Babel: Vòng Quanh Thế Giới Qua 20 Ngôn Ngữ
Author: Gaston Dorren; Hoàng Đức Long (dịch)
Date: 2021-04-15T17:00:00+00:00
Description: Đây là cuốn sách thú vị và giá trị cho mọi độc giả muốn tìm hiểu về ngôn ngữ học. Sự đa ngữ của loài người là một món quà hay một sự trừng phạt? Và, liệu ngọn tháp Babel ngôn ngữ có đáng mơ ước hay không? “Nói được thêm một ngôn ngữ chính là có thêm một tâm hồn”, đó là phát biểu của Hoàng đế Charlemagne. 6000 ngôn ngữ hiện có của thế giới là 6000 vũ trụ tinh thần khác nhau, nơi tích lũy nguồn tri thức và văn hóa vô cùng đa dạng của nhân loại. Năng lực đa ngữ giúp một người có thể sống một đời sống phong phú và cảm thông với nhiều góc nhìn. Tình trạng đơn ngữ, dù đó là thứ ngôn ngữ được ưa chuộ
Publisher: vctvegroup

Tác Giả

GASTON DORREN là tác giả của Lingo, một cuốn sách về các ngôn ngữ châu Âu mà, như tờ Telegraph đánh giá, “vừa thật sự thú vị vừa vô cùng khôi hài [với] khả năng gây ấn tượng mạnh mẽ về sự chuyển pha dễ dàng từ những câu chuyện bông đùa và những sự thật đáng ngạc nhiên sang việc luận bàn về những quan điểm ngôn ngữ học phức tạp”. Ông thường xuyên viết bài cho tạp chí ngôn ngữ học nổi tiếng Onze Taal, và biên tập cho trang blog Language Writer. Là một người đa ngữ thật sự, Gaston nói được tiếng Hà Lan, tiếng Limburg, tiếng Anh, tiếng Đức và tiếng Tây Ban Nha, đồng thời đọc được tiếng Pháp, tiếng Afrikaans, tiếng Frisian, tiếng Bồ Đào Nha, tiếng Ý, tiếng Catalan, tiếng Đan Mạch, tiếng Na Uy, tiếng Thụy Điển, tiếng Luxembourg và tiếng Esperanto. Trong khi viết Babel, ông cũng cố gắng học tiếng Việt.

Ngôn ngữ là một tài sản có liên hệ thực sự mật thiết với cá nhân, một thứ mà người ta chiếm hữu nó bao nhiêu thì đồng thời bị nó chiếm hữu bấy nhiêu. Ngôn ngữ gắn liền với những nền tảng mà dựa trên đó cá nhân tồn tại, với những ký ức và cảm xúc, với những cấu trúc tinh vi của những thế giới mà trong đó cá nhân ấy sinh sống.

Alok Rai, Hindi Nationalism

Lời giới thiệu Hai mươi ngôn ngữ: một nửa thế giới

Đếm xem có bao nhiêu ngôn ngữ trên thế giới này là việc khó khăn không kém gì đếm xem có bao nhiêu màu. Nhiều ngôn ngữ đã được chuẩn hóa, như tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Nga, và tiếng Thái; việc đếm những ngôn ngữ này dễ dàng như đếm số màu trong tranh của Mondrian. Nhưng đa số các ngôn ngữ chưa bao giờ được chuẩn hóa. Ở nhiều vùng, chỉ tồn tại một loạt những biến thể khác nhau của ngôn ngữ địa phương, và việc xác định điểm kết thúc của ngôn ngữ này và bắt đầu của một ngôn ngữ khác cũng khó khăn không khác gì việc phân tách màu sắc trong tranh của Turner. Vì thế, người ta không thể chỉ ra tổng số chính xác. Tuy nhiên, 6.000 là một con số thường được người ta đưa ra khi ước tính số lượng ngôn ngữ nói và viết trên thế giới ngày nay - trung bình cứ 1,25 triệu người lại có 1 ngôn ngữ. Một sự đa dạng thực sự đáng kinh ngạc - chúng ta đang sống trong một tòa tháp Babel đồ sộ làm sao!

Nhưng có thật là như vậy không? Sau đây là một con số thống kê khác: chỉ cần thuần thục bốn ngôn ngữ - tiếng Anh, tiếng Quan thoại, tiếng Tây Ban Nha và tiếng Hindi-Urdu - bạn có thể len lỏi một cách suôn sẻ trên phần lớn các khu vực trên thế giới này, mà không cần tới một thông dịch viên. Ở hai quốc gia đông dân nhất trên Trái Đất, hầu như mọi người đều hiểu tiếng Hindi-Urdu hoặc tiếng Quan thoại; tiếng Tây Ban Nha sẽ giúp ích nhiều cho bạn ở nhiều nước thuộc châu Mỹ, và tiếng Anh chính là ngôn ngữ tiệm cận nhất với trạng thái đơn vị tín dụng toàn cầu trong ngôn ngữ. Thế thì, tháp Babel cũng chẳng có giá trị gì mấy, người ta có thể sẽ nghĩ như vậy.

Các ngôn ngữ lớn nhất trên thế giới, chủ đề của cuốn sách này, đang gây ra sự suy vi của hàng trăm, thậm chí hàng nghìn ngôn ngữ nhỏ hơn. Đây là một bi kịch, khi mà trên mọi châu lục, những ngôn ngữ nhỏ hơn không còn được sử dụng nữa, đồng nghĩa với sự xóa sổ những tri thức quý giá được mã hóa trong ngôn từ, những câu chuyện và những cái tên - “những cấu trúc tinh tế của những thế giới mà trong đó người ta sống” như cách nói của Alok Rai. Đồng thời, chính những ngôn ngữ đang thống trị kia cũng đại diện cho sự đa dạng về ngôn ngữ, văn hóa, và lịch sử vượt ra ngoài những gì mọi người thường nhận thức được. Sự đối lập này khiến Babel trở thành một cuốn sách mang sắc thái hỗn hợp của cả niềm vui lẫn nỗi buồn: hai mươi sinh ngữ được mô tả trong cuốn sách này đều là những mỹ vị nhưng cũng không kém phần nguy hiểm.

Các ngôn ngữ này là tiếng mẹ đẻ của không dưới một nửa dân số toàn thế giới. Nếu tính đến số lượng người nói các ngôn ngữ này như ngôn ngữ thứ hai, số lượng người sử dụng chúng còn lớn hơn. Một lần nữa, người ta vẫn chưa thống nhất về con số chính xác, nhưng hoàn toàn có thể khẳng định rằng ít nhất 75% những người sống trên hành tinh này có thể giao tiếp bằng một ngôn ngữ trong nhóm Babel Hai mươi. Một con số ít liên quan hơn, nhưng chính xác hơn, là: hơn 90% loài người đang sống ở những quốc gia nơi chính quyền trung ương sử dụng ít nhất một ngôn ngữ trong nhóm 20 ngôn ngữ này.

Những ngôn ngữ lớn này đã vươn tới địa vị hiện tại như thế nào? Mỗi ngôn ngữ có một câu chuyện riêng, nhưng đa số chúng có chung một điểm: chúng là những ngôn ngữ cầu nối (lingua franca) - tức những ngôn ngữ đóng vai trò cầu nối giữa những con người không có cùng tiếng mẹ đẻ.

Hai ngôn ngữ cầu nối trong Babel - tiếng Swahili và tiếng Mã Lai - ban đầu phát triển mạnh mẽ với tư cách những ngôn ngữ dùng trong giao thương. Sau này, một vài chính phủ đón nhận chúng như những ngôn ngữ dùng để quản trị hành chính, nhưng thậm chí ngày nay chúng vẫn được sử dụng như ngôn ngữ thứ hai - tức những cầu nối hữu ích - hơn là như ngôn ngữ mẹ đẻ. Nhưng nhân tố chủ đạo kiến thiết và duy trì các ngôn ngữ cầu nối vẫn luôn là chủ nghĩa đế quốc - tiếng Ba Tư, tiếng Bồ Đào Nha và tiếng Anh đều vượt ra ngoài cái nôi ban đầu của chúng theo cách này. Các ngôn ngữ khác của châu Á cũng trải qua những trang sử tương tự: tiếng Ả Rập được truyền bá bởi các triều đại khalip, tiếng Quan thoại được truyền bá bởi các triều đại Trung Hoa, tiếng Thổ Nhĩ Kỳ được truyền bá bởi đế quốc Ottoman, và tiếng Việt được truyền bá bởi các vị vua và đạo quân người Việt. Giống tiếng Bồ Đào Nha và tiếng Anh, các ngôn ngữ khác của châu Âu cũng được các đế quốc thực dân cõng theo. Tiếng Tây Ban Nha và tiếng Pháp được truyền bá qua đường biển, và tiếng Nga qua đường bộ. Ở Ấn Độ, lịch sử tương tự cũng lặp lại - hoặc ít ra cũng là cảm nhận của người dân ở miền Nam Ấn Độ, khi họ kịch liệt phản kháng sự xâm lấn của tiếng Hindi với tư cách ngôn ngữ toàn-Ấn-Độ.

Cho đến giờ, tôi đã đề cập đến 13 ngôn ngữ. Các ngôn ngữ còn lại là tiếng Đức, tiếng Nhật, tiếng Java, tiếng Hàn Quốc và 3 ngôn ngữ của vùng Nam Á: tiếng Bengal, tiếng Punjab và tiếng Tamil. Sẽ hơi quá nếu phân các ngôn ngữ này vào nhóm các ngôn ngữ cầu nối, tức các lingua franca. Điểm chung giữa chúng là: chúng ngẫu nhiên bao phủ những vùng địa lý nhỏ nhưng có mật độ dân số cao.

Những ngôn ngữ trong nhóm Babel Hai mươi giành được ưu thế theo những con đường khác nhau, nhưng sự khác biệt ấy cũng chỉ là điểm đầu tiên trong rất nhiều điểm khác biệt giữa chúng. Không ngạc nhiên, điểm khác biệt giữa tất cả các ngôn ngữ nằm ở những từ ngữ chúng cho phép người dùng sử dụng, ở hệ thống ngữ pháp mà chúng vận dụng và ở những âm thanh truyền tải chúng. Hệ thống chữ viết của các ngôn ngữ không chỉ phong phú một cách thú vị về mặt hình dạng, mà còn khác biệt sâu sắc về cách thực hiện chức năng. Người ta có những cảm nhận tập thể riêng biệt về ngôn ngữ của nhóm mình: chúng ta tìm thấy ở họ sự tôn kính, tự hào, bảo vệ và, đôi khi, cả sự bàng quan, nhưng đồng thời, cũng có thể tìm thấy sự chấp nhận miễn cưỡng và thậm chí cả sự căm ghét, đặc biệt ở những người sử dụng một ngôn ngữ như ngôn ngữ thứ hai. Ngôn ngữ được dùng cho nhiều mục đích khác nhau: đa số, nhưng không phải tất cả các ngôn ngữ, được ưa chuộng bởi các chính phủ và các doanh nghiệp; một số ngôn ngữ đã có được bề dày những thành tựu phong phú và kế thừa lâu đời về văn chương, các ngôn ngữ khác lại không được như vậy; một số được duy trì qua một vài thế hệ bởi những người di cư, trong khi các ngôn ngữ khác sớm bị người ta từ bỏ. Tất cả các ngôn ngữ đều biểu hiện sự đa dạng nội tại, nhưng theo các mô thức khác nhau: thường xuyên tồn tại những biến thể vùng miền; đôi khi, tồn tại một biến thể dùng cho việc nói, một biến thể khác dùng trong viết lách; hoặc một biến thể cho những cuộc nói chuyện trang trọng, một biến thể khác cho những cuộc tán gẫu suồng sã; hoặc các biến thể khác nhau dừng để nói chuyện với những người có địa vị xã hội cao hơn, thấp hơn, ngang bằng, vân vân. Nói cách khác, ngoài việc là một hệ thống giao tiếp độc nhất vô nhị, mỗi ngôn ngữ trong nhóm Babel Hai mươi cũng có lịch sử ngôn ngữ riêng và văn hóa ngôn ngữ riêng. Chính mỗi ngôn ngữ này đã đủ điều kiện là một thế giới riêng.

Trong hai mươi chương (và một bán chương) sau đây, ở mỗi chương tôi sẽ nhìn vào một trong những thế giới này, bắt đầu từ thế giới nhỏ nhất trong nhóm và dần tiến đến thế giới lớn nhất, “siêu cường ngôn ngữ” của thế giới. Nhưng, dù mỗi câu chuyện tập trung vào một ngôn ngữ, nó cũng tập trung vào một vấn đề, một nét đặc thù của ngôn ngữ cụ thể ấy. Ví dụ, ý nghĩa thực sự của phát biểu tiếng Nga “có liên quan” đến tiếng Anh là gì? Làm thế nào mà những ký tự không thuộc bảng chữ cái Latinh, tức bảng chữ cái alphabet, ví dụ như các ký tự được dùng ở Ấn Độ và Trung Quốc, lại có vai trò giống 26 ký tự trong tiếng Anh? Nếu các nước Bỉ và Canada gặp khó khăn trong việc gìn giữ trạng thái hòa bình liên quan tới vấn đề ngôn ngữ, làm thế nào mà các quốc gia đa ngôn ngữ như Indonesia lại thành công trong việc này? Làm thế nào mà một nước Bồ Đào Nha nhỏ bé thời xâm chiếm thuộc địa tạo ra được một ngôn ngữ chủ đạo trên thế giới - và tại sao Hà Lan không làm được như vậy? Tại sao ở Nhật Bản phụ nữ nói chuyện theo cách khác nam giới? Và làm thế nào mà cuốn sách này giúp tác giả có được hai cô cháu gái người Việt Nam, gọi tác giả bằng chú?

VỀ BABEL - MỘT SỐ THÔNG TIN (KHÔNG) CÓ GIÁ TRỊ THỰC DỤNG

Mỗi chương bắt đầu với một hồ sơ ngắn về ngôn ngữ được bàn đến trong chương: các tên khác nhau của nó, ngữ hệ của nó, số lượng người sử dụng, một số điểm cơ bản về ngữ pháp, phát âm và hệ thống chữ viết cũng như thông tin về từ mượn (ngôn ngữ ấy vay mượn từ vựng chủ yếu từ những nguồn nào và tiếng Anh mượn những từ nào từ ngôn ngữ ấy?). Tất nhiên, những con số ấy vẫn chưa có căn cứ chắc chắn, vì các số liệu thống kê về ngôn ngữ rất thất thường; tôi đã tham khảo nhiều nguồn, bỏ qua những trường hợp ngoại lệ đáng ngờ, lấy trung bình của các con số còn lại và làm tròn kết quả tới con số gần nhất và dễ nhớ.

Khó có thể biểu diễn những âm thanh không quen tai của các ngoại ngữ mà không dùng đến bảng Mẫu tự Ngữ âm Quốc tế (International Phonetic Alphabet), một bảng mẫu tự có thể khó hiểu đối với những người không có chuyên môn. Tôi đã giải quyết vấn đề này theo hai cách. Trong đa số các trường hợp, tôi đã cố gắng mô tả gần đúng quy cách phát âm của các từ thuộc ngôn ngữ khác bằng cách dùng các thông lệ về đánh vần trong tiếng Anh (ví dụ, sử dụng /ee/ như trong từ “bee” (con ong)) hoặc một cách đánh vần có tính “thông lệ lục địa” nào đó (theo đó, cũng âm vừa rồi sẽ được biểu diễn là /i/ hoặc thậm chí là /ī/ trong những đoạn mà độ dài của nguyên âm đóng vai trò quan trọng). Trong một vài trường hợp, khi cách này không hiệu quả, tôi bổ sung đường dẫn đến trang web của tôi (languagewriter.com), trong đó có một trang chứa các tập tin âm thanh, nằm dưới mục “BABEL”.

Khi dẫn các từ, ngữ hoặc câu để làm ví dụ, tôi đã cố gắng luôn thống nhất về quy tắc đánh máy như sau:

BABEL Viết hoa từng chữ cái: các từ trong ngôn ngữ không phải tiếng Anh. Nhưng để dễ đọc, các câu hoàn chỉnh được trích dẫn dưới dạng in nghiêng

Babel In nghiêng: các từ tiếng Anh, và cả các câu trong các thứ tiếng khác. Tôi cũng dùng dạng in nghiêng để nhấn mạnh.

/baybl/ Gạch chéo: dạng gần đúng về ngữ âm.

“Babel” Ngoặc kép: phần biên dịch sang tiếng Việt của các từ.

(Babel) Khi phần biên dịch tiếng Việt được đặt trong ngoặc đơn, tôi không dùng dấu ngoặc kép nữa.

Đúng một nửa các ngôn ngữ Babel được viết bằng các ký tự không thuộc bảng chữ cái Latinh. Các từ trong tiếng Nga, tiếng Quan thoại, vân vân, đều đã được chuyển tự hoặc phiên âm. Ở một vài ngôn ngữ, người ta đồng thời lưu hành nhiều hơn một hệ thống chuyển tự hoặc phiên âm, vì thế nếu bạn cảm thấy các từ tiếng Hàn Quốc, tiếng Nhật hoặc tiếng Ả Rập trong Babel có vẻ gì đó khác với những gì bạn được dạy, có thể nguyên nhân chính là sự tồn tại đồng thời của nhiều hệ thống nói trên.

