đều cảm thấy thoả mãn khi tham gia vào các hoạt động cụ thể nói trên. Cụ thể là, điều này bao gồm: các qui định quản lý sản xuất sản phẩm. Chúng ta không bàn đến vấn đề các nguyên tắc này đƣa ra có đúng đẵn hay không, bởi có thể, chúng chỉ đƣợc áp dụng trong các trƣờng hợp ngoại lệ. Chúng sẽ luôn giới hạn phạm vi thử

nghiệm và bởi thế, sẽ cản trở những sự phát triển có hƣớng tích cực.

Nguyên tắc quản lý cũng sẽ làm tăng giá thành sản phẩm hoắc, giảm sản lƣợng. Nhƣng nếu đƣa sự ảnh hƣởng này trên tính toán các con số về mặt kế toán thì thiệt hại về mặt chi phí để đạt đƣợc một kết quả cho trƣớc ( xem thêm ). Các chuyên gia kinh tế sẽ vẫn nghi ngờ và bảo toàn quan điểm, suy đoán chắc chắn bác lại các thƣớc đo vì tổng giá thành hầu hết đƣợc dự tính dƣới mức và một lý do khác nữa là một nhƣợc điểm đƣợc gọi là sự khống chế các phát triển mới – có thể hoàn toàn tính vào đây.

Nhƣng nếu , giả dụ, sảm phẩm và các chiến dịch chào bán diêm phốt pho về cơ bản bị cấm vì các lý do về sức khoẻ hoặc do phòng ngừa trứơc, thì sự phù hợp của những thƣớc đo này sẽ dựa trên việc so sánh chi phí và lãi, và nó không thể xác định bởi những nguyên tắc chung. Điều này hoàn toàn là sự thật trong hầu hết các lĩnh vực của nguyên tắc đƣợc biết đến là

“ pháp chế nhà máy”.

Nếu các cấp chính quyền không có đƣơc quyền, biện pháp thực thi theo ý mình và tình trạng ép buộc bị hạn chế bởi nguyên tắc luật pháp, thì các nhiệm vụ đƣợc biết đến nhƣ chức năng cơ bản của chính phủ sẽ không đƣợc thực thi một cách công bằng. Cho đến tận thời điểm hiện tại, thì điều

271

này vẫn xảy ra và không có mấy lý do để lo sợ về vấn đề này. Nếu luật pháp không thể luôn luôn định dạng cho các thƣớc đo trong từng tình huống cụ thể, thì cũng có thể cho vào khung thẩm định một cách công bằng liệu các thƣớc đo này có thể cần thiết để đạt đƣợc những hiệu quả

đƣa ra của luật pháp. Mặc dù những tình huống đa dạng mà chính phủ

phải xử lý không thể tiên đoán trƣớc, nhƣng cách mà chính phủ đã giải quyết, trong một tình huống cụ thể đã dấy lên sự suy đoán cao độ. Việc thiêu huỷ một trại gia súc để dập tắt dịch bệnh hoành hành hoặc việc kéo sập những căn nhà để tránh lửa lây lan trong một cuôc hoả hoạn đã minh chứng cho điều này. Không còn nghi ngờ gì, trong việc bảo vệ những thƣớc đo của chính phủ trong việc chuyển tải đƣờng dây điện cao thế, và những nỗ lực bảo về an toàn trong thi công xây dựng, các nhà cầm quyền sẽ xuy xét trong việc áp dụng những luật lệ nói chung. Tuỳ từng trƣờng hợp, nhƣng không hẳn điều này là không có giới hạn áp dụng hoặc đƣợc miễn giảm truy tố hình sự nếu cần.

Chúng ta đã quá quen với nhƣng biện pháp dƣới dạng bằng chứng của sự

cần thiết trong việc trao cho tự do quyền lực. Và thật ngạc nhiên là, 30

năm trƣớc đây, một sinh viên xuất sắc của khoa quản trị luật cũng có thể

chỉ ra rằng: “tình trạng sức khoẻ và sự an toàn, về cơ bản, không dễ nhận thấy việc sử dụng quyền lực tự do; trong khi đó, trong khi xây dựng pháp chế, những quyền lực này đều biến mất… Mặc dù pháp chế của Anh Quốc đã chỉ ra rằng hoàn toàn có thể dựa trên thực thi cơ bản những luật lệ cơ

bản (mặc dù trong một phạm vi rộng hơn nó bị giới hạn bởi quản lý hành chính)… những con số đƣợc điều chỉnh với sự tự do tối thiểu., một cách thực tiễn, tất cả các nguyên tắc bị giới hạn bởi những tiêu chuẩn có thể cải thiện đƣợc... Trong tất cả cá trƣờng hợp nhƣ vậy, sự cân nhắc về linh hoạt khi xử lý mang lại sự cân nhắc quyền lợi cá nhân, mà không có bất kì những hy sinh nào cho hoạt động cộng đồng”.

Nhƣ vậy, những quyết định bắt nguồn từ những nguyên tắc luật nói chúng mà không phải từ những tình huống cụ thể của thời điểm đó hoặc các quan điểm có thể dẫn dắt chính phủ có thể xác định vị trí con ngƣời phải đƣợc đặt nhƣ thế nào. Sự áp bức của quyền lực chính phủ không kết thúc, mà vẫn tiếp tục đƣợc sử dụng nói chúng và vào nhiều mục đích. Nhƣng nó không tạo nên sự khác biệt giữa những ngƣời khác nhau. Các ban ngành

272

áp dụng luật nói chung dựa trên sự suy xét giới hạn đã đƣợc bàn bạc .

Nguyên tắc này không thể làm hoàn toàn rõ ràng khi áp dụng với kết cục của một xã hội không hoàn chỉnh. Vấn đề là, dù sao, khi áp dụng nguyên tắc đã đƣợc chỉ ta bởi sự phán xét của quan toà, ngƣời thể hiện những mong muốn và giá trị của chính quyền hoặc đa số trong chính quyền, co sthể quyết định khôn chỉ quyền lực có quyền thực thi mà còn đƣợc yêu cầu bởi chính luật lệ đã đƣợc đặt ra.

Vấn đề chính là chúng ta không cần bận tâm đến câu hỏi liệu những qui định, luật lệ có đƣợc áp dụng công bằng trên toàn quốc hay không, mà là chúng có đƣợc thực thi bởi một cơ quan hành pháp dân chủ hay không?

Một số qui định cần phải đƣợc thông qua bởi địa phƣơng, nhƣ luật xây dựng, sẽ cần thiết theo khuôn nhất định và không dựa trên cơ bản của các ý kiến đại đa số. Một câu hỏi quan trọng đƣợc đặt ra quan tâm dến vấn đề

giới hạn của quyền lực đƣợc thi hành chứ không phải nguồn gốc của quyền lực. Nguyên tắc đƣợc thiết lập một cách đúng đắn bở những nhà cầm quyền và đƣợc tôn trọng triệt để. Những nguyên tắc này sẽ đƣợc tuân theo cơ bản của pháp chết hơn là quyền lực can thiệp của các cơ quan hành pháp.

Mặc dù luôn có lời biện hộ cho cơ quan cầm quyền rằng những giới hạn nghiêm ngặt nên đƣợc buông lỏng hơn, và điều này chắc chắn không cần thiết cho sự thành công của những mục tiêu mà chúng ta hƣớng tới. Đó chỉ là sau khi nguyên tắc đã bị vi phạm cho mục đích khác và sự bảo toàn của nó nằm ngoài sự suy đoán của các nhà cầm quyền.

4. Nói đến một vấn đề khác là những biện pháp của chính phủ mà những quy tắc luật pháp loại trừ về nguyên tắc bởi chúng không thể đạt đƣợc nếu chỉ

đơn thuần xúc tiền những luật cơ bản, nhƣng nếu cần thiết, vẫn liên quan đến sự phân biệt đối xử mang tính độc đoán giữa các cá nhân. Vấn đề

quan trọng nhất là những quyết định đƣợc chấp thuận và cung cấp dịch vụ

và tiện nghi với giá nào và số lƣợng bao nhiêu. Nói một cách khác, các thƣớc đo đƣợc thiết kế để kiểm soát những giao dịch thƣơng mài và sở

hữu khác nhau, theo nhƣ kinh doanh, thi đó là sản lƣợng sản xuất và sản lƣợng bán hàng.

Cho dù sự tiếp nhận vào bất cứ sở hữu nào đƣợc đề cập đến, thì nguyên tắc không loại trừ khả năng tính chất nên theo trong mọi trƣờng hợp cho

273

phép chỉ dành cho những ngƣời sử hữu những khả năng chuyên môn chắc chắn. Sự ép buộc nghiêm ngặt đối với thúc đẩy những luật lệ cơ bản đƣợc yêu cầu, dù sao, bất cứ ai sở hữu những phẩm chất trên phải có yêu sách về quyền kiểm soát chỉ dựa trên ý kiến cá nhân và điều kiện thực thi pháp luật mà không dựa trên tình huống cụ thể nào ( ví dụ nhƣ những yêu cầu của nhân dân ), và sẽ phải quyết định bởi sự tín nhiệm của đảng cầm quyền. Ngay cả khi nhu cầu về quyền lực có thể đƣợc biểu hiện, diễn tả

không cần thiết trong các trƣờng hợp nhƣng và chỉ tránh con ngƣời từ vờ

nhƣ họ có đủ năng lực cần thiết, bằng cách, đƣa ra các thƣớc đo nói chung, để tránh sự lừa dối. Với mục đích này, sự bảo vệ của những lần từ chức hoặc thăng tiến cần có đủ thẩm quyền để quyết định. Tuy nhiên, không thể

phủ nhận trong một số trƣờng hợp, nhƣ là việc mua bán vũ khí và thuốc độc là trái phép, thì không cho phép bất cứ một ai, cho dù có đủ quyền lực, đạo đức, phẩm chất đƣợc phép buôn bán mặt hàng này. Chừng nào mà mọi ngƣời có đƣợc các tiêu chuẩn cần thiết thì ngƣời đó đều có quyền thực hiện và nếu cần có thể yêu cầu kiểm tra và cƣỡng chế thông qua một toà án độc lập, và nguyên tắc cơ bản đƣợc thoả mãn.

Có một vài lý do tại sao tất cả các kiểm soát giá của chính phủ không thể

hoà hợp vói chính sách của một hệ thống mở, liệu khi nhà nƣớc áp đặt giá hay chỉ thực thi pháp luật thông qua giá. Về vấn đề áp giá hàng hoá, hoàn toàn phụ thuộc vào những qui định dài hạn hƣớng dẫn sản xuất hiệu quả.

Giá hợp lý có thể thay đổi tuỳ trƣờng hợp và phải đƣợc điều chỉnh. Mặt khác, giá cả không đƣợc áp đặt triệt để mà đƣợc quyết định bởi một số

điều luật ( ví dụ nhƣ chúng phải có những mối liên quan về vấn đề chi phí ) sẽ không giống nhƣ tất cả những nhà kinh doanh. Vì lý do này, sẽ

cản trở thị trƣờng chức năng. Một số điều cần quan tâm nữa là, với giá cả

khác nhau trên thị trƣờng tự do, cung và cầu sẽ không cân bằng, và nếu nhƣ sự kiểm soát giá có hiệu lực, thì các phƣơng pháp kiểm soát phải đƣợc đề ra và quyết định ai sẽ là ngƣời đƣợc cung cấp sản phẩm hoặc đƣợc mua sản phẩm. Điều này cần thiết phải xem xét và phải đƣa ra những quyết định mang tính chất lƣờng trƣớc rằng sự khác nhau giữa những ngƣời trên cùng một mặt bằng bất kỳ. Theo nhƣ trên, kiểm soát giá hiệu quả chỉ khi kiểm soát đƣợc số lƣợng sản phẩm, với quyết định của nhà cầm quyền cho những cá nhân cụ thể đƣợc phép mua và bán hàng hoá

274

này. Và những bài học về kiểm soát số lƣợng phải đƣợc cân nhắc và quyết định không chỉ bằng luật pháp mà bằng những đánh giá của chính phủ về

những vấn đề liên quan khác nữa.

Những thƣớc đo này không chỉ can thiệp vào vấn đề lợi nhuận kinh tế mà quan trọng hơn là quản lý sản phẩm và giá cả thống nhất bị loại trừ trong một thị trƣờng tự do, nhƣng vì sự kiểm soát này không thể thực thi theo luật mà phải dựa trên những suy xét và cân nhắc. chính phủ có quyền này tức là chính phủ có quyền độc quyền quyết định sản xuất cái gì, ai sản xuất và sản xuất cho ai

5. Nói một cách kín kẽ, có 2 lý do giải thích tại sao kiểm soát giá và sản phẩm lại không tƣơng hợp trong một thị trƣờng tự do. Một là sự kiểm soát này là độc quyền, và hai là khong thể tiến hành chúng trên nguyên tắc cho phép thị trƣờng chức năng cân bằng. một hệ thống tự do có thể hoà hợp nó với bất cứ những số liệu nào, với hầu hết các nguyên tắc và luật cấm, miễn là sự điều chỉnh cơ cấu có chức năng hoạt động. và sự thay đổi chủ yếu về

gia cả mang lại sự điều chỉnh cần thiết. điều có có nghĩa là, cho một chức năng hợp lý, nó không đủ để luật lệ có thể đƣợc thực thi, nhƣng nội dung của nó sẽ làm cho thị trƣơng hoạt động đƣợc. Trong trƣờng hợp hệ

thống tự do không hoạt động cho sự độc quyền đƣợc xác định bởi những luật cơ bản, nhƣng dƣới hệ thống đó, luật có thể đƣợc đƣa ra dƣới hình thức có thể hoạt động đƣợc. nếu có sự điều chỉnh nào hiệu quả cho những hoạt động khác nhau của thị trƣờng, thì những yêu cầu nhỏ nhất phải đƣợc giải quyết và cân đối, quan trọng hơn cả, nhƣ chúng ta đã thấy, là hành vi vi phạm và gian lận, lừa đảo, cần phải có sự boả về tài sản, nỗ lực thúc đẩu hợp đồng, sự định dạng những quyền công bằng cho những cá nhân sản xuất sản phẩm với số lƣợng mong muốn và bán ra thị trƣờng với giá họ mong muốn. Ngay cả khi những điều kiện cơ bản này đƣợc thoả mãn, thì tính hiệu quả của hệ thống se vẫn tiếp tục dựa trên những nội dung cụ

thể của luật. Nhƣng nếu không thoả mãn, thì chính phủ sẽ phải yêu cầu trực tiếp dựa trên quyết định cá nhân bằng nhƣng dao động giá cả của thị

trƣờng.

Những liên quan giữa yêu cầu hợp pháp và chức năng của thị trƣờng đã đƣợc nghiên cứu và so sánh, và hầu hết những nghiên cứu này đƣợc thực hiện bởi những ngƣời chỉ trích những yêu cầu cạnh tranh hơn là những

275

ngƣời ủng hộ nó. Những nhà nghiên cứu sau này cho thấy lƣợng chỉ ra những yêu cầu nhỏ cho một thị trƣờng chức năng mà chúng ta đã nhắc tới.

Một tuyên bố chung cho những điều kiện này, dù sao, cũng đã làm dấy lên rất nhiều câu hỏi. Một thị trƣờng nhƣ thế nào thì thực hiện chức năng dựa trên dựa trên những đặc tính và luật lệ cụ thể. Quyết định dựa trên ký kết tình nguyện nhƣ một công cụ chính cho việc tổ chức các mối quan hệ giữa những cá nhân không thể quýêt định nội dung cụ thể của luật phải nhƣ thế

nào, và sự định dạng quyền cá nhân này cho thấy cơ cấu thị trƣờng sẽ hoạt động hiệu quả và đem lại lợi nhuận cao nhất có thể. Mặc dù nguyên tắc của sở hữu tài sản có một số vƣớng mắc nhƣ tăng lên khó khăn của sở hữu đất đã đƣợc nhắc đến. Sự ảnh hƣởng này sẽ dẫn đến bất cứ ai có quyền sở

hữu đất sẽ hoàn toàn có thể thay đổi không giới hạn với đất đai.

Nhƣng, trong khi đó, thật đáng tiếc là những nhà kinh tế đã đóng góp những giải pháp cho các vấn đề kể trên, thì có một số lý do giải trình.

Những nghiên cứu về đặc điểm trật tự xã hội không thể sản xuất nhiều hơn sự công bằng của các nghị quyết đƣợc đƣa ra mà pháp chế phải tuân theo. Sự áp dụng về chi tiết này của các nguyên tắc co bản phải đƣợc thử

nghiệm và phát triển từng bƣớc một. Nó bảo hàm vấn đề với những trƣờng hợp cụ thể, mà là những lĩnh vực của luật sƣ hơn của nhà kinh tế

học. Dù sao đi nữa, nó có thể bởi vì nhiệm vụ sử chữa một cách thƣờng xuyên của hệ thông luật của chúng ta làm cho nó có lợi hơn thuận lợi hơn trong việc cạnh tranh là một quy trình chậm nó đã có yêu cầu nhỏ cho những ngƣời tìm kiếm lối ra cho sự tƣởng tƣợng sáng tạo của họ và mất kiên nhẫn để thảo ra một kế hoạch cho sự phát triển xa hơn.

6. Vẫn có một quan điểm khác chúng ta phải xem xét một cách kỹ hơn. Từ

thời của Herbert Spencer nó đã trở nên quen thuộc để thảo luận nhiều khía cạnh trong vấn đề của chúng ta dƣới tiêu đề “ sự tự do của hợp đồng.”. Và trong thời gian này quan điểm này đóng một vai trò quan trọng trong quyền thực thi pháp lý của nƣớc Mỹ. Theo một khía cạnh nào đó thì sự tự

do của hợp đồng là một phần quan trọng đối với sự tự do cá nhân. Nhƣng cụm từ này cũng đƣa ra những quan niệm sai lầm. Đầu tiên, một câu hỏi là không chỉ những gì giao kèo các cá nhân sẽ đƣợc cho phép tạo ra mà cái gì giao kèo với nhà nƣớc sẽ làm có hiệu lực. Không một nhà nƣớc hiện đại nào đã cố gắng làm có hiệu lực cho tất cả các hợp đồng, nó cũng

276

không thể mong muốn đúng nhƣ nó nên nhƣ vây. Nhƣng bản hợp đồng ký kết liên quan đến tội phạm, hay mục đích xấu, những hợp đồng cơ bạc, những hợp đồng rằng buộc thƣơng mại, hợp đồng liên kết lâu dài những dịch vụ của con ngƣời, hay thậm trí vài hợp đồng cho những vụ việc cụ

thể không có hiệu lực.

“Sự tự do của hợp đồng”, giống nhƣ sự tự do trong tất cả những lĩnh vực khác, nghĩa là sự cho phép của một hành động cụ thể chỉ phụ thuộc vào các quy tắc chung và không sự chấp nhận rõ ràng của nó bởi nhà lập pháp.

Điều này có nghĩa là giá trị và quyền lực của hợp đồng phải phụ thuộc vào tính phổ biến, tính công bằng và những quy tắc đƣợc biết đến bởi tất cả

các quyền hợp pháp khác đƣợc quyết định, không dựa vào sự phê chuẩn của nội dung cụ thể bởi một cơ quan chính phủ. Điều này loại trừ khả

năng của việc nhận ra các điều luật rằng chỉ những hợp đồng đó thoả mãn những điều kiện chung hay của những quy tắc loại bỏ của nhà nƣớc cho việc giải thích của các hợp đồng cái sẽ bổ sung thêm vào những điều khoản đƣợc đồng ý một cách hợp lý. Sự tồn tại của những mẫu tiêu chuẩn đƣợc công nhận của hợp đồng, miễn là không có những điều khoản đối lập đƣợc quy định, đƣợc coi nhƣ là một phần của bản thoả thuận thƣờng đơn giản những vấn đề cá nhân.

Một câu hỏi khó hơn nhiều là liệu luật pháp nên quy định những phát sinh ngoài bản hợp đồng cái mà có thể đối lập với mục đích của cả hai bên, ví dụ, trong trƣờng hợp pháp lý vì những rủi ro công nghiệp do thiếu cẩn trọng. Nhƣng đây là câu hỏi thiết thực hơn của nguyên tắc. Hiệu lực của hợp đồng là công cụ mà luật pháp áp dụng cho chúng ta và những kết quả

gì sẽ theo sau sự kết luận một bản hợp đồng là vì pháp luật quy định. Miễn là những kết quả có thể đƣợc dự đoán trƣớc từ những quy định chung và cá nhân tự do sử dụng những kiểu hợp đồng có sẵn cho mục đích riêng của mình, những điều kiện cần thiết của quy tắc luật là sự thoả mãn.

7. Phạm vi và sự đa dạng của hành động chính phủ đó là, ít nhất theo nguyên tắc, không mâu thuẫn với hệ thống tự do đến mức độ lớn . Theo cách thức cũ của chính sách tự do kinh doanh hay không can thiệp không quy định cho chúng ta tiêu chuẩn đầy đủ vì sự khác biệt giữa những là có thể và những gì là không thể chấp nhận trong một hệ thống tự do. Có cơ hội lớn cho việc cải tiến và thử nghiệm trong khuôn khổ pháp luật lâu dài cái

277

mà tạo ra một tiềm năng vì một xã hội tự do để vận hành một cách hiệu quả nhất. Chúng ta không thể chắc chắn rằng chúng ta đã thật sự tìm ra những phƣơng thức hay những thể chế tốt nhất sẽ tạo ra nền kinh tế thị

trƣờng vận hành một cách thuận lợi nhất mà nó có thể. Sự thật là sau khi những điều kiện cần thiết của hệ thống tự do đã đƣợc thiết lập, tất cả

những cải tiến về thể chế bị kìm chế lại bởi sự trì trệ và đều đều. Nhƣng sự lớn mạnh liên tục của của cải và tri thức kỹ thuật cái mà một hệ thống tạo ra khả năng sẽ liên tục đƣa ra những phƣơng hƣớng mới mà chính quyền có thể đƣa ra những dịch vụ cho công dân của mình và mang lại những triển vọng trong phạm vi có thể thực hiện đƣợc.

Tiếp theo, tại sao có áp lực dai dẳng để thoát ra khỏi những giới hạn áp đặt lên chính quyền mà đã bị dựng lên vì sự bảo vệ sự tự do cá nhân? và nếu có rất nhiều cơ hội cho sự cải tiến trong phạm vi các quy tắc luật, tại sao những nhà cải cách đã cố gắng liên tục làm yếu và huỷ hoại dần nó? Câu trả lời là trong suốt thời gian vài đời cuối mục tiêu mới chính của chính sách đã làm nổi bật lên cái mà không thể đƣợc đạt trong phạm vi giới hạn của quy tắc luật. Một chính quyền không thể sử dụng sự cƣỡng ép ngoại trừ sự bắt tuân theo của quy tắc chung, chính phủ không có khả năng đạt đƣợc những mục tiêu cụ thể cái mà đòi hỏi tiền bạc khác hơn giao dứt khoát cho sự quan tâm của nó và, trong trƣờng hợp đặc biệt, không thể

quyết định vị trí quan trọng của một con ngƣời cụ thể hay bắt tuân theo sự

phân bổ hay sự công bằng “xã hội”. Để đạt đƣợc những mục tiêu đó, chính quyền sẽ phải theo đuổi một chính sách đƣợc đƣợc mô tả tốt nhất -

từ chữ “ lập kế hoạch” rất nhiều nghĩa – theo tiếng Pháp từ dirigisme, đó là chính sách quyết định vì những mục tiêu cụ thể và ý nghĩa cụ thể gì là để đƣợc sử dụng.

Tuy nhiên, đây chính mà các quy tắc luật giới hạn chính phủ không thể

thực hiện đƣợc điều này. Nếu chính quyền là để quyết định con ngƣời cụ

thể phải trong hoàn cảnh nhƣ thế nào, nó phải đặt trong một vị trí để quyết định hƣớng điều khiển năng lực cá nhân. Chúng ta không cần xem lại lý do tại sao, chính phủ đối xử với những ngƣời khác nhau nhƣ nhau, kết quả

sẽ là không công bằng, hay tại sao, nếu chính phủ cho phép mọi ngƣời làm theo ý mình theo khả năng và điều mình muốn, những kết quả cho mỗi cá nhân là không thể đoán trƣớc đƣợc. Do đó, những hạn chế mà quy

278

tắc của pháp luật áp đặt lên chính phủ ngăn chặn tất cả những vấn đề đó sẽ

là cần thiết để đảm bảo những cá nhân sẽ đƣợc thƣởng theo những gì mình đáng đƣợc nhận hay bị huỷ bỏ đúng hơn là theo giá trị mà chức vụ của họ

có vì mối quan hệ của họ - hay, những cùng nhƣ những ý nghĩa đó, nó ngăn chặn việc theo đuổi phân phối, vì phản đối giao hoán, sự công bằng.

Sự công bằng phân phối quy định sự chỉ định của tất cả những nguồn bằng một uy quyền chung; Nó quy định rằng con ngƣời đƣợc nói cái gì để

làm và cái gì là giới hạn để phục vụ. Công bằng phân phối ở đâu là mục đích, những quyết định về cái gì mà những cá nhân riêng lẻ phải đƣợc tạo ra để làm không thể đƣợc tìm thấy từ những quy tắc chung nhƣng phải đƣợc tạo ra theo quan niệm của những mục tiêu cụ thể và tri thức của nhà cầm quyền lập kế hoạch. Nhƣ chúng ta biết trƣớc đây, khi quan điểm của công đồng quyết định những gì mà những con ngƣời khác nhau sẽ nhận đƣợc, thì chính quyền của cộng đồng đó cũng phải quyết định những gì mà họ sẽ phải làm.

Mâu thuẫn giữa lý tƣởng về tự do và những mong muốn “chỉnh sửa” sự

phân bổ những lợi ích để làm cho nó “công bằng” hơn thƣờng không đƣợc nhận thấy rõ ràng. Nhƣng những ai theo đuổi sự công bằng phân bổ trong thực tế sẽ tìm thấy chính nó bị ngăn chở ở mỗi chuyển dịch bởi quy tắc luật. Từ mục tiêu tất yếu của họ, họ phải có thiện ý hành động phân biệt đối xử và thực thi tuỳ ý theo mình. Nhƣng, vì họ thƣờng không nhận ra rằng, mục tiêu của họ và những quy tắc luật không phù hợp với nhau, họ

bắt đầu bằng sự phá hoại hay thiếu quan tâm đến các trƣờng hợp cụ thể, nói chung nguyên tắc là cái mà họ muốn giữ gìn. Nhƣng kết quả tốt nhât của những nỗ lực của họ sẽ là cần thiết, không cải biến những thủ tục tồn tại, nhƣng từ bỏ hoàn toàn nó và thay thế nó bằng một một hệ thống khác hoàn toàn-nền kinh tế mệnh lệnh.

Trong khi không chắc chắn rằng một hệ thống kế hoạch hoá tập trung sẽ

có hiệu quả hơn một hệ thống dựa trên thị trƣờng tự do, chỉ những hệ

thống đƣợc định hƣớng trung tâm mới có thể nỗ lực đảm bảo rằng những cá nhân khác nhau sẽ nhận đƣợc những gì mà ai đó nghĩ họ xứng đáng đƣợc nhận. Trong phạm vi giới hạn thiết lập quy tắc luật một vấn đề lớn có thể đƣợc làm để tạo ra một thị trƣờng vận hành một cách hiệu quả hơn và trơn tru hơn; nhƣng, trong phạm vi giới hạn đó, con ngƣời sẽ xem xét

279

nhƣ là sự công bằng phân phối có thể không bao giờ có thể đạt đƣợc.

Chúng ta sẽ phải kiểm tra những vấn đề đang diễn ra trong một số lĩnh vực quan trọng nhấtcủa chính sách tạm thời vì kết quả của những theo đuổi của sự công bằng phân bổ. Tuy nhiên trƣớc khi ta làm nhƣ vậy, chúng ta phải nghĩ về cuộc cách mạng tƣ tƣởng đã làm rất nhiều trong suốt hai ba thế hệ gần đây không tin vào quy tắc luật và cái mà, bằng việc chê bai quan niệm này, đã ngầm phá hoại một cách nghiêm trọng sức đề

kháng trƣớc sự tồn tại của một chính phủ chuyên quyền.

280

CHƢƠNG 16

SỰ SUY THOÁI CỦA LUẬT PHÁP

1. Ở phần thảo luận trƣớc, chúng ta dã dành nhiều sự chú ý hơn bình thƣờng đến những phát triển ở nƣớc Đức, một phần bởi vì chính ở nƣớc này mà lý thuyết, nếu không phải là thực tiễn, về quy tắc của luật pháp đã đƣợc phát triển xa nhất, và một phần bởi vì cần phải hiểu phản ứng đối với lý thuyết nảy sinh ở đó. Cũng giống nhƣ quá nhiều các học thuyết chủ nghĩa xã hội khác, các lý thuyết pháp lý làm xói mòn quy tắc luật pháp đã phát sinh ở

Đức và trải rộng từ đó tới phần còn lại của thế giới.

Khoảng khắc giữa chiến thắng của chủ nghĩa tự do và bƣớc ngoặt sang chủ nghĩa xã hội hoặc một loại Nhà nƣớc phúc lợi thì nhanh hơn ở Đức so với bất kỳ nơi nào khác. Các tổ chức có ý nghĩa bảo đảm quy tắc luật pháp đã hầu nhƣ không hoàn thiện trƣớc khi một sự thay đổi về quan điểm nhằm ngăn chặn sự phục vụ của chúng cho các mục tiêu mà vì thế mà chúng đƣợc tạo ra. Các hoàn cảnh chính trị và những phát triển đơn thuần về mặt tri thức đã đƣợc kết hợp nhằm thúc đẩy một sự phát triển vốn đã diễn ra một cách chậm chạp hơn ở các nƣớc khác. Thực tế là việc thống nhất của đất nƣớc cuối cùng đã đạt đƣợc bởi những kỹ xảo của một một chính khách chứ không phải nhờ sự tiến triển dần dần đã củng cồ niềm tin rằng một dự định có cân nhắc sẽ tu sửa lại đƣợc xã hội dựa theo một hình thái định trƣớc. Những tham vọng xã hội và chính trị mà tình hình này khuyến khích đã đƣợc hỗ trợ một cách mạnh mẽ bởi các chiều hƣớng triết lý tại Đức khi đó.

Nhu cầu cho rằng chính phủ nên áp đặt sự bình đẳng không chỉ mang tính

"chính thức" mà còn "đáng kể" (nghĩa là "có tính phân phối" hoặc tính "xã hội") đã phát triển lặp đi lặp lại từ Cách mạng Pháp. Vào cuối thế kỷ 19, những ý tƣởng này đã ảnh hƣởng một cách sâu rộng học thuyết pháp lý.

Vào năm 1890 một nhà lý luận luật pháp xã hội chủ nghĩa hàng đầu có thể

vì thế mà diễn đạt những gì đang ngày càng trở thành một học thuyết thống lĩnh: "Bằng cách đối xử theo cách hoàn toàn công bằng tất cả các công dân không kể phẩm chất cá nhân và tình trạng kinh tế, và bằng cách cho phép sự cạnh tranh không giới hạn giữa họ, điều đã xảy đến là nền sản

281

xuất hàng hoá đƣợc gia tăng một cách không hạn chế; nhƣng ngƣời nghèo và yếu đuối chỉ có một phần nhỏ trong sản lƣợng đó. Vì thế luật pháp mới về kinh tế và xã hội cố gắng bảo vệ ngƣời yếu đuối trƣớc kẻ mạnh và để đảm bảo cho họ một phần có mức độ trong những điều tốt đẹp của cuộc sống. Đó là bởi vì ngày nay ngƣời ta hiểu rằng không có một sự bất bình đẳng nào lớn hơn việc đối xử công bằng đối với những gì trong thực tế là không công bằng !"1 Và có Anatole France, ngƣời đã nhạo báng "sự bình đẳng trang trọng củ luật pháp, ngăn cấm ngƣời giầu cũng nhƣ ngƣời nghèo ngủ dƣới cầu, ăn xin trên đƣờng phố và ăn cắp bánh mỳ."2 Câu nói nổi tiếng này đã đƣợc nhắc lại không biết bao nhiêu lần bởi những ngƣời có thiện ý nhƣng vô ý thức-là những ngƣời đã không hiểu rằng họ đang làm huỷ hoại những nền tảng của tất cả những bình đẳng không thiên vị.

2. Uy lực của những quan điểm chính trị này đƣợc ủng hộ một phần lớn nhờ

ảnh hƣởng đang tăng lên của những khái niệm lý thuyết khác nhau mà đã nảy sinh trƣớc đó trong thế kỷ này và, mặc dù về nhiều khía cạnh đã mâu thuẫn mạnh mẽ với nhau, đều nhận đƣợc sự không ƣa đối với bất kỳ hạn chế nào trong thẩm quyền theo quy tắc luật pháp và đã chia sẻ ƣớc vọng trao cho các lực lƣợng quản trị có tổ chức một quyền lực lớn hơn nhằm định hƣớng các quan hệ xã hội đƣợc cân nhắc theo một ý tƣởng nào đó về

công bằng xã hội. Bốn phong trào chính hoạt động theo phƣơng hƣớng này, xếp theo trật tự quan trọng thấp dần là chủ nghĩa pháp luật thực chứng, chủ nghĩa lịch sử, trƣờng phái "luật tự do", và trƣờng phái "luật học lợi ích". Chúng tôi sẽ chỉ xem xét ngắn gọn ba phong trào dƣới cùng trƣớc khi chúng ta chuyển sang phong trào đầu tiên chắc chắn tốn của chúng ta một chút thời gian nhiều hơn.

282

CHƢƠNG 17

SỰ SUY THOÁI CỦA CHỦ NGHĨA XÃ HỘI VÀ NỔI LÊN CỦA

NHÀ NƯỚC PHÚC LỢI

1. Các nỗ lực hƣớng tới cải cách xã hội, trong vòng khoảng một thế kỷ, chủ

yếu đƣợc khích lệ bởi các lý tƣởng của chủ nghĩa xã hội, thậm chí diễn ra ở một số nƣớc nhƣ Hoa Kỳ - nơi chƣa từng có một đảng xã hội quan trọng nào. Qua quá trình hàng trăm năm, chủ nghĩa xã hội đã thu nạp đƣợc một số lƣợng lớn các nhà lãnh đạo tƣ tƣởng và đã trở nên đƣợc nhìn nhận rộng rãi nhƣ là mục tiêu cuối cùng mà xã hội tất yếu đang tiến tới. Sự phát triển này đạt tới đỉnh điểm vào sau thế chiến hai, khi nƣớc Anh bắt đầu trải nghiệm qua chủ nghĩa xã hội. Điều này dƣờng nhƣ đã đánh dấu một cao trào tiến bộ của chủ nghĩa xã hội. Các nhà sử học tƣơng lai sẽ có thể nhìn nhận giai đoạn từ cách mạng 1848 tới khoảng năm 1948 nhƣ là một thế kỷ

của chủ nghĩa xã hội châu Âu.

Trong giai đoạn này, chủ nghĩa xã hội đã có một ý nghĩa khá rõ và một chƣơng trình định sẵn. Mục tiêu chung của tất cả các phong trào mang tính chất chủ nghĩa xã hội là sự quốc hữu hoá "các phƣơng tiện sản xuất, phân phối, và sự trao đổi, vì thế tất cả các hoạt động kinh tế phải đƣợc hƣớng theo một kế hoạch tổng thể nhằm hƣớng tới lý tƣởng công bằng xã hội. Nhiều trƣờng phái xã hội chủ nghĩa khác nhau chủ yếu ở phƣơng pháp chính trị theo đó họ mong muốn tổ chức lại xã hội. Chủ nghĩa Mác và chủ nghĩa xã hội cải lƣơng khác nhau ở chỗ chủ nghĩa Mác có tính cách mạng còn chủ nghĩa xã hội cải lƣơng chủ trƣơng tiệm tiến dần dần; nhƣng các khái niệm của họ về một xã hội mới mà họ hy vọng thì về cơ

bản là giống nhau. Chủ nghĩa xã hội có nghĩa là quyền sở hữu chung về

các phƣơng tiện sản xuất và việc "tuyển dụng để sử dụng, không phải nhằm mục tiêu lợi nhuận"

Sự thay đổi lớn lao đã xảy ra trong thập kỷ vừa qua là chủ nghĩa xã hội theo nghĩa hẹp nhất của từ về một phƣơng pháp cụ thể nhằm đạt tới sự

công bằng xã hội đã sụp đổ. Nó không chỉ mất đi sự hấp dẫn về tinh thần, mà còn mất đi sự ủng hộ của quần chúng đến nỗi mà các đảng phái chủ

nghĩa xã hội ở mọi nơi đã phải đang tìm kiếm một chƣơng trình mới; và

283

điều đó sẽ chắc chắn đảm bảo sự ủng hộ tích cực của những ngƣời theo chủ nghĩa này.1 Họ không phải đã bỏ đi mục tiêu cuối cùng-lý tƣởng về sự

công bằng xã hội. Nhƣng phƣơng pháp mà họ hy vọng để đạt đƣợc điều này và cho cái tên "chủ nghĩa xã hội" đã đặt ra thì đã và đang bị mất uy tín.

Không còn nghi ngờ gì cái tên này sẽ bị chuyển thành tên của bất cứ

chƣơng trình mới nào mà các đảng phái chủ nghĩa xã hội đang có sẽ chấp nhận. Nhƣng chủ nghĩa xã hội theo nghĩa trƣớc đây hiện nay đã không còn trong thế giới phƣơng Tây.

Mặc dù quan điểm động trời nhƣ vậy sẽ có thể gây ra một sự ngạc nhiên nào đó, một cuộc điều tra về dòng tác phẩm chủ nghĩa hiện thực từ các nguồn mang tính chủ nghĩa xã hội ở tất cả các nƣớc và những thảo luận bên trong các đảng phái xã hội chủ nghĩa đã thừa đủ xác nhận điều đó.2

Đối với những ngƣời đơn giản chỉ quan sát sự phát triển bên trong phạm vi một nƣớc, việc suy thoái của chủ nghĩa xã hội dƣờng nhƣ có thể vẫn chỉ

là sự suy thoái tạm thời, hoặc là sự phản ứng trƣớc sự thất bại chính trị.

Nhƣng các đặc điểm quốc tế và tính tƣơng đồng trong diễn biến phát triển ở các nƣớc khác nhau khiến cho ta không nghi ngờ rằng nó còn hơn thế

nữa. Nếu mƣời năm năm trƣớc chủ nghĩa xã hội giáo điều xuất hiện nhƣ là mối nguy hiểm cơ bản cho tự do, thì ngày nay đang nghiêng về việc hƣớng tranh luận chống lại nó. Hầu hết các tranh luận nhằm vào chủ nghĩa xã hội bây giờ có thể đƣợc nghe trong phạm vi các phong trào xã hội chủ

nghĩa nhƣ là các tranh luận về thay đổi một chƣơng trình.

2. Có nhiều lý do cho sự thay đổi này. Về phía các trƣờng phái chủ nghĩa xã hội mà một thời có ảnh hƣởng lớn nhất, các ví dụ về "thí nghiệm xã hội vĩ

đại" của thời đại chúng ta là có tính quyết định: Chủ nghĩa Mác bị giết chết trong thế giới phƣơng Tây thông qua ví dụ của nƣớc Nga. Nhƣng trong một thời gian dài có tƣơng đối ít các trí thức hiểu đƣợc rằng những gì đã xảy ra ở nƣớc Nga là kết quả cần thiết của việc áp dụng có tính hệ

thống các chƣơng trình xã hội truyền thống. Tuy nhiên ngày nay đó là một luận điểm có hiệu quả, thậm chí trong phạm vi giới xã hội chủ nghĩa, nếu hỏi" Nếu bạn muốn một thứ chủ nghĩa xã hội một trăm phần trăm, điều gì là sai với Liên Xô". Nhƣng kinh nghiệm của nƣớc này nhìn chung chỉ làm mất uy tín của cái tên chủ nghĩa xã hội Mác xít. Sự nhận biết lan rộng với các phƣơng pháp xã hội chủ nghĩa cơ bản là do có các trải nghiệm trực

284

tiếp hơn.

Các nhân tố cơ bản đóng góp vào sự nhận biết hiện thực này có thể có ba nhân tố: sự nhận biết tăng lên về tổ chức sản xuất mang tính xã hội chủ

nghĩa có thể không phải là hơn mà ít năng suất hơn nhiều so với các doanh nghiệp tƣ nhân; một sự nhận biết rõ hơn rằng, thay vì dẫn tới những gì đƣợc cảm nhận nhƣ là sự công bằng xã hội vĩ đại hơn, nó có nghĩa là một trật tự chuyên quyền mới và khó thoát khỏi hơn so với trƣớc đây; và sự

thừa nhận rằng, thay vì sự tự do lớn hơn nhƣ đã hứa, nó có nghĩa là sự xuấ

hiện của chủ nghĩa chuyên quyền mới.

Điều đầu tiên gây thất vọng là là các nghiệp đoàn lao động-là những nơi đã nhận ra rằng, khi họ phải giao dịch với nhà nƣớc thay vì với một ông chủ doanh nghiệp tƣ nhân, quyền lực của họ bị suy giảm rất nhiều. Nhƣng các cá nhân cũng nhanh chóng nhận ra rằng bị đối mặt ở mọi nơi với nhà chức trách có nghĩa là không có cải thiện gì vị trí của họ trong một xã hội cạnh tranh. Điều đó xảy ra vào thời điểm khi sự gia tăng nói chung trong mức sống của giai cấp công nhân (đặc biệt là công nhân lao động chân tay) đã huỷ hoại ý niệm về một giai cấp vô sản riêng biệt, và cùng với nó, sự nhận thức giai cấp của giai cấp công nhân – hình thành ở hầu hết các nƣớc châu Âu một tình huống tƣơng tự nhƣ ở nƣớc Mỹ đã luôn luôn ngăn chặn sự lớn mạnh của một phong trào xã hội chủ nghĩa có tổ chức.4 Ở các nƣớc đã trải qua chế độ chuyên chế, cũng có các phản ứng cá nhân mạnh mẽ trong thế hệ thanh niên, những ngƣời trở nên thất vọng sâu sắc về tất cả các hoạt động tập thể và hoài nghi về tất cả chính quyền.5

Có thể nhân tố quan trọng nhất trong nhận biết hiện thực của các nhà trí thức xã hội chủ nghĩa là sự nhận thức đang gia tăng trong số họ rằng chủ

nghĩa xã hội sẽ có nghĩa là sự tiêu diệt tự do cá nhân. Mặc dù luận điểm rằng chủ nghĩa xã hội và tự do cá nhân loại trừ lẫn nhau đã bị họ phản bác một cách phẫn nộ khi một ngƣời bất đồng nêu lên, 6 điều đó đã tạo ra một ấn tƣợng sâu sắc khi đƣợc diễn đạt dƣới hình thức từ ngữ mạnh bạo của chính một ngƣời trong số họ.7 Gần đây tình hình đã đƣợc miêu tả một cách rất thẳng thắn bởi một trí thức hàng đầu của Đảng Lao động Anh, ngài R.H.S. Crossman, trong một cuốn sách có tựa đề Chủ nghĩa xã hội và Chủ nghĩa chuyên quyền mới, đã ghi lại "ngày càng nhiều những ngƣời có tâm huyết đang có suy nghĩ khác nhƣ thế nào về những gì đã từng dƣờng

285

nhƣ là thế mạnh hiển nhiên của phƣơng thức kế hoạch hoá tập trung và sự

mở rộng của sở hữu Nhà nƣớc"; 8 và ông tiếp tục giải thích rằng "việc phát hiện ra chủ nghĩa xã hội của Chính phủ đảng Lao động có nghĩa là sự

thành lập một tập đoàn quan liêu rộng lớn"9 của "một chế độ quan liêu Nhà nƣớc tập trung to lớn, tạo ra sự đe doạ tiềm tàng sống còn cho dân chủ"10 đã tạo ra một tình hình trong đó "nhiệm vụ chủ yếu của các nhà chủ

thuyết xã hội ngày nay là phải thuyết phục quốc gia rằng tự do của đất nƣớc bị de doạ bởi chủ nghĩa phong kiến mới này." 11

3. Mặc dù các biện pháp đặc thù của chủ nghĩa xã hội tập thể ít còn có ngƣời ủng hộ ở phƣơng Tây, các mục tiêu cuối cùng của nó chỉ mất đi phần nào sự thu hút. Trong khi các nhà chủ nghĩa xã hội không còn có một kế hoạch rõ ràng về việc làm thế nào đạt đƣợc các mục tiêu của họ, họ vẫn mong muốn thao túng nền kinh tế sao cho sự phân phối thu nhập sẽ đƣợc thực hiện theo đúng khái niệm công bằng xã hội. Tuy nhiên, thành quả quan trọng nhất của kỷ nguyên xã hội chủ nghĩa là sự phá vỡ các giới hạn truyền thống trong quyền lực của Nhà nƣớc. Chừng nào chủ nghĩa xã hội còn nhằm đạt tới sự tái tổ chức hoàn toàn xã hội theo các nguyên tắc mới, nó sẽ coi các nguyên tắc của hệ thống hiện có chỉ là những gánh nặng cần phải quét sạch. Nhƣng do hiện nay không còn những nguyên tắc riêng biệt của chính mình nữa, chủ nghĩa xã hội chỉ có thể đƣa ra những khát vọng mới mà không có một bức tranh rõ ràng nào về các phƣơng tiện cần có.

Kết quả là, chúng ta tiếp cận với các nhiệm vụ mới do tham vọng của con ngƣời hiện đại đặt ra một cách vô nguyên tắc chƣa từng có trƣớc đó, theo nguyên nghĩa của từ này.

Vậy thì điều có ý nghĩa là ở chỗ mặc dù chủ nghĩa xã hội nhìn chung đã bị

từ bỏ nhƣ là một cái đích để nỗ lực phấn đấu, hoàn toàn không có nghĩa chắc chắn rằng chung ta sẽ không thiết lập nó, cho dù một cách không có dự định. Những nhà cải cách-những ngƣời tự giới hạn mình vào bất kỳ

phƣơng pháp nào dƣờng nhƣ là có hiệu quả nhất cho các mục đích cụ thể

của họ và không chú ý gì tới những gì là cần thiết để bảo tồn một cơ chế

thị trƣờng hiẹu quả- có thể bị dẫn dắt theo hƣớng áp đặt ngày càng nhiều sự kiểm soát trung ƣơng vào các quyết định kinh tế (mặc dù tài sản tƣ

nhân có thể giữ nguyên cái tên) tận cho đến khi chúng ta đạt đƣợc chính hệ thống kế hoạch hoá tập trung - hệ thống mà ít ngƣời chúng ta hiện nay

286

còn tâm huyết mong muốn nhìn thấy đƣợc thành lập. Hơn nữa, nhiều trong số các nhà theo chủ nghĩa xã hội trƣớc đây đã nhận ra rằng chúng ta đã trôi đi quá xa theo hƣớng Nhà nƣớc phân phối đến nỗi mà nó dƣờng nhƣ thật dễ dàng để thúc đẩy đi tiếp theo hƣớng đó hơn là áp đặt cho việc xã hội hoá các phƣơng tiện sản xuất phần nào vốn đã mất niềm tin. Họ

dƣờng nhƣ đã nhận ra rằng bằng cách gia tăng kiểm soát chính phủ vào những gì trên danh nghĩa là ngành nghề tƣ nhân, họ có thể đạt đƣợc một cách dễ dàng hơn sự phân phối lại thu nhập vốn là muc tiêu của chính sách chiếm đoạt ngoạn mục hơn.

Điều đó đôi lúc đƣợc coi là không bình đẳng, theo quan điểm thành kiến bảo thủ mù quáng, nếu chỉ trích những nhà lãnh đạo xã hội chủ

nghĩa-những ngƣời đã thẳng thắn từ bỏ các hình thức chuyên chế rõ ràng hơn của chủ nghĩa xã hội "nóng", rằng họ bây giờ đã chệch hƣớng sang chủ nghĩa xã hội "lạnh" mà trong thực tế có thể không khác lắm so với hình thức nóng trƣớc đây. Tuy nhiên, chúng ta gặp nguy hiểm trừ khi thành công trong việc phân biệt những tham vọng mới - những điều có thể

đạt đƣợc trong một xã hội tự do – so với những gì là đòi hỏi cho việc hiện thực hoá các phƣơng pháp tập thể hoá mang tính chuyên quyền.

4. Không giống nhƣ chủ nghĩa xã hội, khái niệm nhà nƣớc phúc lợi không có một nghĩa cụ thể. Cụm từ này đôi lúc đƣợc sử dụng để miêu tả bất cứ nhà nƣớc nào "lƣu tâm" đến bản thân mình theo bất cứ phƣơng cách nào với các vấn đề thay vì duy trì luật pháp và trật tự. Song, mặc dù một số các nhà lý luận đề nghị rằng hoạt động của Chính phủ phải đƣợc giới hạn trong phạm vi duy trì luật pháp và trật tự, nhƣng quan điểm này không thể

biện hộ đƣợc bằng nguyên tắc tự do. Chỉ có các biện pháp cƣỡng chế của Chính phủ mới cần giới hạn chặt chẽ. Chúng ta đã xem (ở Chƣơng 15) rằng có một phạm vi rộng không thể phủ nhận của các biện pháp cƣỡng chế của Chính phủ và rằng có một nhu cầu rõ ràng để tài trợ thông qua thu thuế.

Thật vậy, không có Chính phủ nào trong thời đại này đã từng tự giới hạn mình trong sự "tối thiểu cá nhân"-khái niệm đôi lúc đƣợc đề cập đến, và cũng chẳng có sự giới hạn các hoạt động của chính phủ nào nhƣ vậy lại đƣợc các nhà kinh tế học cổ điển "chính thống" ủng hộ.14 Tất cả các chính phủ hiện đại đều có các quy định liên quan đến ngƣời nghèo, ngƣời không

287

may, ngƣời tàn tật và tự lƣu tâm cho mình các vấn đề y tế và chia sẻ tri thức. Không có lý do tại sao số lƣợng của những hoạt động thuần tuý dịch vụ này không nên gia tăng cùng với sự tăng trƣởng của cải nói chung. Có các nhu cầu chung không thể thoả mãn chỉ bằng các hoạt động tập thể và vì thế cần phải có nó mà không hạn chế sự tự do cá nhân. Khó có thể phủ

nhận rằng, khi chúng ta trở nên giàu có hơn, lƣợng dinh dƣỡng tối thiểu mà cộng đồng luôn cung cấp cho những ngƣời không thể tự mình chăm sóc, và những phần có thể cung cấp bên ngoài thị trƣờng, sẽ dần dần tăng lên, và rằng chính phủ có thể, giúp đỡ hoặc thậm chí đi đầu trong những nỗ lực này một cách hữu ích và không gây phƣơng hại gì. Có rất ít lý do tại sao Chính phủ không nên đóng vai trò này, hoặc thậm chí chủ động, trong những lĩnh vực nhƣ là bảo hiểm xã hội và giáo dục, hoặc là tạm thời trợ cấp cho những phát triển thử nghiệm. Vấn đề của chúng ta ở đây không phải chủ yếu là mục tiêu với tƣ cách là phƣơng pháp hoạt động của Chính phủ.

Các tham khảo thƣờng đƣợc dẫn chiếu cho những mục tiêu khiêm tốn và vô tƣ của Chính phủ để cho thấy những quan điểm chống đối nhà nƣớc phúc lợi là bất hợp lý đến thế nào. Nhƣng một khi bỏ đi quan điểm cứng nhắc rằng chính phủ không nên quan tâm chút nào đến các vấn đề nhƣ vậy

- một quan điểm có thể bảo vệ nhƣng có ít tự do thực hiện - những ngƣời bảo vệ tự do thông thƣờng phát hiện ra rằng chƣơng trình nhà nƣớc phúc lợi bao gồm một phần lớn đƣợc thực hiện hợp lý và không thể phủ nhận.

Ví dụ, nếu họ thừa nhận rằng họ không chống đối luật, điều đó ngụ ý rằng họ không nên phản đối bất kỳ hoạt động nào của Chính phủ đang hƣớng tới mục tiêu đƣợc hy vọng. Những ngƣời nào cố gắng phá vỡ hạn chế

trong chức năng của Chính phủ về phƣơng diện mục tiêu chứ không phải phƣơng pháp vì thế thƣờng nhận ra mình ở vị trí phải đối đầu với hành động của Chính phủ-và đây dƣờng nhƣ là hệ quả duy nhất có thể dự đoán đƣợc, hoặc là phải thừa nhận rằng họ không có nguyên tắc chung nào làm chỗ dựa cho sự phản đối của họ để đo lƣờng những gì sẽ có tác động tổng hợp phá vỡ một xã hội tự do-mặc dù đó là những tác động có hiệu lực đối với các mục tiêu cụ thể. Mặc dù quan điểm rằng chính phủ không nên có bất cứ điều gì để làm đối với các vấn đề không liên quan đến việc duy trì luật pháp và trật tự là quan điểm có vẻ hợp lý khi chúng ta nghĩ về một xã

288

hội đơn giản chỉ là một bộ máy cƣỡng chế, nhƣng chúng ta phải thừa nhận rằng, giống nhƣ một tổ chức dịch vụ, nhà nƣớc có thể hỗ trợ thực hiện một cách vô tƣ không gây hại gì các mục tiêu mong muốn-là các mục tiêu không thể thực hiện đƣợc bằng cách khác. Khi đó, lý do tại sao nhiều các hoạt động phúc lợi mới của chính phủ là sự đe doạ tự do, mặc dù đƣợc diễn đạt chỉ nhƣ là các hoạt động dịch vụ đơn thuần, sẽ là chúng thực sự

tạo thành việc thực hiện quyền lực cƣỡng chế của chính phủ và là các đặc quyền trong một vài lĩnh vực.

5. Tình hình hiện nay đã thay đổi phần lớn nhiệm vụ của những ngƣời bảo vệ tự do và làm cho nó khó khăn hơn. Chừng nào nguy hiểm còn đến từ

chủ nghĩa xã hội theo mô hình tập thể hoàn toàn, thì khi đó có thể nói rằng những nguyên lý của những ngƣời theo chủ nghĩa xã hội là sai lầm: chủ

nghĩa xã hội sẽ không thể đạt đƣợc những gì mà những ngƣời này mong muốn và nó sẽ kéo theo những hậu quả mà họ không hề muốn. Nhƣng chúng ta không thể lập luận tƣơng tự đối với nhà nƣớc phúc lợi, bởi vì thuật ngữ này không chỉ rõ một hệ thống xác định. Những gì ẩn đằng sau nó là một sự tổng hoà của nhiều nhân tố phức tạp và thậm chí mâu thuẫn nhau đến nỗi mà, trong khi một vài trong số này có thể làm cho một xã hội tự do trở nên hấp dẫn hơn, những nhân tố khác chúng thì không thể so sánh đƣợc hoặc có thể ít nhất là tạo nên những mối đe doạ đến sự tồn tại của chúng.

Chúng ta có thể nhận thấy rằng một vài trong số các mục đích của nhà nƣớc phúc lợi có thể đƣợc thực hiện mà không gây hại cho sự tự do cá nhân, mặc dù không nhất thiết bằng các biện pháp dƣờng nhƣ rõ ràng nhất và vì vậy phổ biến nhất; rằng các mục đích khác có thể đạt đƣợc tƣơng tự

trong một phạm vi nào đó, mặc dù chỉ với một mức chi phí lớn hơn nhiều so với ngƣời ta có thể tƣởng tƣợng hoặc có thể sẵn lòng chịu đựng, hoặc chỉ đạt đƣợc một cách chậm rãi và từ từ giống nhƣ sự gia tăng của cải; và cuối cùng nhận thấy rằng có những mục tiêu khác- và chúng là những gì thân thƣơng đặc biệt trong trái tim những nhà xã hội chủ nghĩa-là những mục tiêu không thể đạt đƣợc trong một xã hội muốn giữ gìn sự tự do cá nhân.

Có tất cả các kiểu hứng thú của xã hội mà có thể trùng với lợi ích của tất cả các thành viên cộng đồng trong một nỗ lực chung hƣớng tới, giống nhƣ

289

là công viên hay bảo tàng, nhà hát và các cơ sở thể thao-mặc dù có những lý do vững chắc lý giải tại sao chúng nên đƣợc cung cấp bởi địa phƣơng thay vì cấp nhà nƣớc. Khi đó có một vấn đề quan trọng là an ninh, là sự

bảo vệ trƣớc rủi ro chung của mọi ngƣời, nơi chính phủ có thể hoặc là giảm những rủi ro này hoặc là hỗ trợ nhân dân phòng tránh. Tuy nhiên, ở

đây có một sự khác biệt quan trọng giữa hai khái niệm an ninh: an ninh hạn chế là có thể đạt đƣợc cho tất cả mọi ngƣời và vì thế không có ngoại trừ, và khái niệm an ninh tuyệt đối-là chế độ trong đó một xã hội tự do không thể đạt đƣợc cho tất cả mọi ngƣời. Khái niệm đầu tiên là an ninh trƣớc sự thiếu thốn vật chất nghiêm trọng, là sự đảm bảo phần tối thiểu nhất định cho tất cả; và khái niệm thứ hai là sự đảm bảo của mức sống tối thiểu, là sự an ninh có thể đƣợc xác định bằng cách so sánh các chuẩn mực mà một ngƣời hoặc một nhóm đƣợc hƣởng so với nhóm khác. Khi đó sự khác biệt là giữa an ninh của thu nhập tối thiểu bằng nhau cho tất cả và an ninh của thu nhập cụ thể mà một ngƣời đƣợc cho là xứng đáng đƣợc hƣởng.15 Khái niệm sau liên hệ chặt chẽ với tham vọng chính thứ ba của nhà nƣớc phúc lợi: tham vọng sử dụng quyền lực của chính phủ để đảm bảo sự phân phối hàn hoá công bằng hơn. Trong phạm vi ý nghĩa của điều đó, rằng quyền năng cƣỡng chế của chính phủ là nhằm sử dụng để đảm bảo một ngƣời cụ thể đạt đƣợc những điều cụ thể, thì cần phải có sự phân biệt đối xử giữa, và sự cƣ xử không công bằng giữa những ngƣời khác nhau; và đó là không thể dung hoà trong một xã hội tự do. Đó là loại nhà nƣớc phúc lợi nhằm mục đích "công bằng xã hội" và trở thành "trƣớc hết là sự tái phân phối thu nhập"16 Điều đó có xu hƣớng dẫn ngƣợc lại tới chủ

nghĩa xã hội và các biện pháp cƣỡng chế và đặc biệt độc đoán của nó.

6. Mặc dù một số các mục tiêu của nhà nƣớc phúc lợi có thể đạt đƣợc chỉ

bằng các biện pháp đi ngƣợc với tự do, tất cả các mục tiêu của nó có thể

đƣợc theo đuổi bằng các biện pháp nhƣ vậy. Sự nguy hiểm chủ yếu hiện nay là, một khi mục tiêu của chính phủ có thể đƣợc chấp nhận là hợp lệ, thì khi đó có thể giả định rằng các biện pháp thậm chí đi ngƣợc lại với các nguyên tắc tự do có thể đƣợc sử dụng nhƣ là hoàn toàn hợp lệ. Thực tế

không may là, trong đa số các lĩnh vực, một cách hiệu quả nhất, chắc chắn, và nhanh chóng để đạt tới một mục tiêu xác định trƣớc sẽ dƣờng nhƣ là hƣớng tất cả các nguồn lực có sẵn tới một giải pháp đang có. Đối với một

290

ngƣời cải cách đầy tham vọng và không kiên nhẫn, khi cảm thấy căm phẫn trƣớc một tội ác nào đó, thì sẽ không có điều gì là thiếu sự huỷ bỏ hoàn toàn tội ác đó bằng các phƣơng tiện nhanh nhất và trực tiếp nhất đƣợc coi là đủ. Nếu một ngƣời hiện tại đang bị thất nghiệp, ốm đau, hoặc thiếu sự

chu cấp đầy đủ lúc về già thì ngay lập tức sẽ đƣợc làm yên lòng, không thiếu một kế hoạch toàn diện và bắt buộc. Nhƣng nếu chúng ta không đủ

kiên nhẫn để giải quyết các vấn đề này ngay lập tức, và chúng ta trao cho chính phủ quyền lực riêng biệt và độc quyền, thì chúng ta có thể nhận thấy rằng mình thật thiển cận. Nếu có một cách nhanh nhất cho giải pháp hiện hữu trở thành cách duy nhất có thể, và tất cả các trải nghiệm thay thế đều bị ngăn chặn, và nếu những gì mà nay dƣờng nhƣ là biện pháp tốt nhất để

thoả mãn một nhu cầu đƣợc thực hiện cho điểm xuất phát chung của tất cả

các phát triển trong tƣơng lai, chúng ta có thể đạt đƣợc các mục tiêu hiện nay sớm hơn, nhƣng cùng lúc chúng ta sẽ có thể ngăn chặn sự xuất hiện của các giải pháp thay thế đầy hiệu quả. Thông thƣờng thì chính những ngƣời nào lo lắng nhiều nhất trong sử dụng hết các kiến thức và quyền lực đang có sẽ là những ngƣời làm nhiều nhất ảnh hƣởng đến sự tăng trƣởng tƣơng lai của tri thức bằng các biện pháp họ sử dụng. Sự phát triển đơn nhất có kiểm soát mà việc thiếu kiên nhẫn và sự thuận tiện mang tính chất hành chính luôn luôn khiến những ngƣời cải cách hƣớng tới và những gì-đặc biệt là lĩnh vực bảo hiểm xã hội- đã trở thành các đặc tính của nhà nƣớc phúc lợi hiện đại có thể hoàn toàn trở thành cản trở chính cho cải thiện trong tƣơng lai.

Nếu chính phủ muốn không chỉ hỗ trợ việc đạt đƣợc các tiêu chuẩn nhất định của từng ngƣời dân, mà còn muốn đảm bảo chắc chắn rằng tất cả mọi ngƣời đều đạt đƣợc. Chính phủ chỉ có thể làm nhƣ vậy bằng cách lấy đi của các cá nhân sự lựa chọn trong vấn đề này. Vì thế một nhà nƣớc phúc lợi trở thành một nhà nƣớc hộ gia đình trong đó quyền gia trƣởng kiểm soát hầu hết các thu nhập của cộng đồng và phân bổ cho từng cá nhân theo hình thức và khối lƣợng mà ông ta nghĩ là cần thiết hoặc xứng đáng.

Trong nhiều lĩnh vực, các quan điểm có tính thuyết phục dựa trên sự xem xét tính hiệu quả và kinh tế có thể đƣợc phát triển nhằm ủng hộ vai trò đảm nhiệm của nhà nƣớc trong một loại hình dịch vụ cụ thể; nhƣng khi nhà nƣớc làm nhƣ vậy, kết quả thì luôn không chỉ là những thuận lợi nhƣ

291

vậy sẽ nhanh chóng chứng tỏ sự hoã huyền, mà còn là các đặc điểm của dịch vụ trở nên hoàn toàn khác với lẽ ra chúng có thể có nếu đƣợc cung cấp thong qua các cơ quan cạnh tranh nhau. Nếu nhƣ, thay vì quản lý và kiểm soát các nguồn lực có giới hạn cho một dịch vụ cụ thể, chính phủ sử

dụng quyền cƣỡng chế của mình để đảm bảo rằng con ngƣời đƣợc trao những gì mà một nhà chuyên gia nghĩ là cần; nếu nhƣ vì thế nhân dân không thể thực hiện đƣợc sự lựa chọn nào đối với một số các vấn đề quan trọng nhất trong cuộc sống của họ, nhƣ là sức khoẻ, việc làm, nhà ở, và chu cấp khi về già, mà họ phải chấp nhận các quyết định đƣợc thực thi cho mình do nhà chức trách đạt ra trên cơ sở đánh giá nhu cầu của họ; nếu nhƣ

các dịch vụ nhất định trở thành phạm vi độc quyền của nhà nƣớc, và toàn bộ các lĩnh vực- cho dù là dƣợc phẩm, giáo dục, hoặc bảo hiểm-đƣợc tồn tại chỉ nhƣ là các thanh bậc hành chính đơn nhất, thì sẽ không còn sự trải nghiệm mang tính cạnh tranh mà chỉ còn là các quyết định của các cơ

quan quyền lực là nơi sẽ xác định ngƣời dân sẽ đƣợc gì.17

Các lý do tƣơng tự thông thƣờng vốn đã khiến cho một nhà cải cách thiếu kiên nhẫn mong muốn tổ chức những dịch vụ này dƣới hình thức độc quyền của chính phủ cũng dẫn dắt ông ta đến niềm tin rằng nhà chức trách có thẩm quyền sẽ đƣợc trao một quyền năng tuỳ ý rộng rãi trƣớc một cá nhân. Nếu mục đích chỉ là để cải thiện cơ hội cho tất cả mọi ngƣời bằng cách cung cấp các dịch vụ cụ thể nhất định theo một quy tắc, điều này thực chất có thể đạt đƣợc trong lĩnh vực kinh doanh. Nhƣng chúng ta sau đó không bao giờ biết chắc rằng các kết quả đem lại cho mọi ngƣời sẽ

đúng là những gì ta mong muốn. Nếu mỗi ngƣời bị tác động theo một cách cụ thể nào đó, sẽ không thiếu dấu ấn cá nhân, sự cƣ xử mang tính chất gia trƣởng của một cơ quan có thẩm quyền tuỳ ý phân biệt đối xử

ngƣời dân.

Thật là ảo tƣởng nếu nghĩ rằng khi các nhu cầu nhất định của một công dân vừa trở thành mối lƣu tâm riêng của một bộ máy quan liêu duy nhất, thì sự kiểm soát dân chủ của bộ máy đó có thể bảo vệ một cách hiệu quả

quyền tự do của công dân. Nói về sự bảo vệ quyền tự do cá nhân, sự phân biệt lao động giữa một cơ quan lập pháp là nơi chỉ nói rằng điều này điều kia cần phải làm18 và một bộ máy hành chính là nơi đƣợc trao quyền riêng để thực hiện những chỉ thị này sẽ là sự dàn xếp nguy hiểm nhất có thể.

292

Tất cả các kinh nghiệm khẳng định rằng điều gì là "đủ rõ ràng từ kinh nghiệm của Mỹ cũng nhƣ là của Anh, sự hăng hái của các cơ quan hành chính để đạt đƣợc các mục tiêu trƣớc mắt mà họ nhìn thấy sẽ dẫn họ đi tới nhìn thấy chức năng của mình và thừa nhận rằng các giới hạn trong hiến pháp và các quyền cá nhân đƣợc đảm bảo chắc chắn phải dẫn đƣờng cho các nỗ lực hăng hái của họ để đạt đƣợc những gì họ cho là mục tiêu tối cao của Chính phủ.

