0 | 606

TINH THẦN KHAI MINH

QUYỂN

Tủ sách Dân chủ và Pháp quyền

DÂN CHỦ VÀ

THỂ CHẾ DÂN CHỦ

0 | 606

DÂN CHỦ VÀ

THỂ CHẾ DÂN CHỦ

---

Biên soạn: Minh Anh – Vi Yên

[Nhóm Tinh Thần Khai Minh]

1 | 606

MỤC LỤC

Lời nói đầu ..........................................................................................4

PHẦN I - DÂN CHỦ

Tổng quan về dân chủ .........................................................................6

Các nguyên tắc căn bản của dân chủ ....................................................78

Các nguyên tắc bầu cử dân chủ ............................................................95

Bình đẳng và dân chủ ..........................................................................120

Chính quyền đại biểu và dân chủ .........................................................139

Dân chủ là một phương tiện, không phải là cứu cánh ..........................155

Dân chủ - đó là quyền của tất cả quốc gia ............................................172

Dân chủ như một giá trị toàn cầu ........................................................191

Bàn về dân chủ ....................................................................................227

PHẦN II - THỂ CHẾ DÂN CHỦ

Thể chế chính trị cộng hòa ..................................................................285

Hệ thống chính trị vương quốc Anh ....................................................307

2 | 606

Hệ thống chính trị Mỹ ........................................................................362

Hệ thống chính trị Pháp .....................................................................428

So sánh các hệ thống chính trị .............................................................485

So sánh chế độ tổng thống với chế độ đại nghị ....................................516

So sánh các mô hình dân chủ...............................................................550

3 | 606

LỜI NÓI ĐẦU

Tủ sách “Dân chủ và Pháp quyền” bàn về các chủ đề cơ bản trong lĩnh vực Dân chủ, Thể chế và Pháp quyền, do nhóm Tinh Thần Khai Minh biên tập từ các bài viết của các học giả trong và ngoài nước. Chúng tôi rất cám ơn các học giả đã dày công viết nên những bài viết chất lượng, bổ ích.

Quyển sách này là tập hợp các bài viết giới thiệu tổng quan về khái niệm dân chủ và một vài mô hình thể chế dân chủ trên thế giới. Chúng tôi sắp xếp các bài viết thành hai phần chính: Phần Một bàn về những quan niệm chung về dân chủ, được thừa nhận rộng rãi; Phần Hai trình bày về một vài dạng tổ chức của nhà nước dân chủ như tổng thống, bán tổng thống, đồng thuận, đa số.

Quý độc giả có thể tìm đọc các tài liệu khác của nhóm Tinh Thần Khai Minh tại http://tinhthankhaiminh.org

Mọi thắc mắc, góp ý xin liên hệ email tinhthankhaiminh@gmail.com. Xin cám ơn quý độc giả.

Trân trọng,

Nhóm Tinh Thần Khai Minh

4 | 606

PHẦN I

DÂN CHỦ

5 | 606

BÀI MỘT

TỔNG QUAN VỀ DÂN CHỦ

Bộ Ngoại giao Mỹ

LỜI GIỚI THIỆU

Chúng ta đang sống trong một thời kỳ mà tiếng gọi cho tự do và dân chủ

đang vang lên trên khắp địa cầu. Đông Âu vừa loại bỏ các chính phủ

chuyên chế tồn tại gần nửa thế kỷ và các nước cộng hòa thuộc Liên Xô cũ

cũng đang tranh đấu để thay thế chế độ cộng sản tồn tại gần 75 năm bằng một trật tự dân chủ mới- trật tự mà trước đây có thể họ chưa bao giờ biết đến. Tuy nhiên, những sự kiện xảy ra xung quanh các biến động chính trị

lớn tại châu Âu đang phủ một bóng đen lên viễn cảnh tươi sáng mà dân chủ hứa sẽ đem lại - chính sự hứa hẹn này đang liên kết và huy động sức mạnh của mọi người trên khắp thế giới. Nam Mỹ và Bắc Mỹ hiện nay thực sự đang là một bán cầu của dân chủ; châu Phi đang trải qua một thời kỳ cải cách dân chủ chưa từng có; và các thể chế dân chủ mới và năng động hiện đang bén rễ tại châu Á.

6 | 606

Hiện tượng toàn cầu này đang làm cho những người hoài nghi phải suy nghĩ lại, những người hoài nghi cho rằng dân chủ tự do hiện đại là một sản phẩm nhân tạo chỉ có ở phương Tây và không thể nhân bản thành công được ở các nền văn hóa không phải phương Tây. Trong một thế giới mà dân chủ đã được thực thi ở nhiều quốc gia khác nhau như Nhật Bản, Italia và Vênezuêla, các định chế dân chủ có thể lên tiếng một cách chính thức cho các khát vọng mang tính nhân loại toàn cầu về tự do và tự quản.

Tuy nhiên làn sóng đòi tự do mạnh mẽ trong suốt thập kỷ qua rõ ràng đã đảm bảo cho sự thành công tối hậu của nó. Chester E. Finn, Jr.- Giáo sư

về giáo dục và chính sách công tại trường Đại học Vanderbilt kiêm Giám đốc Tổ chức Giáo dục Xuất sắc (Educational Excellence Network), đã phát biểu trước một nhóm các nhà giáo dục và các thành viên chính phủ tại Managua, Nicaragua: “Con người ta sinh ra đã ưa thích tự do hơn áp bức, đó là điều tự nhiên. Nhưng chúng ta không thể kỳ vọng rằng các hệ thống chính trị dân chủ có thể đương nhiên được tạo ra và duy trì mãi mãi.

Ngược lại, các ý tưởng dân chủ luôn tồn tại nhưng việc thực hiện dân chủ

thì không phải lúc nào cũng làm được”.

Ngày nay, các giá trị dân chủ có thể đang được xem lại, nhưng được xem lại theo suốt quá trình lịch sử lâu dài của loài người, từ cuộc Cách mạng Pháp cuối thế kỷ 18 cho tới sự xuất hiện của các chế độ một đảng 7 | 606

vào giữa thế kỷ 20, phần lớn các thể chế dân chủ còn ít và tồn tại không lâu. Thực tế này không làm cho chúng ta bi quan hay thất vọng, mà ngược lại, đó là thách thức chúng ta phải vượt qua. Trong khi khát vọng tự do là điều tự nhiên bẩm sinh của con người thì việc thực hiện dân chủ

lại đòi hỏi phải được giáo dục. Việc lịch sử có còn tiếp tục mở các cánh cửa của tự do và cơ hội nữa hay không phụ thuộc vào sự quyết tâm cống hiến và trí tuệ tập thể của chính bản thân người dân chứ không dựa trên bất kỳ quy luật nào của lịch sử và đương nhiên cũng không dựa trên lòng nhân từ của các nhà lãnh đạo tự bầu.

Khác với một số quan điểm, một xã hội dân chủ lành mạnh không chỉ

đơn giản là một đấu trường cho các cá nhân theo đuổi các mục đích của cá nhân họ. Dân chủ sẽ chỉ được thực hiện khi dân chủ là mong muốn của các công dân có quyết tâm sử dụng quyền tự do mà họ vất vả mới giành được để tham gia vào đời sống của xã hội - góp tiếng nói của họ vào các tranh luận tập thể, bầu ra các vị đại diện có trách nhiệm đối với các hành động của họ và chấp nhận yêu cầu dung hòa và thỏa hiệp trong đời sống công cộng. Các công dân của nền dân chủ được tận hưởng quyền tự do cá nhân, nhưng họ cũng phải chia sẻ trách nhiệm cùng những người khác xây dựng một tương lai trong đó các giá trị cơ bản của tự do và tự quản vẫn tiếp tục được theo đuổi.

8 | 606

ÐỊNH NGHĨA DÂN CHỦ

Chính phủ của nhân dân

Dân chủ có thể là một từ quen thuộc với nhiều người, nhưng nó là một khái niệm vẫn bị hiểu sai và sử dụng sai khi các chế độ chuyên chính và các chính thể quân sự độc tài lợi dụng để kêu gọi sự ủng hộ của quần chúng bằng cách tự gắn cho mình cái mác dân chủ. Tuy thế, sức mạnh của tư tưởng dân chủ cũng đã tạo nên những biểu hiện sâu sắc nhất và nhanh chóng nhất trong lịch sử của ý chí và trí tuệ con người: từ Pericles thời Aten cổ đại tới Vaclav Havel ở Cộng hòa Séc hiện đại, từ Tuyên ngôn Độc lập của Thomas Jefferson năm 1776 tới các bài diễn văn cuối cùng của Andrei Sakharov năm 1989.

Theo định nghĩa trong từ điển, dân chủ “là chính phủ được thành lập bởi nhân dân trong đó quyền lực tối cao được trao cho nhân dân và được thực hiện bởi nhân dân hoặc bởi các đại diện được bầu ra từ một hệ thống bầu cử tự do”. Theo Abrham Lincoln, dân chủ là một chính phủ “của dân, do dân và vì dân”.

Tự do và dân chủ thường hay được sử dụng thay lẫn nhau nhưng hai từ

này không đồng nghĩa với nhau. Dân chủ thực tế là một tập hợp những tư

tưởng và nguyên tắc về tự do và cũng bao gồm một tập hợp các thông lệ

9 | 606

và các thủ tục đã được đúc kết lại từ quá trình lâu dài, thường không bằng phẳng, của lịch sử. Một cách ngắn gọn, dân chủ là sự thể chế hóa tự do.

Trên cơ sở này chúng ta có thể định rõ được các nguyên tắc cơ bản đã được thử thách qua thời gian đối với một chính phủ lập hiến, vấn đề nhân quyền, vấn đề bình đẳng trước pháp luật mà bất cứ một xã hội nào được gọi là dân chủ theo đúng nghĩa của nó cũng cần phải có.

Các thể chế dân chủ được phân ra hai loại cơ bản: trực tiếp và đại diện.

Trong nền dân chủ trực tiếp, mọi công dân, không cần thông qua trung gian là các đại diện được bầu hay chỉ định, có thể tham gia vào quá trình đưa ra các quyết định cho các vấn đề xã hội. Một hệ thống như thế rõ ràng chỉ có thể thực hiện được với một số tương đối ít người, ví dụ như

trong một tổ chức cộng đồng hay một hội đồng bộ lạc nào đó hay một đơn vị cấp cơ sở của một liên đoàn lao động, khi mà các thành viên có thể

gặp gỡ nhau trong một phòng họp để bàn bạc, thảo luận các vấn đề và đi tới quyết định bằng sự đồng thuận hoặc theo nguyên tắc biểu quyết theo đa số. Những người Aten cổ đại, những người lập ra thể chế dân chủ đầu tiên, đã thực hiện kiểu dân chủ trực tiếp với một hội đồng bao gồm số

lượng thành viên từ 5.000 đến 6.000 người- có thể đây là số lượng tối đa để có thể tập hợp được ở một địa điểm và thực hiện sự dân chủ trực tiếp.

10 | 606

Xã hội hiện đại, với quy mô và tính phức tạp của nó, ít có cơ hội cho dân chủ trực tiếp. Ngay như ở vùng đông bắc Hoa Kỳ, nơi mà cuộc họp thị trấn New England đã thành một truyền thống thiêng liêng, thì hiện nay hầu hết các cộng đồng đã phát triển lớn tới mức không thể tập hợp được tất cả cư dân ở một nơi để tiến hành biểu quyết trực tiếp cho các vấn đề có tác động tới cuộc sống của chính họ.

Ngày nay, dù là đối với một thị trấn 50.000 người hay một đất nước trên 50 triệu người, hình thức dân chủ phổ biến nhất là hình thức dân chủ đại diện trong đó công dân bầu ra các công chức là những người đưa ra các quyết định chính trị, xây dựng pháp luật và quản lý các chương trình vì lợi ích công cộng. Nhân danh nhân dân, các công chức đó phải cân nhắc kỹ càng các vấn đề công cộng phức tạp theo một quá trình có tính hệ thống và chu đáo, quá trình này đòi hỏi sự đầu tư lớn về thời gian và sức lực mà thường không thể thực hiện được đối với một số đông các công dân đơn lẻ.

Có nhiều cách rất khác nhau để bầu ra các vị công chức. Ví dụ, ở cấp quốc gia, các nhà lập pháp có thể được chọn lựa từ các khu vực bầu cử mà mỗi khu vực bầu cử bầu một đại diện ứng cử duy nhất. Theo một cách khác gọi là hệ thống đại diện theo tỷ lệ, mỗi đảng chính trị được đại diện trong cơ quan lập pháp theo tỷ lệ đạt được trong tổng bầu cử quốc gia.

11 | 606

Bầu cử tại tỉnh hay địa phương cũng có thể theo cách bầu cử quốc gia hoặc bằng cách nhẹ nhàng hơn thông qua sự đồng thuận của các nhóm thay cho bầu cử. Dù được bầu theo cách nào thì các vị công chức trong nền dân chủ đại diện cũng phải hoạt động và làm việc nhân danh nhân dân và luôn phải chịu trách nhiệm cho các hành động của họ trước nhân dân.

Nguyên tắc đa số và quyền thiểu số

Các nền dân chủ là các hệ thống trong đó mọi công dân được tự do đưa ra các quyết định chính trị theo nguyên tắc đa số. Nhưng nguyên tắc đa số

cũng chưa phải là dân chủ: ví dụ, không ai có thể gọi một hệ thống là công bằng hoặc bình đẳng nếu hệ thống đó chấp nhận cho 51% dân số

đàn áp 49% dân số còn lại với nhân danh đa số cả. Trong một xã hội dân chủ, nguyên tắc đa số phải được ràng buộc với sự đảm bảo cho các quyền con người của cá nhân, các quyền này, đến lượt nó, lại đóng vai trò bảo vệ

quyền lợi cho các nhóm thiểu số dù đó là dân tộc ít người, nhóm tôn giáo hay chính trị hoặc chỉ đơn giản là những người thua cuộc trong tranh luận về một vấn đề lập pháp nào đó. Các quyền của thiểu số không phụ thuộc vào ý nguyện của bên đa số và cũng không thể bị loại bỏ bởi biểu quyết đa 12 | 606

số. Các quyền lợi của thiểu số được bảo vệ bởi vì các luật và định chế dân chủ bảo vệ quyền lợi cho mọi công dân.

Diane Ravitch, một học giả, tác giả và là cựu Trợ lý Bộ trưởng Giáo dục Hoa Kỳ đã viết trong một bản tham luận cho hội thảo giáo dục tại Ba Lan: “khi một thể chế dân chủ kiểu đại diện hoạt động đúng theo hiến pháp mà hiến pháp đó có quy định giới hạn cho quyền lực của chính phủ

đồng thời đảm bảo các quyền cơ bản cho mọi công dân, thì chính phủ đó được gọi là nền dân chủ lập hiến. Trong một xã hội như thế, các nguyên tắc đa số và các quyền thiểu số được bảo vệ bởi luật và thông qua sự thể

chế hóa các điều luật”.

Đây chính là các thành phần cơ bản cho mọi thể chế dân chủ hiện đại cho dù nó có thể thay đổi theo hoàn cảnh lịch sử, văn hóa hay kinh tế.

Mặc dù có nhiều sự khác biệt rất lớn giữa các dân tộc và xã hội, các yếu tố

cơ bản như chính phủ lập hiến, nguyên tắc đa số kết hợp với quyền thiểu số, quyền cá nhân và nguyên tắc pháp quyền đều có thể tìm thấy ở Canađa và Costa Rica, Pháp và Bốtsoana, Nhật Bản và Ấn Độ.

Xã hội dân chủ

Dân chủ không chỉ là một tập hợp các quy định của hiến pháp và các thủ

tục để xác định cách thức hoạt động cho chính phủ. Trong một thể chế

13 | 606

dân chủ, chính phủ chỉ là một thành phần cùng tồn tại trong một kết cấu xã hội bao gồm rất nhiều các định chế khác nhau, các đảng chính trị, các tổ chức và các hiệp hội. Tính chất đa dạng này được gọi là đa nguyên và thể chế dân chủ đó quy định sự tồn tại, tính pháp lý hay quyền lực của các tổ chức và các định chế khác trong một xã hội dân chủ không phụ thuộc vào chính phủ.

Trong một xã hội dân chủ luôn có hàng ngàn các tổ chức tư nhân hoạt động ở cấp địa phương hay quốc gia. Rất nhiều trong số các tổ chức đó đóng vai trò trung gian giữa các cá nhân và các định chế của chính phủ

hay các tổ chức xã hội phức tạp khác mà họ cũng là một thành phần, hoặc thực hiện các vai trò, nhiệm vụ mà chính phủ không được giao và tạo cơ

hội cho các cá nhân thực hiện quyền và trách nhiệm của mình với tư cách là công dân của một thể chế dân chủ.

Các nhóm này thể hiện quyền lợi của thành viên của họ theo rất nhiều cách: ủng hộ các ứng cử viên vào các vị trí trong các cơ quan công quyền, tranh luận các vấn đề và cố gắng tạo ảnh hưởng lên các quyết định chính trị. Chỉ thông qua các nhóm như thế, các cá nhân mới có được con đường để tham gia một cách có ý nghĩa vào cả chính phủ và các cộng đồng của chính họ. Có rất nhiều ví dụ cho các nhóm như thế: các tổ chức nhân đạo 14 | 606

và nhà thờ, các nhóm môi trường và thân hữu, các hiệp hội kinh doanh và các liên đoàn lao động.

CÁC CỘT TRỤ CỦA NỀN DÂN CHỦ

Quyền tối cao của nhân dân

Chính phủ được thành lập dựa trên sự nhất trí của người dân Nguyên tắc đa số

Các quyền thiểu số

Đảm bảo các quyền cơ bản của con người

Bầu cử tự do và công bằng

Bình đẳng trước pháp luật

Thực hiện đúng luật

Hiến pháp đặt ra các giới hạn quyền lực của chính phủ

Đa nguyên về chính trị, kinh tế và xã hội

Thúc đẩy các giá trị của dung hòa, thực dụng, hợp tác và thỏa hiệp Trong một xã hội chuyên quyền, các tổ chức như thế bị kiểm soát, phải có giấy phép hoạt động và bị theo dõi hoặc phải báo cáo với chính phủ.

Trong một thể chế dân chủ, quyền lực của chính phủ được xác định rõ 15 | 606

ràng và bị giới hạn chặt chẽ bởi luật. Kết quả là các tổ chức tư nhân như

thế được tự do, không bị chính phủ kiểm soát; mà ngược lại, rất nhiều các tổ chức đó vận động chính phủ và tìm cách nâng cao trách nhiệm của chính phủ đối với các hành động của chính phủ. Một số tổ chức khác quan tâm tới các vấn đề nghệ thuật, thực hiện đức tin tôn giáo, nghiên cứu học thuật hoặc các vấn đề khác có thể tiếp xúc ít hay hoàn toàn không tiếp xúc với chính phủ.

Trong một xã hội dân chủ có nhiều nhóm khác nhau, các công dân đều có thể khai thác mọi khả năng tự do và trách nhiệm đối với vấn đề tự

quản lý mà không bị sức ép của bất kỳ bàn tay quyền lực nào của nhà nước.

CÁC QUYỀN CON NGƯỜI

Các quyền không thể tước bỏ

Chúng ta coi những sự thật sau đây là hiển nhiên: mọi con người được sinh ra đều bình đẳng, họ đã được tạo hóa ban cho một số quyền không thể tước bỏ được, trong đó có quyền sống, quyền tự do và quyền được mưu cầu hạnh phúc. Để bảo đảm cho các quyền đó, các chính phủ được thiết lập nên với quyền lực chính đáng dựa trên sự nhất trí của những người bị quản lý (người dân).

16 | 606

Trong những lời đáng ghi nhớ này của bản Tuyên ngôn Độc lập Hoa Kỳ, Thomas Jefferson đã đưa ra một nguyên tắc cơ bản làm cơ sở cho sự

thành lập chính phủ dân chủ. Các chính phủ trong thể chế dân chủ

không ban phát các quyền tự do cơ bản mà Jefferson đã nêu, mà chính các chính phủ đó được lập ra để bảo vệ các quyền tự do đó - các quyền mà mọi cá nhân hiển nhiên có do sự tồn tại của mình.

Theo quan điểm của các nhà triết học thời đại khai sáng của thế kỷ 17

và 18 thì các quyền không thể tước bỏ được là các quyền tự nhiên do Tạo hóa ban cho họ. Các quyền này không bị phá hủy khi xã hội dân sự được thiết lập và không một xã hội hay một chính phủ nào có thể xóa bỏ hoặc

“chuyển nhượng” các quyền này.

Các quyền không thể tước bỏ bao gồm các quyền tự do ngôn luận và thể hiện, tự do tín ngưỡng và nhận thức, tự do hội họp và quyền được bảo vệ bình đẳng trước pháp luật. Tuy nhiên, đây chưa phải là bản liệt kê đầy đủ các quyền mà các công dân có được trong một nền dân chủ. Các xã hội dân chủ đồng thời thừa nhận các quyền dân sự như quyền được xét xử

công bằng, và còn lập nên các quyền chủ chốt mà bất kỳ chính phủ dân chủ nào cũng phải duy trì. Vì các quyền này tồn tại không phụ thuộc vào chính phủ, do đó chúng không thể bị luật pháp bãi bỏ cũng như không phụ thuộc vào ý muốn nhất thời của đa số cử tri nào đó. Ví dụ như điều 17 | 606

sửa đổi bổ sung đầu tiên của Hiến pháp Hoa Kỳ không đưa ra quyền tự do tín ngưỡng hay tự to báo chí cho dân chúng. Điều sửa đổi bổ sung đó nghiêm cấm Quốc hội thông qua các luật vi phạm tới tự do ngôn lụân, tự

do tín ngưỡng và quyền hội họp ôn hòa. Nhà sử học Leonard Levy đã phát biểu: “Các cá nhân có thể tự do khi chính phủ của họ không tự do”.

Các nội dung chi tiết và các thủ tục của luật pháp liên quan tới quyền con người cần phải thay đổi tùy theo xã hội, nhưng tất cả các nền dân chủ

đều được giao trọng trách trong việc xây dựng các cấu trúc xã hội lập hiến, lập pháp để bảo đảm cho các quyền con người đó.

Ngôn luận

Tự do ngôn luận và thể hiện là huyết mạch của bất kỳ xã hội dân chủ nào.

Tranh luận, bỏ phiếu, hội họp và phản kháng, thờ phụng và bảo đảm công lý cho mọi người - tất cả những điều này có được đều dựa trên sự tự

do và thông suốt của ngôn luận và thông tin. Patrick Wilson, người Canađa, sáng lập ra chương trình truyền hình Đấu tranh cho Dân chủ đã nhận xét: “Dân chủ là trao đổi thông tin: mọi người trao đổi với người khác về các vấn đề chung của họ và gây dựng nên một số phận chung.

Trước khi con người tự quản được mình thì họ cần phải được tự do để tự

thể hiện mình đã”.

18 | 606

Các công dân trong thể chế dân chủ được sống với một niềm tin chắc chắn là thông qua trao đổi cởi mở về các tư tưởng và quan điểm, chân lý và sự thật sẽ được tìm thấy để chiến thắng sai lầm hay dối trá, đồng thời các quan điểm hay các tư tưởng khác sẽ được nhận biết giá trị rõ hơn, các vấn đề thỏa hiệp cũng được xác định rõ ràng và khi đó con đường dẫn tới tiến bộ, phát triển sẽ được khai thông. Sự cởi mở trong trao đổi càng lớn thì kết quả càng tốt đẹp. Nhà bình luận người Mỹ F.B. White đã diễn tả

điều đó theo cách sau: “Báo chí ở đất nước tự do của chúng ta được tin cậy và hữu ích cho mọi người không phải vì nó có đặc điểm tốt đẹp nào đó mà chính vì sự đa dạng rất lớn của nó. Chừng nào càng có nhiều chủ thể, mỗi chủ thể đều theo đuổi một sự thật riêng của họ thì chúng ta - những người dân càng có cơ hội đạt tới chân lý và mọi vấn đề luôn được sáng tỏ.

Càng nhiều [chủ thể] thì càng tốt”.

Trái hẳn với các chế độ độc tài, các chính phủ dân chủ không kiểm soát, ra lệnh hay đánh giá nội dung của bài viết hoặc bài nói chuyện. Thể

chế dân chủ dựa trên các công dân có học vấn và hiểu biết mà khả năng tiếp cận của họ đối với thông tin càng lớn thì càng làm cho họ có nhiều khả năng tham gia đầy đủ hơn vào các hoạt động xã hội. Sự dốt nát sinh ra sự thờ ơ. Thể chế dân chủ đạt được thịnh vượng dựa trên sức mạnh của 19 | 606

các công dân luôn được tắm trong các dòng tư tưởng, dữ kiện, ý kiến và sự

xét đoán một cách tự do.

Nhưng chính phủ nên làm gì trong trường hợp các phương tiện thông tin hoặc một số tổ chức khác lạm dụng quyền tự do ngôn luận để tạo ra các thông tin mà theo đa số là không đúng sự thật, phản cảm, vô trách nhiệm hoặc đơn giản chỉ là khó chấp nhận? Nói chung, câu trả lời sẽ là: không làm gì cả! Đơn giản chỉ là: công việc của chính phủ không phải để

xử lý những vấn đề như thế. Nói chung, phương thuốc cho tự do ngôn luận chính là ngôn luận tự do hơn. Điều này có vẻ nghịch lý, nhưng nhân danh ngôn luận tự do, thể chế dân chủ đôi khi phải bảo vệ quyền của các cá nhân và các tổ chức khi họ tự cho rằng các chính sách phi dân chủ

đang đàn áp ngôn luận tự do. Các công dân của xã hội dân chủ bảo vệ các quyền này với một niềm tin tưởng là sự tranh luận cởi mở cuối cùng sẽ

dẫn tới sự thật lớn hơn và các hành động của dân chúng sẽ khôn ngoan hơn so với khi ngôn luận hay sự bất đồng bị bóp nghẹt.

Hơn thế nữa, những người ủng hộ tự do ngôn luận lập luận rằng sự đàn áp ngôn luận tự do mà ta thấy đối với ai đó hôm nay sẽ có khả năng là mối đe dọa tới ngôn luận tự do của chính chúng ta vào ngày mai, điều mà cả ta và những người khác đều cảm thấy không chấp nhận được. Một trong những biện luận kinh điển cho quan điểm này là của nhà triết học 20 | 606

người Anh John Stuart Mill, ông đã chỉ ra từ năm 1859 trong bài viết

“Bàn về Tự do” rằng toàn dân bị tổn hại khi ngôn luận bị đàn áp. “Nếu dư

luận là đúng, họ bị tước đoạt mất cơ hội chuyển sự nhầm lẫn thành sự

thật, nếu dư luận là sai, họ mất cơ hội để có được nhận thức rõ ràng hơn và mất cơ hội nhìn nhận sự thật sâu sắc hơn khi được đối chiếu với sai lầm”.

Hệ quả của tự do ngôn luận là quyền của nhân dân được nhóm họp và đòi hỏi một cách ôn hòa chính phủ phải lắng nghe những mối bất bình của họ. Không có quyền hội họp, không có quyền được lắng nghe, khi đó tự do ngôn luận không còn giá trị nữa. Do đó, tự do ngôn luận coi như là vô nghĩa nếu không được gắn bó mật thiết, nếu không nói là không thể

tách rời với quyền hội họp, phản kháng và quyền đòi hỏi thay đổi. Các chính phủ dân chủ có thể quy định một cách hợp pháp về thời gian và địa điểm của các cuộc tập hợp và tuần hành chính trị để duy trì hòa bình, nhưng họ cũng không thể sử dụng quyền lực để đàn áp sự phản kháng hoặc ngăn cản các nhóm, các tổ chức phản đối lên tiếng cho công luận nghe rõ.

21 | 606

Tự do và tín ngưỡng

Tự do tín ngưỡng, hay nói rộng hơn là tự do về nhận thức có nghĩa là không ai bị đòi hỏi phải tin theo một tôn giáo hoặc một niềm tin nào ngược lại với mong muốn của chính họ. Hơn nữa, không ai bị trừng phạt hay ngược đãi bằng bất kỳ hình thức nào chỉ vì họ chọn lựa tôn giáo này chứ không phải tôn giáo khác, hoặc không chọn lựa một tôn giáo nào cả.

Nhà nước dân chủ công nhận niềm tin tôn giáo của con người là vấn đề

hết sức riêng tư.

Theo một nghĩa liên quan, tự do tôn giáo có nghĩa là không một người nào bị chính phủ bắt buộc phải chấp nhận một nhà thờ hoặc một tín ngưỡng chính thức nào cả. Trẻ em không bị bắt buộc phải theo học ở một trường tôn giáo và không một ai bị đòi hỏi phải tham dự các công việc tôn giáo, cầu nguyện hoặc tham gia vào các hoạt động tôn giáo ngược với ý nguyện của họ. Trải qua lịch sử và truyền thống lâu đời, rất nhiều các quốc gia dân chủ đã thiết lập một cách chính thống các nhà thờ hoặc tôn giáo với sự bảo trợ của nhà nước. Tuy nhiên, điều đó không làm giảm nhẹ

trách nhiệm của các chính phủ dân chủ trong vai trò bảo vệ tự do cho các cá nhân mà tín ngưỡng của họ khác với tôn giáo được khuyến khích một cách chính thống.

22 | 606

Tư cách công dân: Quyền và trách nhiệm

Các thể chế dân chủ dựa trên nguyên tắc là chính phủ tồn tại để phục vụ

nhân dân, còn nhân dân không tồn tại để phục vụ chính phủ. Nói cách khác, nhân dân là các công dân của nhà nước dân chủ chứ không phải là đối tượng của nhà nước dân chủ. Khi nhà nước bảo vệ quyền của công dân, thì đáp lại, công dân trung thành với nhà nước của họ. Dưới một chế

độ độc tài, nhà nước tồn tại như một thực thể tách rời xã hội, đòi hỏi lòng trung thành và sự phục vụ từ những người dân của họ mà không có một bổn phận tương xứng nào đối với dân chúng để đảm bảo có được sự

nhất trí của người dân đối với các hành động của họ.

Chẳng hạn, khi các công dân trong một xã hội dân chủ đi bầu cử là họ

thực thi quyền và trách nhiệm của họ để nhằm xác định ai sẽ là người thay mặt họ thực hiện việc quản lý xã hội. Trái lại, trong một nhà nước độc tài, những hoạt động bầu cử chỉ nhằm hợp pháp hóa sự lựa chọn đã định sẵn của chế độ. Sự bầu cử trong một xã hội như thế không dính líu gì tới quyền cũng như trách nhiệm của các công dân, mà chỉ là một sự bày tỏ

cưỡng bức sự ủng hộ của công chúng cho chính phủ.

Tương tự, các công dân trong một xã hội dân chủ được tận hưởng quyền tham dự vào các tổ chức không phụ thuộc vào chính phủ và được tự do tham gia vào các hoạt động của xã hội. Đồng thời họ cũng phải 23 | 606

chấp nhận nghĩa vụ đi kèm quyền tham gia đó: Tự tìm hiểu và học hỏi về

các vấn đề, biết dung hòa khi xử sự với những người có quan điểm trái ngược, và biết thỏa hiệp khi cần thiết để đạt được thỏa thuận.

Tuy nhiên, trong một nhà nước độc tài chỉ có rất ít hoặc không có các tổ chức hoặc các nhóm tình nguyện tư nhân. Nếu có, các tổ chức đó không đóng vai trò như các phương tiện để cho các cá nhân để tranh luận về các vấn đề hay thực hiện các công việc riêng của họ, các tổ chức này chỉ

phục vụ như một cánh tay của nhà nước để bắt các đối tượng của nhà nước phải phục tùng.

Thực hiện nghĩa vụ quân sự cho ta một ví dụ khác về sự trái ngược của quyền và trách nhiệm trong các xã hội dân chủ và phi dân chủ. Cả hai loại xã hội đó đều yêu cầu các thanh niên tham gia nghĩa vụ quân sự trong thời bình. Trong nhà nước độc tài, sự bắt buộc này được áp đặt một cách đơn phương. Trong nhà nước dân chủ, thời hạn phục vụ trong quân đội là một nhiệm vụ mà các công dân phải thực hiện thông qua luật của chính phủ do chính các công dân đó bầu ra. Trong mọi xã hội, việc thực hiện nghĩa vụ quân sự thời bình có thể không được các cá nhân hoan nghênh.

Nhưng người lính-công dân trong một xã hội dân chủ thực hiện nghĩa vụ

đó với một nhận thức là họ đang đảm nhiệm một bổn phận mà xã hội đó đã tự cam kết phải thực hiện. Hơn thế nữa, các thành viên trong một xã 24 | 606

hội dân chủ có quyền thực hiện nghĩa vụ đó theo cách tập thể hoặc thay đổi bổn phận đó: giải trừ nghĩa vụ quân sự bắt buộc và thành lập quân đội tự nguyện như Hoa Kỳ và một số nước khác đã làm; thay đổi thời hạn phục vụ trong quân đội như ở Đức; hoặc duy trì một đội ngũ nam giới dự

bị cho nghĩa vụ quân sự như một phần cơ bản của quyền công dân ở Thụy Sỹ.

Quyền công dân trong những ví dụ kể trên dẫn đến một định nghĩa rộng hơn về quyền và nghĩa vụ, bởi lẽ chúng là hai mặt đối lập của một vấn đề. Việc thực hiện các quyền của một cá nhân cũng đồng thời là trách nhiệm của họ phải bảo vệ và nâng cao các quyền đó của chính họ và của người khác. Ngay cả các công dân trong các thể chế dân chủ đã được thiết lập vững mạnh cũng thường hiểu sai mối quan hệ đó và thường chỉ chú ý tới lợi ích của quyền con người trong khi phớt lờ các trách nhiệm, nghĩa vụ. Như nhà chính trị học Benjamin Barber ghi nhận: “Dân chủ thường được hiểu như là sự thống trị của số đông và quyền càng được hiểu như sự

sở hữu của các cá nhân và dẫn đến như là sự đối lập tất yếu đối với dân chủ số đông. Nhưng như thế là hiểu sai cả về quyền lẫn dân chủ”.

Chúng ta nhận thấy một sự thật chắc chắn là khi các công dân thực hiện các quyền cơ bản hay quyền không thể tước bỏ được - như tự do ngôn luận, hội họp và tôn giáo thì chính các quyền đó sẽ thiết lập nên các 25 | 606

giới hạn đối với mọi chính phủ được xây dựng trên cơ sở dân chủ. Do đó, những quyền cá nhân chính là bức tường thành ngăn chặn sự lạm dụng của chính phủ hoặc bất kỳ số đông chính trị nhất thời nào.

Nhưng theo một nghĩa khác, quyền con người, cũng như các cá nhân con người không hoạt động một cách cô lập. Quyền không phải là sự sở

hữu riêng của cá nhân mà nó chỉ tồn tại khi nó được thừa nhận bởi các công dân khác của xã hội. Cử tri, như triết gia người Mỹ Sidney Hook đã diễn tả,là “người trông coi sau chót đối với sự tự do của chính họ”.. Với quan điểm này thì chính phủ dân chủ do dân bầu và có trách nhiệm trước dân không thể là kẻ đối lập với các quyền cá nhân mà phải là người bảo hộ

các quyền đó. Chính khi nâng cao các quyền lợi của họ mà các công dân trong một thể chế dân chủ thực hiện các nghĩa vụ và bổn phận dân sự của họ.

Nói rộng ra thì các nghĩa vụ này bao gồm cả sự tham gia vào các hoạt động dân chủ để đảm bảo dân chủ được thực hiện. Ở mức tối thiểu, các công dân nên tự tìm hiểu, nghiên cứu các vấn đề bức xúc đang diễn ra trong xã hội của họ, như việc bỏ phiếu bầu một cách sáng suốt cho các vị

trí lãnh đạo cao cấp. Việc thực hiện một số nghĩa vụ khác như tham gia đoàn hội thẩm trong các phiên tòa dân sự hoặc hình sự hầu hết mang tính tự nguyện hoặc đôi khi tuân theo luật quy định.

26 | 606

Cốt lõi của hành động dân chủ là sự tham gia của các công dân một cách tích cực và tự nguyện vào trong đời sống chung của cộng đồng hay quốc gia của họ. Nếu không duy trì được sự tham gia rộng rãi này, dân chủ sẽ tàn lụi và trở thành đặc quyền dành riêng cho một số nhóm và tổ

chức. Nhưng với sự cam kết tích cực của các cá nhân trong toàn xã hội, các thể chế dân chủ có thể vượt qua các cơn bão chính trị hay kinh tế -

vấn đề không thể tránh khỏi đối với mọi xã hội- mà không phải hy sinh các quyền lợi và sự tự do mà họ đã tuyên thệ gìn giữ.

Tham gia tích cực vào đời sống xã hội thường được hiểu một cách hạn hẹp như là sự tranh giành các vị trí chính trị. Nhưng sự tham gia của các công dân trong một xã hội dân chủ mang ý nghĩa rộng lớn hơn rất nhiều việc chỉ tham gia vào các cuộc tranh cử. Ở các cấp khu vực hoặc thị xã, các công dân có thể tham gia vào những việc như hoạt động trong các ủy ban trường học, thành lập các nhóm cộng đồng hoặc kể cả giữ các vị trí lãnh đạo ở địa phương. Ở cấp bang, tỉnh, hoặc quốc gia, các công dân có thể

đóng góp ý kiến của họ bằng cách phát biểu hoặc gửi văn bản tới các cuộc tranh luận về các vấn đề chung hoặc họ có thể tham gia vào các đảng chính trị, liên đoàn lao động hoặc các tổ chức tình nguyện. Cho dù ở cấp nào, một nền dân chủ lành mạnh cũng dựa trên sự tham gia liên tục và công khai của đa số công dân.

27 | 606

Diane Ravitch đã viết: “Dân chủ là một quá trình, một cách thức sống và làm việc cùng nhau. Đó là một quá trình luôn phát triển chứ không đứng im. Nó đòi hỏi sự hợp tác, thỏa hiệp và dung hòa giữa các công dân.

Thực hiện dân chủ là một điều khó khăn chứ không dễ dàng. Tự do đồng nghĩa với nghĩa vụ chứ không phải được miễn các nghĩa vụ”.

Thể chế dân chủ là sự biểu hiện các lý tưởng về tự do và tự thể hiện, nhưng nó cũng là sự thể hiện rõ ràng về bản chất của loài người. Nó không đòi hỏi con người phải có một đạo đức toàn diện, nó chỉ đòi hỏi con người phải có trách nhiệm. Như nhà thần học người Mỹ Reinhold Nieburh đã phát biểu: “Khả năng của con người đấu tranh cho sự công bằng sẽ tạo nên dân chủ, nhưng sự tuột dốc của con người dẫn tới bất công sẽ tạo nên đòi hỏi tất yếu của dân chủ”.

Nhân quyền và mục tiêu chính trị

Theo nguyên tắc, việc bảo vệ nhân quyền được chấp nhận rộng rãi: được đưa vào hiến pháp của các nước trên thế giới cũng như được đưa vào trong Hiến chương Liên Hợp Quốc hoặc trong các hiệp định quốc tế như Thỏa ước Helsinki (Hội nghị về an ninh và Hợp tác châu Âu - CSCE).

Nhưng việc phân biệt các loại quyền khác nhau của con người lại là một vấn đề khác. Gần đây, có một xu thế, đặc biệt là trong các tổ chức quốc tế, 28 | 606

mở rộng các quyền cơ bản của con người. Ngoài các tự do cơ bản về ngôn luận và được đối xử bình đẳng trước pháp luật, các tổ chức đó bổ sung thêm các quyền có việc làm, quyền được hưởng giáo dục, quyền có tính văn hóa hay quốc tịch riêng và có điều kiện sống thích hợp.

Các đề nghị đó đều là những nguyện vọng có ý nghĩa, nhưng khi những yêu cầu như thế trở thành quyền sẽ có nguy cơ làm giảm giá trị ý nghĩa của các quyền cơ bản của công dân, của con người. Hơn nữa, chúng làm giảm đi sự phân biệt giữa các quyền mà mọi cá nhân đều có với những mục tiêu mà mọi cá nhân, mọi tổ chức, mọi chính phủ quyết tâm phấn đấu để đạt được.

Để bảo vệ các quyền không thể tước bỏ được, như quyền tự do ngôn luận, các chính phủ phải biết kiềm chế bằng cách tự giới hạn các hành động của mình. Trong khi để khuyến khích giáo dục, phát triển y tế và đảm bảo công ăn việc làm lại đòi hỏi chính phủ điều ngược lại: chính phủ

phải tích cực tham gia trong việc thúc đẩy một số chính sách và chương trình xã hội. Sự chăm sóc đầy đủ về sức khỏe và các cơ hội giáo dục phải là quyền lợi đương nhiên của mọi trẻ em. Nhưng điều đáng buồn là trên thực tế không phải như vậy và khả năng của mỗi xã hội để đạt được mục tiêu này cũng rất khác nhau. Tuy nhiên, trong khi mong muốn biến tất cả

mọi khát vọng của loài người trở thành một thứ quyền, vô hình trung các 29 | 606

chính phủ đang có nguy cơ làm tăng thêm sự hoài nghi và khuyến khích sự coi nhẹ đối với tất cả các quyền của con người.

CÁC QUYỀN CƠ BẢN CỦA CON NGƯỜI

Tự do ngôn luận, thể hiện và tự do báo chí

Tự do tôn giáo

Tự do hội họp và lập hội

Quyền được bảo vệ bình đẳng trước pháp luật

Quyền được xét xử công bằng và theo đúng trình tự tố tụng NGUYÊN TẮC PHÁP QUYỀN

Bình đẳng và pháp luật

Quyền bình đẳng trước pháp luật hay sự bảo vệ bình đẳng của luật như

vẫn được phát biểu, là một yếu tố cơ bản đối với bất kỳ một xã hội công bằng và dân chủ nào. Bất kể giàu hay nghèo, dân tộc chiếm đa số hay thiểu số tôn giáo, liên minh chính trị của nhà nước hay phe đối lập, tất cả

đều được hưởng sự bảo hộ bình đẳng của pháp luật.

Nhà nước dân chủ không thể đảm bảo là cuộc sống sẽ đối xử bình đẳng với tất cả mọi người, và do đó nó cũng không có trách nhiệm để thực hiện 30 | 606

điều đó. Tuy nhiên, John P. Frank - chuyên gia về luật hiến pháp đã viết:

“Nhà nước không được áp đặt thêm các điều bất công cho xã hội trong bất kỳ hoàn cảnh nào, nhà nước cần phải đối xử công bằng và bình đẳng với tất cả mọi người dân của mình”.

Không ai có quyền cao hơn luật, hơn nữa, luật chính là sáng tạo của con người chứ không phải là sự áp đặt lên con người. Công dân của thể

chế dân chủ cầu viện tới luật vì họ hiểu rằng, bằng cách gián tiếp, họ đang cầu viện tới chính họ với tư cách là những người đã tạo ra luật. Khi luật được xây dựng bởi chính người dân, những người phải phục tùng luật, thì khi đó cả luật và dân chủ sẽ cùng được thực thi.

Đúng trình tự tố tụng

Frank chỉ ra rằng tại bất kỳ xã hội nào trong lịch sử thì những người nắm quyền quản lý hệ thống tư pháp hình sự đều có khả năng dẫn tới sự lạm dụng và dễ có hành động bất công. Nhân danh nhà nước, các cá nhân có thể bị bỏ tù, tài sản bị tịch thu, bị hành hạ, bị đi đầy và bị hành quyết mà không có sự chứng minh hợp pháp, và thường cũng không có một kết tội công khai nào. Không có một xã hội dân chủ nào chấp nhận những lạm dụng như thế.

31 | 606

Mọi nhà nước bắt buộc phải có quyền lực để duy trì trật tự và xử phạt tội phạm, nhưng các nguyên tắc và thủ tục để nhà nước thực thi pháp luật bắt buộc phải được công khai, rõ ràng, không che dấu, không tùy tiện, không được sử dụng vào mục đích chính trị của nhà nước.

Các yêu cầu cơ bản để có quyền bình đẳng trước pháp luật trong một nền dân chủ là gì?

* Cảnh sát không có quyền đột nhập và lục soát bất kỳ ngôi nhà của người dân nào nếu không có lệnh của tòa án với lý do rõ ràng. Thể chế

dân chủ không cho phép cảnh sát mật gõ cửa nhà dân vào lúc nửa đêm.

* Không ai bị bắt, giam giữ nếu không có văn bản rõ ràng chỉ ra sự vi phạm. Những người đó không những phải được biết lý do chính xác của sự kết tội chống lại họ mà còn phải được trả tự do ngay lập tức theo nguyên tắc lệnh đình quyền nếu tòa thấy sự kết tội đó không có chứng cứ

và sự bắt giữ là vô lý.

* Không được kéo dài thời gian giam giữ đối với người bị cho là có tội, họ cần phải được đưa ra xét xử trước công luận một cách không chậm trễ, được đối diện và chất vấn trước những người kết tội họ.

* Nhà chức trách phải chấp nhận thả tự do khi người bị coi là có tội đã đóng tiền bảo lãnh hoặc trả tự do theo một số điều kiện nào đó trong khi 32 | 606

chờ phiên tòa xét xử, nếu như ít có nguy cơ người đó trốn chạy hay gây thêm tội ác. Các hình phạt độc ác hay bất thường so với truyền thống hay quy luật của xã hội phải được ngăn cấm.

* Không ai có thể bị cưỡng ép tự làm chứng chống lại họ. Cần phải nghiêm cấm tuyệt đối mọi hành động tự kết tội một cách cưỡng bức. Như

một hệ quả tất yếu, cảnh sát không được sử dụng sự hành hạ hoặc sự lạm dụng về thân thể hay tinh thần đối với người bị tình nghi trong bất kỳ

hoàn cảnh nào. Hệ thống luật pháp trong đó ngăn cấm sự thú tội cưỡng bức sẽ làm giảm ngay lập tức động cơ của cảnh sát sử dụng sự hành hạ, đe dọa hoặc bất kỳ một hình thức lạm dụng nào để có được thông tin, ngay cả tòa án cũng không cho phép đưa các thông tin kiểu đó ra trước tòa xét xử để chứng minh.

* Mọi người đều không thể bị kết tội kép: không thể bị kết tội hai lần cho cùng một tội. Bất kỳ người nào đã được tòa xử vô tội đều có thể

không bao giờ bị kết tội lại với cùng hành vi đó.

* Để tránh khả năng lạm dụng quyền của các nhà chức trách nên mọi quy định về luật hồi tố đều bị bãi bỏ. Luật hồi tố là các luật được xây dựng sau khi đã xảy ra sự kiện để người nào đó có thể bị kết án cho dù điều luật đó không có hiệu lực vào thời điểm xảy ra sự kiện).

33 | 606

* Bị đơn có thể có thêm sự bảo hộ để chống lại các cưỡng bức của nhà nước. Ví dụ tại Hoa Kỳ, người bị kết tội có quyền có luật sư làm đại diện cho họ trong suốt quá trình tiến hành tố tụng kể cả khi chính bản thân họ không đủ tiền để chi phí cho sự đại diện hợp pháp đó. Cảnh sát phải thông báo cho người bị tình nghi về các quyền của họ vào lúc bị bắt, kể cả

quyền có luật sư, quyền giữ im lặng (để tránh cưỡng bức nhận tội).

Một thủ đoạn bất công thường thấy là kết tội các bên đối lập vào tội phản bội tổ quốc. Do đó, tội phản quốc bắt buộc phải được giới hạn một cách thận trọng về định nghĩa để nó không bị lợi dụng trở thành vũ khí dập tắt mọi phê phán, góp ý đối với chính phủ.

Các giới hạn đó không có nghĩa là nhà nước thiếu quyền lực cần thiết để thực thi luật pháp và trừng phạt tội phạm. Mà ngược lại, hệ thống tư

pháp hình sự trong một xã hội dân chủ sẽ đạt được hiệu quả khi sự quản lý của nó được chính người dân đánh giá là công bằng và có tác dụng bảo vệ quyền của mỗi cá nhân cũng như lợi ích chung của xã hội.

Các thẩm phán có thể được chỉ định hay được bầu cho một nhiệm kỳ

giới hạn hoặc vô hạn. Dù thẩm phán được chọn theo cách nào đi chăng nữa thì điều cốt yếu là họ phải độc lập, không bị phụ thuộc vào thế lực chính trị cầm quyền để đảm bảo tính vô tư trong công việc. Các thẩm phán không thể bị cách chức chỉ vì các lý do không quan trọng hay chỉ

34 | 606

thuần túy vì chính trị, họ chỉ bị cách chức khi phạm các tội nghiêm trọng hoặc có hành động nguy hiểm và việc kết tội phải được tiến hành theo đúng các thủ tục tố tụng, chẳng hạn như thông qua quá trình luận tội và đưa ra tòa xét xử.

Hiến pháp

Nền tảng chính xây dựng nên một chính phủ dân chủ là hiến pháp - đó là sự tuyên bố chính thức các quy định, các giới hạn, các thủ tục và các định chế. Hiến pháp của một quốc gia là bộ luật tối cao của đất nước đó, và tất cả mọi công dân, từ thủ tướng tới nông dân đều chịu sự chi phối của nó.

Ở mức độ tối thiểu, hiến pháp (thường được hệ thống hóa thành một văn bản duy nhất) xây dựng quyền lực cho chính phủ quốc gia, mang lại sự

đảm bảo cho các quyền cơ bản của con người và đưa ra các thủ tục hoạt động cơ bản cho chính phủ.

Mặc dù phải có tính ổn định và phổ quát, hiến pháp cũng buộc phải có khả năng được thay đổi và bổ sung khi nó trở nên lạc hậu. Hiến pháp bằng văn bản lâu đời nhất là Hiến pháp Hoa Kỳ, bao gồm bảy điều chính và 27 điều sửa đổi bổ sung. Tuy nhiên, văn bản này chỉ là nền tảng cho vô số các quyết định pháp lý, các đạo luật, các quyết định của tổng thống và 35 | 606

các quy định theo thông lệ đã được xây dựng qua suốt 200 năm tồn tại và làm cho Hiến pháp Hoa Kỳ luôn sống động và hợp lý.

Mô hình phát triển của hiến pháp diễn ra ở mọi thể chế dân chủ. Nói chung, có hai trường phái tư tưởng về quá trình bổ sung hoặc thay đổi hiến pháp. Một trường phái chấp nhận quá trình thay đổi khó khăn, đòi hỏi nhiều bước và phải có sự chấp thuận của đa số lớn. Như thế, hiến pháp ít bị thay đổi và chỉ thay đổi khi có các lý do bắt buộc cùng với sự

ủng hộ của công chúng. Đây chính là mô hình của Hiến pháp Hoa Kỳ, là sự công bố ngắn gọn các nguyên tắc tổng quát, các quyền lực và các giới hạn đối với chính phủ, đồng thời liệt kê rõ ràng và chi tiết hơn về các trách nhiệm, các thủ tục của chính phủ, cũng như chỉ rõ các quyền cơ bản của công dân trong Đạo luật về quyền con người.

Một cách khác đơn giản hơn để bổ sung, thay đổi hiến pháp mà nhiều quốc gia hiện đang sử dụng là các bổ sung có thể được chấp nhận bởi cơ

quan lập pháp và được các cử tri thông qua trong lần bầu cử tiếp theo. Các hiến pháp thay đổi theo cách này có thể khá dài, với những điều khoản cụ

thể mà chúng chỉ khác chút ít so với phần tổng quát của pháp luật.

Chưa có một hiến pháp nào như Hiến pháp Hoa Kỳ, được viết trong thế kỷ 18, lại có thể tồn tại không thay đổi cho tới tận cuối thế kỷ 20.

Tương tự, không có một hiến pháp nào đang có hiệu lực ngày hôm nay có 36 | 606

thể tồn tại cho tới thế kỷ tới mà không có khả năng thay đổi - mặc dù vẫn phải bám sát theo các nguyên tắc về quyền cá nhân, thực thi đúng quy trình tố tụng và cai trị dựa trên sự nhất trí của người dân.

BẦU CỬ

Mấu chốt của bầu cử

Bầu cử là một định chế trọng tâm của các chính phủ dân chủ kiểu đại diện. Tại sao lại như vậy? Vì trong một nền dân chủ, quyền lực của nhà nước chỉ được thực thi khi có sự nhất trí của người dân (người bị quản lý).

Cơ chế căn bản để chuyển sự nhất trí đó thành quyền lực nhà nước là tổ

chức bầu cử tự do và công bằng.

Tất cả các nền dân chủ hiện đại đều tổ chức bầu cử, nhưng không phải tất cả các cuộc bầu cử đều là dân chủ. Các chế độ độc tài cánh hữu, các chế độ Mácxít và các chế độ độc đảng cũng tiến hành bầu cử để hợp pháp hóa cho quyền lực của họ. Trong các cuộc bầu cử như thế, có thể chỉ có một ứng cử viên hoặc một nhóm ứng cử viên mà không có sự lựa chọn nào khác. Các cuộc bầu cử đó có thể đề cử nhiều ứng cử viên cho một vị

trí, nhưng chỉ có các ứng cử viên được sự chấp thuận của chính phủ mới được đảm bảo chọn lựa với những thủ thuật hoặc sự hăm dọa các ứng cử

viên khác. Một số cuộc bầu cử có thể có sự lựa chọn thực sự, nhưng chỉ

37 | 606

được thực hiện trong nội bộ đảng cầm quyền. Tất cả các loại bầu cử đó đều không phải dân chủ.

Thế nào là bầu cử dân chủ?

Jaene Kirkpatrick, học giả và cựu Đại sứ Hoa Kỳ tại Liên Hợp Quốc, đã đưa ra định nghĩa sau: “Các cuộc bầu cử dân chủ không đơn thuần là biểu tượng cho một thể chế, mà là các hoạt động mang tính chất cạnh tranh, định kỳ, đầy đủ và xác định, trong đó các nhân vật chủ chốt của chính phủ được bầu lên do chính những công dân được hưởng quyền tự do phê phán, chỉ trích chính phủ, công bố các phê phán và đề xuất các lựa chọn khác một cách công khai”.

Nguyên tắc trên đây của Kirkpatrick muốn nói lên điều gì? Đó là các cuộc bầu cử dân chủ mang tính cạnh tranh. Các đảng đối lập và các ứng cử

viên phải được hưởng quyền tự do ngôn luận, quyền hội họp và biểu tình khi cần thiết để thể hiện tiếng nói phê phán chính phủ một cách công khai và giới thiệu các chính sách cũng như các ứng cử viên cho cử tri. Việc đơn giản chấp nhận phe đối lập tham dự bỏ phiếu kín cũng chưa đủ là dân chủ. Bầu cử mà trong đó phe đối lập bị cấm sử dụng các phương tiện thông tin phát sóng (phát thanh, truyền hình) hoặc bị sách nhiễu hoặc các tờ báo của họ bị kiểm duyệt thì cũng không phải là dân chủ. Đảng cầm 38 | 606

quyền có thể được hưởng lợi thế trong phân chia vị trí trí cầm quyền, nhưng các nguyên tắc và cách thức bầu cử phải công bằng.

Bầu cử dân chủ phải mang tính định kỳ. Các thể chế dân chủ không bầu các nhà độc tài hay các tổng thống với nhiệm kỳ suốt đời. Các công chức được bầu phải có trách nhiệm với nhân dân và họ phải quay lại gặp các cử tri theo định kỳ để có được sự nhất trí cho họ tiếp tục giữ quyền hay không. Nghĩa là các công chức trong thể chế dân chủ phải chấp nhận rủi ro có thể bị bãi miễn khỏi chức vụ. Chỉ có một ngoại lệ đó là vị trí thẩm phán, để ngăn cách họ khỏi áp lực của công chúng và đảm bảo tính vô tư trong công việc, các thẩm phán có thể được bầu hoặc chỉ định suốt đời và chỉ bị phế truất khi mắc các sai lầm nghiêm trọng.

Bầu cử dân chủ phải mang tính đầy đủ. Việc xác định các công dân và cử tri phải đủ rộng để bao gồm một tỷ lệ lớn các công dân trưởng thành.

Một chính phủ do một nhóm nhỏ và độc quyền lựa chọn không phải là dân chủ, cho dù cách thể hiện hoạt động của nó là dân chủ. Một trong những đấu tranh vĩ đại của dân chủ trong lịch sử là cuộc đấu tranh của những nhóm bị khai trừ (sắc tộc, tôn giáo, phụ nữ) đòi quyền công dân đầy đủ để có quyền bầu cử và đề cử vào các vị trí lãnh đạo. Ví dụ, tại Hoa Kỳ, khi Hiến pháp được ký vào năm 1787 thì chỉ những người da trắng sở

hữu tài sản mới có quyền bầu cử và đề cử. Tiêu chuẩn sở hữu này chấm 39 | 606

dứt vào đầu thế kỷ 19 và tới năm 1920 phụ nữ mới giành được quyền bầu cử. Đối với người Mỹ da đen thì mãi tới phong trào đòi quyền dân chủ

diễn ra vào những năm 1960 mới giành được quyền bầu cử đầy đủ tại phía nam Hoa Kỳ. Và cuối cùng, tới năm 1971 các công dân trẻ tuổi mới được trao quyền bầu cử khi Hoa Kỳ hạ tuổi bầu cử từ 21 xuống 18 tuổi.

Bầu cử dân chủ phải mang tính xác định. Bầu cử dân chủ để xác định sự lãnh đạo cho chính phủ. Những vị đại diện cho dân chúng được bầu thông qua hình thức phổ thông để nắm quyền lực mà quyền lực này sẽ bị

luật pháp và hiến pháp chi phối, điều chỉnh. Họ không phải là những nhà lãnh đạo bù nhìn hay tượng trưng.

Sau cùng, các cuộc bầu cử dân chủ không bị hạn chế trong việc lựa chọn các ứng cử viên. Các cử tri cũng có thể phải quyết định các vấn đề

chính sách một cách trực tiếp thông qua trưng cầu dân ý và các sáng kiến được đưa vào bỏ phiếu kín. Ví dụ, tại Hoa Kỳ, các vấn đề lập pháp có thể

phải quyết định trực tiếp trước các cử tri. Khi có một sáng kiến luật, chính các công dân có thể thu thập một số lượng chữ ký đủ theo quy định (thường theo tỷ lệ % số cử tri đăng ký tại bang) và yêu cầu vấn đề đó phải được đưa ra bỏ phiếu trong lần tiếp theo, ngay cả khi có sự phản đối của cơ quan lập pháp bang hay thống đốc bang. Như tại bang California, các cử tri phải xử lý hàng tá các sáng kiến luật mỗi khi tổ chức bầu cử, từ

40 | 606

những vấn đề liên quan tới ô nhiễm môi trường tới vấn đề phí bảo hiểm ô-tô.

Đạo đức dân chủ và phe đối lập trung thành

Các nền dân chủ được phát triển trên cơ sở tính công khai và tính trách nhiệm, với một điểm đặc biệt quan trọng là hành động bầu cử. Để được tự

do bỏ phiếu và hạn chế tối đa khả năng hăm dọa khi bầu cử, cử tri phải được quyền bỏ phiếu kín, đồng thời phải bảo vệ được các thùng phiếu và việc kiểm phiếu phải được tiến hành công khai tối đa có thể, khi đó các công dân mới tin tưởng rằng kết quả bầu cử là chính xác và chính phủ đã được thành lập do chính sự nhất trí của họ.

Một trong những khái niệm khó khăn nhất để một số người chấp nhận, đặc biệt là ở những quốc gia đang trải qua thời kỳ chuyển giao quyền lực có tính chất lịch sử bằng vũ lực là khái niệm “phe đối lập trung thành”. Tuy nhiên, ý tưởng này lại có tính chất sống còn cho dân chủ, khái niệm này có nghĩa là các bên trong một thể chế dân chủ cùng chia sẻ

một cam kết chung hướng tới các giá trị cơ bản của xã hội. Các đối thủ

chính trị không cần thiết phải thương yêu nhau, nhưng họ phải biết chấp nhận nhau và thừa nhận vai trò quan trọng và hợp pháp của nhau. Hơn 41 | 606

nữa, các nguyên tắc cơ bản của xã hội phải khuyến khích sự dung hòa và sự lễ độ trong các cuộc tranh luận xã hội.

Khi bầu cử kết thúc, người thua cuộc chấp nhận sự quyết định của cử

tri. Nếu đảng cầm quyền thua cuộc, sự chuyển giao quyền lực sẽ diễn ra một cách hòa bình. Cho dù ai thắng cuộc, các bên đều nhất trí hợp tác với nhau để giải quyết các vấn đề chung của xã hội. Những người thua cuộc, nay trở thành bên đối lập chính trị, biết rằng họ sẽ không bị mất mạng hay phải ra tòa. Ngược lại, bên đối lập, cho dù họ gồm một hay nhiều đảng phái khác nhau, có thể tiếp tục tham gia vào đời sống xã hội với một nhận thức là họ đang đóng vai trò quan trọng trong một nền dân chủ

xứng đáng với tên gọi như thế. Không phải họ trung thành với các chính sách cụ thể của chính phủ mà họ trung thành với tính hợp pháp cơ bản của nhà nước và trung thành với quá trình dân chủ.

Khi tới lần bầu cử tiếp theo, các đảng đối lập lại có cơ hội để cạnh tranh quyền lực. Hơn nữa, xã hội đa nguyên, do số người nắm quyền lực trong chính phủ chỉ có giới hạn, còn tạo cơ hội tranh cử cho những người thua cuộc vào các vị trí quyền lực công cộng khác ngoài chính phủ.

Những người thua cuộc trong bầu cử có thể lựa chọn tiếp tục hoạt động như một đảng đối lập chính thức, hoặc họ cũng có thể quyết định tham gia vào các hoạt động chính trị, các tranh luận công cộng thông qua viết 42 | 606

sách báo, giảng dạy hoặc liên kết với các tổ chức tư nhân quan tâm tới các vấn đề chính sách công. Cuối cùng, bầu cử dân chủ không phải là cuộc chiến đấu một mất một còn mà chỉ là sự cạnh tranh để được phục vụ xã hội.

VĂN HÓA DÂN CHỦ

Giáo dục công dân

Dân chủ không chỉ là một tập hợp các tổ chức hay các định chế của nó.

Một nền dân chủ lành mạnh chỉ có được trên cơ sở một nền văn hóa dân chủ của công dân. Văn hóa ở đây, theo Diane Ravitch, không nói đến nghệ thụât, văn học hay âm nhạc mà nên hiểu theo nghĩa là “cách ứng xử, thói quen và các quy phạm nhằm xác định khả năng tự quản của người dân”.

Ravitch viết: “Hệ thống chính trị độc đoán khuyến khích một nền văn hóa thụ động và lãnh cảm. Chế độ đó tìm cách tạo ra một tầng lớp công dân dễ bảo và dễ quy phục. Ngược lại, nền văn hóa công dân của một xã hội dân chủ được xây dựng bởi các hoạt động tự do lựa chọn của các cá nhân và các tổ chức. Các công dân trong một xã hội tự do được tự theo đuổi các ham muốn của họ, được thực hiện các quyền và tự chịu trách nhiệm đối với cuộc sống của họ. Họ tự quyết định cho mình mọi vấn đề

43 | 606

từ nơi làm việc, cái họ muốn làm, nơi sinh sống, có tham gia vào đảng chính trị hay không, cái họ muốn đọc.... Đó là các quyết định mang tính cá nhân chứ không phải là chính trị”.

Văn học, nghệ thuật, sân khấu, điện ảnh - các thể hiện nghệ thuật của một nền văn hóa - cũng tồn tại không phụ thuộc vào chính phủ. Xã hội dân chủ có thể ủng hộ hoặc khuyến khích các nghệ sĩ, nhà văn, nhưng không đặt ra các tiêu chuẩn nghệ thuật, không quyết định giá trị sáng tác hay kiểm duyệt các tác phẩm nghệ thuật. Các nghệ sỹ không phải là công chức nhà nước hay là người phục vụ cho nhà nước. Sự đóng góp trước tiên của nền dân chủ cho nghệ thuật là sự tự do - tự do sáng tạo, tự do thể

nghiệm, tự do khám phá thế giới của tinh thần và trí tuệ của nhân loại.

Dân chủ và giáo dục

Giáo dục là thành phần quan trọng của bất kỳ xã hội nào và càng đặc biệt quan trọng đối với nền dân chủ. Như Thomas Jeffeson đã viết: “nếu một dân tộc nào hy vọng trở nên ngu dốt và tự do trong một kỷ nguyên văn minh tức là dân tộc đó đã mong muốn một điều chưa bao giờ xảy ra và cũng sẽ không bao giờ xảy ra”.

Trái với các xã hội độc đoán luôn tìm cách khắc sâu thái độ chấp nhận thụ động vào dân chúng, mục đích giáo dục trong một xã hội dân chủ là 44 | 606

đào tạo nên những công dân có tính cách độc lập, khả năng lập luận, đầu óc phân tích mà hiện nay các tính cách công dân đó đã trở thành các phương châm, tập quán hết sức quen thuộc của thể chế dân chủ. Giáo sư

Vanderbilt Chester E. Finn, Jr. đã phát biểu trước các nhà giáo dục ở

Nicaragua: “Có thể ngay khi sinh ra con người đã có niềm khát khao tự do cá nhân, nhưng con người ngay từ khi sinh ra không thể có những hiểu biết về chính trị và xã hội cần thiết để giành lấy tự do cho chính họ và con cháu họ… Họ phải học để có được những hiểu biết này”.

Từ quan điểm đó, nhiệm vụ của giáo dục trong một thể chế dân chủ

không chỉ để ngăn chặn sự tuyên truyền cho các chế độ độc tài hay chỉ

mang lại các giá trị chính trị trung lập. Điều đó là không thể, vì mọi nền giáo dục đều truyền tải được các giá trị, cho dù việc truyền tải này là có chủ đích hoặc không có chủ đích. Trên thực tế, các sinh viên có thể được dạy về các nguyên lý của dân chủ theo một tinh thần tranh luận cởi mở

mà bản thân tinh thần này cũng đã là một giá trị dân chủ quan trọng, đồng thời các sinh viên cũng được khuyến khích đả phá lối tư duy cổ điển bằng các lý luận chặt chẽ và các nghiên cứu cẩn trọng. Có thể đó sẽ là các tranh luận gay gắt, nhưng các giáo trình giảng dạy của nền dân chủ không né tránh các sự kiện, hiện tượng có thể gây tranh cãi hoặc không dễ chịu.

45 | 606

Finn cho rằng: “Giáo dục đóng một vai trò độc lập trong các xã hội tự

do, trong khi các nền giáo dục của các chế độ khác chỉ là công cụ cho chính chế độ đó. Trong thể chế dân chủ thì chế độ là người phục vụ cho nhân dân - những người có khả năng lập nên, duy trì và cải tổ chế độ đó, khả năng này phụ thuộc phần lớn vào chất lượng và hiệu quả của nền giáo dục mà họ đã tiếp thu. Có thể nói rằng giáo dục trong thể chế dân chủ

giúp cho tự do phát triển mãi mãi.

Xung đột, thỏa hiệp và đồng thuận

Con người mang trong mình rất nhiều ham muốn đôi khi trái ngược nhau. Con người vừa muốn an toàn, lại cũng ưa thích mạo hiểm; con người khát vọng tự do cá nhân nhưng lại cũng đòi hỏi sự bình đẳng.

Dân chủ cũng như thế. Rất nhiều các vấn đề căng thẳng, thậm chí nghịch lý, luôn hiện diện trong bất kỳ một xã hội dân chủ nào. Theo Larry Diamond - đồng chủ bút tạp chí Dân chủ (Journal of Democracy) và là nhà nghiên cứu tại Học viện Hoover, giữa xung đột và đồng thuận luôn tồn tại một nghịch lý trung tâm. Theo nhiều cách định nghĩa thì dân chủ không có gì khác là một tập hợp các nguyên tắc nhằm quản lý được các xung đột. Đồng thời, các xung đột cần phải được giải quyết trong khuôn khổ một số nguyên tắc nhất định và phải dẫn tới kết quả là thỏa 46 | 606

hiệp, đồng thuận hoặc các thỏa thuận khác mà tất cả các bên đều chấp nhận nó có tính hợp pháp. Bất kể một sự thiên vị cho bên nào cũng có nguy cơ đe dọa sự toàn vẹn của cam kết chung đối với xã hội. Nếu các nhóm, các tổ chức chỉ nhận thức dân chủ không hơn một diễn đàn để áp đặt các yêu cầu của mình thì xã hội có thể tan vỡ ngay trong diễn đàn đó.

Nếu chính phủ dùng áp lực thái quá để đạt được sự đồng thuận hoặc đàn áp tiếng nói của dân chúng thì xã hội cũng có thể bị tiêu tan ngay.

Câu trả lời sẽ là không có câu trả lời đơn giản hoặc dễ dàng. Dân chủ

không phải là một cỗ máy có thể tự hoạt động với các nguyên tắc và các cơ chế hoạt động thích hợp. Xã hội dân chủ đòi hỏi sự cam kết của các công dân cùng chấp nhận tính chất không tránh khỏi của xung đột cũng như sự cần thiết của dung hòa.

Điều quan trọng là chúng ta phải nhận thức được rằng rất nhiều các xung đột trong một xã hội dân chủ không phải là vấn đề phân biệt rõ ràng

“đúng” hay “sai” mà là sự diễn đạt khác nhau về quyền dân chủ và các ưu tiên trong xã hội. Có rất nhiều các tranh luận như thế tại Hoa Kỳ. Ví dụ: liệu có hợp lý không khi phân bổ một tỷ lệ công việc nào đó cho các nhóm thiểu số trước đây đã bị phân biệt đối xử? Nhà nước có quyền lấy nhà của ai để mở một con đường rất cần thiết không? Ai có lợi khi nhà nước tìm cách cấm đốn gỗ với lý do bảo vệ thế giới hoang dã, nhưng lại 47 | 606

ảnh hưởng tới việc làm và kinh tế của một số người sống phụ thuộc vào ngành công nghiệp gỗ? Quyền công dân có bị vi phạm không, hoặc quyền lợi của cộng đồng có được bảo vệ không khi cảnh sát có thể bắt ai đó dừng lại một cách ngẫu nhiên để kiểm soát buôn lậu ma túy.

Đó là những vấn đề không đơn giản và những quy tắc rộng lớn của dân chủ chỉ có ý nghĩa như các chỉ dẫn giúp cho việc đề cập và phân tích các vấn đề đó. Trên thực tế thì câu trả lời cũng thay đổi theo thời gian. Đó cũng là lý do mà việc phát triển nền văn hóa dân chủ là rất quan trọng.

Tối thiểu thì các cá nhân, các nhóm khác nhau buộc phải có thiện chí dung hòa sự khác nhau của các bên khác, phải thừa nhận mỗi bên đều có quyền và quan điểm hợp pháp. Các bên tham gia tranh cãi, cho dù ở cấp độ địa phương hay nghị viện, sau đó đều có thể gặp nhau trên tinh thần thỏa hiệp để tìm một giải pháp cụ thể để cùng nhau xây dựng trên những nguyên tắc chung của đa số và quyền thiểu số. Trong một số trường hợp có thể phải viện tới hình thức bỏ phiếu, nhưng thường các nhóm có thể

đạt được sự đồng thuận thân thiện hoặc sự hòa giải thông qua tranh luận và thỏa hiệp. Các quá trình tranh luận, hòa giải đó sẽ mang lại lợi ích cho việc xây dựng niềm tin cần thiết cho các bên trong việc giải quyết các vấn đề trong tương lai.

48 | 606

Theo Diane Ravitch: “Xây dựng liên minh là yếu tố cốt lõi của hoạt động dân chủ. Việc xây dựng liên minh dạy cho các nhóm lợi ích biết cách thương lượng với nhau, biết cách thỏa hiệp và biết cách hoạt động trong khuôn khổ quy định của hiến pháp. Trong quá trình xây dựng liên minh, các nhóm khác nhau sẽ biết cách tranh luận một cách hòa bình, cách theo đuổi mục đích riêng của mình một cách dân chủ và sau cùng là biết cách sống trong một thế giới của sự đa dạng”.

Dân chủ không phải là các chân lý được khám phá và bất biến, dân chủ

là một cơ chế mà qua đó con người có thể đạt được chân lý một cách không hoàn hảo thông qua các va chạm và thỏa hiệp giữa các tư tưởng, giữa các cá nhân và các định chế khác nhau. Dân chủ mang tính thực dụng. Các tư tưởng và các giải pháp cho các vấn đề không phải được dùng để chống lại một ý thức hệ cứng nhắc nào đó mà là được cố gắng thực hiện trong một thế giới thực, nơi mà các tư tưởng, các giải pháp đó được mang ra bàn luận và có thể bị thay đổi, được chấp nhận hay bị loại bỏ.

Sự tự quản cũng không thể tránh được các sai lầm hay chấm dứt được các xung đột về sắc tộc hoặc đảm bảo cho việc phát triển kinh tế. Tuy nhiên, nó cho phép tranh luận và kiểm định lại để có thể thấy rõ sai lầm và giúp cho các nhóm, các tổ chức gặp gỡ nhau để giải quyết các khác biệt 49 | 606

và tạo ra các cơ hội cho đổi mới và đầu tư, hai động lực chính cho việc phát triển kinh tế.

CHÍNH PHỦ DÂN CHỦ

Dân chủ và quyền lực

Những người theo chủ nghĩa độc tài và một số nhà phê bình thường có chung một nhận thức sai lầm là chế độ dân chủ sẽ không đủ sức mạnh để

trấn áp và không đủ quyền lực cho chính phủ để lãnh đạo. Quan điểm này sai lầm về cơ bản: các thể chế dân chủ chỉ yêu cầu về giới hạn đối với chính phủ chứ không yêu cầu chính phủ phải yếu đi. Xem lại dòng lịch sử, thực tế khi mới xuất hiện các nền dân chủ đều yếu ớt và lẻ tẻ, thậm chí ngay cả vào thời điểm thuận lợi trong thập kỷ trỗi dậy của dân chủ.

Các nền dân chủ cũng không thể chống lại được quy luật của lịch sử, nó cũng bị suy sụp do các thất bại về chính trị, bị thua cuộc do các chia rẽ

nội bộ hay bị phá hủy do nạn ngoại xâm. Tuy nhiên, qua thời gian các nền dân chủ cũng đã chứng tỏ được sự hồi sinh kỳ diệu của nó và chứng minh rằng: với sự cam kết và ủng hộ của các công dân, nó có thể vượt qua được các khó khăn khắc nghiệt về kinh tế, hòa giải được các chia rẽ dân tộc và xã hội và khi cần thiết, thể chế dân chủ cũng chiến thắng trong các cuộc chiến.

50 | 606

Chính những khía cạnh thường xuyên bị chỉ trích của dân chủ lại là những khía cạnh khiến cho dân chủ có sức sống mãnh liệt. Các quá trình tranh luận, bất đồng và thỏa hiệp mà một số người cho là điểm yếu thì thực tế lại chính là sức mạnh cơ bản của dân chủ. Đương nhiên, chưa có ai kết tội dân chủ vì đã đạt được hiệu quả đặc biệt khi cân nhắc các vấn đề

trong tranh luận: quá trình ra quyết định theo cách dân chủ trong một xã hội lớn và phức tạp có thể diễn ra hỗn độn, mệt mỏi và tiêu tốn nhiều thời gian. Nhưng cuối cùng, chính phủ được thành lập dựa trên sự nhất trí của nhân dân có thể phát ngôn và hành động với sự tự tin và quyền lực mà những điều này không có trong một chế độ mà sức mạnh của nó được đặt bấp bênh trên sức mạnh quân sự hoặc trên một bộ máy của đảng không do dân bầu.

Cơ chế kỉểm soát và đối trọng

Một trong những đóng góp quan trọng nhất cho việc thực hiện dân chủ là việc phát triển cơ chế kiểm soát và đối trọng nhằm đảm bảo quyền lực chính trị được phân tán, phi tập trung. Đó là hệ thống được thiết lập trên niềm tin sâu sắc là chính phủ ưu việt nhất khi các khả năng lạm dụng quyền hạn của nó bị khống chế và khi nó càng gần gũi dân chúng.

51 | 606

Theo thuật ngữ thông thường thì cơ chế kiểm soát và đối trọng có hai nghĩa: chế độ liên bang và tam quyền phân lập.

Chế độ liên bang là sự phân chia các cấp chính quyền theo các cấp quốc gia, bang và tỉnh. Ví dụ như Hoa Kỳ là một nước cộng hòa liên bang bao gồm nhiều bang, mỗi bang đều có luật pháp riêng và quyền lực độc lập với chính phủ liên bang. Không giống như kiểu phân chia quyền lực chính trị

ở các quốc gia như Anh và Pháp theo kiểu cấu trúc chính trị nhất thể, các bang của Hoa Kỳ không thể bị xóa bỏ hoặc thay đổi bởi chính phủ liên bang. Mặc dù sức mạnh ở cấp quốc gia tại Hoa Kỳ tăng lên rất nhiều so với quyền lực của các bang trong thế kỷ 20, các bang vẫn lĩnh các trách nhiệm lớn trong các lĩnh vực như giáo dục, sức khỏe, giao thông và thực thi pháp luật. Trong các hệ thống chính trị tập trung hoặc nhất thể thì các lĩnh vực đó do chính phủ quốc gia quản lý. Về phần mình, mỗi bang của Hoa Kỳ thường phải tuân theo kiểu mẫu của liên bang bằng cách ủy quyền nhiều chức năng như quản lý trường học và sở cảnh sát cho các cộng đồng địa phương. Sự phân chia sức mạnh và quyền lực trong một hệ

thống liên bang chưa bao giờ diễn ra một cách suôn sẻ, trật tự. Ví dụ, các cơ quan liên bang, bang và địa phương có thể có các kế hoạch trùng nhau hoặc mâu thuẫn với nhau. Nhưng chính quyền liên bang vẫn muốn tăng 52 | 606

tối đa các cơ hội cho công dân của mình tham gia tích cực vào các hoạt động của xã hội dân chủ.

Ở nghĩa thứ hai, cơ chế kiểm soát và đối trọng nhằm nói đến tam quyền phân lập mà các nhà xây dựng hiến pháp Hoa Kỳ năm 1789 đã dày công dựng lên để đảm bảo sức mạnh chính trị sẽ không bị tập trung vào trong một ngành của chính phủ quốc gia. James Madison, người có lẽ

được coi là giữ vai trò chính trong việc soạn thảo bản Hiến pháp Hoa Kỳ, sau này là Tổng thống thứ tư của Hoa Kỳ, đã viết: “Sự tập trung tất cả

quyền lực, quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp vào trong cùng một bàn tay có thể chính thức được gọi là sự bất công và bạo tàn”.

Tam quyền phân lập là một thuật ngữ đôi lúc bị hiểu sai vì hệ thống theo cách phân chia của Madison và những người soạn thảo Hiến pháp có ý nghĩa là quyền lực bị chia sẻ chứ không phải là quyền lực bị tách biệt. Ví dụ, quyền lập pháp là thuộc Quốc hội, nhưng các luật đã được Quốc hội thông qua có thể bị tổng thống phủ quyết. Ngược lại, để bãi bỏ phủ quyết của tổng thống, Quốc hội buộc phải có được 2/3 đa số phiếu tán thành ở

cả hai Viện. Tổng thống chỉ định các đại sứ, các thành viên chính phủ và chịu trách nhiệm đàm phán các hiệp ước quốc tế, nhưng tất cả các quyết định đó phải có sự phê chuẩn của Thượng nghị viện. Việc chọn các thẩm phán liên bang cũng tương tự như thế. Với một ví dụ khác, hiến pháp quy 53 | 606

định chỉ có Quốc hội mới có quyền tuyên bố chiến tranh, mặc dù tổng thống là Tổng tư lệnh các lực lượng vũ trang. Đây cũng chính là nguồn gốc của sự căng thẳng giữa hai ngành hành pháp và lập pháp trong suốt thời gian chiến tranh Việt Nam những năm 1960 và đầu những năm 1970

và trong cuộc xung đột ngắn ngày tại vùng Vịnh năm 1990-1991. Do sự

cần thiết phải có phê chuẩn của Quốc hội thì các chương trình chính trị

mới có hiệu lực nên nhà nghiên cứu chính trị Richard Neustadt đã mô tả

quyền lực của tổng thống Hoa Kỳ “không phải là quyền lực ra lệnh mà là quyền lực thuyết phục”.

Hiến pháp không quy định cụ thể mọi cơ chế kiểm soát và đối trọng đối với Chính phủ Liên bang. Một số quy định được rút ra trong quá trình thực hiện và qua các tiền lệ. Có thể coi một quy định quan trọng nhất cho cơ chế kiểm soát và đối trọng là học thuyết về kiểm định tư pháp được thiết lập trong một vụ án năm 1803, học thuyết này cho phép Tòa án Tối cao Hoa Kỳ có quyền tuyên bố các đạo luật do Quốc hội ban hành là vi hiến.

Tam quyền phân lập trong hệ thống Hoa Kỳ thường không hiệu quả, nhưng nó mang lại một sự bảo vệ quan trọng để chống lại khả năng lạm dụng quyền lực của chính phủ - một vấn đề mà mọi nền dân chủ phải đối mặt.

54 | 606

Thủ tướng và tổng thống

Một trong các quyết định quan trọng nhất của một nền dân chủ là phương pháp bầu ra các vị lãnh đạo và các vị đại diện cho nền dân chủ đó.

Nói chung, có hai cách lựa chọn. Một cách theo hệ thống nghị viện trong đó đảng chiếm đa số trong cơ quan lập pháp hoặc liên minh các đảng sẽ

thành lập chính phủ, đứng đầu là thủ tướng. Hệ thống chính phủ nghị

viện đầu tiên được thực hiện ở Anh, ngày nay được áp dụng tại phần lớn các nước châu Âu, vùng Caribê, Canađa, Ấn Độ và nhiều nước tại châu Phi, châu Á (thường là thuộc địa cũ của Anh). Một cách thường gặp khác là bầu trực tiếp tổng thống độc lập với cơ quan lập pháp. Hệ thống tổng thống này được áp dụng rất nhiều tại châu Mỹ Latinh, Philipin, Pháp, Ba-lan và Hoa Kỳ.

Điểm khác biệt chính giữa hai hệ thống nghị viện và tổng thống là quan hệ giữa cơ quan lập pháp và hành pháp. Trong hệ thống nghị viện, lập pháp và hành pháp nói chung là một và cùng như nhau, thủ tướng và các thành viên của chính phủ đều lấy từ nghị viện. Nhiệm kỳ của chính phủ được quy định rõ ràng ví dụ 4 hoặc 5 năm, trừ khi thủ tướng bị đa số

trong nghị viện phản đối. Khi đó chính phủ phải giải tán và tổ chức bầu cử lại, hoặc người đứng đầu nhà nước là tổng thống hoặc quốc vương lập 55 | 606

hiến (có vai trò lãnh đạo tượng trưng) cho phép chủ tịch một đảng khác đứng ra lập chính phủ mới.

Tam quyền phân lập theo kiểu hệ thống tổng thống Hoa Kỳ là không có vì nghị viện là định chế lãnh đạo tối cao. Đổi lại, để đảm bảo có cơ chế

kiểm soát và đối trọng đối với quyền lực của chính phủ, hệ thống nghị

viện phụ thuộc rất nhiều vào các động lực chính trị trong nội bộ nghị

viện. Điều đó thường tạo nên dạng đảng đối lập có tổ chức đơn độc như

“cái bóng” của chính phủ hoặc dạng cạnh tranh giữa rất nhiều các đảng đối lập.

Trong hệ thống tổng thống thì cả hai vị trí đứng đầu nhà nước và chính phủ đều thuộc văn phòng tổng thống. Tổng thống được bầu trực tiếp từ dân chúng cho một nhiệm kỳ nhất định. Các nghị sỹ cũng được bầu tương tự. Theo nguyên tắc tam quyền phân lập, các thành viên nội các của tổng thống thường không phải là các nghị sỹ. Tổng thống thường chỉ

bị phế truất trước nhiệm kỳ khi phạm những tội nghiêm trọng hoặc có những hành động nguy hiểm đối với nhà nước. Phần đa số trong cơ quan lập pháp ủng hộ cho đảng của tổng thống có thể tạo thuận lợi cho việc chấp thuận các chương trình chính trị, nhưng không như các thủ tướng, các tổng thống không phụ thuộc vào đa số phiếu ở Quốc hội để được tại vị.

56 | 606

Những người đại diện

Một quyết định quan trọng khác của nền dân chủ là tiến hành bầu cử như

thế nào. Chúng ta lại có hai cách lựa chọn: bầu cử theo kiểu đa số tương đối hoặc bầu cử theo kiểu đại diện theo tỷ lệ. Bầu cử theo đa số tương đối, đôi khi còn được gọi là kiểu “người thắng được tất”, có nghĩa là ứng cử

viên chiếm đa số phiếu trong một khu vực xác định sẽ là người chiến thắng cho dù là đa số tương đối (dưới 50% nhưng lớn hơn các đối thủ

khác) hay là đa số tuyệt đối (trên 50%). Tổng thống cũng được bầu theo cách đó, nhưng ở cấp độ quốc gia. Một số hệ thống cho phép bầu vòng hai giữa hai ứng cử viên có số phiếu lớn nhất nếu không có ai chiếm được đa số tuyệt đối trong vòng đầu. Bầu cử theo đa số tương đối có xu hướng khuyến khích hai đảng chính trị lớn có khả năng chi phối toàn bộ tình hình chính trị.

Ngược lại, các cử tri trong hệ thống bầu cử theo kiểu đại diện theo tỷ

lệ, như thường thấy ở các nước châu Âu, bỏ phiếu bầu cho các đảng chứ

không cho các cử tri cá nhân. Đại diện của các đảng trong cơ quan lập pháp phụ thuộc vào số phần trăm hay tỷ lệ số phiếu đảng đó thu được trong bầu cử. Trong hệ thống nghị viện, người đứng đầu đảng chiếm đa số tuyệt đối sẽ trở thành thủ tướng và có quyền lựa chọn các thành viên 57 | 606

chính phủ từ số các nghị sỹ. Nếu không có đảng nào chiếm đa số tuyệt đối, các đảng phải cùng nhau thương lượng để thành lập một liên minh các đảng cầm quyền. Bầu cử theo kiểu đại diện theo tỷ lệ có xu hướng phù hợp với tình hình có nhiều đảng, thường các đảng phải tự tìm cách thương lượng với nhau để có được vị trí trong chính phủ liên minh, cho dù các đảng đều có một tỷ lệ tương đối nhỏ cử tri trung thành.

Nghị viện và tổng thống

Một trong những tính chất cơ bản của hệ thống nghị viện (hệ thống ngày nay đã trở thành đa số của các nền dân chủ) là sự phản ứng nhanh và linh hoạt. Các chính phủ nghị viện, đặc biệt là các chính phủ được bầu theo kiểu đại diện theo tỷ lệ, có xu hướng tiến tới hệ thống đa đảng trong đó cả những nhóm chính trị tương đối nhỏ cũng được hiện diện trong cơ

quan lập pháp. Như vậy là kể cả các nhóm rất thiểu số vẫn có thể tham gia vào quá trình quyết định chính trị ở mức độ cao nhất của chính phủ.

Tính đa dạng này tạo điều kiện cho các đảng đối thoại và thỏa hiệp khi phải cùng nhau thành lập liên minh cầm quyền. Do đó, khi liên minh sụp đổ hay đảng mất quyền, thủ tướng từ chức, phải thành lập chính phủ mới hoặc cả khi tiến hành bầu cử lại vẫn không có sự khủng hoảng đe dọa hệ

thống dân chủ.

58 | 606

Điểm yếu chính của hệ thống nghị viện nằm ở mặt tối của sự linh hoạt và sự phân chia quyền lực: đó là tính không ổn định. Các liên minh đa đảng có thể mong manh và sụp đổ ngay khi có dấu hiệu đầu tiên của khủng hoảng chính trị và dẫn tới chính phủ chỉ tồn tại được trong thời gian khá ngắn. Chính phủ có thể cũng phải viện tới sự khoan dung của các đảng cực đoan khi các đảng đó ép chính phủ phải đưa ra các chính sách đặc biệt bằng cách đe dọa rút khỏi liên minh cầm quyền hoặc buộc chính phủ từ chức. Hơn nữa, thủ tướng chỉ là người đứng đầu một đảng chứ không phải là người có quyền do nhân dân trực tiếp bầu ra.

Một vấn đề nữa là thiếu sự kiểm tra chính thức đối với quyền tối cao của nghị viện. Ví dụ, một đảng chính trị với đa số đủ lớn trong nghị viện có thể ban hành một chương trình chính trị có ảnh hưởng sâu rộng, thậm chí là cả chương trình chính trị đi ngược lại dân chủ mà không có các giới hạn cần thiết đối với các hành động đó, khi đó sẽ tạo ra một viễn cảnh chuyên chế của nhóm đa số.

Ngược lại, đối với hệ thống tổng thống, các tính chất cơ bản là trách nhiệm trực tiếp, tính liên tục và sức mạnh. Các tổng thống do nhân dân bầu cho một nhiệm kỳ nhất định có thể khẳng định quyền lực của mình từ bầu cử trực tiếp mang lại, cho dù vị trí đảng của tổng thống có vị trí nào trong nghị viện. Bằng cách tạo ra sự phân chia quyền lực nhưng về lý 59 | 606

thuyết thường thì các ngành của chính phủ có quyền lực ngang nhau, hệ

thống tổng thống tìm cách làm cho các định chế lập pháp và hành pháp mạnh mẽ, mỗi định chế đều có khả năng yêu cầu nhân dân cho quyền và mỗi định chế đều có khả năng cơ chế kiểm soát và đối trọng các định chế

khác. Những người lo sợ khả năng bất công trong hành pháp sẽ nhờ đến vai trò của Quốc hội, những người lo lắng sự lạm dụng đa số nhất thời trong cơ quan lập pháp sẽ viện tới quyền của tổng thống.

Điểm yếu của việc bầu riêng biệt cơ quan lập pháp và tổng thống là khả

năng bế tắc khi cần quyết định. Tổng thống có thể không giành được đủ

số phiều bầu của Quốc hội cho các chương trình đề xuất, nhưng tổng thống cũng có thể ngăn cản Quốc hội thay thế các chương trình lập pháp bằng cách sử dụng quyền phủ quyết của mình.

Đương nhiên do được bầu trực tiếp, các tổng thống có thể có nhiều quyền lực hơn các thủ tướng. Tuy nhiên, tổng thống buộc phải đấu tranh với cơ quan lập pháp cho dù cơ quan lập pháp có bị khống chế bởi đảng đối lập hay không vì cơ quan lập pháp được bầu độc lập với tổng thống.

Do đó, vấn đề kỷ luật đảng cũng không mạnh như ở hệ thống nghị viện.

Chẳng hạn như tổng thống không thể khai trừ hay kỷ luật các thành viên của đảng có ý chống đối như thủ tướng thường làm. Trong khi thủ tướng, với lợi thế đa số chắc chắn trong nghị viện, có thể đảm bảo được chấp 60 | 606

thuận cho các chương trình lập pháp đề xuất. Ngược lại, tổng thống thường phải thương lượng kéo dài với cơ quan lập pháp với những nghi ngại về các đặc quyền của họ để đảm bảo đạt được sự chấp thuận cho các dự luật của mình.

Hệ thống nào đáp ứng tốt nhất cho các yêu cầu của nền dân chủ lập hiến: kiểu nghị viện hay kiểu tổng thống? Câu trả lời vẫn là chủ đề của các cuộc tranh luận đang còn tiếp diễn giữa các nhà nghiên cứu chính trị và các chính trị gia, một phần do mỗi hệ thống đều có những điểm mạnh và điểm yếu riêng của nó. Tuy nhiên, chúng ta nên ghi nhận là cả hai hệ

thống đó đều phù hợp với nền dân chủ lập hiến, mặc dù không có hệ

thống nào đảm bảo là sẽ tạo ra dân chủ.

CHÍNH TRỊ, KINH TẾ VÀ ÐA NGUYÊN

Sự tham gia hoạt động xã hội

Công dân không bắt buộc phải tham gia vào các hoạt động chính trị và họ

cũng được tự do thể hiện sự bất bình bằng cách không tham gia vào các hoạt động chính trị. Nhưng nếu không có sự tham gia tích cực của công dân thì nền dân chủ sẽ bị yếu đi. Công dân trong các xã hội dân chủ có cơ

hội được tham gia vào rất nhiều các tổ chức tư nhân, các hiệp hội, các nhóm tình nguyện. Phần lớn hoạt động của các tổ chức liên quan tới các 61 | 606

chính sách công và chỉ có một số là do chính phủ tài trợ và kiểm soát.

Một quyền cơ bản để tạo nên nền dân chủ là mọi cá nhân có quyền tự do hội họp, tự do tổ chức và thành lập các hội dưới nhiều dạng khác nhau của tổ chức phi chính phủ. Khi những người có cùng lợi ích tập hợp nhau lại, khi đó tiếng nói của họ sẽ được lắng nghe và cơ hội để gây ảnh hưởng đối với các cuộc tranh luận về chính trị sẽ được tăng lên. Như Alexis de Tocqueville, nhà nghiên cứu chính trị nổi tiếng thế kỷ 19 đã viết: “Không có một đất nước nào mà sự đòi hỏi cấp thiết phải có các hiệp hội để chống lại sự chuyên chế bè cánh và sự độc đoán lãnh đạo như một đất nước được xây dựng theo kiểu dân chủ”.

Các tổ chức, hiệp hội trong các xã hội dân chủ có số lượng rất lớn và được phân loại theo nhiều cách. Các tổ chức mà chức năng chính của nó là gây áp lực đối với chính phủ về một vấn đề đặc biệt nào đó thì được xếp vào các nhóm hoạt động vì lợi ích hay các nhóm vận động hậu trường.

Các nhóm vì lợi ích tư nhân như các hiệp hội kinh doanh, các tổ chức nghề nghiệp hoặc liên đoàn lao động, thường có các lợi ích kinh tế trong các chính sách mà họ ủng hộ, mặc dù cũng có thể họ đề cập tới lợi ích công cộng trong các vấn đề khá xa so với lĩnh vực chuyên môn của họ.

Giống như các tổ chức môi trường và các tổ chức phúc lợi xã hội, các nhóm được gọi là nhóm lợi ích công theo đuổi điều mà họ cho là tốt cho 62 | 606

công chúng . Điều này không làm cho các nhóm lợi ích công cộng trở nên tốt hơn hay đạo đức hơn các nhóm lợi ích tư nhân. Hơn nữa, lợi ích của bản thân cá nhân bao giờ cũng được đặt ngay tiếp theo lợi ích công cộng.

Cả hai dạng tổ chức vì lợi ích này đều hoạt động rất mạnh tại các xã hội dân chủ. Cả hai đều rất quan tâm tới dư luận, cùng cố gắng để mở rộng sự

ủng hộ như tìm cách giáo dục công chúng và đồng thời ảnh hưởng tới chính sách của chính phủ cùng một lúc.

Các nhóm vì lợi ích đóng vai trò như một sức mạnh trung gian giữa các cá nhân đơn độc và chính phủ có quy mô lớn và cách xa dân chúng.

Chính thông qua các hoạt động của các tổ chức đó và thông qua các cuộc tranh luận công khai, cởi mở, các tranh cãi gay gắt, các quyết định thỏa hiệp và các nhất trí đồng thuận giữa các bên mà xã hội dân chủ mới đưa ra được các quyết định liên quan tới hạnh phúc của các thành viên trong xã hội đó.

Bầu cử

Trong các nền dân chủ hiện đại, hoạt động bỏ phiếu bầu các công chức nhà nước là một dạng hoạt động thường thấy nhất và cũng là cơ bản nhất nói lên sự tham gia của công dân vào việc tổ chức xã hội. Khả năng thực 63 | 606

hiện các cuộc bầu cử tự do và công bằng là vấn đề cốt lõi để một xã hội được gọi là dân chủ.

Động cơ bỏ phiếu của cử tri cũng nhiều và đa dạng như các tổ chức và quyền lợi mà các tổ chức đó đại diện trong xã hội dân chủ. Đương nhiên là các cử tri sẽ bỏ phiếu cho các ứng cử viên đại diện cho quyền lợi của họ, nhưng cũng có nhiều yếu tố khác ảnh hưởng tới sự lựa chọn đó. Ví dụ sự

liên quan tới đảng chính trị: các cử tri có cảm tình mạnh mẽ với một đảng chính trị nào đó sẽ có nhiều khả năng bỏ phiếu cho đảng đó hơn các cử

tri có tính chất độc lập và không thuộc đảng phái nào. Trong các hệ

thống bầu cử theo đại diện tỷ lệ, các cử tri chỉ có thể bỏ phiếu cho một đảng nào đó chứ không bỏ cho các ứng cử viên cá nhân.

Các nhà nghiên cứu chính trị đã xác định được rất nhiều yếu tố có thể

ảnh hưởng tới sự quyết định của cử tri và tổng số lá phiếu bầu. Ví dụ, ở

các quốc gia theo hệ thống bầu cử đại diện theo tỷ lệ, khi mà mỗi lá phiếu đều được tính vào tỷ lệ đại diện trong cơ quan lập pháp, luôn có tổng số lá phiếu cao hơn các nước theo hệ thống đa số tuyết đối hoặc đa số tương đối. Tình trạng kinh tế, xã hội, đăng ký bầu cử dễ dàng, sức mạnh của hệ

thống đảng, hình ảnh ứng cử viên trong công chúng, khoảng cách giữa các cuộc bầu cử - tất cả các yếu tố này đều tác động tới số lượng và tần số đi bầu của các cử tri. Trong các cuộc bầu cử dân chủ, vấn đề chính không 64 | 606

phải là xác định được ứng cử viên nào kêu gọi được nhiều ủng hộ nhất từ

công chúng mà là xác định được ứng cử viên nào có khả năng làm cho những người ủng hộ mình chuyển các mong muốn của họ thành lá phiếu một cách hiệu quả nhất. Sự thờ ơ của công chúng vẫn là một lo lắng trong bầu cử dân chủ, ở chỗ là những người nắm quyền lãnh đạo sẽ được bầu bởi một số lượng cử tri ngày càng ít đi so với tổng số lượng cử tri hợp pháp, chứ không phải là lo ngại không tìm ra được người lãnh đạo.

Các đảng chính trị

Các đảng chính trị tuyển chọn, chỉ định ứng cử viên và tổ chức các chiến dịch bầu ra quan chức nhà nước. Nếu là đảng chiếm đa số, họ sẽ xây dựng các chương trình chính sách cho chính phủ, còn nếu là phía đối lập họ sẽ

đưa ra các phê phán, chỉ trích và đề nghị các giải pháp khác. Các đảng huy động sự ủng hộ từ các nhóm lợi ích cho các chính sách chung; giáo dục công chúng về các vấn đề công cộng; xây dựng các nguyên tắc và cấu trúc cho các tranh luận chính trị. Trong một số hệ thống, ý thức hệ có thể

đóng một vai trò quan trọng khi tuyển chọn và là động cơ thúc đẩy các đảng viên; còn ở những hệ thống khác, các quan tâm về kinh tế hoặc các quan điểm về xã hội lại có thể đóng vai trò quan trọng hơn ý thức hệ.

65 | 606

Cách thức tổ chức và hoạt động của các đảng rất khác nhau. Có hai kiểu đặc trưng. Một thái cực theo hệ thống nghị viện đa đảng tại châu Âu, các đảng chính trị có thể được tổ chức rất chặt chẽ và hoạt động gần như chỉ do những đảng viên chuyên nghiệp trọn thời gian. Một thái cực khác là ở Hoa Kỳ, có hai đảng chính là Đảng Cộng hòa và Đảng Dân chủ, là các đảng được tổ chức phi tập trung, hoạt động rộng khắp ở cả Quốc hội và các bang. Tình hình cứ bốn năm lại thay đổi khi các tổ chức của đảng Cộng hòa và đảng Dân chủ hợp lại với nhau để tổ chức các chiến dịch cho bầu cử tổng thống, với sự giúp đỡ chủ yếu là từ những người tình nguyện.

Các đảng chính trị cũng khác nhau tùy theo xã hội mà nó hoạt động.

Các chiến dịch bầu cử thường được tổ chức rất công phu và tốn kém thời gian và đôi khi kỳ cục. Nhưng chức năng của các chiến dịch lại hết sức nghiêm túc: đảm bảo cho các công dân của xã hội dân chủ có thể lựa chọn các vị lãnh đạo và tự mình xác định cho số phận của riêng họ theo một cách thức hòa bình và công bằng.

Sự phản đối

Trong xã hội dân chủ các công dân có quyền tập hợp nhau một cách ôn hòa và phản đối các chính sách của chính phủ hoặc hành động của các tổ

66 | 606

chức khác bằng các hình thức biểu tình, tuần hành, gửi kháng nghị, tẩy chay, bãi công và nhiều hình thức hành động trực tiếp khác.

Mọi người trong xã hội dân chủ được phép sử dụng biện pháp mạnh (bãi công, biểu tình, phá hoại) để đạt được yêu sách của mình, nhưng hình thức này thường được sử dụng bởi các tổ chức đối lập, các nhóm thiểu số hoặc nhóm bị thiệt thòi về quyền lợi khi những nhóm đó cảm thấy không còn các phương tiện nào khác để gây ảnh hưởng tới chính sách của chính phủ. Các loại phản đối như thế luôn luôn là một phần tất yếu của xã hội dân chủ. Ngày nay, các hình thức phản đối phi bạo lực thường được tổ chức để lôi kéo sự chú ý của giới truyền thông về nhiều vấn đề rộng lớn từ ô nhiễm môi trường tới vũ khí hạt nhân, các chính sách đối ngoại, các vấn đề phân biệt chủng tộc và sắc tộc. Một dạng hành động trực tiếp đặc biệt khác là quyền của các công đoàn lao động được tổ

chức các cuộc bãi công phản đối những người sử dụng lao động khi các mâu thuẫn không giải quyết được trên bàn đàm phán.

HÌnh thức phản đối là một cơ sở để đánh giá một nền dân chủ. Các lý tưởng của sự tự do thể hiện và tham gia tổ chức xã hội của công dân sẽ dễ

dàng đạt được khi mọi người đều giữ được cách cư xử lịch sự và cùng thỏa thuận về các vấn đề cơ bản. Nhưng khi những người phản đối và bị phản đối không thống nhất được về các vấn đề cơ bản, thì sự bất đồng có thể

67 | 606

trở thành sự cáu giận và manh động. Lúc đó, một trong những vấn đề cần phải cân bằng là vừa bảo vệ quyền tự do ngôn luận, quyền hội họp của công dân, vừa duy trì được trật tự của xã hội và tránh mọi ý đồ hăm dọa hay bạo lực. Nếu triệt tiêu các phản đối ôn hòa với lý do đảm bảo trật tự

xã hội sẽ tạo nên sự dồn nén, ức chế. Ngược lại, nếu để các phản đối bằng bạo lực xảy ra một cách không kiểm soát được thì lại dẫn tới tình trạng hỗn loạn, vô chính phủ.

Không có một công thức kỳ diệu nào để đạt được sự cân bằng, điều đó phụ thuộc vào cam kết của đa số người dân là cần phải duy trì các định chế của dân chủ và các quy tắc của quyền cá nhân. Các xã hội dân chủ có khả năng chấp nhận mọi bất đồng sâu sắc nhất giữa các công dân chỉ trừ

một bất đồng đó là tính hợp pháp của bản thân nền dân chủ.

Các phương tiện truyền thông đại chúng

Lãnh đạo là sự trao đổi thông tin. Do các xã hội hiện đại đã phát triển rất mạnh về quy mô và tính phức tạp, lĩnh vực truyền thông và các thảo luận công cộng đang ngày càng bị chi phối bởi các phương tiện thông tin: đài phát thanh, truyền hình, báo, tạp chí, sách và cả các cơ sở dữ liệu trên máy tính.

68 | 606

Trong xã hội dân chủ có rất nhiều phương tiện thông tin giống nhau, nhưng các chức năng của chúng đặc biệt khác nhau. Một trong số những chức năng đó là thông tin và giáo dục. Để có được quyết định khôn ngoan cho các chính sách công, công chúng cần phải có các thông tin chính xác, kịp thời và không bị thiên lệch. Do có nhiều ý kiến khác nhau, công chúng cũng cần phải được tiếp cận với tất cả các quan điểm. Điều này đặc biệt quan trọng trong các chiến dịch bầu cử, khi chỉ có một số ít cử tri có được cơ hội gặp ứng cử viên và số được nói chuyện với ứng cử viên còn ít hơn nữa, do đó các cử tri buộc phải trông cậy vào báo chí và truyền hình để hiểu các vấn đề và biết được đặc điểm, cũng như luận điểm của các ứng cử viên và đảng của họ.

Chức năng thứ hai của các phương tiện thông tin là giữ vai trò kiểm soát chính phủ và các định chế quyền lực khác trong xã hội. Do giữ một vai trò độc lập và khách quan, dĩ nhiên không tuyệt đối, các phương tiện thông tin có thể lật tẩy sự thật đằng sau các tuyên bố của chính phủ và buộc các công chức nhà nước phải có trách nhiệm với các hành động của họ.

Nếu họ muốn, các phương tiện thông tin cũng có thể có vai trò tích cực hơn nữa trong các cuộc tranh luận công khai. Bằng các bài xã luận hoặc các phóng sự điều tra, phương tiện thông tin có thể tạo nên một 69 | 606

cuộc vận động cho các chính sách cụ thể hoặc cho các cải cách mà họ thấy cần được thực hiện. Các phương tiện thông tin cũng có thể đóng vai trò như một diễn đàn cho các tổ chức và các cá nhân thể hiện ý kiến, quan điểm bằng cách gửi thư cho ban biên tập và đăng các bài báo với các quan điểm khác nhau.

Các bình luận viên lại mang tới cho các phương tiện thông tin một vai trò ngày càng quan trọng: “tạo nên các chương trình nghị sự”. Do không thể đề cập mọi vấn đề, các phương tiện thông tin buộc phải lựa chọn vấn đề nào cần đề cập, vấn đề nào nên bỏ qua. Tóm lại họ cần phải xác định đâu là tin, đâu không phải là tin. Do đó, các quyết định về thông tin đó sẽ

ảnh hưởng tới nhận thức của công chúng đâu là vấn đề quan trọng nhất.

Tuy nhiên, không giống như các nước mà hệ thống thông tin bị kiểm soát bởi chính phủ, trong một xã hội dân chủ, các phương tiện thông tin không thể đơn giản chỉ vận động, lôi kéo hay tảng lờ theo ý mình, vì các đối thủ khác hoặc ngay cả chính phủ cũng được tự do lôi kéo sự chú ý của công chúng vào các vấn đề quan trọng của họ.

Ít người cho rằng các phương tiện thông tin luôn thực hiện các chức năng đó một cách có trách nhiệm. Các phóng viên báo chí và truyền hình có thể mong muốn đạt được tiêu chuẩn khách quan trong công việc của họ, nhưng các tin tức không thể tránh được sự ảnh hưởng bởi sự nhạy 70 | 606

cảm và thiên lệch của chính các cá nhân đó hoặc của cơ quan báo chí mà họ cộng tác. Họ có thể là những người dễ xúc động, hời hợt, chủ quan, không chính xác và dễ bị khích động. Tuy nhiên, giải pháp cho vấn đề này không phải là ban hành luật pháp để quy trách nhiệm một cách tùy ý hoặc quản lý chặt chẽ các nhà báo mà phải mở rộng sự tranh luận và trao đổi của công chúng để công chúng có thể sàng lọc tốt hơn trong bạt ngàn thông tin và các từ ngữ hùng biện của báo chí để tìm thấy cho mình các yếu tố cơ bản của sự thật. Oliver Wendell Holmes Jr., thẩm phán nổi tiếng của Tòa án Tối cao Hoa Kỳ, đã phát biểu vào năm 1919 như sau:

“Thử nghiệm tốt nhất của chân lý là sức mạnh của tư duy làm cho nó được chấp nhận trong sự cạnh tranh của thị trường”.

Dân chủ và kinh tế học

Thể chế dân chủ không áp đặt bất kỳ một học thuyết kinh tế nào. Các chính phủ dân chủ chấp nhận cả học thuyết của các nhà xã hội chủ nghĩa và những thương nhân tự do. Thực tế, trong các xã hội dân chủ hiện đại có rất nhiều tranh luận, bàn cãi đề cập tới vai trò thích hợp của chính phủ

về kinh tế. Tuy nhiên, cũng phải nói rằng những người chủ trương thể

chế dân chủ thường nhìn nhận vấn đề tự do kinh tế như một yếu tố căn bản của dân chủ. Điều này không loại trừ các vấn đề kinh tế có thể trở

71 | 606

thành phương diện để phân chia và xác định đảng phái chính trị thuộc về

phe “tả, hữu” như chúng ta đang biết.

Ví dụ, các nhà dân chủ xã hội nhấn mạnh tới nhu cầu về quyền bình đẳng và phúc lợi xã hội như là vấn đề then chốt trong các chính sách kinh tế của chính phủ. Trước đây, chính đòi hỏi đó đã mang lại cho chính phủ

quyền sở hữu các bộ phận quan trọng của nền kinh tế quốc gia như viễn thông, giao thông và một số ngành công nghiệp nặng. Các nhà dân chủ xã hội cũng kêu gọi chính phủ phải quan tâm đến các vấn đề y tế, thất nghiệp và các phúc lợi xã hội khác. Ngược lại, các đảng bảo thủ và ôn hòa thường nhấn mạnh nhiều hơn tới nền kinh tế thị trường tự do, không bị

can thiệp hoặc kiểm soát bởi chính phủ như là một phương tiện hiệu quả

nhất để đạt được tăng trưởng kinh tế, phát triển công nghệ và gia tăng của cải.

Tuy nhiên, trên thực tế, tất cả mọi cá nhân và tổ chức tham gia trong các tranh luận về kinh tế thường dễ thống nhất với nhau hơn trong các cuộc tranh luận về chính trị. Ví dụ, cả hai phe tả và hữu đều cùng thừa nhận vai trò quan trọng của các phong trào lao động tự do, độc lập với chính phủ. Những người lao động trong một xã hội tự do có quyền thành lập hoặc tham gia vào các tổ chức đại diện cho quyền lợi của họ để thương 72 | 606

lượng với những người sử dụng lao động về vấn đề tiền lương, sức khỏe, chế độ hưu trí, điều kiện làm việc và thủ tục hòa giải.

Không có nhà nước dân chủ hiện đại nào lại có nền kinh tế hoàn toàn thuộc sở hữu của nhà nước hoặc hoàn toàn tự do không có sự điều tiết của nhà nước. Tất cả các nền kinh tế đều là sự kết hợp giữa các hãng tư

nhân và các cơ sở của nhà nước. Hoạt động của nền kinh tế dân chủ chủ

yếu dựa trên các quy luật của thị trường tự do: giá cả không do nhà nước quy định mà do sự quyết định độc lập trong mối quan hệ tương tác giữa người tiêu dùng và nhà sản xuất.

Các đảng chính trị cánh tả, thường theo định hướng chủ nghĩa dân chủ

xã hội, thừa nhận là thị trường tự do hoạt động đúng theo các nguyên tắc cung-cầu sẽ là động lực thiết yếu cho sự phát triển kinh tế và giàu mạnh.

Tương tự như vậy, các đảng trung hữu thường phản đối sự can thiệp hay sở hữu của nhà nước trong khu vực sản xuất, chấp nhận trách nhiệm của chính phủ trong việc điều chỉnh một số lĩnh vực kinh tế: chi trả trợ cấp thất nghiệp, bảo hiểm y tế, các phúc lợi xã hội, sử dụng chính sách thuế

để phát triển kinh tế. Do đó, các nền kinh tế theo thể chế dân chủ mặc dù đa dạng về chi tiết nhưng đều giống nhau về các đặc tính cơ bản.

Gần đây, sự sụp đổ của một loạt các nền kinh tế kế hoạch tập trung trên khắp thế giới càng nhấn mạnh vai trò quan trọng của các thị trường 73 | 606

tự do. Điều đó cho thấy dù là trong vấn đề kinh tế hay chính trị thì tự do vẫn là một yếu tố không thể thiếu. Như Morris Abram, cựu Đại sứ Hoa Kỳ tại Ủy ban Nhân quyền của Liên Hợp Quốc và hiện là chủ tịch Ủy ban Quan sát của Liên Hợp Quốc tại Giơ-ne-vơ đã phát biểu: “Chỉ riêng tự do không thể đảm bảo cho thành công về kinh tế, nhưng sự cưỡng ép chắc chắn sẽ mang lại thất bại”. Thậm chí điều đó đúng ngay cả với một số ít chế độ độc tài, họ đã tiến được các bước dài về kinh tế khi họ mang lại tự

do cho lĩnh vực kinh tế nhưng lại từ chối tự do trong lĩnh vực chính trị.

Tuy nhiên, các thành công đó của họ thường không đảm bảo cho sự

mạnh mẽ của chế độ về lâu dài mà nó góp phần làm tăng thêm các đòi hỏi của dân chúng về tự do chính trị phải tương xứng với tự do về kinh tế như

trường hợp của Chilê hay Đài Loan.

Các nền dân chủ vẫn sẽ tiếp tục các tranh luận về kinh tế một cách gay gắt như đã có trong quá khứ. Nhưng càng ngày các cuộc tranh luận đó không chỉ nhấn mạnh vào các nền kinh tế do nhà nước chỉ đạo đã bị thất bại mà còn đảm bảo sao cho các lợi ích của thị trường tự do đến được với mọi người trong một thế giới ngày càng phụ thuộc lẫn nhau.

74 | 606

Tiếng nói

Các nền dân chủ đưa ra rất nhiều các giả định về con người. Một giả định là nếu có cơ hội thì người dân nói chung đều có khả năng tự lãnh đạo mình theo cách tự do và công bằng. Một giả định khác là bất cứ xã hội dân chủ nào cũng đều chứa đựng sự đa dạng vô tận về các sở thích, và các cá nhân là những người xứng đáng được hưởng quyền lợi là lời nói của họ

được người khác lắng nghe và quan điểm của họ được người khác tôn trọng. Do đó, một điểm hết sức hiển nhiên của mọi nền dân chủ lành mạnh là sự ồn ào và sôi nổi.

Cựu Tổng thống Hoa Kỳ George Bush đã mô tả hệ thống rộng lớn của các tổ chức tình nguyện tại Hoa Kỳ như “hàng ngàn ngọn đèn” với ý nghĩa ẩn dụ về sự đa dạng hay đa nguyên của các xã hội dân chủ ở khắp nơi. Các tiếng nói trong xã hội dân chủ bao gồm tiếng nói của chính phủ, của những người ủng hộ đảng cầm quyền và chắc chắn có tiếng nói của cả các bên đối lập. Nhưng các tiếng nói đó được tăng cường thêm bởi các tiếng nói của các liên đoàn lao động, các nhóm lợi ích có tổ chức, các hiệp hội cộng đồng, các phương tiện thông tin, các nhà nghiên cứu và phê bình, các lãnh tụ tôn giáo và nhà văn, các doanh nghiệp nhỏ cho tới các tập đoàn kinh tế lớn, các nhà thờ và trường học.

75 | 606

Tất cả các nhóm này đều được tự do phát biểu và tham dự vào hoạt động chính trị dân chủ ở cả cấp địa phương lẫn trung ương. Theo cách đó, các hoạt động chính trị dân chủ sẽ là một tấm lọc cho mọi đòi hỏi, yêu cầu của công chúng đa dạng để trở thành các chính sách chung cho xã hội. Như cựu tổng thống Hoa Kỳ Jimmy Carter một lần đã phát biểu:

“Kinh nghiệm của dân chủ cũng như kinh nghiệm của chính bản thân cuộc sống - luôn thay đổi, vô tận về sự đa dạng, đôi khi hỗn loạn và điều giá trị hơn cả là được thử thách qua những khó khăn”.

Tự bản thân dân chủ không đảm bảo cho bất kỳ điều gì. Dân chủ mang lại cơ hội thành công cũng như nguy cơ thất bại. Theo như cách nói mạnh mẽ và sắc sảo của Thomas Jefferson thì lời hứa của dân chủ là “được sống, được tự do và mưu cầu hạnh phúc”.

Dân chủ vì vậy vừa là lời hứa đồng thời cũng là thách thức. Lời hứa rằng con người được tự do, cùng làm việc với nhau, có thể tự quản lý mình để đạt được khát vọng về tự do cá nhân, cơ hội kinh tế và xã hội công lý. Đó cũng là thách thức vì thành công của thể chế dân chủ chỉ dựa trên chính đôi vai của những công dân trong thể chế đó chứ không ai khác.

Chính phủ của dân và do dân có nghĩa là các công dân của xã hội dân chủ cùng chia sẻ với nhau các thành quả cũng như các khó khăn. Do lĩnh 76 | 606

trách nhiệm tự quản lý mình nên mỗi thế hệ đều tìm cách duy trì những thành quả vất vả mới có được về tự do cá nhân, quyền con người và nguyên tắc sống theo luật pháp cho thế hệ kế tiếp. Mỗi xã hội và mỗi thế

hệ đều phải biết cách thực hiện dân chủ một cách sáng tạo: áp dụng các nguyên tắc trong quá khứ vào tình hình thực tế đang đổi thay của thời đại mới và xã hội mới.

Nhà thơ quá cố Josef Brodsky, gốc Nga, đoạt giải Nobel đã từng viết:

“Con người tự do sẽ chẳng trách cứ ai khi thất bại” và điều này cũng giống như các công dân trong một thể chế dân chủ, những người tự nhận trách nhiệm đối với số phận xã hội mà họ đã tự chọn để sống.

Và cuối cùng chúng ta sẽ có được chính phủ mà chúng ta xứng đáng được có.

Nguồn: Bộ Ngoại giao Mỹ. Tổng quan về dân chủ. Truy cập ngày 01.10.2016.

<http://vietnamese.vietnam.usembassy.gov/doc_whatisdemocracy.html>

77 | 606

BÀI HAI

CÁC NGUYÊN TẮC CĂN BẢN CỦA DÂN CHỦ

Tác giả: Melvin I. Urofsky

Dịch giả: Học viện Công dân

hân dịp khánh thành nghĩa trang quốc gia Gettysburg, giữa lúc N đang diễn ra một cuộc nội chiến lớn lao để gìn giữ Hiệp Chúng Quốc như một quốc gia thống nhất, tổng thống Abraham Lincoln, bằng những lời hào hùng kết thúc bản tuyên ngôn của mình, đã cho chúng ta một định nghĩa về dân chủ có lẽ là hay nhất trong lịch sử Mỹ. Khi nói

“chính quyền của dân, do dân và vì dân” tổng thống muốn nói là các điều cốt yếu của thể chế dân chủ, mà tổng thống đã mô tả một cách sâu sắc, đều có thể áp dụng cho tất cả các quốc gia mong muốn lập nên một xã hội dân chủ. Dân chủ là điều khó. Có lẽ chế độ dân chủ là một một chế

độ phức tạp và khó nhất trong mọi chế độ cai trị. Chế độ này đầy rẫy những căng thẳng và mâu thuẫn. Nó đòi hỏi mọi người trong chế độ phải kiên trì nỗ lực để giữ cho chế độ hoạt động. Chế độ dân chủ không phải là để cai trị hữu hiệu mà là để cai trị có trách nhiệm. Một chính phủ dân 78 | 606

chủ có thể không hành động nhanh bằng một chính phủ độc tài, nhưng một khi đã làm gì thì chính phủ dân chủ có thể có được sự hậu thuẫn mạnh mẽ của dân chúng. Chế độ dân chủ, như thể hiện tại Mỹ, không bao giờ là một chế độ hoàn mỹ mà là một chế độ luôn luôn tiến hóa. Tổ

chức chính quyền tại Mỹ thay đổi rất ít trong hai trăm năm qua. Nhưng bên trong cái hình thức bề ngoài đó ta sẽ thấy có nhiều sự thay đổi lớn.

Tuy vậy đa số người Mỹ đều tin rằng những nguyên tắc cơ bản của chế độ

cai trị của họ là trực tiếp xuất phát từ những khái niệm được minh định bởi các người phác thảo Hiến pháp năm 1787. Trong các tài liệu này chúng tôi đã cố gắng giải thích các nguyên tắc này, đồng thời cũng đưa ra bối cảnh lịch sử đưa đến sự hình thành của các nguyên tắc đó và trình bầy lý do tại sao những nguyên tắc đó lại quan trọng đối với việc hoạt động của cơ cấu chính quyền tại Mỹ nói riêng cũng như là đối với chế độ dân chủ nói chung. Vì dân chủ là một chế độ luôn luôn tiến hoá nên tài liệu này cũng đưa ra các khiếm khuyết của cơ cấu chính quyền tại Mỹ cùng những điều mà Mỹ đã làm để khắc phục các khiếm khuyết đó. Không ai có thể nói rằng mô thức Mỹ, tuy đã thành công tại Mỹ, là một mô thức khuôn mẫu cho tất cả các chế độ dân chủ khác. Mỗi quốc gia phải đưa ra một hệ thống chính quyền thích hợp với văn hóa và lịch sử của mình. Tuy nhiên các tài liệu này đã xác định các nguyên tắc căn bản cần phải có, dưới hình thức này hay hình thức khác, trong tất cả mọi chế độ dân chủ.

79 | 606

Chẳng hạn như thể thức chi tiết để làm luật có thể khác nhau rất nhiều, nhưng thể thức nào cũng phải tuân theo cái nguyên tắc căn bản là phải có sự tham gia của dân chúng và dân chúng phải cảm thấy là luật đó là của mình đưa ra.

Các nguyên tắc đó là gì? Chúng tôi nhận định là có 11 nguyên tắc mà chúng tôi cho là các nguyên tắc then chốt để hiểu rõ chế độ dân chủ đã tiến triển ra sao và hoạt động như thế nào tại Mỹ.

Chính quyền theo hiến pháp: việc làm luật phải được thực hiện theo một số khuôn khổ đã được quy định. Phải có những cách thức đã được chấp thuận để làm luật và sửa luật, và phải có một số lãnh vực – chẳng hạn như quyền con người – không bị chi phối bởi những ý kiến nông nổi nhất thời của đa số. Hiến pháp là luật, nhưng hiến pháp còn quan trọng hơn thế nữa. Hiến pháp là một văn kiện cơ hữu của chế độ; nó quy định quyền hạn của các ngành trong chính quyền đồng thời cũng giới hạn các quyền lực của chính quyền. Một đặc tính then chốt của chế độ cai trị theo hiến pháp là cái khung hiến pháp cơ bản này không thể được thay đổi theo ý kiến nhất thời của nhóm đa số. Các thay đổi đòi hỏi phải có sự

thỏa thuận được phát biểu một các rõ ràng và minh bạch của người dân.