Tôi đã vô cùng cố gắng để xử lý số lượng rất lớn những từ tiếng nước ngoài được nhắc đến trong cuốn sách này, tuy nhiên vẫn có khả năng tồn tại các lỗi chính tả, đặc biệt trong những ngôn ngữ không thuộc châu Âu. Tôi cảm ơn bất cứ ý kiến đóng góp cải chính nào mà độc giả có thể gửi cho tôi (thông qua trang liên lạc trên website của tôi - languagewriter.com); các cải chính ấy sẽ là cơ sở điều chỉnh cho các phiên bản và bản dịch sau này. Cho đến lúc đó, xin hãy cùng trân trọng những sai sót này vì bản chất của chúng: chúng là bằng chứng rằng chúng ta vẫn đang sống trong tháp Babel.

GASTON DORREN, 2018

“Vô cùng dễ đọc […] Dorren vừa là một nhà ngôn ngữ học tài năng ghê gớm vừa là một cây bút có năng lực viết cực kỳ thuyết phục. Bạn không thể ước kiếm được cuốn sách hướng dẫn nào tốt hơn thế về những kỳ quan trong mê hồn trận các ngôn ngữ của thế giới.”

- MAIL ON SUNDAY

“Những người say mê nghiên cứu ngôn từ sẽ thu được nhiều niềm vui thích từ cuốn sách này […] Các ngọn tháp Babel tất yếu sẽ sụp đổ, nhưng sẽ có thứ gì đó lớn lao và có lẽ thậm chí là vĩ đại hơn luôn luôn mọc lên thế chỗ chúng.”

- THE NEW ZEALAND LISTENER

“Điều tuyệt vời ở Babel: Vòng quanh thế giới qua 20 ngôn ngữ là bạn không cần phải đồng ý với những kết luận của Dorren mới có thể thấy thích nó - đây là một cuốn sách vừa vui nhộn vừa mang tính giáo dục, và trên hết, đọc nó mang lại cho bạn rất rất nhiều sự thích thú.”

- NPR

“Một cuốn sách hướng dẫn vô cùng cuốn hút và một bản tụng ca sự đa dạng của ngôn ngữ cũng như năng lực song ngữ.”

- THE GUARDIAN

20 Tiếng Việt

85 triệu người sử dụng

Khoảng 75 triệu người nói tiếng Việt bản ngữ sống ở Việt Nam, nơi tiếng Việt là ngôn ngữ chính thức duy nhất; nửa triệu người sống ở Campuchia. Khoảng 2 triệu người Việt sống ở Hoa Kỳ, và các nước Pháp, Úc, Canada, Đức, Cộng hòa Séc và Vương quốc Liên hiệp Anh cũng có những lượng người Việt đáng kể sinh sống. Có khoảng 5 đến 10 triệu người nói tiếng Việt như ngôn ngữ thứ hai, phần lớn là người dân tộc thiểu số, ở Việt Nam.

TỰ ĐỊNH DANH TIẾNG VIỆT, đôi khi gọi là TIẾNG VIỆT NAM hoặc VIỆT NGỮ.

NGỮ HỆ Tiếng Việt tách khỏi hầu hết các ngôn ngữ phổ biến khác trong ngữ hệ Nam Á, trong đó có tiếng Khmer, tức quốc ngữ của Campuchia. Hơn 100 ngôn ngữ nhỏ hơn, cũng thuộc ngữ hệ Nam Á, được các dân tộc thiểu số sử dụng trên khắp các vùng thuộc Đông Nam Á và Đông Ấn.

BỘ KÝ TỰ Mẫu tự Latinh, với một lượng dấu phụ (dấu thanh) đáng kể. Cho đến đầu thế kỷ 20, chữ viết dựa trên chữ Hán vẫn được sử dụng.

NGỮ PHÁP Xem phần nội dung chính.

PHÁT ÂM Xem phần nội dung chính.

TỪ MƯỢN Vào thời tiền sử, người ta đã tiếp nhận và sử dụng các thuật ngữ nông nghiệp từ nhóm các ngôn ngữ Thái ở vùng lân cận. Một lượng khổng lồ các từ trong tiếng Hán cổ đã được vay mượn trong một giai đoạn kéo dài khoảng 2.000 năm, cho đến giữa thế kỷ 20; theo các ước tính, có khoảng 30-60% từ vựng trong tiếng Việt có nguồn gốc từ tiếng Hán. Trong thời kỳ Việt Nam là thuộc địa của Pháp, rất nhiều từ tiếng Pháp đã được tiếp nhận và cải biến cho phù hợp với hệ thống phát âm và đánh vần của tiếng Việt. Ngày nay, các từ tiếng Anh được tiếp nhận từng chút một vào tiếng Việt. Xem phần nội dung chính để biết thêm các ví dụ.

TỪ CHO MƯỢN Tiếng Anh chủ yếu sử dụng các từ tiếng Việt để chỉ các yếu tố thuộc văn hóa Việt. Từ được nhiều người biết đến nhất có lẽ là pho (PHỞ), một món ăn chan nước dùng rất được ưa chuộng. Trong chiến tranh Việt Nam, một số từ tiếng Việt thâm nhập từng chút một vào nhóm các từ chuyên ngành của quân đội Mỹ trong giai đoạn đó, như di di (ĐI ĐI) với nghĩa “đi ra chỗ khác”, quan canh (QUÂN CẢNH) với nghĩa “cảnh sát quân đội” và so mot (SỐ MỘT) với nghĩa “tuyệt nhất”, nghĩa đen là “số một”.

KHÓ KHĂN VỀ GIỌNG về mặt phát âm và từ vựng, tiếng Việt có sự khác biệt rất lớn giữa các vùng, tuy không có sự khác biệt lớn đến như vậy về ngữ pháp. Đối với người học ngôn ngữ này, đây chính là khó khăn lớn nhất: dễ dàng phân biệt các giọng chủ đạo trong tiếng Việt, nhưng việc hiểu chúng khó hơn nhiều, đặc biệt là những giọng được sử dụng ở miền Nam. Thật vậy, ngay cả người nói tiếng Việt bản ngữ ở miền Bắc cũng gặp khó khăn trong việc xử lý những giọng địa phương ít quen thuộc với họ, được sử dụng ở miền Nam. Cách phát âm tiêu chuẩn được khuyến nghị trong tiếng Việt là một hỗn hợp của một số đặc điểm ngữ âm miền Nam và một số đặc điểm ngữ âm khác gần với miền Bắc.

Chinh phục ngọn núi ngôn ngữ

Bác học tiếng Việt một năm và ruỗi - không, phải là: rưỡi - rồi nhưng chưa có thể nói không được! Tôi nói câu này khi khoảng thời gian ba tuần ở Hà Nội của tôi đã trôi qua được một nửa.

Những từ ấy phát ra một cách ngập ngừng, nhưng tôi thấy Loan, giáo viên của tôi, gật đầu, như vậy có thể tôi đang thật sự nói được những gì tôi cố gắng nói ra: rằng tôi đã học tiếng Việt được một năm rưỡi rồi và tôi vẫn không thể nói được tiếng Việt. Có thật tôi đã thành công trong việc truyền đạt ý nghĩ đó? Nếu thật sự tôi đã thành công, thì tôi vừa sản xuất ra phát biểu tiếng Việt dài nhất - và cũng đầy rẫy nghịch lý nhất - của mình từ trước đến nay.

Loan (phát âm là /loan/ (‘lwahn’ trong nguyên bản - ND)) im lặng trong giây lát. Sau đó cô lắc đầu. “Cùng sửa câu đó nào.”

Tôi bỏ qua cảm giác nặng nề và cố gắng thể hiện tâm lý nhẹ nhàng khi đáp lại: “Tại sao? Cháu cảm thấy bác sai khi nói rằng bác không thể nói tiếng Việt à?”

“Câu đó có vài lỗi,” và cô bắt đầu liệt kê chúng. “Giờ hãy nói lại.”

“Bác học tiếng Việt một năm rưỡi rồi nhưng chưa thể nói được.”

Tôi thích học với Loan. Cô bé không chỉ nói tiếng Anh tốt (mặc dù đây có thể là con dao hai lưỡi), mà còn hoạt bát, vui tính và đầy nhiệt huyết với việc học ngôn ngữ của cả cô lẫn học trò của cô. Chúng tôi đã cùng nhau ghé thăm một bảo tàng, một hiệu sách và một quán ăn, và cô thậm chí còn giới thiệu tôi với một vài người bạn của cô. Nhưng khi cô vào vai một giáo viên tâm huyết, không thể phủ nhận rằng cô có thể hơi nghiêm khắc. Thay vì khích lệ những tiến bộ tôi có thể sẽ đạt được, cô bé đặt một niềm tin quá chắc chắn vào tác dụng thúc đẩy của sự thất vọng khi cô nói những câu kiểu như, “Tại sao bác không biết từ đó, bác? Chúng ta vừa đọc nó hôm qua mà!”

“Chắc chắn rồi, nhưng bác không thể nào nhớ từng từ chúng ta đã từng nghe hay đọc qua, cháu (cháu gái), thậm chí nửa số đó cũng chưa chắc! Học từ vựng tiếng Việt thật khó khăn - nó thật khó!”*

“Biết thế, nhưng bác nên cố gắng nhớ. Bác là một học sinh giỏi mà!”

Tôi ưỡn ngực.

“Nhưng đúng là kỹ năng giao tiếp tiếng Việt của bác vẫn chưa cải thiện nhiều lắm.”

Tôi gù người xuống.

“Tuy nhiên kỹ năng này của bác cũng đã tiến bộ ở mức nào đó. Và phát âm của bác thì rõ ràng đã có tiến bộ.”

Nhưng không phải vào lúc này, nó không tiến bộ chút nào, bởi vì lời khen hiếm hoi khiến tôi không thốt nên lời. Đó là cách chúng tôi nói chuyện với nhau, giáo viên người Việt mới 20 tuổi của tôi và tôi.

Nhưng lý do ban đầu khiến tôi phải tới ở đây, xa bạn bè và gia đình gần một vạn cây số, vật lộn với một ngôn ngữ mà, ngoại trừ những người nước ngoài kỳ lạ sống và làm việc ở Việt Nam, chỉ những người nước ngoài kỳ lạ nhất mới mạo hiểm lao đầu vào? Điều gì khiến tôi làm việc này? Câu trả lời là: cuốn sách này khiến tôi làm vậy.

Đền Ngọc Sơn ở trung tâm Hà Nội. Trong nhiều thế kỷ, hầu hết các văn bản chữ Hán đều được viết bằng văn ngôn. Một phiên bản khác của các ký tự trong ngôn ngữ này đã được chỉnh sửa cho phù hợp với tiếng Việt.

Như tôi đã đề cập ở phần giới thiệu, một người cần học 20 ngôn ngữ để có thể nói chuyện với một nửa dân số thế giới bằng tiếng mẹ đẻ của họ. Một số người đã thực sự làm được điều đó. Tôi đã từng bắt tay Alexander Argüelles, một người Mỹ đa ngữ, người nói được 16 hay 17 ngôn ngữ trong nhóm các ngôn ngữ Babel và nhiều ngôn ngữ khác không nằm trong nhóm 20 ngôn ngữ đứng đầu này. Riêng tôi, ở một thời điểm nào đó trong đời mình, tôi đã học 7 trong số 20 ngôn ngữ ấy (tiếng Anh, tiếng Đức, tiếng Tây Ban Nha, tiếng Pháp, tiếng Bồ Đào Nha, tiếng Nga và tiếng Thổ Nhĩ Kỳ), dẫn đến những mức độ thông thạo khác nhau, từ mức thuần thục cho tới (thường là) sơ sơ vừa đủ để có thể coi là từng biết qua. Ý tưởng thử học toàn bộ 20 ngôn ngữ thật sự đã khiến tôi ngứa ngáy trong giây lát. Nhưng tôi sớm nhận ra rằng tôi thậm chí sẽ không bao giờ nắm được hết kiến thức cơ bản của tất cả những ngôn ngữ ấy trong khuôn khổ thời gian mà nhà xuất bản, tài khoản ngân hàng hoặc, thật vậy, tuổi thọ của tôi cho phép. Vì thế, tôi quyết định thử chỉ một - nhưng phải là một ngôn ngữ đầy thách thức.

Tiếng Việt có vẻ là một lựa chọn tốt. Không như các lựa chọn khác, như tiếng Ả Rập, tiếng Hindi và tiếng Hàn Quốc, nó không đòi hỏi người ta học cả một bảng chữ cái mới, cũng không phải học, lạy trời tha thứ, hàng nghìn chữ Hán. Và vì tiếng Việt sẽ là “nhân vật” chính cho chương mở đầu, nó sẽ cho phép tôi chạm một chút vào từng nét trong số nhiều nét đặc thù của các ngôn ngữ ngoài tiếng Anh ngay từ phần đầu cuốn sách này. Một động lực nữa, có tính cá nhân, là niềm hy vọng khi ấy của tôi rằng có thể gọi được Tuyet*, cô dọn nhà người Việt Nam của gia đình tôi, bằng tiếng mẹ đẻ của cô ấy, và cá nhân tôi sẽ thích thú hơn cả nếu khiến cho cô ấy bất ngờ khi tôi làm điều đó. Và tôi đã quyết định, chọn một cuốn sách tự học hấp dẫn đối với mình* và bắt đầu hành trình của mình. Chương này sẽ kể lại hành trình ấy.

LÀM QUEN BAN ĐẦU

Tiếng Việt trong văn viết gây cho tôi một ấn tượng sửng sốt ban đầu: không một ngôn ngữ nào khác mà tôi biết lại có nhiều dấu phụ đến vậy. Khi còn là một cậu bé, tôi đã từng cảm thấy tờ tạp chí Paris Match của bố tôi là kỳ lạ, bởi rất nhiều những ký tự é, à và î và vô vàn những dấu lược, nhưng so với tiếng Việt, tiếng Pháp trông vẫn còn đơn sơ và mộc hơn. Với không dưới 9 dấu phụ khác nhau (á, à, ả, ã, ạ, â, ă, đ và ơ - tôi thích cách gọi không chính thống “o có râu” mà người ta dùng cho ký tự có dấu cuối cùng này), tiếng Việt là ngôn ngữ dành cho những người có đôi mắt tinh nhạy. Những từ và thậm chí những chữ cái mang một vài dấu phụ không hề hiếm gặp: tôi sớm khám phá ra rằng cái tên Tuyet thực ra được viết là Tuyết (và nó có nghĩa là “snow”).

Những dấu phụ này là thiết yếu để đảm bảo việc phát âm chính xác, nhưng chúng cũng bổ sung một phần đáng kể vào gánh nặng ghi nhớ. May mắn thay, tiếng Việt ở dạng viết dường như cũng có mặt ưu việt: gần như tất cả các từ đều là từ đơn âm tiết. Các từ có 6 ký tự trở xuống hẳn phải dễ nhớ hơn những từ trông như con rết, rất thông dụng trong tiếng Đức, tiếng Nga và tiếng Thổ Nhĩ Kỳ.

Thêm một tin tốt: không như tiếng Anh, cách đánh vần tiếng Việt phản ánh khá chính xác cách phát âm. Không phải tất cả các nguyên tắc đánh vần đều hợp lý một cách trực quan. Tại sao lại có tới 3 cách khác nhau để viết âm /z/ - và tại sao chữ z không phải là 1 trong 3 cách đó? Và, tại sao có tới 3 cách khác nhau để viết âm /k/? (Mặc dù, tất nhiên, trong tiếng Anh, chúng ta cũng viết can, keen và queen thay vì kan, keen và kween.) Một điểm rắc rối nữa của tiếng Việt là sự phân biệt giữa t và th, trong đó chữ đầu tiên đại diện cho âm /t/, chữ sau biểu thị cho âm /th/ - tức âm /t/ kèm theo một hơi nhẹ bật ra từ miệng. Trong tiếng Anh, cả hai âm đều chỉ được chúng ta viết là t, vì thế chúng ta khó có thể phàn nàn khi mà tiếng Việt chuộng cách phân biệt rõ ràng, chính xác hơn.