Không phải là nói quá khi cho rằng nguy hiểm lớn nhất đối với quyền tự

do hiện nay đến từ những ngƣời cần thiết nhất và có quyền lực nhất trong một chính phủ hiện đại, đó là các nhà quản trị chuyên gia hiệu quả chỉ lƣu tâm đến những gì họ cho là hàng hoá công cộng. Mặc dù các nhà lý luận có thể vẫn nói về kiểm soát dân chủ trƣớc những hoạt động này, tất cả

những ai đã trực tiếp trải qua vấn đề này đều đồng ý rằng (nhƣ một nhà văn Anh gần đây đã nói) "nếu sự kiểm soát của các Bộ trƣởng ….trở thành truyện thần thoại, thì sự kiểm soát của Quốc hội là và luôn là chỉ là những câu chuyện hƣ cấu."20 Không tránh đƣợc là kiểu quản trị nhƣ thế này cho phúc lợi của nhân dân sẽ trở thành một bộ máy cứng đầu và khó kiểm soát trong khi ngƣời dân lại cần giúp đỡ, và trở nên ngày càng bị thêm thắt tính thần bí cho cơ quan chức năng-Truyền thuyết của Đức Hoheitsverwaltung hoặc Herrschaftstaat trƣớc đây đã từng quá xa lạ với ngƣời Anglo-Saxons đến nỗi mà thuật ngữ "hegemonic" đã đƣợc đặt ra để chuyển tải ý nghĩa đó.

7. Mục đích của các chƣơng sau không phải là để trình bày chi tiết một chƣơng trình chính sách kinh tế tổng thể cho một xã hội tự do. Chắc chắn chúng ta sẽ chỉ quan tâm đến các nguyện vọng tƣơng đối mới đang có chỗ

đứng chƣa vững chắc trong một xã hội tự do, lƣu tâm đến các quan điểm của chúng ta hiện vẫn còn đang dao động giữa các thái cực, và quan tâm xem đâu là nhu cầu cho các nguyên tắc giúp chúng ta phân biệt tốt xấu-và đó mới là cấp thiết nhất. Các vấn đề chúng ta sẽ chọn chủ yếu là các vấn đề dƣờng nhƣ quan trọng đặc biệt nếu chúng ta có đƣợc một vài mục tiêu khiêm tốn và hợp lệ hơn trong số những mục tiêu đã mất niềm tin, trong đó các cố gắng quá tham vọng có thể đã kéo theo các hành động của một nhà nƣớc phúc lợi.

Có nhiều trong số các hoạt động của chính phủ có tầm quan trọng hang

293

đầu cho việc giữ gìn một xã hội tự do, nhƣng lại là những gì chúng ta không thể kiểm tra một cách thoải mái ở đây. Trƣớc hết, chúng ta sẽ phải để sang bên lề toàn bộ tổ hợp các vấn đề phát sinh từ các mối quan hệ

quốc tế-không chỉ bởi vì bất kỳ một nỗ lực nào để xem xét những vấn đề

này sẽ mở rộng quá nhiều phạm vi cuốn sách này, mà còn bởi vì việc xử lý đầu đủ sẽ đòi hỏi nền tảng triết học chứ không phải là những gì chúng ta có thể đƣa ra. Các giải pháp thoả mãn cho các vấn đề này sẽ có thể không thể tìm ra miễn là chúng ta phải chấp nhận các thực thể đã tồn tại trong lịch sử đƣợc biết là các quốc gia có chủ quyền nhƣ là các đơn vị sau cùng của trật tự quốc tế. Và nếu đƣợc lựa chọn thì chúng ta nên tin tƣởng vào nhóm nào khi trao cho quyền lực của chính phủ-câu hỏi này vẫn còn quá khó để có thể trả lời một cách ngắn gọn. Cơ sở đạo đức cho một quy tắc luật pháp trên góc độ quốc tế dƣờng nhƣ vẫn còn thiếu hoàn toàn, và chúng ta sẽ có thể mất đi tất cả các lợi thế đem lại trong phạm vi một quốc gia nếu ngày nay chúng ta phải trao một quyền lực mới của Chính phủ cho các tổ chức siêu dân tộc. Chúng ta sẽ đơn thuần nói rằng chỉ có các giải pháp tạm thời cho các vấn đề quan hệ quốc tế mới là có thể chừng nào chúng ta chƣa học đƣợc làm thế nào để giới hạn quyền lực của chính phủ

một cách có hiệu quả và học làm thế nào để phân chia quyền lực giữa các tầng lớp cơ quan chức năng. Cũng có thể nói rằng những tiến triển hiện đại trong chính sách quốc gia đã khiến cho các vấn đề quốc tế trở nên khó khăn hơn nhiều so với tình hình trong thế kỷ 19.22 Tôi muốn đƣa thêm vào đây quan điểm của tôi rằng, cho đến khi nào việc bảo vệ quyền tự do cá nhân đƣợc đảm bảo chắc chắn hơn nhiều so với hiện nay, thì việc tạo ra một nhà nƣớc thế giới có thể sẽ là một hiểm hoạ cho văn minh tƣơng lai lớn hơn cả chiến tranh.

Không hề kém phần quan trọng so với các vấn đề quan hệ quốc tế là việc tập trung hoá so với phi tập trung hoá các chức năng của chính phủ. Mặc dù có mối liên hệ truyền thống với hầu hết các vấn đề mà chúng ta sẽ thảo luận, chúng ta sẽ không thể xem xét chúng một cách có hệ thống. Trong khi các cấu thành của các nhân tố ủng hộ sự tăng cƣờng quyền lực của chính phủ là để hỗ trợ cho sự tập trung tối đa của quyền lực này, những nhân tố chủ yếu liên quan đến quyền tự do cá nhân nhìn chung là ủng hộ

sự phi tập trung hoá. Có những lý do vững chắc tai sao các hành động của

294

cấp địa phƣơng nói chung tạo ra các giải pháp thứ yếu khi sáng kiến tƣ

nhân không đƣợc tham khảo để cung cấp dịch vụ và vì thế một kiểu hành động tập thể nào đó là cần thiết; bởi vì nó sẽ có nhiều lợi thế của các doanh nghiệp tƣ nhân và có ít hơn các nguy cơ hành động cƣỡng chế của chính phủ. Cạnh tranh giữa các cơ quan địa phƣơng hoặc giữa các đơn vị

lớn hơn trong phạm vi khu vực có sự tự do đi lại sẽ tạo ra một cơ hội rộng lớn hơn cho việc thực hiện các biện pháp thử nghiệm thay thế nhau-là các biện pháp giúp đảm bảo hầu hết các lợi thế của tăng trƣởng tự do. Mặc dù đa số ngƣời ta có thể không bao giờ suy ngẫm về một sự thay đổi chỗ ở, sẽ

luôn có đủ ngƣời, đặc biệt thế hệ trẻ và những ngƣời dám nghĩ dám làm, sẽ khiến cho chính quyền địa phƣơng cảm thấy cần thiết trong việc cung cấp các dịch vụ tốt với giá cả hợp lý giống nhƣ các đối thủ cạnh tranh.24

Sẽ luôn là những nhà xây dựng kế hoạch độc quyền, vì lợi ích của tính đồng nhất, tính hiệu quả của chính phủ, và sự thuận tiện về mặt hành chính, sẽ ủng hộ xu hƣớng tập trung và theo đó nhận đƣợc sự ủng hộ

mạnh mẽ của đa số ngƣời nghèo-là những ngƣời muốn có thể tận dụng đƣợc các nguồn lực của các vùng giầu có hơn.

8. Có một vài vấn đề quan trọng khác về chính sách kinh tế mà chúng ta có thể đề cập lƣớt qua. Không ai phủ nhận rằng sự ổn định kinh tế và việc ngăn chặn suy thoái phụ thuộc một phần vào hành động của chính phủ.

Chúng ta sẽ phải xem xét vấn đề này dƣới hình thức các chủ đề về việc làm và chính sách tiền tệ. Nhƣng một cuộc điều tra có tính hệ thống sẽ dẫn chúng ta đến các vấn đề kỹ thuật cao và nhiều tranh cãi về lý thuyết kinh tế, trong khi quan điểm mà tôi có từ kết quả công việc chuyên sâu trong lĩnh vực này có thể phụ thuộc phần lớn vào các nguyên tắc đƣợc thảo luận trong sách.

Tƣơng tự, việc bảo trợ cho các nỗ lực cụ thể không sử dụng nguồn vốn từ

thu thuế, là điều chúng ta phải xem xét trong mối liên hệ với nhà ở, nông nghiệp, và giáo dục, sẽ đặt ra các vấn đề về bản chất nói chung. Chúng ta không thể loại bỏ chúng chỉ đơn giản bằng việc bảo lƣu ý kiến rằng chính phủ không nên trợ cấp, bởi vì trong một số lĩnh vực hoạt động của chính phủ không bị tranh cãi, nhƣ là quốc phòng, thông thƣờng có thể là phƣơng pháp tốt nhất và ít nguy hiểm hiểm nhất nếu khuyến khích sự phát triển cần thiết và thƣờng đƣợc ƣu thích hơn là sự đảm nhiệm hoàn toàn của

295

chính phủ. Có thể có một nguyên tắc chung duy nhất về vấn đề trợ cấp, đó là trợ cấp có thể không bao giờ có lý nếu nói về lợi ích của các bên thụ

hƣởng trung gian (có thể là nhà cung cấp các dịch vụ đƣợc trợ cấp hoặc là ngƣời sử dụng dịch vụ), mà chỉ có thể lý giải bằng các lợi ích chung mà toàn dân đƣợc hƣởng-có nghĩa là phúc lợi chung theo đúng nghĩa. Trợ cấp là một công cụ chính sách hợp lệ, không phải là một phƣơng tiện tái phân phối thu nhập, mà chỉ là một phƣơng tiện sử dụng thị trƣờng để cung cấp các dịch vụ nào không thể giới hạn trong phạm vi những ngƣời có thể

thanh toán để hƣởng chúng.

Khoảng cách đáng chú ý nhất trong cuộc điều tra sau đây có lẽ là việc loại trừ bất kỳ một cuộc thảo luận mang tính hệ thống nào về độc quyền doanh nghiệp. Chủ đề này bị loại bỏ sau khi xem xét cẩn thận chủ yếu là do nó dƣờng nhƣ không có tầm quan trọng thƣờng có.25 Đối với những ngƣời theo chủ nghĩa tự do, chính sách chống độc quyền luôn là mục tiêu chính của lòng nhiệt huyết mang tính cải cách của họ. Tôi tin rằng bản thân mình trƣớc đây đã từng tranh luận rằng chúng ta không thể hy vọng kiềm chế quyền lực cƣỡng chế của các công đoàn trừ khi cùng lúc đó chúng ta tất công vào độc quyền doanh nghiệp. Tuy nhiên, tôi đã bị thuyết phục rằng sẽ là không thành thật nếu coi những độc quyền đang có trong lĩnh vực lao động và trong lĩnh vực doanh nghiệp giống nhƣ là cùng loại. Điều đó không có nghĩa là tôi chia sẻ quan điểm của một vài tác giả26-những ngƣời cho rằng độc quyền doanh nghiệp ở một vài khía cạnh là có lợi và đƣợc mong muốn. Giống nhƣ 15 năm trƣớc, tôi vẫn cảm thấy rằng sẽ là điều tốt nếu chúng ta cƣ xử với những nhà độc quyền nhƣ vậy giống nhƣ

là các hoạt náo viên trong chính sách kinh tế; và tôi thừa nhận rằng ở nƣớc Mỹ, ngành lập pháp đã thành công trong việc tạo ra một môi trƣờng quan điểm không ủng hộ độc quyền. Chừng nào việc thực thi các quy tắc chung (ví dụ quy tắc không phân biệt đối xử) có thể kiềm chế đƣợc sức mạnh độc quyền, thì việc đó là hoàn toàn tốt. Nhƣng điều có thể làm một cách hiệu quả trong lĩnh vực này phải là dƣới hình thức cải tiến dần luật về

công ty, về bằng sáng chế, và đánh thuế. Tuy nhiên, tôi ngày càng trở nên hoài nghi về lợi ích của các hành động tuỳ ý của chính phủ chống độc quyền, và tôi thực sự bị báo động về tính chất độc đoán của tất cả các chính sách nhằm mục đích giới hạn quy mô các doanh nghiệp cá thể. Và

296

khi mà chính sách tạo ra một tình hình trong đó, giống nhƣ thực tế tại một số doanh nghiệp ở Mỹ, các doanh nghiệp lớn e ngại không muốn cạnh tranh giảm giá bởi vì điều này có thể khiến họ rơi vào tình trạng bị chống độc quyền, tình trạnh này trở thành một điều ngớ ngẩn.

Chính sách hiện nay không nhận ra rằng đó không phải là độc quyền, hoặc sự to lớn, mà chỉ là các cản trở việc tham gia vào một ngành hoặc thƣơng mại, và các thực tiễn độc quyền có hại khác. Độc quyền chắc chắn không phải là mong muốn mà chỉ trong hoàn cảnh tại đó sự khan hiếm là không mong muốn; không trong hoàn cảnh nào nó lại có nghĩa là chúng ta có thể

tránh đƣợc nó.28 Đó là một trong những thực tế của cuộc sống mà các khả

năng nhất định (và cũng là các lợi thế nhất định và truyền thống của các tổ

chức riêng biệt) không thể đƣợc lặp lại, bởi vì có thực tế là các hàng hoá là khan hiếm. Thật không hợp lý nếu coi nhẹ thực tế này và cố gắng tạo ra các điều kiện ""nhƣ thể là" sự cạnh tranh là có hiệu quả. Luật không thể

cấm đoán một cách hiệu quả trạng thái công việc mà chỉ là loại hành động.

Tất cả điều mà chúng ta có thể hy vọng là, bất kỳ khi nào khả năng cạnh tranh lại có thể xuất hiện, không ai sẽ bị ngăn cản tận dụng lợi thế của nó.

Nơi nào sự độc quyền tồn tại trên các cản trở do con ngƣời tạo ra đối với sự gia nhập thị trƣờng, ở đó có tất cả các lý do để loại bỏ chúng. Cũng có một khả năng lớn để cấm đoán sự phân biệt đối xử giá cả nếu có sự áp dụng các quy tắc chung. Nhƣng số liệu lƣu trữ về chính phủ trong lĩnh vực này thì thật là quá tệ hại đến nỗi kinh ngạc rằng bất kỳ ai vẫn còn mong muốn trao cho chính phủ quyền lực tuỳ ý sẽ không làm đƣợc gì cả mà chỉ

làm tăng thêm các cản trở mà thôi. Tất cả các nƣớc đã có kinh nghiệm rằng quyền lực tuỳ ý trong việc đối xử với độc quyền thì sẽ nhanh chóng đƣợc dung để phân biệt các độc quyền "tốt" và độc quyền "xấu", và rằng nhà chức trách sẽ nhanh chóng trở nên lƣu tâm với việc bảo vệ những gì cho là tốt hơn là ngăn chặn những gì xấu. Tôi không biết những độc quyền tốt đáng đƣợc bảo vệ hay không. Nhƣng sẽ luôn có một độc quyền không thể tránh đƣợc có tính chuyển đổi và tạm thời và cuối cùng trở thành vĩnh viễn theo mong muốn của chính phủ.

Song, dù có rất ít hy vọng từ các hành động cụ thể của chính phủ trƣớc độc quyền doanh nghiệp, tình hình sẽ khác nếu chính phủ nuôi dƣỡng một cách cố ý sự gia tăng độc quyền và thậm chí không thực hiện đƣợc chức

297

năng hàng đầu của chính phủ-ngăn chặn sự áp bức, bằng cách trao cho sự

miễn trừ các nguyên tắc chung của luật pháp giống nhƣ là các chính phủ

vẫn thƣờng làm lâu nay trong lĩnh vực lao động. Thật không may là, trong một nền dân chủ, sau một giai đoạn trong đó các biện pháp ủng hộ một nhóm cụ thể đã trở nên phổ biến, các luận điểm chống lại sự đặc quyền trở

thành các luận điểm chống lại các nhóm này-là các nhóm đƣợc hƣởng sự

ủng hội đặc biệt của công chúng trong thời gian gần đây, bởi vì họ đã đƣợc cho là cần thiết và xứng đáng sự giúp đỡ đặc biệt. Tuy nhiên, có thể

có vấn đề là các nguyên tắc cơ bản của luật lệ trong thời gian gần đây đã bị vi phạm một cách quá phổ biến và gây hậu quả nghiêm trọng, giống nhƣ trong trƣờng hợp các công đoàn. Vì thế chính sách liên quan đến họ

sẽ là vấn đề chính mà chúng ta sẽ xem xét.

298

CHƢƠNG 18

CÔNG ĐOÀN VÀ VIỆC LÀM

1. Chính sách công liên quan đến công đoàn trong hơn một thế kỷ qua đã chuyển từ một thái cực này sang thái cực khác. Từ một trạng thái trong đó các công đoàn hầu nhƣ không có thể làm gì mang tính pháp lý dù tất cả họ đều không bị cấm, còn hiện nay chúng ta đạt tới một trạng thái là họ đã trở thành các tổ chức có đặc quyền độc nhất mà theo đó, các quy tắc chung của luật pháp không áp dụng đƣợc. Họ đã trở thành một phần quan trọng duy nhất mà điều đáng nói là các chính phủ

không làm gì đƣợc cho chức năng hàng đầu của họ - việc ngăn chặn sự

cƣỡng ép và vi phạm.

Sự phát triển này đã ủng hộ rất lớn cho thực tế là các công đoàn trƣớc hết không thể khẩn cầu các nguyên tắc chung của tự do1 và sau đó giữ

lại sự ủng hộ của những ngƣời tự do lâu sau khi sự phân biệt đối xử với họ đã giảm đi và họ đã có đƣợc những đặc quyền riêng biệt. Trong một số ít các lĩnh vực khác là những ngƣời cấp tiến hầu nhƣ không sẵn lòng cân nhắc tính hợp lý của bất kỳ biện pháp cụ thể nào ngoài việc chỉ hỏi một cách chung chung rằng biện pháp đó là "ủng hộ hay chống lại các công đoàn", hoặc là nhƣ ngƣời ta thƣờng nói "ủng hộ hay chống lại lao động"2 Song cái nhìn thoáng qua nhanh nhất về lịch sử công đoàn cũng cho biết rằng một quan điểm hợp lý chắc chắn phải nằm ở đâu đó giữa những thái cực đánh dấu mốc cho sự tiến triển của họ.

Tuy nhiên, hầu hết mọi ngƣời ít nhận ra những gì đã xảy ra về việc họ

vẫn hỗ trợ cho những khát vọng của các công đoàn với niềm tin rằng họ đang tranh đấu cho quyền "tự do lập hội", trong khi thuật ngữ này trên thực tế đã mất đi ý nghĩa của nó và vấn đề thực sự đã trở thành sự

tự do của cá nhân trong việc gia nhập hoặc không gia nhập một tổ chức.

Sự lẫn lộn đang tồn tại một phần là do đặc điểm của vấn đề này đã thay đổi một cách nhanh chóng; ở nhiều nƣớc các hiệp hội tự nguyện của công nhân đã chỉ trở thành hợp pháp khi họ bắt đầu sử dụng sự cƣỡng ép buộc những công nhân không sẵn sàng trở thành thành viên và khiến những ngƣời không phải thành viên mất việc làm. Hầu hết mọi

299

ngƣời có thể vẫn tin rằng một "tranh chấp lao động" bình thƣờng có nghĩa là một sự bất đồng về thù lao và các điều kiện việc làm, trong khi thƣờng thì không phải nguyên nhân duy nhất là cố gắng của các công đoàn nhằm ép buộc những công nhân không mong muốn phải gia nhập.

Việc các công đoàn thu đƣợc đặc quyền không ở nơi nào ngoạn mục nhƣ ở Anh, nơi Đạo luật Tranh chấp Thƣơng mại 1906 trao "cho nghiệp đoàn thƣơng mại một quyền tự do trƣớc nghĩa vụ dân sự với việc phạm phải lỗi lầm thậm chí nghiêm trọng nhất của nghiệp đoàn hoặc những ngƣời phục vụ cho nó, và nói chung (đã) trao cho tất cả

các nghiệp đoàn một đặc quyền và sự bảo vệ không thể có với bất kỳ

một ngƣời nào hoặc một nhóm ngƣời nào khác, cho dù là đoàn thể hay không phải đoàn thể.3 Một quy chế tƣơng tự mang tính chất thân thiện đã giúp các công đoàn ở Mỹ, nơi mà trƣớc hết là Đạo luật Clayton 1914 lần đầu tiên đã miễn trừ họ không phải chịu các điều khoản chống độc quyền của Đạo luật Sherman; Đạo luật Norris-LaGuardia năm 1932 "đã mất một chặng đƣờng dài nhằm thiết lập trên thực tế một sự miễn trừ hoàn toàn của các tổ chức lao động đối với những sai phạm"4; và cuối cùng là Toà án Tối cao trong một quyết định cốt yếu đã duy trì "quyền khiếu nại của một công đoàn đối với ngƣời chủ lao động trong quyền từ chối tham gia giới kinh tế"5 Một tình huống ít nhiều tƣơng tự đã dần dần hình thành ở hầu hết các nƣớc châu Âu vào những năm 1920, "ít thông qua sự cho phép mang tính lập pháp rõ ràng so với sự dễ dãi ngầm định của nhà cầm quyền và toà án". Ở đâu cũng vậy quy chế về công đoàn đƣợc hiểu là một hợp pháp hoá mục tiêu chính và là sự công nhận quyền của họ đƣợc làm bất cứ những gì dƣờng nhƣ là cần thiết để đạt đƣợc mục tiêu đó - có nghĩa là sự độc quyền. Họ ngày càng đƣợc đối xử không giống nhƣ là một nhóm theo đuổi mục đích chính thống có tính ích kỷ và giống nhƣ mọi lợi ích khác, nó phải đƣợc ngăn chặn bởi các lợi ích cạnh tranh với các quyền bình đẳng, mà đƣợc coi là một nhóm có mục đích - một tổ chức bao quát và toàn diện của tất cả lao động - phải đƣợc hỗ trợ vì lợi ích của công chúng.7

Mặc dù những lạm dụng trắng trợn quyền lực của các công đoàn

300

thƣờng gây sốc cho dƣ luận trong thời gian gần đây và những tình cảm ủng hộ công đoàn không có tính chất phê phán đã sắp tàn, công chúng tất nhiên vẫn chƣa trở nên nhận biết rằng quan điểm pháp lý đang có là sai lầm một cách cơ bản và toàn bộ nền tảng cho xã hội tự do của chúng ta ngày nay bị đe doạ một cách trầm trọng bởi quyền lực mà các công đoàn nhận lấy. Chúng ta sẽ không lƣu tâm ở đây những lạm dụng quyền lực nào mang tính chất hình sự của các công đoàn mà gần đây đã thu hút nhiều sự chú ý ở Mỹ, mặc dù chúng hoàn toàn không có liên quan gì đến các đặc quyền mà công đoàn có đƣợc một cách hợp pháp. Mối quan tâm của chúng tôi sẽ chỉ là về những quyền lực mà ngày nay công đoàn thƣờng nắm giữ, hoặc là có sự cho phép công khai của luật pháp hoặc ít nhất là với sự chấp thuận ngầm của các cơ quan cƣỡng chế luật pháp. Tranh luận của chúng tôi sẽ không trực tiếp chống lại các công đoàn lao động là vì vậy; cũng không phải là chỉ giới hạn trong các thực tiễn mà ngày nay đƣợc nhìn nhận rộng rãi nhƣ là sự

lạm dụng. Nhƣng chúng tôi sẽ phải hƣớng sự chú ý tới một vài quyền lực của họ mà ngày nay đƣợc chấp nhận rộng rãi nhƣ là hợp lệ, nếu không phải nhƣ là "những quyền thiêng liêng" của họ. Trƣờng hợp chống lại những điều đó đƣợc làm mạnh thay vì bị làm suy yếu vì thực tế là những công đoàn thƣờng thể hiện nhiều hạn chế trong việc thực thi chúng. Chính xác là bởi vì, trong tình hình pháp lý hiện tại, các công đoàn có thể gây nhiều thiệt hại hơn những quyền lực này, và bởi vì chúng ta có đƣợc đƣợc tình hình này là do tính ôn hoà cũng nhƣ ý thức tốt của nhiều lãnh đạo công đoàn, nên tình hình đó không phải là tồi tệ đến nỗi mà ta không thể cho phép hiện trạng công việc tiếp tục diễn ra.

2. Không thể nhấn mạnh hết rằng sự cƣỡng ép mà các công đoàn đƣợc cho phép thực thi mà trái với tất cả các nguyên tắc tự do theo luật lại là sự cƣỡng ép trƣớc hết đối với các công nhân đồng nghiệp. Mọi quyền lực cƣỡng ép thật sự mà công đoàn có thể sử dụng đối với nhân công là hệ quả của quyền lực trƣớc tiên nhƣ trên đối với các công nhân khác; việc cƣỡng ép công nhân sẽ mất đi hầu hết các đặc điểm khách quan của nó nếu các công đoàn bị tƣớc mất quyền này nhằm moi đƣợc sự

ủng hộ miễn cƣỡng. Vấn đề không phải là quyền đồng ý một cách tự

301

nguyện giữa các công nhân mà cũng không phải là thậm chí quyền của họ không sử dụng những hành động chung. Tuy nhiên, có thể nói rằng quyền vừa đƣợc nói - quyền bãi công, mặc dù là một quyền bình thƣờng, cũng khó có thể đƣợc coi là một quyền không thể chuyển nhƣợng. Có những lý do thuyết phục giải thích tại sao ở một số công việc nào đó, chính là do một phần từ các điều kiện việc làm mà công nhân nên từ bỏ quyền này; nghĩa là công việc này nên bao gồm những nghĩa vụ dài hạn về phía công nhân, và bất kỳ những nỗ lực chung nào nhằm phá vỡ những hợp đồng này sẽ là phi pháp.

Đúng là bất cứ công đoàn nào đang kiểm soát một cách hiệu quả tất cả

những công nhân tiềm năng của một công ty hoặc một ngành đều có thể thực hiện sức ép hầu nhƣ không có giới hạn đối với chủ lao động, và đúng là một công đoàn nhƣ vậy có thể phế truất trên thực tế ngƣời chủ và đòi hỏi hầu nhƣ tất cả thu nhập của doanh nghiệp9, đặc biệt nơi nào mà một phần lớn vốn đã đƣợc đầu tƣ vào các thiết bị chuyên dùng.

Tuy nhiên, điểm quyết định là điều đó sẽ không bao giờ vì lợi ích của toàn bộ lao động - trừ phi một trƣờng hợp khó xảy ra là toàn bộ nguồn thu từ hoạt động này đƣợc họ chia sẻ một cách công bằng, cho dù ngƣời đƣợc chia đƣợc tuyển dụng hay không - và vì thế, công đoàn này có thể đạt đƣợc điều đó chỉ bằng cách ép một số công nhân không vì lợi ích của họ mà ủng hộ cho một phong trào tập thể nhƣ vậy.

Lý do của điều này là các công nhân có thể nâng cao lƣơng thực tế trên mức thông lệ trên thị trƣờng tự do chỉ bằng cách giới hạn nguồn cung, có nghĩa là bằng cách hạn chế một phần lao động. Lợi ích của những ngƣời sẽ có đƣợc việc làm với mức lƣơng cao hơn vì thế sẽ luôn đối nghịch với lợi ích của những ngƣời sẽ tìm đƣợc việc làm chỉ trong những công việc đƣợc trả thù lao ít hơn hoặc là với những ngƣời sẽ

không đƣợc tuyển dụng.

Thực tế là trƣớc hết các công đoàn sẽ thông thƣờng yêu cầu chủ lao động đồng ý một mức lƣơng nhất định và sau đó coi rằng không có ai sẽ đƣợc tuyển dụng với thù lao ít hơn, và cả hai điều này không khác nhau là mấy. Việc ấn định lƣơng là một công cụ khá hiệu quả nhƣ là bất kỳ công cụ nào khác trong việc tách riêng những ngƣời nào có thể

đƣợc tuyển dụng chỉ với mức thù lao thấp hơn. Điểm cốt yếu là ngƣời

302

chủ lao động sẽ đồng ý với mức lƣơng này chỉ khi ông ta biết rằng công đoàn có quyền lực tách riêng những ngƣời khác.10 Nhƣ là một quy tắc chung, việc ấn định lƣơng (cho dù do công đoàn hay cơ quan chức năng) sẽ làm cho các mức lƣơng cao hơn mức lẽ ra đã có nếu chúng cũng cao hơn mức lƣơng mà mọi công nhân sẵn lòng khác có thể đƣợc tuyển dụng với mức đó.

Mặc dù các công đoàn có thể vẫn có thể hành động với niềm tin trái ngƣợc, bây giờ vẫn có thể không nghi ngờ rằng họ không thể tăng lƣơng thực tế về mặt dài hạn đối với tất cả những ngƣời mong muốn làm việc trên mức có thể tự xác định trên thị trƣờng tự do - mặc dù họ

có thể dễ thúc đẩy mức lƣơng tiền mặt, với những hệ quả chúng tôi sẽ

đề cập sau. Nếu không chỉ là tạm thời, sự thành công của họ trong việc nâng cao thu nhập thực tế xa mức đó chỉ có lợi cho một nhóm riêng biệt mà gây thiệt cho những nhóm khác. Vì thế nó chỉ ứng dụng cho lợi ích của ngành thậm chí nếu có sự ủng hộ của tất cả. Điều này nghĩa là các tổ chức công đoàn có tính chất tự nguyện một cách chặt chẽ, không thể mãi nhận đƣợc sự ủng hộ của tất cảdo chính sách lƣơng của họ

không vì lợi ích của tất cả công nhân. Các công đoàn nào không có quyền lực ép buộc những ngƣời bên ngoài vì thế sẽ không đủ mạnh để

thúc ép nâng cao mức lƣơng lên trên mức mà mọi công nhân đang tìm kiếm công việc có thể đƣợc tuyển dụng, có nghĩa là mức đã tự thiết lập trong một thị trƣờng lao động tự do thực sự nói chung.

Nhƣng do lƣơng thực tế của tất cả những ngƣời đƣợc tuyển dụng có thể nâng lên nhờ hoạt động của công đoàn mà chỉ nhờ sự trả giá của mất việc làm, nên các công đoàn trong một số ngành nghề cụ thể cũng có thể nâng mức lƣơng các thành viên của họ bằng cách buộc những ngƣời khác ngồi nguyên tại những việc đƣợc trả ít hơn. Sự bóp méo cấu trúc lƣơng lớn thế nào mà trên thực tế điều đó gây ra thì thật khó nói. Tuy nhiên, nếu ngƣời ta nhớ lại là một số công đoàn nhận thấy có lợi trong việc sử dụng bạo lực nhằm ngăn chặn bất kỳ sự xâm nhập nào vào ngành của họ và rằng những ngƣời khác có thể đòi một mức phí cao hơn cho việc gia nhập (hoặc thậm chí là để dự trữ công việc trong ngành cho con cái của những thành viên hiện tại), gần nhƣ chắc chắn là sự bóp méo này là đáng kể. Điều quan trọng cần nhớ là những chính

303

sách nhƣ vậy có thể đƣợc sử dụng một cách thành công chỉ trong những nghề tƣơng đối phát đạt hoặc đƣợc trả công cao và chúng vì thế

sẽ kéo theo sự bóc lột của những ngƣời giầu hơn đối với những ngƣời nghèo hơn. Cho dù trong phạm vi của bất kỳ một tổ chức công đoàn nào, những hoạt động của nó có thể có xu hƣớng làm giảm sự khác biệt trong tiền công, nếu nói về mức lƣơng tƣơng đối trong những ngành nghề chính, không nghi ngờ gì các công đoàn ngày nay chịu trách nhiệm phần lớn cho sự bất bình đẳng vốn không có tác dụng và hoàn toàn là kết quả của sự đặc quyền.11 Điều đó có nghĩa là các hoạt động của họ làm giảm năng suất lao động ở khắp nơi và vì thế cũng làm giảm mức lƣơng thực tế nói chung; bởi vì nếu hành động của công đoàn thành công trong việc giảm số công nhân trong những công việc đƣợc trả cao và làm tăng số ngƣời phải giữ nguyên công việc ít thù lao hơn, thì kết quả chắc chắn là mức lƣơng trung bình sẽ bị hạ thấp.

Trong thực tế, hoàn toàn có khả năng là, ở những nƣớc nào mà công đoàn mạnh, mức lƣơng thực tế nói chung là thấp hơn lẽ ra đã có.12

Điều đó là chắc chắn đúng ở hầu hết các nƣớc châu Âu, nơi chính sách của công đoàn đƣợc tăng cƣờng bởi việc sử dụng nói chung những thông lệ có tính hạn chế của đặc điểm "tạo công việc".

Nếu nhiều ngƣời vẫn chấp nhận coi nhƣ một thực tế hiển nhiên và không thể phủ nhận là mức lƣơng nói chung đã tăng nhanh chóng nhờ

các cố gắng của công đoàn, họ vẫn làm nhƣ vậy mặc dù có những kết luận mơ hồ nhƣ vậy của các phân tích lý thuyết - và cho dù có những bằng chứng thực nghiệm ngƣợc lại. Lƣơng thực tế thƣờng đƣợc tăng nhanh hơn nhiều khi các công đoàn yếu so với khi họ mạnh; hơn nữa, thậm chí việc tăng trong những ngành nghề cụ thể nơi mà lao động không đƣợc tổ chức luôn nhanh hơn nhiều so với những ngành đƣợc tổ

chức chặt chẽ và phân phối công bằng.13 Ấn tƣợng thông thƣờng ngƣợc lại một phần là do thu nhập lƣơng, mà ngày nay có đƣợc hầu hết là từ những thƣơng lƣợng của công đoàn, vì lý do đó đƣợc coi là có thể

đạt đƣợc chỉ bằng cách thức này, và thậm chí ấn tƣợng nhiều hơn trƣớc thực tế là, nhƣ chúng ta hiện nay nhận thấy, hoạt động của công đoàn trong thực tế mang lại một sự gia tăng liên tục về lƣơng danh nghĩa và vƣợt quá mức tăng của lƣơng thực tế. Việc tăng nhƣ vậy trong lƣơng

304

danh nghĩa có thể là không sinh ra thất nghiệp nói chung chỉ bởi vì nó luôn bị làm mất hiệu lực do lạm phát, và thực sự chắc chắn là nhƣ vậy nếu toàn dụng nhân công sẽ đƣợc duy trì.

3. Nếu các công đoàn nhờ chính sách lƣơng của mình có đƣợc thành quả

trong thực tế thấp hơn nhiều so với mức mà ngƣời ta nhìn chung tin là có, thì những hoạt động của họ trong lĩnh vực này tuy thế lại rất nguy hại về mặt kinh tế và quá nguy hiểm về mặt chính trị. Họ đang sử dụng quyền lực của mình theo cách có xu hƣớng khiến cho hệ thống thị

trƣờng trở nên không có hiệu quả, và đồng thời trao cho họ một sự

kiểm soát xu hƣớng hoạt động kinh tế mà nó có thể nguy hiểm nếu trong tay chính phủ nhƣng không thể dung thứ đƣợc nếu đƣợc thực hiện bởi một nhóm cụ thể. Họ làm nhƣ vậy thông qua ảnh hƣởng đối với mức lƣơng tƣơng đối của những nhóm công nhân khác nhau và thông qua sức ép liên tục đối với mức lƣơng danh nghĩa với hậu quả là lạm phát không thể tránh đƣợc.

Tác động lên mức lƣơng cơ bản luôn là tính đồng nhất và sự cứng nhắc lớn hơn về lƣơng trong phạm vi bất kỳ một nhóm nào do công đoàn kiểm soát, và đồng thời là sự khác nhau lớn hơn không có tính thiết thực.về lƣơng giữa các nhóm khác nhau. Điều này đi kèm với sự hạn chế về tính di động của lao động, trong đó tính chất ban đầu nói trên có thể là tác nhân hoặc có thể là nguyên nhân. Chúng ta không cần phải nói thêm về thực tế là điều này có thể làm lợi cho những nhóm riêng mà chỉ làm giảm năng suất và vì thế là thu nhập của công nhân nói chung. Chúng ta cũng không cần nhấn mạnh ở đây một thực tế là sự ổn định lƣơng càng lớn của những nhóm khác nhau mà công đoàn có thể

đảm bảo thì có thể bao gồm sự bất ổn càng lớn về việc làm. Điều quan trọng là sự khác nhau nhỏ trong quyền lực của các công đoàn trong các ngành nghề khác nhau sẽ sinh ra không chỉ sự bất bình đẳng nói chung về thu nhập trong số các công nhân, và nó không có sự biện giải nào về

mặt kinh tế ngoài sự khác biệt không mang tính chất kinh tế trong sự

phát triển của những ngành khác nhau. Những ngành quan trọng về

mặt xã hội, ví dụ nhà cửa, sẽ bị cản trở rất lớn trong sự phát triển và sẽ

thất bại một cách dễ thấy không thể thoả mãn nhu cầu cấp bách, đơn giản bởi vì đặc điểm của những ngành này trao cho các công đoàn

305

nhiều cơ hội đặc biệt về hoạt động độc quyền mang tính cƣỡng ép.15

Bởi vì các công đoàn có quyền lực nhất ở nơi nào có sự đầu tƣ vốn nhiều nhất, họ có xu hƣớng trở thành một chất tẩy đối với đầu tƣ - hiện tại có thể là chỉ đứng thứ hai sau đánh thuế. Rút cuộc, chính sự độc quyền của công đoàn cùng với doanh nghiệp đã trở thành một trong những nền tảng cho sự kiểm soát độc quyền trong ngành đó.

Mối nguy chính đặt ra từ sự phát triển hiện tại của chủ nghĩa công đoàn là, bằng cách thiết lập sự độc quyền hiệu quả trong việc cung cấp các loại lao động khác nhau, các công đoàn sẽ ngăn chặn sự cạnh tranh trƣớc sự hoạt động nhƣ là một cơ chế quản lý hiệu quả cho việc phân bổ tất cả các nguồn lực. Nhƣng nếu sự cạnh tranh này trở thành vô hiệu nhƣ là một phƣơng tiện của sự quản lý này, một vài phƣơng tiện khác sẽ phải đƣợc chấp thuận thay thế. Tuy nhiên, sự thay thế duy nhất cho thị trƣờng là đƣờng hƣớng của cơ quan chức năng. Đƣờng hƣớng nhƣ

vậy rõ ràng không thể để rơi vào tay các công đoàn riêng nào có những lợi ích theo ngành, nó cũng không thể đƣợc thực hiện bởi một tổ chức thống nhất toàn lao động - một tổ chức mà vì thế không chỉ trở nên có quyền lực mạnh mẽ nhất trong Nhà nƣớc mà còn là một quyền lực kiểm soát toàn bộ Nhà nƣớc. Chủ nghĩa công đoàn tuy vậy hiện nay có xu hƣớng sinh ra chính hệ thống kế hoạch hoá xã hội chủ nghĩa nói chung mà ít có công đoàn nào muốn và thực sự lợi ích lớn nhất của họ

là nên tránh.

4. Các công đoàn không thể đạt đƣợc mục tiêu chủ yếu của họ trừ khi họ

đạt đƣợc sự kiểm soát hoàn toàn nguồn cung một loại lao động mà họ

quan tâm; và bởi vì nó không phải là lợi ích của tất cả công nhân để

theo đuổi sự kiểm soát này, nên một vài ngƣời trong số họ chắc chắn bị

xui khiến phải hành động đi ngƣợc lại lợi ích của chính họ. Điều này có thể đƣợc thực hiện trong một phạm vị nào đó chỉ cần thông qua sức ép tâm lý và đạo đức, thuyết phục niềm tin sai lầm rằng các công đoàn làm lợi cho tất cả công nhân. Nơi nào họ thành công trong việc tạo ra một cảm nghĩ chung rằng mọi công nhân, vì lợi ích của giai cấp mình, phải ủng hộ cho hoạt động của công đoàn, thì ở đó sự cƣỡng ép trở nên đƣợc chấp thuận nhƣ là một phƣơng tiện hợp lý khiến cho các công nhân ngoan cố phải làm phận sự của họ. Ở đây các công đoàn đã dựa

306

vào một công cụ có hiệu quả nhất là chuyện tƣởng tƣợng rằng chính là nhờ các cố gắng của mình mà tiêu chuẩn sống của giai cấp công nhân đã tăng nhanh chóng nhƣ đã thấy và rằng, chỉ có thông qua các cố gắng tiép theo của mình thì mức lƣơng sẽ tiếp tục tăng một cách nhanh chóng nhất - đó là một chuyện tƣởng tƣợng trong sự giáo hoá cần mẫn trong đó các công đoàn đã luôn luôn đƣợc trợ giúp một cách tích cực từ những ngƣời ủng hộ. Sự thoát khỏi một điều kiện nhƣ vậy chỉ có thể

đến từ một cái nhìn thực sự hơn vào thực tế, và liệu điều đó có thể đạt đƣợc hay không phụ thuộc vào các nhà kinh tế học tiến hành công việc của họ hiệu quả nhƣ thế nào trong việc soi sáng cho dƣ luận công chúng.

Song cho dù hình thức sức ép đạo đức này do công đoàn sử dụng có thể rất mạnh mẽ, nhƣng nó hầu nhƣ không đủ để trao cho họ quyền lực gây ra thiệt hại thực sự. Các lãnh đạo công đoàn rõ rằng nhất trí với các sinh viên về khía cạnh này của chủ nghĩa công đoàn rằng những hình thức mang tính cƣỡng ép mạnh hơn là cần thiết nếu các công đoàn phải đạt đƣợc mục tiêu của mình. Chính kỹ thuật ép buộc mà các công đoàn đã phát triển vì mục tiêu tạo ra tƣ cách thành viên trong cái mà họ gọi là "hoạt động của tổ chức" mang tính bắt buộc (hoặc ở Mỹ gọi là "an sinh công đoàn" - một lối nói lạ lùng) đã đƣa cho họ quyền lực thực sự.

Bởi vì quyền lực của các công đoàn mang tính tự nguyện thực sự sẽ bị

hạn chế trong những gì là lợi ích chung của tất cả công nhân, họ đã trở

nên có thể hƣớng các nỗ lực chủ yếu của mình vào việc ép những ngƣời không thuận phải tuân theo ý chí của họ.

Có thể họ đã chƣa bao giờ thành công trong điều này mà không có sự

hỗ trợ của dƣ luận công chúng đang bị lạc hƣớng và sự ủng hộ tích cực của chính phủ. Thật không may và xét ở một góc độ lớn, họ đã thành công trong việc thuyết phục công chúng rằng việc công đoàn hoá toàn bộ không chỉ là hợp lệ mà còn là quan trọng trong chính sách công.

Tuy nhiên, nói rằng những công nhân có quyền thành lập công đoàn không có nghĩa là các công đoàn có quyền tồn tại độc lập với ý chí của các công nhân. Còn xa mới là tai hoạ cho công chúng, nhƣng nó thực sự là một tình trạng công việc rất đáng mong đợi nếu công nhân không cảm thấy cần thiết phải thành lập công đoàn. Song thực tế là chính do

307

mục tiêu tự nhiên của các công đoàn nhằm xui khiến tất cả công nhân tham gia đã đƣợc hiểu nhƣ là nó có ngụ ý rằng các công đoàn nên đƣợc trao cho thẩm quyền làm bất cứ gì dƣờng nhƣ là cần thiết để đạt đƣợc mục tiêu này. Tƣơng tự, việc các công đoàn có thể hợp lệ trong việc cố

gắng đảm bảo mức lƣơng cao hơn đã đƣợc hiểu nhằm ngụ ý rằng họ

cũng phải đƣợc phép làm bất cứ thứ gì dƣờng nhƣ là cần thiết để thành công trong cố gắng của mình. Cụ thể, do đình công đã đƣợc chấp thuận nhƣ là một vũ khí hợp lệ của công đoàn, ngƣời ta đã tin rằng các công đoàn phải đƣợc phép làm bất cứ điều gì dƣờng nhƣ là cần thiết để làm cho cuộc đình công đƣợc thành công. Nhìn chung, tính hợp pháp của các công đoàn đã trở nên có ý nghĩa rằng bất kỳ biện pháp nào mà họ

coi là không thể thiếu đƣợc cho các mục tiêu của mình thì cũng phải đƣợc coi là hợp pháp.

Quyền lực mang tính cƣỡng chế hiện nay của các công đoàn vì thế chủ

yếu nằm ở việc sử dụng các phƣơng pháp không thể khoan dung vì bất kỳ một mục đích nào khác và là đối lập với sự bảo vệ lĩnh vực riêng tƣ

của từng ngƣời. Trƣớc hết, và xét ở một phạm vi rộng lớn hơn nhiều so với ngƣời ta thƣờng nhận thấy, các công đoàn dựa vào việc sử dụng hàng ngƣời đình công nhƣ là một công cụ hăm doạ. Thậm chí cái gọi là đình công "hoà bình" về số lƣợng thì có tính cƣỡng chế một cách nghiêm trọng và việc bỏ qua nó tạo thành một đặc quyền đƣợc thừa nhận bởi vì mục tiêu hợp lệ đã đƣợc giả định ban đầu của nó - và tất cả

đƣợc chứng tỏ bởi thực tế là nó có thể và đƣợc sử dụng bởi những ngƣời tự mình không phải là công nhân nhằm ép những ngƣời khác thành lập một công đoàn mà họ sẽ kiểm soát, và nó cũng có thể đƣợc sử dụng cho các mục đích chính trị đơn thuần hoặc là đƣa ra một lối thoát cho sự oán ghét nhằm vào một ngƣời không đƣợc ƣa chuộng. Có một tinh thần của tính hợp lý nằm ở đó bởi vì những mục tiêu thƣờng đƣợc chấp thuận không thể thay đổi một thực tế là nó đại diện cho một loại sức ép có tổ chức lên từng ngƣời mà trong một xã hội tự do không có cơ quan tƣ nhân nào nên đƣợc cho phép thực hiện.

Bên cạnh việc khoan dung với đình công, nhân tố chủ yếu khiến cho các công đoàn ép từng công nhân là sự thừa nhận của cả ngành lập pháp và tƣ pháp đối với những phân xƣởng đã đóng cửa hoặc có công

308

đoàn cũng nhƣ các bộ phận của nó. Những điều đó tạo thành những giao kèo làm hạn chế ngành, và chỉ có việc miễn trừ khỏi các quy tắc luật pháp thông thƣờng mới khiến cho nó trở thành các mục tiêu hợp lệ

của "các hoạt động có tổ chức" của công đoàn. Ngành lập pháp luôn đi quá xa nhằm yêu cầu rằng không chỉ riêng một hợp đồng đƣợc ký kết bởi những đại diện của đa số công nhân của một nhà máy hoặc trong ngành phải đƣợc mọi công nhân nào muốn tận dụng nó đều biết đến, mà hợp đồng đó cần áp dụng cho tất cả nhân công, thậm chí nếu bản thân họ mong muốn và có thể đạt đƣợc một sự kết hợp lợi thế khác nhau.16 Chúng ta cũng phải coi là các biện pháp cƣỡng ép không thể

chấp nhận đối với tất cả các cuộc bãi công nhỏ và tẩy chay nào không đƣợc sử dụng nhƣ là một công cụ về mặc cả lƣơng mà chỉ đơn thuần là một phƣơng tiện ép buộc các công nhân khác theo những chính sách của công đoàn.

Hơn nữa, hầu hết các chiến thuật mang tính ép buộc này của công đoàn đều có thể đƣợc thực hiện chỉ bởi vì luật pháp đã miễn trừ những nhóm công nhân này ra khỏi trách nhiệm thông thƣờng vè một hành động chung, hoặc là bằng cách cho phép họ tránh việc thành lập chính thức hoặc là bằng cách công khai miễn các tổ chức của họ khỏi các quy tắc chung áp dụng đối với các đơn vị doanh nghiệp. Không cần thiết phải cân nhắc riêng rẽ các khía cạnh khác trong những chính sách của công đoàn đƣơng đại ví dụ nhƣ một cuộc mặc cả toàn ngành hoặc trên phạm vi cả nƣớc. Tính thực tiễn của họ nằm ở những thông lệ đã đƣợc đề cập, và chúng hầu nhƣ chắc chắn sẽ biến mất nếu quyền lực cƣỡng chế cơ

bản của các công đoàn bị dỡ bỏ.17

5. Khó có thể phủ nhận rằng nâng lƣơng bằng biện pháp ép buộc ngày nay là mục tiêu chính của các công đoàn. Thậm chí nếu điều này là mục tiêu độc nhất của họ, thì sự cấm đoán của luật pháp đối với công đoàn cũng không bào chữa đƣợc. Trong một xã hội tự do thì có nhiều thứ

không đáng mong muốn phải đƣợc dung thứ nếu nó không thể bị ngăn chặn nếu thiếu một quy chế riêng biệt. Nhƣng việc kiểm soát lƣơng bây giờ thậm chí không là chức năng duy nhất của các công đoàn; và họ không nghi ngờ gì có đủ năng lực đƣa ra các hoạt động vốn không chỉ không thể chê trách mà hoàn toàn có ích. Nếu mục tiêu duy nhất

309

của họ là nhằm ép nâng lƣơng bằng các hành động cƣỡng ép, họ có thể

sẽ biến mất nếu bị tƣớc mất quyền lực cƣỡng chế. Nhƣng các công đoàn có các chức năng có ích khác để thực hiện, và mặc dù đối nghịch với tất cả các nguyên tắc của chúng ta nhằm cân nhắc khả năng ngăn cấm họ, ngƣời ta mong muốn phải biết rõ ràng việc tại sao không có nền tảng kinh tế cho những hành động nhƣ vậy và tại sao, giống nhƣ

các tổ chức tự nguyện thực sự và không có tính cƣỡng ép, họ có thể có những dịch vụ quan trọng để đƣa ra. Trong thực tế hoàn toàn có khả

năng các công đoàn sẽ phát triển đầy đủ tính hữu ích tiềm năng của họ

chỉ sau khi họ đƣợc làm chệch hƣớng khỏi các mục tiêu phản xã hội hiện tại bằng một sự ngăn cấm hiệu quả việc sử dụng cƣỡng ép.18

Các công đoàn nào không có quyền lực cƣỡng chế sẽ có thể đóng vai trò hữu ích và quan trọng thậm chí trong giai đoạn xác định lƣơng.

Trƣớc hết, thƣờng có một sự lựa chọn giữa việc tăng lƣơng và một mặt khác là những lợi ích khác thay thế mà ngƣời chủ có thể đƣa ra với cùng một chi phí nhƣng anh ta có thể cung cấp chỉ khi tất cả hoặc hầu hết các công nhân sẵn lòng chấp nhận thay vì đƣợc thanh toán thêm.

Cũng có một thực tế là vị trí tƣơng đối của từng ngƣời trong thang bậc lƣơng thƣờng gần nhƣ quan trọng ngang bằng với chính vị trí của anh ta. Trong bất kỳ một tổ chức có thang bậc nào, điều quan trọng là sự

khác biệt giữa thù lao của những công việc khác nhau và các quy tắc tăng thêm đƣợc đa số nghĩ là công bằng.19 Cách có hiệu quả nhất để

đảm bảo sự hài lòng có thể là có đƣợc một kế hoạch chung đƣợc nhất trí thông qua thƣơng lƣợng tập thể trong đó mọi lợi ích khác nhau đều đƣợc đại diện. Thậm chí từ quan điểm của ngƣời chủ, thật là khó hình dung về bất kỳ một cách nào khác trong việc hoà giải tất cả các tính toán khác nhau mà trong một tổ chức lớn phải đƣợc lƣu tâm để đi đến một cấu trúc lƣơng mong muốn. Một tập hợp tiêu chuẩn đƣợc nhất trí có trong tay của tất cả những ngƣời nào mong muốn tận dụng nó, mặc dù không ngoại trừ những thoả thuận đặc biệt trong từng trƣờng hợp riêng lẻ, dƣờng nhƣ đƣợc đòi hỏi bởi nhu cầu của các tổ chức có quy mô lớn.

Điều tƣơng tự cũng đúng xét trong một phạm vi lớn hơn tất cả các vấn đề phát sinh liên quan đến điều kiện công việc chứ không phải thù lao

310

cho từng ngƣời, là những vấn đề nào thực sự là mối quan tâm của tất cả nhân công và nên đƣợc điều chỉnh theo cách thức bao gồm càng nhiều mong muốn càng tốt, nếu xét về lợi ích chung của công nhân và ngƣời lao động. Một tổ chức lớn phải đƣợc quản lý trên một phạm vi rộng bởi các quy tắc, và những quy tắc nhƣ vậy có thể vận hành hiệu quả nhất nếu đƣợc xây dựng với sự tham gia của các công nhân.20 Bởi vì một hợp đồng giữa công nhân và chủ lao động sẽ điều chỉnh không chỉ quan hệ giữa họ mà còn là quan hệ giữa các nhóm nhân công khác nhau, nên thƣờng là phù hợp nếu đƣa vào đó đặc điểm của một hiệp định đa phƣơng và bao gồm những khía cạnh nào đó, giống nhƣ trong thủ tục khiến nại, một mức độ tự quản giữa các nhân công.

Cuối cùng, các công đoàn có những hoạt động lâu nhất và có lợi ích nhất, trong đó họ đảm bảo một "xã hội thân thiện" để giúp đỡ các thành viên trong việc chu cấp tránh khỏi những rủi ro đặc thù của ngành họ.

Có một chức năng mà về mọi phƣơng diện phải đƣợc coi là một hình thức tự trợ giúp rất đƣợc mong đợi, mặc dù là điều sẽ dần bị Nhà nƣớc tiếp quản. Tuy nhiên, chúng tôi sẽ để ngỏ vấn đề liệu có bất kỳ một trong số những lập luận nói trên lý giải đƣợc cho sự tồn tại của các công đoàn quy mô lớn hơn là các công đoàn của nhà máy hay doanh nghiệp.

Một vấn đề hoàn toàn khác, mà chúng ta có thể đề cập ở đây chỉ

thoáng qua, đó là yêu sách của các công đoàn trong việc tham gia vào điều hành công việc. Dƣới cái tên "dân chủ ngành nghề", hoặc gần đây là cái tên "tự quyết định", điều đó đã thu đƣợc sự chú ý đánh kể của công chúng, đặc biệt là ở Đức và ở một mức độ thấp hơn tại Anh. Nó đại diện cho một sự phục hồi lạ lùng những quan điểm của các bộ phận công đoàn trong chủ nghĩa xã hội thế kỷ mƣời chín, là một hình thức ít đƣợc cân nhắc nhất và phi thực tiễn nhất của học thuyết đó. Mặc dù những quan điểm này có một sức thu hút nhỏ nhất định, chúng để lộ ra những mâu thuẫn cố hữu khi đƣợc nghiên cứu. Một nhà máy hoặc một ngành không thể đƣợc vận hành vì lợi ích của một cơ quan riêng biệt vĩnh viễn nào của công nhân nếu đồng thời nó phục vụ cho lợi ích của khách hàng. Hơn nữa, sự tham gia có hiệu quả vào đƣờng hƣớng của một doanh nghiệp là một việc tập trung trọn thời gian, và bất kỳ ai can

311

dự nhiều sẽ nhanh chóng không còn có cách nhìn và lợi ích của nhân công nữa. Vì thế, điều đó không chỉ từ quan điểm của chủ lao động rằng một kế hoạch nhƣ vậy nên đƣợc rút lại; có những lý do chính đáng giải thích tại sao các lãnh đạo công đoàn ở Mỹ từ chối một cách dứt khoát bất kỳ trách nhiệm nào trong việc điều hành kinh doanh. Tuy nhiên, để có đƣợc một sự kiểm định đầy đủ hơn về vấn đề này, chúng tôi phải nhƣờng cho ngƣời đọc tham khảo những nghiên cứu tình huống cẩn trọng đang có hiện nay về tất cả những tác động của điều đó.

6. Mặc dù không thể bảo vệ từng cá nhân trƣớc tất cả sự ép buộc của công đoàn chứng nào quan điểm chung của mọi ngƣời còn coi điều đó là hợp lý, hầu hết các sinh viên nghiên cứu về đề tài này nhất trí rằng trƣớc hết dƣờng nhƣ có những thay đổi tƣơng đối ít và nhỏ trong luật pháp và tƣ pháp đủ dể tạo ra những thay đổi trên diện rộng và có thể có tính quyết định đối với tình hình hiện tại.22 Sự rút lui đơn thuần khỏi những đặc quyền hoặc là đƣợc trao một cách công khai cho các công đoàn hoặc là do họ độc chiếm với dự dung thứ của toà án dƣờng nhƣ sẽ

đủ để tƣớc đi những quyền lực cƣỡng chế nghiêm trọng nhất của họ, là những gì họ đang thực hiện nhằm hƣớng những lợi ích ích kỷ sao cho họ có đƣợc những lợi ích về mặt xã hội.

Một đòi hỏi cốt yếu là phải đảm bảo cho sự tự do lập hội thực sự và sự

cƣỡng ép phải đƣợc đối xử gần nhƣ không hợp lệ, cho dù đƣợc thực hiện bởi những ngƣời lao động hoặc chủ lao động nhằm ủng hộ hoặc phản đối tổ chức này. Nguyên tắc cho rằng mục tiêu không biện hộ

đƣợc cho phƣơng tiện và rằng những mục đích của công đoàn không biện hộ đƣợc cho 0sự miễn trừ cho họ khỏi những quy tắc chung của luật pháp nên đƣợc áp dụng triệt để. Ngày nay điều đó trƣớc hết có ý nghĩa rằng tất cả những cuộc đình công nên bị cấm, bởi vì điều đó không chỉ là nguyên nhân chính và thƣờng xuyên của bạo lực mà thậm chí dƣới những hình thức hoà bình nhất cũng là những phƣơng tiện ép buộc. Tiếp theo, các công đoàn không nên đƣợc cho phép ngăn những ngƣời không phải thành viên vào bất kỳ công việc nào. Điều đó có nghĩa là các hợp đồng trong những nhà máy có công đoàn (bao gồm những điều khoản nhƣ là "duy trì tƣ cách thành viên" và "thuê mƣớn

312

ƣu đãi") phải đƣợc đối xử nhƣ là các hợp đồng gây cản trở ngành nghề

và từ chối sự bảo vệ của luật pháp. Chúng không khác một khía cạnh gì so với "hợp đồng đen" (yellow-dog contract) trong đó cấm các công nhân gia nhập công đoàn và là thứ thông thƣờng bị luật pháp ngăn cấm.

Sự vô hiệu của những hợp đồng nhƣ vậy, bằng cách loại bỏ các mục tiêu chủ yếu của những cuộc bãi công nhỏ và tẩy chay, sẽ làm cho những hợp đồng đó và những hình thức sức ép tƣơng tự sẽ hoàn toàn không có hiệu lực. Tuy nhiên, cũng sẽ là cần thiết phải bãi bỏ tất cả các điều khoản hợp pháp khiến cho các hợp đồng này đƣợc ký kết với đại diện của đa số công nhân trong nhà máy hoặc trong ngành trong đó rằng buộc tất cả nhân công, và cũng cần phải lấy đi từ tất cả các nhóm có tổ chức mọi quyền ký kết hợp đồng ràng buộc những ngƣời không đƣợc phân công một cách tự nguyện thẩm quyền này.22 Cuối cùng là, trách nhiệm của một hành động có tổ chức và thống nhất mà xung đột với các nghĩa vụ trong hợp đồng hoặc xung đột với luật pháp nói chung chắc chắn phải đƣợc trao vào tay những ngƣời nào có thẩm quyền quyết định, cho dù hình thức cụ thể nào của hành động có tổ chức đƣợc chấp thuận.

Sẽ không phải là một sự phản kháng hợp lý nhằm xác nhận rằng bất cứ

một sự lập pháp nào tạo ra các hình thức hợp đồng vô hiệu nào đó sẽ

mâu thuẫn với nguyên tắc tự do hợp đồng. Chúng ta vừa nhìn thấy (trong chƣơng 15) rằng nguyên tắc này có thể không bao giờ có nghĩa là tất cả các hợp đồng sẽ có tính rằng buộc về mặt pháp lý và có tính cƣỡng chế. Nó chỉ có nghĩa rằng tất cả các hợp đồng phải đƣợc phán xử theo các nguyên tắc chung tƣơng tự và không có một cơ quan quyền lực nào đƣợc trao cho thẩm quyền tuỳ ý để có thể cho phép hoặc không cho phép một hợp đồng nào đó. Trong số các hợp đồng trong đó luật pháp phải phủ nhận tính hiệu lực có các hợp đồng cản trở một ngành.

Các hợp đồng có công đoàn rõ ràng là rơi vào loại này. Nếu lập pháp, tƣ pháp và sự dung thứ của các cơ quan hành pháp đã không tạo ra những đặc quyền cho các công đoàn này, thì nhu cầu của xây dựng một quy chế đặc biệt về vấn đề này sẽ có thể đã không gia tăng ở tại các nƣớc có theo tiền lệ pháp. Việc có một nhu cầu nhƣ thế này là một vấn

313

đề đáng tiếc, và những ngƣời tin vào tự do sẽ coi bất kỳ một quy chế

nào thuộc loại này là mối nghi ngại. Nhƣng, một khi những đặc quyền đã trở thành một phần của luật pháp của khu vực, chúng chỉ có thể bị

loại bỏ chỉ bằng những quy chế riêng biệt. Mặc dù không nên có nhu cầu về "luật về quyền lao động" đặc biệt nào, thật kho phủ nhận rằng tình hình đƣợc tạo ra ở Mỹ từ hệ thống lập pháp và từ những quyết định của Toà án Tối cao lại có thể khiến cho các quy chế đặc biệt trở

thành cách thức thực tiễn duy nhất nhằm khôi phục các nguyên tắc tự

do.24

Những biện pháp cụ thể đƣợc đòi hỏi ở bất kỳ một nƣớc nào nhằm phục hồi các nguyên tắc tự do lập hội trong lĩnh vực lao động sẽ phụ

thuộc vào tình hình do sự phát triển riêng của nó tạo ra. Tình hình này ở Mỹ là lợi ích đặc biệt, ở đó luật pháp và các quyết định của Toà án Tối cao có thể đi xa hơn bất kỳ nơi nào khác25 trong việc hợp pháp hoá sự cƣỡng ép của công đoàn và đi rất xa trong việc trao quyền lực tuỳ ý và đặc biệt là vô trách nhiệm cho các cơ quan hành chính.có thẩm quyền. Để có thêm chi tiết chúng tôi nhƣờng ngƣời đọc tham khảo nghiên cứu tình huống của giáo sƣ Petro trong Chính sách lao động của một xã hội tự do, 26 trong đó những cải cách cần thiết sẽ đƣợc miêu tả đầy đủ.

Mặc dù tất cả các thay đổi cần thiết nhằm kiềm chế quyền lực nguy hại của các công đoàn bao gồm không gì hơn là chúng phải đƣợc thực hiện để tuân theo những nguyên tắc chung tƣơng tự của luật pháp mà áp dụng cho bất kỳ ngƣời nào khác, gần nhƣ chắc chắn rằng các công đoàn hiện nay sẽ kiên quyết chống lại với tất cả quyền lực của họ. Họ

biết rằng thành quả của những gì mà họ hiện đang mong muốn phụ

thuộc vào chính quyền lực cƣỡng ép của họ, là điều sẽ phải đƣợc kiềm chế nếu một xã hội tự do đƣợc gìn giữ. Song tình hình không phải là vô vọng. Có những phát triển đằng sau mà không sớm thì muộn sẽ chứng tỏ cho các công đoàn thấy là trạng thái đang có sẽ không thể kéo dài.

Họ sẽ nhận ra rằng, trong số các tiến trình khác nhau của sự phát triển hơn nữa trƣớc mắt họ, việc tuân thủ nguyên tắc chung mà nó ngăn chặn tất cả các cƣỡng ép sẽ phần lớn đƣợc ƣa thích về dài hạn nhằm tiếp tục chính sách hiện tại của họ; bởi vì những chính sách này có xu

314

hƣớng dẫn ngƣời ta tới một trong hai hậu quả không may.

7. Trong khi các công đoàn lao động về mặt dài hạn không thể thay đổi một cách đáng kể mức lƣơng thực tế mà tất cả các công nhân có thể

đƣợc hƣởng, và trong thực tế lại dễ hạ thấp hơn là nâng lên, thì điều tƣơng tự không đúng đối với mức lƣơng danh nghĩa. Về vấn đề này, tác động của hoạt động công đoàn sẽ phụ thuọc vào các nguyên tắc quản lý chính sách tiền tệ. Với những học thuyết hiện đƣợc chấp thuận rộng rãi và các chính sách theo đó mà các cơ quan quản lý tiền tệ mong đợi, gần nhƣ chắc chắn rằng các chính sách công đoàn hiện tại sẽ dẫn tới sự lạm phát liên tục và gia tăng. Lý cho chính cho điều đó là học thuyết về "toàn dụng nhân công" rõ rằng làm nhẹ bớt cho các công đoàn thoát khỏi trách nhiệm trƣớc bất kỳ trƣờng hợp thất nghiệp nào và đặt đặt nhiệm vụ giữ gìn sự toàn dụng này lên vai các cơ quan thẩm quyền về tiền tệ và tài khoá. Tuy nhiên, cách duy nhất trong đó các cơ

quan này có thể ngăn chặn chính sách công đoàn khỏi việc gây ra thất nghiệp là thông qua lạm phát phản kháng lại bất kỳ những gì gia tăng thái quá về lƣơng thực tế mà các công đoàn có hƣớng gây nên.

Để hiểu đƣợc tình hình mà chúng ta vừa đƣợc dẫn dắt tới sẽ cần phải nhìn qua các nguồn gốc trí tuệ của chính sách toàn dụng việc làm theo mô hình Keynesian. Sự phát triển của những lý thuyết của Lord Keynes bắt đầu từ sự hiểu biết thấu đáo đúng đắn rằng nguyên nhân của sự thất nghiệp rộng rãi luôn là mức lƣơng thực tế đã quá cao. Bƣớc tiếp theo đƣợc bao gồm trong giả định rằng việc hạ thấp trực tiếp lƣơng danh nghĩa sẽ có thể đƣợc mang lại chỉ bằng một cuộc đấu tranh quá đau đớn và dài lâu đến mức không thể dự tính đƣợc. Vì thế ông kết luận rằng mức lƣơng thực tế phải đƣợc hạ thấp qua quá trình hạ thấp giá trị của tiền tệ. Điều này thực sự là sự lý giải đằng sau cho toàn bộ

chính sách "toàn dụng việc làm" mà hiện đƣợc chấp thuận rất rộng rãi.27 Nếu lao động khăng khăng đòi hỏi một mức lƣơng danh nghĩa quá cao đến mức không thể cho phép một sự toàn dụng việc làm, cung tiền chắc chắn phải đƣợc tăng lên đồng thời với việc tăng giá tới một mức mà giá trị thực tế của mức tiền lƣơng danh nghĩa đang thịnh hành không còn lớn hơn năng suất của các công nhân đang tìm việc làm.

Trong thực tế, điều này nhất thiết có nghĩa là mỗi một công đoàn độc

315

lập, trong những nỗ lực để bắt kịp với giá trị của đồng tiền, sẽ không bao giờ dừng lại việc tiếp tục tăng hơn nữa mức lƣơng danh nghĩa và những cố gắng chung của công đoàn vì thế sẽ mang lại lạm phát luỹ

tiến.