Tại Mỹ từ năm 1787 tới nay mới chỉ có 27 lần thay đổi hiến pháp. Các 80 | 606

người soạn thảo hiến pháp đã cố tình làm cho việc thay đổi hiến pháp không phải là không thực hiện được nhưng là việc rất khó khăn. Phần lớn các thay đổi hiến pháp đó đã mở rộng dân chủ bằng cách nới rộng các quyền cá nhân và xóa bỏ các sự khác biệt dựa trên chủng tộc và phái tính.

Không có một sự sửa đổi hiến pháp nào đã bị coi là không quan trọng, trái lại tất cả mọi sửa đổi đó đều đã được đa số dân chúng tán thành.

Bầu cử dân chủ: Dù cơ cấu chính quyền có được tổ chức tốt như thế

nào chăng nữa thì vẫn chưa được coi là dân chủ trừ phi các người đứng đầu chính quyền đó đã được dân chúng tự do bầu lên theo một thể thức được coi là công bằng và rộng mở cho tất cả mọi người. Các chế độ bầu cử

có thể khác nhau, nhưng có những đặc điểm cốt yếu chung cho mọi xã hội dân chủ. Đó là: mọi người dân có đủ điều kiện đều có quyền bỏ

phiếu, mỗi người phải được bảo vệ để không bị ảnh hưởng quá mức khi bỏ phiếu, và thể thức đếm phiếu phải công khai và trung thực. Vì nhầm lẫn và gian lận có thể xẩy ra khi có một số lớn người đi bỏ phiếu, nên cần phải cẩn thận để giảm thiểu những sai lầm này càng nhiều càng tốt. Cần làm như vậy để phòng khi có vấn đề hay khi kết quả bầu cử rất xít xao –

như trong cuộc bầu cử tổng thống năm 2000 tại Mỹ - thì dân chúng sẽ

81 | 606

hiểu rằng, mặc dầu có khó khăn như vậy, nhưng họ vẫn phải tôn trọng kết quả bầu cử.

Thể chế liên bang, các chính quyền tiểu bang và chính quyền địa phương: Hệ thống chính quyền liên bang tại Mỹ có nét độc đáo là quyền lực và thẩm quyền đều được chia ra và thi hành giữa các chính quyền toàn quốc, chính quyền tiểu bang và chính quyền địa phương. Tuy mô thức này có thể không thích hợp với những nước khác nhưng ta có thể rút ra được bài học sau đây. Chính quyền càng xa dân thì lại càng bớt hữu hiệu và càng ít được dân tin. Vì có chính quyền tiểu bang và chính quyền địa phương nên dân Mỹ có thể gần với những viên chức do họ bầu lên. Họ có thể gắn liền các chính sách và chương trình với những người đã ban hành và thi hành các chính sách và chương trình đó. Hơn nữa, chính sách phi tập trung quyền hành cũng làm cho việc tiếm quyền khó hơn. Nguyên tắc phi tập trung quyền lực và quyền hành trong các chế độ

dân chủ có thể là không quan trọng lắm trong một nước nhỏ và tương đối thuần nhất về chủng tộc, nhưng nguyên tắc này là một cơ năng bảo vệ

quan trọng trong một nước lớn và không thuần nhất về chủng tộc như

Hoa Kỳ.

82 | 606

Làm luật: Lịch sử cho thấy là con người đã làm luật từ 5 ngàn năm.

Nhưng các xã hội cũng đã có những khác nhau rất nhiều trong phương pháp đặt ra những luật lệ cho xã hội của mình, từ hình thức chiếu chỉ của thiên tử tới cách biểu quyết theo đa số tại thôn làng. Tại Mỹ luật được làm ra tại nhiều cấp, từ hội đồng tỉnh tới viện lập pháp của tiểu bang và lên tới Quốc hội Mỹ. Nhưng ở cấp nào cũng đều có sự đóng góp trực tiếp hoặc gián tiếp rất nhiều của dân chúng. Các cơ quan làm luật nhận thức là họ phải chịu trách nhiệm đối với cử tri, và nếu họ không đưa ra các luật hợp với quyền lợi của dân chúng thì họ sẽ bị thất cử trong cuộc bầu phiếu sắp tới. Điểm cốt yếu trong việc làm luật theo thể thức dân chủ không phải là cái cơ chế hoặc ngay cả cái diễn đàn nơi làm luật mà là tinh thần chịu trách nhiệm trước dân chúng và yêu cầu phải đáp ứng những nguyện vọng của dân chúng.

Ngành tư pháp độc lập: Alexander Hamilton trong cuốn The Federalist (Bàn về chủ nghĩa Liên bang) xuất bản năm 1788-89 có nhận xét rằng các tòa án, chẳng có sức mạnh của võ khí mà cũng không có thế

lực của đồng tiền, sẽ là “bộ phận ít nguy hiểm nhất” trong chính quyền.

Tuy nhiên trong một chế độ dân chủ, tòa án có thể rất mạnh và về nhiều phương diện tòa án lại chính là cơ quan có chức năng lý giải và áp dụng 83 | 606

những cưỡng chế do hiến pháp quy định. Tại Mỹ tòa án có thể tuyên bố

một đạo luật do Quốc hội hay các viện lập pháp tiểu bang ban hành là không có giá trị vì trái Hiến pháp và tòa án cũng có thể ra lệnh cho tổng thống phải đình chỉ một hành động đi ngược với Hiến pháp. Cơ quan bảo vệ quyền cá nhân mạnh nhất tại Mỹ chính là hệ thống tòa án. Sở dĩ như

vậy là vì đa số các thẩm phán đều được bổ nhiệm tại chức suốt đời và do đó có thể chuyên trách về các vấn đề pháp lý mà không bị chi phối vì chính trị. Tuy không phải các tòa án hiến pháp nào cũng như nhau, nhưng phải có một cơ quan có thẩm quyền giải thích xem Hiến pháp nói gì và quyết định là khi nào các bộ phận của chính quyền đã vượt quá quyền hạn của mình.

Quyền hạn của tổng thống: Tất cả các xã hội hiện đại đều cần có một người chủ chốt trong ngành hành pháp để thi hành các phần vụ của chính quyền, từ công việc hành chính dản dị đến việc chỉ huy lực lượng quân đội để bảo vệ quốc gia trong thời chiến. Nhưng phải có một đường phân ranh rất tế nhị giữa việc trao cho hành pháp đủ quyền để làm nhiệm vụ và đồng thời cũng giới hạn quyền lực đó để tránh nạn độc tài. Tại Mỹ, Hiến pháp đã kẻ ra những lằn ranh rõ rệt giới hạn quyền lực của tổng thống. Tuy chức vụ tổng thống là một chức vụ nhiều quyền lực nhất thế

84 | 606

giới, nhưng cái quyền lực đó lệ thuộc vào sự hậu thuẫn của người dân và vào khả năng mà vị tổng thống đương nhiệm có quan hệ làm việc tốt với các ngành khác trong chính quyền. Về điểm này, lại một lần nữa cách tổ

chức thực sự của văn phòng của vị đứng đầu hành pháp ra sao không phải là điều quan trọng. Điều quan trọng là những giới hạn quyền lực của văn phòng đó phải do các nguyên tắc “ phân chia quyền hành” ấn định. Trong một chế độ dân chủ, tổng thống phải vận dụng tài khéo léo về chính trị

để cai trị bằng cách tạo ra một cái khung hợp tác với ngành lập pháp và nhất là với toàn thể dân chúng. Mặt khác dân chúng cũng cần phải cảm thấy an tâm là những điều hạn chế của hiến pháp đủ bảo đảm để tổng thống hay thủ tướng thực sự là người phục vụ cho dân chứ không phải là người chủ của dân.

Vai trò của tự do truyền thông: Liên hệ mật thiết với quyền được biết của dân chúng là quyền tự do truyền thông- bao gồm báo chí, truyền thanh và truyền hình – để cho giới truyền thông có thể theo dõi việc làm của chính quyền và báo cáo về các hoạt động đó mà không sợ bị truy tố.

Trước kia theo thông luật của Anh thì chỉ trích nhà vua (tức là toàn thể

chính quyền) bị khép vào tội phỉ báng có tính các xúi dục nổi loạn. Sau này Mỹ đã bãi bỏ tội đó và thay vào đó là một lý thuyết về thông tấn hỗ

85 | 606

trợ rất tốt cho dân chủ. Trong một quốc gia phức tạp, người công dân không thể nào bỏ công ăn việc làm để đi quan sát các phiên xử, ngồi nghe tranh luận trong các viện lập pháp, hay điều tra các hoạt động của chính phủ. Nhưng giới truyền thông có thể thay thế cho người công dân để báo cáo qua báo chí và các phương tiện truyền thông những điều mà họ phát hiện để người công dân có thể căn cứ vào đó mà hành động. Trong một chế độ dân chủ, người dân nhờ giới truyền thông để phát hiện tham nhũng, phanh phui các sai trái trong việc thi hành công lý, hay các hoạt động không hữu hiệu hay thiếu công hiệu của cơ quan công quyền.

Không có tự do báo chí thì không thể nào là một quốc gia tự do. Một dấu hiệu của chế độ độc tài là không có tiếng nói của giới truyền thông.

Vai trò của các nhóm lợi ích: Trong thế kỷ thứ 18 và thực ra là cho mãi tới thế kỷ thứ 19, việc làm luật vẫn còn là một cuộc đối thoại giữa cử

tri và những đại diện dân cử của họ trong Quốc hội hay tại chính phủ tiểu bang hay chính quyền địa phương. Vì lúc đó dân số hãy còn ít, các chương trình chính phủ chưa có nhiều và việc thông tin hãy còn đơn giản nên người công dân không cần phải nhờ những đoàn thể trung gian để bầy tỏ

quan điểm của mình. Nhưng sang đến thế kỷ 20, xã hội trở nên phức tạp hơn và vai trò của chính quyền cũng mở rộng ra. Bây giờ có nhiều vấn đề

86 | 606

mà cử tri muốn thảo luận. Vì vậy để đạo đạt quan điểm của họ về một vấn đề nào đó các công dân đã lập ra các nhóm vận động, các nhóm tranh đấu cho lợi ích công và tư, và các tổ chức phi chính phủ (NGO) chuyên tâm lo về một vần đề. Trong nội bộ nước Mỹ cũng đã có nhiều chỉ trích về khía cạnh này của chế độ dân chủ Mỹ. Có người lại còn nói rằng những nhóm lợi ích có nhiều tiền có thể nói lên tiếng nói của mình nhiều hơn là các nhóm có ít tài nguyên hơn. Chỉ trích như vậy cũng có phần đúng nhưng thực tế là có hàng trăm những nhóm như vậy đã giúp công chúng và các nhà làm luật hiểu rõ hơn về một số vấn đề và nhờ vậy mà họ giúp cho các thường dân trong một thời đại phức tạp có thể bầy tỏ quan điểm của mình với các nhà làm luật. Bước sang thời đại thông tin trên mạng thì con số của các tiếng nói còn tăng thêm hơn nữa và các NGO sẽ giúp tinh lọc và tập trung quyền lợi của công dân một cách hữu hiệu hơn.

Quyền được biết của quần chúng: Trước thế kỷ này, nếu người dân muốn biết chính quyền đang làm việc ra sao thì thường họ chỉ cần ra trụ

sở tỉnh hay ra nơi tụ họp dân chúng (như ở cổ Hy lạp) để nghe người ta thảo luận hay bàn tán. Nhưng ngày nay chúng ta phải giao tiếp với những cơ cấu hành chánh lớn lao và phức tạp, với hàng trăm trang luật lệ và quy định và với một diễn trình làm luật, tuy đã công khai quy định trách 87 | 606

nhiệm, nhưng đối với đa số dân chúng có lẽ cũng vẫn còn rối mù khó hiểu. Trong một chế độ dân chủ, chính quyền phải minh bạch càng nhiều càng tốt. Điều này nghĩa là mọi sự suy xét và quyết định của chính quyền phải chịu sự xem xét của dân chúng. Hiển nhiên là không phải bất cứ mọi hành động nào của chính quyền cũng phải công khai, nhưng người công dân có quyền biết là tiền thuế của họ đang được chi tiêu như thế nào, công việc thực thi luật pháp có hữu hiệu và đích đáng không, hay các đại diện dân cử của họ có hành sử chức năng của mình một cách có trách nhiệm hay không. Thể thức cung cấp các thông tin đó cho dân chúng cũng khác nhau tùy theo từng chính quyền, nhưng không một chính quyền dân chủ nào có thể làm việc hoàn toàn bí mật được.

Bảo vệ quyền của thành phần thiểu số: Nếu hiểu “dân chủ” là cai trị theo đa số thì một trong những vấn đề lớn trong chế độ dân chủ là đối đãi làm sao với các thành phần thiểu số. Khi nói “thành phần thiểu số”

không phải chúng ta muốn nói tới những người đã không bỏ phiếu cho đảng thắng cử mà là những thành phần vì lý do chủng tộc, tôn giáo, sắc tộc đã khác hẳn với đa số. Tại Mỹ, vấn đề lớn cho tới nay là vấn đề chủng tộc. Phải qua một cuộc nội chiến đẫm máu mới giải phóng được các người nô lệ da đen, rồi phải mất thêm một thế kỷ nữa thì dân da mầu mới được 88 | 606

quyền tự do sử dụng các quyền Hiến pháp đã quy định cho họ. Bình đẳng chủng tộc cho tới nay vẫn còn là vấn đề mà nước Mỹ cần phải giải quyết.

Nhưng đó cũng là một phần trong bản chất tiến hóa của dân chủ, tức là nỗ lực để trở nên bao quát hơn và khiến cho những thành phần khác với đa số không những được bảo vệ để khỏi bị ngược đãi mà lại còn có cơ hội để tham gia toàn diện với tư cách bình đẳng của một người công dân. Có rất nhiều thí dụ về các quốc gia đã đối xử với các thành phần thiểu số một cách đẫm máu và ghê gớm, vụ tàn sát dân Do thái của Đức Quốc xã chỉ là một trường hợp rõ rệt nhất. Nhưng không một xã hội nào có thể muốn được coi là dân chủ nếu vẫn còn loại bỏ một cách có hệ thống những thành phần xã hội đặc biệt nào đó ra khỏi sự bảo vệ toàn diện của luật pháp.

Quân sự chịu sự chi phối của dân sự: Vào thời trước, trách nhiệm chủ yếu của một lãnh tụ là phải đứng đầu lực lượng quân sự hoặc để bảo vệ đất nước hoặc để chinh phục các nước khác. Điều quá thông thường là một vị tướng tài được dân chúng hâm mộ thường tìm cách chiếm quyền cai trị bằng võ lực. Người nào nắm được quân đội đều có thể loại bỏ các thế lực khác. Ngày nay, ta cũng thấy biết bao nhiêu là trường hợp một đại tá hay một tướng đã dùng quyền lực của quân đội để đảo chính lật đổ

89 | 606

chính quyền dân sự. Trong một chế độ dân chủ, quân đội không những phải đặt dưới sự kiểm soát thực sự của chính quyền dân sự mà lại còn phải có một có một nếp tư duy trong đó quân đội tự coi mình là một bộ phận phục vụ cho xã hội chứ không phải kẻ trị vì xã hội. Điều này có thể dễ

thực hiện khi có một quân đội công dân trong đó các sĩ quan, gồm người của tất cả thành phần trong xã hội, sau một thời gian phục vụ trong quân đội lại trở về đời sống dân sự. Nhưng nguyên tắc thì vẫn như vậy: quân sự

luôn luôn phải phục tùng; vai trò của nó là bảo vệ dân chủ chứ không phải là để cai trị. Từ các bài tiểu luận này ta có thể rút ra một số chủ đề

tổng quát. Chủ đề đầu tiên, và cũng là chủ đề quan trọng nhất, là trong một chế độ dân chủ nguồn quyền lực tối hậu là nhân dân. Hiến pháp của Mỹ, ngay trong phần mở đầu đã mạnh dạn ghi rõ: “ Chúng tôi, Nhân dân của Hiệp Chủng quốc… ban bố và lập ra bản Hiến pháp này.” Tất cả

quyền lực của chính quyền phải xuất phát từ nhân dân, và phải được nhân dân công nhận là hợp pháp. Việc hợp pháp hóa này được thể hiện bằng nhiều cách trong đó có các diễn trình làm luật và bầu cử tự do và công bằng. Một nguyên tắc chung thứ hai là phải có sự phân chia quyền hành để cho không một bộ phận nào trong chính quyền có thể đủ mạnh để lấn áp ý nguyện của dân chúng. Tuy chức vụ tổng thống thường được coi là chức vụ mạnh nhất tại Mỹ, nhưng Hiến pháp cũng giới hạn các quyền đó và đòi hỏi vị nguyên thủ quốc gia phải cộng tác hài hòa với các bộ phận 90 | 606

chính quyền khác cũng như với các cử tri. Tuy việc chính quyền dân sự có quyền kiểm soát quân sự có vẻ khiến cho tổng thống có nhiều quyền, nhưng nếp tư duy cơ bản của quân đội trong một chế độ dân chủ ngăn chặn việc hành sử sai trái cái quyền đó. Các tòa án cũng có chức năng giới hạn quyền lực không những của hành pháp mà còn giới hạn cả ngành lập pháp nữa. Trong một chế độ dân chủ, chính quyền phải giữ quân bằng, và tất cả mọi ngành trong chính quyền phải coi việc gìn giữ sự quân bằng đó là điều khôn ngoan và cần thiết. Nguyên tắc thứ ba là phải tôn trọng quyền của cá nhân và của các thành phần thiểu số. Thành phần đa số

không thể dùng quyền lực của mình để tước bỏ quyền tự do cơ bản của một cá nhân. Trong một chế độ dân chủ, điều này có thể khó, nhất là khi các thành phần khác nhau trong dân chúng lại có những quan điểm khác nhau về các vấn đề then chốt. Nhưng một khi chính quyền đã tước bỏ

quyền của một nhóm thì quyền của toàn thể dân chúng cũng bị đe dọa.

Các chủ đề này đều thể hiện qua loạt bài này về Dân chủ trong đó mỗi đề

tài đều hỗ trợ cho các nguyên tắc bao quát này. Ý nguyện của dân chúng được bảo đảm qua các cuộc bầu cử tự do và công bằng, qua thể thức làm luật, qua việc báo chí được tự do xem xét hoạt động của chính quyền, và qua việc dân chúng có quyền biết chính phủ đang làm gì. Ý nguyện đó được phát biểu qua các nhóm lợi ích, dù là không được đồng đều như

nhau. Tại Mỹ, việc phân chia quyền hành là điều bắt buộc theo Hiến 91 | 606

pháp; và Hiến pháp là một văn kiện mà nhân dân Mỹ đều hầu như hết sức tôn kính. Ý nguyện đó còn được thấy qua các giới hạn áp đặt lên chính quyền dưới hình thức dân sự kiểm soát quân sự và qua thể chế liên bang.

Ngoài ra quyền của các thành phần thiểu số còn được bảo đảm bằng nhiều cách, trong đó cách quan trọng hơn cả là việc có một ngành tư pháp độc lập.

Nhưng có thể du nhập các nguyên tắc này vào những nền văn hoá khác không? Câu trả lời không phải là giản dị vì sự thành công của bất cứ hệ

thống chính quyền nào còn tùy thuộc vào nhiều yếu tố chồng chéo lên nhau. Trong lịch sử Mỹ, khi Mỹ còn là thuộc địa, chính phủ hoàng gia tại Luân-đôn không thể kiểm soát chặt chẽ thuộc địa Mỹ ở xa nên quyền hành đều được trao cho các cơ quan lập pháp địa phương. Cách sắp đặt này phát sinh ra hệ thống liên bang, gói ghém trong một Hiến pháp phản ánh bối cảnh lịch sử đặc biệt của nhân dân Hoa kỳ. Vì thấy vua nước Anh có quá nhiều quyền thế nên mới đưa ra việc giới hạn quyền lực của hành pháp, mặt khác việc hình thành lực lượng dân quân đã đặt nền tảng cho việc dân sự kiểm soát quân sự. Quyền cá nhân là một vấn đề khó hơn.

Nhưng song song với sự tiến hoá của chế độ dân chủ tại Mỹ thì quyền của dân chúng, mới đầu chỉ dành riêng cho những đàn ông da trắng có tài sản, đã được nới rộng cho tới mọi người nam nữ thuộc mọi chủng tộc, 92 | 606

mầu da và tín ngưỡng. Sự đa dạng của xã hội, mới đầu được coi là một trở

ngại cho chính quyền, đã trở nên một trong những thế mạnh của dân chủ. Trong các quốc gia dân chủ lớn, với nhiều dân tộc, tôn giáo và văn hóa như vậy thì bất cứ một toan tính nào nhằm áp đặt một nếp sống đồng nhất sẽ hoàn toàn thất bại. Thay vì là chống lại tính đa dạng của xã hội, nhân dân Mỹ đã coi đó là nền tảng của lòng tin vào dân chủ của họ. Các quốc gia khác, khi họ thí nghiệm với chế độ dân chủ – mà quả thực áp dụng dân chủ luôn luôn là một thí nghiệm- sẽ cần phải xét xem những đặc điểm nêu ra trong các bài này có thể được tạo ra và duy trì một cách tốt nhất trong nền văn hóa của mình như thế nào. Không có một cách duy nhất nào cả; hay nếu nói theo một câu thơ của thi sĩ Walt Whitman, dân chủ là muôn mặt và có khi lại còn tự mâu thuẫn nữa. Nhưng nếu chúng ta luôn theo sát những nguyên tắc cơ bản không bao giờ thay đổi –

nghĩa là quyền tối hậu thuộc về nhân dân, quyền lực của chính quyền phải được giới hạn, và quyền con người phải được bảo vệ – thì sẽ có nhiều cách để đạt được các mục đích đó.

Bản Việt ngữ © Học Viện Công Dân 2006

Sơ lược về tác giả: Chủ biên của loạt bài này, giáo sư Melvin I. Urofsky, là giáo sư sử học và chính sách công tại Virginia Commonwealth University và 93 | 606

cũng là tác giả hay chủ biên của hơn 40 cuốn sách. Các tác phẩm mới nhất của ông là The Warren Court (2001), và A March of Liberty: A Constitutional History of the United States (2nd ed., 2001) viết cùng với Paul Finkelman.

Nguồn: Melvin I. Urofsky. Các nguyên tắc căn bản của dân chủ (bản dịch).

Truy cập ngày 01.10.2016.

<http://icevn.org/vi/nguyentaccanbandanchu>

94 | 606

BÀI BA

CÁC NGUYÊN TẮC BẦU CỬ DÂN CHỦ

Tác giả:

D. Grier Stephenson, Jr.

Dịch giả:

Học viện Công Dân

"Mục đích của tất cả các hiến pháp chính trị là để lựa những người khôn ngoan nhất để biết phân biệt và đức độ nhất để theo đuổi mục tiêu chung của xã hội."

James Madison The Federalist, No. 57 (Luận cương về chế độ Liên bang)

uyên ngôn Độc lập năm 1776 tóm lược cốt lõi của lý thuyết dân chủ

T khi nói tới: “Chính quyền có được quyền chính đáng là nhờ vào sự

thỏa thuận của những người dưới quyền cai trị”. Tám mươi bẩy năm sau, khi các bang tại Hoa kỳ giao chiến với nhau sau khi 11 bang từ chối công nhận kết quả của cuộc bầu cử năm 1860, tổng thống Abraham Lincoln nhắc lại nguyên tắc của sự thỏa thuận đó là ‘chính phủ của nhân dân, bởi nhân dân và vì nhân dân’. Dù có diễn tả thế nào chăng nữa thì thì cái nguyên tắc cơ bản này vẫn yêu cầu phải có một hệ thống bầu cử, [đó là]

95 | 606

‘sự lệ thuộc vào nhân dân’ mà James Madison đã công nhận năm 1788

trong Luận cương về Liên bang số 51 là ‘quyền cơ bản để kiểm soát chính quyền’. Bằng cách quyết định một cách hoà bình ai là người có quyền cai trị và bằng công nhận các quyết định của người cai trị là hợp pháp, các cuộc bầu cử cho ta những câu trả lời then chốt mà bất cứ chế độ chính trị

nào cũng gặp phải. Các mục đích này có thể đạt được dễ dàng hơn khi một hệ thống bầu cử có những đặc điểm khiến cho nhiều người cùng công nhận là các cuộc bầu cử đã tự do và công bằng. Những yếu tố thuận lợi cho quan điểm đó là quyền bầu cử và việc tham gia bầu cử có tính cách mở rộng nhiều hơn là hạn chế; sự đồng đều trong số phiếu để cho không có số phiếu của nhóm này nhiều hơn số phiếu của nhóm kia; kết quả của cuộc bầu cử phải được quyết định bằng những luật lệ đã ấn định từ trước, và việc gian lận trong khi bỏ phiếu và đếm phiếu phải giảm tới mức tối thiểu có thể thực hiện được. Các tiêu chuẩn tự do và công bằng trong bầu cử này đã thay đổi trong lịch sử chính trị tại Mỹ. Sự biến đổi của các tiêu chuẩn đó phản ánh các kinh nghiệm của các thế hệ khi phải thích ứng với sự thay đổi về bản chất của tập thể chính trị, về mức độ của các sự bất đồng ý kiến trong khuôn khổ luật định, và về sự đại diện và về cơ cấu bầu cử cũng như cơ cấu hành chánh.

96 | 606

Ai được bầu

Theo Điều 1, đoạn 2 của Hiến pháp những ai có quyền bầu người đại diện tại Hạ viện Hoa kỳ thì cũng có quyền bầu ‘đa số các ngành của cơ chế Lập pháp của Tiểu bang’. Ngoài việc ấn định một số các điều kiện cho các chức vụ quốc gia, Hiến pháp để quyền ấn định các tiêu chuẩn và điều kiện địa phương cho từng tiểu bang. Trên thực tế, vì luật của nhiều tiểu bang nên lúc đầu số người có quyền đi bầu chỉ giới hạn cho những người đàn ông đã trưởng thành và có tài sản hay có trả một số tiền thuế. Tới năm 1830

thì điều kiện có tài sản hầu như đã không còn nữa và lúc bấy giờ tất cả các người đàn ông da trắng đã có quyền bỏ phiếu. Trước cuộc Nội chiến dân da đen thường không được đi bầu ngay cả trong các tiểu bang đã bãi bỏ

tình trạng nô lệ. Khi ngưng tiếng súng vào năm 1865, ba tu chính quan trọng của Hiến pháp báo trước những sự thay đổi lớn về quan điểm thế

nào là tập thể chính trị tại Mỹ - tức là những người được quyền bỏ phiếu và những người ứng cử. Tu chính thứ 14 (1868) cho rằng: ‘ Những người sinh tại Mỹ hay nhập quốc tịch Mỹ và thuộc thẩm quyền của Hoa kỳ, đều là công dân của Hoa kỳ và của tiểu bang nơi cư ngụ’ - như vậy là lần đầu tiên tư cách công dân Hoa kỳ và công dân tiểu bang đã được quy định theo Hiến pháp. Tu chính cũng còn nói rằng: ‘ không một tiểu bang nào có quyền từ chối quyền bảo vệ trước pháp luật cho bất cứ người nào sống trong thẩm quyền của tiểu bang’. Tu chính thứ 15 (1870) xóa bỏ việc 97 | 606

dùng chủng tộc như là một tiêu chuẩn để đi bầu, nhưng đến cả mấy chục năm sau lời cam kết này mới thực hiện được. Thực vậy, có những tiểu bang đã tìm ra những cách tránh né Hiến pháp. Một trong những các tránh né đó là đưa ra ‘điều khoản cha ông’(grandfather clause) mà mãi tới năm 1915 mới bị Toà án Tối cao của Mỹ tuyên bố là không có giá trị.

Điều khoản đó chủ yếu là miễn trắc nghiệm biết chữ cho những người đi bầu và các con cháu trực hệ của họ nếu họ đã đi bầu từ trước ngày 1 tháng giêng năm 1866. Cái thời điểm này khiến cho hầu hết các người da đen phải thi trắc nghiệm biết chữ mà họ khó có thể đậu. Một luật lệ nữa còn sống dai hơn cả ‘điều khoản cha ông’ là cách bầu vòng sơ khởi của dân da trắng. Bầu vòng sơ khởi - tức là bầu trong nội bộ đảng để lựa ứng viên -

đã được áp dụng phổ biến trong nhiều vùng tại Mỹ như là một cách dân chủ hóa trong đảng bằng cách chuyển quyền lựa ứng viên từ giới lãnh đạo đảng xuống cử tri đoàn (electorate). Tại những tiểu bang mà chỉ có một đảng chiếm ưu thế như đảng Dân chủ tại các tiểu bang miền Nam, thì bầu vòng sơ khởi thực tế là đã trở thành bầu cử thực sự bởi vì đảng Cộng hoà chỉ có thể đối lập một cách tượng trưng hay gần như không thể đối lập trong một cuộc tổng tuyển cử. Thành ra ngay cả khi dân da đen có thể bỏ

phiếu trong cuộc tổng tuyển cử, nhưng luật lệ một số tiểu bang không cho họ bỏ phiếu trong vòng sơ khởi, và do đó họ không có ảnh hưởng gì trong các cuộc bầu cử tại tiểu bang hay địa phương. Mãi tới năm 1944 thì 98 | 606

Toà án Tối cao mới khẳng định là quyền đi bầu được bảo đảm trong Tu chính 15 áp dụng cho cả vòng sơ khởi lẫn tổng tuyển cử.

Tuy nhiên, ngay cả vào đầu thập niên 1960, trong 4 người da đen đủ

điều kiện đi bầu mới chỉ có một người ghi danh, tỷ số thực sự đi bầu còn thấp nhiều hơn nữa. Những biện pháp áp dụng về hai mặt đã tạo ra những thay đổi lớn trong vòng 10 năm, khiến cho tỷ số người da đen đi bầu cũng sấp sỉ bằng tỷ số người da trắng. Biện pháp thứ nhất là việc bãi bỏ luật chỉ

cho những người đóng thuế thân có quyền đi bầu, khiến cho những người nghèo, đa số là da đen, không được đi bầu. Tu chính 24 (1964) cấm việc dùng tiêu chuẩn đóng thuế thân trong các cuộc bầu cử liên bang; hai năm sau thì Toà án Tối cao tuyên bố là yêu cầu đóng thuế thân trong các cuộc bầu cử tiểu bang là bất hợp hiến. Biện pháp thứ nhì là Luật về Quyền Bỏ

Phiếu năm 1965 - đạo luật bầu cử quan trọng nhất đã được Quốc hội thông qua từ trước đến nay - đã vô hiệu hoá được phần lớn các mánh khóe kín đáo để ngăn không cho người da đen đi bầu. Nhờ các biện pháp như giám sát bầu cử của liên bang và hủy bỏ trắc nghiệm biết chữ, số dân da đen ghi danh đi bầu đã tăng gấp đôi tại bang Georgia, gần như gấp ba tại bang Alabama, và vượt lên tới gấp 8 tại Mississipi. Ngược lại, phong trào phụ nữ đòi quyền bỏ phiếu, bắt đầu từ những năm 1840, phải mất nhiều thời gian hơn mới thành công, nhưng sau khi thành công thì 99 | 606

không cần có thêm luật để bảo vệ. Năm 1869, vùng lãnh thổ Wyoming là đơn vị chính trị đầu tiên tại Hoa kỳ đã cho phụ nữ có quyền bỏ phiếu.

Nhưng các bang khác thì tiến hành rất chậm, nhất là sau khi Toà án Tối cao năm 1875 đã phán quyết là các tiểu bang có thể tiếp tục không cho đàn bà bỏ phiếu mà không vi phạm Tu chính 15 của Hiến pháp. Tới cuối thế kỷ 19 có ba tiểu bang nữa cho phép đàn bà đi bầu. Tu chính 19 cho phép đàn bà đi bầu cả nước, và được kịp thời áp dụng cho các cuộc bầu cử

năm 1920.

Ai được ứng cử

Các quy định về khía cạnh thứ hai của sinh hoạt chính trị - tức là quyền ứng cử vào các chức vụ trong lãnh vực công - luôn luôn cân bằng hai giá trị trái ngược với nhau. Một mặt thì các tiểu bang vẫn theo các truyền thống là có tính cách bao gồm tất cả mọi thành phần. Nghĩa là khi một cá nhân đã hội đủ các điều kiện về tuổi tác, nơi cư ngụ và tình trạng quốc tịch thì người đó có quyền ghi danh ứng cử để cho cử tri lựa chọn. Hiến pháp luôn luôn ngăn cấm việc dùng tiêu chuẩn tôn giáo để xét tư cách ứng cử, và năm 1961 Tòa án Tối cao cũng phán quyết là các tiểu bang không được dùng tiêu chuẩn tôn giáo để xét tư cách ứng cử. Mặt khác, đa số các tiểu bang đã cố gắng để giữ cho số ứng viên và đảng phái không quá 100 | 606

nhiều. Vì các đảng phái chính trị có chức năng là tập hợp và đón nhận các lợi ích khác nhau nên truyền thống chính trị tại Mỹ thường thích có sự

cai trị của một đảng chiếm đa số trong đó đã tập hợp các liên minh khác nhau, thay vì là của một đảng chiếm đa số nhưng lệ thuộc vào sự liên minh của các đảng khác nhau. Cái ý thích đó nhằm tạo ra một hệ thống khiến cho người thắng cử sẽ có đa số phiếu hay ít ra là cũng được sự hậu thuẫn của nhiều nhóm; điều này khó thể có được nếu có quá nhiều ứng viên hay quá nhiều đảng. Các mục tiêu này thường đạt được bằng cách đòi hỏi là một người muốn ứng cử vòng tuyển chọn sơ bộ trong đảng phải có một số chữ ký ủng hộ trong đơn xin ứng cử (và cũng phải trả một lệ phí ghi danh). Số chữ ký và tiền lệ phí ghi danh cho các chức vụ ở cấp tiểu bang thường cao hơn nhiều so với các chức vụ ứng cử ở các cuộc bầu cử

địa phương. Cũng tương tự như vậy đối với các đảng phái. Một đảng muốn tên ứng viên của mình được ghi trong lá phiếu có thể được yêu cầu chứng minh là đã có sẵn một hậu thuẫn tối thiểu dưới hình thức như số

chữ ký ủng hộ trong đơn xin hay số phiếu đã có được trong cuộc bầu cử

trước. Các luật lệ về bầu cử của tiểu bang cũng gây ra những trở ngại đặc biệt cho những ứng viên của ‘đảng thứ ba’ (ngoài hai đảng chính là Cộng hoà và Dân chủ) muốn ứng cử tổng thống. Các ứng viên tranh cử cấp liên bang và tiểu bang cũng như cấp địa phương phải hội đủ điều kiện tranh cử

của từng tiểu bang thì mới được ghi tên vào trong lá phiếu của tiểu bang 101 | 606

đó. Điều này có thể dễ dàng đối với hai đảng chính nhưng có thể rất khó khăn đối với một đảng thứ ba. Tuy nhiên, tư thế áp đảo của một trong hai đảng chính trong lịch sử Mỹ không giới hạn sự lựa chọn của các người đi bầu nhiều như người ta tưởng. Sở dĩ như vậy là vì có ba lý do: chủ trương của hai đảng chính cũng đã thay đổi theo với thời gian; các đảng thứ ba cũng đã khiến các đảng chính nhận thấy các quan điểm thay đổi trong số

cử tri; và bất cứ một chính sách nào do Quốc hội hay hệ thống hành chánh của tổng thống ban hành cũng có thể bị khiếu nại tại Tòa Tối cao về tính cách hợp hiến của chính sách đó.

Giới hạn của sự chống đối trong khuôn khổ luật pháp Quyền bỏ phiếu sẽ vô nghĩa nếu không có sự lựa chọn. Muốn có sự lựa chọn thông minh thì các công dân phản đối chính quyền phải được công khai trình bầy quan điểm của mình, phê bình chính sách [của chính quyền] cũng như huy động và tổ chức những người ủng hộ mình. Không thể nào có bầu cử tự do và công bằng khi các viên chức nhà nước có quyền không cho phê bình chỉ trích. Tại Mỹ tiếng nói chống đối thường được nhiều tự do. Tuy nhiên cũng đã có những trường hợp biệt lệ đáng kể

trong đó quyền tự do đã bị đe dọa ngay trong những giai đoạn cần thiết nhất. Trong vài giai đoạn lịch sử, có một số người đã cho rằng sự an ninh 102 | 606

của nền cộng hòa tùy thuộc vào việc chặn đứng những quan điểm đối nghịch và có hại. Các thí dụ điển hình của các trường hợp này được thấy từ Luật Phản loạn năm 1798, suốt trong 3 năm đã quy định là tội phạm tất cả những lời chỉ trích gây tai tiếng cho tổng thống hay Quốc hội cho tới việc áp dụng Luật Smith (Smith Act) trong thời kỳ chiến tranh lạnh của những năm 1950, đặt vào vòng phạm pháp tất cả những chủ trương hô hào lật đổ chính phủ. Mặt khác, có những người chủ trương cách tốt nhất để duy trì an ninh là bằng tự do. Đó là quan điểm mà các nhà Lập quốc thấy là thích hợp và quan điểm này đã thể hiện trong đa số các phán quyết của toà. Thẩm phán tòa Tối cao Robert H. Jackson năm 1943 đã viết: “Quyền tự do bất đồng ý kiến không thể chỉ giới hạn trong những vấn đề không quan trọng. Như vậy mới chỉ là cái bóng tự do thôi. Cái trắc nghiệm về tính cách thực chất của tự do là ở trong quyền được bất đồng ý kiến trong những vấn đề liên hệ tới cốt lõi của chính thể đương nhiệm.”

Thẩm phán William J. Brennan năm 1964 cũng đưa ra ý kiến là “ Tranh luận về các vấn đề công cần phải không bị kìm hãm, phải mạnh mẽ, cởi mở và rộng rãi, và rất có thể là phải bao gồm những lời chỉ trích mãnh liệt, chua cay và sắc bén đối với các viên chức trong chính quyền và lĩnh vực công.” Nói tóm lại, tuy chính quyền có thể ngăn chặn những lời lẽ

khích động khi có thể xẩy ra bạo động, nhưng hiện nay theo Hiến pháp thì không có cái gì gọi là tư tưởng bất hợp pháp. Năm 1927, thẩm phán 103 | 606

Louis D. Brandeis đã tuyên bố rằng: “Nếu có lúc cần phải vạch trần các sự

man trá giả dối bằng thảo luận thì phương thuốc công hiệu là phải cho nói nhiều hơn chứ không phải là không cho nói.”

Quyền đại diện

Bầu cử là tuyển lựa các viên chức thay mặt nhân dân để làm việc. Tại Mỹ

mối liên hệ này được thấy rõ ràng tại các viện lập pháp của tiểu bang và tại Quốc hội Mỹ là nơi có nhiệm vụ làm luật cho cả một tiểu bang hay cho một phần của tiểu bang gọi là một khu. Hệ thống đại diện dùng trong một tiểu bang hay một quốc gia là quan trọng vì nó ảnh hưởng tới sự

phân bố quyền lực không những giữa các vùng địa dư mà còn giữa các quyền lợi đối nghịch với nhau. Chẳng hạn như tại Quốc hội Mỹ thì Hiến pháp quy định mỗi tiểu bang được cử hai nghị sĩ còn tại Hạ viện thì việc phân bổ số người đại diện tùy thuộc vào dân số. Do đó bang Wyoming, với 500,000 dân, cũng có cùng một số nghị sĩ tại Thượng viện như bang California với dân số 34 triệu. Tuy nhiên tại Hạ viện, bang Wyoming chỉ

có một dân biểu trong khi đó bang California, căn cứ theo kiểm tra dân số

năm 2000, có 53 dân biểu. Cách sắp xếp có tính cách dung hòa này của Đại hội Hiến pháp 1787 khiến cho các tiểu bang nhỏ có vai trò chính trị

quan trọng hơn là nếu quyền đại diện chỉ căn cứ vào dân số. Các viện lập 104 | 606

pháp của tiểu bang có nhiệm vụ lập ra các khu bầu cử cho tiểu bang và cho đại diện của tiểu bang tại Hạ viện Mỹ. Tại Mỹ, tuyệt đại đa số là thích thể thức mỗi khu bầu cử có một đại diện -- nếu một tiểu bang có 10 đại diện tại Hạ viện thì tiểu bang được chia thành 10 khu bầu cử, mỗi khu bầu cử có một đại diện. So với thể thức đại diện theo tỷ lệ và một vài loại thể thức mỗi khu có nhiều đại diện thì thể thức mỗi khu một đại diện không thuận lợi cho sự hiện diện của một đảng thứ ba. Thể thức này cũng có thể giảm rất nhiều ảnh hưởng chính trị của một thiểu số chính trị lớn.

Lý do là vì ranh giới của các vùng bầu cử có thể được ấn định để gia tăng hay giảm bớt lực lượng của một nhóm cử tri hay của một đảng chính trị.

Cách phân ranh chính trị để vơ lấy ưu thế cho mình trong tiếng Mỹ gọi là

‘gerrymandering’ (một từ tạo ra bằng cách ghép tên của thống đốc bang Massachusetts năm 1812 Elbridge Gerry và từ ‘salamander-con kỳ giông’; ông Gerry đã chủ trì việc phân ranh giới khu bầu cử trong tiểu bang của ông khiến cho khu bầu cử có hình như con kỳ giông )[Xin xem hình ở

cuối bài –Ghi chú của người dịch* ]. Nếu cách phân ranh chính trị vơ lấy ưu thế này trở nên quá đáng hoặc kéo dài thì Tòa án tối cao có thể cho là vi hiến, nhưng trong một chừng mực nào đó thì người ta cũng chấp nhận nó như là một tập tục lâu đời trong sinh hoạt chính trị Hoa kỳ. Tuy nhiên, việc định ranh giới khu bầu cử để giữ ưu thế cho đảng mình vẫn phải tuân theo một số nguyên tắc. Các khu phải được ấn định một cách 105 | 606

không có vẻ võ đoán và phải gọn và tiếp cận nhau. Tuy vậy, cuộc bầu cử

vào những năm có kiểm tra dân số (10 năm một lần) có tầm quan trọng đặc biệt vì đảng nào chiếm đa số trong viện lập pháp vào thời gian đầu của thập niên kiểm tra sẽ ấn định ranh giới khu bầu cử cho viện lập pháp và quốc hội có giá trị cho tới sau kỳ kiểm tra dân số tới. Tuy nhiên, đã từ lâu Tòa án tối cao đã hủy bỏ một cách phân ranh khu bầu cử có tính cách không công bằng thái quá trong việc đại diện. Trong những năm 1950 tại hầu hết các tiểu bang đã có những sự chênh lệch đáng kể về con số trong các khu bầu cử vào viện lập pháp và quốc hội. Khi dân chúng di cư từ

vùng nông thôn ra thành thị thì việc phân ranh khu bầu cử đã không thay đổi kịp. Có một số vùng nông thôn ít người lại được đại diện nhiều hơn là vùng thành thị đông người. Lẽ dĩ nhiên là các đại biểu lập pháp đương nhiệm không nhiệt thành tự biểu quyết cho mình và các nhóm lợi ích của mình mất quyền lực. Một loạt các quyết định của Tòa án Tối cao vào những năm 1960 đã hủy bỏ cách phân chia ranh giới như vậy. Thay vào đó Tòa ra lệnh là việc phân chia ranh giới phải được đặt trên căn bản mỗi người một phiếu. Nghĩa là số người trong một khu bầu cử phải bằng với số người trong tiểu bang chia cho số khu bầu cử. Trong thập niên đó, Tòa đã tiến hành một cuộc thay đổi lớn lao về thể thức đại diện chính trị tại Hoa kỳ, chuyển quyền lực chính trị từ nông thôn ra thành thị, đặc biệt là 106 | 606

các vùng ngoại ô. Kết quả là đa số dân chúng đã có quyền bầu phần lớn đại diện trong các cơ quan lập pháp.

Cơ cấu và thể thức bầu cử

Cơ cấu và thể thức bầu cử cũng có thể góp phần gia tăng hay giảm bớt cái cảm tưởng cho cuộc bầu cử là tự do và công bằng. Cứ xem cách thức làm trở ngại việc đi bầu, thể thức đếm phiếu và các quy định về tài chánh thì rõ. Một trong những sự kiện nổi bật nhất về bầu cử tại Mỹ là hiện tượng rất phổ biến về số người không đi bầu (tại Mỹ, đi bầu là tự nguyện và không có tính cách bắt buộc trước pháp luật như ở một vài nước.) Ngay cả

trong các cuộc bầu cử quan trọng như bầu cử tổng thống, trong những năm gần đây tỷ lệ đi bầu chỉ vào khoảng 50%, nghĩa là một nửa những người trong tuổi đi bầu (tức là hầu hết những người từ 17 tuổi trở lên) không đi bầu. Tỷ lệ này tương phản với tỷ lệ đi bầu vào khoảng 65%

trong cuộc bầu cử năm 1960, là một tỷ lệ cao trong thời nay. Như vậy khi tổng thống Bill Clinton thắng cử năm 1996 với tỷ lệ 49% của số phiếu phổ thông thì thực sự ông mới chỉ là sự lựa chọn của dưới ¼ số cử tri. Tại sao lại có xu hướng đó? Có thể là các yếu tố như sự suy giảm trong tinh thần cộng đồng và nghĩa vụ công dân, sự thờ ơ của người đi bầu vì họ cho rằng bầu cử chẳng có ảnh hưởng gì tới cuộc sống của họ, tỷ lệ gia tăng của 107 | 606

những hộ mà cả hai vợ chồng đều phải đi làm cũng làm giảm tỷ số đi bầu; ngoài ra người ta cũng có cảm giác là trong những lần bầu cử gần đây vào thời bình và kinh tế phồn vinh, không có vấn đề gì có tầm quan trọng đặc biệt. Cũng cần nhớ là đi bầu tại Mỹ bao gồm ba quyết định khác nhau.

Ngoài việc quyết định đi bầu và bầu cho ai, người muốn đi bầu còn phải đăng ký đi bầu nữa. Cái yêu cầu này hình như làm trở ngại việc đi bầu vì danh sách cử tri thường kết thúc vài tuần trước khi bầu cử. Hơn nữa đăng ký bầu cử là do tiểu bang phụ trách và trong mỗi tiểu bang thì lại do hạt (county) thi hành, mỗi hạt lại chia ra nhiều khu (precinct). Những người mới đổi chỗ ở luôn luôn phải ra đăng ký lại hay là phải nhắc cơ quan chuyển tên mình sang địa phương khác. Do đó, vì dân Mỹ hay di chuyển nên luôn luôn sẽ có một số người không đi bầu vì không được đăng ký.

Người ta cũng không biết rõ là nếu cải thiện thể thức đăng ký, chẳng hạn như tự động đăng ký mỗi khi lấy hay đổi bằng lái xe (còn gọi là thể thức

‘cử tri lái xe’ "motor voter" ), thì tỷ số đi bầu có gia tăng hay không.

Trong việc đếm phiếu, trong nhiều năm cũng đã có những quy định pháp lý để bảo đảm cho công bằng và không bị nhầm lẫn. Vì vậy các tiểu bang đều có luật quy định các trường hợp cần đếm lại phiếu và cho phép người có vẻ thất cử được tranh biện về cuộc bầu cử. Nếu không làm như vậy thì các nghi ngờ về đếm phiếu chính xác có thể làm dân chúng mất tin tưởng vào sự công minh của bầu cử và làm giảm tư cách hợp pháp của người 108 | 606

được tuyên bố là thắng cử. Không có thí dụ nào rõ ràng hơn về điểm này bằng cuộc bầu cử tổng thống dằng dai năm 2000; thí dụ này cho ta thấy rõ hơn bao giờ hết những vấn đề có thể nẩy sinh trong cái công việc tầm thường như đếm phiếu.

Bầu cử tổng thống

Theo Hiến pháp mỗi một tiểu bang được chia cho một phần phiếu của tập đoàn bầu cử (electoral vote) bằng với số đại diện của bang tại Quốc hội, riêng vùng District of Columbia thì theo Tu chính Hiến pháp thứ 23

(năm 1961) được ba phiếu của tập đoàn bầu cử. Một ứng viên tổng thống có được đa số phiếu trong tổng số 538 phiếu của tập đoàn bầu cử (ít nhất là 270 phiếu) thì sẽ thắng cử. Những phiếu này do các tập đoàn bầu cử bỏ

khi họ tập họp tại thủ đô của tiểu bang vào ngày 18 tháng 12 ( do đó trong tiếng Mỹ gọi là ‘Electoral College’, “tập đoàn bầu cử”). Hiến pháp quy định là tập đoàn bầu cử tại mỗi tiểu bang “ được bổ nhiệm theo thể

thức do viện Lập pháp của bang ấn định.” Từ giữa thế kỷ 19, những thành viên của tập đoàn bầu cử tại mỗi tiểu bang đều do dân chúng của tiểu bang bầu ra. Trong số 50 tiểu bang, ngoại trừ bang Maine và Nebraska, đều có quy định là ứng viên nào có được đa số phiếu của tập đoàn bầu cử

thì được coi như là có được tất cả số phiếu của tập đoàn, những phiếu bỏ

109 | 606

cho các ứng viên khác đều coi như là không có. Hệ thống Tập đoàn bầu cử có vẻ là một hệ thống lỗi thời, ngay cả đối với nhiều người Mỹ. Trong cuộc bầu cử năm 2000, ngay sau ngày bầu cử (7 tháng 11), Florida đã trở

thành tiểu bang có tranh chấp gay go cũng chỉ vì hệ thống tập đoàn bầu cử. Cuộc bầu cử tổng thống tại bang Florida đã bị tranh cãi trong suốt tháng 11 và sang tháng 12 năm 2000 vì số phiếu phổ thông trong bang đó cho hai ứng viên George W. Bush và Albert Gore đã rất xít xao. Vì kết quả số phiếu của tập đoàn bầu cử cho hai ứng viên Bush và Gore ở các bang khác cũng rất sát nhau nên không có ứng viên nào có đủ số 270

phiếu nếu không thắng được 25 phiếu của Florida. Ứng viên nào có nhiều phiếu phổ thông hơn trong bang Florida sẽ trở thành tổng thống thứ 43.

Mặc dầu ai cũng công nhận là Gore dẫn đầu cả ngàn phiếu trong số phiếu phổ thông trên toàn quốc, nhưng số phiếu hơn đó chẳng có ý nghĩa gì cả.

Chỉ có số phiếu phổ thông tại Florida mới là quan trọng. Phần lớn các phiếu tại Florida đều được đếm bằng máy. Tuy nhiên có một số phiếu máy không đếm được vì người bỏ phiếu không có bấm lỗ cho thủng hết, hay là đã bấm rối nhưng mảnh giấy bấm hãy còn dính vào phiếu (tiếng Mỹ

gọi là ‘chad’) hay là chỉ bấm lõm xuống mà không thủng. Máy đếm phiếu coi những phiếu đó là bất hợp lệ. Hình như lại có những người không bỏ

phiếu cho cuộc bầu cử tổng thống nữa. Tình trạng này cũng xẩy ra tại các bang khác nhưng vấn đề không được đặt ra vì số sai biệt không đến nỗi 110 | 606

quá xít xao và do đó tầm quan trọng không có tính cách quyết định. Chỉ

thiếu có vài trăm phiếu (trong tổng số 6 triệu phiếu của tiểu bang) nên Gore và các ủng hộ viên của mình muốn các viên chức bầu cử trong mỗi khu kiểm lại các phiếu đã bị máy cho là bất hợp lệ. Phe của Bush thì lại sợ

rằng dùng người kiểm lại phiếu để xác định ý muốn của người bỏ phiếu sẽ

bị chi phối bởi yếu tố chủ quan và khiến cho ông bị thất cử oan. Ông Bush cho rằng máy đếm sẽ không thiên vị một ai, còn người đếm thì lại bị

chi phối bởi áp lực xuất phát từ những yếu tố rủi ro. Cuộc tranh cãi này thực ra đã che khuất cái quan điểm chung của hai người là họ đều muốn phiếu được đếm một cách công bằng. Họ chỉ bất đồng ý kiến ở chỗ làm thế nào để đếm công bằng. Rốt cục, vào trung tuần tháng 12, tòa Tối cao Mỹ đã phán rằng đếm phiếu bằng người không thể được tiến hành theo với một tiêu chuẩn đồng nhất để xác định ý muốn của người đi bầu. Vì sắp đến ngày bỏ phiếu của tập đoàn bầu cử nên toà Tối cao quyết định rằng đếm phiếu bằng người là không thể được công nhận theo hiến pháp vì phiếu của người này có thể bị cứu xét khác với phiếu của người khác, và do đó trái với điều khoản bảo vệ công bằng của Tu chính thứ 14. Quyết định này của tòa cao nhất nước Mỹ sẽ có ảnh hưởng sâu xa ngoài cuộc bầu cử tổng thống năm 2000 bởi vì toà đã ấn định thể thức kiểm phiếu cho tất cả mọi cuộc chạy đua chính trị trong tương lai ở bất cứ nơi nào trong nước Mỹ. Từ bây giờ trở đi kiểm lại phiếu chỉ có thể được tiến hành theo 111 | 606

các tiêu chuẩn đảm bảo sự đối sử đồng đều để giảm tới mức tối thiểu yếu tố chủ quan.

Giới hạn chi tiêu

Cuộc bầu cử năm 2000 cũng đáng chú ý vì nó nêu cao vai trò của tiền bạc trong việc giành phiếu. Có người nói rằng nhà chiến lược tranh cử của đảng Cộng hòa Mark Hanna trước đây một thế kỷ đã nói: “Có hai yếu tố

quan trọng trong chính trị: yếu tố đầu tiên là tiền còn yếu tố thứ hai là gì mà tôi quên mất.” Đạo Luật Bầu cử Liên bang (Federal Election Campaign Act [FECA] ) trong các tu chính năm 1974 đã ấn định các hạn chế quan trọng về nguồn, số tiền và cách sử dụng quỹ tranh cử để tránh nạn tham nhũng hay cách làm việc có vẻ như tham nhũng. Tuy nhiên các tu chính này lại đụng chạm tới tu chính Thứ Nhất về quyền tự do ngôn luận và tự do lập hội, vì trong chính trị có tiền là có quyền nói: các ứng viên các đảng phái và các đoàn thể chính trị khác cần có tiền để củng cố tổ

chức và để phổ biến các thông điệp của họ qua các cơ quan truyền thông.

Năm 1976, khi ủng hộ một phần của đạo luật phức tạp đó, tòa Tối cao đã đưa ra một sự phân biệt quan trọng về hiến pháp giữa tiền đóng góp và tiền chi tiêu [cho tranh cử]. Vì giới hạn tiền đóng góp được coi là ít phương hại tới quyền tự do ngôn luận hơn là giới hạn chi tiêu và vì tiền 112 | 606

đóng góp có nhiều hiểm họa gây ra tham nhũng hay là những hành động có vẻ tham nhũng, nên Tòa đã không thừa nhận các quy định giới hạn chi tiêu nhưng tòa đã ủng hộ việc giới hạn tiền đóng góp. Tòa cũng ủng hộ

một kế hoạch tài trợ có điều kiện các cuộc tranh cử tổng thống (trên cơ

sở trợ cấp thêm trong vòng tranh cử sơ bộ và vòng đề cử ứng viên; và trợ

cấp toàn phần trong cuộc tổng tuyển cử) với điều kiện là các ứng viên phải chịu tuân theo các giới hạn về chi tiêu. Mục đích một phần là để cho các ứng viên chính của các đảng có điều kiện tài chánh đồng đều trong việc tranh cử. Ngoài các giới hạn tiền đóng góp chính thức do FECA ấn định còn có các đóng góp ‘bán chính thức’ không bị quy định như tiền đóng góp để xây dựng đảng, cổ động bỏ phiếu và các chiến dịch trên báo chí về

một vấn đề cụ thể nhất định.

Một quá trình dân chủ ổn định

Bầu cử tự do và công bằng là cốt yếu để đảm bảo ‘sự thỏa thuận của người dân dưới quyền cai trị’, tức là nền tảng cho một chế độ chính trị dân chủ.

Các cuộc bầu cử đó là các công cụ vừa để trao quyền và vừa để thừa nhận chính danh cho người cầm quyền; ngược lại các cuộc bầu cử không công bằng và thiếu ngay thẳng có thể tạo ra các nghi ngờ về quyền nhiệm chức và làm giảm khả năng cai trị của người cầm quyền. Ít người dám nói là thể

113 | 606

thức bầu cử chính trị tại Mỹ là toàn hảo. Đôi khi một số đặc điểm của chế

độ bầu cử đó đã làm trở ngại, làm lạc hướng, làm câm lặng hay bóp méo sự thỏa thuận của dân chúng. Tuy nhiên, vì nhiều lý do, đa số dân Mỹ tin rằng nói chung thì hệ thống bầu cử của họ là công bằng và ngay thẳng. Lý do thứ nhất là với bài học kinh nghiệm đáng kể của các cuộc tranh chấp dẫn tới cuộc Nội chiến trước đây hơn 150 năm, các cuộc bầu cử tại Mỹ đã có tác dụng là phương tiện hữu hiệu để xác định ai thắng ai thua. Các ứng viên thua và các ủng hộ viên của họ đã sẵn sàng, và nhiều khi lại còn vui vẻ chịu thua, nhượng quyền cai trị cho người thắng. Đây không phải là một điều không quan trọng. Sự chấp nhận như vậy đòi hỏi phải có một chế độ chính trị ổn định trong đó các giá trị và quyền lợi tối cao hầu như

là không bao giờ bị đe dọa. Lý do thứ hai là khi thường xuyên có các cuộc bầu cử tức là không có một đảng nào hay một thành phần trong đảng được bảo đảm là nắm quyền mãi mãi. Thành phần đa số hôm nay có thể

bị thay thế bởi một thành phần đa số khác vào ngày mai. Điểm then chốt của thuyết dân chủ là tư thế đa số luôn luôn thay đổi. Lý do thứ ba là tư

thế đa số chỉ có tính cách nhất thời vì hệ thống bầu cử bảo vệ quyền cạnh tranh. Cuộc bầu cử mà không có đối lập thực sự là bầu cử giả hiệu. Lý do cuối cùng là các cuộc bầu cử tại Mỹ duy trì mối liên hệ giữa cử tri và người cầm quyền. Người cầm quyền phải có hậu thuẫn của đa số cử tri thì mới được cai trị. Do đó dân chúng coi các viên chức dân cử như là người đại 114 | 606

diện cho họ và được họ cho quyền làm thay họ. Các cuộc bầu cử ở Mỹ đã thực sự khiến các viên chức trở thành công bộc của dân thay vì là dân làm nô bộc cho chính quyền. Nhưng dù ta có đo lường mức tiến bộ của nền chính trị dân chủ Hoa kỳ thế nào đi chăng nữa thì các quốc gia khác có lẽ

cũng không áp dụng mô hình Mỹ với tất cả những điểm đặc thù của nó.

Một số các điểm này còn hiện hữu là do các tồn tại của lịch sử. Nếu một nước Mỹ khác được lập quốc vào thế kỷ thứ 21 chắc sẽ không chọn lựa vị

nguyên thủ hành pháp bằng tập đoàn bầu cử. Nước Mỹ đó có lẽ cũng không cho tất cả các bang có số phiếu như nhau trong Thượng viện. Các đặc điểm khác như tự do báo chí và bầu cử phổ thông để chọn đại biểu quốc hội chắc chắn là sẽ được giữ lại. Tuy nhiên các bài học xuất phát từ

kinh nghiệm dân chủ của Mỹ đã nêu ra những đặc điểm có lẽ là thiết yếu cho việc duy trì một quá trình dân chủ ổn định tại các nơi khác. Đó là: Trước hết, việc có lá phiếu và tiếp cận với phòng bỏ phiếu phải dễ dãi cho tất cả mọi người; không có lá phiếu nào có giá trị hơn lá phiếu nào. Hạn chế các tập thể chính trị trên căn bản giới tính, xu hướng chính trị hay tôn giáo, v.v. sẽ làm giảm tính cách chính danh của chế độ. Hệ thống phổ

thông đầu phiếu sẽ khiến tất cả mọi thành phần trong xã hội cảm thấy gắn bó với chế độ hiện hữu vì trước sau thì mọi người đều có cơ hội vươn lên. Điểm thứ hai là phải chú trọng vào việc nâng cao tỷ số đi bầu trong các cuộc bầu cử. Tỷ số đi bầu thấp là một điều đáng quan tâm mà có thể

115 | 606

là điều đáng ngại nữa. Tỷ số đi bầu thấp có thể đưa tới tình trạng những người được bầu không có đa số ủng hộ và kết quả bầu cử bị chi phối quá mức bởi các nhóm lợi ích có tổ chức và có động cơ thúc đẩy mạnh. Điểm thứ ba là tự do phát biểu chính kiến rộng rãi là điều then chốt trong quá trình dân chủ. Giới hạn sự bất đồng ý kiến hợp pháp không những làm trở ngại hệ thống bầu cử chính trị bằng cách gây khó khăn cho các người đối lập mà lại còn đẩy các người đối lập ra khỏi môi trường tham gia chính trị hợp pháp vào con đường chống đối bằng bạo động.

Điều thứ tư là thể thức bầu cử và hệ thống đại diện phải cho đa số dân chúng có thể kiểm soát chính quyền, nhưng cũng phải có những biện pháp ngăn ngừa đa số lấn át và loại trừ thiểu số. Tuy nhiên, những sắp xếp để cho lợi ích của thiểu số có tầm quan trọng quá mức khi bỏ phiếu có thể làm trở ngại yếu tố chính yếu bảo đảm sự hậu thuẫn của các người được cai trị: đó là ban hành các luật lệ phản ánh ý nguyện của đa số. Nếu cho thiểu số có tầm quan trọng quá mức thì quan điểm của thiểu số sẽ lấn áp cả đa số hay sẽ làm tê liệt quá trình làm quyết định tới mức chính quyền không làm gì được cả. Điểm thứ năm là bầu cử chỉ có thể hữu hiệu nếu mọi người thấy rằng bầu cử là tự do và công bằng. Vì vậy phải có những thể thức để nhanh chóng đáp ứng nhanh chóng đối với các tố cáo bầu cử gian lận. Nếu không có các thể thức giải quyết như vậy thì hoạt 116 | 606

động chính trị theo thể thức đầu phiếu sẽ bị coi là giả dối. Sau hết, bầu cử

tự do và công bằng có thể khó duy trì trong một xã hội có bất đồng trầm trọng trong phần lớn dân chúng về những vấn đề tối quan trọng. Đôi khi tình trạng lành mạnh của một hệ thống chính trị có thể đo lường được bằng các vấn đề không nổi bật trong cuộc tranh cử và bằng những các đề

nghị không bao giờ được thấy trên lá phiếu.

Trước đây một thế kỷ Woodrow Wilson đã đưa ra nhận xét sau đây:

"Các định chế dân chủ không bao giờ là hoàn tất. Các định chế đó như

các mô sống, luôn luôn sinh động. Cuộc sống của các con người tự do là một cuộc sống rất vất vả.” Cần phải thường xuyên xem xét kỹ lưỡng và sửa đổi. Biết rõ những khiếm khuyết trong một hệ thống bầu cử cũng quan trọng không kém việc trân trọng những giá trị của hệ thống đó.

©Học Viện Công Dân 2006

Tài liệu đọc thêm

Mark E. Bush, Does Redistricting Make a Difference? Partisan Representation and Electoral Behavior (Johns Hopkins University Press, 1993)[Giới hạn có hiệu quả gì không? Đại diện các Chính đảng và các hành động của cử tri]

117 | 606

Marchette Gaylord Chute, The First Liberty: A History of the Right to Vote in America, 1619-1850 (Button, 1969) [Tự do thứ Nhất: Lịch sử

quyền đi bầu tại Mỹ, 1619-1850]

William Gillette, The Right to Vote: Politics and Passage of the Fifteenth Amendment (Johns Hopkins University Press, 1965) [Quyền bỏ phiếu: Chính trị và việc thông qua bản Tu chính thứ 5]

Samuel Huntington, The Third Wave: Democratization In The Late Twentieth Century (University of Oklahoma Press, 1993)[Đợt thứ 3: Dân chủ hoá vào cuối thế kỷ 20]

Bernard Grofman and Arend Lijphant, eds. Electoral Laws and Their Political Consequence s (Agathon Press, 1986) [Luật bầu cử và các hậu quả

chính trị]

Alexander Keysser, The Right to Vote: The Contested History of Democracy in the United States (Basic Books, 2000)[ Quyền bỏ

phiếu:Tranh luận về lịch sử dân chủ tại Mỹ]

Harold Porter Kirk, A History of Suf rage in the United States (AMS

Press, 1971)[ Lịch sử về quyền đi bầu tại Mỹ]

Donald W. Rogers, ed. Voting and the Spirit of American Democracy: Essays on the History of Voting and Voting Rights in America (University of 118 | 606

Illinois Press, 1992) [Đi bầu và tinh thần dân chủ Mỹ: tiểu luận về lịch sử

đi bầu và quyền đi bầu tại Mỹ]

Tác giả

D. Grier Stephenson, Jr. là giáo sư bộ môn chính trị (Charles A. Dana Professor of Government) tại Franklin & Marshall College. Ông phụ trách các môn chính trị Mỹ, toà Tối cao,và luật hiến pháp.Ông viết nhiều tác phẩm trong đó có các tác phẩm như Campaigns and the Court: The U.S.

Supreme Court in Presidential Elections [Các cuộc tranh cử và tòa án, Tòa Tối cao và cá cuộc bầu cử tổng thống tại Mỹ]. Ông cũng là đồng tác giả

(với Alpheus Thomas Mason) cuốn American Constitutional Law: Introductory Essays and Selected Cases [Luật hiến pháp Mỹ: Các tiểu luận nhập môn và một vài trường hợp điển hình].

Nguồn: D. Grier Stephenson. Các nguyên tắc bầu cử dân chủ. Truy cập ngày 01.10.2016.

<http://icevn.org/vi/NguyenTacBauCuDanChu>

119 | 606

BÀI BỐN

BÌNH ĐẲNG VÀ DÂN CHỦ

Tác giả:

Lý Ba

Dịch giả:

Song Ngọc

heo giáo sư Robert Dahl, nguồn thứ tư, và cũng là nguồn cuối và T nguồn quan trọng, ảnh hưởng đến sự phát triển của dân chủ là lập luận về bình đẳng chính trị. Trong tiểu luận này chúng ta sẽ tìm hiểu tương quan giữa bình đẳng và dân chủ, đặc biệt là bình đẳng về chính trị.

Hầu hết các nhà tư tưởng phe tả cũng như phe hữu nhấn mạnh tầm quan trọng của tự do và bình đẳng (ngoại trừ Aristotle và Nietzsche là những người không tin tưởng vào bình đẳng). Tuy nhiên, tự do và bình đẳng có những ý nghĩa khác nhau đối với các nhà tư tưởng khác nhau. Thí dụ phe tự do cổ điển thì cho rằng bình đẳng tức là bình đẳng về mặt tinh thần, đó là bình đẳng tối thiểu đối với phần lớn các nhà tư tưởng. Phần lớn các lý thuyết gia về dân chủ đòi có thêm những sự bình đẳng khác hơn là chỉ có bình đẳng tối thiểu về mặt tinh thần theo [quan niệm của]

phe tự do cổ điển.

120 | 606

Nói chung, các nhà tư tưởng phe tả nhấn mạnh bình đẳng, trong khi đó các nhà tư tưởng khuynh hữu lại nghiêng về phía tự do. [Thí dụ như]

Nietzsche, một triết gia khuynh hữu cực đoan và là một nhà tư tưởng ủng hộ chế độ chính trị do thành phần ưu tú cai trị, không coi trọng sự bình đằng, là. Thực vậy, Nietzsche nghĩ rằng bình đẳng dân chủ là một sự cản trở sự phát triển tối hảo của con người, vì nó tạo cho người ta có tinh thần hành động theo tập thể "bầy đàn", nó dìm người ta xuống và những điều hứa hẹn do sự bình đẳng dân chủ mang lại thì lại ít hơn những gì người ta xứng đáng được hưởng. Theo Nietzsche, để cho cái tốt đẹp nhất của con người có thể phát triển một cách tự do thì không thể dùng bình đẳng để gò bó con người lại được. Một tâm hồn cao quý không thể nào xếp cùng một hạng với một kẻ thấp hèn, con người ta cần phải được cho tự do cạnh tranh để giành lấy quyền lực và lẽ dĩ nhiên, những con người có tâm hồn cao quý sẽ thắng trong cuộc cạnh tranh đó và trở thành những người cai trị trong xã hội.

Ngược lại, các nhà tư tưởng khuynh tả, trong đó có Rousseau và Marx, thì lại rất có ác cảm với sự bất bình đẳng Các nhà tư tưởng khuynh tả

thường định nghĩa tự do là một điều gì tích cực và có tính cách khẳng định. Đối với họ, tự do nghĩa là khả năng có thể thực hiện được những điều tốt lành hơn (như được tham gia tự do và bình đẳng trong các hoạt 121 | 606

động chính trị, được tự do không bị phân cách, hay tẩy chay, v.v.) Để cho người ta có khả năng và cơ hội để thực hiện những điều cao đẹp đó thì xã hội phải tạo ra một số điều kiện nhất định nào đó cho mọi người. Một trong những các điểu kiện then chốt theo Rousseau và Marx là bình đẳng.

Rousseau được coi là cha đẻ của lý thuyết hiện đại về dân chủ. Ông viết ba tiểu luận rất nổi tiếng về vấn đề triết lý đạo đức và chính trị. Trong tiểu luận đầu tiên, ông nêu ra những nghi ngờ về giá trị của sự tiến bộ về xã hội và khoa học và ông cho rằng những điều đó đã làm mất đạo đức và gây ra những thói xấu, sự tha hoá, lòng đố kỵ và tính tự cao tự đại.

Bài tiểu luận thứ hai của Rousseau nói về nguồn gốc của sự bất bình bằng, và từ đó đã nẩy sinh những thói xấu của loài người. Rousseau cho rằng có hai hình thức bất bình đẳng. Hình thức thứ nhất là sự bất bình đẳng tự nhiên (thí dụ như sự khác biệt về hình dáng và thể lực), và sự bất bình đẳng thứ hai là thiếu bình đẳng về tinh thần (tức là sự khác biệt về

tài sản và địa vị xã hội). Bất bình đẳng là một tiến trình bắt nguồn từ sự

bất bình đẳng thiên nhiên sang bất bình đẳng về tinh thần.

Theo Rousseau có ba giai đoạn trong sự phát triển của xã hội loài người. Trong giai đoạn thứ nhất con người chưa có ngôn ngữ và sống trong tình trạng cũng không khác gì các loài động vật. Trong giai đoạn thứ hai bắt đầu có ngôn ngữ giản dị, bắt đầu có cuộc sống gia đình và bắt 122 | 606

đầu có sự "giao tiếp độc lập" trong những nhóm người nhỏ. Sự phát triển của xã hội hiện đại bắt đầu phát sinh trong giai đoạn thứ ba. Trong ba giai đoạn đó, giai đoạn thứ hai là giai đoạn tốt đẹp nhất, trong giai đoạn đó thì có gia đình, có cộng đồng, và người ta sống một cuộc đời giản dị, độc lập, trong sáng và hạnh phúc. Nhưng không thể nào tiếp tục ở trong giai đoạn thứ hai mãi. Lòng đố kỵ và tự cao tự đại khiến cho con người cạnh tranh với nhau và khiến cho giai đoạn thứ hai suy thoái và biến thành giai đoạn thứ ba tệ hại hơn. Sự bất bình đẳng thiên nhiên về thể lực, về tài năng, về

ngoại hình, rốt cuộc dẫn tới sự bất bình đẳng tinh thần về sự giàu sang, về

địa vị xã hội và về quyền lực chính trị. Trong giai đoạn thứ ba, Rousseau nói, người ta không còn hạnh phúc nữa. Họ đã bị xa vời hẳn với cái bản chất của chính họ. Họ khoe khoang, đố kỵ, vừa bị chi phối bởi các ước muốn thấp kém của họ và vừa bị chi phối bởi các ý kiến của các người khác.

Rousseau đưa ra hai giải pháp cho các vấn đề trong giai đoạn thứ ba.

Giải pháp thứ nhất thuộc về chính bản thân hay là giải pháp trị liệu, dựa vào sự dưỡng dục của gia đình. Tuy nhiên, các nhà phê bình nói rằng quyền lực của gia đình bị giới hạn. Do đó giải pháp thứ hai do Rousseau đề nghị là giải pháp chính trị, tức là dựa trên khế ước về xã hội và tập trung vào việc bài trừ sự tha hoá qua các lực của tập thể. Giải pháp chính 123 | 606

trị này là đề tài bài tiểu luận thứ ba của Rousseau, tức là tác phẩm Khế ước Xã hội.

Rousseau và Locke khác nhau về những điểm họ coi là khế ước xã hội.

Rousseau không đồng ý với Locke cho khế ước xã hội là hoàn toàn tự

nguyện (nghĩa là qua khế ước xã hội tự nguyện con người lập thành xã hội và quốc gia để bảo vệ cho cuộc sống tự do và tài sản của mình). Rousseau cho rằng các khế ước xã hội cũng có tác dụng hình thành và phát triển tâm trícon người nữa. [Nghĩa là,] theo Rousseau, tâm trí con người cần phải được thay đổi bằng những khế ước xã hội để cho họ có thể nhận thức được cái "ý muốn của tập thể," và ý muốn đó là một tình trạng tốt đẹp hơn [ý muốn của cá nhân] mà một xã hội lý tưởng cần phải đạt tới. Nói một cách khác, phải dùng khế ước xã hội để "bắt buộc con người có tự

do." Khía cạnh tạo lập hay là bắt buộc của khế ước xã hội là điểm then chốt để chúng ta hiểu được lý thuyết về chính trị của Rousseau.

Vậy thì người ta sẽ đặt ra câu hỏi làm sao có thể dung hoà được hai khía cạnh của khế ước xã hội theo kiểu Rousseau: tức là khía cạnh tự

nguyện và khía cạnh hình thành. Một trong những cách có thể dung hoà được hai khía cạnh đó là cần phải biết rằng tuyệt đối không thể có được sự

thoả thuận tự nguyện đối với một khế ước xã hội như Locke chủ trương.

Chẳng hạn như trước khi ký một hợp đồng để theo học cấp trên trung 124 | 606

học, thì người ký hợp đồng đó không có một ý niệm gì về những điều mà cái hợp đồng đó sẽ giúp cho mình. Chỉ sau khi người sinh viên đó đã học xong chương trình trên trung học (và đã được chính sự giáo dục đó làm thay đổi) thì lúc bấy giờ người đó mới nhận chân được những cái giá trị

của giáo dục trên đại học. Thí dụ thứ hai nữa là khế ước về hôn nhân. Rất khó, hầu như không thể có được, để ta có thể hoàn toàn tự nguyện (theo nghĩa của Locke) ký một khế ước về hôn nhân, bởi vì cho đến khi đã thật sự sống hết cuộc đời với cuộc hôn nhân và đã được thay đổi bởi cuộc hôn nhân đó, thì rất khó mà ta có thể biết rằng khế ước về hôn nhân đó có thể mang lại cho ta những gì. Cũng như vậy, các khế ước xã hội không phải hoàn toàn tự nguyện, bởi vì người ta có thể không biết cái giá trị của cái khế ước đó. Một người có thể đồng ý với cái khế ước đó bởi vì những người khác đề nghị, hay bởi vì những nếp sống hay những tập quán của xã hội. Do đó, khế ước xã hội vừa có tính cách tạo lập vừa có tính cách bắt buộc, nghĩa là con người ta có thể bị "bắt buộc để hưởng tự do."

Một khía cạnh của tính cách phát triển của khế ước xã hội theo Rousseau là con người thường thiển cận và rất dễ bị chi phối bởi những đam mê nhất thời, bởi lòng ganh tị hay tính tự cao tự đại. Vì vậy, rất khó cho một người bình thường có thể nhìn thấy tầm quan trọng của "ý muốn 125 | 606

của tập thể" trong khế ước xã hội. Vì vậy, nhiệm vụ quan trọng của những người làm luật là phải giáo dục cho những người bình thường.

Ý nghĩa quan trọng của khế ước xã hội đối với tự do của con người như

thế nào? Theo các tư tưởng chính trị của môn phái tự do cổ điển, thì tự

do là quyền tự do thoả mãn những ước muốn cá nhân mà không có sự can thiệp của chính quyền hay là các sự can thiệp có tính cách bắt buộc hay võ đoán. Trái lại, đối với Rousseau thì tự do có nghĩa như sau: tự do là phải độc lập và trong sáng. Độc lập nghĩa là người ta không bị hướng dẫn bởi các ý muốn thấp kém hay bởi các ý kiến của những người khác. Trong sáng nghĩa là đối tượng của tự do là bản chất chân thật của chính mình, chứ không phải là của cái con ngưởi đã bị xã hội làm tha hoá. So với chủ

nghĩa tự do cổ điển thì cái định nghĩa đó nhấn mạnh điều quan trọng là phải thực hiện được các ước muốn của cá nhân mà không có sự can thiệp võ đoán của chính quyền (điểm này có một số tác giả gọi là ‘tự do tiêu cực'). Tự do của Rousseau thì tích cực và có tính khẳng định hơn. Thêm vào đó, Rousseau là một người nghiên cứu về tâm hồn con người, và điều đó giải thích tại sao đối với ông, yếu tố "trong sáng" lại có tầm quan trọng như vậy.

Rousseau coi bất bình đẳng là một mối đe dọa chính cho tự do. Vì khuynh hướng tự nhiên của con người là so bì và đố kỵ, cho nên bất bình 126 | 606

đẳng tạo ra lòng ghen ghét, thói tự cao tự đại, và sự tha hoá. Sự tiến triển từ bất bình đẳng tự nhiên sang bất bình đẳng tinh thần là cái tiến trình dẫn tới sự sa đọa về tinh thần, qua tiến trình đó những quyền tự do về độc lập và trong sáng đã bị mất. Những đau khổ của con người ở trong giai đoạn thứ ba của sự phát triển của xã hội con người là dấu hiệu cho thấy không có tự do thực sự. Để lấy lại được tự do, Rousseau viết, cần phải có một giải pháp chính trị (bởi vì những giải pháp của chính bản thân và giải pháp trị liệu được coi là không đủ đáp ứng). Rousseau viết: "Chính bởi vì lực của các yếu tố thông thường có khuynh hướng hủy diệt bình đẳng cho nên cần phải có lực của pháp lý để duy trì tự do" (Rousseau, 1987, trang171). Trong giải pháp chính trị đó, khế ước xã hội có tính cách bắt buộc được dùng tới để làm thay đổi con người, để cho con người có thể

thấy, và hành động thích hợp với ý muốn chung của xã hội. Rousseau đặc biệt nêu rõ là cần có các lực xã hội để thực hiện tự do. Ông cho rằng chỉ

có tự do tiêu cực không mà thôi, và sự tự do này khi không có sự hạn chế

của tập thể, lại trở thành điều có hại. Nếu không có hạn chế tự do tiêu cực, thì sự bất bình đẳng thiên nhiên sẽ dẫn tới sự bất bình đẳng về tinh thần và dẫn tới sự suy đồi.

Phê bình của Rousseau đối với chủ nghĩa tự do có một phần nào đúng.

Trong chừng mực là con người sẽ được tốt hơn nếu có được ý thức cộng 127 | 606

đồng và hướng thượng (thêm vào tự do cá nhân của họ) thì chỉ riêng chủ

nghĩa tự do không đủ để làm nảy sinh một hệ thống kinh tế xã hội lý tưởng. Tuy nhiên, lý thuyết của Rousseau rất dễ dẫn tới nạn chuyên chế.

Cái ý tưởng rằng con người có thể, và cần phải bị "bắt buộc có tự do" bằng những các khế ước xã hội là một điểm rất đáng lo ngại đối với các người chủ trương tự do, các người chủ trương này rất nghi ngờ thái độ dậy dỗ

kiểu gia trưởng mà các nhà nước thường dùng để bắt buộc [dân chúng tuân theo]. Thêm vào đó, định nghĩa về tự do của Rousseau có vấn đề là nó làm cho con người mất quyền riêng tư, bởi vì nó nhấn mạnh quá nhiều về yếu tố trong sáng. Sau hết, một chế độ áp dụng ý muốn tập thể như

Rousseau chủ trương có thể tạo ra những trường hợp đồng nhất hoá cực đoan và làm mất đi khả năng sáng tạo và bản chất đa dạng của xã hội.

Mặc dầu có tính cách phi tự do, nhưng lý thuyết của Rousseau về khế

ước xã hội đã trở thành nền móng cho lý thuyết hiện đại về dân chủ. Đối với nhiều người theo phái dân chủ, những phê bình của Rousseau về sự

bất bình đẳng tạo thành một cách biện minh quan trọng cho bình đẳng dân chủ, và khái niệm của Rousseau về khế ước xã hội cũng như về ý muốn của tập thể cũng giúp biện minh cho diễn trình dân chủ.

Khi chúng ta nói về bình đẳng dân chủ, thì tự nhiên một vấn đề sẽ

được đặt ra: bình đẳng về cái gì? Bình đẳng dân chủ không có nghĩa là 128 | 606

bình đẳng về mọi thứ. Có nhiều bất bình đẳng không có liên hệ gì tới dân chủ. Theo giáo sư Dahl thì chính cái luận lý về bình đẳng "chính trị", chứ

không phải bình đẳng nào khác, ảnh hưởng tới sự phát triển của các tư

tưởng dân chủ và các thể chế dân chủ. Dahl định nghĩa luận lý về bình đẳng chính trị là điều tin tưởng rằng "tất cả các thành viên trong một tổ

chức tập thể đều có đủ tư cách để tham gia cũng như những người khác vào trong việc quản trị tổ chức đó", và "không có một thành viên cá nhân nào, hay là một số thành viên thiểu số, có thể coi rằng có tư cách rõ rệt hơn để cho một hay vài người trong nhóm đó có thể được phép cai trị tất cả tổ chức." Sau đó, Dahl lập luận rằng chính quyền dân chủ là hoàn toàn theo đúng luận lý về bình đẳng chính trị.

Theo Dahl, có năm tiêu chuẩn định rõ tiến trình dân chủ. Đó là [công dân] có sự bình đẳng về quyền bỏ phiếu, có sự tham gia hữu hiệu, có sự

hiểu biết thấu đáo, có quyền kiểm soát nghị trình, và bao gồm tất cả

những thành viên trưởng thành vào trong các quyết định tập thể. Năm tiêu chuẩn này khiến cho tiến trình dân chủ hoàn toàn thích hợp với cái luận lý về bình đẳng về chính trị. Vi phạm bất cứ một trong năm tiêu chuẩn này đều không những khiến cho tiến trình này trở nên không dân chủ, mà lại còn khiến cho nó không thích hợp với luận lý về bình đẳng về

chính trị. Thí dụ, "không cho người dân có đủ cơ hội đầy đủ để tham gia 129 | 606

một cách hữu hiệu có nghĩa là bởi vì những cái ý muốn của họ đều không được biết đến, hay là đều bị cho là sai, cho nên không cần đếm xỉa đến họ.

Nhưng, nếu không kể tới ý thích của họ trong khi đạt tới cái kết quả tối hậu thì tức là đã bác bỏ nguyên tắc là cần phải xem xét một cách bình đẳng những các lợi ích khác nhau" (Dahl, 1989, trang 109), đó là hệ luận của luận lý về bình đẳng chính trị.

Liên quan tới luận lý về bình đẳng về chính trị, Dahl đưa ra hai nhận xét dựa trên thực nghiệm. Nhận xét thứ nhất là "sự tin tưởng vào luận lý bình đẳng về chính trị, và sự phát triển của một khái niệm dù thô sơ về

diễn trình dân chủ, là những điều mà nhiều người vẫn thường có, dù không hiểu biết gì nhiều về quan niệm dân chủ của Hy-lạp, hay truyền thống cộng hoà, hay chưa biết gì về thể chế đại diện của thế kỷ thứ mười tám" (Dahl, 1989, trang 31). Nhưng thực ra, sự tin tưởng vào bình đẳng chính trị thường là sản phẩm của luận lý của con người, kiến thức thực tiễn và/hoặc các tin tưởng về tôn giáo. Sự tin tưởng này thường đã phát triển độc lập và không liên hệ gì tới sự hiểu biết lý thuyết về dân chủ của Hy-lạp, hay chủ nghĩa cộng hoà của La-mã, hay quan niệm về chính quyền đại diện. "Khi các thành viên của một nhóm hay một tổ chức tin rằng luận lý về bình đẳng chính trị đã được áp dụng một cách tốt đẹp đối với họ, thì chính sức mạnh của luận lý đó, và những kiến thức thực tế sẽ

130 | 606

thúc đẩy và hướng dẫn họ tới việc chấp nhận một diễn trình dân chủ

trong tổ chức của họ" (Dahl, 1989, trang 32).

Nhận xét thứ hai, theo Dahl, là nguyên tắc của bình đẳng về chính trị

"không nhất thiết phải được áp dụng một cách rộng rãi. Trái lại, thường thường nguyên tắc đó đã được giải thích một cách rất đặc biệt." Nền dân chủ của Hy-lạp và nền cộng hoà của Venice đã không cho đa số các người trưởng thành tham gia vào chính trị, mặc dầu giai cấp cai trị đã áp dụng nguyên tắc bình đẳng chính trị giữa họ với nhau. Nói một cách khác, luận lý về bình đẳng chính trị tự nó không định rõ phạm vi của bình đẳng chính trị mà phạm vi đó cần được định rõ bởi các tiêu chuẩn khác về dân chủ.

Trong tác phẩm, gồm hai quyển của Giáo Sư Giovanni Sartori, nhan đề

là Xét lại Lý thuyết về Dân chủ, có một thảo luận rất hay về các thể loại của bình đẳng và vai trò của các loại bình đẳng đó trong các tư tưởng dân chủ.

Cũng như Rousseau, Sartori nghĩ rằng "bất bình đẳng là tự nhiên, còn bình đẳng là đã mất tự nhiên... Quan niệm bình đẳng được nổi bật lên là một lý tưởng phản kháng, thật ra phải nói đó là sự phản kháng tuyệt hảo nhất" (Sartori, 1987, trang 337). Trong lãnh vực quan hệ đối với dân chủ, theo Sartori, có một số sự bình đẳng hiện hữu trước dân chủ, còn một số

những sự bình đẳng khác là những điều đòi hỏi của những người chủ

131 | 606

trương dân chủ. Những bình đẳng có trước dân chủ gồm có bình đẳng trước pháp luật, những các quyền bình đẳng bất khả xâm phạm, bình đẳng về tự do và bình đẳng về tinh thần. Những loại bình đẳng này là sản phẩm của Đạo Cơ-đốc, của đạo đức, của các luật tự nhiên và các lý tưởng tự do hơn là các sản phẩm của dân chủ. Ngược lại, có ba loại bình đẳng khác thì rõ rệt là bình đẳng thuộc về dân chủ. Đó là: 1) hoàn toàn bình đẳng về

chính trị, nghĩa là quyền bình đẳng về phổ thông đầu phiếu, 2) bình đẳng về xã hội nghĩa là quyền bình đẳng về vai vế trong xã hội và được quan tâm đồng đều, bất kể thuộc về giai cấp hay tài sản, và 3) bình đẳng về cơ

hội, tức là bình đẳng trong việc tiếp cận và bình đẳng ở lúc khởi điểm.

Sartori viết: "Mặc dầu các loại bình đẳng này đã được xác nhận trong khuôn khổ [chế độ] dân chủ tự do, nhưng tôi nghĩ những bình đẳng đó là đặc tính của dân chủ nhiều hơn là tự do." (Sartori, 1987, trang 343).

Đối với một người chủ trương dân chủ, rất dễ biện minh cho bình đẳng chính trị, bình đẳng xã hội, và bình đẳng về cơ hội tức là bình đẳng về

tiếp cận (thí dụ như cơ hội [tiến thân] cho những người có tài như nhau), vì những sự bình đẳng này dựa trên cơ sở tinh thần và dựa trên các quy tắc về đạo đức và không đòi hỏi sự can thiệp quá nhiều của nhà nước (đặc biệt nó không cần có sự tái phân phối về của cải), và do đó nó là những nguyên tắc được đón nhận một cách dễ dàng trong các nền dân chủ tự do.

132 | 606

Tuy nhiên, điều khó hơn là phải biện minh cho sự bình đẳng về cơ hội như là một sự bình đẳng trong lúc khởi đầu (nghĩa là những sự bình đẳng cho những điều kiện vật chất lúc đầu để tiếp cận với những cơ hội), bởi vì bình đẳng từ lúc bắt đầu (theo định nghĩa của Sartori) bao gồm cả phân phối về tài sản và bình đẳng hoá về hoàn cảnh. Đối với Sartori, bình đẳng trong lúc khởi đầu có thể biện minh được trong mức độ mà mục đích của sự tái phân phối tài sản là "để cho mọi ngưởi có đủ lực (tức là sự bình đẳng về nguồn lực) để có thể nhờ bình đẳng về cơ hội mà vươn lên." Nói như vậy thì sự bình đẳng trong lúc khởi đầu là một hình thức của bình đẳng về cơ hội, và ít ra theo Sartori, điều này không khó để biện minh.

Bình đẳng hoá các điều kiện vật chất lúc đầu để tạo ra bình đẳng cho cơ

hội được tiến lên là một chuyện. Tuy nhiên, nếu muốn ai cũng như nhau về mặt kinh tế thì lại là một chuyện khác. Sartori nhấn mạnh sự khác biệt trong chế độ dân chủ tự do bao gồm bình đẳng về chính trị, bình đẳng về

xã hội, và bình đẳng về cơ hội. Sự bình đẳng đó khác với bình đẳng về

kinh tế theo đòi hỏi của chủ nghĩa xã hội. Mặc dầu các bình đẳng về dân chủ, đặc biệt là bình đẳng về chính trị, có những ảnh hưởng quan trọng về kinh tế và những ý nghĩa bao hàm về kinh tế (nhất là khi bình đẳng về

cơ hội được giải thích như là bình đẳng khởi đầu cho tất cả mọi người).

Tuy nhiên, "có một lằn ranh phân cách, và một khi đi ra ngoài lằn ranh 133 | 606

đó thì sự bình đẳng dân chủ khác hẳn với cái sự bình đẳng kinh tế của chủ

nghĩa xã hội Mác-xít" (Sartori, 1987, trang 345). Theo Sartori, sự bình đẳng kinh tế theo kiểu chủ nghĩa xã hội bắt buộc là phải hoàn toàn giống nhau về kinh tế, bằng cách chia đồng đều tài sản cho tất cả mọi người hay là nhà nước làm chủ tất cả các tài sản, theo công thức "không ai có quyền lực kinh tế nào cả." Sartori viết rằng: như vậy thì có nhiều sự khác biệt lớn lao giữa bình đẳng kinh tế dân chủ và bình đẳng kinh tế xã hội chủ

nghĩa. Trước hết, bình đẳng kinh tế dân chủ quan tâm hơn tới vấn đề

công bằng và các điều kiện lúc đầu. Trong khi đó bình đẳng kinh tế xã hội chủ nghĩa thì lại bận tâm làm sao cho mọi người và kết quả đều giống nhau. Điểm thứ hai là hai loại bình đẳng đó có hai mục đích khác nhau.

Bình đẳng kinh tế dân chủ nhằm cho tất cả mọi người một quyền lực kinh tế lúc đầu như nhau và để có cơ hội tiến thân như nhau. Trong khi đó, bình đẳng kinh tế theo chủ nghĩa xã hội thì có "mục đích là lấy hết tất cả các quyền lực đi từ mọi người với mục đích duy nhất là khiến cho mọi người đều như nhau." Sartori (1987) viết: "Có một vực thẳm ngăn cách giữa hai lý thuyết đó, giữa bình đẳng về quyền lực để tiến thân và sự

san bằng bắt buộc, giữa sự cho các cơ hội bình đẳng và các thời điểm như

nhau-dựa trên tiền đề là những người thụ hưởng các quyền đó không nhất thiết phải giống nhau-và việc đưa ra một sự đồng đều như là một giải pháp tối hậu cho những vấn đề về quyền và cơ hội này" (trang 347). Theo 134 | 606

Sartori, cái khó khăn lớn nhất đối với công thức của xã hội chủ nghĩa về

bình đẳng kinh tế là: "để tiến tới việc coi mọi người như nhau thì chúng ta phải đối xử với mọi người một cách khác nhau... Điểm then chốt là...

trong khi theo đuổi mục đích bình đẳng tối hậu thì nhà nước có thể làm thiệt hại tới vấn đề đối xử bình đẳng, tới một điểm mà sẽ không còn một chút bảo đảm nào cho việc theo đuổi cái mục đích mà họ nói là họ chủ

trương" (trang 351-352).

Như vậy thì các nhận xét trên về lý thuyết bình đẳng và dân chủ đưa ta tới kết luận ra sao? Tôi nghĩ là ít ra là có ba bài học. Bài học thứ nhất là giữa bình đẳng và tự do có một số những điểm mà chúng ta cần phải cân nhắc giữa hai yếu tố đó. Cả Rousseau và Sartori đều cho rằng tự do theo chính bản chất của nó không bảo đảm sự bình đẳng như chúng ta muốn.

"Do đó dân chủ hiện đại muốn tìm một loạt những cái "bình đẳng đúng"

nhưng không đương nhiên có được sau khi có tự do" (Sartori, 1987, trang 344). Nói một cách khác, dân chủ hiện đại đi vượt ra khỏi những điều đòi hỏi bởi chủ nghĩa tự do (nghĩa là bình đẳng với mục đích để bảo vệ và tăng cường tự do cá nhân), và đòi hỏi thêm những bình đẳng khác. Tuy nhiên khi đòi hỏi như vậy thì nó sẽ ảnh hưởng bất lợi, trong một chừng mực nào đó, vào quyền tự do. Các nhà dân chủ tự do cần phải cân nhắc sự

lợi hại giữa tự do và bình đẳng này để sẵn sàng chấp nhận những sự gia 135 | 606

giảm đó. (Cũng cần phải nói thêm là cái tương quan giữa bình đẳng và tự

do không phải đơn giản chỉ là vấn đề thêm cái này bớt cái kia. Ở một mức độ nào đó thì tự do và bình đẳng đều tăng cường cho nhau, chính vì vậy mà chủ trương tự do cổ điển cũng đòi hỏi một số quyền bình đẳng.

Chúng ta sẽ thảo luận cái tương quan giữa tự do và bình đẳng trong một tiểu luận khác).

Bài học thứ hai là để dân chủ có thể được xây dựng như một cơ chế

chính trị như mọi người ưa thích, thì chúng ta cần phải có chung một sự

tin tưởng văn hoá vào một điều tương tự như luận lý về bình đẳng chính trị của Dahl. Thực vậy, đối với đa số dân chúng, thì sự chia sẻ tin tưởng đó có thể thích hợp và mạnh trong diễn trình dân chủ hoá hơn là những giảng dạy lý thuyết về dân chủ Hy-lạp, về chủ nghĩa cộng hoà của La-mã, hay là về phương thức chính quyền đại diện.

Bài học thứ ba, ít ra là đối với thành phần xã hội và trí thức ưu tú (tức là những người ảnh hưởng tới công luận) và những người quyết định chính sách, thì cũng cần phải hiểu những hình thức khác nhau về bình đẳng và những tương quan của các loại bình đẳng đó đối với dân chủ. Có nhiều loại bình đẳng khác nhau, trong đó chỉ có vài loại bình đẳng là thích hợp với dân chủ. Những hình thức bình đẳng có những hậu thuẫn khác nhau, những phương tiện và mục đích khác nhau, do đó cần phải có 136 | 606

sự chiết trung giữa các loại bình đẳng đó. Các nhà dân chủ tự do cần biết phải giữ những quyền công bằng nào, cần phải bác bỏ các quyền công bằng nào, và cần phải giữ một mức cân bằng như thế nào trong diễn trình dân chủ tự do.

Dịch từ:

http://www.oycf.org/Perspectives2/4_022900/equality_and_democracy.htm Tác giả Lý Ba (Bo Li) là một thành viên của Công Ty Luật sư Davis Polk & Wardwell tại thành phố Nữu Ước.

© Học Viện Công Dân 2013

Tài liệu tham khảo:

1. Dahl, Robert A. Dân chủ và các Phê Bình về Dân chủ. New Haven, Connecticut: Nhà Xuất Bản Đại Học Yale, 1989.

2. Nietzsche, Friedrich, Ngoài Thiện và Ác. New York: Nhà Xuất Bản Vintage, 1989.

3. Rousseau, J.J. Các Bài Viết Cơ Bản về Chính Trị. Indianapolis, Nhà Xuất Bản Hackett, 1987.

137 | 606

4. Sartori, Giovanni. Xét lại Lý Thuyết về Dân Chủ, New Jersey, Nhà Xuất Bản Chatham House, 1987.

Nguồn: Lý Ba. Bình đẳng và dân chủ (bản dịch của Song Ngọc). Truy cập ngày 01.10.2016.

<http://icevn.org/vi/node/2191>

138 | 606

BÀI NĂM

CHÍNH QUYỀN ĐẠI BIỂU VÀ DÂN CHỦ

Tác giả: Lý Ba

Dịch giả: Nông Duy Trường

rong bài luận văn đầu tiên của loạt bài này, tôi đã nói rằng ý tưởng T và định chế dân chủ có bốn nguồn gốc ảnh hưởng đến sự phát triển của thể chế dân chủ: dân chủ cổ điển Hy-lạp, truyền thống cộng hoà, lý thuyết và thực hành của chính quyền do đại biểu, và luận lý về sự bình đẳng chính trị. Chủ đề của luận văn này [tập trung] vào phần lý thuyết và thực hành của chính quyền do đại biểu và mối tương quan của chính quyền đại biểu với thể chế dân chủ.

Hơn hai ngàn năm trước thế kỷ 17, ý tưởng về một thể chế dân chủ

qua đại biểu chưa bao giờ được những người học cũng như thực hành chính trị tìm hiểu. Trong những thành-quốc cổ Hy-lạp, người ta không cần quan tâm về sự đại diện vì, với kích thước nhỏ của cơ chế chính trị và quốc gia, mọi công dân có thể, trên nguyên tắc, tham dự trực tiếp vào những cuộc thảo luận công và biểu quyết. Thực ra, những người dân chủ

139 | 606

Hy-lạp có thể sẽ ghét sự đại diện trong chính quyền vì điều này có lẽ đụng chạm đến cách hiểu của họ về dân chủ. Một trường hợp khó hiểu hơn là ở

đế quốc La-mã. Mặc dù đế quốc La-mã trải ra trên một lãnh thổ rộng lớn, những người cộng hoà La-mã chẳng bao giờ quan tâm về tình hình thực tế của sự tham gia hoạt động chính trị của những công dân sống cách xa thủ đô La-mã, cũng là nơi những cuộc họp chính trị diễn ra thường xuyên. Thực ra, hầu hết công dân của đế quốc La-mã có thể chưa bao giờ tham dự một phiên họp của chính quyền, và tình trạng này tạo ra một hệ thống đại biểu có tính chất ngẫu nhiên và thiên lệch—những ai sống gần thủ đô La-mã đương nhiên trở thành “đại biểu” cho những công dân khác trong đế quốc La-mã. Sau này, những thành quốc Ý-đại-lợi thời Phục Hưng, một lần nữa, vì diện tích nhỏ, cũng không thấy được nhu cầu thiết lập một hệ thống chính quyền qua đại biểu.

Tuy nhiên, thật đáng ngạc nhiên, nhất là với sự hiện hữu của những chế độ cộng hoà hoặc dân chủ trải dài trên một diện tích rộng lớn (như

đế quốc La-mã) trong lịch sử loài người, ý tưởng và định chế về chính quyền đại biểu lại hoàn toàn bị những triết gia về chính trị hay chính trị

gia bỏ qua. Thực ra, không những chỉ thiếu sót trong hiểu biết về định chế của chính quyền đại biểu, những người học tập dân chủ còn có mối ác cảm cho rằng hệ thống chính quyền đại biểu là phản dân chủ và, do đó, 140 | 606

không phải là một sự thiết kế chính trị tốt. Ngay cả trong thế kỷ 18 đã có những lập luận cực đoan chống lại chính quyền đại biểu. Thí dụ, Rousseau lập luận trong “Khế ước Xã hội” rằng sự đại diện là điều không thể chấp nhận được, vì “hội đồng tối cao[1] không thể được đại diện vì cùng một lý do là nó không thể bị chuyển nhượng.” Theo Rousseau, người Anh bị nhầm lẫn khi họ tin là họ được tự do. Họ “chỉ được tự do trong lúc bầu ra thành viên của Quốc hội. Một khi đại biểu quốc hội được bầu xong, thì người dân lại trở thành nô lệ; người dân chẳng là cái gì cả”

(Quyển 3, Chương 15).

Cuộc nội chiến Anh quốc đã thay đổi cảnh quan chính trị và trí thức ở

Âu châu. Trong tiến trình tìm kiếm một mô hình chính trị thay cho cấu trúc chính quyền quân chủ, những người theo Thanh giáo, đặc biệt là những người Leveller (những người chủ trương bình đẳng) đã thấy trước cái mô hình chính quyền đại biểu hiện đại. Tuy thế, sự chấp nhận của đa số về sự cần thiết và xứng đáng là một định chế dân chủ của chính quyền đại biểu vẫn còn phải đợi thêm một thế kỷ nữa.

Có một điều thú vị là chính quyền đại biểu không phải được thiết lập như một định chế dân chủ từ lúc ban đầu. Thay vì vậy, chính quyền đại biểu được những ông vua và giới quý tộc thời Trung Cổ sử dụng đầu tiên.

Theo Giáo sư Robert Dahl, ta có thể “truy nguyên” sự khởi đầu của chính 141 | 606

quyền đại biểu, một cách rõ ràng nhất từ Anh quốc và Thụy-điển, trong những hội nghị do nhà vua, hay đôi khi do những nhà quý tộc triệu tập để

đối phó với những vấn đề quan trọng của nhà nước như thuế khóa, chiến tranh, sự nối ngôi, và những điều tương tự. Trong một phiên họp tiêu biểu, những người được mời họp được lựa ra một cách bất kỳ và với mục đích là đại diện cho những vùng đất khác nhau, những đại biểu cho mỗi vùng họp riêng rẽ. Rồi theo thời gian, những vùng đất giảm xuống còn hai [cơ chế], quý tộc và bình dân, đại biểu của mỗi cơ chế họp riêng trong phòng họp dành riêng cho mỗi cơ chế (Dahl, 1989, trg. 29).

Cho đến thế kỷ 18, những triết gia về chính trị cũng như những chính trị gia bắt đầu đánh giá cao điều mà những người chủ trương bình đẳng (Leveller) đã thấy trước kia: khi kết hợp định chế chính quyền đại biểu với dân chủ, quốc gia có thể loại bỏ “những hạn chế thực tế mà một thành phần công dân tương đối lớn áp đặt lên cơ chế dân chủ, đó cũng là điều thu hút sự chú tâm và chỉ trích là phản dân chủ…Dân chủ đại biểu có thể được tán dương là cơ chế chính quyền có trách nhiệm, khả thi, có khả năng ổn định trên những lãnh thổ rộng lớn qua thời gian lâu dài”

(Held, 1996, trg. 119). Nói một cách khác, “lý thuyết về chế độ dân chủ

đại biểu tự do đã thay đổi những khái niệm liên quan đến tư tưởng dân chủ” (Held, 1996, trg. 119). Năm 1820, James Mill (cha của John Stuart 142 | 606

Mill) tuyên bố rằng định chế chính quyền đại biểu là “một sự khám phá vĩ

đại của thời đại mới,” qua sự khám phá này “ta có thể tìm được giải pháp cho mọi khó khăn, cả về thực tế lẫn lý thuyết” (Held trích dẫn, 1996, trg.

119).

James Madison, một trong những kiến trúc sư chính của bản hiến pháp của Mỹ, đã xem hệ thống đại diện là một phương cách chữa căn bệnh bè phái. Bè phái, theo Madison là “một số công dân, không cần biết là đa số

hay thiểu số của toàn thể công dân, kết hợp lại với nhau và được thúc đẩy bởi một nhiệt tình chung, hay bởi quyền lợi chung, đi ngược lại với quyền của những công dân khác, hay ngược lại với quyền lợi tổng hợp và vĩnh cửu của cộng đồng” (Luận đề Liên bang, số 10). Hiển nhiên, nếu một bè phái chỉ là một thiểu số trong cộng đồng chính trị, thì sẽ chẳng có vấn đề

gì, bởi vì thủ tục dân chủ về sự bình đẳng của lá phiếu sẽ cho phép đa số

đánh bại những quan điểm “ác hại” của phe phái đó. Vấn đề xảy ra nếu bè phái đó lại là đa số. Trong trường hợp này, chính cái mô hình chính quyền đại chúng sẽ cho phép phe đa số “hy sinh cả phúc lợi chung và quyền của những công dân khác cho nhiệt tình và quyền lợi của phe nhóm.” Vấn nạn này vẫn thường được gọi là “sự chuyên chế của đa số.”

Để giải quyết vấn đề độc tài của đa số, Madison nói tiếp, cần có một tập hợp những sự sắp đặt đặc thù trên hiến pháp gồm có hệ thống chính 143 | 606

quyền đại biểu và số lượng lớn những cử tri. Một lợi thế của hệ thống đại biểu là nó cung ứng một cơ chế để “gạn lọc và mở rộng quan điểm công, bằng cách chuyển những quan điểm này qua một môi trường gồm những công dân được lựa chọn, sự khôn ngoan của họ có thể phân biệt rõ ràng nhất đâu là quyền lợi thật sự của quốc gia, và lòng yêu nước cùng với tình yêu công lý của họ không dễ gì khiến cho họ hy sinh quyền lợi thực sự

của quốc gia cho những toan tính nhất thời của phe nhóm. Theo sự sắp xếp như vậy, rất có thể tiếng nói công, do những đại biểu phát biểu, sẽ

phù hợp với cái tốt chung của cộng đồng hơn là do những người dân tự

họ nói lên, khi họp lại để bàn thảo” (Luận đề Liên bang, số 10).

Hệ thống đại biểu, tuy thế, tự nó cũng có thể sinh ra những vấn đề.

Giai cấp đại biểu tự nó có thể trở thành một phe nhóm bám rễ, cố kết với nhau và hành động đi ngược lại quyền lợi công. Để giải quyết vấn nạn này, Madison đưa ra một giải pháp tân kỳ (trái với cách nghĩ truyền thống về

dân chủ): có một khối cử tri rộng lớn. Một nền cộng hòa lớn rộng, tương phản với một nền cộng hòa nhỏ, có nhiều lợi thế. Thứ nhất, trong một nước lớn, dễ tìm được những người có tư cách đạo đức thích hợp để điều hành bộ máy chính quyền, bởi vì có nhiều ứng viên có tiềm năng hơn, nhưng “con số đại biểu trong cả hai trường hợp (nước lớn và nước nhỏ) lại không tỷ lệ với con số của hai loại cử tri, và trong nền cộng hòa nhỏ, thì 144 | 606

số đại biểu lại lớn hơn số cử tri.”[2] Thứ hai, “vì mỗi đại biểu được lựa chọn bởi một con số lớn những cử tri trong một nước lớn hơn là một nước nhỏ, thành ra những ứng cử viên không xứng đáng sẽ khó có cơ hội dùng mánh khóe vẫn thường được sử dụng trong những cuộc bầu cử; và sự đầu phiếu của người dân vì được tự do hơn, sẽ dễ tập trung vào những người có tài đức hấp dẫn nhất và có tư cách đạo đức mà ai cũng biết.”

Nếu mối quan tâm chính của James Madison liên quan đến vấn đề bè phái, John Stuart Mill, hai thế hệ sau đó tại Anh quốc, đã viết là ông quan tâm hơn về sự thiếu kinh nghiệm và bất định của đại khối cử

tri. Trong cuốn sách “Luận về Chính quyền đại biểu,” Mill—“nhân vật chính yếu ấn định con đường cho tư tưởng dân chủ tự do hiện đại” (Held, 1996, trg. 100)—cho rằng nền dân chủ qua đại biểu là hệ thống xứng đáng duy nhất để một mặt, kết hợp được nhu cầu [tạo lập] một chính quyền có tính chất chuyên nghiệp và khả năng chuyên môn, và mặt khác, chịu trách nhiệm trước công chúng về những hành vi của chính quyền.

Theo Mill, [áp dụng] cái lý tưởng thời cổ Hy-lạp về nền dân chủ trực tiếp là một ý tưởng hoàn toàn dại dột đối với những quốc gia thời hiện đại, mà chỉ nguyên kích thước của những nước này thôi, cũng đủ khiến cho số

lượng lớn người dân tham gia trực tiếp hàng ngày vào điều hành chính trị

trở thành bất khả. Định chế chính quyền đại biểu, cùng với quyền tự do 145 | 606

ngôn luận, tự do báo chí và một quốc hội do dân bầu, có những thuận lợi rõ rệt: tạo ra một sự kiểm soát của người dân đối với chính quyền mà không bị mất đi tính chuyên nghiệp [của công chức] và phẩm chất lãnh đạo mà một chính quyền hữu hiệu đòi hỏi.

Theo Mill, có một “sự khác biệt cơ bản giữa sự kiểm soát công việc của chính quyền và việc thực sự làm công việc kiểm soát này (Mill, 1951, trg.

229-30). Trong một chế độ dân chủ, toàn khối cử tri có sự kiểm soát tối hậu về công việc của chính quyền. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là người dân nên thực sự điều hành chính quyền. Công việc điều hành thực sự của chính quyền nên được thực hiện bởi những công chức chuyên nghiệp, có kiến thức và kỹ năng cần thiết. Nếu người dân, nói chung, không dính dáng vào những chi tiết của điều hành chính quyền, thì không những hiệu năng sẽ gia tăng, và những quyết định được ban hành cũng có khuynh hướng tốt hơn. Điều quan trọng và cũng là điều may mắn là trong những lý do biện minh cho dân chủ không đòi hỏi công việc của chính quyền phải được điều hành bởi sự tham gia trực tiếp của toàn khối cử tri. Một bằng chứng quan trọng cổ võ cho chế độ dân chủ, theo Mill, là chế độ này tạo ra một cơ chế tuyệt hảo cho sự phát triển đạo đức bản thân và mở rộng “cao nhất và hài hòa” những khả năng cá nhân. Bằng chứng này có thể được hoàn thành qua tiến trình bầu cử khi công chúng 146 | 606

lựa chọn người đại diện cho họ trong chính quyền. Khi đại khối cử tri tham gia vào công cuộc điều hành chính quyền, những lợi ích của bất kỳ

sự tu dưỡng bản thân nào [của những ứng cử viên] cũng vẫn mang lại nhiều lợi ích [cho xã hội] hơn là cái giá phải trả về sự kém hiệu năng, hỗn độn, và sự phân tán trách nhiệm [trong cuộc tranh cử có nhiều ứng cử

viên].

Chắc chắn rằng John Stuart Mill không tin tưởng gì mấy về sự phán đoán của cử tri và của những người đắc cử. Mặc dù Mill ủng hộ một hệ

thống bầu cử đa nguyên, tiếc thay ông cũng là người đề nghị quyền bỏ

phiếu không bình đẳng: theo Mill, những người khôn ngoan hơn hay tài năng hơn sẽ có nhiều phiếu hơn. Sự thiếu tin tưởng của Mill đối với sự

phán đoán của toàn khối cử tri là nguyên do chính khiến cho ông đề nghị

mô hình chính quyền đại biểu qua đó những quyết định công có tính chất quan trọng được thực hiện bởi những người lãnh đạo có tài năng, kiến thức tổng quát cũng như chuyên môn, và sự khôn ngoan.

Sang đầu thế kỷ 20, ý tưởng về chính quyền đại biểu đã trở thành một chân lý hiển nhiên đối với những người học về dân chủ. Thí dụ, Joseph Schumpeter[3] cho rằng, nếu bảo một người quan sát có đầu óc thực nghiệm định nghĩa dân chủ là gì mà bỏ qua không nhắc tới hệ thống chính quyền đại biểu, thì đó là một điều không thể có được. Thực ra, 147 | 606

Schumpeter còn đi xa hơn nữa. Trong tác phẩm cổ điển “Chủ nghĩa tư

bản, Chủ nghĩa xã hội, và Dân chủ,” Schumpter định nghĩa “phương thức dân chủ” là “sự xếp đặt trong cơ chế nhằm đạt tới những quyết định chính trị mà qua đó những cá nhân thủ đắc được quyền quyết định bằng cách thi đua với nhau để dành được số phiếu của người dân” (trg. 269). “Dân chủ không có nghĩa, và không thể được hiểu là nhân dân thực sự cai trị, hiểu theo cái nghĩa rõ ràng của ‘nhân dân’ và ‘cai trị.’ Dân chủ chỉ có nghĩa là người dân có cơ hội chấp thuận hay từ chối những người lãnh đạo mình. Nhưng vì họ có thể quyết định điều này theo cách hoàn toàn phi dân chủ, ta phải hạn chế định nghĩa của chúng ta về dân chủ bằng cách đưa ra thêm một tiêu chuẩn cao hơn để xác định [thế nào] là phương thức dân chủ; đó là sự thi đua tự do giữa những người muốn trở thành lãnh đạo để dành lấy lá phiếu của người dân.” Từ định nghĩa này của Schumpeter, ta thấy rõ ràng là theo ông, không có phương cách nào khác hơn là hệ thống đại biểu để tổ chức một chế độ dân chủ.

Ý nghĩa lịch sử của lý thuyết về chính quyền đại biểu là gì? Như Giáo sư

Dahl và Held đã nhận định thật rõ ràng rằng lý thuyết dân chủ đại biểu tự

do đã đưa tư tưởng dân chủ lên một tầng hoàn toàn mới: dân chủ không còn là một khái niệm chỉ dùng cho những thành-quốc nhỏ. Thực ra, theo Giáo sư Dahl, tầng mới này đánh dấu sự chuyển hóa trọng đại thứ hai 148 | 606

trong đời sống chính trị. Dahl cho rằng sự thay đổi từ “sự cai trị của thiểu số” sang “sự cai trị của đa số” thời cổ Hy-lạp và La-mã là sự chuyển hóa trọng đại thứ nhất về chính trị trong lịch sử xã hội của con người. Tâm điểm của sự chuyển hóa dân chủ thứ nhất là những thành-quốc. Ngược lại, dấu ấn của sự chuyển hóa dân chủ thứ hai là sự chuyển dịch tâm điểm của đời sống chính trị từ những thành-quốc nhỏ sang những quốc gia lớn.

Một sự cách tân về định chế và tư tưởng đưa đến sự thay đổi này là lý thuyết và thực hành thể chế dân chủ đại biểu. Thêm vào đó, khi khái niệm chính quyền đại biểu được đưa vào [lý thuyết chính trị], đã khiến cho cách hiểu truyền thống về dân chủ, nghĩa là sự tham gia trực tiếp của quần chúng vào việc cai trị đất nước, trở thành lỗi thời. Hội đồng cai trị

tối cao của thời cổ được thay thế bằng một hệ thống chính quyền phức tạp hơn nhiều. Thực ra, “những định chế của thể chế dân chủ đại biểu đã đưa chính quyền đi quá xa khỏi ảnh hưởng trực tiếp của quần chúng đến nỗi ta chỉ có thể tự hỏi, như một số nhà phê bình đã làm, là cái hệ thống mới này có quyền khoác lên cho mình cái tên cao quý dân chủ không”

(Dahl, 1989, trg. 30).

Hiển nhiên, sự phân biệt giữa “kiểm soát chính quyền” và “điều hành chính quyền” tự tạo ra cho chính sự phân biệt này những vấn đề, mà một trong những vấn đề này là sự nguy hiểm tạo ra bởi sự hình thành của một 149 | 606

giai cấp gồm những thành phần xã hội hay chính trị ưu tú bắt rễ vào hệ

thống [chính trị] mà có thể dễ dàng lạm dụng quyền hành để phục vụ lợi ích riêng của họ. Để giải quyết vấn nạn này, thể chế dân chủ đại biểu cần có chủ nghĩa tự do: một tập hợp những định chế tự do để bảo đảm rằng có sự thi đua chính trị thực sự, tự do ngôn luận, và tự do báo chí. Nếu hệ

thống chính quyền đại biểu, không được kiểm soát và không cân bằng, có khuynh hướng dẫn tới tập trung quyền lực, thì chủ nghĩa tự do có tác động ngược lại: những định chế tự do, bao gồm một nhà nước theo hiến pháp và một hệ thống kiểm soát và cân bằng, phân bố quyền lực chính trị

qua những nhóm quyền lợi khác nhau ra toàn khắp xã hội. “Theo quan điểm cũ, phe nhóm và xung đột được xem là có tính chất hủy hoại, xung đột chính trị [ngày nay] được xem là bình thường, tất yếu, và ngay cả là điều cần có cho một trật tự dân chủ. Do đó, niềm tin cổ điển cho rằng những công dân có thể và nên theo đuổi cái tốt chung hơn là theo những mục đích riêng tư đã trở thành khó khăn hơn và ngay cả không thể đạt được, vì “‘cái tốt chung’ đã bị phân tán thành những quyền lợi riêng của nhóm hay của cá nhân” (Dahl, 1989, trg. 30). Thêm vào đó để ngăn ngừa sự hình thành của giai cấp ưu tú tư lợi, chế độ dân chủ đại biểu cũng cần tạo ra một dãy những định chế bình đẳng để bảo đảm, tới mức xa nhất mà lý trí có thể chấp nhận được, sự khởi đầu bình đẳng cho tất cả, bình đẳng về cơ hội cho tất cả, và một mức độ thăng tiến xã hội cao.

150 | 606

Một sự kiện nữa cũng có tiềm năng trở thành một vấn nạn cho chế độ

dân chủ đại biểu, đó là sự lãnh đạm và xa lạ mà nhiều người “bé mọn” cảm nhận bởi vì đối với họ hình như không có cách nào họ có thể ảnh hưởng đến chính sách công. Một lần nữa, đối với vấn đề này, chế độ dân chủ đại biểu cần có những định chế tự do: những hội đoàn tự trị, xã hội dân sự, và không gian rộng rãi cho sự vận động chính trị và tham gia vào chính trị của những cá nhân. “Ý tưởng dân chủ nhất nguyên cổ xưa cho rằng những hội đoàn tự trị là không cần thiết và không hợp pháp, đã bị

chuyển hóa trong hệ thống chính trị đa nguyên, trong đó những hội đoàn tự trị được xem không những là hợp pháp mà còn là điều thực sự cần thiết cho thể chế dân chủ trên diện rộng” (Dahl, trg. 30). Chúng ta sẽ

thảo luận về sự quan hệ giữa chủ nghĩa tự do và dân chủ trong những phần sau của loạt bài này.

Để kết luận, lý thuyết và thực hành của chính quyền đại biểu đã chuyển hóa sự hiểu biết về chế độ dân chủ và cách thức chế độ dân chủ được tổ

chức. Chính quyền đại biểu đã tạo ra một sự chuyển dịch của chế độ dân chủ từ những thành-quốc nhỏ sang những quốc gia lớn, và đã được nhìn nhận là một giải pháp có giá trị cho những nhu cầu đối nghịch nhau là một chính quyền hiệu quả nhưng phải chịu trách nhiệm. Sự xuất hiện của thể chế dân chủ đại biểu cũng đòi hỏi phải có một tập hợp những định 151 | 606

chế tự do để giúp cho thế chế dân chủ hoạt động tốt hơn. Điểm cuối này có lẽ giải thích rõ ràng sự tình cờ lịch sử của sự xuất hiện của dân chủ đại biểu và sự ra đời của tư tưởng chủ nghĩa tự do.

Chú thích

[1] Theo Robert Derathé, Rousseau dùng từ sovereignty để chỉ toàn thể

dân chúng Geneva khi nhóm lại thành một đại hội đồng, có chủ quyền tối thượng trên mọi vấn đề của thành-quốc Geneva. Hiểu theo nghĩa này

“sovereignty” chính là Hội đồng Tối cao của một cơ chế chính trị (người dịch). Xem thêm Khế ước Xã hội.

[2] Madison viết trong Luận đề Liên bang số 10 như sau: “số đại biểu trong một nước nhỏ cũng phải đạt tới một con số nào đó để ngăn ngừa sự

kết bè của một số đại biểu, còn trong một nước lớn, không cần biết lớn tới đâu, số đại biểu cũng phải được giới hạn ở một mức nào đó để ngăn ngừa tình trạng hỗn loạn của số đông.”

[3] Schumpter (1883-1950) là một nhà kinh tế và chính trị học người Mỹ

gốc Áo. Ông được xem là một trong những kinh tế gia có ảnh hưởng nhất trong thế kỷ 20, và cũng là người đề ra khái niệm “Sự hủy diệt Sáng tạo”

(creative destruction) để chỉ những phát minh mới làm thay đổi hẳn lề lối hoạt động và chu kỳ kinh tế [ND].

152 | 606

(Lý Ba là một luật sư của Công ty Luật Davis Polk & Wardwell tại New York).

Nông Duy Trường chuyển ngữ

© Học Viện Công Dân, May 2016

Tài liệu tham khảo

1. Dahl, Robert A. Democracy and Its Critiques. New Haven: Yale University Press, 1989.

2. Held, David. Models of Democracy (2nd Edition). Stanford: Stanford University Press, 1996.

3. Madison, James. The Federalist Papers, No. 10. London: Everyman, 1996.

4. Mill, John Stuart. Considerations on Representative Government. In Utilitarianism, Liberty, and Representative Government, ed. H. B. Acton.

London: Dent, 1951.

5. Rousseau, J. J. The Social Contract. Harmondsworth: Penguin, 1968.

153 | 606

6. Schumpeter, Joseph A. Capitalism, Socialism and Democracy. New York: Harper & Row, 1976.

Nguồn: Lý Ba. Chính quyền đại biểu và dân chủ. Truy cập ngày 01.10.2016.

<http://icevn.org/vi/node/2941>

154 | 606

BÀI SÁU

DÂN CHỦ LÀ MỘT PHƯƠNG TIỆN, KHÔNG

PHẢI LÀ CỨU CÁNH

Tác giả: Michael Munger

Dịch giả: Học viện Công dân

"Các nước dân chủ có những quyền tự do cá nhân, quyền tư hữu và tinh thần thượng tôn luật pháp, nhưng đó không phải là nhờ dân chủ. Thật ra các quốc gia đó đã cócác ưu điểm đó ở trong tất cả những cái mà người ta gọi là truyền thống chínhquyền tốt của Tây phương."

i cũng thích dân chủ. Nếu hỏi một người Mỹ là có hình thức cai trị

A nào tốt hơn thì người đó sẽ cảm thấy như bị xúc phạm. Quý vị cũng tin vào dân chủ phải không? Nhưng mà như vậy quý vị tin vào cái gì? Khi nghĩ về dân chủ người ta cho đó là tổng hợp mơ hồ gồm các yếu tố như

một chính quyền tốt, bảo vệ quyền cá nhân, sự tham gia chính trị rất là rộng rãi, một xã hội trong đó mọi giới đều được hưởng chung sự phồn vinh kinh tế. Nhưng] ta cũng có thể cộng vào danh sách này những khái 155 | 606

niệm như chỉ số lý tưởng về trọng lượng của con người và công thức nấu bánh kẹp. Thêm những điều này vào thì cũng tốt thôi, nhưng chẳng có ý nghĩa gì cả, và rất ít người chịu suy nghĩ xem thực sự dân chủ có ý nghĩa như thế nào.