Về tổng thể, tôi cho rằng phát âm tiếng Việt là dễ, nếu như không có một vấn đề lớn mà ai cũng nhìn thấy nhưng ngại nhắc đến, cái vấn đề to lù lù gây nhức nhối trong đa số ngôn ngữ Đông Á: thanh điệu. Mỗi từ phải được phát âm theo một “điệu” trong một quỹ âm gồm tổng cộng 6 “điệu”. Tôi đã biết điều này từ trước, nhưng tôi hy vọng rằng, với tư cách một người dùng bản ngữ của một ngôn ngữ địa phương có nhiều thanh điệu (tiếng địa phương vùng Limburg), tôi sẽ xử lý được vấn đề này một cách nhẹ nhàng. Thực tế không may mắn như vậy: 6 thanh rất khác với số lượng 2 thanh ít ỏi quen thuộc của tôi. Dùng sai thanh, từ “ở đây” sẽ biến thành “ở kia” (ĐÂY, ĐẤY), và nghĩa của từ ĐI chuyển từ “lên đường” thành “gái mại dâm” (ĐĨ), “bìu dương vật” hoặc “đối xử tồi tệ” (cả hai đều được đại diện bằng từ ĐÌ). May sao, cách đánh vần trong tiếng Việt rất hữu ích: 5 trong số 9 dấu phụ được dùng để chỉ ra thanh chính xác; thanh thứ 6 được xác định bằng sự vắng mặt của 5 dấu phụ này. Hệ quả là việc viết lách trong tiếng Việt bao gồm hai phần quan trọng tương đương nhau: chữ và dấu phụ.

Có một sự khó lường trong ngữ pháp tiếng Việt. Một đằng, ở tất cả những tình huống mà kinh nghiệm mách bảo tôi rằng hãy chuẩn bị tinh thần mà bỏ ra nhiều công sức, nó hóa ra lại rất dễ. Chia động từ, thử thách của đa số ngôn ngữ ở châu Âu? Không đáng để nói đến trong tiếng Việt: bạn chỉ cần bổ sung một vài ngữ tố đơn giản không bao giờ thay đổi, và thậm chí còn có thể lược bỏ những ngữ tố đó. Cách của danh từ*, như trong tiếng Latinh và tiếng Hy Lạp, nhóm ngôn ngữ Slav và tiếng Đức? Gần như không tồn tại trong tiếng Việt. Dạng số nhiều bất quy tắc, như trong nhóm ngôn ngữ Slav*, tiếng Đan Mạch và tiếng Đức? Tiếng Việt thậm chí còn chẳng có dạng số nhiều. Tất cả những thứ này có thể được tóm tắt như sau: không có đuôi ngữ pháp trong tiếng Việt! Các từ trong tiếng Việt luôn giữ nguyên dạng. Chúng không bao giờ biến đổi hình thái. Khó tin, nhưng là sự thật.

Nhưng ngay khi tôi bắt đầu hy vọng rằng tiếng Việt thực ra có thể còn dễ hơn tôi nghĩ, thì một vài con quỷ gremlin xuất hiện.

Gremlin 1: đại từ nhân xưng, những thứ… kinh khủng khiếp, tôi không biết phải bắt đầu từ đâu bây giờ. Vấn đề với đại từ trong tiếng Việt nằm ở chỗ chúng quá nhiều. Bạn không đơn thuần nói I (tôi) và you (bạn) - có rất nhiều từ dùng để chỉ “tôi” và “bạn” cho bạn lựa chọn, một phần dựa vào giới tính, nhưng cũng dựa vào mức độ được kính trọng và tuổi tác. Đại từ mà bạn chọn tạo ra một loại quan hệ đặc thù. Thậm chí nếu bạn sử dụng từ trung tính nhất để chỉ “tôi”, tức từ TÔI, nó cũng không thực sự trung tính, bởi nó khiến bạn nghe có vẻ xa cách, không phải là cách để kết thêm bạn bè.

Phổ biến hơn cả những đại từ trung tính hoặc không thân mật, là những đại từ mà nếu dịch theo nghĩa đen sẽ đồng nghĩa với tất cả các loại quan hệ gia đình. Nếu bạn nhiều tuổi hơn tôi ở mức độ nào đó, tôi sẽ gọi bạn là ANH (anh trai trong gia đình) hoặc CHỊ (chị gái trong gia đình), trong khi tự xưng là EM (người em ít tuổi hơn trong gia đình). Tuy nhiên, nếu bạn nhỏ tuổi hơn, tôi sẽ gọi bạn là EM và tự xưng mình (một người có giới tính nam) là ANH. Chú ý rằng cả 3 từ đều có thể mang nghĩa “tôi” hoặc “bạn”, tùy thuộc vào việc ai đang dùng các từ ấy để nói với ai. Nếu các nhân vật trong cuộc đối thoại tiếng Việt sử dụng các đại từ này, điều đầu tiên cần làm là suy luận, dựa trên ngữ cảnh, xem ai nhỏ tuổi hơn và ai nhiều tuổi hơn, để bạn có thể biết được đại từ nào được dùng để chỉ người nào. Các từ hoàn toàn khác những từ trên sẽ góp mặt vào câu chuyện nếu có sự chênh lệch lớn hơn nữa về tuổi tác. Lý do Loan và tôi gọi nhau là BÁC và CHÁU (nghĩa đen: “bác trai/bác gái” và “cháu trai/cháu gái”) trong cuộc đối thoại trên là: tuổi của tôi sàn sàn tuổi của bố mẹ cô bé. Tiện đây cũng xin nói rằng, tôi không đơn thuần đưa những từ này vào cuộc đối thoại ấy chỉ để cho có màu sắc địa phương: người Việt Nam thực sự thường xuyên sử dụng những từ này ngay cả khi nói tiếng Anh.

Gremlin 2: là thứ mà tôi sẽ gọi là “câu mê cung”. Tất nhiên, khi bạn bắt đầu học sử dụng một ngôn ngữ mới, việc có cảm giác không biết bắt đầu từ đâu là điều bình thường. Nhưng ở các ngôn ngữ khác, ngay cả khi nghĩa của từ không rõ ràng, tôi thường thường vẫn có thể luận ra từ đó thuộc loại nào. Vô vàn dấu hiệu - đuôi ngữ pháp, các mạo từ và đại từ kế bên, vân vân - giúp tôi nhận ra xem mình đang bị làm khó bởi một động từ, hay đang bối rối trước một danh từ, hay đang lúng túng trước một tính từ. Điều này hữu ích và khiến người ta cảm thấy an tâm, kiểu như vẫn có khả năng nhận ra các hình dạng mơ hồ trong bóng tối. Nhưng vì tiếng Việt không có cả đuôi ngữ pháp lẫn mạo từ nhưng lại có quá nhiều đại từ, người ta rất dễ bị lạc hoàn toàn trong một câu tiếng Việt.

Tôi sớm khám phá ra một trở ngại khác. Nhiều từ thông dụng trong tiếng Việt có thể vừa là động từ, danh từ, tiền giới từ* hoặc một loại thành phần của lời nói khác, với các nghĩa có hoặc không hề liên quan. CHỈ có thể mang nghĩa “chỉ trỏ” hoặc “duy nhất”. Ở thường mang nghĩa “ở”, tức tiền giới từ chỉ vị trí, nhưng cũng có thể mang nghĩa “ở lại”. LÀ có thể mang nghĩa “có tính chất” (“có bản chất”, “có tính”, “có nghề nghiệp”, vân vân) nhưng cũng có thể mang nghĩa “rằng”, như trong “cô ấy nói là…”. Và ĐƯỢC mang nhiều nghĩa và mục đích ngữ pháp khác nhau, như tôi đã được cảnh báo, đến mức người ta chỉ có thể hy vọng hình thành được cảm giác về từ này sau rất nhiều và rất nhiều lần thực hành.

Vẫn còn một con gremlin nữa: trật tự của từ. Trật tự cơ bản rất dễ: chủ ngữ, động từ, tân ngữ, giống như trong tiếng Anh. Tính từ đi sau danh từ của chúng, khác tiếng Anh, nhưng hoàn toàn không có gì lạ trong tiếng Pháp hay tiếng Tây Ban Nha. Không may thay, các loại từ và ngữ tiếng Việt khác đều cầu kỳ và không nhất quán trong cách chúng chọn vị trí ưa thích. Một từ mang nghĩa “rất, lắm” đứng trước tính từ (RẤT LỚN), từ khác cũng chỉ nghĩa đó lại đứng sau tính từ (LỚN LẮM). Cụm từ KHI NÀO khi đứng ở cuối câu thường mang nghĩa chỉ quá khứ, trong khi nó lại mang nghĩa chỉ tương lai khi được đặt ở đầu câu. Một ngữ tố dùng để chỉ thời gian đứng trước động từ (ĐÃ), ngữ tố khác mang nghĩa tương tự lại đứng sau động từ (RỒI). Vân vân, và vân khiến-người-ta-phát-rồ vân.

Phát âm và ngữ pháp có những phần khó, nhưng cũng có khá nhiều phần dễ. Trong từ vựng, phần dễ rất ít và hiếm. Với những ảnh hưởng từ châu Âu mà Việt Nam đã trải qua từ cuối thế kỷ 19, tôi mong sẽ gặp vô vàn từ mượn. Giá mà mọi chuyện được như thế! Ngoại trừ các tên nước ngoài và một số từ hiếm hoi được lấy từ ngoại ngữ, văn bản tiếng Việt được hợp thành từ các tổ hợp xa lạ và hoàn toàn không thể thông hiểu, mỗi tổ hợp này bao gồm từ một tới sáu chữ cái, và người ta phải học chúng bằng cách học thuộc lòng. Tôi buộc phải nói rằng viễn cảnh phải học tiếng Việt như vậy không khiến tôi có thêm động lực cho lắm.

Cả những cuộc chạm trán thực tế đầu tiên của tôi với ngôn ngữ này cũng vậy. Tôi vừa có một bài diễn thuyết TED về những phước may, ở cả dạng đơn lẻ lẫn dạng nhóm, của việc cùng lúc biết nhiều ngôn ngữ, trong đó tôi đề cập đến những tình huống hài hước tôi gặp với tiếng Việt, khi một thanh niên, có vẻ là người Đông Á, gọi tôi. Tôi không hiểu những gì cậu ta nói, dù chỉ một từ. Cậu ta chuyển sang nói tiếng Đức, giúp tôi hiểu dễ hơn, để giải thích rằng cậu ta vừa chào tôi bằng tiếng mẹ đẻ của cậu ta - một câu tôi thực ra đã gặp ở bài học đầu tiên nhưng đã không thể nhận ra. Và một thời gian sau, khi tôi chào cô dọn nhà cho nhà tôi, cô Tuyết, bằng tiếng Việt, phản ứng của cô thể hiện sự khó chịu hơn là niềm bất ngờ thích thú. Tôi đoán là đại từ mà tôi đã chọn ngụ ý rằng cô trẻ hơn cái tuổi 60 của cô, mà trong tiếng Việt đó lại không phải là một lời khen.

Đầu tháng Tư, sau 6 tháng vật lộn, tôi tạm dừng.

SỰ GHẺ LẠNH VÀ MỐI QUAN HỆ ĐƯỢC HÂM NÓNG

Suốt mùa hè, khi tôi đang viết cuốn sách này, tiếng Việt không khiến cho tôi cảm thấy hứng thú. Nhưng những tháng hè này cũng đưa tôi tới một vài nơi ở các vùng biên của châu Âu, nơi người ta dùng các ngôn ngữ có lượng người sử dụng tương đối nhỏ (tiếng Bulgaria, tiếng Thụy Điển và tiếng Ireland), và tôi cảm thấy niềm khát khao học ngôn ngữ của tôi đang trở lại. Khi thời điểm phải viết chương này về tiếng Việt tới ngày một gần, tôi bắt đầu ghét cái ý nghĩ rằng tôi đã bỏ cuộc quá sớm. Và vào một buổi tối tháng Mười lạnh lẽo, khi đang thở phì phò trong phòng tập gym, tôi đã quyết định: tôi sẽ lại tiếp tục những gì đang bị gián đoạn, nhưng trong những điều kiện tạo nhiều cảm hứng hơn. Tôi sẽ tìm một giáo viên trực tuyến và lên kế hoạch cho một chuyến đi tới Việt Nam. Cũng trong tuần đó, tôi đặt vé một chuyến bay và đặt thuê một căn hộ cho tháng Ba. Và thông qua italki.com, tôi liên lạc với Huyền, người mô tả bản thân là “người đa ngữ bất đắc dĩ”. Cô quen bạn trai khi cô đang tìm một giáo viên tiếng Tây Ban Nha, và vì anh ta là một người nói tiếng Catalan bản ngữ, cô tiếp tục học tập để bản thân cũng sử dụng thành thục tiếng Catalan. Khi nói chuyện với cha mẹ của bạn trai, cô thích đưa vào cuộc nói chuyện những yếu tố thuộc phương ngữ riêng của họ, tiếng Menorquí. Cô có vẻ rất phù hợp với nhu cầu của tôi.

Kế hoạch ấy của tôi đã có tác dụng. Các giờ học một cô một trò của chúng tôi rất vui, và vì tôi không muốn biến mình thành trò cười, tôi chăm chỉ ôn luyện ngữ pháp và làm mới kho từ vựng của mình. Tin tốt là Huyền hiểu những gì tôi nói. Tôi không thể tự nói quá nhiều, nhưng cũng phải nói rằng, khi tôi đọc to các câu, chúng dễ hiểu. Tin xấu là khi cô nói, mọi thứ nghe gần như tiếng ồn trắng (white noise) đối với tôi. Một phần nhỏ lý do nằm ở chất giọng có chút xíu tính địa phương của cô ấy, nhưng vấn đề thực sự lại nằm ở tôi - đồng thời ở cả tiếng Việt, tôi nghĩ nói vậy cũng không quá. Nằm ở tôi, vì việc thấu hiểu lời nói là kỹ năng kém nhất của tôi, ở bất cứ ngôn ngữ nào. Và cũng nằm ở tiếng Việt, bởi các trở ngại đối với việc đọc - số lượng quá lớn những đại từ, và việc không tồn tại đuôi ngữ pháp lẫn mạo từ - càng gây nhiều khó khăn khi tôi phải nghe. Thêm vào đó, một số nhóm nguyên âm (ơ và â, e và ê, a, o và ă) đối với tôi nghe khá giống nhau, và nhiều phụ âm nằm cuối từ khó nghe tới mức gần như không thể nghe được: cách tốt nhất để phân biệt các cặp từ như BÁT và BÁC là đọc cử động của môi, trong khi cách này không hiệu quả đối với cặp từ BẠT và BẠC.

Khi không phải học, tôi đọc về tiếng Việt. Tôi khám phá ra lý do tại sao người phương Tây chỉ quen tai với một ít từ trong tiếng Việt. Bất chấp 8 thập kỷ là thuộc địa của Pháp và 4 thập kỷ là đồng minh với Liên Xô, tiếng Hán* vẫn là nguồn vay mượn chủ yếu của tiếng Việt cho đến giữa thế kỷ 20. Đây phần nào là vấn đề của tập quán kéo dài 2.000 năm, phần nào do sự tương đồng về ngữ âm, khiến cho việc vay mượn từ tiếng Hán tương đối dễ dàng. Tất nhiên, đối với tôi, các từ trong tiếng Hán cũng xa lạ không kém gì các từ tiếng Việt. Chỉ có một ngoại lệ và Huyền đã chỉ ra: từ HIỆN ĐẠI trong tiếng Việt và tên của thương hiệu Hàn Quốc Hyundai bắt nguồn từ cùng một từ trong tiếng Hán. Nghĩa thường gặp của hai từ này là “hiện đại”.

Nhưng gượm đã: chẳng phải tất cả các từ trong tiếng Việt đáng lẽ ra phải ngắn và chỉ bao gồm 1 âm tiết thôi sao? Hóa ra, chúng chỉ trông có vẻ như vậy thôi. Hàng nghìn từ trong số các từ này thực chất được cấu thành từ 2 âm tiết, đôi khi nhiều hơn. Chỉ đơn giản là mỗi âm tiết được viết riêng rẽ - một di sản của thời kỳ tiếng Việt được viết bằng các ký tự kiểu chữ Hán, mỗi ký tự ứng với một âm tiết. Cùng một nhóm các chữ cái ấy, khi được tách biệt với các nhóm chữ cái khác bằng khoảng trống ở trước và sau nó, vừa có thể là một từ, lại vừa có thể là một âm tiết, tùy thuộc vào ngữ cảnh. Hãy tưởng tượng như thể trong tiếng Anh từ context được viết là “con text”, hoặc protocol được viết là “pro to col”.

Trong tiếng Việt, các từ mượn có gốc tiếng Nga hiếm đến mức đáng ngạc nhiên: Tôi chỉ tìm thấy các khái niệm liên quốc gia như “kulak”, “soviet”, “ruble” và “tsar” (CU-LẮC, XÔ VIẾT, RÚP, SA HOÀNG - nghĩa đen là “hoàng đế nước Nga”). Từ tôi thích nhất là “Marxism-Leninism”: CHỦ NGHĨA MÁC-LÊNIN. Mác-Lênin! Quốc kỳ Việt Nam có một ngôi sao vàng trên nền đỏ đặc trưng của các nhà nước theo chủ nghĩa Mác-Lênin.