Điều đó sẽ xảy đến thậm chí nếu các công đoàn riêng rẽ không làm việc gì hơn là ngăn chặn bất kỳ sự giảm sút trong lƣơng danh nghĩa của mọi nhóm. Ở nơi nào mà các công đoàn khiến cho việc giảm lƣơng nhƣ vậy không có tính thực tiễn và các mức lƣơng nhìn chung trở

thành "sự đi xuống cứng nhắc" (rigid downward) - theo nhƣ các nhà kinh tế thƣờng gọi, thì ở đó tất cả những thay đổi trong mức lƣơng tƣơng đối của những nhóm khác nhau đƣợc cho là cần thiết do các điều kiện đang thay đổi liên tục phải đƣợc mang lại bằng việc nâng cao tất cả các mức lƣơng danh nghĩa trừ những nhóm nào có mức lƣơng thực tế chắc chắn giảm. Hơn nữa, việc tăng nói chung trong lƣơng danh nghĩa và việc tăng kéo theo trong chi phí đời sống nhìn chung sẽ dẫn tới các cố gắng, thậm chí về phía nhóm ngƣời sau vừa nói trên, nhằm thúc đẩy tăng mức lƣơng danh nghĩa, và một vài lần tăng lƣơng tiếp nhau sẽ bị đòi hỏi trƣớc khi bất cứ việc tái điều chỉnh nào của lƣơng tƣơng đối đƣợc tạo ra. Bởi vì nhu cầu điều chỉnh lƣơng tƣơng đối luôn luôn xảy ra, nên tiến trình này bản thân nó sẽ sinh ra vòng xoáy lƣơng -

giá đã trở nên thịnh hành kể từ chiến tranh thế giới thứ hai, có nghĩa là, do các chính sách toàn dụng việc làm đã đƣợc chấp nhận chung.28

Quá trình này đôi lúc đƣợc miêu tả nhƣ thể là việc tăng lƣơng đã trực tiếp sinh ra lạm phát. Điều này là không đúng. Nếu cung tiền và tín dụng không đƣợc mở rộng, việc tăng lƣơng sẽ nhanh chóng kéo theo thất nghiệp. Song dƣới ảnh hƣởng của học thuyết cho rằng nó nhiệm vụ của cơ quan tiền tệ là cung cấp đủ tiền để đảm bảo toàn dụng việc làm tại bất kỳ mức lƣơng cho trƣớc nào, nên về mặt chính trị sẽ không tránh khỏi việc mỗi một kỳ tăng lƣơng sẽ dẫn tới lạm phát nhiều hơn.29

Hoặc điều đó sẽ không tránh khỏi cho đến khi mức tăng giá trở nên đủ

rõ ràng và kéo dài gây ra sự cảnh báo nghiêm trọng của công chúng.

Các nỗ lực khi đó sẽ đƣợc thực hiện nhằm áp dụng các biện pháp kìm hãm tiền tệ. Nhƣng, bởi vì vào thời gian đó nền kinh tế sẽ chuyển sang kỳ vọng về lạm phát cao hơn và hầu hết những việc lạm hiện tại sẽ phụ

316

thuộc vào việc mở rộng tiền tệ hơn nữa, nên cố gắng nhằm chấp dứt nó sẽ nhanh chóng tạo ra thất nghiệp lớn. Điều này sẽ đƣa tới một sức ép mới và không thể chống cự cho sự lạm phát hơn nữa. Và, với những kỳ

lạm phát lớn hơn, có khả năng sẽ mất khá nhiều thời gian để ngăn chặn sự xuất hiện của thất nghiệp mà sức ép lƣơng sẽ gây ra. Đối với đa số

công chúng, điều đó sẽ có vẻ nhƣ là lạm phát luỹ tiến là hậu quả trực tiếp của chính sách lƣơng công đoàn chứ không phải là một cố gắng nhằm chạy chữa những hậu quả của nó.

Mặc dù cuộc đua giữa lƣơng và lạm phát có thể tiếp tục một thời gian, nó không thể tiếp tục mãi mà ngƣời ta không đi đến nhận ra rằng nó phải đƣợc chấm dứt bằng cách nào đó. Một chính sách tiền tệ nào phá vỡ đƣợc những quyền lực mang tính cƣỡng chế của công đoàn bằng cách tạo ra thất nghiệp mở rộng và kéo dài phải đƣợc loại trừ, bởi vì đó sẽ là tai họa cả về mặt chính trị và về mặt xã hội. Nhƣng nếu chúng ta không kịp thời thành công trong việc kiềm quyền lực của công đoàn từ

nguồn gốc của nó, các công đoàn sẽ nhanh chóng bị đối mặt với một nhu cầu về các biện pháp bị các công nhân chán ghét hơn nhiều, nếu không phải là các lãnh đạo công đoàn, so với việc tuân thủ của công đoàn đối với các quy tắc luật pháp là: những ngƣời yêu sách sẽ nhanh chóng hoặc là đòi chính phủ ấn định lƣơng hoặc là yêu cầu xoá bỏ

hoàn toàn các công đoàn

8. Trong lĩnh vực lao động, cũng nhƣ trong nhiều lĩnh vực khác, việc loại bỏ thị trƣờng với tƣ cách là một cơ chế dẫn dắt sẽ cần phải thay thế

bằng một hệ thống định hƣớng mang tính chất hành chính. Để tiếp cận cho dù từ xa chức năng ra lệnh của thị trƣờng, sự định hƣớng nhƣ vậy sẽ phải điều phối toàn bộ nền kinh tế và vì thế, cuối cùng phải xuất phát từ một cơ quan trung ƣơng duy nhất. Và mặc dù một cơ quan nhƣ

vậy trƣớc hết có thể chỉ quan tâm đến việc phân bổ và thù lao của lao động, chính sách của họ sẽ nhất thiết dẫn đến sự chuyển đổi toàn bộ xã hội thành một hệ thống kế hoạch hóa tập trung và hành chính, với tất cả các hậu quả kinh tế và chính trị của nó.

Ở tại các nƣớc trong đó xu hƣớng lạm phát đã hiện hành trong một thời gian nào đó, chúng ta có thể quan sát thấy nhu cầu liên tục tăng về một

“chính sách lƣơng tổng thể”. Ở tại các nƣớc trong đó những xu hƣớng

317

này đã thịnh hành nhiều nhất, đáng chú ý là tại Anh quốc, có vẻ nhƣ

một học thuyết đã đƣợc chấp thuận trong số các lãnh đạo trí thức của cánh tả cho rằng lƣơng nhìn chung nên đƣợc xác định bởi một “chính sách thống nhất”, là một chính sách cuối cùng có ý nghĩa rằng chính phủ phải thực hiện sự xác định này.30 Nếu thị trƣờng vì vậy bị tƣớc mất chức năng của nó một cách không gì cứu vãn đƣợc, sẽ không thể

có một cách nào hiệu quả trong việc phân bổ lao động trong các ngành, trong các khu vực, và trong các nghề, ngoài việc để cho mức lƣơng đƣợc cơ quan có thẩm quyền xác định. Từng bƣớc một, thông qua thiết lập một sự hài hòa chính thức và bộ máy phân xử với những quyền lực bắt buộc, và thông qua việc tạo ra các bảng lƣơng, chúng ta đang di chuyển đến một tình hình trong dó lƣơng sẽ đƣợc xác định bởi những gì chắc chắn là các quyết định mang tính phân xử một cách thực chất của các cơ quan thẩm quyền.

Tất cả thì không có gì khác hơn là kết quả tất yếu của các chính sách hiện nay về công đoàn lao động, những tổ chức bị dẫn dắt bởi nguyện vọng nhìn thấy lƣơng đƣợc xác định bởi khái niệm “bình đẳng” nào đó chứ không phải bởi các lực lƣợng của thị trƣờng. Nhƣng không có một hệ thống chức năng nào trong đó một nhóm ngƣời có thể đƣợc cho phép áp đặt với những đe dọa bạo lực mà nó tin là sẽ có. Và khi không chỉ có một số ít các nhóm có đặc quyền mà hầu hết các bộ phận quan trọng của lao động đƣợc tổ chức một cách có hiệu quả vì hành động cƣỡng ép, việc cho phép mỗi một ngƣời hành động một cách độc lập sẽ

không chỉ sinh ra tình trạng đối lập với sự bình đẳng mà còn dẫn đến các xáo động về kinh tế. Khi chúng ta không còn phụ thuộc vào việc xác định lƣơng một cách vô tƣ từ thị trƣờng, cách duy nhất chúng ta có thể giữ lại một hệ thống kinh tế có thể tồn tại đƣợc là để chính phủ xác định theo thẩm quyền. Sự xác định nhƣ vậy chắc chắn phải có tính độc đoán, bởi vì không có những tiêu chuẩn khách quan nào cho công bằng mà có thể đƣợc áp dụng.31 Cũng đúng nhƣ tất cả các mức giá cả và dịch vụ, các mức lƣơng nào tƣơng thích với một cơ hội mở cho tất cả

mọi ngƣời nhằm tìm kiếm việc làm thì không tƣơng ứng với bất kỳ

phẩm chất nào có thể đánh giá đƣợc, hoặc là không tƣơng ứng với bất cứ tiêu chuẩn độc lập nào về sự bình đẳng, mà nó chắc chắn phụ thuộc

318

vào những điều kiện không ai có thể kiểm soát nổi.

Một khi chính phủ đảm nhiệm việc xác định toàn bộ cấu trúc lƣơng và vì vậy buộc phải kiểm soát việc làm và sản xuất, sẽ có một sự hủy hoại lớn hơn rất nhiều đối với những quyền lực hiện tại của các công đoàn so với việc chúng tuân theo các quy tắc luật pháp. Dƣới một hệ thống mà các công đoàn sẽ chỉ có sự lựa chọn giữa việc về một mặt trở thành một công cụ sẵn sàng trong chính sách của chính phủ và đƣợc gia nhập vào bộ máy chính phủ, và về mặt khác là việc bị xóa bỏ hoàn toàn. Sự

lựa chọn thứ hai có khả năng đƣợc lựa chọn hơn, bởi vì nó sẽ giúp cho bộ máy quan liêu của các công đoàn hiện tại giữ đƣợc vị thế của họ và một vài quyền lực riêng có của mình. Nhƣng đối với các công đoàn, điều đó có nghĩa là sự lệ thuộc hoàn toàn vào sự kiểm soát của Nhà nƣớc. Ở hầu hết các nƣớc, tình hình này khiến cho chúng ta không có sự lựa chọn nào ngoài việc chờ đợi thành quả nào đó nhƣ vậy hoặc là rút lui. Quan điểm hiện tại của các công đoàn không thể kéo dài, bởi vì những quan điểm này chỉ có tác dụng trong nền kinh tế thị trƣờng mà chính họ đang cố gắng hết sức nhằm phá hủy.

9. Vấn đề của các công đoàn lao động tạo ra cả một sự kiểm nghiệm tốt cho các nguyên tắc của chúng ta và cả một sự minh hoạ mang tính xây dựng cho những hậu quả nếu xảy ra. Sau khi không đạt đƣợc nhiệm vụ

ngăn chặn sự cƣỡng ép, các chính phủ hiện nay bị đƣa tới mọi nơi nhằm mở rộng chức năng đúng của họ để điều chỉnh các kết quả của sự

thất bại đó, và từ đó bị đƣa tới những nhiệm vụ mà họ chỉ có thể thực hiện đƣợc bằng cách trở nên độc đoán giống nhƣ các công đoàn.

Chừng nào mà những quyền lực mà công đoàn đƣợc cho phép có đƣợc coi nhƣ là không thể bác bỏ, thì không có cách nào nhằm chỉnh sửa sự

nguy hại mà họ chúng sinh ra ngoài việc trao cho Nhà nƣớc một quyền lực cƣỡng ép mang tính độc đoán lớn hơn. Chúng ta thực sự đang trải qua một sự suy thoái kéo dài về quy tắc luật pháp trong lĩnh vực lao động.32 Song tất cả những gì thực sự cần thiết nhằm chữa chạy cho tình hình là việc quay trở lại các nguyên tắc luật pháp và trong sự áp dụng nhất quán của các cơ quan lập pháp và hành pháp.

Tuy nhiên, con đƣờng này vẫn bị phong toả bởi những lập luận ngốc nghếch nhất trong tất cả các lập luận đƣơng thời, đó là "chúng ta không

319

thể quay ngƣợc chiều kim đồng hồ". Ngƣời ta không thể không tự hỏi liệu những ngƣời theo thói quen sử dụng câu nói sáo rỗng này có nhận thức đƣợc rằng nó diễn tả một niềm tin định mệnh là chúng ta không thể học đƣợc gì từ những lỗi lầm của chúng ta, là sự thừa nhận thấp hèn nhất của chúng ta cho rằng chúng ta không có đủ khả năng sử dụng trí thông minh của chúng ta. Tôi ngờ rằng liệu có bất cứ ai những ngƣời có tầm nhìn dài hạn lại tin rằng có một giải pháp thoả mãn đƣợc mà đa số sẽ lựa chọn một cách có tính toán nếu họ hiểu đầy đủ về sự

phát triển hiện tại đang đi tới đâu. Có một vài dấu hiệu là những nhà lãnh đạo công đoàn biết nhìn xa trông rộng cũng bắt đầu nhận thấy rằng, trừ khi chúng ta phải sẵn sàng chấp nhận sự tiêu diệt liên tục tự

do, chúng ta chắc chắn phải đảo ngƣợc xu hƣớng đó và kiên quyết khôi phục quy tắc luật pháp, và để cứu vãn những gì là giá trị trong phong trào của họ, họ phải từ bỏ những ảo tƣởng đã dẫn dắt một thời gian dài 33

Việc hƣớng chính sách hiện tại theo các nguyên tắc đã bị bỏ qua sẽ

hoàn toàn giúp chúng ta tránh đƣợc mối nguy đang đe doạ sự tự do.

Điều cần thiết là một thay đổi trong chính sách kinh tế, bởi vì trong tình hình hiện tại, những quyết định khôn khéo mà có vẻ nhƣ cần phải có bởi các nhu cầu ngắn hạn của chính phủ trong các tình huống cấp bách liên tiếp sẽ chỉ đƣa chúng ta đi sâu hơn vào mớ bòng bong của sự

kiểm soát độc quyền. Những tác động tích tụ lại từ những biện pháp tình thế mà việc theo đuổi các mục tiêu mâu thuẫn nhau cần có chắc chắn cho thấy là nguy hại về mặt chiến lƣợc. Cũng giống nhƣ tất cả các vấn đề chính sách kinh tế, vấn đề công đoàn lao động không thể đƣợc giải quyết một cách thoả đáng bởi những quyết định lâm thời đối với các vấn đề cụ thể, mà chỉ bằng sự áp dụng nhất quán một nguyên tắc đƣợc tuân thủ một cách đồng nhất trong mọi lĩnh vực. Chỉ có duy nhất một nguyên tắc nhƣ vậy và nó có thể đƣợc giữ gìn trong một xã hội tự

do: đó là, việc ngăn chặn nghiêm khắc tất cả những sự cƣỡng ép trừ khi là sự cƣỡng chế các quy tắc trừu tƣợng nói chung và nó có thể áp dụng nhƣ nhau cho tất cả mọi ngƣời.

320

CHƢƠNG 19

AN SINH XÃ HỘI

1. Trong thế giới phƣơng Tây, sự chu cấp cho những ngƣời đang bị đe doạ

trong cùng cực của sự bần cùng và nghèo đói do hoàn cảnh ngoài tầm khả năng của họ đã từ lâu đƣợc coi là một nhiệm cụ của cộng đồng. Sự

thu xếp của địa phƣơng trƣớc hết để thoả mãn nhu cầu này đã trở nên thiếu hụt do sự tăng trƣởng của các thành phố lớn và sự cơ động của những con ngƣời đã rời bỏ quan hệ xóm riềng trƣớc đó của họ; và (nếu trách nhiệm của các nhà chức trách địa phƣơng không phải là tạo ra các rào cản cho sự biến động này), thì những dịch vụ đó đã phải đƣợc tổ chức ở tầm quốc gia và có các tổ chức đặc biệt đƣợc tạo ra để chu cấp cho họ. Những gì chúng ta biết bây giờ nhƣ là sự giúp đỡ hoặc cứu tế của công chúng, đƣợc tạo ra dƣới nhiều hình thức ở các nƣớc khác nhau, thì chỉ là một quy luật đã quá cũ đƣợc áp dụng trong điều kiện hiện đại. Sự cần thiết của một loại hình dịch vụ nhƣ vậy trong một xã hội công nghiệp là không thể bàn cãi- nó chỉ là lợi ích của những ngƣời đòi hỏi sự bảo vệ trƣớc hành động tuyệt vọng từ phía những ngƣời cần dịch vụ.

Gần nhƣ đã quen thuộc là sự cứu tế này không nên mãi chỉ giới hạn cho những ngƣời mà bản thân họ đã không thể tự chu cấp cho những mƣu cầu nhƣ vậy (những ngƣời "xứng đáng nghèo" nhƣ ngƣời ta thƣờng gọi) và rằng lƣợng cứu tế hiện tại đƣợc cung cấp trong một xã hội tƣơng đối giàu có nên nhiều hơn ở mức chỉ hoàn toàn cần thiết để

duy trì cuộc sống và có sức khoẻ. Chúng ta cũng phải suy nghĩ rằng sự

sẵn có của những trợ giúp nhƣ vậy sẽ khiến cho một số ngƣời nào đó sao nhãng sự chu cấp trƣớc những tình huống khẩn cấp mà lẽ ra họ đã có thể tự làm. Khi đó, dƣờng nhƣ là logic khi những ngƣời nào có quyền đòi hỏi trợ giúp trong những tình huống mà lẽ ra họ đã có thể

cung cấp thì cần phải yêu cầu họ tự cung cấp. Một khi đã trở thành nhiệm vụ đƣợc thừa nhận chung của công chúng trong việc chu cấp cho những ngƣời cùng cực nhƣ ngƣời già, thất nghiệp, ốm đau, v.v...cho dù những ngƣời này có thể hoặc nên tự mình chu cấp hay

321

không, và đặc biệt là một khi sự giúp đỡ là chắc chắn trong phạm vi nó thích hợp trong việc giảm những nỗ lực của cá nhân, thì dƣờng nhƣ là tất yếu nếu bắt buộc họ đảm bảo (hoặc cách khác là chu cấp) cho những biến cố rủi ro thông thƣờng trong cuộc sống. Sự lý giải trong trƣờng hợp này không phải là mọi ngƣời nên bị ép buộc làm những gì có trong lợi ích cá nhân của họ mà là họ sẽ trở thành gánh nặng cho xã hội nếu sao nhãng việc chu cấp. Tƣơng tự, chúng ta đòi hỏi những ngƣời lái xe môtô đảm bảo không gây rủi ro cho bên thứ ba, điều đó không nằm trong lợi ích của họi mà là lợi ích của những ngƣời có thể

bị tổn thƣơng do hành động của họ.

Cuối cùng, một khi Nhà nƣớc yêu cầu tất cả mọi ngƣời cung cấp một loại hình mà trƣớc đó chỉ một số ít ngƣời đã làm, dƣờng nhƣ là cũng đủ hợp lý nói rằng Nhà nƣớc cũng nên giúp đỡ sự phát triển của các tổ

chức phù hợp. Do đây là hành động của Nhà nƣớc vốn cần thiết cho việc thúc đẩy phát triển nếu không sự phát triển này sẽ tiến triển chậm lại, cái giá cho việc thử nghiệm hoặc phát triển các loại tổ chức mới có thể đƣợc coi không có gì hơn là trách nhiệm của cộng đồng chứ không phải là chi phí của nghiên cứu hay việc phổ biến kiến thức trong những lĩnh vực khác mà cộng đồng quan tâm. Việc trợ cấp ngoài khuôn khổ

quỹ công nhằm mục đích này nên chỉ là tạm thời về bản chất, một sự

bao cấp đƣợc vạch ra nhằm hỗ trợ bƣớc phát triển là cần thiết theo quyết định của cộng đồng và đƣợc dự định chỉ thực hiện trong giai đoạn quá độ, đồng thời kết thúc khi tổ chức hiện có đã tăng trƣởng và phát triển để đáp ứng những nhu cầu mới.

Tới điểm này, việc biện luận cho tổng thể cơ cấu của "an sinh xã hội"

có thể đƣợc chấp nhận bởi những ngƣời bảo vệ tự do trung thành nhất.

Mặc dù nhiều ngƣời có thể nghĩ rằng thật không khôn ngoan nếu đi quá xa, ngƣời ta cũng không thể nói rằng điều đó sẽ xung đột với các nguyên tắc chúng tôi vừa trình bày. Một chƣơng trình nhƣ đã đƣợc miêu tả nhƣ vậy sẽ bao gồm sự ép buộc, nhƣng chỉ là sự ép buộc của những ngƣời vì lợi ích của ngƣời khác đƣợc dự kiến để ngăn chặn sự

ép buộc lớn hơn; và quan điểm lý giải cho điều này nằm ở chỗ nguyện vọng của những ngƣời muốn tự bảo vệ mình khỏi những hậu quả của sự khốn khổ cùng cực từ những ngƣời đồng loại cũng giống nhƣ bất kỳ

322

mong muốn nào nhằm bắt buộc mọi ngƣời chu cấp hiệu quả hơn cho những nhu cầu của chính bản thân họ.

2. Chỉ khi những ngƣời ủng hộ "an sinh xã hội" đi thêm một bƣớc thì những vấn đề lớn mới nổi lên. Thậm chí ở giai đoạn đầu tiên của "bảo hiểm xã hội" ở Đức vào năm 1880, ngƣời ta không chỉ bị đòi hỏi phải chu cấp phòng ngừa cho những rủi ro mà nếu họ không thực hiện thì Nhà nƣớc sẽ phải cung cấp, nhƣng bắt buộc phải thực hiện sự cung cấp này thông qua một tổ chức thống nhất do chính phủ vận hành. Mặc dù ý tƣởng về một loại hình tổ chức mới đến từ các định chế do công nhân tạo ra dựa trên sáng kiến của chính họ, đặc biệt là ở Anh, và mặc dù ở

những nơi nào các định chế này nảy nở ở Đức - đáng chú ý là trong lĩnh vực bảo hiểm đau ốm - chúng đều đƣợc cho phép tiếp tục phát triển, thì ngƣời ta đã quyết định rằng bất cứ ở đâu mà sự phát triển mới là cần thiết, giống nhƣ trong lĩnh vực chu cấp cho ngƣời già, tai nạn công nghiệp, khuyết tật, ngƣời sống phụ thuộc, và thất nghiệp, thì những phát triển đó nên dƣới hình thức của một tổ chức thống nhất và sẽ là một nhà cung cấp duy nhất những dịch vụ cho tất cả những ngƣời đƣợc bảo vệ vốn phải phụ thuộc vào những dịch vụ này.

Vì thế, "an sinh xã hội" ngay từ đầu có ý nghĩa không chỉ là bảo hiểm bắt buộc mà còn là tƣ cách thành viên bắt buộc trong một tổ chức duy nhất do Nhà nƣớc kiểm soát. Lập luận chính cho quyết định này - vốn đã từng một thời đƣợc tranh cãi nhiều nhƣng nay đã đƣợc chấp nhận chung là không thể đảo ngƣợc- đó là hiệu quả lớn hơn và sự tthuận tiện về mặt quản lý (nghĩa là nền kinh tế) nhiều hơn có thể dự đoán đƣợc về

một tổ chức duy nhất này. Ngƣời ta thƣờng cho rằng đó là cách duy nhất để đảm bảo sự cung cấp đầy đủ với một hành động duy nhất cho tất cả những ngƣời nào có nhu cầu.

Có một phần sự thật trong lập luận này, nhƣng nó không phải là thuyết phục. Tại một thời điểm bất kỳ, có thể đúng là một tổ chức thống nhất đƣợc xây dựng bởi những chuyên gia giỏi nhất mà nhà chức trách có thể chọn lựa sẽ là thứ hiệu quả nhất có thể tạo ra đƣợc. Nhƣng điều đó không thể kéo dài mãi nếu nó đƣợc tạo ra chỉ là một điểm xuất phát cho tất cả các phát triển tƣơng lai và nếu những những gì ban đầu đƣợc trao nhiệm vụ cũng trở thành những phán xét duy nhất cho những thay

323

đổi nào là cần thiết. Thật là sai lầm nếu tin rằng cách tốt nhất hoặc rẻ

nhất cho việc làm moi việc có thể đƣợc đảm bảo về mặt dài hạn bằng việc thiết kế trƣớc thay vì bằng cách đánh giá lại liên tục các nguồn lực sẵn có. Nguyên tắc cho rằng tất cả những độc quyền đƣợc bảo vệ đã trở

nên không hiệu quả hiện nay là hoàn toàn đúng ở đây cũng nhƣ là bất kỳ ở nơi nào khác.

Thật là đúng nếu vào bất kỳ thời điểm nào chúng ta muốn chắc chắn rằng chúng ta đã đạt đƣợc một cách nhanh chóng nhƣ mong muốn tất cả những gì hoàn toàn đƣợc cho là có thể. Một sự tổ chức có chủ định đối với tất cả các nguồn lực đƣợc dành cho mục tiêu đó là cách tốt nhất.

Trong lĩnh vực an sinh xã hội, nếu phụ thuộc vào sự tiến triển dần dần của những định chế phù hợp sẽ có nghĩa là những nhu cầu cá nhân nào đó mà một tổ chức có tính chất tập trung sẽ ngay lập tức quan tâm tới có thể sẽ không đạt đƣợc sự chú ý đầy đủ vào một thời điểm nào đó.

Đối với những nhà cải cách thiếu kiên nhẫn-là những ngƣời sẽ thoả

mãn với không gì khác ngoài sự loại bỏ ngay lập tức tất cả những rủi ro có thể tránh đƣợc-việc tạo ra một bộ máy duy nhất với đầy đủ quyền lực để thực hiện những gì có thể làm bây giờ vì vậy giống nhƣ là một phƣơng pháp phù hợp duy nhất. Tuy nhiên, về dài hạn, cái giá mà chúng ta phải trả cho điều này có thể là rất cao, thậm chí nếu nói về

thành quả trong một lĩnh vực cụ thể. Nếu chúng ta cam kết về một tổ

chức toàn diện và độc nhất bởi phạm vi bao quát ngay của nó là lớn hơn, thì chúng ta cũng đã ngăn chặn sự tiến triển của các tổ chức khác mà rút cuộc sự đóng góp vào phúc lợi của họ lẽ ra đã có thể lớn hơn.1

Nếu ngay ban đầu chính sự hiệu quả đã đƣợc nhấn mạnh để ủng hộ cho một tổ chức có tính chất bắt buộc duy nhất, thì các xem xét khác cũng có trong suy nghĩ của những ngƣời ủng hộ một cách rõ ràng ngay từ

đầu. Trong thực tế, có hai mục tiêu khác biệt, mặc dù có liên hệ với nhau, mà một tổ chức của chính phủ với quyền lực cƣỡng chế có thể

đạt đƣợc, mà điều đó lại ngoài tầm của bất ký một tổ chức nào đang hoạt động trong lĩnh vực này. Một tổ chức tƣ nhân có thể chỉ cung cấp các dịch vụ cụ thể dựa trên hợp đồng, có nghĩa là, họ có thể cung cấp chỉ riêng cho các nhu cầu sẽ phát sinh không phụ thuộc vào hoạt động có chủ ý của bên hƣởng lợi và có thể biết chắc qua các tiêu chí khách

324

quan; và họ có thể cung cấp theo cách này chỉ riêng cho các nhu cầu có thể dự đoán. Cho dù chúng ta đã mở rộng hệ thống bảo hiểm xa đến đâu, ngƣời hƣởng lợi sẽ không bao giờ đạt đƣợc gì nhiều hơn là sự

thoả mãn với các điều kiện trong hợp đồng-nghĩa là anh ta sẽ không đạt đƣợc bất cứ thứ gì anh ta có thể đƣợc cho là cần thiết theo hoàn cảnh riêng. Ở góc độ khác, một cơ quan chính phủ có tính chất độc quyền có thẻ hành động dựa trên nguyên tắc phân bổ theo nhu cầu, bất chấp các đìều kiện hợp đồng là gì. Chỉ có một tổ chức kiểu nhƣ vậy với quyền lực tuyệt đối mới đủ vị trí để đƣa đến cho mọi ngƣời bất cứ thứ

gì họ "nên" có, hoặc làm cho họ bất cứ điều gì họ "nên" làm để đạt đƣợc một "tiêu chuẩn xã hội" đồng nhất. Tổ chức này cũng có tƣ cách -

và đây là điểm chủ yếu thứ hai - để tái phân phối thu nhập trong số cá nhân và các nhóm coi là đáng có. Mặc dù tất cả các hình thức bảo hiểm đều hàm chứa một tập hợp các rủi ro, thì bảo hiểm mang tính chất cạnh tranh của khu vực tƣ nhân có thể không bao giờ ảnh hƣởng đến một sự

chuyển giao có cân nhắc về mặt thu nhập từ một nhóm trƣớc đó đã đƣợc chỉ định sang cho một nhóm khác.2

Hình thức tái phân phối thu nhập nhƣ vậy ngày nay đã trở thành mục tiêu chủ yếu của cái vẫn đƣợc gọi là "bảo hiểm" xã hội - một cách dùng từ nhầm lẫn thậm chí trong những ngày đầu tiên của kế hoạch này. Vào thời điểm 1935 khi Mỹ áp dụng kế hoạch này, thuật ngữ "bảo hiểm"

đƣợc giữ lại "bởi một sáng kiến thiên tài mang tính phô trƣơng"3 đơn giản để nhằm làm cho nó dễ đƣợc chấp nhận hơn. Ngay từ đầu, không có gì nhiều để làm với bảo hiểm và từ đó đã mất đi mọi thứ có giống nhƣ bảo hiểm có thể có. Điều tƣơng tự là không đúng với hầu hết những nƣớc nào ban đầu khởi động với một thứ gì đó gần giống hơn với bảo hiểm.

Mặc dù việc tái phân phối thu nhập chƣa bao giờ là mục tiêu ban đầu đƣợc đƣợc công khai thừa nhận trong cơ chế an sinh xã hội, nhƣng nay nó trở thành mục đích thực sự và đƣợc thừa nhận ở mọi nơi. 4 Không có hệ thống bảo hiểm bắt buộc mang tính độc quyền nào kháng cự lại sự chuyển hoá thành một hình thức gì đó khác biệt hẳn, một công cụ

cho tái phân phối thu nhập bắt buộc. Tinh thần của một hệ thống nhƣ

vậy sẽ đƣợc bàn trong chƣơng tiếp theo, trong đó không phải là việc

325

một đa số những ngƣời cho sẽ xác định sẽ cung cấp những gì cho một số ít những ngƣời không may mắn, mà là một hệ thống trong đó đa số

những ngƣời nhận quyết định họ sẽ nhận đƣợc gì từ một thiểu số giàu có hơn. Bây giờ chúng ta chỉ quan tâm tới tiến trình theo đó một cơ

quan ban đầu đƣợc dự kiến nhằm giảm nghèo thì rút cuộc lại bị biến thành một công cụ tái phân phối theo chủ nghĩa bình quân. Nó giống nhƣ là một phƣơng tiện của thu nhập đƣợc xã hội hoá, của việc tạo ra một hình thức nhà nƣớc hộ gia đình nhằm phân bổ lợi ích dƣới hình thức tiền hoặc dƣới hình thức lòng tốt cho những ngƣời nào đƣợc cho là xứng đáng nhất, và nhà nƣớc phúc lợi đối với nhiều ngƣời đã trở

thành sự thay thế cho chủ nghĩa xã hội kiểu cũ. Đƣợc coi nhƣ là một hình thức thay thế cho phƣơng pháp hiện nay đƣợc coi là mất uy tín qua việc trực tiếp chỉ đạo sản xuất, kỹ thuật của nhà nƣớc phúc lợi

-nhằm nỗ lực mang lại một "sự phân phối công bằng" bằng cách phân phát thu nhập dƣới các tỷ lệ và hình thức đƣợc thấy là phù hợp - thực sự chỉ là một phƣơng pháp mới của mục tiêu cũ là theo đuổi chủ nghĩa xã hội. Lý do tại sao nó trở nên đƣợc chấp nhận rộng rãi hơn nhiều so với chủ nghĩa xã hội trƣớc đó là ngay từ ban đầu nó thƣờng đƣợc giới thiệu nhƣ thể không gì hơn một phƣơng pháp hiệu quả trong việc chu cấp cho những ngƣời cho nhu cầu đặc biệt. Nhƣng việc chấp nhận đề

xuất có vẻ hợp lý này đối với một tổ chức phúc lợi khi đó lại đƣợc hiểu nhƣ là một cam kết đối với một điều gì đó rất khác. Chủ yếu là thông qua các quyết định mà dƣờng nhƣ hầu hết mọi ngƣời đều quan ngại với các vấn đề kỹ thuật nhỏ, trong đó sự khác biệt thiết yếu thƣờng đƣợc che đậy một cách có chủ ý bởi sự tuyên tuyền lành nghề và liên tục, và nó khiến cho việc chuyển hoá bị tác động. Điều thiết yếu là chúng ta trở nên nhận thức rõ ràng hơn về ranh giới phân biệt một nhà nƣớc trong đó cộng đồng chấp nhận nhiệm vụ ngăn chặn sự nghèo túng và cung cấp một mức độ phúc lợi tối thiểu, so với tình trạng trong đó nhà nƣớc đảm nhiệm quyền lực xác định vị trí "công bằng" của mọi ngƣời và phân phối cho mỗi ngƣời mà họ cho là xứng đáng. Sự tự do bị đe doạ đặc biệt nghiêm trọng khi chính phủ đƣợc trao quyền lực độc nhất để cung cấp các dịch vụ nhất định mà để đạt đƣợc mục tiêu này, nó chắc chắn đƣợc sử dụng cho việc cƣỡng chế tuỳ ý đối với ngƣời dân.

326

3. Sự phức tạp cao nhất và tính thiếu tổng thể mang tính tất yếu của hệ

thống an sinh xã hội tạo ra một vấn đề nghiêm trọng cho dân chủ.

Không phải là nói quá lên rằng, mặc dù sự phát triển của cơ chế an sinh xã hội rộng rãi đã là một nhân tố chính cho việc chuyển biến của nền kinh tế, ngƣời ta cũng hiểu về nó ít nhất. Điều đó đƣợc nhận thấy không chỉ trong niềm tin đang hiện hữu 6 rằng bên hƣởng lợi cá nhân có một quyền đòi hỏi bảo hiểm mang tính lƣơng tâm đối với các dịch vụ, bởi vì anh ta đã trả cho nó, mà còn trong thực tế kỳ lạ là những phần chính trong quy chế an sinh xã hội đôi lúc đƣợc trình bày với phía lập pháp theo cách là họ không có sự lựa chọn nào khác ngoài việc hoặc là chấp nhận hoặc là huỷ bỏ chúng toàn bộ và theo cách là ngăn chặn bất kỳ sự sửa đổi nào của họ.7 Và nó sinh ra một nghịch lý là một phần lớn nhƣ nhau mọi ngƣời - những ngƣời đƣợc cho là không đủ khả

năng tự lựa chọn cho mình một cách khôn ngoan và đƣợc dùng nhƣ

một cái lý cho việc quản lý cho họ một phần lớn thu nhập của họ - do có trên năng lực tập thể đã đƣợc kêu gọi việc quyết định xem ai sẽ chi dùng những khoản thu nhập cá nhân.8

Tuy nhiên, ở đó không chỉ là các thành viên nghiệp dƣ của công chúng nói chung, mà đối với họ những rắc rối của an sinh xã hội phần nhiều là một sự thần bí. Những nhà kinh tế học và xã hội học hoặc luật sƣ

thông thƣờng ngày nay gần nhƣ là những ngƣời không biết gì về những chi tiết của hệ thống phức tạp và đang thay đổi đó. Kết quả là, một chuyên gia đã đi đến thống trị lĩnh vực này cũng nhƣ là các lĩnh vực khác.

Một loại chuyên gia mới, những ngƣời chúng ta cũng nhận thấy trong những lĩnh vực nhƣ lao động, nông nghiệp và giáo dục, là một chuyên gia trong một định chế đƣợc thành lập riêng. Những tổ chức mà ta tạo ra trong những lĩnh vực này đã phát triển quá phức tạp đến nỗi không ít thì nhiều nó khiến cho một ngƣời phải dành toàn bộ thời gian của mình để làm chủ chúng. Chuyên gia của các tổ chức không nhất thiết là một ngƣời biết tất cả mọi thứ cần thiết cho phép anh ta có thể phán xét giá trị của tổ chức này, mà thông thƣờng anh ta chỉ là một ngƣời hiểu về tổ

chức một cách đầy đủ và anh ta vì thế là không thể thiếu đƣợc. Những lý do tại sao anh ta trở nên quan tâm đến và ủng hộ cho một tổ chức

327

riêng hầu nhƣ không có liên quan gì đến bất kỳ phẩm chất nào của chuyên gia. Nhƣng hầu nhƣ chắc chắn là hình thức chuyên gia mới này có một đặc trƣng dễ phân biệt: Anh ta ủng hộ một cách không lƣỡng lự

những định chế mà anh ta đang là chuyên gia. Điều này không chỉ bởi vì một ngƣời ủng hộ các mục tiêu của tổ chức sẽ có lợi ích và sự kiên nhẫn để làm chủ các chi tiết, mà thậm chí còn do những cố gắng nhƣ

vậy sẽ khó mà có lợi đối với bất kỳ một ai khác: Cách nhìn của bất cứ

ai không sẵn sàng chấp nhận các nguyên tắc của tổ chức hiện có thì không thể đƣợc quan tâm thích đáng và sẽ không có trọng lƣợng nào trong đàm phán xác định chính sách hiện tại.9

Một thực tế khá quan trọng nhƣ do kết quả của sự phát triển nói trên là trong ngày càng nhiều các lĩnh vực chính sách, gần nhƣ tất cả các

"chuyên gia" đƣợc thừa nhận, hầu nhƣ nhờ định nghĩa, là những ngƣời ủng hộ các nguyên tắc đằng sau chính sách. Điều này thực sự là một trong những nhân tố có xu hƣớng khiến cho những phát triển đƣơng đại tự thăng tiến. Giới chính trị gia, trong việc đƣa ra khuyến nghị về

một phát triển hơn nữa nào đó trong chính sách hiện tại, đã khẳng định rằng "tất cả các chuyên gia đều ủng hộ", và đó thƣờng là một sự chân thật hoàn hảo, bởi vì chỉ có những ngƣời ủng hộ sự phát triển này mới trở thành các chuyên gia theo nghĩa tổ chức này, và những nhà kinh tế

không cam kết hoặc những luật sƣ nào chống lại thì không đƣợc tính là các chuyên gia. Một khi cơ cấu đƣợc thiết lập, sự phát triển tƣơng lai của nó sẽ đƣợc định hình theo những gì mà ngƣời ta đã chọn để phục vụ và coi là cần thiết.10

4. Một điều gì đó nhƣ là nghịch lý rằng nhà nƣớc ngày nay nên thúc đẩy những khoản khiến nại bồi thƣờng vì sự ƣu việt của sự phát triển một chiều độc nhất do nhà chức trách áp đặt, trong một lĩnh vực có thể

minh hoạ rõ ràng hơn bất cứ tổ chức nào mới đến đâu vốn sinh ra không phải từ sự sắp đặt mà từ quá trình phát triển tự nhiên. Khái niệm hiện nay của chúng ta về chu cấp phòng tránh rủi ro nhờ bảo hiểm thì không phải là kết quả của bất cứ ai đã từng nhận thấy nhu cầu và vạch ra một giải pháp có lý. Chúng ta đã quá quen thuộc với hoạt động của bảo hiểm đến nỗi mà ta có thể tƣởng tƣợng rằng bất kỳ một ngƣời thông minh nào, sau khi suy nghĩ một chút, cũng có thể nhanh chóng

328

nhận rấcc nguyên tắc của nó. Trong thực tế, cách thức mà bảo hiểm đã tiến triển đến nay là một lời dẫn giải thích đáng nhất dựa trên giả định về những ngƣời nào muốn giới hạn sự phát triển vào một kênh duy nhất do nhà cầm quyền áp đặt. Cũng hoàn toàn có thể nói rằng "không ai đã từng hƣớng vào việc tạo ra bảo hiểm hàng hải giống nhƣ là bảo hiểm xã hội sau đó đã đƣợc tạo ra" và rằng chúng ta có đƣợc các kỹ

thuật hiện tại là nhờ có sự tăng trƣởng từ từ trong đó các bƣớc nối tiếp nhau là do "những đóng góp không tính đƣợc của những ngƣời vô danh hoặc những ngƣời trong lịch sử cuối cùng đã tạo ra một sản phẩm hoàn hảo đến nỗi khi so sánh với tổng thể thì toàn bộ các khái niệm thông thái do một bộ óc sáng tạo duy nhất tạo ra đều có vẻ chắc chắn là rất thô sơ"11

Chúng ta có thực sự quá tự tin hay không đến độ chúng ta đã đạt đƣợc kết quả của tất cả sự thông thái mà để đạt đƣợc các mục tiêu hiện thực nào đó một cách nhanh chóng hơn, chúng ta hoàn toàn đủ sức bỏ qua sự trợ giúp đã nhận đƣợc trong quá khứ từ sự phát triển không có kế

hoạch và từ sự thích nghi dần dần của chúng ta từ những sắp xếp đã cũ

đối với những ý định mới ? Đã hoàn toàn đủ trong hai lĩnh vực chính mà nhà nƣớc đe doạ độc quyền là trợ cấp cho ngƣời già và chăm sóc y tế, nơi ta đang chứng kiến sự tăng trƣởng tự phát nhanh chóng nhất của các phƣơng pháp mới ở bất cứ nơi nào mà nhà nƣớc chƣa thực hiện kiểm soát đầy đủ, một loạt các thực nghiệm mà hầu hết là chắc chắn tạo ra các giải đáp mới cho những nhu cầu hiện tại, những giải đáp mà không có việc kế hoạch hoá nào có thể dự tính trƣớc.12 Khi đó, về mặt dài hạn, liệu thực sự chúng ta có thể tốt hơn trong hoàn cảnh độc quyền nhà nƣớc ? Để tận dụng tốt nhất các kiến thức hiện có tai bất kỳ thời điểm nào định trƣớc, một tiêu chuẩn bắt buộc cho tất cả các cố gắng trong tƣơng lai có thể là cách chắc chắn nhất để ngăn chặn tri thức mới nảy sinh.

5. Chúng ta vừa nhận thấy thực tiễn ra sao của việc cung cấp từ túi tiền của công chúng cho những ngƣời có mƣu cầu lớn, kết hợp với thực tiễn nhƣ thế nào của việc ép buộc mọi ngƣời cung cấp cho những mƣu cầu này sao cho họ không trở thành gánh nặng cho những ngƣời còn lại, tất cả rút cuộc đã tạo ra hầu nhƣ ở mọi nơi một hệ thống thứ ba và khác

329

hẳn, theo đó ngƣời dân trong những hoàn cảnh nhất định, ví dụ nhƣ ốm đau hoặc tuổi già, đƣợc chu cấp, bất chấp mƣu cầu và cho dù họ có tự

chu cấp đƣợc cho chính mình hay không.13 Theo hệ thống này, tất cả

mọi ngƣời đƣợc cung cấp theo tiêu chuẩn phúc lợi mà ngƣời ta nghĩ là họ nên đƣợc hƣởng, cho dù họ có thể tự làm đƣợc cho mình, cho dù những đóng góp cá nhân nào mà họ đã thực hiện, hoặc cho dù những đóng góp hơn nữa mà họ vẫn có thể làm đƣợc.

Việc chuyển đổi sang hệ thống thứ ba này nhìn chung bị ảnh hƣởng bởi trƣớc hết là bổ sung mà không sử dụng tiền của công chúng những gì thu đƣợc từ bảo hiểm bắt buộc và sau đó trao cho ngƣời dân những gì họ có nhƣ là một vấn đề về quyền chỉ trong một phạm vi nhỏ những gì đã đƣợc chi trả. Việc làm cho những khoản chuyển nhƣợng thu nhập bắt buộc này trở thành một quyền hợp pháp tất nhiên không thể thay đổi thực tế là chúng chỉ có thể đƣợc lý giải dựa trên căn cứ nhu cầu đặc biệt và vì thế chúng vẫn là từ thiện. Nhƣng đặc điểm này luôn đƣợc phân biệt bằng cách trao quyền này cho tất cả hoặc gần nhƣ tất cả mọi ngƣời và đơn giản bằng cách lấy ra từ túi của những ngƣời có hoàn cảnh tốt hơn một cơ số những gì họ nhận đƣợc. Việc không ƣa thích đã đƣợc tuyên bố của đa số trong việc nhận bất kỳ những gì họ biết là họ

không kiếm đƣợc và chỉ đƣợc đƣa ra trong sự xem xét nhu cầu cá nhân, cũng nhƣ là việc ghét một "thử nghiệm phƣơng tiện", đã tạo thành lý do cho việc chỉ suy tính đến toàn bộ những sắp đặt khiến cho mỗi cá nhân không còn biết anh ta có gì và những gì anh ta chƣa thanh toán"14

Đó là toàn bộ của nỗ lực thuyết phục ý kiến công luận, thông qua sự

che đậy nhằm chấp nhận một phƣơng pháp phân phối thu nhập mới, nơi mà những ngƣời quản lý của chiếc máy mới dƣờng nhƣ ngay từ

đầu đã coi nó chỉ nhƣ là một biện pháp nửa vời mang tính quá độ và phải đƣợc phát triển thành một bộ máy đƣợc xác định nhằm mục tiêu phân phối lại15. Sự phát triển này chỉ có thể đƣợc ngăn chặn nếu ngay từ đầu phải làm rõ sự phân biệt giữa lợi ích mà vì nó những ngƣời nhận đã đƣợc chi trả đầy đủ, và đối với nó họ có một quyền mang tính đạo đức cũng nhƣ là tính pháp lý, so với những lợi ích dựa trên nhu cầu và vì thế phụ thuộc vào việc chứng minh nhu cầu.

Về mặt này chúng ta phải chú ý rằng vẫn có một nét riêng biệt khác

330

trong bộ máy nhà nƣớc đơn nhất của an sinh xã hội: quyền lực của nó trong việc sử dụng quỹ thu đƣợc bằng các biện pháp bắt buộc để tuyên truyền mở rộng hệ thống bắt buộc này. Điều ngớ ngẩn cơ bản của một đa số ngƣời tự vận động nhằm duy trì một tổ chức tuyên truyền nhằm thuyết phục một đa số tƣơng tự tiến xa hơn dù chƣa sẵn sàng nên đƣợc rõ ràng. Ít nhất là ở Mỹ, mặc dù công việc của các cơ quan công cộng về các kỹ thuật "quan hệ công chúng", vốn đã là thƣờng lệ trong khu vực tƣ nhân, đã đƣợc chấp thuận một cách rộng rãi, tính đúng đắn của những cơ quan nhƣ thế này trong một nền dân chủ sử dụng tiền công vào việc quảng cáo nhằm ủng hộ cho việc mở rộng các hoạt động của họ chắc chắn vẫn còn là một vấn đề. Và không có trong lĩnh vực nào khác mà điều đó lại trở thành một hiện tƣợng quá phổ biến nhƣ là lĩnh vực an sinh xã hội, xét ở cả cấp độ quốc gia và quốc tế. Nó không khác gì hơn là một nhóm các chuyên gia quan tâm về một sự phát triển cụ

thể đƣợc cho phép sử dụng công quỹ cho mục đích thao túng ý kiến công luận nhằm ủng hộ cho họ. Kết quả là cả ngƣời cử tri và những nhà lập pháp đều nhận đƣợc thông tin của mình hầu nhƣ độc quyền so với những ngƣời có hoạt động mà họ phải hƣớng dẫn. Thật khó mà đánh giá cao phạm vi mà nhân tố này đã giúp để thúc đẩy sự phát triển đi xa hơn so với những gì mà công chúng lẽ ra đƣợc cho phép. Những tuyên tuyền đƣợc bao cấp nhƣ vậy -thƣờng đƣợc tiến hành bởi một tổ

chức duy nhất sống bằng nguồn thu thuế - có thể tuyệt nhiên không thể

so sánh với việc quảng cáo mang tính chất cạnh tranh. Nó trao cho tổ

chức này một quyền lực về tƣ tƣởng cùng dạng với những quyền lực của nhà nƣớc chuyên chế mà có sự độc quyền về phƣơng tiện cung cấp thông tin.16

Mặc dù theo ý nghĩa chính thức những hệ thống an sinh xã hội đã đƣợc lập ra bởi các quyết định dân chủ, nhƣng ngƣời ta có thể nghi ngờ liệu đa số những ngƣời hƣởng lợi sẽ thực sự ủng hộ chúng nếu họ nhận thức đầy đủ về những gì họ sẽ liên quan. Gánh nặng mà họ chấp nhận bằng cách cho phép nhà nƣớc lái một phần thu nhập của họ theo các mục tiêu lựa chọn là đặc biệt nặng nề tại các nƣớc tƣơng đối nghèo, nơi mà sự gia tăng về sản lƣợng vật chất là một nhu cầu cấp thiết nhất.

Có ai thực sự tin rằng ngƣời công nhân bậc trung ở Ý là tốt hơn bởi vì

331

44% tổng kinh phí của ngƣời chủ của anh ta cho công việc này đƣợc chuyển giao cho nhà nƣớc, hoặc theo con số cụ thể, bởi vì trong 49 xu mà ngƣời chủ trả cho một giờ lao động của anh ta, anh ta chỉ nhận đƣợc 27 xu, trong khi 22 xu đƣợc nhà nƣớc chi trả cho anh ta ?17 Hoặc là, nếu ngƣời công nhân hiểu đƣợc tình hình và đƣợc trao cho sự lựa chọn giữa điều đó hoặc là có thu nhập khả dụng gần gấp đôi khi không có an sinh xã hội, liệu rằng anh ta sẽ chọn việc thứ hai ? Hoặc là ở

nƣớc Pháp, nơi mà con số này cho tất cả công nhân lên tới bình quân khoảng một phần ba tổng chi phí lao động, 18 tỷ lệ này không lớn hơn con số mà công nhân sẵn lòng từ bỏ nhằm có đƣợc những dịch vụ mà nhà nƣớc chu cấp ? Hoặc là ở nƣớc Đức, nơi có khoảng 20% tổng thu nhập quốc dân đƣợc trao vào tay của cơ quan quản lý an sinh xã hội,19

đây không phải là một sự chuyển hƣớng bắt buộc một phần nguồn lực nhiều hơn nhiều so với ngƣời dân chính thức mong muốn ? Liệu rằng có thể nghiêm túc phủ nhận rằng hầu hết những ngƣời có lợi thế hơn nếu tiền đƣợc chuyển giao cho họ và họ đƣợc tự do mua bảo hiểm cho những lo lắng mang tính riêng tƣ ?20

6. Chúng ta có thể xem xét cụ thể hơn chỉ trong những lĩnh vực chính của an sinh xã hội ở đây: việc chu cấp cho ngƣời già, cho ngƣời tàn tật vĩnh viễn do các nguyên nhân khác, và cho việc mất đi ngƣời trụ cột trong gia đình; việc chu cấp cho những mất mát về thu nhập do thất nghiệp.

Một số lớn các dịch vụ khác đƣợc cung cấp ở nhiều nƣớc khác nhau dù là một phần hay là riêng rẽ, ví dụ nhƣ chu cấp cho sản phụ và trẻ nhỏ, gây ra những vấn đề riêng do chúng đƣợc hiểu nhƣ là một phần của cái đƣợc gọi là "chính sách dân số", một khía cạnh của chính sách hiện đại mà chúng ta sẽ không xem xét.

Lĩnh vực mà hầu hết các nƣớc đã cam kết xa nhất và có thể tạo ra các vấn đề nghiêm trọng nhất là việc chu cấp cho ngƣời già và những ngƣời phụ thuộc (có thể ngoại trừ Anh quốc, nơi mà việc thành lập một Cơ quan Y tế Quốc gia đã gây ra những vấn đề có tính chất tƣơng tự).

Vấn đề về ngƣời có tuổi thì đặc biệt nghiêm trọng, bởi vì tại hầu hết các vùng của thế giới phƣơng Tây hiện nay, chính do sai lầm của các chính phủ mà ngƣời già đã bị tƣớc đi các phƣơng tiện hỗ trợ mà lẽ ra họ đã có thể cố gắng tự trang trải đƣợc cho chính mình. Do không giữ

332

đƣợc niềm tin và không rút lui khỏi nhiệm vụ duy trì một đồng tiền ổn định, các chính phủ ở mọi nơi đã tạo ra một tình hình trong đó thế hệ

những ngƣời sắp nghỉ hƣu trong 25 năm cuối cùng của thế kỷ này đã và đang bị cƣớp đi một phần lớn những gì họ đã nỗ lực dành dụm cho nghỉ hƣu và trong đó có nhiều hơn nhiều những ngƣời lẽ ra đã có đang phải đối mặt với cái đói một cách không đáng có, cho dù những nỗ lực trƣớc đây của họ nhƣ thế nào nhằm tránh một tính cảnh khó khăn nhƣ

vậy. Ngƣời ta không thể nói thƣờng xuyên rằng lạm phát không bao giờ là một thảm hoạ tự nhiên khó tránh; nó luôn là kết quả của sự yếu kém hoặc thờ ơ của những ngƣời có trách nhiệm về chính sách tiền tệ.

-mặc dù sự phân chia trách nhiệm có thể là quá rộng đến nỗi không có thể đổ lỗi cho riêng một ai. Nhà chức trách có thể đã coi bất kể thứ gì mà họ đã cố gắng ngăn ngừa thông qua lạm phát nhƣ là những xấu xa lớn hơn; tuy nhiên, nó luôn chính là do sự lựa chọn chính sách của họ

đã gây ra lạm phát.

Song, thậm chí nếu ta tiếp cận vấn đề cung cấp cho ngƣời già nhƣ

chúng ta nên làm, với sự nhận thức đầy đủ về trách nhiệm xã hội mà chính phủ phải có, chúng ta không thể không đặt câu hỏi về việc liệu những thiệt hại gây ra cho cả một thế hệ (là thứ rút cuộc phải chia sẻ

trách nhiệm) có thể biện hộ cho sự áp đặt cho đất nƣớc một hệ thống vĩnh viễn theo đó nguồn thu nhập bình thƣờng trên một độ tuổi nhất định là một khoản hƣu trí đƣợc xác định về mặt chính trị và chi trả

không từ nguồn thu thuế. Tuy nhiên, toàn bộ thế giới phƣơng Tây đang hƣớng tới hệ thống này, một hệ thống có xu hƣớng sinh ra các vấn đề

chi phối chính sách trong tƣơng lai với một phạm vi mà hầu hết mọi ngƣời vẫn không tài nào hiểu nổi. Trong các cố gắng của chúng ta cứu chữa một vấn đề xấu, chúng ta hoàn toàn có thể dồn cho các thế hệ

tƣơng lai những gánh nặng lớn hơn là khả năng họ sẵn sàng chịu đựng, vì thế bó chặt bàn tay của họ đến nỗi mà sau nhiều cố gắng tự tháo gỡ, cuối cùng họ sẽ có thể tự làm điều đó bằng một sự phá vỡ niềm tin thậm chí còn lớn hơn những gì chúng ta đã phạm phải.

Vấn đề nảy sinh một cách nghiêm trọng ngay khi chính phủ thực hiện đảm bảo sự chu cấp không chỉ tối thiểu mà còn là "đủ" cho ngƣời có tuổi, bất chấp nhu cầu cá nhân hoặc những đóng góp của họ. Có hai

333

bƣớc rất quan trọng mà luôn đƣợc thực hiện, một khi nhà nƣớc đảm trách độc quyền cho sự đảm bảo trên: thứ nhất là, sự bảo vệ đƣợc trao cho không chỉ là những ngƣời thông qua sự đóng góp của mình có đƣợc đòi hỏi bồi thƣờng, mà còn cho những ngƣời không có thì giờ để

làm việc đó; và thứ hai là, khi tiền hƣu trí đến hạn, chúng không đƣợc tính phần lợi tức của phần vốn tăng thêm đã tích luỹ và vì thế không tính tới thu nhập tăng thêm do các cố gắng của ngƣời hƣởng lợi, mà là sự chuyển giao một phần thành quả công việc của những ngƣời hiện đang sản xuất. Điều này cũng vẫn đúng cho dù chính phủ về mặt danh nghĩa xây dựng một quỹ dự trữ và "đầu tƣ" vào các chứng khoán chính phủ (nghĩa là cho chính mình vay và trong thực tế là chi dùng tiền) hoặc là chính phủ công khai trang trải các nghĩa vụ vãng lai bằng đánh thuế.21 (Sự thay thế khác có thể cảm nhận, nhƣng không bao giờ đƣợc thực hiện, là việc chính phủ đầu tƣ vào các quỹ dự trữ vào các khoản vốn có khả năng sinh lời và điều đó sẽ nhanh chóng tạo ra một sự gia tăng kiểm soát chƣa từng có của chính phủ đối với vốn của cả ngành).

Hai hậu quả thƣờng xuyên này của quỹ hƣu trí ngƣời già đƣợc nhà nƣớc chu cấp cũng luôn là những lý do chính tại sao đòi hỏi phải có loại tổ chức này.

Thật dễ dàng nhận ra làm thế nào việc bỏ hoàn toàn tính chất bảo hiểm của sự sắp đặt này, với sự thực hiện quyền của tất cả mọi ngƣời qua một độ tuổi nhất định (và tất cả những ngƣời phụ thuộc hoặc những ngƣời mất khả năng lao động) tới một mức thu nhập "đủ" hiện đang đƣợc đa số quyết định (trong đó những ngƣời hƣởng lợi chiếm một phần lớn), chắc chắn biến toàn bộ hệ thống thành một công cụ chính trị, một quả bóng đem chơi cho các thủ lĩnh chính trị đang tranh thủ phiếu.

Thật vô ích khi tin rằng bất kỳ một tiêu chuẩn công lý khách quan nào sẽ đặt ra một giới hạn trong phạm vi mà những ngƣời vừa đạt tới một độ tuổi ƣu tiên, cho dù vẫn có thể tiếp tục làm việc, có thể một mực đƣợc nuôi dƣỡng "đầy đủ" bởi những ngƣời vẫn còn làm việc-những ngƣời đến lƣợt mình sẽ tìm kiếm sự vững chắc chỉ trong suy nghĩ rằng tại một ngày nào đó trong tƣơng lai, khi về mặt tỷ lệ họ trở nên thậm chí đông đảo hơn và vì thế sở hữu sức mạnh bầu cử lớn hơn, họ sẽ vẫn ở một vị trí tốt hơn để khiến cho những ngƣời đang làm việc chu cấp

334

cho những nhu cầu của họ.

Những quảng cáo liên tục đã hoàn toàn làm che khuất thực tế là kế

hoạch hƣu trí đầy đủ cho tất cả mọi ngƣời chắc hẳn phải có nghĩa là nhiều ngƣời cuối cùng đi tới thời gian nghỉ hƣu vốn hy vọng đã lâu và những ngƣời có thể nghỉ hƣu nhờ vào tiết kiệm của mình sẽ là những ngƣời nhận trợ cấp hƣu trí từ chi phí của những ngƣời chƣa đạt tới tuổi đó, nhiều trong số này sẽ ngay lập tức nghỉ hƣu nếu họ đƣợc đảm bảo khoản thu nhập tƣơng tự,22 và thực tế là trong một xã hội giàu có không bị lạm phát tàn phá, điều bình thƣờng là một phần lớn những ngƣời nghỉ hƣu sẽ thoải mái hơn những ngƣời còn đang làm việc. Ý

kiến công luận đã bị sai lệch một cách có chủ ý và nghiêm trọng thế

nào trong vấn đề này cũng hoàn toàn có thể đƣợc minh hoạ bởi sự

khẳng định thƣờng đƣợc trích dẫn (đƣợc Toà án Tối cao Hoa Kỳ chấp thuận) là ở Mỹ năm 1935, "xấp xỉ 3 trong 4 ngƣời ở tuổi 65 hoặc già hơn là có thể sống phụ thuộc một phần hoặc toàn bộ vào sự hỗ trợ của những ngƣời khác" - đây là một tuyên bố dựa vào thống kê giả định rằng tất cả của cải mà các cặp vợ chồng già nắm giữ là do ngƣời chồng sở hữu và rằng cuối cùng thì tất cả các bà vợ là "phụ thuộc"!23

Một kết quả không tránh đƣợc của tình hình này, và đã trở thành một đặc trƣng thƣờng thấy ở các nƣớc khác ngoài nƣớc Mỹ, đó là vào giai đoạn đầu của bất kỳ năm bầu cử nào đều có một sự suy đoán về các lợi ích của an sinh xã hội sẽ lại đƣợc nêu ra nhiều nhƣ thế nào. 24 Việc không có giới hạn nào cho các nhu cầu sẽ đƣợc thúc giục là điều đƣợc chứng tỏ rõ nhất bởi các tuyên bố gần đây của Đảng Lao động ở Anh với ý nghĩa là một quỹ hƣu trí thực sự đầy đủ "nghĩa là quyền tiếp tục sống với hàng xóm, hƣởng cùng sở thích và có thể hoà đồng vào bạn bè cùng giới".25 Sẽ không phải là quá lâu trƣớc khi ngƣời ta cho rằng, do ngƣời về hƣu có nhiều thời gian tiêu tiền hơn, họ chắc chắn phải đƣợc trao cho nhiều hơn so với ngƣời vẫn đang còn làm việc; và với cách phân phối cho ngƣời già mà chúng ta đang tiếp cận, sẽ không có lý do tại sao đa số ngƣời trên 40 tuổi không nên nhanh chóng nỗ lực khiến cho những ngƣời ở độ tuổi ít hơn phải làm những việc cực nhọc cho họ. Về điểm này chỉ có có thể rằng những ngƣời khoẻ mạnh hơn về mặt thể chất sẽ chống đối và cƣớp đi từ ngƣời già những quyền

335

chính trị và những khiếu nại pháp lý của họ.

Văn kiện của Đảng Lao động Anh vừa đƣợc đề cập cũng quan trọng bởi vì bên cạnh việc bị thôi thúc bởi nguyện vọng giúp đỡ ngƣời già, rõ ràng việc đó cũng để lộ ra mong muốn khiến cho họ không thể tự giúp đƣợc mình và khiến cho họ bị phụ thuộc hoàn toàn vào sự trợ giúp của chính phủ. Tâm lý oán giận tất cả các kế hoạch hƣu trí tƣ nhân hoặc những kế hoạch tƣơng tự khác đã lan tràn khắp nơi; và điều thậm chí đáng lƣu ý hơn là giả định lạnh lùng đằng sau các con số trong kế

hoạch đƣợc đƣa ra, đó là giá cả sẽ tăng gấp đôi từ năm 1960 đến 1980.26 Nếu đây là mức độ lạm phát đƣợc đặt ra trƣớc, thu nhập thực tế

thực sự có thể là việc hầu hết ngƣời nào sẽ nghỉ hƣu vào cuối thế kỷ

này sẽ phụ thuộc vào tiền từ thiện của thế hệ trẻ hơn. Và cuối cùng thì có một thực tế không phải là đạo đức là thế hệ trẻ, cảnh sát và quân đội sẽ quyết định vấn đề: các trại tập trung cho những ngƣời già không thể

tự nuôi sống mình đƣợc có thể là số phận cho thế hệ ngƣời già những ngƣời có thu nhập phụ thuộc hoàn toàn vào việc ép buộc từ ngƣời trẻ.

7. Việc chu cấp cho ốm đau đặt ra không chỉ hầu hết các vấn đề mà chúng ta đã xem xét mà còn chính là các điểm riêng biệt của chính các vấn đề

đó. Chúng là kết quả của thực tế là vấn đề "nhu cầu" không thể đƣợc đối xử nhƣ thể nó là đồng nhất cho tất cả mọi ngƣời-những ngƣời thoả

mãn một số tiêu chí khách quan nào đó, ví dụ nhƣ tuổi tác: mỗi một trƣờng hợp nhu cầu đặt ra những vấn đề cấp bách và quan trọng phải đƣợc cân bằng với chi phí để đáp ứng nó, những vấn đề phải đƣợc quyết định bởi từng ngƣời hoặc hoặc một ngƣời nào đó quyết định cho anh ta.

Không có nhiều nghi ngờ rằng sự tăng trƣởng bảo hiểm y tế là một sự

phát triển đáng mong ƣớc. Và có thể cũng có một trƣờng hợp làm cho nó trở thành bắt buộc bởi vì nhiều ngƣời - những ngƣời có thể vì thế tự

cung cấp cho mình - có thể trở thành gánh nặng cho cộng đồng. Nhƣng có những lập luận vững chắc chống lại một kế hoạch duy nhất của bảo hiểm Nhà nƣớc; và dƣờng nhƣ có một trƣờng hợp phổ biến về dịch vụ

y tế miễn phí cho tất cả mọi ngƣời. Từ những gì mà ta vừa nhìn nhận về những kế hoạch này, có thể sự không thiết thực sẽ trở nên rõ ràng tại những nƣớc vừa chấp thuận chúng, mặc dù những hoàn cảnh chính trị

336

làm cho chúng không thể có khả năng bị bỏ qua, bởi vì chúng đã đƣợc chấp thuận. Một trong những lập luận mạnh nhất về chúng là việc áp dụng những kế hoạch này là một loại biện pháp không thể đảo ngƣợc đƣợc về mặt chính trị mà phải đƣợc tiếp tục, cho dù nó chứng tỏ là sai lầm hay không.

Trƣờng hợp dịch vụ y tế miễn phí luôn dựa trên hai khái niệm sai lầm cơ bản. Trƣớc hết, đó là niềm tin rằng nhu cầu y tế luôn là một đặc điểm có thể biết chắc về mặt khách quan và rằng chúng có thể và nên đƣợc đáp ứng đầy đủ trong mọi trƣờng hợp mà không cần xem xét những cân nhắc kinh tế; thứ hai là điều đó là có thể về mặt kinh tế bởi vì một dịch vụ y tế đƣợc cải thiện thông thƣờng sinh ra một sự khôi phục tính hiệu quả kinh tế hoặc khả năng thu nhập và vì thế tự trang trải cho nó đƣợc.27 Cả hai luận điểm đều nhầm lẫn về bản chất vấn đề

có trong hầu hết các quyết định về việc duy trì y tế và cuộc sống.