Ca ngợi các thành quả đã đạt được trong thể chế dân chủ là một điều tốt. Nhưng ca ngợi như vậy là lẫn lộn giữa nguyên nhân và hậu quả. Cái lý do mà những nước dân chủ có quyền tự do cá nhân, quyền tư hữu, và

[nguyên tắc] pháp trị, không phải là vì đó là những nước dân chủ, mà phải nói cho đúng là những nước nào có được những quyền và nguyên tắc đó là những nước được thừa hưởng toàn bộ và trọn gói truyền thống "chính quyền tốt" của Tây phương. Cái truyền thống này đòi hỏi mọi hành vi của chính quyền phải được đặt trên sự đồng ý của người dân, và chính là mối dây ràng buộc tất cả những điều này thành một gói, chứ không phải là chính cái gói đó. Fareed Zakaria đã xác định cái vấn nạn "trọn gói" này mộtcách hoàn hảo như sau:

Đối với người Tây phương dân chủ có nghĩa là dân chủ tự do, tức là một hệ thống chính trị có những đặc điểm không những là bầu cử tự do và công bằng, mà còn có sự cai trị theo luật pháp, sự phân quyền và sự bảo vệ các quyền tự do căn bản về ngôn luận, hội họp, tôn giáo và sở hữu tài sản. Tuy nhiên, cái tập hợp các quyền tự do đó - chúng ta có thể gọi là quyền 156 | 606

tự do theo hiến pháp - tự nó không có liên hệ gì tới dân chủ. Thực ra các quyền tự do đó không phải lúc nào cũng đi đôi với dân chủ, ngay cả trong các nước Tây phương. Chính Adolf Hitler đã trở thành quốc trưởng Liên bang Đức qua một cuộc bầu cử tự do. ( The Future of Freedom, trang 17, phần in nghiêng nhấn mạnh do tác giả (Munger) viết).

Như vậy thì dân chủ là gì? Trong sự suy nghĩ hỗn độn của chúng ta về

dân chủ thì chính quyền tốt là điều chúng ta nghĩ tới ngay. Nhưng chính quyền tốt nghĩa là gì? Cái điểm đầu tiên là phải có bỏ phiếu và cai trị theo đa số. Cái đa số có thể lựa chọn thay cho tất cả mọi người và đa số có thể

áp đặt ý muốn lên trên thiểu số.

Công nhận quyền quyết định của đa số khiến tôi phân vân không biết dân chủ là một sự lừa dối hay là một sự tự cao tự đại. Như Willliam Riker[1] đã nhận định trong cuốn sách Chủ nghĩa Tự do đối lập với Chủ

nghĩa Dân túy,[2] xuất bản vào năm 1982, về cái lập luận cho rằng thể

thức "công bằng" luôn luôn, hay vẫn thường, dẫn đến kết quả "tốt" là đã bỏ qua các yếu tố như định chế hay sự thay đổi về định chế. Nếu người dân bất đồng ý kiến, và nếu có nhiều sự lựa chọn, thì dân chủ có thể bị

thao túng, và còn có thể trở thành chuyên chế độc tài nữa. Ngành chính trị học hiện đại gọi vấn nạn này là "Vấn nạn Arrow" (Arrow Problem), theo Kenneth Arrow.[3]

157 | 606

Nếu chúng ta nghĩ dân chủ chỉ là một huyền thoại về dân sự hay là một điều tự cao tự đại thì đó cũng là một điều có ích. Ý tưởng về dân chủ làm cho người thường dân cảm thấy tự hào, làm cho người ta yên tâm hơn và làm cho nghị hội vui lòng hơn. Tuy nhiên, nếu dân chủ là một sự lừa đảo, thì chúng ta đang đi vào một lãnh vực đen tối và hiểm độc. Cho rằng đa số luôn luôn đúng là một điều rất nguy hiểm: nhiều người trong chúng ta muốn áp đặt cái "khôn ngoan" của mình lên những người khác. Đề cao sự

khôn ngoan của tập thể cũng chỉ là một hình thức để áp bức các công dân khác, trong khi đó thì cướp đoạt tài sản của họ và đẩy con em họ lên đường chinh chiến.

Tình trạng này từ xưa đến nay vẫn như vậy, như Polybius[4] đã nói cho chúng ta biết:

Nền dân chủ Athen luôn luôn như là một con tàu không người chỉ huy.

Trong một con tàu như vậy, khi có sự đe dọa của kẻ thù hay một trận bão, thì thủy thủ có thể nhất trí tuân theo người lái tàu, và do đó mọi việc đều tốt.

Nhưng khi họ đã hết sợ thì họ bắt đầu coi khinh những cấp chỉ huy của mình và cãi lộn với nhau vì họ không còn nhất trí với nhau nữa. Nhóm này muốn tiếp tục đi, nhóm khác lại muốn bỏ neo, người thì muốn thả dây lèo ra, người thì muốn kéo dây lèo vào và ra lệnh cuốn buồm. Sự bất đồng ý kiến và cãi lộn của họ đối với những người ngoài cuộc chỉ là điều khó coi nhưng lại rất nguy hiểm 158 | 606

cho những người cùng đi trên con tàu đó. Thường thường kết quả là sau khi đã thoát khỏi những nguy hiểm của sóng gió và bão táp thì chính những người đó đã phá hoại con tàu ngay trong bến đậu hay khi đã gần tới bờ" - Polybius, Lịch sử, Quyển VI, chương 44, khoảng 130 B.C. (bản dịch của Evelyn S.

Shuckburgh, 1889)

Tuy nhiên nói như vậy không phải là chúng ta muốn độc tài. Cốt lõi của Vấn nạn Arrow là mọi xã hội đều phải lựa chọn giữa hai điều tệ hại: một là sự chuyên quyền như Hitler, hai là sự bất nhất có thể có được như

Polybius đã mô tả. Luận điểm chính của tôi là "dân chủ" mà không có sự

bảo vệ của nền tự do theo hiến pháp thì có thể vừa chuyên chế và vừa hỗn loạn. Đó là tình trạng tệ hại nhất mà chúng ta có thể tưởng tượng được.

Nước Mỹ không phải là một nước dân chủ

Mấy điều này không phải là các vị lập quốc của Mỹ không biết tới. Bầu cử

giúp cho công dân có thể kiểm soát được những người được dân bầu ra, chỉ có thế thôi. Các nhà lập quốc đã bầy tỏ mối hoài nghi đó rất rõ trong đoạn sau đây trong Luận cương Liên bang số 10[5]:

...Một nền dân chủ thuần túy, tôi muốn nói là một xã hội trong đó có một số nhỏ các công dân họp lại để tự cai trị lấy, không thể nào có giải pháp cho tệ nạn phe đảng. Khi có một sự ham thích hay sự quan tâm 159 | 606

chung nào đó thì hầu như người ta luôn luôn cho rằng tất cả mọi người trong nhóm cũng cảm thấy như vậy. Thế là tất cả chế độ cai trị ấy lại đồng thanh phổ biến cùng một luận điệu. Không có gì có thể ngăn cản khuynh hướng muốn lấn át phe yếu kém hay một cá nhân chống đối. Do đó những nền dân chủ như vậy luôn luôn có sự tranh chấp hỗn loạn, không thuận lợi cho sự an toàn cá nhân hay quyền tư hữu; [các chế độ đó]

thường không tồn tại được lâu và thường cáo chung trong bạo loạn. Các nhà chính trị lý thuyết chủ trương loại chế độ này mắc điều sai lầm khi cho rằng nếu con người được hoàn toàn bình đẳng trong quyền chính trị

thì đương nhiên họ sẽ hoàn toàn bình đẳng và đồng hóa trong quyền tư

hữu, trong ý kiến và ý thích.

Nước Mỹ là một cộng hoà liên bang có sự phân quyền hàng ngang giữa quyền lập pháp, tư pháp, hành pháp, và sự phân quyền hàng dọc giữa chính quyền liên bang và chính quyền tiểu bang. Bản Tuyên ngôn Độc lập nói rất rõ: Chế độ Huê Kỳ dựa trên căn bản là tất cả các công dân đều có quyền và "Để bảo đảm cái quyền đó các chính quyền được thành lập, và quyền lực chính đáng của chính quyền là do người dân đồng ý trao cho."

Như vậy có nghĩa rằng bầu cử vẫn còn quan trọng. Chúng ta cần có bầu cử

và thật sự nhờ vào bầu cử, thì chế độ mới hoạt động được. Nhưng bầu cử

không phải là mục đích tối hậu của chính quyền mà là phương tiện để

160 | 606

người công dân có thể bày tỏ sự tán trợ hay không tán trợ của họ [đối với chính quyền].

Vấn đề là những luật lệ, thể thức và những cơ cấu căn bản để lựa chọn qua cuộc bầu cử với vai trò là một phương tiện đã không theo kịp với niềm tin coi dân chủ là một cứu cánh của dân chúng. Chúng ta đoán ý muốn của dân chúng, các ý định của dân chúng về những vấn đề phức tạp.

Không ai có thể quên sự kiện diễn ra ở Florida vào năm 2000, khi các viên chức cầm từng lá phiếu đưa lên trời để nhìn qua những cái lỗ bấm phiếu chưa thủng hết.

[Tôi không đồng ý] với những người còn tin một cách lý tưởng rằng trong chính trị có "chân lý," chân lý đó sẽ được tìm ra, và một khi đã tìm ra được thì sẽ được giải thích cho những người biết lẽ phải. Chúng ta sinh sống cùng với nhau vì tổ chức xã hội cho chúng ta những phương tiện hữu hiệu để thực hiện các mục đích cá nhân, chứ không phải cho chúng ta những phương tiện để đi tới một sự hạnh phúc cao siêu chung nào đó.

Chính trị là một diễn trình để dung hoà các sự khác nhau. Chúng ta có những ý kiến rất khác nhau về những mục đích tập thể, cũng như chúng ta có ý kiến khác nhau về các món đồ mà chúng ta thích tiêu dùng. Trong quan niệm xét đoán về sự thực trong chính trị, có lẽ tốt hơn là ta nên đưa ra một số quy luật chung thế nào là một xã hội tốt. Điều hợp lý là nên 161 | 606

nhờ một số các nhà chuyên môn tìm ra những tiêu chuẩn có thể coi như

khách quan. Ngược lại, khi chúng ta coi chính trị như là một diễn trình-một phương tiện qua đó những sự khác biệt về các nhóm khác nhau có thể được hòa giải-thì bất cứ một nỗ lực nào nhằm đưa ra những tiêu chuẩn đều trở nên vô ích, mà có khi còn có hại nữa, ngay cả với một người tự cho mình là một chuyên gia.- James M. Buchanan,[6] (Những giới hạn của tự do, trang 1, đoạn 7.1.1).

Bầu cử không thể tiến hành như thế này được, nhất là trong một nước có bốn vùng giờ địa phương (đó là chưa kể đến Alaska hoặc Hawaii). Tuy rằng trong các khía cạnh khác của cuộc sống của chúng ta, chúng ta đòi phải có thông tin ngay lập tức, nhưng sự công bằng trong một cuộc bầu cử đòi hỏi là các tiểu bang không được phổ biến các thông tin cho tới khi các phòng phiếu đã đóng cửa. Các khu bầu cử địa phương phải hy sinh sự

hữu hiệu của bầu cử (như dùng kỹ thuật bỏ phiếu mà không cần giấy) để

giữ cho việc bỏ phiếu được hợp pháp, tức là phải dùng các lá phiếu bằng giấy và các lá phiếu phải được thực sự đếm lại từng lá phiếu một, khi cần.

Nhưng chúng ta ai cũng biết vấn đề này rồi, đó là một vấn đề phần lớn có tính cách kỹ thuật. Tôi muốn đưa ra đây một vấn đề khác cũng quan trọng không kém. Đó là không những chúng ta đòi hỏi quá ít về thể thức dân chủ, mà chúng ta lại mong đợi quá nhiều về tiến trình dân chủ. Hệ thống 162 | 606

giáo dục tại Hoa Kỳ đã không đáp ứng được sự mong đợi của sinh viên học sinh, bởi vì chúng ta không biết được cái giới hạn trong sự lựa chọn hầu như vô hạn của dân chủ. Chúng ta dậy sinh viên rằng đồng thuận tự

nó là một điều rất có giá trị, mặc dầu chúng ta biết rằng sự đồng thuận chỉ có thể có trong một chế độ độc tài hoặc là đối với các quyết định có tính cách hạn hẹp.

Như James Buchanan, Kenneth Arrow và một số các nhà nghiên cứu về sự lựa chọn của công chúng[7] (public choice) đã cho thấy, tập thể không thể nào có ý thích giống như cá nhân. Nói một cách khác, bất đồng ý kiến với nhau là điều rất có thể và rất hợp lý. Vai trò của dân chủ không phải là loại bỏ những sự bất đồng ý kiến, nhưng mà là ngăn ngừa những sự bất đồng ý kiến về chính trị trở thành những đối nghịch bằng võ lực.

Như vậy thì nói rằng chính quyền lệ thuộc vào sự đồng ý của dân chúng là có nghĩa như thế nào? Chế độ Hoa Kỳ có vẻ rất rườm rà, nhưng nó phối hợp được các ý niệm về thể chế cộng hoà, trong đó sự lựa chọn về

chính sách được thực hiện một cách gián tiếp qua việc quyền lập pháp được phân chia nhưng phải có sự trùng hợp về đồng thuận. Phải có được sự chấp thuận bởi đa số dân chúng thì Hạ Viện mới thông qua. Sau đó lại còn phải được đa số trong phần lớn các tiểu bang trong Thượng Viện thông qua. Rồi mới tới Tổng Thống, mà cử tri của Tổng Thống tức là 163 | 606

nhân dân toàn quốc. Tổng Thống phải chấp thuận trước khi dự luật được trở thành luật. Rút cục là thể thức này rất khác xa cái mà chúng ta gọi là dân chủ, nhưng nó đã bảo đảm một nguyên tắc căn bản về dân chủ: đó là chính quyền không thể áp đặt một cái gì lên dân chúng trừ phi dân chúng đồng ý. Các cuộc bầu cử là một hình thức để ngăn chận sự chuyên quyền, chứ không phải là một phép màu để thể hiện cái ý muốn của dân chúng.

Vậy thì ta phải làm gì bây giờ?

Các nhà làm chính sách phải hiểu là có hai điểm lỗi thời khiến cho sự thất bại của các tổ chức bầu phiếu và lý tưởng dân chủ tại Hoa Kỳ trở nên phức tạp. Quả thực là có hai điểm lỗi thời khác biệt nhau và mỗi một điểm lỗi thời đòi hỏi chúng ta phải lưu ý đến ngay.

Thứ nhất là kỹ thuật [bầu cử] dân chủ của chúng ta đã quá cổ, và có khuynh hướng bị lạm dụng hay ít ra là khiến cho người ta mất tin tưởng.

Chúng ta phải đưa kỹ thuật bỏ phiếu lên tới trình độ của thế kỷ 21, bởi vì hiện nay chúng ta chấp nhận một trình độ kỹ thuật ở mức quá thấp so với trình độ có thể có. Chúng ta phải giải quyết ngay vấn đề bảo đảm cho cái cơ chế ghi và đếm phiếu được hoàn toàn không bị chê trách. Như cuộc bầu cử năm 2004 đã cho ta thấy, chúng ta gần như là quá lạc hậu về điểm này.

164 | 606

Điểm lỗi thời thứ hai là cái lý tưởng của chúng ta về dân chủ, cái quan niệm của chúng ta về những điều mà dân chủ có thể thực hiện, cũng lỗi thời. Nhưng trong trường hợp này, sự lỗi thời đó không phải từ quá khứ

mà lại xuất phát từ một ý niệm không tưởng của khoa học giả tưởng tương lai. Do đó, chúng ta cần phải đưa cái lý tưởng bỏ phiếu trở lại với cái lý tưởng hồi thế kỷ thứ 19, là cái thời gian nẩy sinh lý tưởng bỏ phiếu.

Chúng ta đã trông đợi quá nhiều vào khả năng mà nền dân chủ và các định chế dân chủ có thể thực hiện được.

Tiểu luận này khiến cho tôi có vẻ như là thù nghịch đối với chế độ dân chủ, hay là một kẻ trí thức gàn dở. Quả thật cũng không hẳn là sai, nhưng đưa ra các thiếu sót của nền dân chủ không có nghĩa là ca tụng các ưu điểm của giới trí thức hay của chế độ độc tài. Tôi chỉ muốn đưa ra một điểm hoài nghi rất bình thường về dân chủ để biết dân chủ là gì và dân chủ thực hiện được những gì. Nhiều mâu thuẫn về chính sách xoay quanh vấn đề là công chúng có thể bắt buộc cá nhân phải làm gì. Có một điều tế

nhị mà những cuộc tranh luận về chính sách thường không để ý tới: đó là có sự khác biệt giữa quyết định công cộng và quyết định tập thể. Quyết định công cộng, do cái bản chất của sự lựa chọn, thì ảnh hưởng đến tất cả mọi người: chẳng hạn như chúng ta chỉ có thể có một ngân sách quốc phòng, 165 | 606

hay là nếu các sông bị ô nhiễm thì sẽ gây hại không những cho nước của tôi, mà còn cho nước của quý vị nữa.

Quyết định tập thể, mặt khác, ảnh hưởng đến chúng ta chỉ vì đa số

được trao quyền áp đặt ý muốn của họ lên mọi người. Quyết định tập thể

trong việc lập chính sách không nhất thiết là quyết định công cộng vì chúng ta đã rút quyền quyết định của mỗi người và trao quyền đó vào tay một nhóm người ô hợp.

Phải công nhận rằng có nhiều quyết định tập thể cũng có tính cách công cộng. Nhưng chúng ta cần nhận rõ được lằn ranh giữa sự lựa chọn cá nhân và lựa chọn tập thể để quyết liệt bảo vệ ranh giới đó. Như P. J.

O'Rourke[8]đã nói, chỉ vì đa số thích một cái gì đó không có nghĩa là đa số có quyền lựa chọn cái đó cho tất cả mọi người.

Nguyên tắc quyết định theo đa số là một điều thiêng liêng quý báu, đáng bảo vệ bằng tính mạng của mình. Nhưng-cũng như các điều thiêng liêng, quý báu khác, như nhà cửa và gia đình-nguyên tắc này không những đáng cho chúng ta hy sinh mạng sống vì nó, mà cũng có thể chính nó làm cho chúng ta khổ đến chết. Hãy tưởng tượng rằng tất cả mọi việc trong cuộc sống phải tuân theo quyết dịnh của đa số. Mỗi bữa ăn phải là pizza.

Mỗi cái quần, ngay cả các quần trong các bộ com-lê Brooks Brothers[9], phải là quần may bằng vải denim bạc màu. Các sách về chế độ ăn uống và 166 | 606

sách tập thể dục của các tài tử là những cuốn sách duy nhất có trong thư

viện. Và vì phụ nữ chiếm đa số trong dân số nên ai cũng phải lấy tài tử

Mel Gibson. (O'Rourke, Parliament of Whores, 1991, trang 5).

Chìa khoá thực sự của tự do là bảo vệ người dân chống lại [sự áp bức]

của chuyên chế của đa số, hay bảo vệ quyền tự do chống lại [sự lạm dụng]

của dân chủ. Như vậy thì vấn đề trở thành điều mà Fareed Zakaria gọi là

"dân chủ phi tự do." Phải nói một cách giản dị như vậy vì chúng ta cần ghi nhớ điều đó khi cố vấn cho người khác.

Trong phần lớn lịch sử hiện đại, điều khác biệt giữa các chính quyền ở

châu Âu và Bắc Mỹ và các chính quyền khác trên thế giới không phải là dân chủ mà là chủ nghĩa tự do theo hiến pháp. Biểu tượng của "Mô thức chính quyền Tây phương" không phải là trưng cầu ý kiến toàn dân mà là vị thẩm phán công bình. (Fareed Zakaria, The Future of Freedom, trang 20.)

Những người soạn thảo Hiến pháp của Hoa Kỳ biết rõ rằng trong dân chủ không có gì, tuyệt đối không có gì, là bảo vệ tự do hay quyền tư hữu của con người. Khi chúng ta cố vấn các quốc gia khác về việc cải tiến các hệ thống chính quyền, mà chúng ta lại quên sự hoài nghi về sức mạnh của dân chủ ngay trong lịch sử của chúng ta thì đó là điều nguy hiểm cho chính

167 | 606

chúng ta. Khi giúp một quốc gia đang phát triển thành lập chính quyền, chúng ta nên mạnh dạn chủ trương lập một chính quyền theo mô thức của Hoa Kỳ. Thomas Hobbes đã nói: Giao ước mà không đi đôi với gươm thì chỉ là giao ước suông"[10]. Phương châm tương đương hiện nay có thể là: "Dân chủ mà không có Tuyên ngôn Nhân quyền thì chỉ là bạo quyền"

© Học Viện Công Dân 2012

Chú thích

[1] William Riker ( 1920- 1993): học giả có tầm nhìn xa, nhà xây dựng định chế, nhà trí thức áp dụng phương pháp suy luận toán học vào nghiên cứu chính trị.

[2] Chủ nghĩa Dân túy (populism) là một triết lý chính trị chú trọng vào việc phát huy những quyền và sức mạnh của người dân thấp cổ bé họng trước những thành phần có đặc quyền, đặc lợi hay ngay cả những định chế

chính trị. Từ chủ nghĩa này phát sinh ra những phong trào, đảng phái "vì dân." Tại Mỹ trong thập niên 1890, đảng Vì Dân được thành lập nhằm đối phó với sự bành trướng và phát triển những đại công ty đã khống chế

168 | 606

đời sống kinh tế của cả xã hội. Những đảng phái theo dân túy dễ bị

nghiêng theo khuynh hướng cực hữu hoặc mỵ dân.

[3] Kenneth Arrow (1921- ) nhà kinh tế Hoa kỳ được giải Nobel Kinh tế

năm 1972 cùng với Sir John Hicks. Trong luận án tiến sĩ của ông, Arrow đưa ra định đề nổi tiếng gọi là "impossibility theorem." (định đề bất khả

thực hiện) chứng minh rằng trong một số điều kiện giả định về ý thích khác nhau của một nhóm người thì không thể có một cách biểu quyết nào để đưa ra một sự lựa chọn mà đa số đều thích.

[4] Polybius (khoảng 200-118 BC), sử gia người Hy lạp. Ông nổi tiếng về

tư tưởng phân quyền. Về sau tư tưởng này đã được Montesquieu chủ

trương trong tác phẩm L'esprit des lois (Tinh thần của luật pháp) và được áp dụng trong việc soạn thảo Hiến pháp Hoa Kỳ.

[5] Luận cương Liên bang 10 (Federalist Number 10) của James Madison là bài thứ 10 trong loạt bài Federalist Papers để thuyết phục cho việc phê chuẩn Hiến pháp Hoa kỳ.

[6] James McGill Buchanan, Jr. (sinh năm 1919): kinh tế gia Mỹ được biết đến qua các tác phẩm viết về lý thuyết của sự lựa chọn công cộng và do đó được giải Nobel về Kinh tế năm 1986. Tác phẩm của ông khởi xướng các công trình nghiên cứu lợi ích riêng tư của các chính trị gia và những yếu 169 | 606

tố ngoài kinh tế ảnh hưởng ra sao vào chính sách kinh tế của chính quyền.

[7] Lý thuyết Sự Chọn lựa của Công chúng (public choice theory) dựa trên lý thuyết kinh tế, nhằm lý giải hành vi của cá nhân trong một tập thể

cũng giống như hành vi của cá nhân trong môi trường cá nhân, nghĩa là, tìm cách tăng gia lợi ích cho bản thân (lựa chọn tư đối lại với lựa chọn công). Thí dụ, một dự luật nhằm bảo vệ khu gia cư tại một vùng nào đó khỏi bị lut lội bằng một dự án mà kinh phí do cư dân đóng một khoản thuế. Những người ở trong khu bị ảnh hưởng trực tiếp sẽ đồng ý ngay, nhưng những người không bị ảnh hưởng trực tiếp sẽ không đồng ý về dự

luật này.

[8] Patrick Jake O'Rourke (sinh năm 1947), tác giả người Mỹ là nhà văn, nhà báo châm biếm chính trị.

[9] Brooks Brothers là một công ty may y phục đẹp và lịch sự nổi tiếng tại Mỹ được giới thượng lưu rất ưa chuộng.

[10] Câu nói "Giao ước mà không đi đôi với gươm đao thì chỉ là giao ước suông" trong đoạn 2, chương 17 của cuốn Leviathan của Thomas Hobbes (1651).

170 | 606

Nguồn: Michael Munger. Dân chủ là một phương tiện, không phải là cứu cánh (bản dịch của Học viện công dân). Truy cập ngày 01.10.2016.

<http://icevn.org/vi/node/2073>

171 | 606

BÀI BẢY

DÂN CHỦ - QUYỀN CỦA TẤT CẢ QUỐC GIA

Tác giả: Joshua Muravchik

Dịch giả: Học viện Công dân

Có phải Dân Chủ là cho mọi người? Đối với người Mỹ thì câu trả lời rất là hiển nhiên. Nền Dân Chủ của Hoa Kỳ dựa trên những tiền đề rằng: "Tất cả

mọi người sinh ra đều bình đẳng, (và) được đấng tạo dựng nên họ ban cho những quyền bất khả chuyển nhượng," và rằng "Chính quyền có được quyền lực chính đáng là nhờ vào sự ưng thuận của những người dưới quyền cai trị."

Những điều này, nêu ra trong bản Tuyên Ngôn Độc Lập của Hoa Kỳ, là những "chân lý" đã được xem là "hiển nhiên." Đương nhiên, từ trước đến nay chưa bao giờ có những điều như vậy. Không một chính quyền nào trước đây đã đặt nền tảng trên những điều này. Những điều này, tuy thế, là những điều tuyên xưng niềm tin hay những nguyên lý đầu tiên, và dù không thể chứng minh được, đã bày tỏ những quan điểm căn bản về công lý của các bậc lập quốc Hoa Kỳ. Dẫn giải từ lý thuyết này, tác giả Joshua Muravchik, một học giả của Học Viện Doanh Thương Hoa Kỳ, và là tác giả của cuốn sách: "Xuất Cảng 172 | 606

Nền Dân Chủ: Hoàn Thành Vận Mệnh Hoa Kỳ," đã nhìn vào khái niệm của

"nền dân chủ phổ quát" và định nghĩa sự giới hạn và những thách thức của khái niệm này.

hông có điều gì trong bản Tuyên ngôn Độc lập nói rằng các nguyên K lý này chỉ áp dụng cho người Mỹ. Ngược lại, các tác giả đã nhắm mô tả những nguyên lý về một chính phủ công bình có thể áp dụng cho "mọi người." Tính chất phổ quát này đã được xác nhận bởi sự thành công với việc chính thể Hoa Kỳ thu hút hằng triệu những người di dân thuộc mọi giống dân khác biệt hoàn toàn với những người lập quốc, và những người nô lệ đã được thả tự do. Trong khi quốc gia tăng trưởng với nhiều ngôn ngữ khác nhau, nền dân chủ của Mỹ đã không yếu đi, mà đều đặn tăng trưởng một cách vững chắc hơn. Những người Mỹ đã tin tưởng vào nền dân chủ của mình và vào các lý do mà các bậc tiền bối lập quốc đã nêu lên, cũng cần phải tin tưởng chắc chắn rằng người dân ở các quốc gia khác cũng được trời ban cho những quyền tương tự, và chính quyền khắp mọi nơi phải được thiết lập trên sự ưng thuận của người dân.

Những thách thức của Thuyết Dân Chủ Phổ Quát

173 | 606

Nhưng với nét đặc trưng rất Hoa Kỳ này, lòng tin chắc vào ý tưởng dân chủ phổ quát đã không được xem như là điều "hiển nhiên" đối với mọi người. Thí dụ, các đại biểu của các Chính Quyền Á Châu tụ họp ở Vọng Các năm 1993 trong buổi họp vùng để chuẩn bị cho hội nghị thế giới của Liên Hiệp Quốc về Nhân Quyền đã tuyên bố rằng: "Tất cả mọi quốc gia

... có quyền định đoạt hệ thống chính trị cho họ," với ngụ ý bao gồm cả

những hệ thống vô dân chủ. Và họ nhấn mạnh rằng Nhân Quyền, "phải được xem xét trong bối cảnh của ... quốc gia và những điều cá biệt của vùng và các quá trình khác nhau về lịch sử, văn hóa, và tôn giáo của mỗi nước." Mặc dù câu nói trên đã được bày tỏ một cách khoa trương, như

thường dùng trong các lời tuyên bố ngoại giao, điểm được nêu lên thật là rõ ràng: Dân Chủ có thể không tốt cho tất cả mọi người. Lời tuyên ngôn ở Vọng Các đã ngấm ngầm ủng hộ ý kiến của đường lối chính trị "theo kiểu Á Đông" đặt để tập thể trước cá nhân, và theo đuổi chính sách phát triển kinh tế bằng các phương tiện của nền thống trị độc quyền. Các ý tưởng tương tự, đã được đề ra cho những người ở các vùng khác, thí dụ

như, những người vùng Trung Đông ưa thích các hệ thống chính trị dựa trên các lời giáo huấn của đạo Hồi Giáo, hay những người Châu Mỹ La Tinh thì lại thấy hệ thống chính trị theo kiểu hợp tác bình dân thích hợp hơn là một nền dân chủ cách "máy móc".

174 | 606

Một đường hướng tranh luận thứ hai thách thức thuyết dân chủ phổ

quát từ một phương hướng khác. Nhiều nhà học giả Hoa Kỳ đã đặt câu hỏi là không biết những người thuộc các nước nghèo hay các nước không thuộc Tây phương có khả năng tự cai trị chính họ hay không? Nhà bình luận chính trị Irving Kristol đã viết:"Tôi không phải một trong những người đã vui sướng lên với sự thành công của nền dân chủ ở Á Căn Đình hay ở Phi Luật Tân hay ở ... Đại Hàn... Tôi cá rằng dân chủ sẽ không sống sót nổi ở những quốc gia đó," bởi vì các quốc gia đó thiếu "những điều kiện tiên quyết của nền dân chủ ... những điều chắc chắn ... như các quan điểm về truyền thống và văn hóa." Tâm điểm của quan điểm này, không phải ở chỗ có một thể chế khác tốt đẹp hơn dân chủ, mà là nền dân chủ ở các quốc gia đó thực sự bất khả thi. Như nhà học giả về chính trị James Q. Wilson đã viết: "Dân chủ và sự tự do của con người thì tốt cho mọi người... Nhưng những cái tốt họ mang lại chỉ có thể ghi nhận khi người ta điềm tĩnh và dung thứ được những khác biệt." Ông ta nêu lên, đây không phải là trường hợp ở Trung Hoa, Nga Sô, hầu hết Phi Châu và ở Trung Đông, hay hầu hết Châu Mỹ La Tinh. Ông Wilson và Kristol, là những người bảo thủ, nhưng nhiều học giả cấp tiến khác đã dựa theo cái nhìn của họ. Thí dụ, khoa học gia về chính trị Robert Dahl viết:"Đó là một thực tế bi thảm, dù có thể nhiều người không đồng ý, là 175 | 606

hầu hết tại các nước khác trên thế giới đều thiếu những điều kiện cần thiết cho sự duy trì và phát triển dân chủ, và nếu mà có thì cũng yếu ớt."

Chúng ta hãy cùng cân nhắc lại từng điểm một trong hai điều phản đối thuyết dân chủ phổ quát này. Trước lời tuyên bố rằng mỗi quốc gia có quyền chọn hệ thống chính trị cho mình, ta phải hỏi ai đã phát biểu cho quốc gia của mình? Nhà kinh tế người Ấn-độ, Amartya Sen, người đã đoạt giải Nobel năm 1998, cho rằng: "những lý lẽ bào chữa cho những xếp đặt các nền chính trị chuyên chính ở Á Châu .... thường được đưa ra không phải từ những sử gia độc lập mà chính là từ những giới cầm quyền." Bởi vì những biện luận như vậy rõ ràng là chỉ nhằm phục vụ riêng tư, nên những điều đó thường được nêu lên với danh nghĩa của người dân.

Những giới này nói với chúng ta, là "nhân dân Trung Hoa" hay "nhân dân Tân Gia Ba" hay bất cứ ở nơi nào, người dân không muốn dân chủ. Bỏ

qua một bên điểm khôi hài này, (tại sao, tách các điều này khỏi những tiền đề dân chủ, sự việc đã có bao giờ ăn nhằm đến những gì người dân muốn?) Ở đây câu hỏi được nêu lên, là làm thế nào chúng ta biết những gì người dân muốn trừ phi chúng ta hỏi họ?

Những kẻ cai trị thường nói họ biết đối tượng của họ muốn gì, nhưng tại sao phải chấp nhận những lời tuyên bố của họ? Vào năm 1950, ở miền nam nước Mỹ, phát ngôn viên cho người da trắng thường khẳng định 176 | 606

rằng "những người da màu" hài lòng chấp nhận việc phân biệt chủng tộc.

Nhưng mà khi quyền bầu cử đã được bảo đảm cho người da đen, thì lập luận này của những người phân biệt chủng tộc đã hoàn toàn bị phản bác.

Trên khắp thế giới, đã có nhiều trường hợp trong đó người sống dưới chế độ độc tài rốt cuộc cũng đã được cơ hội bày tỏ ước muốn của họ, và kết quả thì luôn đi ngược lại với những gì những kẻ độc tài tuyên xưng.

Thông thường, điều này đã xảy ra khi chính thể đương nhiệm tự đưa mình rơi vào vòng áp lực và bởi vậy đã dàn xếp một cuộc bầu cử dưới những nhiệm kỳ có lợi cho họ trong niềm hy vọng còn bám víu vào quyền lực. Vào năm 1977, khi các cuộc biểu tình dâng cao để chống lại hệ thống quân luật mà Indira Gandhi đã áp đặt trên Ấn Độ, bà đã đồng ý tiến hành một cuộc bầu cử vì bà tin tưởng rằng cuộc bầu cử sẽ mang lại cho bà lá phiếu tín nhiệm. Bà lý luận rằng trong một quốc gia đã kiệt quệ như Ấn Độ, những tiền đề kinh tế mà bà đưa ra sẽ được chấp nhận nhiều hơn là những quyền lợi về chính trị. Ngược lại, cuộc bầu cử đã truất phế bà ra khỏi địa vị, và phe đối lập là phe được lãnh đạo bởi đảng của "tiện dân", những người nghèo nhất của những người nghèo (thuộc đẳng cấp xã hội thấp nhất Ấn độ) [đã lên cầm quyền]. Vào năm 1987, ông Ferdinand Marcos kêu gọi một "buổi bầu cử tức thời" ở Phi Luật Tân, để phe đối lập không có đủ thời giờ tổ chức, nhưng ông ta cũng vậy, đã bị đánh bại. Vào 177 | 606

năm sau đó ở Chí Lợi, Tổng thống Augusto Pinochet, không dám liều lĩnh một cuộc tranh cử, đã đồng ý một cuộc trưng cầu dân ý để quyết định cho ông được tiếp tục cai trị. Sáng kiến này là để cho cử tri chọn lựa giữa tình trạng hiện thời hay một tương lai xa lạ mà chỉ dẫn đến bất ổn.

Mặc dù vậy, đa số đã bầu "không chấp nhận" sự tiếp tục cai trị của ông Pinochet. Vào năm 1989, chính quyền Ba Lan và phe đối lập đã đồng ý để

có một cuộc bầu cử bán phần. Nhiều ghế trong ngành lập pháp đã được đề

ra để dân chúng lựa chọn, nhưng trong danh sách của những đảng viên cộng sản cao cấp không có một người đối lập nào để bảo đảm là họ sẽ

thắng cử. Tuy vậy, người dân đã làm hỏng ý đồ đó. Mặc dầu không có những ứng cử viên khác để chọn, phần đông cử tri đã xóa trên lá phiếu tên của những người tai to mặt lớn đang cai trị. Những người này là những ứng cử viên chưa từng có trong lịch sử, tranh cử không có đối lập mà vẫn thua. Vào năm 1990, trong lúc các chế độ độc tài ngã nhào chung quanh thế giới, những nhà cai trị quân sự ở Miến Điện đã bị đương đầu với những cuộc biểu tình vĩ đại trên đường phố. Quân lính đã giết rất nhiều người biểu tình, nhưng rốt cuộc những nhà cai trị đã phải đồng ý để đưa ra một cuộc bầu cử đầu tiên trên toàn quốc trong vòng 30 năm qua. Đảng Liên Minh Quốc Gia Dân Chủ (National League for Democracy) đã thắng hơn 80 phần trăm lá phiếu, nhưng bi thảm thay chính quyền quân phiệt đã từ chối chấp nhận kết quả của cuộc bầu cử.

178 | 606

Ước Muốn Có Nền Dân Chủ

Còn rất nhiều những thí dụ điển hình như vậy có thể nêu lên. Ngược lại, đâu là những thí dụ điển hình về những người độc tài đã thắng cử trong một cuộc bầu cử tự do vì nhân dân chấp thuận sự cai trị của họ? Đã có khi nào người dân lại bỏ phiếu từ bỏ những quyền dân chủ của họ? Thật ra cũng có những trường hợp các nhà lãnh đạo được bầu trong cuộc bầu cử

tự do, đã từ chối không nhượng bỏ quyền lực, và do đó đã biến họ trở

thành những kẻ độc tài, nhưng chưa có trường hợp nào mà những kẻ độc tài đó dám nêu lên ý định độc tài của họ khi tranh cử. Cũng có những trường hợp những cựu đảng viên Cộng Sản được bầu trở lại quyền hành ở

nhiều quốc gia thuộc khối Xô Viết cũ. Nhưng không có một ứng cử viên nào đã đề nghị phục hồi lại sự cai trị độc đảng. Thay vào đó, họ đã vận động tranh cử trên những vấn đề xã hội và kinh tế, đồng thời xác nhận sẽ

tuân theo những thủ tục dân chủ.

Hai trường hợp gần đây nhất là người dân Indonesia và Iran sống dưới sự cai trị chuyên chính đã chứng tỏ ước muốn chế độ dân chủ cho họ. Các cuộc biểu tình của sinh viên học sinh đã đưa đến sự sụp đổ chế độ của Tướng Suharto vào năm 1998; những cuộc bầu cử tiếp sau đó đã khiến cho đảng phái cai trị Golkar phải thất bại nặng nề. Iran vẫn chưa đưa ra 179 | 606

được những cuộc bầu cử hoàn toàn tự do. Chỉ có những ứng cử viên nào tuyên hứa ủng hộ một hệ thống Hồi Giáo và đã được chấp nhận bởi thẩm quyền của hàng giáo phẩm mới được cho phép ra ứng cử. Nhưng ít ra, những cuộc bầu cử nghị viện trong năm nay đã chứng tỏ rõ ràng ước muốn của đại chúng cho một chế độ dân chủ càng bành trướng hơn.

Những biến cố này cho thấy "ông trời có mắt," vì Iran và Indonesia là hai quốc gia đã lên tiếng trình bày lý lẽ tích cực nhất ở hội nghị Vọng Các cho rằng người dân Á Đông không hoan nghênh những tiêu chuẩn quốc tế về nhân quyền và dân chủ.

Một dạng thái khác của điểm tranh luận này cho rằng một vài quốc gia không muốn có dân chủ được minh họa bằng lời của nhà học giả Hoa Kỳ

Howard Wiarda, một nhà chuyên môn về Châu Mỹ La Tinh. "Tôi nghi ngờ rằng Châu Mỹ La Tinh muốn ...dân chủ theo lối Hoa Kỳ (U.S-style)." Điều này thoạt nghe như là đặt câu hỏi có phải chăng dân chủ là một giá trị thích hợp phổ quát cho mọi nơi, nhưng hơn thế, có phải chăng tất cả mọi quốc gia phải có một hệ thống chính trị được đúc từ một cái khuôn giống nhau, được đặt tên là cái khuôn của người Mỹ. Đây là một vấn đề sai nhầm. Tại sao bất cứ quốc gia nào khác lại muốn dân chủ

theo lối Hoa Kỳ? Hệ Thống Mỹ, với những nét đặc thù như chính sách Cân Bằng và Kiểm Soát, quyền lực mạnh mẽ được phân chia cách kỳ quặc 180 | 606

ở Thượng Viện, sự phân chia quyền lực giữa tiểu bang và chính quyền liên bang, cái ưu thế của hai đảng chính, vân vân... được khởi sanh từ những kinh nghiệm riêng của nước Mỹ. Các chế độ dân chủ khác gồm có các hệ

thống nghị viện, những chính quyền thống nhất, có các cuộc bầu cử đa đảng, có chế độ đại biểu theo tỷ lệ cân xứng, có các hệ thống lập pháp đơn viện, và vô số các dạng khác. Khi những người chiếm cứ Phe Đồng Minh thiết lập Dân Chủ ở Nhật Bản sau Đệ Nhị Thế Chiến, họ đã thử dùng hệ

thống liên bang trong một thời gian ngắn, nhưng cái đó quá xa lạ đối với truyền thống của Người Nhật, cho nên hệ thống đó đã không tồn tại.

Mỗi một nền dân chủ có tính cách riêng biệt của nó, và có thể có nhiều dạng tổ chức khác nhau.

Tuy nhiên, không thể nói rằng những gì được gọi là dân chủ thì xứng với tên của nó. Trải qua nhiều năm, nhiều phong trào và chính thể cách mạng, hay nhiều người Cộng Sản, đã tự cho họ là "dân chủ" bởi vì họ tự

nhận là đã tận tâm lo cho sự phúc lợi của người dân, mặc dầu họ đã không được tuyển chọn trong một cuộc bầu cử. Nhưng trong những năm cuối cùng của Liên Bang Sô Viết, Tổng Thống Mikhail Gorbachev đã xác nhận là từ ngữ dân chủ đã không được dùng một cách đúng đắn. Ông nói:

"chúng ta biết ngày nay, là chúng ta có thể tránh khỏi rất nhiều ... khó khăn nếu tiến trình dân chủ đã được phát triển một cách bình thường ở

181 | 606

quốc gia chúng ta." Điều này có nghĩa như ông ta đã nói, "dân chủ theo lối đại biểu và nghị viện."

Xác Định Dân Chủ Là Gì?

Bởi vì từ ngữ đã được dùng một cách sai lạc, cho nên rất là quan trọng để

nhận ra một số đặc điểm căn bản dùng phán đoán một quốc gia có dân chủ hay là không. Các đặc điểm này được tóm tại trong ba điều. Thứ

nhất, các viên chức chính quyền chính yếu phải được tuyển chọn trong những cuộc bầu cử công bằng và tự do. Điều này có nghĩa là bất cứ ai cũng có quyền ra tranh cử và tất cả mọi người đều có quyền bầu cử.

Đương nhiên, cũng có một vài sai biệt nhỏ không quan trọng lắm [nhưng cũng khiến cho dân chủ không được hoàn thành], như Nam Phi dưới chính sách tách biệt chủng tộc (apartheid) đã đưa ra những cuộc tranh cử, mà người da đen lại không được bầu. Đó không phải là dân chủ. Hay Iran đã có bầu tổng thống và ngành lập pháp, nhưng nhiều ứng cử viên đã bị

chặn ngăn không cho ứng cử bởi quyền lực của giáo hội, và những viên chức dân cử lại phải phục tùng các hội đồng tôn giáo không do dân bầu ra. Đó không phải là dân chủ.

Thứ hai, tự do diễn đạt phải được cho phép, đó là, tự do ngôn luận, báo chí, hội họp và các tự do giống như vậy. Dĩ nhiên , cũng có một vài 182 | 606

khuyết điểm nhỏ nhưng có thể có chút quan trọng, như trường hợp tại Tây Bá Lợi Á, các phương tiện truyền thông đại chúng hầu hết nằm trong sự độc quyền của chế độ, và một số nhỏ các cơ sở truyền hình và báo chí độc lập thì lại bị quấy nhiễu về cả thể chất và pháp lý, thì đó không phải là dân chủ mặc dầu nhà nước đã đưa những cuộc tranh cử có tính cách thi đua hẳn hoi

Thứ ba, pháp trị phải chiếm được ưu thế. Khi một người đã bị kết tội với một tội trạng, người đó phải có được lý do để tin tưởng là trường hợp của mình sẽ được xét xử theo tội trạng, chứ không theo mệnh lệnh của các thẩm quyền chính trị đưa xuống cho các vị thẩm phán. Cũng giống như vậy, khi một người công dân phải chịu đựng sự ngược đãi sai phạm dưới bàn tay của một viên chức, thì phải có một số cách thức pháp định qua đó người công dân có thể đòi được bồi thường. Như vậy, thì Mã Lai không có thể chấp nhận là có dân chủ, mặc dù quốc gia này mới tổ chức bầu cử, bởi vì người lãnh đạo bên phe đối lập đã bị giam giữ trong nhà tù với những sự kết tội do tổng thống chủ mưu.

Chúng ta hãy cùng nhau trở lại với thách thức thứ hai đối với thuyết dân chủ phổ quát, đó là điều tranh luận của các nhà tư tưởng như Kristol, Wilson và Dahl cho rằng dân chủ, mặc dầu rất thích hợp, nhưng vượt quá khả năng của những người không phải là Tây Phương và nghèo kém.

183 | 606

Lý luận này chẳng phải là điều mới mẻ gì. Một vài thập niên vừa qua, cũng đã có một số hoài nghi tương tự về khả năng dân chủ của các xã hội mà nay đã được coi là có nền dân chủ vững chắc, như Nhật Bản chẳng hạn. Khi Đệ Nhị Thế Chiến sắp kết thúc, Tổng Thống Harry Truman ra lệnh cho các chuyên viên hàng đầu về Nhật Bản làm việc ở Bộ Quốc Phòng Hoa Kỳ thực hiện một báo cáo về chính sách của Mỹ đối với Nhật Bản khi quốc gia ấy đã bị đánh bại. Chuyên viên Joseph Grew đã thưa với ông rằng: "từ cái nhìn chiến lược dài hạn, điều tốt nhất mà chúng ta có thể hy vọng là thiết lập một chế độ quân chủ lập hiến, vì kinh nghiệm đã cho thấy nền dân chủ ở Nhật Bản sẽ không bao giờ thực hiện được."

Tương tự như vậy, vào năm 1952 khi sự chiếm đóng Tây Phương ở Đông Đức kết thúc, khoa học gia về chính trị nổi tiếng Hans Eulau đi kinh lý nước Đức và viết một cách rất thất vọng rằng "Nền Cộng Hòa Bonn xem ra giống như là màn trình diễn thứ hai của Weimar[*] ... với điềm báo trước hồ như là sẽ có số phận giống như cũ." Vấn đề, Eulau giải thích, là

"nền chính trị Đức Quốc đã đặt căn bản không phải trên kinh nghiệm dân chủ mà đã trên sự kêu gọi tình cảm."

Khi Ý Đại Lợi chuyển qua chủ nghĩa phát xít vào những năm 1920, sử

gia Arnold Toynbee viết rằng: "Sự kiện nước Ý bác bỏ dân chủ đã đặt ra một câu hỏi chưa có câu trả lời dứt khoát là phải chăng cây chính trị

184 | 606

không thể đâm rễ vững chắc ở bất cứ nơi đâu ngoại trừ ngay trên phần đất quê hương của nó," nghĩa là Anh Quốc và Hoa Kỳ. Nhưng dù có ở Hoa Kỳ, nghi ngờ thường được nêu lên về khả năng chính trị của một số công dân. Như thượng nghị sĩ Strom Thurmond giải thích ở Viện Đại Học Luật Harvard vào năm 1957: "Nhiều người da đen, đơn giản mà nói, là không đủ hiểu biết về chính trị để ... tham gia vào các sứ vụ công dân và chính trị ... một số lớn khác có lẽ cũng thiếu một số phẩm chất khác cần có trước để có thể bầu một lá phiếu thật sự khôn ngoan."

Điều tranh luận nói rằng dân chủ đòi hỏi truyền thống dân chủ là một lập luận vòng tròn. Làm thế nào mà có được một truyền thống dân chủ

ngoài việc thực tập dân chủ? Câu trả lời, những kẻ hoài nghi hay nói, là dân chủ bên tây phương nảy sinh ra từ một số ý kiến từ truyền thống tây phương mà có thể truy tìm ngược lại từ thời cổ điển xa xưa. Nhưng Amartya Sen có lời đáp lại rất đáng để ý. Ông vạch ra rằng truyền thống Tây Phương gồm có những yếu tố thay đổi khác nhau. Nguồn gốc của dân chủ có thể truy tìm từ thời cổ Hy Lạp, nhưng những nhà triết gia Hy Lạp lại tán thành sự nô lệ. Dân chủ hiện đại được phác họa dựa trên một số

yếu tố lấy từ truyền thống Tây Phương trong khi đó cũng loại bỏ những điều khác. Vả lại, ông Sen dẫn chứng những yếu tố tự do có thể tìm thấy trong Phật giáo, Khổng giáo, Bà la môn giáo, Hồi giáo, và các tư tưởng cổ

185 | 606

xưa của Ấn độ , và ông ta hỏi tại sao những điều này lại không có thể rút ra như một căn bản văn hóa để áp dụng cho dân chủ ở thế giới không phải là Tây Phương.

Mặc dầu chúng ta ý thức rằng văn hóa là một điều quan trọng định đoạt chính trị, sự liên hệ giữa hai điều ấy rất là khó để ghi ra cho rõ. Học giả về chính trị Samuel Hungtington đã nhắc nhở chúng ta là một vài thập niên trước đây tất cả mọi xã hội với phần đông dân chúng theo Khổng giáo là xã hội nghèo đói, và các nhà học giả về Xã Hội tranh luận rằng có một số điều gì đó trong thái độ hành động được thúc đẩy thêm từ

những niềm tin của Khổng giáo đã giữ (những xã hội ấy) ở trong cảnh nghèo đói. Thế nhưng, kể từ đó, các xã hội Khổng giáo đã kinh nghiệm sự tăng trưởng kinh tế nhanh hơn là các xã hội Hồi giáo hay Kitô giáo có thể làm được từ trước đến nay. Bây giờ, các nhà học giả về Xã Hội đang cố

gắng để hiểu điều gì ở niềm tin Khổng Giáo đã thúc đẩy giàu mạnh.

Dân Chủ Phổ Quát có phải là điều thích hợp không?

Lời phản bác thích đáng nhất đối với những người nghi ngờ khả năng tiếp thu dân chủ của những người nghèo và không phải là người gốc Tây Phương là kinh nghiệm của những thập niên gần đây. Chiếu theo bản tường thuật có căn cứ và đích xác nhất, là bản "khảo sát tự do" hàng năm 186 | 606

do tổ chức tư nhân, "Nhà Tự Do" (Freedom House) thực hiện, là năm ngoái, 120 quốc gia trong số 190 quốc gia trên thế giới đã có chính quyền được bầu qua thể thức dân chủ. Tổng số này tính ra có 62.5 phần trăm các quốc gia và bao gồm 58.2 phần trăm dân số thế giới. Tới nay đã có 20 chế

độ dân chủ bầu cử ở Phi Châu, 14 ở Á Châu, không đếm các quốc gia hải đảo vùng Thái Bình Dương Á Châu, trong số các quốc gia này có 11 quốc gia có chế độ dân chủ. Không cần phải nói thêm, các nền dân chủ không phải tây phương này gồm có một số đông các quốc gia nghèo. Đương nhiên, rất là đúng sự nghèo đói, nạn mù chữ thất học, và các va chạm trong xã hội làm cho việc thực thi dân chủ khó hơn. Chắc có thể xảy ra là những chế độ dân chủ còn non nớt mà Nhà Tự Do đã đếm năm nay sẽ trở

lại chế độ độc tài, như là hầu hết các quốc gia Tây Âu đã đạt được dân chủ

qua những giai đoạn của tiến triển và thoái lui chứ không phải là tất cả

(tiến đến dân chủ) cùng một lúc. Nhưng kinh nghiệm lịch sử chứng minh rằng những trở ngại văn hóa và xã hội không phải là không thể vượt qua được. Hãy cùng xét chế độ dân chủ đầu tiên được thành lập năm 1776, chế độ ấy rất là bất toàn, và bây giờ, 224 năm sau, đã có 120 chế độ dân chủ, điều nổi bật là dân chủ đã bành trướng rộng lớn đến thế nào chứ

không phải là dân chủ đã bị giới hạn như thế nào.

187 | 606

Nếu tất cả những điều này đã chứng tỏ là dân chủ phổ quát là điều quả

thực có thể thực hiện được, liệu nó có phải là điều người dân mong muốn không? Tôi tin tưởng là có. Đầu tiên, nó sẽ tạo ra một thế giới hòa bình hơn. Các chế độ dân chủ không đánh lẫn nhau. Có rất nhiều nghiên cứu đã được chú tâm vào điểm quan sát này từ lúc nó được nêu ra trong 10 hay 15 năm qua, và cho tới ngày nay nó vẫn đứng vững, như lời nói của một học giả, "như là một định luật thực nghiệm trong quan hệ quốc tế." Có cuộc bàn cãi về điều các chế độ dân chủ thì hòa bình hơn, có phải chăng đó là tự chính bản tính, hay chỉ là hòa bình hơn đối với các nền dân chủ

khác. Nhưng một trong hai đường hướng, thì chiến tranh sẽ xảy ra ít thường xuyên hơn, nếu càng đông (quốc gia) trên thế giới trở thành dân chủ.

Cộng thêm điều "hòa bình dân chủ" này, ông Sen đã đẩy mạnh một đề

nghị khác về các chế độ dân chủ mà chưa có ai đã đưa ra một trường hợp bác bỏ. Ông ta nói là chưa có một chế độ dân chủ nào đã kinh nghiệm nạn chết đói hay một tai họa tương tự. Ông nói lý do là nạn chết đói có thể ngăn ngừa được. Trong các hệ thống chính trị có xếp đặt cơ cấu

"thông báo phản hồi" (feedback), cơ cấu thường có trong chế độ dân chủ, các chính phủ đã được báo động khi các trạng huống tạo nên nạn chết đói 188 | 606

đang thành hình và họ đã hành động để làm giảm bớt đi trước khi những điều đó đạt đến mức tỷ lệ thảm khốc.

Những điều này là những lý lẽ then chốt ủng hộ cho dân chủ. Nhưng, đối với tôi, có lẽ bởi vì tôi là một người Mỹ, lý do mạnh mẽ nhất thì không khách quan lắm. Tôi tin tưởng là mỗi một người trưởng thành phải được có tiếng nói trong chính phủ của mình, nếu người ấy muốn vậy.

Đây là một phần trong việc hình thành nhận thức của tôi về nhân phẩm, dù cho các chính quyền dân chủ có đưa ra những quyết định khôn ngoan hay là không. Nhiều cá nhân không luôn luôn quyết định một cách khôn ngoan trong cuộc sống cá nhân của họ, thí dụ như trong việc chọn người phối ngẫu hay nghề nghiệp. Nhưng tôi tin tưởng cái đó tốt cho người ta để họ được tự do lựa chọn và phạm sai lầm cho chính họ, còn hơn là để

cho người khác cai quản cuộc đời của họ. Giống như vậy, theo cái nhìn của tôi, có thể áp dụng vào phạm vi công cộng. Tôi không chứng minh được là tôi đúng. Đây không phải là một đề nghị có thể chứng minh được, nhưng nó là vấn đề của những giá trị cốt lõi. Dầu vậy, xét về sự lan rộng của dân chủ chung quanh thế giới, những gía trị này đã được chia sẻ bởi rất nhiều người có những kinh nghiệm rất là khác với những gì của cá nhân tôi.

189 | 606

Nguồn: Joshua Muravchik. Dân chủ - quyền của tất cả quốc gia. Truy cập ngày 01.10.2016.

<http://www.icevn.org/vi/node/138>

190 | 606

BÀI TÁM

DÂN CHỦ NHƯ MỘT GIÁ TRỊ TOÀN CẦU

Tác giả:

Amartya Sen

Biên dịch: Đỗ Kim Thư, Trần Lương Ngọc,

Nguyễn Hồng Liên, Nông Duy Trường

Hiệu đính: Nguyễn Trang Nhung, Vũ Công Giao

ào mùa hè năm 1997, một nhà báo hàng đầu của Nhật Bản có hỏi ý V kiến của tôi xem điều gì đáng được coi là quan trọng bậc nhất đã xảy ra trong thế kỷ XX. Tôi cảm thấy đây quả là một câu hỏi bất thường khiến cho ta phải suy nghĩ vì trong thế kỷ qua có biết bao điều trọng đại đã xảy ra. Các đế quốc ở châu Âu, nhất là đế quốc Anh và Pháp, từng một thời thống trị thế kỷ XIX, nay đã chấm dứt. Chúng ta cũng đã chứng kiến hai cuộc đại chiến. Ta đã chứng kiến sự nổi dậy và suy tàn của chủ nghĩa Phát-xít và Quốc xã. Thế kỷ này cũng chứng kiến sự trỗi dậy của chủ

nghĩa cộng sản và sự sụp đổ của khối Liên Xô – Đông Âu và sự biến chất từ căn bản của chủ nghĩa này (ở Trung Quốc). Ta cũng thấy một sự thay đổi cán cân kinh tế với một đầu nặng ở phương Tây sang một sự cân bằng 191 | 606

kinh tế với sức nặng tương đương ở Nhật Bản và các nước thuộc Đông Á

và Đông Nam Á. Mặc dù vùng này cũng đang trải qua những vấn nạn kinh tế và tài chính nhưng những vấn nạn này cũng không làm mất được thế cân bằng kinh tế thế giới đã xảy ra trong nhiều thập niên vừa qua (trong trường hợp Nhật Bản, hầu như gần một thế kỷ). Một trăm năm qua, quả thật, không thiếu gì những biến cố quan trọng.

Tuy nhiên, trong số những sự phát triển lớn lao và khác nhau xảy ra trong thế kỷ XX, sau rốt, tôi chẳng thấy khó khăn gì khi chọn một sự

phát triển ưu việt nhất trong thời đại này: đó là sự phát triển của chế độ

dân chủ. Nói thế không có nghĩa là các sự kiện khác trong cùng thời không phải là không quan trọng nhưng tôi sẽ lập luận rằng trong một tương lai không xa, khi người ta nhìn lại những gì đã xảy ra trong thế kỷ

này, họ sẽ phải nhìn nhận sự phát triển của chế độ dân chủ – một chế độ

chính trị được công nhận là ưu việt – xứng đáng được xem là quan trọng nhất.

Ý tưởng về dân chủ phát xuất, dĩ nhiên, từ cổ Hy Lạp, hơn hai ngàn năm trước. Những nỗ lực rời rạc nhằm dân chủ hóa cũng được thử

nghiệm tại nhiều nơi khác, gồm cả ở Ấn Độ.[1] Nhưng thực ra tư tưởng dân chủ mới được hình thành và nghiêm túc đưa vào thực hành (dù chỉ

trong một quy mô giới hạn) ở Hy Lạp, trước khi nền dân chủ bị sụp đổ và 192 | 606

thay thế bằng các chế độ chính trị bất cân xứng và độc đoán hơn. Ngoài ra, không còn mô hình chính trị nào khác.

Sau đó, chế độ dân chủ, như ta biết, đã phải mất một thời gian lâu dài mới trỗi dậy. Sự xuất hiện tiệm tiến và đắc thắng tối hậu của hệ thống chính quyền dân chủ được củng cố qua nhiều thời đại, từ khi Đại Hiến chương được ký kết năm 1215 tới cuộc cách mạng Mỹ và Pháp trong thế

kỷ XVIII, đến việc mở rộng quyền bầu cử tại châu Âu và châu Mỹ trong thế kỷ XIX. Tuy nhiên, mãi đến thế kỷ XX, tư tưởng dân chủ mới trở

thành một mô hình “bình thường” mà bất cứ nơi nào cũng được hưởng –

dù ở châu Âu, châu Mỹ, Châu Á, hay Châu Phi.

Cái ý tưởng dân chủ, như là một sự cam kết thực hiện toàn cầu, quả là một ý tưởng khá mới và là một sản phẩm tinh túy của thế kỷ XX. Những viên loạn tướng và lãnh chúa dùng vũ lực để hạn chế quyền lực của Anh hoàng qua bản Đại Hiến chương chỉ thấy nhu cầu này có tính chất cá biệt tại nước Anh. Ngược lại, những người Mỹ chiến đấu cho độc lập và các nhà cách mạng tại Pháp là những người đã góp phần lớn lao vào sự hiểu biết về nhu cầu thiết lập chế độ dân chủ như một hệ thống tổng quát.

Thế nhưng, trọng tâm của những đòi hỏi thiết thực của họ cũng vẫn mang tính địa phương, bị giới hạn bởi hai bờ của Đại Tây Dương và được 193 | 606

thiết lập trên nền tảng đặc thù về kinh tế, xã hội và lịch sử chính trị của vùng đất này.

Trong suốt thế kỷ XIX, các lý thuyết gia về dân chủ cảm thấy tự nhiên khi đặt vấn đề liệu nước này hay nước kia có “trưởng thành để có chế độ

dân chủ” hay không? Suy nghĩ này chỉ mới thay đổi trong thế kỷ XX, khi các nhà học giả nhận ra rằng họ đã đặt sai vấn đề: Thay vì xét xem một nước có thích hợp với chế độ dân chủ hay không ta cần xét xem nước đó khi áp dụng dân chủ có trở nên “trưởng thành” hay không. Điều này quả

thực là một sự thay đổi tư duy lớn lao, mở rộng khả năng tiếp cận của dân chủ tới hàng tỷ người trong những nền văn hóa, lịch sử và mức độ giàu nghèo chênh lệch khác nhau.

Cũng chỉ trong thế kỷ này, rốt cuộc rồi thì người ta mới chấp nhận

“quyền bầu cử của mọi người trưởng thành” có nghĩa là của tất cả mọi người, không phân biệt nam nữ. Vào tháng Giêng năm nay, tôi có dịp gặp bà Ruth Dreyfus, tổng thống Thụy Sĩ và là một phụ nữ nổi tiếng trên thế

giới. Dịp này khiến cho tôi nhớ lại rằng phụ nữ Thụy Sĩ mới chỉ được quyền bầu cử khoảng một phần tư thế kỷ trước đây.[2]

Tôi công nhận là có nhiều ý kiến chống lại sự khẳng định tính toàn cầu của dân chủ. Những sự chống đối này có nhiều thể loại và đến từ nhiều hướng khác nhau. Thật ra, phần trình bày những quan điểm chống đối 194 | 606

này là một phần của tiểu luận này, qua đó tôi phải xem xét giá trị toàn cầu của dân chủ và những tranh biện chung quanh lập luận này. Tuy nhiên, trước khi bắt đầu cuộc thảo luận, ta cần phải hiểu rõ xu thế (thời đại) đã đưa dân chủ trở thành một niềm tin đang chiếm ưu thế trong thế giới hiện đại.

Trong bất kỳ thời đại và hoàn cảnh xã hội nào, bao giờ cũng có những niềm tin phổ quát được mọi người tôn trọng như một quy luật chung, tương tự như sự bố trí “mặc định” trong một lập trình điện toán. Những niềm tin này được xem là đúng cho đến khi sự khẳng định này bị chứng minh ngược lại. Mặc dù dân chủ vẫn chưa được áp dụng trên toàn cầu, cũng như chưa được chấp nhận đồng loạt, trong bối cảnh chung của thế

giới, chính quyền theo dân chủ đã đạt được vị thế “mặc định.” Trái banh hiện đang nằm trên sân của những kẻ muốn bôi bác dân chủ đưa ra những lập luận chống lại sự mặc định này.

Sự thay đổi có tính chất lịch sử này xảy ra cách nay chưa lâu, khi những người cổ vũ cho dân chủ ở Châu Á và Châu Phi còn là một thiểu số bị

dồn vào chân tường. Dù hiện nay ta đã có đủ lý lẽ để phản bác những kẻ, dù ngấm ngầm hay công khai, đã từ khước nhu cầu dân chủ, ta cũng phải ghi nhận một cách rõ ràng xem dư luận chung đã chuyển hướng như thế

nào so với thế kỷ trước. Ta không cần cứ mỗi lần lại phải chứng minh 195 | 606

xem nước này hay nước kia (Nam Phi, Cambodia hay Chile) có “thích hợp” cho dân chủ hay không nữa (câu hỏi này đã từng là câu hỏi then chốt trong các cuộc thảo luận về dân chủ trong thế kỷ XIX). Sự công nhận dân chủ như một hệ thống thích hợp trên toàn cầu, nằm trong chiều hướng đưa đến sự công nhận giá trị toàn cầu của hệ thống dân chủ

chính là một tư duy cách mạng trọng yếu và là một trong những đóng góp chính trong thế kỷ XIX. Chúng ta sẽ xem xét vấn đề dân chủ là một giá trị toàn cầu trong bối cảnh này.

Kinh nghiệm của Ấn Độ

Dân chủ đã hoạt động tốt như thế nào? Trong khi chẳng có ai đặt vấn đề

về vai trò của dân chủ tại các nước như Mỹ, Anh hay Pháp thì đây vẫn là một vấn đề gây tranh cãi tại những nước nghèo hơn trên thế giới. Đây không phải là lúc đưa ra một sự khảo sát chi tiết các dữ kiện lịch sử nhưng tôi cũng có thể trả lời rằng chế độ dân chủ đã hoạt động khá tốt.

Ấn Độ, dĩ nhiên, đã từng là diễn đàn của cuộc tranh luận này. Khi không trả lại độc lập cho Ấn Độ, người Anh đã bày tỏ sự quan ngại về khả

năng tự cai trị của người Ấn. Nước Ấn thực sự đã bị rối loạn chính trị

trong năm 1947, năm được trao trả độc lập. Ấn Độ lúc đó có một chính phủ chưa có kinh nghiệm, người dân Ấn còn chưa nguôi ngoai về việc đất 196 | 606

nước bị chia hai, sự liên kết giữa các đảng phái còn chưa rõ ràng, cộng thêm với các cuộc bạo động tràn lan trong các cộng đồng sắc tộc và bất ổn xã hội. Cho nên, lúc đó thật khó mà có được niềm tin vào tương lai của một nước Ấn Độ thống nhất và dân chủ.

Thế nhưng, nửa thế kỷ sau, ta thấy nền dân chủ đó, dù có nhiều trầy trật, đã hoạt động tốt một cách đáng nể. Những khác biệt chính trị phần lớn được giải quyết trong khuôn khổ của hiến pháp, các chính phủ lên rồi xuống theo quy luật của bầu cử và nghị viện. Dù sự kết hợp những khác biệt chính trị tại Ấn Độ có lúc vụng về, thiếu trang nhã và có lúc tưởng như bất khả nhưng Ấn Độ đã tồn tại và hoạt động như một đơn vị chính trị trong hệ thống dân chủ. Nói cho đúng, Ấn Độ không bị phân hóa là nhờ có bộ máy dân chủ hoạt động hữu hiệu.

Ấn Độ cũng đã vượt qua được những thử thách khổng lồ khi phải giải quyết những dị biệt giữa các ngôn ngữ chính và các sắc độ tôn giáo khác nhau.[3] Sự khác biệt giữa tôn giáo và cộng đồng khiến cho xã hội rất dễ

bị các chính trị gia giáo phái lợi dụng và họ đã lợi dụng sự phân hóa này trong nhiều trường hợp gồm nhiều vụ mới xảy ra gần đây và khiến cho cả

nước phải cảnh báo. Tuy nhiên, chính sự cảnh báo trước những vụ bạo động mang tính chất tôn giáo và sự lên án các hành vi đó từ mọi thành phần trong cả nước đã là một sự bảo đảm chính yếu của dân chủ chống lại 197 | 606

các sự lợi dụng và tranh chấp hẹp hòi giữa những bè phái và phe nhóm tôn giáo. Điều này quả là hệ trọng cho sự tồn tại và thịnh vượng của Ấn Độ, vì đây là một nước có nhiều sự khác biệt sâu sắc, không những là quê hương của đa số người Hindu mà còn là quê hương của một phần ba dân theo Hồi giáo, của hàng triệu người theo Phật giáo và Thiên Chúa giáo và của những giáo phái khác như Sikhs, Parsees và Jains.

Dân chủ và phát triển kinh tế

Ta vẫn thường nghe lời tuyên bố là các hệ thống chính trị phi dân chủ

khá hơn các hệ thống khác trong việc đem lại phát triển kinh tế. Sự tin tưởng này thường được gọi là “Giả thuyết họ Lý” vì được Lý Quang Diệu, nhà lãnh đạo và cựu thủ tướng của Singapore xiển dương. Lý Quang Diệu đã hoàn toàn đúng khi dẫn chứng một vài nước có kỷ luật (Nam Hàn, Singapore và Trung Quốc hậu cải cách) đã có mức độ tăng trưởng kinh tế

nhanh hơn các nước kém chuyên chế (gồm cả Ấn Độ, Jamaica và Costa Rica). Giả thuyết họ Lý, tuy nhiên, chỉ được đặt căn bản trên một vài sự

quan sát rời rạc, rút ra từ những thông tin được tuyển lựa và hạn chế thay vì dựa trên bất kỳ một cuộc khảo sát dùng thống kê phân tích các dữ kiện về nhiều phương diện và hiện đang có sẵn. Ta không thể rút ra được một quan hệ tổng quát như Giả thuyết họ Lý đề ra dựa trên căn bản của 198 | 606

những chứng cứ được chọn lọc ra để chứng minh. Tỷ dụ, ta không thể lấy sự tăng trưởng kinh tế cao của Singapore hay của Trung Quốc làm “bằng chứng dứt khoát” cho rằng chế độ chuyên chế phát triển kinh tế giỏi hơn các chế độ khác cũng như không thể rút ra một kết luận ngược lại từ sự

kiện là Botswana, một nước có thành tích cao nhất về phát triển kinh tế

tại châu Phi, thực ra phải nói đó là một nước có thành tích tốt nhất về

phát triển kinh tế trên toàn thế giới, đã là một ốc đảo của dân chủ trên lục địa châu Phi cả hàng mấy thập niên. Ta cần có nhiều nghiên cứu thực nghiệm có hệ thống hơn nữa để phân loại các kiểu lý luận ủng hộ hay chống đối Giả thuyết họ Lý.

Thực ra, chẳng có một chứng cứ tổng quát và đáng tin nào chứng tỏ

được rằng sự cai trị chuyên chế và đàn áp các quyền chính trị và dân sự của người dân lại có lợi cho sự phát triển kinh tế. Nói cho đúng hơn, nếu dựa trên sự nghiên cứu thống kê tổng quát, thì không thể suy luận như vậy được. Những nghiên cứu thực nghiệm có hệ thống (như của Robert Barro hay của Adam Przeworski) không đưa ra được chứng cứ nào cho giả thuyết là có sự mâu thuẫn giữa quyền chính trị và hoạt động kinh tế.[4] Mối quan hệ trực tiếp dường như còn tùy vào nhiều hoàn cảnh khác nữa và nếu có một vài sự khảo sát bằng thống kê nào cho thấy mối tương quan ngược chiều và yếu giữa dân chủ và kinh tế thì cũng có những khảo sát 199 | 606

khác cho thấy có mối tương quan thuận và mạnh mẽ (giữa hai biến số

này). Nếu tất cả những khảo sát mang tính chất so sánh được xem xét cùng lúc, thì giả thuyết cho rằng không có một mối liên hệ rõ rệt nào giữa phát triển kinh tế và dân chủ theo cả hai chiều thuận và nghịch, có lẽ

hợp lý hơn cả. Vì dân chủ và tự do chính trị đều là các điều quan trọng, cho nên không phải vì có liên hệ hay không tới phát triển kinh tế mà sự

quan trọng bị ảnh hưởng bởi lập luận kể trên.[5] Câu hỏi mà chúng ta đang xem xét cũng liên quan đến một vấn đề cơ bản về phương pháp nghiên cứu kinh tế. Ta phải, không những quan sát những mối liên hệ

theo xác suất và thống kê, mà còn phải xem xét tỉ mỉ tiến trình nhân –

quả nằm trong sự tăng trưởng kinh tế và phát triển. Giờ đây ta đã hiểu khá rõ những chính sách kinh tế và hoàn cảnh đưa tới sự thành công về

phương diện kinh tế tại những nước Đông Á. Dù những nghiên cứu thực nghiệm có khác nhau về trọng tâm, nhưng hiện nay đã có được một sự

đồng thuận rộng rãi về một danh mục gồm một số các “chính sách có lợi”

cho sự phát triển kinh tế, gồm có các điểm sau: cởi mở cho sự cạnh tranh, sử dụng thị trường quốc tế, các chính sách khuyến khích xuất, nhập cảng, nâng cao giáo dục, cải cách ruộng đất, và các cơ hội khác mở rộng sự tham gia của người dân vào tiến trình phát triển kinh tế. Không có lý do gì để

cho rằng những chính sách như vậy lại mâu thuẫn với các chính sách (của chế độ) dân chủ và phải dùng tới sức mạnh của chuyên chế như đã từng 200 | 606

xảy ra ở Nam Hàn, Singapore hay Trung Hoa. Thực ra, có vô vàn chứng cứ chứng minh rằng điều kiện tạo ra sự tăng trưởng kinh tế nhanh là một không khí kinh tế thân thiện hơn chứ không phải một chế độ chính trị

hà khắc hơn.

Để khảo sát trọn vẹn, ta phải vượt ra ngoài khuôn khổ chật hẹp của sự

tăng trưởng kinh tế và nghiên cứu tỉ mỉ những đòi hỏi lớn hơn của sự

phát triển kinh tế, gồm cả nhu cầu an ninh kinh tế và xã hội. Trong phạm vi đó, ta phải một mặt xem xét mối quan hệ giữa quyền chính trị và dân quyền và mặt khác xem xét các chính sách ngăn ngừa không cho những đại họa kinh tế xảy ra. Quyền chính trị và quyền dân sự cho người dân cơ

hội để lên tiếng mạnh mẽ về những nhu cầu chung và đòi hỏi các biện pháp thích đáng của chính quyền. Phản ứng của chính quyền (có nhanh nhạy) trước những đau khổ lớn lao của người dân thường tùy vào áp lực người dân tạo ra có đủ mạnh hay không. Việc thực thi các quyền chính trị

của người dân (bầu cử, phê bình, biểu tình.v.v..) có thể tạo nên những phần thưởng hay trừng phạt chính trị thật sự cho những viên chức đang vận hành bộ máy chính quyền.

Tôi cũng đã có lần trình bày một sự kiện đặc biệt. Đó là trong lịch sử

của những nạn đói khủng khiếp trên thế giới, chưa có một nạn đói đáng kể nào xảy ra trong một nước độc lập, dân chủ và có một hệ thống báo chí 201 | 606

tương đối tự do.[6] Đây là một quy luật không có ngoại lệ, dù ta có tìm bất cứ chỗ nào trên thế giới: các nạn đói xảy ra gần đây tại Ethiopia, Somalia hay tại các chế độ chuyên chế khác; những nạn đói xảy ra tại Liên Xô trong thập niên 1930; tại Trung Hoa năm 1958 – 1961 xảy ra sau Kế

hoạch Đại nhảy vọt; hoặc xa hơn nữa là các nạn đói xảy ra ở Ireland hoặc Ấn Độ dưới chế độ thực dân. Trung Hoa, dù trên nhiều phương diện, phát triển kinh tế khá hơn Ấn Độ, nhưng (khác với Ấn Độ) là vẫn có nạn đói, mà phải nói đó là nạn đói lớn nhất được ghi lại trong lịch sử thế giới: gần 30 triệu người chết trong nạn đói 1958 – 1961, nhưng các chính sách sai lầm của chính quyền vẫn không được sửa đổi trong suốt thời gian ba năm đó. Những chính sách sai lầm đó không bị chỉ trích gì cả bởi vì không có một đảng đối lập nào trong Quốc hội, không có tự do báo chí và các cuộc bầu cử đa đảng. Chính vì không có sự phê bình và thách thức này mà chính quyền mới có thể tiếp tục thi hành những chính sách cực kỳ sai lầm đã đưa đến cái chết của hàng triệu người mỗi năm. Đó cũng là tình trạng tương tự đang xảy ra tại Bắc Hàn và Sudan, nơi diễn ra hai nạn đói trong lịch sử đương đại của thế giới.

Người ta thường liên kết nạn đói với những thiên tai và các nhà bình luận cũng thường chấp nhận sự đơn giản hóa này để giải thích nguyên do của những nạn đói: những vụ lụt lội xảy ra tại Trung Hoa trong Kế hoạch 202 | 606

Đại nhảy vọt, hạn hán ở Ethiopia hay mất mùa tại Bắc Hàn. Tuy nhiên, có rất nhiều quốc gia bị những thiên tai tương tự hay trầm trọng hơn nữa mà vẫn không bị đói, chỉ vì có sự đáp ứng kịp thời của chính quyền làm giảm đi nguy cơ gây ra nạn đói. Bởi vì nạn nhân chính của nạn đói là những người nghèo khổ, cho nên, chính quyền có thể ngăn ngừa nạn đói bằng chính sách tài trợ thu nhập (qua chương trình thuê mướn nhân công, chẳng hạn), để giúp họ có tiền mua thực phẩm. Ngay cả những nước dân chủ nghèo đói nhất và đã từng phải trải qua những trận hạn hán, lụt lội khủng khiếp hay những thiên tai khác (như Ấn Độ năm 1973, Zimbabwe và Botswana đầu thập niên 1980) nhưng vẫn có khả năng nuôi sống dân của họ mà không phải kinh qua nạn đói.

Nạn đói rất dễ dàng ngăn ngừa nếu ta có một nỗ lực nghiêm túc để

thực hiện và một chính quyền dân chủ – khi phải đứng trước những cuộc bầu cử và chỉ trích từ các đảng đối lập và báo chí độc lập – không thể

không thực hiện nỗ lực nghiêm túc đó. Ta cũng chẳng ngạc nhiên gì khi thấy Ấn Độ tiếp tục có những nạn đói xảy ra trong suốt thời bị người Anh cai trị cho đến khi giành lại được độc lập (nạn đói cuối cùng mà tôi được chứng kiến khi còn là một đứa trẻ xảy ra vào năm 1943, bốn năm trước khi Ấn Độ được độc lập), những nạn đói này bỗng dưng biến mất khi một nền chính trị đa đảng và báo chí tự do được thiết lập.

203 | 606

Tôi đã trình bày vấn đề này trong các tác phẩm khác, nhất là trong cuốn sách viết chung với Jean Dr’eze, nên tôi sẽ không bàn thêm ở

đây.[7] Thực ra, vấn đề nạn đói chỉ là một thí dụ cho thấy phạm vi hoạt động của dân chủ (liên quan đến dân sinh), và là trường hợp dễ phân tích nhất. Vai trò của các quyền chính trị và dân quyền còn có ảnh hưởng tích cực trong việc ngăn ngừa những tai họa kinh tế và xã hội, nói chung, chứ

không chỉ trong vấn đề nạn đói. Khi mọi sự diễn tiến tốt đẹp thì ta thường không để ý tới vai trò then chốt này của dân chủ. Chỉ khi nào sự

việc bị trục trặc, vì lý do này hay lý do khác, thì phần thưởng chính trị [8] do hệ thống dân chủ mang lại mới có giá trị thực tế.

Ở đây, tôi tin là có một bài học quan trọng. Có nhiều chuyên viên kinh tế đề nghị việc sử dụng những phần thưởng kinh tế (do hệ thống thị

trường cung cấp) mà quên đi những phần thưởng chính trị (được bảo đảm bởi hệ thống dân chủ). Trong số những vấn đề xảy ra gần đây tại Đông và Đông Nam Á là những hình phạt dành cho sự cai trị phi dân chủ về hai phương diện nổi bật. Thứ nhất là sự lan tràn của cuộc khủng hoảng tài chính tại một số nước (gồm có Nam Hàn, Thái Lan và Indonesia) có liên hệ mật thiết với sự thiếu minh bạch trong kinh doanh, đặc biệt là thiếu sự

tham gia của công chúng trong tiến trình duyệt xét sự kết hợp những định chế tài chính. Sự vắng mặt của một diễn đàn dân chủ hữu hiệu là 204 | 606

trọng tâm của sự thất bại này. Thứ hai, một khi cuộc khủng hoảng tài chính dẫn đến tình trạng suy trầm kinh tế chung, sức bảo vệ của dân chủ

– giống như sức mạnh ngăn chặn nạn đói tại các nước dân chủ – hầu như

không hiện hữu tại một nước. Như tại Indonesia, những nạn nhân mới bị

mất hết tài sản không có được cơ hội để trình bày trường hợp của họ

trước công luận.

Một sự sụt giảm tổng sản lượng quốc gia, thí dụ là 10%, có thể sẽ

không bị coi là nghiêm trọng cho lắm nếu sau đó nền kinh tế lại gia tăng với mức độ 5 hoặc 10% mỗi năm trong vòng một thập niên qua, nhưng sự

suy giảm như vậy có thể làm cho nhiều cuộc sống bị lao đao và tạo ra sự

khốn khổ cho hàng triệu người nếu gánh nặng của sự suy giảm này không được trải rộng ra mà thay vào đó lại chồng chất lên những người bị thất nghiệp hay những người bị thừa ra vì thiếu việc làm – những người mà sức chịu đựng, khó khăn về kinh tế kém nhất. Người dân Indonesia có thể sẽ

không cảm thấy nhược điểm này và sẽ không thấy cần có dân chủ nếu mọi sự cứ tiếp tục tiến triển. Nhưng nếu sự khủng hoảng kinh tế vẫn không được chia sẻ đồng đều với mọi thành phần và vẫn tiếp tục xảy ra thì nhược điểm này vẫn tồn tại dù tiếng nói của người dân có bị uất nghẹn đi chăng nữa. Vai trò bảo vệ của dân chủ đã bị thiếu trầm trọng khi người dân cần nó nhất.

205 | 606

Chức năng của Dân chủ

Từ nãy tới giờ tôi đã dành chỗ cho các sự chỉ trích dân chủ, nhất là những chỉ trích liên quan đến kinh tế. Tôi sẽ quay lại với phần chỉ trích, lần này liên quan đến chỉ trích về văn hóa nhưng đây cũng là lúc để xem xét một sự phân tích có tính chất tích cực về các chức năng của dân chủ và tìm hiểu cặn kẽ sự tuyên xưng giá trị toàn cầu của dân chủ.

Thế thì dân chủ thực sự là cái gì? Ta không thể đồng hóa dân chủ với quy luật đa số. Dân chủ có những điều kiện phức tạp, trong số đó có bầu cử và tôn trọng kết quả bầu cử nhưng cũng đòi hỏi phải có sự bảo vệ và tôn trọng các quyền tự do thiên nhiên và dân sự và bảo đảm một sự thảo luận tự do, sự phổ biến thông tin và bình luận trung thực mà không bị

kiểm duyệt. Ngay cả những cuộc bầu cử cũng có thể bị xem là có khuyết điểm nếu một trong những phe tranh cử không có được cơ hội đồng đều để trình bày lập trường của mình hoặc cử tri không được tự do để thu thập tin tức và nghiên cứu quan điểm của các phe tranh cử. Dân chủ là một hệ thống đòi hỏi nhiều điều kiện, không phải chỉ có một điều kiện được áp dụng một cách máy móc (như quy luật đa số) và riêng rẽ.

Dưới ánh nhìn này, ta có thể liên hệ các phẩm chất của dân chủ và sự

tuyên xưng giá trị toàn cầu của nó với một số những giá trị đặc thù xuất 206 | 606

phát chính từ sự thực hành dân chủ một cách đúng nghĩa. Ta có thể phân biệt ba trường hợp khác nhau mà dân chủ có thể làm cho đời sống của công dân phong phú thêm. Trước hết, tự do chính trị là một phần của tự

do con người nói chung và thực thi các quyền chính trị và dân sự là một phần thiết yếu của đời sống cá nhân trong cương vị là thành viên của xã hội. Tham gia vào các hoạt động chính trị và xã hội mang lại một giá trị

nội tại cho đời sống và phúc lợi của con người. Ngăn cấm sự tham gia này vào trong đời sống chính trị của một cộng đồng là một sự tước đoạt nghiêm trọng.

Thứ hai, như tôi đã phản biện lập luận cho rằng dân chủ không đi đôi với sự phát triển kinh tế. Dân chủ có một giá trị như một công cụ giúp cho sự đạo đạt các nguyện vọng hay ủng hộ chính trị trên các diễn đàn công cộng được dễ dàng và tốt đẹp hơn (kể các các nguyện vọng về nhu cầu kinh tế). Thứ ba – điều này cần được nghiên cứu sâu thêm – là sự thực thi dân chủ giúp cho công dân có cơ hội để học hỏi lẫn nhau và giúp cho xã hội thành lập các giá trị và xác định những ưu tiên (cần được quan tâm).

Ngay cả ý tưởng “nhu cầu” như trong “nhu cầu kinh tế” cũng cần được đưa ra thảo luận, trao đổi và phân tích. Hiểu theo nghĩa này, dân chủ còn có một sự quan trọng mang tính chất xây dựng cộng thêm với giá trị nội tại trong đời sống của công dân và là vai trò công cụ quan trọng trong 207 | 606

những quyết định chính trị. Sự tuyên xưng giá trị toàn cầu của dân chủ

cũng cần để ý tới sự đa dạng này.

Tiến trình hình thành những khái niệm hay chỉ để hiểu thấu đáo những gì được coi là “nhu cầu” trong đó có nhu cầu kinh tế, tự nó cần có sự thực thi các quyền chính trị và dân sự. Một sự hiểu biết đúng đắn về

thế nào là nhu cầu kinh tế – bao gồm nội dung và động lực – cũng đòi hỏi phải có trao đổi quan điểm và thảo luận. Những quyền chính trị và quyền dân sự, đặc biệt là những quyền liên quan đến việc bảo đảm thảo luận, tranh luận, phê phán và cả bất đồng chính kiến một cách công khai là trọng tâm của một tiến trình tạo ra những sự chọn lựa có hiểu biết và đã được cân nhắc. Những tiến trình này đóng một vai trò quan trọng cho việc hình thành các giá trị và thứ tự ưu tiên mà ta không thể, nói một cách tổng quát, thiên về tiến trình nào hơn khi thảo luận việc công mà không cần biết xem sự thảo luận và trao đổi ý kiến công khai có được cho phép hay không.

Thực ra tầm ảnh hưởng và sự hữu hiệu của cuộc đối thoại công khai vẫn thường bị coi nhẹ khi đánh giá những vấn đề xã hội và chính trị. Thí dụ, sự thảo luận công khai đã đóng một vai trò quan trọng trong việc giảm thiểu tỷ lệ sinh cao đang xảy ra tại các nước đang phát triển. Ta có thể tìm thấy những bằng chứng cụ thể cho thấy sự giảm thiểu tỷ lệ sinh 208 | 606

tại một số tiểu bang có văn hóa cao tại Ấn Độ là kết quả của sự thảo luận cởi mở và công khai về các ảnh hưởng tai hại của tình trạng đó đối với cộng đồng nói chung và đối với đời sống của phụ nữ nói riêng.

Nếu quan điểm cho rằng một gia đình hạnh phúc là một gia đình nho nhỏ thôi được phổ biến rộng rãi, thí dụ như tại tiểu bang Kerala hay Tamil Nadu ở Ấn Độ, ta có thể đoán chắc rằng đã có nhiều cuộc thảo luận và tranh luận góp phần tạo nên quan điểm này. Kerala hiện nay có sinh suất là 1,7 (tương tự như ở Anh và Pháp, và thấp hơn sinh suất 1,9

của Trung Quốc). Kerala đã đạt được tỷ lệ này nhờ sự xuất hiện của những giá trị mới chứ không cần phải có luật hạn chế sinh – đó là tiến trình đối thoại và thảo luận về các vấn đề chính trị và xã hội đã đóng góp một phần lớn đến sự hình thành các giá trị mới. Tỷ lệ học thức cao tại Kerala (cao hơn bất kỳ tỉnh nào của Trung Hoa), nhất là trong thành phần phụ nữ, đã giúp cho những sự đối thoại và thảo luận về chính trị và xã hội trở nên dễ

dàng hơn.

Sự nghèo đói và thiếu thốn có thể có nhiều loại khác nhau, một số có thể được cải thiện bằng các biện pháp xã hội dễ dàng hơn một số khác.

Toàn bộ vấn nạn của con người có thể quy vào một điều căn bản là xác định được “nhu cầu” của con người. Thí dụ, có nhiều điều mà chúng ta có lý do xác đáng để xem là có giá trị và như thế có thể xem những điều đó là 209 | 606

những “nhu cầu” nếu đó là những điều khả thi. Ta có thể mong muốn ngay cả có được sự bất tử, như Maitreyee, một bộ óc có khả năng suy luận kiệt xuất trong Áo nghĩa thư,[9] đã đặt ra cho đạo sư Yajnvalkya trong cuộc đàm luận nổi tiếng cách đây ba ngàn năm. Nhưng ta không xem sự bất tử

là một “nhu cầu” bởi vì đó là một việc hoàn toàn bất khả thi. Sự hình thành khái niệm về nhu cầu có quan hệ với những ý tưởng của chúng ta về tính chất có thể ngăn ngừa được của một sự thiếu thốn nào đó và sự

hiểu biết của ta về cách giải quyết sự thiếu thốn này. Trong quá trình hình thành sự hiểu biết và niềm tin vào tính chất khả thi (nhất là tính chất khả thi xã hội), những cuộc thảo luận trên diễn đàn công đóng một vai trò hết sức quan trọng. Những quyền chính trị, bao gồm tự do phát biểu và thảo luận, không những chỉ đóng vai trò then chốt trong việc tạo ra những giải pháp xã hội cho các nhu cầu kinh tế mà còn là trọng tâm của tiến trình xây dựng khái niệm của những nhu cầu kinh tế.

Tính chất toàn cầu của giá trị

Nếu sự phân tích ở phần trên được xem là đúng thì sự tuyên xưng giá trị

dân chủ không dựa trên một phẩm chất đặc thù nào mà trên nhiều đức tính khác nhau, gồm có trước hết là sự quan trọng nội tại của sự tham gia vào tiến trình chính trị và sự tự do của đời sống con người; thứ hai, sự

210 | 606

quan trọng mang tính chất công cụ của những phần thưởng chính trị giúp cho chính quyền vận hành đúng đắn và chịu trách nhiệm với cử tri; và thứ

ba là vai trò xây dựng của dân chủ trong việc hình thành các giá trị, tạo nên sự hiểu biết của ta về nhu cầu, quyền lợi và bổn phận. Dựa trên sự

phân tích này, ta có thể trả lời câu hỏi chính yếu của bài khảo luận này, tức là xét xem có phải dân chủ có giá trị toàn cầu hay không.

Để phản bác sự tuyên xưng này, đôi khi người ta lý luận rằng không phải ai cũng đồng ý về sự quan trọng mang tính chất quyết định của dân chủ, nhất là khi so sánh dân chủ với những điều khác mà ta khao khát hoặc có niềm tin. Quả thật có như vậy và như thế, ta không có được sự

nhất trí ở đây. Sự thiếu nhất trí này đã được một số người dùng làm bằng cớ để chứng minh dân chủ không phải là giá trị toàn cầu.

Như vậy, ta phải bắt đầu với một câu hỏi mang tính phương pháp luận: Giá trị toàn cầu là gì? Để cho một giá trị được xem là toàn cầu, có cần giá trị đó được sự đồng ý của mọi người không? Nếu đó thực sự là một điều kiện cần thiết thì phạm trù của giá trị toàn cầu trở nên trống rỗng. Tôi không biết có một giá trị nào, ngay cả tình mẫu tử, mà không có người chống lại. Tôi cho rằng sự đồng thuận toàn cầu là một điều không cần thiết để xét xem một điều gì đó có giá trị toàn cầu hay không. Lẽ ra, sự

211 | 606

tuyên xưng giá trị toàn cầu (của một điều) nằm ở chỗ liệu con người, dù ở

bất cứ đâu, có lý do để xem điều đó có gia trị hay không?

Khi Mahatma Gandhi chứng minh giá trị toàn cầu của đấu tranh bất bạo động, ông không chứng minh rằng người ta ở mọi nơi đã hành động theo giá trị này mà chỉ chứng minh rằng người ta có đủ lý lẽ để thấy đó là điều có giá trị. Tương tự như thế, khi Rabindranath Tagore chứng minh

“sự tự do của tâm trí” là một giá trị toàn cầu, ông không cho rằng sự

tuyên xưng này được tất cả mọi người chấp nhận nhưng tất cả đều có đủ lý lẽ để chấp nhận điều đó – đó là lý do mà ông đã nỗ lực tìm hiểu, trình bày và truyền bá.[10]Hiểu theo nghĩa này, bất kỳ một sự tuyên xưng giá trị

toàn cầu nào cũng liên quan đến một số những phân tích phản sự

thật[11] – trong trường hợp này, ta phải giả định rằng người ta có thể

thấy một giá trị nào đó trong sự tuyên xưng (giá trị) mà trước đây họ chưa từng để ý đến. Tất cả mọi sự tuyên xưng giá trị toàn cầu – không phải chỉ

cho dân chủ – cũng đều hàm chứa giả thuyết này.

Tôi cho rằng nhờ vào giả thuyết tiềm ẩn này mà ta có một sự chuyển biến thái độ thật là lớn lao đối với dân chủ trong thế kỷ XX. Hãy xét một nước chưa có dân chủ và ở những nơi mà người dân có lẽ chưa có cơ hội để thực thi dân chủ, ta có thể giả thiết rằng người dân ở những xứ đó sẽ

tán thành và chấp nhận dân chủ một khi điều này trở thành thực tế trong 212 | 606

đời sống của họ. Trong thế kỷ XIX, chắc chắn giả thuyết này không được đặt ra nhưng cái giả thuyết mặc định mà tôi đã nhắc tới ở phần trên đã thay đổi nhanh chóng trong thế kỷ XX.

Tưởng cũng cần ghi nhận thêm là ta nhận thấy sự thay đổi lớn lao này qua sự quan sát lịch sử của thế kỷ XX. Khi chế độ dân chủ lan rộng ra, những người ủng hộ dân chủ cũng gia tăng theo chứ không giảm đi. Khởi đi từ châu Âu rồi sang châu Mỹ. Dân chủ như một hệ thống đã vươn tới nhiều bờ bến mới và được người dân tại những nơi này chấp nhận và sẵn lòng góp phần xây dựng. Hơn thế nữa, khi một chế độ dân chủ đang hiện hữu bị lật đổ, người dân ồ ạt tham gia vào những cuộc biểu tình phản đối ở khắp mọi nơi, dù cho những cuộc biểu tình này thường bị đàn áp thô bạo. Nhiều người đã sẵn lòng hy sinh mạng sống trong cuộc đấu tranh khôi phục lại dân chủ.

Những người phản bác dân chủ không dựa vào lý do vì dân chủ thiếu sự

nhất trí của tất cả mọi người về giá trị toàn cầu mà lại dựa vào sự khác biệt giữa các vùng trên thế giới. Cái gọi là sự khác biệt giữa các vùng thường có liên quan đến sự nghèo đói của một số quốc gia. Theo lập luận này, người dân nghèo chỉ quan tâm đến miếng ăn chứ không phải dân chủ. Lập luận thường được nhắc đi nhắc lại này là một ngụy biện trên hai lĩnh vực khác nhau.

213 | 606

Thứ nhất, như đã trình bày ở trên, vai trò bảo vệ của dân chủ đối với người nghèo có lẽ mới là điều đặc biệt quan trọng. Điều này hiển nhiên nhất là đối với những nạn nhân đang phải đối diện với nạn đói sắp xảy ra.

Và vai trò bảo vệ này cũng đúng luôn cho những người thất cơ bị rớt xuống nấc thang kinh tế khi khủng hoảng tài chính xảy ra. Người ta khi phải đối phó với nhu cầu kinh tế cũng cần có tiếng nói chính trị. Dân chủ

không phải là một món hàng xa xỉ đợi khi người ta có dư rồi mới dám mua sắm.

Thứ hai, có rất ít chứng cứ cho rằng người nghèo, nếu có sự lựa chọn, sẽ từ chối dân chủ. Cho nên, cũng khá là thú vị để nhìn lại sự kiện xảy ra hồi xa xưa vào khoảng giữa thập niên 1970 tại Ấn Độ, khi chính quyền dùng một luận cứ tương tự để biện minh cho việc ban hành “tình trạng khẩn cấp” (và đàn áp các quyền chính trị và dân sự) và tổ chức một cuộc bầu cử. Cuộc bầu cử này đã chia cử tri thành hai khối rõ rệt chỉ vì vấn đề

này. Trong cuộc bầu cử định mệnh này, hành vi đàn áp các quyền chính trị và dân sự đã bị cử tri bác bỏ, và đại khối cử tri Ấn – một trong số

những người nghèo đói nhất trên thế giới – đã chứng minh rằng họ cũng chống lại sự vi phạm các quyền tự do căn bản một cách nhiệt liệt không kém những hoạt động chống lại sự tước đoạt các quyền lợi kinh tế.

214 | 606

Trong phạm vi của lập luận cho rằng người nghèo chẳng quan tâm gì đến các quyền chính trị và dân sự, chứng cứ hiển nhiên đã bác bỏ hoàn toàn lập luận này. Ta cũng nhận thấy một số điểm tương tự khi quan sát cuộc đấu tranh cho những quyền tự do dân chủ tại Nam Hàn, Thái lan, Bangladesh, Pakistan, Miến Điện, Indonesia và các nước khác tại Châu Á.

Tương tự như thế, dù tự do chính trị đang bị ngăn cấm tại Châu Phi, ta cũng thấy người dân có những phong trào chống đối những sự đàn áp này bất cứ khi nào tình thế cho phép.

Lập luận về sự khác biệt văn hóa

Cũng có một lý lẽ khác bảo vệ cho cái gọi là sự tương phản căn bản giữa các vùng trên thế giới. Lý lẽ này không dựa trên sự khác biệt kinh tế mà trên sự khác biệt về văn hóa. Trong số những lập luận này, nổi tiếng nhất có lẽ là “các giá trị Châu Á”. Người ta vẫn thường cho rằng người dân châu Á vẫn có truyền thống xem kỷ luật quan trọng hơn tự do chính trị và như vậy người dân châu Á phải có thái độ hoài nghi đối với dân chủ hơn các nơi khác. Tôi đã có dịp thảo luận về đề tài này một cách khá chi tiết trong bài thuyết trình tại Hội đồng Đạo đức và Quốc tế vụ thuộc Học viện Carnegie.[12]

215 | 606

Thật ra, ta rất khó tìm được bất cứ căn bản thật sự nào cho lập luận nói trên trong kho tàng lịch sử của văn hóa châu Á, nhất là khi chúng ta tìm hiểu những truyền thống cổ điển của Ấn Độ, Trung Đông, Iran và các vùng khác của châu Á. Thí dụ, ta có thể tìm thấy những lời tuyên bố

mạnh mẽ nhất và sớm nhất ủng hộ sự đa nguyên và bổn phận của nhà nước phải bảo vệ thành phần thiểu số trong những lời phán của hoàng đế

Ashoka (Ấn Độ) được ghi khắc lại vào thế kỷ thứ Ba trước Công nguyên.

Châu Á là một vùng đất rộng lớn chứa tới 60 phần trăm dân số của thế

giới, công việc tổng quát hóa một tập hợp các sắc dân đa dạng như vậy thật chẳng phải là điều dễ dàng. Thành ra những người cổ vũ cho thuyết

“giá trị châu Á” có khuynh hướng dùng khu vực Đông Á làm nền tảng cho lý luận của họ. Luận đề chính của sự tương phản giữa phương Tây và châu Á vẫn thường tập trung vào vùng đất ở phía đông của Thái lan, dù đã có người còn mạnh miệng hơn tuyên bố rằng các vùng khác của Châu Á cũng tương tự như nhau. Lý Quang Diệu, người mà ta phải cám ơn vì đã lên tiếng trình bày một cách đầy đủ và rõ rệt nhất về cái vấn đề mà vẫn thường được nhắc tới một cách mơ hồ trong vô vàn tài liệu rối như mớ

bòng bong. Lý Quang Diệu đã phác họa ra “sự khác biệt căn bản giữa khái niệm về xã hội và chính quyền của phương Tây và Đông Á” và giải thích,

“Khi tôi (Lý Quang Diệu) nói đến Đông Á, tôi muốn nói tới Đại Hàn, 216 | 606

Nhật Bản, Trung Hoa, Việt Nam, là những quốc gia khác với vùng Đông Nam Á pha trộn giữa văn hóa Hán tộc và Ấn Độ, dù văn hóa Ấn cũng chú trọng tới những giá trị tương tự.[13]

Tuy nhiên, ngay cả vùng Đông Á cũng có nhiều khác biệt lớn, với những biến thể không những giữa các nước Nhật, Hoa, Hàn và các nước khác trong vùng mà còn khác nhau ngay cả trong mỗi nước. Khổng tử là tác giả tiêu biểu vẫn thường được trích dẫn khi giải thích các giá trị châu Á, nhưng Khổng tử không phải là học giả duy nhất có ảnh hưởng tại các nước này (như tại các nước Nhật, Hoa, Hàn còn có một truyền thống Phật giáo sâu rộng, ảnh hưởng hơn 1.500 năm và những ảnh hưởng khác nữa gồm có cả Cơ đốc giáo). Ta thấy, không có một sự đồng nhất nào về

sự tôn sùng trật tự hơn tự do trong các nền văn hóa này.

Hơn thế nữa, chính Khổng Tử, cũng không khuyến khích người dân trung thành mù quáng với nhà nước. Khi Tử Lộ hỏi về “đạo thờ vua,”

Khổng tử đáp rằng “Làm tôi thì phải hết lòng thành thật; như vua lầm lạc thì phải can gián, đừng sợ mếch lòng”[14] (câu nói này các nhà kiểm duyệt của chế độ chuyên chế nên suy ngẫm). Khổng Tử khuyến khích môn đệ cẩn trọng và khéo léo trong xử thế nhưng cũng dạy đệ tử chống lại chế độ xấu xa (phải khéo léo, nếu cần) như: “Bang hữu đạo, nguy ngôn, nguy hành; bang vô đạo, nguy hành, ngôn tốn”[15] (lúc nước yên 217 | 606

ổn, sống thanh cao và bày tỏ hết ý để giúp nước; lúc nước điên đảo, vẫn sống thanh cao, nhưng dè dặt trong lời nói).

Thực ra, Khổng Tử đã chỉ rõ rằng hai trụ cột trong tòa nhà giá trị Châu Á (trung với nhà và tuân theo phép nước) có thể xung đột trầm trọng với nhau. Những người cổ vũ cho sức mạnh của giá trị Châu Á quan niệm vai trò của nhà nước như một sự nối dài của gia đình nhưng Khổng Tử ghi nhận rằng hai điều này có chỗ xung khắc với nhau. Diệp Công nói với Khổng Tử rằng: “Ở xóm tôi có những người ngay thẳng rất mực, như cha ăn trộm dê thì con đứng ra làm chứng khai thật”. Khổng tử đáp: “Ở xóm ta, người ngay thẳng cư xử có khác. Cha che lỗi cho con, con che lỗi cho cha; tình ngay thẳng vẫn ngụ trong đó vậy.”[16]

Sự giải thích một chiều về giá trị Châu Á là những điều chống đối với dân chủ và các quyền chính trị không tồn tại được dưới sự phân tích nghiêm túc. Tôi không nên quá khắt khe trước sự thiếu sót trầm trọng các nghiên cứu khoa học để bảo vệ luận cứ này vì những người tuyên xưng giá trị Châu Á không phải là học giả mà là những chính trị gia, thường phát biểu hoặc chính thức hoặc không chính thức cho các chế độ chuyên chế. Thật ra, đây cũng là điều thú vị khi những người nghiên cứu học thuật như chúng tôi thường bị mang tiếng là thiếu thực tế về các vấn đề

218 | 606

chính trị, còn những chính trị gia thực tế thì lại thiếu thực tế về các vấn đề nghiên cứu.

Dĩ nhiên, muốn tìm những tác phẩm do những học giả chuyên chế

trong truyền thống Châu Á thì cũng chẳng khó khăn gì. Nhưng muốn tìm những tài liệu như vậy trong các tác phẩm phương Tây cũng dễ dàng thôi: Ta chỉ cần suy ngẫm những bài viết của Plato hoặc Aquinas là cũng đủ thấy sự tôn sùng kỷ luật không phải chỉ là đặc tính Châu Á. Bỏ qua sự

hợp lý của dân chủ như một giá trị toàn cầu chỉ vì một vài bài viết cổ vũ

kỷ luật và trật tự thì cũng chẳng khác nào bỏ qua luôn dân chủ như một mô hình chính quyền tự nhiên tại Âu Mỹ ngày nay chỉ vì bài viết của Plato hay Aquinas (đó là chưa kể đến những tài liệu thời Trung cổ kết án những người ngoại đạo).

Dựa trên kinh nghiệm của những cuộc chiến chính trị cận đại, nhất là ở Trung Đông, Hồi giáo vẫn thường được xem là một tôn giáo tự bản chất thù địch và không dung thứ cho tự do cá nhân. Nhưng sự hiện hữu của những chi phái khác nhau trong cùng một truyền thống cũng xảy ra trong đạo Hồi như trong các tôn giáo khác. Tại Ấn Độ, Akbar và đa số

các hoàng đế Moghul khác (ngoại trừ vua Aurangzeb) là những thí dụ

điển hình cho sự khoan dung giữa lý thuyết và thực hành về chính trị

cũng như tôn giáo. Những vị hoàng đế Thổ Nhĩ Kỳ vẫn thường khoan 219 | 606

dung hơn các vị vua cùng thời ở châu Âu. Có rất nhiều thí dụ trong số

những vua chúa tại Cairo hay Baghdad. Thực ra, trong thế kỷ XII, đại học giả Maimonides, gốc Do Thái, đã phải bỏ trốn khỏi châu Âu, nơi ông sinh ra, để tránh sự không dung thứ và bách hại người Do Thái và sang tá túc trong sự khoan dung tại Cairo dưới sự bảo trợ của vua Saladin.

Sự đa dạng là một nét đặc biệt của mọi nền văn hóa trên thế giới. Văn minh phương Tây cũng không phải là trường hợp ngoại lệ. Việc thực hành dân chủ rộng rãi tại phương Tây trong thời hiện đại, một phần lớn là kết quả của một sự đồng thuận đã được phát sinh ra từ thời Khai Sáng và Cách mạng Kỹ nghệ, nhất là trong thế kỷ vừa qua.

Nếu ta chỉ xem sự gắn bó của phương Tây với dân chủ trong hơn một thiên niên kỷ rồi so sánh với những truyền thống không thuộc phương Tây (xem những truyền thống đó như một khối thuần nhất) thì đó là một sai lầm lớn lao. Khuynh hướng dẫn đến sự cực kỳ đơn giản hóa này ta có thể thấy không những trong những lời tuyên bố của viên chức chính quyền tại Châu Á mà còn trong những lý thuyết của chính một số học giả

nổi tiếng phương Tây.

Ta có thể dùng một thí dụ trong nhiều tác phẩm của một học giả nổi tiếng mà công trình nghiên cứu đã có rất nhiều ảnh hưởng, đó là luận đề

của giáo sư Samuel Huntington về sự va chạm giữa các nền văn minh, 220 | 606

nhưng sự khác biệt trong mỗi nền văn hóa không được ghi nhận đầy đủ.

Việc nghiên cứu của Huntington đưa đến một kết luận rõ ràng là “ý thức về chủ nghĩa cá nhân và truyền thống tôn trọng tự do và quyền cá nhân”

trong nền văn hóa phương Tây là “một nét độc đáo trong số các xã hội văn minh”.[17] Hungtington cũng lập luận rằng “những đặc tính trọng yếu của phương Tây, những đặc tính mà đã tạo nên sự khác biệt với các nền văn minh khác, đã hiện hữu trước khi phương Tây được hiện đại hóa.”

Theo ông, “Phương Tây là phương Tây trong một thời gian rất dài trước khi trở thành hiện đại”.[18] Tuy nhiên, đó là một luận đề mà, như tôi đã lý luận, không đứng vững trước sự mổ xẻ, phân tích các dữ kiện lịch sử.

Đối với mọi nỗ lực của một người phát ngôn cho các chính quyền Châu Á nhằm chứng tỏ sự tương phản giữa “cái gọi là” giá trị Châu Á với cái gọi là giá trị phương Tây, thì cũng giống như nỗ lực của những nhà trí thức phương Tây nhằm chứng minh sự tương phản do phía bên kia đưa ra.

Nhưng dù cho mỗi sức kéo của Châu Á bị trung hòa bởi sức đẩy từ

phương Tây thì cả hai cũng chẳng làm xuy xuyển được giá trị toàn cầu của dân chủ.

Trọng tâm của vấn đề

221 | 606

Tôi đã cố trình bày một số vấn đề liên quan đến giá trị toàn cầu của dân chủ. Giá trị của dân chủ gồm có cả sự quan trọng nội tại trong đời sống của loài người, vai trò công cụ trong việc tạo ra những phần thưởng và trừng phạt chính trị và chức năng xây dựng trong việc hình thành những giá trị (và trong sự hiểu biết về sức đẩy và sự khả thi của những tuyên xưng về nhu cầu, quyền lợi, và bổn phận). Những giá trị này không hề

mang tính chất địa phương. Tương tự như sự cổ vũ cho kỷ luật và trật tự.

Sự khác biệt giữa những giá trị có lẽ là nét chung của hầu hết, nếu không muốn nói là tất cả các nền văn hóa chính của con người. Lý luận văn hóa không hạn chế hay loại trừ những sự lựa chọn của chúng ta ngày nay.

Những sự lựa chọn này phải được thực hiện tại đây và ngay bây giờ, cùng lúc phải ghi nhận chức năng của dân chủ mà các nền dân chủ trên thế giới hiện nay đang áp dụng. Tôi đã chứng minh rằng giá trị toàn cầu của dân chủ là một giá trị vững chắc và không mang tính chất địa phương.

Sức mạnh của sự tuyên xưng giá trị toàn cầu của dân chủ nằm ở chỗ đó.

Đó mới chính là trọng tâm của vấn đề. Giá trị toàn cầu của dân chủ

không thể bị phủ nhận bởi những cấm kỵ tưởng tượng của văn hóa Châu Á hay tính chất tiên thiên thuận lợi của phương Tây.

Chú thích

222 | 606

[1] Trong tiểu thuyết Điểm Đối Điểm của Aldous Huxley, một người chồng nói dối vợ là anh ta phải đi London để nghiên cứu về nền dân chủ

của cổ Ấn Độ trong thư viện của Viện Bảo tàng Quốc gia nhưng thực ra là để đi thăm nhân tình.

[2] Ruth Dreyfus là nữ tổng thống đầu tiên của Thụy Sĩ vào năm 1999.

Phụ nữ Thụy Sĩ được quyền bầu cử lần đầu tiên năm 1971 và có quyền ứng cử/ bầu cử tại các cấp chính quyền từ địa phương tới liên bang từ năm 1990 (ghi chú của người dịch).

[3] Ấn Độ có 22 ngôn ngữ chính được hiến pháp công nhận và hàng ngàn các ngôn ngữ khác nhau (Indian Language: http://www.

indianlanguages.com/main/index.php). Có bốn nhóm tôn giáo chính tại Ấn Độ: Ấn giáo (Hindu), Hồi giáo (Islam), Thiên Chúa giáo và đạo Sik; ngoài ra còn Phật giáo, đạo Jain cùng những giáo phái khác do nhiều đạo sư sáng lập (ghi chú của người dịch).

[4] Adam Przeworski et al., Sustainable Democracy (Cambridge: Cambridge University Press, 1995); Robert J. Barro, Getting It Right: Markets and Choices in a Free Society (Cambridge, Mass.: MIT Press, 1996).

[5] Tôi đã khảo sát các bằng chứng thực nghiệm và quan hệ nhân quả

giữa hai yếu tố này một cách chi tiết trong cuốn sách Development as Freedom, được nhà xuất bản Knopf phát hành năm 1999.

223 | 606

[6] Xem thêm bài viết của tôi trong tiểu luận “Phát triển: Nhưng theo hướng nào? ” Tạp Chí Kinh Tế, bộ 93 (12,1983); sách Tài nguyên, Giá trị, và Phát triển (Harvard University Press, 1984); và tiểu luận “Lý tính và Sự

Lựa chọn Xã hội,” diễn văn của tôi, lúc đó là chủ tịch Hiệp hội Kinh tế

Hoa Kỳ, được in trong tạp chí American Economic Review tháng Ba, 1995. Xem thêm các cuốn sách do Jean Dr’eze và Amartya Sen viết với tiêu đề Nạn Đói và Các Hoạt động Công (nhà xuất bản Clarendon Press, 1987); Frances D’Souza, chủ biên tiêu đề Nạn Đói trong Thầm lặng: Báo cáo về Nạn đói và chế độ kiểm duyệt (Điều 19 của Trung tâm Quốc tế về

Kiểm duyệt, 1990); sách do Human Rights Watch xuất bản, tiêu đề Những Nhân quyền bất khả phân: Quan hệ giữa Quyền Chính trị và Dân sự với Sự Nghèo đói, Sinh kế, và Sinh tồn (1992); và Báo cáo về Thiên tai trên Thế giới của hội Hồng thập tự Quốc tế và hội Lưỡi liềm Đỏ, 1994.

[7] Dr’eze và Sen, Nạn Đói và Các Hoạt động Công.

[8] Phần thưởng chính trị: cử tri dành cho những viên chức chính quyền hoạt động hữu hiệu trong thời gian tại chức; ngược lại, viên chức chính quyền sẽ bị cử trị bầu cho ứng viên khác (ghi chú của người dịch).

[9] “Áo nghĩa thư” là một trong những tác phẩm triết học cổ điển của Ấn Độ và cũng là kinh điển của giáo phái Vệ Đà của Ấn giáo (ghi chú của người dịch).

224 | 606

[10] Xem thêm cuốn sách “Tagore và nước Ấn Độ” của tôi do nhà xuất bản New York Review of Booksphát hành năm 1997.

[11] Phân tích phản sự thật (counterfactual analysis) là một phương pháp lý luận dựa trên mô hình sau đây: “Nếu A và B là hai sự kiện thực khác nhau thì sự hiện hữu của B có quan hệ nhân quả với A, nếu và chỉ nếu, nếu A không xảy ra, thì B sẽ không xảy ra”. (Xem thêm David Lewis’

Theory

tại:http://plato.stanford.edu/entries/causation-counterfactual/.

Ghi chú của người dịch)

[12] Amartya Sen, “Nhân quyền và các giá trị Châu Á“, do Carnegie Council on Ethics and International Affairs ấn hành năm 1997), bản rút ngắn được in lại trong tờ The New Republic, ngày 14-21/07/1997.

[13] Fareed Zakaria, “Văn hóa là Số mệnh: Cuộc trò chuyện với Lý Quang Diệu” Tạp chí Foreign Affairs số 73 (March-April 1994): 113.

[14] Luận ngữ, 14:23

[15] Luận ngữ, 14: 4 (bản dịch Đoàn Trung Côn, NXB Thuận Hóa, 2000).

[16] Luận ngữ, 13:18 (sách đã dẫn)

225 | 606

[17] Samuel P. Huntington, Sự Va chạm giữa các nền văn minh và Công cuộc Tái lập Trật tự Thế giới, New York: Simon and Schuster, 1996, trang 71.

[18] Sách đã dẫn, trang 69.

* Amartya Sen – người đoạt giải Nobel Kinh tế năm 1998 – đồng thời là giáo sư Kinh tế học tại đại học Trinity, Cambridge (Vương quốc Anh) và đại học Harvard (Hoa Kỳ). Bài tham luận dưới đây là diễn văn chính của ông trong buổi hội thảo tại New Delhi (Ấn Độ) về “Xây dựng Phong trào dân chủ Toàn Thế giới” do Quỹ Yểm trợ dân chủ Quốc gia, Liên minh Kỹ

nghệ Ấn Độ và Trung tâm Nghiên cứu Chính sách (New Delhi) đồng tổ

chức. Tham luận này dựa trên cuốn sách của tác giả mang tựa đề “Phát triển chính là Tự do” do Nhà xuất bản Alfred Knopf ấn hành.

Nguồn: Amartya Sen. Dân chủ như một giá trị toàn cầu (bản dịch của Học viện công dân). Truy cập ngày 01.10.2016.

<http://www.icevn.org/vi/node/993>

226 | 606

BÀI CHÍN

BÀN VỀ DÂN CHỦ

Tác giả: Franz Oppenheimer

Dịch giả: Bằng

óm tắt: Sự thống trị của một số ít [một tập đoàn-ND] hoặc của T một người [chế độ quân chủ-ND] đối với số đông còn lại là di sản văn hóa ngàn đời của nhân loại. Ngược lại, Dân chủ thủa ban đầu không phải là một thế giới quan, không phải là một lý thuyết hay là một hệ tư

tưởng, mà là sự phản kháng chống lại tập đoàn cai trị, là cái mà cho đến ngày hôm nay Dân chủ vẫn tiếp tục tranh đấu chống lại. Khái niệm "Dân chủ" thể hiện sự đòi hỏi của dân chúng [Demos] để được cùng tham gia cai trị, nhưng, lý thuyết mà nói, diễn đạt này không rõ ràng, bởi, về mặt logic sự gia tăng việc cùng cai trị một cách rộng rãi sẽ thu hẹp sự cai trị

[kratía] hiện hành của nhóm thiểu số. "Thống trị, xưa nay không có gì khác, đó chính là hình thức hợp pháp của sự bóc lột về mặt kinh tế".

Theo đó, Dân chủ ở mức hoàn thiện chính là không còn sự thống trị

[akratia], điều mà theo Oppenheimer có nghĩa là "một xã hội lý tưởng ở

227 | 606

đó mọi sự bóc lột về mặt kinh tế đã bị xóa bỏ". Việc xóa bỏ về mặt chính trị đối với xã hội có giai cấp phụ thuộc vào việc vượt qua vấn đề kinh tế

của nó. Tất cả mọi yếu kém của nền Dân chủ đều nảy sinh từ những tàn dư của những tập đoàn cai trị trước thời đại dân chủ.

ĐẶT VẤN ĐỀ: DÂN CHỦ LÀ GÌ?

Vâng, trước hết đó là một từ có nguồn gốc ban đầu thuộc vào lĩnh vực trao đổi thông thường và sau này mới trở thành một khái niệm của xã hội học. Và điều này có nghĩa, rằng người nào muốn giải thích, muốn xác định, muốn bàn luận về nó đều vấp phải khó khăn ở ba mặt chính: sự

việc, ngôn từ và cá nhân con người [đó].

Các khó khăn thuộc về bản thân sự việc nhìn chung luôn giống nhau, điều này cũng có thể là đề tài của nghiên cứu khoa học. Chúng có thể

nhiều hoặc ít, tùy theo chủ đề sẽ có quy mô lớn hay nhỏ, có độ phức tạp cao hay thấp, dễ hoặc khó tiếp cận: tuy nhiên công việc bao giờ cũng vậy: phải thu thập tất cả mọi số liệu, phải sắp xếp chúng lại, phải kết nối và giải thích.

Có một loạt các vấn đề không có những khó khăn nào khác ngoài những khó khăn về bản thân sự việc như trên, nhất là trong lĩnh vực khoa học tự nhiên. Nếu ai đó muốn tiến hành nghiên cứu về các mỏ than ở

228 | 606

Spitzenberg, hoặc về về võng mạc của nòng nọc ếch, hoặc về

Natriumthiosulfat, thì bản thân người ấy cũng như độc giả biết rõ ngay rằng có ý muốn nói về cái gì. Tuy nhiên cũng có nhiều vấn đề người đọc không dễ gì hiểu được điều tác giả muốn bàn, mặc dù anh ta nói rõ anh ta đang bàn về cái gì, những lúc như vậy bản thân anh ta cũng đang lơ mơ

không biết đang giải quyết cái gì, trong khi anh ta nói một cách rõ ràng rằng anh ta biết. Đó thường là trường hợp có liên quan tới vấn đề từ ngữ, những từ hoặc không bao giờ rõ ràng, đơn nghĩa - từ kiểu này có vô số -, hoặc là những từ đã có thời đơn nghĩa rõ ràng, nhưng cùng với sự tiến triển của ngôn ngữ đã được mở ra đến một vùng ngày càng rộng lớn hơn, giống như giọt mực rơi trên tờ giấy thấm mà giờ đây không còn đường ranh rõ ràng nữa. Nếu phải làm việc với những từ kiểu như vậy, ngôn ngữ

khoa học cần phải điều chỉnh lại ngôn ngữ thông thường hàng ngày, phải giải thích thật rõ ràng, sẽ sử dụng nghĩa nào của từ đa nghĩa đó; cho dù vậy vẫn tồn tại mối nguy hiểm, khi không chỉ người đọc không nắm chắc được định nghĩa, mà ngay cả tác giả cũng vô tình trở nên nạn nhân của sự

đa nghĩa. Đó là những khó khăn về mặt ngôn từ.

Một số người nghĩ rằng có thể thoát ra khỏi được những khó khăn kiểu như vậy bằng cách quay trở lại với ý nghĩa nguyên thủy ban đầu của từ. Tuy nhiên cách này cũng chỉ giúp được cho rất ít trường hợp nhưng 229 | 606

nói chung nó chỉ càng mang lại nhiểu rắc rối hơn thêm. Ví dụ, tôi sẽ

chẳng đạt được cái gì nếu biết rằng nghĩa nguyên thủy của từ "Person" [cá nhân] là thiết bị khuếch đại âm thannh trong mặt nạ của diễn viên kịch thời cổ; tôi chỉ rối thêm lên, khi biết rằng "Nation" [dân tộc] xuất phát từ

từ nasci, có nghĩa là được sinh ra: những gì chúng ta hiểu về dân tộc ngày nay chẳng còn có chút nào liên quan tới họ hàng dòng tộc. Những khó khăn kiểu này các triết gia gặp phải thường xuyên, vì ở đây các thuật ngữ

luôn tiếp nhận các nội dung mới trong suốt hàng ngàn năm phát triển mà không hề hoàn toàn mất đi nội dung cũ. Đó cũng chính là điều mà cái định nghĩa độc địa sau đã nhắm đến: "Triết học là sự lạm dụng triệt để

một thuật ngữ được tạo nên chỉ để riêng cho mục đích này."