Vì Việt Nam đã mở cửa hòa nhập vào nền kinh tế toàn cầu được thống trị bởi tiếng Anh, một số từ trong ngôn ngữ này đã du nhập vào tiếng Việt, ví dụ Internet, photocopy, data, blog và golf. Nhưng đó là sự du nhập từng chút một, chứ không phải ồ ạt. Khi đề cập đến các khái niệm như website, cyberspace và app (trang web, không gian mạng, và ứng dụng trên thiết bị di động) - những từ đã được các ngôn ngữ khác chấp nhận và sử dụng rộng rãi, người Việt vẫn thường xuyên dùng cách gọi của mình. Và ngay cả các từ mượn cũng được cấp cho cách đánh vần mới, phản ánh cách phát âm tiếng Việt: IN-TƠ-NÉT, ĐA-TA, BỜ LÓC (blog), GÔN (golf).

Nếu những thay đổi này về cách đánh vần khiến cho một số từ mượn có nguồn gốc tiếng Anh trở nên khó nhận biết, thực tế này còn phổ biến hơn với các từ mượn có nguồn gốc tiếng Pháp, những từ đã có nhiều thời gian hơn để hòa nhập vào tiếng Việt. Trong thời kỳ thuộc địa (cuối thế kỷ 19 và nửa đầu thế kỷ 20), hàng tá, thậm chí hàng trăm từ được tiếp nhận và bắt đầu sử dụng, chủ yếu là để gọi các nét mới về văn hóa và các phát kiến về kỹ thuật. Bạn có thể nhận diện các từ sau đây không? SÔ-CÔ-LA, SÂM BANH, MÙ TẠC, CÔNG-TẮC, GIĂM BÔNG, XI MĂNG, KEM, KI-ỐT, LƠ.*

Nếu tiếng Việt không thích việc vay mượn từ phương Tây và thích làm cho lượng nhỏ các từ mà nó thực sự mượn nghe có vẻ tự nhiên hơn, thì hệ quả của hiện tượng này là, đối với một người mới học tiếng Việt, việc xây dựng một kho từ vựng tạm ổn có hàm ý rằng người đó sẽ phải bắt đầu ở mức gần như bằng 0 và học tập vất vả chỉ để xây dựng được một nền tảng cơ bản. Chúng ta không phải lúc nào cũng nhận ra được rằng mình được dâng tới tận miệng một lượng từ vựng phong phú khi ta học tiếng Pháp, tiếng Tây Ban Nha, hoặc tiếng Đức, từ organisation (tổ chức) cho đến hygiene (vệ sinh) và từ algebra (đại số) cho đến yogurt (sữa chua). Tôi thừa nhận rằng cái đĩa dâng tận miệng đó không hẳn chứa đầy những món ăn được luôn khi chúng ta chạm phải các đường ranh giới phân biệt các ngôn ngữ ở châu Âu, nhưng nó cũng không đến nỗi trống trơn, nhờ vào nhiều thế kỷ tán phát và lan truyền chéo văn hóa: từ manager trong tiếng Anh và từ PAYSAGE trong tiếng Pháp, mang nghĩa “cảnh quan”, cũng xuất hiện trong cả tiếng Nga và tiếng Thổ Nhĩ Kỳ. Thậm chí trong những ngôn ngữ được sử dụng ở những miền xa xôi, như tiếng Swahili, tiếng Tamil và tiếng Mã Lai, các từ có gốc ngôn ngữ châu Âu cũng không hề hiếm. Và với tiếng Ả Rập, thứ tiếng dường như kỳ quặc đối với những người nói tiếng Anh, nhiều thế kỷ trao đổi đã tạo ra nhiều điểm chung hơn chúng ta vẫn thường nghĩ (xem chương 5). Trong khi đó, trong tiếng Việt, chúng ta phải chật vật xoay xở với lượng thông tin rất ít ỏi khi gặp các từ MÙ TẠC và SÂM BANH.

Đặc biệt, ngữ pháp tiếng Việt hóa ra khó xử lý hơn những gì nó cho thấy ban đầu. Một câu đơn giản trong tiếng Anh như Do you live in this beautiful house? (Bạn đang sống trong ngôi nhà xinh đẹp này à?) cũng là một câu đơn giản trong tiếng Việt, nhưng là một kiểu đơn giản rất khác, và nó đòi hỏi khá nhiều bước để dịch được câu này sang tiếng Việt. Bước 1: chọn một dạng phù hợp cho từ “bạn” để diễn đạt chính xác giới tính, tuổi tác và sự kính trọng. Bước 2: đặt từ mang nghĩa “bạn” này ở ngay đầu câu. Bước 3: để câu này trở thành một câu hỏi, xóa từ do và thêm một từ hỏi vào cuối câu. Bước 4: sắp xếp lại trật tự của các từ this, beautiful, và house thành house beautiful this. Và rồi, thần kỳ chưa: CHỊ SỐNG Ở NHÀ ĐẸP NÀY KHÔNG?

“Gần đúng,” Huyền nói. “Chỉ thiếu đúng một từ.” À, đúng rồi. Bước 5: từ “nhà” cần có một từ nho nhỏ nào đó đứng trước để chuyển khái niệm chung “các ngôi nhà nói chung” thành ngôi nhà cụ thể mà chúng ta đang nói đến ở đây. Trong tiếng Anh, định từ this sẽ làm tốt vai trò này, nhưng tiếng Việt thường nhất định là trước danh từ này phải có một thứ được gọi là “danh từ loại thể”, trong trường hợp này là từ CÁI. Và cứ thế tôi dần khám phá ra rằng một số nguyên tắc ngữ pháp thực sự phức tạp. Ví dụ trên về loại từ là một ví dụ điển hình, bởi việc lựa chọn chính xác các từ nho nhỏ phiền phức này chịu sự quy định của hàng tá các nguyên tắc, với những ngoại lệ thậm chí còn phiền phức hơn. Ơn trời, CÁI có thể được sử dụng cho hầu hết các vật thể cụ thể, nhưng cũng tồn tại vô vàn loại khác, mỗi loại trong đó đòi hỏi từ phân loại riêng: một danh từ loại thể dùng cho các phương tiện giao thông, một từ khác dùng cho sách, một từ khác nữa dùng cho các loài thực vật. Cũng có một từ dành cho nhóm các vật thể tròn, chẳng hạn như trứng và bóng, và OK, tôi có thể hiểu tại sao đây là một nhóm phù hợp cho phần lớn các loại trái cây - nhưng tại sao người ta lại gán danh từ loại thể này cho cả quả chuối? Và tại sao các con sông, con dao, con mắt và các loại đối tượng khác về mặt ngữ pháp lại vận hành cứ như thể chúng là các con vật? Và rồi có một vài danh từ tự nó đã đáp ứng được các yêu cầu ngữ pháp mà không cần thêm bất cứ danh từ loại thể nào. Tôi không thể luận ra nguyên tắc nào quy định nhóm này.

Một số điều bất ngờ về ngữ pháp gây buồn cười (ít nhất là đối với một số người). Ví dụ, tiếng Việt sử dụng các từ khác nhau để thể hiện nghĩa “thế nào” trong các câu hỏi mang nghĩa “con rắn ấy dài thế nào?” và “con rắn ấy đáng sợ như thế nào?” Người ta có thể đo được độ dài, vì thế câu đầu tiên sẽ được diễn đạt là CON RẮN ẤY DÀI CHỪNG NÀO? Trong khi đó, người ta không thể diễn đạt chính xác mức độ đáng sợ của con rắn, và vì thế cách diễn đạt chính xác đại khái thường là CON RẮN ẤY ĐÁNG SỢ NHƯ THẾ NÀO? Đó là một hiện tượng gọi nhớ tới sự khác biệt trong tiếng Anh giữa many (nhiều) và few (một vài, một ít) với much (rất nhiều, nhưng không đong đếm được) và little (một chút, cũng không đong đếm được). Người Việt nhận ra rằng con rắn dài một vài xentimet chỉ đáng sợ một chút, trong khi đó độ dài nhiều xentimet khiến con rắn đáng sợ rất nhiều.

Ngay cả sau một vài tháng nỗ lực, tôi vẫn không hiểu được Huyền nói gì khi cô ấy nói tiếng Việt. Tuy nhiên, may mắn thay, kỹ năng đọc của tôi được tiến bộ nhờ bài giảng của cô ấy. Giờ đây, nghĩa của một số từ ngay lập tức trở nên rõ ràng đối với tôi, mà tôi không cần phải tìm chúng một cách có ý thức trong bộ từ vựng của tôi. Nhờ đó, cấu trúc của các câu trở nên rõ ràng hơn. Điều này không có nghĩa là tôi hiểu được chúng. Khi mắt của tôi lướt qua một dòng văn bản tiếng Việt, điều được ghi nhận trong não tôi có thể được chuyển thành những dòng dưới đây (mỗi con số đại diện cho một từ, hoặc có thể một âm tiết, ai mà biết được?):

1. nam hoặc nữ thanh niên;

2. làm điều gì đó;

3. trong;

4. nơi nào đó;

5. đã (phải ở thì quá khứ);

6. bởi vì;

7. anh ta/cô ta;

8. muốn - hoặc đã muốn;

9. được (lạy Chúa, đó là từ “được” với 99 nghĩa khác nhau - ở đây là dạng bị động, có lẽ là thế chăng?);

10. phải là một động từ, nhưng không biết động từ nào;

11. có thể là bất cứ “cái gì”;

12. nhà (hoặc gia đình, hoặc một chuyên gia);

13. không biết;

14. không biết, tôi loạn lên rồi;

15. rất nhiều/nhiều.

Sự tiến bộ trông sẽ như vậy đấy.

Một màn trình diễn tồi, bạn sẽ nói với bản thân như vậy. Nhưng theo cách nào đó, tôi đang làm còn tốt hơn cả Google Translate. Trong đa số các trường hợp, phần mềm ấy cho ra một đống từ ngữ lộn xộn, hoàn toàn vô nghĩa. Nó không thể giải nghĩa các đại từ, nó bị ngữ pháp khiến cho bối rối đến mức không biết phải xử lý ra sao, và nó bị những từ đồng âm khác nghĩa đẩy vào thế bí. “Cháu chỉ dùng nó khi cháu muốn tìm trò cười,” Huyền nói. Tuy nhiên, Google thực sự biết đến hàng nghìn từ, vì thế so với tôi, nó có được lợi thế đó.

Một lần, tôi cũng khám phá ra làm sao để viết các dấu phụ tiếng Việt trên laptop và điện thoại của tôi (không may thay, việc này đòi hỏi hai hệ thống khác nhau, được gọi lần lượt là VNI và Telex), và trong một vài tuần, tôi đã làm hiện ra được các chữ ể, đ và ự không kém gì một tay đánh máy chuyên nghiệp.

Vài tuần trước khi đến Việt Nam, tôi đến đại sứ quán Việt Nam để xin Visa. Tôi quyết định không cố gắng nói bất cứ điều gì bằng tiếng Việt, vì tôi chắc chắn sẽ làm bản thân bẽ mặt. Trong khi nhân viên đại sứ quán đọc bản khai xin cấp Visa của tôi, tôi cố gắng giải nghĩa các biển thông tin đằng sau anh ta, nhưng tôi hoàn toàn không nghĩ ra được ý nào. Nhân viên ấy ngẩng lên và nói: “Học ngôn ngữ? Trong 3 tuần?”

Vài ngày sau, một cuốn sách về Hà Nội, được viết bởi hai người châu Âu đang sống và làm việc ở đó, cho tôi biết rằng, “Hãy chuẩn bị tinh thần đón nhận thực tế rằng những nỗ lực học và dùng tiếng Việt của bạn lúc đầu sẽ không được người khác nhận ra. Đáp lại những lần bạn thử cố nói tiếng Việt có thể sẽ chỉ là câu ‘Xin lỗi, tôi không nói tiếng Anh’.”

Thật sự nó có thể tệ đến thế sao? Tôi sẽ sớm tìm ra câu trả lời thôi.

Ở ĐÓ

Ngay khi tôi vừa thoát khỏi tình trạng mệt mỏi do chênh lệch múi giờ (jet lag), tôi bắt đầu thích Hà Nội. Phải công nhận, nó đông đúc, khá xô bồ và bụi bặm. Nó lớn, ồn ào những âm thanh hỗn tạp và không có quá nhiều công viên và công trình lịch sử. Các con phố của nó hầu như bị lấp đầy bởi một lượng dày đặc các xe tay ga và xe gắn máy nhỏ. Những tiếng đinh tai nhức óc triền miên của các động cơ, còi xe, các khu công trường và điện thoại rung lên trong một bầu không khí đặc quánh vì bụi, khí thải từ phương tiện giao thông và hơi nước. Làm một người đi bộ là một công việc vất vả, bởi vỉa hè phần lớn cũng bị chiếm bởi xe gắn máy, luôn đỗ theo đúng góc độ, sao cho chặn được lối đi bộ thì càng tốt. Những kẽ hở còn lại được lấp đầy bởi các giá quần áo và các loại hàng hóa khác, những đầu bếp vỉa hè, những thợ sửa chữa, và những bộ bàn ghế có kích cỡ dành cho trẻ em, hẳn là để phục vụ những người uống cà phê nơi vỉa hè.

Nếu tôi có thích Hà Nội bất chấp những vấn đề nêu trên, thì lý do hẳn là vì con người. Thứ nhất, họ không nhìn chằm chằm vào bạn, ngay cả khi họ nhìn thấy vóc dáng của một người tây đang tiến lại gần, với chiều cao 1,86 m bất thường. Ở Hà Nội, chừng nào bạn vẫn tập trung vào việc của riêng bạn, những người khác cũng sẽ tập trung vào việc của riêng họ. Một khi bạn tiếp cận họ, họ gần như luôn đáp lại một cách lịch sự, và thường với cử chỉ thân thiện. (Thậm chí những người Hà Nội mà tôi không ưa nhất, những người lái xe ôm, cũng cố tỏ ra thân thiện khi thực hiện các mánh kiếm tiền của họ.) Khi xuất hiện rào cản ngôn ngữ, họ kiên nhẫn và đầy sáng tạo. Bất cứ khi nào tôi nói hoặc làm điều gì vụng về hoặc không được tinh tế lắm về mặt văn hóa, họ không để lộ thái độ. Tóm lại, người Hà Nội dường như sống đời sống công cộng của họ theo nốt Đô (ký âm là C, tức civil - “văn minh”)*, thường xuyên chuyển sang nốt Pha (ký âm là F, tức friendly - “thân thiện”). Tất nhiên, giống mọi người, họ thỉnh thoảng biểu hiện sự tức giận (nốt La thăng, ký âm là Asharp, tức anger), nỗi buồn man mác (nốt Si giáng, ký âm là B flat, tức blues) hoặc sự tuyệt vọng (nốt Rê, ký âm là D, tức desperation), nhưng thay vì điều chỉnh các hành vi công cộng của họ sang các nốt nhạc này, họ sẽ chỉ chuyển từ Đô sang Đô thứ hoặc từ Pha sang Pha thứ. Tất cả đều tạo ra cảm giác mới mẻ - tôi gần như có thể gọi đó là một tonic*.

Trở lại với tiếng Việt nào. Tình hình tiến bộ của tôi ra sao rồi?

Tôi đang có những trao đổi nhỏ với chủ nhà Airbnb của tôi, Huệ, nhưng những trao đổi này chỉ dựa trên thiện chí của đôi bên chứ không dựa trên bất cứ sự thấu hiểu nào về ngôn ngữ. Một lần nọ, tôi đã nói chuyện với người giúp việc, cảm ơn cô ấy vì đã phơi quần áo cho tôi, hoặc có thể đó chỉ là những gì tôi tưởng. Trên thực tế, một lỗi ngữ pháp nào đó đã khiến cho lời cảm ơn của tôi - sau này nhờ có Phong, người cho tôi thuê nhà và nói được tiếng Anh, mà tôi hiểu ra vấn đề - nghe như thể tôi đang yêu cầu cô ấy giặt và phơi quần áo giúp tôi.

“Vì chúng tôi hiểu bạn” là khẩu hiệu của TPBank - và duy nhất lần này, tôi hiểu ý họ.

Nhưng tôi vẫn đang học, từng chút một. Hầu hết các ngày trong tuần, tôi dành ít nhất 2 giờ học cùng Loan. Khi đến nhà hàng, tôi gọi món bằng tiếng Việt - nhưng nếu tôi đặt câu hỏi, bất kể bằng ngôn ngữ nào, những nhân viên nhà hàng khác nói được tiếng Anh sẽ được gọi tới để xử lý tình huống. Tôi nói chuyện phiếm bằng những câu cơ bản với các tài xế taxi, nhưng phần lớn thời gian chúng tôi ngồi trong yên lặng. Cả ngày, tại nhà, trên phố và trong các cửa hàng, tôi nhìn thấy những từ tiếng Việt, và một số từ trong số đó bám rễ vào bộ nhớ của tôi: THẺ nghĩa là “thẻ (điện thoại)” (telephong card), SIÊU THỊ nghĩa là “siêu thị” - supermarket, XOÀI nghĩa là “xoài” - mango, RỬA XE nghĩa là “rửa xe” - carwash, HẠT SEN nghĩa là “hạt sen” - lotus seeds. Tôi đột nhiên nhận ra tiếng Anh hiếm khi xuất hiện ở những không gian công cộng đến mức nào, trong khi tiếng Pháp, ngôn ngữ của mẫu quốc thực dân trước đây, hầu như không xuất hiện. (Thông tin về số phận của các ngôn ngữ của mẫu quốc nằm ở chương 10.)