Không có một tiêu chuẩn khách quan nào phán xét việc có bao nhiêu sự quan tâm và cố gắng cần phải có trong mỗi một trƣờng hợp cụ thể; cũng nhƣ vậy, trong trƣờng hợp khi thuốc men có bƣớc phát triển, nó trở nên ngày càng rõ ràng rằng không có một giới hạn nào về lƣợng có thể đƣợc sử dụng một cách có lợi nhằm làm tất cả những gì có thể về

mặt khách quan.28 Hơn nữa, trong việc đánh giá của mỗi ngƣời chúng ta, cũng không phải là đúng rằng tất cả những gì chƣa đƣợc hoàn thành để đảm bảo cho y tế và cuộc sống đều có một sự ƣu tiên tuyệt đối so với các nhu cầu khác. Cũng giống nhƣ trong tất cả các quyết định khác mà chúng ta phải xử lý không có sự chắc chắn mà là với khả năng hoặc cơ hội, chúng ta luôn gặp rủi ro và quyết định căn cứ vào các cân nhắc về kinh tế cho dù vẫn lƣu ý đến một phòng ngừa cụ thể, nghĩa là cân bằng rủi ro với những nhu cầu khác. Thậm chí một ngƣời giầu nhất thông thƣờng sẽ không làm tất cả những gì mà kiến thức y khoa cho phép để giữ gìn sức khoẻ của anh ta, có thể là do những mối quan ngại khác lấn át thời gian và năng lực của anh ta. Một ngƣời nào đó chắc hẳn phải luôn quyết định xem liệu có cần thêm một cố gắng và chi phí nguồn lực tăng thêm hay không. Vấn đề thực chất là mối quan ngại riêng là nhằm để có một tiếng nói và để có thể có đƣợc thêm sự chú ý nhờ một sự hy sinh thêm nào đó, hay là để một ngƣời khác thực hiện

337

quyết định này thay cho anh ta. Mặc dù chúng ta đều không thích thực tế là ta phải cân bằng các giá trị phi vật chất nhƣ là y tế và cuộc sống so với các lợi thế vật chất, và mong ƣớc rằng không cần thiết phải có sự lựa chọn, nhƣng tất cả chúng ta thực sự đều phải lựa chọn bởi vì thực tế là ta không thể thay đổi.

Khái niệm rằng có một tiêu chuẩn dịch vụ y tế có thể xác định về mặt khách quan mà có thể và nên đƣợc cung cấp cho tất cả mọi ngƣời, và một khái niệm theo kế hoạch Beveridge và toàn bộ Cục Y tế Quốc gia Anh, tất cả đều không liên quan đến thực tế.29 Trong một lĩnh vực đang thay đổi nhanh chóng nhƣ thuốc y tế ngày nay, nó có thể là một tiêu chuẩn dịch vụ trung bình tồi tệ nhất có thể đƣợc cung cấp công bằng cho tất cả mọi ngƣời.30 Nhƣng do trong mọi lĩnh vực có tính chất tiến bộ, những gì có thể về mặt khách quan cung cấp cho tất cả mọi ngƣời phụ thuộc vào những gì đã đƣợc cung cấp cho một số ngƣời, cho nên hiệu ứng của việc làm cho nó quá đắt đối với hầu hết mọi ngƣời để có đƣợc mức dịch vụ tốt hơn mức trung bình đã lâu chắc chắn là mức trung bình này sẽ thấp hơn mức lẽ ra đã có.

Những vấn đề nêu ra từ dịch vụ y tế miễn phí đƣợc làm cho thậm chí khó khăn hơn sự thực là bƣớc tiến trong thuốc y tế có xu hƣớng gia tăng nỗ lực không chỉ chủ yếu hƣớng vào khôi phục năng lực lao động mà còn hƣớng tới xoá bỏ nghèo khổ và kéo dài cuộc sống; tất nhiên những điều này không chỉ đƣợc lý giải trên khía cạnh kinh tế mà còn là về tính nhân đạo. Song, trong khi nhiệm vụ chống chọi lại những bệnh tật nghiêm trọng xảy ra và ảnh hƣởng đến một số ngƣời trong độ

tuổi trƣởng thành thì tƣơng đối ít, nhiệm vụ làm chậm lại quá trình kinh niên mà chắc chắn nó kéo theo sự suy sụp của tất cả chúng ta thì không có giới hạn nào. Nhiệm vụ sau vừa đề cập đặt ra một vấn đề có thể đƣợc giải quyết bởi việc cung cấp không giới hạn các thiết bị y tế

mà không theo điều kiện nào, và vì thế là vấn đề phải tiếp tục để đƣa ra một sự lựa chọn đau đớn giữa các mục tiêu đối chọi nhau. Theo hệ

thống y tế nhà nƣớc, sự lựa chọn này sẽ phải đƣợc áp đặt bởi nhà chức trách đối với từng con ngƣời. Dƣờng nhƣ điều đó có thể là khó nghe, nhƣng có thể đó là vì lợi ích của mọi ngƣời với ý nghĩa là dƣới hệ

thống miễn phí, những ngƣời nào có đầy đủ khả năng thu nhập thƣờng

338

đƣợc chữa trị khỏi những ảnh hƣởng tạm thời và không nguy hiểm để

đánh đổi cho sự sao nhãng nào đó đối với những ngƣời già cả và ngƣời ốm yết kiệt quệ. Nơi nào các hệ thống y tế Nhà nƣớc hoạt động, chúng ta nhìn chung nhận thấy rằng những ngƣời nào có thể đƣợc khôi phục khả năng đầy đủ một cách nhanh chóng sẽ phải đợi một thời gian dài bởi vì tất cả những trang thiết bị của bệnh viện đã đƣợc chiếm dụng bởi những ngƣời sẽ không bao giờ đóng góp một lần nữa cho nhu cầu của những ngƣời còn lại.31

Có quá nhiều vấn đề nghiêm trọng đặt ra cho việc quốc hữu hoá thuốc y tế đến nỗi mà chúng ta không thể đề cập thậm chí tất cả các vấn đề

quan trọng hơn. Nhƣng có một sức hút mà công chúng hiếm khi cảm nhận đƣợc và có thể có tầm quan trọng lớn nhất. Đây là chuyển đổi không thể tránh đƣợc của các bác sỹ, những ngƣời là thành viên của một nghề chuyên nghiệp miễn phí trƣớc hết chịu trách nhiệm đối với những bệnh nhân của họ, trở thành những nhân công đƣợc trả phí của nhà nƣớc-những chuyên viên cần thiết phụ thuộc vào sự chỉ dẫn của cơ

quan quyền lực và phải đƣợc giải thoát khỏi nhiệm vụ bí mật nếu nói về khía cạnh công quyền. Khía cạnh nguy hiểm nhất của sự phát triển mới này có thể chứng tỏ là, tại một thời điểm khi việc tăng của kiến thức y tế có xu hƣớng trao ngày càng nhiều quyền lực đối với tƣ tƣởng của con ngƣời cho những ngƣời sở hữu nó, họ nên đƣợc thực hiện một cách độc lập trong một tổ chức thống nhất dƣới sự chỉ đạo duy nhất và đƣợc hƣớng dẫn bởi những lý trí tƣơng tự của Nhà nƣớc vốn thƣờng quản trị chính sách. Một hệ thống trao cho ngƣời giúp đỡ không thể

thiếu của một ngƣời - ngƣời đồng thời cũng là nhân viên của Nhà nƣớc

- một cái nhìn vào những quan tâm riêng tƣ nhất của những ngƣời khác, và là hệ thống tạo ra những điều kiện trong đó anh ta phải tiết lộ kiến thức với cấp trên và sử dụng nó cho những mục đích đƣợc xác định bởi nhà chức trách, thì hệ thống đó sẽ mở ra những triển vọng đáng kinh ngạc. Cách thức trong đó thuốc y tế Nhà nƣớc đƣợc sử dụng ở Nga nhƣ

một công cụ kỷ luật công nghiệp32 cho chúng ta biết một sự mƣờng tƣợng trƣớc về những cách sử dụng mà hệ thống nhƣ vậy có thể đƣa vào áp dụng.

8. Một bộ phận của an sinh xã hội dƣờng nhƣ quan trọng nhất trong thời

339

kỳ trƣớc chiến tranh-việc chu cấp thất nghiệp-đã trở nên tƣơng đối không còn quan trọng trong những năm gần đây. Mặc dù có thể không có vấn đề gì khi việc ngăn chặn thất nghiệp quy mô lớn có tầm quan trọng hơn so với phƣơng pháp chu cấp cho những ngƣời thất nghiệp, chúng ta không thể chắc chắn rằng ta đã giải quyết triệt để vấn đề trên (sự thất nghiệp) và rằng vấn đề sau (ngƣời thất nghiệp) sẽ không mang tầm quan trọng chính nữa. Chúng ta cũng không thể chắc chắn rằng đặc điểm của việc chu cấp cho ngƣời thất nghiệp sẽ không chứng tỏ là một trong những nhân tố quan trọng quyết định phạm vi của thất nghiệp.

Chúng ta lại phải coi việc tồn tại của một hệ thống cứu tế công cộng là đƣơng nhiên vì nó tạo ra một số lƣợng tối thiểu mang tính đồng nhất cho tất cả các trƣờng hợp chứng tỏ đƣợc nhu cầu, vì thế không có thành viên nào trong nhu cầu của cộng đồng phải mƣu cầu thực phẩm và sự đùm bọc. Vấn đề đặc biệt do những ngƣời thất nghiệp gây ra là: bất kỳ sự giúp đỡ hơn nữa nào dựa trên thu nhập bình thƣờng của họ

nên đƣợc cung cấp cho họ sẽ đƣợc làm nhƣ thế nào và ai thực hiện, và nếu có, nói một cách cụ thể, liệu nhu cầu này giải thích đƣợc cho việc tái phân phối thu nhập mang tính cƣỡng ép dựa theo một nguyên tắc công bằng nào đó.

Luận điểm chính ủng hộ việc cung cấp vƣợt quá lƣợng tối thiểu dành cho mọi ngƣời là những thay đổi đột ngột và không thể dự tính trƣớc trong nhu cầu lao động sẽ xảy ra nhƣ là kết quả của các tình huống mà công nhân không thể biết trƣớc cũng nhƣ không thể kiểm soát đƣợc.

Nếu nói về nạn thất nghiệp lan tràn trong các giai đoạn suy thoái lớn, thì luận điểm đó có một sức thuyết phục. Nhƣng có nhiều các nguyên cớ khác của nạn thất nghiệp. Lạm phát tái diễn và có thể nhìn thấy trƣớc xảy ra trong hầu hết các giao dịch mang tính mùa vụ, và ở đây rõ ràng là vì lợi ích chung mà hoặc là việc cung cấp lao động quá bị hạn chế tới mức thu nhập mùa vụ sẽ chỉ đủ duy trì nhân công trong năm, hoặc là dòng chảy lao động đƣợc duy trì bởi những dịch chuyển định kỳ từ nghề này sang nghề khác. Cũng có những trƣờng hợp quan trọng trong đó thất nghiệp có tác động trực tiếp với việc thù lao đang quá cao trong một giao dịch cụ thể, hoặc là do chúng bị đẩy lên cao do các hoạt

340

dộng của công đoàn, hoặc là do sự suy giảm trong ngành liên quan.

Trong cả hai trƣờng hợp, việc xử lý vấn đề thất nghiệp dòi hỏi tính linh hoạt trong thù lao và sự di động của chính bản thân các công nhân; tuy nhiên, cả hai trƣờng hợp này đều bị suy giảm bởi một hệ thống đảm bảo cho tất cả mọi ngƣời thất nghiệp một tỷ lệ phần trăm nhất định thù lao mà họ đã từng hƣởng.

Rõ ràng là có một trƣờng hợp cho bảo hiểm thuần nhất đối với thất nghiệp ở bất cứ đâu thích hợp, bảo hiểm trong đó các rủi ro khác nhau của những giao dịch khác nhau đƣợc phản ánh trong phí bảo hiểm đƣợc trả. Trong một ngành, do tính không ổn định riêng biệt của nó mà luôn đòi hỏi có ngƣời thất nghiệp, ngƣời ta mong muốn rằng nó tạo ra đủ một số ngƣời ở thế sẵn sàng bằng cách trả thù lao đủ cao để bù đắp cho rủi ro cụ thể này. Vì nhiều lý do khác nhau, mọt hệ thống bảo hiểm nhƣ vậy dƣờng nhƣ đã không thích hợp ngay lập tức đối với một số

nghề (nhƣ là lao động nông nghiệp và dịch vụ trong nƣớc), và chủ yếu vì lý do này mà những kế hoạch "bảo hiểm" của Nhà nƣớc đƣợc thông qua33-là những kế hoạch trong thực tế đã trợ cấp cho thu nhập trong những nhóm nhƣ vậy mà không sử dụng quỹ thu từ đóng góp của các công nhân khác hoặc từ nguồn thu thuế chung. Tuy nhiên, khi rủi ro thất nghiệp riêng biệt cho một giao dịch cụ thể không đƣợc phòng tránh từ những thu nhập không phải từ giao dịch đó mà từ bên ngoài, nó có nghĩa rằng nguồn cung lao động cho những giao dịch nhƣ vậy đƣợc bao cấp để mở rộng xa hơn phạm vi đòi hỏi về mặt kinh tế.

Tuy nhiên, ý nghĩa chủ yếu của những hệ thống thất nghiệp toàn diện mà đã đƣợc thông qua tại tất cả các nƣớc phƣơng Tây là chúng vận hành trong một thị trƣờng lao động có hoạt động công đoàn mang tính cƣỡng ép thống trị, và chúng đã đƣợc thiết kế dƣới ảnh ƣởng mạnh mẽ

của công đoàn với mục đích giúp đỡ công đoàn trong chính sách lƣơng của họ. Một hệ thống trong đó một công nhân đƣợc coi là không thể

tìm đƣợc việc và vì thế đƣợc quyền hƣởng lợi ích vì những công nhân trong công ty hoặc trong ngành mà anh ta kiếm việc đang đình công sẽ

cần thiết phải trở thành một sự hỗ trợ chính cho sức ép lƣơng của công đoàn. Một hệ thống nhƣ vậy về mặt dài hạn chỉ có thể làm cho vấn đề

thất nghiệm thêm sâu sắc hơn,34 trong đó nó giảm nhẹ trách nhiệm của

341

công đoàn trong vấn đề thất nghiệp do chính sách của họ tạo ra và đặt lên vai Nhà nƣớc gánh nặng không chỉ cƣu mang mà còn giữ gìn sự hài lòng cho những ngƣời tự mình mất việc.

Giải pháp hợp lý của những vấn đề này trong một xã hội tự do có vẻ

nhƣ là bất kỳ một việc cung cấp nào hơn nữa cần có để duy trì những tiêu chuẩn quen thuộc nên đƣợc chuyển sang các nỗ lực mang tính cạnh tranh và tự nguyện, trong khi Nhà nƣớc chu cấp không chỉ một số

lƣợng tối thiểu nhƣ nhau cho tất cả mọi ngƣời - những ngƣời không thể

tự nuôi dƣỡng- và cố gắng giảm thất nghiệp chu kỳ càng nhiều càng tốt bởi một chính sách tiền tệ phù hợp. Chính trong lĩnh vực này mà một khi bị trƣớc đoạt mất quyền lực cƣỡng chế, các công đoàn có thể thực hiện sự đóng góp có lợi ích nhất của họ; thực sự là họ đã trên con đƣờng đáp ứng nhu cầu khi Nhà nƣớc làm giảm nhẹ cho họ phần lớn nhiệm vụ.35 Nhƣng một kế hoạch bắt buộc của cái gọi là bảo hiểm thất nghiệp sẽ luôn đƣợc sử dụng để "điều chỉnh" tiền thù lao tƣơng ứng của những nhóm khác nhau, để trợ cấp cho các giao dịch không ổn định mà đánh mất các giao dịch ổn định, và để hỗ trợ cho những đòi hỏi về thù lao không tƣơng thích với một mức việc làm cao. Vì thế về

dài hạn nó có thể làm trầm trọng thêm những điểm xấu mà nó đang dự

tính chạy chữa.

9. Những khó khăn mà các hệ thống bảo hiểm xã hội đang phải đối mặt ở

khắp nơi và đã trở thành cái cớ cho những thảo luận liên tục về "khủng hoảng an sinh xã hội" là hậu quả của thực tế rằng một cơ quan đƣợc thiết kế nhằm giảm nhẹ đói nghèo đã biến thành một công cụ tái phân phối thu nhập, một sự tái phân phối đƣợc dgiả định là dựa trên một nguyên tắc nào đó đang không tồn tại về công bằng xã hội song trên thực tế lại đƣợc quyết định bởi các quyết định tạm thời. Tất nhiên, đúng là thậm chí việc cung cấp một số lƣợng tối thiểu nhƣ nhau cho tất cả những ngƣời không thể tự chu cấp cho mình sẽ hàm chứa việc tái phân phối nào đó về mặt thu nhập. Nhƣng có một sự khác nhau lớn giữa chu cấp một khối lƣợng tối thiểu nhƣ vậy cho tất cả những ngƣời không thể tự nuôi dƣỡng từ thu nhập của mình trong một thị trƣờng vận hành bình thƣờng với một sự tái phân phối hƣớng tới đền bù "công bằng" trong tất cả các nghề quan trọng hơn - so sánh giữa một sự tái

342

phân phối trong đó một đa số lớn ngƣời dân đang kiếm sống đồng ý trao cho những ngƣời không thể làm nhƣ vậy, và một sự tái phân phối trong đó đa số ngƣời lấy từ một thiểu số bởi vì nhóm thiểu số này có nhiều hơn. Cách thứ nhất bảo tồn một phƣơng pháp điều chỉnh vô tƣ

theo đó ngƣời ta có thể lựa chọn công việc của mình; cách thứ hai đƣa chúng ta ngày càng gần hơn tới một hệ thống trong đó ngƣời ta sẽ phải nghe lời nhà chức trách trong việc làm những gì.

Có vẻ nhƣ đó là số phận của tất cả các kế hoạch duy nhất và có định hƣớng chính trị trong việc cung cấp các dịch vụ nhƣ vậy nhằm nhanh chóng biến thành các công cụ xác định thu nhập tƣơng đối của đại đa số và vì thế là công cụ kiểm soát các hoạt động kinh tế nói chung.36

Kế hoạch Beveridge, mà tác giả của nó không cho là một công cụ tái phân phối thu nhập nhƣng đã nhanh chóng bị biến thành một công cụ

nhƣ vậy bởi các nhà chính trị, thì chỉ là một ví dụ đƣợc biết đến nhiều nhất trong số nhiều trrƣờng hợp. Nhƣng trong một xã hội tự do, ngƣời ta có thể cung cấp một mức phúc lợi tối thiểu cho tất cả, một xã hội nhƣ vậy không thích hợp với việc chia sẻ thu nhập dựa trên một quan niệm công bằng nào đó đƣợc cho trƣớc. Sự đảm bảo mức tối thiểu bằng nhau cho tất cả mọi ngƣời đang trong cảnh khốn cùng hàm ý rằng lƣợng tối thiểu này đƣợc cung cấp chỉ dựa trên bằng chứng về nhu cầu và rằng không có những gì chƣa đƣợc trả bởi sự đóng góp cá nhân lại đƣợc cung cấp nếu không có bằng chứng nhƣ vậy. Sự phản đối hoàn toàn không có lý trí trƣớc một sự "thử nghiệm phƣơng tiện" cho các dịch vụ đƣợc cho là dựa trên nhu cầu chắc chắn luôn dẫn tới một nhu cầu lố bịch là tất cả mọi ngƣời nên đƣợc giúp đỡ cho dù có nhu cầu nào, sao cho những ngƣời nào thực sự cần giúp đỡ không nên cả thấy thấp kém. Điều đó sinh ra một tình huống trong đó nhìn chung một cố gắng đƣợc thực hiện để giúp đỡ những ngƣời có nhu cầu và đồng thời cho phép họ cảm thấy rằng những gì họ nhận đƣợc là thành quả của chính nỗ lực và phẩm chất của họ.37

Mặc dù quan điểm tự do mang tính ác cảm truyền thống đối với bất kỳ

quyền lực tuỳ tiện nào của nhà chức trách có thể đã đóng một vai trò nào đó trong việc giúp cho sự phát triển này, ngƣời ta có thể chú ý rằng việc phản kháng chống lại sự cƣỡng ép mang tính tuỳ tiện thực sự có

343

thể đƣa ra một lý giải đối với việc cho phép một ngƣời có trách nhiệm nào đó có quyền khiến nại không cần điều kiện để yêu cầu giúp đỡ và quyền đƣợc là ngƣời phán xử cuối cùng cho những nhu cầu của chính họ. Có thể không có một nguyên tắc công bằng nào trong một xã hội tự

do nơi trao quyền cho sự hỗ trợ "không thể ngăn cản" hoặc "không tuỳ

ý" cho dù nhu cầu đã đƣợc chứng tỏ nhƣ thế nào. Nếu những quyền khiếu nại nhƣ vậy đƣợc áp dụng dƣới hình thức trá hình là "bảo hiểm xã hội" và thông qua một sự dối trá của công chúng đã đƣợc thừa nhận-sự dối trá này là nguồn gốc của tính kiêu căng của các tác giả của nó 38

- chắc chắn là chúng không có ý nghĩa gì với nguyên tắc công bằng nhƣ nhau theo luật.

Hy vọng bây giờ đôi lúc đƣợc những nhà tự do diễn đạt rằng "toàn bộ

cơ cấu Nhà nƣớc phúc lợi phải đƣợc coi là một hiện tƣợng ngẫu nhiên"39-một hình thức giai đoạn tiến hoá truyền thống mà tự tăng trƣởng nói chung về của cải sẽ nhanh chóng làm cho nó không còn cần thiết. Tuy nhiên, có vẻ nhƣ phải nghi ngờ rằng liệu có tồn tại một giai đoạn riêng biệt nhƣ vậy trong đó những tác động cuối cùng của những định chế mang tính độc quyền có thể là có lợi, và một khi chúng đƣợc tạo ra, liệu rằng có thể trừ khử chúng về mặt chính trị hay không. Ở các nƣớc nghèo gánh nặng của bộ máy đang phình ra có thể làm chậm lại một cách đáng kể sự tăng trƣởng của cải (chƣa đề cập đến xu hƣớng của nó làm trầm trọng hơn vấn đề quá tải dân số) và vì thế làm trì hoãn thời gian một cách vô hạn định khi nó đƣợc cho là không cần thiết, trong khi đó tại các nƣớc giàu nó sẽ ngăn chặn sự phát triển của các tổ

chức có tính chất thay thế có thể đảm nhiệm một vài trong số các chức năng của bộ máy đó.

Có thể không có tồn tại một trở ngại nào mà không thể vƣợt qua đối với một sự chuyển hoá dần dần của các hệ thống trợ cấp ốm đau và thất nghiệp thành các hệ thống bảo hiểm thực sự theo đó ngƣời ta trả

cho lợi ích đƣợc hƣởng từ các tổ chức mang tính cạnh tranh. Thật là khó khăn hơn nhiều trong việc nhìn nhận làm thế nào để có thể từ bỏ

một hệ thống cung cấp cho ngƣời già theo đó mỗi một thế hệ, thông qua việc trả cho các nhu cầu của thế hệ trƣớc, có đƣợc một quyền đòi hỏi tƣơng tự đối với việc hỗ trợ của thế hệ sau. Hoàn toàn có vẻ nhƣ

344

một khi đƣợc áp dụng, một hệ thống nhƣ vậy sẽ phải tiếp diễn mãi mãi hoặc là đƣợc phép sụp đổ hoàn toàn. Vì vậy, việc áp dụng một hệ thống nhƣ thế sẽ bó chặt sự tiến triển và đặt lên vai xã hội một gánh nặng ngày càng cao khiến cho nó sẽ hoàn toàn có khả năng liên tục phải cố

gắng tự thoát khỏi lạm phát. Tuy nhiên, không phải lối thoát này mà cũng không phải một sự trốn tránh đã xảy ra một cách có chủ ý đối với các nghĩa vụ có thể tạo ra nền tảng cho một xã hội nghiêm chỉnh.

Trƣớc khi chúng ta có thể hy vọng giải quyết các vấn đề này một cách nhạy bén, nền dân chủ sẽ phải học một điều rằng nó sẽ phải trả giá cho chính những hành động dại dột của mình và nó không thể yêu cầu một cách vô hạn độ các thế hệ tƣơng lai nhằm giải quyết các vấn đề hiện tại.

Ngƣời ta nói rằng, trong khi chúng ta đã thƣờng chịu đựng những điều xấu xa của xã hội, bây giờ chúng ta chịu đựng những biện pháp chữa trị cho chúng.41 Sự khác nhau là, trƣớc đây những điều xấu của xã hội dần biến mất cùng với sự tăng trƣởng của cải, thì những biện pháp chữa trị mà chúng ta đã áp dụng đang bắt đầu đe doạ việc tiếp tục sự

tăng trƣởng của cải mà mọi tiến bộ trong tƣơng lai đều phụ thuộc vào.

Thay vì "năm kẻ khổng lồ" mà nhà nƣớc phúc lợi trong báo cáo của Beveridge đã xây dựng nhằm đấu tranh với chúng, chúng ta bây giờ

đang nêu lên những kẻ khổng lồ mới mà có thể hoàn toàn chứng tỏ là kẻ thù thậm chí còn lớn hơn của cuộc sống nghiêm chỉnh. Mặc dù chúng ta có thể đã tăng tốc một chút cuộc chiến với mƣu cầu, bệnh tật, sự thờ ơ, sự nghèo khổ và đau ốm, nhƣng trong tƣơng lai chúng ta có thể làm thậm chí tồi tệ hơn trong cuộc tranh đấu đó khi những hiểm nguy chính sẽ đến từ lạm phát, thuế không hoạt động, các công đoàn có tính áp đặt, một sự thống trị gia tăng của chính phủ trong giáo dục, và một sự quan liêu trong dịch vụ xã hội với những quyền lực độc quyền rộng rãi-là những nguy hiểm mà từng ngƣời không thể thoát khỏi nhờ những nỗ lực của chính mình và xung lực của một bộ máy chính phủ mở rộng quá đáng là có thể tăng lên chứ không giảm bớt.

345

CHƢƠNG 20

THUẾ VÀ TÁI PHÂN PHỐI

1. Có nhiều lý do tôi muốn bỏ qua chƣơng này. Những tranh luận về nó đƣợc hƣớng tới những niềm tin đã quá phổ biến đến nỗi việc tranh luận sẽ động chạm đến nhiều ngƣời. Thậm chí những ngƣời đã theo tôi cho đến nay và có thể đã coi quan điểm tổng thể của tôi là hợp lý vẫn có thể cho rằng quan điểm của tôi về thuế mang tính học thuyết, cực đoan và không thực tiễn. Nhiều ngƣời có thể sẵn sàng khôi phục lại tự do mà tôi đang biện hộ, miễn rằng sự bất công mà họ tin là điều đó sẽ gây ra có thể đƣợc sửa chữa thông qua các biện pháp thuế phù hợp thông qua các biện pháp thuế phù hợp. Việc tái phân phối qua đánh thuế lũy tiến đã trở nên là một biện pháp đƣợc chấp thuận phổ quát nhất vì lý do đó. Song điều đó sẽ là không thành thật nếu tránh việc thảo luận vấn đề này. Hơn nữa, làm điều đó có nghĩa là bỏ qua những gì đối với tôi dƣờng không chỉ là nguồn gốc vô trách nhiệm chính của các hành động dân chủ, mà còn một vấn đề quan trọng trong đó toàn bộ đặc điểm của xã hội tƣơng lai sẽ phụ thuộc vào đó.

Mặc dù có thể cần những cố gắng đáng kể để giải phóng mọi ngƣời khỏi những gì đã trở thành giáo điều trong vấn đề này, nhƣng nên cần phải rõ ràng, một chi vấn đề này đƣợc diễn đạt rõ, rằng chính ở chỗ này chứ

không phải nơi nào khác, chính sách đã hƣớng tới một sự độc đoán.

Sau một thời gian dài không có vấn đề thực tiễn nào về nguyên tắc của đánh thuế lũy tiến và trong đó thì có rất ít tranh luận mới, và gần đây có vẻ nhƣ đã có nhiều cách tiếp cận mang tính phê phán hơn đối với vấn đề

này.1 Tuy nhiên, vẫn còn một nhu cầu lớn cho việc xem xét lại toàn bộ vấn đề. Không may là, chúng tôi có thể cố gắng chỉ để có đƣợc một bản tóm tắt ngắn gọn về những phản đối của chúng tôi trong chƣơng này Cần phải nói ngay là chỉ có tính luỹ tiến mà chúng ta cần phải quan tâm về

nó và cái mà chúng tôi tin là không thể hoà hợp đƣợc về mặt dài hạn với những thiết chế tự do là việc luỹ tiến thuế nói chung. Đó là việc đánh thuế

theo tỷ lệ tăng lên đối với phần thu nhập lớn hơn khi tất cả các sắc thuế

đƣợc xem xét tổng thể. Thuế cá nhân, và đặc biêệ là thuế thu nhập, có thể

đƣợc thừa nhận là có lý do tốt-đó là việc bù đắp cho xu hƣớng nhiều loại

346

thuế gián tiếp bị áp đặt một mức thuế nặng hơn theo tỷ lệ lên các phần thu nhập nhỏ. Điều đó là lý do duy nhất ủng hộ sự lũy tiến. Tuy vậy, nó chỉ

đƣợc áp dụng cho các loại thuế cụ thể nhƣ là một phần của cấu trúc thuế

đã có và không thể mở rộng toàn bộ hệ thống thuế. Chúng tôi sẽ bàn luận ở đây chủ yếu các tác động của thuế thu nhập lũy tiến bởi vì trong thời gian gần đây nó đƣợc sử dụng nhƣ là một công cụ chính trong việc đánh thuế nói chung theo cách lũy tiến. Vấn đề điều chỉnh phù hợp lẫn nhau giữa các sắc thuế trong phạm vi một hệ thống không phải là điều chúng ta quan tâm.

Chúng ta cũng không xem xét một cách riêng rẽ các vấn đề nảy sinh từ

thực tế là, mặc dù đánh thuế lũy tiến ngày nay là một công cụ chính của tái phân phối thu nhập, nhƣng đó không phải là biện pháp duy nhất để đạt đƣợc việc tái phân phối đó. Rõ ràng là có thể đem lại nhiều sự tái phân phối theo hệ thống đánh thuế từng phần này. Tất cả những gì cần thiết là sử dụng một phần đáng kể của doanh thu để cung cấp các dịch vụ làm lợi chủ yếu cho một giai cấp nào đó hoặc là trợ cấp trực tiếp cho giai cấp đó.

Tuy nhiên, ngƣời ta băn khoăn về phạm vi mà những ngƣời trong nhóm thu nhập thấp sẽ phải sẵn sàng giảm phần thu nhập đang đƣợc tự do sử

dụng bởi việc đánh thuế để đổi lại các dịch vụ miễn phí. Cũng rất khó để

hiểu biện pháp này có thể thay đổi phần lớn những khác biệt trong nhóm thu nhập cao hơn nhƣ thế nào. Có thể là tốt trong việc đem lại một sự

chuyển giao một phần đáng kể thu nhập từ giai cấp ngƣời giàu sang giai cấp ngƣời nghèo. Nhƣng điều đó không tạo ra việc san bằng đỉnh tháp thu nhập mà đó lại là tác động chủ yếu của đánh thuế lũy tiến. Đối với những ngƣời giàu có một cách tƣơng đối, điều dó có thể có nghĩa rằng, mặc dù tất cả họ có thể bị đánh thuế theo tỷ lệ đối với toàn bộ thu nhập của mình, nhƣng sự khác biệt trong những dịch vụ mà họ nhận đƣợc sẽ là không đáng kể. Tuy nhiên, chính trong giai cấp này sự thay đổi về thu nhập do đánh thuế luỹ tiến là có tầm quan trọng nhất. Tiến bộ kỹ thuật, sự phân bổ

các nguồn lực, các động lực, sự linh hoạt xã hội, tính cạnh tranh, và đầu tƣ- những tác động của thuế luỹ tiến trong tất cả các hoạt động này chủ

yếu có tác động thông qua ảnh hƣởng đến giai cấp này. Cho dù điều gì xảy ra trong tƣơng lai, và ở thời điểm hiện tại với mức nào đi nữa, thì thuế luỹ

tiến cũng là một biện pháp chính phân phối thu nhập, và nếu không có nó

347

thì phạm vi của những chính sách nhƣ vậy sẽ rất hạn chế.

2. Cũng giống nhƣ rất nhiều các biện pháp khác, thuế luỹ tiến có tầm quan trọng nhƣ hiện nay là do đã đƣợc từng bị ẩn trong các dự định sai lầm trƣớc đó. Dù vào thời gian cuộc cách mạng Pháp và sau đó trong giai đoạn trào lƣu của những ngƣời xã hội chủ nghĩa trƣớc các cuộc cách mạng trong năm 1848, việc đánh thuế này đƣợc công khai ủng hộ nhƣ là một biện pháp phân phối lại thu nhập, nhƣng nó cũng bị bác bỏ một cách thẳng thừng. "Ngƣời ta nên thực hiện theo đấng sáng tạo chứ không phải theo dự

án này" – đó là một sự phản ứng phẫn nộ của Turgot theo chủ nghĩa tự do đối với những đề xuất ban đầu của loại thuế này.2 Trong những năm 1830

khi những đề xuất ấy đã đƣợc ủng hộ rộng rãi hơn, J.R.McCulloch vẫn bày tỏ sự phản đối trong một đoạn thƣờng đƣợc trích dẫn nhƣ sau:"Thời điểm bạn bỏ qua nguyên tắc chủ yếu của việc bất tất cả mọi ngƣời cùng tỷ

lệ thu nhập hoặc tài sản giống nhau, chính lúc đó bạn ở trên biển mà không có bánh lái và compa, và không hề có chút nào bất bình đẳng và thật nực cuời là bạn có thể không muốn thế."3 Năm 1848, Karl Marx và Friedrich Engels đã thẳng thắn đề xuất "một cách đánh thuế luỹ tiến nặng hoặc là phân loại" nhƣ là mộ trong các biện pháp mà sau giai đoạn đầu tiên của cách mạng, "giai cấp vô sản sẽ quyền lực chuyên chế về chính trị

để giành lấy bằng mọi cách tất cả vốn từ giai cấp tƣ sản, để tập trung hoá tất cả các công cụ sản xuất vào trong tay Nhà nƣớc." Và những biện pháp nhƣ vậy đƣợc họ miêu tả là "biện pháp xâm nhập chuyên chế về quyền đối với tài sản, và trong điều kiện sản xuất tƣ bản….các biện pháp….là những gì có vẻ thiếu kinh tế và không đứng vững đƣợc nhƣng trong sự vận động đi lên của chính họ, sẽ là cần thiết cho sự xâm lấn hơn nữa vào trật tự xã hội cũ và là không thể tránh khỏi nhƣ là một biện pháp cách mạng triệt để

về phƣơng thức sản xuất."4 Nhƣng thái độ chung vẫn đƣợc tổng kết rõ qua cách nói của A.Thiers rằng "tính tỷ lệ là một nguyên tắc, nhƣng sự luỹ tiến là đơn giản là một sự độc đoán đáng ghét,"5 hoặc nhƣ John Stuart Mill đã miêu tả sự luỹ tiến nhƣ là một "một hình thức ăn trộm hiền lành"6

Nhƣng sau sự công kích dữ dội đầu tiên nhƣ vậy đã giảm bớt, sự ủng hộ

đánh thuế luỹ tiến lại xuất hiện dƣới các hình thức mới. Những nhà cải cách xã hội, nhìn chung công khai tuyên bố mong muốn thay đổi việc phân phối thu nhập, đã bắt đầu thừa nhận rằng tổng gánh nặng thuế, đƣợc

348

giả định là do những tính toán khác quyết định, nên đƣợc phân phối theo

"khả năng trả" để đảm bảo "sự công bằng thiệt hại" và rằng điều này sẽ

đƣợc thực hiện tốt nhất bằng cách đánh thuế theo các tỷ lệ luỹ tiến. Trong số rất nhiều những quan điểm tranh luận sau đó ủng hộ điều này, là điều vẫn còn ghi lại trong các sách giáo khoa về tài chính công,7 có một quan điểm trong có vẻ khoa học nhất. Quan điểm này đòi hỏi sự cân nhắc nhanh chóng bởi vì một số ngƣời vẫn tin rằng nó tạo ra một hình thức biện giải có tính khoa học về thuế luỹ tiến. Khái niệm cơ bản của nó là khái niệm về đƣờng thoả dụng cận biên giảm dần của những hoạt động tiêu dùng liên tục. Thay vì, hoặc có thể là do đặc điểm trừu tƣợng của nó mà nó đã có ảnh hƣởng lớn trong việc làm cho những gì trƣớc kia dựa trên những yêu cầu độc đoán trở nên có tính tôn trọng khoa học hơn.9

Tuy vậy, những phát triển hiện đại trong phạm vi phân tích bản thân tính thoả dụng đã hoàn toàn bác bỏ nền tảng cơ sở cho tranh luận nói trên. Nó đã mất đi một phần giá trị bởi vì niềm tin vào khả năng so sánh những tính thoả dụng của nhiều ngƣời khác nhau nhìn chung đã bị bác bỏ10 và một phần bởi vì có nhiều nghi ngờ liệu rằng khái niệm lợi ích cận biên giảm dần có thể đƣợc áp dụng một cách hợp lý vào thu nhập nói chung đƣợc không, có nghĩa là liệu nó có ý nghĩa không nếu chúng ta coi là thu nhập cho toàn bộ những lợi thế mà một ngƣời có đƣợc từ việc sử dụng các nguồn lực của mình. Trên quan điểm hiện nay đƣợc chấp nhận chung cho rằng tính thoả dụng chỉ là một khái niệm tƣơng đối (có nghĩa là chúng ta chỉ có thể nói một thứ là lớn hơn, bằng hoặc là kém thoả dụng hơn vơớ

thứ khác và không có ý nghĩa gì để nói về mức độ thoả dụng của bản than một thứ), thì tiếp theo chúng ta có thể nói về mức độ của tính thoả dụng của thu nhập về khía cạnh một hành hoá đƣợc mong đợi nào đó, ví dụ thời gian rỗi (hoặc việc tránh cố gắng). Nhƣng nếu chúng ta phải chấp nhận những tác động của quan điểm rằng độ thoả dụng thu nhập ở khía cạnh cố

gắng là đang giảm, chúng ta sẽ tiến đến những kết luận lạ lùng.Trong thực tế, nó sẽ có nghĩa rằng khi thu nhập của một ngƣời tăng lên, thì động lực cho thu nhập tăng thêm cần thiết để tạo ra phần thu nhập cận biên nhƣ

nhau sẽ tăng lên. Điều đó dẫn chúng ta đến tranh luận cho việc đánh thuế

luỹ thoái, nhƣng chắc chắn không phải là luỹ tiến. Tuy vậy, thật khó đáng để tiếp tục theo đuổi quan điểm này. Bây giờ có thể có ít nghi ngờ rằng

349

việc sử dụng phân tích tính thoả dụng trong lý thuyết về thuế má hoàn toàn là một sai lầm đáng tiếc (trong đó có một số các nhà kinh tế học đáng kính) và rằng chúng ta càng sớm thoát khỏi sự nhầm lẫn mà nó gây ra thì càng tốt.

3. Những ai ủng hộ thuế luỹ tiến trong nửa sau của thế kỷ 19 nhìn chung nhấn mạnh rằng mục tiêu của họ chỉ là để đạt đƣợc sự cân bằng về những hy sinh và không phải là sự phân phối lại thu nhập; và nhìn chung họ cho rằng mục tiêu này có thể giải thích chỉ một mức độ "vừa phải" sự luỹ tiến, và rằng việc sử dụng "quá mức" (nhƣ tại thành phố Florence trong thế kỷ

15, trong đó các mức thuế đã bị đẩy lên tới mức 50%) tất nhiên sẽ bị chỉ

trích. Mặc dù tất cả các cố gắng để tạo ra một tiêu chuẩn khách quan cho mức luỹ tiến phù hợp đã thất bại và mặc dù không có câu trả lời nào đƣợc đặt ra khi nó bị phản đối rằng, một khi nguyên tắc này đƣợc chấp nhận, sẽ

có thể không có giới hạn nào đằng sau đó sự luỹ tiến có thể đƣợc thực hiện với cùng một sự giải thích, cuộc thảo luận đã tiến đến hoàn toàn trong bối cảnh là các mức dự định với những tác động lên phân phối thu nhập dƣờng nhƣ còn mờ nhạt. Gợi ý rằng các mức thuế sẽ không nằm trong phạm vi này đƣợc coi là là một sự bóp méo thâm hiểm của luận điểm này, và nó dẫn đến một sự thiếu niềm tin đáng chê trách trong suy nghĩ của các chính phủ dân chủ.

Chính ở nƣớc Đức, khi có nhà lãnh đạo trong "cái cách xã hội", những ngƣời ủng hộ đánh thuế luỹ tiến trƣớc hết đã vƣợt qua sự phản kháng và sau đó sự tiến triển mới đã đƣợc bắt đầu. Năm 1891, nƣớc Phổ đã áp dụng thuế thu nhập luỹ tiến trong phạm vi từ 0,67 đến 4%. Rudolf von Gneist, nhà lãnh đạo đáng kính của phong trào mới hình thành lúc đó vì Rechtsstaat, đã phản đối một cách vô ích trƣớc quốc hội rằng điều đó có nghĩa là việc bỏ qua nguyên tắc nền tảng về bình đẳng trƣớc luật pháp, là nguyên tắc "thuộc về nguyên tắc thiêng liêng nhất về bình đẳng", và đó là một cản trở duy nhất việc xâm phạm vào tài sản.11 Chỉ một phần rất nhỏ

gánh nặng có trong kế hoạch mới này làm cho những cố gắng chống đối coi nó là vấn đề nguyên tắc trở nên mất hiệu lực.

Mặc dù một số nƣớc châu Âu lục địa khác nhanh chóng theo chân nƣớc Phổ, nhƣng phải mất gần hai mƣơi năm cho phong trào này đạt tới địa vị

những cƣờng quốc Anglo-Saxon. Chỉ đến năm 1910 và 1913 thì Anh quốc

350

và Mỹ mới áp dụng đánh thuế thu nhập theo các mức khác nhau lên tới con số đáng kinh ngạc lúc đó là 81/4 ở Anh và 7% ở Mỹ. Nhƣng trong vòng 30 năm, những con số này đã leo lên tới mức 911/2 và 91 phần trăm tƣơng ứng ở hai nƣớc.

Vì thế trong phạm vi một thế hệ, những gì mà hầu hết những ngƣời ủng hộ

thuế luỹ tiến đã khẳng định trong vòng nửa thế kỷ đã không tự nhiên bị bỏ

qua. Tất nhiên, sự thay đổi nhƣ vậy trong các mức thuế đã làm thay đổi hoàn toàn vấn đề, làm cho nó khác không chỉ về mức độ mà về bản chất.

Mọi cố gắng để biện giải cho những mức thuế này trên cơ sở khả năng đóng góp sau đó đã nhanh chóng bị cho qua, và những ngƣời ủng hộ

chuyển sang cách biện hộ ban đầu, nhƣng đã bỏ qua lâu rồi về luỹ tiến với vai trò là một phƣơng tiện mang lại sự phân phối thu nhập công bằng hơn.12 Dần dần nó đã đƣợc chấp nhận rộng rãi một lần nữa là cơ sở duy nhất mà các mức độ luỹ tiến cho việc đánh thuế nói chung là sự mong muốn thay đổi phân phối thu nhập và việc bảo vệ nền tảng này không thể

đƣợc dựa trên bất kỳ tranh luận mang tính khoa học nào mà phải đƣợc coi là một định đề chính trị rõ rang, nghĩa là giống nhƣ một cố gắng áp đặt lên xã hội một hình thái phân phối theo quyết định của đa số.

4. Một giải thích cho sự phát triển này thƣờng đƣợc nêu ra là sự gia tăng mạnh mẽ trong chi tiêu công cộng trong vòng 40 năm qua đã có thể không làm đƣợc nếu không sử dụng đến luỹ tiến, hoặc ít nhất nếu không có nó thì một gánh nặng không chịu đựng nổi đã có thể bị áp đặt lên vai ngƣời nghèo và rằng, một khi sự cần thiết giúp đỡ ngƣời nghèo đƣợc thừa nhận, thì một mức độ thuế luỹ tiến nào đó là không thể tránh đƣợc. Tuy nhiên, khi đƣợc kiểm nghiệm thì giải thích nhƣ trên đã chỉ còn là một chuyên hoang đƣờng đơn thuần. Không chỉ có doanh thu có đƣợc từ các mức thuế

cao dựa vào những nguồn thu nhập lớn, đặc biệt trong những nhóm thu nhập cao nhất, là quá bé nhỏ so với tổng thu nhập để có thể làm thay đổi phần nào gánh nặng cho những ngƣời còn lại; mà trong một thời gian dài sau khi áp dụng luỹ tiến thì những ngƣời nghèo nhất không phải là những ngƣời đƣợc hƣởng lợi nhiều nhất từ đó mà là tổng thể tầng lớp lao động đƣợc hƣởng tốt hơn và những ngƣời trong tầng lớp trung lƣu là những ngƣời đã ủng hộ nhiều nhất cho luật thuế này. Mặt khác, có thể là đúng nếu nói rằng ảo tƣởng về việc thông qua đánh thuế luỹ tiến thì gánh nặng

351

có thể đƣợc chuyển một cách căn bản sang vai những ngƣời giàu có đã là một lý do chính tại sao việc đánh thuế đã gia tăng nhanh chóng nhƣ vậy trong thời gian qua và rằng, dƣới tác động của ảo tƣởng này, đa số ngƣời ta đều đã đi đến chấp thuận một gánh nặng lớn hơn nhiều so với họ có thể

có theo cách khác. Một kết quả chính của chính sách này đã là sự hạn chế

nghiêm trọng về thu nhập của những ngƣời thành công nhất có thể kiếm đƣợc, và vì thế là sự lo lót cho những ngƣời khác kém hơn.

Sự đóng góp của các sắc thuế luỹ tiến nhỏ nhoi thế nào (đặc biệt là những sắc thuế nặng nề đánh vào những thu nhập cao nhất) trong số tổng thu nhập có thể đƣợc minh họa bởi một vài số liệu ở Mỹ và Anh. Đối với nông dân, ngƣời ta nói rằng (trong năm 1956) "toàn bộ kiến trúc thƣợng tầng luỹ tiến đã chỉ tạo ra khoảng 17% tổng thuế thu nhập thu đƣợc từ

thuế thu nhập cá nhân"-hoặc là khoảng 8 1/2 % tổng nguồn thu liên bang-và rằng trong số đó "có một nửa đƣợc thu từ thu nhập chịu thuế đánh vào mức từ 16.000-18.000 đôla với mức thuế 50%, và nửa còn lại đánh vào các nhóm thu nhập cao hơn và mức thuế khác nhau."13 Đối với Anh, là nƣớc có mức thay đổi sắc thuế luỹ tiến cao hơn và có gánh nặng thuế

lớn hơn, ngƣời ta cùng chỉ ra rằng "tất cả thuế luỹ tiến (đối với cả thu nhập đã thu và chƣa thu) chỉ mang lại khoảng 2 1/2% của tất cả thu công cộng, và rằng nếu chúng ta thu mỗi 1 bảng thu nhập trên tổng số 2000

bảng một năm (bằng 5.600 đôla), chúng ta chỉ có phần thu ròng them 1

1/2% tổng thu…Thực vậy, toàn bộ đóng góp vào tổng thu thuế thu nhập và thuế luỹ tiến là trong dải thu nhập từ 750 bảng và 3000 bảng 1 năm (tức 2100-8400 đôla). Điều đó có nghĩa phạm vi này từ những ngƣời quản đốc lên tới giám đốc, hoặc là bắt đầu từ công chức mới nhận nhiệm vụ đến ngƣời đứng đầu của ngành dân sự hoặc các ngành dịch vụ khác."14

Nói chung và về khía cạnh đặc điểm của tính luỹ tiến trong hai hệ thống thuế nói chung, dƣờng nhƣ là sự đóng góp của cách tính luỹ tiến ở hai nƣớc là trong khoảng 2 1/2 đến 8 1/2 phần trăm tổng doanh thu, hoặc là trong khoảng 1/2 và 2 phần trăm của tổng thu nhập quốc gia. Những con số này rõ ràng không cho thấy tính luỹ tiến là phƣơng pháp duy nhất phải có để đạt đƣợc doanh thu thuế. Ít nhất có thể là (mặc dù không ai có thể

nói về điều này một cách chắc chắn) dƣới hệ thống luỹ tiến thu nhập thuế

là ít hơn so với việc giảm thu nhập thực tế mà nó tạo ra.

352

Nếu có ai tin rằng thuế suất cao đánh vào ngƣời giàu là sự đóng góp không thể thiếu cho tổng thu thuế, thì đó chỉ là viển vông. Suy nghĩ rằng luỹ tiến đã có vai trò chính trong việc giúp đỡ tầng lớp ngƣời nghèo nhất là suy nghĩ đƣợc hình thành từ những gì xảy ra trong các phong trào dân chủ trong phần lớn thời gian từ khi thuế luỹ tiến đƣợc đƣa vào áp dụng.

Các nghiên cứu độc lập ở Mỹ, Anh, Pháp, Thổ đều thống nhất rằng, nhƣ là một quy tắc, chính những ngƣời thu nhập trung bình là những ngƣời bỏ

phiếu ủng hộ nhiều nhất mà lại ít bị ảnh hƣởng nhất, trong khi không chỉ

những ngƣời có thu nhập nhiều hơn mà còn là những ngƣời có thu nhập ít hơn lại bị gánh vác nghĩa vụ thuế luỹ tiến nặng nề hơn nhiều trong tổng thu thuế. Minh hoạ tốt nhất cho tình hình này, dƣờng nhƣ khá là tổng hợp cho đến tận cuộc chiến vừa qua, đƣợc đƣa ra dựa trên kết quả của một nghiên cứu chi tiết về các điều kiện ở Anh. Tại đây trong những năm 1936-1937, tổng thu thuế đánh vào tổng thu nhập của gia đình có hai con là 18% so với tổng thu từ những gia đình có thu nhập hằng năm 100 bảng, con số này giảm dần tới mức tối thiểu là 11% ở mức 350 bảng và sau đó lại tăng trở lại và đạt tới 19% chỉ ở mức 100 bảng.15 Điều mà những con số này (và các con số tƣơng tự ở các nƣớc khác) đã cho thấy rõ ràng thì không chỉ không cần thiết là những ngƣời có nhu cầu cao nhất về đánh thuế, một khi nguyên tắc thuế luỹ tiến đƣợc bãi bỏ, mà có lẽ nhiều hơn là ở những tầng lớp có sức mạnh bỏ phiếu lớn nhất đƣợc hƣởng lợi, và còn là ở chỗ tất cả những gì thu đƣợc từ đánh thuế luỹ tiến có thể rõ ràng là đã thu từ đa số dân chúng có thu nhập khiêm tốn cũng ngang bằng với thu từ

những nhóm ngƣời nghèo nhất.

Tất nhiên, đúng là những phát triển từ sau chiến tranh ở nƣớc Anh, và có thể là những nơi khác nữa, cũng đã tăng đặc điểm luỹ tiến trong thuế thu nhập ở chỗ tạo ra gánh nặng thuế luỹ tiến cho toàn bộ, và thong qua chi tiêu mang tính chất tái phân phối vào những trợ cấp và dịch vụ, thu nhập của chính những tầng lớp nghèo nhất đã tăng lên khoảng 22%16 (chừng nào mà những thứ này có thể đƣợc tính toán một cách có ý nghĩa: điều có thể nêu lên luôn chỉ là chi phí mà không phải là giá trị của dịch vụ đƣợc cung cấp). Nhƣng sự phát triển sau đó thì ít phụ thuộc vào những sắc thuế

luỹ tiến cao nhƣ hiện nay mà đƣợc tài trợ bằng đóng góp của những ngƣời trung bình và trên trung bình trong tầng lớp trung lƣu.

353

5. Lý do tại sao tất cả những khẳng định rằng luỹ tiến sẽ chỉ vừa phải đã chứng tỏ là sai lầm, và lý do tại sao sự phát triển của nó đã đi xa hơn nhiều so với những dự báo của những ngƣời ủng hộ nó17 là ở chỗ tất cả

những tất cả những tranh luận nhằm ủng hộ luỹ tiến có thể đƣợc sử dụng để biện hộ cho bất kỳ mức độ luỹ tiến nào. Những ngƣời ủng hộ có thể

nhận ra rằng đằng sau một điểm nào đó thì những tác động tiêu cực lên tính hiệu quả của hệ thống kinh tế có thể trở nên quá nghiêm trọng đến nỗi không hề có lợi để tiếp tục thúc đẩy nó đi xa hơn nữa. Nhƣng quan điểm dựa trên sự cân bằng giả định về luỹ tiến cho rằng không nên có hạn chế

nào, nhƣ đã thƣờng đƣợc những ngƣời ủng hộ nó thừa nhận, trƣớc khi tất cả thu nhập trên một mức nào đó bị thu lại và những ngƣời dƣới mức đó thì không bị đánh thuế. Không giống nhƣ tính tỷ lệ, sự luỹ tiến không có một nguyên tắc nào cho ta biết so sánh gánh nặng thuế của những ngƣời khác nhau là ra sao. Phần nhiều là sự bác bỏ tính tỷ lệ để ủng hộ sự phân biệt đối xử đối với ngƣời giàu mà không có bất kỳ tiêu chí nào cho việc giới hạn mức độ phân biệt đối xử nhƣ vậy. Bởi vì "không có mức luỹ tiến lý tƣởng nào có thể đƣợc minh hoạ bằng công thức,"18 nó chỉ là tính mới của một nguyên tắc đã bị ngăn không áp dụng ngay vào các sắc thuế nặng.

Nhƣng không có lý do tại sao "một chút nhiều hơn trƣớc đây" không nên luôn đƣợc trình bày nhƣ là sự công bằng và hợp lý.

Không có điều gì là xấu hổ về dân chủ, không có gì là sự mất niềm tin nhục nhã vào trí tuệ nếu cho rằng, một khi chính sách nhƣ vậy đƣợc bắt đầu, nó sẽ có xu hƣớng đi xa hơn những gì ban đầu dự định. Điều đó không có nghĩa là để nói rằng "các thiết chế tự do và có tính chất đại diện là một sự thất bại"19 hoặc là chắc chắn sẽ dẫn tới "một sự bất tín hoàn toàn vào chính phủ dân chủ,"20 nhƣng sự dân chủ chƣa đến giai đoạn nó phải đƣợc hƣớng dẫn hành động bởi các nguyên tắc chung để đảm bảo công bằng. Điều gì đúng về hành động cá nhân thì cũng đúng với hành động tập thể, trừ khi đa số ít có khả năng xem xét rõ ràng ý nghĩa dài hạn của của quyết định đó và vì vậy thậm chí sẽ có nhu cầu tuân theo các nguyên tắc hơn. Nhƣ trong trƣờng hợp luỹ tiến, ở đâu có cái gọi là nguyên tắc đƣợc chấp thuận không khác gì hơn là một lời mời để ngỏ đối với sự phân biệt và điều tồi tệ hơn là, đó là một lời mời cho đa số để phân biệt đối xử với thiểu số, thì ở đó nguyên tắc dự định về sự công bằng chắc chắn trở thành

354

một cái cớ cho sự độc đoán đơn thuần.

Điều cần thiết ở đây là một quy tắc mà, mặc dù vẫn để ngỏ cơ hội đánh thuế vào đa số để giúp đỡ thiểu số, nó không ủng hộ việc áp đặt bất kỳ

gánh nặng nào của đa số đƣợc coi là đúng vào thiểu số. Việc đa số, đơn giản chỉ vì đó là một đa số, nên đƣợc pháp áp dụng cho thiểu số một quy tắc không đƣợc áp dụng cho bản thân họ là một sự vi phạm nguyên tắc cơ

bản còn hơn là bản thân sự dân chủ-là một nguyên tắc trong đó có những biện giải cho nền dân chủ. Chúng ta đã xem ở chƣơng trƣớc (trong các chƣơng 10 và 14) rằng nếu sự phân loại con ngƣời mà luật pháp phải áp dụng sẽ không đem lại kết quả cả về đặc quyền và cả về sự phân biệt đối xử, thì nó phải nằm ở sự khác nhau toát ra từ những thành viên trong nhóm, cũng nhƣ là những ngƣời bên ngoài nhóm, và điều đó đƣợc họ thừa nhận.

Có một điểm lợi lớn nhất của việc đánh thuế theo tỷ lệ là nó tạo ra một quy tắc có thể đƣợc nhất trí bởi những ngƣời đóng thuế hoàn toàn là nhiều hơn và những ngƣời đóng thuế hoàn toàn là ít hơn; và cũng là nguyên tắc mà một khi đƣợc chấp thuận sẽ tạo ra vấn đề một quy tắc riêng rẽ chỉ áp dụng cho thiểu số. Thậm chí nếu sự đánh thuế luỹ tiến không nêu tên ngƣời nào bị đánh thuế với thuế suất cao hơn, nó có sự phân biệt thông qua áp dụng việc phân loại nhằm mục đích chuyển gánh nặng thuế từ

những ngƣời quyết định các mức thuế suất sang những ngƣời khác. Không có nghĩa lý gì một phạm vi luỹ tiến thuế lại đƣợc coi là quy tắc chung áp dụng cho tất cả-cũng không có nghĩa lý gì để có thể nói rằng một mức thuế 20% đánh vào thu nhập một ngƣời và một mức thuế 75% đánh vào mức thu nhập lớn hơn của một ngƣời khác là bằng nhau. Sự luỹ tiến không có tiêu chí gì cho dù điều gì đƣợc coi là công bằng và điều gì không đƣợc coi nhƣ vậy. Nó không chỉ ra một điểm dừng nào trong việc áp dụng, và sự "phán xét tốt" của những ngƣời mà ở đó những ngƣời bảo vệ quan điểm luôn phải dựa vào nhƣ một sự bảo vệ duy nhất21 thì không có gì hơn là một trạng thái hiện tại của các quan điểm hình thành từ chính sách trong quá khứ.

Trong thực tế, các tỷ lệ luỹ tiến đã tăng nhanh chóng nhƣ đã qua cũng là do một nguyên nhân đặc biệt trong vòng 40 năm qua gọi là lạm phát. Bây giờ thì ngƣời ta hiểu rõ rằng sự gia tăng trong tổng thu nhập về tiền mặt có

355

xu hƣớng nâng mọi ngƣời lên một rổ thuế cao hơn, cho dù tổng thu nhập thực tế của họ vẫn giữ nguyên. Kết quả là, các thành viên của đa số tự

thấy mình lien tục là những nạn nhân không mong muốn của các sắc thuế

phân biệt đối xử mà họ đã ủng hộ với niềm tin rằng họ sẽ không bị ảnh hƣởng.

Tác động này của thuế luỹ tiến thƣờng đợc trình bày nhƣ là một điều gì tốt, bởi vì nó có xu hƣớng khiến cho lạm phát (và cả giảm phát) tự điều chỉnh trong phạm vi nào đó. Nếu sự thâm hụt ngân sách là một nguồn gây ra lạm phát, thì doanh thu sẽ tăng theo tỷ lệ nhiều hơn thu nhập và có thể khép lại khoảng cách; và nếu thặng dƣ ngân sách tạo ra giảm phát, thì việc giảm thu nhập sau đó sẽ nhanh chóng mang lại một sự giảm thậm chí còn lớn hơn trong doanh thu và vì thế làm mất đi thặng dƣ. Tuy nhiên, rất không rõ rằng liệu với xu hƣớng thiên về lạm phát thì điều đó có thực sự là một lợi thế hay không. Cho dù không có tác động này, ngân sách vẫn cần là một nguồn chính gây ra lạm phát định kỳ; và đã là một suy nghĩ duy nhất rằng một khi lạm phát bắt đầu, sẽ là khó dừng lại. Với một hệ thống thuế

trong đó lạm phát tạo ra nhiều hơn sự gia tăng theo tỷ lệ về thu nhập thông qua nguồn thu thuế tăng lên, thì không cần bỏ phiếu chấp thuận của cơ

quan lập pháp, và công cụ này có thể trở thành một sự lôi cuốn không cƣỡng lại đƣợc.

6. Đôi lúc ngƣời ta thừa nhận rằng đánh thuế theo tỷ lệ là một nguyên tắc tuỳ

tiện giống nhƣ là thuế luỹ tiến, và rằng bên cạnh sự rành mạch về mặt toán học hiển nhiên là lớn hơn, thì không có gì nhiều để có thể nói về nó. Tuy nhiên, có những luận điểm mạnh mẽ khác ủng hộ nó bên cạnh những quan điểm ta vừa đề cập-nghĩa là nó tạo ra một nguyên tắc chung thống nhất trong đó mọi ngƣời trả các mức khác nhau đều có thể đồng ý. Cũng vẫn có thể có nhiều điều để nói về luận điểm trƣớc rằng, vì hầu hết các hoạt động kinh tế đều đƣợc lợi từ những dịch vụ cơ bản của chính phủ, những dịch vụ này ít nhiều tạo nên thành phần của tất cả những gì ta tiêu dùng và hƣởng thụ, và vì thế một ngƣời đòi hỏi nhiều hơn từ các nguồn lực của xã hội cũng sẽ đạt đƣợc nhiều hơn theo tỷ lệ từ những gì chính phủ đã đóng góp.

Điều quan trọng là hiện tƣợng việc đánh thuế theo tỷ lệ tạo ra quan hệ

giữa những những nguồn thu ròng của những công việc khác nhau không

356

bị thay đổi. Điều này không thật giống với câu châm ngôn xƣa, "không có loại thuế nào là thuế tốt trừ khi nó tạo ra một vị trí tƣơng đối nhƣ ban đầu."22 Nó quan tâm đến tác động không phải đối với quan hệ giữa thu nhập của từng ngƣời, mà là đối với quan hệ giữa thu nhập ròng đối với các dịch vụ cụ thể đƣợc thực hiện, và chính điều đó là nhân tố tƣơng đối về

mặt kinh tế. Nhƣ là cách nói của châm ngôn xƣa, nó cũng không đề cập đến vấn đề này đơn giản chỉ là cho rằng quy mô theo tỷ lệ những phần thu nhập khác nhau nên đƣợc giữ nguyên không thay đổi.

Có thể có một sự khác biệt về quan điểm về viẹc liệu quan hệ giữa hai loại thu nhập có giữ nguyên khi chúng bị giảm đi với cùng một lƣợng hoặc theo cùng một tỷ lệ. Tuy nhiên, có thể không có nghi ngờ gì về việc liệu rằng phần thu ròng đối với hai dịch vụ này vốn bằng nhau trƣớc khi đánh thuế thì vẫn còn giữ đƣợc quan hệ tƣơng ứng sau khi đã bị khấu trừ thuế

hay không. Và đây là điểm mà những tác động của thuế luỹ tiến khác nhiều đối với thuế theo tỷ lệ thuế suất. Việc sử dụng các nguồn lực phụ

thuộc vào phần thu lại ròng cho dịch vụ đó, và nếu các nguồn lực đƣợc sử

dụng hiệu quả, thì điều quan trọng là việc đánh thuế này tạo ra sự đền bù theo tỷ lệ tƣơng xứng dành cho các dịch vụ cụ thể giống nhƣ là thị trƣờng xác định. Đánh thuế luỹ tiến thay đổi quan hệ này một cách sâu sắc thông qua tạo ra những phần đền bù ròng cho một dịch vụ nào đó phụ thuộc vào những nguồn thu khác của mọi ngƣời trong một giai đoạn nhất định, thƣờng là một năm. Trƣớc thuế, nếu một bác sỹ phẫu thuật nhận đƣợc nhiều cho cuộc mổ giống nhƣ là một kiến trúc sƣ nhận đƣợc cho việc thiết kế nhà, hoặc là một nhân viên bán hàng kiếm đƣợc cho việc bán 10 xe hơi giống nhƣ một anh thợ chụp ảnh kiếm đƣợc khi chụp 40 chân dung, thì quan hệ tỷ lệ này sẽ vẫn giữ đƣợc nguyên nếu thuế đánh theo tỷ lệ đƣợc tính trong hoá đơn của họ. Nhƣng với thuế thu nhập luỹ tiến thì thì quan hệ tỷ lệ đó có thể thay đổi rất nhiều. Không chỉ có các dịch vụ mà trƣớc thuế đƣợc nhận phần thu nhập nhƣ nhau có thể mang lại những phần đền bù rất khác nhau; mà một ngƣời đƣợc nhận phần thanh toán tƣơng đối lớn cho một dịch vụ có thể rút cục chỉ còn lại một phần ít hơn so với một ngƣời có phần thành toán nhỏ hơn.

Điều này có nghĩa rằng thuế luỹ tiến cần phải đi ngƣợc lại với nguyên tắc duy nhất có thể đã đƣợc thừa nhận rộng rãi về bình đẳng kinh tế, là "làm

357

bao nhiêu hƣởng bấy nhiêu". Nếu mỗi một luật sƣ đƣợc phép giữ lại từ

phần thu phí của mình một chút khi đảm nhiệm một vụ việc giống nhƣ

việc khác, thì việc đó còn phụ thuộc vào những nguồn thu khác của ông ta trong năm. Trong thực tế, họ sẽ thƣờng phải trích ra những phần riêng khác nhau từ những công việc khác nhau. Một ngƣời vừa làm việc rất nặng nhọc, hoặc vì một lý do nào đó có một nhu cầu lớn hơn, có thể nhận đƣợc phần nhỏ hơn nhiều nếu cố gắng làm việc hơn so với một ngƣời lƣời nhác hoặc kém may mắn. Thật vậy, khách hàng càng đánh giá cao công việc của ngƣời này, thì anh ta càng không đáng phải cố gắng hơn nữa.

Tác động nhƣ vậy vào động lực, theo nghĩa thông thƣờng của từ, mặc dù là quan trọng và thƣờng đƣợc nhấn mạnh, nhƣng không có nghĩa là tác động có hại nhất của thuế luỹ tiến.Cho dù ở đây sự phản đối là không nhiều lắm để có thể khiến cho ngƣời ta vì thế mà không làm việc chăm chỉ

nhƣ là họ lẽ ra có thể, bởi vì lý do là sự thay đổi trong phần thu ròng từ

các hoạt động khác nhau sẽ thƣờng lái các cố gắng của họ hƣớng sang các hoạt động nào mà họ ít có tính hữu ích hơn. Thực tế là với thuế luỹ tiến, phần thu ròng cho bất kỳ hoạt động nào cũng sẽ thay đổi theo các mốc thời gian tại đó nguồn thu nhập đƣợc tích luỹ trở thành một nguồn gốc cho không chỉ sự bất bình đẳng mà còn là một định hƣớng sai lầm cho các nguồn lực.

Không cần thiết dừng lại ở đây với những khó khăn nhƣ nhau và không giải quyết đƣợc do thuế luỹ tiến tạo ra trong mọi hoàn cảnh mà ở đó các cố gắng (hoặc phí tổn) và phần đền bù lại không trùng khớp nhau về mặt thời gian, nghĩa là nơi nào mà các cố gắng đƣợc mở rộng ra trong hy vọng về một kết quả xa vời và không chắc chắn, nói ngắn gọn là tất cả các hoàn cảnh mà các cố gắng của của ngƣời dƣới dạng đầu tƣ dài hạn và rủi ro.