Đối với những thứ trong xã hội học tình trạng còn rắc rối hơn. Ở đây, không những thế còn xuất hiện thêm những khó khăn thuộc về cá nhân con người. Bởi vì hầu như tất cả những từ quan trọng đều bị nhấn mạnh theo cảm tính, có đủ kiểu nhấn mạnh tùy theo giai cấp sử dụng nó, khi thì đồng cảm, khi thì ác cảm. Chẳng phải rằng quy luật tối thượng của tâm lý học xã hội đó là bắt buộc cá nhân phải suy nghĩ, đánh giá, phán xét, và hành động theo lợi ích vốn có của nhóm xã hội cụ thể của mình mà không được phép cưỡng lại. Quy luật này, cái trong đời sống quốc tế

các chủ nghĩa Sô vanh và hận thù chủng tộc đã dựa vào, và trong đời sống 230 | 606

quốc gia là các hận thù giai cấp và hận thù đảng phái, nó đã loại trừ hoàn toàn một sự hiểu biết lẫn nhau đối với đối phương qua những lập luận logic - và hơn nữa nó hầu như luôn loại trừ sự đồng thuận về các khái niệm. Cho dù một từ có thể được định nghĩa rất chính xác, đối với tác giả

và đối với người đọc nó luôn có thể vẫn là một từ phụ thuộc cảm tính, một từ đáng yêu hay đáng ghét và sẽ càng trầm trọng hơn nếu đó là một từ chủ chốt, một câu biểu ngữ, hay là một kiểu khẩu ngữ đặc trưng của đấu tranh giai cấp xã hội.

Một trong những câu biểu ngữ như vậy đó là chữ "Dân chủ"

[Demokratie], và nó có từ gần 2500 năm nay, từ thời đại Solon của Athen.

Về ngữ nguyên nó có nghĩa là "Sự thống trị của nhân dân"- tuy nhiên biết được điều này cũng chẳng giúp được gì cho chúng ta nhiều hơn, nó cũng tương tự như việc chúng ta biết nguyên nghĩa của từ "cá nhân" [person]; bởi vì cho đến tận ngày hôm nay, và cũng như từ thời Solon, mọi tranh cãi vẫn chỉ xoay quanh việc phải hiểu "nhân dân" cũng như "cai trị" là gì.

Ngày nay chẳng bao lâu nữa người ta cần phải dùng đến nó để chỉ về hiến pháp đã từng có hoặc là hiến pháp của hiện tại; người ta cũng đã gọi một nhà nước có một hiến pháp như vậy hoặc tương tự như vậy là một nền Dân chủ. Còn đối với người khác thì đó là một "Thế giới quan", một Lý thuyết chính trị, một Hệ tư tưởng chính trị. Và vân vân.

231 | 606

Nước đục lại càng dễ thả câu. Và cứ thế, một từ có cái may đa nghĩa như vậy đã được các anh hùng ngõ hẻm trong cuộc đấu tranh chính trị

kéo lê qua mọi tầng lớp khố rách áo ôm.

Về phía mình, nếu bây giờ chúng ta muốn thử xác định xem ý nghĩa ban đầu nào mà những vận dụng khác nhau của từ Dân chủ đã lấy làm cơ

sở, chúng ta sẽ dùng đến cái tiểu xảo vốn đã có từ lâu, nghĩa là tìm xem điều ngược lại mà mỗi khi người ta sử dụng đến những khái niệm phức tạp như vậy nó thường xuyên được nghĩ đến hoặc được đưa vào một cách vô tình hay cố ý. Ở đây lúc nào cũng nguyên là một cặp từ, chúng bao trùm cả một vùng sự kiện; và người ta sẽ tìm ra được ranh giới của một trong đó, nếu như người ta xác định được giới hạn của các khái niệm tương liên với nó.

Vâng, khái niệm ngược lại với Dân chủ [Demokratie] đó là Tập đoàn thống trị [Oligokratie], sự thống trị của một số ít đối với số đông còn lại.

Trong khái niệm của nó bao gồm tất cả mọi loại thiểu số (cũng có thể chỉ

là một người, trong trường hợp này gọi là Monokratie [Đơn trị]), và đặc biệt ở mọi nơi sự hiến định về mặt luật pháp không có mấy ý nghĩa. Cho dù Đơn trị chỉ là một lãnh chúa gia trưởng, một quân chủ kiểu Cäsar, một chế độ quân phiệt hoặc chế độ quân chủ lập hiến có giới hạn; cho dù Tập đoàn thống trị theo nghĩa hẹp là sự thống trị của một thiểu số đông 232 | 606

người, của một dòng họ quý tộc, một chế độ tài phiệt hay là của một bộ

máy quan liêu, tất cả mọi cái đó không có ý nghĩa gì đối với khái niệm và cũng như đối với thực tế cho dù họ cai trị có hà khắc hay nhẹ nhàng, phù hợp hay trái ngược với pháp luật và hiến pháp.

Sự thống trị của tập đoàn [Oligokratie], trong nghĩa rộng nhất này của từ này, cho đến nay đã chế ngự toàn bộ loài người cũng như toàn bộ lịch sử con người dưới các hình thức khác nhau và với những cơ sở thực tế và pháp lý khác nhau. Nó không phải là môt "Thế giới quan", không phải là một "Lý thuyết", không phải là một "Hệ tư tưởng", mà một thực tế đáng kinh ngạc.

Và "Dân chủ" ban đầu cũng vậy, nó không phải là một Thế Giới Quan, một Lý Thuyết, một Hệ Tư Tưởng, mà không có gì khác hơn là sự phản ứng nảy sinh một cách cần thiết đối lại với cái thực tế đáng kinh ngạc kia, được biểu hiện một cách khác nhau tùy theo hoàn cảnh: về mặt phê phán đó là Thế giới quan, về mặt logic đó là Lý thuyết hệ, về mặt ước đoán, trước khi đánh giá giá trị, đó là mục đích, về mặt thực tiễn đó là đường lối cải cách hoặc đường lối cách mạng.

Tuy nhiên một khi phản ứng "dân chủ" bắt đầu thể hiện ở những cách thức đó, thì cũng một quá trình như vậy lập tức được hình thành nên trong Tập đoàn cai trị [Oligokratie]. Nếu như nó cho đến lúc đó chỉ là 233 | 606

một thực tế đơn giản, được đưa ra và được chấp thuận một cách ngây thơ, thì giờ đây cũng chính nó sẽ trở thành đối tượng của ý thức và được thiết kế với các hình thức khác nhau: để phản ứng lại, phê phán của phía quý tộc, là thế giới quan quý tộc, đã đứng ra đương đầu với phê phán của phía dân chủ, logic biện minh cho nó đó là lý thuyết, ý muốn được nâng lên thành hệ tư tưởng, hành động, là đường lối của giới quý tộc, sẽ nhắm tới những chiến lược chiến thuật của đối phương mà nó cần đấu tranh.

Sự thể là như vậy và chính sự hình thành của ngôn từ bản thân nó đã chứng minh cho điều đó. Thoạt đầu, giống như ở khắp mọi nơi, tập đoàn những chủ đất đã ngự trị tại Athen và đã tiến hành một chế độ cai trị hà khắc. Người ta không được phép quên, rằng những "luật lệ hà khắc" chỉ là sự hệ thống hóa lại những điều luật không thành văn hiện hành. Phản ứng xuất hiện. Nó đòi hỏi cái gì? Thay vì sự thống trị của một số ít là sự

thống trị của toàn dân: Dân chủ [Demokratie].

Thế nhưng "Nhân dân" [Demos] là gì? Quan trọng, phải làm rõ điều này. Nó không bao gồm toàn bộ dân cư vùng Attikas, cũng không bao gồm toàn bộ nhũng người trưởng thành, và cũng chẳng bao gồm toàn bộ

đàn ông đã trưởng thành, mà chỉ gồm những đàn ông trưởng thành là người tự do. Tầng lớp nô lệ đông đảo không thuộc vào Nhân dân, không được phép dòm ngó tới chính trị. Phải mất rất nhiều thế kỷ, phải trải qua 234 | 606

sự sụp đổ của vô số cộng đồng, phải qua sự hình thành một vùng văn hóa Hy-La rộng lớn thì lúc đó mới có thể xuất hiện cái ý tưởng hoàn toàn xa lạ đối với thời cổ đại, đó là: việc tham gia vào điều hành nhà nước không phải là "quyền công dân", mà đơn giản là "quyền con người".

Tuy nhiên, điều thực tế là khắp mọi nơi ở Hy lạp, ở La mã và ở các thành phố thuộc địa, khái niệm Dân chủ rất hạn hẹp đã chỉ ra rõ ràng hơn bất kỳ một cái gì khác, rằng nó không phải là "Thế giới quan", không phải là một "Hệ tư tưởng", mà chỉ là một sự phản ứng lại. Tập đoàn thống trị đòi hỏi nhất thiết phải có kẻ bị trị và đã áp bức họ, như bất kỳ sự

thống trị nào xứng danh với khái niệm đó của nó đều đã có áp bức nhiều hoặc ít. - và phản ứng ngược trở lại đã hình thành nên trong những tầng lớp nhất định của những kẻ bị trị, đó chính là cái mong muốn đơn giản cùng được tham gia cai trị, được thoát ra khỏi tầng lớp bị thiệt thòi về

kinh tế, bị hạn chế về quyền chính trị, để trở thành tầng lớp có đầy đủ các quyền chính trị và có đặc quyền về kinh tế.

Sự việc càng rõ ràng hơn nếu ta xem xét lại cụ thể và kỹ lưỡng những cuộc đấu tranh về Hiến pháp từng được biết đến. Khắp mọi nơi, ở Athen và Korinth, ở Rom và Tarent, ở Florenz và Venedig, ở Frankfurt và Lübeck, ở Anh và Pháp, ở Đức và Nga... giới tư sản giàu có, đại diện của moneyed interest [quyền lợi tài chính], là những thành phần đứng mũi 235 | 606

chịu sào trong cuộc đấu tranh giành "Dân chủ" [Demokratie]chống lại Tập đoàn cai trị [Oligokratie] - và ở khắp mọi nơi tiến trình này cho thấy, họ không nhằm đạt tới "sự thống trị của toàn dân" mà chỉ nhằm đạt tới việc chính họ được tham gia vào cai trị. Ngay sau liên minh các giai cấp giành được thắng lợi những nhà tài phiệt, những chủ nhà băng, những chủ công nghiệp lớn, những đại thương gia đã tiến hành hòa giải một cách đặc biệt với những kẻ hưởng lộc nhà nước trước đây, hòa giải với những đại diện của landed interest [quyền lợi đất đai] và cùng với những người này họ tạo nên một Tập đoàn thống trị mới của giới "Thượng lưu"

hoặc là của "nuova gente" [con người mới], và từ chối việc tham gia vào cai trị của những người cùng tranh đấu khác xuất thân từ tầng lớp dưới nghèo khó. Và do vì họ thường vẫn tiếp tục sử dụng cụm từ "dân chủ", cho nên cụm từ này đã có một dấu ấn khá kỳ lạ. Giờ đây nó được sử dụng từ trên xuống dưới, từ dưới lên trên, để biện minh cho chính những lý thuyết và hành động hoàn toàn trái ngược và để phục vụ cho chính những mục đích cũng hoàn toàn trái ngược.

Các nhà nước thời cổ đại đã không thể vượt qua được cái điểm nhất định của sự phát triển. Và như vậy chúng đã phải suy vong một cách cay đắng, đúng theo nghĩa đen nhất của từ: về thể chất, suy vong bởi không còn dân, suy vong bởi dân số giảm sút, vì mới đó chúng còn "cai trị", vì 236 | 606

trên nền tảng của lao động không tự do không thể nào có được một xã hội lành mạnh. Chế độ nô lệ trong nền kinh tế mở của giao lưu thị

trường tư bản tác động vào xã hội như một căn bệnh truyền nhiễm với những tác nhân gây nhiễm có độc lực cực lớn.

Tuy nhiên các dân tộc hiện đại đã sớm đào thải được những tác nhân gây bệnh độc hại đó và đã phát triển vượt qua những nấc thang mà những dân tộc thời cổ đại có thể còn phải nhọc nhằn leo từng nấc một. Trật tự

kinh tế của họ được xây dựng trên lao động tự do, do đó số phận của họ

không phải là suy giảm dân số mà ngược lại dân số ngày càng gia tăng, không phải là cái chết mà là cuộc sống. Và cũng chính vì thế mà cuộc đấu tranh cho hiến pháp đã bước lên một mức thang cao hơn. Từng bước, từng bước một ở những nước tiến bộ của văn minh phương Tây quyền bình đẳng trước hết được ghi nhận trong Hiến pháp và sau đó được luật pháp bảo vệ. Tiến xa nhất là những thuộc địa của Anh, cụ thể là Úc và New-Seeland; tiếp đến là Hoa Kỳ, Anh, Pháp và sau đấy một khoảng xa là các nước Trung Âu đang ở những bậc thang thấp hơn của của cuộc tranh chấp diễn ra giống nhau ở khắp mọi nơi, trong khi đó ở Đông Âu và ở

Châu Á mới đây chúng ta mới thấy được trận chiến mở màn.

Và ở đây cho thấy ngày càng rõ ràng hơn, "Dân chủ" cả về khái niệm đã ở trong một quá trình phát triển mạnh mẽ để trở nên một mục đích nhất 237 | 606

định. Nếu lúc đầu nó chỉ là một phản ứng tự nhiên, thì sau đó nó thành một phản ứng có ý thức, và giờ đây dĩ nhiên nó muốn trở thành Thế giới quan, thành Lý thuyết, thành Hệ tư tưởng. Khái niệm "Dân chủ" chật hẹp trước đây đã ngày càng mở rộng ra. Từ chỗ chỉ bao gồm một bộ phận nhất định của toàn bộ dân chúng, giờ đây nó có xu hướng bao bồm toàn bộ. Từ khi tầng lớp thứ tư, tầng lớp của những người vô sản không có gì ngoài sức lao động, đã thoát khỏi sự định hướng cưỡng bức của tầng lớp thứ ba, tấng lớp đã phản bội lại họ, và dương cao biểu ngữ là một đảng chính trị của Chủ nghĩa Xã hội, thì tầng lớp thứ tư này, tấng lớp dưới đáy của xã hội, đã thể hiện mình như là nền móng của Kim tự tháp - kể từ đó từ "Dân chủ" trên miệng họ thực sự có nghĩa là sự thống trị của tất cả

mọi công dân.

Điều đó ít nhất về cơ bản cũng đã có trong ý thức của họ. Chỉ có điều quan điểm của họ còn hạn hẹp: họ chỉ nhìn thấy bản thân họ và những nhu cầu của mình, nhưng lại không nhìn thấy bên cạnh mình còn có những tầng lớp khác nữa cùng tồn tại, chúng cũng được phép có những đỏi hỏi tương tự cần phải được đáp ứng. Chẳng hạn, đảng XHDC Đức có xu hướng phát triển mạnh để trở thành đại diện một chiều cho giới lao động công nghiệp, trong khi đó rõ ràng tồn tại giới lao động nông nghiệp, cũng khốn khổ và muốn vươn lên. Và cũng có không thiếu những người 238 | 606

Xã hội Chủ nghĩa vẫn còn cản trở việc giải phóng một nửa nhân loại, hay nhiều hơn thế nữa, về mặt luật pháp - chính trị, đó chính là phụ nữ.

Mặc dù vậy: ý tưởng vẫn tiến tới, liên tục lấn bước và có vẻ như đang trên đà chiếm lĩnh toàn bộ trận địa của mình; việc mọi người trưởng thành của cả hai giới tính "cùng tham gia cai trị" đã trở thành Thế giới quan, trở thành nội dung của Lý thuyết, và trở thành Hệ tư tưởng nhằm đạt đến mục đích của đường lối chính trị trong thực thế.

Trào lưu không thể nào ngăn cản được này của thời đại, nó là nỗi xấu hổ và đau đớn đối với Tập đoàn cai trị [Oligkraten], là niềm tự hào và phấn khích của những người đồng chí hướng dân chủ; thế nhưng cả hai đều có vẻ như hiếm khi nhận ra được, rằng khái niệm Dân chủ trong quá trình lan tỏa này đã dần mất đi nội dung cũ và được lấp đầy bởi nội dung mới; nhắc lại lời Hegel và Marx: "Lượng đã chuyển hóa thành chất". Phần

"nhân dân" [Demos] tạo nên khái niệm dân chủ [sự cai trị của nhân dân]

càng mở rộng bao nhiêu, thì phần "cai trị" lại càng thu hẹp lại bấy nhiêu.

Và chừng nào thành phần thứ nhất mở rộng ra hết phạm vi của nó, thì lúc đó thành phần thứ hai sẽ biến mất chỉ còn lại là một từ trống rỗng bị

tước đoạt mọi nội dung, có thể so sánh với cái bào thai kém may mắn nào đó bị người anh em sinh đôi mạnh khỏe, lớn nhanh hơn, nén chặt vào thành dạ con của người mẹ cho đến cuối cùng, nếu nó còn tồn tại đủ ngày 239 | 606

đủ tháng, sẽ được sinh ra trên thế giới này như một "foeti papyracei", bào thai bằng giấy, như là những màng mỏng khốn khổ.

Một foetus papyraceus kiểu như vậy đến ngày, khi mà Nhân dân

[Demos], theo nghĩa rộng lớn nhất của từ này, cất tiếng khóc chào đời, nó, sẽ là "Thống trị"[Kratie], là một từ hóa giấy, một khái niệm cạn kiệt.

Bởi vì, nếu tất cả mọi người trưởng thành của cả hai giới tính được bổ

nhiệm hoàn toàn vào việc "Cùng cai trị": thì thử hỏi còn ai, còn cái gì để

họ cai trị? Chẳng lẽ cai trị chính bản thân mình? Hay là cai trị người vị

thành niên? cai trị thiên nhiên?

Ai muốn cung cấp câu trả lời cho những câu hỏi này, thì điều đó chỉ

chứng tỏ người ấy không biết về mặt lịch sử "cai trị", "Kratie", có nghĩa là gì. Và như vậy người ta phải nói cho anh ta biết. Cho dù tất cả các nhà triết học đều cố gắng bằng những phương tiện vô dụng để lý tưởng hóa sự

cai trị, thì: Cai trị chưa bao giờ là cái gì khác ngoài hình thức hợp pháp của một sự bóc lột về kinh tế.

Bởi vì người ta không thể dùng "sự cai trị đối với chính bản thân mình"

để bóc lột mình; bởi vì sự bóc lột trẻ em có thể đã xuất hiện một cách đáng buồn ở đâu đó bởi những người chịu trách nhiệm nuôi dưỡng, mà cụ

thể là cha mẹ của chúng, những người, bản thân họ cũng bị cai trị một cách hà khắc và bị bóc lột; nhưng sự bóc lột này không bao giờ chính 240 | 606

đáng mà luôn chỉ là sự bất công - vì mọi luật pháp và đạo lý trên đời này chỉ cho phép cha mẹ và những người có trách nhiệm nuôi dưỡng được phép làm những điều trong quyền hạn của mình với điều kiện, chúng phải vì quyền lợi và lợi ích của người được nuôi dưỡng-, và cuối cùng, tự nhiên không thể bị "bóc lột", bởi vì điều này chỉ có thể xảy ra đối với sinh thể có tính đạo đức, và như vậy đã chứng minh được, rằng khi mà Dân chủ phát triển đến độ hoàn thiện thì lúc đó Dân chủ cũng không còn là sự Cai trị

[Kratie], mà trở thành Phi Cai Trị [Akratie].

Và đó là điều lý tưởng của con người, lý tưởng cao nhất, được các nhà tư tưởng lừng danh của họ mơ ước và biện minh. Từ tác phẩm Nhà nước

[Politeia] của Platon cho đến Mơ tưởng [Utopia] của Morus và từ câu chuyện của Sevarambier cho đến tác phẩm "Trật tự của tự nhiên" của Quesnay, đến "Nhà nước toàn cầu" của Lessing, đến "Hợp nhất của những con người mong muốn tự do" của Kant, đến "Chủ nghĩa công nghiệp" của St. Simon và đến "Nhà nước tương lai" của Marx, tất cả những điều mơ

tưởng ấy đã vun trồng cho Phi Cai Trị trở thành như là một lý tưởng cho nhân loại.

"Khoan đã!" những nhà thông thạo lịch sử văn chương hô lên. Điều đó đúng đối với Lessing và Kant, nhưng không đúng cho các nhà không tưởng khác. Những người này đều khẳng định cai trị là cần thiết. Ở

241 | 606

Platon, Morus, Campanella có sự thống trị của các triết gia, của các thầy tu, ở St. Simon có sự thống trị của các đại doanh nhân, ở Quesnay - người mơ mộng và lý thuyết gia về những kẻ chuyên quyền đã giác ngộ - có sự

thống trị không giới hạn của vua, người đồng thời vừa là bác sĩ vừa là người giáo dục dân chúng, và ngay cả ở Marx cũng có một bộ máy quan liêu cồng kềnh điều chỉnh toàn bộ cuộc sống kinh tế, điều chỉnh việc sản xuất và phân phối sản phẩm, đưa người dân tới công việc và cung cấp hàng hóa cho họ.

Đúng vậy, tuy nhiên tất cả họ đều là tín đồ của "Phi Cai Trị" [Akratie].

Tôi cố tình sử dụng cái từ ít được dùng đến này, bởi vì tôi cần cái từ phổ

biến hơn nổi tiếng hơn cho một khái niệm khác, thường hay bị lẫn lộn với khái niệm đầu. Phi Cai Trị [Akratie] không phải là "vô chính phủ"

[Anarchie].

Phi Cai Trị [Akratie] là ý tưởng về một xã hội đã được giải thoát khỏi mọi hình thức bóc lột về kinh tế, Vô chính phủ [Anarchie] là ý tưởng về

một xã hội tự do không tồn tại bất kỳ quyền uy [Autority] nào, không tồn tại bất kỳ một bạo lực cưỡng chế hợp pháp nào. Đó là hai thứ rất khác nhau trước hết về mặt khái niệm.

Những người vô chính phủ sẽ phản bác: "chúng tôi cần gì đến việc bàn luận về khái niệm theo kiểu chẻ tư sợi tóc như thế? Thực tiễn - và đấy 242 | 606

mới là cái quan trọng - Phi Cai Trị không có vô chính phủ là điều không tưởng. Ở nơi nào đã tồn tại quyền uy [Autority] ở đó đã có sự bóc lột. Và ở nơi nào sẽ có quyền uy [Autority] ở đó sẽ có sự bóc lột. Chính vì vậy chỉ

có một phương tiện để đưa đến Phi cai trị, đó là Vô chính phủ."

Ý kiến như thế này rất phổ biến, trong bạn bè cũng như trong đối thủ

của chúng ta. Ludwig Gumplowicz, người đồng sáng lập ngành xã hội học của Đức, kẻ thù không đội trời chung của vô chính phủ, ông ta cũng đồng ý với những người vô chính phủ về cái giá thiết cơ bản trên và đã thể

hiện từ đó một sự bi quan vô cùng đau buồn trong kết luận sau: "Không tồn tại quyền uy [Autority] sẽ không thể có sự chung sống xã hội; hỗn loạn sẽ phát sinh. Tồn tại quyền uy [Autority] mà không có bóc lột là điều không tưởng. Điều này dẫn tới cuộc sống xã hội không có sự bóc lột là điều không tưởng."

Vấn đề đang đứng trước mắt chúng ta ở đây là rất nghiêm trọng. Nó là một vấn đề nghiêm trọng của loài người. Có phải thực là chúng ta chỉ có một lựa chọn giữa việc vĩnh viễn hóa sự bóc lột một bên và sự tiêu hủy mọi nền văn hóa và mọi sự phồn vinh trong hỗn loạn của cuộc chiến tất cả chống lại tất cả ở bên kia? Liệu chiếc thuyền của nhân loại để tránh khỏi Skylla [nữ quỷ trong thần thoại Hy lạp]lại phải đâm vào Charybdis

[tên một nữ quỷ khác]?

243 | 606

Những người vô chính phủ làm như họ tin, và một số người mơ mộng đã thực sự tin, rằng nhân loại có thể hoàn toàn tự quản mà không cần tới quyền uy [Autority]. Đó thuần túy chỉ là ảo tưởng. Nếu chúng ta suy nghĩ

một cách kỹ lưỡng hơn về xã hội phi cai trị, dĩ nhiên chúng ta sẽ tìm ra, rằng nó, chính là "nhà nước toàn cầu" giống như Lessing hình dung, và chỉ cần sử dụng rất ít "quyền uy"[Autority]. Quân đội, công an, nhân viên trại giam, nhân viên tòa án có phần sẽ biến mất hoàn toàn, có phần sẽ

giảm thiểu đến mức thấp nhất mà hiện nay không mấy người có thể cho là khả thi. Nhưng sẽ không bao giờ một cộng đồng lớn hơn một xóm lại có thể hoạt động nổi nếu không có luật pháp và các nhà chức trách, những người trong trường hợp cấp thiết đại diện cho quyền lực để giải quyết, để cưỡng chế; [nếu] không có luật hình sự, không có luật trưng thu. Không có luật hình sự chúng ta sẽ rơi vào tình trạng của thời hoang dã với hậu quả vô cùng bất hạnh, đó là tình trạng của hận thù, nợ máu trả

bằng máu, của tự xử, là những điều mà các cơ quan đáng kính, bắt đầu ở

một mức phát triển cao nào đó của văn hóa và kinh tế sẽ không thể dung thứ; và nếu không có luật trưng thu vì quyền lợi của tất cả mọi người thì những thằng ngốc, những kẻ ngang bướng, những kẻ độc ác sẽ trở thành ông chủ và trở thành những kể bóc lột họ. Và hơn nữa, không có một cộng đồng lớn nào lại có thể hoạt động được nếu không có một lượng tài sản chung nhất định, ít nhất cũng phải có đường đi, cơ sở đào tạo, trường 244 | 606

học, cũng có thể có cả nhà thờ nữa - ai là người muốn cấm nhà thờ trong vương quốc vô chính phủ?-; những thứ như vậy cần phải được quản lý, được bảo quản, và để làm điều này phải cần đến những công chức, và phải trả lương cho họ, do đó phải thu thuế. Những điều này, từ lý do công bằng, ở đâu có liên quan đến quyền lợi chung, ở đó mọi người đều phải đóng góp cho dù đó chỉ là khoản tiền bắt buộc. Và ngay cả khi chúng ta nghĩ rằng mọi nhà nước sẽ giải thể và trở thành vô số những tập đoàn sản xuất tự do trên cơ sở tự nguyện: một số nào đó trong chúng sẽ phải là những tập đoàn sản xuất tại địa phương, và đó chính là những cộng đồng có những nhu cầu của một cộng đồng, cần phải có những công chức có thẩm quyền và những phương tiện công. Và dù sao đi nữa, đối với những mục tiêu lớn khó đạt đến, các cộng đồng phải thống nhất lại với nhau để

đạt được mục đích chung, những mục tiêu kiểu đó có thể là hệ thống kênh rạch, đập nước, công trình tiêu tưới... Vô chính phủ suy cho cùng đó là sự phân mảnh toàn bộ nhân loại thành những bầy đàn nhỏ, chống đối lẫn nhau, đó là sự hủy diệt mọi sự hợp tác xã hội, có nghĩa là mọi lực lượng sản xuất hàng hóa, và do đó hủy diệt đại bộ phận con người đang sống hôm nay, bởi, trong một sự phân công lao động yếu kém như vậy môt cây số vuông đất đai không đủ để nuôi sống lấy một người.

245 | 606

Còn đường loại bỏ mọi quyền uy [Autority] và bạo lực cưỡng bức kiểu như thế không phải là con đường đúng; nó như thể, thay vì giảm bớt lại đưa đến sự gia tăng không gì sánh được nỗi thống khổ và của sự mất tự do của con người: bởi vì, có kẻ nào khổ nhục hơn và thiếu tự do hơn là người nguyên thủy, cho dù chính nó đã được Ernst Grosses gọi với cụm từ chính xác "một kẻ vô chính phủ thực tiễn"?

Vậy thì, có phải điều khẳng định của những người vô chính phủ là đúng, rằng quyền uy [Autority] và bóc lột trong quá khứ đã đi đôi với nhau không thể tách rời và trong mọi tương lai cũng sẽ đi đôi với nhau không thể tách rời?

Đối với quá khứ, chúng tôi công nhận câu nói trên nói chung là đúng, tuy nhiên cần phải nhấn mạnh, rằng đây hoặc kia vẫn có thể tìm ra được những ngoại lệ hiếm thấy, và khi quan sát kỹ, tuy rằng chúng không phủ

nhận được quy luật chung, nhưng trong giới hạn phạm vi tác động thực sự

của nó nó đã phủ nhận. Chúng ta tìm thấy đây đó trong xã hội hoàn toàn tự do những công chức, trong suốt nhiệm kỳ của mình, tuy nắm giữ

quyền hạn rất rộng lớn nhưng không bao giờ tơ tưởng tới việc lợi dụng quyền lực đó để kiếm lợi cho bản thân hoặc để mở rộng giới hạn quyền lực của mình. Ở đây tôi nghĩ tới những Hetman được bầu lên trong cộng đồng Kosaken ở Dnjester, là những người trong tình trạng chiến tranh có 246 | 606

quyền sinh quyền sát đối với các cử tri, tiếp đến là những thị trưởng, những thủ lĩnh quân sự của tầng lớp nông dân tự do chẳng hạn như của Dithmarschen hoặc của Thụy sĩ trong một vài giai đoạn; và liệu có ai tin được, rằng người Marius, Sulla, và Cäsar, những người đã sống ở Rom trong cuộc chiến Samnite - ngày đó họ đã sống như xưa nay vẫn sống-, lại có thể, cho dù chỉ trong ý nghĩ, tìm cách thay đổi trật tự nhà nước để

kiếm lợi cho bản thân, hoặc lạm dụng địa vị hành chính hoặc địa vị dân cử

của mình?

Những trường hợp ngoại lệ đó tự nó chưa chứng mình được, rằng khẳng định của những người vô chính phủ và sự bi quan về mặt xã hội học là sai. Bởi vì chúng rất hiếm hoi và hơn nữa chỉ xảy ra trong một giai đoạn tương đối ngắn. Tuy nhiên như vậy cũng cho phép phỏng đoán, rằng việc quyền uy dẫn đến sự bóc lột, đây đó trong một giai đoạn ngắn vẫn có thể bị các lực lượng đối kháng ở hình thức cá nhân con người hoặc xã hội ngăn cản hoặc kìm hãm.

Tuy nhiên những trường hợp ngoại lệ như vậy cũng đủ rõ ràng để cho thấy, rằng mối liên quan được khẳng định giữa quyền uy [Autority] và bóc lột không thể là mối liên quan trực tiếp, mà nó được hình thành nên qua các yếu tố trung gian, và những yếu tố này phải liên quan một cách nào đó tới tình trạng kinh tế xã hội của [cấu trúc] nhà nước. Và như vậy xuất 247 | 606

hiện vấn đề khoa học, đó là việc phải xác định ra cái yếu tố đó và bằng các phương tiện xã hội học dẫn ra nguyên nhân của chúng. Chỉ từ đó mới có thể nhận ra được, liệu mối liên quan gần như có tính quy luật và thường thấy kia có phải là một "phạm trù nội tại" của đời sống xã hội, có nghĩa là một điều tất yếu không tránh khỏi của tương lai, hay đó là một "phạm trù có tính lịch sử", là hậu quả của những nguyên nhân không tất yếu và có thể tránh được. Những kết luận ngoại suy không chứng mình được gì cả!

Thậm chí Aristoteles cũng đã dẫn dắt lịch sử một cách vô lý: ông ta bằng cách ngoại suy đã cho rằng chế độ nô lệ là một phạm trù nội tại của đời sống xã hội tương lai, bởi vì nó đã luôn có trong quá khứ.

Thực hiện việc nghiên cứu này bây giờ là nhiệm vụ của chúng ta, để tìm ra liệu có thực, rằng Dân chủ theo nghĩa Phi cai trị là một lý tưởng mãi mãi không thể nào đạt đến được của nhân loại.

* * *

Mọi khoa học xã hội đều phải xuất phát từ những nhu cầu của con người. Bởi vì xã hội không có gì khác hơn là phương tiện nhỏ nhất để đáp ứng một cách toàn bộ nhất các nhu cầu của các thành viên của nó. Trong các nhu cầu này, những nhu cầu chiếm thứ bậc cao nhất là những nhu cầu mà đối với mỗi một cá nhân chúng có phẩm chất cao nhất, có nghĩa là tính cấp thiết, những nhu cầu này phần nào cũng giống như ở động vật, 248 | 606

đó là các nhu cầu về vật chất, trước hết là đồ ăn, sau đến quần áo, công cụ

và các thứ sang trọng.

Vâng, con người có hai phương tiện trái ngược nhau về cơ bản để tạo nên những sản phẩm mà anh ta có nhu cầu. Một trong hai phương tiện đó là lao động khai thác tự nhiên của chính bản thân và ở mức cao hơn đó là sự trao đổi được coi là tương đương các sản phẩm của mình với người khác. Bởi đây là hai hoạt động thiết lập nên kinh tế xã hội nên tôi gọi phương tiện này là "phương tiện kinh tế".

Phương tiện thứ hai mà con người sử dụng để có được sản phẩm đó là việc chiếm đoạt không có đền bù bằng bạo lực, và cụ thể là bạo lực thân thể hoặc từ việc lạm dụng bạo lực tinh thần bởi các bậc trưởng giáo, trưởng gia hoặc của tập đoàn giám mục. Phương tiện này tôi gọi là

"phương tiện chính trị".[1]

Tại sao lại là "phương tiện chính trị"? Tại vì trong đời sống quốc tế và quốc gia nó thống trị mọi [đường lối] chính trị. Kiểu mẫu nguyên thủy của mọi quan hệ quốc tế đó là chiến tranh, và lúc nào nó cũng có một lý do khác đề che đậy, tuy nhiên chẳng bao giờ ngoài cái lý do chính, đó là sự làm giàu của một dân tộc trên sự thiệt hại của dân tộc khác, hoặc sự

chống trả lại một nỗ lực kiểu như vậy. Ngay cả ngày nay người ta vẫn quan sát thấy thậm chí thương mại quốc tế theo cách thức của chủ nghĩa trọng 249 | 606

thương cũng được nhiều người coi là phương tiện để tiến hành những cuộc trao đổi không tương đương, có nghĩa là các thương gia của một nước đạt được giá trị thặng dư từ hàng hóa trên sự thiệt hại của các thương gia nước khác.

Nhưng trên tất cả, đó là việc các phương tiện chính trị cũng kiểm soát những mặt quan trọng nhất trong đời sống quốc gia. Nó tạo nên nhà nước. Nhà nước không có gì khác hơn là phương tiện chính trị đang được triển khai.

Ý tưởng đó chỉ có hình thức bên ngoài là mới còn nội dung thì rất cũ.

Nó đặc biệt phải cám ơn các thiên tài của Pháp về việc đã xây đắp dần nên nó. Phả hệ đi từ Rousseau qua J.B. Say và St. Simon đến Proudon. Người ta đã nhiệt tình tranh đấu để bảo vệ và để chống lại nó; và điều này cũng dễ hiểu, bởi vì có lẽ đó là ý tưởng cách mạng nhất mà người ta có thể nói đến. Đó là đòn bẩy để làm lay chuyển những pháo đài kiên cố nhất như

Zwingburg và Bastill.

Quan điểm đó về nhà nước đã mâu thuẫn một cách gay gắt với triết lý chính trị hiện hành. Theo một số triết gia thì nhà nước lá sự hiện thức hóa ý của đức chúa trời trên trái đất hoặc của của những gì khác đó quý giá trong tương lai. Về điều này cần phải lưu ý, rằng chúng tôi không định chất vấn về mặt thần học hay mục đích luận, rằng nhà nước để làm gì, tại 250 | 606

sao nó cần phải phát triển, mà về nhân quả xã hội học, nhà nước là gì, từ

nguyên do nào, từ mục đích nào của con người (chứ không phải siêu nhân) mà nó được sinh ra.- Có những triết gia khác đă khẳng định từ thời Epikur, nhà nước là tổ chức, bên ngoài để bảo vệ biên giới, bên trong để

bảo vệ luật pháp. Điều này cần phải được phản bác lại, thứ nhất, nó hoàn toàn đúng, nhưng về nội dung còn thiếu nhiều và thứ hai, nó còn rất phụ

thuộc vào việc phải xem xét xem luật pháp mà nhà nước cần bảo vệ là loại luật pháp dạng nào.

Giải thích duy nhất đã đứng vững trước sự kiểm chứng của khoa học về

bản chất và nguồn gốc của nhà nước đó là giải thích sau đây bắt nguồn chủ yếu từ Ludwig Gumplowicz-Graz: Nhà nước là một tổ chức pháp lý, một giai cấp bị trị đơn phương bị giai cấp thống trị cưỡng bức bằng bạo lực thể xác hoặc bạo lực tinh thần với mục đích duy nhất ngay từ ban đầu, đó là khai thác tầng lớp dưới về mặt kinh tế để thu lợi cho tầng lớp trên, và điều này có nghĩa là: theo nguyên tắc phương tiện nhỏ nhất "với công sức ít nhất để liên tục đạt được kết quả lớn nhất".

Câu viết thoạt nhìn có vẻ mâu thuẫn đó trước hết sẽ được chứng minh bằng phép quy nạp. Lịch sử không biết đến bất kỳ trường hợp được nghiên cứu một cách kỹ lưỡng nào về sự hình thành nhà nước từ lúc ban đầu mà không diễn biến theo hình mẫu như vậy. (Trường hợp các thuộc 251 | 606

địa bạo lực thường ẩn khuất khó nhận ra: người sáng lập ra nó đem Hiến pháp từ nước mẹ qua quê hương mới và đó rõ ràng chỉ là bạo lực nguyên thủy giờ đã trở thành luật pháp.)

Trên hết, hãy để chúng ta chứng minh lập luận của mình bằng phương pháp suy diễn, và cụ thể như sau:

Ai cũng biết, không thể tranh cãi và không thể bác bỏ được, rằng tất cả

các nhà nước trong quá khứ đã và tất cả các nhà nước hiện tại đang là những "nhà nước giai cấp", có nghĩa là một hệ thống phân cấp các tầng lớp khác nhau từ dưới lên trên với những quyền hạn chính trị khác nhau và với những công cụ kinh tế khác nhau.

Sự phân chia giai cấp cho đến tận khởi đầu thời kỳ hiện đại và đối với nhiều nhà nước cho đến mãi sau điểm khởi đầu đó vẫn dựa trên một luật pháp, rõ ràng không có gì khác hơn là bạo lực thủa xa xưa được ấn định một cách hợp pháp, được hiến pháp và luật pháp bảo vệ và đảm bảo, đó là bạo lực của thanh gươm hoặc của Sách lễ và ghế xưng tội. Chế độ nô lệ

thời cổ đại và chế độ nông nô thời trung cổ rõ ràng là phương tiện chính trị được đặt một chiều, được ấn định một cách hợp pháp. Và bởi vì nhà nước thời cổ đại không có gì khác hơn là "những cái vỏ hợp pháp" của chế

độ nô lệ, nhà nước thời trung cổ không có gì khác hơn là "những cái vỏ

252 | 606

hợp pháp" của chế độ nông nô, thế cho nên đối với hai thời đại lớn này của lịch sử lập luận của chúng ta đã được chứng minh.

Nhà nước hiện nay thì sao, khi mà trong đó không còn chế độ nô lệ và chế độ nông nô? Và ra sao đối với những nhà nước mà trước hết ở đó "dân chủ" đã chín muồi, đã có phổ thông đầu phiếu, đã có nghĩa vụ quân sự

cho tất cả mọi người và đã có sự bình đẳng hoàn toàn trước pháp luật?

Liệu có phải chúng cũng là "phương tiện chính trị" đã được triển khai?

Không nghi ngờ gì, chính chúng là như vậy và điều này có thể chứng minh được một cách chặt chẽ. Việc chúng vẫn còn là "Nhà nước giai cấp", ít nhất là về mặt kinh tế, sẽ không có ai định phủ nhận; và hầu như tất cả

đều thừa nhận, rằng chúng ngay cả mặt chính trị cũng vẫn còn ít nhiều là nhà nước giai cấp, có nghĩa là ảnh hưởng của giới giàu có vào lập pháp, vào hành chính và chính sách cả đối nội lẫn đối ngoại, trong thời chiến và trong thương mại đều lớn hơn rất nhiều so với tỉ lệ số lượng của họ, và ảnh hưởng này không phải lúc nào cũng luôn được thực thi vì quyền lợi của tầng lớp dưới.

Vâng, chúng tôi khẳng định: ngay cả một nhà nước giai cấp hiện đại, tự

do, pháp quyền cũng không có gì khác hơn là phương tiện chính trị đã được triển khai; tất cả mọi phân chia giai cấp chỉ có thể tồn tại dựa trên một hiến pháp và một đạo luật, chúng bảo vệ và chính đáng hóa cái bạo 253 | 606

lực ngày xưa; tất cả mọi phân chia giai cấp sẽ phải lập tức chấm dứt, chừng nào đạo luật này tiêu tan. Đạo luật đó chính là đạo luật chốt giữ đất đai

[ai cũng có quyền giữ rịt ruộng đất của mình bất kể có cần đến hay không- ND].

Có lẽ Turgot vĩ đại là người đầu tiên đã khẳng định câu sau, rằng một giai cấp lao động không thể nào sinh ra trước khi "mỗi mảnh đất đã tìm thấy chủ của nó", - và, do vậy trước đó cũng không thể sinh ra kiểu thu nhập không cần lao động và [sẽ không có] tài sản lớn dựa trên đất đai hoặc "tư bản" - bởi vì điều kiện cần cho tất cả những thứ đó là phải có sự

tồn tại một giai cấp vô sản, theo ngôn ngữ của Marx đó là những lao động

"tự do".

Việc tất cả đất đai thời Turgot "đã tìm thấy chủ của chúng", là điều rõ ràng, bởi từ lâu lắm rồi đã tồn tại một giai cấp lao động, tồn tại những tài sản lớn và tồn tại những thu nhập không lao động. Nhưng chúng làm thế

nào để tìm ra chủ của chúng? Chúng tìm bằng những phương tiện kinh tế, có nghĩa là bằng sự chiếm hữu của những người nông dân, những người tự cày cấy trên ruộng đồng, hoặc bằng những phương tiện chính trị, có nghĩa là bằng sự chiếm hữu của những người, chỉ chốt giữ ruộng đất, để bắt buộc người khác phải chuyển nhượng một phần sản phẩm làm ra cho họ.

254 | 606

Turgot và không một ai trong số hậu bối của ông ta (có lẽ ngoại trừ

nhân vật XHCN người Ireland Thompson ra) đã đặt câu hỏi đó. Họ

không hề phát hiện ra, rằng ở đây có thể có lời giải thích kép. Thay vì thế

họ kết luận như sau: "Nếu có đủ ruộng đất cho xã hội, thì sẽ không có sự

phân chia giai cấp và sự tồn tại của những tài sản lớn. Thế nhưng những thứ đấy đã tồn tại, chứng tỏ rằng không đủ đất đai."

Đó là một kết luận sai. Nó đã bỏ qua khả năng, rằng đất đai vốn có đủ, thế nhưng do bởi luật sở hữu tài sản có thể ngăn cản những người có nhu cầu sử dụng đất có được đất đai. Nếu kết luận là đúng, thì có nghĩa là hậu quả đối với sự phân tầng xã hội rõ ràng hoàn toàn như nhau, kể cả khi việc chốt giữ đất không tồn tại.

Bây giờ phải quyết định với câu hỏi này như thế nào? Vâng, hoàn toàn đơn giản, qua tính toán và thống kê. Chúng ta đặt câu hỏi, kinh tế nông nghiệp phải cần bao nhiêu ruộng đất và sau đó xác định xem, lượng người có nhu cầu đất canh tác hiện nay là bao nhiêu và trữ lượng đất canh tác là bao nhiêu. Nếu kết quả cho thấy trữ lượng đất canh tác không đủ, thì như

vậy việc phân chia giai cấp với hậu quả của nó là phạm trù phụ thuộc vào thiên nhiên, tất yếu, và không thay đổi của xã hội loài người: và nhà nước giai cấp hiện nay về cơ bản không thể thay đổi. Thế nhưng nếu kết quả

cho thấy trữ lượng đất vượt quá nhu cầu, thì có nghĩa là sự phân chia giai 255 | 606

cấp với hậu quản của nó phụ thuộc vào vấn đề luật pháp, là hậu quả của sự

chốt giữ đất và sau đấy nhà nước hiện nay là phạm trù lịch sử, là sự tạo nên và là vỏ bọc pháp lý của phương tiện chính trị.

Vâng tính toán cho thấy trường hợp thứ hai là đúng với sự thật, không chút nghi ngờ gì. Toàn bộ tính toán tôi trình bày ở chỗ khác [2]; ở đây tôi chỉ đưa ra một số con số quan trọng.

Theo những người có thẩm quyền cho biết, một gia đình nông dân tự

canh tác, ngay cả ở Đức, cần 1ha đất/đầu người, trung bình vị chi là 5-7ha đất/gia đình. Với diện tích đất này một gia đình có thể sống một cách no đủ: ở miền Đông nước Đức theo số liệu mới nhất nó cho ra khoảng trên 300 Mark mỗi một ha tính theo "thu nhập qua thị trường", tức là sản phẩm được bán ra sau khi đã trừ đi chi dùng cho ăn uống và chăn nuôi. Và con số này chưa phải là con số cực đại có thể đạt đến, nếu tăng cường việc chăn nuôi gia súc sản lượng thu được sẽ còn tăng lên rất nhiểu, như ở Đan Mạch và Pháp đã cho thấy. Một diện tích đất như thế tính trung bình cũng là mức cực đại mà một gia đình nông dân làm ăn bình thường ở Đức ngày nay có thể cần có để chăn nuôi và canh tác: và chúng tôi tự hỏi, một gia đình trong xã hội cần phải có bao nhiêu đất canh tác trước khi tồn tại một giai cấp lao động.

256 | 606

Vâng, Đức có 34 triệu ha đất canh tác, nhưng chỉ có 17 triệu dân làm nông nghiệp, như vậy lượng đất đó đủ để cho gấp đôi số nông dân tự canh tác hiện nay; tuy nhiên có hơn một nửa nông dân ở Đức hiện nay thuộc vào thành phần vô sản nông nghiệp không ruộng đất, và cũng cỡ một nửa của phần còn lại sở hữu ít hơn 1 ha/đầu người. Nguyên nhân nằm ở từ: chốt giữ đất. Gần một phần tư diện tích đất canh tác thuộc quyền sở hữu của đại địa chủ và hơn một phần tư nữa thuộc sở hữu của trung nông, vô số nông dân không ruộng đất đã phải trả tiền thuê đất đó để canh tác.

Như vậy chắc chắn ở Đức có sự chiếm đoạt đất đai bằng phương tiện chính trị, và sự phân chia giai cấp là kết quả của phương tiện chính trị chứ

không phải của phương tiện kinh tế.

Điều này cũng đúng với nước Anh với những đại điền chủ cực lớn, những kẻ đã từng tuyên chiến với Lloyd George [Thủ tướng Anh thời thế

chiến I], đúng với Bỉ, Ý, Áo, Nga, Rumani v.v... Không những thế nó cũng đúng với những nhà nước của những điền chủ như Pháp, Thụy sĩ, Hà lan và Hoa kỳ. Khắp mọi đều có thể tồn tại một số lượng nông dân tự

canh tác lớn hơn số lượng nông dân hiện nay, và mặc dù vậy khắp mọi nơi đều tồn tại một tầng lớp vô sản nông nghiệp đông đảo và hàng loạt những chủ sở hữu nho nhỏ. Ở nơi những nơi mà một người cần nhiều hơn 1ha/đầu người để canh tác do cường độ thâm canh còn thấp, thì ở đấy mật 257 | 606

độ dân số thưa một cách tương ứng. Ở đâu mật độ dân số lớn thì ở đó cường độ thâm canh cũng lớn hơn, điều này dẫn tới diện tích đất cần có cũng nhỏ hơn. Đối với miền tây nước Đức và Pháp, do đất đai màu mỡ

hơn, thời tiết thuận lợi hơn và mức độ thâm canh lớn hơn, người ta tính trung bình 0,6ha/đầu người, hay là 3-4ha/gia đình, là vừa đủ cho một cuộc sống độc lập bằng nông nghiệp (tính trung bình, có nghĩa dĩ nhiên là nơi nào đất đai kém màu mỡ và địa thế không thuận lợi sẽ cần nhiền, nơi nào điều kiện thuận lợi hơn sẽ cần ít)

Điều này chứng tỏ quan niệm ngày xưa của Turgot và những người kế

tục ông ta là không đúng khi cho rằng, sự phân chia giai cấp là kết quả

của phương tiện kinh tế, và do đó nhà nước giai cấp là phương tiện chính trị đã được triển khai. Không có sự chốt giữ đất có lẽ ngày nay và trong một tương lai không xác định sẽ không có sự phân chia giai cấp, không có giai cấp lao động, không có đại sở hữu ruộng đất và tư bản.

Những điều này đóng góp gì cho vấn đề của chúng ta? Vâng, những người vô chính phủ khẳng định, rằng, bởi vì nhà nước xưa nay luôn gắn liền với sự bóc lột, cho nên trong tương lai nó vẫn sẽ là như thế. Rằng kết luận kiểu loại suy đơn giản này không đúng đã được chúng ta xác định; và giờ đây chúng ta được phép khẳng định, rằng nó chắc chắn sai, bởi vì nó vận dụng từ "nhà nước" vào hai hiện tượng khác hẳn nhau, thứ nhất là 258 | 606

nhà nước giai cấp của qúa khứ và hiện tại và thứ hai là nhà nước phi giai cấp của tương lai, đó là hai hiện tượng trái ngược nhau giống như sự trái ngược về gốc rễ của chúng, một bên là phương tiện chính trị một bên là phương tiện kinh tế.

Việc trong nhà nước giai cấp của lịch sử nhân loại cho đến nay, tất cả

mọi quan chức, mỗi một chức danh như quan tòa, tướng lĩnh, thị trưởng, thủ lãnh địa hạt, đại diện dân chúng v.v.. đều dễ bị cám dỗ vào việc lạm dụng quyền lực là điều không mấy khó hiểu đối với chúng ta. Bởi vì khắp mọi nơi giới quan chức đều dựa vào một giai cấp, để qua đó có thể thống trị và cướp bóc giai cấp khác. Marius dựa vào đám đông vô học dốt nát để

chống lại giới giàu có, Sulla dựa vào giới giàu có để chống lại đám vô học; luôn luôn có sự chống chọi của số đông này chống lại số đông khác, quyền lực này chống lại quyền lực khác, lực lượng tập thể này chống lại lực lượng tập thể khác.

Thế nhưng, khi nền dân chủ đạt đến độ hoàn thiện ở mức phi cai trị, nghĩa là xã hội không còn giai cấp về mặt chính trị thì thử hỏi giới quan chức sẽ dựa vào ai để lạm dụng uy quyền của mình bóc lột người khác? Sẽ

không còn có mâu thuẫn quyền lợi về mặt giai cấp khi mà ở đó không còn tồn tại giai cấp. Một quan chức rất có thể là tội phạm, chắc chắn như vậy: thế nhưng lúc này không còn có một quyền lực lực nào để có thể bảo vệ

259 | 606

được anh ta trước sự giận dữ của công luận; bởi vì giờ đây chỉ còn một công luận, chứ không phải như trong nhà nước giai cấp, có nhiều loại công luận khác nhau tương ứng với số giai cấp. Một quan chức cũng có thể dẫn dắt toàn bộ mọi người đi vào con đường sai lầm; tuy nhiên anh ta không thể cưỡng ép họ phải đi vào con đường đó cũng như không cho phép họ từ bỏ con đường đó. Anh ta một mình chống lại toàn thể, anh ta chỉ mạnh khi anh ta làm theo ý nguyện của mọi người, vì quyền lợi của mọi người, anh ta sẽ bất lực nếu như anh ta định đi ngược lại ý nguyện của họ, chống lại quyền lợi của họ.

Đấy là kết quả suy xét của chúng ta, và đó cũng là lời giải thích cho những ngoại lệ hiếm hoi mà chúng ta đã đề cập đến. Uy quyền [Autority]

sẽ dẫn đến sự bóc lột ở khắp mọi nơi, tại đó Uy quyền [Autority] có thể

dựa vào toàn bộ các giai cấp, không chỉ không bị ảnh hưởng bởi sự bóc lột mà còn được lợi từ đó. Đó cũng là điều đã làm thất bại cái được gọi là nền dân chủ như các nhà nước thời cổ đại: tại đây nhà nước giai cấp dựa trên cùng một lúc hai nền tảng, chốt giữ đất và ngoài ra còn có thêm chế độ

nô lệ; do vậy đã hình thành nên một sự phân chia giai cấp rất khắc nghiệt, và chỉ riêng điều này đã tạo điều kiện cho những kẻ mị dân và những kẻ

kích động xuyên tạc thả sức hoành hoành: chúng luôn dựa vào giai cấp 260 | 606

này để chống lại giai cấp khác. Và ở châu Âu hiện đại cơ bản cũng không khác.

Thế nhưng ở đâu không có cái mắt xích trung gian, đó là sự phân chia giai cấp, thì ở đó Uy quyền [Autority] không thể lạm dụng quyền lực để

bóc lột mà không bao giờ và chắc chắn là không thể kéo dài mà không bị

trừng phạt.

Nếu điều điều này là đúng và chúng ta không thấy có thể phản biện được, thì lúc đó lập luận duy nhất mà giới độc quyền cai trị có thể đưa ra để chống lại các đòi hỏi dân chủ đã sụp đổ kể từ khi "ý chúa" không còn là sự biện minh để bảo vệ cho sự thống trị nữa: cái lập luận duy nhất nói trên đó là, dân chủ tất sẽ dẫn đến lộn xộn, đến mất trật tự, hỗn loạn.

Điều này có nghĩa đã có sự lẫn lộn giữa phi cai trị [Akratie] và vô chính phủ [Anarchie]. Nhà nước phi giai cấp của tương lai, là một "tập hợp các công dân tự do" (thuật ngữ của tôi) đã được tẩy rửa sạch sẽ mọi tàn dư của phương tiện chính trị, sẽ có những uy quyền [Autority] hành pháp và tư

pháp mạnh mẽ nhất, có những công chức với đầy đủ mọi quyền lực mà họ

cần thiết, trong thuế khóa, dịch vụ, pháp luật hình sự và trong tòa án - nó sẽ không chút nào vô chính phủ mà lại rất phi cai trị [Akratie].

GIẢI PHÁP

261 | 606

"Thôi được", người ta có thể nói, "Dân chủ hoàn thiện theo quan điểm của bạn có thể đạt đến qua việc xóa bỏ tàn dư cuối cùng của phương tiện chính trị, đó là việc chốt giữ đất; sự phân chia giai cấp và nhà nước giai cấp có thể sẽ biến mất, và cộng đồng này sẽ hứa hẹn một sự tồn tại đời đời, bởi nó có thể bổ nhiệm các nhà chức trách mà không còn sợ hãi bị

lạm dụng. Tất cả nghe có vẻ rất hay: thế thì hãy chứng minh một cách tổng quát nhất liệu có phải đó là trạng thái rất nên tiến tới? Có đúng là ở

đây Thế giới quan đang chống lại Thế giới quan, Hệ tư tư tưởng đang chống lại Hệ tư tưởng, Lý thuyết chính trị đang chống lại Lý thuyết chính trị? Điều gì sẽ chứng minh cho chúng tôi thấy được, rằng quan điểm độc quyền cai trị là xấu và quan điểm dân chủ-phi cai trị là tốt?"

Một vấn đề quan trọng và một vấn đề mới! Vấn đề của thước đo giá trị

trong xã hội học, lúc mà nó đặt ra vấn đề đó cũng chính là lúc xã hội học đang nâng mình lên thành triết lý xã hội. Bởi vì xã hội học là một khoa học về nguyên nhân và tác động, về hiện hữu và trở thành của xã hội loài người, và triết học xã hội là môn khoa học về mục đích và mục tiêu, về

thước đo giá trị và thước đo kết quả, về cái cần của xã hội loài người.

Chúng ta có hai thước đo giá trị, để so sánh giá trị của độc tài cai trị

[Oligokratie] với giá trị Dân chủ [Demokratie], đó là thước đo so sánh giá trị bên trong và thước đo so sánh giá trị bên ngoài, tức là so sánh giá trị

262 | 606

thực tiễn và giá trị luân lý đạo đức. Giá trị thực tiễn bao quát nhất đó là hiệu quả của chúng đối với xã hội loài người, giá trị đạo đức bên trong đó là đạo lý vốn có trong chúng ta.

Trước hết chúng ta bàn về đánh giá bên ngoài, tức là về hiệu quả của hai hệ thống chính trị.

Ở đây chúng ta gặp phải một khó khăn đáng kể; chúng ta đúng là đã có hàng loạt các nền dân chủ không hoàn chỉnh, trong quá khứ và hiện tại, thế nhưng chưa hề có lấy một nền dân chủ thuần túy đúng nghĩa của phi cai trị. Do vậy chúng ta không thể đưa ra được một sự so sánh trực tiếp và có sức chứng minh tuyệt đối, mà chỉ có thể so sánh bằng cách gián tiếp và khẳng định với xác suất.

Song xác xuất dĩ nhiên không khác xa bao nhiêu so với điều hoàn toàn chắc chắn! Bất cứ điều gì chúng ta có thể đem ra so sánh, cũng dân tộc đó, khi thì ở dưới chế độ độc tài cai trị khi thì ở dưới chế độ dân chủ theo nghĩa thông thường của từ này, nghĩa là một sự cai trị không giới hạn trong một nhóm giai cấp rất nhỏ nào, - hoặc khi chúng ta so sánh những quốc gia khác nhau, một nước có chế độ độc tài còn nước khác có chế độ

dân chủ, thì kết quả luôn như nhau: một năng lực tổng hợp của xã hôi vô cùng cao ở tất cả mọi tiêu chuẩn. Ví dụ, chúng ta so sánh nước Pháp thời phong kiến hoặc thời Louis với nước Pháp thời cộng hòa ngày nay, hoặc 263 | 606

so sánh nước Đức-Phổ thời quý tộc với nước Đức lập hiến ngày nay ta sẽ

thấy một sự khác biệt vô cùng lớn lao về tuổi thọ, về giáo dục tinh thần, về tinh thần công dân, cho đến sản lượng nông nghiệp, gấp ba đến bốn lần, đến nữa là sản lượng kinh doanh, tăng gấp hàng trăm lần!

Và chúng ta so sánh tiếp, ví dụ như nước Mỹ ngày nay với nước Nga.

Chúng ta có hai vùng lãnh thổ vô cùng rộng lớn, có gần như cùng lượng dân số và diện tích, cả hai đều trải dài từ cực Bắc tới vùng cận nhiệt đới, cả hai đều giàu có những tài nguyên tương tự như nhau: sắt, dầu mỏ, than đá, gỗ, vàng v.v... cả hai đều có mạng lưới sông ngòi nối liền các hồ nước ngọt rộng mênh mông như biển cả mà không có nơi nào trên thế giới có được: hai đối tượng, có vẻ như được đấng tạo hóa nhân từ đặt bên cạnh nhau trước chúng ta để chúng ta so sánh xem chế độ độc tài và chế độ dân chủ đã làm được gì, rồi rút ra bài học từ đó. Bất cứ so sánh ở điểm nào, từ

văn hóa phi vật thể tới văn hóa vật thể, từ sự giàu có đến sức mạnh, đến hạnh phúc nhân dân thì nền dân chủ của Tân Thế giới vẫn cao vô cùng nhiều so với nền độc tài của Cựu thế giới, nó còn cao nhiều lần hơn nước Pháp mới so với nước Pháp cũ. Những điều đó được khẳng định rõ không có gì hơn là qua tâm trạng người dân: ở Nga đó là sự thất vọng thẫn thờ, là sự nguyền rủa cuộc sống, là mê tín và tôn giáo cực đoan, ở Mỹ là tràn 264 | 606

trề lạc quan, là sự khẳng định cuộc sống tươi sáng, là hừng hực lửa và sức mạnh.

Ngoại trừ nước Phổ đang ở trong chế độ độc tài không nói làm gì, thì chắc chắn vẫn còn vô số những điều đáng tiếc, những ung nhọt, ngay cả ở

hai nhà nước dân chủ lớn nhất và tiến bộ nhất: đó là Pháp và Mỹ. Đặc biệt là ở Mỹ, chúng ta phàn nàn về một chế độ tài phiệt thái quá, về tình trạng ăn của đút lót của các quan chức, về việc quốc hội lạm dụng quyền lực để bóc lột người tiêu dùng một cách vô liêm sỉ, về việc khai thác cạn kiệt sức lao động, biến vô số họ thành vật tế thần cho đồng đô la.

Chắc chắn có không ít những con người thông minh và lương thiện, do bởi những thực tế đau buồn ảnh hưởng tới lý tưởng dân chủ đó mà họ đã tức giận và nghiêng về quan điểm, rằng những sai lệch trầm trọng kiểu như vậy sẽ không thể nào xảy ra được ở nơi mà quyền uy độc tài sắt đá kìm hãm triệt để sự tham lam của những cá nhân.

Nếu chúng ta định đáp lại những người này, rằng những sai lệch đó có nguyên nhân của nó, bởi vì nền dân chủ vẫn chưa phải là sự phi cai trị

[Akratie] hoàn toàn, và rằng nó đặc biệt đã tiếp nhận di sản chốt giữ đất đai của quá khứ và nó đã hợp pháp hóa điều này trong hiến pháp cũng như trong luật pháp của mình, thì việc họ bác bỏ những luận chứng này cũng là điều có lý. Ví dụ như họ có thể nói, rằng ở Mỹ dân chủ ít nhất 265 | 606

cũng đã được thực thi về mặt chính trị, cho nên về mặt nguyên tắc đòi hỏi phải có những thành tựu tốt đẹp hơn.

Người ta có thể phản bác lại chê trách trên bằng phương tiện so sánh rất thông dụng qua thống kê và lịch sử. Người ta có thể chỉ ra, rằng tất cả

mọi dân tộc trong lịch sử và trong hiện tại sẽ càng đứng cách xa điểm lý tưởng của năng lực và của hạnh phúc văn hóa chung nếu trong hiến pháp và trong việc phân phối tài sản có ít các yếu tố dân chủ, và sẽ càng gần điểm lý tưởng của năng lực và của hạnh phúc văn hóa chung nếu như có càng nhiều yếu tố dân chủ trong Hiến pháp và trong phân phối tài sản.

Người ta có thể chỉ ra, rằng ở các nhà nước độc tài so với Mỹ thường thì việc tham nhũng, những sại lầm kinh tế còn khủng khiếp hơn nhiều, việc khai thác cạn kiệt sức lao động của dân chúng cũng dã man hơn nhiều.

Người ta nghĩ tới việc hạ viện Anh bị mua chuộc theo đúng nghĩa của từ

này một thời gian rất dài trong quá khứ, thời mà chỉ có một tầng lớp rất nhỏ một mình nắm quyền cai trị. người ta nghĩ tới sự tham nhũng tàn bạo, cho đến giờ vẫn đang tàn phá toàn bộ nước Nga, nghĩ đến sự tham nhũng của nhà nước tôn giáo, nghĩ tới bầu cử gian lận, mua chuộc hàng loạt cử tri thời phong kiến Galicia và Hungari. Và người ta nghĩ đến cái sẽ

không bao giờ quay trở lại, ít nhất là ở phương Tây, đó là việc khai thác tàn bạo sức lực dân chúng Anh trong những thập kỷ đầu tiên phát triển tư

266 | 606

bản chủ nghĩa, tới tỷ lệ tử vong khủng khiếp, đặc biệt là ở trẻ sơ sinh, nghĩ tới việc đè nén dồn ép trạng thái văn hóa của toàn bộ tầng lớp dân chúng phía dưới xuống mức của bộ lạc Hottentote có da màu trắng: tất cả

những hiện tượng đó chỉ được giảm nhẹ dần qua tiến trình dân chủ hóa của hiến pháp; người ta nghĩ đến tình trạng nô lệ trẻ em dưới chế độ độc tài quân chủ ở Nam Ý và ở Sicily, nghĩ tới cảnh địa ngục ở những mỏ lưu huỳnh và những đồng lúa cháy đỏ, và, nếu được nhắc tới về tham nhũng, người ta sẽ nghĩ ngay đến Camorra và Mafia. Ngược lại, ở những nước phát triển gần với ý tưởng dân chủ nhất như Canada, Úc, và đặc biệt là New-Seeland, cũng như phần lớn các tổng ở Thụy sĩ cũ, ở Na uy dân chủ, mặc dù ở những nơi đó tài nguyên khan hiếm nhưng mức sống dân chúng cao, văn hóa phát triển, tinh thần công dân sôi nổi, tình trạng sức khỏe và tuổi thọ cho thấy đó là những giống nòi khỏe mạnh.

Tuy nhiên, tất cả những điều đó có thể là những cơ sở chứng minh mạnh mẽ: nhưng thật sự thuyết phục thì có lẽ là chưa, đặc biệt đối với những người không muốn bị thuyết phục. Một đối thủ ngoan cố có thể

giải thích, rằng mọi sự thái quá đều không tốt, một sự thống trị của giai cấp mà không thể kiểm soát được có hại cũng không kém gì một sự thống trị của những kẻ vô học mà không kiểm soát được; sự thật nằm đâu đó ở

giữa chúng; điều lý tưởng có lẽ là một sự độc tài mạnh được kiểm chế và 267 | 606

một sự đồng cai trị được hạn chế chỉ cho đám đông có học và có tài sản.

Các kinh nghiệm từ các thuộc địa chỉ chứng minh, rằng ở đấy các điều kiện thuận lợi được hình thành tại những nơi mà còn có những vùng đất tự do rộng lớn vẫn có khả năng tiếp nhận những thế hệ tiếp theo.

Đến đây vẫn chưa có gì phân giải, lập luận đối chọi với lập luận. Chính vì vậy mà đây là thời điểm thuận lợi để đưa ra một luận điểm mạnh mẽ và theo tôi là quyết định để chấm dứt sự tranh cãi. Nó cho phép chứng minh được, rằng những khiếm khuyết hiện nay của các nhà nước dân chủ có nguồn gốc không có gì khác hơn là từ những nhà nước độc tài.

Herbert Spencer đã có lần nói trong Luân lý học, rằng người ta không thể trông chờ có được con người hoàn hảo trong một xã hội chưa hoàn hảo. Điều này cũng đúng cho phạm vi rộng lớn hơn: người ta không thể

trông chờ có được nhà nước hoàn hảo trong một xã hội nhà nước chưa hoàn hảo.

Những ảnh hưởng có tính quốc tế đến sự phát triển của dân chủ cho đến nay chưa bao giờ được xem xét một cách đầy đủ. Tôi muốn đưa ra hai ví dụ "lớn", thường xuyên được đưa ra làm bằng chúng không thể chối cãi được cho sự nguy hại của tự do: đó là sự biến chất của cách mạng Pháp năm 1789 và sự suy đồi của chế độ tài phiệt ở Hoa Kỳ hiện nay.

268 | 606

Những gì liên quan đến vấn đề thứ nhất, sau khi xem xét cẩn thận mọi sự kiện và mọi nhân vật chúng cho tôi một cảm giác gần như chắc chắn, rằng cách mạng 1789 sẽ không bao giờ đưa tới những ngày kinh hoàng, nếu như những nước làng giềng độc tài không can thiệp vào. Âm mưu cấu kết của giới quý tộc và của triều đình với các vương quốc cùng huyết thống ở nước ngoài, nỗi sợ hãi và sự phẫn nộ do nguy cơ có sự xâm lược của quân đội ngoại quốc gây ra là nguyên nhân chủ yếu giúp cho Marat và Robbespierre có thể tiêm nhiễm suy nghĩ, ý đồ của mình vào trong dân chúng và kích động họ. Rất có khả năng, rằng nếu không có chuyện này thì những phần tử ôn hòa vẫn còn nắm chắc quần chúng trong tay, và như

thế có lẽ sẽ không có những tổn thất nghiêm trọng như: kinh tế đình trệ, khủng hoảng tiền tệ và tín dụng với hậu quả là thất nghiệp, đói kém và cùng khổ, và đặc biệt là sự tụ tập đông đảo của đám dân nghèo khó này ở

những thành phố lớn cùng với sự hoảng loạn tâm thần do đói, những dòng người cuồn cuộn đi vào thành phố, và họ chính là những phần tử

nguy hiểm nhất, dễ bùng phát nhất.

Nếu một khi những mối quan hệ như vậy đã bị bỏ qua hoặc ít được chú ý tới ngay cả trong sử liệu thực tiễn lớn: thì người ta còn trông chờ gì ở ở

đó, nơi mà dòng chảy ngầm to lớn của lịch sử xảy ra, từ từ và lặng lẽ, không ồn ào náo động, không có sự tham gia tác động của các nhân cách 269 | 606

"xuất chúng"! Và cũng có thể chỉ ra được, hay có thể chứng minh được, mũi tên thứ hai mà quan điểm độc tài thích nhắm bắn vào quan điểm dân chủ cũng sẽ bật ngược trở lại kẻ nhắm bắn khi nó chạm phải tấm lá chắn hiểu biết về các quan hệ quốc tế. Điều này có nghĩa là tôi muốn nói đến sự tham nhũng ở Mỹ và tệ sùng bái đồng tiền một cách điên cuồng kiểu Mỹ.

Cho dù người ta bôi đen nhà nước dân chủ bao nhiêu mặc lòng - và những nhà lý thuyết độc tài có trữ hàng tạ màu đen dành cho nó, trong khi cố gắng tô hồng những yếu kém kinh tế của Nga, thì duy nhất nền độc tài vẫn là nguyên do của mọi nguyên do, và dân chủ không có tội lỗi gì ở đó hết.

Nước Mỹ đi vào lịch sử chỉ với nền dân chủ về mặt chính trị, chứ chưa có dân chủ về mặt kinh tế. Sự tự do trong hiến pháp Washington đã tiến rất xa - nhưng quyền chốt giữ đất đai nhà nước tự do lại nhập khẩu từ

nước mẹ, và điều này mở ra khả năng hình thành nên sự phân chia giai cấp, sự kiếm lãi từ địa tô, hình thành nên chủ nghĩa tư bản và tệ sùng bái đồng tiền. Vâng, họ không chỉ vận chuyển qua biển lớn luật pháp mà còn cả thực tiễn chiếm giữ đất từ nước mẹ. "Những người đương thời với Washington đã bán đấu giá công khai đất đai của đất nước", Max Sering đã viết như vậy. Điều kiện đấu giá công khai đất của quốc gia được đặt ra 270 | 606

sao cho chỉ có những người giàu nhất của tầng lớp trên mới có thể mua được, hàng kilometer vuông: một sự chiếm giữ đất rõ ràng là có chủ định, ngăn cản những người nghèo, mọi thế hệ thế hệ kế tiếp và cả những người nhập cư sau này tham dự vào nguồn tài nguyên thiên nhiên vô tận, chỉ với một mục đích nhằm ép họ phải thuê đất và trả địa tô cho chủ đất.

Một phương tiện chính trị chính hiệu!

Song, ý đồ đó vẫn có thể bị thất bại, vì dù sao đi nữa thì cũng đã chứng minh được, rằng trong một nhà nước dân chủ sẽ không thể có sự bóc lột, nếu như sự tăng dân số xảy ra một cách tự nhiên. Đất nước này vô cùng rộng lớn, cho dù với những điều kiện như vậy thì cũng phải mất tới cả

trăm năm nữa mới xuất hiện nhu cầu sử dụng đến những vùng đất bị

chiếm giữ, và như vậy chuyện đầu cơ kiếm lời qua địa tô sẽ thất bại thảm hại. Bởi lãi và lãi của lãi trên một đô la trong một thế kỷ sẽ trở thành lượng tiền cực lớn, nếu sau này họ có bán đất đi cũng không thể có được một lượng tiền như vậy, và chính vì thế nhiều đại địa chủ phải giành dựt nhau một số ít lượng người thuê đất và dẫn đến trong một thời gian dài lãi suất thuê đất chỉ nhỉnh hơn không một chút. Ở nơi nào dân số không tăng hoặc tăng không tỉ lệ với diện tích đất mới khai phá, thì giá đất không thể tăng vọt bởi sự chiếm giữ đất; điều này chúng ta nhận thấy ở

nước Pháp hiện nay, lãi suất thuê đất gần nhưng đứng nguyên một chỗ, 271 | 606

mặc dù vậy sản lượng trồng trọt và chăn nuôi liên tục tăng lên; và ta cũng nhận thấy điều đó ở trong thị trường nhà ở tại khu vực Gross-Berlin, nơi mà giá thuê nhà từ 20 năm nay chỉ có giảm, ít nhất cũng theo theo tỷ lệ

với mức tiện nghi, bởi sự cạnh tranh của nhiều địa phương tự quản đã tạo nên nhiều đất xây dựng hơn là bản thân sự gia tăng dân số mạnh mẽ cần đến.

Mặc dù vậy ở Mỹ đầu cơ qua chiếm giữ đất vẫn thành công rực rỡ. Tại sao lại có thể như thế được? Bỏi vì sự gia tăng dân số không hề chậm, mà còn cực kỳ nhanh, không chỉ do sự tăng dân số tự nhiên, mà còn do lượng nhập cư cực nhiều và tỉ lệ sinh sản cực lớn của nhóm này. Hiện tượng nhập cư này là nguồn gốc của ngạch làm ăn dựa vào địa tô và của chủ

nghĩa tư bản; việc chiếm giữ đất chỉ là điều kiện cho nó. Sự nhập cư ồ ạt này đến từ đâu? Từ những nước độc tài ở châu Âu! Từ những nước của chủ nghĩa phong kiến và của sự chiếm giữ đất thái quá, trước hết từ nước Anh của thời khi còn chưa có chút gì để gọi là dân chủ ở mức chưa hoàn thiện, trong đó chủ yếu là những con người bất hạnh bị một tầng lớp cai trị nhỏ bé ở Irland bòn rút một cách ghê gớm nhất; tiếp đến là từ Đức, và trong đó chủ yếu là những người bị một tầng lớp phong kiến nhỏ bé ở

miền Đông bóc lột thậm tệ; rồi đến là từ Ý, từ Nga và Hungary, Galizia và Rumany v.v... tóm lại là từ tất cả những chế độ độc tài của thế giới cũ.

272 | 606

Khoảng 25 triệu người nhập cư, gần như toàn bộ đều thuộc vào tầng lớp dưới, chủ yếu là những người trong độ tuối có sức khỏe và đặc biệt là trong độ tuổi sinh đẻ mạnh nhất, họ đã hòa vào dòng chảy nhập cư duy nhất vào nước Mỹ một cách liên tục và ngày càng sôi động khởi đầu từ

đầu thế kỷ 19, đó là cuộc di cư lớn nhất trong lịch sử nhân loại cho đến thời điểm này. Chính những người này và vô số những hậu duệ của họ đã tôn vinh mọi kiểu đầu cơ của những bậc hành hương "dân chủ" tiền bối, đã tạo nên những giá trị đất đai vô cùng to lớn, cái buộc họ phải trả lãi hàng năm. Nhà nước giai cấp của cựu lục địa đã tạo nên nhà nước giai cấp của tân lục địa! Chế độ độc tài tại quê nhà đã tước đi niềm vui quê hương của họ, bởi vì khắp mọi nơi đều là những tầng lớp dưới, tầng lớp của những người công nhân và nông dân nghèo khó không ruộng đất, đã vượt qua biển lớn tới đây, chứ không phải là những nhà quý tộc, những thương gia và những quan chức.

Giá như luật đất đai của chế độ độc tài không tiếp tục tồn tại thì bản thân nền dân chủ sẽ đủ sức hấp thụ dòng người cuồn cuộn đó một cách trơn tru và dễ dàng. Thế nhưng sự thể đã như vậy cho nên đã xảy ra những tắc nghẽn nghiêm trọng, đặc biệt từ khi công cuộc chiếm giữ đất đai vượt biển sang đây. Giờ đây phải mất một, hai thế hệ thì những người nhập cư và hậu duệ của họ mới có cơ Mỹ hóa và hòa nhập một cách đầy 273 | 606

đủ để có thể thoát khỏi vòng kiểm tỏa của chủ nghĩa tư bản: song, trong những cuộc truy hoan chủ nghĩa hám tiền đã tự vỗ béo mình bằng những con người mới đến này, những "động vật không có linh hồn", đặc biệt gần đây nhất là những người tị nạn đến từ Mexico và Nga, những cu li được dạy dỗ thành nô lệ, không thông thạo ngôn ngữ phong tục tập quán của quê hương mới, vô số họ đã bị nó nuốt chửng trong cuộc khai thác bừa bãi một cách thô bạo khủng khiếp.

Thế nhưng cái gì là nguồn gốc của chủ nghĩa tư bản này, cái gì là nguồn gốc của tính hám tiền chưa từng thấy và của sự tham nhũng một cách công khai khủng khiếp liên quan đến nó?

Không có gì khác hơn chính là sự nhập cư ồ ạt từ chính những quốc gia độc tài ở châu Âu! Chủ nghĩa tư bản sẽ không thể tồn tại nếu không có đông đảo nguồn lao động tự do, tức là những công nhân vô sản, để sử

dụng. Không có sự nhập cư ổ ạt trước đây của những người lao động đó có lẽ ở nước Mỹ chẳng bao giờ có thể nảy sinh ra chủ nghĩa tư bản; không có nguồn nhập cư một cách liên tục đó chủ nghĩa tư bản sẽ nhanh chóng sụp đổ! Các bạn hãy tưởng tượng xem, rằng chỉ trong vòng một thập kỷ, hay chỉ cần trong vòng năm năm nếu dòng nhập cư cứ mỗi một năm khoảng 1

triệu cu li dạt vào bờ biển Đai Tây Dương không còn nữa, và hỏi xem, cái gì sẽ xảy ra với chủ nghĩa tư bản Mỹ và cái gì sẽ xảy ra với hiện tượng 274 | 606

tham nhũng! Khi đó lương công nhân do nguồn cung lao động giảm sẽ

phải tăng lên mạnh và ngày càng tăng lên, bởi vì khi lương tăng lên sẽ làm tăng cầu về các sản phẩm sản xuất và cuối cùng có nghĩa là sẽ tạo nên cầu về lực lượng lao động. Các công đoàn, ngay bây giờ vốn đã mạnh mẽ, sẽ

ngày càng mạnh mẽ hơn, sẽ giáng những đòn chí tử vào các quỹ tín thác.

Lợi nhuận suy giảm, bởi lương công nhân tăng lên, và lại càng suy giảm hơn nữa bởi công đoàn đã làm chủ tình hình. Đội quân thất nghiệp dự bị

được huy động hết, những cửa hàng sử dụng nhân công rẻ mạt, những khu nhà ổ chuột sẽ vắng bóng người: các ông chủ của Tammany-Hall còn tìm đâu ra được hàng loạt cu li đói nghèo tuyệt vọng, bán lá phiếu cử tri của mình giá 1 đô la? Và làm thế nào mà các đầu nậu có thể còn dồn góp được hàng triệu đô la để mua phiếu bầu, nếu như lợi nhuận giảm sâu đến thế?

Thế còn tham nhũng ở Mỹ và chủ nghĩa hám tiền ở đó là cái gì?

Đơn giản đó chỉ là hậu quả của việc nền "Dân chủ" của Mỹ vẫn chưa phải là sự phi cai trị hoàn toàn, và chính vì thế nó đã và vẫn chưa có khả

năng để tiêu hóa sự nhập cư vô cùng ồ ạt của những cu li từ châu Âu một cách đủ nhanh về chính trị lẫn kinh tế. Hãy tưởng tượng phát kiến của Washinton và Franklin trong sự cách biệt hoàn toàn với các mối liên hệ

quốc tế của nó, khi đó nó sẽ hoạt động một cách trơn tru không thể chê 275 | 606

trách, cho dù có sai lầm trầm trọng trong Hiến pháp, đó là luật đất đai phi dân chủ.

Trong quan điểm này có phải đúng như là truyền thuyết về sói và cừu không, nếu như ngày nay giới độc tài cáo buộc những người dân chủ đã khuấy đục nguồn nước công trong quốc gia? Nó [giới độc tài] đứng ở đầu nguồn dòng chuyển định mệnh của đám đông dân chúng di cư, chỉ mình nó là nguyên nhân gây vẩn đục - thế mà nó lại đổ lỗi cho con cừu đứng ở

cuối nguồn! Đúng là một sự xấc xược không biết ngượng đối với nền dân chủ, khi mà đòi nó [nền dân chủ] trong vòng một thế kỷ phải khắc phục được nền đất ô nhiễm của toàn bộ nền văn hóa thế giới gây ra do bởi hàng ngàn năm sử dụng bạo lực và do việc sử dụng một cách tàn nhẫn các phương tiện chính trị! Đòi hỏi nó phải phù phép vô số triệu người nô lệ

và kẻ làm thuê trong nháy mắt trở thành những công dân! Những gì mà nền dân chủ Mỹ đã làm được trong hoàn cảnh này phải thừa nhận đó là một công trình vĩ đại vô song.

Liệu bây giờ người ta đã hiểu ra, tại sao những con người của cuộc cách mạng vĩ đại 1789 đã phải đưa cuộc chiến vượt ra ngoài biên giới? Chính vì họ đã hiểu, rằng một nền dân chủ không thể giữ được sức khỏe, chừng nào từ những ổ dịch của các nền độc tài láng giềng đám vi trùng gây bệnh vẫn còn tiếp tục thâm nhập qua biên giới. Nếu như trong một xã hội nhà 276 | 606

nước chưa hoàn thiện không thể cho ra được một nhà nước hoàn thiện, thì như vậy nhiệm vụ của nền nhân chủ đã được đặt ra một cách rõ ràng: nó phải trở nên một nền dân chủ vũ trang, để về lâu về dài chấn chỉnh và giữ gìn an ninh thế giới và như vậy cho cả chính mình. Vệ sinh chính trị

quốc tế, đó là chương trình của thời gian trước mắt.

Tạm như thế đã đối với sự đánh giá về nền dân chủ theo tiêu chuẩn thứ

nhất của chúng ta, tức là đánh giá theo thành quả thực tế.

Bây giờ sự việc sẽ diễn ra thế nào trong phiên xử thứ hai trước tòa thượng phúc thẩm của nhân loại xét theo đạo đức luật.

Nói chung, tranh luận giữa chính thể độc tài và dân chủ được cảm nhận như là cuộc tranh luận giữa hai quan điểm tương đương với nhau về đạo đức, tương tự như cuộc tranh luận về quan điểm giữa những người ủng hộ

Darwin và những người ủng hộ Lamarck hoặc như giữa những người theo trường phái duy vật với những người theo trường phái duy tâm trong triết học. Sự bất phân thắng bại này càng thể hiện rõ ràng hơn, nếu ta quan sát cuộc tranh luận dưới ánh sáng của xã hội học, khoa học này trong nghĩa hẹp của nó được hiểu là khoa học phản ánh thực tại thuần túy, liên kết nhân quả. Nó chỉ cho chúng ta thấy, rằng ngay từ thủa ban đầu của đời sống nhà nước trong đó đồng thời đã tồn tại cả hai lý thuyết về nhóm dân hay là lý thuyết về giai cấp đứng đối nghịch với nhau: "Chủ nghĩa không 277 | 606

thể bãi miễn" [Legitimismus] độc tài ở phía trên và "Luật tự nhiên" dân chủ ở phía dưới, đó là hai lý thuyết tương đương với nhau, chúng luôn thể

hiện những đường nét đặc trưng không thay đổi trong mọi nhà nước ở

mọi thời đại, ở mọi vùng miền và ở mọi chủng tộc. Khắp mọi nơi, chủ

nghĩa không thể bãi miễn đã biện minh cho sự cai trị và bóc lột, rằng nhóm ông chủ thuộc loại người hoặc chủng tộc tốt hơn nhóm thần dân.

Ai trong họ cũng có năng khiếu chèo chống nhà nước do mình tạo nên vượt qua mọi thác ghềnh một cách an toàn; vâng, sự cai trị của họ là phương tiện duy nhất, đảm bảo cho nhóm dân phía dưới tránh khỏi những thiệt hại nghiêm trọng nhất; bởi nhóm này gồm những phần tử

nghèo hèn, ngu ngốc, tính cách yếu đuối, một khi tầng lớp ông chủ

buông lỏng dây cương nhất định sẽ bùng phát cuộc chiến mọi người chống lại mọi người.

Ngược lại, quan niệm luật tự nhiên của giai cấp dưới cho rằng, khắp mọi nơi sự kiêu ngạo quý tộc và nòi giống của giới độc tài là một sự xấc xược nực cười và nó khẳng định tầng lớp dưới ít nhất cũng có khả năng không kém để lãnh đạo nhà nước; chỉ có sự thực thi đầy đủ dân chủ mới có thể đem lại hạnh phúc cho toàn thể dân chúng, điều mà chính thể độc tài khó có thể làm được.

278 | 606

Nếu người ta đặt hai quan điểm này đối diện với nhau, cảm giác ban đầu sẽ là không biết ủng hộ bên nào. Về mặt đạo đức chúng dường như

đồng giá trị, cả hai đều thể hiện tính ích kỷ giai cấp về nguyên tắc. Và chính vì thế mà người ta thường nghe thấy luật tự nhiên bị gọi một cách miệt thị là "triết lý của lũ nô lệ".

Tuy nhiên khi nghiên cứu một cách kỹ lưỡng hơn ta nhận thấy, rằng cả

hai nhận thức quả nhiên có sự khác biệt tại một điểm cơ bản: chủ nghĩa không thể bãi miễn là một lý thuyết chính trị đặc quyền [cho một số] và luật tự do là một lý thuyết chính trị mở [cho tất cả]. Cái trước thì chối bỏ

quyền cùng được quyết định và quyền tự chủ của đa số dân chúng - cái sau có thể có lẽ không chấp nhận giới quý tộc, nhưng những người ủng hộ giới này không bao giờ nảy sinh ý nghĩ, ngày nào đó ngọn giáo sẽ trở

mũi và quyền công dân của giới quý tộc có thể bị tước bỏ.

Sự khác biệt này nảy sinh từ sự khác nhau một cách sâu xa về bản chất của hai quan điểm. Chủ nghĩa không thể bãi miễn của tầng lớp độc tài đi ngược lại luật đạo đức còn luật tự nhiên hiện thực hóa luật này.

Chính tại đây, nơi không còn là chỗ để nói đến mối liên kết giữa nguyên nhân và hậu quả, mà là nơi nói về thước đo giá trị và đánh giá giá trị, ở đó khoa học phản ánh thực tế của xã hội học đã nhường tiếng nói cho khoa học về nghĩa vụ và trách nhiệm, đó chính là triết học xã hội.

279 | 606

Trước đám đông thính giả cuộc tranh luân lịch sử vĩ đại một mình nó đã chiếm lĩnh diễn đàn và đó là điều chúng ta quan tâm tới. Cuộc tranh luận rành mạch đến mức chúng ta đủ tự tin để cho đối thủ tự quyết định lấy.

Bởi trong mỗi một con người ngay cả đối với những kẻ độc tài, trừ khi anh ta mắc bệnh về tinh thần hoặc cảm xúc, thì lúc nào luật đạo đức cũng lên tiếng một cách to tát và rõ ràng như là một mệnh lệnh phải làm: "Hãy hành động sao cho hành động của bạn là phương châm của mọi hành động", hoặc "đừng làm những gì với người khác điều mà mình không muốn người khác làm đối với chính mình." Quy luật đạo đức này vẫn bị

xâm phạm một cách thường xuyên trong đời sống hàng ngày, từng giờ

từng phút, tất cả chúng ta đều biết thế; hàng ngày không biết có bao nhiêu người bị cướp bóc, bị bóc lột, bị làm hại, bị làm nhục: nhưng những cái đó không bao giờ xảy ra không có sự luồn tránh cái mệnh lệnh đạo đức kia. Có nghĩa là: không có ai, ngoại trừ anh ta là một kẻ bệnh hoạn, dám cả gan coi chuyện cướp bóc, bóc lột, phá hoại và áp bức là điều tốt, là hợp lý, mà lúc nào khi làm chuyện đó anh ta cũng phải tìm ra được một lý do để biện minh, nếu như anh ta không tuân thủ cái mệnh lệnh đạo đức đó.

Anh ta sẽ không thừa nhận hành vi bị phê phán là hành vi vi phạm đạo đức, hoặc anh ta sẽ, giống như những người theo trường phái Nietzscher và xã hội học Darwin, khẳng định, sự bóc lột hiện nay là sự cần thiết cay 280 | 606

đắng, một sự hy sinh không tránh khỏi cho hạnh phúc lớn hơn trong tương lai, chẳng hạn như để tạo ra những siêu nhân [những con người mới] hoặc để hoàn thiện hóa giống nòi; - hoặc cuối cùng anh ta sẽ khẳng định, đó là sự lựa chọn đau đớn giữa hai cái xấu, một bên là sự vô chính phủ hỗn loạn và bên kia là sự thống trị với mọi áp bức và bóc lột nảy sinh cùng với nó: tuy nhiên không bao giờ có một ai, chúng tôi nhắc lại một lần nữa, sẽ dám khẳng định, rằng sự bóc lột bản thân nó không phải là điều tệ hại, mà là một điều tốt.

Không một ai, ngay cả những kẻ độc tài dữ tợn nhất và kể cả những người theo thuyết không thể bãi miễn cũng không dám. Và chúng ta không cần nhiều hơn thế để đi đến quyết định cho cuộc tranh cãi, ngoài sự nhất trí rất khiên cưỡng này của tất cả mọi đối thủ của chúng ta đối với nguyên tắc của chúng ta. Họ không thể không thừa nhận, rằng độc tài đứng trước luật đạo đức bất kỳ hoàn cảnh nào cũng là một điều tệ hại, và đành phải bằng lòng với điều giải thích rằng đó đáng tiếc là một điều tệ

hại cần thiết. Và họ cũng không thể không thừa nhận, rằng nền dân chủ

hoặc đúng hơn: sự phi cai trị đứng trước luật đạo đức trong mọi hoàn cảnh luôn là một điều lý tưởng; chỉ có điều họ sẽ nói, rằng đáng tiếc đó là cái lý tưởng không bao giờ đạt đến được.

281 | 606

Chính vì vậy, đó là lý do tại sao chúng ta có quyền phản kháng lại với tất cả mọi sức mạnh của mình, nếu như người ta tìm cách nói với chúng ta rằng trong cuộc tranh đấu giữa Độc tài và Dân chủ "Lý tưởng đứng ra chống lại Lý tưởng". Không có gì có thể sai lầm và nguy hiểm hơn thế.

Không còn gì để nghi ngờ chuyện Độc tài đã vi phạm luật đạo đức, và không có gì để nghi ngờ nền dân chủ hoàn thiện thỏa mãn luật đạo đức.

Cái trước là sự bất công đối với những gì được ghi trong Hiến pháp và pháp luật, cái sau là công lý hoàn toàn; cái trước là quyền lực của phương tiện chính trị, cái sau là quyền lực của phương tiện kinh tế; cái trước là bạo lực và sự tước đoạt không đền bù, cái sau là công việc ôn hòa và giao lưu hợp lý.

Nhiều con người ưu tú nhất của thời đại chúng ta đã lung lay niềm tin vào dân chủ, lung lay niềm tin vào tương lai của hạnh phúc và công bằng, họ đắng cay đau đớn vì điều này. Tôi tin tưởng sâu sắc, rằng sự nghi ngờ

và thất vọng đó không hề có cơ sở. Những gì hiện nay đang làm cho chúng ta đau khổ và cảm thấy bị xúc phạm, những gào thét và cường điệu, tiếng ầm ỹ của thị trường và của những bục diễn đàn, sự huyên náo của tranh đấu và tính đê tiện của những mục tiêu sắp tới, những lời nói suông hoa mỹ của những kẻ mỵ dân, của những con buôn nơi hậu trường chính trị, tất cả những cái đó là dấu hiệu của một sự khủng hoảng, chúng sẽ

282 | 606

đem lại sự bình phục cho loài người sau một thời gian dài lâm trọng bệnh.

Hãy đừng để chúng ta bị lung lạc! Trong đêm tối giông bão của thời đại chúng ta một vì sao đã tỏa sáng rực rỡ xuyên suốt mây mù đen tối, ngôi sao Bắc Đẩu chỉ lối cho chúng ta đưa con tàu xã hội tiến lên vững chắc, chúng tao không bao giờ được phép rời mắt khỏi ngôi sao đó, - đấy là lý tưởng cao quý nhất của nhân loại, là sự hiện thực hóa mọi công bằng, là sự đáp ứng đầy đủ quy luật đạo đức, là người giải phóng, là người làm mãn nguyện, là người đem lại hạnh phúc, là người đem lại sự toàn thịnh: đó chính là Dân chủ.

Nguồn: Franz Oppenheimer. Bàn về dân chủ. Truy cập ngày 01.10.2016.

<https://www.danluan.org/tin-tuc/20140201/franz-oppenheimer-danchu>

283 | 606

PHẦN II

THỂ CHẾ DÂN CHỦ

284 | 606

BÀI MỘT

THỂ CHẾ CHÍNH TRỊ CỘNG HÒA

Tác giả: Lưu Văn Quảng

óm tắt: Thể chế chính trị cộng hòa có những giá trị mang tính phổ

T biến; nó tạo ra một cơ chế dân chủ ổn định, quyền lực nhà nước được giới hạn và kiểm soát, tính pháp lý và tính chuyên môn hóa cao. Bên cạnh đó, tổ chức bộ máy nhà nước của các nước theo thể chế này cũng có những vấn đề đáng quan tâm. Đối với mô hình cộng hòa đại nghị, quyền lực của nghị viện được cho là quá lớn, thời gian đưa ra các quyết định thường chậm và chính phủ thiếu sự ổn định. Đối với mô hình cộng hòa tổng thống, quyền lực được trao cho tổng thống rất lớn, có khả năng xảy ra các bế tắc chính trị khi quốc hội và tổng thống không cùng một đảng.

Ở mô hình cộng hòa lưỡng tính, tình trạng “cùng chung sống” giữa tổng thống và thủ tướng thuộc về hai đảng khác nhau cũng tạo ra những điểm nghẽn trong quá trình hoạch định chính sách.

Từ khóa: Thể chế chính trị cộng hòa; đại nghị; tổng thống; lưỡng tính; kiểm soát quyền lực.

285 | 606

1. Sự hình thành và tổ chức bộ máy nhà nước

1.1. Thể chế chính trị cộng hòa đại nghị

Xét về mặt lịch sử, thể chế cộng hoà đại nghị có nguồn gốc từ thể chế

quân chủ đại nghị của Anh. Hệ thống này hiện được áp dụng tương đối phổ biến trên thế giới. Ngoài những quốc gia vốn là thuộc địa của Anh, như Singapore, Ấn Độ thì nhiều quốc gia khác cũng áp dụng mô hình này, chẳng hạn như Đức, Tây Ban Nha…

Về mặt lý luận, thể chế cộng hoà đại nghị được thiết kế dựa trên lý thuyết tam quyền phân lập, theo đó, giữa các cơ quan quyền lực nhà nước có sự phân công và kiểm soát lẫn nhau. Tuy nhiên, sự phân quyền giữa các nhánh được tổ chức dưới hình thức mềm dẻo.

Trong bộ máy nhà nước ở những quốc gia theo mô hình cộng hoà đại nghị, người đứng đầu nhà nước (tổng thống) và người đứng đầu hành pháp có sự tách biệt. Người đứng đầu nhà nước không có thực quyền, không nhận được sự uỷ quyền trực tiếp từ dân, mà thường do quốc hội, hoặc đại cử tri từ các khu vực bầu cử bầu ra, tuỳ theo quy định của từng nước.

Ở các nước này, cơ quan lập pháp thường là quốc hội lưỡng viện. Hạ

viện đại diện cho người dân, do dân bầu ra trực tiếp tại các đơn vị bầu cử.

286 | 606

Thượng viện có vị thế quyền lực kém hơn, vì thường đại diện cho các tiểu bang, hoặc các vùng lãnh thổ.(*)

Trong hệ thống cộng hoà đại nghị, người đứng đầu chính phủ là thủ

tướng, do hạ viện bầu và tổng thống phê chuẩn. Nói cách khác, sau cuộc bầu cử hạ viện, thủ lĩnh của đảng đa số trong hạ viện sẽ đứng ra thành lập chính phủ. Đảng kiểm soát nhánh lập pháp, đồng thời sẽ kiểm soát luôn cả nhánh hành pháp.

Hạ viện cũng là cơ quan phê chuẩn các thành viên của chính phủ. Do đó, chính phủ phải chịu trách nhiệm tập thể trước nghị viện, thường xuyên chịu sự giám sát và phải giải trình trước nghị viện.

Trong mô hình này, sự phân lập giữa các nhánh quyền lực không triệt để, vì chính phủ và quốc hội đều do một đảng kiểm soát. Thường thì trước khi trở thành bộ trưởng trong chính phủ, một người phải là nghị sỹ

quốc hội. Do đó nhân sự của nhánh lập pháp và nhánh hành pháp thường trùng với nhau. Mức độ kiểm soát của nhánh lập pháp đối với nhánh hành pháp do vậy cũng bị hạn chế.

Thực hiện quyền tư pháp trong thể chế cộng hoà đại nghị chính là hệ

thống toà án, gồm toà án tối cao và toà án các cấp. Một số nước có toà bảo hiến riêng. Ở những quốc gia không có toà này, hạ viện thường nắm 287 | 606

quyền phân xử tính hợp hiến của một đạo luật, hay một hành động của chính phủ.

Đối với các thẩm phán, tính độc lập và sự tinh thông nghề nghiệp là những yêu cầu hàng đầu. Để đảm bảo tư cách độc lập và khách quan trong quá trình xét xử, các thẩm phán thường không phải do dân bầu, mà do thủ tướng đề cử và tổng thống bổ nhiệm với nhiệm kỳ suốt đời, hoặc dài hạn.

Về tổ chức bộ máy, giữa mô hình quân chủ đại nghị và cộng hoà đại nghị về cơ bản có sự tương đồng, ngoại trừ sự khác biệt về hình thức nguyên thủ quốc gia (một bên nguyên thủ quốc gia được thừa kế, bên kia nguyên thủ quốc gia được quốc hội, hoặc đại cử tri bầu).

1.2. Thể chế chính trị cộng hoà tổng thống

Quốc gia đầu tiên xây dựng mô hình cộng hoà tổng thống là Mỹ. Các ý tưởng thiết kế chính của mô hình này được đặt ra tại Hội nghị lập hiến ở

Philadelphia vào mùa hè năm 1787. Trên cơ sở phân tích các thể chế

chính trị hiện có trên thế giới, các đại biểu tham dự hội nghị đã phân tích điểm mạnh, điểm yếu của từng mô hình và chỉ ra những điểm thích hợp mà nước Mỹ cần kế thừa. Kể từ thời điểm đó, một thể chế cộng hoà tổng thống đã được hình thành và phát triển cho đến ngày nay.

288 | 606

Hệ thống tổng thống áp dụng lý thuyết tam quyền phân lập một cách triệt để nhất. Ba cơ quan lập pháp, hành pháp và tư pháp được tổ chức theo cơ chế “kiềm chế và đối trọng” nhằm ngăn ngừa sự lạm dụng quyền lực của các nhánh quyền lực nói chung và của những người cầm quyền nói riêng. Chính vì vậy, một số nhà nghiên cứu gọi nền chính trị Mỹ là nền chính trị của những “ngoại biệt”. Mô hình này về sau được những quốc gia chịu ảnh hưởng của Mỹ áp dụng, như Brazil, Venezuela, Philippine, Indonesia, Nigeria,... Xét về mức độ phổ biến, thể chế cộng hòa tổng thống không được ưa chuộng bằng thể chế đại nghị.

Trong hệ thống tổng thống, nguyên thủ quốc gia đồng thời là người đứng đầu hành pháp. Sự phân quyền giữa các nhánh quyền lực được áp dụng một cách triệt để. Quyền lập pháp thuộc về nghị viện, quyền hành pháp thuộc về tổng thống, và quyền tư pháp thuộc về toà án. Cách phân chia như vậy dựa trên cơ sở hệ thống uỷ quyền: quốc hội và tổng thống được bầu theo những cách thức khác nhau.

Nghị viện được tổ chức thành thượng viện và hạ viện. Như trường hợp của Mỹ, hạ viện đại diện cho các đơn vị bầu cử ở các bang được tính toán dựa trên tỷ lệ dân số. Trong khi đó, thượng viện đại diện cho các bang.

Mỗi bang không kể dân số ít nhiều, diện tích lớn hay nhỏ, đều có 2

thượng nghị sỹ. Brazil cũng áp dụng quy tắc tương tự, mỗi bang và vùng 289 | 606

liên bang có 3 thượng nghị sỹ. Cấu trúc thượng viện là thể chế tiêu biểu cho các quốc gia liên bang, đại diện cho quyền lợi của các bang.

Trong tương quan quyền lực giữa hai viện, ngoại trừ trường hợp Mỹ -

hai viện có quyền lực ngang nhau - ở các quốc gia còn lại, thượng viện thường có quyền lực thấp hơn so với hạ viện.

Trong hệ thống này, tổng thống do người dân bầu trực tiếp, hoặc gián tiếp. Vì không do quốc hội bầu, nên tổng thống không thể bị quốc hội phế truất. Mặc dù vậy, tổng thống vẫn có thể bị luận tội nếu cố ý làm sai, hoặc có các hành động vi hiến.

Điểm khác biệt quan trọng giữa hệ thống cộng hoà tổng thống và hệ

thống cộng hòa đại nghị là ở chỗ, tổng thống là người chịu trách nhiệm cá nhân trước toàn dân, trong khi thủ tướng và các bộ trưởng trong hệ

thống cộng hoà đại nghị chịu trách nhiệm tập thể trước quốc hội. Các bộ

trưởng trong hệ thống tổng thống hoạt động giống như các thư ký giúp việc cho tổng thống và chịu trách nhiệm trước tổng thống. Mặc dù vậy, tổng thống cũng không thể tùy ý bổ nhiệm các bộ trưởng, mà danh sách này trước đó thường phải được quốc hội phê chuẩn.

Nhánh thứ ba trong bộ máy nhà nước là cơ quan tư pháp. Cơ quan này có các nhiệm vụ chủ yếu, như bảo vệ hiến pháp thông qua hoạt động xét 290 | 606

xử các vi phạm; giải thích hiến pháp và pháp luật; kiềm chế các thiết chế

khác trong hệ thống chính trị.

Hệ thống tư pháp bao gồm cả tòa án tối cao và hệ thống tòa án các cấp.

Thông thường, trong hệ thống này, tòa án tối cao vừa là tòa bảo hiến vừa là tòa phúc thẩm tối cao. Các thẩm phán của tòa tối cao được nghị viện phê chuẩn và tổng thống bổ nhiệm tuân theo các tiêu chuẩn về chuyên môn, nghiệp vụ và có nhiệm kỳ suốt đời, hoặc bổ nhiệm lâu dài, để đảm bảo sự độc lập, khách quan, chỉ tuân theo pháp luật trong quá trình xét xử.

1.3. Thể chế chính trị cộng hoà lưỡng tính

Thể chế cộng hoà lưỡng tính (còn gọi là thể chế hỗn hợp) bao hàm đặc điểm của cả thể chế cộng hoà tổng thống và cộng hoà đại nghị. Quốc gia đầu tiên áp dụng mô hình này là Pháp. Nó là sản phẩm được tạo ra từ

hoàn cảnh thực tế của quốc gia này. Lịch sử hiến pháp của Pháp được bắt đầu từ cuộc cách mạng năm 1789. Trong thời gian từ 1789 đến 1958, nước này đã trải qua 12 chế độ chính trị với 16 bản hiến pháp khác nhau, trong đó có 5 nền cộng hòa. Các xu hướng chính trị thay đổi hết sức năng động đã tạo ra sự bất ổn cho nền chính trị Pháp. Sự bế tắc chính trị chỉ

291 | 606

được giải quyết khi tướng De Gaulle lên nắm quyền và khởi xướng việc viết một bản hiến pháp mới, chấm dứt tình trạng bất ổn kéo dài.

Nếu như mô hình đại nghị được xem là phân quyền mềm dẻo, mô hình tổng thống được xem là phân quyền cứng rắn, thì mô hình cộng hoà lưỡng tính chính là sự kết hợp của cả hai, đem lại một sắc thái chính trị

riêng biệt...

Trên thế giới, ngoài Pháp, còn có các quốc gia như Phần Lan, Ba Lan, Sri Lanca, Môdămbich... hiện đang áp dụng mô hình này.

Trong thể chế cộng hoà lưỡng tính, cơ quan lập pháp chính là quốc hội, thường gồm 2 viện: thượng viện và hạ viện. Hạ viện đại diện cho dân cư tại các đơn vị bầu cử, còn thượng viện đại diện cho các vùng lãnh thổ, các tỉnh... Trường hợp của Pháp, thượng viện gồm 321 thượng nghị sỹ

được bầu ra từ các vùng bởi các đại cử tri, có nhiệm kỳ 6 năm; trong khi đó, hạ viện gồm 577 nghị sỹ có nhiệm kỳ 5 năm, được người dân trực tiếp bầu ra từ các đơn vị bầu cử.

Cùng với quá trình phát triển, thượng viện ngày càng mất dần vị thế

quyền lực của mình, do không nhận được sự uỷ quyền trực tiếp từ người dân. Hiện tại, thượng viện Pháp chủ yếu hoạt động với tư cách một cơ

quan “tư vấn”, trong khi hạ viện lại thể hiện vai trò vượt trội.

292 | 606

Điểm đặc trưng của hệ thống cộng hòa lưỡng tính là sự chia sẻ quyền hành pháp giữa thủ tướng và tổng thống. Tổng thống do người dân trực tiếp bầu ra, còn thủ tướng thường là người của đảng chiếm đa số trong hạ

viện. Sự phân bổ quyền lực giữa hai chức danh này ở mỗi quốc gia có thể

có sự khác biệt.

2. Đánh giá chung về thể chế chính trị cộng hòa

2.1. Những giá trị phổ biến

Các cuộc bầu cử cho phép người dân lựa chọn người cầm quyền và tạo ra một cơ chế dân chủ ổn định.

Trong các thể chế cộng hoà hiện đại, việc áp dụng chế độ bầu cử theo nguyên tắc phổ thông đầu phiếu, trao cho người dân quyền lựa chọn những người cầm quyền, chính là sự thực hiện một trong những quyền dân chủ quan trọng nhất của công dân. Việc thiết lập một chính phủ

thông qua sự uỷ nhiệm quyền lực từ lá phiếu của người dân là một giá trị

nổi bật của thể chế cộng hòa. Ở các nước áp dụng thể chế này, bầu cử là phương tiện để đạt được sự nhất trí trong xã hội bằng con đường dân chủ, phi bạo lực.

Tính thường xuyên của các cuộc bầu cử và tính nhiệm kỳ của các chức danh được bầu có nghĩa rằng, không một nhà chính trị, một đảng phái 293 | 606

nào được đảm bảo sẽ nắm giữ quyền lực mãi mãi. Trong cuộc chơi này, bất kể đảng nào phá bỏ “luật chơi” đều không thể có chỗ đứng vững chắc trong đời sống chính trị.

Về thực chất, đảng thua cuộc chấp nhận “luật chơi” không phải vì họ

trung thành hay ủng hộ các chính sách của đảng cầm quyền, mà là vì họ

trung thành với hiến pháp, với quá trình dân chủ và tính hợp pháp của nhà nước.

Cơ chế bầu cử ở các nước cũng cho phép người dân loại bỏ các nhà chính trị thiếu năng lực, hoặc bị tha hóa, loại bỏ các đảng chính trị thiếu khả năng hành động, hoặc không biết giữ lời hứa, đồng thời cho phép người dân lựa chọn những người thay thế có phẩm chất và trí tuệ xứng đáng hơn.

Quyền lực nhà nước được giới hạn trong những phạm vi nhất định Trong nền chính trị hiện đại, các ý tưởng của chủ nghĩa tự do có ý nghĩa quan trọng. Nó trở thành nền tảng cho việc xây dựng lý thuyết tam quyền phân lập và thiết kế bộ máy nhà nước trong các thể chế chính trị cộng hòa.

Trong các thể chế cộng hòa, phạm vi của quyền lực nhà nước được thể

hiện trong hiến pháp. Để đề phòng trường hợp các đảng phái, lực lượng 294 | 606

chính trị lên cầm quyền tìm cách mở rộng phạm vi quyền lực theo ý mình, xâm phạm quyền tự do cá nhân của công dân, các quốc gia đều quy định các thủ tục sửa đổi hiến pháp đòi hỏi sự đồng thuận cao của người dân với một quy trình hết sức thận trọng. Nhiều quốc gia còn yêu cầu việc sửa đổi hiến pháp, dù là toàn bộ hay một vài điều khoản, đều phải nhận được sự đồng tình của đa số nhân dân thông qua thủ tục trưng cầu dân ý.

Triết lý chính trị ở đây được tuyên bố rõ ràng: quyền lực của người dân là tối thượng. Chính người dân sẽ quyết định cách thức tổ chức bộ máy, mức độ uỷ quyền, cũng như phạm vi thẩm quyền của nhà nước.

Cơ chế kiểm soát quyền lực chặt chẽ giữa các cơ quan trong bộ máy nhà nước Như đã nói, việc thiết kế cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước ở các nước theo thể chế cộng hòa được dựa trên lý thuyết tam quyền phân lập. Tổ

chức bộ máy nhà nước theo lý thuyết này hiện được phân thành ba mô hình chính: cộng hòa đại nghị (kể cả quân chủ đại nghị và cộng hòa đại nghị) với sự phân quyền mềm dẻo; cộng hòa tổng thống với sự phân quyền cứng rắn và cộng hòa lưỡng tính chính là sự kết hợp của cả hai mô hình kể trên.

Trong mô hình cộng hòa đại nghị, về nhân sự, giữa cơ quan lập pháp và cơ quan hành pháp không có sự tách bạch. Tuy nhiên, chính phủ chịu trách nhiệm trước quốc hội và có thể bị quốc hội bỏ phiếu bất tín nhiệm.

295 | 606

Tòa án tối cao (hoặc tòa bảo hiến) có quyền phủ quyết các luật của quốc hội và các quyết định của thủ tướng nếu nó trái với hiến pháp. Mặc dù không có sự phân quyền một cách triệt để, nhưng trên thực tế, sự kiểm soát quyền lực giữa các nhánh vẫn được duy trì ở mức độ nhất định.

Mô hình cộng hòa tổng thống được coi là mô hình phân quyền triệt để

nhất. Nhân sự của ba nhánh lập pháp, hành pháp và tư pháp có sự tách bạch một cách tuyệt đối. Một nghị sỹ muốn trở thành bộ trưởng trong chính phủ phải từ chức trước khi nhận chức vụ mới. Sự tách bạch này đảm bảo sự chuyên môn hóa trong vận hành quyền lực, tránh sự xung đột về vai trò. Không một chủ thể quyền lực nào trong hệ thống đưa ra quyết định lại không bị một chủ thể quyền lực khác kiểm soát(1). Một dự luật sau khi đã được thông qua với số phiếu đa số ở hai viện của quốc hội, sẽ

được chuyển tới cho tổng thống phê chuẩn. Tổng thống có quyền thông qua hoặc phủ quyết dự luật này. Đây là sự kiểm soát của hành pháp đối với lập pháp.

Bên cạnh đó, tòa án tối cao, với chức năng bảo hiến, cũng thường xuyên xem xét các dự luật của quốc hội và quyết định của tổng thống.

Nếu tòa án tối cao phát hiện các dự luật, quyết định có dấu hiệu trái với hiến pháp, tòa có thể tuyên huỷ toàn bộ, hay một phần các văn bản này.

Bản thân Quốc hội cũng có quyền kiềm chế và kiểm soát đối với nhánh 296 | 606

hành pháp và tư pháp thông qua quyền phê chuẩn nhân sự, viết lại quy tắc làm việc của hai nhánh quyền lực kể trên. Khi tổng thống nhậm chức và thành lập chính phủ, các quan chức cao cấp cần được thượng viện phê chuẩn trước khi tổng thống chính thức bổ nhiệm. Cũng như vậy, quy trình bổ nhiệm một thẩm phán của tòa án tối cao cũng đòi hòi quá trình điều tra và thông qua tại quốc hội trước khi tổng thống bổ nhiệm.(1) Mô hình cộng hoà lưỡng tính là sự kết hợp của cả mô hình đại nghị và mô hình tổng thống. Quốc hội có quyền bỏ phiếu bất tín nhiệm đối với chính phủ và có thể dẫn tới việc chính phủ phải giải tán. Tuy nhiên, quốc hội không thể bỏ phiếu bất tín nhiệm đối với tổng thống, mà chính tổng thống, có quyền giải tán quốc hội trước kỳ hạn khi có các bế tắc chính trị.

Tổng thống cũng có quyền bổ nhiệm thủ tướng và các bộ trưởng trong chính phủ. Hội đồng bảo hiến có nhiệm vụ kiểm soát các luật của quốc hội. Nếu phát hiện có các dấu hiệu trái với hiến pháp, hội đồng có quyền phủ quyết các dự luật này. Cơ chế này đảm bảo tính độc lập cao của các nhánh, ít nhất là về hình thức, và từ đó, đảm bảo một mức độ nhất định sự kiểm soát lẫn nhau ngay trong bộ máy nhà nước.

Tính pháp lý và tính chuyên môn hóa cao

297 | 606

Các quốc gia theo thể chế cộng hòa đều có một nhà nước pháp quyền mạnh. Nhìn chung, hệ thống pháp luật đều đảm bảo các nguyên tắc, như: tính tối cao, tính ổn định và minh bạch của pháp luật.

Tính tối cao của pháp luật được hiểu là mọi chủ thể trong xã hội, bất kể địa vị xã hội, vị trí quyền lực đang nắm giữ, đều phải đặt mình dưới pháp luật. Không ai có thể tự ý thay đổi, điều chỉnh luật. Đặc biệt, đối với những vấn đề quan trọng ảnh hưởng đến bản chất chế độ, cách thức ủy quyền, phân quyền, thì thủ tục trưng cầu dân ý là điều kiện bắt buộc và được ghi rõ trong hiến pháp.

Hệ thống pháp luật ở các quốc gia theo thể chế cộng hòa cũng mang tính ổn định cao. Mỗi cá nhân, lực lượng cầm quyền không dễ dàng thay đổi theo ý mình. Nói cách khác, đây là những quốc gia có hệ thống thể

chế mạnh. Những người cầm quyền buộc phải đặt mình trong môi trường thể chế đã được thiết lập. Họ hoạt động trong môi trường đó và chỉ có thể tạo ra sự thay đổi trong một phạm vi nhất định. Tất nhiên, những thay đổi này đòi hỏi sự đồng thuận từ nhiều phía.

Ngoài ra, tổ chức bộ máy nhà nước ở các nước theo thể chế cộng hòa mang tính chuyên môn hoá cao. Thường thì tầng chính trị và tầng hành chính có sự tách bạch tương đối. Tầng chính trị phụ thuộc vào sự tín nhiệm, lá phiếu của người dân đối với các đảng chính trị, các nhà chính 298 | 606

trị. Trong khi đó, tầng hành chính (kỹ trị) hoạt động dựa trên nguyên tắc trung lập, gắn với chuyên môn, chỉ tuân thủ pháp luật, được tuyển dụng dựa trên hệ thống thi tuyển theo tài năng. Các nhà chính trị có thể đến và đi gắn với sự tín nhiệm của người dân, trong khi đó các nhà kỹ trị làm việc tương đối ổn định. Việc phân tách bộ máy nhà nước thành hai tầng chính trị và kỹ trị cũng giúp tạo ra một cơ chế ổn định trong vận hành hệ

thống.

2.2. Những vấn đề của thể chế chính trị cộng hòa

2.2.1. Thể chế cộng hòa đại nghị

Cách thức tổ chức quyền lực theo mô hình cộng hòa đại nghị cũng có những vấn đề đang đặt ra trong thực tế vận hành quyền lực: Quyền lực của nghị viện quá lớn

Có thể nói, trong thể chế cộng hòa đại nghị, quyền lực có xu hướng tập trung trong tay nghị viện nhiều hơn. Quyền lực của cơ quan này được xem là tối cao so với quyền lực của nhánh hành pháp và tư pháp. Trong mô hình này, đảng kiểm soát nghị viện và đảng kiểm soát hành pháp là một.

Nghị viện có quyền thành lập chính phủ, đồng thời có thể lật đổ chính phủ bằng đa số phiếu cần thiết. Người đứng đầu hành pháp không thể

299 | 606

phủ quyết các luật đã được nghị viện thông qua nên các quyết định một khi đã được cơ quan này phê chuẩn thì khó có thể thay đổi.

Thời gian đưa ra các quyết định thường chậm

So với hệ thống tổng thống quyền lực của người đứng đầu hành pháp trong hệ thống cộng hòa đại nghị bị hạn chế. Lý do căn bản là thủ tướng trong hệ thống này không phải do toàn dân bầu ra, mà chỉ được bầu từ

một đơn vị bầu cử như các nghị sỹ khác. Cả thủ tướng và các bộ trưởng trong chính phủ đều nhận được sự uỷ quyền của quốc hội để thực hiện chức năng hành pháp. Cả thủ tướng và các bộ trưởng chịu trách nhiệm tập thể trước quốc hội. Người ta gọi đây là “chính phủ nội các” với nghĩa một mình thủ tướng không thể đơn phương đưa ra các quyết định, mà ông ta cần sự ủng hộ của các thành viên khác trong chính phủ. Khi một bộ trưởng phản đối một đề xuất nào đó của thủ tướng, quyết định đó có thể sẽ không được thông qua, hoặc bộ trưởng đó sẽ phải từ chức. Do vậy, trong từng vấn đề, thủ tướng đều cần có sự thoả thuận và bàn bạc với các thành viên chủ chốt trong nội các (cũng thường là các nhà lãnh đạo, các nhân vật quan trọng của đảng mình) để nhận được sự ủng hộ.

Bên cạnh đó, thủ tướng cũng thường phải thăm dò phản ứng của nghị

viện trước các đề xuất chính sách, đặc biệt là trong trường hợp đảng của thủ tướng không kiểm soát đa số trong hạ viện. Như vậy, quá trình thông 300 | 606

qua các quyết định, chính sách của thủ tướng cần sự đồng thuận của nhiều phía, nên mất nhiều thời gian. Các bên cần thảo luận, thuyết phục lẫn nhau nên các quyết định đưa ra có thể bị chậm.

Tính không ổn định của chính phủ

Trong mô hình cộng hoà đại nghị, nghị viện có thể bỏ phiếu bất tín nhiệm đối với chính phủ nếu chính phủ hoạt động không hiệu quả.

Trong trường hợp một đảng kiểm soát đa số trong hạ viện và đồng thời kiểm soát chính phủ thì thủ tục bỏ phiếu bất tín nhiệm hiếm khi xảy ra, vì điều này đồng nghĩa với việc đảng đa số tự từ bỏ địa vị cầm quyền của mình. Nhưng nếu không có đảng nào chiếm đa số và một chính phủ liên minh được thành lập, thì chính phủ sẽ thiếu tính ổn định. Trong chính phủ liên minh, tuỳ thuộc vào từng vấn đề chính sách, các đảng nhỏ trong liên minh cầm quyền có thể ủng hộ hay phản đối. Nếu một đảng phản đối chính sách của chính phủ và rút khỏi liên minh, thì chính phủ có nguy cơ

bị đổ, vì thiếu đa số cần thiết. Và đảng lớn nhất thường phải mời một đảng khác có sự chia sẻ các quan điểm về vấn đề chính sách tham gia vào liên minh cầm quyền mới. Do các đảng tham gia vào liên minh cầm quyền thường chỉ chia sẻ các mục tiêu ngắn hạn, nên trong hệ thống này, các chính phủ thường khó đưa ra được các chương trình, chính sách mang tính dài hạn.

301 | 606

2.2.2. Thể chế cộng hòa tổng thống

Quyền hạn của tổng thống quá lớn

Trong mô hình cộng hòa tổng thống, tổng thống được trao quyền hạn rất lớn do nhận được sự uỷ quyền trực tiếp từ người dân. So với các nhà lãnh đạo khác trong bộ máy nhà nước, đây là nhân vật duy nhất do toàn dân bầu ra. Khi nhậm chức, một Tổng thống Mỹ có quyền bổ nhiệm khoảng 4.000 chức danh quyền lực, trong đó chỉ một số chức vụ cao cấp là cần sự

phê chuẩn của Thượng viện, còn lại Tổng thống có thể quyết định với tư

cách cá nhân. Ông ta cũng là người lựa chọn các bộ trưởng và bộ máy giúp việc cho bản thân. Người ta gọi mô hình cộng hòa Tổng thống là

“Chính phủ văn phòng”, vì các bộ trưởng được xem là những người giúp việc, tư vấn, giúp Tổng thống theo dõi các lĩnh vực cụ thể. Còn Tổng thống vẫn là người chịu trách nhiệm cuối cùng với tư cách cá nhân trước các quyết định của Chính phủ. Mức độ quyền lực của Tổng thống còn thể

hiện ở quyền phủ quyết. Theo hiến pháp Mỹ, Tổng thống có thể phủ

quyết các dự luật đã được quốc hội thông qua và quốc hội chỉ có thể vượt qua quyền phủ quyết bằng cách bỏ phiếu lại ở cả hai viện với 2/3 phiếu thuận trở lên. Tuy nhiên, do hai đảng Dân chủ và Cộng hòa kiểm soát quốc hội với mức độ tương quan gần như 50 - 50, để đạt được 2/3 số

302 | 606

phiếu là không đơn giản. Theo các số liệu thống kê, rất ít các dự luật bị

Tổng thống phủ quyết vượt qua được cửa ải này(2). Như vậy, chỉ cần một lá phiếu phủ quyết của Tổng thống đã có thể vô hiệu hóa quyền lực của quốc hội với vài trăm người.

Khả năng gây ra những bế tắc trong quá trình chính sách Một vấn đề khác khiến cho nhiều người quan ngại cho mô hình cộng hoà tổng thống là khả năng gây ra những bế tắc trong quá trình chính sách.

Tình huống này thường xảy ra khi đa số trong quốc hội và tổng thống thuộc về hai đảng khác nhau. Quốc hội có thể cản trở các đề xuất chính sách của tổng thống và ngược lại.

Các ràng buộc này đòi hỏi giữa tổng thống và quốc hội cần có sự thoả

hiệp, tìm ra các giải pháp mà cả hai bên đều có thể chấp nhận được, làm cho quá trình chính sách quốc gia được vận hành một cách thông suốt.