Tôi dần khám phá được thêm nhiều chi tiết phức tạp về văn hóa kính trọng và lịch sự. Khi Loan nói “vâng” - yes với tôi, từ phù hợp để cô ấy sử dụng là VÂNG; trong khi đó, với tôi, từ phù hợp để sử dụng khi đáp lại cô ấy là Ờ hoặc Ừ. Cuối mỗi câu, cô ấy đều đặn cho thêm từ Ạ, và chức năng duy nhất của nó là biểu hiện sự kính trọng khi người ta cho rằng cần thể hiện sự kính trọng - nhưng sẽ ngớ ngẩn nếu như tôi, một người lớn tuổi hơn, nói như thế với Loan. Cách thông dụng nhất để đặt một câu hỏi là cho từ KHÔNG vào câu nói; tôi có thể thay từ đó bằng từ HẢ, một từ suồng sã hơn, khi đặt câu hỏi cho cô ấy, nhưng nếu cô ấy làm thế khi nói với tôi, đó sẽ là hành động sỗ sàng và không tôn trọng tôi. Việc học những thứ này là một phần của sự giáo dục kiểu Việt Nam, và khi trẻ em không để ý hoặc ương ngạnh đến mức phá vỡ những nguyên tắc ấy, cha mẹ sẽ la mắng chúng vì tội nói trống không, một cụm từ có nghĩa kiểu “rỗng và trống trơn”.

Đối với tôi, một người Tây Âu theo chủ nghĩa bình đẳng, những phép lịch sự trong ngôn ngữ như vậy kỳ cục và cổ lỗ, và tôi tự hỏi liệu những quy tắc ấy có chút cơ hội nào tồn tại được trong một xã hội đang hiện đại hóa với tốc độ chóng mặt. Chẳng lẽ người Việt trẻ không ghét những quy tắc ấy? Một phụ nữ trẻ nói với tôi, vâng, cô ấy thích tiếng Việt trở nên giống như tiếng Anh hơn nhiều và chỉ có một từ để gọi “bạn”, một từ để xưng “tôi”, và vân vân, mà không cần tới những thứ “em”, “bác”, và “bà” này. Nhưng tôi nói chuyện với những người trẻ khác, những người trân trọng cách nói tiếng Việt như thế này. Một trong những người đó là Huyền, người tôi gặp được trong thời gian tôi ở Hà Nội. “Bằng cách gọi bác là ‘bác’, gọi bạn cháu là ‘chị’, và gọi bố cháu là ‘bố’, cháu cảm thấy mình là một phần của một tổng thể lớn hơn,” cô nói. “Cháu có một vị trí riêng. Và xưng hô như thế không có nghĩa là bố cháu hay bác có thể ra lệnh cho cháu. Bất kể dùng đại từ nào để xưng hô, cháu vẫn là con người của riêng cháu, với cuộc sống của riêng cháu” (và cả công ty của riêng cô ấy). Nếu một người trẻ tuổi ở thành thị đã du ngoạn tới nhiều nơi và có người yêu là người châu Âu có cảm nhận như vậy đối với các phép lịch sự trong tiếng Việt, thì những người có lối sống truyền thống hơn rất có thể còn nhiệt thành hơn khi tiếp nhận phong tục này. Và dù tôi là một sản phẩm của một truyền thống khác với truyền thống của cô ấy khá nhiều, tôi bắt đầu cảm thấy mình có sự tương liên với ít nhất một khía cạnh của truyền thống kia. Việc người trẻ gọi tôi là “bác” và tôi đáp lại bằng từ “cháu” lúc đầu tạo cảm giác kỳ cục, nhưng tôi dần trân trọng việc đó hơn. Nó không tạo cảm giác xa cách tới mức không cần thiết, nhưng cũng không gần gũi đến mức không thoải mái.

Cảm thức mạnh mẽ của người Việt Nam về sự kính trọng theo tuổi tác biểu hiện không chỉ trong ngữ pháp tiếng Việt. Một buổi tối, tôi ngồi trong một quán cà phê cùng Loan và một người bạn của cô, nói chuyện phiếm và chờ Mike, người điều hành trường dạy ngôn ngữ nơi Loan làm việc. Khi anh ta đến, chúng tôi bắt tay, và trong khi anh ta tìm một cái ghế để ngồi và gọi đồ uống, tôi quay ra với Loan để kết thúc chủ đề trước đó trong cuộc nói chuyện giữa chúng tôi. Tuy nhiên, những từ ngữ và cử chỉ hơi bất ngờ và bối rối của cô ấy khiến tôi hiểu ra rằng, ngay lúc này tôi đáng ra phải dành hoàn toàn sự chú ý cho Mike, vì anh ta rõ ràng nhiều tuổi hơn cô - và cũng là sếp của cô. Tôi nhận thức sâu sắc rằng mình vừa hành xử như một người tây.

Và vì thế, khi học và đọc, lang thang tới đủ mọi chốn và mắc đủ mọi lỗi, tôi cảm thấy kho từ vựng của mình phát triển. Ngay đến những thanh điệu trong tiếng Việt cũng trở thành những phần không thể tách rời của những từ tôi biết. Hoặc, có lẽ tôi phải gọi chúng là dấu hiệu của thanh, bởi tôi có cảm tưởng việc nói của mình rất giống việc đọc to những gì con mắt tâm trí của tôi đang nhìn thấy. Thật vậy, tôi để ý rằng khi tôi nói, bàn tay tôi có hành động kiểu gì đó vừa giống một người nhắc lời cho diễn viên, vừa giống một đạo diễn âm nhạc, nó chuyển động để biểu hiện hình dạng gần đúng của các thanh.

Các từ có nguồn gốc tiếng Hán góp một phần ngày càng lớn trong những từ mới mà tôi đang cố học, và nhiều từ trong số chúng là những từ ghép được cấu thành từ hai âm tiết. Phần lớn những âm tiết này đều có nghĩa riêng trong tiếng Hán, nhưng trong tiếng Việt chúng không phải lúc nào cũng có nghĩa riêng. Thậm chí, khi người ta có thể luận ra nghĩa của chúng, những âm tiết vay mượn này vẫn gây nhiều phiền phức. Ví dụ, từ CHỦ bắt nguồn từ chữ Hán có nghĩa “người sở hữu”, “ông chủ”, “chúa” hoặc “chính”. Tiếng Việt đã vay mượn khá nhiều từ ghép trong tiếng Hán chứa từ CHỦ này, và người ta có thể nhận ra nghĩa này của từ CHỦ trong một số từ thuộc nhóm các từ ghép đó, trong khi đó ở những từ ghép còn lại, người ta khó có thể nhận ra nghĩa này. Ví dụ, CHỦ NHÂN, nghĩa đen là “người sở hữu”, đơn giản có nghĩa là “người sở hữu”. DÂN CHỦ, “người dân (làm) chủ”, trong tiếng Anh là “democracy”. Từ CHỦ TỊCH với nghĩa “chủ tịch” (president, chairman) có nghĩa kém rõ ràng hơn, bởi phần thứ hai trong từ này, TỊCH, bắt nguồn từ một từ tiếng Hán có nghĩa “chỗ ngồi” hoặc “tiệc”, không xuất hiện trong tiếng Việt với tư cách một từ độc lập. Một từ khác còn bí ẩn hơn là từ CHỦ NGHĨA: phần thứ hai trong từ này mang nghĩa “nghĩa” hoặc “luân thường đạo lý”, nhưng cả từ ghép đó lại có nghĩa “học thuyết” - nó đại diện cho hậu tố -ism trong từ “Marxism-Leninism” mà chúng ta đã thấy ở trên.

Người Việt cũng đã tạo ra những từ ghép của riêng họ với từ CHỦ. Một từ cũ là CHỦ NHẬT, dùng để chỉ Sunday - “Chủ nhật”, nghĩa đen là “Lord-day” (ngày của Chúa). Từ ghép này tuân theo mô thức ngữ pháp của tiếng Hán, một mô thức thường vận hành giống tiếng Anh ở khía cạnh: từ day (ngày) nằm ở cuối từ, trong khi danh từ hoặc tính từ bổ sung thông tin cho ngày đó, Sun- hoặc Lord- (Chúa), nằm ở trước. Nhưng các từ ghép ra đời muộn hơn đã được sáng tạo theo ngữ pháp tiếng Việt, thứ vận hành theo nguyên tắc ngược lại: từ chính đứng trước, từ bổ sung thông tin đứng sau. Các ví dụ cho hiện tượng này là các từ CHỦ XE dùng để chỉ “chủ xe” (chủ-xe) và CHỦ NỢ dùng để chỉ “người cho vay nợ” (chủ-nợ). Những từ ghép được cấu thành từ các từ ghép khác có thể cùng lúc chứa cả hai trật tự: từ TRƯỜNG CHỦ NHẬT, trong tiếng Anh là Sunday school, lần lượt chứa các từ “trường”, “chủ”, và “ngày”.

Tất cả những thứ này khiến nhà ngôn ngữ học bên trong tôi cảm thấy hết sức hứng thú, nhưng khiến người học ngôn ngữ cảm thấy kinh sợ. Tôi phải nghĩ đến cái gì khi tôi gặp từ CHỦ? Tôi sẽ phải xem xét khả năng rằng nó xuất hiện ở đây với tư cách một từ đơn âm tiết hoàn chỉnh. Tuy nhiên, nhiều khả năng nó là một phần của một từ ghép, và phần còn lại của từ ghép ấy có thể đứng trước nó (như trong từ DÂN CHỦ) hoặc đứng sau nó (như trong các từ CHỦ NHẬT, CHỦ XE và nhiều từ khác) - hoặc đứng ở cả trước và sau. Trong các từ ghép, nghĩa tổng thể của từ đó có thể hoàn toàn tường minh (“ông chủ” và “xe”, nghĩa là “chủ xe”), dễ nắm bắt (“ông chủ” và “nợ” là “chủ nợ”; “nhân dân” và “chủ” là “dân chủ”) hoặc gần như không thể đoán biết được (“ông chủ” và “chỗ ngồi” là “chủ tịch”).

Thú vị thay, nếu tiếng Việt có những thứ phức tạp và đáng sợ như trên, thì tiếng Anh và các ngôn ngữ châu Âu khác cũng có những thứ đáng sợ và phức tạp chẳng kém. Lấy tập quán trên, tập quán vay mượn từ một ngôn ngữ danh giá, làm ví dụ. Tương tự việc tiếng Việt vay mượn vô số từ từ tiếng Hán, tiếng Anh cũng vay mượn nhiều tương đương từ tiếng Latinh và tiếng Hy Lạp. Các từ như construction (công trình, việc xây dựng), instructor (giáo viên, giảng viên, người hướng dẫn) và structure (kết cấu, cấu trúc) đều bắt nguồn từ tiếng Latinh, một cách trực tiếp hoặc thông qua tiếng Pháp. Ít người biết hoặc quan tâm đến thực tế rằng chúng đều bắt nguồn từ động từ STRUĔRE trong tiếng Latinh, nghĩa là “xây dựng”, và họ cũng chẳng cần biết hay quan tâm. Và cũng như những người Việt đã mượn từ CHỦ và dùng từ này trong tiếng Việt, tạo ra những từ mới khi họ cảm thấy phù hợp, những từ tiếng Anh như infrastructure (cơ sở hạ tầng) và deconstruct (phân giải cấu trúc) mãi đến tận thời hiện đại mới được sáng tạo ra, mặc dù chúng trông có vẻ Latinh không thua gì những từ khác cũng chứa ngữ tố struct. Tương tự với tiếng Hy Lạp: philosophy (triết học) và democracy (chế độ dân chủ) là những thuật ngữ cổ điển, nhưng anthroposophy (nhân triết học) và kleptocracy (chế độ đạo tặc) không như vậy, mặc dù chúng được cấu thành từ những yếu tố trong tiếng Hy Lạp.

Xét đến các danh từ ghép không theo trật tự, cứ thử so sánh từ bring up (dưỡng dục) trong tiếng Anh với từ upbringing (sự dưỡng dục), in-depth (thâm sâu) với lie-in (thời gian ngủ nướng), outrun (chạy nhanh hơn người nào đó) với run out (hết sạch thứ gì đó)… Và giờ hãy tưởng tượng việc phải thuần thục tất cả những thứ này trong khi ngôn ngữ thứ nhất của bạn là tiếng Việt. (Nhưng Huyền bằng cách nào đó đã thành công trong việc này. Cô bé ấy là một cô gái thiên tài.)

Các bảng hiệu là những vùng đất màu mỡ cho người học ngôn ngữ. Bảng hiệu này thể hiện nội dung “mừng sự đổi mới, mừng Đảng quang vinh, mừng mùa xuân của năm Tuất”.

Tôi phải đối mặt với điều này: mặc dù 3 tuần của tôi đã gần kết thúc, tôi vẫn chỉ có thể nói được rất ít và hiểu còn ít hơn. Đó là vì hai lý do. Thứ nhất, tôi vẫn chưa nói chuyện đủ nhiều. Tôi hứng thú chủ yếu không phải với việc hiểu từ ngữ - những gì người ta nói - mà hứng thú với việc hiểu chính ngôn ngữ này - cấu trúc của tiếng Việt. Chắc chắn là tôi thực sự muốn giao tiếp, nhưng xung quanh tôi có đủ tiếng Anh để đáp ứng nhu cầu ấy. Khi tôi còn là sinh viên ở Tây Ban Nha, quanh tôi hầu như là những người Tây Ban Nha với vốn tiếng Anh còn tệ hơn tiếng Tây Ban Nha của tôi, và giờ đây tôi vẫn biết ơn họ vì điều đó. Nhưng Loan và bạn cô, Huyền và bạn trai cô, và Phong, người chủ nhà tuyệt vời của tôi: dù tôi biết ơn họ vì nhiều lý do khác, họ nói tiếng Anh tốt đến nỗi ngôn ngữ ấy vẫn là ngôn ngữ chúng tôi lựa chọn để giao tiếp. Nhiều tài xế taxi, chủ cửa hàng và bồi bàn không nói tiếng Anh tốt như thế, nhưng một người dành bao nhiêu thời gian với họ đây?

Lý do thứ hai là tiếng Việt thực sự khó. Hãy để tôi bổ sung một minh chứng cuối cùng. Trong tiếng Việt, nhiều sự vật được diễn tả theo cách khác với các ngôn ngữ châu Âu, khác đến tận gốc rễ. Thông tin được trình bày bằng các phương tiện tuân theo những công thức khác, với những từ thuộc loại khác. Ở Ga Trung tâm Hà Nội, một bảng tin công cộng chứa thời gian biểu và các quy định nào đó liên quan tới luật pháp sẽ không mang đầu đề là “Thông tin”, mà thay vào đó là “Quý khách cần biết”. Nếu bạn muốn nói I was taken to the theatre (Tôi được đưa tới rạp hát), từ tiếng Việt phù hợp tương đương với từ was có thể mang nghĩa got (được) hoặc endure (bị) trong tiếng Anh, tùy thuộc vào việc bạn đi đến đó trong trạng thái vui lòng hay gượng ép. Để nói What’s the difference? (Điểm khác biệt là gì?), câu mà bạn dùng trong tiếng Việt lại tương đương với Where different? (Khác biệt ở đâu?) trong tiếng Anh. Đối với các “vật”, bạn phải quyết định lấy một lựa chọn từ một loạt các lựa chọn, ví dụ như “câu chuyện”, “vật thể” hoặc một danh từ loại thể - một danh từ loại thể chính xác. Tất nhiên, những khía cạnh này của tiếng Việt chẳng có gì là sai cả; chúng đều rất có lý hoặc rất vô lý chẳng khác gì những câu và công thức trong các ngôn ngữ châu Âu. Nhưng với tư cách những người nói các ngôn ngữ châu Âu, chúng tôi phải học chúng, từng câu và từng công thức một.

Càng nhận thức được tính phổ biến của những khác biệt này, tôi càng có xu hướng đồng ý với một người đa ngữ người Trung Quốc, người đã từng nhận định rằng “các ngôn ngữ châu Âu giống như những phương ngữ của nhau”. Đứng từ xa mà xem xét chúng, người ta sẽ thấy chúng thực sự như vậy.

VỀ NHÀ

Những ngày cuối cùng trước khi trở về nhà, tôi cho phép mình bớt nguyên tắc hơn, khi tôi để cho mình được trải qua cái cảm giác khổ sở xa xỉ của việc phải suy nghĩ xem nên bỏ cuộc hay cứ thế tiếp tục. Tiếng Việt thực sự khó nhằn và, hãy cùng nhìn thẳng vào vấn đề, trên thực tế nó không quá hữu ích. Tôi muốn được thăm đất nước này một lần nữa, nhưng với tư cách một khách du lịch, bạn sẽ không thực sự cần tới ngôn ngữ này. Và bên ngoài Việt Nam, nó chỉ có thể đóng vai trò như một phương tiện giao tiếp trong bữa tiệc. Văn chương ư? Số tiểu thuyết tiếng Việt được dịch sang tiếng Anh còn nhiều hơn số tiểu thuyết mà tôi có khả năng sẽ đọc đến.