Không có kế hoạch thực tiễn nào về thu nhập trung bình có thể làm đƣợc việc tạo ra sự công bằng cho tác giả hoặc ngƣời phát minh, là một nghệ sỹ

hoặc diễn viên, ngƣời tóm đƣợc phần thu bù đắp có thể của hàng thập kỷ

cố gắng chỉ trong vài năm.23 Cũng nhƣ vậy, không cần thiết phải vạch ra những tác động của đánh thuế luỹ tiến quá cao vào các cố gắng thực hiện các khoản đầu tƣ vốn rủi ro. Rõ ràng rằng sự đánh thuế nhƣ vậy phân biệt rõ đƣợc những khoản đầu tƣ rủi ro-là những đầu tƣ chỉ có giá trị vì, trong trƣờng hợp thành công, chúng sẽ mang lại một phần thu đủ lớn để đền bù

358

cho rủi ro lớn trong tổng lỗ. Có thể chỉ là khả năng rằng sự thật đằng sau câu nói "cạn kiệt các cơ hội đầu tƣ" phần nhiều là ở chính sách tài khoá đã loại trừ hiệu quả nhiều những dự án mạo hiểm mà vốn tƣ nhân có thể đảm nhiệm và sinh lời.24

Chúng ta phải nhanh chóng bỏ qua những tác động có hại nhƣ vậy đối với các động lực làm việc và những khoản đầu tƣ, không phải vì chúng không quan trọng mà bởi vì chúng đã đƣợc hiểu rõ về mặt tổng thể. Chúng ta sẽ

dành thời gian còn hạn chế cho những tác động không đƣợc hiểu rõ nhƣng ít nhất cũng quan trọng không kém. Trong số đó, một tác động vẫn còn đáng đƣợc nhấn mạnh là những hạn chế thƣờng xuyên hoặc là cắt giảm các đơn vị lao động. Tác động này đặc biệt đáng chú ý ở những nơi nào mà công việc không đƣợc tổ chức theo dây chuyền kinh doanh và hầu hết phí tổn trong thực tế có xu hƣớng làm tăng năng suất của con ngƣời thì lại không đƣợc tính nhƣ là một chi phí. Xu hƣớng "tự làm" tạo ra những kết quả ngu xuẩn nhất, ví dụ khi một ngƣời mong muốn cống hiến cho các hoạt động năng suất hơn có thể phải đƣợc trong vòng 1 giờ nhận nhiều gấp hai mƣơi hoặc bốn mƣơi lần để có thể trả cho một ngƣời khác có giá trị lao động một giờ thấp hơn.

Chúng ta cũng có thể chỉ đề cập ngắn gọn tác động nghiêm trọng nhất của thuế luỹ tiến đối với nguồn tiết kiệm. Nếu trong 25 năm trƣớc có luận điểm là tiết kiệm là quá cao và nên đƣợc giảm xuống có thể đã có mức độ

hợp lý nào đó, thì một số ít ngƣời có trách nhiệm hiện nay sẽ nghi ngờ

rằng, nếu chúng ta muốn đạt đƣợc một phần của những nhiệm vụ mà ta đã tự đạt ra, thì chúng ta muốn một tỷ lệ tiết kiệm cao nhƣ là ngƣời ta có thể

sẵn sàng có. Câu trả lời của những ngƣời theo chủ nghĩa xã hội đối với những ngƣời nào quan tâm đến tác động này lên tiết kiệm là, trên thực tế

những tiết kiệm này không còn cần thiết nữa mà chúng nên đƣợc cung cấp bởi cộng đồng, nghĩa là bên ngoài phần vốn thu đƣợc từ thuế. Tuy nhiên, điều này chỉ có thể giải thích khi mục tiêu lâu dài là chủ nghĩa xã hội kiểu cũ, gọi là quyền sở hữu nhà nƣớc đối với các phƣơng tiện sản xuất.

7. Một trong những lý do chính tại sao thuế luỹ tiến đƣợc chấp nhận rộng rãi là đa số mọi ngƣời đã đi đến suy nghĩ về một mức thu nhập hợp lý nhƣ là một hình thức nguồn thu hợp lệ duy nhất và đƣợc xã hội mong mỏi. Họ

nghĩ về thu nhập không liên quan đến giá trị của dịch vụ đã cung cấp mà

359

coi nó nhƣ là một vị thế phù hợp trong xã hội. Điều này đƣợc chỉ rõ trong quan điểm thƣờng đƣợc sử dụng khi ủng hộ thuế luỹ tiến là "không ai xứng đáng nhận 10.000 bảng một năm, và trong tình trạng đói nghèo hiện nay, với đa số mọi ngƣời nhận đƣợc ít hơn 6 bảng một tuần, thì chỉ có một số rất ít những ngƣời ngoại lệ có thể đáng đƣợc nhận hơn 2000 bảng một năm."26 Ngay lập tức việc nhìn nhận này cho thấy rõ ràng việc thiếu hẳn một cơ sở và chỉ hƣớng về cảm tính và thành kiến, khi chúng ta nhận thấy rằng điều mà nó ngụ ý là không có một hoạt động nào của con ngƣời có thể thực hiện trong một năm, hoặc một giờ mà có thể có giá trị nhiều hơn xã hội ở mức 10.000 bảng (28.000 đôla). Tất nhiên, có thể và đôi lúc sẽ có giá trị gấp nhiều lần nhƣ thế. Không có mối liên hệ cần thiết nào giữa thời gian một hành động diễn ra và lợi ích mà xã hội sẽ có từ đó.

Thái độ chung về việc coi nguồn thu lớn là không cần thiết và không do xã hội đòi hỏi xuất phát từ trạng thái suy nghĩ của những ngƣời đã từng bán thời gian của mình để nhận lƣơng hoặc tiền công cố định và những ngƣời coi sự đền bù rất nhiều cho mỗi một đơn vị thời gian là bình thƣờng.27 Nhƣng mặc dù phƣơng pháp đền bù này đã trở nên phổ biến trong ngày càng nhiều lĩnh vực, nó chỉ thích hợp khi mọi ngƣời bán thời gian của mình cho việc sử dụng theo hƣớng dẫn của ngƣời khác hoặc ít nhất là hành động thay mặt ngƣời khác hoặc thực hiện ý chí của ngƣời khác. Nó không có nghĩa gì đối với những ngƣời có nhiệm vụ quản lý các nguồn lực theo đúng rủi ro và trách nhiệm của chính họ và những ngƣời có mục đích chính là tăng nguồn lực bên ngoài thu nhập của mình dƣới sự

kiểm soát của chính họ. Đối với họ, sự kiểm soát nguồn lực là một điều kiện thực hiện thiên hƣớng của họ, giống nhƣ là việc có đƣợc những kỹ

năng nào đó hoặc những kiến thức cụ thể nào đó là một điều kiện trong các công việc chuyên môn. Lợi nhuận và thua lỗ chủ yếu là cơ chế tái phân phối tƣ bản trong số mọi ngƣời chứ không phải một phƣơng tiện hiện đang nuôi dƣỡng họ. Mặc dù là điều tự nhiên đối với một ngƣời đƣợc trả lƣơng, khái niệm rằng thu nhập ròng hiện tại thông thƣờng là xuất phát từ những tiêu dùng hiện tại vẫn là xa lạ đối với suy nghĩ của những ngƣời có mục tiêu là xây dựng một lĩnh vực kinh doanh. Thậm chí bản thân khái niệm thu nhập trong những trƣờng hợp nhƣ vậy phần lớn là một sự trừu tƣợng do thuế thu nhập áp đặt. Trong cách nhìn nhận của những mong

360

muốn và kế hoạch của họ, nó không có gì hơn là một sự ƣớc đoán về

những gì họ có đủ khả năng tiêu dùng mà không mang lại cho họ sự tiêu dùng dƣới mức hiện tại. Tôi không tin rằng một xã hội bao gồm chủ yếu những ngƣời "tự làm" lại có thể đi đến chấp nhận khái niệm thu nhập giống nhƣ chúng ta đã chấp nhận, hoặc sẽ nghĩ về đánh thuế và thu nhập từ các dịch vụ nào đó theo các mức tỷ lệ tích luỹ theo thời gian.

Còn có tranh cãi liệu rằng một xã hội vốn không công nhận phần bù đắp nào ngoài phần đối với đa số có vẻ là hợp lý, và là xã hội không coi việc đạt đƣợc điều may mắn trong một thời gian tƣơng đối ngắn là một hình thức thu nhập hợp lệ từ những loại hoạt động nhất định nào đó, thì xã hội ấy trong dài hạn có thể bảo tồn đƣợc một hệ thống doanh nghiệp tƣ nhân không. Mặc dù không có khó khăn gì trong chế độ quyền sở hữu rộng rãi đối với các doanh nghiệp đƣợc thành lập tốt trong một số lớn những ngƣời sở hữu nhỏ và doanh nghiệp đƣợc hoạt động bởi những ngƣời quản lý trong vị trí trung gian giữa chủ doanh nghiệp và những nhân công ăn lƣơng, nhƣng việc xây dựng các doanh nghiệp mới vẫn là và luôn có thể

sẽ đƣợc thực hiện chủ yếu bởi những ngƣời nắm quyền kiểm soát các nguồn lực đáng kể. Theo quy luật, những phát triển mới vẫn sẽ phải đƣợc một số ngƣời hỗ trợ đang có trong tay những cơ hội nhất định; và chắc chắn ngƣời ta không mong muốn rằng tất cả những tiến triển trong tƣơng lai sẽ phải nên phụ thuộc vào các công ty tài chính và công nghiệp đã đƣợc thành lập.

Liên quan chặt chẽ với vấn đề này là tác động của thuế luỹ tiến đối với khía cạnh hình thành vốn – là phần khác với những gì đã thoả luận, đó là nơi hình thành. Một trong những lợi thế của hệ thống cạnh tranh là những dự án thành công mới có thể trong một thời gian ngắn đã có đƣợc để có thể mang lại những lợi nhuận rất lớn và vì thế vốn cần thiết cho phát triển sẽ đƣợc hình thành bởi những ngƣời có những cơ hội tốt nhất sử dụng nó.

Những lợi ích lớn từ những ngƣời khám phá thành công này có nghĩa trong quá khứ rằng, anh ta sẽ nhanh chóng có thể hỗ trợ quyết định của mình với những phƣơng tiện lớn hơn, sau khi đã chứng tỏ năng lực vốn sinh lời đƣợc sử dụng trong các dự án mới. Nhiều trong số những hình thành về vốn của mỗi ngƣời nên đƣợc nhìn nhận một cách thực tế nhƣ là một phần của quá trình liên tục tái phân phối tƣ bản trong số các chủ

361

doanh nghiệp. Việc đánh thuế vào các lợi nhuận này, ở các mức thuế suất ít nhiều còn mang tính chất tịch thu, lên tới một mức thuế nặng nề đối với doanh thu từ vốn – là một trong những động lực cho một xã hội tiến bộ.

Tuy nhiên, hệ quả nghiêm trọng nhất của những hạn chế hình thành vốn tƣ

nhân ở những nơi nào có các cơ hội lợi nhuận lớn là việc hạn chế cạnh tranh. Hệ thống này nhìn chung có xu hƣớng nâng đỡ những hình thức tiết kiệm tập thể chứ không phải tƣ nhân, và đặc biệt là tăng cƣờng vị trí của các công ty đã đƣợc thành lập chứ không chào đón các công ty mới. Vì thế

nó hỗ trợ cho các hình thức gần nhƣ là độc quyền. Bởi vì thuế ngày nay thu hút một phần lớn của lợi nhuận "dƣ thừa" của ngƣời mới gia nhập, cho nên anh ta không thể "tích luỹ tƣ bản; không thể mở rộng kinh doanh của chính mình; anh ta sẽ không bao giờ trở thành một doanh nghiệp lớn và theo đuổi đƣợc các lợi ích đã có. Những công ty cũ không cần phải e ngại sự cạnh tranh của anh ta: họ đƣợc rào chắn bởi những ngƣời thu thuế. Họ

sẽ tự cho mình không bị trừng phạt đƣợc, họ có thể bất chấp mong muốn của công chúng và trở nên bảo thủ. Cũng đúng rằng thuế thu nhập đã ngăn họ không tích lũy đƣợc tƣ bản mới. Những điều quan trọng hơn đối với họ

là nó ngăn chặn những đối thủ mới nguy hiểm không tích lũy tƣ bản đƣợc.

Hiển nhiên là họ đƣợc hƣởng đặc quyền từ hệ thống thuế. Theo nghĩa này thì thuế luỹ tiến thực hiện kiểm soát các tiến bộ kinh tế và thực hiện kỷ

cƣơng."28

Một cố gắng dũng cảm về mặt xã hội và thậm chí nghịch lý hơn là, mặc dù có ý đồ làm giảm bất bình đẳng, nhƣng thực tế nó lại làm cho những bất công đang có tồn tại lâu hơn và tiêu diệt những phần đền bù quan trọng nhất cho những bất bình đẳng không tránh đƣợc trong một xã hội doanh nhân tự do. Nó thƣờng là một đặc tính của một hệ thống trong đó ngƣời giàu không phải là một nhóm khép kín và những ngƣời thành đạt có thể trong một thời gian ngắn kiếm đƣợc các nguồn lực lớn.29 Tuy nhiên, ngày nay những cơ hội cho tầng lớp này đã có thể ít đi ở một số nƣớc, nhƣ

nƣớc Anh chẳng hạn, hơn là so với những gì đã có trƣớc đây kể từ kỷ

nguyên hiện đại. Một tác động có ý nghĩa của điều này là sự quản lý ngày càng nhiều hơn nguồn vốn của thế giới đang rơi vào kiểm soát của những ngƣời, mặc dù đang đƣợc hƣởng những thu nhập rất lớn và những tiện nghi đƣợc đảm bảo từ đó, nhƣng chƣa bao giờ kiểm soát những tài sản lớn

362

trên tài khoản của chính họ và tự chịu rủi ro cho mình. Liệu đó có phải là một lợi ích thì còn phải tiếp tục xét.

Cũng đúng rằng nếu càng khó cho một ngƣời đạt đƣợc những vận hội mới, thì những vận hội hiện tại càng trở nên là đặc quyền cho những gì không có biện hộ đƣợc. Chính sách vì thế là chắc chắn nhằm vào việc đƣa những cơ hội này ra khỏi những bàn tay tƣ nhân, có thể thông qua quá trình chậm chạp đánh thuế nặng vào thừa kế hoặc là thông qua những phƣơng pháp đánh thuế mang tính chất tịch thu thẳng thừng. Một hệ thống dựa trên tài sản tƣ hữu và kiểm soát tƣ nhân các phƣơng tiện sản xuất giả định rằng tài sản và sự kiểm soát nhƣ vậy có thể đạt đƣợc bởi bất kỳ một ngƣời thành đạt nào. Nếu điều đó là không thể, thì thậm chí có những ngƣời lẽ ra đã là những nhà tƣ bản kiệt xuất trong thế hệ mới vẫn có xu hƣớng trở thành một kẻ thù của những ngƣời giàu có hiện tại.

8. Ở những nƣớc có hệ thống thuế nhu nhập đạt tới mức thuế suất rất cao, thì những bình đẳng lớn hơn trong thực tế đƣợc tạo ra bằng cách đặt ra hạn mức cho thu nhập ròng mà bất kể ngƣời nào cũng có thể đạt đƣợc. (Ở Anh, trong cuộc chiến vừa qua, nhu nhập ròng lớn nhất sau thuế là xấp xỉ 5000

bảng, hoặc là 14000 bảng-mặc dù đó đã đƣợc làm giảm một phần trƣớc thực tế là lãi vốn không đƣợc coi là thu nhập). Ta vừa thấy rằng, khi xem xét đóng góp không quan trọng mà thuế luỹ tiến trong nhóm thu nhập cao hơn tạo ra cho doanh thu, thì ta chỉ có thể lý giải bằng quan điểm là không có ai có thể yêu cầu một thu nhập cao hơn. Nhƣng thu nhập lớn là gì lại phụ thuộc vào những quan điểm của một cộng đồng cụ thể, và cuối cùng lại phụ thuộc vào tài sản trung bình. Vì thế, một nƣớc càng nghèo thì thu nhập tối đa có thể sẽ càng thấp, và càng khó cho bất kỳ công dân nào trong xã hội này đạt tới mức thu nhập mà ở các nƣớc giàu hơn đang coi là trung bình. Điều tiếp theo nhƣ là hệ quả đƣợc minh hoạ bằng một đề xuất gần đây của Uỷ ban Kế hoạch hoá quốc gia Ấn Độ, theo đó mức trần 6300

đôla một năm là đƣợc cố định cho tất cả thu nhập (và một mức trần 4300

đôla cho thu nhập từ lƣơng).30 Chỉ cần nghĩ về nguyên tắc chung đƣợc áp dung cho các vùng khác nhau của một nƣớc, hoặc là trên thế giới, sẽ nhìn thấy các tác động của nó. Những hệ quả này tất nhiên là một sự dẫn giải trên cơ sở đạo đức của niềm tin rằng đa số của một nhóm ngƣời nào đó nên đƣợc trao quyền quyết định mức thu nhập phù hợp và suy nghĩ của

363

những ngƣời nào tin rằng theo cách đó họ sẽ giúp cho lợi ích chung của đa số. Liệu có nghi ngờ nào rằng các nƣớc nghèo, bằng việc ngăn chặn con ngƣời làm giàu, cũng sẽ đi xuống trong sự tăng trƣởng của cải? Và có phải những gì áp dụng ở các nƣớc nghèo lại cũng có thể áp dụng tại các nƣớc giàu.?

Cuối cùng là, vấn đề thuế luỹ tiến tất nhiên là một vấn đề thuộc về đạo lý, và trong nền dân chủ thì vấn đề thực sự là liệu một sự hỗ trợ mà nguyên tắc này hiện đang nhận đƣợc sẽ tiếp tục nếu mọi ngƣời hiểu đầy đủ nó hoạt động nhƣ thế nào. Có thể là thực tiễn là dựa trên những ý tƣởng mà hầu hết mọi ngƣời sẽ không ủng hộ nếu chúng không bắt đầu một cách trừu tƣợng. Việc một đa số ngƣời nên đƣợc tự do áp đặt gánh nặng thuế

mang tính chất phân biệt đối xử đối với thiểu số, và việc những dịch vụ

nhƣ nhau nen đƣợc thanh toán khác nhau; và rằng đối với toàn bộ một tầng lớp, chỉ vì thu nhập của họ không ngang hàng với số còn lại, thì động lực thông thƣờng nên đƣợc làm cho mất hiệu lực về mặt thực tiễn-tất cả

những điều đó là những nguyên tắc không thể nào bảo vệ đƣợc trên cơ sở

sự công bằng. Bên cạnh đó, nếu chúng ta xem xét sự phí phạm năng lƣợng và công sức mà việc đánh thuế luỹ tiến có thể dẫn đến theo nhiều cách,31

thì sẽ không thể thuyết phục đƣợc những ngƣời biết điều về tính phí phạm đó. Song kinh nghiệm trong lĩnh vực này cho thấy thói quen làm mòn ý nghĩa của sự công bằng nhanh chóng nhƣ thế nào, và thậm chí còn biến thành một nguyên tắc trong thực tế không có cơ sở nào tốt hơn là một sự

ghen tị.

Nếu một hệ thống đánh thuế hợp lý có thể đạt đƣợc, mọi ngƣời phải nhìn nhận một nguyên tắc là với đa số đƣợc quyết định dùng tổng số lƣợng thuế nào thì đa số đó cũng phải chịu mức thuế suất tối đa đó. Không thể

có một sự phản đối có lý giải nào đối với cùng đa số này khi họ quyết định trao cho một thiểu số yếu về mặt kinh tế một vài giảm nhẹ dƣới hình thức đánh thuế suất theo tỷ lệ thấp hơn. Nhiệm vụ dựng lên một hàng rào chống lại sự lạm dụng luỹ tiến là thật phức tạp bởi vì nhƣ chúng ta đã thấy, một vài sự luỹ tiến trong đánh thuế thu nhập các nhân có thể đƣợc lý giải theo cách bù đắp cho những tác động của đánh thuế gián tiếp. Có không một nguyên tắc có khả năng đƣợc chấp thuận và sẽ ngăn chặn một cách hiệu quả những cám dỗ có ở trong thuế luỹ tiến không bị tuột khỏi tầm

364

kiểm soát? Về cá nhân mà nói, tôi không tin rằng việc đặt ra một mức giới hạn trên mà sự luỹ tiến không vƣợt quá sẽ giúp đạt đƣợc mục đích. Một con số phần trăm sẽ cũng có tính độc đoán giống nhƣ là một nguyên tắc luỹ tiến và sẽ đƣợc thay đổi nhanh chóng khi nhu cầu nguồn thu thuế tăng thêm cần có nguyên tắc đó.

Điều cần thiết là một nguyên tắc cho phép giới hạn thuế suất tối đa cho thuế trực thu trong quan hệ tỷ lệ với tổng gánh nặng thuế. Nguyên tắc hợp lý nhất của loại này dƣờng nhƣ là một nguyên tắc cố định mức thuế suất cận biên tối đa của thuế trực thu tại mức phần trăm nhƣ vậy trong tổng thu nhập quốc gia mà chính phủ lấy từ thuế. Điều này nghĩa là nếu chính phủ

lấy ra 25% tổng thu nhập quốc gia, 25% này cũng là mức thuế trực thu tối đa cho bất kỳ nguồn thu nhập cá nhân nào. Nếu có tình trạng khẩn cấp nào của quốc gia khiến cho cần thiết phải nâng tỷ lệ này lên, thì thuế suất cận biên tối đa sẽ đƣợc nâng lên cùng với tỷ lệ đó; và hệ quả sẽ là mức đó sẽ

bị giảm khi tổng gánh nặng đƣợc giảm xuống. Điều đó sẽ vẫn khiến cho việc đánh thuế có tính luỹ tiến, bởi vì nhữg ngƣời nộp thuế theo tỷ lệ tối đa từ nguồn thu nhập của mình sẽ cũng nộp một vài loại thuế gián thu nào đó-và điều đó sẽ làm cho tổng thuế phải nộp lớn hơn mức trung bình của quốc gia. Việc tuân thủ nguyên tắc này sẽ có hệ quả tốt mà bất kỳ một ngân sách nào cũng phải đặt ra trƣớc tiên thông qua ƣớc tính về tỷ lệ trong thu nhập quốc gia mà chính phủ đề xuất thu qua thuế. Tỷ lệ phần trăm này sẽ tạo ra một suất thuế chuẩn cho thuế thu nhập trực thu mà đối với nhiều ngƣời có thu nhập thấp hơn, mức này sẽ giảm theo tỷ lệ khi họ bị đánh thuế gián thu. Tuy nhiên, kết quả cuối cùng sẽ là một sự luỹ tiến nhỏ trong đó thuế suất cận biên của những nguồn thu nhập lớn nhất có thể không bao giờ vƣợt quá mức đánh vào nhóm thu nhập trung bình và không vƣợt quá tổng số thuế gián thu.

365

CHƢƠNG 21

KHUÔN KHỔ TIỀN TỆ

1. Thực tế trong năm mƣơi năm qua đã cho hầu hết chúng ta thấy đƣợc tầm quan trọng của một hệ thống tiền tệ ổn định. So với thế kỷ trƣớc, giai đoạn này là một thời kỳ rối loạn tiền tệ rất lớn. Các Chính phủ đã phải đảm nhận một vai trò tích cực hơn nhiều trong kiểm soát tiền tệ, và điều này phần nhiều giống nhƣ một hệ quả của sự bất ổn định. Vì thế, sẽ là hợp lý khi một ngƣời nào đó cảm thấy rằng sẽ là tốt hơn nếu các chính phủ bị

tƣớc bỏ quyền kiểm soát chính sách tiền tệ. Đôi lúc ngƣời ta tự hỏi, tại sao chúng ta không nên dựa vào những lực lƣợng ngẫu nhiên của thị trƣờng để tạo ra bất cứ những gì cần thiết thoả mãn cho một cơ chế vận hành nhƣ

trong hầu hết các lĩnh vực khác?

Ngay từ đầu cần phải xác định rõ rằng điều đó không chỉ không có tính thực tiễn về mặt chính trị trong ngày nay mà còn có thể là không đƣợc mong muốn. Giả sử các chính phủ đã không can thiệp, thì có thể một hình thức thoả thuận tiền tệ nào đó đã phát triển mà không đòi hỏi phải có sự

kiểm soát kỹ lƣỡng; cụ thể là, nếu con ngƣời không đi tới việc sử dụng rộng rãi các công cụ tín dụng nhƣ là tiền hoặc không sử dụng các công cụ

thay thế cho tiền, có thể là chúng ta đã có thể dựa vào một cơ chế tự điều chỉnh nào đó.1 Tuy nhiên, sự lựa chọn này bây giờ đã không còn đối với chúng ta nữa. Chúng ta biết rằng không có các công cụ thay thế khác biệt về bản chất nào cho các định chế tín dụng mà việc tổ chức kinh doanh hiện đại đã phụ thuộc phần lớn vào nó; và những phát triển trong lịch sử

đã tạo ra các điều kiện trong đó sự tồn tại của các định chế này khiến cho cần thiết phải có sự kiểm soát kỹ lƣỡng đối với các hệ thống tiền tệ và tín dụng đang vận hành. Hơn nữa, có các trƣờng hợp khác mà chắc chắn chúng ta không thể hy vọng thay đổi đƣợc chỉ bằng cách thay đổi các thoả

thuận tiền tệ của chúng ta; và hiện nay điều đó khiến cho sự kiểm soát này đƣợc thực hiện chủ yếu bởi Chính phủ là không thể tránh đƣợc.2

Có ba lý do nền tảng cho tình trạng này và chúng khác nhau cả về tính phổ quát và tính hiệu lực. Lý do đầu tiên nói về tất cả tiền tệ ở mọi thời điểm và giải thích tại sao những thay đổi trong cung tiền tƣơng đối lại gây ra nhiều phiền toái hơn nhiều so với những thay đổi trong bất kỳ những

366

tình huống nào khác ảnh hƣởng đến giá cả và sản xuất. Lý do thứ hai nói về tất cả các hệ thống tiền tệ trong đó việc cung tiền đƣợc liên hệ một cách chặt chẽ với tín dụng – là thứ mà toàn bộ đời sống kinh tế hiện đại phải dựa vào. Lý do thứ ba nói về mức độ chi tiêu hiện tại của chính phủ

và vì vậy đề cập đến một tình huống mà cuối cùng chúng ta có thể hy vọng thay đổi, nhƣng cũng là thứ mà chúng ta buộc phải chấp nhận vào hiện tại trong tất cả các quyết định về chính sách kinh tế.

Lý do đầu tiên trong số trên làm cho tiền tệ trở thành một hình thức thả

lỏng chung trong một cơ chế tự điều chỉnh của thị trƣờng; và đây là một hình thức thả lỏng có thể có đủ tác động vào cơ chế đang điều chỉnh để

gây ra những sự chệch hƣớng lặp đi lặp lại về sản xuất, trừ khi những tác động này có thể đoán trƣớc đƣợc và có thể đƣợc phòng chống một cách thấu đáo. Lý do cho việc này là vì, không giống nhƣ các hàng hoá thông thƣờng, tiền tệ không phải là đƣợc dùng hết mà là còn để tiếp tục. Hệ quả

của điều đó là những tác động của một sự thay đổi trong cung tiền (hoặc nhu cầu về tiền) sẽ không trực tiếp dẫn đến một sự cân bằng mới. Những thay đổi về tiền tệ theo một nghĩa khác thƣờng lại là “tự đảo ngƣợc”. Ví dụ, nếu nhƣ thêm vào một lƣợng tiền trong tổng tiền tệ trƣớc hết là để chi tiêu vào một hàng hóa hoặc dịch vụ cụ thể, nó không chỉ tạo ra một nhu cầu mới mà về bản chất là tạm thời và đang trôi qua, mà nó còn tạo ra một chuỗi các tác động sau này làm đảo ngƣợc các tác động của tăng cầu ban đầu. Những ngƣời nào đầu tiên đã nhận tiền thì đến lƣợt họ sẽ lại tiêu dùng vào những thứ khác. Giống nhƣ những gợn sóng trên mặt hồ đƣợc hình thành khi ném những viên sỏi vào, việc tăng cầu sẽ tự mình lan tỏa ra toàn bộ hệ thống kinh tế từ mỗi một điểm đang tạm thời làm thay đổi so sánh giá cả theo cách mà nó sẽ còn tồn tại chừng nào lƣợng tiền còn tiếp tục đƣợc đƣa vào, nhƣng điều đó cũng sẽ bị đảo ngƣợc khi việc gia tăng đó đƣợc ngừng lại. Điều tƣơng tự cũng xảy ra đối với bất kỳ một phần nào trong dự trữ tiền bị loại bỏ đi, hoặc thậm chí nếu mọi ngƣời bắt đầu nắm giữ những lƣợng tiền mặt lớn hơn hay nhỏ hơn, trong so sánh giữa thu nhập và chi tiêu của họ, so với khi họ thông thƣờng đang có; mỗi một sự thay đổi kiểu này sẽ tiếp tục đƣa đến sự gia tăng trong cầu, mà điều đó lại không tƣơng ứng với một sự thay đổi trong những nhân tố

thực sự bên trong, và vì vậy nó sẽ dẫn đến những thay đổi trong giá cả và

367

sản xuất làm xáo trộn cân bằng giữa cung và cầu. 3

Vì lý do này, nếu những thay đổi trong cung tiền là mối quan ngại đặc biệt, thì việc cung tiền nhƣ chúng ta biết cũng sẽ thích ứng một cách đặc biệt để thay đổi theo hƣớng xấu. Điều quan trọng là tỷ lệ chi dùng tiền không nên dao động một cách không đúng mức. Điều đó có nghĩa là vào bất kỳ thời điểm nào khi ngƣời ta thay đổi suy nghĩ về việc họ muốn nắm giữ bao nhiêu tiền tƣơng ứng với khoản thanh toán phải thực hiện (hoặc giống nhƣ một nhà kinh tế đã gọi, họ quyết định sẽ thanh khoản nhiều hay ít hơn), thì lƣợng tiền cũng phải thay đổi tƣơng ứng. Cho dù chúng ta định nghĩa “tiền mặt” nhƣ thế nào, thì độ co giãn của con ngƣời đối với việc nắm giữ một phần nguồn lực của họ dƣới hình thức này lại phụ thuộc vào những biến động đáng kể trong cả những thời gian ngắn hạn và dài hạn, và những phát triển tự phát đa dạng (ví dụ nhƣ thẻ tín dụng và séc du lịch) có thể ảnh hƣởng đến khái niệm trên một cách sâu sắc. Không một sự quản lý tự động nào về lƣợng cung tiền có thể mang lại những điều chỉnh đáng mong đợi trƣớc khi những thay đổi nhƣ là về cầu tiền hoặc về

cung các hàng hóa thay thế có những tác động mạnh mẽ và thiệt hại đến giá cả và việc làm.

Còn tồi tệ hơn, dƣới tất cả các hệ thống tiền tệ hiện đại, việc cung tiền không những sẽ không tự điều chỉnh theo những biến động về cầu, mà còn có xu hƣớng thay đổi theo hƣớng ngƣợc lại. Bất cứ khi nào những đòi hỏi về tiền xuất hiện – và thật là khó mà biết đƣợc điều đó có thể đƣợc ngăn chặn nhƣ thế nào – thì nguồn cung các hàng hóa thay thế cho tiền có xu hƣớng “co giãn một cách trái khoáy”.4 Đây là kết quả của một sự thực đơn giản rằng có những cân nhắc tƣơng tự khiến cho con ngƣời ta muốn nắm giữ nhiều tiền hơn và nó cũng sẽ khiến cho những ai tạo ra nhiều đòi hỏi về tiền thông qua cho vay sẽ tạo ra ít hơn những đòi hỏi đó, và ngƣợc lại. Có một thực tế tƣơng tự là, khi bất kỳ một ngƣời nào khác muốn có nhiều tính thanh khoản hơn, thì các ngân hàng cũng vì những lý do tƣơng tự sẽ mong muốn đƣợc thanh khoản nhiều hơn và vì vậy sẽ cung tín dụng ít hơn. Thực tế đó chỉ đơn thuần là một trong những xu hƣớng chung cố

hữu trong hầu hết các hình thức tín dụng.

Những biến động tự phát trong cung tiền có thể đƣợc ngăn chặn chỉ khi có ngƣời nào đó có quyền lực thay đổi một cách thấu đáo nguồn cung của

368

một phƣơng tiện trao đổi đƣợc chấp nhận chung theo hƣớng ngƣợc lại.

Đây là một chức năng nhìn chung đã đƣợc nhìn nhận là cần thiết phải trao cho một định chế quốc gia, mà trƣớc kia đó là ngân hàng trung ƣơng.

Thậm chí có quốc gia nhƣ Hoa Kỳ, vốn từ lâu đã chống lại việc thiết lập một định chế kiểu này, cuối cùng cũng nhận ra rằng nếu những khủng hoảng luôn xảy ra có thể ngăn chặn đƣợc, thì một hệ thống tận dụng nhiều tín dụng ngân hàng chắc chắn phải phụ thuộc vào một cơ quan trung ƣơng nhƣ vậy – là cơ quan luôn luôn có thể cung tiền và thông qua việc kiểm soát nguồn cung tiền này, có thể ảnh hƣởng tới tổng cung tín dụng.

Có những lý do vững chắc và có thể là vẫn còn ứng dụng đƣợc khiến cho ngƣời ta mong muốn rằng những định chế này nên đƣợc độc lập với chính phủ và chính sách tài chính càng nhiều càng tốt. Tuy nhiên, ở đây chúng ta đi tới một điểm thứ ba vừa đề cập- một sự phát triển lịch sử mà mặc dù hoàn toàn không phải là không thay đổi đƣợc, nhƣng chúng ta vẫn buộc phải chấp nhận nó trong thời gian trƣớc mắt. Một chính sách tiền tệ độc lập với chính sách tài chính là có thể đƣợc chừng nào chi tiêu chính phủ

nhỏ một cách tƣơng đối so với tổng thanh toán; và chừng nào mà nợ

chính phủ (đặc biệt là nợ ngắn hạn) chỉ là một phần nhỏ trong toàn bộ các phƣơng tiện tín dụng.5 Ngày nay điều kiện này không còn tồn tại nữa. Hệ

quả là, một chính sách tiền tệ hiệu quả có thể đƣợc thực thi chỉ khi phối hợp với chính sách tài chính của Chính phủ. Tuy nhiên, sự phối hợp theo nghĩa này chắc chắn có nghĩa là bất kỳ một cơ quan tiền tệ nào độc lập về

mặt danh nghĩa vẫn còn tồn tại thì trong thực tế đều phải điều chỉnh chính sách của họ theo chính sách của chính phủ. Và chính sách của chính phủ, cho dù ta có muốn hay không, vì thế cần phải trở thành một nhân tố quyết định.

Sự kiểm soát có hiệu lực hơn nhƣ vậy của Chính phủ đối với các điều kiện tiền tệ vì thế có thể đạt đƣợc nhƣ lẽ ra phải vậy, và nó đƣợc một số

ngƣời hoan nghênh. Cho dù chúng ta đã thực sự đƣợc đặt vào một vị trí tốt hơn để theo đuổi một chính sách tiền tệ đáng mong đợi, thì chúng ta cũng phải xem xét sau. Còn lúc này thì một sự thực quan trọng là, chừng nào mà chi tiêu chính phủ vẫn còn tạo thành một phần lớn trong thu nhập quốc dân nhƣ hiện nay đang diễn ra ở mọi nơi, thì chúng ta phải chấp

369

nhận thực tế rằng chính phủ sẽ cần phải thống lĩnh chính sách tiền tệ và rằng cách duy nhất ta có thể thay đổi điều đó sẽ là giảm phần lớn chi tiêu chính phủ.

2. Với việc chính phủ kiểm soát chính sách tiền tệ, nỗi lo ngại chủ yêú trong lĩnh vực này là vấn đề lạm phát. Chính phủ ở các nƣớc và ở mọi thời đại đều là nguồn gốc chủ yếu gây ra giảm giá tiền tệ. Cho dù thỉnh thoảng đã có những đợt sụt giảm kéo dài trong giá trị của tiền kimloại, thì những đợt lạm phát chủ yếu trong quá khứ đều là kết quả của việc Chính phủ giảm bớt tiền xu hoặc phát hành quá nhiều tiền giấy. Có thể rằng thế hệ hiện nay đã có cảnh giác cao hơn đối với những phƣơng thức thô bạo theo đó các đồng tiền bị hủy hoại khi chính phủ trang trải chi tiêu của mình bằng việc phát hành tiền giấy. Tuy nhiên, ngày nay điều tƣơng tự vẫn có thể

thực hiện bằng những biện pháp tinh vi hơn mà công chúng ít có khả năng nhận ra.

Chúng ta vừa thấy mỗi một trong số các đặc trƣng của một nhà nƣớc phúc lợi mà ta vừa xem xét đều có xu hƣớng khuyến khích lạm phát. Chúng ta cũng vừa nhận thấy tiền công từ các công đoàn có sức ép thế nào, cùng với những chính sách toàn dụng nhân công hiện tại cũng có tính chất tƣơng tự, và ta cũng thấy gánh nặng tài chính mà các chính phủ đang phải chịu qua trả lƣơng hƣu cho ngƣời già có thể dẫn chính phủ đến việc thực hiện những nỗ lực lặp đi lặp lại trong việc làm nhẹ bớt những gánh nặng đó bằng cách giảm giá trị của tiền tệ. Chúng ta cũng có thể chú ý ở đây, mặc dù điều này có thể không nhất thiết có liên quan gì, rằng các chính phủ dƣờng nhƣ luôn phải dựa vào lạm phát để giảm bớt gánh nặng những nghĩa vụ nợ của họ bất cứ khi nào tỷ lệ trong tổng thu nhập quốc dân mà họ đang gánh chịu vƣợt quá 25%.6 Và chúng ta cũng nhận thấy rằng, do trong hệ thống thuế lũy tiến thì lạm phát có xu hƣớng gia tăng thu nhập thuế theo tỷ lệ nhiều hơn thu nhập, cho nên sự lôi cuốn của việc sử dụng lạm phát trở nên rất hấp dẫn.

Tuy nhiên, nếu đúng là các đinh chế của một nhà nƣớc phúc lợi có xu hƣớng ủng hộ lạm phát, thì có điều thậm chí còn đúng hơn là chính các tác động của lạm phát làm gia tăng nhu cầu đối với các biện pháp phúc lợi, thì điều đó thậm chí còn đúng hơn nữa, theo nghĩa rằng chính các tác động của lạm phát làm gia tăng nhu cầu về các biện pháp tính toán phúc lợi.

370

Điều đó đúng không chỉ đối với một vài biện pháp chúng ta đã cân nhắc, mà còn ở nhiều biện pháp khác mà ta chƣa kiểm tra hoặc đơn thuần chỉ là đề cập ở đây., ví dụ nhƣ hạn chế cho thuê nhà ở, trợ cấp lƣơng thực, và tất cả các hình thức kiểm soát giá cả và chi tiêu khác. Phạm vi các tác động của lạm phát trong những thời kỳ gần đây tạo ra những lập luận chính ủng hộ việc mở rộng kiểm soát của chính phủ đã đƣợc biết tới quá rộng rãi không cần minh họa thêm nữa. Nhƣng qua bốn mƣơi năm vừa qua, mức độ cho sự phát triển trên toàn thế giới đã và đang đƣợc xác định bởi một xu hƣớng lạm phát chƣa có tiền lệ thì chƣa đƣợc hiểu đầy đủ. Nó có thể

đƣợc nhìn thấy một cách tốt nhất trong những ảnh hƣởng có đƣợc từ

những nỗ lực của cả thế hệ - những ngƣời có cả đời làm việc bao trùm cả

một giai đoạn nhằm trang trải cho tuổi già của họ.

Điều đó sẽ giúp chúng ta biết đƣợc lạm phát đã gây ra những gì đối với tiết kiệm của thế hệ hiện tại dƣới quan điểm hƣu trí nếu chúng ta nhìn vào các kết quả của số liệu điều tra thống kê.7 Mục tiêu của điều tra là để xác định trên phạm vi nhiều nƣớc khác nhau giá trị hiện tại của các khoản tiết kiệm tích lũy của một ngƣời trong giai đoạn 45 năm, từ 1913 đến 1958, đã để dành hàng năm một khoản tiền có giá trị thực bằng nhau và đầu tƣ với tỷ lệ lãi suất cố định 4%. Điều đó gần nhƣ tƣơng đƣơng với khoản thu nhập mà một ngƣời tiết kiệm nhỏ ở các nƣớc phƣơng Tây có thể đạt đƣợc từ một loại hình đầu tƣ nào đó mà anh ta có thể tiếp cận, cho dù hình thức thực sự của nó là một tài khoản tiết kiệm, trái phiếu chính phủ, hoặc là bảo hiểm nhân thọ. Chúng ta sẽ biểu diễn 100 nhƣ là khoản tiền mà ngƣời tiết kiệm sẽ đƣợc quyền sở hữu vào cuối kỳ nếu giá trị của tiền giữ nguyên không đổi. Phần nào trong số giá trị thực này ngƣời tiết kiệm sẽ có đƣợc vào năm 1958 ?

Có vẻ đúng rằng chỉ có một nƣớc duy nhất trên thế giới là Thụy Sỹ- nơi có giá trị nói trên còn lại là 70%. Những ngƣời tiết kiệm ở Mỹ và Canada sẽ

vẫn còn tƣơng đối tốt, có thể thu lại 58%. Hầu hết các nƣớc trong khối thịnh vƣợng chung thuộc Anh và các thành viên khác thuộc “khối sterling”, con số này là trong khoảng 50%, và đối với Đức, mặc dù đã mất hết các khoản tiết kiệm trƣớc năm 1924, vẫn có thể còn lại tới 37%. Tuy nhiên, những nhà đầu tƣ trong tất cả các nƣớc này vẫn còn may mắn so với nhà đầu tƣ ở Pháp và Ý-những ngƣời chỉ thu lại đƣợc từ 11 đến 12

371

phần trăm trên tổng số giá trị khoản tiết kiệm của họ qua giai đoạn này lẽ

ra đã phải có vào đầu năm 1958.8

Thông thƣờng ngày nay, để loại bỏ tầm quan trọng của xu hƣớng lạm phát lâu dài và trên diện rộng với sự nhận xét rằng mọi thứ đã luôn là nhƣ vậy và lịch sử phần lớn là lịch sử của lạm phát. Cho dù điều đó đúng nhƣ thế

nào, chắc chắn không đúng trong một giai đoạn mà hệ thống kinh tế hiện đại của chúng ta đã phát triển, và cũng là giai đoạn của cải và thu nhập đã tăng trƣởng ở mức chƣa từng có tiền lệ. Trong suốt hai trăm năm trƣớc 1914, khi Anh quốc gắn bó với chế độ bản vị vàng, thì trong phạm vi có thể đo lƣờng đƣợc một cách tƣơng đối, mức độ giá cả trong giai đoạn này đã giao động xung quanh một mức không đổi, kết thúc khá đẹp tại mức nó bắt đầu, và hầu nhƣ không thay đổi quá một phần ba trên hoặc dƣới mức trung bình (ngoại trừ giai đoạn chiến tranh Naponeon, khi chế độ bản vị

vàng bị hủy bỏ).9 Tƣơng tự, ở Mỹ trong giai đoạn 1749-1939, dƣờng nhƣ

cũng không xảy ra một xu hƣớng tăng giá cả đáng kể nào.10 So sánh với điều đó, tỷ lệ giá cả tăng trong một phần tƣ thế kỷ vừa qua tại các nƣớc này và các nƣớc khác đại diện cho một sự thay đổi lớn.

3. Mặc dù có một số ngƣời ủng hộ có chủ tâm xu hƣớng tăng liên tục của giá cả, ngọn nguồn chính của sự biến động lạm phát đang có là niềm tin phổ

biến rằng sự giảm phát, ngƣợc với lạm phát, là quá đáng sợ hơn đến nỗi mà để cho an toàn, một độ lệch tồn tại dai dẳng trong xu hƣớng lạm phát đƣợc ƣa thích hơn. Song, cũng giống nhƣ việc chúng ta không biết làm thế

nào để giữ giá cả ổn định hoàn toàn, và có thể đạt đƣợc sự ổn định chỉ

bằng cách điều chỉnh một biến động nhỏ trong xu hƣớng, sự quyết tâm để

tránh đƣợc lạm phát bằng mọi giá chắc chắn sẽ dẫn đến lạm phát tích lũy.

Cũng nhƣ vậy, thực tế rằng lạm phát và giảm phát thông thƣờng là hiện tƣợng địa phƣơng hoặc trong ngành- là những gì phải xảy ra một cách cần thiết nhƣ là một phần của việc tái phân phối nguồn lực trong nền kinh tế, và thực tế này có nghĩa rằng các cố gắng nhằm ngăn chặn bất kỳ một giảm phát đang ảnh hƣởng tới khu vực chính của nền kinh tế chắc chắn sẽ dẫn tới sự lạm phát nói chung.

Tuy nhiên, ngƣời ta khá hoài nghi rằng dƣới góc nhìn dài hạn, một sự

giảm phát có thực sự nguy hại hơn lạm phát hay không. Thực sự là có lý khi nói lạm phát hoàn toàn nguy hiểm hơn và cần phải cảnh giác một cách

372

cẩn thận hơn. Trong hai xu hƣớng này, lạm phát chính là thứ có khả năng để xảy ra nhiều hơn nhiều. Lý do cho điều đó là lạm phát vừa phải nhìn chung là dễ chịu, trong khi giảm phát ngay lập tức và thật đau đớn.11 Hầu nhƣ không cần phải cảnh giác trƣớc bất kỳ thực tiễn nào mà các tác động xấu của nó sẽ đƣợc cảm nhận một cách mạnh mẽ và ngay lập tức; nhƣng cần phải cẩn trọng ở bất cứ nơi nào mà hành động đƣợc cảm nhận dễ chịu hoặc chỉ gây ra các khó khăn tạm thời, vì nó hàm chứa nhiều nguy hại sẽ

đƣợc cảm nhận sau đó nhiều hơn. Trong thực tế, có nhiều hơn đơn thuần chỉ là một sự tƣơng đồng bề ngoài giữa lạm phát và uống thuốc – một sự

so sánh thƣờng đƣợc đƣa ra.

Cả lạm phát và giảm phát đều gây ra các hiệu ứng riêng biệt qua việc tạo ra thay đổi giá cả không mong đợi, và cả hai đều chắc chắn sẽ làm thất vọng những mong đợi đó một lần nữa. Lần thứ nhất là khi giá cả chứng tỏ

đang cao hơn hoặc thấp hơn mức mong đợi; và lần thứ hai là khi những mức giá cả này đạt mức nhƣ ngƣời ta kỳ vọng và không còn có những hiệu ứng nhƣ lần trƣớc, và điều đó trƣớc sau chắc chắn cũng xảy ra. Sự

khác biệt giữa lạm phát và giảm phát là: đối với lạm phát, sự ngạc nhiên thú vị đến trƣớc và những phản ứng đến sau; trong khi đó đối với giảm phát, tác động đầu tiên đối với kinh doanh là làm suy giảm. Tuy nhiên, những tác động của cả hai hiện tƣợng là tự đảo ngƣợc. Có lúc có những lực lƣợng gây ra một trong hai hiện tƣợng này có xu hƣớng tự suy giảm, và vì vậy giai đoạn giá cả tăng nhanh hơn mong đợi sẽ có thể kéo dài.

Nhƣng trừ khi những biến động giá cả tiếp tục diễn ra theo cùng một hƣớng với mức độ tăng vọt, những kỳ vọng phải bắt kịp đƣợc chúng.

Ngay sau khi điều đó xảy ra, đặc điểm của những tác động sẽ thay đổi.

Lạm phát ban đầu chỉ sinh ra các điều kiện trong đó có nhiều ngƣời hơn sẽ

kiếm lợi nhuận và lợi nhuận nhìn chung sẽ cao hơn bình thƣờng. Hầu hết mọi thứ đều thành công, hiếm có những gì thất bại. Thực tế là lợi nhuận luôn chứng tỏ là lớn hơn mức đã đƣợc mong đợi, và rằng một số lƣợng bất thƣờng các dự án mạo hiểm rút cuộc lại thành công, đã tạo ra một môi trƣờng chung thuận lợi cho việc xử lý rủi ro. Thậm chí những ngƣời lẽ ra đã bị đánh bật ra khỏi công việc kinh doanh và không thu đƣợc những vận may trời cho từ việc tăng giá cả không mong đợi cũng có thể tiếp tục duy trì và giữ lại nhân công với mong đợi rằng họ sẽ nhanh chóng có đƣợc sự

373

chia sẻ sự thịnh vƣợng chung. Tuy nhiên, tình huống này sẽ diễn ra cho đến khi mọi ngƣời bắt đầu mong đợi giá cả tiếp tục tăng với cùng một tỷ

lệ. Một khi họ bắt đầu tính toán giá cả đang cao hơn bao nhiêu phần trăm trong khoảng thời gian nhiều tháng, họ sẽ bắt đầu đƣa ra giá cả của các nhân tố sản xuất đã quyết định các chi phí tới một mức tƣơng ứng với giá cả tƣơng lai mà họ mong muốn. Nếu giá cả khi đó lại tăng không nhiều hơn so với mức đã mong đợi, lợi nhuận sẽ trở lại mức bình thƣờng, và tỷ

lệ những ngƣời kiếm đƣợc lợi nhuận cũng sẽ giảm; và từ đó, trong giai đoạn lợi nhuận lớn một cách bất thƣờng, nhiều ngƣời đã đứng tại chỗ nếu không có thể đã bị buộc phải thay đổi phƣơng hƣớng cố gắng của mình, một tỷ lệ lớn hơn thông thƣờng sẽ là những ngƣời gánh chịu thua lỗ.

Tác động gia tăng của lạm phát vì vậy sẽ chỉ có hiệu lực chừng nào nó không đƣợc dự đoán trƣớc; ngay khi đƣợc dự đoán trƣớc, chỉ có sự tiếp tục của nó theo một tỷ lệ gia tăng sẽ duy trì đƣợc một tỷ lệ thịnh vƣợng tƣơng tự. Nếu trong tình huống này giá cả tăng thấp hơn mức mong đợi, tác động nói trên sẽ tƣơng tự nhƣ là tác động của giảm phát không đƣợc dự đoán trƣớc. Thậm chí nếu giá tăng bằng đúng với mức mọi ngƣời mong muốn, điều đó sẽ không cho thấy một sự kích thích khác thƣờng nào ngoài việc tạo ra cơ sở cho những điều chỉnh đã đƣợc trì hoãn trƣớc đó trong lúc sự kích thích tạm thời đang diễn ra. Để giúp cho lạm phát duy trì đƣợc những tác động kích thích ban đầu, nó sẽ phải tiếp tục theo một tỷ lệ

luôn nhanh hơn mong đợi.

Chúng ta không thể xem xét ở đây tất cả những sự phức tạp – là những gì khiến cho sự thích nghi với một thay đổi kỳ vọng về giá cả không thể trở

nên hoàn hảo đƣợc, và đặc biệt với những kỳ vọng ngắn hạn và dài hạn có thể đƣợc điều chỉnh nhƣ nhau; chúng ta cũng không thể đi vào những tác động khác nhau đối với nền sản xuất hiện tại và trong khoản đầu tƣ quá đỗi quan trọng trong bất kỳ sự suy xét đầy đủ nào về biến động theo ngành. Đã là đủ cho mục tiêu của chúng ta là nhằm biết rằng những hiệu ứng kích thích của lạm phát chắc hẳn phải dừng lại trừ khi tốc độ của nó liên tục gia tăng và rằng khi nó diễn ra, có những hậu quả không thuận lợi nào đó phát sinh từ thực tế là sự thích nghi hoàn hảo là không thể sẽ ngày càng nghiêm trọng hơn. Điều quan trọng nhất trong số này là phƣơng pháp hạch toán sử dụng trong mọi ngành là hợp lý chỉ khi nào giá trị của

374

đồng tiền đƣợc ổn định một cách chấp nhận đƣợc. Với việc giá cả gia tăng với mức độ nhanh chóng, các kỹ thuật hạch toán vốn và chi phí tạo ra nền tảng cho việc lên hoạch kinh doanh sẽ nhanh chóng mất hết mọi giá trị.

Chi phí thực tế, lợi nhuận, hoặc thu nhập sẽ nhanh chóng không còn chắc chắn nữa cho dù bất cứ một phƣơng pháp thông thƣờng hoặc đƣợc chấp nhận chung nào. Và, với các nguyên tắc của đánh thuế, ngày càng có nhiều thứ đƣợc tính thuế nhƣ lợi nhuận mà lẽ ra chỉ nên đƣợc tái đầu tƣ để

duy trì vốn.

Lạm phát vì thế không bao giờ có thể nhiều hơn là một chuyện nhỏ mang tính chất tạm thời, và thậm chí tác động có lợi chỉ kéo dài chừng nào một ngƣời nào đó vẫn bị lừa gạt và kỳ vọng của một số ngƣời là thất vọng một cách không cần thiết. Điều đó đặc biệt nguy hiểm bởi vì những hậu quả

nguy hại của những đợt lạm phát tuy nhỏ chỉ có thể đƣợc ngăn chặn bởi những đợt lạm phát lớn hơn. Một khi nó tiếp tục trong một khoảng thời gian, việc ngăn chặn những gia tăng lớn hơn thậm chí sẽ tạo ra một tình huống trong đó rất khó tránh một sự giảm phát mang tính chất tự phát.

Một khi các hoạt động nào đó vừa đƣợc mở rộng chỉ có thể đƣợc duy trì bằng sự kéo dài của lạm phát, việc ngắt quãng đồng thời có thể đủ gây ra quá trình luẩn quẩn và đáng sợ đó, trong đó việc suy giảm của một vài thu nhập này dẫn tới sự suy giảm của các thu nhập khác, và cứ nhƣ vậy. Từ

những gì ta đã biết, dƣờng nhƣ vẫn có khả năng cho chúng ta có thể ngăn chặn sự suy giảm bằng cách ngăn chặn lạm phát thông thƣờng tồn tại trƣớc đó, nhƣng chúng ta hầu nhƣ không làm đƣợc gì trong việc chữa trị

chúng một khi chúng đã an bài. Thật không may, thời điểm để lo lắng về

sự suy giảm là khi chúng ta xa rời xa nhất khỏi suy nghĩ của hầu hết mọi ngƣời.

Cách thức mà lạm phát hoạt động giải thích tại sao thật là khó chống lại khi chính sách chủ yếu quan tâm đến các tình huống cụ thể hơn là tới các điều kiện chung và với các vấn đề ngắn hạn hơn là dài hạn. Luôn luôn là một cách dễ dàng trong số nhiều khó khăn tạm thời đối với cả chính phủ

và khu vực kinh tế tƣ nhân. – con đƣờng ít có kháng cự nhất và đôi lúc là cách dễ dàng nhất giúp cho nền kinh tế vƣợt qua mọi trở ngại mà chính sách của chính phủ đã đặt ra trên con đƣờng của nó.12 Đó chính kết quả tất yếu của một chính sách coi mọi quyết định khác nhƣ là dữ liệu theo đó

375

cung tiền phải đƣợc tƣơng thích sao cho thiệt hại gây ra bởi các biện pháp khác sẽ ít đƣợc chú ý nhất. Tuy nhiên, về dài hạn, một chính sách nhƣ vậy khiến cho chính phủ trở thành con tin của chính các quyết định trƣớc đó của họ, là các chính sách thƣờng buộc họ phải chấp nhận các biện pháp mà họ biết là có hại. Không phải là tình cờ rằng những tác giả nào có quan điểm khuyến khích nhiều hơn, có thể do hiểu sai, đối với xu hƣớng lạm phát so với quan điểm của những ngƣời khác thì cũng sẽ chịu trách nhiệm về cách nói có tinh thần chống tự do một cách cơ bản: “về lâu dài tất cả

chúng ta đều chết.”13 Xu hƣớng thiên vị lạm phát trong thời đại của chúng ta chủ yếu là do kết quả của tính phổ biến của cách nhìn ngắn hạn, mà đến lƣợt mình những cách nhìn đó lại bắt nguồn từ khó khăn rất lớn trong việc nhận biết những hậu quả xa hơn nữa của những biện pháp hiện tại, từ mối quan tâm không tránh khỏi của những ngƣời có tính thực tiễn, và đặc biệt là các chính trị gia, với các vấn đề và thành quả tức thì của các mục tiêu trƣớc mắt.

Do việc ngăn chặn lạm phát là khó khăn hơn nhiều về mặt tâm lý và mặt chính trị so với giảm phát và bởi vì đồng thời cũng dễ dàng hơn nhiều về

mặt kỹ thuật trong việc ngăn chặn, cho nên các nhà kinh tế luôn luôn nhấn mạnh những nguy cơ của lạm phát. Ngay khi lạm phát khiến cho ngƣời ta cảm nhận đƣợc, sẽ có ngay lập tức các cố gắng trong việc chiến đấu với nó- thƣờng khi nó chỉ là một quá trình mang tính địa phƣơng và là cần thiết mà không nên phải ngăn chặn. Có nhiều nguy hiểm hơn trong những lo sợ không đúng lúc về giảm phát so với khả năng chúng ta không làm đƣợc các biện pháp phòng vệ cần thiết. Trong khi không có ai có thể phạm sai lầm gây ra sự lan tràn lạm phát mang tính địa phƣơng hoặc theo ngành, ngƣời ta thƣờng đòi hỏi các biện pháp phản kháng tiền tệ mang tính chất hoàn toàn không phù hợp khi có một sự suy thoái ở địa phƣơng hoặc trong ngành

Những suy xét nhƣ trên có vẻ gợi ý rằng, sau khi cân nhắc kỹ lƣỡng, có thể có một nguyên tắc mang tính chất cơ chế nào đó nhằm vào những gì đáng mong ƣớc về dài hạn và ràng buộc bàn tay của nhà chức trách trong các quyết định ngắn hạn của họ, và nguyên tắc đó có thể tạo ra một chính sách tiền tệ tốt hơn là các nguyên tắc nào trao cho nhà cầm quyền nhiều quyền lực và sự tùy tiện hơn, và vì thế khiến cho nó phụ thuộc nhiều hơn

376

vào cả sức ép chính trị và thiên hƣớng của chính họ trong việc đánh giá quá cao tính cấp thiết của hoàn cảnh hiện tại. Tuy nhiên, điều này đặt ra các vấn đề mà chúng ta phải tiếp cận một cách có hệ thống hơn.

4. Trƣờng hợp “quy tắc so với quyền lực trong chính sách tiền tệ” đã đƣợc tranh luận một cách thuyết phục bởi Henry Simons trong một bài luận nổi tiếng.14 Những luận điểm đƣợc đề ra ở đó ủng hộ những quy tắc chặt chẽ

quá mức đến nỗi vấn đề này hiện nay chủ yếu là về việc nó có ý nghĩa thực tiễn đến mức nào để ràng buộc quyền lực tiền tệ bằng các quy tắc phù hợp. Có thể vẫn đúng là nếu có sự đồng thuận đầy đủ về việc chính sách tiền tệ nào nên hƣớng tới, thì một thẩm quyền tiền tệ độc lập, đƣợc bảo vệ đầy đủ trƣớc những sức ép chính trị và tự do quyết định sử dụng những phƣơng tiện nào nhằm đạt đƣợc mục tiêu đƣợc giao phó, có thể là sự sắp đạt tốt nhất. Những tranh luận trƣớc đây ủng hộ ngân hàng trung ƣơng độc lập vẫn còn giá trị lớn. Nhƣng thực tế là trách nhiệm về chính sách tiền tệ ngày nay không thể tránh đƣợc việc nằm một phần ở các cơ

quan nào có liên quan chính tới tài chính của chính phủ và nó có thể tăng cƣờng tình thế chống lại việc cho phép nhiều sự tùy tiện và làm cho việc ra quyết định chính sách tiền tệ trở nên có thể dự đoán đƣợc càng nhiều càng tốt.

5. Chắc chắn là tôi không có mong muốn nào làm suy yếu một trƣờng hợp cho bất kỳ sự sắp đặt nào mà nó sẽ buộc các cơ quan có thẩm quyền phải làm những điều đúng đắn. Một trƣờng hợp cho cơ chế nhƣ vậy trở nên mạnh mẽ hơn cùng với khả năng bị tác động của chính sách tiền tệ bởi những cân nhắc về tài chính công trở nên lớn hơn; song nó có thể làm suy yếu, thay vì có thể củng cố, lập luận nói trên nếu chúng ta phóng đại những gì ta có thể đạt đƣợc nhờ điều đó. Có thể không phủ nhận đƣợc rằng, cho dù chúng ta có thể hạn chế sự tùy tiện trong lĩnh vực này, chúng ta không bao giờ có thể xóa bỏ nó; kết quả là, những gì có thể đƣợc làm trong phạm vi tùy tiện không tránh khỏi này không chỉ rất quan trọng mà còn có thể trong thực tiến đƣợc xác định thậm chí dù cho cơ chế này sẽ

đƣợc cho phép hoạt động hay không.

Có một tình trạng khó xử cơ bản mà tất cả các ngân hàng trung ƣơng đều đối mặt, khiến cho chính sách của họ không tránh khỏi phải bao gồm sự

tùy tiện. Một ngân hàng trung ƣơng có thể chỉ thực hiện một sự kiểm soát

377

gián tiếp và vì thế là giới hạn đối với tất cả các phƣơng tiện lƣu thông.

Quyền lực của họ chủ yếu dựa trên sự đe dọa của việc không cung tiền khi có nhu cầu. Song đồng thời đó cũng đƣợc coi là nhiệm vụ của họ không bao giờ có thể từ chối cung cấp lƣợng tiền này khi cần thiết. Chính là vấn đề này, chứ không phải là những tác động chung của chính sách lên giá cả

hoặc giá trị của tiền tệ, cần phải chiếm lĩnh hoạt động hàng ngày của các nhà ngân hàng. Đó là nhiệm vụ khiến cho các ngân hàng trung ƣơng cần thiết phải luôn chặn trƣớc hoặc chống đỡ những diễn biến trong lĩnh vực tín dụng, bởi vì không có quy tắc đơn giản nào có thể đƣa ra một hƣớng dẫn đầy đủ.19

Điều tƣơng tự gần nhƣ cũng đúng đối với các biện pháp đƣợc dự tính nhằm tác động đến giá cả và việc làm. Chúng phải đƣợc hƣớng nhiều hơn đến việc ngăn chặn trƣớc những thay đổi trƣớc khi xảy ra chứ không phải là điều chỉnh sau khi chúng đã xảy ra. Nếu một ngân hàng trung ƣơng luôn chờ đợi cho đến khi các quy tắc hoặc cơ chế buộc họ phải hành động, thì những dao động xảy ra sẽ lớn hơn rất nhiều so với bình thƣờng. Và nếu, trong phạm vi tùy tiện của họ, họ sử dụng các biện pháp theo hƣớng đối nghịch với những biện pháp mà do cơ chế hoặc những quy tắc sau đó sẽ

áp đặt vào, họ sẽ có thể tạo ra một tình huống trong dó cơ chế này sẽ

không còn đƣợc cho phép hoạt động nữa. Vì thế, giải pháp cuối cùng là, thậm chí khi sự tùy tiện của nhà chức trách bị rất nhiều hạn chế, kết quả

có thể phụ thuộc vào những gì nhà chức trách làm trong phạm vi các giới hạn của sự tùy tiện của họ.

Trong thực tiễn, điều này có nghĩa rằng theo các điều kiện hiện tại, chúng ta có rất ít sự lựa chọn ngoài việc hạn chế chính sách tiền tệ bằng cách liệt kê các mục tiêu của nó thay vì các hành động cụ thể. Vấn đề cụ thể ngày nay là liệu rằng nên giữ ổn định một mức việc làm nào đó hoặc các mức giá cả nào đó. Nếu đƣợc diễn giải một cách hợp lý và với sự cho phép có thể đƣợc thực hiện cho những giao động nhỏ không tránh đƣợc xung quanh một mức định trƣớc, hai mục tiêu này không nhất thiết là phải xung đột với nhau, miễn là những yêu cầu của sự ổn định tiền tệ đƣợc đặt ra trƣớc và phần còn lại của chính sách kinh tế là thích nghi theo đó. Tuy nhiên, có một xung đột nảy sinh nếu “toàn dụng việc làm” đƣợc coi là mục tiêu lớn nhất và nó đôi lúc đƣợc hiểu là mức độ tối đa mà việc làm có

378

thể đƣợc tạo ra bằng các phƣơng tiện tiền tệ về ngắn hạn. Phƣơng cách này kéo theo lạm phát lũy tiến.

Mục tiêu hợp lý về một mức việc làm cao và ổn định có thể đƣợc đảm bảo cũng nhƣ là chúng ta biết làm thế nào hƣớng tới sự ổn định nào đó của mức giá cả tổng thể. Về mục đích thực tiễn, điều đó có thể không phải là một vấn đề lớn về việc mức giá cả này đƣợc xác định nhƣ thế nào, trừ khi nó không chú ý riêng với các hệ quả cuối cùng (bởi nếu nhƣ vậy thì trong những thời kỳ tiến bộ công nghệ nhanh chóng vẫn sinh ra xu hƣớng lạm phát một cách đáng kể), và trừ khi nó phải đƣợc dựa càng nhiều càng tốt vào mức giá cả quốc tế thay vì trong nƣớc. Một chính sách nhƣ vậy, nếu đƣợc hai hoặc ba nƣớc lớn theo đuổi đồng thời, sẽ cũng đƣợc hài hòa với sự ổn định của tỷ giá hối đoái. Điểm quan trọng là điều đó sẽ là các giới hạn đƣợc xác định mà các cơ quan quản lý tiền tệ sẽ không cho phép những biến động giá cả đƣợc tiếp tục-hoặc thậm chí đƣợc tiếp cận tới một điểm làm đảo lộn một cách mạnh mẽ sự cần thiết của chính sách.

6. Mặc dù có thể có một vài ngƣời nào đó công khai ủng hộ tiếp tục lạm phát

song chắc chắn không phải là đa số muốn rằng chúng ta có thể có nó. Có ít ngƣời sẵn lòng chấp nhận nó khi đƣợc chỉ ra rằng thậm chí một mức tăng dƣờng nhƣ là ôn hòa trong giá cả với 3 phần trăm một năm cũng có nghĩa rằng mức giá cả sẽ tăng gấp đôi cứ hai mƣơi ba năm rƣỡi một, và rằng nó có thể lên mức gấp bốn lần trong quãng đời bình thƣờng của một ngƣời.