2.2.3. Thể chế cộng hoà lưỡng tính

Thể chế cộng hoà lưỡng tính cũng có thể xảy ra xung đột do đa số trong quốc hội và tổng thống được nắm giữ bởi hai phái khác nhau. Khi ở tình trạng “cùng chung sống”, thì các xung đột chính trị giữa thủ tướng và 303 | 606

tổng thống diễn ra khá thường xuyên, và đôi khi làm cho nền chính trị

trở nên trì trệ.

Nhìn chung, qua nghiên cứu ba mô hình của thể chế chính trị cộng hoà cho thấy một sự nhất quán: mức độ uỷ quyền tương ứng với mức độ

quyền lực(3). Người uỷ quyền cũng đồng thời là người truất quyền. Phạm vi uỷ quyền càng lớn, càng trực tiếp thì cấp độ quyền lực càng cao, và phạm vi quyền lực càng rộng. Các phân tích trên cũng cho thấy, không có một mô hình thể chế cộng hòa nào là hoàn hảo tuyệt đối, mà mỗi mô hình đều có những ưu và nhược điểm riêng.

Trên thế giới, số lượng các quốc gia áp dụng thể chế chính trị cộng hòa tương đối lớn. Từ các khuôn mẫu chung, mỗi nước lại có những cải biến để phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh thực tế của đất nước mình. Vì lẽ đó, các khái quát đối với từng loại hình thể chế như trên cũng chỉ mang tính tương đối. Các yếu tố như văn hoá chính trị, truyền thống lịch sử, mức độ

tương quan quyền lực giữa các nhóm, hệ thống đảng phái... có ảnh hưởng mạnh mẽ đến sự vận hành này.

Tài liệu tham khảo

1. Theodore Lowi, Benjamin Ginsberg (1998), American Government -

Freedom and Power, W.W.Norton & Company, Inc.

304 | 606

2. James Wilson, John DiIulio (1995), American Government -

Institutions and policies, D.C Heath and Company.

3. Benjamin Ginsberg, Theodore Lowi, Margaret Weir (2005), We the people – An introduction to American Politics, W.W. Norton & Company.

4. Thomas Cronin, Micheal Genovese (2010), The paradoxes of the American Presidency, Oxford University Press.

5. Samuel Kernell and Gary C. Jacbson (2007), “Logic chính trị Mỹ”, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.

6. Roger H.Davidson và Walter J.Oleszek (2002), Quốc hội và các thành viên, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.

7. Bill Jones & Dennis Kavanagh (1998), British politics today, Manchester University Press.

8. Dennis Kavanagh (1998), British politics - continuing and changes, Oxford University Press.

9. Gabriel A. Almond and Bingham Powell (1988), Conparative politics today - A world view, By Gabriel A.Almond and Bingham Powell.

10. Michael J.Sodaro (2000), Comparative Politics - A global introduction, Vol II, George Washington University.

305 | 606

11. Monte Palmer (1997), Comparative politics - Political economy, political culture, and political interdependence, F. E Peacock Publishers Inc.

12. Ngô Huy Đức, Trịnh Thị Xuyến (Đồng chủ biên) (2008), Chính trị

học so sánh - từ cách tiếp cận cấu trúc, chức năng, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.

Nguồn: Lưu Văn Quảng. Thể chế chính trị cộng hòa. Truy cập ngày 01.10.2016.

<http://vssr.vass.gov.vn/noidung/TapChi/Lists/Baiviet/DispForm.aspx?ID

=398>

306 | 606

BÀI HAI

HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ VƯƠNG QUỐC ANH

Tác giả: Trịnh Thị Xuyến

Ngô Huy Đức

I. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI

Vương quốc Thống nhất Anh (United Kingdom of Great Britain, sẽ viết tắt là Anh (UK) trong bài này) bao gồm 4 vùng: Anh (England), Scotland, Wales và Bắc Ai len (North Ireland), trong đó England là vùng lớn nhất, mặc dù chỉ chiếm 54% diện tích nhưng chiếm tới trên 80% dân số. Vị trí địa lý của Anh tách khỏi châu Âu lục địa có những tác động quan trọng đến chính trị. Đây là một trong các yếu tố quan trọng giúp cho đất nước chống được ngoại xâm và đảm bảo phần nào tính liên tục của những tiến bộ chính trị. Mặt khác, điều đó cũng có thể gây các cản trở cho hợp tác chính trị với các nước khác ở châu Âu.

Những làn sóng di cư từ thời La mã của người Xen tơ (Celts), Xắc xông (Saxon) và Đan Mạch (Danes) xuống thành người Ailen (Irish) và người Caribeans gốc châu Phi. Gần 5% dân số không phải là người da trắng. Hai 307 | 606

phần ba dân số theo Anh giáo (Church of England - Anglican) lớn hơn rất nhiều tỷ lệ không theo tôn giáo (15%) và theo đạo Thiên chúa giáo (10%).

UK là nước tư bản có nền kinh tế phát triển và thu nhập đầu người cao, và một tầng lớp trung lưu chiếm đa số, khá đặc thù cho các nước phát triển. Nền kinh tế của UK đứng thứ 5 trên thế giới, và cũng là một trong các nước có hoạt động tài chính, ngoại thương sôi động bậc nhất. London và New York được coi là hai trung tâm hàng đầu về tài chính quốc tế.

Lược sử chính trị

Nền dân chủ hiện đại tại Anh là kết quả của một tiến trình chính trị dài hơn 700 năm, khởi đầu từ Hiến chương Magna Carta (được ký bởi vua John vào ngày 15/6/1215, dưới sức ép của tầng lớp quí tộc). Đây là lần đầu tiên quyền lực chính trị của giai cấp quí tộc được hợp pháp hoá. Tuy nhiên, điều quan trọng hơn là Hiến chương này đã hạn chế quyền lực của nhà vua và khẳng định tính tối cao của luật pháp. Tiếp đó là Nghị viện đầu tiên của Anh đã nhóm họp vào năm 1265.

Mâu thuẫn về quyền lực chính trị giữa giới quí tộc và hoàng gia tại Anh đã là nguyên nhân của cuộc Chiến tranh Hoa hồng (War of Roses, 1455 -

1465) với kết quả là quyền lực của nhà vua được tái củng cố. Tuy nhiên, 308 | 606

ngay cả trong thời kỳ này, ảnh hưởng ngày càng lớn của nghị viện đã khống chế được phần nào sự lạm dụng quyền lực của nhà vua.

Mâu thuẫn quyền lực đã phát triển tới đỉnh điểm vào thế kỷ 17 với cuộc Cách mạng Thanh giáo (Puritan Revolution, 1642-1649) và Cách mạng Vinh quang (Glorious Revolution, 1688-1689). Kết quả là Hoàng gia Anh phải chấp nhận Dự luật về các Quyền (the Bill of Rights) vào năm 1689, khẳng định quyền tối cao của Nghị viện. Tuy nhiên điều đó không có nghĩa là nền dân chủ Anh đã tiến một bước dài bởi vì Nghị viện lúc đó vẫn bị khống chế bởi giới quí tộc, tầng lớp người giầu và Giáo hội Anh.

Phải đến thế kỷ 19 Hạ viện Anh (House of Commons) mới có những bước biến chuyển để trở thành cơ quan lập pháp đại diện thực sự. Trước đó, mỗi tỉnh (county) được cử hai quí tộc và mỗi hạt tự trị (borough) được bầu hai công dân vào Hạ viện. Tuy nhiên chỉ có một số ít người thuộc giới trung lưu là có quyền bầu cử. Do cuộc cách mạng công nghiệp, phân bổ dân số đã có những thay đổi căn bản. Nhiều hạt tuy đã mất dân nhưng vẫn giữ nguyên ghế trong Hạ viện. Trong khi đó, các thành phố công nghiệp mới như Manchester, Leeds,... mặc dù có hàng trăm ngàn dân lại không có đại diện trong Hạ viện. Đạo luật Cải cách Lớn (Great Reform Act, 1832) ra đời đã cải thiện sự bất bình đẳng này một phần nào, bằng cách tăng số ghế đại diện cho các thành phố công nghiệp lớn và giảm 309 | 606

(hoặc huỷ bỏ) số ghế của các hạt đã trở nên nhỏ (rotten boroughs). Ngoài ra, Đạo luật cũng mở rộng diện cử tri lên gấp đôi. Tuy nhiên, số cử tri cũng mới chỉ chiếm 4% dân số.

Đạo luật cải cách tiếp theo vào 1867 tiến thêm một bước bằng cách mở

rộng diện cử tri, một lần nữa nâng tổng số cử tri lên gấp hai. Kết quả là những người trung lưu lớp dưới, điền chủ, và một số công nhân cũng có quyền bầu cử. Các cải cách tiếp theo cũng tăng thêm tính đại diện của Hạ

viện như luật bỏ phiếu kín (1872), và các cải cách năm 1884-85 đã điều chỉnh số ghế theo tỷ lệ dân số.

Năm 1911, Đạo luật về Nghị viện (the Parliament Act) đã khẳng định tính tối cao của Hạ viện so với Thượng viện (House of Lords). Trong trường hợp mâu thuẫn giữa hai viện, Hạ viện sẽ có tiếng nói quyết định vì nó được bầu bởi dân chúng trong khi Thượng viện được thiết lập trên cơ

sở dòng dõi.

Sau Thế chiến I, Đạo luật về Đại diện của Dân chúng (the Representaion of People Act, 1918) cho phép nam giới trên 21 tuổi và nữ

giới trên 30 tuổi có quyền bầu cử. Năm 1928, tuổi đi bầu của nữ cũng được giảm xuống bằng nam giới (21 tuổi). Sau Thế chiến II, Đạo luật về

Đại diện dân chúng năm 1948 đưa ra nguyên tắc điều chỉnh số ghế theo sự thay đổi dân số và nguyên tắc một người-một phiếu bầu (trước đó có 310 | 606

một số người tầng lớp trên có thể được bỏ tới 3 phiếu). Cuối cùng, vào những năm 1960, tuổi đi bầu được hạ xuống còn 18 cho cả nam và nữ.

Như vậy, có thể thấy nền dân chủ đại nghị trong khuôn khổ quân chủ

lập hiến của Vương quốc Anh là kết quả của một tiến trình chính trị lâu dài và đầy biến động. Tiến trình này hoàn toàn không “hoà bình” và suôn sẻ như một số người lầm tưởng khi họ chỉ dựa trên một sự kiện là nhiều thiết chế chính trị quan trọng của Vương quốc Anh hiện đại đã có từ thời trung cổ. Các cuộc nội chiến đẫm máu (Chiến tranh Hoa hồng, Cách mạng Thanh giáo) đã minh chứng cho điều này.

Cơ cấu giai cấp

Hệ thống chính trị còn bị qui định một phần quan trọng bởi các điều kiện xã hội cụ thể. Trong đó, các cơ cấu giai cấp, sắc tộc, tôn giáo là các dữ kiện quan trọng.

Khác với nhiều nước phương tây, tầng lớp quí tộc Anh vẫn tồn tại và, mặc dù ít ỏi về số lượng, vẫn còn được trọng vọng và có quyền lực chính trị nhất định thông qua Thượng viện.

Qua các cuộc điều tra, nhận thức về tính giai cấp của người dân Anh ngày càng bị nhòa. Nếu như vào năm 1964 có 50% số người được hỏi có 311 | 606

thể tự xác định được giai cấp của mình, thì tới năm 1981, con số đó chỉ

còn 29%1. Một số nghiên cứu khác cho rằng, mặc dù mức độ xác định giai cấp của người dân còn khá cao nhưng ngày càng ít người cho rằng xung đột giai cấp là bản chất của đời sống chính trị.

Trên bề mặt, xung đột giai cấp không thể hiện một cách gay gắt qua các hành động mang tính cách mạng. Điều này có thể được giải thích bởi một số quan sát sau: Sự chuyển đổi thành viên giữa các giai cấp: một số

những người ưu tú của tầng lớp dưới chuyển lên tầng lớp trên. Với phát triển kinh tế, ngày càng có nhiều người nghèo trở nên giàu có hơn. Tầng lớp trung lưu được mở rộng. Cơ cấu kinh tế biến đổi cũng làm cho tỉ

trọng của công nhân trong tổng số người lao động giảm đi.

Chính phủ có những cải cách có lợi cho người lao động và những người ở tầng lớp dưới (các luật về lao động, lương tối thiểu, bảo hiểm xã hội).

Phong trào công nhân được hoà nhập vào các hoạt động của Công đảng Anh. Điều này cho phép giai cấp công nhân có thể đạt được một số mục tiêu chính trị nhất định thông qua các hoạt động trong khuôn khổ hợp pháp.

Cơ cấu giai cấp xã hội ngày càng phức tạp cùng với thu nhập ngày càng tăng. Mặc dù trên bề mặt như vậy, sự phân hoá giầu nghèo tại Anh cũng 312 | 606

như tại nhiều nước tư bản khác vẫn là những yếu tố tiềm ẩn cho sự bùng nổ của các xung đột giai cấp.

Các vấn đề sắc tộc - tôn giáo

Về mặt địa lý, Vương quốc Anh bao gồm 4 vùng: Anh, Scotland, Wales, và Bắc Irland. Anh, mặc dù chỉ chiếm 54% diện tích nhưng chiếm tới trên 80% dân số. Cho đến những năm 1960, Vương quốc Anh vẫn được coi như một dân tộc khá đồng nhất. Vào cuối những năm 1960, các phong trào dân tộc chủ nghĩa ở Scotland, Wales, và Bắc Irland đòi một quyền tự

trị lớn hơn cho họ đã cho thấy những mầm mống của sự rạn nứt trong tính thống nhất dân tộc. Các phong trào này, sau một loạt các thất bại, nay đã lắng xuống. Tuy nhiên, các nguyên nhân kinh tế- xã hội - chính trị

dẫn đến chúng vẫn còn đó.

Bên cạnh đó, mâu thuẫn giữa những người theo đạo Công giáo và Tin lành tại Bắc Irland vẫn là vấn đề nan giải lớn cho chính phủ Vương quốc Anh hiện nay.

II.HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ: Cấu trúc quyền lực và hoạt động thực tế

313 | 606

Đây là phần quan trọng để hiểu hệ thống chính trị của một nước. Phần này sẽ cố làm nổi bật các vấn đề về tổ chức quyền lực cũng như cơ chế

kiểm soát và cân bằng quyền lực.

1.1. “Hiến pháp” Anh

Một trong những mục tiêu quan trọng của khoa học chính trị là xác định một “chính phủ tốt” và các điều kiện cho chính phủ đó tồn tại. Đối với nhiều người, để tạo ra một chính phủ tốt cần phải có một loạt các thiết chế chính trị tốt với các quyền lực thích hợp và các hạn chế thích hợp.

Tóm lại là cần có một hiến pháp qui định tổ chức bộ máy lập pháp, hành pháp và hệ thống toà án cũng như xác định mối quan hệ giữa chúng. Tuy nhiên lịch sử cũng như thực tế hiện nay cho thấy một hiến pháp được soạn thảo tốt cũng như các thiết chế không qui định bản chất dân chủ của hệ thống chính trị nếu nó không phù hợp với điều kiện xã hội, chính trị, kinh tế cụ thể.

Mặc dù trong nhiều trường hợp, các thay đổi chính trị đã bắt nguồn từ

các điều khoản của hiến pháp, đã có nhiều ví dụ cho thấy không phải hiến pháp qui định tính chất của chính phủ mà ngược lại, sự tích tụ các thông lệ trong hoạt động của chính phủ đã dẫn đến các thiết chế mới cũng như

tạo nên nội dung thực của hiến pháp. Mối quan hệ biện chứng như vậy 314 | 606

cũng là dễ hiểu. Vương quốc Anh là một ví dụ nổi bật cho trường hợp thứ

hai.

Không giống như đa số các nước Tây Âu, Anh không có một văn bản hiến pháp qui định các thủ tục, qui tắc căn bản cho chính phủ và các thể

chế chính trị một cách hệ thống. Hiến pháp Anh được thể hiện qua các thông lệ truyền thống, cũng như trong một loạt các văn bản lịch sử và các đạo luật (Acts) của nghị viện. Chúng chưa bao giờ được tập hợp lại thành một văn bản duy nhất. Tuy nhiên, điều này không nhất thiết làm cho người dân kém tôn trọng hiến pháp hơn cũng như không làm cho hệ

thống chính trị kém hiệu quả hơn trong việc tổ chức chính phủ và kiểm soát quyền lực của nó.

Chính nhờ sự không thành văn của hiến pháp mà nước Anh giữ được các truyền thống lịch sử cũng như các thể chế vốn có ngay cả khi các nguyên tắc hiến pháp có những thay đổi căn bản. Nói một cách khác, bản chất tích tụ của hiến pháp đã giữ gìn được tính thống nhất và kế thừa lịch sử. Sự không thành văn này cũng khiến cho hiến pháp dễ thích nghi với các đòi hỏi mới của điều kiện lịch sử, và dễ thay đổi bởi các thông lệ mới và các thông hiểu không chính thức. Ví dụ điển hình là mặc dù không có luật nào qui định, một nguyên tắc hiến pháp bất thành văn được Anh tôn trọng là thủ tướng phải là hạ nghị sĩ, tức là người được dân chúng bầu lên.

315 | 606

Tất nhiên, từ khía cạnh khác, sự dễ thay đổi như vậy dễ gây ra tính không ổn định và rối loạn. Việc thiếu một tòa án hiến pháp đã dẫn đến tình trạng đôi khi các nguyên tắc hiến pháp dễ bị vi phạm và thậm chí bị

thay đổi bởi các hành động từng được coi là không hợp hiến. Trong những trường hợp này, các hành động đó thường được sự ủng hộ rộng rãi của tầng lớp lãnh đạo và công chúng thông hiểu chính trị. Các nguyên tắc hiến pháp được bảo vệ thông qua công luận và sự bầu cử của dân chúng.

Đây là điểm đặc thù của Anh trong cơ chế đối trọng với việc hiến pháp (tương đối) dễ bị vi phạm vì tính bất thành văn của nó cũng như vì thiếu tòa án hiến pháp.

3 đặc điểm của hiến pháp (các đạo luật cơ bản) Anh: Bất thành văn, theo nghĩa “không có một văn bản duy nhất’ như thường thấy ở các nước khác

Dễ thay đổi: thủ tục để thay đổi cũng như các đạo luật bình thường khác Tính đơn nhất: tức chỉ có một nghị viện tối cao phân quyền và tước quyền (khác với các nước liên bang)

5 nguồn chính của “hiến pháp”:

316 | 606

Luật thành văn của nghị viện (Statutory laws) Án lệ (Case law) – tức được diễn giải theo phán quyết của các thẩm phán trong các trường hợp đã xử.

Truyền thống, luật tục, tục lệ (Common law, customs, traditions) Thông lệ (Conventions)

Luật của Cộng đồng Châu Âu EU.

2.2. Nghị viện

Các thay đổi chính trị đã biến hệ thống chính trị Vương quốc Anh từ nền quân chủ tuyệt đối thành nền quân chủ lập hiến.

Trong lý thuyết và theo luật định, mọi hành động của chính phủ đều được thực thi với danh nghĩa của Nữ hoàng. Trên danh nghĩa, Nữ hoàng là nguyên thủ quốc gia, người tuyên bố các luật, đàm phán các hiệp ước, lựa chọn thủ tướng và nội các, ký lệnh ân xá... Tuy nhiên, trong thực tế, Nữ hoàng hầu như không nắm giữ bất cứ một quyền lực chính trị nào, thậm chí còn bị hạn chế hoạt động chính trị hơn một công dân bình thường. Bà không được tham gia bất cứ một đảng phái nào, cũng như

không được thể hiện quan điểm chính trị của mình. Ngay cả các hành động trong cuộc sống cá nhân của Nữ hoàng đôi khi cũng cần sự phê 317 | 606

chuẩn của chính phủ - một cơ quan, trên danh nghĩa, cấp dưới của Nữ

hoàng.

Như vậy, vai trò chính trị của Nữ hoàng trên thực tế rất bị hạn chế.

Việc vượt quá những giới hạn này sẽ rất khó xảy ra vì nó sẽ bị dân chúng lên án mạnh mẽ và có thể đe doạ bản thân sự tồn tại của nền quân chủ.

Tuy nhiên, sự tồn tại của Nữ hoàng mang lại những ích lợi nhất định, như giải phóng thủ tướng khỏi các nghi lễ ngoại giao hình thức, và quan trọng hơn, với tư cách một biểu tượng chính trị, nữ hoàng chính là sự kết nối hài hoà giữa quá khứ và hiện tại, giữa truyền thống và hiện đại, làm tăng bản sắc và tự tin dân tộc cho dân chúng.

Xét từ góc độ kỹ thuật làm luật, Nghị viện bao gồm 3 cấu phần chính: Nữ hoàng, Thượng viện, và Hạ viện. Bảng 2 liệt kê các giai đoạn chính của quá trình thông qua một dự luật (theo Roth và Wilson, 1980).

Bảng 2: Các giai đoạn thông qua một dự án luật tại Nghị viện Anh 318 | 606

Trình dự luật: dự luật công (liên quan tới toàn xã hội), dự luật tư (Liên quan tới một bộ phận xã hội), dự luật hỗn hợp.

Đọc lần thứ nhất: mang tính công bố cho dân chúng

Đọc lần thứ hai: tranh luận về các nguyên tắc khái quát chính của dự luật

Hạ viện Thông qua ủy ban: một trong tám uỷ ban thường trực (standing commitee) sẽ xem xét và nghiên cứu kỹ lưỡng từng điều khoản của dự luật.

Báo cáo trước Hạ viện: ủy ban báo cáo kết quả xem xét để thảo luận trong phiên họp toàn thể và đưa ra các sửa đổi.

Đọc lần thứ ba: Hạ viện không thảo luận toàn thể, chỉ bỏ phiếu thông qua dự luật (sau khi đã sửa đổi).

Thượng Cũng các giai đoạn như ở Hạ viện nhưng mang tính không viện

chính thức hơn.

319 | 606

Nếu hai viện thống nhất: Luật được chuẩn y bởi Nữ hoàng (Royal Assent)

Nếu hai viện không thống nhất: a) Xem xét các sửa đổi của Các

thượng viện. b) Nếu đó là dự luật tài chính (Money Bill), giai đoạn Thượng viện không có quyền thay đổi hay trì hoãn. Dự luật này cuối

sẽ vẫn được chuẩn y bởi Nữ hoàng. c) Nếu dự luật thuộc loại khác, sẽ được chuyển lại cho Hạ viện. Nếu Hạ viện vẫn thông qua ở kỳ họp tiếp, dự luật sẽ được chuẩn y bất kể ý kiến của Thượng viện sau một năm.

(Nguồn: Roth và Wilson, 1980, tr. 360; Britannica.) Vai trò của Nữ hoàng mang tính hình thức vì Nữ hoàng bao giờ cũng chuẩn y. (Lần cuối cùng Nữ hoàng từ chối chuẩn y là vào năm 1707). Vai trò của Thượng viện như vậy cũng hầu như không quan trọng. Hạ viện nắm thực quyền trong lập pháp. Trên thực tế, người ta thường dùng từ

Nghị viện để chỉ Hạ viện.

Hạ viện

Hạ viện là trung tâm của HTCT Anh, nơi tập trung quyền lực do người dân ủy nhiệm. Hạ viện có 3 chức năng chính: 1) Làm luật; 2) Thảo luận 320 | 606

chính sách (tức giám sát và điều tra các hoạt động của chính phủ); 3) Bầu chính phủ và các thẩm phán.

Hạ viện Anh có gồm 646 nghị sĩ, trong đó 523 từ Anh, còn lại từ

Scotland, Wales, và Bắc Ireland (Năm 2007). Mỗi nghị sĩ đại diện cho một đơn vị bầu cử theo địa lý. Hạ nghị sĩ không được dưới 21 tuổi. Các nhà quí tộc của Anh, Scotland, Wales không có quyền tranh cử vào Hạ viện.

Thông thường, Đảng nào chiếm đa số ở Hạ viện sẽ đưa ra danh sách Thủ tướng cùng nội các cho Nữ hoàng chỉ định. Trên lý thuyết, Hạ viện có thể bắt chính phủ từ chức thông qua bỏ phiếu bất tín nhiệm (motion of censure). Điều này trong thực tế không xảy ra vì tính kỉ luật đảng phái tại Anh rất cao. Rất ít đảng viên đi ngược lại chủ trương của đảng. Họ

luôn bỏ phiếu theo quan điểm chung của đảng, mặc dù nó có thể ngược lại với quan điểm cá nhân của bản thân họ.

Vì các thủ lĩnh đảng chiếm đa số đồng thời là thủ tướng và thành viên nội các chính phủ, nên trên thực tế, chính phủ, về lý thuyết là dưới quyền Hạ viện, lại có quyền hơn Hạ viện thông qua đa số và tính kỷ luật cao của đảng mình. (Điều này không phải khi nào cũng đúng cho các nước khác).

Điều này có thể thấy khi so với Mỹ, quốc hội Mỹ tự xác định chương trình nghị sự, trong khi ở Anh, chính phủ sẽ quyết định nội dung và thời gian của chương trình nghị sự. Đảng đối lập, mặc dù luôn được giành thời 321 | 606

gian để tranh cãi các vấn đề, nhưng không kiểm soát được nội dung chương trình nghị sự trong các hoạt động lập pháp.

Ngoài các hoạt động lập pháp, Hạ viện cón có một hoạt động thường xuyên quan trọng khác là chất vấn chính phủ (question time). Các hoạt động này được triển khai thông qua các ngày đối lập (opposition day), khi phe đối lập kiểm soát chương trình nghị sự, đưa ra các câu hỏi chất vấn chính phủ. Một năm có 19 ngày như vậy. Trong thời gian chất vấn này, các nghị sĩ có thể đưa ra mọi câu hỏi về chính sách và hoạt động của chính phủ. Đây là một kênh quan trọng để nghị viện cũng như dân chúng biết được thực chất và hiệu năng hoạt động của chính phủ. Bởi vì được đông đảo công chúng quan tâm, đây là một kênh kiềm chế và kiểm soát quyền lực chính phủ một cách hữu hiệu.

Thượng viện

Thượng viện, như trên đã đề cập, đóng một vai trò kém quan trọng hơn Hạ viện trong đời sống chính trị của Vương quốc Anh. Đó là bởi vì Thượng viện không có quyền phong toả các dự luật đã được Hạ viện thông qua, cùng lắm cũng chỉ có quyền trì hoãn không quá một năm (cũng chỉ đối với một số đạo luật không liên quan đến tài chính quốc gia).

322 | 606

4 chức năng chính của thượng viện là: 1) Làm luật; 2) Công việc tư

pháp (tòa phúc thẩm tối cao và xét xử những vụ án lớn); 3) Giám sát hoạt động của chính phủ; 4) Thành lập các ủy ban nghiên cứu chuyên sâu.

Thành viên của Thượng viện gồm 4 loại:

Tất cả các quí tộc thế tập (hereditary peers)- những người mang các tước vị quí tộc cha truyền con nối (công, hầu, bá, tử, nam).

Tất cả các quí tộc không thế tập (life-time peers): những người được phong tước vì có công lao với đất nước. Tước này không được truyền lại cho con.

Các tổng giám mục và giám mục các địa phận thuộc Giáo hội Anh (Church of England): được gọi là các Thượng nghị sĩ tinh thần (Lords Spiritual)

Các thẩm phán toà án phúc thẩm tối cao: được gọi là các Thượng nghị

sĩ luật pháp (Law Lords)

Nhà nước không phải trả lương cho các thành viên thượng viện nhưng phải trả chi phí cho các chuyến công tác và các lệ phí khác. Năm 1994, thượng viện có 1.194 người. Cơ cấu của thượng viện tương ứng cho 4 loại trên là 773; 374; 26; 21. Như vậy, quí tộc thế tập chiếm đa số. Thành viên của thượng viện là nghiễm nhiên, không cần qua dân bầu. Chính vì vậy, 323 | 606

cơ cấu của thượng viện hầu như không thay đổi trong nhiều năm. Từ năm 1999, do kết quả các tranh luận, Thượng viện có sự thay đổi lớn về cơ cấu.

Nghị viện Anh đã ra đạo luật hủy bỏ việc các quý tộc thế tập là thượng nghĩ sỹ đương nhiên. Hiện tại, số này chỉ còn 92 người giữ ghế nốt nhiệm kỳ. Tăng số lượng quý tộc không thế tập (hiện tại là 607). Năm 2007, cấu trúc tương ứng là 92- 607-26-23 (748 thượng nghị sĩ).

Chính vì các thượng nghị sĩ không phải lo lắng về tranh thủ phiếu bầu, họ dám tranh luận những vấn đề căn bản, phức tạp, chưa ngã ngũ mà các nhà chính trị hay né tránh. Hơn nữa, chương trình nghị sự của họ cũng không bận rộn như Hạ viện nên họ có thể tranh luận các vấn đề này một cách sâu sắc hơn.

Thông thường, thượng viện tránh đối đầu trực tiếp với chính phủ, một phần bởi họ không thể cản được, phần nữa, điều đó có thể đe dọa trực tiếp đến sự tồn tại của họ. Trên thực tế, Công đảng Anh đã có những vận động nhằm thay thượng viện này bằng một thượng viện mới, do dân bầu.

Các uỷ ban của nghị viện:

Hầu hết các công việc của hạ viện và thượng viện hiện nay được thực hiện thông qua các uỷ ban. Các ủy ban này chính là nơi khảo sát kỹ lưỡng, thảo luận chi tiết về các công việc của nghị viện. Một ủy ban thông thường có từ 10 đến 50 thành viên là nghị sỹ. Có 2 loại uỷ ban chính: 324 | 606

Ủy ban thường trực (General Committees): chỉ có ở Hạ viện. Đây là các ủy ban quan trọng nhất, bao gồm cả ủy ban về ngân sách và tài chính.

Các ủy ban này có tính chuyên môn, chuyên xem xét kỹ và đề nghị sửa chữa các dự luật trong quá trình lập pháp;

Uỷ ban lựa chọn (Select Comm.): Có cả ở hai viện. Được thành lập tùy thuộc vào tính chất công việc. Ở Hạ viện, các ủy ban này được thành lập tương ứng với các bộ, có chức năng theo dõi giám sát các bộ tưong ứng về

3 phương diện: chi tiêu ngân sách, chính sách, và hành chính. Ở Thượng viện, các ủy ban này thành lập theo các vấn đề , để phát huy thế mạnh nghiên cứu chuyên môn sâu và lâu dài, ví dụ như ủy ban lựa chọn về EU

của Thượng viện.

Ngoài ra còn có:

- Ủy ban chung (joint committees): là ủy ban gồm cả thành viên hai viện.

- Ủy ban lớn (Grand committees): Hạ viện có 3 ủy ban, chuyên về 3

vùng lãnh thổ: Walles, Scotland và Bắc Island). Trong khi đó Thượng viện có 1 ủy ban, cũng nhằm để thông qua những dự luật riêng, có thể giám sát chi tiêu và các cơ quan hành pháp; các Ủy ban chung của toàn hạ viện giải quyết những dự luật ngắn, những dự luật thuộc về tài chính và thể chế.

325 | 606

2.3 Chính phủ

Chính phủ là cơ quan hành pháp và chấp hành. Chính phủ bao gồm thủ

tướng, nội các, các bộ trưởng không thuộc nội các, các thứ trưởng (junior ministers) và các trợ lý bộ trưởng (assistant ministers).

Người dân Anh không bầu thủ tướng trực tiếp, chỉ bầu hạ nghị sĩ trên cơ sở đảng phái. Nữ hoàng chỉ định thủ lĩnh đảng chiếm đa số trong Hạ

viện làm thủ tướng. Thủ tướng sẽ lựa chọn các thành viên chính phủ, thông thường từ các nghị sĩ của đảng mình. Có rất ít thành viên chính phủ không phải là hạ nghị sĩ hay không phải là nghị sĩ. Việc lựa chọn như

vậy không cần phải thông qua quốc hội về mặt hình thức. Tuy nhiên, thủ

tướng thường phải tránh các bổ nhiệm không được ủng hộ từ phía quốc hội. Thủ tướng cũng có quyền cách chức thành viên chính phủ mà không cần tham khảo quốc hội.

Sau khi lựa chọn thành viên chính phủ, thủ tướng chọn 20-25 bộ

trưởng các bộ quan trọng nhất để thành lập nội các (cabinet of ministers).

Nội các họp hàng tuần để thảo luận và thông qua các quyết định căn bản.

Về danh nghĩa, nội các chịu trách nhiệm tập thể (collective responsibility) trước quốc hội và nhân dân. Tức là, mọi quyết định của nội các đều được tán thành bởi mọi thành viên của nội các. Mọi thành viên 326 | 606

nội các có trách nhiệm ủng hộ các quyết định này bất kể quan điểm cá nhân. Nếu thành viên nào không ủng hộ hoặc tỏ ý kiến đối lập một cách công khai, thành viên đó thường phải tự từ chức hoặc bị thủ tướng cách chức. Tuy nhiên, thủ tướng luôn phải thảo luận và tìm kiếm sự ủng hộ

của đa số thành viên nội các. Một thủ tướng không quan tâm đến lời khuyên của các bộ trưởng một cách hệ thống thường khó giữ được vị trí của mình. Theo nghĩa này, thủ tướng Anh có quyền lực ít hơn so với tổng thống Mỹ. Các bộ trưởng (ministers) Anh độc lập hơn các bộ trưởng (secretary) Mỹ.

Cách hoạt động như vậy cho thấy hai điều: 1) Thực quyền của thủ

tướng rất lớn. Bởi vì thủ tướng luôn có sự ủng hộ của quốc hội và có quyền cách chức các thành viên chính phủ theo ý mình. Theo nghĩa này, thủ tướng Anh có quyền lực lớn hơn so với tổng thống Mỹ, là người đôi khi không kiểm soát được quốc hội. 2) Chính vì quyền lực mạnh như vậy, thủ tướng chịu hoàn toàn trách nhiệm trước mọi thất bại hoặc yếu kém của mọi chính sách. Khác với Mỹ, thủ tướng khó có thể trút trách nhiệm cho quốc hội.

Các phân tích trên cho thấy thủ tướng có một quyền lực lớn. Đối với mọi nền dân chủ, quyền lực như vậy cần có cơ chế kiểm soát và cân bằng.

Ngoài cơ chế kiểm soát truyền thống bằng bầu cử định kỳ và trưng cầu 327 | 606

dân ý (referendum), về mặt chính thức theo luật, hạ viện có thể thông qua bỏ phiếu bất tín nhiệm và cưỡng bức chính phủ từ nhiệm. Tuy nhiên trên thực tế, điều này rất khó xảy ra do tính kỷ luật đảng cao. (Chỉ xảy ra một lần trong 60 năm gần đây, và cũng do đảng cầm quyền bị mất đa số sau cuộc bầu bổ sung giữa kỳ chứ không phải thực sự vì mất tín nhiệm).

Trong trường hợp, thủ tướng bị thua trong cuộc bỏ phiếu tín nhiệm như

vậy, thủ tướng có thể a) từ chức để đảng đối lập thành lập chính phủ mới, hoặc b) đề nghị nữ hoàng giải tán quốc hội và bầu lại quốc hội mới.

Việc lạm dụng quyền lực của chính phủ bị hạn chế chủ yếu bởi các kênh không chính thức mà đầu tiên là chính phủ phải đảm bảo được sự

thống nhất trong đảng của mình. Các thành viên chính phủ ở Anh thường là những người đã làm việc lâu năm cho đảng, bỏ nhiều tâm sức xây dựng đảng và họ hiếm khi mạo hiểm phá vỡ tính thống nhất trong đảng bằng các hành động mang tính độc đoán và phiêu lưu cá nhân. Đây cũng là điểm khác của Anh so với Mỹ, là nước nhấn mạnh vào việc dùng các ràng buộc chính thức thông qua các thể chế để kiểm soát và cân bằng quyền lực.

2.4 Tư pháp

328 | 606

Do truyền thống lịch sử và hệ tư tưởng, nguyên tắc phân quyền chỉ được tôn trọng một cách không hoàn toàn trong đó ưu thế của nghị viện là lấn át so với tư pháp.

* Cơ cấu, tổ chức của toà án

Hệ thống toà án Anh bao gồm các cấp toà sau:

+ Toà án địa phương (County Court) là toà án có cấp độ thấp nhất trong hệ thống toà án Anh, xét xử phần lớn các vụ việc dân sự với thủ tục đơn giản, không có bồi thẩm đoàn. Các thẩm phán của toà địa phương được bổ nhiệm từ các luật sư có ít nhất 7 năm kinh nghiệm. Tên gọi của các toà án địa phương không trùng với tên các địa danh hành chính. Các phán quyết của các toà địa phương không được coi là án lệ.

+ Toàn cấp cao (High Court) được chia làm ba phân nhánh: toà Nữ

Hoàng (The Queen’s Bench Division); toà Gia đình (The Family Division) và toà Công lý (The Chancery Division). Toà án cấp cao xét xử các vụ án dân sự lớn, phức tạp và quan trọng hơn toà địa phương. Và từ đây cũng có thể kháng cáo lên cấp cao hơn ở phân hệ toà hình sự của toà Thượng thẩm.

Toà án cấp cao tiến hành việc xét xử với thủ tục chặt chẽ. Hiện nay toà cấp cao chỉ sử dụng bồi thẩm đoàn trong một vụ việc nhất định. Phán quyết của toà cấp cao có giá trị như án lệ (chiếm khoảng 1/10), có giá trị

329 | 606

bắt buộc đối với toà địa phương. Do toà cấp cao có ba phân hệ nên phán quyết được cho là án lệ của mỗi toà không có giá trị bắt buộc đối với các toà khác thuộc toà cấp cao. Tuy vậy, các thẩm phán của các toà cấp cao luôn tôn trọng quyết định của nhau. Các án lệ của toà cấp cao không có tính bắt buộc đối với toà án ở cấp cao hơn.

+ Toà án Hoàng gia (Crown Court), về mặt cấp độ có thể coi ngang với toà cấp cao, chủ yếu xét xử các các vụ án hình sự nghiêm trọng. Việc xét xử có sự tham gia của bồi thẩm đoàn gồm 12 người. Toà án Hoàng gia được coi trọng vì vai trò to lớn của nó dưới thời quân chủ và thể hiện truyền thống quân chủ của nhà nước Anh. Toà án này có cơ sở khắp đất nước.

+ Toà Thượng thẩm, cấp độ cao hơn toà cấp cao và toà Hoàng gia, là toà phúc thẩm xét xử trực tiếp các bản án, quyết định dân sự và hình sự

của các toà án cấp dưới. Do tính chất và thẩm quyền của mình, các bản án có giá trị (khoảng 25%) được xuất bản thành các án lệ.

+ Thượng viện là cấp xét xử cuối cùng ở Anh. Quan trưởng ấn và các thượng nghị sĩ luật hoạt động như toà án cao nhất của đất nước. Tuy nhiên họ không xét xử mà đúng hơn là giải thích luật và đưa ra quan điểm của mình về các vụ xét xử.

* Sự độc lập của tư pháp

330 | 606

Sự độc lập của tư pháp đối với kiểm soát và can thiệp chính trị là nguyên tắc căn bản của hiến pháp Anh. Các thẩm phán cũng như một nhà cai trị

bị kiềm chế bởi dư luận công chúng về những vấn đề kiện tụng. Các thẩm phán không thể là thành viên Hạ viện và nghị sĩ nào muốn trở thành thẩm phán phải từ bỏ vị trí của mình ở Hạ viện. Lương của thẩm phán được trả ổn định từ quỹ quốc gia và hiếm khi bị thay đổi bởi dự thảo ngân sách hàng năm cũng như là chủ đề tranh cãi ở nghị viện. Các thẩm phán cấp cao còn được bảo đảm về nhiệm kỳ làm việc. Họ có thể bị sa thải chỉ

khi cả hai Viện đề xuất thông qua sự chấp thuận của Nữ Hoàng. Yếu tố

bảo đảm cuối cùng là các thẩm phán, ít nhất là về mặt hình thức, đều được bổ nhiệm và thăng tiến trên cơ sở chuyên môn hơn là cơ sở chính trị. Yếu tố này gây tranh cãi vì việc bổ nhiệm thẩm phán thuộc thẩm quyền của Chánh án toà tối cao (Lord Chancellor) - là một nhà chính trị

và là thành viên của nội các. Các nghị sĩ, được bảo vệ bởi những đặc quyền của nghị viện, nhìn chung cũng có quyền bình luận về các thẩm phán và vấn đề pháp lý chưa được giải quyết, điều này được coi là xét xử phụ cho đến khi tiến trình được hoàn tất. Ở đây có sự trao đổi sự tự kiềm chế lẫn nhau giữa các nhà chính trị và các thẩm phán và sự thừa nhận phạm vi tách biệt của họ.

331 | 606

Tuy nhiên không có sự tách biệt hoàn toàn giữa luật và chính trị.

Chánh án toà tối cao là thành viên của chính phủ, có ghế trong nội các và là chủ tịch thượng viện. Các thẩm phán toà án tối cao (gọi là các Thượng nghị sĩ luật) nằm ở thượng viện, hoạt động như một toà thượng thẩm tối cao. Các luật sư có đại diện đáng kể ở hạ viện. Các thẩm phán cũng tự

nhận thấy mình có liên quan trong việc điểu khiển các toà án, các uỷ ban và những cuộc điều tra khác nhau về những khiếu kiện mặt chính trị.

Vào những năm 1970s và 1980s, vai trò của các thẩm phán đã được nhìn nhận ngày càng tăng vào lĩnh vực chính trị. Đối với những người ủng hộ

thì toà án là một yếu tố cơ bản trong một nền dân chủ tự do, hỗ trợ hệ

thống kiềm chế và cân bằng và cai trị theo luật, cung cấp một sự bảo vệ

chống lại chính phủ lạm quyền. Nhưng đối với những người chỉ trích, toà án là một phần của trật tự chính trị “thống trị”, thường ra những quyết định có lợi cho nhà nước và tầng lớp của mình. Các thẩm phán cũng thường xuyên bị tấn công vì những định kiến chính trị từ nền tảng giáo dục, xã hội và đào tạo pháp lý mang tính độc quyền của mình. John Grifith (1991) là người đề xuất mạnh mẽ luận thuyết rằng, các thẩm phán thường xuyên thiên vị cho lợi ích của giới cầm quyền trong những trường hợp liên quan đến tài sản, luật pháp và trật tự, và thường gắn lợi ích công cộng với lợi ích của chính phủ. Các bộ trưởng thường viện dẫn, sử dụng 332 | 606

các thẩm phán như là những thành viên trung lập của các uỷ ban, toà thẩm tra và các cơ quan điều tra, tư vấn khác để khẳng định lại trước công chúng rằng một sự điều tra độc lập đã được tiến hành đối với những sự

việc sai trái hoặc thất bại. Sự nguy hiểm là những quan hệ trong hoạt động tư pháp từ bên ngoài đó sẽ làm huỷ hoại huyền thoại về tính trung lập của tư pháp.

* Vai trò của toà án

Quyền tối cao của nghị viện đề cập đến quyền không giới hạn trong việc làm luật và toà án không có khả năng bác bỏ một đạo luật, ngoài những vấn đề gắn liền với EC. Trái lại ở Đức hoặc Mỹ, cả hai nước đều có hiến pháp thành văn, toà án có vai trò quan trọng trong việc giải thích hiến pháp và đánh giá về những gì ảnh hưởng đến chính sách công. Tuy nhiên, các thẩm phán Anh không hoàn toàn thụ động. Quan điểm pháp lý về

hoạt động của hành pháp cho phép các thẩm pháp quyết định các bộ

trưởng và công chức của họ có hoạt động theo đúng quyền lực do luật quy định hay không. Các thẩm phán còn có quyền quyết định rằng một quan chức nào đó đã vượt quá thẩm quyền hoặc vi phạm luật. Tuy nhiên họ có những do dự khi tiến xa hơn và quyết định giá trị hoặc quan điểm hợp hiến của những đạo luật cụ thể, vì nếu làm như vậy họ có thể tự bộc lộ nỗ

lực lấn chiếm chức năng lập pháp. Theo truyền thống họ tự bằng lòng với 333 | 606

việc đọc các đạo luật để quyết định các bộ trưởng hay quan chức có hoạt động trong phạm vi quyền lực theo luật định hay không. Đây là một khía cạnh của sự phân chia chức năng chính thức của hiến pháp Anh.

* Hoạt động xét xử

Một số người ủng hộ tư pháp chỉ ra sự suy yếu của nghị viện trong quan hệ với hành pháp và nhìn nhận vai trò của toà án trong việc kiềm chế

hành pháp. Tuy nhiên, không có hiến pháp thành văn chống lại những vi phạm mà toà án có thể phát hiện ra trong hoạt động của hành pháp, cũng như chưa có truyền thống toà án thực hiện vai trò như thế. Trong khi ở

Mỹ hoạt động tư pháp của toà án tối cao đảm nhiệm vai trò này và các nhánh khác của nhà nước cũng được thiết kế để tuân thủ sự kiểm soát của nó. Tuy nhiên, những phán quyết của toà án ở một số lĩnh vực tranh chấp những năm gần đây cũng tạo ra những phản ứng về quyền chính trị chống lại sự vi phạm của chính phủ.

Trong những năm gần đây, các toà án Anh đã sẵn sàng lật tẩy những hoạt động của các bộ trưởng nếu hoạt động của họ dựa vào quyền lực được hiểu một cách quá thái. Năm 1975, Toà thượng thẩm đã ra phán quyết đối với Bộ nội vụ (Home Secretary); năm 1976 cũng như vậy đối với Bộ giáo dục; từ năm 1979 đến lượt các bộ trưởng của đảng Bảo thủ bị

phán quyết trong các quyết định cuối cùng của toà án... Năm 1995 toà án 334 | 606

Scotland phán quyết rằng, cuộc phỏng vấn toàn cảnh với thủ tướng không thể được phát hình trước cuộc bầu cử vì nó sẽ tạo sự bất cân bằng trong việc đưa tin về các đảng. Số lượng các vụ áp dụng quan điểm pháp lý đã tăng mạnh trong những năm gần đây.

Một số yếu tố khác cũng ngày càng làm tăng vai trò chính trị của toà án. Đầu tiên là sự sẵn sàng cầu viện đến toà án ngày một nhiều hơn của các nhóm lợi ích khi bất bình với lập pháp và sự mở rộng của luật pháp vào những lĩnh vực mới, đặc biệt trong lĩnh vực nghề nghiệp, phân biệt đối xử, quan hệ giữa chính quyền trung ương - địa phương. Thứ hai là sự

thay đổi quan niệm về thẩm phán. Một số cuộc bổ nhiệm thẩm phán cao cấp gần đây đã ưu tiên cho việc hợp nhất Hiệp ước của cộng đồng châu Âu về quyền con người vào Luật của Anh và tin tưởng rằng thẩm phán sẽ

đóng vai trò tích cực hơn trong hoạch định chính sách. Hoạt động của toà án trong mấy thập kỷ qua có nghĩa rằng “luật đã bắt kịp chính trị theo cách quyền lực được thực hiện và bị thách thức. Các luật sư sẽ là người đưa chính phủ ra toà án nhiều hơn các nghị sĩ đối lập hay phương tiện thông tin đại chúng, là người sẽ hạn chế chính sách của chính phủ.

Ảnh hưởng của Cộng đồng châu Âu: việc Anh là thành viên của EC

cũng là một áp lực khác tạo cho thẩm phán một vai trò tích cực hơn nhiều. Trong trường hợp lập pháp của Anh có yếu tố của EC hoặc ở đó có 335 | 606

sự tranh chấp về các hiệp ước của EC hoặc những vấn đề có liên quan, thì phải tham khảo Toà án châu Âu cho quyết định cuối cùng. Nếu luật của nước Anh mâu thuẫn với luật của EC, các thẩm phán Anh bắt buộc phải ưu tiên cho luật của EC.

Nếu Đạo luật về các quyền dựa trên hiệp ước châu Âu được thông qua và củng cố, sẽ cung cấp cho các thẩm phán một tài liệu khác mà họ có thể

tham khảo khi quyết định tính hợp hiến của hoạt động hành pháp.

* Tự do công dân

Nước Anh có niềm tự hào truyền thống về đảm bảo tự do cá nhân. Trong thực tế, tự do và quyền của cá nhân và các nhóm có giới hạn vì chúng có thể xung đột với các quyền khác hoặc với mục đích xã hội lớn hơn, chẳng hạn như trật tự công cộng.

Tự do ngôn luận, hiệp hội, và biểu tình ở Anh được đảm bảo bởi truyền thống và văn hoá chính trị nhiều hơn là đảm bảo bằng luật. Vì quan điểm thống trị lâu dài là tự do của người Anh, xuất phát từ các thông luật và các quyết định của toà án thông thường được bảo vệ tốt hơn các quyền được cất giữ trong hiên pháp hoặc các đạo luật ở các nước khác.

Tất nhiên không có tự do hội họp hay hiệp hội tuyệt đối cho các công dân Anh.

336 | 606

Một số nước có đạo luật về các quyền hoặc những tuyên bố chính thức về tự do dân sự của công dân và nhóm. Đạo luật này cung cấp những đảm bảo tự do về mặt hiến pháp. Ở Anh không có những tài liệu như thế. Đạo luật về quyền 1689 giải quyết phần lớn việc bảo vệ quyền của nghị viện chống lại quốc vương. Người Anh ít đặt sự tín nhiệm vào những cơ sở bảo vệ chính thức như thế và tin tưởng nhiều hơn vào hệ thống chính trị đa nguyên, tư pháp độc lập, sự thừa nhận giới hạn hoạt động của chính phủ

và ý nghĩa của “đạo đức pháp lý” giữa nhân dân. Nước Anh từ lâu đã được coi là một đất nước mà tự do công dân được bảo đảm bởi những yếu tố

văn hoá này.

Tuy nhiên trong những thập kỷ gần đây quyền lực hành pháp và phạm vi lập pháp ngày càng mở rộng thì mối quan tâm ngày càng lớn về khả

năng của nghị viện kiểm soát hành pháp, nhất là để bảo vệ tự do công dân. Yếu tố đảng bị phê phán là cao hơn hiến pháp.

Tuy nhiên ngay cả các trường hợp phi đảng phái cũng cần thiết sửa đổi hiến pháp. Để bảo vệ quyền cá nhân một cách hữu hiệu cần phải có một cơ quan kiểm soát độc lập với chính phủ. Những bảo đảm truyền thống về

tự do cá nhân như dư luận công chúng, chia sẻ các giá trị chính trị, sự tự

kiềm chế của chính phủ không còn đủ nữa. Họ cho rằng Đạo luật về

quyền sẽ củng cố quyết tâm của toà án bảo vệ tự do và thúc đẩy nhân dân 337 | 606

nhận biết những vấn đề liên quan. Một số điều khoản của đạo luật về các quyền mô phỏng theo Hiệp ước châu Âu về quyền con người đã được thông qua tất cả các giai đoạn ở Thượng viện, nhưng chưa có thời gian tranh luận ở hạ viện. Nếu được thông qua nó sẽ cho phép nhân dân hành động chống lại chính phủ vi phạm tự do công dân. Các nhóm áp lực và các đảng nhỏ đã hứa ủng hộ các giải pháp này và là một phần của chương trình cải cách hiến pháp nhưng hai đảng lớn chưa thể hiện quan điểm của mình.

Tóm lại, hệ thống tư pháp được hình thành và kiểm soát bởi Thượng viện. Chỉ với thời gian, chức năng tư pháp mới có tính tự chủ và được thực hiện trong thực tế. Điều này thể hiện sự mất cân đối trong thể chế

chính trị. Song bù lại, sự tôn trọng hiến pháp và những quyền cơ bản là kết quả của những đảm bảo chính trị và đạo đức nhiều hơn là những đảm bảo về mặt tư pháp. Đây vừa là sự vĩ đại vừa là sự yếu đuối của hệ thống này.

2.5 Các đảng chính trị, các nhóm lợi ích và hệ thống bầu cử

Hệ thống đảng phái của Anh có thể được coi là hệ thống 2 đảng nổi trội, vì trong thời gian dài, thường chỉ có hai đảng thay nhau cầm quyền (Công đảng và đảng bảo thủ). Có nhiều đảng nhỏ khác, trong đó nổi bật là đảng 338 | 606

dân chủ tự do (nhưng cũng chỉ có được khoảng 10% số ghế). Hệ thống 2

đảng nổi trội như vậy có liên quan đến hệ thống bầu cử, nhưng đông thời cũng phản ánh quan niệm về đại diện cho lợi ích của các tầng lớp khác nhau. Tuy nhiên, ngay cả các thủ lĩnh công đảng lại có thể thụoc tầng lợp thượng lưu, và ngược lại, nhiều công nhân lại ủng hộ đảng Bảo thủ.

Đường lối, nền tảng tư tưởng và chính sách của hai đảng hiển niên có nhiều nét tương đồng (trung tả - trung hữu). Sự phân cực tư tưởng như

những năm thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20 không còn nữa.

* Hoạt động bầu cử

Anh áp dụng hệ thống bầu cử đa số tương đối. Các thành viên của Hạ

viện được bầu theo phương thức đa số tương đối mỗi hạt một thành viên.

Người chiến thắng là “người đầu tiên chạm mốc”: ứng cử viên chiếm đa số

phiếu hoặc nếu không có đa số thì với số phiếu lớn nhất. Hệ thống bầu cử

của Anh đơn giản hơn nhiều so với hệ thống bầu cử ở Mỹ. Các cử tri Anh chỉ phải quyết định một lần ứng cử viên của đảng nào được bầu vào Hạ

viện. Anh có 659 đơn vị bầu cử một thành viên tương đương với 659 quận với số dân xấp xỉ bằng nhau.

Giống như các nền dân chủ nghị viện, Anh không có một cuộc bầu cử

đại cử tri. Đúng hơn, mỗi đảng có một quy trình riêng để lựa chọn ứng cử

viên ra cạnh tranh trong cuộc bầu cử vào Hạ viện. Ở Ba đảng lớn nhất, 339 | 606

chính các nhà hoạt động đảng chuyên nghiệp và các thành viên đảng đóng đảng phí ở mỗi khu vực bầu cử sẽ là người lựa chọn các ứng cử viên của đảng họ. Đối với các đảng nhỏ hơn, có ít các thành viên đảng đóng đảng phí, quy trình lựa chọn có xu hướng bị kiểm soát chặt chẽ hơn bởi tầng lớp tinh hoa hoạt động đảng chuyên nghiệp.

Có thể nói Đảng chính trị là trụ cột của quá trình bầu cử trong tất cả

các nền dân chủ nhưng có vị trí đặc biệt quan trọng hơn trong hệ thống chính trị Anh. Các Đảng chính trị Anh được tổ chức tập trung và đóng vai trò trực tiếp hơn trong việc xác định các mục tiêu chính trị so với các đảng Mỹ, chỉ định các ứng cử viên cho các đơn vị bầu cử, tiến hành các chiến dịch tranh cử.

Việc lựa chọn các ứng cử viên mỗi khu vực bầu cử có vai trò quyết định đến kết quả thắng, thua của các đảng. Vì vậy, công việc này được thực hiện rất công phu và mang tính chuyên nghiệp. Các ứng cử viên khu vực bầu cử được tổ chức đảng khu vực bầu cử xem xét, quyết định. Sau đó hồ

sơ về các ứng cử được cơ quan trung ương đảng xem xét cẩn thận và phỏng vấn riêng nếu cần. Trong khi cơ quan trung ương đảng hiếm khi áp đặt các ứng cử viên của mình tham gia bầu cử ở khu vực địa phương thì tất cả các ứng cử viên được bầu chọn bởi đảng khu vực bầu cử phải được sự chấp thuận của các cơ quan trung ương. Kết quả là các ứng cử viên vào 340 | 606

Hạ viện – cũng như các thành viên nghị viện có xu hướng phụ thuộc vào giới lãnh đạo đảng hơn là các ứng cử viên của quốc hội Mỹ. Nếu như giới lãnh đạo đảng từ chối một ứng một ứng cử viên, thì người này sẽ không thể chạy đua vào nghị viện với tư cách là ứng cử viên chính thức của đảng.

Một nghiên cứu về động cơ của việc lựa chọn ứng cử viên cho thấy rằng, đảng lựa chọn các ứng cử viên vì khả năng giành phiếu chiến thắng của họ

chứ không phải vì những lý do thuộc về tư tưởng hay bất kỳ lý do nào khác.

Trong các chiến dịch tranh cử, các đảng đưa ra khẩu hiệu bầu cử, phác thảo cương lĩnh chính sách mà họ cam kết thực hiện nếu trúng cử. Việc xây dựng khẩu hiệu được các đảng chính trị Anh thực hiện nghiêm túc hơn các đảng Mỹ. Các lãnh đạo đảng coi những cam kết của khẩu hiệu bầu cử như là một hợp đồng giữa đảng và các cử tri của mình. Khẩu hiệu bầu cử còn được thiết kế để thuyết phục các cử tri, đưa ra những giải pháp cho những lĩnh vực chính sách cụ thể. Đây cũng là cơ sở cho đảng đối lập chỉ trích khi chính phủ được thành lập đưa ra những chính sách khá trái ngượi với cam kết ban đầu.

Những luật lệ chặt chẽ được áp dụng trong suốt thời gian tranh cử

chính thức ở Anh. Chỉ trong những tuần này, các đảng và ứng cử viên mới có thể chi phí cho quảng cáo và gắn kết với mục đích bầu cử. Hầu hết 341 | 606

tiền quảng cáo là giành cho các bản thông cáo và yết thị vì luật của Anh cấm quảng cáo chính trị trên vô tuyến và đài phát thanh. Nhà nước cung cấp cho mỗi đảng một thời gian quảng bá miễn phí nhất định trên các phương tiện thông tin đại chúng trong thời gian tranh cử. Ở Mỹ, các ứng cử viên và các đảng có thể tuỳ ý sử dụng tiền vào tranh cử vào bất kỳ thời gian nào và có thể mua bất kỳ chương trình quảng cáo trên truyềnt thông của quốc gia hay địa phương nếu họ có thể. Hơn nữa ở đây thời gian tranh cử không bị giới hạn một cách chính thức.

Tuy nhiên, không có giới hạn về mặt pháp lý về việc đảng sử dụng bao nhiêu tiền cho tranh cử. Trong những năm gần đây, chi phí cho tranh cử

đã tăng vọt, đặc biệt khi các đảng Anh đã áp dụng công nghệ bầu cử của Mỹ như thuê các công ty quảng cáo đắt đỏ và phân phát các tài liệu quảng cáo màu mè, tốn kém. Vì vậy, cả hai đảng Bảo thủ và Lao động rơi vào tình trạng nợ nần suốt những năm 1990s. Đây cũng là nguyên nhân đảng cần tới sự đóng góp và ủng hộ kinh phí của các nhóm lợi ích, các cá nhân.

Chính vì vậy, đảng không tránh khỏi việc chịu ơn đối với những ân nhân lớn của mình và phải tính toán, nhượng bộ, thoả hiệp với các nhóm này trên nhiều lĩnh vực chính sách.

Quá trình bầu cử các thành viên hạ viện cũng đồng nghĩa với việc bầu thủ tướng chính phủ. Mỗi đại biểu chỉ tranh cử trong khu vực của mình.

342 | 606

Vì vậy, các thủ tướng Anh được bầu ra bởi một nhóm cử tri nhỏ hơn rất nhiều so với tổng thống Mỹ, chỉ ở một khu vực bầu cử. Năm 1997, Tony Blair là ứng cử viên đảng Lao động chỉ ở Sedgefieid. Các ứng cử viên ở các khu vực bầu cử khác muốn ủng hộ Bliar làm thủ tướng sẽ phải bỏ phiếu cho ứng cử viên đảng Lao động ở khu vực bầu cử của mình với hy vọng đảng Lao động sẽ giành được đa số các khu vực bầu cử một thành viên này. Ngược lại, tất cả các cử tri Mỹ đều có cơ hội lựa chọn tổng thống từ

các ứng cử viên cạnh tranh nhau trong cuộc tổng tuyển cử.

Mặt khác, ở Anh với đặc trưng là tính kỷ luật đảng cao nên các cử tri luôn tin tưởng rằng ứng cử viên của đảng luôn luôn ủng hộ vị trí của đảng. Do vậy tính cách của mỗi cá nhân ít khi là nhân tố quan trọng trong bầu cử. Các cử tri lựa chọn các ứng cử viên của họ trên cơ sở của Đảng. Tuy nhiên, sự vận động của bản thân các ứng cử viên cũng góp phần không nhỏ vào việc thuyết phục các cử tri.

Ở Anh sự tham gia chính trị là tự nguyện và không gò bó. Mức độ

tham gia công cộng phụ thuộc vào sở thích và động cơ của mỗi công dân.

Bầu cử ở Anh là tự do không bắt buộc. Các công dân Anh được khuyến khích quan tâm đến các quá trình chính trị, được thông báo về các vấn đề

và các đảng để có khả năng quyết định hợp lý trong việc đấu tranh, tranh luận với các ứng cử viên trong thời gian bầu cử. Nếu như trước đây các cử

343 | 606

tri thường lựa chọn một đảng và bỏ phiếu đều đặn cho đảng đó thì ngày nay sự lựa chọn là phụ thuộc vào quan điểm của các đảng về những vấn đề

cụ thể. Ở Anh có sự phân chia rõ ràng giữa một đảng Chính phủ và đảng đối lập làm cho cử tri dễ dàng lựa chọn ủng hộ, hay chống chính phủ

đương nhiệm.

Kết quả bầu cử hạ viện sẽ quyết định đảng nào cầm quyền được thành lập chính phủ và đảng nào ở vị trí đối lập. Có thể thấy hoạt động bầu cử ở

Anh mang nặng tính đảng phái. Một ứng cử viên nào muốn vào hạ viện thì điều đầu tiên phải có được sự chỉ định chính thức của đảng, đứng ở

cương vị là đại diện của đảng đó (dĩ nhiên người đó có thể tự ứng cử một cách độc lập). Hệ thống này hầu như không có chỗ cho những người ngoài đảng. Một đặc điểm đáng kể là hệ thống bầu cử đa số tương đối đôi khi tạo ra một tỷ lệ không tương xứng giữa các đảng về % tổng số phiếu và % số ghế có được ở Hạ viện. Sự không tương xứng này rất lớn, chẳng hạn cuộc bầu cử năm 1997, đảng Lao động chiếm 43% số phiếu nhưng lại có hơn 63% số ghế. Hệ thống bầu cử này trừng phạt các đảng nhỏ. Các đảng nhỏ có thể có sự ủng hộ cơ bản tính trên toàn quốc, nhưng các ứng cử viên không có đủ số phiếu để chiến thắng tại khu vực bầu cử. Đây cũng là một trong những nguyên nhân làm cho tính đại diện ở hạ viện thấp.

* Các loại hình nhóm lợi ích

344 | 606

Trong thực tế các cử tri hiếm khi thể hiện một ý chí tập thể chân thực, ngay cả những người đã bỏ phiếu cho đảng cũng không đồng ý với chính sách của chính phủ về một phương diện nào đó. Nhiều cử tri tìm cách hình thành hoặc tham gia vào các nhóm áp lực. Có hơn một nửa dân số

Anh thuộc về các nhóm áp lực để ảnh hưởng, phản đối hoặc thay đổi chính sách của chính phủ.

Có thể phân biệt thành 4 nhóm lợi ích cố gắng ảnh hưởng tới chính phủ đó là:

- Nhóm khuyến nghị: thường là các hiệp hội hay tổ chức đề xuất những ý tưởng hay chính sách. Nhóm này tán thành mục đích và các thành viên tồn tiềm năng của mình về mặt lý thuyết là chung sống với toàn thể nhân dân. Chẳng hạn như Hiệp hội cải cách luật phá thai, các nhóm đề xuất ý tưởng (think – tanks) mới xuất hiện những năm gần đây...

- Nhóm lợi ích dựa trên nghề nghiệp hoặc lợi ích kinh tế, chẳng hạn như các tổ chức nghề nghiệp, công đoàn hoặc các nhóm doanh nghiệp.

Sự phân biệt giữa hai nhóm không phải lúc nào cũng rõ ràng. Một số

nhóm khuyến nghị có thể có những người theo đuổi mục đích lợi ích kinh tế cũng như các nhóm lợi ích cố gắng xác định chiến lược của mình với một mục đích rộng hơn.

345 | 606

- Nhóm đỉnh cao (peak groups): là nhóm phát ngôn thay mặt một loạt các lợi ích - chẳng hạn như Đại hội công đoàn Anh và Liên hiệp công nghiệp Anh. Ngoài ra có một số ít nhóm tạm thời (episodic group) mà hướng cơ bản đến quá trình chính trị của quốc gia và lợi ích của họ trong lĩnh vực chính trị là rất tản mạn. Đó là những nhóm đề xuất việc theo đuổi những dự án đặc biệt, chẳng hạn như nghiên cứu vũ khí hạt nhân.

* Hoạt động của các nhóm lợi ích

Hoạt động của các nhóm lợi ích được định hình bởi bối cảnh chính trị. Ở

Anh quá trình hoạch định chính sách chính thức tập trung ở chính phủ, nội các, vì vậy, các nhóm coi việc tiếp cận với cơ quan này là chủ yếu. Việc tiếp xúc chính trị và phạm vi hoạt động khác (chẳng hạn như nghị viện và phương tiện thông tin đại chúng) được sử dụng để ủng hộ thêm hoặc thay thế nếu ít có khả năng tiếp cận ở cấp cao hơn.

Các kiểu hoạt động gây áp lực của các nhóm được tiến hành theo những cách sau:

- Tác động đến chính phủ, nội các: các nhóm lợi ích cố gắng gây ảnh hưởng trực tiếp tới chính phủ thông qua đàm phán trực tiếp với các bộ

trưởng về các vấn đề. Thường các vấn đề cụ thể của chính sách được bàn bạc, rút ra giữa các nhóm, các bộ trưởng và công chức sau đó mới được trình ở nghị viện.

346 | 606

- Vận động hành lang MPs, những người sẽ chất vấn bộ trưởng; viết cho các công chức; nêu vấn đề trong các cuộc họp đảng; trên bàn sửa chữa chính sách; giới thiệu dự luật của thành viên cá nhân...

- Vận động dư luận công chúng thông qua các áp phích quảng cáo, thư

từ, quảng cáo trên các phương tiện thông tin đại chúng, những bài báo được ưa thích của các hãng phát hành có chất lượng, diễu hành.

- Sử dụng các luật để đình công; tẩy chay; bạo lực với mục đích gây ảnh hưởng tới công chúng, đòi hỏi hành động của chính phủ.

Các nhóm có thể gây áp lực thông qua một hoặc nhiều kênh cùng một lúc. Hiệu quả hoạt động của một nhóm vào một thời điểm cụ thể phụ

thuộc vào các yếu tố như: khả năng tương thích giữa mục đích của nhóm với các chương trình hiện tại của chính phủ; dư luận công chúng và mức độ ủng hộ đối với yêu cầu của nhóm.

Về mặt kỹ thuật: các nhóm có thể sử dụng áp lực theo suốt chu kỳ của chính sách và có thể tiếp cận được các thể chế khác nhau. Một số nhóm thành công trong việc giành được vị thế bên trong (insider), giúp họ tiếp cận với nội các và các giai đoạn chính sách cơ bản khi những chính sách cụ thể được hình thành. Nhưng vị thế bên trong cũng đem lại những hạn chế về tự do hoạt động của nhóm. Hình thức vận động công chúng được coi là biện pháp của các nhóm yếu. Một số nhóm có thể sử dụng hoặc đe 347 | 606

doạ sẽ sử dụng luật để gây áp lực cho những đòi hỏi của mình – đây thường là biện pháp cuối cùng.

Có thể nhận thấy các nhóm lợi ích bổ xung cho hoạt động của chính phủ bằng cách cung cấp:

- Thông tin chi tiết về những lĩnh vực cụ thể của hoạt động kinh tế và xã hội mà thiếu chúng chính phủ không thể hoàn thành tốt nhiệm vụ của mình.

- Sự nối tiếp giao tiếp và tư vấn giữa chính phủ và công chúng giữa các cuộc bầu cử

- Bảo vệ lợi ích của thiểu số, đặc biệt những lợi ích của đảng không cầm quyền.

- Tăng sự tham gia vào các quá trình chính trị của nhân dân mà không nhất thiết phải hoạt động trong các đảng chính trị

- Chống lại sự độc quyền của các đảng chính trị ở nghị viện. Các nhóm sẽ đề xuất các chủ đề tranh luận nằm ngoài cương lĩnh của đảng, và các nhóm kinh tế phớt lờ xung đột đảng phái luôn sẵn có, làm việc trực tiếp với các bộ trưởng và công chức.

348 | 606

- Phân tán quyền lực xuống dưới từ các thiết chế tập trung quyền lực lập pháp, hành pháp và trong quá trình này tạo ra sự kiềm chế quyền lực của chúng.

Tuy nhiên thực tế cũng cho thấy các nhóm lợi ích có những tồn tại sau:

- Các nhóm lợi ích thường không có tính đại diện và rất hiếm khi phản ánh được đông đảo các thành viên của nó. Các lãnh đạo công đoàn được bầu ra bởi một thiểu số các nhà hoạt động mặc dù các tổ chức kinh tế và các nhóm lợi ích khác thường bổ nhiệm các quan chức của mình. Không có quan chức nào như thế có trách nhiệm trước toàn bộ công chúng bất chấp một thực tế rằng những ảnh hưởng của họ đối với chính sách là đáng kể.

- Các nhóm lợi ích đã làm giảm quyền lực của nghị viện thông qua hoạt động trực tiếp với các bộ trưởng và công chức. Trong thời gian nghị viện xem xét các dự luật thì tất cả đã được quyết định, chỉ có một thiểu số rất ít bị sửa chữa căn bản. Một số nhà bình luận đã nhận thấy sự xuất hiện một “nhà nước hợp tác” mà các quyết định được hình thành thậm chí làm ra bởi các bộ trưởng và quan chức, những người không phải do dân chúng bầu ra.

349 | 606

- Các nhóm lợi ích không đại diện cho bình đẳng xã hội. Họ là những nhóm mạnh trong khi những nhóm nhỏ có sức mặc cả thấp và thường tổ

chức yếu. Sự không ngang nhau về nguồn lực, ảnh hưởng và khả năng tiếp cận giữa các nhóm cũng như một số khu vực trong xã hội không thể tham gia, tạo nên sự bất công bằng. Điều này đòi hỏi chính phủ phải nhận biết và có những chính sách thiên vị cho một số nhóm.

- Hoạt động của nhiều nhóm dựa trên các kênh không chính thức, các cuộc đàm phán và dàn hoà giữa các nhóm lợi ích và chính phủ thường bí mật. Sự liên lạc giữa những người phát ngôn nhóm và quan chức chính phủ cũng nằm ngoài sự kiểm soát của quần chúng. Những bí mật như vậy là có hại đối với việc kiểm soát dân chủ của quần chúng.

Mặc dù có nhiều mặt hạn chế nhưng nhìn chung sự tham gia chính trị

của các nhóm được xem như là tăng cường sự đại diện và trách nhiệm của chính phủ bằng cách bổ sung sự đại diện của các cá nhân với các đại diện chức năng của các lợi ích cụ thể bởi các nhóm. Chính trị theo nhóm đó có thể là một biện pháp làm việc dân chủ mặc dù không có sự tham gia của khối quần chúng. Theo cách này, các nhóm thay thế cho sự tham gia của cá nhân và ít nhất nuôi dưỡng sự tham gia chính trị trong những người quan tâm và bị ảnh hưởng bởi chính sách của chính phủ.

350 | 606

3. Hệ thống chính trị trong thực tế

Những phân tích trong các phần trước cho thấy, trong thực tế hạ viện nắm thực quyền trong lập pháp. Hầu hết các dự luật được thông qua là ý chí của chính phủ. Tuy nhiên có một số đáng kể các trường hợp các nghị

sĩ tự thức tỉnh kiên quyết phủ nhận dự luật của chính phủ. Sự thất bại của chính phủ Wilson đối với thượng viện và cải cách công đoàn năm 1969 là một trường hợp nổi tiếng. Chính phủ Heath từ 1970- 1974 đã chịu thất bại 6 lần và chính phủ đảng Lao động từ 1974- 1979 không ít hơn 42 lần.

Kiểm soát hành pháp

Hạ viện kiểm soát hành pháp thông qua các ngày đối lập, các ủy ban lựa chọn; các uỷ ban đảng.

Chất vấn chính phủ.

Các hoạt động này được triển khai thông qua các ngày đối lập. Các phe đối lập đưa ra các câu hỏi chất vấn chính phủ. Trong thời gian chất vấn này các nghị sĩ có thể đưa ra mọi câu hỏi về chính sách và hoạt động của chính phủ. Đây là một kênh quan trọng để nghị viện cũng như dân chúng biết được thực chất và hiệu năng hoạt động của chính phủ.

Về mặt lý thuyết, chính phủ được lựa chọn bởi nghị viện nên phải có trách nhiệm trước nghị viện, và thời gian chất vấn là thủ tục được đưa vào 351 | 606

thời gian biểu của nghị viện, tạo cơ hội cho các đảng đối lập kiểm soát hoạt động của chính phủ. Thời gian chất vấn diễn ra một tiếng đồng hồ

từ thứ hai đến thứ năm. Các bộ trưởng luân phiên nhau trả lời. Thủ tướng phải trả lời những câu hỏi về chính phủ trong 30 phút/1tuần vào ngày thứ

tư, thứ năm. Trong vòng 48 giờ những câu hỏi phải được trả lời, tuy không cần phải đúng thứ tự và được phép có câu hỏi bổ sung. Câu hỏi có thể bằng văn bản hoặc trả lời miệng.

Tuy nhiên trên thực tế, thủ tục chất vấn thường bị giảm tác dụng do các kỹ xảo sau: bộ trưởng thường trả lời hết sức vắn tắt và các công chức rất giỏi đoán trước được câu hỏi bổ sung; các câu hỏi thân thiện thường được gài vào từ các bộ trưởng cùng đảng. Dùng câu trả lời dài có tính chất lãng tránh vấn đề; quy trình có thể bị phá vỡ để cho hết thời gian trả lời và cho phép các bộ trưởng tránh những câu hỏi nguy hiểm ở phần cuối danh sách.

Các uỷ ban lựa chọn

Có quyền điều tra một lĩnh vực cụ thể của chính phủ, với quyền được thu thập bằng chứng và hiệu triệu các nhân chứng. Uỷ ban kế toán công có quyền lực nhất, nhiệm vụ của nó đảm bảo rằng ngân quỹ của chính phủ

đã được chi tiêu hợp lý và sự tồn tại của nó là để ngăn cản các cơ quan hành chính thiếu hiệu quả và lạm dụng phi pháp.

352 | 606

Sự đối lập trong nghị viện

Tính chính đáng của hoạt động nghị viện của đảng đối lập có từ thế kỷ

XVIII và được phản ánh trong luật, trách nhiệm của chủ tịch hạ viện là bổ

nhiệm lãnh đạo của đảng lớn nhất không cầm quyền làm lãnh đạo phe đối lập. Từ 1937, lãnh đạo đảng đối lập cũng được trả lương từ ngân khố quốc gia, tạo cho nước Anh là nước duy nhất trong số các nước châu Âu có một cơ quan như thế được nhà nước trả lương. Hoạt động và đặc điểm của hạ

viện, đặc biệt là sự tranh luận và phân chia nghị viện mang đậm tính chất đảng phái. Sự tồn tại của đảng đối lập nhắc nhở công chúng rằng luôn có một chính phủ thay thế với một nội các bóng và các chính sách của nó.

Trong những ngày đối lập, đảng đối lập có thể chỉ trích chính phủ theo nghĩa tiêu cực và có cả chỉ trích mang tính xây dựng. Nhưng cũng giống như thủ tướng, Lãnh đạo đảng đối lập cũng phải quan tâm đến tính thống nhất của đảng và nội các bóng. Nhiệm vụ của đảng đối lập là chống đối, nhưng đảng đối lập ở nghị viện cũng phải thể hiện tính xây dựng và cư xử theo cách phù hợp nhất để chứng tỏ đảng có thể cầm quyền trong tương lai. Nguyên tắc trách nhiệm tập thể được vận hành, thông qua sự

trung thành của các bộ trưởng bóng, chính sách của nội các bóng được bảo vệ và không bộ trưởng nào được phát ngôn trái những với những chính sách của các đồng nghiệp.

353 | 606

Đảng đối lập nghị viện có một số nguồn lực tùy ý sử dụng. Đảng này kiểm soát 1/3 thời gian nghị viện và có thể chọn chủ đề tranh luận vào những ngày đối lập. Các đảng đối lập có đại diện trong các uỷ ban lựa chọn và thường trực theo tỷ lệ ghế của mình ở Hạ viện. Cuối cùng theo truyền thống, một thành viên nghị viện đảng đối lập được bầu làm chủ

tịch Uỷ ban kế toán công đầy quyền lực. So sánh về thời gian và cơ hội cho phép trong lập pháp, việc sắp sếp ở hạ viện Anh được đánh giá là tương đối hào phóng cho đảng đối lập.

Đối với các bộ trưởng, những nghị sĩ quan trọng nhất là những nghị sĩ

thứ yếu của đảng mình. Các nhà lãnh đạo nghe các nghị sĩ này vì họ ở

trong cùng một đảng, một phần vì họ có thể thể hiện ý kiến bên ngoài nghị viện hoặc trong đảng trên toàn quốc, và một phần vì hành pháp không vững chắc. Sự chia tách giữa các nghị sĩ thứ yếu phản ánh sự chia tách trong nội các. Chính phủ có thể quan tâm đến sự chống đối của các đảng khác nhưng sự an toàn của nó lại phụ thuộc vào việc duy trì sự

nguyên vẹn đa số đảng của chính nó. Có rất nhiều trường hợp chính phủ

phải nhượng bộ áp lực từ chính những người ủng hộ mình và hoặc là phải từ bỏ hoặc phải điều chỉnh dự luật. Chính phủ lo lắng sự đối lập từ trong đảng mình hơn là sự chỉ trích từ các phía khác ở Hạ viện.

* Sự suy yếu của nghị viện

354 | 606

Hạ viện được đánh giá là yếu hơn hành pháp so với giữa thế kỷ XIX. Hiện tượng chính phủ đa số một đảng đã tạo cho chính phủ khá an toàn về sự

tồn tại của mình và quá trình lập pháp. Chính phủ kiểm soát tiến trình nghị viện ngày càng nhiều thông qua kiểm soát thời gian, hạn chế thời gian tranh luận và áp lực bỏ phiếu. Ở thế kỷ 20 chính phủ bị nghị viện giải tán chỉ hai lần 1924, 1979 và cả hai đều là chính phủ Lao động thiểu số. Vai trò của một nghị viện tự do đã bị suy yếu bởi các yếu tố sau:

- Chính phủ can thiệp: chính phủ can thiệp này càng nhiều vào các lĩnh vực buộc nghi viện phải đương đầu với một khối lượng lập pháp lớn; độ dài và sự phức tạp của các dự luật tăng, giảm khả năng tranh luận và xem xét của nghị viện, việc uỷ quyền lập pháp và thời gian hội họp của nghị viện cũng tăng. Nhiều luật hiện nay được uỷ quyền có nghĩa rằng nghị viện thiết lập các nguyên tắc khái quát và cho phép các bộ trưởng và công chức bổ sung chi tiết.

- Sự phát triển của các đảng chính trị có chương trình và kỷ luật đến nỗi một số nhà quan sát gọi chính phủ đảng đúng hơn là chính phủ nghị

viện.

- Các nhóm áp lực được tổ chức và đại diện nhiều lợi ích trong xã hội đàm phán một cách trực tiếp với các bộ trưởng về nhiều vấn đề. Thường 355 | 606

các chi tiết cụ thể của chính sách được đàm phán giữa các nhóm, bộ

trưởng và công chức sau đó mới trình nghị viện.

- Là thành viên của cộng đồng EU có nghĩa rằng việc lập pháp được thực hiện ở Brussels ngày càng tăng.

Như vậy, kỷ luật đảng phái, sự thống trị của hệ thống hai đảng và xuất hiện chính phủ can thiệp đã góp phần làm suy yếu nghị viện theo nghĩa là thể chế độc lập với sự kiểm soát của đảng. Các nhóm áp lực cũng như EU

đa làm yếu nghị viện với vai trò là diễn đàn của ý chí chung.

* Cải cách nghị viện

Có nhiều đề xuất cải các thượng viện về thành phần, quyền lực của nó hoặc cả hai nhưng sự ủng hộ không đủ để cải cách một đề xuất cụ thể

nào. Điều này có nghĩa rằng việc cải cách cơ bản cho đến nay đều thất bại.

Khuynh hướng cải cách hạ viện đã có những động lực nhất định. Tuy nhiên suốt thời gian qua xu hướng cải cách đã mất hiệu lực bởi một số

những mâu thuẫn cơ bản:

- Có một sự thoả thuận ngầm giữa chính phủ và các nghị sĩ, những người trong khi muốn khẳng định quyền lực của nghị viện lại nhưng lại không muốn hạn chế tự do của mình khi họ trở thành bộ trưởng.

356 | 606

- Những đề xuất cải cách tạo nên sự bất đồng lớn và mất nhiều thời gian lập pháp có giá trị. Trong những năm 1960 và 1970s, cải cách thượng viện và phân quyền cả hai ám ảnh nghị viện hàng năm và cả hai cuối cùng đều thất bại.

- Những nhà cải cách thường đưa ra những mục đích xung đột nhau: chẳng hạn những nhà cải cách thuộc đảng Lao động có xu hướng ủng hộ

chính phủ mạnh trong khi lại muốn nghị viện phải được tăng cường.

* Một số cải cách của đảng Lao động trong thời gian gần đây Cơ sở lý luận của cải cách là “con đường thứ ba”, lấy việc cơ cấu lại nhà nước và thay đổi mô hình quản lý của chính phủ. Xác lập mô hình xã hội công dân dựa vào giảm bớt quyền lực của nhà nước, đem quyền lực trả về

cho khu vực, thành thị, thôn, xã và công dân. Thông qua đó làm tăng tính mở cửa, mức độ minh bạch và hiệu quả của bộ máy nhà nước, vừa là phản ứng mạnh mẽ đối với sự tác động của toàn cầu hoá vừa là sự thể hiện dân chủ hoá chế độ.

Nội dung của cải cách: cải cách chế độ nghị viện, tăng cường quyền tư

pháp, hiện đại hoá chính phủ và tự do hoá thông tin, tăng cường sự giám sát của công chúng. Xác định nhiệm vụ lớn của cải cách là: đạt kết quả

liên tục; dịch vụ công thoả mãn được nhu cầu công cộng, có hiệu quả, chất lượng cao. Áp dụng kỹ thuật mới của thời đại thông tin.

357 | 606

Cải cách nghị viện gồm có: cải cách chế độ bầu cử nghị viện, hiện đại hoá hạ viện và cải cách thượng viện. Nghị viện Anh vẫn dùng chế độ đa số

tương đối. Đảng Lao động trong quá trình giảm bớt quyền lực, áp dụng chế độ bầu cử theo tỷ lệ trong bầu cử nghị viện Scotland, sứ Wales, N.

Ireland và England. Điều đó trên một mức độ nhất định đã làm tăng sức hoạt động và sức ảnh hưởng của các đảng nhỏ, cải biến cục diện đảng lớn.

Mục tiêu của cải cách hạ viện là hiện đại hóa Hạ viện, bao gồm hiện đại hoá trình tự lập pháp và trình tự biện luận. Thực hiện cơ cấu năm của nghị viện, giám sát tiến trình đề án lập pháp châu Âu và nâng cao năng lực giám sát của nghị viện đối với chính phủ.

Mục tiêu cải cách của thượng viện là từng bước phế bỏ chế độ thế tục cha truyền con nối. Vì vậy chính quyền đảng Lao động thiết lập Ủy ban hoàng gia, chuyên môn phụ trách công việc cải cách thích hợp.

Cải cách tư pháp, năm 1998 đảng Lao động đã công bố dự luật nhân quyền và đưa vào công ước nhân quyền Châu Âu. Điều đó một mặt làm cho quyền con người nước Anh được bảo vệ có hiệu quả hơn và trực tiếp hơn. Mặt khác đem lại cho toà án quyền lực lớn hơn, có thể đốc thúc nghị viện bổ sung hoặc sửa đổi lập pháp cho phù hợp với công ước nhân quyền châu Âu; đồng thời cho phép tư pháp có quyền giám sát mạnh hơn 358 | 606

đối với hành pháp theo quy định của công ước, tăng thêm độ chế ước đối với quyền hành pháp.

Cải cách chính phủ, Đảng Lao động coi “chính phủ công khai” là một trong những mục tiêu cải cách chính trị của mình. Từ sau năm 1997, đảng Lao động đã liên tiếp ban bố quyền được biết thông tin, “dự thảo nghị

quyết tự do thông tin” và sách tư vấn … quy định công dân có quyền được cơ quan dịch vụ công cung cấp thông tin.

III. KẾT LUẬN VÀ NHẬN XÉT SO SÁNH

Hệ thống nghị viện của Anh thường được coi là hình mẫu đầu tiên, “bà mẹ”, của các HTCT nghị viện khác. Các điểm đặc thù của HTCT này có thể tổng kết thành các đặc điểm chính như sau:

1. Dù có 4 vùng lãnh thổ, đây là một quốc gia đơn nhất, khác với các quốc gia liên bang (như Mỹ, Úc, Đức). Điều này hàm ý, quyền lực nhà nước tập trung ở Trung ương. Quyền lực nhà nước của các vùng lãnh thổ được ủy nhiệm từ chính quyền Trung ương, không phải là chủ quyền riêng của các bang.

2. Anh chỉ có các luật cơ bản có tính hiến pháp (với nghĩa quy định các mối quan hệ quyền lực nhà nước cơ bản (nghị viện – thủ tướng – tòa án, 359 | 606

trung ương – địa phương), mà không có một bản hiến pháp thành văn.

Bản thân các luật hiến pháp của Anh có nguồn gốc đa dạng, và thủ tục thay đổi là dễ dàng. Các luật này cũng chỉ cần được một đa số đơn giản (50% +) ở Hạ viện thông qua, như bất cứ một văn bản luật nào khác.

3. Hệ thống chính trị của Anh thể hiện tính tối cao của Nghị viện, và tính pháp trị . Tính tối cao của nghị viện có nghĩa là nghị viện có quyền ban hành hay hủy bỏ mọi luật, và không ai có thể hủy bỏ hay đứng ngoài phạm vi các luật đó. Tính pháp quyền (rule of law) có nghĩa không ai có thể bị trừng phạt trừ phi có bằng chứng vi phạm luật, và không ai có thể

đứng trên luật bất kể vị trí xã hội của người đó (luật pháp là tối thượng).

Tính tối cao của nghị viện, mà thực chất là của hạ viện, cũng đồng nghĩa với việc nhánh hành pháp thường nhận được sự ủng hộ của nhánh lập pháp. Điều này là khác biệt quan trọng đối với các hệ thống tổng thống.

4. Sự thể chế hóa đối lập chính trị: trong nghị viện, hoạt động của đảng đối lập được bảo vệ và quy định bằng các văn bản pháp lý. Đảng chiếm đa số ở Nghị viện luôn chịu sự giám sát, chất vấn bởi đảng đối lập.

5. Hệ thống bầu cử của Anh tổ chức theo một khu vực - một đại diện theo đa số tương đối. Hệ thống đảng là hai đảng nổi trội, thay nhau cầm quyền. Kỷ luật đảng, đặc biệt là kỷ luật bỏ phiếu, được chú trọng vì có ảnh hưởng quan trọng đến mọi phương diện hoạt động chính trị của đảng.

360 | 606

6. Các thiết chế chính trị của Anh cũng cho thấy, vai trò của nhân dân, đặc biệt là thống qua công luận và bầu cử, là yếu tố quan trọng trong việc kiểm soát và thực thi quyền lực nhà nước.

Nguồn: Trịnh Thị Xuyến, Ngô Huy Đức. Chính trị học so sánh: Cách tiếp cận và so sánh các hệ thống chính trị trên thế giới. Học viện hành chính quốc gia. 2010.

361 | 606

BÀI BA

HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ MỸ

Tác giả: Lưu Văn Quảng

I. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI

1.1. Điều kiện tự nhiên và dân cư

Mỹ là tên gọi tắt của Hợp chủng quốc Hoa Kỳ. Nước Mỹ gồm 50 bang, với diện tích 9.631.420 km2, lớn thứ tư thế giới, thủ đô là Washington.

Lãnh thổ Mỹ gồm 3 bộ phận cách xa nhau: 48 bang thuộc lục địa Bắc Mỹ, bang Alaska thuộc vùng Bắc cực và quần đảo Hawai ở ngoài biển Thái Bình Dương. Địa hình nước Mỹ tuy rộng, nhưng tương đối đơn giản. Mỹ

cũng là một trong những quốc gia giàu khoáng sản nhất trên thế giới, cả

về trữ lượng và chủng loại.

Về dân cư, Mỹ là một trong những nước đông dân nhất thế giới. Năm 2009, dân số Mỹ khoảng 306,8 triệu người, mức tăng dân số 0,6% với thành phần tương đối phức tạp bởi sự đa dạng của các yếu tố tôn giáo và dân tộc. Trước thế kỷ XVI, đây là địa bàn cư trú của các bộ tộc Anh điêng.

Tuy nhiên, sau nhiều thế kỷ bị người da trắng tiêu diệt, cho đến nay, 362 | 606

người Anh điêng chỉ còn khoảng 1%. Từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XIX, có khoảng 4 triệu người da đen từ châu Phi đã bị đưa tới Mỹ làm nô lệ. Hiện nay, khoảng 12,9% dân số Mỹ là người da đen, 81,7% là người da trắng và 4,2% dân số còn lại thuộc các màu da khác, chẳng hạn như người Mỹ gốc Tây Ban Nha, người Mỹ gốc Á. Phần lớn dân Mỹ sống tại các đô thị

(chiếm khoảng 77% dân số).

1.2. Văn hoá và dân trí

Với hơn 200 năm lịch sử hình thành và phát triển, người Mỹ đã xây dựng cho mình một chế độ “tư bản điển hình” - một điển hình về sự kế thừa bản sắc văn hoá châu Âu, nhưng chịu ảnh hưởng bởi quan niệm về đạo lý và lối sống Thanh giáo thời kỳ cải cách, thừa hưởng những thành tựu của cuộc cách mạng công nghiệp và nguyên lý sống của chủ nghĩa tư bản. Đây là yếu tố cốt lõi cho sự ra đời của nền văn hoá và xã hội Mỹ. Mặc dù là một quốc gia đa sắc tộc, đa tôn giáo, đa thành phần dân cư và có nhiều nền văn hoá khác nhau cùng tồn tại, nhưng vẫn không thể phủ nhận rằng, văn hoá Mỹ là một tổng thể khá đồng nhất, có những giá trị chủ đạo.

Chủ nghĩa cá nhân: Chủ nghĩa cá nhân thể hiện qua việc mỗi người, mỗi nhóm tự nguyện gia nhập cộng đồng, nhưng không từ bỏ cá tính và quyền lựa chọn của mình. Chủ nghĩa cá nhân của người Mỹ còn bao hàm 363 | 606

cả tính vị kỷ, theo nghĩa trước hết vì bản thân mình, vì tương lai của bản thân và gia đình.

Sự cạnh tranh: Xã hội Mỹ là một xã hội cạnh tranh cao với những con người có đầu óc thực dụng. Cuộc sống của người Mỹ luôn là cuộc cạnh tranh quyết liệt để khẳng định giá trị của mỗi cá nhân trong cộng đồng.

Tính thực dụng: Đối với người Mỹ, hiệu quả công việc là yêu cầu tối ưu. Họ không có thói quen tiến hành những thủ tục lễ tân rườm rà.

Ưa khám phá và thích ứng với cái mới: Người Mỹ năng động trong cuộc sống, dễ dàng thích ứng với cái mới. Thêm vào đó, họ là những người luôn hướng tới tương lai và sẵn sàng tiếp nhận những điều mới lạ.

Một xã hội dung hợp và đa dạng: Mỹ là một quốc gia được tạo thành bởi những người nhập cư từ nhiều vùng khác nhau trên thế giới. Văn hoá Mỹ mang tính đa bản sắc, do mỗi dân tộc đều tìm cách bảo vệ bản sắc dân tộc mình trước dân tộc khác trong một môi trường cạnh tranh tự nhiên.

1.3. Sự hình thành thể chế chính trị

Lịch sử nước Mỹ chỉ thực sự bắt đầu từ năm 1607 khi người Anh chính thức thành lập thành phố Jamestown, quản lý thuộc địa bằng pháp luật và hình thành chính quyền. Năm 1714, Liên hiệp vương quốc Anh ra đời, 364 | 606

khẳng định vị thế của người Anh tại Bắc Mỹ. Năm 1768, cuộc đấu tranh giành độc lập của Mỹ dưới sự lãnh đạo của Washington bắt đầu.

Năm 1776, Đại hội Lục địa tại Philadelphia đã thông qua bản Tuyên ngôn độc lập của Mỹ, tuyên bố thành lập một nhà nước liên bang gồm 13

bang đầu tiên. Tuy nhiên, vào giai đoạn này, cơ cấu liên bang còn rất lỏng lẻo, thực chất đây chỉ là một hợp bang. Các điều khoản liên bang chính thức được ký kết vào tháng 2 năm 1783. Tuy nhiên, văn bản pháp lý này đã bộc lộ nhiều điểm khiếm khuyết. Không có một chính phủ quốc gia thực sự nào được đề cập đến trong văn kiện này. Thay vào đó, một “liên minh hữu nghị” giữa các bang đã được thành lập. Trung tâm của liên minh này là quốc hội một viện, thường được gọi là Đại hội hợp bang. Mỗi bang có một lá phiếu, không phụ thuộc vào quy mô của các bang. Phần lớn các hoạt động quan trọng đều phải có sự đồng ý của ít nhất 9 bang và những sửa đổi đối với các nội dung trong điều khoản liên bang phải do cả

13 bang đồng ý.

Hợp bang không có cơ quan hành pháp và hệ thống toà án quốc gia. Và quan trọng hơn, quốc hội không có khả năng đánh thuế mà chỉ được yêu cầu các bang hỗ trợ ngân quỹ. Mỗi bang vẫn giữ “chủ quyền, tự do và độc lập”. Quốc hội cũng không có quyền hạn trực tiếp nào đối với các công 365 | 606

dân, những người nằm dưới sự cai trị của chính quyền bang. Trên thực tế, chính quyền trung ương được trao quá ít quyền lực.

Một vấn đề quan trọng khác là vấn đề tài chính: các bang không cung cấp đủ ngân quỹ. Cuộc nổi loạn của Shay vào cuối năm 1787 lại càng làm tăng thêm nỗi sợ hãi của nhiều người thuộc giới tinh hoa tư sản. Họ nhận ra rằng, cần phải có một chính phủ mạnh để kiềm chế “luật rừng” và sự

đổ vỡ của nền kinh tế.

Trong bối cảnh đó, mùa hè năm 1787, một hội nghị lập hiến được triệu tập với sự tham dự của các đại biểu đến từ 13 bang để soạn thảo một bản hiến pháp hoàn toàn mới cho nước Mỹ. Không thủ tiêu quyền độc lập của các bang, nhưng hiến pháp tập trung quyền lực cho trung ương. Liên minh đã trở thành liên bang. Đây là một thoả thuận đại cương mang tính nguyên tắc của các lực lượng chính trị để làm nền tảng xây dựng lên toà nhà chính trị liên bang. Tuy nhiên, do bản hiến pháp không ghi rõ những quyền không thể chuyển nhượng của người dân, nên một số bang đã từ

chối phê chuẩn. Phải đến khi hiến pháp được bổ sung thêm những vấn đề

trên thì các bang mới dần dần chấp nhận. Hiến pháp Mỹ đã có hiệu lực vào tháng 6 năm 1788 sau khi đã có tối thiểu 9 chữ ký như đã thoả thuận tại hội nghị. Đây cũng đồng thời là thời điểm chính thức đánh dấu sự ra đời của HTCT Mỹ.

366 | 606

II. CẤU TRÚC QUYỀN LỰC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA HỆ THỐNG

CHÍNH TRỊ TRONG THỰC TẾ

2.1. Lập pháp

Cơ cấu tổ chức của quốc hội:

Theo quy định của hiến pháp Mỹ, quốc hội đóng vai trò là trung tâm của hệ thống chính trị. Quốc hội Mỹ là một thể chế lưỡng viện, gồm hai nhánh: thượng viện và hạ viện. Đây là kết quả của cuộc tranh cãi kéo dài giữa các đại biểu tham dự hội nghị lập hiến năm 1787. Cuối cùng, các nhà lập hiến đã đi đến một thoả hiệp nhằm điều hoà mâu thuẫn giữa các bang, theo đó quốc hội được hình thành trên cơ sở kết hợp của hai luồng ý tưởng khác nhau – một hạ viện được bầu dựa trên cơ sở dân số của mỗi bang và một thượng viện được bầu dựa trên nguyên tắc bình đẳng giữa các bang. Giải pháp này được xem là bước tiến quan trọng trong quá trình phát triển chế độ nghị viện ở Mỹ.

Mặc dù cách thức lựa chọn đại biểu ở mỗi viện có khác nhau, nhưng về

cơ bản, quyền lực của hai viện gần như cân bằng. Viện này có thể thường xuyên kiểm tra và giám sát viện kia, tạo ra một đối trọng quyền lực ngay trong lòng Quốc hội.

367 | 606

Thượng viện: Quy mô của quốc hội Mỹ cũng phát triển theo quy mô phát triển của đất nước. Với quy chế mỗi bang chỉ có hai thượng nghị sỹ, quốc hội đầu tiên của Mỹ chỉ có 26 thành viên. Cứ mỗi khi có một bang mới nhập vào liên bang, thượng viện sẽ tăng thêm 2 thành viên và vì vậy, thượng viện Mỹ hiện nay có 100 thành viên, được bầu từ 50 bang khác nhau.

Ứng cử viên thượng viện phải từ 30 tuổi trở lên, là công dân Mỹ ít nhất 9 năm và là người cư trú tại chính bang mà họ đại diện. Các thượng nghị

sỹ phục vụ theo nhiệm kỳ 6 năm và được bầu bởi cử tri của các bang. Cứ

hai năm một lần, 1/3 số thành viên của thượng viện sẽ được bầu lại.

Quy mô của thượng viện nhỏ hơn so với hạ viện, và quy chế làm việc cũng lỏng lẻo và tự do hơn so với hạ viện. Phó tổng thống Mỹ đồng thời là chủ tịch thượng viện, nhưng không thường xuyên có mặt và không có quyền bỏ phiếu, trừ trường hợp số phiếu hai bên ủng hộ và phản đối bằng nhau. Bên cạnh chủ tịch thượng viện, để điều hành các phiên làm việc còn có một chủ tịch lâm thời là người phục vụ lâu năm nhất của đảng chiếm đa số trong thượng viện. Tuy nhiên, đây chỉ là người điều hành các phiên họp, còn trên thực tế, quyền lực thường nằm trong tay các thượng nghị sỹ

có thâm niên và uy tín của phe đa số (thường là chủ tịch các uỷ ban chuyên môn của thượng viện).

368 | 606

Lãnh tụ phe đa số trong thượng viện cũng gần giống như chủ tịch hạ

viện. Ông ta lên kế hoạch cho các cuộc tranh luận tại thượng viện, phân các dự luật cho các uỷ ban, phối hợp chính sách của đảng và chỉ định các thành viên của các uỷ ban đặc biệt. Đảng thiểu số trong thượng viện cũng bầu ra lãnh tụ phe thiểu số và các nghị sỹ thành viên giúp việc những người này sẽ đưa ra các quan điểm của đảng mình và giải quyết các vấn đề

chiến lược tại thượng viện.

Hạ viện: So với thượng viện thì hạ viện có quy mô lớn hơn nhiều. Quốc hội đầu tiên của Mỹ chỉ có 67 hạ nghị sỹ. Do dân số nước Mỹ tăng lên, quy mô của hạ viện cũng tăng theo. Vào năm 1922, quốc hội đã thông qua một đạo luật quy định số lượng thành viên cố định của hạ viện là 435

người. Tại quốc hội đầu tiên, mỗi hạ nghị sỹ đại diện cho khoảng 30.000

dân. Còn hiện nay, con số này vào khoảng 600.000 dân. Do hạ viện được bầu trên cơ sở dân số của từng bang, cho nên bang nào có dân số đông hơn sẽ có nhiều đại diện hơn, và sự điều chỉnh này được thực hiện sau mỗi mười năm, sau khi kết quả của cuộc điều tra dân số được công bố.

Để trở thành một ứng cử viên hạ viện, người ứng cử phải là công dân Mỹ từ 25 tuổi trở lên, đã có bảy năm mang quốc tịch Mỹ và là công dân của bang mà họ đại diện trước ngày bầu cử. Hạ viện có nhiệm kỳ 2 năm và các nghị sỹ được bầu lên từ các đơn vị bầu cử của các bang.

369 | 606

Do số lượng các thành viên lớn, các đại biểu đại diện cho các khu vực cử tri khác nhau với các lợi ích đa dạng, hạ viện có xu hướng tổ chức chặt chẽ hơn so với thượng viện. Chủ tịch hạ viện là người đứng đầu đảng đa số trong hạ viện. Khác với thượng viện, chủ tịch hạ viện là người có quyền lực rất lớn. Với những quyền hạn của quốc hội được ghi trong hiến pháp, thì chủ tịch hạ viện có thể là người có thế lực lớn thứ hai trong nền chính trị Mỹ sau tổng thống. Với tư cách là người đứng đầu phe đa số, chủ tịch hạ viện có vai trò thúc đẩy, hoặc loại bỏ một số dự luật không có lợi cho đảng của mình.

Hệ thống các uỷ ban:

Một trong những đặc trưng của quốc hội là vai trò chi phối của các uỷ ban trong tiến trình hoạt động của nó. Hầu hết các công việc của quốc hội đều được tiến hành tại các uỷ ban hơn là tại phiên họp toàn thể của hạ

viện, hay thượng viện. Đây là kết quả của quá trình chuyên môn hoá để

đảm bảo tính hiệu quả trong hoạt động của quốc hội. Một ưu điểm của các uỷ ban là nó cho phép các thành viên của quốc hội và đội ngũ nhân viên có được sự tinh thông trong nghiệp vụ trong những lĩnh vực lập pháp khác nhau. Có bốn loại uỷ ban tại quốc hội: uỷ ban thường trực, uỷ ban lâm thời, uỷ ban lựa chọn và uỷ ban hỗn hợp.

370 | 606

Các uỷ ban thường trực là các chủ thể hoạt động chính của quốc hội.

Chúng được thiết lập ngay từ những ngày đầu trong lịch sử lập pháp Mỹ, do quốc hội nhận thấy họ có thể tiến hành công việc hiệu quả hơn nhiều nếu chia thành các nhóm làm việc nhỏ và chuyên biệt. Có 19 uỷ ban thường trực tại hạ viện và 17 uỷ ban thường trực tại thượng viện. Mỗi hạ

nghị sỹ thường là thành viên của một hoặc hai ủy ban thường trực, còn mỗi thượng nghị sỹ thường là thành viên của 3 hoặc 4 uỷ ban thường trực.

Thông thường, các uỷ ban lại được chia nhỏ thành các tiểu ban để phân công công việc được kỹ càng hơn.

Uỷ ban lâm thời là cơ chế tạm thời bao gồm các hạ nghị sỹ và thượng nghị sỹ được lập ra nhằm giải quyết các vấn đề có ý kiến khác nhau giữa hạ

viện và thượng viện về một dự luật. Những khác biệt này xuất hiện khi một viện đưa ra những sửa đổi trong một dự luật, nhưng viện khác lại không đồng ý, hoặc hai viện cùng thông qua hai dự luật khác nhau về

cùng một vấn đề. Uỷ ban này do chủ tịch hạ viện và lãnh đạo phe đa số

trong thượng viện chỉ định cùng nhau thảo luận và thoả hiệp để tìm ra một phương pháp giải quyết tối ưu. Một khi các công việc này kết thúc, uỷ ban cũng sẽ bị giải tán.

Trước khi các dự luật được chuyển sang xem xét tại phiên họp toàn thể

của hạ viện hoặc thượng viện, chúng phải được đa số các thành viên của 371 | 606

các uỷ ban chuyên môn có nhiệm vụ xem xét dự luật thông qua. Thông thường, các dự luật sẽ được chuyển về các tiểu ban nghiên cứu và xem xét.

Nếu toàn thể uỷ ban đồng ý, dự luật sẽ được chuyển lên phiên họp toàn thể của hạ viện hoặc thượng viện. Nếu các dự luật bị các uỷ ban cho là không cần thiết thì nó sẽ bị bãi bỏ. Những người bảo trợ cho dự luật này có thể tiếp tục trình dự luật lên phiên họp sau của quốc hội.

Hầu hết các dự luật được các uỷ ban của hạ viện thông qua đều phải được thông qua tại Uỷ ban điều lệ trước khi nó được đưa ra thảo luận tại quốc hội. Uỷ ban này có quyền trì hoãn, hoặc thậm chí là đình chỉ một dự

luật. Nó có thể sửa các dự luật hay gửi chúng trở lại để các uỷ ban xem xét lại.

Uỷ ban đường lối và giải pháp có nhiệm vụ xử lý các vấn đề liên quan đến các dự luật về thuế, hoặc về kế hoạch tăng thu của chính phủ. Do tất cả các dự luật về nguồn thu đều được đưa ra tại hạ viện, nên các dự luật về

thuế trước hết sẽ được chuyển tới Uỷ ban đường lối và giải pháp, làm cho uỷ ban này trở thành một uỷ ban có quyền lực lớn tại quốc hội. Cùng với Uỷ ban tài chính của thượng viện, uỷ ban này có vai trò quan trọng trong việc quyết định những lĩnh vực nào sẽ bị cắt giảm chi tiêu.

Trong khi Uỷ ban đường lối và giải pháp thu tiền cho chính phủ thì Uỷ

ban phân bổ ngân sách lại giải quyết vấn đề chính phủ sẽ chi tiêu như thế

372 | 606

nào. Khi tổng thống đệ trình dự thảo ngân sách liên bang lên quốc hội hàng năm, dự thảo ấy sẽ được chuyển tới Uỷ ban phân bổ ngân sách của hạ viện và 11 tiểu ban của nó. Đây chính là bước đầu tiên trong quá trình xem xét dự luật này của quốc hội.

Các uỷ ban quan trọng nhất của thượng viện là Uỷ ban ngân sách, Uỷ

ban phân bổ ngân sách, Uỷ ban đối ngoại và Uỷ ban tài chính. Uỷ ban phân bổ ngân sách của thượng viện tiếp nhận các dự luật về ngân sách sau khi chúng được hạ viện thông qua. Các thủ tục của uỷ ban này cũng giống như thủ tục của uỷ ban tương tự tại hạ viện, có quyền thêm hoặc cắt bớt tiền từ số tiền mà chính phủ đề nghị. Sau khi đã được thông qua tại hạ

viện, các dự luật về thuế sẽ được chuyển lên Uỷ ban tài chính của thượng viện - một uỷ ban tương đương với Uỷ ban đường lối và giải pháp tại hạ

viện.

Uỷ ban đối ngoại của thượng viện là một cơ quan giám sát vai trò của tổng thống trong chính sách đối ngoại. Uỷ ban này có quyền phê chuẩn việc bổ nhiệm các đại sứ Mỹ, cũng như thông qua hoặc bãi bỏ một hiệp định quốc tế. Uỷ ban cũng có nhiệm vụ xem xét kế hoạch viện trợ nước ngoài của Mỹ và cơ cấu lại bộ máy cơ quan ngoại giao.

Chủ tịch các uỷ ban và hệ thống thâm niên: Với các điều luật không thành văn, chủ tịch của bất cứ uỷ ban nào trong quốc hội cũng thường là 373 | 606

thành viên của các đảng đa số, đã làm việc lâu năm nhất tại uỷ ban đó.

Quyền lực của chủ tịch các uỷ ban có được nhờ sự hiểu biết của họ về các thủ tục tại quốc hội và quan hệ của họ đối với các quan chức chính phủ.

Đây là kết quả của một quá trình làm việc lâu dài tại quốc hội.

Sự chuyên môn hoá: Có hai quy tắc khác nhau giúp củng cố quyền lực của các uỷ ban tại quốc hội: quy tắc chuyên môn hoá và quy tắc trao đổi ý kiến. Sự chuyên môn hoá được hiểu rằng, một khi đã được chỉ định vào một uỷ ban hay tiểu ban nào đó, thì các nghị sỹ sẽ chuyên phụ trách mảng công việc đó và trở thành chuyên gia trong lĩnh vực này. Đặc biệt tại hạ

viện, thông thường các nghị sỹ sẽ không tham gia như nhau vào tất cả các luật tại quốc hội. Kết quả của hệ thống này là các uỷ ban và các thành viên của uỷ ban sẽ trở thành các chuyên gia trong công việc của họ, nhưng có thể họ sẽ không hiểu rõ vấn đề của các uỷ ban khác.

Vấn đề trên được giải quyết thông qua quy tắc không chính thức là trao đổi ý kiến. Theo quy tắc này, các nghị sỹ tìm kiếm sự hướng dẫn của các nghị sỹ khác của đảng trong các uỷ ban chuyên môn trong việc quyết định bỏ phiếu cho các dự luật không thuộc lĩnh vực chuyên môn của họ. Các nhà lập pháp thường có xu hướng bỏ phiếu cho các dự luật theo cách mà các đồng nghiệp cùng đảng của họ trong các uỷ ban chuyên môn có liên quan gần nhất đến dự luật đó khuyên họ.

374 | 606

Sự phân công vào các uỷ ban hay các tiểu ban có tầm quan trọng đặc biệt đối với quyền lực của các nhà lập pháp. Một khi các nghị sỹ đã được chỉ định vào một uỷ ban, ông ta không thể chuyển sang một uỷ ban khác theo ý muốn của mình, trừ trường hợp cán cân lực lượng giữa các đảng có sự thay đổi, hoặc có sự thay đổi nhận sự trong nội bộ của một đảng.

Quá trình thông qua một đạo luật:

Chức năng chính của quốc hội Mỹ là làm luật. Tuy nhiên, để thông qua một đạo luật không hề đơn giản. Đó là cả một quá trình đấu tranh không chỉ giữa hai đảng trong quốc hội, mà còn là sự tương tác của những áp lực từ nhiều phía liên quan đến những nhóm lợi ích khác nhau.

Theo quy định, các dự luật có thể được đưa ra tại hạ viện hoặc thượng viện, hoặc đồng thời từ cả hai viện. Chỉ có một ngoại lệ, các dự luật về

thuế và ngân sách phải được đưa ra bàn thảo trước hết ở hạ viện. Trung bình hàng năm có khoảng 20.000 dự luật được đưa ra bàn thảo tại quốc hội.

Sau khi được đệ trình, tuỳ theo vấn đề, các dự luật sẽ được chuyển đến xem xét tại các uỷ ban chuyên môn và chủ tịch uỷ ban đó sẽ quyết định chuyển dự luật cho tiểu ban nào thẩm định. Trên thực tế, những dự luật nào thu hút được sự quan tâm của những nghị sỹ lâu năm, đặc biệt là chủ

tịch các uỷ ban, thì sẽ được chú ý nhiều hơn.

375 | 606

Sau khi đã hoàn tất phần tranh luận và chỉnh sửa tại các uỷ ban chuyên môn, dự luật sẽ được chuyển đến hội nghị toàn thể của các viện để tranh luận công khai. Tại thượng viện, các dự luật đã được các uỷ ban chuyên môn thông qua được phép tranh luận một cách cởi mở trong toàn viện.

Trong khi đó, tại hạ viện, do số lượng nghị sỹ lớn, Uỷ ban điều lệ thường đặt ra một số quy định về cách thảo luận đối với mỗi dự luật. Sau khi thảo luận, các thành viên sẽ bỏ phiếu thông qua, sửa đổi hoặc bác bỏ, hoặc hoãn việc xem xét dự luật. Một dự luật sau khi đã được thông qua tại một viện sẽ được chuyển đến viện kia để tiếp tục xem xét. Nếu hai viện có những sửa đổi khác nhau đối với cùng một dự luật thì một uỷ ban lâm thời sẽ được thành lập để dàn xếp những bất đồng. Thông thường, các dự

luật chỉ cần giành được quá bán số phiếu ủng hộ ở mỗi viện là có thể được thông qua.

Sau khi đã được thông qua ở cả hai viện của quốc hội, dự luật sẽ được trình lên tổng thống phê chuẩn. Nếu tổng thống phủ quyết, dự luật bị gửi lại cho quốc hội tiếp tục xem xét. Dự luật bị tổng thống từ chối phê chuẩn vẫn có cơ hội trở thành luật nếu nó được 2/3 số nghị sỹ ở cả hai viện của quốc hội thông qua. Trong trường hợp tổng thống chỉ phủ quyết một phần của dự luật, thì quốc hội chỉ cần sửa đổi những phần tổng thống phủ quyết, sau đó tiếp tục trình lên tổng thống. Nếu trong vòng 376 | 606

mười ngày (không kể chủ nhật) kể từ khi nhận được dự luật mà không có hồi âm của tổng thống, thì dự luật đương nhiên trở thành luật. Nếu dự

luật bị tổng thống trả lại trong thời gian quốc hội nghỉ họp, thì dự luật đó coi như đã bị phủ quyết.

Quyền hạn của quốc hội:

Hiến pháp Mỹ trao cho quốc hội quyền hành rất lớn, đó là quyền lập pháp, quyền sửa đổi hiến pháp và pháp luật. Các quyền này được liệt kê trong điều khoản thứ nhất, mục 8 của hiến pháp.

Quốc hội có quyền ban hành luật để điều tiết thương mại và tài chính, được phép trao hoặc bác bỏ quyền tối huệ quốc cho các nước có quan hệ

buôn bán với Mỹ. Ngoài các luật trực tiếp điều tiết quan hệ đối ngoại, quốc hội còn có quyền phê chuẩn hoặc sửa đổi các hiệp định thương mại đã được chính phủ đàm phán, ký kết.

Ngoài quyền lập pháp, quốc hội còn có nhiều quyền khác. Những quyền này có khả năng ảnh hưởng đến quá trình làm luật mới, trong đó có hai quyền quan trọng là quyền giám sát hoạt động của chính phủ và quyền điều tra. Quốc hội cũng có quyền thành lập một số cơ quan và giao cho các cơ quan này những nhiệm vụ và quyền hạn cụ thể. Các cơ quan này sẽ cho quốc hội biết, nhánh hành pháp đang thực hiện những công việc gì. Chính quá trình phân bổ ngân sách hàng năm đã trao cho quốc 377 | 606

hội cơ hội để yêu cầu chính phủ giải trình những việc mà mình đang thực hiện, yêu cầu họ phải làm những gì và cuối cùng là cấp tiền cho những việc mà quốc hội muốn, hay thu hồi tiền đối với những việc mà quốc hội không muốn.

Cơ quan Tổng kiểm toán là một cơ quan được thành lập để giúp quốc hội trong việc giám sát. Quốc hội sử dụng cơ quan này để kiểm tra các chương trình và các bộ thuộc chính quyền trung ương. Nhiều vụ xì-căng-đan trong chính phủ đã bị vạch trần bởi báo cáo của cơ quan kiểm toán.

Hơn nữa, quốc hội cũng có quyền điều tra. Nếu quốc hội hay một uỷ

ban nào đó của quốc hội cho rằng, có một vấn đề đã được tiến hành không đúng các thủ tục mà pháp luật quy định, thì một cuộc điều tra sẽ

được tiến hành. Nói tóm lại, quốc hội có thể điều tra về bất cứ điều gì mà họ muốn.

Bên cạnh đó, quốc hội cũng có quyền tư pháp nhất định. Hạ viện có thể luận tội các quan chức liên bang thông qua một tỷ lệ phiếu quá bán.

Sau đó, thượng viện tổ chức một phiên toà để luận tội. Nếu 2/3 phiếu của thượng viện đồng ý buộc tội các quan chức này, họ sẽ bị buộc phải từ

chức.

Luận tội là một công việc khó khăn và phức tạp. Nhiều quan chức liên bang đã từng bị luận tội và bị kết tội. Tổng thống Richard Nixon đã phải 378 | 606

từ bỏ ý định tranh cử nhiệm kỳ 1974 khi phải đối mặt với khả năng sẽ bị

luận tội. Bất chấp những khó khăn của việc luận tội, quá trình này tiếp tục là một quyền lực tối cao của nhánh lập pháp.

2.2 Hành pháp

Mặc dù chỉ là người đứng đầu một trong ba cơ quan của chính phủ, nhưng tổng thống vẫn là nhân vật quan trọng nhất trên bàn cờ chính trị

nước Mỹ. Tổng thống là quan chức duy nhất được người dân toàn quốc bầu lên, là biểu tượng của cả quốc gia.

Theo quy định của hiến pháp, tổng thống Mỹ phải là người ít nhất 35

tuổi, phải là công dân Mỹ trong 14 năm và được sinh ra ở Mỹ. Nhiệm kỳ

của tổng thống được cố định là bốn năm, và mỗi tổng thống chỉ có thể

giữ cương vị tối đa hai nhiệm kỳ.

Các tổng thống được bầu thông qua lá phiếu của đại cử tri. Mỗi bang có số đại cử tri bằng số thượng nghị sỹ và hạ nghị sỹ của bang đó cộng lại (riêng quận Columbia có 3 phiếu). Vào ngày bầu cử, số phiếu trong mỗi bang được cộng lại và ứng cử viên nào nhận được nhiều phiếu ủng hộ hơn sẽ giành được toàn bộ số phiếu đại cử tri của bang đó. (Các bang đều áp dụng quy tắc “người thắng được tất cả”, ngoại trừ bang Maine và bang Nebraska). Khi kiểm phiếu đại cử tri ở mỗi bang, ứng cử viên nào chiếm 379 | 606

được đa số phiếu đại cử tri (ít nhất là 270 phiếu, tức là 50% +1), người đó sẽ trở thành tổng thống. Nếu không có ứng cử viên nào nhận được đa số, lúc đó theo quy định của hiến pháp, chức vụ tổng thống sẽ được quyết định bởi đa số phiếu trong hạ viện.

Vai trò và quyền hạn của tổng thống:

Tổng thống là nguyên thủ quốc gia và là người đứng đầu chính phủ. Trên thực tế, tổng thống là cá nhân nắm giữ những quyền lực lớn nhất trong toàn bộ HTCT Mỹ. Với tư cách là nguyên thủ quốc gia, tổng thống đảm nhận nhiều chức năng quan trọng từ lễ nghi, cho đến viếng thăm các quốc gia trên thế giới. Xuất phát từ vai trò này, người dân thường xem tổng thống là biểu tượng của đất nước.

Là người đứng đầu hành pháp, tổng thống có toàn quyền trong việc thi hành các chính sách, luật lệ được quốc hội thông qua trên phạm vi toàn quốc.

Tổng thống có quyền bổ nhiệm hoặc bãi nhiệm các quan chức cao cấp của nhánh hành pháp và lãnh đạo hoạt động hành pháp. Hiện nay tổng thống Mỹ quản lý tất cả 16 bộ, rất nhiều cơ quan, trung tâm và uỷ ban.

Tổng thống điều hoà sự phối hợp hoạt động của tất cả các bộ và các cơ

quan này nhằm tạo ra sự nhất quán trong việc hoạch định và thực thi chính sách.

380 | 606

Theo quy định, tổng thống có quyền ban hành nhiều loại văn bản khác nhau để lãnh đạo các cơ quan thuộc nhánh hành pháp như các lệnh thừa hành, các quy tắc, quy chế… Các loại văn bản này ngày càng trở nên thông dụng và chiếm ưu thế hơn so với các đạo luật do quốc hội thông qua.

Chính phủ cũng có nhiệm vụ ban hành các văn bản quy phạm pháp luật nhằm triển khai thực hiện các đạo luật đã được quốc hội thông qua.

Những văn bản này không chỉ bổ sung, mà đôi khi nó đóng vai trò thay thế cả pháp luật trong việc điều chỉnh các vấn đề khác nhau của đời sống kinh tế, chính trị, xã hội. Chúng giúp cho nhánh hành pháp quản lý xã hội một cách chi tiết, bởi quốc hội thường chỉ ban hành những đạo luật chung chung.

Tổng thống cũng là nhà ngoại giao hàng đầu. Tổng thống có quyền thiết lập quan hệ ngoại giao với nước ngoài, bổ nhiệm đại sứ, ký kết các hiệp ước với sự chấp thuận của 2/3 số thành viên của thượng viện. Tổng thống trên thực tế là người hoạch định đồng thời là người thực thi chủ

yếu chính sách đối ngoại của Mỹ. Hàng năm, một vị tổng thống có thể

phải ký hàng trăm các loại hiệp định khác nhau về các vấn đề liên quan đến chính sách đối ngoại của Mỹ.

Tổng thống Mỹ đồng thời là tổng tư lệnh quân đội. Mặc dù hiến pháp trao cho quốc hội quyền tuyên bố chiến tranh, nhưng quốc hội chưa từng 381 | 606

thực hiện quyền này kể từ năm 1941 khi Mỹ bước vào cuộc chiến tranh thế giới lần thứ II. Các tổng thống, với tư cách là tổng tư lệnh, chính là những người đưa đến sự dính líu của Mỹ vào Việt Nam và sự tham dự của Mỹ trong cuộc chiến tranh Triều Tiên. Quốc hội đã ủng hộ những hành động này thông qua quyết định cấp tiền cho quân đội.

Tổng thống cũng là một nhà lập pháp quan trọng. Hàng năm, tổng thống gửi kế hoạch lập pháp của chính phủ tới quốc hội. Tổng thống cũng trình bày kế hoạch ngân sách hàng năm trước quốc hội. Hiến pháp Mỹ không có quy định rõ ràng cho phép tổng thống đưa ra các sáng kiến lập pháp nhằm mục đích thể hiện sự phân quyền tuyệt đối giữa các nhánh quyền lực, nhưng trên thực tế, hầu hết các dự luật do quốc hội thông qua đều xuất phát từ nhánh hành pháp.

Quyền lực chủ yếu mà hiến pháp trao cho tổng thống với tư cách là nhà lập pháp hàng đầu chính là quyền phủ quyết. Nếu tổng thống không đồng ý với một dự luật do quốc hội thông qua, ông ta có thể không ký nó và trả

lại cho quốc hội. Tổng thống cũng có thể ngầm phủ quyết một dự luật bằng cách từ chối phê chuẩn trong vòng 10 ngày sau khi quốc hội đã ngừng họp. Quốc hội cũng có thể phủ quyết lại với 2/3 số phiếu ủng hộ ở

mỗi viện của quốc hội.