“Cháu có nghĩ ra được lý do nào để bác tiếp tục không?” Tôi hỏi Huyền. “Việt Nam cho người ta những cơ hội tốt về kinh tế,” cô bé nói sau khi suy nghĩ một lát. “Và một khi bác biết tiếng Việt, việc học tiếng Trung sẽ dễ hơn rất nhiều.” Tôi không chắc rằng ý nghĩ đó khiến tôi cảm thấy khá hơn.

19 Tiếng Hàn Quốc

한국어
han’gugŏ (Hàn Quốc)

조선말
chosŏnmal (Bắc Triều Tiên)

85 triệu người sử dụng

Tiếng Hàn Quốc có hơn 80 triệu người sử dụng nó như bản ngữ và vài triệu người sử dụng nó như ngôn ngữ thứ hai. Các cộng đồng lớn của người Hàn Quốc tồn tại ở Trung Quốc, Nhật Bản, Nga, Uzbekistan, Kazakhstan và Hợp chúng quốc Hoa Kỳ.

TỰ ĐỊNH DANH 한국어 (Han’gugŏ, Hàn Quốc); 조선말 (Chosŏnmal; Bắc Triều Tiên). Tên của ngôn ngữ chuẩn tắc của Đại Hàn Dân Quốc là 표준어 (P’yojunŏ), tên của ngôn ngữ chuẩn tắc của Bắc Triều Tiên là 문화어 (Munhwaŏ).

NGỮ HỆ Tiếng Hàn Quốc được coi là ngôn ngữ biệt lập, có nghĩa là hiện nay không một ngôn ngữ họ hàng nào của nó còn tồn tại. Tuy nhiên, biến thể của ngôn ngữ này, được sử dụng bởi vài nghìn người trên đảo Cheju, khác biệt đến mức nó được coi là một ngôn ngữ riêng biệt. Người ta đã đặt ra giả thuyết về các mối liên hệ lịch sử ngữ hệ giữa ngôn ngữ này với tiếng Nhật, tiếng Mông Cổ và có lẽ với các ngôn ngữ châu Á khác, nhưng tất cả đều bị bác bỏ.

BỘ KÝ TỰ Vào thế kỷ 20, bảng chữ cái Hangeul từ thế kỷ 15 cuối cùng cũng trở nên phổ biến rộng rãi. Trước đó, các chữ Hán được tầng lớp trí thức tinh hoa hết sức coi trọng và gìn giữ.

NGỮ PHÁP Ngữ pháp tiếng Hàn Quốc không có khái niệm giống đực giống cái. Hệ thống cách của danh từ được cấu thành từ 7 cách, được biểu hiện bằng ngữ tố, tức các từ riêng biệt nho nhỏ đằng sau danh từ. Động từ có thể có vài hậu tố, trong số 40 hậu tố khác nhau, để chỉ người, tính trang trọng, tâm trạng, và thì ngữ pháp.

PHÁT ÂM Ở mức độ nào đó, tiếng Hàn Quốc là một trường hợp khác thường trong các ngôn ngữ Đông Á, bởi nó không phải là một ngôn ngữ có thanh điệu. Trước đây tiếng Hàn Quốc từng có 10 nguyên âm khác nhau, nhưng chỉ 8 nguyên âm còn tồn tại trong văn nói hiện đại. Tiếng Hàn Quốc có 21 phụ âm khác nhau. Mỗi âm /p/, /t/, /k/ và /ch/ tồn tại ở 3 dạng biến thể, cùng nhau hợp thành hơn nửa bộ phụ âm. Phía trước nguyên âm (hoặc nguyên âm đôi) của một âm tiết, không thể tồn tại nhiều hơn một phụ âm, và phía sau nguyên âm đó cũng vậy.

TỪ MƯỢN Trong suốt lịch sử, tiếng Hàn Quốc đã vay mượn cực kỳ nhiều từ tiếng Hán. Từ thế kỷ 20, Bắc Triều Tiên đã vay mượn cả các từ tiếng Nga, còn Đại Hàn Dân Quốc vay mượn các từ tiếng Anh.

TỪ CHO MƯỢN Hai từ tiếng Hàn Quốc quen thuộc là kimchi (rau củ muối) và môn võ taekwondo. Một vài tên thương hiệu nổi tiếng bắt nguồn từ tiếng Hàn Quốc, bao gồm Samsung (xuất phát từ SAMSŎNG, nghĩa là “ba ngôi sao”), Hyundai (HYŎNDAE, nghĩa là “hiện đại”) và Daewoo (hay TAEU, nghĩa là “Woo vĩ đại”, Woo là người sáng lập tập đoàn này).

THUẬT NGỮ RIÊNG Ngôn ngữ của Bắc Triều Tiên và Đại Hàn Dân Quốc đang phát triển theo hai hướng tách biệt, đặc biệt là ở các thuật ngữ hiện đại. Trong cuộc đua nước rút tới Olympic mùa Đông 2018, các tay chơi khúc côn cầu trên băng của đội tuyển liên hợp hai quốc gia này nhận ra rằng họ sử dụng các thuật ngữ chuyên môn hoàn toàn khác nhau: thuật ngữ có nguồn gốc tiếng Anh được dùng ở Hàn Quốc, thuật ngữ có nguồn gốc bản địa được dùng ở Bắc Triều Tiên. Điều này rõ ràng cũng xảy ra trong các lĩnh vực khác, chẳng hạn như công nghệ và khoa học thông tin.

Âm thanh và tính hợp lý*

Cần có một từ dùng để chỉ chung các từ gợi đến âm thanh giống với tiếng mà các vật sẽ phát ra khi chúng tạo ra tiếng động, anh ta nghĩ. Từ “glisten” thực sự phát ra ánh sáng lóng lánh, thứ ánh sáng chỉ phát ra từ bề mặt trơn lỏng, và nếu có một từ nào đó mô tả chính xác hình ảnh của những tia lửa nhỏ li ti khi chúng nhấm dần mặt giấy, hoặc hình ảnh của những ánh đèn trong thành phố khi chúng dần lan qua thế giới này nếu như toàn bộ nền văn minh loài người bị nhồi vào chỉ một đêm, thì bạn không thể tìm được từ nào thích hợp hơn “coruscate”.

NHỮNG NGHI THỨC BÌNH ĐẲNG (EQUAL RITES), TERRY PRATCHETT

Nếu chuyến phiêu lưu của tôi với tiếng Việt có khiến tôi hiểu rõ MỘT QUAN ĐIỂM NGÔN NGỮ HỌC nào đó, thì đó là: phát âm của một từ gần như chẳng liên quan gì đến nghĩa của nó cả. Việc học từ vựng cơ bản của một ngôn ngữ chủ yếu là vấn đề kiên trì, hùng hục ghi nhớ hết từ của nợ này đến từ khỉ gió khác. Chẳng có điểm nào ở từ GIƯỜNG gợi ý rằng nghĩa của nó là “cái giường”. Từ đó hoàn toàn có thể mang nghĩa “thức giấc”, “số bảy” hoặc một từ chửi thề. Trong tiếng Hàn Quốc, từ chỉ khái niệm “cái giường” là CH’IMDAE, một từ có tính chất “giường” thấp chẳng khác gì các từ GIƯỜNG, LIT, CAMA, KITANDA, YATAK (theo tiếng Việt, tiếng Pháp, tiếng Tây Ban Nha/Bồ Đào Nha, tiếng Swahili và tiếng Thổ Nhĩ Kỳ) hay ngay cả từ bed.

Tính ngẫu nhiên của từ vựng là một đặc tính cơ bản của ngôn ngữ loài người, hoặc ít nhất đây là điều mà Ferdinand de Saussure, nhà ngôn ngữ học người Thụy Sĩ rất có ảnh hưởng, đã phát biểu vào đầu thế kỷ 20. Ông dạy sinh viên của mình rằng “toàn bộ hệ thống ngôn ngữ được xây dựng dựa trên một nguyên lý phi lý trí, rằng dấu hiệu trong ngôn ngữ [tức từ ngữ] có tính tùy hứng”. Nhiều thế kỷ trước đó, William Shakespeare đã để Juliet diễn đạt một ý tương tự, nhưng có phần đáng nhớ hơn, khi cô trầm ngâm suy nghĩ về hoa hồng, về cái tên và về mùi hương của nó.

Saussure coi thứ ông nghĩ tới là một ngoại lệ không để lại hậu quả nào. Ông nhận ra rằng các từ tượng thanh có sự tương đồng với âm thanh mà chúng biểu đạt, hoặc âm thanh do những sự vật mà chúng biểu đạt gây ra. Lấy tiếng “meo”, tức đóng góp chính của loài mèo vào kho từ vựng của loài người, làm ví dụ. Tiếng Anh đã chuyển nó thành một động từ, meow (hoặc mew hoặc miaow); trong tiếng Việt, MÈO là danh từ chỉ “mèo”, trong khi MEO và MÉO là các động từ, từ thứ nhất chỉ tiếng “meo” bình thường của một con mèo đang ra mệnh lệnh, từ thứ hai là sự biểu thị diễn cảm tiếng mèo kêu khi sợ hoặc đau.

Không phải lúc nào các từ tượng thanh ở các ngôn ngữ khác nhau cũng giống nhau như trường hợp trên. Đặc biệt, các con vật trong nông trại ở những vùng khác nhau dường như xướng lên bản hòa âm hằng ngày dựa trên những bản ký âm khác nhau. Ví dụ, gà trống kêu cock-a-doodle-doo trong tiếng Anh, COCORIO trong tiếng Pháp, KIKERIKI trong tiếng Đức, GAGGALAGÚ trong tiếng Iceland, KKOKKIO KKOKKO trong tiếng Hàn Quốc, WŌWŌWŌ trong tiếng Quan thoại và I’ÍÍ’ÁÓÓ trong tiếng của tộc người Navajo; trong tiếng Việt, nó gáy Ò Ó O. Có hai nguyên nhân dẫn đến sự đa dạng này. Tiếng kêu của động vật chứa những âm thanh mà các cơ quan phát âm của cơ thể chúng ta không thể lặp lại nguyên xi. Hơn nữa, các ngôn ngữ bị hạn chế theo hai cách: chúng phải chọn ra âm từ những tập hợp âm thanh đặc thù của chúng và tuân thủ những nguyên tắc cấu tạo từ đặc thù của chúng (mặc dù so với những từ loại khác, từ tượng thanh cho phép các ngôn ngữ thoải mái sáng tạo hơn). Những điểm khác biệt giữa từ tượng thanh của ngôn ngữ này với từ tượng thanh của ngôn ngữ khác cho phép Saussure và các nhà ngôn ngữ học sau ông tiếp tục khẳng định rằng từ loại đặc biệt này không ảnh hưởng lắm đến tuyên bố hùng hồn của họ rằng “ký hiệu trong ngôn ngữ có tính võ đoán”. Nếu những người nói tiếng Anh không thể luận ra rằng Ò Ó O biểu thị tiếng gáy của một con gà trống trong tiếng Việt thì điều này có thể gợi ý rằng từ Ò Ó O vẫn có thể được coi là có tính tùy tiện chủ quan.

Saussure không biết nhiều đến thế về tiếng Việt, tiếng Hàn Quốc hay các ngôn ngữ châu Á khác. Các nhà ngôn ngữ học phương Tây có một truyền thống, ở mức độ nào đó, đáng xấu hổ - họ khái quát hóa về các ngôn ngữ dựa trên những mẫu nhỏ xíu: tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Đức, tiếng Latinh, tiếng Hy Lạp và có lẽ chèn thêm chút tiếng Ả Rập (hầu như là những thứ đã quá quen thuộc) và tiếng Trung (thường là những trường hợp bị hiểu sai). Mặc dù một vài ngôn ngữ châu Á, nay đã biến mất hoặc còn tồn tại, đã được nghiên cứu ở châu Âu trong nhiều thế kỷ, nhưng những kiến thức chuyên ngành này vì lý do nào đó đã không thể gây ảnh hưởng đúng mức lên lý thuyết chung về ngôn ngữ. Mãi đến những năm 1960 và 1970, Noam Chomsky và những học trò của ông mới cố gắng tìm ra ngữ pháp phổ quát của ngôn ngữ nhân loại dựa trên chỉ một ít mẫu nghiên cứu. Hay đúng hơn, chỉ một mẫu: tiếng Anh.

Quan điểm hạn hẹp này nay đã thay đổi. Ngày nay, nhiều người có ngôn ngữ mẹ đẻ là các ngôn ngữ châu Á và châu Phi đang đặt ra sự nghi vấn đối với những quan điểm đã tồn tại một thời gian dài của ngôn ngữ học phương Tây, những quan điểm cũng đang bị nghi ngờ bởi những học giả đã đặt chân tới những vùng đất nghèo bao nhiêu về tiện ích hiện đại thì giàu bấy nhiêu về kho tàng ngôn ngữ. Một trong những điều các nhà ngôn ngữ học châu Á và châu Phi cũng như những người đi điều tra điền dã về ngôn ngữ từ lâu đã nghi ngờ là tính chính xác trong khẳng định của Saussure rằng ngôn ngữ về bản chất là võ đoán.

Đặc biệt trong các ngôn ngữ của vùng châu Phi Hạ Sahara, vùng Đông và Đông Nam Á, họ đã ghi lại được việc sử dụng rộng rãi thứ ngày nay được biết đến với cái tên biểu trưng âm thanh (sound symbolism). Những ngôn ngữ này có hàng trăm, thậm chí hàng nghìn, những từ có cách phát âm ứng với những ý nghĩa nhất định: từ tượng ý (ideophone). Đây là một nhóm lớn, và từ tượng thanh chỉ là một phân nhóm trong đó; chúng ta sẽ sớm gặp các phân nhóm khác trong cuốn sách này.

NIỀM HÂN HOAN CỦA TỪ TƯỢNG Ý

Người ta đã phát hiện ra hai ngôn ngữ Đông Á đặc biệt giàu các từ loại này: tiếng Hàn Quốc và tiếng Việt. Nếu tôi xuất sắc hơn trong việc học ngôn ngữ, giờ này có thể tôi đã có khả năng nhìn lại kinh nghiệm tiếp xúc trực tiếp với tiếng Việt của mình để đúc rút ra điều gì đó, nhưng trời ạ, tôi không may mắn như vậy. Tuy nhiên, tôi thực sự ngờ rằng các từ dùng để chỉ “con mèo”, “con bò” và “con dê” (MÈO, BÒ và DÊ) có khả năng là các từ tượng thanh, và rõ ràng không còn gì phải bàn cãi về tính tượng thanh của từ thông tục dùng để chỉ tiếng “hắt hơi”: HẮT XÌ. Nhưng tôi dường như đã bỏ qua tất cả những từ biểu trưng âm thanh mà không thuộc nhóm từ tượng thanh.

Tiếng Hàn Quốc, nhân vật chính của chương này, thực sự có hàng nghìn từ tượng ý. Thật vậy, trong các cuốn sách về tiếng Hàn Quốc, những từ đó được đề cập tới như một trong những đặc trưng để định nghĩa ngôn ngữ ấy. Những nhà ngôn ngữ học bản ngữ từ lâu đã nhận thức được điều này, và đã sáng tạo ra hai thuật ngữ dùng để chỉ những từ tượng ý này: ŬISŎNGŎ là những từ bắt chước âm thanh của sự vật (từ tượng thanh), trong khi đó ŬIT’AEŎ bao hàm cảm nhận thị giác, xúc giác hoặc tâm lý.

Mục đích chính của việc sử dụng các từ tượng ý, trong tiếng Hàn Quốc cũng như trong các ngôn ngữ khác, là làm cho các câu chuyện sinh động hơn. Đây là những từ nổi bật, bởi trong chúng luôn có điều gì đó đầy tính biểu đạt và tính hình ảnh. Chúng thường biểu đạt một loại vần điệu nào đó hoặc thậm chí lặp lại những âm tiết một cách hoàn chỉnh. Trong văn nói, tính đặc biệt của các từ tượng ý thường xuyên được phản ánh qua các tiết mục biểu diễn trên sân khấu: chúng thường được châm ngòi bằng sự im lặng trong thoáng chốc hoặc đi kèm với các cử chỉ của bàn tay; âm lượng, tốc độ hoặc cao độ của chúng có thể sẽ khác với các từ xung quanh.

Lá bùa kiểu Hàn. Ngày nay, các ký tự Hangeul được viết từ trái sang phải, nhưng ở các thế kỷ trước, người ta ưa dùng cách viết từ phải sang trái theo từng cột, mỗi cột được viết từ trên xuống dưới, giống như trong tiếng Trung và tiếng Nhật.