Mối đe dọa về việc lạm phát sẽ tiếp tục do sức mạnh của những ngƣời ủng hộ nó một cách có tính toán không nhiều bằng so với sự suy yếu của những ngƣời chống đối. Để có thể ngăn chặn nó, công chúng cần phải đƣợc nhận biết một cách rõ rằng về những gì chúng ta có thể làm và về những hệ quả

của việc không thực hiện chúng. Hầu hết các sinh viên có năng lực đồng ý rằng sự khó khăn của việc ngăn chặn lạm phát chỉ là mang tính chính trị

chứ không phải là kinh tế. Song hầu nhƣ không có ai có vẻ tin rằng các cơ

quan tiền tệ có quyền lực ngăn chặn lạm phát và sẽ thực hiện điều đó. Sự

lạc quan lớn nhất về sự thần kỳ trong ngắn hạn mà chính sách tiền tệ sẽ đạt đƣợc đƣợc song hành với niềm tin hoàn toàn trƣớc đó về những gì mà lạm phát sẽ tạo ra về mặt dài hạn.

Có hai điểm không thể đƣợc nhấn mạnh một cách đầy đủ: Một là, có vẻ

379

chắc chắn rằng chúng ta sẽ không đƣợc dừng lại xu hƣớng càng ngày càng nhiều sự kiểm soát của Nhà nƣớc trừ khi chúng ta chúng ta dừng lại xu hƣớng lạm phát; và thứ hai là, bất kỳ một sự gia tăng tiếp theo nào trong giá cả đều là nguy hiểm bởi vì, một khi chúng ta bắt đầu phụ thuộc vào các tác nhân kích thích, chúng ta sẽ bị dính líu vào một tiến trình mà nó sẽ

không để lại cho chúng ta một sự lựa chọn nào ngoài việc lựa chọn giữa một mặt là lạm phát hơn nữa, và một mặt là trả giá cho sai lầm của chúng ta trƣớc sự duy thoái hoặc sụt giảm. Thậm chí một mức độ làm phát rất vừa phải cũng nguy hiểm bởi vì nó bó buộc bàn tay của những ngƣời chịu trách nhiệm về chính sách bằng cách tạo ra một tình hình trong đó, bất cứ khi nào vấn đề nảy sinh, thì một chút lạm phát thêm dƣờng nhƣ là cách thoát khỏi duy nhất.

Chúng tôi không đủ không gian để động chạm tới mọi cách thức trong đó những cố gắng của từng ngƣời nhằm bảo vệ họ trƣớc lạm phát, ví nhƣ các hợp đồng xác định theo đối chiếu (sliding-scale contracts), sẽ không chỉ có xu hƣớng tạo ra quá trình tự gia tăng mà còn làm tăng tỷ lệ lạm phát cần thiết để duy trì tác nhân kích thích. Khi đó, chúng ta hãy chú ý một cách đơn giản là lạm phát làm cho những ngƣời có phƣơng tiện vừa phải càng này càng không thể tự chu cấp cho tuổi già của họ; lạm phát hạn chế tiết kiệm và khuyến khích lâm vào tình cảnh nợ nần; và rằng, bằng cách hủy hoại tầng lớp trung lƣu, lạm phát tạo ra một khoảng cách nguy hiểm giữa những ngƣời vô sản một cách hoàn toàn và những ngƣời giàu có và nó chính là đặc điểm của những xã hội nào đã trải qua những thời kỳ lạm phát kéo dài và là nguồn gốc của rất nhiều căng thẳng trong những xã hội đó.

Có thể còn có một điềm xấu hơn là tác động tâm lý rộng rãi hơn, là sự lan tràn trong đa số dân chúng về cách coi nhẹ những tầm nhìn dài hạn và mối quan tâm duy nhất về lợi thế trƣớc mắt, và những điều đó đã chi phối chính sách công.

Không phải tình cờ là các chính sách lạm phát nhìn chung đƣợc ủng hộ bởi những ngƣời muốn có nhiều hơn sự kiểm soát của chính phủ-mặc dù không may là không phải duy nhất chỉ có họ. Sự phụ thuộc tăng lên của từng ngƣời vào chính phủ mà do lạm phát tạo ra, và nhu cầu mà tình trang lạm phát dẫn đến cần có thêm những hành động của chính phủ đối với các nhà chủ nghĩa xã hội có thể là một lập luận ủng hộ. Tuy nhiên, những

380

ngƣời nào mong muốn giữ gìn sự tự do nên nhận thấy rằng lạm phát có thể

là một nhân tố quan trọng nhất trong cái vòng luẩn quẩn ở đó một hình thức hành động của chính phủ sẽ khiến cho càng cần thêm phải có sự kiểm soát của chính phủ. Vì lý do này, tất cả những ai mong muốn chấm dứt xu hƣớng gia tăng kiểm soát của chính phủ đều nên tập trung cố gắng của họ

vào chính sách tiền tệ. Có thể không có gì chán nản hơn thực tế là vẫn có quá nhiều những ngƣời thông thái và hiểu biết trong hầu hết các khía cạnh khác sẽ đều bảo vệ tự do nhƣng bị xui khiến bởi những lợi ích trƣớc mắt của một chính sách tiền tệ mở rộng nhằm hỗ trợ cho những gì về dài hạn chắc chắn sẽ hủy hoại những nền tảng của một xã hội tự do.

381

CHƢƠNG 22

QUY HOẠCH NHÀ Ở VÀ THÀNH PHỐ

Nếu chính phủ đồng thời bãi bỏ trợ cấp đối với nhà ở và giảm thuế cho tầng lớp lao động bằng đúng với mức giảm trợ cấp thì về mặt tài chính họ không có gì bị thua thiệt; tuy vậy điều chắc chắn là khi đó họ sẽ thích tiêu tiền vào việc khác hơn là chi tiêu cho nhà ở và vẫn sẵn sàng ở trong những khu chật chội và thiếu thốn các hạ tầng về nhà ở. Một nguyên nhân là do họ không ý thức được hết các lợi ích của việc có một nơi ở

tốt hơn, nguyên nhân khác là họ thấy việc tiêu tiền vào nhà ở

có giá trị quá nhỏ bé so với việc tiêu tiền vào những thứ khác.

Đây chính là lý do, và cũng là lý do duy nhất cho việc trợ cấp nhà ở. Và điều này sẽ được đưa ra thảo luận tại đây theo đúng bản chất của nó, nguyên do là vì vấn đề này thường xuyên được thảo luận trong các lý thuyết của phe tả mà không hề

liên hệ với thực tế.

W.A. Lewis

1. Văn minh nhƣ chúng ta đƣợc biết không tách rời khỏi cuộc sống đô thị.

Hầu hết những thứ tách biệt một xã hội văn minh khỏi xã hội nguyên thủy đều liên hệ mật thiết với một tổ hợp đông đúc của dân cƣ mà chúng ta gọi là

“thành phố”, và khi chúng ta nói về “sự tao nhã”, “thanh lịch” hay “lịch sự”, chúng ta muốn nói tới những hành vi ứng xử của cuộc sống đô thị. Thậm chí phần lớn những những sự khác biệt giữa cuộc sống trong các vùng nông thôn hiện nay và cuộc sống của vùng nông thôn trong các xã hội nguyên thủy cũng do đô thị mang lại. Cũng vậy, cơ hội để hƣởng thụ các sản phẩm của thành thị

ở vùng nông thôn mà ta thƣờng thấy trong các nền văn minh tiên tiến cũng làm cho cuộc sống nhàn cƣ nông thôn giống nhƣ là một điều lý tƣởng của đời sống văn hóa.

Tuy vậy, những tiện lợi của thành phố, nhất là sự gia tăng khổng lồ của năng xuất do các ngành công nghiệp mang lại, những thứ đã giúp trang bị cho một phần nhỏ của dân cƣ sống trong các vùng nông thôn có thể sản xuất để nuôi

382

cả phần còn lại, thƣờng đƣợc mang lại với giá rất đắt. Cuộc sống đô thị

không chỉ mang lại năng xuất cao hơn, mà còn với cái giá phải trả cao hơn nhiều. Chỉ những ngƣời mà năng suất tăng lên rất nhiều do cuộc sống đô thi mang lại mới thu hoạch đƣợc những lợi ích ròng cao hơn so với cái giá rất cao phải trả cho kiểu sống đô thị. Chi phí và chủng loại của những tiện nghi đi kèm với cuộc sống đô thị, ở mức đủ cho một cuộc sống “nhân văn”

(nguyên văn decent life), cũng cao hơn rất nhiều so với ở vùng nông thôn.

Cuộc sống ở một mức nghèo đói mà trong chừng mực nào đó vẫn có thể chấp nhận đƣợc ở vùng nông thôn không những là rất khó có thể chấp nhận ở

thành phố mà còn đƣợc xem là những biểu hiện của sự nghèo nàn, dơ dáy khiến những ngƣời khác phải bị sốc. Chính vì thế thành phố, nơi là cội nguồn của hầu hết những thứ mang lại giá trị cho nền văn minh cũng nhƣ là nơi cung cấp các phƣơng tiện để chúng ta có thể theo đuổi khoa học, nghệ thuật và sự tiện nghi về vật chất, đồng thời cũng phải chịu trách nhiệm cho những vết nhơ đen tối nhất của nền văn minh ấy.

Hơn nữa, cái giá do một lƣợng đông đảo ngƣời sống trong một mật độ dày đặc không những chỉ rất cao mà trong rất nhiều trƣờng hợp có tính cộng đồng (communal), nghĩa là cái giá này không nhất thiết hay tự động phải do những ngƣời gây ra trả, mà có thể do tất cả cùng gánh chịu. Trong rất nhiều khía cạnh, sự san sát của cuộc sống đô thị đã làm mất hiệu lực của rất nhiều giả

định gắn liền với sự phân chia đơn giản về quyền sở hữu bất động sản. Trong những điều kiện nhƣ vậy thì việc nói rằng khi một ngƣời làm bất kể điều gì với bất động sản của mình sẽ chỉ ảnh hƣởng tới anh ta và không ai khác là rất khó hiện thực. Điều mà các nhà kinh tế gọi là “hiệu ứng hàng xóm”, tức là hiệu ứng lên bất động sản của những ngƣời khác gây ra bởi việc một ngƣời làm với bất động sản của anh ta, đóng vai trò quan trọng chính. Sự hữu dụng của hầu nhƣ mọi mẩu nhỏ của của bất động sản ở thành phố trên thực tế sẽ

phụ thuộc một phần vào hành động của ngƣời hàng xóm liền kề làm với bất động sản của anh ta và một phần vào những dịch vụ cộng đồng mà nếu không có các dịch vụ này thì việc sử dụng hiệu quả đất đai của các chủ sở hữu riêng lẻ là gần nhƣ không thể.

Do vậy, công thức chung về tƣ hữu bất động sản hay tự do hợp đồng không đƣa lại câu trả lời tức thì cho vấn đề phức tạp mà cuộc sống đô thị đặt ra. Có lẽ là, ngay cả khi không có một nhà chức trách có quyền áp đặt nào, thì lợi

383

thế tối cao của số lƣợng lớn sẽ có thể dẫn tới sự phát triển của các thể chế luật pháp mới – nhƣ sự phân chia quyền kiểm soát giữa những ngƣời có quyền cao hơn (thƣợng quyền) về việc quyết định những đặc tính để phát triển một địa bàn rộng lớn và những ngƣời có quyền thấp hơn (hạ quyền) đối với việc sử dụng các diện tích nhỏ, những ngƣời mà, trong khuôn khổ đƣợc đặt ra bởi những ngƣời có quyền cao hơn, có thể đƣợc tự do quyết định trong các vấn đề cụ thể. Trong nhiều khía cạnh, những chức năng mà các hội đồng dân cƣ

có tổ chức đang học cách thực hiện tƣơng ứng với chức năng của những ngƣời có thƣợng quyền đó.

Phải thú nhận rằng, ít nhất cho tới tận gần đây, các nhà kinh tế học đáng tiếc là đã rất ít quan tâm tới những khó khăn trong việc điều phối các khía cạnh khác nhau của việc phát triển đô thị. 1 Mặc dù một trong số họ là những ngƣời phê phán kịch liệt nhất những vấn nạn của nhà ở đô thị (khoảng năm mƣơi năm trƣớc, một tờ tuần báo châm biếm bằng tiếng Đức đã mô tả một nhà kinh tế nhƣ một ngƣời chỉ đi vòng quanh thành phố đo đạc các khu nhà ở

của dân lao động sau đó phát biểu rằng chúng quá chật chội), nhƣng trong phạm vi các vấn đề quan trọng của cuộc sống đô thị đƣợc quan tâm từ trƣớc tới nay, các nhà kinh tế trong suốt một thời gian dài đã đi theo ví dụ của Adam Smith, ngƣời đã giải thích trong các bài giảng của ông rằng vấn đề về

vệ sinh và an ninh “nghĩa là, phƣơng pháp thích hợp để dọn bụi từ đƣờng phố

và vấn đề thực thi công lý, tức là các vấn đề liên quan tới các quy định về

phòng chống tội phạm hay các phƣơng cách bảo vệ thành phố, mặc dù có hữu ích, nhƣng tỏ ra quá tầm thƣờng để có thể đƣợc xem xét trong các tranh luận loại này”.

Với sự xao lãng trong niềm tin vào nghiên cứu về một chủ đề quan trọng nhƣ

vậy, một nhà kinh tế học có lẽ không nên phàn nàn rằng vấn đề này đang ở

trong một tình trạng rất đáng thất vọng. Sự phát triển của các quan điểm trong lĩnh vực này trên thực tế hầu nhƣ do một nhóm ngƣời quan tâm tới việc bãi bỏ một số vấn nạn cụ thể dẫn dắt, và câu hỏi trọng tâm là làm thế nào để có thể điều chỉnh các nỗ lực riêng rẽ thành một nỗ lực chung đã không đƣợc quan tâm đúng mực. Do vậy, vấn đề làm thế nào để việc sử dụng một cách hiệu quả sự hiểu biết và kỹ năng của một chủ sở hữu cụ thể có thể hài hòa với

384

việc duy trì các hành động của ngƣời đó trong giới hạn mà anh ta không thu lợi trên sự thiệt hại của ngƣời khác đóng một vai trò đặc biệt quan trọng.

Chúng ta cũng không đƣợc xem nhẹ một thực tế là thị trƣờng, nói chung, đã dẫn dắt sự tiến hóa của các thành phố thành công hơn, mặc dù không phải là hoàn hảo, so với nhận định của chúng ta; và rằng phần lớn các đề xuất để cải thiện tình hình, không phải bằng cách làm chúng hoạt hoạt động tốt hơn, mà bằng cách siêu áp đặt một hệ thống chỉ đạo trung ƣơng, đã không ý thức đƣợc những điều mà một hệ thống nhƣ vậy cần phải thực hiện, thậm chí là chỉ để

ngang bằng với thì trƣờng về tính hiệu quả.

Quả thực, khi chúng ta nhìn vào những hành vi bừa bãi trong đó các chính phủ, hình nhƣ không có một nhận thức rõ ràng về các động lực quyết định sự

phát triển của các thành phố, đối phó với những khó khăn này chúng ta sẽ tự

hỏi tại sao các vấn nạn đó không tồi tệ hơn so với hiện thời. Rất nhiều chính sách nhằm để giải quyết một vấn nạn cụ thể thực tế lại làm cho nó tồi tệ hơn.

Và một vài phát triển gần đây đang tạo ra những tiềm năng lớn hơn nữa cho sự kiểm soát trực tiếp của nhà chức trách đối với cuộc sống riêng tƣ của mỗi cá nhân hơn ở bất kể khu vực chính sách nào khác.

2. Chúng ta trƣớc hết phải xem xét một biện pháp, mặc dầu luôn luôn đƣợc nói tới nhƣ một phƣơng cách để đáp ứng với các tình trạng khẩn cấp đang diễn ra và không bao giờ đƣợc coi nhƣ sự sắp xếp ổn định, trên thực tế đã thƣờng xuyên trở thành một đặc trƣng tồn tại lâu dài và có lẽ đã trở nên kìm hãm sự tự do và thịnh vƣợng hơn bất kể biện pháp nào khác, trong nhiều vùng ở Tây Âu, chỉ trừ lạm phát. Đó chính là các hạn chế về thuê nhà hoặc việc áp đặt giá trần cho việc cho thuê nhà. Đầu tiên nó đƣợc đƣa ra nhằm hạn chế việc giá nhà tăng trong thời gian Thế Chiến Thứ Nhất, sau đó tiếp tục đƣợc duy trì ở nhiều nƣớc trong hơn bốn mƣơi năm bất kể những đợt lạm phát lớn, và kết quả là giá thuê nhà đã đƣợc giảm chỉ còn một phần so với giá cả trong một thị trƣờng tự do. Do vậy, tài sản nhà cửa trên thực tế đã bị tƣớc đoạt. Có lẽ nhiều hơn bất kỳ biện pháp nào cùng thể loại, điều này trong dài hạn đã làm tồi tệ thêm các vấn nạn mà ngƣời ta muốn chữa bằng biện pháp này và sản sinh ra tình trạng mà ở đó những nhà quản lý công thu đƣợc quyền lực độc quán rất lớn đối với sự di chuyển của con ngƣời. Nó cũng góp phần đáng kể làm yếu đi sự tôn trọng đối với bất động sản và ý thức về trách

385

nhiêm cá nhân. Đối với những ngƣời không phải trải qua sự ảnh hƣởng của điều này trong một giai đoạn dài, những nhận định kể trên có thể bị xem là nặng nề một cách quá đáng. Nhƣng với bất kể ai đã từng chứng kiến sự mục nát nhanh chóng của nhà ở và các tác động của nó lên cách cƣ xử nói chung của ngƣời dân Paris, Viên, hay thậm chí là Luân Đôn, họ sẽ coi trọng các tác động chết ngƣời mà biện pháp này có thể có lên đặc tính của một nền kinh tế

- và thậm chí cả một dân tộc.

Trƣớc hết, bất kỳ một sự cố định giá thuê nhà nào dƣới mức giá thị trƣờng sẽ

không tránh khỏi làm kéo dài sự thiếu hụt nhà ở. Cầu sẽ tiếp tục vƣợt cung, và, nếu giá trần đƣợc áp dụng một cách hiệu quả (tức là việc xuất hiện “tiền lãi” vẫn bị kìm hãm), một cơ chế cho việc phân bổ chỗ ở sẽ cần đƣợc các nhà chức trách thiết lập. Tính cơ động sẽ bị giảm đi phần lớn và theo thời gian sự

phân bố dân cƣ giữa các vùng và loại hình cƣ trú sẽ không tƣơng ứng với nhu cầu và mong muốn. Sự luân chuyển thông thƣờng, mà trong đó một gia đình trong giai đoạn đỉnh cao thu nhập của ngƣời chủ gia đình sẽ có thể ở một căn nhà rộng hơn so với những ngƣời trẻ tuổi hay về hƣu, sẽ bị ngƣng trệ. Bởi vì không ai có quyền ra lệnh cho ngƣời dân di chuyển đi chỗ khác, nên họ sẽ

vẫn chỉ gắn bó với những gì họ có, và những nơi cu trú thuê đƣợc trở thành một thứ tài sản không thể tách rời của mỗi gia đình đƣợc truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, bất kể nhu cầu là gì. Những ngƣời đƣợc thừa hƣởng một chỗ ở thuê thƣờng có cuộc sống tốt hơn so với việc họ không đƣợc thừa hƣởng những cơ hội đó, nhƣng sự gia tăng liên tục của một bộ phận dân số

hoặc là không thể có một chỗ ở riêng hoặc chỉ có thể đạt đƣợc điều đó nhờ sự

ban ơn của các quan chức hay bằng cách hi sinh số tiền họ khó có thể kiếm đƣợc, hoặc bằng những cách phi pháp và lƣơn lẹo.3

Đồng thời, chủ sở hữu cũng không thấy lợi ích của việc đầu tƣ vào duy tu bảo dƣỡng nhà cửa ngoài việc đầu tƣ từ khoản tiền thuê nhà thu đƣợc đã bị luật pháp giới hạn. Ở những thành phố nhƣ Paris, nơi mà lạm phát đã làm giá thuê nhà giảm xuống chỉ còn một phần 20 hay thậm chí ít hơn so với giá trƣớc đây, tỷ lệ những ngôi nhà rơi vào tình trạng mục nát chƣa từng thấy cao tới mức mà để thay thế chúng thì một vài thập kỷ cũng chƣa chắc đã làm đƣợc.

Sự phá hủy về vật chất, tuy vậy, lại không phải là điều quan trọng nhất. Do có sự hạn chế về giá thuê nhà, một bộ phận lớn dân cƣ trong các nƣớc phƣơng Tây đã trở thành những đối tƣợng cho các quyết định độc đoán của các nhà

386

chức trách trong công việc thƣờng nhật của họ và do vậy đã quen với việc phải xin phép và đƣợc chỉ đạo trong cả những quyết định chính yếu của đời họ. Họ tiến tới coi chúng nhƣ một vấn đề đƣơng nhiên là tiền trả cho mái nhà che đầu họ nên đƣợc ai đó cung cấp miễn phí, và rằng đời sống kinh tế của mỗi cá nhân phụ thuộc vào sự ban ơn của đảng chính trị cầm quyền, và các đảng này thƣờng sử dụng việc kiểm soát nhà ở để hỗ trợ cho những ngƣời ủng hộ mình.

Những điều làm tổn hại nhiều tới việc tôn trọng đối với tài sản cũng nhƣ đối với luật pháp và tòa án là thực tế rằng các nhà chức trách đã luôn luôn đƣợc nhờ tới để đƣa ra quyết định về nhu cầu, để phân phối các dịch vụ thiết yếu và để loại bỏ những gì trên danh nghĩa vẫn là tài sản tƣ nhân trên cơ sở những phán xét của họ về mức độ bức thiết của các nhu cầu cá nhân khác nhau. Ví dụ, “liệu một chủ sở hữu, với một ngƣời vợ tàn tật và ba đứa con nhỏ, mong muốn đƣợc quyền ngụ cƣ trong nhà của mình có thể sẽ phải chịu nhiều vất vả

hơn nếu yêu cầu của anh ta bị từ chối hay là một ngƣời đi thuê nhà, chỉ có một con và ngƣời mẹ vợ tàn tật, sẽ phải chịu đựng nếu điều đó đƣợc chấp thuận”4 là một vấn đề không thể giải quyết bằng việc cầu cứu tới các quy định về tƣ pháp mà chỉ có thể bằng các can thiệp độc đoán của nhà chức trách.

Những kiểm soát kiểu nhƣ vậy đã trao cho các nhà chức trách quyền lực to lớn nhƣ thế nào đối với những quyết định quan trọng nhất của một đời ngƣời đã đƣợc thể hiện rõ ràng trong một phán quyết gần đây của tòa án Phúc thẩm Hành chính Đức. Họ cho rằng sự từ chối tìm việc cho một ngƣời đang sống ở

một vùng khác của một trung tâm trao đổi lao động thuộc một chính quyền địa phƣơng, trừ khi ngƣời đó đƣợc các nhà chức trách quản lý nhà ở cho phép di chuyển và hứa cung cấp nhà, là một điều trái pháp luật – không phải vì cả

hai cơ quan chức trách đó đƣợc quy định phải từ chối lời yêu cầu của anh ta mà bởi vì sự từ chối của họ liên quan tới “sự gán ghép không thể chấp nhận của hai lợi ích quản lý riêng biệt”5. Dĩ nhiên, việc điều phối hoạt động của các cơ quan chức trách khác nhau, điều mà các nhà lập kế hoạch rất muốn, là có khả năng để biến một điều đáng lẽ chỉ là sự độc đoán trong các quyết định cụ thể trở thành một thứ chuyên quyền đối với toàn bộ cuộc đời của mỗi cá nhân.

3. Trong khi việc giới hạn tiền thuê nhà, kể cả khi đã đƣợc áp dụng từ thời

387

gian rất lâu trƣớc đó mà ngƣời ta có thể nhớ đƣợc, vẫn đƣợc coi là một biện pháp khẩn cấp mà về mặt chính trị là không thể từ bỏ, 6 các nỗ lực nhằm giảm giá thuê nhà cho bộ phận dân cƣ nghèo bằng cách cung cấp nhà công hay trợ

giá xây dựng đã tiến tới đƣợc chấp nhận nhƣ một bộ phận cố định của hệ

thống phúc lợi xã hội. Ngƣời ta đã ít hiểu rằng, trừ khi đƣợc giới hạn một cách cẩn thận về phạm vi và phƣơng thức, những nỗ lực nhƣ vậy rất có thể

tạo ra các kết quả tƣơng tự nhƣ việc giới hạn giá thuê nhà.

Điều đầu tiên cần ghi nhớ là bất kể nhóm dân cƣ nào mà chính phủ cố gắng trợ giúp thông qua cung cấp nhà công sẽ chỉ hƣởng lợi từ hành động này nếu chính phủ thực thi việc cung cấp tất cả các nhà mới xây mà chính phủ sẽ có.

Việc cung cấp chỉ một phần quỹ nhà trong cung nhà ở do nhà nƣớc tiến hành trên thực tế sẽ không phải là thêm vào, mà chỉ đơn thuần là sự thay thế, đối với những sản phẩm mà các hoạt động xây dựng tƣ nhân cung cấp. Hai là, nhà ở rẻ hơn do chính phủ cung cấp cần phải đƣợc giới hạn một cách nghiêm ngặt chỉ cho tầng lớp mà chính phủ định giúp đỡ, và chính phủ sẽ phải cung cấp nhiều hơn đáng kể số nhà mà tầng lớp dân cƣ đó sẽ sử dụng chỉ nhằm đáp ứng nhu cầu của khu vực giá thuê thấp. Ba là, những sự giới hạn về nhà công cho tầng lớp cƣ dân nghèo nhìn chung sẽ chỉ thực hiện đƣợc nếu chính phủ

không định cung cấp nhà ở vừa rẻ hơn và vừa cơ bản là tốt hơn so với trƣớc đây; nếu không những ngƣời đƣợc trợ giúp sẽ có đƣợc nhà ở tốt hơn cả

những ngƣời ở nấc thang ngay trên họ về mặt kinh tế; và khi đó sức ép của nhóm ngƣời này để đƣợc đƣa vào chƣơng trình trợ giúp sẽ rất khó cƣỡng lại, quá trình này sẽ lặp đi lặp lại và dần dần sẽ có nhiều ngƣời hơn đƣợc đƣa vào các chƣơng trình trợ cấp nhà ở.

Một hậu quả của điều này là, nhƣ đã đƣợc những nhà cải cách nhà ở nhắc đi nhắc lại, bất kể sự thay đổi sâu sắc nào trong điều kiện về nhà ở đƣợc cơ quan công quyền tiến hành đều chỉ có thể đạt đƣợc nếu toàn bộ nhà ở của thành phố đƣợc coi nhƣ dịch vụ công và do nhà nƣớc chi trả. Tuy nhiên, điều này có nghĩa là không chỉ dân cƣ nói chung sẽ bị buộc phải tiêu nhiều tiền hơn cho nhà ở so với nguyện vọng của họ, mà sự tự do cá nhân của họ cũng sẽ bị

đe dọa một cách nghiêm trọng. Trừ khi nhà chức trách thành công trong việc cung cấp số lƣợng nhà rẻ hơn và tốt hơn theo nhu cầu ở mức giá quy định, nếu không sẽ cần có một hệ thống ổn định nhằm phân bổ các trang bị sẵn có

– tức là một hệ thống mà trong đó các nhà chức trách sẽ quyết định ngƣời dân

388

sẽ phải tiêu bao nhiêu cho nhà ở và mỗi gia đình hay cá nhân sẽ đƣợc ở loại nhà nhƣ thế nào. Rất dễ hiểu các nhà chức trách sẽ có loại quyền lực nhƣ thế

nào đối với cuộc sống của mỗi cá nhân khi mà việc có đƣợc một căn hộ hay ngôi nhà nhìn chung sẽ phụ thuộc vào các quyết định của họ.

Cũng cần phải nhận thức rằng chính các nỗ lực nhằm đƣa các dịch vụ về nhà ở thành dịch vụ công trong rất nhiều trƣờng hợp đã trở thành các cản trở

chính trong việc cải thiện các điều kiện về nhà ở nói chung, bởi các nỗ lực này đi ngƣợc chiều với các động lực mà về lâu dài sẽ làm giảm giá cả xây dựng. Tất cả các đô thị đều sẽ trở nên không hiệu quả một cách khủng khiếp, và bộ máy quan liêu của chính phủ thậm chí còn kém hiệu quả hơn cả thế; và việc ngăn cản cơ chế cạnh tranh cùng với xu thế phát triển định hƣớng từ

trung ƣơng chỉ trở nên xơ cứng và cản trở việc đạt đƣợc các mục tiêu mong muốn mà về mặt kỹ thuật là hoàn toàn có thể đạt đƣợc – đó chính là một sự

giảm giá thực chất và lâu dài giúp cho toàn bộ nhu cầu về nhà ở có thể đƣợc đáp ứng.

Do đó, cung cấp nhà công (hay trợ cấp nhà ở) tốt nhất chỉ nên là một công cụ

để trợ giúp những ngƣời nghèo, và với một hậu quả không tránh khỏi là nó có thể làm cho những ngƣời hƣởng lợi từ việc này trở nên lệ thuộc và các nhà chức trách tới mức nghiêm trọng về mặt chính trị nếu những ngƣời này chiếm một phần đông trong dân số. Cũng giống nhƣ bất kể sự trợ giúp nào khác cho một nhóm thiểu số kém may mắn, những biện pháp nhƣ vậy là không thể hòa hợp đƣợc với một hệ thống tự do chung. Nhƣng điều này cũng gây ra một vấn đề chết ngƣời mà cần phải đƣơng đầu một cách thẳng thắn, nếu không muốn để lại những hậu quả nguy hiểm.

4. Khả năng kiếm nhiều tiền hơn và những lợi thế khác mà cuộc sống thành phố mang lại bị bù trừ đi đáng kể so với giả cả cao ngất, mà lại thƣờng tăng lên theo kích cỡ của thành phố. Những ngƣời mà năng suất tăng cực lớn do làm việc ở thành phố mới có đƣợc lợi ích ròng, ngay cả khi họ phải trả thêm rất nhiều cho các chi phí để có một chỗ ở chật chội và chi phí đi lại hàng ngày cho một quãng đƣờng dài. Những ngƣời khác chỉ có đƣợc lợi ích ròng nếu họ không phải trả tiền cho việc đi lại hay chỗ ở đắt đỏ, hoặc không ngần ngại sống ở những khu đông đúc chừng nào mà có thể dành tiền để chi tiêu

389

cho các mục đích khác. Những khu nhà cũ đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển nhất của thành phố thƣờng nằm ở các khu trung tâm, tại các khu đất có nhu cầu để sử dụng cho các mục đích khác lớn tới mức việc xây nhà ở trên đó sẽ không còn mang lại chút lợi nhuận nào cả, và đó là những khu đất mà những ngƣời giàu không còn nhu cầu, sẽ mang lại cho những ngƣời có năng suất thấp cơ hội đƣợc gặt hái những gì mà thành phố mang lại với cái giá của một cuộc sống cực kỳ eo ẹp. Chừng nào mà những ngƣời đó còn muốn sống trong các tòa nhà đó, việc không phá bỏ các tòa nhà này là cách có lãi nhất trong sử dụng đất. Do vậy, rất ngƣợc đời là những ngƣời nghèo nhất lại thƣờng sống ở những khu mà giá đất rất cao và những ngƣời cho thuê có thể

kiếm đƣợc rất nhiều tiền từ một khu có lẽ là dột nát nhất của thành phố.

Trong những hoàn cảnh nhƣ vậy tài sản thuộc loại này tiếp tục đƣợc dành cho nhà ở là bởi vì các tòa nhà cũ, phải tiêu tốn rất ít cho việc duy tu, sửa chữa, đƣợc thuê với mật độ cực cao. Nếu chúng có sẵn hoặc không đƣợc sử dụng theo cách nhƣ vậy, cơ hội để tăng thu nhập lên nhiều hơn so với chi phí sinh hoạt phải trả thêm ở thành phố sẽ không thể có đƣợc với hầu hết những ngƣời sống ở đó.

Sự tồn tại của những khu ổ chuột này, xuất hiện trong tình trạng ít nhiều tệ

hại hơn trong giai đoạn phát triển của thành phố, đặt ra hai bộ vấn đề lớn rất cần đƣợc phân biệt rõ ràng, nhƣng lại thƣờng bị lẫn lộn. Một sự thật không cần phải tranh cãi là sự tồn tại của những khu vực kém vệ sinh đó, thƣờng là rất dơ dáy và không có sự hiện diện của luật pháp, có thể có những ảnh hƣởng phá hoại tới phần còn lại của thành phố và sẽ buộc các nhà quản lý hay các cƣ dân khác của thành phố phải gánh chịu chi phí mà những ngƣời tới sống trong các khu ổ chuột đó không hề quan tâm tới. Do vậy, chừng nào mà sự thật là những ngƣời sống trong khu ổ chuột thấy rằng họ còn có lợi do sống trong các khu trung tâm thành phố chỉ bởi vì họ không phải trả cho toàn bộ các chi phí gây ra bởi các quyết định của họ, thì vẫn có cách sửa chữa tình thế đó bằng cách áp thuế các chi phí đó lên các tài sản trong khu ổ chuột –

với hệ quả có thể có là những khu nhà này sẽ biến mất và đƣợc thay thế bằng các tòa nhà sử dụng cho mục đích thƣơng mại hay công nghiệp. Điều này rõ ràng là sẽ không giúp cho những ngƣời cƣ trú trong khu ổ chuột. Lý do để

hành động ở đây là không phải dựa vào lợi ích của những ngƣời đó; vấn đề

đƣợc gây ra bởi “hiệu ứng hàng xóm” và thuộc về phạm vi của quy hoạch

390

thành phố, mà chúng ta phải xem xét trong phần sắp tới.

Hoàn toàn khác với điều này là các lý lẽ cho việc giải tỏa các khu ổ chuột dựa trên những phỏng đoán về lợi ích và nhu cầu của những ngƣời sống trong đó.

Việc này sẽ đặt ra một tình thế tiến thoái lƣỡng nan. Đó thƣờng là bởi vì những ngƣời sống trong các tòa nhà đông đúc có thể dành ra đƣợc một số lợi ích từ những cơ hội kiếm tiền thêm ở thành phố. Nếu chúng ta xóa bỏ các khu ổ chuột, chúng ta phải chọn lựa một trong hai phƣơng án; hoặc là chúng ta ngăn cách những ngƣời này khỏi việc hƣởng lợi từ những thứ mà đối với họ

là cơ hội, bằng cách xóa bỏ các khu rẻ mạt nhƣng dột nát nơi mà những ngƣời đó tìm thấy cơ hội của họ, và xóa sổ các khu đó khỏi thành phố một cách hiệu quả bằng cách duy trì những tiêu chuẩn tối thiểu nhất định cho tất cả các khu nhà trong thành phố;7 hoặc là chúng ta phải cung cấp cho họ các tiện ích tốt hơn với cái giá thấp hơn chi phí và do đó sẽ vừa phải trợ cấp cho họ sống ở thành phố vừa phải trợ cấp cho những ngƣời tƣơng tự muốn di chuyển tới thành phố. Điều này dẫn tới một sự kích thích việc mở rộng của thành phố vƣợt quá mức có thể lý giải đƣợc về mặt kinh tế và dần tạo ra một tầng lớp phụ thuộc vào cộng đồng trong việc cung cấp cho họ những thứ

đƣợc phỏng đoán là cần thiết cho họ. Chúng ta khó có thể mong chờ những dịch vụ nhƣ vậy sẽ đƣợc cung cấp một cách lâu dài mà chính quyền không đòi hỏi đƣợc quyền quyết định ai là ngƣời sẽ đƣợc quyền và không đƣợc quyền di chuyển tới một thành phố nào đó.

Nhƣ đã từng xảy ra ở nhiều lĩnh vực khác, các chính sách đang đƣợc theo đuổi này nhằm cung cấp cho một lƣợng ngƣời mà không tính tới hệ quả là cũng phải cung cấp cho một lƣợng ngƣời thêm vào điều tƣơng tự. Sự thật là một bộ phận dân cƣ sống trong các khu ổ chuột của hầu hết các thành phố là những ngƣời già, những ngƣời chỉ biết tới cuộc sống thành phố và thậm chí còn khó có thể tự lo cho một cuộc sống bình thƣờng trong điều kiện của vùng nông thôn. Nhƣng vấn đề gay gắt nhất chính là vấn đề gây ra bởi dòng chảy của một lƣợng lớn ngƣời từ các vùng nghèo hơn và cơ bản vẫn là vùng nông thôn tới các khu với những ngôi nhà cũ nát và xuống cấp ở thành phố nơi mang lại cơ hội có chỗ đứng tốt hơn trên nấc thang dẫn tới cuộc sống thịnh vƣợng. Họ thấy có lợi trong việc di cƣ vào thành phố bất chấp những điều kiện chật chội và mất vệ sinh mà họ sẽ phải sống. Cung cấp cho họ những chỗ ở tốt hơn với cùng mức giá thấp đó sẽ thu hút nhiều ngƣời hơn nữa di cƣ.

391

Giải pháp cho vấn đề có thể hoặc là để cho kinh tế ngăn cản hoặc là trực tiếp khống chế sự di chuyển đó của dân cƣ; những ngƣời tin tƣởng vào sự tự do sẽ

cho rằng giải pháp thứ nhất ít tệ hại hơn.

Vấn đề nhà ở không phải là một vấn đề độc lập có thể giải quyết một cách riêng rẽ: đó là một phần của vấn đề nghèo đói chung và chỉ có thể giải quyết bằng sự gia tăng thu nhập nói chung. Giải pháp này, tuy vậy, sẽ bị trì hoãn nếu chúng ta trợ cấp cho dân cƣ di chuyển từ nơi mà năng xuất của họ vẫn còn cao hơn nhiều so với chi phí sinh hoạt tới nơi thấp hơn, hay là nếu chúng ta ngăn ngừa sự di chuyển của những ngƣời có niềm tin, bằng cách làm nhƣ

vậy, là họ có thể cải thiện sự thịnh vƣợng của mình với cái giá là phải sống ở

những nơi mà đối với chúng ta là rất tệ hại.

Sẽ không có chỗ cho việc cân nhắc tất cả các biện pháp có tính cộng đồng khác, mặc dầu đƣợc tiết kế ra nhằm giải tỏa nhu cầu của một bộ phận dân cƣ, nhằm trợ cấp cho phát triển của các thành phố khổng lồ vƣợt qua ngƣỡng có thể chấp nhận đƣợc về mặt kinh tế. Phần lớn các chính sách liên quan tới giá cả của các dịch vụ công cộng nhằm giải quyết ngay lập tức tình trạng đông đúc và thúc đẩy sự phát triển của các vùng ngoại vi bằng cách cung cấp các dịch vụ thấp hơn so với giá thành đều chỉ làm cho vấn đề trở nên tồi tệ hơn trong dài hạn. Những điều đang đƣợc bàn tới trong chính sách nhà ở hiện nay của Anh cũng rất đúng đối với nhiều nƣớc khác: “Chúng ta đã sa vào việc áp dụng các khuyến khích về mặt tài chính, đƣợc lấy ra từ nguồn thu thuế của toàn quốc, việc duy trì các kết cấu đô thị quá lớn và quá tập trung và, trong trƣờng hợp mà các thành phố lớn vẫn tiếp tục phình to, sự tích tụ của sự phát triển về cơ bản không có hiệu quả kinh tế” 8

5. Một nhóm các vấn đề khác đƣợc gây ra bởi thực tế là trong sự chật chội của cuộc sống thành phố cơ chế về giá đã phản ánh một cách rất không hoàn hảo lợi ích hay thiệt hại cho những ngƣời khác mà một chủ sở hữu tài sản có thể gây ra bởi các hành vi của mình. Không giống nhƣ các tình huống thƣờng rất phổ biến đối với các động sản, đối tƣợng mà các lợi thế hay bất lợi phát sinh từ việc sử dụng thƣờng chỉ gắn với ngƣời kiểm soát tài sản, việc sử dụng một mảnh đất thƣờng tất yếu ảnh hƣởng tới tính hữu dụng của mảnh đất bên cạnh. Trong các điều kiện của cuộc sống thành phố điều này đúng với hành vi của các chủ sở hữu tƣ nhân và lại càng đúng với việc sử dụng các diện tích

392

đất công, chẳng hạn nhƣ các khoảng đất sử dụng làm đƣờng phố hay tiện nghi công cộng đƣợc coi là rất cần thiết cho cuộc sống thành phố. Để thị

trƣờng có thể tạo ra sự điều phối hiệu quả các nỗ lực cá nhân, thì từng chủ sở

hữu đơn lẻ và cả các nhà chức trách quản lý các tài sản công cộng cần phải đƣợc tạo điều kiện sao cho họ phải cân nhắc ít nhất là các ảnh hƣởng quan trọng trong hành động của họ lên các tài sản của ngƣời khác. Chỉ khi giá trị

của các tài sản của từng cá nhân cũng nhƣ tài sản do nhà nƣớc quản lý phản ánh tất cả các ảnh hƣởng của việc sử dụng các tài sản đó, khi đó cơ chế giá mới hoạt động theo đúng nhƣ bản chất. Nếu không có những sắp xếp đặc biệt, điều kiện này chỉ tồn tại trong một phạm vi rất hạn chế. Giá trị của bất cứ

mảnh đất nào sẽ bị ảnh hƣởng bởi hành vi sử dụng đất của ngƣời hành xóm và hơn thế nữa bởi các dịch vụ công sẵn có và các quy định của nhà nƣớc; và trừ phi các quyết định khác nhau có cân nhắc tới các ảnh hƣởng này, nếu không sẽ rất ít khả năng tổng lợi ích thu đƣợc sẽ cao hơn tổng chi phí. 9

Nhƣng mặc dầu cơ chế giá chỉ là một đƣờng hƣớng không hoàn hảo cho việc sử dụng đất đô thị, đó vẫn là một đƣờng hƣớng không thể bỏ qua nếu chúng ta vẫn muốn sự phát triển đƣợc xuất phát từ các sáng kiến của tƣ nhân và nếu chúng ta muốn tất cả các kiến thức và tầm nhìn xa phân tán trong từng cá nhân đƣợc tận dụng. Có những bằng chứng thuyết phục cho việc áp dụng bất kể biện pháp thực tiễn nào có thể tìm ra để làm cho cơ chế này hoạt động hiệu quả hơn bằng cách làm cho những chủ sở hữu phải cân nhắc tất cả các ảnh hƣởng có thể gây ra bởi quyết định của họ. Khuôn khổ các luật lệ, mà trong đó các quyết định của các chủ sở hữu tƣ nhân có thể phù hợp với các lợi ích công, trong trƣờng hợp này sẽ cần phải đƣợc cụ thể hóa hơn nữa và điều chỉnh hơn nữa để phù hợp với từng trƣờng hợp cụ thể, hơn là so với sự

cần thiết đối với các loại tài sản khác. Những “quy hoạch thành phố” nhƣ vậy, cái mà vận hành chủ yếu thông qua các ảnh hƣởng của chúng lên thị trƣờng và thông qua việc thiết lập các điều kiện chung theo đó mọi sự phát triển của một khu vực hay vùng phụ cần cần phải tuân thủ, và những sự phát triển này, trong khuôn khổ những điều kiện nhƣ vậy, chuyển quyền quyết định sang các chủ sở hữu tƣ nhân, là một phần của những nỗ lực làm cho cơ chế thị trƣờng hiệu quả hơn.

Tuy nhiên, có rất nhiều kiểu kiểm soát khác nhau cũng đƣợc áp dụng dƣới cái mác của “quy hoạch thành phố”. Nhƣng không giống với các kiểm soát khác,

393

chúng đƣợc thúc đẩy bởi mong muốn bỏ qua cơ chế giá và thay thế chúng bằng các mệnh lệnh từ trung tâm. Rất nhiều các quy hoạch đô thị trên thực tế

đã đƣợc thực hiện, nhất là bởi các kiến trúc sƣ và kỹ sƣ, những ngƣời không bao giờ hiểu đƣợc vai trò của cơ chế giá cả trong việc điều phối các hành vi của cá nhân,10 là một nhóm nhƣ vậy. Thậm chí ngay cả ở những nơi mà các quy hoạch này không cố ý nhằm vào việc sắp xếp sự phát triển trong tƣơng lai theo một kế hoạch dự tính trƣớc, theo đó mô tả việc sử dụng từng mảnh đất nhỏ, thì nó cũng có xu hƣớng dẫn tới điều này bởi nó làm cho cơ chế thị

trƣờng ngày càng không thể hoạt động.

Vấn đề ở đây do vậy không phải là nên hay không nên có quy hoạch thành phố mà là các biện pháp áp dụng sẽ bổ xung, hỗ trợ thị trƣờng hay là ngăn cản và áp đặt các chỉ đạo từ trung ƣơng lên thị trƣờng. Vấn đề thực tế mà chính sách đặt ra ở đây là vô cùng phức tạp, và không nên trông đợi vào một giải pháp hoàn hảo. Bất kể giải pháp nào sẽ chứng minh tính hữu ích của chúng bằng cách góp phần vào sự phát triển theo mong muốn, tuy vậy chi tiết của các giải pháp đó lại hầu nhƣ không thể dự đoán trƣớc.

Khó khăn trong việc áp dụng xuất phát từ thực tiễn là hầu hết các biện pháp quy hoạch đô thị sẽ làm gia tăng giá trị tài sản của một số ngƣời này và làm giảm của một số ngƣời khác. Nếu các biện pháp này là nhằm mang lại đƣợc lợi ích thì tổng lợi phải lớn hơn tổng thiệt hại. Để có thể đạt đƣợc sự bù trừ có hiệu quả thì điều cần thiết là cả các điểm lợi và các điểm thiệt hại do việc thực thi một biện pháp sẽ tập trung vào phía các nhà quản lý, những ngƣời phải có đủ khả năng để chấp nhận trách nhiệm đánh thuế vào những chủ sở

hữu có tài sản tăng thêm giá trị (ngay cả khi các biện pháp tạo ra sự tăng giá trị này đƣợc thực hiện đối lập lại với ý chí của một vài chủ sở hữu đó) và bù đắp cho những chủ sở hữu bị thua thiệt. Điều này có thể thực hiện đƣợc mà không cần phải trao cho các nhà quản lý những quyền lực độc đoán hoặc không thể kiểm soát bằng cách chỉ trao cho họ quyền xung công đất đai với mức giá của thị trƣờng. Điều này nhìn chung là có hiệu quả để tạo điều kiện cho các nhà chức trách vừa có thể nắm giữ các phần giá trị gia tăng do các hành vi của họ tạo ra đông thời có thể thuyết phục những ngƣời chống đối do tài sản của họ bị thiệt hại. Trong thực tế, những nhà quả lý thƣờng không phải mua, mà do có quyền đặt ra việc mua bán bắt buộc đó, họ thƣờng có thể thỏa thuận một giá mua hay mức đền bù nào đó cho chủ sở hữu. Do vậy, trong

394

chừng mực mà việc quốc hữu hóa đất đai ở mức giá cả thị trƣờng là thứ

quyền duy nhất mà các nhà quản lý có đƣợc, tất cả các quyền lợi hợp pháp sẽ

đƣợc bảo vệ. Tất nhiên, đây cũng sẽ là một công cụ không hoàn hảo bởi vì trong những trƣờng hợp nhƣ thế khái niệm “giá thị trƣờng” không phải là không có sự mập mờ đáng kể, và các tranh cãi về việc thế nào là một mức giá cả thị trƣờng hợp lý cũng rất khác nhau.Tuy vậy, điểm quan trọng là những tranh cãi nhƣ vậy cuối cùng có thể viện đến tòa án để giải quyết chứ không phải phó mặc cho sự suy xét của các nhà quản lý.

Các hiểm họa chủ yếu đến từ các nhà quy hoạch đang thực sự mong muốn đƣợc giải thoát khỏi việc phải tính toán toàn bộ chi phí trong kế hoạch của họ.

Họ thƣờng biện bạch rằng nếu các kế hoạch đƣa ra cần phải đƣợc đền bù với mức giá thị trƣờng, thì chi phí để triển khai một vài hoạt động cải thiện tình hình sẽ ở mức không đƣợc cho phép. Bất cứ ở nơi nào điều này là đúng sự

thật, thì có nghĩa là các bản kế hoạch nhƣ vậy không nên đƣợc thực hiện.

Không có gì đáng nghi ngờ hơn là các lý lẽ do các nhà quy hoạch thành phố

đƣa ra để minh chứng cho việc xung công đất đai dƣới mức giá thị trƣờng, các lý lẽ thƣờng dựa trên một luận điểm sai trái là nếu nhƣ vậy thì họ có thể

giảm chi phí xã hội của bản kế hoạch đề ra. Điểm chung của tất cả những bản kế hoạch này là có là một vài chi phí sẽ không đƣợc tính tới: các nhà quy hoạch đã tạo ra sự thuyết phục của các bản kế hoạch này đơn giản bằng cách chuyển một vài chi phí sang vai của những cá nhân và sau đó tảng lờ đi.

Thực sự, hầu hết những điều có giá trị trong lý lẽ về quy hoạch thành phố là lý lẽ xây dựng cơ quan quy hoạch cho một mục đích lớn hơn hơn là chỉ để

quan tâm tới kích cỡ thông thƣờng của một vài tài sản cá nhân. Một vài trong các mục tiêu của quy hoạch có thể đạt đƣợc bằng cách phân chia các nội dung của quyền tài sản sao cho một vài quyết định sẽ do ngƣời có thƣợng quyền định đoạt, tức là có một tổ chức nào đó đại diện cho một khu vực hay một vùng với quyền đƣợc đánh giá các lợi ích và sau đó phân chia cho một vài chủ sở hữu nhỏ hơn. Phát triển bất động sản mà trong đó ngƣời phát triển vẫn nắm quyền kiểm soát lâu dài đối việc sử dụng của các mảnh đất của cá nhân sẽ tạo cơ hội cho các nhà quản lý có ít nhất một lựa chọn để thực thi các quyền kiểm soát nhƣ vậy. Có một lợi thế khác nữa là cơ quan quy hoạch lớn hơn có thể cũng vẫn chỉ là một trong nhiều cơ quan, và do vậy, nó cũng sẽ bị

kiềm chế việc thực thi quyền lực của mình bởi phải cạnh tranh với các cơ

395

quan tƣơng tự.

Tất nhiên, trong một chừng mực nào đó thậm chí sự cạnh tranh giữa các hội đồng thành phố hay các đơn vị chính trị nhỏ hơn cũng có một tác động kiềm chế tƣơng tự. Do vậy, các nhà quy hoạch đô thị thƣờng xuyên đòi thực thi việc quy hoạch trên phạm vi vùng, thậm chí là quốc gia. Sự thật là cũng có nhiều nhân tố trong quy hoạch mà chỉ các cơ quan lớn hơn mới có thể xem xét. Nhƣng điều còn đúng hơn nữa là, do phạm vi của việc quy hoach thống nhất đƣợc mở rộng, nhiều kiến thức địa phƣơng cụ thể sẽ đƣơng nhiên không đƣợc sử dụng hiệu quả. Quy hoạch ở tầm quốc gia có nghĩa là, thay vì các cơ

quan cạnh tranh nhau trở lên lớn hơn, cạnh tranh lại bị xóa sổ. Đây rõ ràng không phải là giải pháp đáng trông đợi. Có lẽ là không có một câu trả lời hoàn hảo nào cho khó khăn thực sự tao ra bởi tính phức tạp của vấn đề. Mà chỉ có cách thức đƣợc vận hành chủ yếu thông qua các khuyến khích và thông tin trao cho các chủ sở hữu tƣ nhân và cách thức trong đó trao cho chủ

sở hữu quyền tự do định đoạt việc sử dụng mỗi mảnh đất của mình, mới có thể tạo ra đƣợc một kết quả nhƣ mong đợi. Bởi vì không có cách thức nào tạo ra việc sử dụng hiệu quả các kiến thức riêng lẻ về triển vọng và cơ hội của phát triển nhƣ thị trƣờng có thể làm.

Cũng vẫn tồn tại những nhóm có tổ chức cho rằng rất cả các khó khăn nêu trên có thể đƣợc giải quyết bằng việc thực thi kế hoạch “một loại thuế”, đó là, chuyển toàn bộ quền sở hữu về đất đai cho cộng đồng và đơn thuần là cho tƣ

nhân thuê với giá thị trƣờng. Kế hoạch xã hội hóa đất đai này, trong logic của nó, có lẽ là bản kế hoạch hấp dẫn nhất và đáng tán dƣơng nhất trong toàn bộ

các kế hoạch của những ngƣời xã hội chủ nghĩa. Nếu điều giả định thực tế mà nó dựa vào là đúng, tức là nếu có thể một mặt phân biệt rõ ràng giữa giá trị

của “giá vĩnh viễn và không thể xóa bỏ của đất đai”, và mặt khác giá trị có đƣợc do hai loại tu bổ - giá trị do các nỗ lực của cộng đồng và giá trị do các nỗ lực của chủ sở hữu cá nhân mang lại – thì lý lẽ để chấp nhận giải pháp đó rất thuyết phục. Nhƣng hầu hết tất cả các khó khăn mà chúng ta nhắc tới xuất phát từ thực tế là không có sự phân biệt nào nhƣ vậy có thể thực hiện đƣợc ở

bất kỳ một mức độ chắc chắn nào. Nhằm đƣa ra một phạm vi cho sự phát triển do cá nhân thực hiện trên bất kỳ mảnh đất nào, việc cho thuê phải đƣợc thực hiện ở một cái giá cố định trong một thời gian dài tới mức mà nó khiến cho mảnh đất cho thuê không khác với tài sản cá nhân (và mảnh đất đó cũng

396

phải đƣợc cho phép chuyển nhƣợng tự do), và khi đó rất cả các vấn đề của tài sản cá nhân lại tái xuất hiện. Mặc dầu chúng ta thƣờng hi vọng mọi việc sẽ

chỉ đơn giản nhƣ chƣơng trình một loại thuế mong muốn, chúng ta sẽ chẳng thể tìm thấy trong đó bất kể giải pháp nào cho vấn đề mà chúng ta đang quan tâm.

6. Sự suy đồi của quản lý hành chính mà các nhà quy hoạch đang dựa vào để

đề cập đến nền kinh tế đƣợc minh họa rất tốt bởi sự áp dụng mạnh mẽ của đạo luật Quy hoạch thành phố và quốc gia của Anh11. Mặc dù đã bị bãi bỏ sau đó vài năm, đạo luật này cũng không thiếu những ngƣời ủng hộ nhiệt thành và còn thậm chí đƣợc đƣa ra nhƣ một ví dụ để bắt chƣớc ở Mỹ.12 Các đạo luật này chẳng mang lại điều gì nhiều hơn là việc tƣớc đoạt hoàn toàn các lợi ích của ngƣời chủ sở hữu đất đai thành phố thu đƣợc từ bất kể thay đổi lớn nào trong việc sử dụng mảnh đất của mình – và lợi ích đƣợc hiểu nhƣ bất kỳ sự

gia tăng nào trong giá trị của mảnh đất so với giá trị của nó khi mà bất kể sự

thay đổi nào trong việc sử dụng mảnh đất đều bị cấm, và tất nhiên, sự gia tăng đó (trong trƣờng hợp bị cấm) là bằng không.13 Sự bồi hoàn cho sự tƣớc đoạt toàn bộ các quyền phát triển này là một phần trong khoản tiền lớn đƣợc dành riêng cho mục đích đó.

Sự nhận thức nền tảng của các kế hoạch này là mọi ngƣời có quyền đƣợc mua bán tự do đất đai trong mức giá đƣợc đƣa ra dựa trên giả định là mỗi mảnh đất chỉ nên đƣợc sử dụng vĩnh viễn cho mục đích hiện tại: bất kể lợi ích nào có đƣợc từ việc thay đổi việc sử dụng mảnh đất đều rơi vào tay nhà nƣớc giống nhƣ cái giá phải trả cho việc đƣợc phép thay đổi việc sử dụng, trong khi bất kể sự suy giảm nào trong giá trị của mảnh đất đang sử dụng đều do ngƣời chủ gánh chịu. Trong những trƣờng hợp mà đất đai không còn mang lại lợi lộc gì từ việc sử dụng hiện thời, “chi phí phát triển”, cách mà thuế thƣờng đƣợc gọi, khi đó sẽ tƣơng đƣơng với giá trị đầy đủ của mạnh đất khi mảnh đất đƣợc sử dụng cho bất kể mục đích mới nào khác.

Bộ máy nhà nƣớc, sinh ra nhằm mục đích quản lý việc thực thi các quy định luật pháp, đƣợc trao quyền kiểm soát hoàn toàn đối với toàn bộ các thay đổi trong việc sử dụng đất đai ngoài lĩnh vực nông nghiệp, trên thực tế bộ máy này có độc quyền trong việc quyết định việc sử dụng đất đai ở Liên Hiệp Anh cho các mục đích công nghiệp hay thƣơng mại mới và có toàn quyền trong

397

việc sử dụng thứ quyền lực đó để kiểm soát một cách có hiệu quả toàn bộ

những phát triển kiểu nhƣ vậy. Đây là một dạng quyền lực, mà theo bản chất, không thể bị giới hạn bởi các quy định, luật lệ và Ban Quản lý Đất Đai Trung Ƣơng, cơ quan chịu trách nhiệm về việc này, đã nói rõ ngay từ đầu là họ sẽ

không có ý định tự trói buộc mình bằng bất kể thứ luật lệ nào, do họ tự đề ra, mà theo đó họ sẽ phải mãi tuân theo. Bản Quy Tắc Hành Động (nguyên văn Practice Notes) mà họ đề ra ngay từ khi thành lập đã thể hiện điều này một cách khó có thể công khai hơn. Ban này đã tuyên bố rõ ràng việc bảo lƣu quyền không tuân theo các quy định do họ đặt ra bất kể khi nào “vì các lý do đặc biệt mà không áp dụng đƣợc các quy định chung” và “theo từng thời điểm cụ thể đối với các chính sách khác nhau” cũng nhƣ việc coi “có thể áp dụng một cách linh hoạt các quy định chung nếu nhƣ các quy định đó không phù hợp với một trƣờng hợp cụ thể”.14

Không có gì ngạc nhiên khi những nội dung đó của bộ luật đã không có tác dụng và phải xây dựng lại sau đó bảy năm trƣớc khi bất kỳ sự đền bù nào cho việc “quốc hữu hóa các giá trị tu bổ” của tất cả đất đai đƣợc chi trả. Khi đó còn lại chỉ là tình trạng trong đó tất cả sự phát triển của đất đai đều phải đƣợc phép của các nhà quản lý quy hoạch, tuy nhiên sự cho phép này đƣợc coi là có thể đạt đƣợc nếu sự phát triển đó không trái ngƣợc với bản quy hoạch tổng thể đƣợc công bố. Do vậy, các chủ sở hữu cá nhân lại một lần nữa đƣợc khuyến khích sử dụng đất đai của họ vào các mục đích có lợi hơn. Toàn bộ sự

thử nghiệm này có thể coi nhƣ một giai đoạn tò mò và là một minh họa cho sự nực cƣời của những hoạt động lập pháp thiếu tính toán, nếu không muốn nói đó chính là sản phẩm logic của các quan điểm đƣợc tin tƣởng một cách phổ biến. Tất cả các nỗ lực nhằm ngăn chặn cơ chế thị trƣờng đối với đất đai và thay thế chúng bằng các mệnh lệnh từ trung ƣơng đều dẫn tới các hệ thống kiểm soát nhƣ vậy, trong đó nhà chức trách có toàn quyền đối với tất cả các phát triển của đất đai. Sự thử nghiệm chết non của nƣớc Anh đã không gây đƣợc sự chú ý rộng rãi hơn bởi vì, trong khi đạo luật đó vẫn đang còn hiệu lực, cơ chế quản lý mà bộ luật đòi hỏi phải có đã không thể hoạt động một cách đầy đủ. Luật lệ và bộ máy quản lý cần có để quản lý tỏ ra quá phức tạp tới mức không một ai, ngoại trừ một vài ngƣời kém may mắn bị sa lầy trong mớ hỗn độn đó, có thể hiểu đƣợc đó là cái gì.

398

7. Cũng có nhiều khía cạnh tƣơng tự nhƣ các vấn đề về quy hoạch chung của thành phố là các vấn đề trong quy định về xây dựng và quản lý các tòa nhà.

Mặc dầu các quy định này không đặt ra những câu hỏi quan trọng về mặt nguyên tắc, nhƣng chúng cũng cần phải đƣợc cân nhắc. Có hai lý do tại sao việc áp dụng các quy định về xây dựng áp dụng trong thành phố là điều đáng mong muốn. Đầu tiên là những mối quan tâm phổ biến hiện nay về những tác hại có thể gây ra cho những ngƣời khác mà việc xây dựng các tòa nhà có thể

có nhƣ cháy hay nguy hại về sức khỏe; trong các điều kiện hiện đại ngày nay những ngƣời dân phải đƣợc quan tâm, bao gồm cả những hàng xóm cũng nhƣ

những ngƣời sử dụng tòa nhà khác không phải là ngƣời cƣ trú nhƣng là khách hàng của những ngƣời cƣ trú và cả những ngƣời cần đƣợc bảo hiểm (hay ít nhất cũng là một loại bảo đảm nào đó) cho tòa nhà mà họ sắp vào là an toàn.

Thứ hai là, đối với việc xây dựng, việc áp dụng các tiêu chuẩn cụ thể có lẽ là biện pháp hiệu quả duy nhất nhằm ngăn ngừa các gian lận và dối trá của ngƣời xây dựng: các tiêu chuẩn đƣa ra trong đạo luật về xây dựng nhà đƣợc sử dụng nhƣ một phƣơng tiện trong việc lý giải các hợp đồng xây dựng và đảm bảo rằng những kỹ thuật và vật liệu đƣợc công nhận rộng rãi sẽ là những nguyên liệu đƣợc sử dụng trong xây dựng trừ khi bản hợp đồng nói rõ việc sử

dụng các tiêu chuẩn khác.

Mặc dầu sự cần thiết của những quy định nhƣ vậy là khó có thể tranh cãi, có rất ít lĩnh vực mà các quy định của chính phủ có thể tạo điều kiện cho việc lạm dụng hay trên thực tế đƣợc sử dụng quá nhiều để áp đặt các hạn chế gây hại hay không hợp lý lên sự phát triển và do vậy giúp tăng cƣờng vị trí độc quyền của các nhà sản xuất địa phƣơng. Bất kể nơi nào những quy định nhƣ

vậy vƣợt quá những tiêu chuẩn tối thiểu, và đặc biệt ở những nơi mà chúng có khuynh hƣớng làm cho những biện pháp, ở một nơi và một lúc nào đó đã từng là các biện pháp tiêu chuẩn, trở thành biện pháp duy nhất đƣợc cho phép, chúng sẽ trở thành những vật cản nghiêm trọng cho sự phát triển kinh tế nhƣ

mong muốn. Bằng cách ngăn cản các thử nghiệm với các biện pháp mới và bằng cách ủng hộ sự độc quyền địa phƣơng về kinh doanh và lao động, chúng thƣờng là một phần của những chê trách về việc giá cả xây nhà cao và là lý do chính cho việc thiếu hụt nhà ở và đông quá tải. Điều này đặc biệt đúng tại những nơi mà các quy định không những chỉ quy định các tòa nhà phải đáp ứng đƣợc một số tiêu chuẩn hay kiểm định nhất định mà còn yêu cầu việc

399

xây dựng phải áp dụng một số những kỹ thuật nhất định. Cần phải đặc biệt nhấn mạnh rằng “quy định về vận hành” sẽ áp đặt ít hạn chế lên sự phát triển tự nguyện hơn là “quy định về kết cấu” và do vậy đáng mong đợi hơn. “Quy định về kết cấu” lúc đầu có vẻ là rất phù hợp với các nguyên tắc của chúng ta bởi vì chúng tạo ra ít quyền tự do độc đoán cho các nhà quản lý; tuy nhiên, quyền tự do độc đoán mà “quy định về vận hành” tạo ra không phải là loại có thể chê trách. Liệu một kỹ thuật nào đó có thể thỏa mãn các tiêu chí về vận hành đặt trong luật có thể đƣợc các chuyên gia xác định hay không, và bất kỳ

sự tranh chấp nào, khi xảy ra, có thể đƣợc giải quyết bằng tòa án hay không.

Một vấn đề khác cũng có tầm quan trọng và cũng khó khăn đó là việc ban hành các quy định về xây nhà sẽ do chính quyền trung ƣơng hay địa phƣơng thực hiện. Có lẽ sự thật là các quy định địa phƣơng thƣờng dễ bị lạm dụng dƣới sự ảnh hƣởng của các thế lực độc quyền địa phƣơng và mặt khác cũng dễ có khả năng trở thành các cản trở. Có những lý lẽ mạnh mẽ ủng hộ các chuẩn mực quốc gia đƣợc cân nhắc cẩn thận và các chính quyền địa phƣơng có thể áp dụng với các điều chỉnh thích hợp với họ. Tuy vậy, có lẽ là nếu đạo luật do các chính quyền địa phƣơng quyết định, sự cạnh tranh giữa các chính quyền địa phƣơng sẽ đẩy nhanh hơn mức có thể quá trình xóa sổ các hạn chế

có tính cản trở và bất hợp lý so với khi các đạo luật đƣợc đƣa ra một cách thống nhất bởi chính quyền quốc gia hay của một vùng rộng lớn.

8. Loại vấn đề gây ra bởi quy hoạch thành phố có lẽ mang một tầm quan trọng lớn trong tƣơng lai gắn liền với việc phân bổ các ngành công nghiệp ở

phạm vi quốc gia. Chủ đề này ngày càng chiếm đƣợc sự chú ý của các nhà quy hoạch, và cũng chính trong lĩnh vực này chúng ta cũng hay gặp nhất các luận điểm cho rằng kết quả của tự do cạnh tranh là không hợp lý và có hại.

Có nhiều không trong cái đƣợc cho là sự phi lý của việc phân bổ thực tế các ngành công nghiệp và cái đƣợc cho là khả năng cải thiện tình bằng các quy hoạch từ trung ƣơng? Tất nhiên, sự thật là nếu phát triển có thể đƣợc dự báo trƣớc một cách chính xác, các quyết định về vị trí của các nhà máy có thể sẽ

khác đi và với ý nghĩa đó những điều đã thực hiện trƣớc đây sẽ trở nên không đƣợc khôn ngoan lắm. Tuy nhiên điều đó không có nghĩa là với các hiểu biết có đƣợc lúc đó, chúng ta có thể trông đợi một quyết định khác đi hay là kết quả của quyết định đó sẽ trở nên tốt hơn nếu sự phát triển đƣợc đặt dƣới sự

400

kiểm soát của chính quyền quốc gia. Mặc dầu chúng ta sẽ lại phải đối mặt với vấn đề trong đó cơ chế giá cả hoạt động một cách không hoàn hảo và tính tới rất nhiều thứ mà chúng ta mong muốn cần phải đƣợc để ý tới, và càng đáng ngờ hơn liệu một nhà quy hoạch tầm quốc gia có thể dẫn dắt sự phát triển tốt nhƣ là thị trƣờng có thể làm. Cũng rất đáng kể là phần mà thị trƣờng đã hoàn thiện trong khía cạnh này bằng cách khiến cho các cá nhân phải tính tới những nhân tố mà họ không biết một cách trực tiếp nhƣng chỉ đơn thuần là đƣợc phản ánh vào giá. Sự thử nghiệm có tính phê phán đƣợc biết đến nhiều nhất về vấn đề này rõ ràng đã khiến A.Losch kết luận rằng “kết quả thành công nhất của cuốn sách này có lẽ là việc minh chứng một phạm vi đáng ngạc nhiên trong đó các lực lƣợng tự do hoạt động một cách phù hợp”. Ông tiếp tục phát biểu rằng thị trƣờng tôn trọng toàn bộ những mong ƣớc, các viễn cảnh chƣa thấy đƣợc của con ngƣời, cho dù chúng là “trọn vẹn hay không trọn vẹn” và rằng “cơ chế thị trƣờng tự do mang lại nhiều lợi ích chung hơn rất nhiều so với sự nghi ngờ về nó, mặc dầu cũng có vài ngoại lệ”.15

401

CHƢƠNG 23

NÔNG NGHIỆP VÀ TÀI NGUYÊN THIÊN NHIÊN

Quan điểm của tôi là chống lại bất kỳ sự quản lý quá mức nào, và đặc biệt hơn chống lại cái trọng yếu nhất trong sự can thiệp của các nhà quản lý; sự can thiệp vào sinh kế của người dân.