Cơ cấu của chính phủ:

382 | 606

Chính phủ liên bang Mỹ ngoài tổng thống còn có nhiều bộ phận khác như Văn phòng điều hành của tổng thống và nội các, các bộ, các uỷ ban điều hành độc lập, các trung tâm…

Văn phòng điều hành của tổng thống được thiết lập nhằm cố vấn và hỗ

trợ tổng thống trong việc điều hành bộ máy. Văn phòng này gồm 8 cơ

quan và khoảng gần 1.400 nhân viên. Ba cơ quan quan trọng nhất của văn phòng điều hành là: Văn phòng Nhà trắng, Hội đồng an ninh quốc gia và Văn phòng quản lý và ngân sách.

Văn phòng Nhà trắng là những cộng sự thân cận nhất của tổng thống.

Họ là các trợ lý đặc biệt của tổng thống về các vấn đề đối nội và đối ngoại, đảm bảo công việc hàng ngày, giúp tổng thống quan hệ với quốc hội, báo chí và công chúng, đảm bảo việc thông qua quyết định của tổng thống, giúp tổng thống soạn thảo và vạch ra các phương hướng chủ đạo. Các thành viên Văn phòng Nhà trắng không cần thiết phải được thượng viện thông qua. Trong những năm gần đây, quá trình tập trung hoá quyền hành pháp đã tăng cường quyền hạn của đội ngũ quan chức Nhà trắng, trong khi quyền hạn của các quan chức nội các lại bị suy giảm.

Hội đồng an ninh quốc gia (NSC) được thành lập vào đầu thời kỳ

chiến tranh lạnh (1947) để giúp tổng thống phối hợp các chính sách quân sự và đối ngoại. Những chính sách này có thể liên quan đến Bộ ngoại giao 383 | 606

và Bộ quốc phòng nên hai bộ này có đại diện trong Hội đồng. Mức độ sử

dụng Hội đồng an ninh quốc gia của các tổng thống cũng rất khác nhau.

Văn phòng quản lý và ngân sách (OMB) được thành lập vào năm 1970.

Chức năng chính của văn phòng này là chuẩn bị dự thảo ngân sách liên bang để trình quốc hội và thông qua toàn bộ các yêu cầu chi tiêu của các bộ và các cơ quan. Công việc chuẩn bị dự toán và quản lý ngân sách hàng năm (sau đó được quốc hội phê chuẩn) được trao cho cơ quan này khiến cho nó có một quyền lực rất lớn trong chính phủ.

Các bộ thuộc nội các: Các bộ thuộc nội các là những cơ quan chủ chốt trong chính phủ liên bang. Ngày nay nội các Mỹ có 16 bộ. Việc mở rộng nội các xuất phát từ nguyên nhân chủ yếu là sự gia tăng các vấn đề mà người dân đòi hỏi chính quyền liên bang phải giải quyết. Mỗi bộ thuộc nội các do một bộ trưởng đứng đầu. Bộ trưởng do tổng thống bổ nhiệm với sự đồng ý của thượng viện. Thời gian làm việc của các bộ trưởng phụ

thuộc vào tổng thống. Sự thay đổi định kỳ của tổng thống sau các cuộc bầu cử cũng dẫn đến sự thay đổi các bộ trưởng. Các bộ trưởng thực chất ảnh hưởng không nhiều đến hoạt động của các bộ mà họ quản lý do tính kế thừa, ổn định trong hoạt động của bộ máy công chức chuyên nghiệp tại các bộ.

384 | 606

Các cơ quan điều hành: là những cơ quan quan trọng của nhánh hành pháp không thuộc nội các. Người đứng đầu các cơ quan này do tổng thống bổ nhiệm với sự phê chuẩn của thượng viện. Tầm quan trọng của các cơ quan này chưa đủ để được thành lập một bộ. Trong số này có Văn phòng quản lý nhân sự (OPM), Cơ quan hàng không và vũ trụ quốc gia (NASA), và Cục tình báo trung ương (CIA).

Các uỷ ban điều tiết: Các uỷ ban này chịu trách nhiệm điều tiết và thiết lập các quy định cho một số thành phần nhất định của nền kinh tế.

Chẳng hạn, Uỷ ban thương mại liên tiểu bang (ICC) chịu trách nhiệm điều hành mạng lưới đường sắt, xe buýt và xe tải; Uỷ ban bưu chính liên bang (FCC) giám sát các hoạt động liên lạc điện thoại, vô tuyến và truyền hình... Mặc dù tổng thống chỉ định các thành viên của các uỷ ban này và bổ nhiệm chức chủ tịch, nhưng các uỷ ban vẫn tương đối độc lập với tất cả

các nhánh của chính phủ. Các uỷ ban cũng mang tính chất lưỡng đảng (các thành viên của nó phải đến từ hai đảng lớn); tổng thống chỉ có quyền lực hạn chế trong việc bãi nhiệm các uỷ viên - những người thường làm việc với nhiệm kỳ lâu hơn tổng thống và tổng thống cũng không có quyền phủ quyết đối với các hành động của họ.

Nguyên nhân của việc hình thành các uỷ ban là do quốc hội và tổng thống cho rằng, một số bộ phận của nền kinh tế đòi hỏi phải có sự giám 385 | 606

sát chi tiết về các vấn đề phức tạp mà quốc hội không có khả năng chuyên môn hoá để đảm nhận. Đây là những uỷ ban độc lập, bởi người ta cho rằng, các quyết định của chúng không xuất phát từ tinh thần đảng phái, mà là từ năng lực chuyên môn của các thành viên. Tuy nhiên, tính độc lập của các uỷ ban đối với chính phủ cũng có nghĩa là khả năng kiểm soát chúng bị hạn chế. Các uỷ ban thường phải chịu những áp lực từ các nhóm mà chúng có trách nhiệm điều tiết, và đôi khi do thiếu sự kiểm soát của chính phủ nên dẫn tới tình trạng các uỷ ban thương lượng với các nhóm lợi ích, chứ không phải là điều tiết chúng.

Ngoài ra, nhánh hành pháp còn bao gồm cả một bộ máy quan chức liên bang gồm khoảng 3 triệu người, giúp tổng thống tiếp cận với nhiều luồng thông tin và cho phép tổng thống đưa ra các sáng kiến chính sách.

Nhìn chung, bộ máy quan chức trong nhánh hành pháp củng cố thêm quyền lực của tổng thống. Tuy nhiên, do quy mô lớn, vai trò đa dạng và tính phức tạp trong nội bộ, từ Văn phòng điều hành cho đến các bộ thuộc nội các, các cơ quan hành pháp và các uỷ ban điều tra, cũng làm hạn chế

khả năng kiểm soát của tổng thống đối với toàn bộ bộ máy công chức.

Mặc dù vậy, tổng thống với tư cách là một cá nhân và là một thể chế, vẫn tiếp tục đóng vai trò là trung tâm trên bàn cờ chính trị Mỹ. Người dân vẫn có xu hướng chĩa sự bất bình của họ đối với chính phủ vào cá 386 | 606

nhân các tổng thống, chứ không phải là vào các bộ trưởng hay các nghị sỹ

quốc hội.

2.3. Tư pháp

Nhánh thứ ba của chính phủ liên bang được quy định trong hiến pháp là nhánh tư pháp. Trong ba bộ phận của chính phủ liên bang, nhánh tư

pháp có lẽ được trao ít quyền lực nhất. Nhìn chung, nhánh tư pháp có vai trò quan trọng nhất trong những quyết định liên quan đến quyền của các cá nhân. Xét cả về quy định và hoạt động thực tiễn, nhánh tư pháp có những nhiệm vụ chủ yếu như: bảo vệ hiến pháp và pháp luật thông qua hoạt động xét xử mọi hành vi vi phạm; giải thích hiến pháp và pháp luật phục vụ cho quản lý xã hội; kiềm chế các thiết chế khác trong hệ thống chính trị.

Cơ cấu tổ chức của hệ thống toà án Mỹ:

Hệ thống toà án Mỹ được quốc hội thành lập sau khi thông qua đạo luật về tư pháp năm 1789 và những đạo luật sau đó. Hệ thống toà án được phân chia thành những cấp bậc từ thấp đến cao. Tuy nhiên, chế độ liên bang đã dẫn đến sự tồn tại song song của hai hệ thống toà án: toà án liên bang và toà án các bang. Hệ thống toà án liên bang được điều chỉnh bởi pháp luật liên bang và hệ thống toà án của các bang chịu sự điều chỉnh 387 | 606

của pháp luật các bang. Tuy nhiên, hai hệ thống này không hoàn toàn tách biệt nhau, bởi theo quy định, hiến pháp và các đạo luật của các bang phải phù hợp với luật pháp liên bang.

Hệ thống toà án liên bang:

Hệ thống toà án liên bang gồm ba cấp xét xử:

- Toà sơ thẩm là các toà án khu vực liên bang.

- Toà phúc thẩm là các toà phúc thẩm lưu động liên bang.

- Toà án tối cao liên bang.

Toà án khu vực liên bang do quốc hội thành lập và quy định các vấn đề

về tổ chức và hoạt động. Toà này được thành lập để xét xử các vụ án của liên bang tại bang đó. Mỗi bang có ít nhất một toà án khu vực và những bang đông dân có thể có tới bốn toà án như vậy. Hiện nay ở Mỹ có khoảng 94 toà án khu vực liên bang với 649 thẩm phán đang làm việc.

Trên toà án khu vực liên bang là các toà phúc thẩm liên bang. Các toà này cũng do quốc hội thành lập để xét xử phúc thẩm các bản án của toà án khu vực liên bang và giải quyết các kháng cáo của các uỷ ban hay cơ

quan thuộc liên bang, có trách nhiệm kiểm tra việc tuân thủ pháp luật liên bang. Nếu một người bị xử thua tại một toà án khu vực liên bang trong một vụ kiện dân sự, anh ta có thể kháng án lên toà phúc thẩm liên 388 | 606

bang. Nước Mỹ có 13 toà phúc thẩm liên bang như vậy. Mỗi toà nói trên có từ 6 đến 28 thẩm phán, tuỳ thuộc vào khối lượng công việc.

Ngoài ra, Mỹ còn có các toà án liên bang đặc biệt. Các toà án này được quốc hội thành lập để giải quyết một số vụ án nhất định. Chẳng hạn, toà bồi thường xử lý những vụ người dân đòi chính phủ phải bồi thường do việc tịch thu tài sản của họ; toà án quân sự đưa ra phán quyết cuối cùng đối với những vụ án có liên quan đến chiến tranh, đến lĩnh vực quân sự.

Toà án tối cao liên bang là cơ quan xét xử cao nhất của nước Mỹ. Biên chế của toà án này chỉ có 9 người, trong đó có một chánh án. Dù toà án tối cao có một số thẩm quyền xét xử sơ thẩm, song cơ quan này chủ yếu nhận đơn kháng cáo đối với các quyết định từ các toà án cấp dưới – đây chính là quyền xét xử phúc thẩm. Nếu một người bị thua kiện tại toà sơ

thẩm và phúc thẩm, anh ta có thể đệ đơn kháng án lên toà án tối cao.

Trên thực tế chỉ có một số rất ít các vụ án được đưa đến toà án tối cao.

Trong số hàng triệu vụ án hàng năm tại Mỹ, chỉ có khoảng 8.000 vụ được xem xét đệ trình lên toà này. Nhiều vụ án mà toà án tối cao thụ lý có liên quan đến hiến pháp. Thông thường, toà án tối cao sẽ bác đơn của khoảng 85 - 90% những lá đơn kháng án. Thủ tục này giúp cho toà án tối cao giữ

được quyền khống chế đối với quá trình kháng án, cho phép giữ mức tối đa các quyết định của toà án cấp thấp hơn.

389 | 606

Toà án tối cao luôn nổi bật trong lịch sử chính trị Mỹ bởi người ta nghĩ

rằng, toà này có tiếng nói cuối cùng trước những vấn đề liên quan đến hiến pháp liên bang. Tuy nhiên, trong lịch sử, không phải bao giờ phán quyết của toà án tối cao cũng là quyết định cuối cùng. Bản thân toà cũng đã phải tự huỷ bỏ quyết định do mình đưa ra. Nếu toà giải thích một đạo luật nào đó không được quốc hội ủng hộ, thì quốc hội sẽ chế áp toà bằng cách viết lại quy chế của toà. Những sửa đổi trong hiến pháp liên bang cũng có thể làm thay đổi những quyết định của toà.

Quyền quyết định của toà án tối cao còn bị chi phối bởi các cơ quan khác trong chính quyền. Quốc hội, tổng thống cũng như toà án tối cao đều lần lượt giải thích các phần mập mờ trong hiến pháp liên bang nhằm đáp ứng những đòi hỏi về thời gian và nhu cầu của những người nắm quyền lực. Mặc dù có sự phân chia vai trò trong việc thay đổi hiến pháp, toà án tối cao Mỹ với những giải thích thông qua các phán quyết của mình, đã truyền sức sống cho những từ ngữ đã có hơn 200 năm tuổi của hiến pháp.

Tất cả các thẩm phán của toà án liên bang, bao gồm cả các thẩm phán của toà án tối cao, đều được tổng thống bổ nhiệm và phải được sự thông qua của thượng viện. Mặc dù các quyết định của tổng thống phần lớn được chấp nhận một cách đương nhiên, song sự thừa nhận của thượng 390 | 606

viện không đơn giản chỉ là nghi thức, mà nó vẫn đóng vai trò khá quan trọng.

Theo hiến pháp, tất cả các thẩm phán liên bang sẽ giữ chức vụ suốt đời và chỉ bị bãi nhiệm nếu bị điều trần. Nhưng những trường hợp này hiếm khi xảy ra. Để bảo vệ các thẩm phán khỏi các áp lực chính trị, mức lương của họ sẽ không bị cắt giảm trong suốt thời gian đương nhiệm.

Bất chấp sự bảo vệ nói trên, việc bổ nhiệm một thẩm phán luôn luôn là một vấn đề mang nặng tính chính trị. Thẩm phán gần như lúc nào cũng được lựa chọn dựa trên những cơ sở mang tính đảng phái, và chức thẩm phán thường là một sự trả công xứng đáng cho những đóng góp của họ

cho đảng phái đó.

Thẩm quyền của cơ quan tư pháp:

Thẩm quyền xét xử: Thẩm quyền xét xử là việc cơ quan tư pháp thực thi quyền lực của nó đối với một sự việc cụ thể. Theo quy định, ngành tư

pháp có thẩm quyền xét xử các vụ án liên quan đến những quy định của hiến pháp, đến các nhân tố nước ngoài và các hiệp định của Mỹ, các vụ rắc rối trong đó Mỹ là một bên liên quan; các tranh chấp giữa hai bang hoặc nhiều bang, giữa một bang và công dân Mỹ, hay giữa một bang với một công dân nước ngoài. Phần lớn các vụ án của hệ thống toà án liên bang là các vụ kiện giữa công dân của các bang khác nhau.

391 | 606

Toà án liên bang cũng có những thẩm quyền riêng biệt trong một số vụ

án. Trong một số trường hợp, họ đồng thời chia sẻ quyền lực với toà án các bang. Ví dụ, một số vụ kiện giữa các công dân các bang khác nhau có thể được thụ lý ở các toà án liên bang hoặc các toà án bang.

Các quy định này rõ ràng đã khẳng định vị trí trung lập của ngành tư

pháp trong việc bảo vệ hiến pháp và pháp luật. Nó vạch ra một phạm vi quyền lực cho ngành tư pháp, không lấn sang thẩm quyền của các cơ quan quyền lực khác, nhưng vẫn có thể ngăn cản sự bành trướng của các nhánh quyền lực khác.

Quyền định hướng xét xử: Thẩm quyền này phái sinh từ thẩm quyền xét xử. Trong quá trình xử lý các vụ việc, toà án phải căn cứ vào các quy định của pháp luật. Nhưng trên thực tế, các quy định của pháp luật chỉ

dừng lại ở các nguyên tắc chung. Do vậy, để có thể xét xử theo đúng pháp luật, toà án phải giải thích các quy định đó. Nhiệm vụ này làm cho toà án có vai trò như những người vạch ra định hướng cho việc xét xử.

Thẩm quyền kiềm chế và đối trọng: Theo cách thiết kế tổ chức bộ máy nhà nước Mỹ, cơ quan tư pháp có nhiệm vụ kiềm chế và đối trọng đối với hai nhánh quyền lực còn lại. Đối với cơ quan lập pháp, ngành tư pháp có thể căn cứ vào các quy định của hiến pháp để tuyên bố một đạo luật nào đó đã được quốc hội thông qua là trái với hiến pháp và nó sẽ bị vô hiệu 392 | 606

hoá. Trong trường hợp có hai đạo luật cùng quy định về một vấn đề, nhưng lại mâu thuẫn với nhau thì cơ quan tư pháp có quyền tuyên bố bãi bỏ một trong hai đạo luật.

Đối với cơ quan hành pháp, toà án tối cao có quyền luận tội tổng thống và các quan chức chính phủ nếu như những người này bị phát hiện có dấu hiệu phạm pháp. Toà án cũng có quyền ban hành các bản án, quyết định chống lại các cơ quan cụ thể của ngành hành pháp do vi phạm pháp luật.

Những hạn chế đối với quyền lực của toà án tối cao:

Mặc dù có quyền lực rất lớn trong việc xem xét lại các bản án, nhưng toà án tối cao vẫn là nhánh quyền lực yếu nhất. Toà án tối cao phải dựa vào các bộ phận khác của chính phủ để thực thi các quyết định của mình.

Hiếm khi toà án tối cao sử dụng đến thẩm quyền bãi bỏ hoạt động của những cơ quan khác trong chính phủ liên bang, và thẩm quyền này cũng bị hạn chế nghiêm ngặt.

Phần lớn những hạn chế đối với quyền lực của toà án nằm bên trong hệ

thống tư pháp. Chẳng hạn, khi có một trường hợp gây tranh cãi về việc một người nào đó bị pháp luật làm tổn hại, toà án tối cao phải đợi cho vụ

việc này được xét xử ở toà án cấp dưới. Điều này có nghĩa là có thể nhiều năm trôi qua, toà án tối cao mới có thể phán quyết về vụ việc đó.

393 | 606

Toà án tối cao thường cố lảng tránh các vấn đề chính trị và đồng thời cũng tránh các vấn đề thuộc về hiến pháp. Toà án sẽ không phán quyết một vụ việc có liên quan đến hiến pháp trừ phi không còn cách lựa chọn nào khác. Toà án tối cao thường không tuyên bố một điều luật là không hợp hiến nếu nó không vi phạm hiến pháp một cách quá rõ ràng.

Một hạn chế nữa của toà án là vấn đề tiền lệ án. Các thẩm phán nhìn chung đều tuân theo các quyết định trước đây của toà án trong những vụ

việc về các vấn đề tương tự. Tuy nhiên, đôi khi các thẩm phán cũng không tuân theo những tiền lệ án nếu họ cảm thấy những vụ trước đây không tuân thủ hiến pháp. Đôi khi toà án tối cao cố gắng tìm kiếm sự nhất quán với tiền lệ án, thậm chí cả khi phải thay đổi luật. Do những lý do về chính trị cũng như pháp lý, toà án tối cao thường tránh những vấn đề gây quá nhiều tranh cãi, luật pháp liên quan đến vấn đề còn chưa rõ ràng, hoặc thiếu một sự đồng thuận về mặt chính trị.

Sức mạnh của toà án tối cao bắt nguồn từ sự phân đoạn của hệ thống nhà nước Mỹ. Với sự phân chia quyền lực giữa các nhánh của nhà nước liên bang và giữa nhà nước liên bang với các bang, thì mâu thuẫn xảy ra là điều không thể tránh khỏi. Sự phân chia quyền lực này tạo ra yêu cầu phải có một người phân xử và toà án tối cao chính là người đảm nhận vai trò này.

394 | 606

Mặc dù có rất ít vụ án thuộc thẩm quyền xét xử của toà án tối cao, nhưng toà án này vẫn giữ vai trò của cơ quan quyền lực cuối cùng có quyền xét xử theo quy định của hiến pháp. Tuy nhiên, những quyết định của toà án tối cao vẫn thường xuyên thay đổi tuỳ thuộc vào các bối cảnh chính trị.

Với quyền được phép bác bỏ những đạo luật của các cơ quan dân bầu, toà án tối cao đã thực sự can thiệp sâu sắc vào việc hoạch định chính sách quốc gia, đặt ra những thể thức trên bàn cờ chính trị và thu hút sự chú ý của người dân trước những vấn đề xã hội bức xúc.

2.4. Các đảng chính trị, các nhóm lợi ích và hệ thống bầu cử

2.4.1. Các đảng chính trị

Cơ cấu tổ chức của hai đảng cầm quyền

Ở Mỹ tại mỗi bang lại có sự khác biệt rất lớn về mặt tổ chức đảng phái.

Có thể hình dung, cơ cấu đảng Dân chủ hay đảng Cộng hoà giống như

hình kim tự tháp với các tổ chức đảng địa phương nằm ở dưới cùng (khu dân cư, phường, thị trấn), các uỷ ban cấp hạt ở trên, tiếp theo là uỷ ban cấp bang. Uỷ ban toàn quốc của mỗi đảng đứng trên tất cả và các đại hội đảng toàn quốc là cơ quan quyền lực tối cao.

395 | 606

Tuy nhiên, mô hình kim tự tháp không phản ánh chính xác quyền hạn của các tầng tổ chức. Quyền lực ở mỗi tầng bậc độc lập với nhau với đặc trưng nổi bật là tính tự trị rất cao.

Tổ chức đảng cấp địa phương:

Tổ chức đảng ở địa phương là tầng thấp nhất trong bộ máy đảng phái ở

Mỹ. Ở cấp này, đơn vị đảng nhỏ nhất là khu dân cư. Đây đồng thời cũng là một khu vực bỏ phiếu. Những hoạt động tích cực của cơ sở đảng tại các khu là một trong những nhân tố quan trọng góp phần giành thắng lợi của đảng trong các kỳ bầu cử. Tiếp theo là uỷ ban cấp phường, thành phố và cấp hạt. Ở cấp hạt cũng có uỷ ban đảng với một chức chủ tịch đảng. Hoạt động của đảng cấp địa phương chủ yếu tập trung vào các cuộc vận động bầu cử bầu chính quyền địa phương.

Tổ chức đảng cấp bang:

Ở 50 bang và các vùng lãnh thổ của nước Mỹ đều có tổ chức của hai đảng Dân chủ và Cộng hoà. Mỗi bang đều có một uỷ ban trung ương của bang, một chủ tịch đảng bang và một bộ máy giúp việc chuyên nghiệp được trả

lương.

Các uỷ viên của uỷ ban trung ương bang được lựa chọn từ các đại hội cấp hạt, từ các cuộc bầu cử sơ bộ, và từ các hội nghị của đảng. Ngoài ra, 396 | 606

một bộ phận các thành viên đại diện cho các khu vực bầu cử quốc hội, nghị viện bang…

Chức năng chính của uỷ ban trung ương bang là đề cử ứng cử viên cho các cơ quan chính quyền bang, đồng thời tiến hành vận động tranh cử cho các ứng cử viên của đảng mình. Uỷ ban cũng có nhiệm vụ quảng cáo, giới thiệu các hoạt động của đảng, quyên tiền, vạch ra đường lối chung cho đảng, đồng thời thi hành các quyết định được thông qua tại đại hội đảng cấp bang.

Chủ tịch đảng cấp bang là người hưởng lương và làm việc thường trực, chỉ đạo trực tiếp việc hoạch định chính sách và các hoạt động của đảng như: tăng nguồn quỹ, xây dựng tổ chức đảng, xây dựng chiến lược cho chiến dịch vận động tranh cử.

Tổ chức đảng cấp quốc gia:

Mỗi đảng được điều hành bởi một uỷ ban đảng toàn quốc bao gồm những đại diện được lựa chọn từ tổ chức đảng cấp bang và các nhóm khác nhau của đảng. Lãnh đạo uỷ ban là một vị chủ tịch thường do ứng cử viên tổng thống của đảng lựa chọn cứ 4 năm một lần. Dưới cơ quan quyền lực này là đội ngũ nhân viên chuyên nghiệp của đảng. Đây là những chuyên gia nắm vững và hiểu biết công nghệ vận động tranh cử hiện đại và các đạo luật phức tạp điều chỉnh việc quyên góp và chi tiêu tài chính.

397 | 606

Hội nghị đảng toàn quốc:

Hội nghị đảng toàn quốc thường được tổ chức vào mùa hè trước khi diễn ra cuộc bầu cử tổng thống. Các đại biểu được lựa chọn bằng nhiều cách khác nhau từ các tổ chức đảng ở cấp bang. Hội nghị đảng toàn quốc của đảng Cộng hoà năm 1996 có 2210 đại biểu và đại hội của đảng Dân chủ có 4303 đại biểu tham dự. Các đại biểu dự đại hội thông qua cương lĩnh của đảng, bầu ra ứng cử viên tổng thống của đảng. Hội nghị đảng toàn quốc đóng vai trò là cơ quan lãnh đạo tối cao của đảng trên phạm vi toàn quốc.

Nhìn chung, hệ thống tổ chức của các đảng ở Mỹ bị phi tập trung hoá cao độ. Điều này bắt nguồn từ những điều khoản quy định trong hiến pháp Mỹ, theo đó sự phân quyền cho chính quyền bang và chính quyền các địa phương là khá mạnh. Tổ chức và hoạt động của các đảng chủ yếu bị điều chỉnh bởi luật pháp của bang. Mỗi bang có những quy định riêng cho hoạt động của các đảng phái. Do vậy, tổ chức và sinh hoạt của đảng Dân chủ và đảng Cộng hoà ở mỗi bang không giống nhau. Nhiều người cho rằng, trên thực tế, không phải chỉ có một đảng Dân chủ và một đảng Cộng hoà, mà nước Mỹ có tới 50 đảng Dân chủ và 50 đảng Cộng hoà khác nhau. Cái gọi là đảng Dân chủ hay đảng Cộng hoà thực chất chỉ là những liên minh lỏng lẻo của 50 đảng kia mỗi khi đến kỳ bầu cử.

398 | 606

Sự phi tập trung còn được thể hiện ở sự độc lập của các đảng cấp dưới đối với đảng cấp trên. Đối với cả đảng Dân chủ và đảng Cộng hoà, tổ chức đảng ở cấp bang, hạt, và thành phố không chịu sự chỉ dẫn, hoặc kiểm soát của uỷ ban trung ương hoặc chủ tịch đảng cấp trung ương. Uỷ ban đảng ở

mỗi cấp có một chương trình hoạt động riêng, có một chương trình gây quỹ và gây dựng cơ sở của riêng mình. Về nguyên tắc, các uỷ ban đảng của các địa phương không phải là cấp dưới của uỷ ban đảng ở cấp bang và cấp trung ương, và không nhất thiết phải nghe theo mệnh lệnh của đảng cấp trên. Trong công việc hàng ngày, các đơn vị đảng ở các cấp này là những đơn vị tự quản và độc lập.

Việc đăng ký trở thành đảng viên (hay cử tri) của một đảng là hoàn toàn dựa trên cơ sở tự nguyện. Sau khi đã trở thành đảng viên, một người không phải thực hiện bất kỳ một cam kết hay giàng buộc nào, không phải đóng đảng phí hoặc phải thực hiện một nghĩa vụ nào đối với đảng. Khi một người cảm thấy đảng không đem lại lợi ích gì cho mình, họ có thể bỏ

đảng mà không gặp phải bất kỳ một thủ tục phiền toái nào và người đó lại có thể đăng ký để trở thành đảng viên của một đảng khác, hoặc trở thành một cử tri độc lập.

2.4.2 Các nhóm lợi ích

399 | 606

Nhiều người cho rằng, các nhóm lợi ích có một sự tác động rất lớn đến nền chính trị nước Mỹ. Các nhóm lợi ích được coi là những quyền lực đứng đằng sau giật dây hệ thống chính trị để phục vụ cho những nhu cầu của họ.

Các nhóm lợi ích tạo cho người Mỹ một phương tiện để bày tỏ quan điểm của họ đối với các nhà hoạch định chính sách. Trong khi các đảng chính trị cạnh tranh với nhau để giành được các vị trí quyền lực trong bộ

máy công quyền, thì các nhóm lợi ích chỉ cố gắng gây ảnh hưởng đến kết quả bầu cử. Một ứng cử viên có thể tỏ ra thân thiện với một nhóm lợi ích nào đó, hoặc là thành viên của một nhóm lợi ích, nhưng ứng cử viên đó sẽ

không tranh cử với tư cách là người của một nhóm lợi ích.

Các dạng nhóm lợi ích:

Nhóm lợi ích kinh doanh: Hầu hết các nhà nghiên cứu đều cho rằng, các tổ chức kinh doanh đóng vai trò then chốt trong nền chính trị Mỹ. Các tổ

chức này sử dụng những đòn bẩy ảnh hưởng trực tiếp tới các chính sách của chính phủ để phục vụ cho lợi ích của họ. Các công ty đa quốc gia thường sử dụng những nguồn lực to lớn của mình để đạt được các mục tiêu chính trị. Họ thường là thành viên của nhiều hiệp hội thương mại đại diện cho quan điểm của toàn bộ ngành công nghiệp trong tiến trình chính trị. Phòng thương mại, Hiệp hội các nhà sản xuất quốc gia và Hiệp 400 | 606

hội các doanh nghiệp nhỏ quốc gia là những nhóm kinh doanh nổi tiếng.

Những công ty lớn và đầy quyền lực như Công ty điện tín và điện thoại Mỹ (AT&T), Tập đoàn thép Mỹ và Tập đoàn General Motors thường hoạt động như một nhóm lợi ích.

Nhóm công đoàn: Ðầu thế kỷ XX, phong trào công đoàn phát triển chậm, nhưng vào những năm 1930 công đoàn đã giành được vị trí quan trọng trong hệ thống chính trị Mỹ. Vào những năm 1950, số lượng thành viên công đoàn đã chiếm tới 35% lực lượng lao động. Vào những năm 1960, số lượng thành viên công đoàn bắt đầu giảm xuống ở mức hiện hành, khoảng 15% lực lượng lao động, và sức mạnh chính trị của nó bị

suy giảm. Tuy nhiên, các tổ chức công đoàn vẫn có ảnh hưởng đáng kể

khi họ tập trung năng lực vào một cuộc bầu cử, hoặc một vấn đề cụ thể

nào đó. Hiện nay, các tổ chức công đoàn nằm trong số những nhóm lợi ích có ảnh hưởng nhất ở Mỹ.

Nhóm nghề nghiệp: Một hình thức quan trọng khác của các nhóm lợi ích là hiệp hội nghề nghiệp. Các nhóm này được tổ chức trên cơ sở cùng có công việc giống nhau như: nhóm các nhà thương nghiệp, nhóm các nhà giáo, nhóm những người làm nghề y…Những người cùng nghề này hình thành các hiệp hội hoạt động từ cấp cơ sở tới cấp trung ương.

401 | 606

Hầu hết các ngành chuyên môn đều có tổ chức toàn quốc của riêng mình. Chẳng hạn, trong lĩnh vực chính sách nhà ở có các nhóm sau: Hiệp hội quốc gia của các quan chức về nhà ở và tái phát triển, Hội đồng các nhà chức trách về nhà ở công. Những nhóm này bị luật liên bang và luật của bang hạn chế tham gia các hoạt động đảng phái.

Các nhóm lợi ích công: Hình thức nhóm lợi ích phát triển nhanh nhất từ những năm 1970 là các nhóm lợi ích công. Đây là những nhóm không ủng hộ những lợi ích vật chất trực tiếp đối với thành viên của họ, mà bày tỏ những quan tâm đối với các giá trị xã hội. Những nhóm lợi ích công đầu tiên được hình thành từ các phong trào đòi quyền dân sự, quyền của phụ nữ và các phong trào môi trường trong những năm 1960. Theo thời gian, những phong trào này đã trải qua một quá trình phát triển, chuyển từ cách bày tỏ quan điểm trên đường phố sang hành động có tổ chức trong hệ thống chính trị. Các nhóm còn vận động cho những vấn đề mới như: quyền của người tàn tật, ngăn chặn lạm dụng trẻ em hoặc bạo lực trong gia đình. Đây cũng là những nhóm ủng hộ mạnh mẽ các chương trình làm lợi cho người nghèo.

Một số nhóm lợi ích được tổ chức trên cơ sở những mối quan tâm tôn giáo, xã hội hay chính trị. Những nhóm như Liên đoàn thành thị, Hội nghị lãnh đạo Cơ đốc giáo miền Nam tập trung vào các cử tri tôn giáo 402 | 606

trong cộng đồng người da màu mà họ là đại diện trên diễn đàn quốc gia.

Nhóm Hoà bình Xanh là một nhóm gồm những người hoạt động để bảo vệ môi trường. Một số nhóm đại diện cho những người có chung chính kiến, chẳng hạn như nhóm Những người theo cách Mỹ (People for the American Way), nhóm Sự nghiệp chung (Common Cause) là những nhóm thúc đẩy việc cải cách hệ thống chính phủ do hai đảng kiểm soát.

Hoạt động của các nhóm lợi ích:

Các nhóm lợi ích tham gia vào mọi loại hình và tất cả các giai đoạn của hoạt động chính trị. Các hoạt động của nhóm lợi ích có thể chia ra làm 2

loại: vận động hành lang và tham gia vào quá trình bầu cử.

Vận động hành lang:

Vận động hành lang là hoạt động của các cá nhân, hay các nhóm lợi ích nhằm gây áp lực đối với chính phủ để chính phủ hành động theo ý muốn của họ. Các nhóm vận động ngày nay duy trì đội ngũ chuyên vận động hành lang, hoặc thuê các công ty chuyên nghiệp ở Washington để bảo vệ

lợi ích của mình. Theo luật vận động hành lang năm 1995, những người vận động hành lang phải báo cáo ai đã trả tiền thuê họ, họ được trả bao nhiêu tiền và làm việc trên những lĩnh vực nào. Biện pháp này đỏi hỏi 14.000 chuyên gia vận động hành lang ở Washington phải đăng ký hành 403 | 606

nghề với yêu cầu giới hạn việc quà cáp và mời cơm các nghị sỹ của bất cứ

nhà vận động hành lang nào xuống còn 100 USD/năm/ người.

Vận động trực tiếp thường diễn ra trong các uỷ ban của quốc hội và trong các nhà lãnh đạo hành pháp. Đôi khi các quyết định thực sự của chính phủ là do các nhà vận động hành lang, các quan chức hành chính và các uỷ ban của quốc hội (cái gọi là tam giác sắt) đưa ra. Các nhà vận động hành lang cung cấp thông tin về các ngành công nghiệp, hay về nhóm của họ cho các nghị sỹ quốc hội và họ có thể tạo điều kiện cho những khách hàng của mình nói chuyện trực tiếp với các nhà hoạch định chính sách.

Kiến thức, các mối quan hệ cá nhân, và sự có mặt thường xuyên tại các chuyến vận động gây quỹ, đã đặt các nhà vận động hành lang vào một vị

thế hết sức quan trọng.

Một dạng vận động hành lang gián tiếp khác là các nhóm lợi ích thuyết phục các nhóm khác cùng tham gia vào một cuộc vận động. Họ sẽ thành lập một liên minh bao gồm nhiều nhóm khác nhau cùng sử dụng một khẩu hiệu hành động. Đôi khi các cuộc vận động nhằm gây ảnh hưởng đến chính kiến của các nhà lãnh đạo địa phương.

Tham gia vào hoạt động bầu cử:

Các nhóm lợi ích tham gia vào các cuộc vận động bầu cử thông qua sự

giúp đỡ các đảng phái chính trị và các ứng cử viên tự do. Bằng cách góp 404 | 606

tiền cho một cuộc vận động chính trị, các nhóm lợi ích có thể ủng hộ

một chính trị gia - người có thể trước đây đã hỗ trợ các nhóm này, hoặc kỳ vọng ông ta sẽ ủng hộ mình trong tương lai. Các nhóm có thể góp tiền ủng hộ đối thủ của một chính trị gia nhằm trừng phạt người này do đã chống lại họ. Các nhóm thậm chí có thể chơi trò “nước đôi” bằng cách giúp đỡ tài chính cho chiến dịch vận động của cả hai ứng cử viên đang chạy đua với nhau.

Một thay đổi quan trọng trong vai trò của các nhóm lợi ích tại các cuộc bầu cử là sự nổi lên của các Uỷ ban hành động chính trị (PAC). Các PAC

là những tổ chức do các nhóm tư nhân như các doanh nghiệp hay công đoàn lao động thành lập nhằm gây ảnh hưởng đến quá trình chính trị

thông qua việc gây quỹ từ chính các thành viên của mình. Các tổ chức này không phải là hiện tượng mới trong đời sống chính trị nước Mỹ. Sự mở

rộng của các PAC thuộc giới kinh doanh xuất hiện từ những năm cuối thập kỷ 70 như một kết quả ngoài mong đợi của những chiến dịch vận động cải cách tài chính cho chiến dịch vận động tranh cử. Những đạo luật này với sự hậu thuẫn của công đoàn, đã đặt ra những giới hạn chặt chẽ đối với những món quà biếu xén cá nhân và công khai cho công chúng được biết

405 | 606

2.4.3 Hệ thống bầu cử

Bầu cử ở Mỹ là thủ tục nhằm lựa chọn những người có cương vị lãnh đạo quan trọng nhất của bộ máy ở các cấp, gồm những người đứng đầu cơ

quan thuộc bộ máy nhà nước từ cấp trung ương tới cấp địa phương.

Trong những năm đầu khi nước Mỹ mới được thành lập, bầu cử là đặc quyền của những đàn ông da trắng, trưởng thành và có tài sản. Các đối tượng như: phụ nữ, người da đen, người nghèo, những thổ dân da đỏ, không có quyền bầu cử. Những hạn chế này dần dần bị vô hiệu hoá Đến năm 1920, khi điều khoản sửa đổi thứ 19 của hiến pháp được thông qua và áp dụng trên phạm vi toàn quốc, thì toàn bộ phụ nữ sống trên đất Mỹ

mới chính thức được hưởng quyền dân chủ nói trên.

Vào năm 1964, với điều khoản bổ sung thứ 24 được đưa vào hiến pháp, thì những rào cản về thuế bầu cử vốn còn tồn tại ở một số bang miền Nam trước đó đã bị dỡ bỏ. Các cử tri có quyền tham gia bầu cử mà không cần phải đóng bất cứ một khoản gì.

Trước khi có điều khoản sửa đổi thứ 26 trong hiến pháp thông qua năm 1971, thì các công dân Mỹ từ 21 tuổi trở lên mới có quyền bầu cử.

Quy định này đã gạt ra khỏi đời sống chính trị một số lượng lớn thanh niên Mỹ. Sau sửa đổi này, độ tuổi được phép đi bầu cử giảm xuống còn 18

tuổi.

406 | 606

Tuy nhiên, đó mới chỉ là những điều kiện cần, chưa phải là điều kiện đủ. Một công dân đủ tư cách ngoài những điều kiện về tuổi như đã trình bày ở phần trên phải thường trú tại khu vực bầu cử ít nhất một tháng trước ngày bầu cử tuỳ theo quy định của từng bang và phải đăng ký vào danh sách cử tri tại khu vực bầu cử mà mình sẽ đi bầu.

Để đảm bảo cho nguyên tắc bình đẳng “mỗi người một phiếu” có chỗ

đứng vững chắc trong đời sống chính trị, năm 1964, toà án tối cao Mỹ đã đưa ra một quy định theo đó số cử tri trong mỗi đơn vị bầu cử bầu các thành viên hạ viện ở mỗi bang phải bằng nhau.

Không giống như một số nước phương Tây áp dụng chế độ bầu cử bắt buộc, luật pháp Mỹ không có quy định buộc người dân phải thực hiện quyền bầu cử của mình. Việc áp dụng nguyên tắc bầu cử tự do đã đưa đến một thực tế là số cử tri tham gia bầu cử ở Mỹ thường thấp. Các số liệu nghiên cứu cho thấy, tỷ lệ cử tri đi bầu trong các cuộc bầu cử tổng thống đã giảm mạnh trong những năm từ 1960 đến 1988 (năm 1960 là 63% và năm 1988 là 50%). Đến năm 1992, tỷ lệ này đã nhích lên một chút (55%), nhưng trong những cuộc bầu cử tổng thống các năm 1996, 2000

và 2004 thì số cử tri đi bầu cũng chỉ duy trì ở mức trên dưới 50 %.

407 | 606

Có thể nói, hệ thống luật pháp Mỹ hiện nay đã đảm bảo về mặt hình thức quyền tham gia lựa chọn các nhân vật chủ chốt trong bộ máy nhà nước của mọi người dân.

Bầu cử tổng thống:

Trong các cuộc đua thì cuộc chạy đua vào Nhà trắng giành chức vụ tổng thống Mỹ là điển hình và quyết liệt nhất. Về thực chất đây là cuộc cạnh tranh giữa hai đảng lớn là đảng Dân chủ và đảng Cộng hoà. Để giành được vị trí quyền lực này, mỗi đảng đều xây dựng cho mình một cương lĩnh tranh cử, lựa chọn ứng cử viên, tìm nguồn tài trợ cho chiến dịch vận động tranh cử.

Hiến pháp Mỹ quy định bầu cử tổng thống được tiến hành một cách gián tiếp. Tổng thống không phải do người dân trực tiếp bầu ra, mà do cử

tri đoàn bỏ phiếu lựa chọn. Thành viên của cử tri đoàn được gọi là đại cử

tri. Mỗi bang có số đại cử tri bằng số thượng nghị sỹ và hạ nghị sỹ của bang đó cộng lại. Để trở thành tổng thống, một ứng cử viên phải giành được ít nhất 270 phiếu của cử tri đoàn. Theo quy định của hiến pháp, các đại cử tri không được là quan chức của chính phủ hoặc nghị sỹ quốc hội, nhưng những người này lại mang tính đảng phái rõ rệt. Hầu hết các đại cử

tri phải cam kết bỏ phiếu cho đảng mà họ đứng tên đại diện. Cũng đã có trường hợp các đại cử tri không thực hiện cam kết, (điều này rất hiếm khi 408 | 606

xảy ra), nhưng chưa bao giờ nó đủ sức nặng để thay đổi kết quả của cuộc bầu cử. Do vậy, nhìn vào thành phần đại cử tri người ta có thể biết trước được ứng cử viên nào sẽ trở thành tổng thống.

Về cơ bản, quá trình bầu cử tổng thống Mỹ trải qua ba giai

đoạn

Giai đoạn bầu cử sơ bộ: Cách thức cơ bản để lựa chọn ứng cử viên tổng thống của một đảng thường được tiến hành thông qua các cuộc bầu cử sơ

bộ. Để được đề cử chính thức tại hội nghị đảng toàn quốc, một ứng cử

viên tổng thống phải giành được tối đa số phiếu bầu tại cuộc bầu cử sơ bộ.

Hiện nay, hầu hết các bang ở Mỹ đã tổ chức các cuộc bầu cử sơ bộ để lựa chọn ứng cử viên tổng thống. Mục đích của các cuộc bầu cử sơ bộ là nhằm tìm hiểu mức độ ủng hộ của cử tri đối với các ứng cử viên của đảng sẽ tham gia tranh cử trong cuộc tổng tuyển cử.

Cuộc bầu cử sơ bộ thực sự là trận đấu đa phương giữa các ứng cử viên trong cùng một đảng. Mỗi ứng cử viên cùng với những người ủng hộ ông ta phải tích cực tiến hành vận động ở các bang để họ có thể có nhiều đại diện nhất được bầu đi dự đại hội đảng toàn quốc. Người nào có nhiều đại diện ủng hộ tại các bang lọt vào đoàn đại biểu đi dự hội nghị đảng toàn quốc, người đó có nhiều khả năng được lựa chọn làm ứng cử viên duy nhất của đảng.

409 | 606

Cách thức tiến hành bầu cử sơ bộ của đảng Dân chủ và đảng Cộng hoà cũng có những điểm khác biệt. Để củng cố tính thống nhất tổ chức đảng của mình, đảng Dân chủ đã đưa ra các nguyên tắc bầu cử áp dụng trên phạm vi toàn quốc. Đảng Dân chủ cũng yêu cầu 75% số đại biểu của mỗi bang phải được bầu ở những khu vực bầu cử có dân số tương đương với khu vực bầu cử quốc hội để tăng cường sự đại diện của các nhóm thiểu số.

Về mặt lý thuyết, quá trình đề cử ứng cử viên tổng thống thông qua các cuộc bầu cử sơ bộ là một bước tiến trong quá trình dân chủ hoá đời sống chính trị nước Mỹ. Nó đã tạo điều kiện cho đông đảo người dân tham gia vào một trong những sự kiện quan trọng nhất của đời sống chính trị. Mặt khác, theo cách này, các ứng cử viên cũng không còn phải phụ thuộc vào một nhóm nhỏ các nhà lãnh đạo đảng, những người trước đây vốn giữ đặc quyền giới thiệu ứng cử viên.

Giai đoạn hội nghị đảng toàn quốc: Người được chọn là ứng cử viên tổng thống của đảng Dân chủ và đảng Cộng hoà phải giành được đa số

tuyệt đối phiếu bầu của những người tham dự hội nghị đảng. Nếu như

vòng bỏ phiếu đầu tiên không thành, các vòng bỏ phiếu tiếp theo sẽ được thực hiện cho đến khi nào đạt kết quả mới thôi. Sau các vòng bỏ phiếu đầu tiên, các ứng cử viên được ít phiếu thường được vận động rút khỏi danh sách để cho phiếu bầu được tập trung. Bản thân hội nghị đảng toàn 410 | 606

quốc hiện nay cũng ít ý nghĩa hơn so với trước đây. Thực ra đây chỉ là cuộc họp để phê chuẩn những phán quyết của các cuộc bầu cử sơ bộ.

Ngoài việc chính thức đề cử các ứng cử viên tổng thống và phó tổng thống, hội nghị cũng có nhiệm vụ thông qua cương lĩnh tranh cử của đảng.

Ngay sau khi các ứng cử viên chính thức được đề cử thì cuộc vận động tranh cử cũng thực sự bắt đầu. Lúc này, đối thủ của họ không phải là người trong nội bộ đảng nữa, mà là đại diện của các đảng khác. Công việc quan trọng trước tiên đối với ứng cử viên là phải thành lập một tổ chức vận động tranh cử cho mình. Để giành chiến thắng trong bầu cử đòi hỏi các ứng cử viên phải vạch ra được một chiến lược tranh cử rõ ràng. Đây là vấn đề có ý nghĩa then chốt quyết định sự thành bại của chiến dịch.

Có thể nói, chiến dịch vận động tranh cử nhằm tạo cho người dân hình ảnh một vị tổng thống tương lai đầy ấn tượng. Hàng loạt các tài liệu được in ấn, các buổi phỏng vấn được đưa tin trên đài phát thanh và truyền hình, các bài diễn văn được đọc ở khắp mọi nơi. Tất cả các động thái đó của các ứng cử viên là nhằm gây ấn tượng mạnh với các cử tri với một thông điệp duy nhất: “Hãy bỏ phiếu cho tôi!”.

Giai đoạn bầu tổng thống và phó tổng thống: Trong cuộc bầu cử tổng thống, người dân Mỹ không trực tiếp lựa chọn người thắng cử. Thay vì lẽ

411 | 606

đó, họ bỏ phiếu bầu các đại cử tri và những người này sẽ thay măt họ bỏ

phiếu bầu tổng thống. Dựa trên nguyên tắc “người thắng được tất cả”, các ứng cử viên của đảng nào thu được đa số tương đối phiếu bầu ở một bang sẽ giành được toàn bộ số phiếu đại cử tri của bang đó.

Sau khi được bầu, các đại cử tri sẽ gặp nhau tại thủ phủ của bang mình và chính thức bầu tổng thống vào một ngày đã định. Theo quy định, khi một người được đề cử làm tổng thống thì anh ta cũng chọn một người làm phó tổng thống cho mình. Cho nên khi bầu chức tổng thống đồng thời người ta bầu luôn cả chức phó tổng thống. Kết quả bỏ phiếu được gửi đến Washington. Vào ngày mùng 6 tháng Giêng của năm sau, tại phiên họp chung của quốc hội, dưới sự chủ toạ của chủ tịch thượng viện, các phiếu bầu sẽ được mang ra đếm. Ứng cử viên nào giành được đa số tuyệt đối phiếu bầu đại cử tri sẽ là người thắng cử. Tuy nhiên, công đoạn này chỉ có tính hình thức, vì thực tế sau ngày tổng tuyển cử, người ta chỉ cần đếm số đại cử tri của mỗi đảng là đã có thể xác định được ai là tổng thống.

Với một hệ thống như vậy, về mặt lý thuyết, tổng thống có thể được bầu với số phiếu phổ thông ít hơn đối thủ của mình. Thậm chí, tổng thống Mỹ chưa chắc đã là đại diện cho đa số cử tri. Cuộc bầu cử tổng thống năm 2000 giữa ứng cử viên George Bush của đảng Cộng hoà và Al 412 | 606

Gore của đảng Dân chủ là một ví dụ. Ứng cử viên Bush đã thắng cử với số

phiếu phổ thông ít hơn đối thủ của mình.

Bầu cử quốc hội:

Sau bầu cử tổng thống, bầu cử quốc hội là một sự kiện quan trọng thứ hai do vai trò của cơ quan này trong quá trình hoạch định chính sách quốc gia. Bầu cử quốc hội nhìn chung đơn giản hơn nhiều so với bầu cử tổng thống. Có thể chia bầu cử quốc hội ra làm hai giai đoạn: giai đoạn bầu cử

sơ bộ để lựa chọn ứng cử viên của mỗi đảng và giai đoạn bầu chính thức quyết định người thắng cuộc. Tuy nhiên, ở các cuộc bầu cử quốc hội, mỗi đại biểu chỉ phải tranh cử trong khu vực bầu cử của mình, tại bang mình.

Các cuộc bầu cử được quyết định theo phương pháp đa số tương đối (The first past the post). Người trúng cử là người giành được số phiếu cao hơn đối thủ của mình, kể cả trường hợp số phiếu bầu không vượt quá 50%.

Việc áp dụng phương pháp tính phiếu này trong các đơn vị bầu cử một đại diện thường dẫn tới sự tồn tại của hệ thống hai đảng. Các ứng cử viên độc lập hoặc ứng cử viên của các đảng thứ ba thường ít có cơ hội thắng cử.

Chính vì vậy, cách tốt nhất để một ứng cử viên có cơ hội thắng cử là anh ta phải trở thành đảng viên của một trong hai đảng lớn. Trong suốt tiến trình lịch sử nước Mỹ, hầu như chỉ có hai đảng Dân chủ và Cộng hoà thay nhau nắm quyền.

413 | 606

Trong thời gian trước đây, các cuộc bầu cử quốc hội mang nặng tính đảng, các ứng cử viên do ban lãnh đạo đảng quyết định. Công việc vận động tranh cử cũng chủ yếu do các đảng đảm nhận. Ngày nay, người Mỹ

ngày càng có xu hướng đặt trọng tâm vào các ứng cử viên nhiều hơn là vào tổ chức đảng trong các cuộc bầu cử. Những cuộc tranh luận của các ứng cử viên trên truyền hình, những cuộc tiếp xúc, gặp gỡ, thư từ… và các khía cạnh khác của cuộc bầu cử hiện đại đã làm cho cử tri ý thức rõ hơn về vai trò của các ứng cử viên với tư cách cá nhân. Và kết quả là ngoài sự

cân nhắc tính đảng của mình, cử tri đã bắt đầu tính đến điểm yếu và điểm mạnh của từng ứng cử viên.

Một trong những nhân tố có ý nghĩa quyết định cho sự thành công của một cuộc bầu cử là vận động tranh cử. Theo các chuyên gia trong lĩnh vực này thì trở ngại lớn nhất trong các cuộc đua của các ứng cử viên vào quốc hội là khả năng thanh toán cho những chi phí của cuộc vận động. Điều này đòi hỏi những người tham gia phải có một khả năng tài chính dồi dào. Nếu không, mọi cố gắng của họ có thể sẽ trở nên vô nghĩa.

Nhìn chung, hoạt động bầu cử ở Mỹ về hình thức là công việc lựa chọn người đại diện cho người dân, nhưng về thực chất, đó là một cuộc đua giành quyền lực giữa các đảng phái, các lực lượng xã hội, với sự tham gia, tác động và ảnh hưởng của tất cả các thành tố trong hệ thống chính trị.

414 | 606

2.5. Hoạt động của HTCT

2.5.1. Hệ thống đảng phái

Trong nền chính trị Mỹ, các đảng phái chính trị có một vai trò đặc biệt quan trọng. Các đảng không chỉ cung cấp ứng cử viên cho các cuộc bầu cử, mà còn có ảnh hưởng về tổ chức, về các quyết định của đảng trong cơ

quan lập pháp. So với các nền dân chủ phương Tây khác, hệ thống đảng phái ở Mỹ cũng có những điểm khác biệt đáng kể.

- Các đảng chính trị ở Mỹ thực chất chỉ là những đảng bầu cử: Đó là những liên minh rộng lớn, lỏng lẻo và không có một chương trình nhất quán. Cứ bốn năm một lần, vào dịp chuẩn bị bầu cử tổng thống, các đảng lại thông qua quan điểm chung về chương trình trong hội nghị đề cử ứng cử viên tổng thống. Thông thường, các đảng chính trị Mỹ quan tâm hàng đầu tới việc phải chiến thắng trong các cuộc bầu cử và giành được các vị trí trong chính phủ. Chính vì vậy, cả hai đảng cầm quyền không tìm cách nhấn vào sự khác biệt trong chính sách, không đại diện cho các giá trị

khác nhau, bởi điều này có thể gây khó khăn cho bản thân các đảng, làm chia rẽ và xói mòn sự đoàn kết bề ngoài của liên minh rộng lớn, đa thành phần của các đảng. Nguyên nhân của tình trạng này là do Mỹ là một quốc gia rộng lớn và hết sức đa dạng, nên để xây dựng được một đảng đủ mạnh 415 | 606

có thể giành được sự ủng hộ của đa số cử tri đòi hỏi phải có một liên minh gồm rất nhiều tầng lớp, chủng tộc, tôn giáo, khu vực… khác nhau.

Trong khi đó, đa số các cử tri Mỹ đều có quan điểm tương đối trung dung. Các cử tri bình thường không hăng hái tham gia vào các hoạt động của đảng, ít có cam kết về lý tưởng và thiên về tán thành những quan điểm ôn hoà hơn.

- Các đảng ở Mỹ nhìn chung được định hướng một cách thực dụng chứ

không phải là những đảng theo khuynh hướng tư tưởng. Cả đảng Dân chủ và đảng Cộng hoà đều có xu hướng ủng hộ cho những quan điểm có tính ôn hoà trong xã hội. Họ không quan tâm đến các vấn đề lý luận hay tư tưởng một cách cứng nhắc. Họ hướng tới sự ủng hộ của tất cả các nhóm người khác nhau trong xã hội, không có sự phân biệt về giai cấp, tầng lớp, sắc tộc, tôn giáo… Các đảng luôn đưa ra những quan điểm sao cho có thể thu hút được các trào lưu tư tưởng rộng rãi nhất của người Mỹ.

- Hệ thống hai đảng thay nhau cầm quyền: Theo những thống kê gần đây, hiện nước Mỹ có hàng trăm đảng phái chính trị đang tồn tại và hoạt động, tạo ra một bức tranh chính trị khá đa dạng và phong phú, nhưng trên thực tế chỉ có hai đảng lớn là đảng Dân chủ và đảng Cộng hoà thay nhau cầm quyền ở hầu như tất cả các cấp độ từ chính quyền liên bang, chính quyền bang, cho đến chính quyền địa phương. Các đảng nhỏ khác 416 | 606

chỉ có thể tham dự vào đời sống chính trị ở một mức độ hạn chế, có thể

giành thắng cử ở một vài cấp chính quyền địa phương nào đó.

Có bốn lý do giải thích cho sự tồn tại của chế độ hai đảng ở

Mỹ:

Thứ nhất, đó là thuyết nhị nguyên mang tính lịch sử về xung đột chính trị tại Mỹ giữa những người theo chủ nghĩa liên bang và những người chống chủ nghĩa liên bang.

Thứ hai, các cử tri Mỹ nhìn chung là những người có tư tưởng ôn hoà, không muốn có những lựa chọn chính trị mang tính cực đoan. Các đảng phái chính trị theo tư tưởng cực tả hoặc cực hữu đều không có chỗ đứng trong nền chính trị nước Mỹ.

Thứ ba, cấu trúc của hệ thống bầu cử ở Mỹ khuyến khích sự chi phối của hệ thống hai đảng. Nước Mỹ áp dụng hệ thống bầu cử theo phương pháp đa số tương đối và hệ thống này gây khó khăn cho những ứng cử

viên của các đảng thứ ba.

Cuối cùng, các đảng Dân chủ và đảng Cộng hoà tiếp tục chi phối nền chính trị Mỹ bởi sự linh hoạt, dễ dàng thích nghi với những thay đổi về

mặt xã hội của chúng. Khi cần thiết, các đảng này sẵn sàng chấp nhận những quan điểm khác biệt để mở rộng liên minh của mình bằng cách thu hút bất kỳ một đảng thứ ba nào nổi lên.

417 | 606

2.5.2. Về cơ chế phân quyền giữa các nhánh quyền lực

Cách thức tổ chức bộ máy nhà nước Mỹ hiện nay áp dụng tư tưởng phân quyền một cách triệt để. Ba cơ quan lập pháp, hành pháp và tư pháp với các cơ cấu nhân sự riêng biệt, đảm nhiệm những phần công việc khác nhau trong chu trình chính sách quốc gia. Các biện pháp kiềm chế và đối trọng quyền lực, dùng quyền lực để hạn chế quyền lực, đã tạo ra một cơ

chế kiểm soát quyền lực hiệu quả ngay trong bản thân bộ máy nhà nước.

Tuy nhiên, sự phân quyền giữa các nhánh quyền lực cũng chỉ mang tính tương đối, bởi mỗi nhánh quyền lực khi thực thi nhiệm vụ của mình cũng đã thực hiện một phần, hoặc phụ thuộc vào các nhánh quyền lực khác. Chẳng hạn, cơ quan hành pháp Mỹ không chỉ thuần tuý đóng vai trò thực thi các chính sách, các luật đã được cơ quan lập pháp thông qua một cách thụ động. Trên thực tế, nhánh quyền lực này cũng có vai trò quan trọng trong quá trình lập pháp. Các thống kê cho thấy, có khoảng gần 50% các dự luật được đưa ra thảo luận tại quốc hội Mỹ là do cơ quan hành pháp soạn thảo và kiến nghị. Việc tổng thống có quyền phê chuẩn cuối cùng vào các văn bản luật để hợp pháp hóa quá trình xây dựng luật, cũng như quyền phủ quyết đối với các dự luật nào đó chứng tỏ vị thế quan trọng của tổng thống đối với quá trình lập pháp. Đối với nhánh tư pháp, 418 | 606

theo quy định của pháp luật, tổng thống cũng là người có quyền đề xuất các ứng cử viên cho chức thẩm phán của tòa án tối cao khi các vị trí quyền lực này khuyết. Cũng tương tự, Quốc hội Mỹ cũng nắm giữ một số quyền tư pháp như quyền điều tra, tiến hành các thủ tục đàn hạch khi tổng thống có các dấu hiệu sai phạm, có quyền đình chỉ một số quyết định của tổng thống và có quyền phê chuẩn đối với các chức danh của cơ quan tư

pháp…

Như vậy, khi nói tới việc phân chia quyền lực giữa các nhánh của tổ

chức bộ máy nhà nước Mỹ nên hiểu đó là sự phân chia một cách tương đối. Còn trên thực tế, không một nhánh quyền lực nào có thể hoạt động độc lập một cách tuyệt đối. Để bộ máy nhà nước vận hành một cách thông suốt và hiệu quả thì nhất định giữa các nhánh phải có sự hợp tác, phối hợp với nhau. Nếu giữa các nhánh quyền lực không tìm được tiếng nói chung, không có sự phối hợp trong quá trình ra chính sách, thì chắc chắn hệ thống chính trị sẽ rơi vào khủng hoảng. Thực tiễn nền chính trị

Mỹ cho thấy, hiếm khi tình trạng này xảy ra, hoặc có xảy ra cũng chỉ ở

những thời điểm nhất định nào đó; còn tình trạng hợp tác, thỏa hiệp giữa các nhánh quyền lực vẫn là xu hướng chủ đạo.

419 | 606

2.5.3. Sự tham dự của các nhóm lợi ích trong quá trình hoạch

định chính sách

Hoạt động chính của các nhóm lợi ích trong nền chính trị Mỹ là họat động vận động hành lang. Hầu hết các nhóm lợi ích đều có đại diện tại Washington để bảo vệ cho lợi ích của họ. Những nhà vận động hành lang chuyên nghiệp thường là những người rất có kinh nghiệm về các thủ tục lập pháp, có quan hệ mật thiết với các quan chức ở cả cơ quan lập pháp và hành pháp. Nhiều người trong số này đã từng là nghị sỹ quốc hội, hoặc là quan chức chính phủ. Họ sử dụng tri thức và quan hệ sẵn có để vận động các nhà hoạch định chính sách bảo trợ, hoặc ủng hộ cho các dự luật do nhóm lợi ích mà họ là đại diện đề xuất. Đổi lại, các nhóm lợi ích sẽ có những món “lại quả” cho các nhà hoạch định chính sách dưới các hình thức khác nhau. Đó có thể là lời hứa sẽ đóng góp nhiều tiền bạc cho quỹ

tranh cử của họ trong nhiệm kỳ sau, hoặc có thể là những món quà, những chuyến du lịch miễn phí do các nhóm lợi ích trang trải…

Trong một xã hội đa nguyên như xã hội Mỹ, có rất nhiều nhóm lợi ích khác nhau cùng tồn tại. Tuy nhiên, trên thực tế, khả năng tác động đến quá trình hình thành chính sách của chính phủ lại khác nhau một cách rõ rệt giữa các nhóm, giữa các vùng và giữa các cấp độ tác động. Các nhóm lợi ích có số lượng thành viên lớn thường là những nhóm chỉ giành được 420 | 606

những mục tiêu chung chung, trong khi các nhóm nhỏ có tính cố kết lại thường đạt được những kết quả rõ nét, thiết thực hơn.

III. KẾT LUẬN VÀ NHẬN XÉT SO SÁNH

1. Tạo ra một cơ chế kiểm soát quyền lực hiệu quả

Một trong những nan giải của dân chủ là sau khi người dân ủy quyền cho những đại diện, thì bằng cách nào họ có thể kiểm sóat được các đại diện của mình, khiến cho các đại diện không thể lạm dụng quyền lực. Đây cũng là một đề tài gây nhiều tranh cãi trong các nhà tư tưởng, các nhà nghiên cứu chính trị từ xưa đến nay.

Là một quốc gia ra đời muộn hơn rất nhiều so với các cường quốc trên thế giới, dựa trên những bài học kinh nghiệm từ các mô hình chính trị đã có trong lịch sử, cũng như từ kinh nghiệm thực tế của các bang đầu tiên, các nhà lập quốc Mỹ đã thiết kế cho mình một mô hình chính trị riêng.

Về cơ bản, HTCT Mỹ hiện nay vẫn giữ nguyên những nguyên tắc đã được định hình từ thời lập quốc, đó là: tự do dân chủ, chế độ liên bang, quyền của người dân… Với cách thức tổ chức bộ máy nhà nước theo nguyên tắc tam quyền phân lập triệt để, một cơ chế kiểm soát và cân bằng quyền lực giữa các cơ quan của chính phủ đã được hình thành. Cơ chế này không cho phép quyền lực tập trung quá nhiều trong tay một cá nhân, hay một 421 | 606

cơ quan nào. Ba cơ quan lập pháp, hành pháp và tư pháp luôn ở thế cân bằng. Biện pháp dùng quyền lực để hạn chế quyền lực đã tạo ra một cơ

chế kiểm sóat quyền lực hữu hiệu ngay trong bản thân bộ máy. Điều này đã làm hạn chế một cách đáng kể khả năng lạm dụng quyền lực của các cơ

quan công quyền. Bất kỳ một hành động nào của các cơ quan của chính phủ có dấu hiệu vi phạm pháp luật đều có thể bị phơi bày trước công chúng.

Cách thức tổ chức bộ máy nhà nước Mỹ được nhiều người đánh giá là hiệu quả. Trên thực tế, Mỹ là một trong những quốc gia có tỷ lệ tham nhũng thấp trên thế giới. Tính hiệu quả của HTCT còn thể hiện ở chỗ

nó có khả năng đáp ứng các yêu cầu phát triển của xã hội trên mọi phương diện: kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội.

2. Một HTCT hoạt động ổn định

Các nguyên tắc hoạt động đã được thể chế hoá một cách cao độ cho phép HTCT Mỹ hoạt động một cách ổn định, không bị xáo trộn trước những biến động của tình hình quốc tế, hay sự thay đổi của các nhà lãnh đạo trong nước. Thể chế đó không cho phép bất kỳ một cá nhân nào có thể

dễ dàng thao túng, thay đổi các mục tiêu phát triển đã được vạch ra. Các tổng thống, các nghị sỹ quốc hội đại diện cho các đảng chính trị, các lợi 422 | 606

ích khác nhau có thể bị thay thế liên tục qua các kỳ bầu cử, nhưng dù họ

đại diện cho đảng phái chính trị nào thì những luật chơi chung đã được thoả thuận vẫn được tôn trọng và thừa nhận. Sự chấp nhận các luật chơi và kết quả của cuộc chơi của các đối thủ tham gia đã tạo cho nước Mỹ có một hệ thống chính trị ổn định. Mặc dù các đảng phái chính trị luôn cạnh tranh với nhau nhằm giành quyền kiểm sóat bộ máy nhà nước, nhưng họ vẫn cùng chia sẻ những cam kết chung và cùng hướng tới những giá trị cơ bản của xã hội: đó là chế độ nhà nước cộng hòa, tôn trọng hiến pháp và các nguyên tắc của nó, ủng hộ chế độ sở hữu tư nhân, phát triển nền kinh tế thị trường, ủng hộ luật pháp và trật tự. Các thể chế

chính trị vốn đã tồn tại và được tuân theo hàng trăm năm nay vẫn tiếp tục có chỗ đứng trong đời sống chính trị. Tính ổn định và hiệu quả của HTCT là một cơ sở quan trọng giúp cho Mỹ trở thành một trong những cường quốc kinh tế và chính trị hàng đầu thế giới.

3. Hoạt động chính trị bị thương mại hoá cao độ

Một nhà chính trị Mỹ đã từng nhận xét rằng, “tiền là nguồn sữa mẹ của chính trị”. Điều này càng trở nên thực tế trong đời sống chính trị Mỹ

trong những thập kỷ gần đây. Hoạt động chính trị đã bị thương mại hoá 423 | 606

một cách cao độ, đặc biệt là trong các cuộc bầu cử tổng thống và bầu cử

quốc hội.

Cũng không phải là quá đáng khi có người cho rằng, chìa khoá cho sự

thành công của một cuộc bầu cử ở Mỹ là vận động tranh cử và điểm quan trọng nhất của vận động tranh cử là vấn đề tài chính. Theo các nhà phân tích chính trị thì trở ngại lớn nhất trong cuộc đua của các ứng cử viên là khả năng thanh toán cho những chi phí của cuộc vận động. Điều này đòi hỏi những ngừơi tham gia tranh cử phải có một khả năng tài chính khổng lồ.

Theo số liệu của Uỷ ban bầu cử liên bang Mỹ, trong chiến dịch vận động tranh cử tổng thống năm 2004, ứng cử viên của đảng Cộng hoà George Bush đã chi hết khoảng 345 triệu USD, trong khi đó ứng cử viên của đảng Dân chủ John Kerry chi hết khoảng 310 triệu USD.

Nếu xét trên bình diện lý thuyết thì mọi người dân Mỹ nếu có đủ điều kiện đều có thể tham gia tranh cử. Nhưng, trên thực tế, với mức độ

thương mại hóa ngày càng cao của các chiến dịch vận động tranh cử, thì những người lao động bình thường không bao giờ có đủ điều kiện để

tham gia. Đối với họ, chính trị thực sự chỉ là thứ “trò chơi xa xỉ” của những kẻ có tiền.

424 | 606

4. Hệ thống hai đảng thay nhau cầm quyền Theo quy định hiện hành, việc hình thành các đảng phái chính trị ở Mỹ là hoàn toàn tự do. Tuy nhiên, các quy định hiện nay của luật pháp Mỹ gần như không cho phép một đảng thứ ba nào có thể phát triển ở tầm vóc toàn quốc để có đủ năng lực cạnh tranh với hai đảng lớn. Những yêu cầu về mặt pháp lý và nhất là những quy định cụ thể ở từng bang khiến cho các đảng thứ ba khó có thể vượt qua những rào cản để trở thành đối thủ

cạnh tranh ngang sức với hai đảng lớn.

Vậy ai là người đưa ra những rào cản đó? Chính đảng Dân chủ và đảng Cộng hoà đang kiểm soát bộ máy quyền lực ở các bang của nước Mỹ đã đưa ra các quy định trên để bảo vệ lợi ích của họ. Ở điểm này, hai đảng đã trở thành một liên minh quyền lực vững chắc để ngăn chặn sự nổi lên của các đảng thứ ba.

5. Xu hướng thờ ơ chính trị

Theo quy định của luật pháp Mỹ, những công dân từ 18 tuổi trở lên và thoả mãn các điều kiện do tiểu bang nơi họ cư trú đặt ra có quyền đi bầu cử. Thế nhưng ngày càng có nhiều người đáp ứng được các điều kiện trên đã không thực hiện quyền công dân của mình. Trong các cuộc bầu cử

tổng thống Mỹ gần đây chỉ có khoảng 50% cử tri đi bầu. Trong các cuộc 425 | 606

bầu cử khác, chẳng hạn như các cuộc bầu cử ở cấp bang và cấp địa phương, tỷ lệ cử tri đi bầu thậm chí còn thấp hơn rất nhiều.

Có một thực tế là rất nhiều người Mỹ thờ ơ với chính trị. Các nghiên cứu gần đây cho thấy, những người không đi bầu thường là những người ít học, những người da màu, những người sống ở vùng nông thôn, ở các bang miền Nam, những người nghèo, những công nhân cổ xanh, những người quá già hoặc quá trẻ. Phần lớn những người đi bầu là người da trắng, ở độ tuổi trung niên, có trình độ từ trung học trở lên, những công nhân cổ cồn, những người sống ở thành phố hoặc ngoại vi thành phố, những người có đời sống sung túc.

Dựa vào các cuộc thăm dò dư luận người ta cũng biết được rằng, người Mỹ ít biết về chính trị. Chỉ có ½ số cử tri nhớ tên vị dân biểu của họ ở

quốc hội và chỉ 1/5 số cử tri hiểu về cách thức mà các dự luật ở quốc hội được thông qua .

Những biện giải cho việc người dân không tham gia bầu cử thường tập trung vào nguyên nhân do sự hiểu biết hay sự thờ ơ chính trị của họ, hoặc do những vướng mắc từ hệ thống bầu cử. Nhưng mặt khác, có thể nói, việc ít người tham gia bầu cử như hiện nay là dấu hiệu cho thấy sự bất bình của dân chúng đối với các chính sách, hay các chương trình do hai đảng Dân chủ và Cộng hoà đưa ra.

426 | 606

Nguồn: Lưu Văn Quảng. Chương 3, “Hệ thống chính trị Mỹ”. Chính trị

học so sánh: Cách tiếp cận và so sánh các hệ thống chính trị trên thế giới. Học viện hành chính quốc gia. 2010.

427 | 606

BÀI BỐN

HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ PHÁP

Tác giả: Tống Đức Thảo

I. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI

Cộng hòa Pháp là một quốc gia lớn nằm ở Tây Âu. Pháp là một trong những trụ cột kinh tế - chính trị của khối Liên minh châu Âu, là thành viên của nhóm các nước phát triển nhất thế giới G7, và là thành viên thường trực Hội đồng bảo an Liên hợp quốc, đứng đầu khối Pháp ngữ

(Fracophonie).

Tổ tiên người Pháp là người Gôloa (Gaulois). Xét về nhân chủng, dân tộc Pháp là sự kết hợp cả ba dòng tộc lớn xuất hiện vào thời tiền sử ở

châu Âu: Dòng tộc Địa Trung Hải, vùng Bắc Âu và vùng núi Anpơ. Pháp còn chịu sự đồng hóa của các bộ tộc bên ngoài qua các cuộc chiến tranh xâm lược: Quân La Mã, các bộ tộc người Đức, quân Hunggari từ phía Đông, quân Normands từ phía Bắc, quân Ả rập ở phía Nam. Ngoài ra, làn sóng nhập cư vào Pháp đã làm thay đổi đáng kể thành phần kết cấu dân tộc. Nếu vào năm 1851 số người nước ngoài chiếm 1% dân số Pháp thì 428 | 606

hiện nay số người nhập cư ở Pháp chiếm 6,3% dân số. Những đặc điểm này đã chi phối rất lớn đến quá trình hình thành và phương thức vận hành của hệ thống chính trị Pháp trong lịch sử cũng như hiện tại.

Pháp hiện nay có bốn tôn giáo chính: đạo Thiên Chúa, đạo Tin Lành, đạo Hồi, đạo Do Thái. Phật giáo cũng xuất hiện cùng với sự có mặt của những người châu Á, song chưa đáng kể. Trong lịch sử, vai trò của Thiên chúa giáo là vô cùng quan trọng và có lúc đã lấn át cả quyền lực của chính quyền. Chính quyền trở thành công cụ thực hiện quyền lực của nhà thờ

Thiên chúa giáo. Tuy hiện tại không có mâu thuẫn lớn về tôn giáo nhưng từ sau sự kiện 11/9, nếu không có các ứng xử thích hợp các mâu thuẫn tôn giáo vẫn có khả năng phát triển.

Dù là nước công nghiệp hóa cao, với tầng lớp trung lưu chiếm đa số, nhưng xã hội Pháp lại có sự những biểu hiện khá rõ về chia rẽ giai cấp trong nhận thức. Bản thân sự chia rẽ này giữa các tầng lớp được thể hiện khá rõ và phổ biến ngay trong phong cách sống, cũng như thái độ chính trị và nền tảng học vấn.

Pháp là một trong những nước có lịch sử hiến pháp phong phú nhất thế giới, cùng với Mỹ là những nước đầu tiên đưa ra và thực hiện những ý tưởng hiện đại của hiến pháp. Lịch sử hiế n pháp bắt đầu từ cuộc Cách mạng Pháp 1789. Trong 169 năm từ năm 1789 đến năm 1958 trải qua 12

429 | 606

chế độ chính trị với 16 bản hiến pháp khác nhau, trong đó có 5 nền cộng hòa, 2 đế chế, 1 chế độ phát xít, vài chính phủ lâm thời; Khuynh hướng thay đổi khá cực đoan từ dân chủ quá trớn (vô tổ chức) sang độc tài có kỷ

luật (quân chủ hay đế chế) trước khi đạt tới chế độ chính trị ổn định từ

năm 1958 với nền Cộng hòa thứ năm hiện nay.

II. CẤU TRÚC QUYỀN LỰC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA HỆ THỐNG

CHÍNH TRỊ

2.1. Nghị viện

Nghị viện Cộng hòa Pháp theo mô hình lưỡng viện bao gồm Thượng viện (Le Senat) và Hạ viện - Quốc hội (L'Assemblée nationnal). Nghị viện Pháp có các chức năng cơ bản sau: Lập hiến, lập pháp, giám sát quyền lực nhà nước, thông qua các vấn đề quan trọng của đất nước, chế ước các nhánh quyền lực khác, tham gia thiết định nên các cơ quan nhà nước, phân bổ tài chính, phê chuẩn các điều ước quốc tế, tổ chức trưng cầu dân ý. Để thực hiện các chức năng quan trọng trên đây, Hiến pháp năm 1958

đã quy định một loạt thẩm quyền của Nghị viện trên các lĩnh vực khác nhau và kể cả trình tự để hiện thực hóa các thẩm quyền này.

Hạ viện bao gồm 557 đại biểu do nhân dân trực tiếp bầu thông qua cuộc bầu cử toàn quốc với nhiệm kỳ 5 năm. Thượng viện gồm 321 thành 430 | 606

viên, bao gồm các đại biểu của các vùng, các tỉnh và các hội đồng địa phương của các vùng, tỉnh, được bầu gián tiếp bởi các đại cử tri, có nhiệm kỳ 9 năm, cứ ba năm bầu lại 1/3.

Hệ thống lưỡng viện ở Pháp tồn tại từ năm 1875 với sự hình thành của Nền Cộng hòa thứ Ba. Ban đầu, quyền lực thực tế nghiêng hẳn về Thượng viện1 - thiết chế mang nhiều tính bảo hoàng thời đó. Cùng với sự phát triển của nền dân chủ, Thượng viện mất dần vai trò của mình vì không thể đại diện cho quyền lực rộng lớn của nhân dân như Hạ viện được. Ngày nay, trong cơ cấu của Nền Cộng hòa thứ Năm, Thượng viện Pháp chỉ xuất hiện chủ yếu như một “cơ quan tư vấn”. Trong khi đó, vai trò và năng lực thực sự của Hạ viện ngày càng được khẳng định so với Thượng viện và với các nhánh quyền lực khác.

Hạ viện có vai trò lớn trong việc thành lập Chính phủ. Thủ tướng Pháp vừa phải chịu trách nhiệm trước Tổng thống cộng hòa vừa phải chịu trách nhiệm trước Hạ viện. Hạ viện Pháp giám sát và kiềm chế Chính phủ và Thủ tướng bằng chế định chất vấn và bỏ phiếu bất tín nhiệm đối với Chính phủ và Thủ tướng. Trong quá trình lập pháp, Hạ viện cũng có tiếng nói cuối cùng trong việc thông qua một dự án luật, bất kể kết quả

bỏ phiếu của Thượng viện. Như vậy, quyền lực của Nghị viện hiện nay thực chất tập trung ở Hạ viện.

431 | 606

Trong cơ cấu của các Viện, mỗi Viện đều có chủ tịch, các Phó chủ tịch, các thư ký và các nhà quản lý tài chính. Để giúp cho hoạt động của Viện có chiều sâu và hiệu quả, mỗi Viện đều có các uỷ ban chuyên môn, ban tư

vấn, ban thư ký và đội ngũ giúp việc. Trong trường hợp khuyết danh Tổng thống thì Chủ tịch Thượng viện tạm thời thực hiện các nhiệm vụ

của nguyên thủ quốc gia. Chủ tịch mỗi Viện có quyền bổ nhiệm 3 thành viên của Hội đồng bảo hiến (Chủ tịch Thượng viện bổ nhiệm 3 thành viên, Chủ tịch Hạ viện bổ nhiệm 3 thành viên và Tổng thống Cộng hòa bổ nhiệm 3 thành viên). Chủ tịch Hạ viện giữ vị trí chủ tọa Hội nghị phê chuẩn các quy định sửa đổi Hiến pháp. Tổng thống phải tham khảo ý kiến của chủ tịch các Viện của Nghị viện trước khi tuyên bố tình trạng khẩn cấp. Chủ tịch hai Viện có quyền quyết định việc bãi bỏ các kiến nghị về

luật và kiến nghị sửa đổi hiến pháp khi Chính phủ tuyên bố phạm vi của các văn bản đó thuộc lĩnh vực lập quy.

Các uỷ ban pháp luật được tổ chức dưới hai hình thức các uỷ ban thường trực và lâm thời. Các Uỷ ban thường trực được hình thành với số

lượng tỷ lệ với số thành viên của các nhóm đảng. Các uỷ ban thường trực nghiên cứu các dự án luật do các nghị sỹ đệ trình và trong một chừng mực nào nhất định thực hiện chức năng giám sát đối với hoạt động của Chính phủ. Trong nền Cộng hòa thứ năm, số lượng các uỷ ban của mỗi viện bị

432 | 606

hạn chế ở mức không quá sáu uỷ ban và điều này đôi khi dẫn đến sự quá tải của các uỷ ban khi phải nghiên cứu các vấn đề có độ phức tạp cao. Mỗi nghị sỹ phải là thành viên của một trong số các uỷ ban của Nghị viện. Mỗi uỷ ban bầu ra chủ tịch và ban lãnh đạo của uỷ ban. Chính phủ có nghĩa vụ

phải đệ trình cho ủy viên của uỷ ban tài chính tất cả các tài liệu cần thiết để tạo thuận lợi cho hoạt động của các uỷ ban đó. Tuy nhiên, đặc quyền này chỉ dành riêng cho các ủy viên của các uỷ ban tài chính mà không phải cho tất cả các uỷ ban khác.

Các uỷ ban chuyên môn được triệu tập theo đề nghị của Chính phủ hay của một Viện để nghiên cứu và xem xét những văn bản nhất định. Những uỷ ban chuyên môn của Hạ viện có 41 thành viên được lựa chọn dựa trên tỷ lệ số lượng thành viên các nhóm đảng và 24 thành viên được Thượng viện bầu theo biểu quyết đa số.

Địa vị pháp lý của các nghị sỹ không khác biệt so với các đại biểu dân cử của các nước khác. Các nghị sỹ được xem là người đại diện cho lợi ích của toàn dân tộc, của nhân dân và thực hiện chức năng của mình trên cơ

sở uỷ quyền của nhân dân. Nghị viện họp công khai, dành một số ghế

nhất định cho đại diện của các phương tiện thông tin đại chúng, việc công bố bài phát biểu của mỗi nghị sỹ, các tài liệu tại các lần thảo luận trong Nghị viện, và việc in ấn các danh sách nghị sỹ theo mỗi lần biểu quyết, 433 | 606

trong chừng mực nhất định đã chỉ cho nhân dân biết quá trình hoạt động của nghị sỹ mà mình đã bầu lên.

Pháp thực hiện chế độ không kiêm nhiệm chức vụ. Theo quy định của luật, những người có chức vụ có thể trở thành nghị sỹ nhưng họ phải từ

bỏ các chức vụ đó trong một thời gian nhất định nếu trúng cử. Mục đích của quy định này không chỉ bảo đảm tính độc lập của các nghị sỹ mà còn tạo điều kiện và khả năng để các nghị sỹ tập trung vào việc thực hiện nhiệm vụ đại biểu của mình. Các nghị sĩ được áp dụng quyền miễn trừ, được hình thành từ từ chế độ không chịu trách nhiệm và bất khả xâm phạm và được cung cấp tài liệu để nghị sỹ có thể đảm bảo hoạt động của mình. Bên cạnh đó, các nghị sỹ còn được hưởng chế độ trợ cấp tương đối cao.

Các nghị sĩ phải thực hiện chế độ kê khai tài sản: trong thời hạn 15

ngày kể từ khi nhậm chức, Hạ nghị sỹ phải trình lên Ban lãnh đạo Hạ

viện bản kê khai tài sản với các thông tin về tổng giá trị tài sản riêng của mình và trong trường hợp cần thiết phải kê khai tài sản chung của cả hai vợ chồng hay tài sản được công nhận là tài sản được công nhận là không phân chia theo Bộ luật Dân sự. Thủ tục này có ý nghĩa bảo đảm sự trong sạch về tài chính của các nghị sỹ trong thời gian tiến hành công tác đại biểu của mình.

434 | 606

Chức năng lập pháp của nghị viện bao gồm việc thông qua các luật thường, các luật về tổ chức và các luật sửa đổi Hiến pháp. Đặc điểm của việc ban hành luật thường có sự hạn chế thẩm quyền của Nghị viện. Điều 34 Hiến pháp năm 1958 đã liệt kê các vấn đề thuộc phạm vi lập pháp của Nghị viện. Tất cả các vấn đề khác ngoài danh mục nêu trên thuộc thẩm quyền của Chính phủ. Các tranh chấp về các quy định, về thẩm quyền do Hội đồng bảo hiến giải quyết. Bên cạnh việc xác định rõ những vấn đề

thuộc thẩm quyền lập pháp của Nghị viện, các quyền hạn của Nghị viện trong lĩnh vực nói trên cũng bị hạn chế: Thứ nhất, Tổng thống có những khả năng hành động nhất định thông qua Chủ tịch các Viện của Nghị

viện khi cuộc trưng cầu dân ý được tổ chức theo quy định tại Điều 11

Hiến pháp; Thứ hai, Nghị viện có thể uỷ quyền lập pháp cho Chính phủ

đối với một số vấn đề nhất định theo quy định tại Điều 38 Hiến pháp.

Ngoài những luật thông thường, Nghị viện còn ban hành các luật về tổ

chức mà thủ tục thông qua chúng có những quy tắc khác biệt. Thứ nhất, trước khi dự án luật về tổ chức được xem xét tại các Viện của Nghị viện thì cần một khoảng thời gian 15 ngày để các nhóm đảng và các nghị sỹ có thể nghiên cứu và định hình quan điểm về dự luật. Thứ hai, các luật tổ

chức có liên quan đến Thượng viện thì phải được cả hai Viện của Nghị

viện thông qua, Thứ ba, nếu Chính phủ áp dụng thủ tục lập Uỷ ban hỗn 435 | 606

hợp của cả Thượng viện và Hạ viện thì luật tổ chức đó cuối cùng chỉ có thể thông qua bởi Hạ viện với đa số phiếu tuyệt đối của các nghị sỹ theo danh sách (có nghĩa là không phụ thuộc vào việc nghị sỹ có mặt hay không trong phiên họp và có hay không tham gia vào việc biểu quyết).

Sáng kiến lập pháp thuộc về Thủ tướng Chính phủ và các nghị sỹ. Về

mặt hình thức, Tổng thống không có quyền này. Các dự án của Chính phủ do các đơn vị của một hay một số bộ chuẩn bị, các dự luật được Hội đồng Bộ trưởng xem xét sau khi có ý kiến của Hội đồng nhà nước với tư

cách là cơ quan tư vấn của chính phủ. Các dự án luật được trình lên Ban lãnh đạo của một Viện của Nghị viện, trừ các dự án luật về tài chính.

Bước tiếp theo của trình tự lập pháp là gửi dự án luật đến các uỷ ban thường trực hay chuyên môn. Uỷ ban nhận được dự án luật hay kiến nghị

về luật sẽ tổ chức thảo luận. Sau khi dự án luật được đưa vào chương trình nghị sự thì thủ tục tiếp theo sẽ bao gồm các công đoạn như sau: thảo luận chung, thảo luận theo điều, biểu quyết thông qua toàn bộ dự án luật.

Theo quy định của Điều 44 Hiến pháp thì Chính phủ có quyền yêu cầu Viện của Nghị viện biểu quyết toàn bộ dự án luật hay biểu quyết theo từng phần có tính tới các sửa đổi của Chính phủ. Thủ tục như vậy cho phép Chính phủ ngưng cuộc thảo luận vào bất cứ lúc nào. Trong trường hợp Chính phủ đề nghị biểu quyết theo từng phần thì theo Quy chế của 436 | 606

các Viện, mỗi nhóm với một đại diện chỉ được phát biểu trong vòng 5

phút để giải thích về động cơ biểu quyết của mình.

Dự án luật hay kiến nghị về luật được thông qua tại lần đọc đầu của Viện này được chuyển cho Viện kia để tiến hành thông qua (tuỳ theo cơ

quan, tổ chức hay cá nhân có dự án luật trình lên viện nào trước). Lúc này sẽ có ba khả năng xảy ra. Thứ nhất, nếu dự án luật được Viện thứ hai thông qua mà không có một sửa đổi nào thì Chủ tịch của Viện đó sẽ

chuyển văn bản đã được thông qua lên Tổng thống, đồng thời Chủ tịch viện kia của Nghị viện được thông báo về vấn đề này. Khả năng thứ hai, dự án luật bị Viện thứ hai bãi bỏ hoàn toàn.

Khả năng thứ ba, Dự luật bị bác bỏ hay sửa đổi một số điều, dự án luật lại được chuyển về cho Viện thứ nhất để tiến hành thông qua lần thứ hai.

Tại lần đọc thứ hai, chỉ thảo luận những điều khoản mà hai Viện chưa thống nhất được với nhau còn những điều khoản đã được cả hai viện thông qua thì không thể bị sửa đổi. Nếu giữa hai Viện có sự bất đồng quan điểm về dự án luật thì thủ tục “con thoi” sẽ được tiến hành, tức là dự án luật sẽ phải chuyển từ Viện này sang Viện khác, cho đến khi hai Viện thống nhất.

Để tránh hiện tượng nói trên, Hiến pháp năm 1958 đã quy định thủ

tục khắc phục sự phản đối của Thượng viện nhưng chỉ khi nào điều này 437 | 606

trùng với mong muốn của Chính phủ. Điều 45 Hiến pháp quy định: Nếu dự án luật hay kiến nghị về luật không được thông qua sau hai lần đọc ở

mỗi Viện vì hai Viện có ý kiến khác nhau, hay khi Chính phủ yêu cầu thảo luận gấp thì sau khi dự án luật đã thông qua một lần đọc ở mỗi Viện, Thủ tướng Chính phủ có quyền triệu tập cuộc họp hỗn hợp gồm số đại diện cân bằng từ mỗi Viện để kiến nghị phương án có liên quan đến các điều khoản còn có ý kiến khác nhau.

Như vậy, để thúc đẩy tiến trinh thông qua dự án luật, Thủ tướng có thể

yêu cầu áp dụng thủ tục khẩn cấp. Số phận dự án luật do Uỷ ban hỗn hợp đề xuất (gồm 7 thành viên từ mỗi Viện) phụ thuộc vào quyết định của Chính phủ. Nếu trong thời hạn 15 ngày mà Chính phủ không chuyển dự

án luật của Uỷ ban hỗn hợp lên Nghị viện để phê chuẩn thì Viện nào xem xét dự án luật lần cuối cùng trước khi tiến hành xem xét ở Uỷ ban hỗn hợp có thể lại bắt đầu xem xét dự án luật theo thủ tục thông thường. Nếu Chính phủ quyết định áp dụng thủ tục xem xét dự luật bằng Uỷ ban hỗn hợp thì dự luật đầu tiên phải chuyển đến Hạ viện và sau đó là Thượng viện. Nếu dự án luật của Uỷ ban hỗn hợp được chuyển đến Hạ viện thì những sửa đổi của dự án luật này phải được sự chấp thuận của Chính phủ.

Trước hết, Hạ viện quyết định những điều khoản sửa đổi. Sau khi thông qua hay bác bỏ các điều khoản đó, Hạ viện phải tiến hành biểu quyết theo 438 | 606

nhóm vấn đề hay biểu quyết theo toàn văn để thông qua toàn bộ dự án luật. Dự án luật của Uỷ ban hỗn hợp sẽ trở thành luật nếu được Thượng viện thông qua.

Nếu Uỷ ban hỗn hợp không thể thông qua được một dự án luật mang tính dung hòa hay khi dự dự án luật không được hai Viện thông qua thì Hạ viện sẽ tiến hành lần đọc mới đối với dự án luật ở phương án cuối cùng mà Hạ viện nhận được trước khi thành lập Uỷ ban hỗn hợp. Nếu dự

án đó được Thượng viện ủng hộ sẽ trở thành luật. Nếu Thượng viện không thông qua dự án luật sau lần đọc mới thì Chính phủ yêu cầu Hạ

viện quyết định cuối cùng. Nếu Chính phủ không yêu cầu Hạ viện phải có quyết định cuối cùng trong thời hạn 15 ngày kể từ ngày Hạ viện nhận được dự án luật do Thượng viện thông qua sau lần đọc mới thì Hạ viện có thể tiếp tục xem xét dự án luật theo thủ tục thông thường. Trong trường hợp đó, Chính phủ không còn có khả năng đề nghị Quốc hội thông qua quyết định cuối cùng về dự án luật đó.

Như vậy, Chính phủ có vai trò to lớn trong quy trình lập pháp của Nghị viện. Nếu Chính phủ không muốn can thiệp vào công việc của các Viện thì về mặt lý thuyết, dự án luật có thể bị chuyển qua, chuyển lại từ

Viện này sang Viện khác mà không có hồi kết. Nhưng chỉ khi nào Chính phủ muốn một dự án luật được Nghị viện thông qua thì Chính phủ mới 439 | 606

đưa ra thủ tục xem xét tại Uỷ ban hỗn hợp của hai Viện xem xét thông qua.

Việc xem xét để thông qua các dự án luật về tài chính tại Nghị viện Pháp có một số đặc thù. Dự án luật thuộc lĩnh vực này phải được trình ra Hạ viện không muộn hơn ngày thứ ba tuần thứ ba của tháng 10 năm trước. Hạ viện phải có ý kiến về dự án luật này tại lần đọc đầu tiên trong thời hạn 40 ngày sau khi dự án luật được chuyển đến. Thượng viện phải có quyết định về dự án luật trong khoảng 20 ngày kể từ ngày nhận được văn bản. Trong trường hợp Hạ viện không thông qua toàn bộ dự án luật tại lần đọc thứ nhất thì ngay lập tức Chính phủ chuyển dự án luật với phương án ban đầu sang Thượng viện. Trong những trường hợp cần thiết, Chính phủ có thể đưa vào dự án luật những sửa đổi theo ý kiến của Hạ

viện mà Chính phủ có thể chấp thuận được. Trong trường hợp này, Thượng viện phải có ý kiến trong vòng 15 ngày. Dự luật về tài chính được xem xét theo thủ tục khẩn cấp. Nếu Nghị viện không thông qua dự án luật trong thời gian 70 ngày kể từ khi nhận được thì dự án luật có thể

phát sịnh hiệu lực bằng cách Tổng thống ban hành một Sắc lệnh. Việc giới hạn thời gian để xem xét một dự luật về tài chính, thủ tục thông qua một cách chặt chẽ xuất phát từ tầm quan trọng của chúng đối với đất nước và đời sống chính trị.

440 | 606

Các dự luật sau khi được cả hai viện của Nghị viện thông qua. Tức là thông qua giai đoạn gay go và phức tạp nhất, được gửi đến Tổng thống.

Tổng thống có thể yêu cầu Nghị viện xem xét lại một phần hay toàn bộ

đạo luật. Nghị viện không thể từ chối xem xét lại văn bản này. Sau khi được Uỷ ban hỗn hợp của Nghị viện xem xét, việc thảo luận về luật đó được đưa vào chương trình nghị sự của Nghị viện.

Ưu điểm của chế độ hai viện của Nghị viện Pháp là đảm bảo sự cân bằng quyền lực (Equilibres des pouvoires), vừa đại diện được quyền lợi của các địa phương vừa đại diện được quyền lợi của toàn thể nhân dân. Chế độ

hai viện cũng cho phép chất lượng làm luật, xây dựng chính sách được chặt chẽ và có sự giám sát. Ví dụ như một đạo luật được Tổng thống công bố khi nó được cả hai viện thông qua. Việc đưa cho viện nào trước đó là quyền của người có sáng kiến lập pháp. Một dự luật được đưa Hạ viện thì sau đó phải được đưa lên Thượng viện và ngược lại. Việc Hiến pháp quy định như vậy sẽ đảm bảo sự chặt chẽ bởi vì hai viện có thể bổ sung cho nhau để có thể có một đạo luật với chất lượng cao nhất phù hợp với cuộc sống. Hơn nữa, đảng chiếm đa số ở Hạ viện chưa chắc đã chiếm đa số ở

Thượng viện, do đó một đạo luật được cả hai viện thông qua thì chắc chẵn phải thu được sự ủng hộ của các đảng chính trị tham gia cả Thượng viện và Hạ viện.

441 | 606

Chế độ lưỡng viện ở Pháp cho thấy tính chất không bình đẳng trong phân bổ thẩm quyền của hai viện trong nghị viện Pháp. Hạ viện tỏ ra thực quyền và có nhiều thẩm quyền hơn so với Thượng viện. Trên thực tế, ngoài vai trò là đại diện cho các cộng đồng lãnh thổ địa phương, Thượng viện được coi như là một cơ quan cố vấn để chỉnh lý các văn bản pháp luật, giữ gìn những truyền thống cộng hòa và bảo vệ những gía trị và lợi ích vĩnh cửu của xã hội. Trong hoạt động của các thể chế nền cộng hòa, Thượng viện nhiều khi thể hiện là lực lượng đối trọng có hiệu quả đối với chính quyền. Về mặt pháp lý, Thượng nghị viện có tính ổn định lâu dài vì nhiệm kỳ của Thượng nghị viện là 9 năm và không ai có quyền giải tán được Thượng viện. Trong quá trình xây dựng pháp luật, Thượng viện có quyền tương tự như Hạ viện, nhưng trong trường hợp có sự bất đồng ý kiến về bỏ phiếu thông qua đạo luật, Hạ viện sẽ có tiếng nói quyết định cuối cùng. Thượng viện cũng không có quyền buộc Chính phủ phải từ

chức hoặc đề nghị triệu tập kỳ họp bất thường như Hạ viện. Thượng viện có ít thời gian hơn so với quốc hội để xem xét thông qua luật ngân sách.

2.2. Chính phủ

a. Tổng thống

442 | 606

Tổng Thống có vai trò đặc biệt quan trọng trong đời sống chính trị ở

Pháp. Chương II Hiến pháp 1958 được dành để nói về Tổng thống nước cộng hòa - vị trọng tài của đời sống chính trị và bộ máy nhà nước Pháp.

Có thể nói chính vì tầm ảnh hưởng và vị trí đặc biệt của vị Nguyên thủ

quốc gia mà Tổng thống Pháp luôn là tâm điểm của đời sống chính trị

nước Pháp.

Cách thức lựa chọn Tổng thống cũng nhiều lần thay đổi cùng với sự

thay đổi của đất nước. Tổng thống Pháp được nhân dân trực tiếp bầu ở

nền Cộng hòa thứ hai, được Hạ viện bầu trong nền Cộng hòa thứ ba và thứ tư. Dưới nền Cộng hoà thứ năm thì theo quy định của Hiến pháp năm 1958, Tổng thống được bầu bởi đoàn cử tri bao gồm các thành viên là các Thượng nghị sỹ,

Hạ nghị sỹ, các thành viên của Hội đồng cấp tỉnh và cấp xã. Tuy nhiên, từ năm 1962 sau cuộc trưng cầu dân ý, Tổng thống được nhân dân toàn quốc trực tiếp bầu ra.

Tổng thống là người được toàn dân bầu qua phổ thông đầu phiếu trực tiếp. Mọi công dân Pháp đang thừa hưởng quyền dân sự và chính trị, từ

23 tuổi trở lên, đã hoàn thành nghĩa vụ quân sự và được ít nhất 500 dân biểu tín nhiệm tại ít nhất 30 tỉnh, lãnh thổ hải ngoại bảo lãnh giới thiệu đều có thể ra ứng cử Tổng thống. Hội đồng bảo hiến xem xét các điều 443 | 606

kiện và lập ra danh sách ứng cử viên. Bầu cử Tổng thống được tiến hành hai vòng, ứng cử viên nào đạt đa số phiếu bầu sẽ trúng cử.

Nhiệm kỳ của Tổng thống Pháp trước đây là 7 năm, đã sửa đổi còn được 5 năm (2002) để phù hợp với nhiệm kỳ của Hạ viện. Tổng thống có thể tái cử. Giúp việc cho Tổng thống có Ban thư ký (đứng đầu là Tổng thư ký phủ Tổng thống) và văn phòng tổng thống, ngoài ra còn có sĩ quan tham mưu riêng trợ giúp về các vấn đề quân sự và cố vấn riêng khác.

Điều 5 và Điều 19 Hiến pháp 1958 quy định thẩm quyền của Tổng thống. Với tư cách là người đứng đầu nhà nước do dân bầu ra, Tổng thống thực hiện chức năng đại diện và đóng vai trò trọng tài trong các công việc nhà nước. Tổng thống là người bảo vệ Hiến pháp, đảm bảo nền cộng hòa, độc lập dân tộc và toàn vẹn lãnh thổ của đất nước, đảm bảo hoạt động thông suốt của các cơ quan nhà nước. Là ngưòi đứng đầu và đại diện của đất nước trong quan hệ đối ngoại, Tổng thống bảo đảm việc tôn trọng các hiệp định và hiệp ước ký kết. Tổng thống điều hòa mối quan hệ

giữa Chính phủ và Nghị viện. Như vậy Tổng thống cộng hòa có trách nhiệm trung gian giữa Nghị viện và nhân dân và giữa Chính phủ và Nghị

viện.

Để thực hiện được thẩm quyền, chức năng của mình, Hiến pháp quy định một loạt quyền năng rất cơ bản của Tổng thống cộng hòa. Đó là các 444 | 606

quyền: Bổ nhiệm Thủ tướng (Điều 8), quyết định trưng cầu dân ý (Điều 11), Quyết định giải tán Quốc hội (Điều 12), sử dụng quyền đặc biệt khi tổ quốc lâm nguy (Điều 16), Gửi thông điệp đến Nghị viện (Điều 18), Bổ

nhiệm chủ tịch Hội đồng bảo hiến và bổ nhiệm ba thành viên của Hội đồng bảo hiến (Điều 56). Quyền yêu cầu Hội đồng bảo hiến xem xét, kết luận về những trường hợp có khả nghi về tính phù hợp với Hiến pháp.

Theo Hiến pháp năm 1958, Tổng thống không phải chịu trách nhiệm chính trị, nghĩa là không bị Nghị viện mà cụ thể là Hạ viện phế truất. Bởi vì Tổng thống được nhân dân trực tiếp bầu ra. Đây là đặc điểm thể hiện tính chất lưỡng tính trong thể chế chính trị nước Pháp. Tổng thống được nhân dân trực tiếp bầu ra thì chỉ có thể chịu trách nhiệm trước nhân dân mà thôi, còn đối với với các cơ quan khác, vị Tổng thống không phải chịu một sức ép nào và không phải chịu trách nhiệm trước các cơ quan này.

Tổng thống chịu trách nhiệm trước cử tri. Thông qua các cuộc trưng cầu dân ý, Tổng thống có thể phải từ chức. Lịch sử nước Pháp cũng đã từng chứng kiến sự ra đi của De Gaulle sau cuộc trưng cầu dân ý vào năm 1969

(trước 3 năm so với thời điểm kết thúc nhiệm kỳ). Điều này bảo đảm tính khách quan trong hoạt động của Tổng thống. Tuy nhiên, trên căn cứ của Hiến pháp và thực tế chính trị Pháp, Tổng thống luôn phải chịu sự giám sát của nhân dân và bị kiềm chế bởi các nhánh quyền lực khác. Nghị viện 445 | 606

Pháp có thể không thông qua chính sách và chiến lược phát triển đất nước của Tổng thống, gây khó khăn cho việc thực thi chính sách của Tổng thống là một ví dụ cho thấy điều đó.

Thẩm quyền và khả năng ảnh hưởng của Tổng thống cộng hòa đến đời sống chính trị, hệ thống chính trị và bộ máy nhà nước Pháp được thể hiện trên trên cả lĩnh vực lập pháp, hành pháp và tư pháp.

Thứ nhất, trên lĩnh vực lập pháp. Mặc dù Hiến pháp năm 1958 không ghi nhận quyền có sáng kiến luật (Hiến pháp quy định quyền này thuộc về

Thủ tướng và các nghị sỹ, nếu Tổng thống có sáng kiến luật thì phải thông qua Thủ tướng để Thủ tướng đệ trình lên Nghị viện) nhưng Tổng thống vẫn có thể can dự vào quá trình xây dựng luật. Tổng thống gửi thông điệp đến Nghị viện, định hướng cho Nghị viện thảo luận. Đó là cách thức thứ nhất để Tổng thống can thiệp vào quy trình lập pháp của Nghị viện, bởi vì thông qua thông điệp gửi Nghị viện, Tổng thống đã thể

hiện được những mong muốn của mình và Nghị viện một cách gián tiếp phải thể hiện được những mong muốn đó. Cách thức thứ hai đó là khi dự

luật được Nghị viện thông qua gửi đến cho Tổng thống ký công bố.

Hiến pháp năm 1958 đã tạo ra hai khả năng có thể xảy ra đối với các dự

luật kiểu này. Khả năng thứ nhất là Tổng thống có quyền yêu cầu Nghị

viện thảo luận lại về toàn bộ hoặc một số điều luật và theo quy định của 446 | 606

Hiến pháp, Nghị viện phải xem xét lại theo yêu cầu của Tổng thống. Khả

năng thứ hai là Tổng thống yêu cầu Hội đồng bảo hiến xem xét lại tính hợp hiến của đạo luật đó. Nếu Hội đồng bảo hiến kết luận rằng đạo luật đó vi hiến thì Tổng thống có quyền phủ quyết đạo luật đó. Như đã phân tích ở trên, Tổng thống có quyền ra Sắc lệnh nhằm triệu tập phiên họp bất thường của Nghị viện, có quyền giải tán Hạ viện trước kỳ hạn và tổ

chức bầu lại Hạ viện mới. Giới nghiên cứu khoa học chính trị và khoa học pháp lý của Pháp cho rằng đây là quyền sát sinh của Tổng thống nhằm gây áp lực với Hạ viện1. Đây cũng là cách thức mà Hiếp pháp 1958 bảo đảm sự cân bằng quyền lực giữa Tổng thống và Hạ viện vì Hạ viện lại có quyền không thông qua chính sách quốc gia của Tổng thống. Theo thống kê của giới chính trị Pháp, quyền này của Tổng thống đã được thực hiện 5 lần vào các năm 1962, 1968, 1981, 1988 và năm 1997. Gần đây nhất vào năm 1997, khi nhận thấy uy tín của đảng mình lúc đó đang là đảng chiếm đa số

trong Hạ viện, suy giảm, Tổng thống Pháp Jacques Chirac đã có quyết định được xem là mạo hiểm khi ông tuyên bố giải tán Hạ viện. Tuy nhiên, thật trớ trêu thay, tại cuộc bầu cử Hạ viện mới kết quả lại đi ngược lại với mong muốn của Tổng thống, phe cánh tả đã giành đa số ghế trong Hạ

viện và buộc Tổng thống Jacques Chirac phải bổ nhiệm lãnh tụ của Đảng Xã hội là ông Lionel Jospin làm tân Thủ tướng. Nước Pháp bước vào thời 447 | 606

kỳ cùng chung sống và chia sẻ quyền lực giữa phe cánh hữu của Tổng thống và phe cánh tả của Thủ tướng.

Thứ hai, trên lĩnh vực hành pháp. ảnh hưởng của Tổng thống Cộng hòa Pháp trên lĩnh vực này là vô cùng lớn. Theo Hiến pháp năm 1958, Tổng thống có quyền thành lập Chính phủ, bổ nhiệm Thủ tướng, ra các quyết định tổ chức và chỉ đạo hoạt động của Chính phủ. Tổng thống phải bổ

nhiệm lãnh tụ của phe đa số trong Hạ viện làm thủ tướng. nếu không Tổng thống phải giải tán Hạ viện để chọn Thủ tướng khác. Thủ tướng thực hiện vai trò điều hành Chính phủ, thi hành các quyết định của Tổng thống; chịu trách nhiệm chính về hành chính, trực tiếp điều phối các cơ

quan quản lý hành chính nhà nước.

Tổng thống có quyền bổ nhiệm, miễn nhiệm các Bộ trưởng theo đề

nghị của Thủ tướng. Vì vậy, thành phần Chính phủ thường là sự thỏa hiệp giữa Tổng thống và Thủ tướng. Điều 9 Hiến pháp năm 1958 quy định Tổng thống lãnh đạo Hội đồng bộ trưởng, cơ quan thường trực của Chính phủ. Tổng thống là người đại diện tối cao của nhà nước trong quan hệ quốc tế. Tổng thống uỷ nhiệm cho các đại sứ khi họ ra nước ngoài, và tiếp nhận sự uỷ nhiệm của các đại sứ nước ngoài khi họ đến Pháp (Điều 14). Tổng thống có quyền thảo luận, đàm phán và ký kết các điều ước quốc tế. Tuy nhiên, thẩm quyền phê chuẩn để các điều ước này có hiệu 448 | 606

lực trên thực tế thì lại thuộc về Nghị viện và có những điều ước phải tổ

chức trưng cầu dân ý, ví dụ như Hiến pháp châu Âu.

Theo quy định tại điều 15 Hiến pháp, Tổng thống là tổng chỉ huy các lực lượng vũ trang, là người đứng đầu Hội đồng và Uỷ ban Quốc gia tối cao về quốc phòng. Đây là thẩm quyền vô cùng quan trọng của Tổng thống vì các cơ quan này chính là các cơ quan xác định các nguyên tắc và chính sách quân sự quốc gia, bổ nhiệm các chức vụ quân sự cao cấp, quyết định sử dụng vũ khí nguyên tử.

Thứ ba, trên lĩnh vực tư pháp. Đây cũng là lĩnh vực mà Tổng thống cộng hòa có những đặc quyền riêng của mình. Theo quy định tại Điều 17

Hiến pháp, Tổng thống có quyền tuyên bố đặc xá, tức là tuyên bố miễn toàn bộ hay một phần hình phạt. Quyết định đặc xá được ban hành sau khi có ý kiến của Hội đồng thẩm phán tối cao và Bộ trưởng Bộ Tư pháp.

Trong tổng số 18 thành viên của Hội đồng thẩm phán tối cao Pháp, Tổng thống có quyền bổ nhiệm 3 thành viên (Chủ tịch Thượng viện bổ nhiệm 3, Chủ tịch Hạ viện bổ nhiệm 3, Hội đồng bảo hiến bổ nhiệm 9). Thông qua việc bổ nhiệm nhân sự của Hội đồng thẩm phán tối cao, Tổng thống cũng có thể can dự vào hoạt động của các cơ quan tư pháp.

Bên cạnh những quyền năng rất rộng và bao trùm trên các lĩnh vực lập pháp, hành pháp, tư pháp kể trên, Tổng thống cũng có những quyền năng 449 | 606

đặc biệt khác. Đó là Tổng thống có quyền áp dụng các biện pháp đặc biệt khi sự độc lập của quốc gia, sự toàn vẹn lãnh thổ, các cam kết quốc tế bị

đe dọa một cách trầm trọng và khẩn cấp. Tuy nhiên, Điều 16 Hiến pháp 1958 quy định, trước khi áp dụng các biện pháp đặc biệt, Tổng thống phải tham khảo ý kiến của Thủ tướng, Chủ tịch Thượng viện và Hạ viện, Hội đồng bảo hiến. Cuối cùng, Tổng thống phải thông báo cho toàn dân bằng một thông điệp. Khi thực hiện biện pháp đặc biệt, Tổng thống không được giải tán Hạ viện. Tổng thống Pháp cũng có quyền tổ chức các cuộc trưng cầu dân ý về những vấn đề quan trọng và đòi hỏi sự ủng hộ của nhân dân. Thẩm quyền này thường được các Tổng thống sử dụng khi uy tín của đảng mình đang lên cao trong dân chúng và trong các trường hợp Tổng thống muốn bỏ qua vai trò của Nghị viện.

b. Chính phủ

Trong nhánh hành pháp, ngoài Tổng thống thì Chính phủ cũng là một thiết chế vô cùng quan trọng trong điều hành và quản lý đất nước. Đặc điểm của tổ chức và vận hành bộ máy nhà nước Pháp là tồn tại Chính phủ

lưỡng đầu (Bicamérisme- lưỡng đầu chế), có nghĩa là Tổng thống đứng đầu nhánh quyền hành pháp, nhưng điều hành Chính phủ là Thủ tướng.

Chính phủ lưỡng đầu chính là cơ chế cân bằng quyền lực ở Pháp.

450 | 606

Chính phủ Pháp là cơ quan tập thể gồm Thủ tướng và các Bộ trưởng.

Theo Hiến pháp năm 1958, hai loại cơ quan sau đây được phân biệt: Hội đồng Bộ trưởng là hội nghị các Bộ trưởng dưới sự chủ tọa của Tổng thống. Nội các là hội nghị Bộ trưởng dưới sự chủ tọa của Thủ tướng. Hội đồng Bộ trưởng là cơ quan thực hiện các thẩm quyền hiến định của Chính phủ. Tất cả các văn bản của cơ quan này phải do Tổng thống ký. Thủ

tướng cũng có thể chủ tọa phiên họp của Hội đồng Bộ trưởng trong một số trường hợp đặc biệt khi có sự uỷ quyền của Tổng thống và theo một chương trình nghị sự nhất định. Trên thực tế đã xảy ra không phải lúc nào quan điểm của Thủ tướng và Tổng thống cũng đồng nhất với nhau và vai trò điều hành của Thủ tướng bị chi phối bởi thành phần đảng phái trong Hạ viện.

Thẩm quyền của Chính phủ được phân thành các thẩm quyền do tổng thống thực hiện và các thẩm quyền do thủ tướng thực hiện. Nhóm thẩm quyền thứ nhất được thực hiện dưới sự tác động trực tiếp của Tổng thống.

Nguyên tắc không kiêm nhiệm chức vụ Bộ trưởng với các chức danh nghị sỹ được quy định tại Điều 23 Hiến pháp năm 1958 đã dẫn đến việc tăng cường tính độc lập của nhánh hành pháp và dẫn đến chế độ kiểm soát trực tiếp của Tổng thống đối với các Bộ trưởng (đặc biệt là trường hợp Tổng thống và phe đa số trong Hạ viện lại cùng một đảng phái).

451 | 606

Vị trí đặc biệt trong Chính phủ thuộc về Thủ tướng. Thủ tướng điều hòa, kiểm tra hoạt động của các bộ, chỉ đạo việc xây dựng các văn bản quan trọng như về ngân sách, kế hoạch phát triển kinh tế. Thủ tướng chủ

tọa các phiên họp Hội đồng liên ngành và có thể chủ trì cuộc họp Hội đồng Bộ trưởng, Thủ tướng chịu trách nhiệm về nền quốc phòng. Tuy nhiên những thẩm quyền này của Thủ tướng phải được xem xét trong tổng thể thẩm quyền quan trọng của Tổng thống. Thẩm quyền của Thủ

tướng trong việc bổ nhiệm các chức vụ dân sự và quân sự chỉ là những thẩm quyền được thực hiện thông qua uỷ quyền. Trong lĩnh vực quản lý nhà nước, Thủ tướng có những thẩm quyền rất quan trọng. Thủ tướng được coi là người "bảo đảm thực hiện luật" Điều 21 Hiến pháp. Nếu đa số

ghế trong Hạ viện thuộc về cùng một đảng hoặc cùng phe đảng với Tổng thống thì việc bổ nhiệm Thủ tướng không gặp một trở ngại nào từ phía Hạ viện.

Thủ tướng có những thẩm quyền quan trọng liên quan đến Nghị viện, trong đó có một số thẩm quyền được Thủ tướng trực tiếp thực hiện, một số khác do Thủ tướng phối hợp với Tổng thống thực hiện. Thủ tướng có thể đề nghị Tổng thống triệu tập kỳ họp của Nghị viện, có quyền đưa ra sáng kiến lập pháp, tự mình tham gia vào việc xây dựng dự án luật, có thể

tham gia vào hoạt động của các uỷ ban thuộc Nghị viện. Điều 45 Hiến 452 | 606

pháp năm 1958 quy định Thủ tướng có quyền triệu tập phiên họp hỗn hợp giữa các uỷ ban của Thượng viện và Hạ viện khi hai viện này có sự bất đồng ý kiến về một dự luật. Thủ tướng có thể yêu cầu Tổng thống kiến nghị với Nghị viện xem xét lại dự án luật. Các nhà nghiên cứu chính trị

đều thống nhất với nhận định trong lĩnh vực tham gia vào lĩnh vực lập pháp, Thủ tướng Pháp đóng vai trò như nhà lập pháp "thứ hai" điều này cho thấy Hiến pháp năm 1958 đã quy định một loạt thẩm quyền rất quan trọng để Thủ tướng có thể tham gia vào công việc của Nghị viện.

Theo quy định tại Điều 39 Hiến pháp, Chính phủ và Nghị viện có quyền sáng kiến luật và cũng thông qua đó thể hiện được ý chí của nhánh quyền hành pháp. Để thông qua một dự án luật, dự luật phải được thảo luận tại Hội đồng Bộ trưởng sau khi lấy ý kiến của Hội đồng Nhà nước, sau đó gửi tới Ban Thường vụ của một trong hai Viện, bắt đầu quá trình thảo luận và biểu quyết tại Nghị viện. Nếu xét cả quá trình làm luật, đây là giai đoạn đặc biệt quan trọng đối với số phận của một dự luật. Trong số

rất nhiều dự luật được trình lên Nghị viện hàng năm, không phải tất cả

đều có cơ hội ngang nhau để được bàn bạc và thông qua. Điều này phụ

thuộc vào nhiều yếu tố, đặc biệt là người quyết định chương trình nghị sự

của Nghị viện. Điều này thể hiện “đặc quyền tối quan trọng” của Chính phủ trong mối quan hệ với Nghị viện.

453 | 606

Điều 48 Hiến pháp quy định: “Chương trình nghị sự của các Viện bao gồm, ưu tiên các vấn đề và trong trình tự do Chính phủ xác định, việc thảo luận những dự luật được Chính phủ đệ trình và các đề xuất được Chính phủ chấp nhận”. Với quy định này, Chính phủ nắm trong tay một công cụ cực kỳ hữu hiệu để thúc đẩy và nuôi sống những dự luật của mình và phù hợp với mình bằng cách sắp xếp chúng theo thứ tự từ ưu tiên đến bổ sung. Sở dĩ Hiến pháp lại có quy định này là do quan niệm của các nhà lập hiến của Đệ ngũ cộng hòa cho rằng, Chính phủ là cơ quan thực thi trực tiếp quyền lực công, quản lý mọi lĩnh vực của đất nước, trực tiếp quan hệ với nhân dân, bám sát thực tiễn cuộc sống và bối cảnh và sự phát triển của đất nước. Do đó, trao cho Chính phủ quyền chuẩn bị và quyết định chương trình nghị sự của công tác lập pháp là với mục đích chương trình này phù hợp nhất với yêu cầu của đất nước và của nhân dân. Đó là mục đích của các nhà lập hiến. Tuy nhiên, mục đích tốt đẹp đó, đôi khi lại bị

Chính phủ lợi dụng để phục vụ những nhu cầu và lợi ích cục bộ của nhánh quyền hành pháp.

Nhìn vào toàn bộ quy trình lập pháp, không thể phủ nhận rằng Chính phủ từ chỗ là một thiết chế hành pháp tham gia vào lập pháp để tăng tính chủ động trong việc điều hành công việc chuyên môn, đã trở thành một chủ thể tích cực và chủ đạo, thậm chí lấn át cả cơ quan làm luật chuyên 454 | 606

nghiệp là Nghị viện. Trong khi đó, Nghị viện từ chỗ hạn chế khả năng lạm quyền của Chính phủ bởi độc quyền lập pháp, trở nên suy yếu, thậm chí mất năng lực và bị chi phối lại bởi Chính phủ trong toàn bộ các khâu.

Ngoài khả năng ban hành các văn bản pháp quy đáp ứng yêu cầu tức thời của hoạt động quản lý xã hội, Chính phủ có nhiều cơ hội thể chế hóa các sáng kiến luật của mình nếu sử dụng Điều 49 Hiến pháp. Điều khoản này quy định trách nhiệm của Chính phủ trước Hạ viện, nhưng nó thể

hiện rõ tính hai mặt ở một số điểm. Trong đó, điểm thứ 3 của Điều này còn được coi là lợi thế quyết định của Chính phủ trước Hạ viện. Trong hoạt động lập pháp, đây là cơ chế để Chính phủ gây áp lực với Hạ viện buộc phải thông qua ý chí luật của mình. Bởi vì, một khi Chính phủ

tuyên bố “đã cam kết trách nhiệm” đối với một dự luật thì dự luật ấy coi như đã được thông qua bất kể sự bất hợp tác hay không của Hạ viện, nếu như không có một bản kiến nghị bỏ phiếu bất tín nhiệm đệ trình 24 giờ

sau đó, hoặc bản kiến nghị bỏ phiếu bất tín nhiệm đó không được thông qua. Thực tế cho thấy, Chính phủ thường thành công trong công việc này, không chỉ bởi phương thức kiểm phiếu có lợi cho Chính phủ, mà còn bởi Chính phủ có đủ tỉnh táo để tính đến hậu thuẫn của mình trong Hạ viện.

455 | 606

Việc truy cứu trách nhiệm của Chính phủ và bỏ phiếu bất tín nhiệm vẫn là một kênh kiểm soát, một vũ khí đáng kể nhất về mặt thể chế của Hạ viện trong việc giám sát và kiềm chế Chính phủ. Tuy vậy, nhìn chung Hạ viện vẫn bị Chính phủ vượt qua. Ngay cả việc thông qua ngân sách, Hạ

viện chỉ giám sát được chi tiết liên quan đến các khoản chi mới mà trên thực tế, đó chỉ là một phần nhỏ trong toàn bộ ngân sách.

Bản thân Hạ viện cũng có những giới hạn nhất định, Tổng thống có quyền giải tán Hạ viện, nếu thấy Hạ viện gây nhiều khó khăn cho Chính phủ của ông ta. Điều này cho thấy đặc điểm và sự ràng buộc lẫn nhau giữa các thể chế trong đời sống chính trị Pháp. Hạ viện buộc phải thận trọng khi thật sự có ý định lật đổ Chính phủ, Tổng thống có thể giải tán Hạ

viện trước khi Hạ viện kịp ra tay bỏ phiếu bất tín nhiệm Chính phủ. Điều đó cũng cho thấy một quy luật bất thành văn là con lắc quyền lực luôn nghiêng về phía hành pháp, cho dù nhân loại đã mất bao công sức nhằm làm cho nó ở trạng thái cân bằng.

Như vậy, về mặt thể chế, một thẩm quyền của Nghị viện ngay lập tức bị

đối lại bởi một thẩm quyền khác của Chính phủ. Nó sinh ra cơ chế ràng buộc chặt chẽ, do đó mà tạo nên hiệu ứng kiểm soát lẫn nhau giữa Nghị

viện và Chính phủ, giữa lập pháp và hành pháp. Tuy nhiên, phản xạ về

456 | 606

mặt thể chế của Chính phủ thực ra đã vượt khỏi tầm kiểm soát của Nghị

viện.

Có lẽ các nhà lập hiến đã quá lo lắng rằng sức mạnh của Nghị viện có thể đe dọa Chính phủ bất cứ lúc nào như tình trạng của Nền Cộng hòa thứ Tư, nên đã tìm mọi cách để Chính phủ thoát khỏi vòng cương tỏa của Nghị viện và vượt qua Nghị viện. Chính những quy định nhằm tăng cường quyền lực của Chính phủ tự nó đã phá vỡ sự cân bằng mong muốn từ sự kết hợp giữa chế độ Đại nghị và chế độ Tổng thống, phá vỡ khả

năng kiểm soát lẫn nhau giữa hai nhánh lập pháp và hành pháp. Ngay trên nền tảng kỹ thuật, Nghị viện đã mất quyền, nếu không muốn nói là bất lực trước Chính phủ, Thủ tướng và Tổng thống. Cán cân quyền lực đã không còn cân bằng và ở góc độ nào đó, có thể nói cơ chế kiểm soát quyền lực không đạt được. Thậm chí, cơ quan hành pháp từ chỗ tham gia vào quyền lập pháp, ở mức độ nhất định, đã thâu tóm, tiếm quyền lập pháp.