Do tính chất sân khấu này, sẽ có lý nếu giả định rằng việc sử dụng các từ tượng ý chỉ giới hạn bên trong việc kể chuyện. Nhưng, mặc dù trong nhiều nền văn hóa chúng thực sự là một kho tài nguyên văn chương đáng quý, chúng cũng phục vụ những mục đích khác, đặc biệt là mục đích khiến người nói có vẻ đáng tin cậy và có tính thuyết phục cao hơn. Các từ tượng ý phản ánh các cảm giác thể chất và trạng thái của tâm trí, và một người diễn tả được những thứ ấy đến mức đáng tin hẳn cũng đã trải nghiệm chính câu chuyện ấy ngoài đời thực, hoặc ít nhất suy luận của tôi là vậy. Những kẻ nói dối thường né tránh các chi tiết như vậy; khi được đòi đưa ra bằng chứng ngoại phạm, họ sẽ nói rằng họ đã “đến một bữa tiệc” và không trình bày cụ thể chừng nào chưa bị thúc ép, trong khi một người thực sự đã đến bữa tiệc có xu hướng sẽ tự nguyện đưa ra các chi tiết (về người, cảm giác và các sự cố). Vì thế, các chi tiết cho người nói sự tin cậy.

CÚ CHOẢNG CỦA CHÚA

Trong các ngôn ngữ và các nền văn học châu Âu, các từ tượng thanh và những thứ mà chúng ta coi là từ ngữ có tính biểu đạt quá mức thường thể hiện một chút tính trẻ con. Max Müller, nhà ngôn ngữ học mang hai quốc tịch Đức và Anh, vào năm 1862 đã viết rằng những từ ngữ đó “là những thứ để tiêu khiển, chứ không phải các công cụ ngôn ngữ”. Và vào năm 1910, nhà nhân loại học Lucien Lévy-Bruhl lấy từ tượng ý làm bằng chứng cho ý kiến rằng trong những “xã hội kém phát triển”, những người nói tiếng bản ngữ có “một xu hướng không thể cưỡng lại được, tức xu hướng nhất thiết phải bắt chước tất cả những gì người ta tri nhận được”.

Điều quan trọng cần nhận ra là: việc sử dụng hoặc né tránh sử dụng những từ như vậy là một ưu tiên văn hóa, chứ không có tính phổ quát. Là những người phương Tây, chúng tôi sẽ rất sửng sốt nếu, thay vì “Chúa giáng đòn mạnh vào những người Philistine”, chúng tôi lại đọc được rằng Ngài “choảng” hoặc “tẩn” họ. Những nhà truyền giáo phương Tây thường tránh những từ ngữ có tính biểu đạt cao như vậy khi dịch Kinh Thánh sang các ngôn ngữ không thuộc phương Tây, nhưng trong nhiều ngôn ngữ, đây là lựa chọn thuộc về phong cách, làm giảm sức ảnh hưởng của văn bản thay vì tăng cường sức ảnh hưởng ấy. Ở Đông Á, Đông Nam Á và châu Phi, việc sử dụng một cách hiệu quả các từ tượng ý là dấu hiệu của khả năng hùng biện và sự tinh tế trong sử dụng ngôn ngữ văn chương, chứ hoàn toàn không bị coi là thể hiện tính trẻ con.

Hãy cùng xem xét một số trường hợp thực tế trong tiếng Hàn Quốc (và nghe, nếu bạn thích). Ở trang sau, trong các cột “Hangeul” và “phiên âm Latinh”, bạn có thể thấy các từ được viết lần lượt bằng các ký tự trong bảng chữ cái Hangeul của tiếng Hàn Quốc và theo phiên âm Latinh*. Cột tiếp theo chứa nghĩa của từ khi được dịch sang tiếng Việt. Nếu bạn muốn nghe những từ này, trang “BABEL” trên website của tôi (languagewriter.com) có các đường dẫn đến tập tin âm thanh của chúng.

CÁC BỘ TỪ TƯỢNG Ý TRONG TIẾNG HÀN QUỐC

HANGEUL

PHIÊN ÂM LATINH

NGHĨA

1

감감

깜깜

캄캄

kam-gam
kkam-kkam
k’am-k’am

tối
tối đen như mực
tối đen ma quái, hoang vắng

2

빙빙

삥삥

핑핑

ping-bing
pping-pping
p’ing-p’ing

quay đều quay đều
quay đều quay đều, nhanh hơn
quay đều quay đều, theo những vòng rộng hơn

3

판짴

빤짴

pantchak
ppantchak

lóng lánh, long lanh
lấp lánh, lóng lánh rực rỡ

4

빙빙

뱅뱅

bing-bing
baeng-baeng

quay đều quay đều
quay đều quay đều, theo những vòng nhỏ

5

끄똑 끄똑

까딱 까딱

kkŭttok-kkŭttok
kkattak-kkattak

gật đầu mạnh
gật đầu khẽ

6

벅벅

박박

pŏk-pŏk
pak-pak

chà mạnh
chà hoặc đánh bóng

7

박

팍

축

쑥

발딱

픽

pak
p’ak
chuk
ssuk
palttak
p’ik

xé
xé toạc
trong chớp mắt, thô bạo
đột ngột
chuyển động nhanh, đột ngột
rơi đột ngột

Cách phát âm của các từ tiếng Hàn Quốc đã được phiên âm Latinh thường đi ngược lại với trực giác trong tiếng Anh. Để phục vụ những mục đích của chương này, thứ chủ yếu cần được giải thích ở đây là cách đánh vần của 4 nhóm phụ âm. Các nhóm này nhìn chung tương ứng với các âm tiếng Anh được biểu thị bằng các chữ k, t, ch và p, trong đó mỗi nhóm có 3 cách phát âm khác nhau theo cách rất khó nhận ra. Lấy âm k làm ví dụ. Một kiểu phát âm, được biểu thị bằng chữ k đơn giản (hoặc đôi khi bằng chữ g) trong tiếng Hàn Quốc đã được phiên âm Latinh, đòi hỏi người ta phải phát âm phụ âm đó mà không cho hơi đi ra khỏi miệng, giống trong tiếng Pháp và tiếng Tây Ban Nha. Cách phát âm này được xem là cơ bản hoặc trung tính trong tiếng Hàn Quốc. Trong tiếng Anh, chúng ta nghe thấy âm này khi trước k là một âm s, ví dụ như skin. Kiểu phát âm thứ hai của âm k được gọi là âm “bật hơi”, nghĩa là nó đi kèm với một luồng hơi được bật ra từ miệng. Đây là cách phát âm quen thuộc nhất với những người nói tiếng Anh và tiếng Đức: từ kin được phát âm là /khin/. Nó được biểu thị bằng ký hiệu k’ trong tiếng Hàn Quốc đã được phiên âm Latinh; trong các trường hợp khác, người ta thường dùng ký hiệu kh. Kiểu phát âm thứ ba, cũng là kiểu phát âm cuối cùng của âm k, rất khó mô tả, nhưng vì lý do nào đó kiểu phát âm này căng hơn. nó được biểu thị bằng ký hiệu kk.

THLV-THLV-THLV

Khi đã có những kiến thức này và nhìn vào bảng trên một lần nữa, chúng ta có thể sẽ tự hỏi: những âm thanh này biểu trưng cho ý nghĩa của những từ này như thế nào? Để trả lời câu hỏi đó, trước hết chúng ta phải tìm ra những mối tương quan có tính quy luật giữa âm thanh và ngữ nghĩa.

Các đặc điểm có tính quy luật dễ phát hiện nhất nằm ở hàng 1, 2 và 3. Từ đầu tiên trong mỗi hàng này - KAM-GAM, PING-BING, PANTCHAK - bắt đầu bằng một phụ âm trung tính, trong khi đó từ thứ hai bắt đầu bằng một phụ âm căng, và đôi khi âm tiết thứ hai cũng bắt đầu bằng một phụ âm căng: KKAM-KKAM, PPING-PPING và PPANTCHAK. Điều này làm thay đổi nghĩa của từ, từ trung tính sang cường độ cao, căng thẳng, ví dụ như từ “tối” thành “tối đen như mực”. Rõ ràng, phụ âm căng đứng đầu truyền tải một cảm giác căng thẳng hơn, cường độ cao hơn. Ở hàng 1 và 2, từ thứ ba trong danh sách tạo ra một hiệu ứng tương tự bằng cách chuyển kiểu phát âm của phụ âm đầu sang kiểu bật hơi: K’AM-K’AM, P’ING-P’ING. Điều này khuếch đại cường độ của nghĩa, nhưng có một sự biến đổi nào đó, bổ sung thêm khía cạnh “ma quái” vào hàng 1 và “sự rộng lớn” vào hàng 2. Thực tế rằng hàng 3 không có từ thứ ba thể hiện một sự thật thú vị trong chính các từ này, bởi nó cho thấy những người sử dụng ngôn ngữ biết rõ hình thái nào trong những hình thái tiềm năng này thực sự nằm trong kho từ vựng tiếng Hàn Quốc, và hình thái nào không thuộc kho từ vựng ấy. Nếu một người nói tiếng Hàn Quốc nói P’ANTCHAK, tức hình thái còn thiếu ở hàng 3, đó sẽ được coi là một sự sáng tạo từ đầy cảm hứng: tiếng Hàn Quốc chuẩn đến hoàn hảo, nhưng không tuân theo tư duy thông thường. Nó sẽ hơi giống việc bảo một thứ gì đó là “gây sững con nhà bà sờ” (sensmashingsational) trong tiếng Anh: từ đó mang nghĩa hoàn toàn rõ ràng, chỉ một người bảo thủ thông thái rởm đời mới cho rằng nó “sai”, nhưng người ta không thể nói rằng nó tồn tại theo bất cứ nghĩa nào, ngoại trừ theo cảm giác nhất thời. Nói cách khác, từ tượng ý có tính biểu đạt cao, nhưng chúng về cơ bản không phải là công cụ biểu đạt có tính cá nhân.

Vì vậy, không nên lẫn lộn từ tượng ý với các âm thanh có tính biểu đạt mà chúng ta tạo ra khi đọc một câu chuyện trước giờ đi ngủ cho một em bé. Sau khi nói “và con rắn trườn qua bãi cỏ” chúng ta có thể nói thứ gì đó kiểu như “THLV-THLV-THLV” hoặc “WZHV-WZHV-WZHV” để vẽ ra một bức tranh âm thanh cho hình ảnh trườn bò. Rất vui, tất nhiên, nhưng đó không phải cách vận hành của từ tượng ý điển hình. Những người nói tiếng Hàn Quốc và các ngôn ngữ khác không dành thời gian chỉ để ứng khẩu; để có các từ tượng ý, đa phần họ dựa trên một bộ từ vựng lớn mà họ có thể tìm trong các cuốn từ điển. Để diễn tả hành động trườn qua bãi cỏ của con rắn, rất có thể đã tồn tại một từ được tạo ra từ trước.

Quay trở lại với các ví dụ trong bảng, chúng ta thấy rằng ở hàng 4, 5 và 6 các nguyên âm đóng một vai trò quan trọng. Sẽ có sự phức tạp nhất định nếu chúng ta đi vào chi tiết, nhưng nói ngắn gọn, ở các từ tượng ý, các nguyên âm “sáng” gọi các nghĩa như nhỏ, trìu mến, vui vẻ, mỏng manh và nữ tính, trong khi các nguyên âm “tối” gắn liền với các khái niệm như to, nặng, vụng về, ảm đạm và nam tính. (Nếu bạn đang tự hỏi liệu những thứ này có bất kỳ mối liên hệ nào với âm và dương không, thì: có, cực kỳ liên quan. Tuy nhiên, hơi bất thường, trong các từ tượng ý của tiếng Hàn Quốc, tối gắn liền với âm, sáng gắn liền với dương. Chúng ta sẽ thấy các hệ quả ở các trang sau.) Có 4 nguyên âm sáng, và mỗi nguyên âm này được ghép cặp với một hoặc hai nguyên âm tối. Ví dụ, vì cả hai nguyên âm tối ŭ (giống âm ơ trong tiếng Việt nhưng được phát ra từ sâu hơn trong họng) và o (giống âm o trong tiếng Việt) đều ghép cặp với nguyên âm sáng a (giống âm a trong tiếng Việt), nên đối trọng với từ “tối” KKŬTTOK có thanh khẽ hàm chứa sắc thái nặng nề, ảm đạm, là từ KKATTAK, mang đến cảm giác nhẹ nhàng, vui tươi.

Hai kiểu quy luật đã được bàn tới từ đầu chương tới giờ đôi khi cùng xuất hiện trong một từ. Từ PING-BING xuất hiện ở cả hàng 2 và hàng 4. Một ví dụ minh họa rõ hơn là từ PINGGŬL (nghĩa của nó tương tự với từ PING-BING), có cả 6 dạng, đều khả dĩ tồn tại khi xét trên khía cạnh logic: PINGGŬL, PPINGGŬL, P’INGGŬL, PAENGGŬL, PPAENGGŬL và P’AENGGŬL.

Cuối cùng, hàng 7 đại diện cho một nhóm kém hệ thống hơn, trong số các từ tượng ý tiếng Hàn Quốc. Các từ kết thúc với cùng một phụ âm thường biểu đạt những cảm giác tương tự nhau. Các từ kết thúc với âm k có xu hướng biểu thị điều gì đó đột ngột, chói tai hoặc thắt chặt. Các từ kết thúc với âm l thường chỉ cảm giác mượt mà hoặc thứ gì đó đang trôi chảy, các từ kết thúc với âm ng thường chỉ những thứ tròn, rỗng và cởi mở (PING-BING!), những từ kết thúc với âm t thường chỉ những thứ nhỏ, tinh tế và các chi tiết nhọn, vân vân. Tuy nhiên, không giống các ví dụ ở hàng 1 tới hàng 6, các từ ở hàng 7 không có từ đối ứng, cũng không có các cách tổ hợp phát âm khác, chỉ có các nghĩa khác nhau nhưng vẫn dựa trên phụ âm cuối của chúng. Chúng đều là những kẻ đơn độc.

BIỂU TRƯNG ĐẢO ĐIÊN

Thế nên, vâng, các từ tượng ý đúng là biểu thị các mối tương quan có tính quy luật giữa phát âm và nghĩa. Tuy nhiên, âm thanh và nghĩa đôi khi cũng có liên hệ với nhau trong tiếng Anh, theo cách tương tự: nếu bạn đặt tiền tố un- hoặc in- vào trước một tính từ, bạn (thường) sẽ phủ định nó; nếu bạn thêm hậu tố -s, bạn biến nó thành dạng số nhiều. Sẽ ngớ ngẩn nếu phát biểu rằng những quy luật này có tính biểu trưng âm thanh; chúng không có tính chất ấy. Vậy thì điều gì trong các âm của tiếng Hàn Quốc khiến chúng có tính biểu trưng? Bản thân chúng có thực sự truyền tải những ý nghĩa?

Để giải quyết triệt để câu hỏi này, chúng ta cần tìm hiểu xem những người không nói tiếng Hàn Quốc có linh cảm về nghĩa của những từ này không. Tất nhiên, sẽ không ai có khả năng đoán chính xác nghĩa của các từ KAM-GAM, KKAM-KKAM, và K’AM-K’AM, nhưng có thể, dù xác suất không cao lắm, tồn tại khả năng rằng những người không nói tiếng Hàn Quốc sẽ có trực giác rằng từ thứ hai và từ thứ ba được dùng để chỉ một màn đêm tối hơn từ thứ nhất.

Họ có thể - và họ thực tế đã làm được, khi nhà ngôn ngữ học người Hàn Quốc Nahyun Kwon phát hiện ra trong nghiên cứu cho luận án tiến sĩ của cô. Cô để một số người Úc nghe các từ vô nghĩa và gần giống tiếng Hàn Quốc, biểu diễn các kiểu mô thức lặp đi lặp lại đã được nhắc đến ở trên. Dù không biết một chút tiếng Hàn Quốc nào, những người này đoán chính xác (với tần suất đoán trúng đáng kể, lớn hơn nhiều so với tần suất mà người ta có thể đạt được chỉ nhờ may mắn ngẫu nhiên) rằng các từ thuộc loại KKAM-KKAM và K’AM-K’AM có nghĩa mạnh hơn, cường độ cao hơn các từ thuộc loại KAM-GAM, chứ không phải ngược lại. Những người Hàn Quốc tham gia vào thí nghiệm này cũng đoán như vậy - và xin hãy nhớ rằng những từ này đều vô nghĩa, vì thế họ không thể biết chúng từ trước để có manh mối. Hiệu ứng này không quá mạnh ở cả hai nhóm, nhưng sự tồn tại của nó là không thể nhầm lẫn.