Edmund Burke

1.Sự gia tăng dân số trong khu vực thành thị và công nghiệp, luôn gắn với tăng trƣởng về sự giàu có và văn minh đã đem lại sự giảm sút không chỉ về tỷ

trọng mà còn về cả số lƣợng tuyệt đối dân số trong lĩnh vực nông nghiệp ở

các nƣớc phƣơng Tây hiện đại. Sự tiến bộ về công nghệ cũng làm tăng năng suất của con ngƣời trong lĩnh vực sản xuất lƣơng thực tới mức ngày nay một số ngƣời ít hơn bất kể thời điểm nào trong quá khứ có thể cung cấp lƣơng thực cho một bộ phận dân số lớn hơn. Nhƣng, mặc dầu sự gia tăng về dân số

tạo ra sự gia tăng về tỷ trọng trong nhu cầu về lƣơng thực, do sự tăng dân số

ngày càng chậm lại và các tiến bộ sau này đạt đƣợc chủ yếu dƣới dạng tăng thu nhập tính theo đầu ngƣời, ngƣời ta chi dùng số thu nhập gia tăng thêm vào lƣơng thực ngày càng ít đi. Ngƣời dân có thể vẫn bị thuyết phục chi tiêu nhiều hơn cho việc ăn uống nếu có những loại thực phẩm mà họ yêu thích, tuy vậy, sau một điểm nào đó, sự tiêu thụ tính theo đầu ngƣời của bột mỳ sẽ

ngừng tăng và có lẽ sẽ thực sự giảm sút. Sự gia tăng năng suất này kết hợp với cầu không co dãn có nghĩa là nếu những ngƣời làm việc trong lĩnh vực nông nghiệp muốn duy trì thu nhập trung bình của họ (chứ chƣa nói tới việc bắt theo xu hƣớng tăng thu nhập nói chung), thì số lƣợng của họ phải giảm đi.

Nếu sự phân phối về lao động nhƣ vậy giữa nông nghiệp và các ngành nghề

khác thực sự diễn ra, thì về mặt dài hạn sẽ chẳng có lý do gì khiến cho những ngƣời vẫn làm nông nghiệp không thể thu đƣợc nhiều lợi ích từ sự tiến bộ

kinh tế nhƣ những ngƣời ở trong các lĩnh vực khác. Nhƣng chừng nào mà dân số làm nông nghiệp còn tƣơng đối lớn, sự thay đổi, trong khi diễn ra, sẽ gắn chặt với sự thiệt hại của họ. Sự di chuyển đồng thời ra khỏi lĩnh vực nông nghiệp sẽ chỉ xảy ra nếu thu nhập trong lĩnh vực nông nghiệp giảm đi tƣơng đối so với các ngành nghề khác ở thành thị. Nông dân và điền chủ càng khiên

402

cƣỡng trong việc chuyển sang các lĩnh vực khác, sự khác biệt trong thu nhập trong giai đoạn chuyển tiếp càng lớn. Đặc biệt khi sự thay đổi tiếp diễn trong một vài thế hệ, sự khác biệt sẽ chỉ đƣợc thu hẹp nếu quá trình chuyển đổi diễn ra tƣơng đối nhanh.

Các chính sách, tuy nhiên, đã làm trì hoãn sự điều chỉnh này ở hầu khắp mọi nơi, với kết quả là vấn đề ngày càng trở lên trầm trọng về quy mô. Bộ phận dân cƣ đƣợc giữ lại trong khu vực nông nghiệp bởi các chính sách làm trì hoãn đã trở lên quá lớn tới mức việc làm cân bằng năng xuất giữa ngành nông nghiệp và các ngành khác sẽ đòi hỏi sự di chuyển về lực lƣợng lao động mà có vẻ là sẽ không thể thực hiện đƣợc trong bất kể một khoảng thời gian giới hạn nào.1

Chính sách này đã đƣợc theo đuổi vì rất nhiều lý do. Tại các nƣớc Châu Âu nơi mà tốc độ công nghiệp hóa diễn ra rất nhanh, chính sách này đầu tiên ra đời từ một quan điểm rất không rõ ràng về một “sự cân bằng” giữa công nghiệp và nông nghiệp, trong đó “sự cân bằng” không có nghĩa gì khác hơn là sự duy trì một tỷ lệ truyền thống giữa hai ngành này. Ở tại những nƣớc, do hệ quả của việc công nghiệp hóa, muốn trở nên không phụ thuộc vào việc nhập khẩu lƣơng thực, những lý lẽ nhƣ vậy thƣờng đƣợc ủng hộ với những tính toán có tính chiến lƣợc ở trong thời chiến. Ngƣời ta cũng thƣờng tin rằng sự cần thiết phải di chuyển một bộ phận dân cƣ là không lặp lại và do vậy vấn đề có thể đƣợc giảm nhẹ bằng cách kéo dài quá trình này trong một thời gian lâu hơn. Thế nhƣng những quan điểm phổ biến ở hầu khắp mọi nơi dẫn chính phủ đi tới can thiệp vào việc này lại chính là sự đảm bảo một “mức thu nhập vừa đủ” cho những ngƣời còn đang làm nông nghiệp tại thời điểm đó.

Sự ủng hộ cho chính sách này từ công chúng thƣờng là do ấn tƣợng rằng toàn bộ số dân trong khu vực nông nghiệp, chứ không phải chỉ là bộ phận có năng suất thấp trong số họ, không thể có khả năng kiếm đƣợc nguồn thu nhập hợp lý. Niềm tin này đƣợc thiết lập trên cơ sở thực tế là giá cả của các sản phẩm nông nghiệp có xu hƣớng thấp đi nhanh chóng, trƣớc khi các tái điều chỉnh có hiệu lực, hơn là ở những lúc bình thƣờng khác. Những áp lực về giá này, cái mà không chỉ dẫn đến sự suy giảm trong dân số làm nông nghiệp và còn dẫn đến dự áp dụng các kỹ thuật nông nghiệp mới, sẽ làm giá hạ xuống và làm cho sự tồn tại của một số lƣợng hợp lý trở nên có thể thực hiện đƣợc.

Sự xóa bỏ các khu đất và trang trại khó canh tác, hành động làm giảm mức

403

giá trung bình và, bằng cách giảm cung, sẽ ngăn chặn, thậm chí còn một phần làm đảo ngƣợc sự suy giảm trong giá cả, chỉ là một phần của sự tái điều chỉnh cần thiết. Cũng có tầm quan trọng tƣơng tự trong việc bảo toàn sự thịnh vƣợng trong khu vực nông nghiệp là các thay đổi trong cấu trúc nội tại của ngành đƣợc đem lại do sự thay đổi tƣơng đối của các sản phẩm nông nghiệp khác nhau. Tuy vậy, chính sách nhằm hỗ trợ nông nghiệp trong thời điểm khó khăn của ngành này thƣờng lại ngăn cản chính những điều chỉnh khiến có thể

tạo ra lợi nhuận.

Ở đây, chúng ta có thể đƣa ra một ví dụ quan trọng về điều đó. Nhƣ đã từng nói, khi mà sự gia tăng chung của mức thu nhập vƣợt qua một mức nào đó, ngƣời dân có lẽ sẽ không gia tăng tiêu dùng của mình vào việc ăn uống trừ

khi họ đƣợc mời chào những loại mà họ yêu thích. Ở thế giới phƣơng Tây, điều này chủ yếu có nghĩa là sự thay thế các thức ăn nhƣ ngũ cốc và các loại thức ăn có nhiều tinh bột bằng các loại thức ăn giàu protein, chẳng hạn nhƣ

thịt và các thức ăn từ sữa. Quá trình này có thể đƣợc hỗ trợ nếu ngành nông nghiệp đƣợc định hƣớng để sản xuất nhiều hơn các loại sản phẩm theo nhu cầu ở mức giá tƣơng đối giảm đi. Và điều này có thể thực hiện đƣợc nếu ngũ

cốc đƣợc cho phép giảm giá tới mức vẫn có lãi nếu sử dụng chúng làm thức ăn cho gia súc, và do đó gián tiếp tạo ra loại thức ăn mà ngƣời tiêu dùng mong muốn. Những phát triển nhƣ vậy sẽ ngăn ngừa việc giảm sức tiêu thụ

ngũ cốc nhƣ đã từng xảy ra, và đồng thời, giảm giá thịt, v.v… Tuy thế, việc này thƣờng không thể thực hiện đƣợc do các chính sách duy trì giá cả ngũ

cốc ở mức mà loài ngƣời không thể tiêu thụ hết lƣợng cung nhƣng cũng không thể có lãi nếu đem sử dụng cho các mục đích khác.

Ở đây ví dụ này là đủ để minh họa rất nhiều cách các chính sách đƣợc sử

dụng đã ngăn cản sự thích nghi của ngành nông nghiệp với các điều kiện luôn thay đổi. Với những sự thích nghi phù hợp, một số lƣợng nhỏ hơn các nhà sản xuất (nhƣng vẫn đủ lớn hơn số lƣợng có thể có đƣợc nếu làm ngƣợc lại) cũng có thể tăng năng suất của họ tới mức có thể vẫn đƣợc hƣởng lợi từ sự

gia tăng thịnh vƣợng nói chung. Hiển nhiên, sự thật là một phần những rắc rối của ngành nông nghiệp là do những đặc tính trong sự tiến hóa của ngành này đồng thời cũng là đặc tính của ngƣời sản xuất có xu hƣớng làm cho ngành này cực kỳ chậm chạp trong việc thích nghi với các thay đổi. Nhƣng phƣơng thuốc chắc chắn là không thể nằm ở chỗ làm cho nó trở lên đề kháng

404

với các thay đổi hơn. Thế nhƣng đây lại chính điều mà hầu hết những biện pháp kiểm soát quan trọng mà các chính phủ thƣờng áp dụng, và đặc biệt là toàn bộ các biện pháp kiểm soát giá, gây ra.

2. Có lẽ không cần thiết phải nhắc lại rằng về mặt dài hạn, các biện pháp kiểm soát giá không bao giờ đáp ứng đƣợc các mục đích mong muốn và rằng, thậm chí là chỉ trong một giai đoạn ngắn, chúng chỉ có thể có hiệu quả nếu đƣợc kết hợp với việc kiểm soát trực tiếp việc sản xuất. Nếu các biện pháp này nhằm mang lại lợi ích cho ngƣời sản xuất, chúng cần đƣợc bổ sung bằng cách này hay cách khác các quyết định của nhà chức trách nhƣ ai sẽ là ngƣời sản xuất, sản xuất bao nhiêu và sản xuất cái gì. Bởi vì ý định ở đây là tạo điều kiện cho những ngƣời đang canh tác ở lại với mảnh đất của họ và có thể kiếm đƣợc mức thu nhập thỏa mãn, và bởi vì ngƣời tiêu dùng không còn muốn tiêu dùng vào thực phẩm ở mức có thể làm cho những ngƣời nông dân đạt đƣợc mức thu nhập đó, các nhà chức trách phải sử dụng tới các biện pháp di chuyển thu nhập cƣỡng bức. Các biện pháp này có thể tiến hành tới mức nào đã đƣợc thể hiện rất rõ trong ví dụ về Khối Liên Hiệp Anh, ở đó ngƣời ta đã hi vọng rằng tổng lƣợng tài chính hỗ trợ cho nông nghiệp sẽ nhanh chóng đạt

“tới mức nào đó khoảng hai phần ba của tổng cộng mức thu nhập thuần của ngành nông nghiệp”2

Có hai điều cần đặc biệt lƣu ý về sự phát triển này. Điều thứ nhất là trong hầu hết các nƣớc quá trình đƣa nông nghiệp ra khỏi quỹ đạo thị trƣờng và đặt ngành này dƣới sự kiểm soát ngày càng tăng của chính phủ đã bắt đầu từ

trƣớc khi ngƣời ta làm điều tƣơng tự với ngành công nghiệp và điều này thƣờng đƣợc thực hiện với sự ủng hộ, hay thậm chí là theo sáng kiến, của những ngƣời bảo thủ, những ngƣời tỏ ra là rất ít chống đối các biện pháp kiểu xã hội chủ nghĩa nếu chúng phục vụ cho mục đích mà họ tán đồng. Điều thứ

hai là, xu hƣớng này thậm chí còn mạnh hơn ở những nƣớc mà dân số trong lĩnh vực nông nghiệp chỉ chiếm một bộ phận tƣơng đối nhỏ trong tổng số dân, nhƣng bởi vì vị trí chính trị rất quan trọng, đã đƣợc hƣởng những đặc quyền mà chƣa một nhóm nào khác có thể có đƣợc và cũng không bao giờ đƣợc trao cho toàn thể dân chúng trong bất kể một hệ thống nào. Có rất ít các phát triển mà mang lại cho ngƣời ta nhiều sự nghi ngờ nhƣ vậy về năng lực của các chính quyền dân chủ trong việc hành động một cách duy lý hay theo đuổi một thiết kế thông minh, một khi họ đã vứt bỏ các nguyên tắc và tìm cách bảo vệ

405

tình trạng của một nhóm cụ thể. Chúng ta đã đạt tới tình trạng trong nông nghiệp mà ở đó hầu hết mọi chỗ các chuyên gia cẩn trọng cũng không còn đặt câu hỏi đâu là chính sách hợp lý đáng theo đuổi mà chỉ còn là các loại chính sách khả thi về mặt chính trị và ít gây ra thiệt hại về chính trị nhất.

Tuy thế, trong những cuốn sách nhƣ thế này, chúng ta không cần phải để ý tới tính thiết yếu về mặt chính trị mà các quan điểm đang hiện hữu áp đặt lên các quyết định hiện hành. Chúng ta cần tự giới hạn để chứng tỏ rằng các chính sách nông nghiệp ở các nƣớc phƣơng Tây đã bị chi phối bởi các quan điểm không những là tự thân thất bại mà, nếu đƣợc áp dụng một cách rộng rãi, còn có thể dẫn đến sự kiểm soát chuyên chế toàn bộ các hoạt động kinh tế. Chúng ta không thể áp dụng các nguyên tắc của chủ nghĩa xã hội để chỉ đem lại lợi ích cho một nhóm; nếu chúng ta làm nhƣ vậy, chúng ta không thể mong đợi các nhóm khác không đòi hỏi các nhà chức trách cũng phải có quyết định tƣơng tự về thu nhập của họ căn cứ vào các nguyên tắc về sự công bằng.

Minh chứng tốt nhất cho hậu quả của những chính sách nhƣ thế có lẽ là tình trạng xuất hiện ở nƣớc Mỹ sau hai mƣơi năm nỗ lực áp dụng quan điểm về

“sự bình quân”. Ý định đảm bảo giá của các nhà sản xuất nông nghiệp đứng ở

một mức cố định so với giá của các sản phẩm công nghiệp chắc chắn dẫn đến sự đình trệ của các tác động có thể tạo ra sự giới hạn cần thiết sản xuất nông nghiệp trong phạm vi những nhà sản xuất có thể sản xuất với giá thấp nhất và những sản phẩm có thể sản xuất một cách có lãi. Không thể phủ nhận là, nếu những tác động đó có tác dụng, sự gia tăng thu nhập trong khu vực nông nghiệp trong suốt giai đoạn chuyển đổi sẽ chậm hơn so với mức tăng trong các khu vực dân cƣ khác. Nhƣng sẽ chẳng điều gì chúng ta làm, nếu không ngăn chặn sự tiến bộ của công nghệ và sự giàu có, có thể tránh đƣợc sự cần thiết phải có những thích nghi nhƣ vậy; và ý định nhằm giảm bớt các ảnh hƣởng của nó thông qua việc di chuyển bắt buộc thu nhập từ khu vực công nghiệp sang khu vực nông nghiệp chắc chắn sẽ, bằng cách trì hoãn sự thích nghi, tạo ra sự ùn tắc lớn chƣa từng có đối với những thích nghi bị trì hoãn và do đó gia tăng sự khó khăn của vấn đề.

Kết quả của chính sách này ở Mỹ - sự đầu cơ ngày càng lớn vào các chứng khoán dƣ thừa, sự tồn tại của điều này đã trở thành những mối đe dọa mới cho sự ổn định không chỉ của nền nông nghiệp nƣớc Mỹ mà còn của toàn thế

406

giới, sự độc đoán căn bản và thiếu hiệu quả và sự phân bổ bất hợp lý đất đai, và nhiều thứ khác – là quá nổi tiếng và không cần thiết phải nhắc lại. Một vài ngƣời sẽ phủ nhận rằng vấn đề chủ yếu chính là việc làm thế nào để các chính sách có thể tự thoát khỏi tình trạng do chính chúng tạo ra và nền nông nghiệp nƣớc Mỹ có thể ở trong một tình trạng tốt hơn nếu chính phủ không bao giờ

can thiệp vào giá cả, số lƣợng và phƣơng cách sản xuất.

3. Mặc dầu sự bất hợp lý và ngớ ngẩn của chính sách nông nghiệp hiện đại có lẽ có thể dễ dàng nhận thấy ở nƣớc Mỹ, chúng ta cần nhìn sang các quốc gia khác nếu chúng ta muốn ý thức về phạm vi đầy đủ mà các chính sách nhƣ vậy, đƣợc theo đuổi một cách có hệ thống, là đáng tin cậy để áp đặt các hạn chế

nên ngƣời nông dân (những ngƣời mà “sự độc lập vững vàng” của họ đồng thời cũng đƣợc nhắc tới nhƣ một lý lẽ để duy trì sự hiện diện của họ trƣớc công chúng) và biến họ trở thành những nhà sản xuất bị xếp thành bầy đàn và bị theo dõi nhiều nhất trong số các nhà sản xuất.

Sự phát triển này có lẽ đã đi xa nhất tại Khối Liên hiệp Anh, nơi mà mức độ

theo dõi và kiểm soát của hầu hết các hoạt động nông nghiệp đƣợc thiết lập cũng không đồng đều so với phía bên này của bức màn sắt1. Có lẽ cũng khó có thể tránh khỏi là, một khi việc canh tác đƣợc tiến hành chủ yếu với sự bù giá của ngân khố nhà nƣớc, một số tiêu chuẩn nhất định cũng cần đƣợc áp dụng, và thậm chí là cả hình phạt, cho những hành động mà các nhà chức trách coi là sự canh tác kém cỏi, là ngƣời vi phạm cần bị buộc phải từ bỏ đất đai của mình. Tuy vậy, sẽ là một sự ảo tƣởng nếu mong đợi rằng hoạt động nông nghiệp sẽ trở nên thích nghi một cách có hiệu quả hơn với các điều kiện thay đổi nếu các biện pháp canh tác đƣợc đặt dƣới sự kiểm soát của một ủy ban của những ngƣời hàng xóm, hay nếu những điều mà đa số hoặc chỉ một vài nhà chức trách có quyền tối thƣợng coi là các biện pháp canh tác tốt đƣợc coi là chuẩn mực và bị cƣỡng bức áp dụng một cách rộng rãi. Những sự hạn chế đó có lẽ là cách tốt nhất để bảo tồn những cách canh tác mà chúng ta biết và nhiều ngƣời khác (phần lớn trong số họ, ngƣời ta cho là nhƣ vậy, sống ở

thành phố) mong muốn đƣợc bảo tồn vì lý do tình cảm; nhƣng chúng chỉ có thể mang lại kết quả là khối dân cƣ trong lĩnh vực nông nghiệp ngày càng trở

nên phụ thuộc.

1 Chỗ này có lẽ tác giả muốn so sánh với hệ thống ở các nƣớc cộng sản chủ nghĩa trong bối cảnh là Chiến tranh lạnh và sự phân chia giữa hai khối bằng bức màn sắt. (Ngƣời dịch)

407

Trên thực tế, sự quan tâm đáng kể mà công chúng dành cho số phận của ngành nông nghiệp ở Anh có lẽ là liên quan nhiều đến tính thẩm mỹ hơn là các lý do về kinh tế. Cũng tƣơng tự hay thậm chí còn lớn hơn là sự quan tâm của công chúng ở các nƣớc nhƣ Thụy Sỹ hay Áo đối với việc bảo tồn những ngƣời nông dân ở các vùng núi. Trong tất cả các ví dụ này ngƣời ta chấp nhận một gánh nặng bởi vì sự lo lắng rằng bộ mặt quen thuộc của vùng nông thôn có thể sẽ thay đổi do sự biến mất của các kỹ thuật canh tác hiện có và rằng những ngƣời nông dân hay điền chủ, nếu không đƣợc bảo vệ một cách đặc biệt, cũng sẽ theo đó biến mất. Chính sự cảm nhận này khiến cho ngƣời dân bị báo động khi có bất kể sự suy giảm nào trong dân số của khu vực nông nghiệp và gợi lên trong tâm trí họ bức tranh về các làng mạc hay thung lũng hoàn toàn hoang vắng ngay khi mà chỉ một vài nhà cửa, vƣờn tƣợc bị bỏ

hoang.

Tuy nhiên, chính sự “bảo tồn” này lại là ác mộng của một nền nông nghiệp có năng lực. Việc mọi nông dân đều bị đe dọa ngang nhau bởi bất kể một sự phát triển nào cũng khó có thể có thật. Cũng tƣơng tự nhƣ với các lĩnh vực nghề

nghiệp khác luôn có một khoảng khác biệt lớn giữa thịnh vƣợng và nghèo khó giữa những ngƣời nông dân có điều kiện làm việc ngang nhau.4 Cũng nhƣ trong các lĩnh vực khác, nếu nhƣ có sự thích ứng liên tục đối với hoàn cảnh thay đổi của nông nghiệp, thì ví dụ về những cá nhân thành công do họ

đã khám phá ra những thích ứng phù hợp với sự thay đổi rất cần đƣợc những ngƣời còn lại noi theo. Điều này cũng luôn có nghĩa là một bộ phận cụ thể

nào đó sẽ phải biến mất. Đặc biệt trong nông nghiệp, điều đó có nghĩa là nông dân hay điền chủ, nếu có thể thành công, cần phải tiến tới trở thành những nhà kinh doanh – một quá trình cần thiết mà rất nhiều ngƣời muốn ngăn chặn hay cản trở. Thế nhƣng sự lựa chọn thay thế cho bộ phận dân cƣ

nông nghiệp lại là ngày càng trở thành những ngƣời phụ thuộc vào các khu bảo tồn quốc gia, những nhân vật dân gian lạ lẫm để gìn giữ một khung cảnh lãng mạn cho mọi ngƣời, và bị ngăn chặn một cách vô vọng khỏi những điều chỉnh về tinh thần và công nghệ khiến họ có thể trở nên tự tồn tại.

Những nỗ lực kiểu nhƣ vậy trong việc duy trì một bộ phận cụ thể của khu vực dân cƣ nông nghiệp bằng cách che chắn họ chống lại sự cần thiết phải thay đổi các truyền thống và thói quen đã ăn sâu đã biến họ trở thành những đứa trẻ đƣợc bảo hộ vĩnh viễn bởi chính phủ, những ngƣời tù sống tách biệt khỏi

408

phần còn lại của dân cƣ, và mãi mãi lệ thuộc cuộc sống của mình vào các quyết định chính trị. Có lẽ sẽ ít tồi tệ2 hơn nếu một vài khu nhà cửa, vƣờn tƣợc hẻo lánh biến mất và ở một vài nơi khác đồng cỏ hay thậm chí cả cánh rừng thay thế cho những khu vực, mà ở trong những điều kiện khác, có thể là khu đất màu mỡ. Đƣơng nhiên, chúng ta cũng nên tỏ ta tôn trọng hơn nữa giá trị của loài ngƣời nếu chúng ta cho phép một vài lối sống nào đó biến mất thay vì bảo tồn chúng nhƣ một ví dụ về cuộc sống trong quá khứ.

4. Luận điểm cho rằng trong nông nghiệp không có chỗ cho việc kiểm soát giá cả hay sản xuất hay bất kể một hình thức quy hoạch chung nào, và phần lớn các biện pháp loại này vừa không đƣợc khôn ngoan về mặt kinh tế vừa là một sự đe dọa đối với tự do cá nhân, không có nghĩa là không có những vấn đề thực sự và quan trọng trong các chính sách nông nghiệp, hay chính phủ

không có vai trò quan trọng gì trong lĩnh vực này. Nhƣng ở đây, cũng nhƣ

mọi nơi khác, các nhiệm vụ này, một mặt, liên quan tới sự cải thiện dần dần của các thể chế pháp luật có vai trò làm cho thị trƣờng hoạt động hiệu quả

hơn và khiến cho các cá nhân cân nhắc cẩn thận hơn các ảnh hƣởng trong hành động của mình, và mặt khác, những hoạt động cung cấp dịch vụ thực sự

trong đó chính phủ với vai trò đại diện của nhân dân cung cấp các tiện ích chính, chủ yếu dƣới dạng thông tin, các thông tin, mà ít nhất trong một số giai đoạn của phát triển, không thể đƣợc cung cấp bằng bất cứ cách nào, mặc dù cũng ở điểm này, chính phủ không bao giờ nên tự vơ vào cho mình những đặc quyền mà nên khuyến khích sự phát triển của các nỗ lực tự nguyện để

chúng dần dần đảm nhiệm các chức năng này.

Trong nhóm thứ nhất, có rất nhiều vấn đề, mà trong nông nghiệp cũng tƣơng tự nhƣ trong câu chuyện của đô thị, xuất phát từ hiệu ứng hàng xóm và từ

những hậu quả sâu xa hơn của việc sử dụng một mảnh đất cụ thể tác động lên phần còn lại của cộng đồng.5 Một vài trong số các vấn đề này sẽ đƣợc xem xét một chút sau đây trong mối quan hệ với vấn đề chung về bảo tồn tài nguyên thiên nhiên. Tuy thế, cũng có những vấn đề đặc biệt liên quan đến nông nghiệp, mà liên quan tới chúng, khung pháp lý và nhất là luật pháp liên quan tới sở hữu và nắm giữ tài sản cần đƣợc cải thiện. Rất nhiều trong số các khiếm khuyết nghiêm trọng trong cơ chế hoạt động của giá cả chỉ có thể đƣợc 2 Nguyên văn: tác giả dùng từ “evil”, có lẽ nên hiểu là xấu xa

409

giảm nhẹ bằng sự tiến hóa của các đơn vị kinh doanh phù hợp dƣới một sự

kiểm soát duy nhất, và có lẽ đôi khi chỉ có thể bằng các nhóm phù hợp cùng cộng tác để đạt đƣợc mục đích chung. Sự tiến hóa của các dạng tổ chức nhƣ

vậy có thể đi đƣợc bao xa phụ thuộc phần lớn vào đặc tính của luật đất đai, bao gồm cả khả năng luật này quy định, trong một giới hạn an toàn, sự sung công cƣỡng bức. Có lẽ không cần nghi ngờ việc củng cố các quyền nắm giữ

phân tán đối với các thừa kế ở châu Âu từ thời Trung cổ hay chủ quyền của các thƣờng dân ở Anh là những biện pháp lập pháp cần thiết nhằm làm cho những nỗ lực cải thiện, bồi dƣỡng đất đai của các cán nhân có thể thực hiện đƣợc.Và ít nhất ngƣời ta cũng có thể hiểu đƣợc rằng, mặc dầu kinh nghiệm thực tế từ các cuộc “cải cách đất đai” không mang lại nền tảng chắc chắn, trong một số trƣờng hợp sự thay đổi luật đất đai có thể giúp cho việc giải tán các điền trang lớn đã tỏ ra không còn hiệu quả về mặt kinh tế nhƣng vẫn đƣợc phép tồn tại do một số quy định của luật hiện hành. Trong khi vẫn còn nhiều chỗ cho những cải tiến dần dần nhƣ vậy trong khung pháp lý, thì việc càng có nhiều tự do cho những thử nghiệm đƣợc phép trong khuôn khổ hiện hành, càng có nhiều khả năng những thay đổi nhƣ vậy sẽ đi đúng hƣớng.

Đồng thời, cũng có rất nhiều lĩnh vực để chính phủ có thể hành động theo kiểu cung cấp các dịch vụ, đặc biệt là dƣới dạng cung cấp thông tin. Một trong những khó khăn rất thực tế của nông nghiệp trong một xã hội năng động là chính những đặc tính của khu vực dân cƣ nông nghiệp khiến cho lĩnh vực này ít tiếp cận đƣợc với các tiến bộ về công nghệ và tri thức hơn các lĩnh vực khác. Mặc dù điều này có nghĩa là, nhƣ vẫn thƣờng có với khu vực nông nghiệp gắn kết với các phƣơng thức canh tác truyền thống, phần lớn các cá thể không biết rằng có những tri thức hữu ích sẵn có và đáng đồng tiền bát gạo, việc để cộng đồng phải chi trả một số chi phí cho việc phát tán những tri thức nhƣ vậy cũng là một khoản đầu tƣ có lợi. Tất cả chúng ta đều có lợi ích trong việc tạo điều kiện cho những ngƣời đồng bào của mình có đƣợc những lựa chọn khôn ngoan, và nếu nhƣ có một số vẫn còn chƣa thức tỉnh trƣớc những cơ hội mà sự phát triển của công nghệ mang lại, một chút phí tổn thƣờng sẽ là quá đủ để khiến những ngƣời này tận dụng lợi thế mà những cơ

hội đó mang lại và sau đó tiếp tục tiến xa hơn với những sáng kiến của chính mình. Một lần nữa, chính phủ không nên trở thành ngƣời duy nhất cung cấp thông tin, với quyền lực cho phép họ quyết định những gì ngƣời dân nên biết

410

và không nên biết. Cũng có khả năng là nếu chính phủ tiến hành quá nhiều hoạt động sẽ làm hại tới việc phát triển của các hình thức có hiệu quả của các nỗ lực tự nguyện. Ở bất kể mức độ nào, có thể sẽ không có sự phản đối về

nguyên tắc chống lại việc chính phủ từ bỏ việc cung cấp các dịch vụ nhƣ vậy; và câu hỏi là những loại dịch vụ nào thì đáng có và chúng nên đƣợc cung cấp ở mức độ nào chỉ mang tính động cơ cá nhân và không gợi lên bất kể vấn đề

cơ bản nào.

5. Mặc dầu ở đây, chúng ta không thể cố gắng xem xét một cách nghiêm túc các vấn đề riêng biệt của các nƣớc “chậm phát triển”,6 chúng ta cũng không thể bỏ qua chủ đề về nông nghiệp mà không bình luận một cách ngắn gọn rằng, trong khi các nƣớc già3 đã tự làm vƣớng mình vào những sự việc phức tạp tới lố bịch để ngăn chặn sự suy giảm của bộ phận dân cƣ nông nghiệp, thì các nƣớc mới (các nƣớc đang phát triển) hình nhƣ còn tỏ ra nôn nóng hơn trong việc tăng tốc sự tăng trƣởng của bộ phận dân cƣ công nghiệp bằng các phƣơng tiện nhân tạo.7 Phần lớn những nỗ lực này của các nƣớc đang phát triển dƣờng nhƣ dựa trên một ngụy biện ngây thơ về post hoc ergo propter hoc4: bởi vì trong lịch sử sự gia tăng của sự giàu có thƣờng gắn với sự phát triển công nghiệp hóa nhanh chóng, do vậy ngƣời ta cho rằng công nghiệp hóa sẽ nhanh chóng mang lại sự giàu có. Điều này cho thấy sự nhầm lẫn giữa một ảnh hƣởng trung gian với nguyên nhân. Sự thật là, khi năng suất theo đầu ngƣời tăng lên do kết quả của việc đầu tƣ nhiều hơn vào các công cụ lao động, và quan trọng hơn là do sự đầu tƣ nhiều hơn về tri thức và kỹ năng, ngƣời ta ngày càng mong muốn có thêm các đầu ra dƣới dạng các sản phẩm công nghiệp. Cũng đúng khi nói rằng sự gia tăng đáng kể về lƣơng thực ở các nƣớc đó cũng đòi hỏi sự gia tăng về các công cụ lao động. Nhƣng trong cả hai yếu tố đó, không cái nào có thể thay đổi thực tế là nếu công nghiệp hóa quy mô lớn là cách nhanh nhất để tăng mức thu nhập trung bình thì cũng cần có một sự thặng dƣ trong nông nghiệp để có thể nuôi số dân làm công nghiệp đó.8

3 Chỗ này có lẽ tác giả muốn nói tới các nƣớc phát triển (Ngƣời dịch) 4 Post hoc ergo propter hoc, gốc Latinh, có nghĩa là “sau điều này, và bởi vì điều này”, là một logic ngụy biện cho rằng nếu một sự việc xảy ra sau một sự kiện khác thì sự kiện thứ nhất phải là nguyên nhân của sự

kiện thứ hai. Cụm từ này thƣờng đƣợc nhắc tới ngắn gọn là post hoc. Post hoc là một lỗi suy luận nhƣng có tính hấp dẫn cao bởi vì trình tự thời gian xuất hiện nhƣ một phần không thể tách rời của mối quan hệ nhân quả. Ngụy biện này sai lầm khi đi tới kết luận chỉ đơn thuần là dựa trên trình tự của các sự kiện mà bỏ qua các yếu tố ảnh hƣởng tới sự liên hệ đó. Các niềm tin tôn giáo là một loại phổ biến của các ngụy biện kiểu này (theo Wikipedia-ND)

411

Nếu những khoản vốn không giới hạn luôn sẵn có và nếu chỉ mình nguồn vốn không giới hạn có thể nhanh chóng thay đổi tri thức và thái độ của bộ phận dân cƣ nông nghiệp, sẽ rất nhạy cảm để những nƣớc đó áp đặt một kế hoạch tái thiết nền kinh tế theo mô hình của các nƣớc tƣ bản phát triển nhất. Tuy nhiên, điều này rõ ràng là không nằm trong phạm vi có thể thực hiện đƣợc.

Dƣờng nhƣ nếu các nƣớc nhƣ Trung Quốc hay Ấn Độ muốn tạo ra sự cải thiện nhanh chóng trong điều kiện sống, thì cũng chỉ một phần nhỏ của nguồn vốn đó, nếu sẵn có, cần phải sử dụng cho việc tạo ra các trang thiết bị công nghiệp phức tạp và có lẽ còn không có phần nào dành cho việc tạo ra các nhà máy tự động hóa cao và có “tỷ trọng đầu tƣ vốn cao”, những thứ là đặc trƣng của các nƣớc mà giá trị của lao động là rất cao, và những nƣớc này (Trung Quốc, Ấn Độ) nên hƣớng tới phân bổ nguồn vốn càng rộng và càng mỏng tới mức có thể cho các mục đích có thể làm tăng năng xuất trong sản xuất lƣơng thực.

Những sự phát triển cần thiết ngoài dự đoán có thể tạo ra đƣợc, bằng cách áp dụng các tri thức công nghệ tiến bộ cho các nền kinh tế rất nghèo về vốn, có lẽ sẽ nhanh hơn nếu tạo ra đƣợc các cơ hội cho phát triển tự do hơn là áp đặt các mô hình vay mƣợn từ các xã hội mà ở đó tỷ lệ giữa vốn và lao động rất khác với tỷ lệ này ở các nền kinh tế mới trong một tƣơng lai có thể dự đoán trƣớc. Tuy nhiên, vẫn có những ngoại lệ đối với các nƣớc mà chính phủ là ngƣời đƣa ra sáng kiến trong việc tạo ra các hình mẫu và miễn phí cho việc phổ biết tri thức và giáo dục, đối với tác giả dƣờng nhƣ việc chống lại cách đƣa ra các kế hoạch chung cho toàn bộ các hoạt động kinh tế ở các nƣớc này còn mạnh mẽ hơn là ở các nƣớc phát triển. Tôi nói điều này trên cơ sở cả về

kinh tế và văn hóa. Chỉ có sự tăng trƣởng tự do mới có thể làm cho các nƣớc này phát triển đƣợc một nền văn minh độc lập cho mình, và cũng chỉ tăng trƣởng tự do mới có khả năng làm cho các quốc gia này có khả năng đóng góp một cách có bản sắc cho các nhu cầu của nhân loại.

6. Hầu hết những ngƣời nhạy cảm ở các xã hội Phƣơng Tây đã ý thức đƣợc vấn đề của các chính sách nông nghiệp hiện nay là giải thoát chính phủ khỏi hệ thống của sự kiểm soát mà chính phủ đã sa vào và phải khôi phục lại vai trò của thị trƣờng. Nhƣng trong lĩnh vực liên quan đến việc khai thác các nguồn tài nguyên thiên nhiên, các quan điểm thắng thế vẫn là đối với tình

412

trạng đặc thù của nó thì chính phủ nên thực hiện các biện pháp kiểm soát sâu rộng. Quan điểm này đặc biệt mạnh mẽ ở Mỹ, nơi mà “phong trào bảo tồn”

chính là nguồn gốc chủ yếu của sự tranh cãi về quy hoạch trong phát triển kinh tế và đã đóng góp rất nhiều vào hệ tƣ tƣởng bản địa của các nhà cải cách kinh tế cấp tiến.9 Một vài lý lẽ đã đƣợc sử dụng rất rộng rãi và có hiệu quả

trong việc thuyết phục công chúng về “sự vô giá trị của cạnh tranh” và về sự

cần thiết các hoạt động kinh tế phải có sự quản lý của trung ƣơng liên quan đến những nhận định (có thành kiến) về sự lãng phí nguồn tài nguyên thiên nhiên của các doanh nghiệp tƣ nhân.

Có một vài lý do giải thích tại sao, trong một quốc gia mới với rất nhiều ngƣời nhập cƣ mang theo các công nghệ tiên tiến tới sinh sống, các vấn đề về

bảo tồn tài nguyên trở nên quan trọng hơn so với đã từng có ở châu Âu.

Trong khi sự tiến hóa ở Châu Âu diễn ra từ từ và có vẻ điểm cân bằng đã đƣợc thiết lập từ rất lâu trƣớc đó (không nghi ngờ, một phần là do sự khai thác rất tồi tệ ở giai đoạn đầu, chẳng hạn nhƣ sự biến mất của rừng và sự xói mòn thƣờng xuyên ở sƣờn phía Nam của dãy An-pơ), thì sự khai phá một diện tích khổng lồ các vùng đất mới ở châu Mỹ cũng gây ra những vấn đề lớn ở một quy mô khác. Đó chính là những sự thay đổi liên quan đến việc đƣa cả

một châu lục thành một vùng đất canh tác, của một quốc gia duy nhất, lần đầu tiên trong lịch sử của nó cũng mang lại những đảo lộn cho sự cân bằng của thiên nhiên và cũng không ngạc nhiên khi việc đó đã gây ra những hậu quả đáng tiếc khi chúng ta nhìn lại sau này. 10 Tuy vậy, hầu hết những ngƣời hay phàn nàn về những điều đã xảy ra chỉ có vẻ khôn ngoan khi sự việc đã xảy ra, và cũng có rất ít lý do để tin rằng, với những tri thức của thời đó, thì ngay cả những chính sách thông minh nhất của chính phủ sẽ có thể ngăn ngừa những tác động, mà giờ đây là rất đáng tiếc, đó.

Tuy không cần thiết phải phủ nhận rằng đã có rất nhiều sự lãng phí; nhƣng cần phải nhấn mạnh rằng ví dụ quan trọng nhất về sự lãng phí này – sự biến mất của rừng – chủ yếu do một thực tế là rừng đã không trở thành tài sản thuộc sở hữu tƣ mà vẫn đƣợc duy trì nhƣ tài sản công nhƣng cho phép tƣ

nhân khai thác theo những điều khoản mà ngƣời khai thác không hề có động lực nào để bảo tồn. Sự thực là, với một số loại tài nguyên thiên nhiên nào đó, quản lý đất đai vừa đủ ở mức chung chung không đảm bảo việc khai thác hiệu quả và sự điều chỉnh đặc biệt của luật pháp có lẽ là sẽ tốt hơn. Những

413

loại tài nguyên khác nhau thƣờng phát sinh những vấn đề riêng liên quan tới khía cạnh này và chúng ta cần phải xem xét chúng một cách tuần tự.

Đối với một số loại tài nguyên, chẳng hạn nhƣ các loại khoáng sản, việc khai thác nhất thiết phải là sử dụng một cách từ từ trong khi cần tạo ra các loại khác để có thể mang lại sự bù đắp liên tục trong một khoảng thời gian không xác định.11 Các nhà bảo tồn thiên nhiên thƣờng phàn nàn rằng các “nguồn tài nguyên dự trữ” thƣờng bị khai thác quá nhanh trong khi các “nguồn tài nguyên lƣu chuyển” đã không đƣợc sử dụng hiệu quả để mang lại nguồn bù đắp thƣờng xuyên cao nhƣ mức chúng có thể đem lại. Sự mâu thuẫn này một phần dựa trên niềm tin là những ngƣời khai thác tƣ nhân không có tầm nhìn đủ xa hay không có đủ hiểu biết về sự phát triển trong tƣơng lai nhƣ chính phủ, và một phần, nhƣ chúng ta sẽ đƣợc biết, dựa trên sự ngụy biện đơn giản đã làm mất tính thuyết phục một phần lớn các lỹ lẽ thƣờng thấy của các nhà bảo tồn.

Trong mối liên hệ này, còn nảy sinh vấn đề liên quan tới hiệu ứng hàng xóm, mà trong một số trƣờng hợp sẽ dẫn tới các phƣơng thức khai thác lãng phí trừ

khi các mảnh đất đó có diện tích sao cho ít nhất tất cả các ảnh hƣởng quan trọng gây ra bởi bất kỳ hành động của chủ sở hữu nào đều đƣợc phản ảnh vào giá trị của mảnh đất của chính ngƣời đó. Vấn đề này nảy sinh đặc biệt trong mối liên hệ với nhiều loại “tài nguyên nhất thời”, chẳng hạn nhƣ thú săn, cá, nƣớc, dầu hay các loại khí thiên nhiên (có lẽ trong tƣơng lai gần, mƣa cũng thuộc loại này) mà chúng ta chỉ có thể sử dụng hợp lý bằng cách sử dụng tới cạn kiệt và cũng không có một nhà khai thác cá nhân nào muốn bảo tồn bởi vì nếu ngƣời này không khai thác thì ngƣời khác cũng sẽ khai thác hết phần đó. Chúng đƣa đến tình huống trong đó hoặc không tài sản cá nhân nào có thể

tồn tại (chẳng hạn nhƣ đánh cá ở vùng biển sâu và hầu hết các dạng động thực vật thiên nhiên khác), và hậu quả là chúng ta phải tìm kiếm các dạng thay thế khác, hoặc là tình huống trong đó tài sản các nhân sẽ đƣa tới sự khai thác hợp lý chỉ khi phạm vi kiểm soát thống nhất trùng với phạm vi mà trong đó nguồn tài nguyên thiên nhiên cùng loại có thể đƣợc khai thác, chẳng hạn nhƣ với các mỏ dầu. Không thể phủ nhận là ở những nơi mà với các lý do về

công nghệ kiểu nhƣ vậy chúng ta không thể trao sự kiểm soát đặc quyền với một số loại tài nguyên cụ thể cho các chủ sở hữu các nhân, thì chúng ta phải dùng tới các dạng quy định thay thế khác.

414

Tất nhiên với nghĩa nào đó, hầu hết các tiêu dùng đối với tài nguyên không thay thế tùy thuộc vào niềm tin. Nhìn chung chúng ta tin tƣởng, vào thời điểm các nguồn tài nguyên đó cạn kiệt, một cái gì đó mới sẽ đƣợc khám phá để hoặc là thỏa mãn cùng loại nhu cầu, hoặc là ít nhất cũng bù đắp cho những gì mà chúng ta không có nữa, vì thế, chúng ta, nhìn một cách tổng thể, vẫn sống đầy đủ nhƣ từng có. Chúng ta vẫn đều đặn làm cạn kiệt các nguồn tài nguyên sẵn có chỉ với một nền tảng thuần túy là khả năng sự hiểu biết của chúng ta về các nguồn tài nguyên sẵn có sẽ tăng lên không giới hạn- và sự

thực là sự hiểu biết này có tăng lên một phần bởi vì chúng ta đang làm cạn kiệt các nguồn tài nguyên đó với một tốc độ đáng kể. Dĩ nhiên, để chúng ta có thể sử dụng hiệu quả nhất những nguồn tài nguyên này, chúng ta phải hành động trên cơ sở là các nguồn tài nguyên đó sẽ tiếp tục tăng lên, ngay cả khi một vài mong đợi cụ thể của chúng ta trở thành điều thất vọng. Sự phát triển về công nghiệp có thể đã bị cản trở một cách đáng kể nếu sáu mƣơi hay tám mƣơi năm trƣớc lời cảnh báo của các nhà bảo tồn về sự đe dọa cạn kiệt của các nguồn cung về than đá đƣợc lƣu tâm tới; và động cơ đốt trong đã không bao giờ tạo ra cuộc cách mạng trong vận tải nếu việc sử dụng các động cơ bị

giới hạn bởi cái sau này đƣợc biết tới nhƣ nguồn cung về dầu lửa (trong suốt những thập kỷ đầu tiên của kỷ nguyên ô tô và máy bay các nguồn dầu mỏ

biết đƣợc vào thời đó có thể cạn kiệt trong vòng mƣời năm với tốc độ sử

dụng nhƣ bây giờ). Mặc dầu trong các vấn đề này chúng ta cần lắng nghe ý kiến của các chuyên gia liên quan tới các yếu tố về mặt vật lý, kết quả có đƣợc trong hầu hết các ví dụ sẽ là rất tai hại nếu các nhà bảo tồn có quyền lực áp đặt quan điểm có họ lên các chính sách.

7. Lý lẽ chính để thuyết phục mọi ngƣời về sự cần thiết phải có các định hƣớng của nhà nƣớc về bảo tồn các nguồn tài nguyên thiên nhiên là cộng đồng có nhiều lợi ích hơn cũng nhƣ có nhiều sự hiểu biết trƣớc tốt hơn về

tƣơng lai so với từng cá nhân và sự bảo tồn mỗi loại tài nguyên cụ thể gây ra các vấn đề khác với các vấn đề trong việc cung cấp cho tƣơng lai nói chung.

Điều ẩn ý đằng sau sự tranh cãi về việc cộng đồng có nhiều lợi ích hơn trong việc cung cấp cho tƣơng lai so với các cá nhân vƣợt xa khỏi các vấn đề về

bảo tồn tài nguyên. Sự bất đồng không chỉ đơn thuần là các nhu cầu nào đó của tƣơng lai, chẳng hạn nhƣ an ninh hay quốc phòng, chỉ có thể do cộng

415

đồng nói chung cung cấp. Nó còn có nghĩa là cộng đồng cần phải cống hiến một phần lớn hơn các tài nguyên của mình để cung cấp cho tƣơng lai thay vì đó là kết quả của các quyết định riêng rẽ của từng cá nhân. Hay, nhƣ cách vẫn thƣờng nói, nhu cầu tƣơng lai thƣờng đƣợc cộng đồng cho là có giá trị hơn (hay đƣợc ƣu đãi với lãi suất thấp hơn) so với từng cá nhân. Nếu đúng, sự

tranh cãi này sẽ đƣơng nhiên biện hộ cho việc quy hoạch ở tầm trung ƣơng đối với hầu hết các hoạt động kinh tế. Tuy vậy, chẳng có gì để hậu thuẫn cho điều này ngoài những phán quyết độc đoán của những ngƣời duy trì nó.

Chẳng có sự biện hộ nào trong một xã hội tự do cho việc giải thoát các cá nhân khỏi những trách nhiệm đối với tƣơng lai hơn là sự biện hộ bằng cách nói rằng các thế hệ trong quá khứ lẽ ra đã phải dự liệu đƣợc nhiều hơn cho tƣơng lai so với những gì họ đã làm. Sự tranh cãi này đã không có điểm kết thúc do việc viện tới những lý lẽ ngụy biện là, do chính phủ có thể vay tiền với lãi suất thấp, nên chính phủ ở một vị thế tốt hơn để quan tâm tới các nhu cầu trong tƣơng lai. Điều này là ngụy biện bởi những lợi thế mà chính phủ có đƣợc trong khía cạnh này dựa chủ yếu vào thực tế là những rủi ro của việc thất bại trong các đầu tƣ của chính phủ không phải do họ gánh chịu mà những ngƣời đóng thuế gánh chịu; trên thực tế, rủi ro không ít hơn, trong chừng mực các phán quyết về sự đáng giá của một khoản đầu tƣ cụ thể có liên quan.

Nhƣng, do bởi chính phủ, có thể tự bù đắp cho mình bằng việc đánh thuế nếu khoản đầu tƣ không mang lại lợi nhuận mong đợi, thƣờng chỉ tính tới khoản lợi tức mà họ phải trả nhƣ một chi phí cho khoản vốn mà họ đang sử dụng, các lý lẽ trên thực tế hoạt động chống lại, thay vì ủng hộ, cho các khoản đầu tƣ của chính phủ.

Tuyên bố cho rằng chính phủ có những tri thức tối thƣợng gây ra một vấn đề

phức tạp hơn nhiều. Không thể phủ nhận là có nhiều thực tiễn liên quan đến sự phát triển trong tƣơng lai mà chính phủ có khả năng biết nhiều hơn so với hầu hết các chủ sở hữu cá nhân của các tài nguyên thiên thiên. Nhiều tiến bộ

gần đây trong khoa học đã minh họa cho điều đó. Tuy thế, vẫn luôn luôn tồn tại một kho kiến thức lớn hơn về những tình huống đặc biệt - rất cần đƣợc lƣu tâm tới trong các quyết định về những nguồn tài nguyên cụ thể- mà chỉ các chủ sở hữu cá nhân mới biết và không bao giờ có thể tập trung lại đƣợc trong một chính phủ đơn lẻ. Vì thế, nếu sự thật là chính phủ có thể biết một số thực

416

tiễn mà một vài ngƣời khác không biết thì điều tƣơng tự là chính phủ cũng sẽ

không thể biết tới một số lƣợng thực tiễn lớn hơn mà những ngƣời khác biết đƣợc. Chúng ta chỉ có thể thu thập tất cả những hiểu biết về một vấn đề cụ

thể bằng cách truyền bá rộng rãi những tri thức chung mà chính phủ có, không thể bằng cách tập trung hóa tất cả các tri thức cụ thể do các cá nhân nắm giữ. Có lẽ là không thể có một ví dụ nào nơi chính phủ có thể nắm giữ

tri thức tối thƣợng về tất cả các thực tiễn có thể ảnh hƣởng tới một quyết định cụ thể; và, trong khi có thể trao đổi với chủ sở hữu của những tài nguyên cụ

thể những tính toán chung mà họ cần phải cân nhắc trong các quyết định, thì các nhà chức trách không thể học đƣợc tất cả các thực tiễn khác nhau mà những cá nhân có. Điều này xuất hiện có lẽ là rõ ràng nhất trong các vấn đề

liên quan đến tốc độ mà các tài nguyên dự trữ, nhƣ các khoáng sản, cần phải đƣợc khai thác. Một quyết định thông minh cần phỏng đoán trƣớc một ƣớc lƣợng hợp lý về giá cả tƣơng lai của các nguyên liệu đang tính tới, và điều này tiếp đó lại phụ thuộc vào các dự báo về công nghệ và sự phát triển kinh tế

trong tƣơng lai mà các chủ sở hữu cá nhân nhỏ không thể đƣa ra một cách thông minh đƣợc. Điều này tuy vậy không có nghĩa là thị trƣờng sẽ không thể

khiến cho các chủ sở hữu cá nhân hành động nhƣ thể họ đã cân nhắc một cách kỹ lƣỡng những tính toán đó, hay không nên để họ, những ngƣời biết rất nhiều các tình huống ảnh hƣởng tới tính hữu ích hiện có của một khoáng sản cụ thể, quyết định những điều nhƣ vậy. Mặc dầu họ có thể biết ít hơn về các phát triển có thể có trong tƣơng lai, quyết định của họ sẽ bị ảnh hƣởng bởi kiến thức của những ngƣời khác, những ngƣời quan tâm tới việc ƣớc đoán những khả năng đó và sẽ chuẩn bị để trả cho nguồn tài nguyên cái giá theo các ƣớc đoán đó. Nếu những chủ sở hữu có thể thu đƣợc lợi nhuận cao hơn bằng cách bán cho những ngƣời muốn bảo tồn hơn là tự mình khai thác các tài nguyên đó, anh ta sẽ làm nhƣ vậy. Thƣờng thì sẽ tồn tại một giá bán tiềm năng nguồn tài nguyên trong đó phản ảnh quan điểm về tất cả các yếu tố có thể ảnh hƣởng tới giá trị tƣơng lai của tài nguyên đó, và một quyết định dựa trên sự so sánh giá trị của tài nguyên nhƣ một tài sản có thể đem bán với giá trị có thể mang lại nếu đƣợc khai thác ở hiện tại có thể sẽ tính toán tới nhiều tri thức liên quan hơn bất kể quyết định nào của các nhà chức trách trung ƣơng.

Điều thƣờng đƣợc chứng minh là, trong trƣờng hợp của các tài nguyên quý

417

hiếm, việc khai thác độc quyền có thể kéo dài việc sử dụng trong một thời gian dài hơn và có lẽ cũng chính là trƣờng hợp duy nhất mà các độc quyền kiểu nhƣ vậy đƣợc hình thành và tồn tại trong một nền kinh tế tự do.12 Tôi không thể ủng hộ hoàn toàn với những ngƣời dùng điều này nhƣ một lý lẽ để

ủng hộ sự độc quyền, bởi vì tôi không thấy thuyết phục với lý lẽ là sự bảo tồn ở một mức độ lớn hơn mà các khai thác độc quyền thực hiện là đáng mong đợi từ góc nhìn của xã hội. Nhƣng đối với những ngƣời muốn có nhiều sự

bảo tồn hơn bởi vì họ tin rằng thị trƣờng thƣờng đánh giá thấp về nhu cầu trong tƣơng lai, thì các khai thác độc quyền có thể nảy sinh một cách tự phát trong các hoàn cảnh đó sẽ có câu trả lời.

8. Tuy vậy, phần nhiều các lý lẽ cho việc bảo tồn đều chỉ đơn giản dựa trên một thành kiến rất không hợp lý. Những ngƣời đề xƣớng việc bảo tồn đã nghiễm nhiên cho rằng có một điều gì đó đặc biệt đáng ao ƣớc về dòng chảy của các dịch vụ (flow of service) mà một nguồn tài nguyên nào đó có thể

cung cấp tại bất kỳ một thời điểm nào và tỷ lệ đầu ra cần phải đƣợc duy trì mãi mãi nhƣ vậy. Mặc dầu họ cũng nhận ra điều này là không thể thực hiện đƣợc đối với các nguồn tài nguyên dự trữ, họ lại coi đó nhƣ một thảm họa nếu tỷ lệ thu hồi của nguồn tài nguyên lƣu chuyển bị suy giảm dƣới mức mà chúng có thể đƣợc duy trì về mặt vật lý. Quan điểm này thƣờng đƣợc nói tới có liên quan tới cả độ màu mỡ của đất đai nói chung và các tài nguyên nhƣ

thú săn, cá v.v….

Để đƣa ra đƣợc điểm cốt yếu một cách mạnh mẽ nhất, ở đây chúng ta sẽ xem xét một ví dụ dễ thấy nhất của điều thành kiến này, điểm mà hầu hết mọi ngƣời có xu hƣớng chấp nhận không nghi ngờ sự ngụy biện trong các lý lẽ

của những ngƣời theo chủ nghĩa bảo tồn. Ngƣời ta tin rằng sự màu mỡ tự

nhiên của đất cần phải đƣợc bảo tồn trong mọi hoàn cảnh và cái đƣợc gọi là

“sự khai thác đất” là cần phải tránh trong mọi tình huống. Có thể dễ dàng chỉ

ra rằng nếu coi đây là một nhận định có tính phổ quát thì nhận định này là không lành mạnh và mức độ mà chúng ta cần duy trì độ màu mỡ của đất không liên quan nhiều đến tình trạng ban đầu của một mảnh đất cụ thể. Trên thực tế, “việc khai thác đất” trong một vài trƣờng hợp cụ thể cũng thuộc lợi ích dài lâu của cộng đồng không kém gì việc tận thu bất kể nguồn tài nguyên dự trữ nào.

418

Một dải đất thƣờng đƣợc hình thành do sự lắng tụ của các chất hữu cơ cho tới độ màu mỡ, mà khi mảnh đất đƣợc sử dụng cho canh tác, chỉ có thể duy trì đƣợc với mức chi phí cao hơn mức thu về. Do trong một vài trƣờng hợp, cũng đáng để bồi đắp cho sự màu mỡ của một mảnh đất cụ thể bằng các phƣơng pháp nhân tạo cho tới mức mà những khoản đầu tƣ cho việc này có thể thu hồi đƣợc bằng sự gia tăng của các sản phẩm, vì thế trong một vài trƣờng hợp khác cũng đáng để cho sự màu mỡ của đất suy giảm tới mức nào đó mà việc đầu tƣ là có thể.Trong một số trƣờng hợp, điều này thậm chí còn có nghĩa là việc canh tác lâu dài là không hiệu quả về mặt kinh tế, và, sau khi sự tích tụ độ màu tự nhiên đã hoàn toàn cạn kiệt, thì mảnh đất cần phải bị bỏ

hoang, bởi vì trong những điều kiện về địa lý và khí hậu nhất định việc canh tác lâu dài trên mảnh đất đó là không có lợi.

Việc sử dụng hết món quà miễn phí đó của thiên nhiên trong một lần trong những trƣờng hợp nhƣ vậy cũng không có gì là lãng phí hơn và đáng bị khiển trách hơn việc khai thác tƣơng tự đối với các tài nguyên dự trữ khác. Tất nhiên cũng có những ảnh hƣởng khác, dù có thể hay đã biết chắc, mà việc thay đổi vĩnh viễn các đặc tính của một dải đất gây ra và cần phải đƣợc cân nhắc: chẳng hạn nhƣ kết quả của việc canh tác tạm thời trên một mảnh đất có thể khiến nó mất đi những tính chất và tiềm năng đã có từ trƣớc đây để có thể

sử dụng vào nhiều mục đích khác. Nhƣng đây là một vấn đề khác, vấn đề này không làm chúng ta phải lo lắng. Chúng ta chủ yếu quan tâm tới việc xem xét niềm tin, ở bất kể nơi nào có thể, rằng dòng dịch vụ của bất kỳ nguồn tài nguyên thiên nhiên nào cần phải đƣợc duy trì ở mức cao nhất có thể. Điều này có thể ngẫu nhiên có giá trị trong một số hoàn cảnh nào đó, nhƣng không bao giờ là do các cân nhắc liên quan tới những thuộc tính của một mảnh đất nào đó hay bởi các nguồn tài nguyên khác.

Những nguồn tài nguyên đó cũng có bản chất giống với hầu hết các nguồn vốn của xã hội là có thể bị cạn kiệt, và nếu chúng ta muốn duy trì hay làm gia tăng thu nhập, chúng ta phải có khả năng thay thế các nguồn đang bị sử dụng cạn kiệt bằng những nguồn mới sao cho nó có thể đóng góp tƣơng tự vào thu nhập trong tƣơng lai. Tuy thế, điều đó không có nghĩa là các nguồn tài nguyên đó cần đƣợc bảo tồn bằng trữ lƣợng hay bị thay thế bằng các nguồn khác cùng loại, hay thậm chí toàn bộ nguồn tài nguyên thiên nhiên cần đƣợc bảo tồn nguyên vẹn không khai thác. Dƣới góc nhìn của xã hội cũng nhƣ của

419

từng cá nhân, bất kể nguồn tài nguyên nào cũng chỉ là một hạng mục trong toàn bộ các nguồn tài nguyên không tái sinh mà chúng ta đƣợc thiên nhiên ban tặng, và vấn đề của chúng ta không phải là bảo tồn nguồn tài nguyên đó dƣới bất kể một dạng cụ thể nào, mà luôn luôn phải duy trì chúng ở dạng sao cho chúng đóng góp tốt nhất vào toàn bộ thu nhập. Việc tồn tại của một nguồn tài nguyên cụ thể nào đó chỉ đơn thuần có nghĩa là, trong khi nguồn đó còn tồn tại, sự đóng góp tức thời của nó vào thu nhập của chúng ta sẽ giúp chúng ta sáng tạo ra các nguồn mới để giúp chúng ta điều tƣơng tự trong tƣơng lai. Điều này thƣờng không có nghĩa là chúng ta nên thay thế một nguồn tài nguyên nào đó bằng một nguồn khác cùng loại. Một trong những cân nhắc mà chúng ta luôn luôn phải lƣu tâm là nếu một nguồn tài nguyên nào đó trở nên khan hiếm hơn, các sản phẩm dựa trên nguồn tài nguyên đó cũng sẽ trở lên khan hiếm hơn trong tƣơng lai. Sự gia tăng có thể nhìn thấy trƣớc trong giá cả của một sản phẩm do hậu quả của việc gia tăng sự khan hiếm của một nguồn tài nguyên sẽ đƣơng nhiên là một yếu tố quyết định lƣợng đầu tƣ dùng để bảo tồn loại tài nguyên đó.13

9. Trong khi hầu hết các lý lẽ ủng hộ cho việc quản lý của chính phủ đối với các hoạt động khai thác tƣ nhân nhằm bảo vệ lợi ích của việc bảo tồn các tài nguyên thiên nhiên là không có giá trị, và trong khi các lý lẽ đó không có gì nhiều hơn là việc đòi cung cấp thông tin và tri thức, tình hình khác hơn ở

những nơi mà mục đích là cung cấp các tiện nghi hoặc là cho các cơ hội nghỉ

ngơi, hoặc là để bảo tồn vẻ đẹp của thiên nhiên hay của các di tích lịch sử hay các khu vực có ích lợi cho khoa học v.v…Các dạng lợi ích mà những tiện nghi đó mang lại cho công chúng nói chung, các lợi ích mà thƣờng tạo điều kiện cho các cá nhân hƣởng lợi có đƣợc các lợi thế mà không bị ai đòi trả tiền, cùng với kích cỡ của các dải đất thƣờng đòi hỏi làm cho điều này trở thành một lĩnh vực phù hợp cho các nỗ lực tập thể.

Trƣờng hợp của các công viên quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên v.v…hoàn toàn cùng loại với các tiện nghi tƣơng tự mà cộng đồng cung cấp ở quy mô nhỏ hơn. Có rất nhiều điều đáng nói khi các dich vụ này đƣợc cung cấp càng nhiều càng tốt bởi các tổ chức tình nguyện, chẳng hạn nhƣ National Trust ở

Liên hiệp Anh, hơn là thông qua quyền lực cƣỡng bức của nhà nƣớc. Nhƣng có thể không có sự phản đối nào nếu nhà nƣớc cung cấp các tiện nghi đó ở

420

những mảnh đất mà nhà nƣớc là chủ sở hữu, hay, dĩ nhiên, ở những nơi mà nhà nƣớc phải giành đƣợc mảnh đất bằng tiền từ thu thuế hay thậm chí cả

việc mua bán cƣỡng bức, trong chừng mực mà cộng đồng tán thành điều đó, với ý thức đầy đủ về chi phí, và nhận thức đƣợc rằng đây là một mục đích để

cạnh tranh với các mục đích khác và không phải là mục tiêu duy nhất áp đảo tất các các nhu cầu khác. Nếu ngƣời đóng thuế biết đƣợc toàn bộ phạm vi của các hóa đơn mà anh ta phải thanh toán và là ngƣời ra quyết định cuối cùng, nói chung sẽ chẳng còn điều gì đáng nói về các vấn đề này.

421

CHƢƠNG 24

GIÁO DỤC VÀ NGHIÊN CỨU

Giáo dục phổ thông do nhà nước cung cấp là một công cụ

thuần túy để dập khuôn sao cho mọi người giống nhau: và cái khuôn dùng để đúc đó lại chính là cái sẽ làm vừa lòng những quyền lực thống trị trong chính phủ, cho dù đó là vua chúa, tu sĩ tôn giáo, quý tộc hay quyền lực đa số như thế hệ hiện nay; ở

một tỷ lệ vừa đủ hiệu quả và đủ thành công, giáo dục đã thiết lập sự chuyên chế lên tâm tưởng, và theo xu hướng tự nhiên, dẫn đến sự chuyên chế đối với toàn bộ con người.

J.S. Mill

1. Tri thức có lẽ là điều tốt nhất có thể có đƣợc bằng tiền, tuy vậy những ngƣời chƣa có tri thức lại thƣờng không thể nhận ra tính hữu ích của nó.

Nhƣng quan trọng hơn, tiếp cận với những nguồn tri thức cần thiết cho sự

vận hành của một xã hội hiện đại bao hàm một số kỹ năng nhất định –

hơn hết trong số đó, là kỹ năng đọc – mà mỗi ngƣời cần phải có đƣợc trƣớc khi họ có thể tự xác định đƣợc cho mình đâu là những cái cần thiết cho họ. Mặc dầu ý tƣởng về tự do của chúng ta gắn kết một cách đáng kể

với lý lẽ cho rằng cạnh tranh là một trong những công cụ mạnh mẽ nhất để truyền bá tri thức và cạnh tranh cuối cùng sẽ chứng tỏ giá trị của tri thức cho những ngƣời chƣa sở hữu nó, thì cũng không có gì phải nghi ngờ là sự sử dụng các tri thức cũng có thể tăng lên một cách to lớn bằng các nỗ lực tự do. Sự ngu dốt là một trong các lý do hàng đầu giải thích tại sao các nỗ lực của con ngƣời đã thƣờng không đƣợc định hƣớng để có thể

trở nên hữu ích nhất cho các đồng loại; và cũng có rất nhiều lý do giải thích tại sao toàn thể cộng đồng thƣờng là ngƣời có lợi trong việc đƣa tri thức tới cho những ngƣời không có động lực tìm kiếm hay phải hi sinh để

có đƣợc tri thức. Những lý do này là bắt buộc đối với trƣờng hợp của trẻ

em, nhƣng nhiều khi, chúng cũng không kém phần quan trọng đối với trƣờng hợp của ngƣời lớn.