Trong thực tiễn, các hoạt động chính trị không bao giờ tách khỏi sự

chi phối của đảng phái. Phải xem xét chính trị trong môi trường này mới thấy được bản chất của vấn đề. Theo cơ cấu tổ chức nhà nước của Pháp, Chính phủ được hình thành từ phe chiếm đa số trong Hạ viện (Quốc hội). Mặc dù đa số này được thành lập trên cơ sở liên minh đảng phái, 457 | 606

nhưng đặc điểm tổ chức đảng khá chặt chẽ của Pháp và sự ràng buộc lợi ích giữa các đảng trong liên minh có thể đảm bảo cho Chính phủ có một hậu thuẫn chính trị thường xuyên tại Hạ viện. Do đó, trên thực tế, Hạ

viện thường bảo vệ và tạo điều kiện cho Chính phủ hơn là đối lập lại với Chính phủ.

Trong trường hợp Tổng thống do dân bầu cũng thuộc đảng chiếm đa số trong Hạ viện thì toàn bộ hệ thống quyền lực nằm dưới sự chi phối của đảng cầm quyền. Khi đó, sự cấu kết giữa lập pháp và hành pháp càng lớn và rõ ràng hơn. Còn trong trường hợp Tổng thống không cùng đảng, thì Chính phủ và Nghị viện vẫn luôn cùng một xu hướng chính trị, và với những quyền hiến định, họ hoàn toàn có thể khống chế được tình hình.

Lúc đó, mô hình quyền lực quay về thể chế Đại nghị. Nói cách khác, nhà nước vẫn luôn là một hệ thống vận động trong sự chi phối, ảnh hưởng của đảng phái, cụ thể là đảng cầm quyền.

2.3. Tư pháp

Tư pháp là một nhánh quyền đặc biệt của quyền lực nhà nước. Sự đặc biệt của nhánh quyền này được thể hiện ở chỗ hệ thống các cơ quan tư pháp mới có quyền thay mặt quyền lực nhà nước, cũng là thay mặt nhân dân đưa ra những phán quyết mang tính chế tài bắt buộc. Thực hiện quyền tư

458 | 606

pháp ở Cộng hòa Pháp là hệ thống toà án, hệ thống viện công tố với chức năng truy tố, phán quyết và bảo vệ pháp luật, bảo vệ nền cộng hòa và bảo vệ dân chủ và chủ quyền nhân dân. Sứ mệnh của nhánh quyền tư pháp cũng còn được thể hiện trong việc kiềm chế và đối trọng với các nhánh quyền còn lại của quyền lực nhà nước và đặc biệt là nhánh quyền hành pháp.

a. Hệ thống tòa án và công tố

Đây chính là các cơ quan bảo vệ pháp luật và quyền con người, quyền công dân ở Pháp. Hệ thống toà án của Pháp được thiết kế từ Trung ương xuống các vùng và tỉnh. Đặc biệt hệ thống này còn được thiết kế theo các các cấp xét xử và giai đoạn xét xử như: Toà sơ cấp, Đệ nhị cấp, Toà phá án, Toà giám đốc thẩm. Thẩm quyền của các toà án Pháp được Hiến pháp và các đạo luật về tổ chức, hoạt động và thẩm quyền quy định rất chặt chẽ

và cụ thể với mục đích khi thực hiện thẩm quyền của mình các tòa án sẽ

độc lập, không bị chi phối bởi bất cứ tổ chức hay cá nhân nào.

Theo quy định của Điều 67 Hiến pháp năm 1958 thì Tòa án tối cao Pháp bao gồm các thành viên được bầu ra bởi Hạ viện và Thượng viện.

Chánh án Tòa án tối cao được lựa chọn từ các thành viên của Tòa án tối cao đã được bầu. Hệ thống thẩm phán được Tổng thống bổ nhiệm theo nhiệm kỳ suốt đời trên cơ sở có ý kiến của Hội đồng thẩm phán tối cao và 459 | 606

Bộ trưởng Bộ tư pháp. Khi hoạt động, các thẩm phán độc lập tuân theo pháp luật. Việc bổ nhiệm theo nhiệm kỳ suốt đời sẽ làm cho các thẩm phán yên tâm công tác, thực hành pháp luật và không bị gián đoạn trong quá trình công tác trừ trường hợp vi phạm pháp luật và quy chế nghề

nghiệp. Tuy nhiên, pháp luật của Pháp cũng quy định định kỳ thời gian các thẩm phán Pháp phải qua kỳ sát hạch về chuyên môn và đạo đức nghề

nghiệp và ai không còn đủ tiêu chuẩn thì ngay lập tức bị đào thải ra khỏi hệ thống. Chế độ lương bổng cho đội ngũ thẩm phán ở Pháp cũng rất cao đảm bảo cho họ chuyên tâm vào công việc và phụng sự pháp luật, bảo vệ

công lý và nền Cộng hòa.

Nguyên tắc độc lập được xem là nguyên tắc sống còn và đặc trưng của hệ thống tòa án Pháp. Nội dung của nguyên tắc độc lập được thể hiện ở

sự độc lập của hệ thống tòa án với hệ thống các cơ quan nhà nước khác như Nghị viện, Tổng thống và Chính phủ. Chẳng hạn, Tổng thống có quyền bổ nhiệm thẩm phán nhưng khi hoạt động đội ngũ thẩm phán chỉ

tuân thủ luật mà không chịu sự tác động nào của Tổng thống cũng như

các cơ quan khác.

Nguyên tắc độc lập còn được thể hiện ngay trong nội bộ hệ thống tòa án và ngay trong nội bộ đội ngũ thẩm phán. Mặc dù, hệ thống tòa án được tổ chức theo địa giới lãnh thổ và cấp hành chính nhưng khi hoạt 460 | 606

động mỗi cấp tòa đều thực hiện theo những thẩm quyền của riêng mình và lấy Hiến pháp, các đạo luật làm căn cứ pháp lý. Có nghĩa là tòa án cấp trên không thể bắt tòa án cấp dưới xét xử theo sự chỉ đạo của mình. Đối với đội ngũ thẩm phán, khi hoạt động cũng rất độc lập trên cơ sở quy định và thẩm quyền mà pháp luật trao cho họ và chịu trách nhiệm trước pháp luật về hoạt động của mình. Điều này bảo đảm tính khách quan của hệ thống tòa án trong việc đưa ra các phán quyết và trong việc bảo vệ công lý.

Nguyên tắc cơ bản tiếp theo là nguyên tắc xét xử hai cấp. Hiến pháp và pháp luật đưa ra nguyên tắc này nhằm bảo đảm cho phán quyết của tòa án đảm bảo độ chính xác cao. Bởi vì, việc kết luận một người có tội hay không có tội, hoặc xác định sở hữu của cá nhân, tổ chức là điều vô cùng hệ trọng. Do đó, pháp luật Pháp dự liệu tình hình và quy định nguyên tắc xét xử hai cấp là nhằm ngăn ngừa những sai lầm có thể xảy ra.

Hệ thống tòa án còn áp dụng nguyên tắc hoạt động công khai. Mục đích của nguyên tắc này là làm cho hoạt động của hệ thống tòa án công khai, minh bạch, là điều kiện để nhân dân, xã hội giám sát, theo rõi tính đúng đắn của các phán quyết của tòa án, kiểm chứng tính độc lập của tòa án và của đội ngũ thẩm phán. Nguyên tắc xét xử công khai cũng góp phần 461 | 606

giáo dục pháp luật cho nhân dân, hướng nhân dân vào những chuẩn mực, yêu cầu của pháp luật.

Hệ thống tòa án được phân định bởi hai hệ thống Toà án tư pháp và Tòa án hành chính. Ngoài ra còn có Tòa án đặc biệt được lập ra trong những trường hợp đặc biệt. Hệ thống tòa án hành chính có thẩm quyền xét xử các vụ án hành chính, giải quyết các tranh chấp trong lĩnh vực quản lý nhà nước, xem xét tính đúng đắn của các quyết định, việc làm của các cơ quan quản lý nhà nước, hệ thống công chức nhà nước trong việc thực hiện thẩm quyền mà pháp luật quy định. Hệ thống tòa án tư pháp gồm hệ

thống tòa hình sự, tòa dân sự, các tòa án chuyên ngành như: Thương mại, Lao động, Toà giải quyết các tranh chấp về hợp đồng, bảo hiểm.

Về cấp xét sử, Tòa án phúc thẩm được tổ chức liên tỉnh (từ 2 đến 4

tỉnh). Tòa án phúc thẩm có thẩm quyền xem xét lại các vụ án của tòa án sơ thẩm nếu có đơn kháng cáo của các bên liên quan hoặc kháng nghị của công tố viên. Tòa án phúc thẩm hoạt động theo nguyên tắc tập thể. Tòa án phúc thẩm cũng được tổ chức theo các bộ phận chuyên ngành. Bộ

phận dân sự có hai loại là tòa về các vụ việc dân sự và tòa về các vụ việc xã hội. Ngoài tòa dân sự, trong Tòa án phúc thẩm còn có các tòa về thương mại, tòa về người chưa thành niên.

462 | 606

Tòa án bồi thẩm được tổ chức ở các tỉnh và hoạt động độc lập với tòa án phúc thẩm. Các khiếu kiện đối với tòa bồi thẩm được xem xét tại tòa phá án. Thành phần xét xử của tòa án bồi thẩm gồm ba thành viên và Chánh án Tòa bồi thẩm phải là thành viên của Tòa án phúc thẩm. Thành phần của Tòa án bồi thẩm bao gồm 9 thành viên. Hình thức hoạt động của tòa án bồi thẩm là các phiên họp.

Tòa án quân sự bao gồm tòa án cải tạo lao động và tòa án bồi thẩm.

Đây là hệ thống tòa án đặc biệt chuyên xét xử các vụ án có ít nhất một bên là cá nhân hay tổ chức thuộc quân đội. Tòa án này hoạt động dựa theo quy định của Bộ luật về tư pháp quân sự. Tòa án quân sự cũng được tổ chức theo hệ thống từ trên xuống dưới và cũng theo lãnh thổ hoặc theo lực lượng vũ trang. Tòa án cao nhất là Tòa án tối cao của lực lượng vũ trang.

Tòa phá án (La Cour de cassation) là tòa án cao nhất trong hệ thống tòa án của Pháp. Đây là cấp xét xử tái thẩm và có cơ cấu tổ chức hết sức phức tạp và bao gồm các thẩm phán có chuyên môn cao và kinh nghiệm xét xử. Tòa phá án ở Pháp bao gồm 5 tòa về dân sự và 1 tòa về hình sự.

Thẩm quyền của tòa phá án là xem xét các vụ án đã được giải quyết bởi các tòa án các cấp trong hệ thống tòa án của Pháp và đã có hiệu lực pháp luật. Tuy nhiên, lý do quan trọng nhất để tòa án phá án xem xét lại sự việc 463 | 606

là nó phát sinh những tình tiết mới của vụ án mà khi xét xử các tòa cấp dưới chưa xem xét với nhiều lý do khác nhau. Chính vì thẩm quyền xem xét lại các vụ án đã có hiệu lực pháp luật cho nên cơ quan tài phán này mới được gọi là tòa phá án.

Bên cạnh, hệ thống tòa án tư pháp, Cộng hòa Pháp còn có hệ thống tài phán hành chính. Đứng đầu hệ thống tài phán hành chính là Hội đồng nhà nước. Hệ thống cơ quan này hoạt động độc lập và nó bao gồm tòa án hành chính và tòa án hành chính phúc thẩm. Điều này chứng minh nguyên tắc cơ bản của hệ thống tòa án ở Pháp là luôn đảm bảo xem xét vụ

việc ở hai cấp xét xử.

Trong hệ thống các cơ quan tư pháp, cơ quan thực hiên quyền công tố

thay mặt nhà nước truy tố các cá nhân, tổ chức vi phạm pháp luật. Viện trưởng Viện công tố cũng được nhân dân bầu trực tiếp. Vị trí pháp lý của Viện trưởng Viện công tố có tư cách độc lập, khi hoạt động chỉ tuân thủ

theo pháp luật. Hệ thống viện công tố được tổ chức theo ngành dọc.

Hoạt động của cơ quan công tố và các công tố viên là làm rõ hành vi trái pháp luật và truy tố trước pháp luật những hành vi trái pháp luật đó ra trước tòa án.

b. Hội đồng bảo hiến

464 | 606

Hội đồng bảo Hiến của Pháp có nhiều điểm tương đồng với Toà án hiến pháp của Hoa kỳ. Theo nguyên nghĩa thì cơ quan này có tên là Hội đồng hiến pháp, nhưng chức năng chính của cơ quan này là xem xét tính hợp hiến của các đạo luật và bảo vệ Hiến pháp nên người ta quen gọi là Hội đồng bảo hiến. Hội đồng bảo hiến là một cơ quan đặc thù, được các nhà lập hiến Pháp thiết kế để thực hiện chức năng bảo vệ hiến pháp, kiểm tra tính hợp hiến của các đạo luật trước khi chúng được ban hành. Đây cũng chính là cơ quan giám sát tính hợp hiến trong tổ chức và hoạt động của các cơ quan nhà nước trong việc thực thi quyền lực nhà nước. Lý do tồn tại của mô hình Hội đồng bảo hiến được các nhà lập pháp căn cứ trên hai cơ sở: Thứ nhất là nguyên tắc tối cao của Hiến pháp, thứ hai là ngăn cản sự can thiệp của nhánh tư pháp và các nhánh quyền lực khác, đặc biệt là nhánh lập pháp vào quá trình thực thi quyền lực nhà nước cũng như quá trình thực hiện pháp luật.

Cơ cấu tổ chức của Hội đồng bảo hiến gồm 9 thành viên, nhiệm kỳ 9

năm, 3 thành viên do Tổng thống cộng hòa bổ nhiệm, 3 thành viên do Chủ tịch Hạ viện, 3 thành viên do Chủ tịch Thượng viện. Hội đồng bảo hiến thay thế 1/3 sau 3 năm. Chủ tịch Hội đồng bảo hiến do Tổng thống cộng hòa bổ nhiệm. Thành viên của Hội đồng bảo hiến thường là các cựu 465 | 606

Tổng thống và các chính khách nổi tiếng có uy tín và kinh nghiệm hoạt động chính trị dày dặn.

Điều 57 Hiến pháp 1958 quy định, các thành viên Hội đồng bảo hiến không được kiêm nghiệm chức vụ. Các thành viên này không được kiêm nghiệm các chức vụ khác theo luật quy định, không thể nắm giữ các chức vụ trong bộ máy nhà nước, trong khu vực kinh tế công và tư, không thể

đồng thời là thành viên của Chính phủ, thành viên của Hội đồng kinh tế

và xã hội, là lãnh đạo hoặc người có trách nhiệm của một đảng chính trị.

Sở dĩ pháp luật Pháp quy định rất chặt chẽ điều này là nhằm bảo đảm tính khách quan và độc lập của Hội đồng bảo hiến. Các thành viên của Hội đồng này khi hoạt động chỉ tuân thủ Hiến pháp và các đạo luật. Hội đồng bảo hiến độc lập đưa ra các quyết định mà không chịu bất kỳ sự tác động nào từ bất kỳ nhánh quyền lực nào kể cả từ những người đã bổ nhiệm họ.

Hội đồng bảo hiến có thẩm quyền rất đa dạng và có sự tác động lớn đến Nghị viện và cơ quan hành pháp. Hội đồng bảo hiến có thẩm quyền bảo vệ Hiến pháp và sự thống nhất của pháp luật. Hội đồng này có quyền đưa ra phán xét những văn bản, quyết định, hành vi trái Hiến pháp. Hội đồng bảo hiến có thẩm quyền xem xét tính đúng đắn của việc bầu Hạ viện và Thượng viện, các vấn đề về bầu lại hay cấm kiêm nhiệm chức vụ phát sinh trong quan hệ giữa các thành viên của Nghị viện. Hội đồng bảo hiến 466 | 606

cũng có quyền xem xét tính hợp hiến và hợp pháp của các quy chế làm việc của cả Hạ viện và Thượng viện.

Hội đồng bảo hiến được trao thẩm quyền xem xét tính hợp hiến của các đạo luật trước khi nó được công bố. Điều 61 Hiến pháp 1958 quy định: "Những đạo luật về tổ chức trước khi ban hành và các quy chế của hai Viện trước khi ban hành, phải đệ trình lên Hội đồng bảo hiến xem các văn kiện đó có phù hợp với Hiến pháp không. Để phù hợp với Hiến pháp, các đạo luật khác trước khi thi hành cũng được đệ trình lên Hội đồng bảo hiến bởi Tổng thống, Thủ tướng hay Chủ tịch của hai Viện".

Đặc điểm khác biệt giữa Hội đồng bảo hiến ở Pháp so với mô hình tương tự ở các nước khác là Hội đồng bảo hiến chỉ được xem xét tính hợp hiến của các đạo luật khi nó chưa được Tổng thống công bố. Có thể nói đây là đặc điểm căn cốt của cơ chế bảo hiến ở Pháp khi Hội đồng bảo hiến được xem như cơ quan gác cổng của các đạo luật trước khi nó được công bố và có hiệu lực trên thực tế. Nó cũng ngăn ngừa những hậu quả tai hại có thể xảy ra khi một đạo luật vi hiến lại được công bố và thực thi trong cuộc sống.

2.4. Các đảng chính trị, các nhóm lợi ích

a. Các đảng chính trị

467 | 606

Nước Pháp cũng là một trong những nước có lịch sử đảng phái lâu đời trên thế giới. Các đảng chính trị ở Pháp ra đời sau Đại cách mạng tư sản Pháp năm 1789 với sự tranh giành giữa phái quý tộc và tư sản mà đặc biệt là phái Gia-cô-banh và phái Gi-rông-đanh (Jacobain và Girondin). Các học giả Pháp đều có điểm chung khi cho rằng, đảng phái chính trị có các yếu tố cấu thành đó là: hệ tư tưởng riêng, là một tổ chức độc lập và có kỷ

luật, phải được sự thừa nhận và điều chỉnh bởi pháp luật quốc gia.

Chế độ đa đảng được thiết lập từ khi hình thành hệ thống chính trị

Pháp. Hiện nay, nước Pháp có khoảng 30 đảng chính trị hợp pháp. Pháp luật của Pháp một mặt thừa nhận quyền tự do thành lập, tham gia vào các đảng chính trị của các chủ thể trong xã hội, nhưng mặt khác để được tự

do hoạt động thì các đảng chính trị và các nhóm chính trị phải đăng ký và được sự cho phép của hệ thống các cơ quan quản lý của nhà nước. Pháp luật của Pháp cũng quy định các đảng chính trị và nhóm chính trị không được đi ngược lại mục tiêu chung của nền cộng hòa và các giá trị dân chủ.

Đặc điểm lớn nhất của chế độ đảng phái ở Pháp đó là các đảng chính trị và các nhóm chính trị thường tập hợp nhau lại thành hai phe rất rõ ràng đó là tả và hữu, tuy vẫn tồn tại những bất đồng trong nội bộ từng phe. Hiện tượng này xuất phát từ thực tế hoạt động của chế độ chính trị

ở Pháp trong nền cộng hòa thứ năm. Có nhiều lý do khiến các đảng phái 468 | 606

liên kết với nhau trong hoạt động chính trị và nắm chính quyền. Trước hết, chế độ bầu cử Tổng thống và các cuộc bầu cử quan trọng khác (Hạ

viện và Hội đồng vùng, tỉnh) theo nguyên tắc đa số phiếu qua hai vòng bầu cử đã buộc các đảng phái ít có hy vọng thắng cử phải liên kết với các đảng lớn để giành thắng lợi cho ứng cử viên chung của họ, tránh bị gạt ra khỏi chính trường sau này vì tỷ lệ phiếu bầu quá ít. Ngoài ra, những nguyên tắc hoạt động của các thể chế nhà nước cũng buộc các đảng phái tập hợp lại với nhau để bảo vệ quyền lợi của mình (đối với phe đa số nắm chính quyền) hoặc để chống đối, gây cản trở cho chính quyền hoạt động (đối với phe đối lập).

Các đảng chính trị có mục đích và tính chất gần nhau sẽ nảy sinh nhu cầu liên kết nhau lại tạo thành một thế lực có sức mạnh và càng có cơ hội để nắm chính quyền. Điều này cũng phản ánh một thực tế là ở Pháp không hình thành các đảng thực sự mạnh và có vai trò quan trọng trong quá trình xác lập quyền lực - trở thành đảng cầm quyền.

Các đảng chính trị của Pháp đều được tổ chức và có nguyên tắc hoạt động chặt chẽ với các thiết chế: Chủ tịch, Tổng thư ký, Bộ chính trị, các uỷ ban (Uỷ ban đối ngoại, Uỷ ban điều hành, Uỷ ban tài chính, Uỷ ban vận động bầu cử, Uỷ ban các nghị sỹ của đảng...). Đặc biệt nguồn tài 469 | 606

chính của các đảng đều do sự tự vận động của các đảng mà có, nguồn hỗ

trợ từ nhà nước là không đáng kể.

Các đảng chính trị đều hoạt động dựa trên căn cứ pháp lý là các đạo luật về đảng chính trị do Nghị viện Pháp ban hành. Các đảng chính trị

của Pháp đều được tổ chức từ trung ương xuống các vùng, tỉnh. Điều lệ

của các đảng chính trị Pháp phải được sự phê chuẩn của cơ quan nhà nước có thẩm quyền mà cụ thể là Bộ Nội vụ thay mặt Chính phủ. Pháp luật của Pháp quy định như vậy một mặt là để có thể quản lý được hoạt động của các đảng phái, mặt khác là để tránh cho Điều lệ và hoạt động của các đảng chính trị vượt quá khuôn khổ pháp luật cho phép.

Lực lượng cánh tả

Đứng đầu lực lượng cánh tả ở Pháp phải kể đến Đảng Xã hội (Parti Social), ra đời năm 1969 để thay thế Đảng Xã hội cũ SFIO (Phân ban Pháp trong Quốc tế công nhân). SFIO thành lập từ năm 1905 dưới sự

lãnh đạo của Jean Jaures, Léon Blum, Guy Mollet và đã nắm chính quyền trong những năm 1936-1939,1944-1951 và vào các năm 1956,1958.

Sau đại hội thống nhất tổ chức vào tháng 6 năm 1971, dưới sự lãnh đạo của Francois Mitterrand, Đảng Xã hội đã đạt được những thành công rực rỡ. Năm 1981, Đảng này đã giành được thắng lợi trong cuộc bầu cử Tổng thống và tiếp theo đó là thắng lợi trong cuộc bầu cử Hạ viện. Bằng uy tín 470 | 606

chính trị và khả năng ảnh hưởng, quy tập lực lượng của mình, Francois Mitterrand đã đưa Đảng Xã hội nói riêng và phe cánh tả nói chung lên đỉnh vinh quang trong chính trường nước Pháp - trở thành đảng cầm quyền và nắm vị trí Tổng thống trong vòng hai nhiệm kỳ liên tiếp với 14

năm cầm quyền (1981 - 1995).

Tuy nhiên, sau đó Đảng Xã hội đã mất vai trò là đảng cầm quyền khi thất cử trong cuộc bầu cử Tổng thống năm 1995 và đảng cầm quyền là Đảng Tập hợp của Jacques Chirac.

Phong trào cấp tiến cánh tả (MRG). MRG ra đời sau một quá trình chia rẽ nội bộ của Đảng Cấp tiến (thành lập vào năm 1901) xảy ra vào tháng 6/1972. Phong trào này ủng hộ ứng cử viên Francois Mitterrand trong cuộc bầu cử Tổng thống vào năm 1981 và 1988. Sau thời kỳ lãnh đạo của ông Robert Fabre, MRG rơi vào tình trạng phân hóa, khủng hoảng nội bộ và sa sút mạnh về ảnh hưởng trong đời sống chính trị. Tại cuộc bầu cử Tổng thống năm 1995 Chủ tịch đảng là ông Jean Francois Hory không thu thập đủ số phiếu giới thiệu của các đại biểu để ra ứng cử.

Tại Hạ viện, các nghị sĩ của MRG cùng sinh hoạt chung trong nhóm của Đảng Xã hội.

Đảng Cộng sản Pháp (PCF) tách ra từ SFIO, ra đời năm 1920 tại Đại hội ở Tours. Đảng Cộng sản Pháp luôn coi mình là đại diện cho giai cấp 471 | 606

công nhân và nhân dân lao động Pháp. Ngày 14/7/1944, nước Pháp được giải phóng, uy tín của Đảng Cộng sản lên cao và thu được sự ủng hộ của nhân dân Pháp. Đảng Cộng sản đã được Tướng De Gaulle mời tham gia chính quyền, lãnh đạo đất nước. Thời gian này, trong các cuộc bầu cử, Đảng Cộng sản luôn giành tỷ lệ phiếu từ 25-30%. Có thể nói thời gian sau Thế chiến thứ hai là thời kỳ cực thịnh của Đảng Cộng sản Pháp.

Đảng Cộng sản lại nhanh chóng rơi vào các cuộc khủng hoảng đặc biệt là kể từ khi ra đời của nền Cộng hòa thứ năm với bản Hiến pháp 1958.

Tại cuộc bầu cử Hạ viện năm 1993, Đảng Cộng sản giành được 9,1% số

phiếu ủng hộ. Trong cuộc bầu cử Tổng thống năm 1995, ông Robert Hue

- Bí thư toàn quốc của đảng đã giành được 8,7% số phiếu.

Lực lượng cánh hữu

Lực lượng cánh hữu có vai trò rất lớn trong đời sống chính trị Pháp.

Trong những năm 1958-1981, lực lượng này chiếm đa số trong Hạ viện, nắm quyền Tổng thống và Chính phủ. Thời kỳ cùng chung sống 1986 -

1988, Tổng thống Francois Mitterrand là người thuộc Đảng Xã hội, còn Chính phủ thuộc lực lượng cánh hữu và phe giữa. Sau cuộc bầu cử Hạ

viện năm 1993 lực lượng này đã giành quyền lãnh đạo Chính phủ và sau cuộc bầu cử Tổng thống vào tháng 5/1995, cánh hữu đã nắm quyền. Tại 472 | 606

cuộc bầu cử Tổng thống năm 2002, cánh hữu lại tiếp tục thắng cử và giữ

quyền Tổng thống.

Lực lượng cánh tả tập hợp được những đảng phái rất mạnh với những lãnh tụ nổi tiếng và có kinh nghiệm chính trường dày dặn. Tập hợp vì nền cộng hòa (Rassemblément pour la République - RPR)1 do Tổng thống Jacques Chirac sáng lập vào năm 1976. Đây là đảng đại diện cho luồng tư

tưởng của Phong trào tập hợp nhân dân Pháp do Tướng De Gaulle sáng lập năm 1947. Đó là tư tưởng độc lập dân tộc, giữ gìn bản sắc Pháp, nhưng Pháp phải đóng vai trò quan trọng ở châu Âu và trên thế giới. Có thể nói mục tiêu của Đảng Tập hợp vì nền cộng hòa rất rõ ràng và phù hợp với mục tiêu chung của nền cộng hòa thứ năm và mục tiêu dân chủ

có truyền thống của nước Pháp. Đó chính là nguyên nhân dẫn đến đảng này luôn có được sự ủng hộ cao của cử tri nước Pháp.

Thành viên cũng có tiếng nói khá quan trọng trong lực lượng cánh hữu là Đảng Liên minh vì nền dân chủ Pháp (UDF). Đảng này được thành lập vào năm 1978, tập hợp một số đảng sau: Đảng Cộng hòa (RP) thành lập năm 1977, đấu tranh cho một "nền dân chủ hiện đại, tự do và hào phóng". Đảng Trung tâm của những người dân chủ xã hội (CDS): ủng hộ

một nền dân chủ xã hội, ủng hộ việc xây dựng một châu Âu chính trị và 473 | 606

ủng hộ một xã hội có trách nhiệm và đoàn kết. Đảng Cấp tiến là đảng có thâm niên cao nhất trong các đảng hiện nay ở Pháp.

Chương trình hành động của đảng gắn với lý tưởng cộng hòa, bảo vệ

quyền sở hữu cá nhân. Điều lệ của Liên minh vì nền dân chủ Pháp - UDF

quy định: "Liên minh vì nền dân chủ Pháp là một phong trào chính trị

tập hợp sức mạnh của toàn thể nhân dân. Căn cứ theo Điều 4 Hiến pháp năm 1958, Liên minh vì nền dân chủ Pháp kiên định mục tiêu khuyến khích những lý tưởng vì nền Cộng hòa, xây dựng một nền dân chủ thực sự, có trách nhiệm trong đời sống chính trị quốc gia, châu Âu, cũng như

trong đời sống kinh tế và xã hội" (Điều 2 của Điều lệ của UDF).

Bên cạnh các đảng phái tham gia vào các phe tả và hữu, đời sống chính trị Pháp cũng chứng kiến sự tồn tại của những đảng phái hoạt động khá độc lập hoặc liên minh trong từng giai đoạn. Đó là các đảng cực hữu và các đảng cực tả. Đảng Mặt trận dân tộc (FN) do Jean Marie Le Pen, chủ

tịch đảng lập ra năm 1972. Mục tiêu chính của đảng này đưa ra để thu hút cử tri là đấu tranh chống nạn nhập cư. Ngoài ra FN còn kêu gọi cần phải ưu tiên dành công ăn việc làm và trợ cấp xã hội cho người Pháp chính gốc.

Các đảng cực tả theo khuynh hướng Tơrốtskít: Liên đoàn cộng sản cách mạng do Alain Krivine lãnh đạo; Phong trào đấu tranh công nhân do bà Arlette Laguiller (một trong mười sáu ứng cử viên tham gia ứng cử

474 | 606

cuộc bầu cử Tổng thống Pháp năm 2002) lãnh đạo. Ngoài hai khuynh hướng trên, còn một số đảng và phong trào cực tả khác như: Đảng Xanh ra đời năm 1948 do sáp nhập hai nhóm bảo vệ môi trường. Đảng này đề ra mục tiêu soạn thảo và thực hiện cương lĩnh xã hội đấu tranh bảo vệ môi trường. Tuy nhiên, mục tiêu đấu tranh chính của phong trào này là chống vũ khí hạt nhân. Năm 1992 đã xuất hiện những mâu thuẫn trong nội bộ

đảng, hiện nay trào lưu xanh đã tách ra thành ba đảng khác nhau: Đảng Xanh, Đảng Phong trào sinh thái, Đảng Thế hệ sinh thái.

Nói chung, ngoài FN, các đảng cực hữu và cực tả khác đều có vị trí không quan trọng trong chính trường nước Pháp và chỉ tồn tại nhằm tô điểm thêm sự phong phú và đa dạng đời sống đảng phái ở Pháp. Nó cũng phản ánh nhu cầu tập hợp và tham gia vào chính trị của các tầng lớp khác nhau.

b. Các nhóm lợi ích

Các tổ chức công đoàn

Các tổ chức công đoàn ở Pháp cũng tồn tại dưới nhiều hình thức khác nhau. Tuy nhiên, có hai loại hình công đoàn chủ yếu đó là: Nghiệp đoàn của giới chủ (Syndicats des Employées), nghiệp đoàn của những người lao động (Sindycats des employeurs). Các tổ chức công đoàn ở Pháp là các đoàn thể để bảo vệ quyền lợi của giới chủ và của người lao động. Tiếng 475 | 606

nói của các tổ chức này có vai trò tích cực đối với giới chính trị và những nhà hoạch định chính sách quốc gia. Có thể nói hoạt động của giới công đoàn tại Pháp là một trong những nơi mạnh nhất trên thế giới. Chính phủ Pháp rất nể trọng các nghiệp đoàn này và luôn luôn lắng nghe xem sự

phản ứng của họ như thế nào.

Đời sống nghiệp đoàn trải qua rất nhiều bước thăng trầm và có sự biến động mạnh mẽ. Tuy nhiên, có một đặc điểm là người lao động Pháp rất nhạy cảm và sáng suốt lựa chọn những tổ chức công đoàn nào có khả năng bảo vệ quyền và lợi ích của họ cao nhất. Các tổ chức công đoàn cũng có được chiến lược và khả năng hoạt động chuyên nghiệp, phù hợp với mục đích từng thời kỳ. không ít Chính phủ đã phải ngậm ngùi ra đi khi không thể giải quyết được các yêu sách của các tổ chức công đoàn Pháp.

Một số tổ chức công đoàn lớn và có vị thế quan trọng trong đời sống chính trị Pháp:

+ Tổng Liên đoàn lao động: Là tổ chức công đoàn lâu đời nhất ở Pháp, được thành lập vào năm 1895. Trải qua hơn một trăm năm hoạt động, Tổng Liên đoàn lao động Pháp ngày nay đã trở thành tổ chức công đoàn lớn mạnh nhất của nước Pháp. Tổng Liên đoàn lao động Pháp tập hợp người lao động từ rất nhiều ngành nghề và có địa bàn hoạt động rất rộng 476 | 606

lớn. Cho đến nay, con số công đoàn viên của Tổng Liên đoàn lao động Pháp đã lên đến gần 1 triệu.

+ Công đoàn lực lượng công nhân: Đây là tổ chức được tách ra từ Tổng Liên đoàn lao động vào năm 1948. Do đối tượng công đoàn viên của Tổng Liên đoàn lao động rất đa dạng và được tập hợp từ nhiều ngành nghề

khác nhau, do đó bộ phận công nhân là thành viên của Tổng Liên đoàn đã tách ra nhằm đấu tranh bảo vệ những lợi ích thiết thân của giai cấp công nhân Pháp. Trải qua hơn 50 năm hoạt động, đến nay Công đoàn lực lượng công nhân đã có số công đoàn viên gần 500 ngàn người.

+ Liên đoàn lao động dân chủ ra đời từ việc tách khỏi Liên đoàn những người lao động Thiên chúa. Con số đoàn viên hiện nay của Liên đoàn lao động dân chủ là hơn 500 ngàn người.

+ Tổng Liên đoàn cán bộ: Là tổ chức được thành lập ngay sau ngày giải phóng nước Pháp (tháng 8/1944), đại diện cho quyền lợi của cán bộ, công chức, viên chức nhà nước. Cho đến nay, số công đoàn viên của Tổng Liên đoàn cán bộ là hơn 300 ngàn người.

+ Liên đoàn giáo dục quốc gia: Tuy Liên đoàn giáo dục quốc gia không nằm trong “câu lạc bộ công đoàn lớn”, nhưng Liên đoàn giáo dục lại mang tính đại diện rộng rãi hơn cả trong lĩnh vực của mình nên được chính 477 | 606

quyền coi là một trong các tổ chức công đoàn có tính đại diện nhất và có uy tín đối với Chính phủ.

+ Liên đoàn công nhân đường sắt quốc gia: Đây là tổ chức công đoàn tập hợp và bảo vệ quyền lợi của những người công nhân làm việc trong ngành đường sắt. Tuy số lượng đoàn viên không lớn bằng các công đoàn khác nhưng Công đoàn đường sắt quốc gia lại có khả năng hoạt động rất chuyên nghiệp và có khả năng liên kết đấu tranh với các liên đoàn lao động của các ngành nghề khác như hàng không và vận tải.

Bên cạnh hệ thống các tổ chức công đoàn tập hợp và bảo vệ quyền và lợi ích của những người lao động, ở Pháp cũng tồn tại hệ thống các tổ

chức công đoàn tập hợp và bảo vệ cho quyền và lợi ích của giới chủ.

Chính phủ cũng rất quan tâm đến những yêu sách mà các tổ chức công đoàn này nêu ra. Nhiều khi Chính phủ vừa phải đóng vai trò là cơ quan điều chỉnh chính sách cho phù hợp với yêu cầu của các nghiệp đoàn, vừa phải là vị trọng tài phân sử đúng sai trong quan hệ giữa công đoàn của người lao động và công đoàn của giới chủ. Các công đoàn của giới chủ có các tổ chức chủ yếu sau:

+ Hội đồng giới chủ: Là tổ chức công đoàn đại diện cho các xí nghiệp lớn của Pháp. Đây là tổ chức công đoàn tập hợp những doanh nhân hàng đầu và từ các ngành, lĩnh vực quan trọng như: Công nghiệp lọc dầu, khai 478 | 606

khoáng, chế tạo máy bay, ô tô, máy móc, thương mại và tài chính, ngân hàng. Đây có thể nói là tổ chức nghiệp đoàn có vị thế rất lớn và luôn luôn đưa ra các yêu sách đối với Chính phủ.

+ Tổng Liên đoàn các xí nghiệp nhỏ và vừa: Đây là tổ chức công đoàn đại diện cho quyền lợi của giới chủ các xí nghiệp nhỏ và vừa. Mặc dù vị

thế của tổ chức này không lớn so với Hội đồng giới chủ nhưng nó lại là tổ

chức tập hợp rất đông giới chủ từ rất nhiều lĩnh vực khác nhau và nắm trong tay rất nhiều lực lượng sản xuất và đội ngũ nhân công lớn.

Hai tổ chức nghiệp đoàn giới chủ có sự liên hệ rất chặt chẽ với nhau và có kinh nghiệm hoạt động chính trị, đặc biệt là kỹ năng gây sức ép đối với Chính phủ và các cơ quan nhà nước nhằm mục đích bảo vệ quyền và lợi ích tối đa của các ông chủ.

Các tổ chức về quyền con người, quyền công dân

Hệ thống các tổ chức về quyền con người, quyền công dân là thiết chế

chính trị - xã hội có vai trò quan trọng trong đời sống chính trị Pháp.

Đây cũng chính là thiết chế đặc thù của xã hội công dân ở Pháp, tập hợp lực lượng và tham gia tích cực vào sự nghiệp nhân quyền ở Pháp. Những nhận định của các cơ quan này lại có vai trò tạo dư luận lớn trong xã hội.

Nhận định và quan điểm của các tổ chức về quyền con người, quyền công dân được đưa ra chủ yếu thông qua các thông điệp, các khuyến cáo và 479 | 606

khuyến nghị. Những thông điệp và khuyến nghị được gửi đến các cơ quan hữu quan có trách nhiệm phục vụ nhân dân mà đặc biệt là hệ thống cơ

quan hành chính và quản lý nhà nước.

Mô hình tổ chức và hoạt động của các tổ chức về quyền con người, quyền công dân ở Pháp cũng rất đa dạng và phong phú. Nó có thể là một tổ chức như là Uỷ ban nhân quyền của Hạ viện và Thượng viện. Nó cũng có thể tồn tại như một tổ chức phi chính phủ (NGO) và hoạt động theo đạo luật về các tổ chức xã hội. Tuy nhiên, dù tồn tại với tư cách của Nghị

viện hay các tổ chức phi chính phủ thì hoạt động của các tổ chức này cũng đảm bảo sự độc lập với các thiết chế quyền lực. Các tổ chức về nhân quyền ở Pháp hoạt động dựa trên nguồn kinh phí không từ nhà nước do đó họ

không bị ràng buộc bởi sự tác động của bất kỳ cơ quan nhà nước nào.

Nguồn kinh phí chủ yếu là sự đóng góp của các hội viên, các nhà tài trợ và các nhà hoạt động nhân quyền và từ nguồn kinh phí thông qua các tổ

chức quốc tế.

Tham gia vào các tổ chức về quyền con người, quyền công dân ở Pháp chủ yếu là các nhà hoạt động nhân quyền, những chuyên gia trên rất nhiều lĩnh vực mà đặc biệt là các chuyên gia pháp lý. Chính điều đó đã tạo nên uy tín rất lớn của các tổ chức này trong xã hội Pháp. Nó có sự tác động xã hội rất lớn, tạo dư luận xã hội mạnh mẽ làm cho các Chính phủ

480 | 606

phải cân nhắc rất kỹ lưỡng. Cũng chính hoạt động của các tổ chức nhân quyền ở Pháp mà đội ngũ chính khách phải hoạt động chuyên nghiệp hơn, có trách nhiệm hơn.

III. KẾT LUẬN VÀ NHẬN XÉT SO SÁNH

Hệ thống chính trị Pháp là hệ thống chính trị đa nguyên, đa đảng, được hình thành gắn với sự thành công của Đại cách mạng Pháp 1789 và sự ảnh hưởng của những tư tưởng chính trị thời kỳ Khai sáng thế kỷ 17,18. Có rất nhiều yếu tố ảnh hưởng đến mô hình tổ chức và vận hành của hệ

thống chính trị Pháp. Mục tiêu có tính nguyên tắc của hệ thống chính trị

dưới nền Cộng hòa thứ năm là bảo đảm sự tồn tại của nền Cộng hòa và các giá trị dân chủ.

Hệ thống chính trị Pháp được thiết kế xoay quanh nhà nước pháp quyền - trung tâm của hệ thống chính trị. Tinh thần pháp quyền luôn là tinh thần chủ đạo và trở thành nguyên tắc cơ bản trong thiết kế và hoạt động của hệ thống chính trị. Tất cả các yếu tố cấu thành hệ thống chính trị đều được điều chỉnh bởi Hiến pháp và các đạo luật. Pháp luật được xem là chuẩn mực và là căn cứ pháp lý của đời sống chính trị Pháp nói chung và của hệ thống chính trị Pháp nói riêng.

481 | 606

Các đảng chính trị giữ vai trò quan trọng trong hệ thống chính trị. Đó chính là công cụ hữu hiệu để nhân dân tham gia vào đời sống chính trị.

Đặc điểm lớn nhất của các đảng chính trị ở Pháp là các đảng chính trị liên minh với nhau thành các lực lượng cánh tả và cánh hữu. Mục tiêu của các đảng chính trị là trở thành đảng cầm quyền thông qua các cuộc bầu cử.

Trong việc tổ chức quyền lực nhà nước, nước Pháp có sự kết hợp hài hòa và vận dụng cả hai loại hình chính thể (Tổng thống và đại nghị).

Tổng thống Pháp vừa là nguyên thủ quốc gia, vừa là người đứng đầu hành pháp. Nhưng nước Pháp vẫn có sự hiện diện của một Chính phủ với người đứng đầu là Thủ tướng (người của đảng chiếm đa số trong Hạ viện). Thủ

tướng Chính phủ chịu trách nhiệm trước Tổng thống và trước Nghị viện.

Đây là điểm khác biệt với nước Mỹ khi Tổng thống Mỹ là người đứng đầu hành pháp và trực tiếp điều hành công việc hành pháp với sự giúp đỡ của các Bộ trưởng. Bộ máy nhà nước Pháp được thiết kế theo học thuyết phân quyền của Montesquieu đảm bảo sự phân lập các nhánh quyền lực và giữa các nhánh quyền có sự kiềm chế, đối trọng và giàng buộc nhau.

Tổng thống Pháp có quyền giải tán Hạ viện (Quốc hội). Ngược lại, Hạ

viện lại có thể không thông qua chính sách của Tổng thống. Tổng thống cũng có thể không công bố đạo luật do Nghị viện thông qua, có quyền phủ quyết dự luật của Nghị viện. Tuy nhiên, thực tiễn chính trị Pháp 482 | 606

cũng đã chứng minh, con lắc quyền lực luôn có xu hướng ngả về phía Hành pháp (Tổng thống).

Khi Tổng thống thuộc một đảng còn đảng chiếm đa số trong Hạ viện lại là đảng đối lập, có nghĩa là Thủ tướng Chính phủ thuộc về đảng đối lập thì nảy sinh tình huống chính trị cần sự linh hoạt của Tổng thống.

Đây là thời kỳ "Cùng chung sống" (Cohabitation) hay là "Cùng tồn tại"

(Coéxistance).

Một thiết chế khác có vị trí và vai trò quan trọng trong hệ thống chính trị là Hội đồng bảo hiến. Đây chính là cơ quan có thẩm quyền xem xét tính hợp hiến, hợp pháp của một đạo luật trước khi nó được ban hành.

Hội đồng bảo hiến cũng có thẩm quyền trong việc xem xét tính hợp hiến và hợp pháp của các cuộc bầu cử. Hội đồng cũng có quyền xem xét những biện pháp mà Tổng thống áp dụng trong thời gian khẩn cấp của đất nước có phù hợp với Hiến pháp và pháp luật hay không.

Các tổ chức chính trị - xã hội ở Pháp rất đa dạng và phong phú. Chúng được tổ chức và hoạt động dựa trên nguyên tắc của Hiến pháp và pháp luật, hướng đến mục tiêu xây dựng xã hội công dân. Các tổ chức này cũng chính là những thiết chế để tập hợp rộng rãi quần chúng nhân dân vì mục tiêu bảo vệ nền Cộng hòa và các giá trị dân chủ.

483 | 606

Nguồn: Tống Đức Thảo. Chương 4, “Hệ thống chính trị Pháp”. Chính trị

học so sánh: Cách tiếp cận và so sánh các hệ thống chính trị trên thế giới. Học viện hành chính quốc gia. 2010.

484 | 606

BÀI NĂM

SO SÁNH CÁC HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ

Tác giả: Ngô Huy Đức

uốn sách này sẽ lựa chọn 9 nước thuộc các vùng địa lý khác nhau C (Âu, Á, Phi, Mỹ), các trình độ phát triển khác nhau, và các cấu trúc quyền lực khác nhau để nghiên cứu. Như vậy, có nhiều cách tiếp cận để

phân loại các hệ thống chính trị. Trong phần này, nhất quán với chương I, chúng ta sẽ lấy tiêu chí là cấu trúc (khía cạnh tĩnh, tương đối ổn định) của HTCT làm tiêu chí chính.

Trong tiêu chí này các nghiên cứu thường tập trung vào hai cấu trúc là đảng chính trị và nhà nước. Tiêu chí các tổ chức chính trị-xã hội ít được dùng làm tiêu chí cụ thể để phân biệt các HTCT vì tính áp lực khó quan sát và không trực tiếp như các cấu trúc trên.

Theo tiêu chí đảng, có thể thấy có các loại HTCT một đảng cầm quyền lâu dài (Trung Quốc), hệ thống một đảng nổi trội (Nhật Bản), hai đảng nổi trội (Anh, Mỹ), hai liên minh nổi trội (Pháp, Đức), hệ thống đa đảng (Brazil, Nigeria, Nga).

485 | 606

Theo tiêu chí nhà nước, cũng có thể dùng các tiêu chí khác nhau để

chia ra thành quân chủ lập hiến (Anh, Nhật) hay cộng hòa (các nước còn lại). Tiêu chí về tổ chức nghị viện cũng có thể được sử dụng để chia thành một viện, hai viện, hai viện đối xứng và không đối xứng ...

Có nhiều tiêu chí khác nữa cũng được sử dụng để phân loại các HTCT

như: XHCN-TBCN (hệ tư tưởng chủ đạo), quân chủ – dân chủ, quân sự

– dân sự, hay thậm chí cả tính chất của nền văn hóa (Đông – Tây) hay nền kinh tế (Phát triển - đang phát triển) ..

Dù theo cách nào, HTCT đều là khái niệm dùng để phân tích các yếu tố chủ yếu ảnh hưởng tới việc đưa ra và thực hiện quyết định chính trị

trong chỉnh thể của chúng. Tuy nhiên, xét từ góc độ quyền lực nhà nước, tiêu chí về chính phủ luôn là tiêu chí quan trọng nhất vì chính phủ là cơ

quan nắm giữ quyền lực nhà nước thường trực, là cơ quan đưa ra các quyết định hành động cụ thể cuối cùng của cả HTCT.

Từ góc độ nghiên cứu cấu trúc – chức năng, tiêu chí này cũng sẽ thích hợp nhất. Theo đó chúng ta có thể thấy có 3 hệ thống chính.

1. Hê thống đại nghị: Anh, Nhật, Đức. Trong hệ thống này, người đứng đầu nhà nước (tức nguyên thủ quốc gia) và người đứng đầu hành 486 | 606

pháp được tách biệt. Người đứng đầu nhà nước (Nữ hoàng Anh, Nhật hoàng, tổng thống liên bang Đức) chỉ có quyền lực hình thức (dù có thể

có chức danh khác nhau như vua hay tổng thống) so với người đứng đầu hành pháp (thủ tướng). Do vậy, hệ thống này cũng được gọi là thủ tướng chế.

2. Hệ thống tổng thống: Mỹ, Brazil, Nigeria. Trong hệ thống này, người đứng đầu nhà nước và người đứng đầu hành pháp được hợp nhất vào chức danh tổng thống. Hệ thống này cũng được gọi là tổng thống chế. Rõ ràng, tổng thống trong hệ thống tổng thống có các chức năng và quyền lực khác hẳn tổng thống trong hệ thống đại nghị.

3. Hệ thống hỗn hợp: Pháp, Nga, Trung Quốc. Hệ thống này kết hợp hai hệ thống trên, theo đó người đứng đầu nhà nước (tổng thống) và người đứng đầu hành pháp (thủ tướng) được tách biệt, nhưng người đứng đầu nhà nước cũng nắm các quyền hành pháp quan trọng. Như vậy, quyền hành pháp được chia sẻ. Bản thân trong hệ thống này, người ta có thể còn chia tiếp là hệ thống hỗn hợp nghiêng về hệ thống tổng thống hay nghiêng về hệ thống thủ tướng. Trung Quốc là trường hợp đặc biệt vì chỉ

có một đảng cầm quyền lâu dài. Tuy nhiên, trong bài này chúng ta tạm 487 | 606

coi HTCT Trung Quốc là hệ thống hỗn hợp nghiêng về hệ thống tổng thống, dù hệ thống và cách thức ủy quyền của Trung Quốc cũng như

nhiều nước XHCN khác hiển nhiên có những khác biệt quan trọng.

Trong cả 3 hệ thống hỗn hợp được nghiên cứu của đề tài này, Người đứng đầu nhà nước (tổng thống Nga và Pháp, Chủ tịch nước Trung Quốc) đều có quyền lực lấn át so với thủ tướng, dù mức độ lấn át cũng như nguyên nhân của nó ở các nước này là khác nhau.

Chúng ta sẽ lần lượt phân tích ba mô hình tiêu biểu này để chỉ ra các điểm chung cũng như các chức năng riêng biệt mà bản thân sự phân loại khái quát như vậy có thể bỏ qua.

I. HỆ THỐNG ĐẠI NGHỊ

Lịch sử phát triển

Hệ thống nghị viện có nguyên mẫu phát triển tại Anh (nên còn gọi là Hệ

thống Westminster - nơi đặt Nghị viện Anh), là kết quả của cuộc đấu tranh giành quyền kiểm soát nhà nước giữa giai cấp quý tộc, tư sản và nhà vua. Hệ thống nghị viện là mô hình phổ biến ở châu Âu. Sau này, do Anh là một nước có nhiều thuộc địa, cũng như do sự thành công của mô hình này, hệ thống nghị viện được nhiều nước dùng là nguyên mẫu để thiết kế

cho HTCT nước mình (như Singgapore, Úc).

488 | 606

Hệ thống nghị viện thường được chia thành 2 loại: mô hình kiểu Anh và mô hình Tây Âu (như Đức và Tây Ban Nha). Điểm khác biệt lớn nhất giữa 2 mô hình này là ở mô hình Anh sự đối lập chính trị được thể chế

hóa cao độ. Cũng chính vì vậy, các tranh luận chính trị mang tính công khai hơn, vì diễn ra tại các phiên họp toàn thể ở nghị viện - khác với mô hình Tây Âu, nơi tranh luận chủ yếu nằm trong các ủy ban chuyên môn.

Cấu trúc và phân bố quyền lực nhà nước trong hệ thống nghị

viện:

Hệ thống chính quyền tại các nước này thông thường gồm có nguyên thủ

quốc gia (tổng thống, chủ tịch, hoặc nhà vua), Nghị viện thường bao gồm 2 viện: hạ viện và thượng viện; chính phủ do thủ tướng đứng đầu, và hệ

thống tòa án tương ứng với các nhánh lập pháp, hành pháp và tư pháp.

Đặc điểm quan trọng là 3 nhánh này không hoàn toàn độc lập với nhau trong việc thực thi quyền lực nhà nước.

Thông thường, hạ viện là viện dân biểu, do dân bầu theo phổ thông đầu phiếu, do vậy được coi là có sự ủy quyền chính đáng của toàn dân.

Trong khi đó, thượng viện thường có quyền lực kém hơn, vì có thể do các tiểu bang hay vùng lãnh thổ bầu, ủy nhiệm (Ví dụ như Úc, Đức), hoặc thậm chí, do thế tập (cha truyền con nối) hoặc do vị trí xã hội (như ở

Anh, Nhật), và do vậy không nhất thiết tỷ lệ với số dân, tức có thể sẽ

489 | 606

không đại diện cho một đa số theo đúng nghĩa. Trong 3 hệ thống đại nghị được nghiên cứu, chỉ có Đức có số thượng nghị sỹ là tỷ lệ với dân số

của các bang. Tuy nhiên các thượng nghị sỹ này không qua dân bầu mà do chính quyền các bang bổ nhiệm. Khi bỏ phiếu ở thượng viện, họ cũng bắt buộc phải bỏ phiếu cho cùng một lựa chọn, theo chỉ thị của chính quyền tiểu bang. Với cách nhìn nhận như vậy, quyền lực của thượng viện Đức thấp hơn hạ viện không phải về mức độ, mà về phạm vi. Có nghĩa là chỉ

có các đạo luật nào liên quan đến lợi ích riêng của các bang mới cần sự

phê chuẩn của thượng viện. Các đạo luật khác chỉ cần hạn viện thông qua là đủ.

Quyền lực của thượng viện trong quá trình lập pháp thường kém hơn hạ viện. Điều này thể hiện ở chỗ, khi có các bất đồng giữa 2 viện, hạ viện có thể tự thông qua dự luật với đa số áp đảo mà không cần sự phê chuẩn của thượng viện. Trong một số hệ thống, như ở Anh, các dự luật quan trọng (như dự luật về tài chính công, ngân sách), hạ viện bỏ phiếu thông qua với đa số quá bán mà không cần sự phê chuẩn của thượng viện. Ở

Nhật, hạ viện có thể thông qua một dự luật nếu đạt đa số trên 2/3, bất kể

thượng viện có thông qua hay không. Quyền lực của thượng viện trong trường hợp này được coi là tương đương với 1/6 của hạ viện (2/3 – 1/2).

490 | 606

Vấn đề đặt ra là vai trò của thượng viện là gì khi đã có hạ viện đại diện cho dân chúng? Vấn đề còn lớn hơn nữa khi thượng viện không do dân bầu như thượng viện ở Anh? Có mấy lý do thường được nhắc tới khi phân tích vai trò của thượng viện:

– Thượng viện có vai trò tư vấn: vì không phải chịu trách nhiệm trực tiếp với cử tri, các thượng nghị sỹ cũng có thể không chịu áp lực trực tiếp thu hút phiếu bầu, do vậy, các thượng nghị sỹ có thể đề cập đến các vấn đề mới, có tính đột phá, thường chưa được đa số ủng hộ, và thậm chí có thể mất lòng dân như các vấn đề về thuế hay nghĩa vụ công dân… Điều này liên quan đến nan giải chính trị thường được nhắc tới như mâu thuẫn giữa đa số và tính đúng đắn của các quyết định. Các chiến lược, đường lối có tính dài hạn, cũng như các chính sách đúng đắn có thể lại chưa được người dân nhận thức đúng và do vậy không ủng hộ. Như vậy cần có cơ chế

để dung hòa giữa ý kiến của đa số với sự đúng đắn của khoa học, mà trong nhiều trường hợp, thuộc về thiểu số. Hiển nhiên, vai trò tư vấn như vậy không nhất thiết phải do thượng viện mà có thể do các cơ quan độc lập đảm nhiệm

– Do tính lịch sử: các thể chế đã tồn tại trong lịch sử có những ý nghĩa về văn hóa và truyền thống nhất định. Theo nghĩa đó, đặc biệt ở các nước quân chủ lập hiến, việc giữ lại các thể chế không có tính thực quyền như

491 | 606

nhà vua, thường viện ... có ý nghĩa biểu tượng, có thể có các tác động về

đoàn kết dân tộc, và thậm chí mang lại tính chính đáng (dù chỉ là hình thức) nhất định. Như ở Anh, dù Nữ hoàng không có quyền lực thực sự do không được ủy quyền, các quyết định của chính phủ sẽ vấn bị coi dường như là thiếu tính chính đáng khi không có sự phê chuẩn của Nữ hoàng.

Tương tự như vậy, chiếc áo không làm nên thầy tu, nhưng có những ảnh hưởng trong nhận thức của người khác về người thầy tu đó.

– Thượng viện có thể đại diện cho những lợi ích chính đáng của các nhóm thiểu số. Phổ biến nhất là trong những đất nước có hệ thống liên bang (như Đức), hoặc các vùng dân tộc. Dân cư của các bang hoặc các vùng lãnh thổ có thể coi là các nhóm khác nhau với các lợi ích tương đối khác biệt. Nếu các nhóm thiểu số được coi là có các quyền tự quyết nhất định, thì việc đại diện theo tỷ lệ dân số có thể bị coi là mang bản chất phi dân chủ, vì lúc đó, lợi ích của các nhóm nhỏ, đặc biệt lác các lợi ích chính đáng liên quan đến văn hóa, truyền thống, có thể bị thiệt hại trong cơ chế

quyết đinh theo đa số. Trong các vấn đề liên quan đến quyền của các nhóm thiểu số như vậy, tiếng nói của một nhóm cần được coi ngang bằng các nhóm khác, bất kể số dân. Đây cũng là lý do để thượng viện có cơ cấu không tỷ lệ với số dân ở nhiều nước có HTCT theo mô hình khác.

Thượng viện của Đức là minh họa tốt cho lý do này. Đức có 16 tiểu bang, 492 | 606

và chính quyền các tiểu bang sẽ bổ nhiệm các đại diện của họ ở thượng viện để đại diện cho lợi ích của bang mình

Trong hệ thống nghị viện, người đứng đầu chính phủ là thủ tướng (do vậy, hệ thống này còn có tên gọi là “Thủ tướng chế”), do hạ viện bầu lên và nguyên thủ phê chuẩn. Trong các nước quân chủ lập hiến, nguyên thủ

là nhà vua, và theo thông lệ, luôn phê chuẩn quyết định của hạ viện, vì hạ

viện bầu cũng có nghĩa là do dân bầu. Việc không phê chuẩn các quyết định của Hạ viện hiển nhiên thể hiện xung đột quyền lực giữa người dân với hoàng gia, ngoại trừ các trường hợp đặc biệt, nhất là khi không đảng nào chiếm đa số, hoàng gia lúc đó, với vai trò nguyên thủ, có thể đóng vai trò trọng tài, để ổn định tình hình (như ở Anh và Úc trong lịch sử), trong khi tìm kiếm cách thức để có một quyết định được coi là thể hiện quyền lực của nhân dân.

Với quyền lực được ủy nhiệm chính thức như vậy, hạ viện cũng có quyền bỏ phiếu bất tín nhiệm để bãi nhiệm thủ tướng. Đây là khác biệt quan trọng so với hệ thống tổng thống, vì nó thể hiện sự tách biệt giữa hành pháp và lập pháp là không triệt để. Ngoài ra, do đảng nào chiếm đa số trong hạ viện thì thông thường sẽ bầu người của đảng đó làm thủ

tướng, tức là cũng sẽ nắm quyền hành pháp. Trong hệ thống nghị viện, quyền hành pháp và lập pháp thông thường đều do một đảng chính trị chi 493 | 606

phối chủ yếu. Trong lý thuyết chính trị học, đây là trường hợp dù quyền lực có sự tách biệt nhưng sẽ không có sự tách biệt về mục đích chính trị.

Điều đó là cơ sở để cho các nghi vấn về vấn đề cân bằng và kiểm soát quyền lực trong hệ thống nghị viện, mà như Woodrow Wyatt, một nghị

sỹ của Anh, nói rằng “Đừng nghĩ rằng vụ OA Tơ Ghết không thể xảy ra ở

đây, chẳng qua các anh không nghe thấy thôi”.

Hạ viện cũng là cơ quan phê chuẩn các thành viên của chính phủ (nội các). Nội các, ngoài thủ tướng còn bao gồm các bộ trưởng, và một số quan chức cao cấp khác. Như vậy, các bộ trưởng vừa chịu trách nhiệm (cá nhân) trước thủ tướng, vừa chịu trách nhiệm (tập thể) trước Quốc hội.

Vì hạ viện nắm quyền tối cao, kỷ luật bỏ phiếu của đảng có vai trò rất quan trọng ở hệ thống này. Một thủ tướng có thể bị thay, nếu người đó không còn được đảng tín nhiệm. Thắng cử trong nội bộ đảng cầm quyền (tức đảng chiếm đa số ở Hạ viện) cũng đồng nghĩa với việc thắng cử chức thủ tướng. Do vậy, tính tập thể trong các quyết định chính trị ở hệ thống này thường cao. Thủ tướng thông thường phải tìm kiếm sự đồng thuận của các thành viên chủ chốt khác trong đảng. Nói cách khác, ông ta cũng chỉ là một bộ trưởng, dù là bộ trưởng thứ nhất (Thuật ngữ prime minister cũng có nghĩa là bộ trưởng thứ nhất). Tính tập thể trong các quyết định 494 | 606

chính trị như vậy là điều khác biệt quan trọng so với hệ thống tổng thống.

Việc chịu trách nhiệm của thủ tướng và chính phủ trước hạ viện, thông thường được quy định thành luật, theo đó, thủ tướng và các thành viên chính phủ phải giải trình thường xuyên trước hạ viện qua các phiên chất vấn. Trong các phiên chất vấn này, các đảng không nắm chính quyền, mà chủ yếu là đảng hoặc liên minh đối lập (tức đảng chiếm nhiều ghế thứ nhì trong hạ viện), có quyền chất vấn mọi vấn đề. Để làm được điều đó, trong các hệ thống kiểu Westminster, đảng đối lập thông thường cũng được thành lập chính phủ đối lập (Shadow cabinet tạm dịch là Nội các ẩn, nguyên nghĩa là “nội các bóng” – hình phản chiếu, cái bóng của nội các) –

là chính phủ không có quyền điều hành, mà chỉ có quyền theo dõi và tiếp cận thông tin về các lĩnh vực tương ứng của chính phủ để phản biện chính sách. Đây là nét đặc thù của hệ thống nghị viện, đặc biệt các nghị viện ảnh hưởng bởi mô hình kiểu Anh (Westminster System).

Sự thể chế hóa đối lập như vậy có các mặt mạnh và yếu riêng. Nếu xét từ góc độ thực thi dân chủ, sự thể chế hóa đối lập như vậy đồng nghĩa với sự phản biện có tổ chức, và do vậy có tác dụng quan trọng trong việc nâng cao tính minh bạch và tính trách nhiệm của các quyết định chính trị cũng như của các phản biện từ phía đối lập. Quan trọng hơn, đây cũng là các cơ

495 | 606

hội để người dân tự giáo dục các kỹ năng thực hành dân chủ, thấy được trách nhiệm xã hội của chính mình. Các phiên chất vấn này đều được công khai cho mọi người dân theo dõi, và điều đó tăng cường tính minh bạch và tính chịu trách nhiệm của đảng cầm quyền. Mặt khác, nếu các đảng và các nghị sỹ không có nhận thức đúng vai trò đối lập của mình, tức là sự đối lập vì mục đích chung, làm cho chính quyền vì dân hơn, mà sử

dụng nó vì các mục tiêu có tính phe phái, hoặc thậm chí có tính cá nhân, sự thể chế hóa đối lập có thể gây ra các cản trở không đáng có, hoặc gây mất ổn định chinh trị. Văn hóa chính trị, cũng như truyền thống hoạt động chính trị của các nước, đặc biệt vai trò của công luận, báo chí, tính khách quan, độc lập, trung thực của các cơ quan công luận có vai trò quan trọng trong việc sử dụng thể chế này. Không phải nước nào cũng sẵn sàng cho việc tranh luận công khai như vậy ở cấp cao nhất.

Thủ tướng, tuy nhiên, cũng có quyền giải tán nghị viện và ấn định ngày bầu cử nghị viện mới trong hạn định hợp pháp. Quyền giải tán và tổ chức một cuộc bầu quốc hội mới có thể coi là việc trao quyền quyết định cho người dân để phân xử bất đồng giữa quốc hội và chính phủ trong thực thi quyền lực. Trong hệ thống hai đảng nổi trội, do tính chặt chẽ của tổ chức đảng, bất đồng giữa nghị viện và chính phủ cũng chính là bất đồng trong đảng, và do vậy, việc giải tán khó xảy ra hơn vì đảng cầm quyền có thể tự

496 | 606

giải quyết trong nội bộ đảng bằng việc bầu lãnh đạo đảng mới, và từ đó, cũng thay đổi thủ tướng (như trường hợp Thủ tướng Anh J. Major). Hiển nhiên, từ mặt khác, thủ tướng cũng có thể dùng phương thức này để thay đổi các chính sách trong đảng (như trường hợp Thủ tướng Nhật Koizưmy). Do vậy, có thể thấy, nghị viện và chính phủ có sự độc lập tương đối. Sự mâu thuẫn của hai thể chế độc lập tương đối này sẽ được giả quyết bởi các thể thức pháp lý trong đó bầu cử của nhân dân có vai trò tối hậu.

Các phân tích trên cho thấy, sự phân lập quyền lực ở hệ thống đại nghị

là không triệt để vì chính phủ và nghị viện thường cùng do một nhóm lãnh đạo đảng kiểm soát. Đây cũng là một lý do chính cho thấy, nếu không có các cơ chế thích hợp, các quá trình tranh luận chính trị có thể

sẽ chỉ diễn ra trong nội bộ đảng cầm quyền, trong khi những quá trình như vậy cần công khai cho người dân tham gia và giám sát.

Hệ thống tư pháp ở các nước có hệ thống đại nghị về cơ bản cũng như

ở các hệ thống khác. Theo đó, các tòa án các nước này bao gồm tòa án tối cao và tòa án các cấp. Việc bảo hiến có thể do tòa án tối cao đảm nhiệm (như ở Nhật Bản), hoặc do một tòa bào hiến riêng (như ở Đức). Cũng có nước không có tòa án bảo hiến như nước Anh. Trong trường hợp không có tòa bảo hiến riêng biệt như vậy, hạ viện cũng nắm quyền phán xử tính hợp hiến của một đạo luật, hay của hành động chính phủ. Tính độc lập 497 | 606

chính trị và tinh thông nghiệp vụ được nhấn mạnh, do vậy, các thẩm phán không phải do dân cử trực tiếp mà thường do thủ tướng, quốc hội đề cử

và phê chuẩn, đồng thời phải chịu sự ràng buộc khắt khe của các thủ tục và yêu cầu bổ nhiệm.

Như vậy, có thể thấy, quyền lực nhà nước tại các hệ thống nghị viện được tập trung tại nghị viện, mà chủ yếu là hạ viện, vì đây là cơ quan được dân bầu theo phổ thông đầu phiếu, và do vậy, có sự ủy quyền của toàn dân trong việc đưa ra các quyết định chính trị. Đây cũng là lý do mà hệ thống này được đặt tên là hệ thống nghị viện (hay đại nghị - parliamentary system). Trong hệ thống này, các nghị sỹ đều là các nhà chính trị chuyên nghiệp, không chỉ đơn thuần là đại biểu, theo nghĩa có tính kiêm nhiệm.

Bầu cử và đảng phái

Hệ thống bầu cử tại các nước này có nhiều sự khác biệt; tuy nhiên, một điểm chung là các cuộc bầu cử là bầu cho đảng chính trị, các phẩm chất cá nhân do vậy sẽ ít được nhấn mạnh. Người lãnh đạo đảng thắng cử, sẽ trở

thành thủ tướng. Điều đó nhấn mạnh tầm quan trọng của cương lĩnh và đường lối chính trị, hơn là các yếu tố có tính cá nhân như trong việc bầu trực tiếp người đứng đầu chính phủ ở hệ thống tổng thống. Hơn nữa, vì quyền lực tập trung tại nghị viện, kỷ luật của đảng cũng được nhấn mạnh 498 | 606

trong việc bỏ phiếu – các đảng viên có nghĩa vụ phải bỏ phiếu theo quyết định chung của đảng, dù có thể còn có các bất đồng chính kiến.

Hệ thống bầu cử cũng ảnh hưởng quan trọng đến sự vận hành của hệ

thống chính trị. Trong các nước có hệ thống bầu cử theo tỷ lệ (Như ở

Nhật và Đức), các đảng nhỏ cũng có thể giành được 1 số ghế nhất định, và do vậy, để có được đa số trong nghị viện, sự liên minh đảng phái có thể

là cần thiết đối với đảng chiếm số ghế lớn nhất. Như ở Đức, Liên minh đảng phái lớn nhất ở Cộng hoà Liên bang Đức là Liên minh giữa Liên đoàn dân chủ thiên chúa giáo (Christlich Demokratische Union-CDU) và Liên đoàn xã hội thiên chúa giáo (Christlich-Sociale Union- CSU). Cả hai đảng phái này đều là những đảng dân tộc dựa trên nền tảng dân chủ thiên chúa và tôn giáo. Liên minh đảng phái này dựa vào số lượng đông đảo cử

tri thiên chúa1 và truyền thống công giáo trong xã hội Đức đã tạo dựng cho mình những cơ sở chính trị rất vững chắc trong lòng dân tộc Đức.

Liên minh CDU/CSU thường nhận được ít nhất là hơn 30 phần trăm số

phiếu của cử tri Đức. Ở Anh, hệ thống bầu cử theo đa số, một khu vực –

một đại biểu sẽ tạo dộng cơ cho các đảng nhỏ liên minh. Với thời gian, thông thường sẽ hình thành hệ thống 2 đảng nổi trội (như ở Anh), hoặc 2 liên minh nổi trội như ở Đức, có các đường lối và quan điểm chính trị

499 | 606

tương đối trung hòa (trung tả và trung hữu), đủ để dung nạp một diện khá rộng các quan điểm khác nhau, từ đó có đủ lực lượng để thắng cử.

Sự ổn định chính trị của hệ thống đại nghị như vậy còn phụ thuộc quan trọng vào tình hình thực tiễn chính trị của một đất nước cụ thể.

Trong một đất nước không có sự chia rẽ lớn, các quan điểm chính trị

tương đối gần nhau, thể hiện ở sự ổn định trong số lượng các liên minh và các đảng chính trị nổi trội, thì hệ thống đại nghị thường có các chính phủ

ổn định (và được sự ủng hộ của quốc hội). Ngược lại, khi các liên minh này không ổn định, việc lập một chính phủ ổn định sẽ khó khăn và thậm chí có sự thay đổi liên tục như trường hợp của Pháp trước 1958 (khi còn là hệ thống đại nghị) hay ở Ý.

Hệ thống bầu cử trong các nước khác nhau cũng khác nhau, dù đều có điểm chung là nhấn mạnh tính đảng phái do đặc thù của hệ thống nghị

viện. Nhật Bản là nước khá đặc thù trong khía cạnh này. Bản thân hệ

thống đảng chính trị của Nhật thường được coi là một đảng nổi trội (hay một đảng rưỡi) vì trong suốt thời gian dài, từ 1946, đảng Dân chủ Tự do Nhật (LDP) đều thắng cử, ngoại trừ thời gian ngắn từ 1993 đến 1996.

Trong hệ thống bầu cử Hạ viện ở Nhật bao gồm cả 2 hệ thống: bầu cử

theo tỷ lệ (200 ghế) và bầu cử theo đa số tương đối (300 ghế). Các ứng cử

viên nào trượt ở cuộc bầu cử theo đa số tương đối vẫn có thể xuất hiện ở

500 | 606

danh sánh ứng cử theo tỷ lệ. Cách thức này có phần tương tự như ở Đức, theo đó, sự cạnh tranh nội bộ đảng sẽ được giảm thiểu, hay ít nhất cũng không cần bộc lộ công khai vì các đảng sẽ chỉ cần đề cử 1 ứng cử viên cho một vùng. Hệ thống bầu cử này được đưa ra năm 1994, khi LDP mất quyền kiểm soát nghị viện, với hy vọng là sự bầu cử theo tỷ lệ sẽ khuyến khuyến sự thành lập các đảng mới, và theo thời gian, sẽ xuất hiện một đảng đối lập thực sự, giảm bớt vai trò quá lớn của LDP. Các kết quả bầu cử gần đây nhất năm 2007 cho thấy ý đồ đó có thể thành sự thực. Đảng dân chủ ngày càng mạnh lên và hoàn toàn có thể trở thành một đảng đối lập thực sự trong những năm tới đây.

Hệ thống đảng với hai đảng nổi trội được coi là cần thiết vì trong hệ

thống nghị viện, đảng cầm quyền kiểm soát cả lập pháp và hành pháp như

đã phân tích. Với sự tập trung quyền lực như vậy, người ta lo ngại rằng, có khuynh hướng lạm dụng quyền lực, như các vụ tham nhũng cấp cao của Nhật trong suót thời gian LDP cầm quyền minh chứng, và do vậy cần có sự kiểm soát một cách có tổ chức và hữu hiệu. Sự kiểm soát như vậy có thể là hiện thực khi có một đảng đủ mạnh để gây áp lực với đảng cầm quyền nhưng không gây mất ổn định của hệ thống. Cách thức nhìn nhận về hệ thống đảng như vậy rõ ràng có ảnh hưởng đặc thù của hệ thống 501 | 606

nghị viện. Trong hệ thống tổng thống, quyền lực của nghị viện được tách biệt hơn, và tính chính đáng cũng không mạnh bằng.

II. HỆ THỐNG TỔNG THỐNG

Lịch sử phát triển:

Hệ thống tổng thống có nguồn gốc từ mô hình quân chủ của các nước châu Âu như Pháp, Anh .., trong đó, quyền hành pháp hoàn toàn do vua nắm giữ, tách biệt và độc lập với nghị viện. Mô hình tách biệt các nhánh quyền lực như vậy được áp dụng tại Mỹ và một số các nước khác (đặc biệt các nước châu Mỹ La tinh. Điều trớ trêu là trong khi tại chính quốc (Anh và nhiều nước khác), nghị viện ngày càng nắm thực quyền và nhà vua chỉ

còn mang tính hình thức, thì mô hình này lại được củng cố tại Mỹ. Hệ

thống tổng thống là mô hình phổ biến tại phần lớn các nước châu Mỹ

(Canada là 1 ngoại lệ nổi bật), Trung Á, và một số nước ở Đông Nam Á

(Philippines, Indonesia).

Cấu trúc và phân bố quyền lực nhà nước trong hệ thống tổng

thống

Trong hệ thống tổng thống, nguyên thủ đồng thời cũng là người nắm quyền hành pháp. Tuy nhiên, quyền lực nhà nước được phân chia triệt để

hơn thành 3 nhánh: lập pháp do nghị viện nắm giữ, hành pháp do chính 502 | 606

phủ đứng đầu là tổng thống, và hệ thống tòa án nắm giữ quyền tư pháp.

Sự phân chia như vậy được củng cố bới hai hệ thống ủy quyền: hệ thống bầu cử quốc hội tách biệt với bầu cử tổng thống. Trong đó, tông thống luôn được bầu bởi cử tri cả nước, còn nghị sỹ do các khu vực bầu ra. Theo nghĩa đó, tổng thống là người duy nhất có được sự ủy nhiệm của toàn dân. Sự hợp nhất hai chức danh (nguyên thủ và đứng đầu hành pháp) vào một người cũng có mặt trái là sự phê phán các khuyết điểm đối với người đứng đầu hành pháp cũng có nghĩa là sự phê phán cả đất nước, vì người đó cũng là nguyên thủ. So với các hệ thống đại nghị, nguyên thủ được tách biệt và chỉ có tính hình thức, tính biểu tượng quốc gia sẽ được giữ

gìn hơn, dù quyền lực thực chất không có.

Nghị viện, cũng như các hệ thống khác, thông thường bao gồm hai viện: thượng viện và hạ viện. Có thể thấy việc có một hoặc 2 viện không liên quan trực tiếp đến mô hình tổng thống hay đại nghị. Như đã phân tích ở hệ thống đại nghị, Thượng viện ở hệ thống tổng thống cũng thường được lập trên cơ sở đại diện cho lợi ích của các tiểu bang hoặc vùng lãnh thổ, do vậy, không nhất thiết tỷ lệ với dân số. Như ở Mỹ, mỗi bang có quyền bầu 2 thượng nghị sỹ bất kể số dân. Ở Brazil cũng tương tự, mỗi bang và vùng liên bang (federal district) có 3 thượng nghị sỹ, bất kể số dân, do vậy không tỷ lệ thuận với dân số. Thượng viện như vậy là 503 | 606

thể chế khá tiêu biểu cho các quốc gia liên bang, vì được coi là đại diện cho quyền lợi của bang (chứ không phải cho dân). Về mặt này, thượng viện của các hệ thống tổng thống có điểm giống với thượng viện của các hệ thống đại nghị như của Nhật Bản và Australia.

Tuy nhiên cũng cần thấy rằng, ngoài Mỹ, thượng viện của các nước khác thường có quyền lực kém hơn so với hạ viện, vì hạ viện được coi là đại diện tốt hơn cho quyền lực của nhân dân. Cũng cần lưu ý rằng, số

lượng nghị sỹ ở thượng viện thường nhỏ hơn nhiều so với số lượng nghị

sỹ ở hạ viện (100 thượng nghị sỹ so với 435 hạ nghị sỹ ở Mỹ, hay 81

thượng nghị sĩ so với 513 hạ nghị sĩ ở Brazil, 109 thượng nghị sĩ so với 360 hạ nghị sĩ). Do vậy, nếu các điều khác là như nhau, phiếu bầu của một thượng nghĩ sỹ thường có tầm quan trọng cao hơn phiếu bầu của một hạ

nghị sỹ trong quá trình làm luật. Trong trường hợp 2 viện có quyền lực ngang nhau, tức lưỡng viện đối xứng, như ở Mỹ, rõ ràng, 1 phiếu của thượng nghị sỹ có thể coi là tương đương với 4,35 phiếu bầu của Hạ nghị

sỹ. Ngoài ra, nhiệm kỳ của thượng viện cũng thường dài hơn so với hạ

viện (6 năm so với 2 năm ở Mỹ, và 8 năm so với 4 năm ở Brazil) do vậy, tiếng nói của thượng nghị sỹ cũng có những ưu thế. Trong cả 3 hệ thống tổng thống mà đề tài nghiên cứu, cả 3 đều là các quốc gia liên bang, và vì vậy đều theo mô hình lưỡng viện, trong đó, quyền lực của thượng viện 504 | 606

đều khá lớn và thực chất hơn so với thượng viện của các nước theo mô hình đại nghị như Anh, Nhật.

Hạ viện đại diện cho người dân nên tỷ lệ với dân số tại khu vực bầu cử.

Một dự luật muốn được thông qua đòi hỏi phải nhận được sự ủng hộ của cả 2 viện. Như vậy, về nguyên tắc, có thể có 3 đảng khác nhau chia sẻ

quyền lực nhà nước: 1 đảng chiếm đa số ở thượng viện, 1 đảng ở hạ viện và 1 đảng nắm giữ chức vụ tổng thống. Sự mâu thuẫn giữa các đảng có thể

đưa đến sự ngưng trệ trong việc đưa ra các quyết định quan trọng. Tuy nhiên, mặt khác, nó cũng ngăn cản sự lạm dụng quyền lực công vì mục đích riêng của các đảng và các cá nhân.

Tổng thống do dân bầu trực tiếp, vừa là nguyên thủ quốc gia vừa là người đứng đầu nhánh hành pháp theo nhiệm kỳ cố định, do vậy không thể bị nghị viện bỏ phiếu bất tín nhiệm. Tuy nhiên, nếu tổng thống có các hành động vi hiến, có thể bị luận tội, và phế truất (như thủ tục đàn hạch tại Mỹ - Impeachment). Trong hệ thống này, vì chỉ chịu trách nhiệm cá nhân trước toàn dân, tổng thống là người có toàn quyền lựa chọn và ra lệnh (chỉ thị) cho các bộ trưởng. Các bộ trưởng, do vậy, thường không là thành viên của nghị viện, khác với hệ thống nghị viện, nơi mà các thành viên chính phủ (nội các) thông thường là các nghị sỹ, có kinh nghiệm hoạt động chính trường lâu năm. Đây là điểm khác biệt quan 505 | 606

trọng với hệ thống nghị viện, vì quyền lực tập trung vào một cá nhân. Các bộ trưởng là người giúp việc (thư ký – đúng nghĩa của từ “secretary”), chỉ

chịu trách nhiệm trước tổng thống, chứ không phải là thành viên của tập thể ra quyết định. Tuy nhiên, việc bổ nhiệm các bộ trưởng, tại một số

nước thường đòi hỏi sự phê chuẩn của nghị viện.

Điểm khác biệt quan trọng so với hệ thống đại nghị là tổng thống cũng cần tranh thủ sự ủng hộ của quốc hội.

Do cách thức ủy nhiệm trực tiếp từ người dân như vậy, tổng thống thường có thể có các quyết định nhanh và mạnh hơn so với thủ tướng.

Ngoài ra, tổng thống còn có thể có quyền phê chuẩn hay phủ quyết các đạo luật do nghị viện thông qua. Trong trường hợp tổng thống phủ

quyết, nghị viện cần có đa số áp đảo (2/3 hoặc 3/4) để vô hiệu hóa sự phủ

quyết của tổng thống.

Hệ thống tòa án gồm tòa án tối cao và tòa án các cấp. Thông thường, tòa án tối cao nắm giữ luôn cả hai vai trò: tòa bảo hiến và tòa phúc thẩm tối cao. Các thẩm phán của tòa tối cao thường được nghị viện phê chuẩn và bổ nhiệm theo đề cử của tổng thống, tuân thủ theo luật định về các tiêu chuẩn chuyên môn và có nhiệm kỳ suốt đời để đảm bảo tính độc lập trong phán quyết.

Bầu cử và đảng phái

506 | 606

Trong hệ thống tổng thống, do việc dân bầu trực tiếp người đứng đầu chính phủ, các đặc điểm cá nhân của ứng cử viên tổng thống có vai trò tương đối quan trọng. Sự phụ thuộc vào đảng theo thời gian sẽ ít hơn và thậm chí theo ý nghĩa chính trị của vị trí tổng thống, sự ít tính đảng là đặc điểm có lợi. Điều này được giải thích bằng đặc điểm của sự ủy nhiệm trực tiếp của toàn dân. Theo đó, tổng thống phải đại diện cho lợi ích của toàn xã hội chứ không nên của một nhóm nhỏ, một tầng lớp hay một giai cấp đặc biệt nào đó. Hai tư cách nguyên thủ và người đứng đầu hành pháp cũng khiến cho tổng thống cần phải có các dáng dấp của một trung gian hòa giải các mâu thuẫn phe phái, vì lợi ích chung của đát nước. Điều này có mâu thuẫn với thực tế là nếu không có tổ chức đảng phái và không ưu tiên lợi ích của các nhóm nào thì một nhà chính trị lại không có đủ

phương tiện và cơ hội để trở thành tổng thống. Đây có thể là các mâu thuẫn nội tại mà người ta không thể giải quyết một cách thỏa đáng.

Ngay cả đối với các nghị sỹ, trách nhiệm đảng phái cũng nhẹ hơn, vì thường phải chịu trách nhiệm cá nhân với cử tri khu vực mà mình đại diện.

III. HỆ THỐNG HỖN HỢP

Lịch sử phát triển

507 | 606

Hệ thống hỗn hợp là hệ thống bao gồm các đặc điểm của cả hai hệ thống tổng thống và hệ thống đại nghị, và được thiết kế với kỳ vọng là kết hợp các đặc điểm tốt nhất của cả hai. Nói cách khác, hệ thống hỗn hợp cũng chính là “sự phê phán bằng thực tế” đối với cả hai mô hình nguyên gốc mà chúng ta đề cập đến ở trên.

Trong 3 hệ thống được nghiên cứu, Pháp, Nga và Trung Quốc có những khác biệt rất lớn trong cả điều kiện lịch sử, văn hóa truyền thống, hệ tư tưởng chi phối. Thông thường, chỉ có HTCT Pháp được coi là điển hình của hệ thống hỗn hợp. Tuy vậy, các hệ thống chính trị của Nga và Trung Quốc cũng có những đặc điểm tương tự, trong đó người đứng đầu nhà nước và người đứng đầu chính phủ đều có thực quyền, dù do các lý do khác nhau mà tổng thống Nga và Chủ tịch nước Trung Quốc có những quyền lực mạnh hơn rất nhiều so với tổng thống Pháp và thậm chí cả

tổng thống Mỹ.

Ở Châu Âu, ngoài Pháp còn có Phần Lan, Bồ Đào Nha, và một số

nước Đông Âu như Ba lan và Bun-ga-ri cũng có hệ thống hỗn hợp. Ngoài ra, các nước chịu ảnh hưởng của các nước này cũng có HTCT tương tự

như: Bờ Biển Ngà, Ga bông, Ma-li, Se-ne-gal (Thuộc địa cũ của Pháp) hay Mô-dăm-bích và Ăng-gô-la cũng vậy.

508 | 606

Cấu trúc và phân bố quyền lực nhà nước trong hệ thống hỗn

hợp

Hệ thống hỗn hợp như vậy có thể coi là hệ thống kết hợp các ưu điểm của cả hai hệ thống nghị viện và tổng thống; nổi bật nhất là mô hình của Pháp với hiến pháp 1958 (Đệ Ngũ Cộng Hòa), và còn có một số nước khác như Phần lan và nhiều nước Đông Âu mà nghiên cứu không đề cập.

Nga và Trung Quốc trong nghiên cứu này tạm được coi là các nước có hệ

thống hỗn hợp, tuy quyền lực của tổng thống có tính áp đảo. Trường hợp Trung Quốc, cũng như Việt Nam, rõ ràng đòi hỏi một khuôn khổ phân tích khác, nguyên nhân chủ yếu là do nguyên tắc một đảng cộng sản lãnh đạo được pháp chế hóa. Tuy nhiên, việc nhìn nhận các tương tác giữa nguyên thủ quốc gia với người đứng đầu hành pháp theo các luật định cũng sẽ là bổ sung tốt cho việc nhìn nhận từ góc độ phân tích cơ chế nội bộ đảng lãnh đạo.

Điểm nổi bật nhất của mô hình hỗn hợp là quyền hành pháp được chia sẻ cho hai người: thủ tướng và tổng thống (hoặc chủ tịch). Trong mô hình này, tổng thống do dân bầu trực tiếp, còn thủ tướng do nghị viện bầu. Sự chia sẻ quyền hành pháp sẽ phụ thuộc vào luật pháp cụ thể của từng nước. Ở Pháp và Phần lan chẳng hạn, tổng thống, là nguyên thủ

quốc gia, sẽ có thẩm quyền trong lĩnh vực đối ngoại và an ninh quốc phòng, còn thủ tướng có các thẩm quyền trong lĩnh vực hoạch định chính 509 | 606

sach đối nội như các chính sách kinh tế - xã hội. Như vậy, trong trường hợp đảng của tổng thống không chiếm đa số trong nghị viện, quyền hành pháp sẽ được chia sẻ giữa hai đảng khác nhau (như các thời kỳ cộng sinh ở

Pháp, hay Sri Lanca). Các thời kỳ hai đảng chia sẻ quyền lực nhà nước như vậy là các trường hợp có thể có các xung đột quyền lực giữa hai nhánh hành pháp và lập pháp. Trong những trường hợp đó, hiệu quả hoạt động của hệ thống chịu ảnh hưởng quan trọng của các yếu tố như tính độc lập của tòa bảo hiến, nhận thức của bản thân các lãnh đạo chính trị, và hiển nhiên, dư luận công chúng.

Ở Pháp, Hội đồng bảo hiến là một cơ quan độc lập, tách khỏi hệ thống tòa án và gồm 9 thành viên. Trong đó, chủ tịch Thượng viện bổ nhiệm 3

thành viên, chủ tịch Hạ viện bổ nhiệm 3 thành viên và Tổng thống Cộng hòa bổ nhiệm 3 thành viên.

Hệ thống hỗn hợp được chú ý trong những thập kỷ gần đây, vì có khả

năng kết hợp được các ưu điểm của cả 2 hệ thống. Tuy nhiên, việc chia sẻ

quyền lực hành pháp cũng có thể gây ra các khó khăn nếu hai nhánh hành pháp và lập pháp lại do hai đảng khác nhau nắm giữ. Ngoài ra, cũng có các quan ngại về khả năng thiếu nhất quán trong các chính sách lớn về đối nội với đốingoại, đặc biệt trong các điều kiện mà có sự khác biệt lớn về quan điểm chính trị trong xã hội.

510 | 606

IV. SO SÁNH BA LOẠI HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ

Vậy sự phê phán đối với hệ thống đại nghị và hệ thống tổng thống là gì?

Sự tin cậy của các phê phán này có đủ để chúng là cơ sở của việc xây dựng hệ thống hỗn hợp?

Hiển nhiên, sự phê phán thường sử dụng hai hệ tiêu chí chính

là:

1. Hệ tiêu chí về các giá trị dân chủ, theo đó, hệ thống được đánh giá chủ

yếu về khả năng đại diện các quyền lợi của dân chúng không. Như các nghiên cứu chính trị học chỉ ra, quyền lợi của dân chúng không phải khi nào cũng dễ dàng xác định, và ngay cả khi xác định được, thì quyền lợi đó có thể chỉ là các quyền lợi mang tính thiển cận. Đây chính là nan giải của các nền dân chủ - nan giải về “sự chuyên chế của đám đông thiển cận” -

khi mà những quyền lợi thiển cận này lại được coi là quyền lợi có tính ép buộc phổ quát. Như vậy, bản thân hệ tiêu chí này đã có những khác biệt rất lớn như dân chủ tư sản và dân chủ XHCN. Và do vậy, trong khi một người có thể phê phán là mất dân chủ thì người khác lại cho rằng đó mới là dân chủ thực sự. Tuy nhiên có một điều mà các hệ tư tưởng đều khá thống nhất là dân chủ phải đi đôi với sự phòng chống sự lạm dụng quyền lực nhà nước (quan liêu, tham nhũng, trục lợi...), vì dân chủ luôn bao hàm 511 | 606

quyền lực thuộc về nhân dân. Quyền lực nhà nước chỉ là quyền lực được ủy nhiệm từ nhân dân. Do vậy, cách thức kiểm soát sự tha hóa, lạm dụng quyền lực là một trong các tiêu chí quan trọng để xem xét.

2. Tính hiệu quả: ngay cả khi chính quyền rất muốn phục vụ nhân dân, tức đã đại diện thực sự cho một lợi ích chung và đúng đắn, một HTCT

thực sự dân chủ vẫn có thể đưa lại kết quả kém hơn một HTCT độc đoán do việc thực thi quyền lực kém hiệu quả. Đây chính là năng lực của một HTCT trong việc đạt được các mục tiêu chính trị một cách hiệu quả nhất.

Tiêu chí về tính hiệu quả như vậy ít phụ thuộc vào mục tiêu chính trị

theo nghĩa dù là mục tiêu khác nhau, cách thức tổ chức một hệ thống hoạt động hiệu quả sẽ có các điểm tươngđồng quan trọng như thuật ngữ

“thiết kế xã hội” hay “social engineering” hàm ý.

Hai vấn đề trên rõ ràng có liên quan với nhau, nhưng tính độc lập của chúng là khá rõ. Các vấn đề dân chủ chính là các vấn đề “định hướng”

mục tiêu của cả hệ thống, Trong khi các vấn đề nhóm hai thuộc vào các vấn đề phương thức “thực hiện” mục tiêu đó.

Các phê phán chính đối với hệ thống đại nghị và hệ thống tổng thống có thể được tóm tắt như sau:

Hệ thống đại nghị:

Các phê phán đối với hệ thống đại nghị là:

512 | 606

1) Các quyết định có thể bị chậm, thiếu tính quyết đoán: Do đòi hỏi về

tính tập thể và tính đồng thuận cao, thủ tướng trong hệ thống đại nghị

thông thường phải tranh thủ sự ủng hộ của các nhân vật chính trị chủ

chốt trong đảng và trong nghị viện.

2) Tính không ổn định: Do chính phủ có thể bị bỏ phiếu bất tín nhiệm, đặc biệt trong điều kiện không có đảng nào nắm đa số (chính phủ

thiểu số), nhánh hành pháp có thể không có sự ổn định cần thiết để tiến hành các chương trình dài hạn. Việc phải tính tới các liên minh trong điều kiện như vậy có thể làm giảm hiệu quả điều hành của chính phủ như

trường hợp của các nước Ý, Ấn độ.

3) Quyền hạn của nghị viện quá lớn: Các quyết định của nghị viện thường được coi là tối cao. Khác với hệ thống tổng thống, trong hệ thống đại nghị không có thể chế phủ quyết đối với các luật của nghị viện. Ngay cả trong hệ thống hai viện, thông thường, thượng viện cũng chỉ có quyền lực nhỏ đối với hạ viện.

Hệ thống tổng thống:

Ba phê phán chính đối với hệ thống này là:

1) Hệ thống tổng thống có khuynh hướng trở nên độc tài, mất dân chủ: Do đặc điểm được toàn dân ủy quyền, và hiến pháp cho tổng thống các quyền rất lớn, người được bầu làm tống thống sẽ ít bị kiểm soát trong 513 | 606

các quyết định của mình hơn so với thủ tướng. Tổng thống không nhất thiết phải cần sự ủng hộ của đa số nghị viện như thủ tướng. Hơn nữa, ngay trong đảng, một khi được bầu, tổng thống cũng có lợi thế thao túng những người cùng quan điểm với mình và loại trừ những người khác trong suốt nhiệm kỳ. Nghiên cứu của F. Rigs chỉ ra rằng trong lịch sử, hầu hết các hệ thống tổng thống đều không có tính ổn định hiến pháp (Mỹ là trường hợp ngoại lệ), và trong đa số các trường hợp (đặc biệt ở các nước chưa có truyền thống dân chủ) đều chuyển thành chế độ độc tài. Nghiên cứu của Przeworski trên cơ sở phân tích thống kê 135 nước từ 1950 - 1990

cũng kết luận rằng nền dân chủ trong hệ thống đại nghị có thời gian tồn tại trung bình là 71 năm, dài hơn nhiều so với dưới 20 năm của hệ thống tổng thống.1

2) Hệ thống tổng thống có thể gây ra sự bế tắc chính sách: Vì nghị viện và tổng thống được phân lập quyền lực và được ủy quyền bởi hai hệ thống độc lập, do vậy sự mâu thuẫn quyền lực có thể xảy ra. Ngay cả khi các vấn đề không được giải quyết, tông thống và quốc hội có thể trút trách nhiệm cho nhau mà không giải quyết. Khác với hệ thống đại nghị, thủ tướng cũng phải chịu trách nhiệm trước quốc hội, do đó, người dân sẽ tập trung vào quốc hội

514 | 606

3) Khó thay đổi lãnh đạo: Trong trường hợp tổng thống không thể

hiện được năng lực của mình, không có cơ chế nào để bãi nhiệm tổng thống. Khác với hệ thống đại nghị, nghị viện (mà thực chất là đảng thẳng cử) có thể bỏ phiếu bất tín nhiệm ngay trong nhiệm kỳ.

Hiển nhiên các ưu điểm và khuyết điểm khái quát như vậy sẽ có các biểu hiện rất khác nhau tùy thuộc vào điều kiện cụ thể của từng nước, và do vậy chỉ là những khái quát có tính định hướng.

Sự phân loại các HTCT không phải khi nào cũng rõ ràng, vì có rất nhiều các biến thể, tuy nhiên có thể tạm phân ra 3 loại như trên.

Nguồn: Ngô Huy Đức. Chương 11, “So sánh các hệ thống chính trị”.

Chính trị học so sánh: Cách tiếp cận và so sánh các hệ thống chính trị trên thế

giới. Học viện hành chính quốc gia. 2010.

515 | 606

BÀI SÁU

SO SÁNH CHẾ ĐỘ TỔNG THỐNG

VỚI CHẾ ĐỘ ĐẠI NGHỊ

Tác giả: Joseph W. Robbins

Dịch giả: Vũ Thị Hương Giang

iệu một đất nước áp dụng chế độ tổng thống hay chế độ đại nghị là L khác biệt vô cùng có ý nghĩa. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng các hệ thống tổng thống mang lại nhiều chính sách thương mại cởi mở hơn và những chi tiêu đặc thù lớn hơn (ví dụ ngân sách giao thông, trợ cấp nông nghiệp, v.v…) và phù hợp hơn với việc đại diện cho toàn bộ cử tri (Cheibub, 2006; Evans, 2004; Keech & Pak, 1995; Shugart & Carey, 1992). Ngoài ra, và có lẽ còn quan trọng hơn, các nhà nghiên cứu cho rằng rằng các chế độ tổng thống có nguy cơ gặp xung đột nhiều hơn và, trong một số trường hợp, dễ dẫn đến sụp đổ dân chủ (Linz, 1990a, 1994).

Những công trình gần đây còn đi xa hơn thế nhằm giúp chúng ta hiểu được những khác biệt tinh tế giữa các loại hình chế độ. Cuốn sách (năm 2009) của Margit Tavits xem xét liệu các tổng thống được bầu cử trực tiếp 516 | 606

trong các chính phủ nghị viện có dẫn đến nhiều chia rẽ chính trị hơn không, có sản sinh ra sự thờ ơ bao phủ giới cử tri không, và các xung đột liên chính phủ có thường xuyên hơn không. Tương tự, đã có nhiều bài viết về lợi ích của chính phủ đại nghị vì chúng được coi là khác biệt cơ

bản so với (các lợi ích của) hệ thống tổng thống. Cụ thể, chính phủ đại nghị được cho là có chi tiêu hàng hóa công nhiều hơn (ví dụ như giáo dục, y tế, và lương hưu) và hiệu quả, bền vững hơn các loại chế độ khác.

Do đó, cần phải nhấn mạnh những khác biệt giữa các chế độ ấy bằng cách tập trung vào cách thức bầu cử ra đơn vị hành pháp và lập pháp chính, cách hai nhánh này tương tác với nhau, và cách hình thành chính phủ.

Khi chúng ta có thể phân biệt rõ ràng các loại chính phủ khác nhau, chúng ta mới có thể xác định tốt hơn sự liên quan nhằm hiểu những chủ

đề như hoạch định chính sách, đại diện và tồn vong của nền dân chủ.

Sau khi chương này mô tả những nhân tố chủ chốt của các hệ thống tổng thống và đại nghị, nó sẽ thảo luận những yếu tố cụ thể của mỗi hệ

thống. Hơn nữa, chương này cũng xem xét sự gia tăng gần đây của các chế

độ lai hoặc hỗn hợp có chứa đựng những nhân tố của cả hệ thống đại nghị lẫn tổng thống. Các nhà khoa học chính trị từ lâu đã tranh luận những nguy hiểm tiềm tàng hoặc “hiểm họa của hệ thống tổng thống”

(Linz, 1990a), và cuộc tranh luận này sẽ được tóm tắt trong phần cuối của 517 | 606

chương. Cuối cùng, chương này cũng phác họa các tác động chính sách của mỗi loại chế độ.

Lý thuyết: Xác định các thành tố chính của chế độ tổng thống Khi nghĩ về các chế độ tổng thống, Hoa Kỳ hay Nam Mỹ thường hiện lên trong trí óc chúng ta vì họ là quê hương của phần lớn các chế độ tổng thống hiện đang vận hành. Nhưng chính xác thì điều gì nằm trong một nhà nước tổng thống? Về cơ bản, các chế độ tổng thống là những chế độ

mà có một chính trị gia được bầu duy nhất làm đại diện cho cả nước và nhiệm kỳ của người đó không phụ thuộc vào sự ủng hộ của nhánh lập pháp. Cũng có những nhà nước như Đức, Hungary và Ấn Độ có tổng thống nhưng lãnh đạo của họ là những bên tham gia tương đối nhỏ trong hoạch định chính sách. Ở đây, sự tồn tại của một tổng thống không nhất thiết có nghĩa đó là một nhà nước tổng thống; thật ra, các chế độ Đức, Hungary và Ấn Độ thường không được coi là chế độ tổng thống thực thụ.

Như vậy, rõ ràng là có những biến thể chủ yếu trong chế độ tổng thống vì không phải tất cả tổng thống đều sở hữu những quyền lực vừa đề cập.

Trên thực tế, tổng thống có thể nắm trong tay bất cứ hỗn hợp nào của những công cụ sau: quyền bổ nhiệm, kiểm soát cuộc họp nội các, quyền phủ quyết, quyền phủ quyết những vấn đề thuộc ngành dọc, quyền [trong 518 | 606

trường hợp-ND] khẩn cấp, kiểm soát chính sách đối ngoại, quyền đối với việc thành lập chính phủ, và quyền giải tán cơ quan hành pháp. Ngoài danh sách các quyền lực trên của tổng thống, còn có một cách khác để

thảo luận hoặc phân loại những hệ thống đó. Nói như vậy nhưng có lẽ sẽ

có ích hơn khi tập trung vào bốn đặc điểm chính của các chế độ tổng thống để có thể sử dụng nhằm phân biệt các loại chính quyền hành pháp.

Trong cuốn sách ấn tượng của Matthew Shugart và John Carey (1992)

– Tổng thống và Nghị viện (Presidents and Assemblies) – các tác giả nói về mối quan hệ giữa loại hình chế độ và chế độ bầu cử, và những hàm ý trong đó về cách thức hai khái niệm này tương tác với nhau. Ngoài thảo luận này, Shugart và Carey tập trung vào một số các đặc điểm chính có thể

giúp người nghiên cứu phân loại chính phủ thành loại tổng thống, đại nghị hoặc hỗn hợp. Đặc biệt, họ lập luận rằng có sự đánh đổi cố hữu giữa các chính phủ tổng thống và đại nghị: chính phủ tổng thống có khuynh hướng hiệu quả hơn nhưng lại không có tính đại diện cao như chế độ đại nghị. Trong trường hợp này, tính hiệu quả chỉ khả năng của cử tri trong việc xác định trước cơ cấu chính phủ. Điều đó có nghĩa là, một hệ thống tổng thống hiệu quả ở chỗ cử tri có thể xác định ai sẽ là tổng thống, hoặc ai sẽ dẫn dắt chính phủ, trước khi đi bỏ lá phiếu cuối cùng. Trong cuộc bầu cử tổng thống năm 2008, các cử tri đã biết rằng hoặc Thượng nghị sĩ

519 | 606

John McCain hoặc Barack Obama sẽ là tổng thống thứ 44 của Hoa Kỳ.

Ngược lại, hệ thống đại nghị không hiệu quả như vậy vì cơ cấu chính phủ

cuối cùng phụ thuộc vào các kết quả bầu cử cuối cùng và tùy thuộc vào cuộc đấu đá chính trị đi kèm với việc hình thành liên minh chính phủ.

Mặt khác, sự đại diện hoặc tính đại diện lại nói về việc dân số được đại diện bao nhiêu trong chính phủ cầm quyền. Mặc dù trên lý thuyết, các tổng thống có thể đại diện cho toàn bộ dân chúng, nhưng chắc chắn đây không phải là điều hiển nhiên. Ví dụ thường được trích dẫn về chiến thắng bầu cử năm 1970 ở Chile của Salvador Allende, với tỷ lệ chỉ hơn 30% phiếu phổ thông, luôn là lời nhắc nhở chúng ta rằng các tổng thống hiếm khi đại diện cho toàn bộ dân chúng. Hơn nữa, trong các chế độ đại nghị, có thể dễ dàng đạt được sự đại diện của toàn bộ dân chúng hơn thông qua các chính phủ liên minh chứ không phải là qua một vị lãnh đạo duy nhất như trong chế độ tổng thống. Do đó, các chế độ đại nghị

thường mang tính đại diện cao hơn nhưng lại thường kém hiệu quả hơn so với các chế độ tổng thống.

Ngoài sự phân định này, Shugart và Carey (1992) cho rằng tất cả các hệ

thống tổng thống còn có chung những yếu tố thiết yếu khác. Đầu tiên, họ nói rằng sự phân chia quyền lực giữa các nhánh của chính phủ là cần thiết. Với những ai nghiên cứu chính trị học Mỹ, khái niệm này được biết 520 | 606

đến nhiều. Sự phân chia quyền lực nói về việc phân chia rõ ràng về trách nhiệm mà phần lớn là nhánh hành pháp quản lý luật pháp, nhánh lập pháp viết luật và nhánh tư pháp giải thích hoặc xem xét tính hợp hiến của các luật. Tuy nhiên, trong chính phủ đại nghị thường thiếu vắng sự phân chia quyền lực như vậy bởi vì các nhánh lập pháp và hành pháp thường được trộn lẫn vào nhau.

Thứ hai, Shugart và Carey (1992) lưu ý rằng tổng thống được bầu trực tiếp thông qua một kiểu bỏ phiếu toàn quốc. Việc họ lên nắm chính quyền không phụ thuộc vào sự ủng hộ của nghị viện mà họ được cả nước bầu lên. Tất nhiên, cả điều này cũng xảy ra thông qua các cơ chế khác nhau. Một số quốc gia dùng hệ thống bầu cử đa số phiếu đơn giản (simple majority), trong đó người thắng chỉ cần đạt được số phiếu phổ thông nhiều nhất so với các ứng viên khác. Trong khi đó, những nước như Pháp lại dùng mô hình được điều chỉnh đôi chút, tức là người thắng phải giành được hơn 50% số phiếu trên toàn quốc. Trong các cuộc bầu cử mà không ai rõ ràng chiếm đa số phiếu (tức không ai chiếm quá 50% tổng số phiếu

– NBT) thì hai ứng viên đạt nhiều phiếu nhất sẽ đối đầu với nhau trong một lần bỏ phiếu lại thứ hai. Một cách tiếp cận khác là sử dụng cơ chế

gián tiếp để bầu cử tổng thống mà ví dụ tốt nhất là những thể loại đại cử

tri đoàn (electoral college). Mặc dù không phải là nước duy nhất dùng 521 | 606

công cụ này nhưng Hoa Kỳ có lẽ là nước nổi tiếng nhất khi dùng cơ chế

phức tạp này. Trong trường hợp Hoa Kỳ, cả đảng Cộng hòa và Dân chủ

đều chọn một danh sách cử tri tạm thời cho mỗi bang tương đương với số

lượng hạ nghị sĩ và thượng nghị sĩ của bang đó. Ứng cử viên tổng thống nào thắng đa số phiếu phổ thông của một bang sẽ nhận được số phiếu ủng hộ của đại cử tri đoàn của bang đó. Sau đó người ta đếm các lá phiếu đại cử tri của mỗi ứng cử viên, và ứng cử viên nào chiếm đa số phiếu đại cử tri (ví dụ 270) thì được tuyên bố là người chiến thắng.

Thứ ba, tổng thống phục vụ các nhiệm kỳ cố định mà không phụ

thuộc vào sự ủng hộ hay tín nhiệm của cơ quan lập pháp. Trong hầu hết các trường hợp, tổng thống phục vụ nhiệm kỳ 4 hoặc 5 năm, và vào cuối nhiệm kỳ, tổng thống phải từ nhiệm hoặc ra ứng cử lại. Nói cách khác, tổng thống không được giữ ghế vô hạn định, còn (về mặt lý thuyết) thủ

tướng trong một vài chính phủ đại nghị có thể làm điều đó. Tuy vậy, cần lưu ý là có một số quy định cho trường hợp một quan chức phạm phải sai lầm quá xa. Ví dụ, sau xì-căng-đan Bill Clinton-Monica Lewinsky những năm 1990, Quốc hội Hoa Kỳ đã luận tội tổng thống cho dù không truất quyền ông. Tương tự, trong thời Đệ Nhất Cộng hòa Nga, cơ quan lập pháp Nga đã tìm cách buộc tội Boris Yeltsin vì các chính sách kinh tế

thảm họa của ông, cuộc Chiến tranh Chechnya lần thứ nhất, và hàng loạt 522 | 606

những tai họa khác. Bởi thế trong hầu hết các trường hợp, có những cơ

chế nhằm truất quyền một vị tổng thống tồi, nhưng trong trường hợp bình thường, phần lớn các nhiệm kỳ của tổng thống sẽ chấm dứt sau 4

hoặc 5 năm. Và không như chế độ đại nghị, nhiệm kỳ của tổng thống không chịu sự phê chuẩn của cơ quan lập pháp. Trong các chính phủ đại nghị, một thủ tướng có thể được yêu cầu, hoặc bị buộc phải từ nhiệm nếu ông ta hoặc bà ta đánh mất tín nhiệm hoặc ủng hộ từ các đối tác lập pháp của mình. Ngược lại, một tổng thống có thể luôn luôn bất đồng với các nhà lập pháp mà không khiến sự tồn tại chính trị của mình lâm nguy. Do đó, một chế độ tổng thống có đặc thù là nhiệm kỳ cố định mà không phụ

thuộc vào sự ủng hộ từ phía lập pháp. Thiết kế này khá phổ biến vì nhiều nguyên nhân, nhưng không phải là không bị chỉ trích. Tuy vậy, những chủ đề ấy sẽ được giải thích sau trong chương này.

Tổng thống duy trì quyền hình thành nội các của chính họ là thành tố

thứ tư của cơ cấu tổng thống. Có quyền bổ nhiệm các thành viên nội các là một công cụ quan trọng trong tay tổng thống, và người ta hy vọng điều này có thể giúp tổng thống theo đuổi và hoàn thành các lời hứa trong chiến dịch vận động tranh cử của mình. Nếu không có quyền này, tổng thống có thể phải dùng tới phương án thương lượng chính trị với các đối thủ để bố trí các vị trí. Trong kịch bản này, các bổ nhiệm của tổng thống 523 | 606

có thể bị trì hoãn vì giằng co chính trị giữa các đảng hoặc các ứng cử viên.

Những sự việc đó có thể là trở ngại đối với khả năng thực hiện nhiệm vụ

của tổng thống, và một thất bại như thế có thể dẫn đến những tác động ngược về kinh tế, xã hội hay chính trị. Suy cho cùng, nếu một vị tổng thống phải vật lộn mới bổ nhiệm được các bộ trưởng quốc phòng, giáo dục hay kinh tế thì rất có thể là khả năng thực hiện những thay đổi trong chính sách quốc phòng, giáo dục hay kinh tế của các cơ quan này sẽ bị suy yếu. Quyền này đặc biệt khác dưới các chế độ đại nghị, nơi mà việc bổ

nhiệm nội các thiên về nỗ lực hợp tác hơn.

Thành tố chính cuối cùng trong các chế độ tổng thống liên quan tới quyền lập pháp của cơ quan hành pháp. Ở một số quốc gia, tổng thống hầu như không có quyền làm luật. Ví dụ, tổng thống Hoa Kỳ có một số

công cụ để lách qua thẩm quyền làm chính sách (hay làm luật) của Quốc hội. Ông ta có thể ban hành các nghị định hành pháp và hiệp ước hành pháp mà có thể, nhưng không phải lúc nào, cũng có trọng lượng tương tự

như các đạo luật của Quốc hội. Tuy nhiên, ở một số quốc gia, thẩm quyền làm luật của tổng thống ngang ngửa với thẩm quyền của cơ quan lập pháp.

Kết quả là một vài thẩm quyền lập pháp và/hoặc quyền tự trị có thể bị

một cơ quan hành pháp nhiều tham vọng chiếm đoạt. Một ví dụ là các tổng thống của Nga và Ukraina, nơi các tổng thống nắm quyền lực đáng 524 | 606

kể (Protsyk, 2004). Ngược lại, cơ quan hành pháp của Pháp lại khá khác biệt vì một thực tiễn được công nhận là sống chung (cohabitation).Trong quá trình sống chung, khi cơ quan hành pháp và lập pháp do các đảng phái chính trị khác nhau kiểm soát, tổng thống thường cho phép thủ

tướng lãnh đạo chính phủ. Kịch bản này cũng có thể bao gồm quyền phủ

quyết của tổng thống, thông qua đó cơ quan hành pháp có thể ngăn chặn việc thông qua các dự luật.

Những điểm hấp dẫn và hàm ý của chế độ tổng thống Trước khi nói đến những nguy hiểm tiềm ẩn của cách quản trị theo hệ

thống tổng thống, cần phải xác định những nhân tố tích cực của hệ thống đó. Ở góc độ này, những ai nghiên cứu các thể loại chế độ đều nhấn mạnh ba khía cạnh cơ bản của các nhà nước tổng thống giúp chúng ta hiểu được sức hấp dẫn của nó với các chính trị gia trên toàn thế giới. Ba sức hút này gồm tính hiệu quả trong kết quả chính trị và quản trị, tính đại diện cho toàn bộ dân chúng, và đặc điểm kiểm soát và cân bằng đặc thù (hay kiềm chế và đối trọng) trong các chính phủ đó.

Như đã nói ở trước, tính hiệu quả là khía cạnh hấp dẫn của hầu hết các hệ thống tổng thống bởi vì thông tin được chuyển tới các cử tri. Đặc biệt, tính hiệu quả có nghĩa là các cử tri biết trước khi đi bỏ phiếu là chính phủ

525 | 606

mới sẽ trông như thế nào. Điều đấy không có nghĩa là kết quả được sắp xếp trước mà chủ yếu là biết được các kịch bản có khả năng xảy ra nhiều nhất. Tính hiệu quả này cho phép cử tri có vô vàn thông tin khi họ quyết định ủng hộ ứng cử viên nào. Họ cũng biết rằng, nếu được bầu, ứng cử

viên của họ phải theo đuổi những chính sách mà nhóm cử tri của ông ta hay bà ta ủng hộ mà không gặp nhiều trở ngại hay hạn chế. Các hệ thống đại nghị lại khác hẳn. Trong một số trường hợp, kịch bản đã mô tả ở trên có thể, và thật sự, xảy ra trong chế độ đại nghị. Nhưng phổ biến hơn là việc hình thành chính phủ liên minh. Trong trường hợp đó, hai hoặc nhiều đảng hơn hợp lại thành một liên minh. Do đó, đòi hỏi và kỳ vọng của mỗi đảng được nhào nặn trong quá trình thực hiện việc hình thành liên minh. Bởi vậy, nếu một cử tri ủng hộ một đảng bảo thủ, thì các chính sách được ưa thích của cử tri ấy có thể không thành hiện thực vì các đảng phải thỏa hiệp các vị trí của họ với nhau để có thể tham gia liên minh cầm quyền. Hơn nữa, một quan chức được bầu lên duy nhất (ví dụ: tổng thống) có thể khiến các cử tri dễ quy trách nhiệm hơn cho các quan chức chính phủ. Đôi khi, các tổng thống có thể bị đổ tội nếu phát sinh các vấn đề kinh tế, nhưng thường thì dễ trừng phạt một quan chức hơn là cả bộ máy lập pháp nếu để xảy ra những chính sách kinh tế mờ nhạt. Vì vậy, tính hiệu quả rõ thấy hơn ở hệ thống tổng thống so với hệ thống đại nghị.

526 | 606

Đóng góp tích cực thứ hai của các chế độ tổng thống là tính đại diện của một quan chức được bầu. Trong hệ thống đại nghị, với nhiều đảng chính trị, thông thường mỗi đảng chỉ đại diện cho những ai ủng hộ họ.

Với những cử tri bảo thủ, điều đó có nghĩa là nhu cầu của họ sẽ bị ngó lơ

nếu người chiến thắng đa số là một đảng tự do đang muốn đại diện (hoặc trao thưởng) cho những ai ủng hộ họ. Khả năng đó còn trở nên phức tạp hơn nhiều nếu chúng ta xem xét một quốc gia có vài đảng chính trị. Tuy nhiên, những người ủng hộ chính phủ tổng thống cho rằng kịch bản này ít có khả năng xảy ra hơn trong một quốc gia theo chế độ tổng thống. Họ

cho rằng các tổng thống đại diện cho cả nước và do đó chịu trách nhiệm với toàn thể cử tri chứ không phải chỉ có một nhóm dân số. Năm 2000, khi George W. Bush được tuyên bố là tổng thống Hoa Kỳ, và bất chấp chiến thắng sát sao của mình, ông đã nói rằng ông sẽ đại diện cho toàn thể đất nước chứ không chỉ cho những người ủng hộ mình. Và 8 năm sau, Barack Obama đưa ra lời cam kết tương tự khi đắc cử tổng thống. Theo đó, ít nhất về lý thuyết thì một quan chức duy nhất được bầu có thể có vị

trí tốt hơn nhằm đại diện cả nước so với khả năng có thể xảy ra ở các chính phủ đại nghị. Liệu điều này có xảy ra hay không đương nhiên là còn phải bàn luận.

527 | 606

Các hệ thống tổng thống cũng có thể được ưa thích hơn so với các chế

độ nghị viện vì một hệ thống tổng thống cân bằng sự đại diện với một nhánh khác của chính phủ. Sắp xếp này tạo ra nhiều cách khác nhau để

công dân ảnh hưởng lên chính phủ của họ. Nếu việc vận động hành lang tổng thống tỏ ra không hiệu quả thì một công dân có quan ngại có thể

chuyển hướng chú ý của anh ta hay cô ta tới cơ quan lập pháp. Do đó, những quốc gia có tổng thống được bầu theo phổ thông đầu phiếu có thể

cân bằng hoặc phân phối quyền lực qua các nhánh khác nhau của chính phủ. Sự phân chia về thể chế này cũng có thể ngăn cản một nhánh trở

nên quá mạnh mà vì thế có thể chà đạp lên các lợi ý thiểu số khác. Bởi vậy, người dân thuộc mọi nền tảng ý thức hệ khác nhau đều có thể có ít nhiều tiếng nói trong hoạch định chính sách chừng nào vẫn còn nhiều chủ thể hoặc thể chế chính trị có quyền lực theo cách nào đó. Bởi vì các đơn vị bầu cử được đại diện bởi ít nhất hai thể chế khác nhau (ví dụ trong trường hợp này là hành pháp và lập pháp) nên các hệ thống tổng thống có thể thúc đẩy ổn định dân chủ bằng cách cho cử tri nhiều cơ hội hơn để

ảnh hưởng lên quá trình hoạch định chính sách.

Lý thuyết: Xác định các thành tố chính của các chế độ đại nghị

528 | 606

Mặc dù các hệ thống tổng thống phổ biến ở bán cầu Tây nhưng đó không phải là lựa chọn duy nhất với các chính phủ. Trên thực tế, các hệ thống tổng thống lại thuộc phía thiểu số khi tính đến các loại chế độ có trên toàn thế giới. Các hệ thống đại nghị thật ra vượt xa số lượng các quốc gia theo chế độ tổng thống khi chúng ta nhìn lại cộng đồng toàn cầu. Với nhiều người nghiên cứu chính trị Hoa Kỳ, các hệ thống đại nghị vẫn là một khái niệm xa lạ, và những vận hành bên trong các chế độ này cũng không kém phần khó hiểu. Do vậy, cần phải thảo luận những đặc điểm mang tính đặc thù và vận hành của các chính phủ nghị viện trước khi trình bày những sức hút của chế độ đại nghị và thảo luận một loại hình chính phủ đang nổi lên, thường được gọi là các chế độ lai (hybrid regimes).

Thường được gọi tên là mô hình Westminter theo tên gọi chính phủ

Anh quốc, các hệ thống nghị viện khác với các quốc gia theo chế độ tổng thống ở một vài khía cạnh. Một trong các đặc trưng của hệ thống nghị

viện là sự trộn lẫn của các nhánh hành pháp và lập pháp. Khi trong chế độ

tổng thống, nguyên thủ quốc gia và người đứng đầu chính phủ được gộp vào một người thì các chế độ đại nghị thường tách biệt hai vai trò này.

Ngoài ra, các hệ thống tổng thống thường phân chia quyền lực giữa các nhánh của chính phủ, nhưng trong các chế độ nghị viện lại không thấy có 529 | 606

sự phân bổ trách nhiệm rõ ràng như vậy. Thay vào đó, các chính phủ nghị

viện thường kết hợp trách nhiệm của cả hai nhánh lập pháp và hành pháp.

Sau một lần bầu cử ban đầu – khi các cử tri quyết định có bao nhiêu ghế được phân bổ cho các đảng chính trị khác nhau, các đại diện được bầu trong hệ thống đại nghị sẽ được giao nhiệm vụ thiết lập hay hình thành chính phủ. Những cá nhân này không những phải tổ chức nhánh lập pháp mà còn chịu trách nhiệm cơ cấu nên nhánh hành pháp. Các quan chức lập pháp xác định ai sẽ là người đứng đầu chính phủ (hay ai sẽ là thủ tướng), chính trị gia nào sẽ giữ các vị trí nội các khác nhau, và ai sẽ đứng đầu các ủy ban lập pháp. Nếu có một người thắng cuộc rõ ràng trong các cuộc bầu cử ban đầu thì việc hình thành chính phủ khá đơn giản, và thông thường không phải thành lập liên minh. Nhưng trong các tình huống khác, khi mà không có đảng nào chiếm đa số thì đảng nào chiếm nhiều ghế nhất (thường được gọi là đảng thành lập, hay đảng nóng cốt – formateur party) sẽ chịu trách nhiệm xây dựng liên minh cầm quyền. Đảng này sẽ tìm một đối tác liên minh, hoặc đôi khi là vài đối tác khác nhau, và sau khi cùng nhau kiếm đủ sự ủng hộ để giúp liên minh giành đa số ghế, các đảng này sẽ cùng nhau xác định thủ tướng, các vị trí nội các và các chức vụ lãnh đạo khác. Mặc dù đây là cách thường làm nhưng cũng có những trường hợp không hình thành được một chính phủ liên minh, kể cả khi không có 530 | 606

đảng chiến thắng đa số. Hiện nay, Canada đang có một chính phủ thiểu số do đảng Bảo thủ dẫn dắt. Trong trường hợp Canada, không có đảng đa số và những nỗ lực hình thành liên minh đã bị thất bại. Do đó, đảng Bảo thủ được mặc định là đảng cầm quyền trên thực tế cho dù nó không chiếm đa số ghế rõ rệt.

Việc thống trị nội các là một đặc điểm quan trọng khác của các nền dân chủ nghị viện (Lijphart, 1999). Khi hình thành liên minh cầm quyền, những ai đang nắm quyền sẽ bổ nhiệm nhiều vị trí quan trọng, dù không có vị trí nào nhiều quyền lực bằng vị trí thủ tướng. Thủ tướng được giao phục vụ yêu cầu của phía đa số đang cầm quyền và sẽ làm như vậy cho đến khi ông ta hoặc bà ta đánh mất sự ủng hộ của giới lập pháp. Khi thủ

tướng đánh mất sự ủng hộ của bên lập pháp, thể hiện qua việc bỏ phiếu bất tín nhiệm, thì sẽ phải tổ chức cuộc bầu cử mới. Một cách làm khác là bỏ phiếu tín nhiệm, tức là một hành động do chính phủ khởi xướng. Ở

đây, nếu chính phủ cầm quyền không có khả năng bảo đảm đa số phiếu trong cơ quan lập pháp thì chính phủ phải từ nhiệm (Clark, Golder, & Golder, 2009). Một vài quốc gia áp dụng phiên bản bỏ phiếu tín nhiệm hơi khác một chút, gọi là bỏ phiếu tín nhiệm có tính xây dựng. Ở Đức và Hungary - hai nước có sử dụng công cụ này, bên lập pháp phải đồng ý về

một chính phủ thay thế trước khi giải tán chính phủ hiện có.

531 | 606

Có thể đoán trước được là sự hợp tác giữa các chính trị gia rất quan trọng trong các hệ thống đại nghị vì nếu không, mọi quan chức được bầu sẽ phải chạy đua cho việc bầu cử lại và như vậy sẽ có nguy cơ đánh mất vị

trí của họ. Khi thiếu kỷ luật hoặc hợp tác của các đảng thì chính phủ có khả năng sụp đổ. Đây chính xác là điều vừa xảy ra với CH Czech. Giống như nhiều nước khác trong vài năm qua, CH Czech cũng bị cuộc suy thoái kinh tế toàn cầu gần đây tác động và khi rắc rối kinh tế kết hợp với xung đột chính trị nội bộ, người ta không mấy ngạc nhiên khi liên minh cầm quyền đánh mất quyền lực của mình.

Mặc dù sự tồn tại của liên minh tùy thuộc vào sự hợp tác và kỷ luật đảng nhưng nhân vật quyền lực nhất hay nổi bật nhất trong hầu hết các chính phủ nghị viện là thủ tướng. Các thủ tướng được bầu lên bởi liên minh cầm quyền nhưng không phải thủ tướng nào cũng có quyền lực như

nhau. Trên thực tế, Giovanni Sartori (1994) giải thích là có ít nhất ba kịch bản thường xảy ra với hầu hết các chính phủ đại nghị: Một thủ tướng có thể là người đứng đầu trên những người không tương đồng (first above unequals), người đứng đầu trong số những người không tương đồng (first among unequals), hoặc là người đứng đầu trong những người tương đồng (first among equals). Quyền lực của thủ tướng là lớn nhất trong trường hợp đầu tiên (tức là người đứng đầu trên những người không tương 532 | 606

đồng), mà có thể tìm thấy ví dụ ở những nơi như Đức, Hy Lạp và Anh quốc (Lijphart, 1999). Ngược lại, trong số những thủ tướng yếu nhất, (người đứng đầu trong những người tương đồng) là người đứng đầu các chính phủ ở Italy, Hà Lan và Na Uy (Lijphart, 1999). Làm thế nào để

phân biệt các thủ tướng mạnh với các thủ tướng yếu? Thông thường, các nhà nghiên cứu dựa vào quyền lực của thủ tướng đối với các thành viên khác trong nhánh hành pháp (ví dụ: bộ trưởng Tài chính ở Anh quốc so với thủ tướng), khả năng của thủ tướng trong việc chèo lái quá trình hoạch định chính sách, và khả năng của ông ta/bà ta trong việc cách chức và bổ nhiệm các thành viên của nhánh hành pháp. Đây chỉ là một vài ví dụ về cách chúng ta có thể đo lường sức mạnh của thủ tướng; có thể thấy nhiều ví dụ hơn ở các nguồn khác (xem King, 1994; Lijphart, 1999).

Ngoài những đặc điểm này, đâu là những đặc thù khác mà chúng ta thấy trong các chính phủ đại nghị? Ngoài việc thiếu sự phân chia giữa nhánh lập pháp và hành pháp đã đề cập ở trên, cần phải nhấn mạnh một vài thuộc tính khác. Đặc biệt, các chính phủ đại nghị thường dẫn đến sự

hợp tác. Bởi vì sự tồn vong chính trị của họ tùy thuộc vào hợp tác nên các thành viên của cơ quan lập pháp sẵn sàng làm việc với nhánh hành pháp nhiều hơn so với các nhà lập pháp ở chế độ tổng thống. Hơn nữa, mặc dù các tòa án được thành lập và vận hành đầy đủ trong nhiều nền dân chủ

533 | 606

nhưng thường thì trong các chính phủ đại nghị không có chuyện phân chia quyền lực hay kiểm soát và cân bằng giữa các nhánh lập pháp và hành pháp như trong các chính phủ tổng thống.

Trong hầu hết các chính phủ đại nghị, chúng ta cũng thấy việc sử dụng hệ thống bầu cử cơ chế đại diện theo tỷ lệ [proportional representation –

PR] để biến các lá phiếu thành các ghế lập pháp. Điều này cũng có vài ngoại lệ. Nước Anh và Ấn Độ đều áp dụng hệ thống bầu cử đa số theo đơn vị bầu cử một thành viên [single member district – SMD] để lấp đầy các ghế lập pháp. Việc sử dụng hệ thống bầu cử SMD ở nước Anh tạo điều kiện thuận lợi chủ yếu cho hai đảng lớn là đảng Bảo Thủ và đảng Lao Động và không thuận lợi cho đảng Dân chủ Tự do. Mặc dù có những ví dụ khác của hệ thống đại nghị sử dụng hệ thống bầu cử SMD nhưng thường thì các hệ thống đại nghị sử dụng hệ thống PR nhiều hơn. Trong các chế độ bầu cử đó, chúng ta hay thấy nổi lên các hệ thống đa đảng vì có sẵn nhiều ghế cho mỗi khu vực bầu cử hơn. Cách đây nhiều năm, Maurice Duverger (1954) – một nhà khoa học chính trị lỗi lạc người Pháp – quan sát thấy các hệ thống PR thường sản sinh ra các hệ thống đa đảng trong khi các hệ thống SMD thường có tác động hạn chế số lượng các đảng chính trị. Cụ thể hơn, ông giải thích rằng hầu hết các hệ thống SMD

534 | 606

thường sản sinh ra những hệ thống hai đảng như ở Hoa Kỳ và, với một mức độ tương tự, ở Anh quốc.

Hệ thống đa đảng thường thấy trong các chính phủ đại nghị sử dụng hệ thống bầu cử PR. Điều này đặc biệt hấp dẫn với những xã hội bị phân rẽ cao. Trên thực tế, với sự chia rẽ phe phái sâu sắc ở Iraq, không có gì đáng ngạc nhiên khi những kiến trúc sư của nền dân chủ trẻ tuổi ấy chọn phong cách quản trị đại nghị với hệ thống bầu cử PR. Cơ cấu này giúp các nhà lãnh đạo Iraq đại diện được nhiều lợi ích đa dạng, bao gồm các lợi ích về chính trị, dân tộc, tôn giáo và địa lý. Sự lựa chọn loại hình chính phủ

và hệ thống bầu cử là một quyết định quan trọng; thực ra, sắp xếp này có thể cho phép các đảng tham gia vào quá trình hoạch định chính sách và, ít nhất trên lý thuyết, điều này giúp kiềm chế các căng thẳng của Iraq. Việc chính phủ đại nghị với hệ thống bầu cử PR có nhiều khả năng đại diện các lợi ích khác nhau là một trong những đặc điểm hấp dẫn hơn của thể

loại chế độ này.

Một đặc điểm rõ rệt khác của các chính phủ đại nghị là sự thiếu vắng nhiệm kỳ cố định. Các lá phiếu tín nhiệm được dùng để duy trì một chính phủ liên minh có nghĩa là một chính phủ có thể đổ vỡ bất cứ lúc nào.

Mặc dù hầu hết các quốc gia theo chế độ đại nghị có những quy định đòi hỏi tổ chức bầu cử sau 4 hay 5 năm nhưng hầu hết các nhiệm kỳ nghị viện 535 | 606

đều có thể rút ngắn. Những cuộc bầu cử có thể được tổ chức bất cứ lúc nào này còn được gọi là bầu cử được định giờ nội sinh (endogenously timed elections). Nghiên cứu khoa học chính trị gần đây thấy rằng các chính trị gia có thể dùng đặc điểm này để mở rộng sự nghiệp chính trị của mình: Khi một chính phủ được nhìn nhận một cách tích cực, các cuộc bầu cử có thể được thực hiện sớm hơn nhằm tận dụng thành công đang có, nhưng khi mức độ ủng hộ của công chúng đang ở mức thấp hoặc đang giảm thì chính phủ liên minh thường trì hoãn bầu cử. Tuy nhiên, một số

nghiên cứu khác nhận thấy là vì các lãnh đạo chính trị sở hữu những thông tin chính xác hơn các cử tri nên bầu cử sớm sẽ được tổ chức nếu các quan chức được bầu dự tính sẽ có xung đột chính trị hoặc bất ổn kinh tế

(Smith, 2003). Liên quan tới điều này, các công trình khác đã phát hiện thấy rằng các cử tri nắm rõ cách làm này và, trong một số trường hợp, có thể trừng phạt các thành viên liên minh vì đã tổ chức bầu cử quá sớm.

Tuy vậy, đây vẫn là một nét hấp dẫn của mô hình Westminster vì nó cho phép các cử tri có nhiều công cụ hơn nhằm kiểm soát các quan chức được bầu.

Sự hấp dẫn và hàm ý của các chính phủ đại nghị

536 | 606

Các hệ thống đại nghị có một số cách khắc phục khuynh hướng quyết định thuộc về phe đa số vốn phổ biến ở hầu hết các chính phủ theo chế

độ tổng thống. Đầu tiên, nhiều người cho rằng trách nhiệm giải trình trên thực tế là lớn hơn trong các hệ thống đại nghị chứ không phải các hệ

thống tổng thống. Mặc dù các tổng thống không hiệu quả có thể đẩy trách nhiệm cho các đối thủ trong nhánh lập pháp, lập luận này không thuyết phục đối với các lãnh đạo trong hệ thống đại nghị. Bởi vì không còn ai khác có thể cản trở việc hoạch định chính sách nên các thành viên của liên minh cầm quyền chịu trách nhiệm giải trình lớn hơn với kết quả

của chính sách của họ. Như ta có thể mường tượng, đây là con dao hai lưỡi. Một mặt, nếu các chính sách của chính phủ hoàn toàn thảm bại thì ai cũng biết phải đổ lỗi cho ai. Do đó có thể dễ dàng cách chức những người chịu trách nhiệm về các chính sách gây tổn hại hoặc không hiệu quả đó. Mặt khác, nếu chính sách của một chính phủ tỏ ra là một thành công đáng phấn khởi thì điều đó đương nhiên có lợi cho các thành viên của liên minh. Bởi vì chính bàn tay ổn định của liên minh giúp thực hiện các chính sách để tạo nên tăng trưởng kinh tế và ổn định chính trị, vv…, các thành viên của liên minh sẽ chính là những người hưởng lợi duy nhất của các chính sách liên quan. Như vậy, những người ủng hộ mô hình đại nghị sẽ cho rằng phong cách quản trị này có khả năng lớn hơn trong việc tưởng thưởng hay trừng phạt các chính trị gia đứng đầu bộ máy nhà nước.

537 | 606

Tương tự, sự hiện diện của các cuộc bầu cử được định giờ nội sinh cũng được coi là có lợi đối với trách nhiệm giải trình và, rộng hơn nữa, là với sự ổn định dân chủ. Cơ chế này tưởng thưởng cho các chính trị gia được tín nhiệm cao hoặc được yêu thích bởi những chính sách của họ

bằng cách trao cho họ thêm nhiệm kỳ. Một trong những lập luận chống lại chế độ tổng thống là nếu một tổng thống hoàn thành suất sắc công việc, ông ta hay bà ta vẫn phải chạy đua bầu cử lại vào cuối nhiệm kỳ.

Nhưng trong các hệ thống đại nghị, nếu những người cầm quyền được tín nhiệm cao thì không cần phải tổ chức bầu cử (nhưng cũng có ngoại lệ).

Dẫu vậy, cũng phải nói đến nguy cơ thường trực về việc phải giải tán chính phủ. Nếu môi trường kinh tế hoặc chính trị của một quốc gia phải gánh chịu hậu quả của một chính phủ liên minh thì chính phủ đó có thể

bị giải tán bất cứ lúc nào. Điều đó giúp các cử tri phế truất các chính trị

gia không được ưa thích bất kỳ khi nào, và đây là một cải thiện so với cơ

cấu tổng thống. Trừ trường hợp xảy ra xì-căng-đan lớn hay một âm mưu đảo chính, hầu hết các tổng thống đều không thể bị mất ghế cho đến khi họ mãn nhiệm. Hậu quả là, một tổng thống xấu xa hay bất lực không thể

bị mất quyền trước thời hạn (trừ khi có các thủ tục luận tội), do đó khiến cho tổng thống đó tiếp tục gây ra tổn hại cho vận mệnh của cả một quốc gia.

538 | 606

Cuối cùng, các chế độ đại nghị được coi là có ích hơn cho việc hình thành đảng chính trị, đặc biệt là hệ thống đa đảng. Mặc dù khả năng này một phần được coi là nhờ có việc sử dụng thường xuyên hệ thống bầu cử

đại diện theo tỉ lệ (PR) song các hệ thống đảng phái cũng phát triển trong các chính phủ đại nghị bởi vì có động lực nhằm thành lập và duy trì các đảng trong loại hình chế độ này. Như Duverger đã lưu ý từ lâu, những cuộc đua bầu cử dựa trên chế độ bỏ phiếu PR kích thích hệ thống đa đảng. Dù vậy, cần lưu ý là các hệ thống tổng thống thường có xu hướng kiềm chế nỗ lực hình thành các đảng. Suy cho cùng, nếu một tổng thống được trao đủ quyền lực theo hiến định liên quan đến nhánh lập pháp thì ông ta hay bà ta không cần phải quá lo lắng khi làm việc với nhánh lập pháp. Hơn nữa, khi các tổng thống có thể đi vòng được qua (các ràng buộc của) cơ quan lập pháp thì các nhà lập pháp cũng không có động lực để xây dựng hay duy trì các đảng chính trị. Do đó, các đảng chính trị sẽ ít hữu dụng hơn đối với việc làm luật trong các chế độ tổng thống. Ngược lại, ở các chính phủ đại nghị, các đảng chính trị là công cụ hiệu quả cho việc vượt qua các vấn đề về hành động tập thể thường nổi lên trong các cơ

quan lập pháp (Aldrich, 1995). Hơn nữa, việc tạo ra và duy trì các đảng có thể giúp các nhà lập pháp vượt qua các vấn đề về hành động tập thể thông qua việc tổ chức thành viên, cung cấp các thông tin cần thiết, và tưởng thưởng những thành viên trung thành. Bằng cách tạo ra những lợi ích 539 | 606

này, các nhà lập pháp sẽ tuân thủ đảng vì hy vọng sẽ tiến thân trong sự

nghiệp của mình. Và nhờ có lòng trung thành ấy, các đảng sẽ có nhiều khả năng làm luật hơn dựa vào tính kỷ luật đảng được tăng cường. Nếu không có các đảng chính trị, các hệ thống đại nghị sẽ không hoạt động được vì những rối loạn tràn lan xuất phát từ việc thiếu tính tổ chức và cơ

cấu. Tương tự, chúng ta có thể lấy Cộng hòa Weimar ở Đức và nền Đệ Tứ

Cộng hòa ở Pháp làm hai ví dụ cho thấy điều gì xảy ra khi các tổ chức đảng mới hình thành và không thể áp đặt kỷ luật lên các thành viên cấp dưới của họ. Ở cả hai trường hợp, các đảng yếu chiếm không gian chính trị đã làm xói mòn các nỗ lực xây dựng chính sách.

Hiểm họa của chế độ tổng thống: Liệu các chế độ tổng thống có tạo ra sự bất ổn dân chủ?

Việc quyết định liệu có nên thực hiện một chế độ tổng thống hay đại nghị đã tạo ra một cuộc tranh luận lành mạnh trong giới học giả. Phần lớn cuộc thảo luận này được thổi bùng lên nhờ kinh nghiệm của Mỹ

Latinh, nơi nhiều nước áp dụng chế độ tổng thống nhưng đã sụp đổ sau nhiều năm. Nhờ những kinh nghiệm bất ổn của khu vực này, nhiều học giả đã nhanh chóng xóa sổ chế độ tổng thống vì họ cho rằng các hệ thống đó sẽ làm suy yếu dân chủ và dẫn tới bất ổn chính trị. Lý do cho sự hoài 540 | 606

nghi ấy nằm ở bốn lời chỉ trích chính. Thoạt nhiên, lập luận này cho rằng chế độ tổng thống cản trở sự sống còn của dân chủ bởi vì sự phổ biến của các chính phủ thiểu số, các bế tắc thường xuyên về lập pháp, thiếu vắng các liên minh bền vững và bởi vì nhánh hành pháp có thiên hướng lạm dùng quyền hiến định cho lợi ích của riêng mình.

Về bản chất, các hệ thống tổng thống là những cuộc cạnh tranh bầu cử

theo hướng đa số quyết, thắng-ăn-cả (winner-takes-all). Có nghĩa là người về thứ hai chẳng được gì sau khi đã chứng tỏ rất mạnh mẽ. Khi George W. Bush thắng sát sao Al Gore trong cuộc bỏ phiếu đại cử tri (Electoral College) trong cuộc bầu cử tổng thống Hoa Kỳ năm 2000, không có giải khuyến khích nào dành cho Al Gore - Phó Tổng thống khi đó mặc dù trên thực tế ông đã thắng trong cuộc bỏ phiếu phổ thông. Như vậy, người chiến thắng cuộc đua tổng thống có quyền lực đáng kể và có thể hành động theo cách mà ông ta/bà ta thích. Hơn nữa, nếu ứng cử viên thua cuộc đã đang hoặc vẫn đang phục vụ nhánh lập pháp thì ứng cử viên chiến thắng sẽ chẳng mấy muốn làm việc với đối thủ trước đây của mình. Tình huống này có thể dẫn đến thế bế tắc chính trị, thúc đẩy các biện pháp khắc nghiệt với những ảnh hưởng tàn phá hệ thống chính trị tổng thể.

Ngoài ra, vì chỉ có một tổng thống nên các hệ thống tổng thống cũng thường tạo ra các chính phủ thiểu số. Một ví dụ tuyệt vời của kịch bản 541 | 606

kiểu này là Allende của Chile, người trở thành tổng thống sau khỉ chỉ

thắng hơn 30% phiếu phổ thông. Một trường hợp tương tự là cuộc bầu cử tổng thống Pháp năm 2002. Vì thất vọng với chính phủ của mình, phần lớn các đơn vị bầu cử Pháp đã bỏ phiếu loại các ứng viên quen thuộc, và gần 20% cử tri ủng hộ ứng viên cánh hữu Jean-Marie Le Pen, một người chua cay với chiến dịch tranh cử được miêu tả là mang tính bài ngoại, nếu không muốn nói là trong nhiều trường hợp còn bài Do Thái.

Trong cuộc đua chiếm ghế Tổng thống gồm 2 vòng ở Pháp, Le Pen là một trong hai ứng cử viên lọt vào vòng hai, khi ông bị Jacques Chirac đánh bại tơi tả. Tuy vây, những ví dụ này, nhất là chuyện của Allende, nhắc chúng ta nhớ rằng chế độ tổng thống có thể dẫn đến các chính phủ

thiểu số. Hơn nữa, trong trường hợp Le Pen, nếu ông ta được bầu thì có thể nói rằng chính sách của ông ta sẽ đối lập mạnh mẽ với quan điểm của hầu hết cử tri Pháp, do vậy có thể dẫn đến một kịch bản nguy hiểm tiềm ẩn.

Một lý do khác khiến các tổng thống có thể cản trở sự tồn vong của dân chủ xuất phát từ điều thường được coi là tính chính danh dân chủ

kép (dual democratic legitimacies). Vì các tổng thống và các nhà lập pháp được bầu nên trong các cuộc đua riêng rẽ (không giống như trong hệ

thống đại nghị) nên có khả năng, nếu như không muốn nói là rất có thể, 542 | 606

là cả hai nhánh lập pháp và hành pháp của chính phủ có thể đòi những quyền hạn chính trị riêng rẽ. Nếu có luật hay quy định nhằm ngăn ngừa được những nguy cơ này thì sẽ không có lý do phải lo ngại. Tuy vậy, trong hầu hết các trường hợp, việc phân chia trách nhiệm giữa các nhánh này rất không rõ ràng mà trong trường hợp đó, bất cứ sự đối đầu quyết liệt nào giữa nhánh lập pháp và tổng thống đều có thể dẫn tới sự bế tắc chính trị, và có thể kéo theo sự sụp đổ của dân chủ. Việc sụp đổ dân chủ không phải là tất yếu nhưng ít nhất có thể xảy ra bế tắc về lập pháp. Nếu không xảy ra việc đóng cửa chính phủ thì quyền hạn riêng rẽ của mỗi nhánh có thể dẫn đến một sự bế tắc có khả năng làm đình trệ việc hoạch định chính sách, và vì thế có thể khiến các cơ quan chính phủ, công dân và chính trị gia mất đi những chính sách tốt tiềm tàng hoặc những khoản kinh phí cần thiết để duy trì xã hội vận hành một cách suôn sẻ.

Ngoài ra, nếu tổng thống và đa số nhánh lập pháp có những nền tảng ý thức hệ đối lập hoặc khác nhau, hay thuộc các đảng phái khác nhau thì bất cứ liên minh nào lập lên cũng có thể chết yểu. Phải thừa nhận đây không phải là điều tất yếu, nhưng cũng là một kết quả có khả năng xảy ra khi tổng thống và nhánh lập pháp có quan điểm khác nhau về việc điều hành một đất nước nhất định. Và bởi vì các nhân tố này không có mấy động lực để làm việc cùng nhau nên kể cả trong điều kiện tốt nhất thì sự

543 | 606

ổn định của liên minh vẫn mong manh. Sự bất ổn này có thể trì hoãn tiến trình chính trị khi các thể chế tranh giành ảnh hưởng, từ đó dẫn đến việc hoạch định chính sách bị chậm trễ hoặc không tồn tại. Nếu việc hoạch định chính sách không đến mức bị đình trệ thì sẽ tồn tại một kịch bản khác khi mà các tổng thống sẽ đơn giản tránh né các quy trình làm luật truyền thống và chọn những phương án ngoài luật. Cả điều này cũng có thể đẩy nhanh bế tắc chính trị và có thể gây ra một cuộc khủng hoảng dân chủ hoặc tệ hơn nữa là một sự sụp đổ dân chủ.

Đối mặt với những kịch bản này, nhiều tổng thống thường nhanh chóng khai thác hiến pháp theo hướng có lợi cho riêng họ. Hậu quả tiềm ẩn này của chế độ tổng thống được rút ra từ nhiều kinh nghiệm ở Mỹ

Latinh, nơi các tổng thống thường cố bám lấy quyền lực kể cả khi vấp phải sự đối lập gia tăng từ nhánh lập pháp và/hoặc từ toàn bộ chính thể

(polity). Hậu quả này có thể được coi là cực điểm của những yếu tố đã được nêu lên từ đầu đến nay. Trong trường hợp một tổng thống tìm cách viết lại, bóp méo hoặc thậm chí là lờ hiến pháp đi thì số phận của dân chủ

coi như đã được quyết định, và nó sẽ nằm trên bờ vực sụp đổ.

Mặc dù đã có nhiều bài viết về những rủi ro tiềm ẩn của chế độ tổng thống nhưng thảo luận này vẫn tiếp diễn. Các học giả khác đã đặt dấu hỏi cho lập luận này và đáp lại rằng các hệ thống tổng thống không hề nguy 544 | 606

hiểm một cách cố hữu. Ví dụ, Donald Horowitz (1990) phản bác rất nhiều lập luận của Juan Linz. Đầu tiên, Horowitz chỉ ra là bằng chứng của Linz chủ yếu dựa vào kinh nghiệm của Mỹ Latinh mà không tính đến các chế

độ tổng thống bền vững ở những khu vực khác. Thứ hai, Horowitz cho rằng hiểm họa của chế độ tổng thống chủ yếu dựa vào những cách hiểu phóng đại về những hệ thống này chứ không đại diện cho toàn bộ các nhà nước theo chế độ tổng thống. Cần lưu ý là Horowitz cũng chỉ ra một vài ví dụ cho thấy các hệ thống đại nghị cũng đem lại sự bất ổn. Trong số các ví dụ ấy, Nigeria được đề cập đến cho trường hợp chế độ đại nghị đã dẫn tới chính thể bất ổn. Một điểm khác của quan điểm đối lập này bắt nguồn từ sự lẫn lộn xung quanh các hệ thống tổng thống và hệ thống bầu cử.

Những ai theo trường phái tư duy về hiểm-họa-của-chế-độ-tổng-thống đã lẫn lộn giữa chế độ tổng thống và chế độ bầu cử, do đó dẫn đến những kết luận sai lệch. Ví dụ, các hệ thống mà trong đó ứng viên giành nhiều phiếu nhất so với các ứng viên khác giành phần thắng (single member plurality, không bắt buộc một tỉ lệ nhất định) được dùng để bầu ra nhiều tổng thống thường mang lại các kết quả không công bằng có nguy cơ làm trầm trọng thêm những căng thẳng địa lý, chính trị hay xã hội vốn có.

Cuối cùng, những người nghi ngờ rủi ro của chế độ tổng thống cũng chỉ

ra rằng các khía cạnh lợi ích tiềm ẩn của chế độ tổng thống đã bị bỏ qua, dẫn đến quan điểm khá thiên lệch đối với các chế độ này.

545 | 606

Tuy hữu ích nhưng thảo luận lý thuyết này không cung cấp nhiều bằng chứng thực tiễn về những nguy cơ của chế độ tổng thống. May thay, nhiều nhà khoa học chính trị đã dùng các kỹ thuật thống kê khác nhau để

đánh giá lập luận về hiểm-họa-của-chế-độ-tổng-thống. Alfred Stepann và Cindy Skach (1993) đã xem xét một vài khuôn khổ hiến pháp, cùng với một loạt các nguồn dữ liệu khác, và thấy rằng chế độ tổng thống quả thật có liên quan đến các nền dân chủ yếu hơn. Không có gì đáng ngạc nhiên là những học giả khác có những kết luận rất khác. Trong nghiên cứu của mình với hơn 50 nước, các phát hiện của Timothy Power và Mark Gasiorowski (1997) đã bác bỏ những nguy hiểm của chế độ tổng thống.

Trong công trình toàn diện nhất có được cho đến nay, Jose Antonio Cheibub (2007) đã tán thành kết luận của Power và Gasiorowski. Cheibub (2007) khẳng định rằng không phải các chế độ tổng thống nguy hiểm mà ông chứng minh rằng chính các điều kiện xã hội vốn có hoặc những đặc điểm nền tảng mới gây nguy hiểm cho sự ổn định dân chủ. Cụ thể, ông cho rằng việc một chế độ quân sự đã từng tồn tại hay không còn quan trọng hơn việc có hệ thống tổng thống hay không. Bởi vì nhiều nước Mỹ

Latinh đã trải qua các chế độ độc tài quân sự nên các phát hiện của Cheibub đã đặt công trình lý thuyết của Linz vào một góc nhìn mới.

546 | 606

Các phương hướng tương lai

Rõ ràng đã có nhiều bài viết về chủ đề lựa chọn chế độ. Cả hai phía của tranh luận đều đưa ra những lập luận thuyết phục: một bên cảnh báo về

những hiểm họa của chế độ tổng thống còn một bên nghi ngờ điều này.

Công trình của Cheibub là một nghiên cứu đầy tính thuyết phục về lập luận chế độ tổng thống; ở đây, tác giả tách biệt các thành phần khác của của lập luận chế độ tổng thống và thấy rằng bằng chứng thống kê bác bỏ

nhiều lo ngại từ phía phản đối chế độ tổng thống. Tuy nhiên, công trình này không giải quyết mọi vấn đề. Trên thực tế, Cheibub tiếp tục cho rằng việc kiểm tra mối quan hệ giữa kỷ luật đảng chính trị với các tổng thống khó thực hiện được bởi việc chúng ta không thể đo lường và so sánh tính kỷ luật đảng giữa các quốc gia với nhau. Ngoài vấn đề về thực nghiệm, còn có những lo ngại khác liên quan tới cách thức chúng ta đo lường các chế

độ này. Mặc dù những học giả như Alan Siaroff (2003) đưa vào một số cân nhắc để đo lường sức mạnh của tổng thống nhưng chúng ta vẫn còn phải tiếp tục cải thiện khả năng nhằm phân biệt rõ ràng các nhà nước tổng thống và đại nghị. Vấn đề này càng phức tạp hơn khi chúng ta tính đến nhiều hệ thống lai vốn cũng rất khó để phân loại.

547 | 606

Kết luận

Có một vài cách khác nhau mà một quốc gia có thể thiết lập nên chính phủ của mình. Có thể đó là chế độ tổng thống, đại nghị hoặc chế độ lai.

Nói một cách chắc chắn thì chế độ nào cũng có những khía cạnh hấp dẫn, nhưng không nên ngạc nhiên khi thấy nhiều nền dân chủ mới hơn đã chọn chế độ lai để kết hợp những điều tốt nhất của cả hai loại chế độ. Ví dụ, một vài nhà nước Cộng sản trước đây như Croatia, Lithuania, Ba Lan và Ukraina đã chọn chế độ bán tổng thống, một phần nhằm giảm thiểu những hạn chế của cả chế độ tổng thống lẫn đại nghị (Clark, Gloder, & Golder, 2009). Tuy vậy, một đất nước chọn chế độ tổng thống không đơn giản sẽ dẫn tới sụp đổ dân chủ. Trong một thời gian, các học giả đã cho rằng hệ thống tổng thống không tốt cho dân chủ, nhưng những phân tích đương đại đã bác bỏ phát hiện đó. Do vậy, các hệ thống tổng thống có thể không đến nỗi nguy hiểm như Linz và những người khác đã dự

báo. Nói như vậy không nhằm để cho rằng hình thức chế độ là không quan trọng. Ngược lại, loại hình chế độ vẫn là một đặc điểm quan trọng và điều cấp bách là chúng ta phải hiểu được chi phí và lợi ích của các loại hình chế độ khác nhau nhằm giảm thiểu những hậu quả tiêu cực tiềm ẩn đối với một đất nước nhất định.

548 | 606

Nguồn: Joseph W. Robbins. So sánh chế độ tổng thống với chế độ đại nghị. Truy cập ngày 01.10.2016.

<http://nghiencuuquocte.net/2013/12/08/93-so-sanh-che-do-tong-thong-voi-che-do-dai-nghi/>

549 | 606

BÀI BẢY

SO SÁNH CÁC MÔ HÌNH DÂN CHỦ DỰA

TRÊN CƠ CHẾ ĐỒNG THUẬN VÀ THEO ĐA SỐ

Tác giả: Nguyễn Huy Vũ

óm tắt: Kiến tạo một thiết chế dân chủ không chỉ là đòi hỏi việc T hình thành một cơ chế tam quyền phân lập, mà đó là việc xây dựng một triết lý chính trị làm nền tảng và kiến tạo các cơ chế hoạt động, sao cho dựa trên nó, các thành tố chính trị tương tác nhằm tiến tới một môi trường dân chủ và thúc đẩy sự thịnh vượng của một đất nước. Nói một cách khác, nếu như một đất nước dân chủ và thịnh vượng là mục tiêu cuối cùng thì câu hỏi là con đường nào sẽ dẫn đến mục tiêu. Trả lời câu hỏi này cần một phân tích nhìn sâu vào các mô thức chính trị và tương tác giữa các nhóm chính trị trên các mô thức đó. Bằng cách đó, chúng ta sẽ lý giải được tại sao một số nền dân chủ thành công, và tại sao một số lại thất bại. Chúng ta cũng sẽ hiểu được sự vận động của một quốc gia tạo nên từ

các mô thức như vậy.

550 | 606

1. Giới thiệu

Điều gì kiến tạo nên sự phát triển của một quốc gia? Và tại sao một quốc gia này lại phát triển bền vững hơn quốc gia khác? Đây là những câu hỏi kinh điển và nhiều học giả ở nhiều lĩnh vực khác nhau đã đưa ra các kiến giải khác nhau. Trong cuốn “Why Nations Fails: The Origins of Power, Prosperity, and Poverty” – “Tại Sao Các Quốc Gia Thất Bại: Nguồn Gốc của Quyền Lực, Thịnh Vượng, và Nghèo Đói”, bản dịch tiếng Việt của Nguyễn Quang A – hai nhà kinh tế Daron Acemoglu và James A.

Robinson nhấn mạnh vai trò của thể chế trong kiến tạo nên những hướng đi cho quốc gia và đó là tiền đề khiến một quốc gia thịnh vượng hơn những nước khác. Khi đặt câu hỏi xa hơn nữa rằng, giữa những thể chế

đem lại thịnh vượng cho những quốc gia, thể chế nào có nhiều ưu điểm hơn. Để trả lời cho câu hỏi này, hai giả thuyết được đặt ra là: (1) liệu các thể chế dân chủ có đem lại thịnh vượng hơn cho các quốc gia khi so với các mô hình toàn trị và (2) giả sử rằng các thể chế dân chủ ưu thế hơn, thì giữa các thể chế dân chủ, thể chế nào là tốt nhất.

Những nghiên cứu hướng vào giả thuyết thứ nhất cho ra kết luận rằng các thể chế dân chủ ở một số mặt có ưu thế hơn các mô hình toàn trị, và ở một số mặt khác thì không thua kém. Một điều đáng nhấn mạnh là sự

thịnh vượng của các quốc gia toàn trị có được là nhờ phần nào áp dụng 551 | 606

những nguyên lý vốn là nền tảng của các thể chế dân chủ: một mức độ tự

do hơn (trong kinh doanh, học thuật, trao đổi thông tin), quyền tư hữu, tôn trọng luật lệ và một nền kinh tế quản lý theo các quy luật thị trường.

Trong nội dung bài viết này, tôi sẽ giới hạn trong phân tích giả thuyết thứ (2) rằng giữa các mô hình dân chủ, mô hình nào tối ưu hơn.

Trong các nghiên cứu, khi so sánh các hệ thống dân chủ, lối so sánh phổ biến nhất là so sánh giữa mô hình chính trị theo hệ thống tổng thống và mô hình chính trị đại nghị với thủ tướng đứng đầu. Lối so sánh này thường mắc hai thiếu sót lớn là: (1) bỏ qua sự tương tác giữa các thành phần cấu tạo nên hệ thống chính trị, sự hình thành và phân bổ

quyền lực trong hệ thống chính trị, và (2) vắng mặt triết lý đằng sau việc xây dựng một hệ thống chính trị như vậy. Một khi không có một phân tích sâu về các cơ chế tương tác và phân bổ quyền lực, chúng ta sẽ không thể nào có được một giải thích trọn vẹn và cơ bản tại sao một số nền dân chủ ổn định và phát triển, trong khi ở các nền dân chủ khác, hệ thống dân chủ lại biến dạng thành các chế độ độc tài kiểu mới, với các nhà lãnh đạo độc tài lạm quyền, thực hiện các chính sách mị dân, đàn áp đối lập và ngăn cản tiến trình dân chủ. Giả sử như một chính quyền mới thiết lập nên một chế độ dân chủ thì các cơ chế nào khiến cho chế độ dân chủ đó tồn tại và thúc đẩy nền dân chủ phát triển?.

552 | 606

Bài viết này nhằm giới thiệu một hướng so sánh mới giữa các thể chế

dân chủ, theo đó các chế độ dân chủ được xây dựng giữa hai mô hình đại diện cho hai cực: mô hình theo đa số (majoritarian model) và mô hình đồng thuận (consensus model). Nếu mô hình theo đa số nhằm thiết lập một chính quyền trung ương rất mạnh, đại diện cho đa số, tập trung hầu như mọi quyền lực từ hành pháp, lập pháp và tư pháp, thì mô hình đồng thuận hướng đến việc chia sẻ quyền lực, tản quyền và cho phép sự hiện diện lớn hơn của các nhóm thiểu số trong chính quyền. Các mô hình chính trị khác của các nước dân chủ là sự pha trộn giữa các đặc điểm của hai mô hình này.

Nói một cách ví von, nếu như lối so sánh thể chế chính trị theo mô típ chế độ tổng thống hay chế độ đại nghị là lối so sánh bề mặt, hay sự thể

hiện ra ngoài của hệ thống chính trị, thì lối so sánh theo cơ chế đồng thuận và theo đa số dưới đây sẽ đi vào cơ chế nhằm lý giải sự hình thành, tồn tại, và tiến triển của các hệ thống chính trị.

Đi xa hơn, cách phân tích dựa vào cơ chế này sẽ giúp lý giải một số câu hỏi về hệ thống chính trị như: Tại sao một số hệ thống dân chủ lại hay diễn ra bất ổn và đảo chính, trong khi các hệ thống khác lại ổn định? Tại sao một số hệ thống dân chủ kiến tạo nên một nền chính trị dân chủ độc đảng trong một thời gian dài và làm lụn bại đất nước trước khi hình thành 553 | 606

nên cơ chế lưỡng đảng? Tại sao ở một số nước dân chủ hình thành nên các vùng kinh tế khác nhau, năng động, cạnh tranh trong khi ở một số

nước khác có khuynh hướng tạo thành chỉ một vùng đại đô thị?

Và cuối cùng, đâu là những đặc tính cần có của một cơ chế chính trị

nhằm xây dựng nên một hệ thống dân chủ lành mạnh theo nghĩa giúp tạo ổn định chính trị, thực hiện các chính sách hữu hiệu, và mang lại các ích lợi kinh tế và sự phồn thịnh của đất nước? Ở đây, cơ chế chính trị hàm ý luật lệ về tổ chức chính quyền, đảng phái và bầu cử, và bộ mặt của chính quyền là hiện thân sinh ra từ những cơ chế chính trị này.

Dưới đây, các mô hình chính trị sẽ được chia nhỏ dựa trên 10 điểm đặc trưng và những phân tích sẽ được thực hiện xoay quanh những điểm này.

Mô hình Westminster của Anh là một đại diện cho mô hình theo đa số, và mô hình của Bỉ và Thụy Sĩ là những đại diện cho mô hình đồng thuận.

Hai mô hình đồng thuận và theo đa số giới thiệu trong bài đại diện cho hai cực của các mô hình chính trị dân chủ, mà mỗi điểm đặc trưng của mô hình đồng thuận được gọi là điểm mang tính đồng thuận và ngược lại mỗi điểm đặc trưng của mô hình theo đa số được gọi là điểm mang tính đa số. Dựa vào đó, khi xem xét các mô hình dân chủ khác, chúng ta sẽ dễ

dàng phân tích được mô hình chính trị đó có những điểm nào mang tính đồng thuận và những điểm nào thuộc tính đa số.

554 | 606

Bài viết được chia làm ba phần. Phần đầu sẽ đối chiếu các đặc điểm giữa mô hình theo đa số và đồng thuận. Phần thứ hai trình bày các mô hình của các nước Hoa Kỳ, Pháp, Canada, Úc, Đức. Phần tiếp theo thảo luận câu hỏi rằng đâu là các đặc tính cho một mô hình chính trị tối ưu và phần cuối cùng dành cho kết luận.

2. Mô Hình Theo Đa Số

Mười điểm đặc trưng khi xem xét các mô hình chính trị gồm: phân chia quyền lực hành pháp, vị trí quyền lực của lập pháp, hệ thống đảng phái, phương thức bầu cử, tương tác giữa các nhóm lợi ích, phân chia quyền lực giữa chính quyền trung ương và địa phương, phân chia quyền lực lập pháp, đặc tính của hiến pháp, sự xét lại luật lệ, và vị trí của ngân hàng trung ương.

Mô hình đa số theo kiểu Anh thường được gọi là mô hình Westminster. Nhiều đặc tính của mô hình này đã được áp dụng ở các nước chủ yếu là thuộc địa của Anh như Canada3, Úc, New Zealand, Nhật Bản4, và các thuộc địa khác ở châu Á, châu Phi, và Caribe sau ngày độc lập.

Mười thành tố chính của mô hình Westminster được thể hiện qua những đặc tính của nền dân chủ Anh như sau:

555 | 606

2.1. Tập trung quyền hành pháp vào nội các chính phủ; nội các này chủ yếu từ một đảng và vừa đủ chiếm đa số

Cơ quan quan trọng nhất của chính quyền Anh là nội các chính phủ. Nội các chính phủ bao gồm các thành viên của đảng chiếm đa số trong Hạ

nghị viện (House of Commons). Liên minh nội các hiếm khi xảy ra. Bởi vì trong hệ thống hai đảng của Anh, hai đảng chính có tiềm lực tương đương nhau, và thường đảng chiếm đa số chỉ nhích hơn một tỉ lệ khít khao đủ để chiếm đa số và đảng đối lập thiểu số giữ một vị trí tương đối lớn trong Hạ nghị viện. Trong hệ thống Westminster, cơ quan hành pháp do đó đại diện cho đa số, chứ không phải cho tỉ lệ; một thiểu số cho dù lớn cũng bị loại ra và đứng ở vị trí đối lập.

2.2. Nội các chính phủ thống lĩnh nghị viện

Trong hệ thống nghị viện của Anh, sự hình thành và tồn tại của nội các chính phủ phụ thuộc vào sự ủng hộ đa số ở Hạ nghị viện. Về mặt nguyên tắc, Hạ nghị viện điều khiển và có quyền giải tán nội các chính phủ. Tuy nhiên, do nội các bao gồm các lãnh đạo thành viên của đảng chiếm đa số

trong Hạ nghị viện, nội các chính phủ do đó nhận được sự ủng hộ mạnh mẽ từ phe chiếm đa số trong Hạ nghị viện. Nội các có vị trí rất chắc chắn 556 | 606

và dễ dàng thực hiện các đề xuất về mặt hành pháp. Nội các do đó thống lĩnh nghị viện.

Sức mạnh của nội các chính phủ phụ thuộc vào hai yếu tố: ủng hộ của đa số trong Hạ nghị viện và sự đoàn kết của đảng chiếm đa số. Nội các mất sức mạnh khi một trong hai yếu tố này vắng bóng.

Ở đây, đặc tính hệ thống chính trị có hai đảng cho phép tạo nên một nội các chính phủ có quyền lực mạnh, chứ không phải là hệ thống nghị

viện. Trong các hệ thống chính trị bao gồm nhiều đảng, nội các chính phủ thường là một liên minh thỏa hiệp giữa các đảng phái và do đó có quyền lực chi phối ít hơn. Vì đặc tính nội các chính phủ có quyền lực rất lớn này mà hệ thống chính quyền của Anh được gọi là “nền độc tài được lựa chọn” (elective dictatorship).

2.3. Hệ thống chính trị bao gồm hai đảng chính

Trong trường hợp của Anh là đảng Bảo Thủ và đảng Lao Động. Hai đảng này thay nhau chiếm đa số trong Hạ nghị viện và thành lập chính phủ.

Đảng Lao Động nắm quyền trong các giai đoạn 1945-1951, 1964-1970, 1974-1979, và 1997-2010. Đảng Bảo

557 | 606

Thủ nắm quyền trong các giai đoạn 1951-1964, 1970-1974, 1979- 1997.

Trong giai đoạn 1950-1970, trong suốt cả bảy kì bầu cử, cả hai đảng chưa bao giờ chiếm ít hơn 98% số ghế trong Hạ nghị viện. Trong giai đoạn sau năm 1970, ủng hộ của hai đảng này giảm dần; cả hai đảng chiếm số phiếu chỉ 65% trong năm 2010 cho tới khoảng ít hơn 81% năm 1979. Trong gian đoạn 1974-1992, hai đảng chiếm 93% số ghế trong Hạ nghị viện và kể từ 1997 trở đi, số phiếu của cả hai đảng chiếm khoảng 86%.

2.4. Hệ thống bầu cử theo đa số và không theo tỉ lệ

Hạ nghị viện của Vương quốc Anh là một cơ quan lập pháp lớn; kể từ

năm 1945 số lượng thành viên dao động từ 625 đến 659. Trên toàn quốc, mỗi nghị viên chỉ đại diện cho một quận và mỗi quận chỉ được phép bầu chọn duy nhất một nghị viên. Cách bầu cử theo phương thức “đa số tương đối” (relative majoritarian voting) như sau: trong một cuộc bầu cử ở quận, người được nhiều phiếu nhất chiến thắng và đại diện duy nhất cho quận đó, bất kể số phiếu chiếm được của người đứng đầu có quá bán hay không. Cách bầu cử này loại bỏ đi sự phân tán trong Hạ nghị viện và đưa đến kết quả theo thời gian là chỉ còn lại hai đảng chính. Bởi vì trong cuộc bầu cử theo phương cách một mất một còn như vậy, các đảng đối lập nhỏ

yếu sẽ có xu hướng kết hợp chặt chẽ với nhau để hình thành nên một 558 | 606

đảng đối lập mới nhằm đủ sức đối chọi lại đảng cầm quyền. Chẳng hạn, năm 2005, đảng Lao Động chiếm đến 355 trong tổng số 646 ghế trong Hạ nghị viện, nhưng họ chỉ chiếm được tổng cộng 35,2% số phiếu phổ

thông trong cuộc bầu cử. Trong các cuộc bầu cử từ tháng 10 năm 1974

cho đến năm 2005, đảng chiến thắng giành đa số trong Hạ nghị viện chưa bao giờ chiếm được hơn 44% tổng số phiếu bầu phổ thông. Một hệ quả

khác của lối bầu cử này là đảng chiếm tổng số phiếu phổ thông cao hơn chưa chắc là đảng chiến thắng, chẳng hạn năm 1951, đảng Bảo Thủ giành đa số trong Hạ nghị viện trong khi tổng số phiếu phổ thông nhận được là chưa quá bán và thua cả tổng số phiếu của đảng Lao Động.

Hệ thống bầu cử phi tỉ lệ này làm bất lợi cho các đảng nhỏ, như đảng Tự Do và đảng Dân Chủ Tự Do, và họ mong muốn có cải tổ theo lối bầu cử chia ghế theo tỉ lệ. Nhưng khi mà hai đảng Lao Động và Bảo Thủ

cùng nhau chiếm đa số trong nghị viện và thay nhau lãnh đạo thì không có lý gì họ từ bỏ đi lợi thế của mình, họ chống lại đòi hỏi thay đổi. Tuy vậy, có một số chỉ dấu cho thấy có một vài sự thay đổi theo bầu cử tỉ lệ

như năm 1999, nội các của Tony Blair quyết định bầu nghị viên đại diện của Anh ở Ủy Hội Châu Âu theo phương thức tỉ lệ.

2.5. Mô thức đa nguyên của các nhóm lợi ích

559 | 606

Do tập trung quyền lực chính trị hoàn toàn vào một nhóm lãnh đạo, mô hình dân chủ kiểu Anh tạo nên một mô thức chính trị: chính quyền và đối lập, có tính đối nghịch và dễ gây xung đột. Tính đối nghịch và dễ gây xung đột thể hiện rõ nét nhất trong hệ thống các nhóm lợi ích của các mô hình kiểu này. Ở đây, các nhóm lợi ích có tính đa nguyên và áp lực riêng rẽ với chính quyền để theo đuổi các quyền lợi riêng của mình.

Chính quyền phải luôn đối phó với tất cả các khuynh hướng khác biệt của các nhóm lợi ích.

Mô thức này hoàn toàn khác biệt với mô thức Hợp quy các Nhóm lợi ích (interest group corporatism). Trong mô thức Hợp quy các Nhóm lợi ích, các đại diện của các nhóm lợi ích khác nhau, chính quyền, nghiệp đoàn người lao động, và nghiệp đoàn giới chủ thường xuyên trao đổi và tìm kiếm các đồng thuận với nhau cho các chính sách về kinh tế xã hội; chính sách phối hợp này dễ dàng hơn khi có chỉ một vài các nghiệp đoàn lớn đại diện cho các nhóm lợi ích. Tính đa nguyên ở đây, ngược lại, cho thấy nhiều nhóm lợi ích khác nhau áp lực lên chính quyền nhằm tìm kiếm các quyền lợi cho mình theo những phương cách riêng.

Hệ thống các nhóm lợi ích của Anh là một hệ thống đa nguyên. Tuy vậy, có một ngoại lệ. Khuế ước Xã hội năm 1975 (1975 Social Contract) về

lương bổng và giá cả giữa chính quyền của đảng Lao Động, nghiệp đoàn 560 | 606

người lao động chính (Trades Union Congress), và nghiệp đoàn giới chủ

chính (the Confederation of British Industry) đã đạt được dù chỉ tồn tại trong vòng 2 năm. Kế hoạch sau đó đổ vỡ khi chính phủ không thể

thuyết phục được nghiệp đoàn kềm chế mức lương và đơn phương áp đặt những mức lương trần. Thập niên 1980 chứng kiến sự đối đầu gay gắt hơn giữa chính quyền đảng Bảo Thủ dẫn dắt bởi Margaret Thatcher và các nghiệp đoàn của người lao động. Dưới chính quyền của đảng Lao Động từ 1997 đến 2010, đối đầu này cũng không có nhiều sự thay đổi.

2.6. Tập trung tất cả quyền lực duy nhất vào chính quyền trung ương

Hệ thống chính trị Anh duy trì một chính quyền tập quyền và đơn nhất; tất cả quyền lực chính trị tập trung vào chính quyền trung ương. Các chính quyền địa phương, mặc dù thực hiện những nhiệm vụ quan trọng, được kiến tạo ra bởi chính quyền trung ương, phụ thuộc chính quyền trung ương về mặt tài chính và quyền lực không được bảo đảm bởi hiến pháp như trong các hệ thống chính quyền liên bang. Khi hầu như không có một ranh giới rõ nét nào, dù là địa lý hay chức năng, giữa nhóm đa số

trong quốc hội và nội các chính phủ, chính phủ nắm giữ một quyền lực rất lớn bao trùm cả đất nước.

561 | 606

Tuy vậy, có hai ngoại lệ. Một ở Bắc Ireland và hai là ở Scotland và Wales. Sau khi Ireland dành độc lập vào năm 1921, Bắc Ireland được điều hành bởi quốc hội riêng và chính phủ riêng cho tới năm 1972 thì chế độ

tự trị bị xóa bỏ và được điều hành trực tiếp từ chính quyền trung ương Luân Đôn; quyết định này từ chính quyền trung ương của Anh thông qua một cuộc bỏ phiếu theo đa số. Ở Scotland và Wales, phong trào đòi tự trị

tiến triển từ từ cho đến khi trưng cầu dân ý diễn ra vào năm 1997 cho phép sự tự trị lớn hơn và được phép bầu quốc hội riêng.

2.7. Quyền lập pháp tập trung vào duy nhất một viện Trong mô hình theo đa số, quyền lực lập pháp được tập trung vào duy nhất một viện. Tuy vậy, hệ thống lập pháp Anh đã tổ chức với một vài thay đổi so với mô hình gốc. Hệ thống lập pháp của Anh chia làm hai viện: Hạ nghị viện (House of Commons) và Thượng nghị viện (House of Lords). Hạ nghị viện gồm các thành viên được bầu trực tiếp bởi nhân dân.

Thượng nghị viện lúc đầu bao gồm các thành viên đa số là những quý tộc kiểu cha truyền con nối và một số lớn các huân tước (mà tước hiệu không truyền lại được) khác. Luật về Thượng nghị viện năm 1999 (1999 House of Lords Act) đã lược bỏ đi một số lớn quý tộc kiểu cha truyền con nối, 562 | 606

để lại chỉ 92 thành viên, và một số lớn thành viên giờ đây được bổ nhiệm bởi chính quyền.

Vai trò của hai viện cũng khác biệt đáng kể. Hầu như tất cả các quyền lực lập pháp nằm ở Hạ nghị viện; quyền lực duy nhất Thượng nghị viện còn nắm giữ là quyền đình trễ thực thi luật: luật về ngân khoản chi tiêu có thể bị đình trễ một tháng, trong khi các luật khác là một năm. Mức giới hạn một năm được thiết lập từ 1949; trong khi từ 1911 đến 1949, mức giới hạn là 2 năm, nhưng kể từ năm 1911, hiếm khi nào Thượng Nghị Viện áp dụng một sự đình trễ quá lâu.

Vì hầu hết quyền lực tập trung vào Hạ nghị viện, và Thượng Nghị Viện có vai trò rất mờ nhạc, hệ thống lập pháp hai viện của Anh không khác biệt gì mấy so với mô hình lập pháp một viện đặc trưng của mô hình chính trị theo đa số. Một sự chuyển đổi từ hệ thống lập pháp hai viện sang hệ thống lập pháp một viện chỉ cần được thông qua bởi phe đa số

nắm ghế tại Hạ nghị viện, và Thượng Nghị Viện nếu chống lại cũng chỉ

có một năm để trì hoãn thi hành luật. Ở Anh, khi nhắc đến Quốc Hội (Parliament), dân Anh ám chỉ Hạ nghị viện.

2.8. Hiến pháp uyển chuyển

563 | 606

Anh có một hiến pháp bất thành văn, theo nghĩa không có một văn bản chính thức xác định thành phần và quyền lực của các tổ chức chính phủ

và quyền của công dân. Tuy vậy, những điều này được xác định trong một số các văn bản thuộc luật cơ bản (basic laws), bao gồm: Đại Hiến Chương 1215 (Magna Carta 1215), Luật về Nhân Quyền 1689 (The Bill of Rights 1689), Luật về Quốc Hội 1911 (Parliament Acts 1911), và các nguyên tắc về luật phổ thông 1949 (common law principles 1949).

Sự bất thành văn của hiến pháp Anh có hai ý nghĩa. Thứ nhất, ưu điểm của hiến pháp bất thành văn này là nó rất uyển chuyển; các luật hình thành nên hiến pháp nằm trong các văn bản luật riêng rẽ và dễ dàng được chỉnh sửa như đối với các điều luật thông thường, chỉ cần quá bán ủng hộ

thông qua ở Hạ nghị viện. Trong khi ở các hệ thống dân chủ khác có hiến pháp được viết ra, những thay đổi nhỏ trong hiến pháp cũng đòi hỏi tới ít nhất 2/3 tổng số phiếu thông qua ở Hạ nghị viện. Một ngoại lệ khác cũng giúp cho hiến pháp có tính dễ thay đổi là nếu Thượng nghị viện chống lại các luật hiến pháp được thông qua ở Hạ nghị viện, họ cũng chỉ

có thể trì hoãn thi hành hiến pháp mới trong vòng một năm.

2.9. Không có tòa án xét lại một cách chính thức tính hợp hiến của luật thông thường

564 | 606

Văn bản hiến pháp được xem là luật cơ bản đứng trên các luật. Trong các chế độ tồn tại các văn bản hiến pháp thành văn, các luật thông thường được đối chiếu với luật hiến pháp nhằm thỏa mãn tính hợp hiến trước khi được thông qua bởi cơ quan lập pháp. Việc thiếu vắng một hiến pháp bất thành văn hàm ý rằng không tồn tại việc xét lại một cách chính thức tính hợp hiến của các luật thông thường. Mặc dù Hạ nghị viện thường đưa ra các luật phổ thông phù hợp trong giới hạn của các nguyên tắc luật của hiến pháp bất thành văn, họ không có một trói buột chính thức nào với những nguyên tắc này. Và về mặt nguyên tắc, một cách chính thức, các luật hiến pháp đứng ngang hàng với các luật khác, Hạ nghị viện được bầu theo nguyên tắc đa số là cơ quan tối cao duy nhất có thẩm quyền giải thích và thay đổi tất cả các luật; những thay đổi như vậy cũng chỉ cần sự

ủng hộ quá bán ở Hạ nghị viện.

Có một ngoại lệ là khi Anh gia nhập Liên Minh Châu Âu (European Union), Anh phải chấp nhận một số luật của Liên Minh Châu Âu trong vài lĩnh vực; trong những lĩnh vực này, luật của Anh sẽ được đối chiếu với các luật đưa ra bởi Liên Minh Châu Âu, và như vậy Quốc Hội Anh không còn là cơ quan tối cao duy nhất về lập pháp của Anh. Tương tự, với việc tham gia Hiệp Định Châu Âu về Nhân Quyền (European Convention on Human Rights) từ năm 1961, Anh cho phép Tòa Án Nhân Quyền Châu 565 | 606

Âu quyền xem xét và đánh giá hành động của chính quyền và tính hợp pháp của các đạo luật liên quan đến nhân quyền.

2.10. Ngân hàng trung ương được điều phối bởi hành pháp.

Ngân hàng trung ương điều hành chính sách tiền tệ. Các nghiên cứu cho thấy ngân hàng trung ương độc lập giúp kiểm soát lạm phát và ổn định giá cả tốt hơn là một ngân hàng trung ương chi phối bởi hành pháp5. Tuy vậy, đòi hỏi vị trí độc lập của ngân hàng trung ương lại đi ngược lại nguyên lý của hệ thống chính trị kiểu Westminter -- trong hệ thống chính trị này, tất cả quyền lực chính trị phải tập trung vào nội các chính phủ tạo nên bởi một đảng chiếm đa số trong Hạ nghị viện. Và như dự

đoán, Ngân Hàng Trung Ương Anh nằm dưới sự kiểm soát của chính phủ. Hai bộ trưởng tài chính của đảng Bảo Thủ trước đây đã từng đề xuất vị trí độc lập cho Ngân Hàng Trung Ương Anh, đi ngược lại nguyên tắc của mô hình Westminster, nhưng đã bị chống đối.[6] Tuy vậy, kể từ năm 1997, cùng với sự phổ biến và ưu thế của chính sách tiền tệ với định hướng mục tiêu lạm phát (inflation targeting monetary policy) – một chính sách đòi hỏi tính khả tín, minh bạch, chịu trách nhiệm, khả năng đưa ra dự báo, và đặc biệt là một vị trí độc lập của Ngân Hàng Trung Ương -- giúp ổn định hiệu quả lạm phát, chính quyền của đảng Lao 566 | 606

Động đã cho phép Ngân Hàng Trung Ương Anh có quyền tự điều chính lãi suất liên ngân hàng. Tuy vậy, chính phủ Anh vẫn còn kiểm soát đáng kể Ngân Hàng Trung Ương Anh.

3. Mô Hình Theo Đồng Thuận

Mô hình chính trị của Thụy Sĩ và Bỉ mang những nét đặc trưng của mô hình đồng thuận, theo đó, các thành tố quyền lực chia sẻ, phân tán, kiềm chế lẫn nhau, và thỏa hiệp trong các chính sách.

3.1. Quyền hành pháp được chia sẻ trong các nội các liên minh

Ngược lại với mô hình Westminter nơi nội các chính phủ thường được nắm giữ bởi một đảng nắm đa số ghế trong quốc hội, mô hình đồng thuận cho phép hầu hết các đảng lớn chia sẻ quyền lực trong một liên minh.

Mô hình Thụy Sĩ. Hội đồng Hành pháp Liên bang gồm 7 thành viên.

Cho đến năm 2003, ba đảng lớn nhất của Thụy Sĩ là Social Democrats, Radical Democrats, Christian Democrats -- mỗi đảng chiếm một phần tư

số ghế ở Hạ Viện -- và Swiss People’s Party (SPP) -- được thành lập năm 1959, chiếm khoảng một phần tám (1/8) số ghế ở Hạ Viện – thay nhau 567 | 606

nắm 7 ghế ở Hội Đồng Hành Pháp Liên Bang theo tỉ lệ 2:2:2:1. Tỉ lệ này tồn tại cho đến năm 2003 khi SPP trở thành đảng lớn nhất dành được 2

ghế ở Hội Đồng Hành Pháp Liên Bang và Christian Democrats mất đi một ghế. Liên minh bị khủng hoảng năm 2007 khi lãnh đạo SPP không được Hạ Viện bầu vào Hội Đồng Hành Pháp Liên Bang mà thay vào đó là một thành viên không được đề cử của SPP. SPP tuyên bố thành viên của SPP trong Hội Đồng Hành Pháp Liên Bang không đại diện cho họ và họ

trở thành đảng đối lập. Tuy vậy, liên minh được dàn xếp trở lại vào tháng 1 năm 2009. Một qui tắc bất thành văn khác trong chia sẻ quyền lực là dựa trên tỉ lệ nhóm ngôn ngữ được sử dụng ở Thụy Sĩ: 4-5 thành viên trong Hội Đồng nói tiếng Đức, 1,2 người nói tiếng Pháp và thường có 1

người nói tiếng Ý.

Mô Hình Bỉ. Hiến pháp Bỉ một cách chính thức bắt buộc cơ quan hành pháp bao gồm đại diện của các nhóm cộng đồng ngôn ngữ lớn.

Trong suốt nhiều năm, truyền thống là nội các bao gồm số bộ trưởng nói tiếng Pháp thường bằng số bộ trưởng nói tiếng Hà Lan; qui luật này không tính đến thành phần đảng phái trong nội các. Kể từ Chiến tranh Thế giới thứ hai tới nay, chỉ có 4 năm là nội các điều hành bởi một đảng và kể từ năm 1980 tất cả nội các chính phủ là liên minh giữa 4 hoặc 6

đảng.

568 | 606

3.2. Sự cân bằng quyền lực giữa hành pháp và tư pháp Hệ thống chính trị của Thụy Sĩ không phải kiểu nghị viện cũng không phải kiểu tổng thống. Mối quan hệ giữa Hội đồng Hành pháp Liên bang, cơ quan hành pháp, và các cơ quan lập pháp ngân hàng trung ương phát triển bởi Alex Cukierman, Ngân Hàng Trung Ương Anh từ 0.27 điểm (năm 1997) tăng đến 0.47 điểm (năm như sau: thành viên của Hội đồng được bầu chọn riêng rẽ cho một nhiệm kỳ 4 năm, và theo hiến pháp, cơ

quan lập pháp không thể đưa ra phiếu bất tín nhiệm cho thành viên đó trong suốt thời gian nắm quyền. Nếu một đề xuất của chính quyền không được thông qua bởi quốc hội, không nhất thiết rằng thành viên ủng hộ đề

xuất đó hay Hội đồng Hành pháp Liên bang phải từ chức.

Chính vì sự tách bạch quyền lực này giữa hành pháp và lập pháp đã giúp hành pháp và lập pháp độc lập với nhau và mối quan hệ giữa hai cơ quan này cân bằng hơn khi so với mô hình chính trị kiểu đại nghị của Anh –

mô hình mà trong đó nội các chính phủ hay hành pháp hầu như nắm trọn quyền hành. Hội đồng Hành pháp Liên bang của Thụy Sĩ rất quyền lực, nhưng không phải là cơ quan nắm quyền tối cao.

Bỉ có một dạng chính quyền kiểu đại nghị, trong đó nội các phụ thuộc vào sự tín nhiệm của cơ quan lập pháp, tương tự như mô hình của Anh.

569 | 606

Tuy vậy, do nội các chính phủ Bỉ thường bao gồm những thành phần khác biệt đại diện cho những cộng đồng dân cư riêng rẽ và là những liên minh không gắn kết, do đó hành pháp không đóng vai trò chi phối mạnh như trong hệ thống chính trị kiểu Anh, và vì vậy mà giữa hành pháp và lập pháp có một sự thỏa hiệp. Hành pháp yếu nên trong khoảng thời gian 1980-2010 có đến 9 chính phủ liên minh các đảng phái khác nhau. Trung bình mỗi chính phủ cầm quyền khoảng 3 năm.

3.3. Hệ thống chính trị nhiều đảng phái

Cả Thụy Sĩ và Bỉ có hệ thống chính trị nhiều đảng phái trong đó không có đảng phái nào chiếm đa số.

Trong cuộc bầu cử năm 2007 vào Hạ nghị viện của Thụy Sĩ (Swiss National Council), có 12 đảng giành được ghế, nhưng một số lượng lớn ghế này, 167/200 ghế được nắm giữ bởi 4 đảng phái lớn trong Hội Đồng Hành Pháp Liên Bang (HĐHPLB). Hệ thống chính trị của Thụy Sĩ do đó còn được gọi là hệ thống chính trị bốn đảng.

Hệ thống chính trị ở Bỉ cho đến cuối thập niên 1960 chủ yếu gồm ba đảng lớn: Christian Democrats và Socialists là hai đảng lớn nhất, và một đảng nhỏ hơn là Liberals. Sau đó, các đảng này đã tách ra để hình thành nên các đảng khác nhau dựa trên thành phần ngôn ngữ, bên cạnh đó là sự

570 | 606

xuất hiện của các đảng phái mới cũng dựa trên thành phần ngôn ngữ.

Khoảng chừng 11 đảng có thành viên hiện diện trong Hạ nghị viện (Chamber of Representatives) và trong số 11 đảng này, 7 đảng từng góp mặt trong nội các chính phủ. Do đó, Bỉ được cho là “một trong các hệ

thống chính trị có hệ thống đảng phái rời rạc nhất trong các hệ thống dân chủ hiện đại.”

Sự xuất hiện của hệ thống chính trị nhiều đảng phái của Bỉ và Thụy Sĩ

được giải thích bởi hai nguyên nhân chính. Nguyên nhân thứ nhất là cả

hai nước này vốn là các xã hội đa nguyên sâu sắc về tôn giáo, tầng lớp, và ngôn ngữ. Sự phân hóa lớn về tầng lớp đóng một vai trò ý nghĩa trong sinh hoạt đảng phái ở Thụy Sĩ. Một ví dụ là SPP ở Thụy Sĩ ảnh hưởng mạnh trong tầng lớp nông dân theo đạo Tin Lành, trước khi chuyển thành đảng cánh hữu chống nhập cư. Trong khi đó, ngôn ngữ là yếu tố

quan trọng phân hóa hệ thống chính trị ở Bỉ thành những đảng phái đại diện cho cộng đồng ngôn ngữ (tiếng Hà Lan và tiếng Pháp) của mình.

3.4. Đại Diện Theo Tỉ Lệ

Nguyên nhân thứ hai giải thích cho sự hình thành hệ thống chính trị

nhiều đảng phái là quy tắc bầu cử theo tỉ lệ. Trong cách bầu cử này, các ghế trong quốc hội được chia đều theo tỉ lệ cho các đảng phái dựa vào số

571 | 606

phiếu họ nhận được. Hạ viện của cả hai cơ quan lập pháp, Thụy Sĩ và Bỉ, đều được bầu chọn theo phương thức tỉ lệ (proportional voting).

3.5. Tính Hợp Tác Giữa Các Nhóm Lợi Ích

Trong mô hình này, chính quyền giữ mối quan hệ mật thiết, thường xuyên trao đổi và tạo đồng thuận với các nhóm lợi ích trong xã hội, chủ

yếu là với hiệp hội người lao động và hiệp hội các doanh nghiệp nhằm tạo ra đồng thuận trước khi thực hiện các chính sách. Điều này có được trong mô hình đồng thuận vì liên minh cầm quyền thường đại diện cho các khuynh hướng cử tri khác nhau, việc liên minh cầm quyền trao đổi và thỏa hiệp với quyền lợi của các nhóm lợi ích của cử tri giúp liên minh duy trì vị trí cầm quyền vững bền hơn. Khác với hệ thống theo đa số nơi đảng cầm quyền đa số chỉ cần quan tâm đến quyền lợi duy nhất của nhóm cử tri ủng hộ mình.

Mặc dù tính hợp tác giữa các nhóm lợi ích giảm dần ở châu Âu, nó vẫn còn rất mạnh ở Thụy Sĩ. Mối gắn kết giữa các nhóm lợi ích ở Thụy Sĩ

thậm chí còn chặt chẽ hơn liên minh giữa các đảng phái chính trị.

Ở Bỉ, mô hình đồng thuận giữa chính quyền và nghiệp đoàn chính thức bắt đầu với gói Social Pact năm 1944 và mô hình giữ mãi cho đến ngày nay.

572 | 606

3.6. Hệ Thống Liên Bang và Tản Quyền

Thụy Sĩ có chính quyền liên bang theo đó quyền lực chính trị được chia sẻ

giữa chính quyền trung ương và chính quyền của 20 hạt và 6 bán hạt (được tạo ra do sự chia đôi của 3 hạt cũ). Những bán hạt này chỉ có 1 đại diện thay vì hai đại diện như các hạt trong Thượng nghị viện của Thụy Sĩ

(The Council of States) và họ cũng chỉ mang một nửa trọng lượng trong các cuộc bầu chọn sửa đổi hiến pháp. Ngoài ra, trong các vấn đề khác, các bán hạt có quyền như các các hạt. Thụy Sĩ được xem là nước tản quyền nhất.

Bỉ từng là quốc gia có chính quyền tập quyền và quốc hội một viện.

Nhưng từ năm 1970, Bỉ đã từng bước cải cách theo hướng tản quyền và liên bang, đến năm 1993 thì chính thức trở thành một chính quyền liên bang. Chính quyền các bang được chia thành 3 vùng chính theo địa lý là Flanders, Wallonia và Brussels, và 3 cộng đồng dựa trên văn hóa là vùng nói tiếng Pháp, vùng nói tiếng Hà Lan, và một vùng nhỏ hơn nói tiếng Đức. Nguyên nhân là vì vùng Brussels có cộng đồng nói tiếng Pháp, bao quanh bởi vùng Flanders nói tiếng Hà Lan. Có sự trùng lặp giữa vùng và cộng đồng, nhưng thật ra không trùng lặp hết. Mỗi vùng hay cộng đồng có cơ quan hành pháp và lập pháp riêng, ngoại trừ vùng Flanders chính 573 | 606

quyền của cộng đồng nói tiếng Hà Lan cũng là chính quyền vùng Flanders.

3.7. Lập Pháp Gồm Hai Viện Đều Có Vai Trò Mạnh

Ý nghĩa của việc hình thành quốc hội lưỡng viện thay vì quốc hội gồm một viện là nhằm bảo đảm quyền của các nhóm thiểu số, bao gồm quyền có ý kiến của các bang nhỏ hơn trong các hệ thống liên bang ở trong thượng viện. Hai điều kiện cần có nhằm làm cho sự hiện diện của nhóm thiểu số có ý nghĩa là: (1) Thượng viện được bầu chọn theo tiêu chuẩn khác với tiêu chuẩn của Hạ viện, và

(2) Thượng viện phải có thực quyền, lý tưởng nhất là có quyền ngang bằng với Hạ viện. Hệ thống chính trị của Thụy Sĩ thỏa mãn cả hai điều kiện này. National Council là Hạ viện đại diện trực tiếp cho người dân và Council of States là Thượng viện đại diện cho các hạt (canton), mỗi hạt có hai đại diện và nửa hạt có một đại diện. Vì vậy mà các hạt nhỏ hơn có vị

thế lớn hơn hẳn ở trong Thượng viện khi so với vị trí đại diện của họ

trong Hạ viện, vốn được bầu theo tỉ lệ với dân số của hạt. Theo luật Thụy Sĩ, cả hai viện có vai trò như nhau.

Ở Bỉ, hai viện của Bỉ là Hạ nghị viện (Chamber of Representatives) và Thượng nghị viện (the Senate) đã từng gần như có quyền ngnag nhau, và 574 | 606

cả hai viện này được bầu chọn theo tỉ lệ nên cả hai có thành phần tương tự nhau. Tuy nhiên, kể từ 1995 trở đi, Thượng viện mới được thành lập với chỉ 40/71 thành viện được bầu chọn tự do và quyền lực bị hạn chế so với Thượng viện trước. Quyền lực của hai viện ở Bỉ do đó mất đi sự cân bằng.

3.8. Khó Thay Đổi Hiến Pháp

Cả Bỉ và Thụy Sĩ đều có hiến pháp thành văn, hiểu theo nghĩa là một văn bản luật cơ bản làm nền tảng để thiết lập một hệ thống chính trị nhằm điều hành đất nước. Những thay đổi đối với hiến pháp đòi hỏi những quy luật theo đa số một cách rất đặc biệt.

Thay đổi hiến pháp ở Thụy Sĩ đòi hỏi một sự đồng ý trong trưng cầu dân ý mà ở đó không chỉ đòi hỏi một đa số các cử tri trên toàn quốc đồng ý mà còn là đa số các hạt đồng ý. Mỗi hạt được tính là đồng ý chỉ khi có đa số cử tri ở hạt đồng ý.Trong cách tính thứ hai, mỗi hạt có một phiếu.

Ở Bỉ, thay đổi hiến pháp đòi hỏi sự đồng ý của 2/3 đa số trong cả hai viện của quốc hội, thêm vào đó là sự đồng ý của đa số của mỗi nhóm nghị

viên tiếng Pháp và tiếng Hà Lan trong cả Hạ viện và Thượng viện.

575 | 606

3.9. Có Tòa Án Hiến Pháp Xét Lại Tính Hợp Hiến Của Các Luật Thông Thường

Thụy Sĩ có một điểm không giống với mô hình đồng thuận thuần túy, đó là vai trò của tòa Tối Cao (Federal Tribunal). Tòa Tối Cao của Thụy Sĩ

không có quyền xét lại tính hợp hiến của luật. Nỗ lực để đưa quyền này thành một quyền của tòa Tối Cao đã không thành công trong cuộc trưng cầu dân ý năm 1939. Quốc hội sau đó nghiên cứu xem xét lại việc xây dựng Tòa Án Hiến Pháp như là một phần trong cuộc cải cách hệ thống luật được đưa ra vào năm 2000 nhưng cuối cùng quyết định không đưa đề

xuất này vào gói cải cách.

Bỉ cũng không có việc xét lại luật lệ cho đến năm 1984 khi một tòa án về phân xử (Court of Arbitration) được thành lập. Trách nhiệm duy nhất của tòa lúc đầu là diễn giải các điều luật trong hiến pháp về phân chia quyền lực giữa chính quyền trung ương, địa phương, và chính quyền vùng.

Vai trò của tòa phân xử này sau đó được mở rộng trong cuộc sửa lại bản hiến pháp năm 1988 và từ đó trở thành một tòa án hiến pháp thực thụ.

3.10. Ngân Hàng Trung Ương Độc Lập

Ngân Hàng Trung Ương Thụy Sĩ từ lâu đã được xem là một trong những ngân hàng trung ương mạnh và độc lập nhất, cùng với Ngân Hàng Trung 576 | 606

Ương Đức và Cục Dự Trữ Liên Bang Mỹ (Fed). Chỉ số độc lập (Cukierman index) đạt 0.63 kể từ 1980.

Ngược lại, Ngân Hàng Trung Ương Bỉ từng là một trong những ngân hàng trung ương yếu nhất. Tuy vậy, tính độc lập của Ngân Hàng Trung Ương Bỉ được tăng cường kể từ đầu những năm 1990, cùng thời điểm cuộc chuyển hóa về thể chế liên bang. Chủ yếu nhờ kết quả của Hiệp Ước Maastricht (Maastricht Treaty) bắt buộc các thành viên Liên Minh Châu Âu tăng cường vai trò độc lập của các ngân hàng trung ương.

4. Các Mô Hình Chính Trị Khác

Ở trên chúng ta đã có dịp tìm hiểu các đặc tính theo đa số (majoritarian characteristics) và đồng thuận (consensus characteristics) được thể hiện trong các mô hình chính trị của Anh, Thụy Sĩ và Bỉ. Câu hỏi tiếp theo là vậy còn các mô hình khác thì sao? Phần dưới đây sẽ giới thiệu tóm tắt các nét chính của bốn mô hình chính trị khác. Các mô hình chính trị này là các kết hợp giữa các đặc tính theo đồng thuận và các đặc tính theo đa số, và tùy theo sự kết hợp, các mô hình này sẽ có khuynh hướng mang nhiều tính đồng thuận hay theo đa số.

4.1. Mô hình Tổng thống - Tản quyền của Hoa Kỳ

577 | 606

Sẽ là một thiếu sót lớn nếu xem xét các mô hình dân chủ mà bỏ qua Hoa Kỳ, nền dân chủ lâu đời và thành công. Khi quan sát mô hình Hoa Kỳ

nhiều học giả chỉ nhìn mô hình Hoa Kỳ theo nghĩa đây là một mô hình tổng thống. Việc chỉ xem Hoa Kỳ chỉ là mô hình tổng thống giống như

đánh giá một bộ máy qua cái vẻ bề ngoài, mà không thấy được cơ chế

tương tác giữa các cơ quan bên trong, và càng không hiểu cái triết lý mà những nhà lập pháp Hoa Kỳ dựa vào nó mà sắp đặt nên một hệ thống như

vậy. Có lẽ vì không hiểu điều đó, và chỉ nhìn Hoa Kỳ như là một chế độ

tổng thống mà các nước sau này áp dụng chế độ tổng thống đã không mấy thành công.

Mô hình Hoa Kỳ là một mô hình có hướng đồng thuận. Một cách so sánh, nếu đem chia hệ thống chính trị của Hoa Kỳ theo 10 điểm như trên thì đa số là mang tính đồng thuận, chỉ trừ cấu trúc của hệ thống hành pháp và hệ thống bầu cử. Trong hệ thống Hoa Kỳ, các thực thể chính trị

gồm tổng thống, hai viện của quốc hội, tòa án liên bang, ngân hàng trung ương, và chính quyền các bang có vai trò độc lập và tương tác với nhau trên các chính sách. Do đó, các chính sách được đưa ra và thực hiện chủ

yếu dựa trên các nguyên tắc thuyết phục và thỏa hiệp.

Hệ thống hành pháp Hoa Kỳ mang tính theo đa số, nghĩa là các chính sách của Hoa Kỳ được kỳ vọng phục vụ phe đa số đã ủng hộ bầu ra tổng 578 | 606

thống, nhưng cách người Mỹ phân bổ quyền lực trong hệ thống hành pháp cho thấy hệ thống hành pháp cũng ít nhiều mang tính đồng thuận.

Hệ thống hành pháp của Hoa Kỳ đứng đầu là tổng thống. Tuy vậy, đối với các quyết định lớn từ tuyên bố chiến tranh cho tới các chính sách quốc gia, các quyết sách của tổng thống cần sự chuẩn thuận của hai viện.

Việc tổ chức các cuộc bầu cử quốc hội bổ sung giữa nhiệm kỳ tổng thống là một đặc tính đồng thuận khác của mô hình chính trị Hoa Kỳ.

Bầu cử bổ sung quốc hội giữa nhiệm kỳ tổng thống là thước đo phản ứng của người dân với cơ quan hành pháp. Trong trường hợp đối diện với một tổng thống tồi, người dân Hoa Kỳ không cần phải đợi tới 4 năm để bầu một tổng thống mới, họ chỉ cần bầu cho phe đối lập nhằm chiếm đa số

chỉ một trong hai viện là đủ để hạn chế quyền lực tổng thống và ngăn các chính sách tồi.

Cách thiết kế cân bằng quyền lực này, ngoài việc giúp hạn chế sự lạm quyền của tổng thống và cơ quan hành pháp, chính nó cũng là một yếu điểm. Đó là khi một trong hai viện bị khống chế bởi đảng đối lập với tổng thống, hệ thống chính trị thường rơi vào tình trạng bế tắc và vai trò của tổng thống trở nên yếu trong việc đưa ra các quyết sách. Để tránh các bế

tắt chính trị, các chính trị gia Hoa Kỳ đề cao khuynh hướng hợp tác hai đảng. Đó là lí do của sự ra đời các ủy ban lưỡng đảng.

579 | 606

Một đặc tính của triết lý đồng thuận đó là các nhóm chính trị thỏa hiệp và tương tác với nhau nhằm tìm ra con đường đồng thuận chung về

các chính sách lâu dài cho đất nước. Điều này giúp tránh được các chuyển hướng chính sách đột ngột của một quốc gia, điều mà trong các mô hình theo đa số hay mắc phải. Trong hệ thống đồng thuận, các nhóm nhỏ hơn không thuộc phe đa số vẫn có thể có tiếng nói trong các chính sách liên quan đến quyền lợi của mình.

Ở Hoa Kỳ, nếu không nắm được cơ quan hành pháp, đảng đối lập vẫn có cơ hội nắm giữ quyền lực ở các vị trí cấp tiểu bang và quốc hội. Cơ chế

này giúp giảm thiểu việc tập trung quyền lực, hạn chế độc tài, và đảo chính. Một tác dụng khác là khi một chính sách được thông qua có sự

bàn bạc và thỏa hiệp với đảng đối lập sẽ giúp giảm tính cực đoan của chính sách hay chỉ nhằm phục vụ một đa số. Sự thỏa hiệp trong chính sách biến một chính sách đề xướng bởi phe đa số trở thành một chính sách mang lại lợi ích chung.

4.2. Mô hình Tổng thống – Đại nghị - Tập quyền của Pháp Hệ thống chính trị của Pháp thường được gọi là “bán tổng thống”. Đây là mô hình chính trị trong đó hành pháp được chia sẻ giữa tổng thống --

được dân bầu trực tiếp theo hình thức phổ thông đầu phiếu -- và thủ

580 | 606

tướng – đại diện cho phe đa số trong quốc hội với các nghị viên được bầu trực tiếp.

Nếu chỉ nhìn bên ngoài cách bầu trực tiếp tổng thống Pháp và quốc hội, chúng ta dễ lầm tưởng rằng hệ thống Pháp có nhiều nét tương đồng với hệ thống chính trị của Hoa Kỳ. Nhìn sâu hơn vào cách phân bổ quyền lực trong hệ thống chính trị thì hệ thống của Pháp gần với hệ thống chính trị của Anh hơn, và thậm chí tập quyền hơn, nhất là kể từ năm 2000, khi nhiệm kỳ của tổng thống và hạ viện quốc hội cùng là 5 năm và được bầu cách nhau khoảng 2 tháng. Điều đó tạo nên một khuynh hướng rằng người dân vừa bầu cho tổng thống và bầu cả cho các nghị viên thuộc đảng của tổng thống trong cuộc bầu cử quốc hội ngay trong cùng năm.

Lưu ý là thượng viện trong quốc hội Pháp chẳng có mấy quyền lực.

Kết quả là một tổng thống cực kì quyền lực do được phổ thông đầu phiếu hậu thuẫn bởi một đảng hay liên minh đảng của ông chiếm đa số

trong hạ viện đứng đầu bởi thủ tướng. Thêm nữa, hệ thống chính trị của Pháp không tản quyền, do đó tất cả quyền lực hành pháp và lập pháp được tập trung vào một nhóm nhỏ nội các gồm tổng thống, thủ tướng và nội các ở Paris. Hệ thống chính trị lúc này chỉ còn là sự độc lập giữa một bên là tư pháp và một bên là hành pháp – lập pháp.

581 | 606

Mô hình chính trị Pháp do đó trở thành một “nền độc tài mạnh có chọn lựa”, tương tự như mô hình kiểu Anh; và do tổng thống Pháp được phổ thông đầu phiếu, quyền lực của cơ quan hành pháp của Pháp mạnh hơn nhiều so với của Anh.

4.3. Mô hình Đại nghị - Tản quyền của Canada và Úc Đây là mô hình chính trị được cải cách từ mô hình của Anh, chủ yếu thêm vào đặc tính tản quyền thông qua hệ thống liên bang và tăng thêm vai trò của thượng viện. Tuy vậy, trong mô hình này, hạ nghị viện vẫn có quyền lực mạnh hơn hẳn thượng nghị viện.

Mô hình chính trị của Canada và Úc tương tự nhau, mà thực chất là mô hình chính trị của Úc sao chép lại mô hình Canada. Nhiều điều khoản trong hiến pháp Úc được vay mượn từ hiến pháp Canada. Sự khác biệt đáng kể giữa hai mô hình Canada và Úc nằm ở chổ phương thức hình thành và vai trò của thượng viện trong quốc hội. Các thành viên của thượng viện Canada được bổ nhiệm bởi chính phủ đương nhiệm và giữ

ghế suốt đời cho tới tận 75 tuổi; chính vì cách bổ nhiệm này, thượng viện Canada thường ít có khác biệt trong các chính sách được thông qua bởi hạ

viện Canada. Trong khi đó, các thành viên của thượng viện Úc được bầu chọn và do đó thường khác biệt ý kiến với chính phủ.

582 | 606

Trong trường hợp xảy ra bế tắc chính trị khi cần thông qua luật giữa hạ

viện và thượng viện, chính quyền Canada được quyền bổ nhiệm thêm 8

thượng nghị sỹ nữa. Tuy vậy, điều này dường như chưa bao giờ xảy ra.

Trong hệ thống Úc, chính quyền có hai “vũ khí” là giải tán cả hai viện (double dissolution) nếu xảy ra bế tắc, và nếu quốc hội mới vẫn tiếp tục bế

tắc thì bắt buộc phải dùng đến phương thức “cả quốc hội cùng bầu” (joint sitting), theo đó các thành viên của cả 2 viện cùng ngồi chung với nhau và bầu, quyết định cuối cùng được thực hiện theo đa số. Vì thành viên của hạ

nghị viện đông gấp đôi số thành viên thượng nghị viện, luật nếu được thông qua bởi đa số trong hạ viện thường sẽ dễ dàng được thông qua ở

phương thức này.

Ở châu Á, các phiên bản tương tự của mô hình chính trị này được dùng ở Malaysia và Ấn Độ.

Khác với mô hình của Anh khi tất cả quyền lực tập trung ở Luân Đôn, mô hình này cho phép các chính quyền tiểu bang có nhiều quyền lực hơn.

Vai trò mạnh mẽ hơn của thượng viện trong hệ thống này khiến thượng viện trở thành một đối trọng nhằm cân bằng quyền lực đáng kể trong quốc hội. Sự chia sẻ và phân phối quyền lực giữa chính quyền trung ương và chính quyền địa phương, và giữa hai viện trong quốc hội giúp mô hình này ngăn ngừa tính độc đoán trong các quyết sách của chính phủ.

583 | 606

Tuy vậy, do vẫn còn dùng cách bầu cử theo phương thức đa số tương đối kiểu Anh, yếu điểm của hệ thống chính trị này là nó giúp đảng cầm quyền tiếp tục chiếm ưu thế dẫn đến chèn ép đảng đối lập, nhất là khi lực lượng đối lập vẫn còn non yếu, như trường hợp của Malaysia và Ấn Độ.

4.4. Mô hình Đại nghị - Tản quyền kiểu Liên bang Đức Mô hình chính trị của Đức là mô hình mẫu mà các nước như Ba Lan, Hungary, Slovenia, Bỉ, Tây Ban Nha và Lesotho đang áp dụng.

Hệ thống chính trị Đức đã cung cấp hai kinh nghiệm: dân chủ tự do và hệ thống chính quyền ổn định, thực thi các chính sách hiệu quả. Một hệ

thống cho phép các giá trị dân chủ được tôn trọng và khuyến khích tối đa, bên cạnh nó là một hệ thống chính quyền làm được việc theo nghĩa chính quyền ổn định và thực thi được các chính sách vì lợi ích cao nhất của quốc gia.

Vậy người Đức đã kiến tạo nên hệ thống chính trị của mình như thế

nào?

Vào cuối những năm thập niên 1940, khi các thành viên quốc hội Tây Đức nhóm họp để soạn thảo ra bản hiến pháp hậu chiến, hai kinh nghiệm mà các nhà soạn thảo Hiến pháp Đức luôn khắc sâu đó là chế độ độc tài 584 | 606

Phát xít Đức và chế độ dân chủ cộng hòa hỗn loạn Weimar. Những trải nghiệm trong chế độ độc tài đã khiến những nhà soạn thảo hiến pháp nghĩ đến việc xây dựng một cơ chế nhằm bảo vệ được những quyền tự do cá nhân bất khả xâm phạm và ngăn ngừa sự hình thành một nền độc tài tiếp theo. Ngược lại, kinh nghiệm từ những hỗn loạn và việc chính phủ

mất khả năng thúc đẩy và thực thi những chính sách quốc gia trong nền dân chủ Weimar khiến các nhà soạn thảo hiến pháp nghĩ đến một cơ chế

chính trị để chính phủ có khả năng hoạt động hiệu quả, theo đó thúc đẩy nhu cầu hợp tác giữa các đảng phái chính trị, sự ổn định của chính phủ và tránh những bế tắc chính trị.

Bản hiến pháp nhằm thiết lập nên một hệ thống chính trị thỏa mãn các yêu cầu trên có các đặc điểm như sau. Một hệ thống liên bang với sự

phân quyền mạnh mẽ nhằm ngăn ngừa sự hình thành trở lại một chế độ

độc tài. Một thủ tướng chính phủ nhiều quyền lực bầu lên từ phe nắm đa số trong quốc hội. Một tòa án hiến pháp làm trọng tài trong các phân xử

về sự hợp hiến của các luật.

Tuy vậy, vẫn chưa đủ để tạo nên một chính phủ bền vững. Người Đức đưa ra thêm hai thay đổi mang tính quyết định nhằm làm cho nội các chính phủ ổn định hơn, đó là: nguyên tắc bỏ phiếu bất tín nhiệm mang tính xây dựng (constructive no-confidence vote) và một mô thức bầu cử

585 | 606

đặc trưng kết hợp giữa bầu cử đơn danh theo phương thức “đa số tương đối” (relative majoritarity voting) và bầu cử liên danh cùng đảng theo hình thức tỉ lệ.

Đa số các hệ thống nghị viện có cơ chế cho phép các thành viên quốc hội bỏ phiếu bất tín nhiệm và yêu cầu giải tán nội các chính phủ khi tỉ lệ

phiếu bất tín nhiệm chiếm đa số. Những năm trong chế độ dân chủ

Weimar, cơ chế này đã cho phép Đức Quốc Xã (Nazis) và Đảng Cộng Sản trói tay thủ tướng Đức trong các thay đổi về chính sách và lũng đoạn hệ

thống chính trị Đức, kể cả khi họ thừa biết rằng họ không đủ phiếu để

lập nên chính phủ mới.

Điều khoản “bỏ phiếu bất tín nhiệm mang tính xây dựng” có hai ý rằng:

a) Một cuộc bỏ phiếu bất tín nhiệm chỉ được phép diễn ra chỉ khi tại cùng thời điểm đó đối lập đã đưa ra được một chính phủ dự trù mới được ủng hộ bởi đa số trong quốc hội (nhằm mục đích sẵn sàng thay thế chính phủ đang cầm quyền trong trường hợp chính phủ đương nhiệm thất bại trong cuộc bỏ phiếu bất tín nhiệm).

b) Và, nếu đề nghị của thủ tướng nhằm bỏ phiếu bất tín nhiệm không nhận được sự tán thành bởi đa số trong quốc hội, thì tổng thống có thể

giải tán quốc hội mở đầu cho một cuộc bầu cử mới theo đề nghị của thủ

586 | 606

tướng. Tuy nhiên, yêu cầu giải tán quốc hội sẽ bị bãi bỏ nếu đa số trong quốc hội chọn được một thủ tướng mới.

Điều khoản này giúp cho hệ thống quản lý nhà nước luôn ở trong tình trạng hoạt động cho dù phải trải qua các biến động về chính trị.

Điều a) hàm ý rằng thất bại trong cuộc bỏ phiếu bất tín nhiệm không bắt buộc nội các tự động từ chức hoặc diễn ra một kỳ bầu cử mới. Mà thay vào đó nội các chính phủ có thể tồn tại như một chính phủ thiểu số nếu như đối lập không đồng ý với nhau về việc chọn ra một thủ tướng mới. Và nếu đối lập có thể giành được đa số và lập nên chính phủ mới thì quá trình chuyển giao cũng không tạo ra những xáo trộn lớn.

Điều b) cho rằng tổng thống chỉ có thể giải tán quốc hội chỉ sau khi cuộc bỏ phiếu bất tín nhiệm chính phủ diễn ra; điều này giới hạn quyền lực của tổng thống, tổng thống không tự ý giải tán quốc hội được. Ngược lại, quốc hội chính họ cũng không có khả năng tự giải tán. Khác với các hệ thống nghị viện khác, thủ tướng không kiến nghị lên tổng thổng để

đòi hỏi giải tán quốc hội. Trong quá khứ thủ tướng đề xuất một cuộc bỏ

phiếu bất tín nhiệm nhằm cố tình thất cử, trước khi gửi đề xuất giải tán quốc hội. Tuy vậy, cách làm này đã bị giới hạn kể từ năm 1982.8

Những năm đầu thập niên 1950, các lãnh đạo Đức đã bổ sung thêm một số điểm vào hệ thống chính trị của mình, mặc dù các điều chỉnh này 587 | 606

không thuộc hiến pháp. Họ tạo ra một hệ thống chính trị độc đáo cho phép mỗi cử tri được bầu hai phiếu: phiếu đầu tiên ít quan trọng chọn duy nhất một ứng cử viên cho một hạt bầu cử, và phiếu thứ hai bầu cho một danh sách liên danh các ứng cử viên của cùng đảng đại diện cho một bang (party list); tổng cộng có 16 bang.

Ở phiếu đầu tiên, cử tri chọn trực tiếp ra một đại diện duy nhất cho hạt bầu cử của mình. Có 229 hạt bầu cử nhằm chọn ra 299 đại diện trong quốc hội -- một nửa số ghế của quốc hội. Phương thức tính phiếu “đa số

tương đối” được áp dụng; nghĩa là người có phiếu cao nhất của hạt được chọn làm đại diện cho hạt đó trong quốc hội. Phương thức này nhằm đảm bảo rằng mọi vùng của Đức đều có đại diện trong quốc hội.

Ở phiếu thứ hai cử tri bầu chọn cho một liên danh các ứng cử viên của một đảng nhằm chọn ra 299 ghế còn lại trong quốc hội. Phiếu thứ hai quan trọng hơn ở chổ nó quyết định sự hiện diện của các đảng trong quốc hội, vì theo luật, số ghế một đảng nắm trong quốc hội tỉ lệ thuận với số

phiếu đảng đó nhận được trên toàn quốc.

Để tránh tình trạng lạm phát các đảng nhỏ xuất hiện trong quốc hội làm suy yếu hệ thống chính trị, một quy định được đưa ra là mỗi đảng chỉ

được phép hiện diện ở quốc hội khi nhận được ít nhất 5% phiếu bầu cho 588 | 606

đảng (theo cách bầu thứ 2) trên toàn quốc hoặc có ít nhất ba ứng cử viên được chọn (theo cách bầu đầu tiên).

Cách bầu cử này khiến cho không một đảng nào có thể chiếm đa số

trong quốc hội (để có thể trở thành một đảng dân chủ “độc tài” như

trường hợp của đảng Nazis) và thúc đẩy khuynh hướng hình thành một liên minh cầm quyền. Nguyên do là vì một cá nhân có thể dùng phiếu một phiếu để chọn một đảng để chắc chắn rằng đảng đó chiến thắng trong cuộc tổng tuyển cử, đồng thời dùng phiếu còn lại để bầu cho ứng cử

viên yêu thích của mình có thể thuộc một đảng khác. Vì vậy, hầu như chỉ

có vài đảng lớn hiện diện trong quốc hội; điều này giúp hình thành nên các liên minh bền vững.

5. Đâu Là Một Mô Hình Tối Ưu?

Đến đây thì độc giả sẽ đặt câu hỏi vậy đâu là một thể chế dân chủ tối ưu?

Một thế chế dân chủ tốt cần có 5 đặc tính sau:

Giúp ngăn ngừa sự hình thành một chế độ độc tài mới.

Giúp ngăn ngừa đảo chính.

Bảo đảm một chính quyền ổn định và làm được việc.

Ngăn ngừa sự thực thi các chính sách tồi dở.

589 | 606

Kéo dài sự cầm quyền của một chính phủ thành công.

Vậy có tồn tại một cơ chế chính trị giúp bảo đảm các yêu cầu trên? Câu trả lời là có. Dưới đây chúng ta sẽ đi sâu vào phân tích các cơ cấu của các mô hình dân chủ nhằm bảo đảm cho các đặc tính trên.

A. Ngăn Ngừa Sự Hình Thành Một Chế Độ Độc Tài Mới Để giúp ngăn ngừa sự hình thành một chế độ độc tài mới cũng như

ngăn ngừa sự khuynh loát hệ thống chính trị của một đảng cần thiết phải có tản quyền. Có hai dạng tản quyền: tản quyền của trung ương về các chính quyền địa phương và tản quyền ngay chính trong cơ cấu chính quyền trung ương.

Cơ chế tản quyền của trung ương về các chính quyền địa phương được thực hiện trong các hệ thống chính quyền liên bang. Một số nước tiêu biểu có hệ thống chính quyền liên bang gồm Hoa Kỳ, Canada, Úc, Đức, Thụy Sĩ, Bỉ, Ấn Độ, và Malaysia. Tùy mỗi nước mà vai trò của chính quyền liên bang khác nhau. Một chế độ độc tài chỉ tồn tại được khi chính quyền trung ương kiểm soát được tất cả các chính sách của chính quyền địa phương. Một khi các quyết định của chính quyền trung ương không thể ép buộc được các mong muốn của chính quyền địa phương chế độ độc tài trung ương sẽ bị kềm chế.

590 | 606

Cơ chế tản quyền ngay chính trong cơ cấu chính quyền trung ương thể

hiện ở cách phân bổ quyền lực và kiểm soát quyền lực ở chính quyền trung ương. Cơ chế tản quyền này được thực hiện thông qua hai cách. Với các chế độ nghị viện, đó là thiết kế các cách bầu cử nhằm làm cho không một đảng nào chiếm đa số ghế để có thể một mình lập nên chính phủ; các chính phủ do đó là các chính phủ liên minh. Mối lo ngại duy nhất là sự ổn định của các chính phủ liên minh. Để giải quyết điều này cần thiết phải thiết kế một hệ thống bầu cử nhằm loại bỏ đi các đảng quá nhỏ.

Chẳng hạn như trường hợp của Đức, chỉ có những đảng chiếm ít nhất 5%

tổng số phiếu mới được có mặt ở quốc hội. Với các chế độ tổng thống như Hoa Kỳ, cơ chế tản quyền trung ương được thực hiện thông qua nâng cao quyền lực của hai viện trong quốc hội và bầu chọn riêng lẽ các thành viên trong hai viện của quốc hội.

Nhưng tản quyền mới chỉ là điều kiện cần, điều kiện đủ là cần phải có một cơ chế nhằm kềm chế quyền lực của người lãnh đạo cầm quyền.

Những kinh nghiệm của hệ chống chính quyền liên bang Malaysia cho thấy cho dù hệ thống chính trị của Malaysia có tản quyền giữa trung ương

- địa phương nhưng liên minh cầm quyền UMNO vẫn có thể tiếp tục khuynh loát hệ thống chính trị và đàn áp đối lập kể từ ngày giành độc lập 591 | 606

cho tới nay. Đảng đối lập cho đến gần đây dù đạt đến hơn 50% tổng số

phiếu toàn quốc nhưng vẫn chỉ đứng ở vị trí đối lập.

Có hai cách để kềm chế quyền lực của lãnh đạo cầm quyền: hoặc là cố

định số nhiệm kỳ đảm nhận vai trò lãnh đạo như trong hệ thống chính trị

của Hoa Kỳ khi tổng thống chỉ có thể tại vị tối đa 2 nhiệm kỳ; hoặc là thiết lập một hệ thống bầu cử sao cho không có một đảng nào đủ đa số để

nắm quyền và một chính quyền trung ương là một liên minh giữa các đảng lớn như trường hợp của Đức.

B. Giúp Ngăn Ngừa Đảo Chính

Đảo chính sẽ có cơ may xảy ra khi những kẻ âm mưu đảo chính biết rằng họ có khả năng nắm giữ quyền lực sau khi đảo chính thành công.

Việc nắm giữ quyền lực sau đảo chính sẽ chỉ được thực hiện khi có sự tiếp tay của một lực lượng chính trị nhằm dựng nên tính chính danh của lực lượng đảo chính. Lực lượng chính trị này sẽ chỉ hợp tác với nhóm đảo chính chỉ khi quyền lợi chia chác sau đảo chính lớn hơn quyền lợi và vị trí họ đang có. Đảo chính do đó có nguồn gốc từ xung đột quyền lợi và quyền lực chính trị. Muốn ngăn ngừa đảo chính hệ thống chính trị cần phải có khả năng chia sẻ quyền lợi và quyền lực chính trị giữa các nhóm chính trị lớn. Sự ổn định chính trị chỉ có được khi các bên đồng ý với các thỏa hiệp chính trị.

592 | 606

Hệ thống chính quyền liên bang do đó là một thành tố quan trọng giúp giảm thiểu các xung đột quyền lực chính trị và ngăn ngừa đảo chính.

Thất bại trong cuộc bầu cử giành chính quyền trung ương không phải là mất tất cả khi mà các đảng phái hay cá nhân có thể tranh cử để dành các vị trí xứng đáng ở các chính quyền địa phương hay vùng. Sự định hình một thể chế dân chủ do đó trước hết là những thỏa hiệp quyền lợi và quyền lực giữa các địa phương và các đảng phái với nhau, và chính quyền trung ương đóng vai trò điều phối.

Một đặc điểm nữa của hệ thống liên bang là giúp thúc đẩy hình thành một đất nước đa cực về quyền lực kinh tế-văn hóa- chính trị. Khác với các hệ thống chính trị tập quyền nơi mà kinh tế, văn hóa và chính trị hay tập trung về một nơi, hệ thống liên bang giúp thúc đẩy việc hình thành các trung tâm kinh tế-văn hóa-chính trị vệ tinh. Các trung tâm vệ tinh này sẽ

cạnh tranh với nhau trong phát triển, là động lực cho nền kinh tế, cũng như phân cực quyền lực khi các nhóm chính trị lớn duy trì ảnh hưởng ở

các vùng. Khi các trung tâm vệ tinh lớn mạnh và cạnh tranh với thủ phủ

trung ương nó sẽ giúp ngăn ngừa đảo chính vì một nhóm đảo chính cho dù nắm giữ được thủ phủ trung ương cũng không thể nào kiểm soát hết được tất cả các trung tâm vệ tinh còn lại.

593 | 606

Hệ thống chính trị Thái Lan cho ta một bài học kinh nghiệm. Mô hình chính trị Thái Lan là một mô phỏng của mô hình chính trị kiểu Anh nơi mà toàn bộ quyền lực chính trị - kinh tế -văn hóa tập trung về

Bangkok. Việc đảo chính sẽ được thực hiện dễ dàng một khi kiểm soát được Bangkok. Trừ khi các chính quyền mới của Thái Lan chủ trương một hệ thống chính trị liên bang nhằm thỏa hiệp chia sẻ quyền lực giữa các đảng phái và thúc đẩy sự phát triển các vùng, đảo chính sẽ là một nguy cơ thường trực của Thái Lan.

Có hai lập luận thường gặp nhằm phản bác mô thức liên bang - tản quyền.

Một là về mặt lịch sử, chấp nhận tản quyền chỉ là một thỏa hiệp quyền lực đối với sự có sẵn của những trung tâm quyền lực kinh tế và khá độc lập. Lập luận này phủ nhận vai trò của các chính quyền vùng trong kiến tạo nên sự phát triển của vùng đó. Câu hỏi phải là liệu một vùng được cho nhiều tự do hơn trong các chính sách thì có phát triển hơn không? Về

mặt lịch sử, sự thành công của các vùng này chứng tỏ rằng nhờ chính quyền vùng có nhiều quyền lực hơn mà họ có khả năng thúc đẩy và chịu trách nhiệm với chính những quyết định của mình. Sự thành công và hình thành vùng đó là một hệ quả lịch sử của tản quyền. Hơn nữa, khi nói đến tản quyền là nói đến khả năng phản ứng của chính quyền địa 594 | 606

phương đến những đòi hỏi của chính những người dân gần nhất, và do đó tản quyền là một hình thức dân chủ trực tiếp nhất. Vì vậy, nhờ tản quyền mà người dân cảm thấy gắn bó hơn về chính trị và tham gia nhiều hơn vào quá trình phát triển của một quốc gia.

Một biện cớ khác của những người không tán thành tản quyền cho rằng tản quyền gây ra ly khai. Điều ngạc nhiên là ly khai thường chỉ xảy ra khi vùng đó cảm thấy không có ích lợi gì khi đứng trong cùng một quốc gia với phần còn lại. Ly khai do đó là một sự xung đột quyền lợi và quyền lực, và xảy ra khi vùng đó cảm thấy quyền của vùng trong liên minh không được tôn trọng cũng như họ cảm thấy không có tiếng nói trong các chính sách quốc gia. Ly khai do đó là một việc chẳng đặng đừng. Quyền tự trị không phải là một giải pháp lâu dài vì quyền tự trị chỉ là quyền của vùng dành cho những người dân của mình. Giải pháp duy nhất phải là một cơ chế để vùng đó có tiếng nói tương xứng, cùng với một ý kiến lớn hơn trong việc hoạch định các chính sách quốc gia ở tầm ảnh hưởng mà đáng lẽ ra vùng này phải có. Sự ổn vững của một quốc gia do đó phụ

thuộc vào sự đồng thuận và thỏa hiệp quyền lực của các vùng trên bình diện quốc gia. Giải pháp liên bang mà ở đó chính quyền vùng chịu trách nhiệm trực tiếp với dân trong vùng và đại diện tiếng nói người dân trong các chính sách quốc gia do đó là một lựa chọn.

595 | 606

Cuối cùng, tản quyền giờ đây đã trở nên là một xu thế khi các chính quyền tập quyền như Anh và Pháp bắt đầu cải cách để trao nhiều quyền hơn cho các vùng.

C. Bảo Đảm Một Chính Quyền Ổn Định Và Làm Được Việc.

Một cơ chế chính trị tốt phải bảo đảm sự hình thành một chính quyền ổn định và làm được việc. Ổn định chính trị theo nghĩa một chính quyền bầu ra tồn tại đủ dài để thực hiện các chính sách của mình. Làm được việc theo nghĩa các chính sách một khi được chính quyền đề ra được thông qua và thực hiện.

Để bảo đảm một chính quyền ổn định có hai cách: hoặc là cố định nhiệm kỳ cho những người lãnh đạo như việc bầu chọn tổng thống trong các chế độ tổng thống hay các ủy viên trong Hội Đồng Hành Pháp Liên Bang của Thụy Sĩ; hoặc là dùng cách bầu cử hạn chế những đảng chính trị

quá nhỏ chiếm dưới 5% số phiếu và kết hợp dùng nguyên tắc bỏ phiếu bất tín nhiệm mang tính xây dựng của Đức trong các hệ thống nghị viện.

Một chính quyền làm được việc khi hành pháp cần thông qua các quyết định ở quốc hội và không bị phá hoại bởi cơ quan lập pháp. Sự kiểm soát của lập pháp đối với các quyết định quan trọng của hành pháp là cần thiết, tuy vậy, trong nhiều trường hợp khi lập pháp bị thao túng bởi đối lập, sự

phá hoại nhằm ngăn chặn các chính sách do hành pháp đưa ra khá thường 596 | 606

xuyên. Ngược lại, khi một đảng nắm quyền cả ở hành pháp và lập pháp chính quyền nghiễm nhiên trở thành một chính quyền “độc tài có chọn lựa”; họ có thể thực hiện bất cứ chính sách gì họ muốn. Trong nhiều trường hợp nhất là ở các nước có nền dân chủ non yếu, các chính quyền

“độc tài có chọn lựa” này đưa ra các chính sách mị dân nhằm thu hút cử

tri và chèn ép các đảng đối lập. Những kinh nghiệm dân chủ ở Thái Lan, Malaysia, hay Ấn Độ cho thấy các đảng cầm quyền khi nắm cả hành pháp và lập pháp dùng đủ các chính sách mị dân và chèn ép đối lập.

Trong các hệ thống tổng thống như Hoa Kỳ, quyền lực lớn của tổng thống trong chính quyền trung ương được cân bằng thông qua hai viện của quốc hội. Khi đảng của tổng thống kiểm soát cả hai viện của quốc hội các quyết định của tổng thống dễ dàng được thông qua. Ngược lại, khi một trong hai viện chịu sự kiểm soát của đảng đối lập, tổng thống bị trói tay, các chính sách từ trung ương do đó là các thỏa hiệp.

Trong các hệ thống nghị viện, như đề cập ở trên, việc nắm quyền cả

hành pháp và lập pháp bởi một đảng sẽ dễ dẫn đến sự lộng quyền và khuynh loát chính trị của đảng cầm quyền. Ngược lại, một liên minh cầm quyền giữa các đảng nhỏ sẽ dễ dẫn đến tình trạng các chính quyền hay mất ổn định. Một giải pháp như mô hình của Đức đưa ra đó là thiết lập một cơ chế bầu cử kết hợp đặc biệt (xem phần nói về Đức) nhằm bảo đảm 597 | 606

hình thành một chính quyền liên minh giữa các đảng lớn chi phối cả

hành pháp và lập pháp. Các quyết định do chính quyền đưa ra được dễ

dàng thông qua một lần ở quốc hội, vì thượng viện Đức có rất ít quyền.

Trong mô hình của Đức, khi biết một mình không thể chi phối được chính trường, các đảng lớn giành nhiều phiếu nhất trong cuộc bầu cử trở

nên ôn hòa và thỏa hiệp hơn với các đảng trung bình, nhỏ hơn. Cơ chế

này do đó còn giúp duy trì và nuôi dưỡng các đảng trung bình nhỏ.

D .Ngăn Ngừa Sự Thực Thi Các Chính Sách Tồi Dở.

Một ưu tư không kém phần quan trọng trong việc thiết lập các mô hình chính trị là làm sao để ngăn ngừa các chính sách tồi dở của các chính phủ cầm quyền, nhất là trong các hệ thống chính trị dân chủ non trẻ?

Hay ít nhất là bảo đảm cho hệ thống chính trị có cơ hội được thể hiện những quan điểm và cách điều hành mới, khác với tư tưởng đang thống trị?

Có ba điểm cần quan tâm: một, cần phải bảo đảm rằng đất nước luôn có một chọn lựa khác khi đảng cầm quyền tồi; hai, ngăn ngừa các chính sách tồi được thực thi; và ba, bảo đảm rằng các tư tưởng khác với tư tưởng chính thống có cơ hội được thực hiện.

Điều này đặc biệt quan trọng khi quan sát những kinh nghiệm của Malaysia và Ấn Độ, cả hai đều là những nền dân chủ non trẻ và đều bị

598 | 606

thống trị trong một thời gian dài bởi một đảng/liên minh cầm quyền.

Malaysia và Ấn Độ là hiện thân của hai mô hình dân chủ “độc tài”. Sự

thiếu vắng vai trò mạnh mẽ của đối lập khiến đảng cầm quyền lộng quyền, mị dân, tham nhũng, và tiếp tục chèn ép sự xuất hiện của đối lập. Nhưng nguy hiểm hơn, khi một đất nước không có một đảng đối lập lớn mạnh làm đối trọng và cạnh tranh với đảng cầm quyền, một đảng cầm quyền tầm thường sẽ tiếp tục cầm quyền cho đến khi nào đưa đất nước vào những cơn khủng hoảng thì lúc đó đảng đối lập mới có hi vọng lôi kéo và xây dựng được lực lượng.

Trong trường hợp của Malaysia đó là việc chính phủ dùng các chính sách trợ cấp nhằm mị dân và chèn ép đối lập. Liên minh cầm quyền đứng đầu bởi Tổ chức Dân tộc Mã Lai Thống nhất (UMNO) kiểm soát chính trị tại Malaysia suốt từ ngày Malaysia dành độc lập với cuộc tổng tuyển cử

đầu tiên vào năm 1959 cho tới nay. Liên minh đối lập trong cuộc bầu cử

vào tháng 5, năm 2013 cho dù chiếm được hơn 50% tổng số phiếu bầu cũng chỉ có được 89 ghế khi so với liên minh dẫn đầu bởi UMNO chiếm 47% số phiếu và 133 ghế. Ở trường hợp của Ấn Độ đó là sự thống trị hệ

thống chính trị của đảng Quốc Đại với chính sách kinh tế kiểu xã hội, vốn chẳng mấy thành công từ ngày giành độc lập cho tới khi bị đảng đối lập Bharatiya Janata đánh bại và giữ quyền hơn 6 năm. Ấn Độ chắc chắn sẽ

599 | 606

khá hơn nếu các đảng đối lập được nuôi dưỡng và có dịp thể hiện những tư tưởng hướng đến nền kinh tế thị trường sớm hơn ít nhất là ở các cấp độ tiểu bang. Sự thống trị chính trường lâu dài của Ấn Độ để lại hậu quả

là một nền chính trị tham nhũng và quan liêu.

Do đó, một hệ thống chính trị tốt phải có cơ chế nuôi dưỡng và hình thành đảng đối lập. Phương thức bầu cử đóng một vai trò quyết định đến sự hình thành đảng phái. Phương thức bầu cử theo tỉ lệ sẽ đưa đến sự

hình thành nhiều đảng nhỏ; các liên minh cầm quyền do đó trở nên yếu, và thường chỉ tồn tại trong một thời gian ngắn, làm mất đi sự ổn định về

chính trị. Ngược lại phương thức bầu cử theo đa số (majority voting) làm lợi cho đảng lớn nhất, làm bất lợi cho đối lập và triệt tiêu các đảng nhỏ; về

lâu về dài sẽ trở thành hệ thống hai đảng song song. Tuy vậy, phải mất ít nhất 50 năm như hai trường hợp của Malaysia và Ấn Độ để các đảng đối lập có thể lớn mạnh cạnh tranh được với đảng cầm quyền.

Liệu có phương thức nào vừa giúp bảo đảm sự ổn định về chính trị của các liên minh cầm quyền, vừa giảm sự hình thành các đảng quá nhỏ, và vừa giúp nuôi dưỡng các đảng khác? Mô hình của Đức cho một ví dụ bảo đảm được cả ba điều này.

Lối bầu cử vừa cho đảng vừa cho những cá nhân của hệ thống bầu cử

Đức khiến cho không một đảng nào có thể chiếm đa số trong quốc hội.

600 | 606

Phe cầm quyền luôn là liên minh giữa một đảng lớn và một đảng nhỏ

hơn. Điều này khiến các đảng lớn luôn tìm sự hỗ trợ của các đảng nhỏ

hơn thay vì triệt tiêu hay đàn áp họ. Để làm hạn chế các đảng nhỏ xuất hiện, luật được đưa ra rằng chỉ các đảng chiếm lớn hơn 5% số phiếu được có mặt ở quốc hội. Các đảng xuất hiện ở quốc hội do đó là các đảng không quá nhỏ, điều đó giúp hình thành các liên minh bền vững. Tuy vậy, liên minh giữa các đảng lớn chỉ mới là điều kiện cần để có được sự ổn định của một liên minh cầm quyền. Hệ thống của Đức giới thiệu thêm một quy định là “nguyên tắc bỏ phiếu bất tín nhiệm mang tính xây dựng”

(constructive vote of no-confidence) bảo đảm rằng một cuộc bỏ phiếu bất tín nhiệm chỉ được phép diễn ra khi một chính phủ sẵn sàng chấp chính nhận được đa số trong quốc hội. Nguyên tắc này giúp làm ổn định hệ

thống chính trị vì nó ngăn ngừa các đảng đối lập muốn phá rối liên minh cầm quyền và ngược lại nó hạn chế việc thủ tướng muốn tự động giải tán quốc hội để bầu cử sớm nhằm có được ưu thế cho đảng của mình. Xem thêm phần về mô hình của Đức ở trên để biết thêm chi tiết.

Vấn đề thứ hai là làm sao để ngăn ngừa các chính sách tồi và lạm quyền được thực thi? Trong các mô hình dân chủ, các quyết định quan trọng cần sự chuẩn thuận của quốc hội. Vai trò của quốc hội được dùng để kiểm soát các chính sách tồi của nội các cầm quyền. Cách phổ biến nhất là nâng 601 | 606

cao vai trò của thượng nghị viện và sắp xếp số nhiệm kỳ của thượng nghị

viện dài hơn nhiệm kỳ của đảng cầm quyền.

Trong hệ thống chính trị Hoa Kỳ, nhiệm kỳ của các thượng nghị sỹ là 6 năm, và một phần ba các thượng nghị sỹ phải bầu lại mỗi hai năm. Các cuộc bầu chọn do đó còn là thước đo mức hài lòng về chính sách của người dân với chính quyền trung ương. Sự bất mãn của người dân sẽ khiến họ bầu cho đại diện của đảng đối lập. Khi một trong hai viện của quốc hội bị khống chế bởi đảng đối lập nó sẽ giúp ngăn ngừa sự thực thi các quyết định tồi dở hay gây tranh cãi của chính quyền. Tuy vậy, sự khống chế

chính nó cũng là một nhược điểm khi trói tay chính quyền của tổng thống trong việc đưa ra các chính sách mới.

Ngược lại, vai trò của các thượng nghị viện trong các hệ thống nghị

viện của Canada, Úc, hay Đức yếu hơn hoặc ít quyền lực hơn so với hạ

viện – nơi bị khống chế bởi đảng/liên minh cầm quyền. Trong hệ thống của Đức, thượng viện chủ yếu giữ vai trò kiểm soát việc ban hành các luật lệ liên quan đến chính quyền bang và sửa đổi hiến pháp. Điều đó cho phép chính quyền Berlin vốn đã là một liên minh chính trị dễ dàng thông qua các chính sách hơn và trở nên một chính quyền làm được việc.

Trong những trường hợp khi mà những đề xuất không thể được áp dụng trên toàn quốc ngay lập tức, hệ thống liên bang cho phép những 602 | 606

tiểu bang có thể thử nghiệm những chính sách riêng rẽ ở phạm vi trong tiểu bang mình. Hệ thống liên bang do đó cung cấp những uyển chuyển trong việc thực thi và thử nghiệm các chính sách mới mẻ trước khi có thể

được áp dụng đại trà trên toàn quốc. Các chính sách tồi dở nếu thất bại ở

các cấp tiểu bang có thể được dừng lại, và do đó hạn chế được mức thiệt hại. Ngược lại, khi toàn hệ thống đắm chìm trong sự kiểm soát của một hệ tư tưởng, những thử nghiệm thành công ở các cấp tiểu bang có thể

cung cấp cho các bang lân cận và toàn quốc một hướng đi mới cho đất nước.

Một hệ thống chính quyền liên bang do đó giúp giảm thiểu đi rất nhiều sự hình thành các chính sách tồi dở.

E. Kéo Dài Sự Cầm Quyền Của Một Chính Phủ Thành Công Trong hệ thống chính trị tổng thống, mối lo ngại xuất hiện một chế

độ độc tài khiến cho các nhà thiết kế hệ thống chính trị có xu hướng giới hạn số nhiệm kỳ của tổng thống. Việc giới hạn số nhiệm kì của tổng thống là cần thiết nhằm hạn chế sự xuất hiện độc tài, nhưng cách làm này bộc lộ hai điểm yếu đó là: một, trong trường hợp một nội các làm được việc và trẻ trung, việc giới hạn nhiệm kỳ vô tình bỏ đi một đội ngũ lãnh đạo thành công; và hai, sự thay đổi một nhóm lãnh đạo nhiều khả năng sẽ

dẫn đến các thay đổi về chính sách khiến làm gián đoạn sự phát triển của 603 | 606

một đất nước. Đó là lý do mà ở một số nước phát triển vượt bậc nhanh chóng như Đức hay Nhật sau chiến tranh thế giới thứ hai, vai trò cầm quyền liên tục của một đảng cầm quyền thành công đóng một vai trò rất quan trọng.

Hệ thống nghị viện do đó cho phép kéo dài sự cầm quyền của một chính phủ thành công. Mối lo ngại duy nhất rằng chính phủ này có thể

trở thành một đảng độc tài hay khuynh loát chính trị nên được giải quyết bằng các phương cách được thảo luận ở các phần bên trên.

6. Kết Luận

Thiết lập một mô hình chính trị không giống như vẽ những nét cho một bức tranh trên một tờ giấy trắng. Chỉ ở trong một vài trường hợp đặc biệt mà những mô hình chính trị được áp đặt, như của Nhật và Đức sau chiến tranh thế giới thứ 2. Bất cứ một hệ thống chính trị nào cũng là kết quả

của những dấu ấn lịch sử, và là một quá trình đấu tranh và thỏa hiệp giữa các thế lực chính trị với nhau. Tuy vậy, sự hiểu biết về những hậu quả và kết quả của các cơ chế hoạt động trong các mô hình chính trị sẽ giúp các nhóm chính trị định rõ những hướng đi cần thiết nhằm xây dựng một xã hội tự do và phát triển, và đó là mục tiêu của bài nghiên cứu này.

604 | 606

Oslo, Tháng 8, 2015

Thân tặng các bạn – những người đang dấn thân vì một nước Việt Nam tự do và phồn thịnh. Nguyễn Huy Vũ.

Nguồn: Nguyễn Huy Vũ. So sánh các mô hình dân chủ dựa trên cơ chế đồng thuận và theo đa số. Truy cập ngày 01.10.2016.

<http://www.tapchithoidai.org/ThoiDai33/201533_NguyenHuyVu>

605 | 606

DÂN CHỦ VÀ

THỂ CHẾ DÂN CHỦ

NHÓM TINH THẦN KHAI MINH

Biên sọan: Minh Anh – Vi Yên

------------------------------------

Email: tinhthankhaiminh@gmail.com

Website: http://tinhthankhaiminh.org

Blog: http://tinhthankhaiminh.blogspot.com

Facebook: http://facebook.com/tinhthankhaiminh

Ebook “Dân chủ và Thể chế dân chủ”, thuộc Tủ sách “Dân chủ và Pháp quyền”, Nhóm Tinh Thần Khai Minh. 606 trang, 01/10/2016.

606 | 606

Tủ sách Dân chủ và Pháp quyền

Tủ sách “Dân chủ và Pháp quyền” bàn về các chủ đề cơ bản trong lĩnh vực Dân chủ, Thể chế và Pháp quyền, do nhóm Tinh Thần Khai Minh biên tập từ các bài viết của các học giả trong và ngoài nước. Chúng tôi rất cám ơn các học giả đã dày công viết nên những bài viết chất lượng, bổ ích.

Tủ sách gồm các quyển:

1. Luật, Hiến pháp, và Pháp quyền

2. Hiến pháp Mỹ

3. Dân chủ và Thể chế Dân chủ

4. Dân chủ và Dân chủ hóa

5. Dân chủ và Xã hội dân sự

6. Bất tuân Dân sự

607 | 606

Document Outline

MỤC LỤC

LỜI NÓI ĐẦU

PHẦN I DÂN CHỦ

TỔNG QUAN VỀ DÂN CHỦ

CÁC NGUYÊN TẮC CĂN BẢN CỦA DÂN CHỦ

CÁC NGUYÊN TẮC BẦU CỬ DÂN CHỦ

BÌNH ĐẲNG VÀ DÂN CHỦ

CHÍNH QUYỀN ĐẠI BIỂU VÀ DÂN CHỦ

DÂN CHỦ LÀ MỘT PHƯƠNG TIỆN, KHÔNG PHẢI LÀ CỨU CÁNH

DÂN CHỦ - QUYỀN CỦA TẤT CẢ QUỐC GIA

DÂN CHỦ NHƯ MỘT GIÁ TRỊ TOÀN CẦU

BÀN VỀ DÂN CHỦ

PHẦN II THỂ CHẾ DÂN CHỦ

THỂ CHẾ CHÍNH TRỊ CỘNG HÒA

HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ VƯƠNG QUỐC ANH

HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ MỸ

HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ PHÁP

SO SÁNH CÁC HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ

SO SÁNH CHẾ ĐỘ TỔNG THỐNG VỚI CHẾ ĐỘ ĐẠI NGHỊ

SO SÁNH CÁC MÔ HÌNH DÂN CHỦ DỰA TRÊN CƠ CHẾ ĐỒNG THUẬN VÀ THEO ĐA SỐ