Đối với trƣờng hợp của trẻ em, tất nhiên, một thực tế quan trọng là chúng

422

không phải là những cá nhân phải có trách nhiệm mà các lý lẽ về tự do có thể hoàn toàn phù hợp. Mặc dầu nhìn chung điều tốt nhất cho trẻ em là các phúc lợi về thể chất và tinh thần của chúng nên đƣợc giao cho cha mẹ hay ngƣời bảo hộ chăm sóc, thì điều này cũng không có nghĩa là cha mẹ có một quyền tự do vô hạn trong việc đối xử với con cái theo cách mà họ

muốn. Các thành viên khác trong cộng đồng cũng có những lợi ích thực sự

trong phúc lợi của trẻ em. Ví dụ về việc cha mẹ hay ngƣời bảo hộ phải cung cấp cho những trẻ em do họ chăm sóc sự giáo dục tối thiểu là một trƣờng hợp đáng quan tâm.1

Trong xã hội đƣơng thời, trƣờng hợp giáo dục bắt buộc tới một tiêu chuẩn tối thiểu nào đó bao gồm hai phần. Lý lẽ chung cho rằng tất cả chúng ta sẽ

chịu ít rủi ro hơn và nhận đƣợc nhiều lợi ích từ đồng loại hơn nếu những ngƣời khác chia sẻ với chúng ta những kiến thức và niềm tin căn bản. Và trong một nƣớc với những thể chế dân chủ thì còn có những lý lẽ quan trọng hơn nữa cho rằng dân chủ sẽ không thể hoạt động, ngoại trừ trong một phạm vi địa phƣơng rất nhỏ hẹp, với một tầng lớp dân cƣ mù chữ

(một phần).2

Một điều quan trọng cần ý thức đƣợc là giáo dục phổ thông không chỉ đơn thuần, hay thậm chí là chủ yếu, là vấn đề về chuyển giao tri thức. Có nhu cầu về một vài tiêu chuẩn chung cho các giá trị, và sự tồn tại một cách hòa bình chung rõ ràng là không thể thực hiện đƣợc nếu không có những tiêu chuẩn nhƣ vậy, mặc dù việc quá nhấn mạnh vào nhu cầu này có thể dẫn tới những hậu quả rất thiếu tự do. Nếu nhƣ trong các cộng đồng đã ổn định lâu dài với nhóm dân bản địa chiếm đa số, đây có thể không phải là một vấn đề nghiêm trọng, thì cũng có những ví dụ, nhƣ trong trƣờng hợp nƣớc Mỹ vào thời kỳ có những cuộc di cƣ lớn, thì đây lại là một vấn đề

nghiêm trọng. Nƣớc Mỹ có lẽ đã không thể trở thành một “điểm chuyển đổi” hiệu quả nhƣ vậy và có thể đã phải đối mặt với những vấn đề cực kỳ

khó khăn nếu nhƣ họ không ủng hộ một chính sách đầy dụng ý về việc

“Mỹ hóa” thông qua hệ thống trƣờng công rất chắc chắn.

Tuy nhiên, thực tế trong đó tất cả các bậc học cần thiết và phải đƣợc định hƣớng bằng các giá trị cũng là nguồn căn của những nguy hiểm thực sự

trong bất kể hệ thống giáo dục công nào. Phải thú nhận rằng trong khía cạnh này, hầu hết các nhà tự do của thế kỷ 19 đã đƣợc định hƣớng bởi sự

423

quá tự tin một cách ngây thơ vào cái mà chỉ sự chuyển giao tri thức đơn thuần cũng có thể đạt đƣợc. Trong chủ nghĩa tự do duy lý của mình, họ

thƣờng nói tới giáo dục phổ thông nhƣ thể việc truyền bá tri thức có thể

giải quyết tất cả các vấn đề lớn và nhƣ thể chỉ cần chuyển giao tới công chúng thêm một chút tri thức mà những ngƣời đƣợc giáo dục đã biết để

“công cuộc chinh phục sự dốt nát” đó có thể tạo ra một kỷ nguyên mới.

Không có nhiều lý do để tin rằng, nếu trong bất kỳ thời điểm nào những tri thức tốt nhất mà một ngƣời biết trở nên sẵn có cho tất cả những ngƣời khác, kết quả sẽ tốt hơn nhiều cho toàn xã hội. Tri thức và sự ngu dốt là hai khái niệm rất tƣơng đối, và có rất ít bằng chứng để chứng tỏ rằng sự

khác biệt về tri thức tồn tại tại bất kỳ thời điểm nào giữa những ngƣời đƣợc giáo dục tốt và những ngƣời ít đƣợc giáo dục trong một xã hội có thể

có những ảnh hƣởng quyết định lên các đặc tính của xã hội đó.

2. Nếu chúng ta chấp nhận những lý lẽ chung ủng hộ giáo dục bắt buộc, thì vẫn còn những vấn đề chính sau đây: Sự giáo dục này sẽ đƣợc cung cấp nhƣ thế nào? Sẽ cung cấp bao nhiêu phần của sự giáo dục này cho tất cả

mọi ngƣời? Những ngƣời đƣợc nhận nhiều hơn và đƣợc lựa chọn là những ai và ai sẽ chi trả cho sự giáo dục đó? Có lẽ một trong những hậu quả cần thiết của việc áp dụng giáo dục bắt buộc là đối với những gia đình mà chi phí cho học hành thực sự là một gánh nặng thì chi phí đó nên đƣợc ngân sách công đài thọ. Tuy vậy, vẫn còn câu hỏi là ngân sách công cần chi trả cho giáo dục ở mức nào và đƣợc cung cấp nhƣ thế nào. Thực tế là trong lịch sử, giáo dục bắt buộc thƣờng đƣợc cung cấp sẵn thông qua việc gia tăng các cơ hội của chính phủ bằng việc xây dựng các trƣờng công. Sự thử nghiệm sớm nhất về giáo dục bắt buộc, diễn ra tại Prusia vào đầu thế kỷ 18, trên thực tế chỉ gói gọn trong các quận mà ở đó chính phủ xây dựng các trƣờng công. Không cần phải nghi ngờ là trong trƣờng hợp này, quá trình phổ cập giáo dục đã đƣợc tạo điều kiện rất thuận lợi.

Việc áp đặt nền giáo dục phổ thông lên một dân tộc vốn rất không quen với những thể chế và lợi ích của nó dĩ nhiên là một điều rất khó khăn. Tuy nhiên điều này không có nghĩa là giáo dục bắt buộc hay thậm chí giáo dục phổ thông do chính phủ tài trợ phải cần tới các thể chế về giáo dục do chính phủ vận hành.

424

Có một thực tế rất đáng tìm hiểu là một trong những hệ thống hiệu quả

đầu tiên mà theo đó giáo dục bắt buộc đƣợc kết hợp với việc chính phủ

cung cấp hầu hết các tổ chức giáo dục đƣợc sáng tạo ra bởi một trong những ngƣời ủng hộ lớn nhất cho tự do cá nhân, Wilhelm von Humboldt, chỉ 15 năm sau khi ông lý luận rằng giáo dục công là rất tác hại bởi nó ngăn cản sự đa dạng của tài năng và là không cần thiết bởi vì trong một xã hội tự do sẽ không thiếu các tổ chức giáo dục. “Giáo dục”, ông nói, “đối với tôi hình nhƣ nằm hoàn toàn ngoài giới hạn mà trong đó các tổ chức chính trị cần phải đƣợc hạn chế”.3 Chính hoàn cảnh khó khăn của Prussia trong thời gian các cuộc chiến tranh của Napoleon và nhu cầu về một nền quốc phòng toàn dân đã làm ông từ bỏ các quan điểm trƣớc đó của mình.

Khát vọng cho “sự phát triển của các cá tính của từng cá nhân trong sự đa dạng nhất của nó”, chủ đề chính trong các nghiên cứu trƣớc đó của ông đã đƣợc xếp xuống hàng thứ hai khi khát vọng cho một nhà nƣớc hùng mạnh đƣợc tổ chức tốt đã khiến ông cống hiến phần còn lại của đời mình cho việc xây dựng một hệ thống giáo dục nhà nƣớc mà sau này trở thành hình mẫu cho toàn thế giới. Khó mà có thể phủ nhận đƣợc là mức độ giáo dục phổ thông mà Prussia đạt đƣợc là một trong những nguyên nhân chính của sự phát triển kinh tế nhanh chóng của vùng này, và sau này là của cả nƣớc Đức. Tuy thế, ngƣời ta vẫn có thể thắc mắc liệu sự thành công này có phải đƣợc mua với một cái giá quá cao. Vai trò mà Prussia thể hiện trong các thế hệ tiếp theo có thể khiến ngƣời ta nghi ngờ liệu các vị hiệu trƣởng rất đƣợc ca tụng của Prussia có phải là điều may mắn không thể nhầm lẫn cho thế giới, hay thậm chí cho cả Prussia.

Tầm ảnh hƣởng của thứ sức mạnh trong tâm trí con ngƣời về một hệ thống giáo dục tập trung cao độ và do chính phủ nắm giữ và kiểm soát có thể

làm cho chúng ta cảm thấy lƣỡng lự khi phải chấp nhận điều này. Tới một điểm nào đó, lý lẽ biện hộ cho một hệ thống giáo dục bắt buộc cũng sẽ đòi hỏi chính phủ phải là ngƣời kê đơn cho một số nội dung của nền giáo dục đó. Nhƣ chúng ta đã nói tới ở phần trên, có thể có những trƣờng hợp mà đòi hỏi về việc các nhà chức trách tạo ra một nền tảng văn hóa chung cho toàn bộ các công dân là rất mạnh mẽ. Nhƣng chúng ta cũng cần phải nhớ

rằng chính việc chính phủ cung cấp giáo dục đã gây ra những vấn đề nhƣ

vậy, chẳng hạn nhƣ sự phân biệt đối với ngƣời da đen ở nƣớc Mỹ - những

425

vấn đề khó khăn của các nhóm dân tộc hay tôn giáo thiểu số thƣờng có nguy cơ xuất hiện ở những nơi chính phủ nắm quyền kiểm soát các công cụ chính để truyền bá văn hóa. Trong những quốc gia đa sắc tộc vấn đề ai là ngƣời kiểm soát hệ thống trƣờng học có xu hƣớng trở thành những căn nguyên chính của sự xích mích giữa các sắc tộc. Đối với những ngƣời đã chứng kiến điều này xảy ra ở nƣớc Áo-Hung cũ, có nhiều lý lẽ mạnh mẽ

cho rằng thà trẻ em không đƣợc giáo dục chính quy còn hơn là chúng bị

giết trong cuộc tranh giành xem ai là ngƣời kiểm soát giáo dục.4

Dẫu vậy, ngay cả trong các nƣớc thuần sắc tộc, cũng có những tranh luận chống lại việc giao phó cho chính phủ mức độ kiểm soát nội dung của giáo dục nếu chính phủ trực tiếp quản lý hầu hết các trƣờng học mà công chúng có thể tiếp cận. Thậm chí ngay cả nếu giáo dục là một khoa học có thể cung cấp cho chúng ta những cách thức tốt nhất để đạt đƣợc các mục tiêu nào đó, chúng ta cũng không thể hi vọng những cách thức hiện đại nhất đƣợc áp dụng một cách phổ cập và đồng thời hoàn toàn bỏ qua các phƣơng pháp khác – nhƣ thế không thể nói tới một mục tiêu đồng nhất đƣợc. Tuy nhiên, rất ít các vấn đề của giáo dục là các vấn đề có tính khoa học, nghĩa là chúng có thể đƣợc quyết định bằng các thử nghiệm khách quan. Chúng hầu hết là các các vấn đề đơn thuần về giá trị, hay ít nhất cũng là dạng vấn đề mà liên quan tới đó nền tảng duy nhất để tin tƣởng vào sự phán quyết của một số ngƣời nào đó hơn là của những ngƣời khác là những ngƣời này đã tỏ ra minh mẫn hơn trong một số khía cạnh. Dĩ

nhiên, cùng với hệ thống giáo dục của chính phủ, khả năng tất cả các giáo dục phổ thông bị chi phối bởi các học thuyết của một nhóm nào đó, những ngƣời tin tƣởng thực sự rằng họ có những câu trả lời khoa học cho các vấn đề (nhƣ đã xảy ra trên diện rộng ở nƣớc Mỹ trong suốt 30 năm qua), là quá đủ để cảnh báo chúng ta về những rủi ro của việc trao toàn bộ hệ

thống giáo dục cho sự kiểm soát tập trung từ trung ƣơng.

3. Trên thực tế, việc chúng ta càng đánh giá cao sức mạnh của giáo dục đối với ý thức con ngƣời, chúng ta càng bị thuyết phục về mối hiểm nguy của việc giao phó sức mạnh này vào tay bất kể một thẩm quyền duy nhất nào.

Nhƣng nếu thậm chí ngay cả khi chúng ta không đánh giá cao thứ sức mạnh này bằng các nhà tự do duy lý của thế kỷ 19, sự công nhận thuần

426

túy về sức mạnh này cũng dẫn chúng ta tới những kết luận hầu nhƣ trái ngƣợc lại với họ. Và nếu hiện nay một trong những lý do để tạo ra những cơ hội giáo dục đa dạng nhất chính là vì chúng ta còn biết quá ít về những hệ quả mà các kỹ thuật giáo dục khác nhau có thể đạt đƣợc, thì những lý lẽ ủng hộ cho sự đa dạng này còn mạnh mẽ hơn nếu chúng ta biết nhiều hơn về phƣơng cách để tạo ta các kết quả mong muốn – nhƣ chúng ta sẽ

sớm có thể làm đƣợc.

Hơn bất kể lĩnh vực nào khác, trong giáo dục những hiểm họa lớn nhất cho tự do có thể đến từ sự phát triển của các kỹ thuật tâm lý học, kỹ thuật có thể trao cho chúng ta sức mạnh lớn hơn rất nhiều so với những cái chúng ta có trong việc định hình ý thức của con ngƣời một cách chi tiết.

Thế nhƣng tri thức về những điều chúng ta có thể làm với con ngƣời nếu chúng ta có thể kiểm soát những điều kiện thiết yếu cho sự phát triển của họ, mặc dầu điều này có thể mang lại những cám dỗ ghê sợ, cũng không nhất thiết nghĩa là chúng ta sẽ dùng những thứ đó để cải thiện con ngƣời với quyền đƣợc tự do phát triển. Không có gì rõ ràng trong việc chúng ta sẽ có đƣợc những lợi ích cụ thể nào nếu chúng ta có thể tạo ra dạng ngƣời mà chúng ta thƣờng nghĩ là cần thiết. Rất có thể vấn đề lớn nhất trong lĩnh vực này sẽ sớm muộn là vấn đề ngăn chặn việc sử dụng sức mạnh mà chúng ta có và có thể phô bày một sự lôi cuốn mạnh mẽ với tất cả những ngƣời coi một kết quả định đoạt đƣợc luôn là tối thƣợng hơn so với những kết quả không thể định đoạt. Lẽ dĩ nhiên, chúng ta có thể sớm thấy rằng giải pháp chính là việc chính phủ nên ngừng đóng vai trò của ngƣời nhào nặn lớn nhất cho giáo dục và trở thành ngƣời bảo hộ công bằng cho mỗi cá nhân chống lại mọi cách sử dụng thứ sức mạnh mới tìm đƣợc đó.

Không chỉ ví dụ về việc chống lại việc chính phủ quản lý trƣờng học giờ

đây đã trở nên mạnh mẽ hơn bao giờ hết, ngay cả hầu hết các lý do trong quá khứ đã hậu thuận cho việc này cũng dần biến mất. Bất kể sự thật trƣớc đây thế nào, ngày nay, với các truyền thống và các thiết chế giáo dục phổ

thông đƣợc hình thành một cách bền vững và với các phƣơng tiện giao thông có thể giải quyết hầu hết mọi khó khăn về khoảng cách, không ai nghi ngờ về việc không cần thiết phải có chính phủ là ngƣời duy nhất quản lý hay hỗ trợ tài chính cho giáo dục.

Nhƣ giáo sƣ Milton Friedman5 đã chỉ ra, ngày nay hoàn toàn có thể thực

427

hiện đƣợc việc đài thọ ngân sách cho giáo dục từ quốc khố mà không cần phải duy trì các trƣờng công, bằng cách cung cấp cho phụ huynh những tấm séc chi trả khoản chi phí học hành của con cái mà họ có thể gửi tới những trƣờng mà họ muốn. Tất nhiên chính phủ vẫn nên tiếp tục cung cấp trƣờng học ở những cộng đồng hẻo lánh nơi số lƣợng học sinh rất thấp (và do vậy chi phí trung bình cho giáo dục sẽ rất cao) để có thể mở trƣờng tƣ. Nhƣng nếu tính trên toàn bộ dân số, không nghi ngờ là trao việc tổ

chức và quản lý giáo dục cho các nỗ lực tƣ nhân là hoàn toàn có thể thực hiện đƣợc, trong đó chính phủ chỉ cung cấp các hỗ trợ tài chính cơ sở và đảm bảo những tiêu chuẩn tối thiểu cho mỗi trƣờng học cũng chính là nơi các tấm séc sẽ đƣợc chi dùng tới. Một trong những lợi thế rất lớn nữa của kế hoạch này là cha mẹ sẽ không phải tiếp tục đối mặt với lựa chọn hoặc là chấp nhận bất kể thứ giáo dục nào mà chính phủ cung cấp hoặc là phải tự chi trả hoàn toàn cho một sự giáo dục khác và đắt hơn; và nếu họ lựa chọn trƣờng học đặc biệt, họ chỉ phải chi trả phần chi phí bổ xung.

4. Một vấn đề khó khăn hơn là phạm vi giáo dục đƣợc tài trợ bởi ngân sách công và những ai sẽ đƣợc hƣởng lợi nhiều hơn từ nguồn tài trợ nhà nƣớc trong giáo dục so với mức tối thiểu mà toàn bộ xã hội đƣợc hƣởng. Thật khó có thể nghi ngờ số ngƣời mà đóng góp của họ cho các nhu cầu chung có thể tăng lên do mở rộng giáo dục vƣợt qua một giai đoạn để hợp lý hóa chi phí sẽ luôn là một phần nhỏ của dân số. Cũng tƣơng tự, có lẽ

rất khó phủ nhận một điều là chúng ta không có một phƣơng pháp cụ thể

chắc chắn nào để xác định trƣớc ai trong số những ngƣời trẻ tuổi sẽ thu đƣợc nhiều lợi nhất từ một nền giáo dục tiên tiến. Hơn nữa, bất kể điều gì mà chúng ta làm, hình nhƣ khó tránh khỏi một điều là nhiều ngƣời trong số những ngƣời đƣợc hƣởng một nền giáo dục tiên tiến sau này sẽ có nhiều lợi thế về vật chất hơn những ngƣời đồng bào của mình chỉ là bởi vì họ cảm thấy việc đầu tƣ nhiều hơn vào học hành là đáng giá, và không phải là bởi vì họ có nhiều năng lực tự nhiên hơn hay họ đã nỗ lực nhiều hơn.

Chúng ta không nên dừng việc cân nhắc xem giáo dục cần đƣợc cung cấp bao nhiêu thì đủ cho mọi ngƣời và thời gian tất cả trẻ em cần phải đi học.

Câu trả lời một phần phụ thuộc vào những trƣờng hợp cụ thể, chẳng hạn

428

nhƣ mức độ thịnh vƣợng chung của cộng đồng, đặc tính của nền kinh tế, và có thể cả điều kiện khí hậu ảnh hƣởng tới độ tuổi của trẻ vị thành niên.

Ở những cộng đồng thịnh vƣợng vấn đề thƣờng không còn là sự giáo dục sẽ làm gia tăng hiệu suất của nền kinh tế nhƣ thế nào mà là làm thế nào để

sử dụng thời gian của trẻ em, cho tới khi chúng đƣợc phép tự kiếm sống, theo cách mà có thể hỗ trợ chúng sử dụng tốt hơn thời gian nhàn rỗi của chúng sau này.

Yếu tố thực sự quan trọng là cách thức trong đó những ngƣời có thời gian học hành kéo dài hơn mức tối thiểu chung đƣợc lựa chọn. Chi phí cho việc học hành kéo dài, dƣới dạng các nguồn lực vật chất và hơn nữa là nguồn lực con ngƣời, cần đáng lƣu tâm, thậm chí ngay cả cho một nƣớc giàu, tới mức mong muốn cung cấp cho một bộ phận lớn của dân số một sự giáo dục tiên tiến sẽ luôn luôn mâu thuẫn trong một chừng mực nào đó với mong muốn kéo dài thời gian học tập cho tất cả mọi ngƣời. Cũng rất có thể là một xã hội mong muốn gặt hái đƣợc tối đa lợi ích kinh tế từ một ngân sách giáo dục hạn chế nên tập trung vào việc giáo dục bậc cao cho một số lƣợng tƣơng đối nhỏ những ngƣời ƣu tú6 mà ngày nay có nghĩa là gia tăng số lƣợng những ngƣời thuộc bộ phận đó của dân số đƣợc hƣởng nền giáo dục tiên tiến hơn là kéo dài thời gian học tập của một bộ phận dân cƣ lớn hơn. Thế nhƣng, với nền giáo dục do chính phủ cung cấp, điều này dƣờng nhƣ là không thực tế ngay cả trong một chế độ dân chủ, chƣa nói tới tham vọng là chính phủ sẽ ngƣời quyết định ai đƣợc hƣởng những sự giáo dục nhƣ vậy.

Cũng nhƣ trong các lĩnh vực khác, lý do cho việc bao cấp cho giáo dục bậc cao (và nghiên cứu) phải căn cứ không phải vào lợi ích mà sự giáo dục đó mang lại cho ngƣời học mà là một lợi ích lớn hơn cho cả cộng đồng. Chính vì thế, không có nhiều lý do để bao cấp bất kể một hình thức dạy nghề nào, nơi mà sự tinh thông hơn thu nhận đƣợc chỉ đem lại khả

năng kiếm tiền tốt hơn cho ngƣời học, theo đó sẽ tạo ra một biện pháp tƣơng đối đầy đủ về mong muốn đầu tƣ vào loại hình đào tạo này. Phần nhiều trong số thu nhập kiếm đƣợc từ các nghề nghiệp đòi hỏi sự đào tạo nhƣ vậy sẽ chỉ đơn thuần là khoản thu hồi từ đầu tƣ vào việc học hành đó.

Giải pháp tốt nhất có vẻ là những ngƣời mà sự đầu tƣ (vào giáo dục) đó hứa hẹn sẽ mang lại lợi ích lớn nhất nên đƣợc tạo điều kiện vay tiền và trả

429

lại sau bằng nguồn thu nhập đƣợc gia tăng của họ, mặc dầu những giải pháp đó có thể gặp phải những khó khăn đáng kể trong thực hiện.7

Tuy nhiên, giải pháp có thể hơi khác ở những nơi mà chi phí cho giáo dục bậc cao có thể không tạo ra sự gia tăng của giá cả những dịch vụ mà con ngƣời đƣợc đào tạo tốt hơn đó có thể bán cho các cá nhân khác (nhƣ trong các lĩnh vực dƣợc, luật pháp, kỹ sƣ….) mà mục đích là phổ biến hơn nữa và nâng cao sự hiểu biết của toàn bộ cộng đồng. Lợi ích mà cộng đồng nhận đƣợc từ các học giả hay nhà khoa học không thể đo lƣờng bằng giá cả của các dịch vụ mà họ cung cấp, bởi vì hầu hết các đóng góp của họ sẽ

trở thành miễn phí cho hầu hết mọi ngƣời. Chính vì thế, có những lý do mạnh mẽ để giúp đỡ ít nhất là những ngƣời thể hiện tiềm năng và thiên hƣớng theo đuổi những nghiên cứu khoa học nhƣ vậy.

Tuy thế, việc cho rằng những ngƣời có khả năng trí tuệ để hấp thu một sự

giáo dục cao hơn đều có quyền đòi hỏi sự giáo dục đó lại là một chuyện khác. Nhận định cho rằng vì lợi ích chung việc tạo điều kiện cho những ngƣời có trí tuệ đặc biệt đƣợc học hành là hoàn toàn không thuyết phục hay việc toàn bộ họ có thể tạo ra các lợi ích về vật chất do những giáo dục tiên tiến đó, hay thậm chí là phải giới hạn những giáo dục nhƣ vậy chỉ cho những ngƣời hiển nhiên là có năng lực để theo đuổi và biến việc đó trở

thành bình thƣờng hay thậm chí nhƣ một cách đặc quyền để có đƣợc địa vị cao hơn. Gần đây, ngƣời ta đã chỉ ra rằng một sự phân chia rõ nét hơn giữa các giai cấp có thể xuất hiện và giai cấp kém may mắn hơn có thể sẽ

bị lãng quên một cách nghiêm trọng, nếu tất cả những ngƣời thông minh hơn đƣợc xếp đặt một cách tỉ mỉ và thành công vào nhóm giàu có hơn và điều này sẽ không chỉ trở thành một nhận định chung mà thành một thực tế phổ biến là những ngƣời nghèo hơn thƣờng kém thông minh hơn. Còn có một vấn đề khác đã gây ra một tỷ lệ nghiêm trọng ở các nƣớc châu Âu và chúng ta cần phải lƣu tâm, và đây chính là vấn đề có nhiều trí thức hơn là số chúng ta có thể tạo việc làm. Có ít mối đe dọa cho sự ổn định về mặt chính trị hơn là sự tồn tại của giai cấp trí thức vô sản, những ngƣời không tìm thấy bất kỳ lối thoát nào cho sự học của họ. Khi đó, vấn đề chung mà chúng ta phải đối mặt trong tất cả các giáo dục bậc cao là: bằng một phƣơng cách nào đó, những ngƣời trẻ tuổi sẽ phải đƣợc lựa chọn, ở vào một độ tuổi mà không ai có thể biết chắc ai sẽ là ngƣời tạo ra nhiều lợi

430

nhuận nhất, để đƣợc giáo dục và do đó sẽ có đƣợc nguồn thu nhập cao hơn những ngƣời còn lại; và để hợp lý hóa sự đầu tƣ đó, họ phải đƣợc lựa chọn sao cho, nhìn một cách toàn thể, họ sẽ có đủ phẩm chất để có nguồn thu nhập cao hơn. Cuối cùng, chúng ta phải chấp nhận thực tế, bởi nhƣ một quy tắc sẽ có ai đó khác phải chi trả cho giáo dục, là những ngƣời đƣợc hƣởng lợi từ giáo dục sẽ còn có đƣợc một lợi thế “không làm ra tiền” nữa.

5. Trong thời gian gần đây, những khó khăn về vấn đề này đã tăng lên đáng kể và một giải pháp hợp lý đã không thể đạt đƣợc với việc gia tăng giáo dục do chính phủ cung cấp nhƣ một công cụ cho mục đích quân bình chủ

nghĩa. Mặc dầu có thể có lý do cho việc đảm bảo cơ hội giáo dục bậc cao tới mức nhiều nhất cho những ngƣời có thể làm lợi nhất từ đó, sự kiểm soát của chính phủ đối với giáo dục đã đƣợc sử dụng trong một phạm vi rộng rãi để quân bình triển vọng của tất cả mọi ngƣời, vốn là một vấn đề

rất khác. Mặc dù những ngƣời theo chủ nghĩa bình quân thƣờng chống lại sự quy kết rằng mục đích của họ là đạt đƣợc bất kỳ sự bình đẳng máy móc nào theo đó sẽ lấy đi của ai đó những lợi thế vốn không thể có cho tất cả mọi ngƣời, hiện có những dấu hiệu cho thấy đây đang trở thành một xu hƣớng. Quan điểm bình quân chủ nghĩa này thƣờng không đƣợc lý luận một cách rõ ràng nhƣ trong cuốn sách Bình đẳng của R.H. Tawney, trong tiểu luận có tầm ảnh hƣởng đó, tác giả đã cho rằng sẽ không bình đẳng nếu “chi tiêu ít hào phóng hơn vào việc giáo dục những ngƣời chậm chạp so với việc chi tiêu cho những ngƣời thông minh”.8 Nhƣng trong chừng mực nào đó, sự xung đột giữa mong muốn tạo ra sự bình đẳng về

cơ hội và mong muốn điều chỉnh cơ hội theo năng lực (mà nhƣ chúng ta biết là rất ít liên quan tới phẩm hạnh trong bất kể khía cạnh đạo đức nào) đã trở nên rất rối rắm ở khắp mọi nơi. Cần phải thừa nhận là, trong phạm vi mà giáo dục bằng tiền công quỹ đƣợc sử dụng, lý lẽ ủng hộ việc đối xử

bình đẳng cho mọi ngƣời là rất mạnh mẽ. Tuy nhiên, khi kết hợp với lý lẽ

chống lại việc cho phép các đặc lợi cho nhóm giàu có hơn, điều đó có nghĩa trên thực tế là mọi ngƣời cần đƣợc cung cấp những điều mà bất kể

đứa trẻ nào cũng đƣợc hƣởng và không một ai đƣợc có những thứ mà không thể cung cấp cho đại chúng. Nếu theo đuổi một cách nhất quán, điều này có nghĩa là không thể chi tiêu nhiều hơn cho giáo dục của bất kể

431

một đứa trẻ cụ thể nào so với việc chi tiêu cho giáo dục của toàn bộ trẻ

em. Nếu đây là hậu quả tất yếu của nền giáo dục công, nó có thể tạo thành một lý lẽ mạnh mẽ chống lại việc chính phủ tham gia vào giáo dục ở cấp bậc cao hơn mức cơ bản, mức giáo dục phổ cập cho mọi ngƣời, và đòi hỏi phải nhƣờng lại nền giáo dục bậc cao cho các nỗ lực tƣ nhân.

Ở bất kể mức độ nào, thực tế một vài lợi thế cần phải đƣợc giới hạn cho một số ngƣời không có nghĩa là những nhà chức trách nên đƣợc trao đặc quyền để quyết định ai sẽ là ngƣời đƣợc hƣởng lợi. Việc những quyền lực nhƣ vậy nằm trong tay các nhà chức trách có thể thực sự giúp giáo dục tiến bộ trong dài hạn hay nó có thể tạo ra những điều kiện xã hội có thể

cảm thấy hài lòng hơn so với tình huống ngƣợc lại là không thể xảy ra.

Đầu tiên, cần phải làm rõ là không một chính phủ duy nhất nào có độc quyền phán quyết mỗi loại giáo dục cụ thể có giá trị nhƣ thế nào và đầu tƣ

bao nhiêu cho giáo dục bậc cao nói chung hay giáo dục bậc cao của từng loại hình cụ thể. Không có – và không thể có trong một xã hội tự do – một tiêu chuẩn duy nhất theo đó chúng ta có thể quyết định về tầm quan trọng tƣơng đối của mỗi mục đích khác nhau hay mức độ mong muốn của các phƣớng pháp khác nhau. Có lẽ không trong lĩnh vực nào sự liên tục sẵn có của các phƣơng thức thay thế lại quan trọng nhƣ trong lĩnh vực giáo dục, nơi mà nhiệm vụ là chuẩn bị thế hệ trẻ cho một thế giới luôn thay đổi.

Trong chừng mực mà công lý còn có hiệu lực, chúng ta cần hiểu rõ là những ngƣời “xứng đáng” nhất đƣợc hƣởng sự giáo dục bậc cao vì lợi ích chung không nhất thiết là những ngƣời giành đƣợc phẩm giá chủ quan tốt nhất bằng các nỗ lực và hi sinh cá nhân. Các năng lực tự nhiên cũng nhƣ

tài năng bẩm sinh cũng là “những lợi thế không công bằng” chẳng kém gì các ngẫu nhiên của môi trƣờng, và việc gắn các lợi thế của giáo dục bậc cao với những ngƣời mà chúng ta có thể chắc chắn biết trƣớc là thu đƣợc nhiều lợi ích nhất từ việc học hành sẽ đƣơng nhiên làm gia tăng chứ

không phải là giảm đi khoảng cách giữa vị thế kinh tế và phẩm giá chủ

quan.

Mong muốn xóa bỏ ảnh hƣởng của sự ngẫu nhiên, điều gắn với gốc rễ của nhu cầu về “công bằng xã hội”, chỉ có thể đƣợc thỏa mãn trong lĩnh vực giáo dục, cũng nhƣ ở các lĩnh vực khác, bằng cách xóa bỏ tất cả những cơ

hội không nằm trong sự kiểm soát kỹ càng. Thế nhƣng sự lớn mạnh của

432

nền văn minh phụ thuộc chủ yếu vào việc các cá nhân tận dụng tốt nhất bất kể sự ngẫu nhiên nào mà họ có đƣợc, cũng nhƣ tận dụng tốt nhất những lợi thế không thể dự đoán trƣớc mà một loại kiến thức trong hoàn cảnh mới có thể mang lại cho một cá nhân so với những ngƣời khác.

Tuy vậy rất đáng khen ngợi động cơ của những ngƣời nhiệt thành mong muốn, vì lợi ích của công lý, rằng tất cả mọi ngƣời cần đƣợc khởi đầu với những cơ hội giống nhau, và động cơ của họ là những lý tƣởng mà thực chất là rất khó thực hiện. Hơn nữa, bất kỳ điều kỳ vọng nào đạt đƣợc hay thậm chí có thể tiệm cận tới chỉ có thể làm cho vấn đề trở nên tồi tệ hơn đối với những ngƣời kém thành công. Mặc dầu luôn có lý do cho việc loại bỏ bất kỳ cản trở đặc biệt nào mà các thể chế hiện hành có thể tạo ra trên con đƣờng của mỗi ngƣời, nhƣng điều này là không thể thực hiện hay không đáng mong muốn trong việc tạo cho mọi ngƣời đều có cơ hội khởi đầu ngang nhau, bởi vì điều này chỉ có thể làm đƣợc bằng cách lấy đi của ai đó một vài cơ hội mà xã hội không thể cung cấp cho tất cả mọi ngƣời.

Trong khi chúng ta mong muốn cơ hội của tất cả mọi ngƣời lớn nhất có thể, chúng ta chắc chắn phải giảm đi cơ hội của những ngƣời có nhiều cơ

hội nhất nếu chúng ta muốn ngăn cản không cho những cơ hội đó lớn hơn so với của những ngƣời kém giàu có hơn. Để nói rằng tất cả mọi ngƣời cùng sống trong một thời đại ở bất kỳ quốc gia nào đều nên xuất phát từ

chung một điểm cũng chẳng còn phù hợp gì nữa với các nền văn minh đang phát triển so với việc nói rằng kiểu bình đẳng này cần phải đƣợc đảm bảo cho mọi ngƣời sống ở các thời đại khác nhau hay ở các địa điểm khác nhau.

Có thể lợi ích của cộng đồng là ở chỗ những ngƣời thể hiện khả năng khác thƣờng cho các lĩnh vực khoa học hay nghiên cứu cần đƣợc tạo điều kiện theo đuổi những khả năng ấy bất chấp hoàn cảnh gia đình. Nhƣng điều này không trao cho bất kể ngƣời nào quyền đƣợc đòi hỏi những cơ hội nhƣ vậy; hay điều này cũng không có nghĩa là chỉ những ngƣời chắc chắn có những khả năng khác thƣờng mới đƣợc quyền có những cơ hội đó hay không ai đƣợc quyền có các cơ hội đó trừ khi họ phải bảo đảm với tất cả

mọi ngƣời cùng vƣợt qua một sự kiểm tra khách quan với họ.

Không phải tất cả các phẩm chất khiến một ngƣời có thể có các cống hiến đặc biệt là có thể kiểm tra chắc chắn bằng các thử nghiệm, và điều quan

433

trọng hơn là ít nhất một vài trong số những ngƣời có các phẩm chất đó nên đƣợc trao các cơ hội khác hơn trong số những ngƣời cùng đáp ứng một số

phẩm chất giống nhau. Một sự đam mê đối với tri thức hay một sự kết hợp khác thƣờng của các sở thích có thể quan trọng hơn là các khả năng dễ

thấy hay các năng lực có thể kiểm định đƣợc; và một nền tảng kiến thức và sở thích chung hay một sự chân trọng lớn đối với tri thức xuất phát từ

môi trƣờng gia đình thƣờng đóng góp nhiều hơn cho những thành tựu so với các năng lực tự nhiên. Một vài ngƣời đƣợc hƣởng những lợi thế của một hoàn cảnh gia đình thuận lợi là một tài sản đối với xã hội mà các chính sách theo chủ nghĩa bình quân có thể sẽ hủy hoại nhƣng những ngƣời đó sẽ không thể đƣợc sử dụng hiệu quả nếu không có những bất bình đẳng không dựa vào phẩm chất nhƣ vậy. Và bởi vì một sự đam mê đối với tri thức cũng giống nhƣ một thứ năng khiếu có thể đƣợc truyền lại qua gia đình, có những lý do mạnh mẽ để ủng hộ những bậc cha mẹ dành nhiều quan tâm tới việc giáo dục và giành điều đó cho con cái họ bằng những hi sinh về vật chất, thậm chí là ở những khía cạnh khác, những đứa trẻ đó có thể tỏ ra không xứng đáng bằng những trẻ không đƣợc hƣởng điều đó.9

6. Việc nhấn mạnh rằng giáo dục chỉ nên đƣợc cấp cho những ngƣời có năng lực rõ ràng tạo ra một tình huống mà trong đó toàn bộ dân số đƣợc xếp hạng theo những kiểm nghiệm tra khách quan và trong đó loại quan điểm chẳng hạn nhƣ kiểu ngƣời nào sẽ xứng đáng đƣợc hƣởng sự giáo dục tiên tiến sẽ phổ biến khắp nơi. Điều này cũng đồng nghĩa với việc xếp loại ngƣời dân theo một trật tự thứ bậc, với những tài năng đƣợc chứng nhận ở trên đỉnh và những ngƣời khờ khạo ở dƣới đáy, một trật tự

đƣợc tạo ra một cách tồi tệ nhất bởi một thực tế là nó đã đƣợc giả định để

phản ánh sự “tƣởng thƣởng” và sẽ quyết định việc tiếp cận tới các cơ hội mà ở đó những ngƣời có giá trị sẽ tự thể hiện đƣợc mình. Ở nơi mà sự lệ

thuộc vào nền giáo dục của chính phủ là để nhằm phục vụ “công bằng xã hội”, một quan điểm đơn lẻ về những yếu tố sẽ tạo nên sự giáo dục bậc cao – và tiếp đó là những năng lực nào thì phù hợp cho việc học này – sẽ

đƣợc áp dụng phổ biến khắp nơi, và thực thế là nếu một ai đó nhận đƣợc

434

một sự giáo dục bậc cao sẽ đƣợc cho là anh ta “xứng đáng” nhận đƣợc điều đó.

Trong lĩnh vực giáo dục, cũng nhƣ trong các lĩnh vực khác, một thực tế

đƣợc thừa nhận là nếu xã hội nói chung thu đƣợc lợi ích từ việc hỗ trợ cho một vài ngƣời thì điều đó không nên đƣợc hiểu là chỉ những ngƣời đƣợc xem là xứng đáng để nhận đƣợc hỗ trợ từ công quỹ mới đƣợc quyền tiếp cận với giáo dục bậc cao, hay cũng không thể đƣợc hiểu là không một ai đƣợc phép trợ giúp cho các cá nhân cụ thể trong những khía cạnh khác.

Có lẽ có nhiều điều cần phải nói về việc những thành viên của các nhóm dân cƣ khác nhau cần đƣợc tạo cơ hội, thậm chí ngay cả khi những thành viên tốt nhất của một nhóm nào đó tỏ ra kém phẩm chất hơn thành viên của các nhóm khác không đƣợc hƣởng cơ hội đó. Vì lý do này, các nhóm thuộc các địa phƣơng, tôn giáo, nghề nghiệp và dân tộc khác nhau cần đƣợc tạo điều kiện để trợ giúp cho một vài thành viên trẻ tuổi của nhóm, do đó những ngƣời đƣợc nhận sự giáo dục bậc cao này sẽ đại diện cho nhóm của họ ở một tỷ trọng phù hợp với nền giáo dục mà họ đƣợc hƣởng.

Ít nhất cũng rất đáng ngờ là trong một xã hội mà các cơ hội giáo dục đƣợc trao một cách phổ cập dựa vào những năng lực đƣợc đoán chừng có lẽ sẽ

dễ chấp nhận hơn cho những ngƣời kém thành công so với những ngƣời mà sự ngẫu nhiên của thân thế đóng một vai trò quan trọng. Ở Liên Hiệp Anh, nơi mà những cải cách giáo dục sau chiến tranh đã tiến rất xa trong việc thiết lập một hệ thống dựa trên những năng lực đoáng chừng, hậu quả

đã gây ra nhiều mối lo lắng. Một nghiên cứu gần đây về tính di động của xã hội cho rằng giờ đây chính “các trƣờng dạy ngữ pháp5 sẽ trang bị cho giới tinh hoa mới, một giới tinh hoa rõ ràng là ít có thể tấn công hơn bởi vì họ đƣợc tuyển lựa trên cơ sở “đo lƣờng trí tuệ”. Quá trình lựa chọn sẽ có xu hƣớng củng cố thanh thế những nghề nghiệp vốn đã có địa vị cao trong xã hội và chia dân cƣ thành các nhóm có thể bị coi, và dĩ nhiên là đã bị coi, là khác biệt nhƣ cừu và dê6. Việc không đi học ở một trƣờng dạy ngữ pháp sẽ là một sự kém cỏi nghiêm trọng hơn rất nhiều so với trong quá khứ, khi mà sự mất bình đẳng xã hội trong hệ thống giáo dục đƣợc biết đến. Và 5 Trƣờng dạy ngữ pháp: có nguồn gốc từ thời kỳ Trung cổ ở châu Âu, nơi ngƣời ta dạy các kiến thức căn bản, trong phần này có lẽ tác giả muốn ám chỉ cấp trung học cơ sở hiện nay – giải thích của ngƣời dịch.

6 Chỗ này có lẽ tác giả muốn nói về sự phân biệt trí tuệ giữa các nhóm ngƣời trong xã hội, liên quan tới câu thành ngữ “Ngu nhƣ cừu” – giải thích của ngƣời dịch.

435

cảm giác về sự oán giận có lẽ sẽ trở nên gay gắt hơn chỉ bởi lẽ những cá nhân trong cuộc nhận ra rằng sự hiện diện của một giá trị pháp lý nào đó trong quá trình tuyển lựa đã loại anh ta ra khỏi trƣờng học ngữ pháp.

Trong khía cạnh này một công lý minh bạch có thể sẽ khó chấp nhận hơn là sự bất công”.10 Hoặc, nhƣ một nhà văn của Liên hiệp Anh nhìn nhận một cách phổ quát, “một kết quả không trông đợi của Nhà nƣớc Phúc lợi là nó cần phải làm cho các quan hệ xã hội trở nên cứng nhắc nhiều hơn, chứ không phải giảm đi”.11

Chúng hãy cùng bằng mọi cách làm tăng cơ hội cho tất cả mọi ngƣời.

Nhƣng chúng ta cần phải làm điều đó với đầy đủ hiểu biết là để làm tăng cơ hội cho tất cả mọi ngƣời cũng đồng nghĩa với việc có thể phải ƣu tiên những ngƣời có nhiều khả năng tận dụng các cơ hội đó và ban đầu điều này thƣờng làm tăng sự bất bình đẳng. Ở những nơi mà đòi hỏi “bình đẳng về cơ hội” dẫn tới những nỗ lực nhằm loại bỏ những “lợi thế không bình đẳng” nhƣ vậy, chúng chỉ gây hại. Mọi sự khác nhau của con ngƣời, cho dù là khác nhau về khả năng thiên bẩm hay về cơ hội, đều tạo ra những lợi thế không bình đẳng. Nhƣng, do sự đóng góp chủ yếu của mỗi cá nhân là cố gắng sử dụng tốt nhất những ngẫu nhiên mà anh ta trải qua, thành công sẽ chủ yếu là vấn đề của cơ may.

7. Ở mức độ cao nhất của việc truyền bá tri thức thông qua mệnh lệnh trở

nên không thể tách rời khỏi những tiến bộ của tri thức thu đƣợc từ nghiên cứu, việc đƣa ra các vấn đề ở gần mức giới hạn của tri thức chỉ có thể

thực hiện đƣợc bởi những con ngƣời mà nghề nghiệp chính là nghiên cứu.

Trong suốt thế kỷ 19 các trƣờng đại học, đặc biệt là các trƣờng ở châu Âu, trên thực tế đã phát triển thành các viện nghiên cứu và, trong nỗ lực tốt nhất của mình, cung cấp giáo dục chỉ nhƣ một sản phẩm phụ của nghiên cứu và là nơi mà các sinh viên thu nhận tri thức nhờ việc làm thực tập sinh cho các nhà khoa học và học giả đầy sáng tạo. Kể từ đó, do bởi sự

gia tăng của lƣợng kiến thức cần phải làm chủ trƣớc khi có thể đạt đƣợc tới giới hạn của tri thức, và do bởi sự gia tăng số ngƣời đạt đƣợc học vị

đại học mà không có hề ý định đạt đƣợc tới điều đó (tới giới hạn của tri thức), tính chất của các trƣờng đại học đã thay đổi rất nhiều. Phần lớn hơn của cái vẫn đƣợc gọi là “hoạt động của trƣờng đại học” ngày nay về tính

436

chất và bản chất chỉ đơn thuần là sự tiếp tục của những chỉ dẫn trong trƣờng học thông thƣờng. Chỉ những trƣờng đào tạo “cao học” hay cao hơn – thực tế là những phần tốt nhất của những trƣờng này – là chủ yếu hƣớng tới loại hình công việc giống với những trƣờng đại học của châu Âu lục địa trong thế kỷ trƣớc.

Tuy vậy, không có lý do gì để nghĩ rằng chúng ta không cần tới những loại công việc tiến bộ hơn. Đời sống tri thức chung của một quốc gia vẫn lệ

thuộc nhiều vào những loại công việc này. Và trong khi các viện nghiên cứu thực nghiệm nơi mà các nhà khoa học trẻ học việc vẫn đáp ứng nhu cầu này bằng một cách nào đó, thì có những mối hiểm họa trong các lĩnh vực nghiên cứu khác mà sự mở rộng một cách dân chủ của giáo dục có thể

cản trở việc theo đuổi những loại công việc nguyên gốc đó, những công việc có thể duy trì sự tồn tại của tri thức.

Có lẽ sẽ có ít những nguyên nhân gây ra sự lo lắng về sự thiếu hụt ƣớc đoán của các chuyên gia đƣợc đào tạo đại học đang đƣợc cho ra lò ở thế

giới phƣơng Tây12 hơn là mối lo về sự thiếu hụt những con ngƣời ở đỉnh cao của chất lƣợng. Và mặc dầu, ít nhất là ở nƣớc Mỹ, và trong chừng mực ngày càng lớn hơn ở các nơi khác, trách nhiệm về việc này chủ yếu là do sự chuẩn bị không đầy đủ của các trƣờng học và do sự thành kiến vị lợi của các viện nghiên cứu đang đảm đƣơng chính trong việc chuyển giao phẩm chất chuyên nghiệp, chúng ta cũng không thể coi nhẹ một ƣu tiên có tính dân chủ trong cung cấp các cơ hội vật chất tốt hơn cho một số lớn ngƣời trong việc thúc đẩy sự tiến bộ của tri thức, vốn luôn là công việc của một số tƣơng đối ít ngƣời và dĩ nhiên là đòi hỏi sự ủng hộ lớn nhất của công chúng.

Lý do tại sao các viện nghiên cứu dạng nhƣ các trƣờng đại học thời trƣớc, những tổ chức cống hiến cho việc nghiên cứu và giảng dạy ở đỉnh cao của tri thức, sẽ có thể tiếp tục là những nguồn chính yếu của các tri thức mới là bởi vì chỉ những viện nghiên cứu nhƣ vậy mới có thể cung cấp sự tự do trong việc lựa chọn vấn đề và những tiếp xúc giữa các đại diện của các ngành học khác nhau có thể mang lại những điều kiện tốt nhất để theo đuổi và lĩnh hội những ý tƣởng mới. Tuy vậy, những tiến bộ lớn theo một định hƣớng đã đƣợc nghiên cứu có thể đƣợc thúc đẩy nhanh chóng bằng việc tổ chức kỹ lƣỡng công việc hƣớng tới một mục đích đã biết, các bƣớc

437

quyết định và không thể dự đoán trƣớc trong sự tiến triển chung thƣờng xảy ra không phải do việc theo đuổi những kết quả cụ thể mà là trong sự

tìm kiếm những cơ hội có đƣợc do sự kết hợp ngẫu nhiên của những tri thức cụ thể với tài năng và những tình huống cụ thể với những mối liên hệ

xuất hiện trên con đƣờng của một vài cá nhân. Mặc dầu các viện nghiên cứu chuyên môn có thể là những tổ chức hiệu quả nhất để thực hiện tất cả

các nhiệm vụ có tính chất “ứng dụng”, những nghiên cứu thuộc các học viện nhƣ vậy trong chừng mực nào đó luôn là các nghiên cứu có tính định hƣớng, mục đích của các nghiên cứu đó đƣợc quyết định bởi các trang thiết bị chuyên dụng, bởi nhóm nghiên cứu chuyên biệt đƣợc thành lập, và bởi mục tiêu rất cụ thể mà viện đó cống hiến. Nhƣng trong các nghiên cứu

“nền tảng” ở ngoại vi của tri thức thƣờng không có những chủ đề hay lĩnh vực cố định, và các tiến bộ có tính quyết định thƣờng đạt đƣợc là do sự

bất tuân đối với các phân chia truyền thống về ngành nghiên cứu.

8. Vấn đề ủng hộ sự tiến bộ của tri thức một cách hiệu quả nhất, do vậy, liên hệ một cách chặt chẽ với “tự do nghiên cứu”. Những quan niệm làm nền tảng cho thuật ngữ này đƣợc phát triển tại các quốc gia châu Âu lục địa, nơi mà các trƣờng đại học thƣờng là các tổ chức thuộc chính phủ; chính vì thế các trƣờng này đƣợc định hƣớng gần nhƣ hoàn toàn chống lại với sự can thiệp chính trị vào các hoạt động của viện13 Tuy thế, vấn đề thật sự

lại rộng lớn hơn rất nhiều. Có những lý do mạnh mẽ trong việc chống lại những kế hoạch và định hƣớng đơn nhất cho các nghiên cứu của một thƣợng nghị sĩ vốn là một thành viên trong số những nhà khoa học và học giả tiếng tăm nhất, và cũng mạnh mẽ không kém là sự phản đối các định hƣớng nhƣ vậy từ những nhà chức trách không thuộc trong ngành nghiên cứu. Mặc dầu một lẽ tự nhiên là từng cá nhân nhà khoa học phải phản đối sự can thiệp vào lựa chọn hay sự theo đuổi vấn đề nghiên cứu của họ khi mà điều này đƣợc thúc đẩy bởi những điều mà theo họ là một sự tính toán không phù hợp, có lẽ vẫn sẽ ít tác hại hơn nếu có vô số những tổ chức nhƣ vậy, mỗi tổ chức chịu những sức ép khác nhau từ bên ngoài, hơn là nếu tất cả các tổ chức đó đều nằm dƣới một sự kiểm soát thống nhất của một quan niệm duy nhất rằng điều gì là tốt nhất cho lợi ích của khoa học trong một thời điểm cụ thể nào đó.

438

Tất nhiên, tự do nghiên cứu không có nghĩa là mỗi nhà khoa học cần đƣợc làm những gì mà anh ta thích nhất. Cũng không có nghĩa là khoa học tự

quản lý mình nhƣ một thực thể. Điều đó có nghĩa là nên có càng nhiều các trung tâm nghiên cứu độc lập tới mức có thể, trong đó ít nhất những ngƣời chứng tỏ đƣợc khả năng của mình trong việc thúc đẩy tri thức và sự cống hiến của họ cho nhiệm vụ của mình có thể tự quyết định vấn để mà họ

muốn dồn năng lƣợng để nghiên cứu và là cái mà họ có thể giải thích một cách cặn kẽ về những kết luận mà họ khám phá đƣợc, cho dù những kết luận đó sẽ làm hài lòng ông chủ của anh ta hay làm lợi cho xã hội nói chung.14

Trong thực tế, điều đó có nghĩa là những ngƣời đã chứng tỏ đƣợc mình trong mắt các đồng nghiệp, và những ngƣời, vì lý do này, đƣợc trao cho những vị trí cao hơn mà ở đó họ có thể quyết định công việc của chính họ

và của cấp dƣới, cần phải đƣợc đảm bảo về vị trí của họ. Đây là một đặc quyền cần đƣợc trao với lý do cũng tƣơng tự nhƣ lý do mà ngƣời ta thấy cần thiết để đảm bảo vị trí cho các quan tòa, và quyền này đƣợc trao không phải vì lợi ích của cá nhân mà bởi vì ngƣời ta tin tƣởng rằng những ngƣời ở những vị trí nhƣ vậy sẽ, nhìn chung, phục vụ lợi ích của xã hội một cách tốt nhất nếu họ đƣợc bảo vệ khỏi những sức ép của các quan điểm từ bên ngoài. Tất nhiên đây không phải là một đặc quyền vô hạn, mà điều này chỉ có nghĩa là, một khi đã đƣợc trao cho ai đó, quyền này không thể bị tƣớc bỏ trừ khi với cùng lý do đã nêu ra trong văn bản bổ nhiệm.

Không có lý do gì để những điều khoản đó không bị sửa đổi cho những sự

bổ nhiệm mới khi mà chúng ta có thêm đƣợc các kinh nghiệm mới, mặc dầu những điều kiện nhƣ vậy không thể áp dụng cho những ngƣời đã có quyền mà nhƣ ở nƣớc Mỹ gọi là “bảo đảm suốt đời” (nguyên văn –

tenure). Chẳng hạn, những kinh nghiệm gần đây cho thấy là những điều khoản bổ nhiệm cần chỉ rõ rằng nếu những ngƣời nắm giữ vị trí nhƣ vậy từ bỏ đặc quyền đó khi mà họ biết rằng họ đang tham gia hay ủng hộ các phong trào đi ngƣợc lại với các nguyên tắc trên đó đặc quyền này đƣợc xây dựng lên. Sự khoan dung không nên bao gồm sự biện hộ cho bất khoan dung. Trên cơ sở này, tôi cảm thấy là những ngƣời Cộng sản không nên đƣợc trao “bảo đảm suốt đời”, mặc dầu khi họ đã đƣợc trao những quyền nhƣ vậy mà không nói rõ các hạn chế ấy, thì quyền này cũng cần

439

phải đƣợc tôn trọng nhƣ mọi sự trao quyền tƣơng tự.

Tuy nhiên, tất cả những điều này chỉ áp dụng đối với đặc quyền “bảo đảm suốt đời”. Bên cạnh những tính toán phù hợp cho bảo đảm suốt đời này, sẽ

không có nhiều căn cứ cho bất kỳ ai đòi hỏi phải có quyền tự do để làm hay dạy những điều mà anh ta thích, hay mặt khác, đòi hỏi những luật lệ

cứng rắn quy định việc bất kể ai có những quan điểm riêng biệt đều phải bị loại trừ một cách rộng rãi. Mặc dầu một viện nghiên cứu hƣớng tới những chuẩn mực cao sẽ sớm nhận ra rằng họ chỉ có thể thu hút các tài năng hàng đầu nếu họ thậm chí trao cho những thành viên trẻ tuổi nhất một sự lựa chọn rộng rãi về các quan điểm cũng nhƣ sự mƣu cầu, không ai có quyền tự cho phép mình làm việc cho những viện nghiên cứu nơi không tôn trọng những quan điểm và lợi ích mà anh ta tin tƣởng.

9. Nhu cầu bảo vệ các thể chế học hành chống lại những can thiệp thô bạo của các lợi ích về kinh tế và chính trị ngày này đã quá rõ ràng và sẽ không có nhiều nguy cơ để lo sợ rằng điều này sẽ không đƣợc áp dụng thành công ở các tổ chức danh tiếng. Sẽ vẫn có nhu cầu cho việc theo dõi, đặc biệt là trong khoa học xã hội, nơi mà các sức ép thƣờng đƣợc thể hiện dƣới dạng những mục đích hết sức lý tƣởng và đƣợc công nhận một cách rộng rãi.

Sức ép chống lại một quan điểm không phổ biến còn tác hại nhiều hơn là sự chống đối những quan điểm phổ biến. Một cảnh bảo chắc chắn cho chúng ta là thậm chí Thomas Jefferson cũng lý luận rằng trong lĩnh vực quản lý nhà nƣớc các nguyên tắc đƣợc đƣa ra dạy dỗ và các sách giáo khoa đang áp dụng trong Đại học Virginia cần do các nhà chức trách soạn thảo, bởi vì vị giáo sƣ tƣơng lai của trƣờng có thể “là một ngƣời thuộc trƣờng phái liên bang cũ”!15

Ngày nay, mối hiểm họa không còn liên quan nhiều tới những can thiệp rõ ràng từ bên ngoài chẳng hạn nhƣ sự gia tăng kiểm soát mà các nhu cầu tài chính cho nghiên cứu đang tăng lên tác động tới những ngƣời nắm giữ hầu bao. Nó tạo ra những mối đe dọa thực sự cho lợi ích của sự tiến bộ khoa học bởi vì lý tƣởng về một định hƣớng tập trung và thống nhất của các nỗ

lực nghiên cứu khoa học mà các định hƣớng này phục vụ sẽ bị chia sẻ bởi chính các nhà khoa học. Mặc dầu cuộc tấn công lớn đầu tiên, dƣới cái vỏ

440

quy hoạch cho khoa học và bị ảnh hƣởng nặng nề bởi những ngƣời theo chủ nghĩa Mác, đƣợc thực hiện trong năm 1930 đã bị đẩy lùi16, và những cuộc thảo luận xuất hiện do cuộc tấn công này đã tạo ra sự nhận thức lớn hơn về tầm quan trọng của tự do trong lĩnh vực này, nhƣng có lẽ là các toan tính nhằm “tổ chức” các nỗ lực nghiên cứu khoa học và định hƣớng chúng cho một mục đích cụ thể sẽ tái xuất hiện ở những dạng thức mới.

Những thành công đáng chú ý mà những ngƣời Nga đạt đƣợc trong một vài lĩnh vực và cũng là nguyên nhân tạo ra những lợi ích đổi mới trong việc tổ chức các nỗ lực nghiên cứu khoa học không nên làm chúng ta ngạc nhiên và cũng không cho chúng ta lý do để thay đổi quan điểm của chúng ta về tầm quan trọng của tự do. Đó là bất kể mục đích nào, hay thậm chí bất kể một số lƣợng hạn chế các mục tiêu nào, những cái đã biết là sẽ có thể đạt đƣợc, rồi thì sớm muộn cũng sẽ đạt đƣợc nếu chúng đƣợc ƣu tiên với sự tập trung phân bổ các nguồn lực, và đó là điều không cần phải tranh cãi. Đây cũng là lý do các tổ chức chuyên chế dĩ nhiên có thể sẽ hiệu quả

hơn trong một cuộc chiến ngắn hạn – và cũng là lý do tại sao các chính phủ nhƣ vậy trở nên rất nguy hiểm cho những quốc gia khác khi họ đƣợc phép lựa chọn những thời điểm thích hợp nhất cho cuộc chiến. Nhƣng điều này không có nghĩa là sự tiến bộ của tri thức nói chung chỉ có thể

nhanh hơn nếu tất cả các nỗ lực đƣợc tập trung cho một mục tiêu mà ở

hiện tại có vẻ là quan trọng nhất, hay là, trong dài hạn, quốc gia nào tổ

chức một cách cụ thể hơn các nỗ lực của họ sẽ trở lên hùng mạnh hơn.17

Một yếu tố khác góp phần vào niềm tin đối với sự ƣu việt của các nghiên cứu có định hƣớng là quan niệm có phần phóng đại về mức độ mà các nền công nghiệp hiện đại lệ thuộc vào trong qua trình phát triển đối với các nhóm làm việc có tổ chức trong các phòng thí nghiệm công nghiệp lớn.

Trên thực tế, nhƣ đã đƣợc chỉ ra một cách chi tiết trong thời gian gần đây18, một phần lớn hơn mức thông thƣờng ngƣời ta vẫn tin, ngay cả đối với các tiến bộ công nghệ chủ yếu trong thời gian gần đây, là đến từ các nỗ lực cá nhân, thƣờng là từ những ngƣời theo đuổi một sở thích nghiệp dƣ hay những ngƣời phải đối mặt với vấn đề nghiên cứu một cách tình cờ. Và những gì đúng trong lĩnh vực nghiên cứu ứng dụng cũng đúng không kém với lĩnh vực nghiên cứu cơ bản, nơi mà các tiến bộ quan trọng, do bản chất của chúng, thƣờng khó dự đoán hơn. Trong lĩnh vực này, dĩ nhiên có

441

thể có những hiểm họa do việc nhấn mạnh vào cách làm việc theo nhóm và hợp tác, và chủ nghĩa cá nhân của các nhà khoa học châu Âu (mà một phần là do việc họ ít sử dụng và do đó ít bị lệ thuộc vào các hỗ trợ phong phú về vật chất) hình nhƣ mang lại cho họ nhiều lợi thế hơn so với các nhà khoa học Mỹ trong hầu hết các lĩnh vực nguyên gốc của nghiên cứu nền tảng.

Có lẽ không nơi nào sự ứng dụng các luận điểm của chúng ta quan trọng hơn là luận điểm sự tiến bộ của tri thức có thể nhanh hơn ở những nơi mà sự mƣu cầu khoa học không bị quyết định bởi các quan điểm thống nhất về tính tiện ích về mặt xã hội của chúng, và ở những nơi mà mỗi ngƣời đã chứng tỏ đƣợc mình có thể cống hiến cho những nhiệm vụ mà anh ta cảm thấy có thể đóng góp nhiều nhất. Ở những nơi, nhƣ ngày càng tăng lên trong trƣờng hợp của các lĩnh vực thử nghiệm, mà các cơ hội nhƣ vậy không còn đƣợc tạo ra bằng cách đảm bảo cho mọi sinh viên đủ phẩm chất có thể quyết định cách sử dụng thời gian của mình, thay vì đó lại là nơi cần một lƣợng lớn các phƣơng tiện vật chất cho hầu hết các loại hình công việc, thì viễn cảnh của tiến bộ chỉ có thể thực hiện đƣợc nếu, thay vì nguồn ngân quỹ bị kiểm soát bởi một nhà chức trách độc nhất và tiến hành theo một kế hoạch đơn nhất, có vô số những nguồn tài trợ độc lập sao cho thậm chí một ngƣời có tƣ duy không chính thống cũng có cơ hội tìm kiếm một ngƣời ủng hộ.

Mặc dầu chúng ta còn có rất nhiều điều để học hỏi về cách tốt nhất để

quản lý các quỹ độc lập hỗ trợ cho các nghiên cứu, và mặc dầu không chắc chắn là liệu ảnh hƣởng của các quỹ có quy mô rất lớn (với những sự

phụ thuộc không thể tránh khỏi vào các ý kiến đa số và xu hƣớng nhấn mạnh vào các khoa học có tính thời trang) là luôn luôn có lợi nhƣ lẽ ra phải có hay không, thì vẫn có rất ít nghi ngờ trong việc sự phong phú của các nguồn tài trợ các nhân đầu tƣ vào các lĩnh vực nghiên cứu hạn chế là một trong những đặc điểm hứa hẹn nhất trong tình hình ở nƣớc Mỹ.

Nhƣng mặc dầu các đạo luật thuế hiện nay có thế làm tăng tạm thời nguồn tiền đổ vào những qũy nhƣ vậy, chúng ta cũng nên nhớ rằng chính đạo luật đó sẽ làm cho sự tích trữ các nguồn tài chính trở nên khó khăn hơn, và do đó, trong chừng mực ấy, các nguồn quỹ này sẽ có thể cạn kiệt trong tƣơng lai. Cũng nhƣ ở những nơi khác, sự duy trì tự do trong tâm trí và

442

tinh thần sẽ phụ thuộc, về dài hạn, vào sự giải tỏa kiểm soát đối với các phƣơng tiện vật chất và vào sự tiếp tục hiện diện của các cá nhân có khả

năng cống hiến những nguồn quỹ lớn cho các mục đích mà họ cho là quan trọng.

10. Không ở nơi nào mà sự tự do lại quan trọng nhƣ ở những nơi mà sự ngu dốt của chúng ta là lớn nhất - ở giới hạn của tri thức, hay nói cách khác, ở

nơi mà không ai có thể dự đoán điều gì sẽ xảy ra ở bƣớc đi tiếp theo. Mặc dầu thậm chí là tự do cũng bị đe dọa ở những nơi nhƣ vậy, đó vẫn là chiến địa mà chúng ta có thể tin tƣởng vào những con ngƣời đang sát cánh bảo vệ tự do khi mà họ nhận ra đƣợc mối hiểm nguy. Nếu nhƣ trong cuốn sách này, chúng ta chủ yếu quan tâm tới tự do trong các lĩnh vực khác, đó là bởi vì ngày nay chúng ta thƣờng hay quên rằng tự do về trí tuệ thƣờng phụ thuộc vào một nền tảng rộng lớn hơn của tự do và không thể tồn tại nếu không có nền tảng đó. Nhƣng mục đích cuối cùng của tự do là mở

rộng những năng lực mà con ngƣời vƣợt qua đƣợc tổ tiên của họ và mỗi thế hệ cần nỗ lực để góp phần làm tăng những năng lực đó – góp phần vào sự lớn mạnh của tri thức và sự tiến bộ của đạo đức và các niềm tin mỹ học, nơi mà không một ngƣời ƣu việt nào đƣợc phép áp đặt những quan điểm cho điều gì là đúng và tốt và nơi mà chỉ những trải nghiệm hơn nữa mới có thể quyết định cái gì sẽ thắng thế.

Chính ở bất kể nơi nào con ngƣời vƣợt qua đƣợc hiện tại của mình, nơi mà những điều mới xuất hiện và sự đánh giá nằm ở tƣơng lai, là nơi mà tự

do cuối cùng sẽ chứng minh đƣợc giá trị của nó. Những vấn đề của giáo dục và nghiên cứu cuối cùng dẫn chúng ta trở lại chủ để chính của cuốn sách này, từ nơi mà hệ quả của tự do và sự hạn chế trở nên xa xăm hơn và khó nhận biết hơn so với nơi mà chúng ảnh hƣởng trực tiếp nhất tới các giá trị căn bản. Và chúng ta có lẽ không thể tìm ra từ ngữ thích hợp nhất để kết luận hơn là câu nói của Wilhelm von Humboldt mà hơn một trăm năm trƣớc John Stuart Mill đã dùng để mở đầu cho luận văn “Bàn về Tự

do” của ông: “Nguyên tắc lớn, nguyên tắc dẫn dắt, mà theo đó tất cả các lý luận mở ra trong những trang sách này tập trung trực tiếp vào, là tầm quan trọng tuyệt đối và thiết yếu của sự phát triển con ngƣời trong sự giàu có nhất của tính đa dạng mà chúng ta có”.

443