Kwon cũng cho những người nói tiếng Anh tham gia thí nghiệm lắng nghe các cặp từ mô phỏng kiểu phát âm của tiếng Hàn Quốc nhưng không có nghĩa, mỗi cặp gồm một từ có nguyên âm tối, một từ có nguyên âm sáng (được minh họa bằng các từ ở hàng 4, 5 và 6 của bảng trên). Một lần nữa, tỷ lệ họ đoán trúng bằng trực giác là một con số đáng kể về mặt thống kê, nhưng ở đây còn một bất ngờ nữa: lần này, tỷ lệ đoán sai của họ có phần cao hơn xác suất đoán sai do ngẫu nhiên. Kỳ quặc hơn, những người nói tiếng Hàn Quốc tham gia thí nghiệm có vẻ hoàn toàn lúng túng, không biết phải làm thế nào khi cố gắng giải nghĩa những từ vô nghĩa này. Những kết quả bất ngờ này bắt đầu trở nên dễ hiểu hơn khi chúng ta giả thiết rằng tiếng Hàn Quốc có quy luật biểu trưng nguyên âm, theo cách nào đó, trái ngược với các quy luật thông thường. Và chúng ta có thể giả thiết như vậy bởi người ta đã có nhiều ghi chép về một khuynh hướng của con người trên toàn thế giới, khuynh hướng gắn những nguyên âm thấp, mở như /ah/* với tính chất to lớn - các từ như vast (mênh mông) và large (lớn) đều khớp với khuynh hướng này*, cũng như từ yang (dương) - và các nguyên âm cao, khép, chẳng hạn như / ee/* với tính chất nhỏ hẹp - hãy nghĩ đến các từ như mini, teeny-weeny và wee, cũng như từ yin (âm)*. Các nghiên cứu khác đã chứng minh rằng người Hàn Quốc thực sự đều có trực giác phổ biến này, nhưng chỉ khi họ nghe thấy những từ rõ ràng không có tính chất tiếng Hàn Quốc. Các từ có vẻ thuộc tiếng Hàn Quốc nhưng thực chất không có trong tiếng Hàn Quốc, như trong nghiên cứu của Kwon, đưa họ vào thế bí: trực giác chung của họ xung đột với hiểu biết cụ thể của họ về tiếng Hàn Quốc, kết quả là họ không thể ra quyết định dứt khoát. Gần như không thể xác định được tại sao tiếng Hàn Quốc đảo ngược mối tương quan phổ biến trên; cho đến nay, chưa có một cách giải thích nào thỏa đáng. Chúng ta hãy cùng chấp nhận nó như một đột biến về ngôn ngữ.

Ít ra, điều chúng ta đã hiểu được là lý do tại sao đa số chúng ta gắn âm /ah/ với cái to lớn và âm /ee/ với cái nhỏ bé: khi chúng ta nói /ah/, khoang miệng (còn được gọi là “miệng”) của chúng ta mở to, khi chúng ta nói /ee/, nó nhỏ. Đây chính là hiện tượng biểu trưng âm thanh ở dạng cơ bản nhất của nó: kích thước khoang miệng phản ánh kích thước của sự vật đang được nói đến. Bạn có thể phản đối rằng khi bạn nói, bạn gần như không bao giờ ý thức về kích thước khoang miệng mình, và điều này đúng. Nhưng hãy thử nghĩ rằng hiện tượng biểu trưng âm thanh giống như một lối cử chỉ đặc biệt của bàn tay. Mặc dù bạn gần như không bao giờ nhận ra mình đang làm gì với đôi tay trong một cuộc nói chuyện, cử chỉ đôi tay của bạn vẫn mang nhiều ý nghĩa và rất có tính biểu trưng. Tương tự, “cử chỉ miệng” có thể mang nhiều ý nghĩa và có tính biểu trưng. Tuy nhiên, các cử chỉ miệng cũng làm được những điều mà cử chỉ bàn tay không làm được: chúng định hình âm thanh mà bạn phát ra. Vì thế, các cử chỉ miệng, có tính biểu đạt cao một cách vô thức và cũng là cơ chế để tạo ra các âm thanh trong lời nói của chúng ta, rất có thể chính là cơ chế liên kết ngữ nghĩa với âm thanh. Đây chính xác là điều người ta cho rằng đã diễn ra với cách phát âm của nhiều từ trong một số ngôn ngữ, ví dụ như tiếng Hàn Quốc và các ngôn ngữ châu Á cũng như châu Phi khác, và cũng diễn ra với một số từ trong các ngôn ngữ ở nơi khác. Thông tin thêm về các ngôn ngữ ấy sẽ được nêu ở các trang sau.

Chữ viết tay tiếng Hàn Quốc, đại loại thế.

Chuyển từ nguyên âm sang phụ âm, chúng ta đã thấy rằng những từ tượng ý tiếng Hàn Quốc nào bắt đầu với các phụ âm căng thay vì các phụ âm trung tính (pp hoặc kk thay vì p hoặc k) thường truyền đạt một nghĩa có tính nhấn mạnh cao hơn, và các phụ âm bật hơi cũng vậy (p’, k’) Các mối tương quan này, đặc biệt là mối tương quan đầu tiên, thậm chí còn hợp lý một cách rõ ràng và trực quan hơn cả mối tương quan giữa thứ gì đó to lớn với âm /ah/ khoang miệng mở rộng.

Chúng ta còn lại kiểu thứ ba trong các kiểu biểu trưng âm thanh của tiếng Hàn Quốc, mà ta đã thấy ở trên, tức kiểu biểu trưng âm thanh biểu hiện qua phụ âm cuối. Kwon không xem xét kiểu biểu trưng này, nhưng nó có vẻ phản ánh thêm một trực giác chung khác của con người: các từ kết thúc bằng âm k nghe đột ngột hơn, bởi thành phần chính cấu thành phụ âm đó là một âm bật dứt khoát và đột ngột, không giống các âm g hoặc m. Phụ âm t cũng vậy, nhưng ở âm này, âm thanh bật ra yếu hơn, vì được tạo ra chỉ bằng đầu lưỡi - vì thế hàm nghĩa của nó chỉ thứ gì đó nhỏ, tinh vi, hoặc có các chi tiết nhọn. Cũng thật hấp dẫn khi xem âm t như một cử chỉ miệng, trình ra cái đầu lưỡi: một phần nhọn, hoặc cũng có thể gọi là chi tiết nhọn, tạo ra các chuyển động nhỏ, lanh lợi.

Tồn tại những hiện tượng ngoài đời thực khác có thể giúp giải thích các mối liên hệ biểu trưng giữa âm thanh và nghĩa, một số đã được thừa nhận rộng rãi, số khác thiên về phỏng đoán. Nếu một chuyển động nhất định có thể được nghe thấy và vì thế có thể được diễn đạt bằng một từ tượng thanh, ví dụ như việc cát trượt xuống một đường dốc, cũng chính từ tượng thanh ấy có thể được dùng để mô tả các chuyển động tương tự nhưng không phát ra tiếng động: hãy nghĩ tới một giọt mưa trượt xuống trên một chiếc lá. Một mối liên hệ khác có thể được hình thành khi các kiểu âm thanh nhất định thường đi kèm với các đặc điểm hiển nhiên: nếu hết lần này tới lần khác chúng ta để ý thấy trẻ em, người thấp và động vật nhỏ, như chuột chẳng hạn, tạo ra các âm thanh êm dịu hơn, cao hơn so với âm thanh mà những người lớn chắc khỏe và những con thú dữ to, chẳng hạn như sư tử, tạo ra, chúng ta dần sẽ liên hệ độ to và độ cao của âm thanh với kích thước. Đây cũng là một cách giải thích (bổ sung hoặc thay thế) cho sự tương phản giữa âm /ah/ trong từ vast và âm /ee/ trong từ wee: /ah/ gọi chúng ta nghĩ tới một con sư tử đang gầm rú, /ee/ gọi chúng ta nghĩ tới một con chuột đang kêu chít chít. Một mối liên hệ về ý niệm nữa có thể được tìm thấy trong độ dài của âm, tức âm thanh dài hơn thể hiện chuyển động dài hơn về thời gian và, cũng vì thế, chậm hơn.

ĐI SÂU HƠN

Khi các mối liên hệ như vậy đã được thiết lập trong tâm trí chúng ta, chúng ta có thể dùng chúng làm cơ sở cho các thao tác gắn kết trừu tượng hơn bao giờ hết. Nếu chúng ta nghĩ về một âm thanh nhất định như một âm thanh “mềm”, ví dụ như âm /b/ so với âm /p/, chúng ta có thể dễ dàng mở rộng liên tưởng tới cảm giác chung về “sự dễ chịu” và từ đó mở rộng tiếp sang “sự êm dịu”. Nếu chúng ta cảm thấy rằng âm /ah/ đại diện cho “lớn”, và vì thế nằm ở vị trí cao trên thang đo kích thước, chúng ta có thể cũng sẽ nghĩ rằng nó có vị trí cao trên các thang đo khác, ví dụ như thang đo độ dày, độ nguy hiểm hoặc cảm giác cay đắng. Theo cách này, các từ tượng ý có thể trở nên trừu tượng đến mức nó có ý nghĩa về mặt nhận thức hơn là ý nghĩa về mặt cảm nhận qua giác quan.

Từ tiếng Hàn Quốc CHIGŬLCHIGŬL có thể cho chúng ta thấy các từ tượng ý có thể nhảy từ cảm thức này sang cảm thức khác như thế nào, và ý tôi là “cảm thức”* theo cả hai nghĩa của từ này: từ ý thức về ý nghĩa này sang ý thức về ý nghĩa khác, và từ cơ quan cảm giác này sang cơ quan cảm giác khác. Nghĩa đầu tiên của CHIGŬLCHIGŬL trong từ điển có tính tượng thanh thuần túy: “xèo xèo; được dùng để mô tả những âm thanh sinh ra khi một lượng nhỏ nước hoặc dầu, vân vân, sôi lên, hoặc chuyển động của chúng khi sôi”. Chú ý phần bổ sung, “hoặc chuyển động của chúng khi sôi”, thứ mở rộng trường nghĩa của từ này từ âm thanh sang chuyển động. Một cách giải nghĩa khác của từ CHIGŬLCHIGŬL lại đầy tính thị giác: “chói chang; rừng rực; theo kiểu ánh sáng mặt trời chói sáng mãnh liệt”. Nghĩa này hoàn toàn dễ hiểu khi xét từ quan điểm của tiếng Anh: một lần tìm kiếm cụm từ “ánh mặt trời xèo xèo” trên Google cho ra - tôi phải thừa nhận rằng mình bị bất ngờ - một lượng kết quả đáng kể, cho dù vẫn ít hơn nhiều so với lượng kết quả của các cụm từ khóa “ánh mặt trời chói chang” hoặc “ánh mặt trời rừng rực”.

Câu chuyện còn trở nên thú vị hơn với cách giải nghĩa thứ ba của từ CHIGŬLCHIGŬL. Từ điển chỉ phát biểu rằng “không tồn tại cách diễn đạt tương đương [trong tiếng Anh]” và tiếp tục giải thích rằng: “giống như khi một người bị ốm và cơ thể người ấy nóng lên do con sốt”. Ở đây, hình ảnh ban đầu của chất lỏng sôi xèo xèo, thứ dĩ nhiên có thể làm bỏng bàn tay của một người nấu bếp, đã được chuyển thành cảm giác cơ thể nóng và không thoải mái. Cuối cùng, CHIGŬLCHIGŬL thậm chí có thể mô tả trạng thái tâm trí: “một cách đầy lo lắng; một cách bồn chồn; theo kiểu người dùng từ này đang bị cơn giận hoặc nỗi lo làm bứt rứt không yên”.

Những từ tượng ý đạt được nghĩa càng trừu tượng bao nhiêu, việc đoán nghĩa của chúng càng khó hơn bấy nhiêu đối với những người ngoài - những người không phải người Hàn Quốc. Trong trường hợp của từ CHIGŬLCHIGŬL, chúng ta có thể dễ dàng bắt được con tàu tư duy liên tưởng và vững chỗ trên con tàu ấy, suốt từ nghĩa “xèo xèo” cho tới nghĩa “sáng chói” và “sốt xinh xịch” tới nghĩa “bồn chồn không yên” - nhưng chúng ta chỉ làm được như vậy chừng nào ta vẫn được người khác cho biết rằng quy luật ngữ nghĩa của từ này là như thế. Tuy nhiên, việc dễ dàng và tự nhiên liên hệ âm thanh với ngữ nghĩa trở nên khó khăn hơn sau mỗi điểm dừng trên mạch liên hệ. CHIGŬLCHIGŬL đúng là có khiến tôi nghĩ tới nghĩa “xèo xèo”, nhưng tôi sẽ gặp rất nhiều khó khăn khi phải xác định xem từ này chỉ cảm giác nóng hay lạnh - việc gắn nghĩa của từ này với hiện tượng răng va cầm cập vào nhau gần như chắc chắn sẽ khiến cho trực giác của tôi chệch hướng. Vì thế, mặc dù gốc rễ của các từ tượng ý thường bám chắc vào việc cảm nhận qua giác quan, chúng vẫn có thể rẽ nhánh vào các hướng không thể dự đoán được. Chúng có nghĩa hợp lý, nhưng thường không theo những cách rõ ràng.

N TRONG TỪ NOSE*

Chính tiếng Pháp, tiếng Anh và các ngôn ngữ châu Âu khác đã khiến Ferdinand de Saussure tin rằng “ký hiệu trong ngôn ngữ có tính võ đoán”. Tuy nhiên, ngay cả ở các ngôn ngữ này, một số âm thanh vẫn có tính võ đoán thấp hơn các âm thanh khác.

Tiếng Anh có một vài nhóm từ dường như gợi ý rằng có một thứ gì đó chi phối chúng từ đằng sau và thứ đó không phải sự ngẫu nhiên. Một trong những nhóm như vậy, bao gồm các từ kiểu như glitter (sáng lấp lánh), glimmer (sáng le lói) và glow (sáng lập lòe), tất cả đều biểu thị một loại hiệu ứng ánh sáng nhất định; sprout (nảy mầm), sprinkle (vẩy, rắc), sprawl (vươn, lan lung tung) và những từ mang nét nghĩa tương tự đang làm lan rộng thứ này hay thứ khác; trong khi các từ swerve (ngoặt), sway (lắc lư), swagger (bước đi một cách kiêu ngạo hoặc nghênh ngang) và swing (đung đưa) mô tả các chuyển động uyển chuyển và biên độ rộng. Nhưng tại sao? Cố hết sức, chúng ta vẫn hầu như không thể tìm thấy bất cứ thứ gì có bản chất phát sáng trong từ tố gl-, bất cứ thứ gì mang nghĩa phát tán trong từ tố spr-, hay bất cứ thứ gì mang nét nghĩa vênh váo trong từ tố sw-. Chúng có khả năng là những từ tượng ý, nhưng gốc tượng thanh của chúng đã trở nên không thể truy nguyên, như đã mô tả ở trên. Hoặc, mỗi nhóm trên có thể đã co cụm xung quanh hai từ ngẫu nhiên có phát âm tương tự và nghĩa cũng tương tự ở mức độ nào đó; những từ này có khả năng đã gây ảnh hưởng lên hình thái hoặc ý nghĩa của các từ khác, kéo các từ khác vào quỹ đạo phát âm hoặc ngữ nghĩa của chúng, đại loại như vậy. Những hiện tượng như vậy đã được biết đến lâu nay: từ Latinh cổ DINGUA (“lưỡi”) đã chuyển hình thái của nó thành LINGUA dưới tác động của động từ LINGERE mang nghĩa “liếm”. Và từ tiếng Anh glamour đã từng mang nghĩa “mê hoặc”, nhưng đã chuyển nghĩa của nó để thống nhất hơn với nhóm có từ tố gl- đã được nói đến ở trên.

Sejung Đại đế, người được cho là đã tự mình tạo ra bảng chữ cái có một không hai của tiếng Hàn Quốc, tức Hangeul, vào thế kỷ 15.

Các từ tiếng Anh khác có tính biểu trưng âm thanh trực tiếp hơn. Khi tôi đề cập rằng các từ tiếng Hàn Quốc kết thúc với phụ âm k gợi đến sự đột ngột, bạn có thể đã nghĩ rằng, “Đợi một chút, các từ tiếng Anh như flick (búng nhẹ), pick (bứt) và smack (tát, vỗ, đập) thì sao - không phải chúng cũng mô tả các chuyển động đột ngột sao?” Chúng đúng là mô tả những chuyển động có đặc điểm như vậy, và đây gần như không thể là sự trùng hợp ngẫu nhiên thuần túy. Các từ kết thúc với phụ âm p (pop, hop, flip, thump)* và t (hit, punt, động từ butt)* cũng không hề thua kém nếu xét về tác dụng gợi đến những chuyển động bắt đầu hoặc kết thúc đột ngột, và roll (lăn) là một từ tuyệt vời để mô tả chỉ riêng chuyển động đó mà không kèm theo bất kỳ sắc thái đột ngột nào.

Một người hoài nghi có thể tranh luận rằng, đối với từng ví dụ trong số nêu trên, người ta có thể thiết lập một phản ví dụ, làm lộ ra rằng mối tương quan có vẻ có thực kia chỉ là một sự ngẫu nhiên. Nhưng vấn đề là thế này: không tồn tại đủ phản ví dụ để làm điều đó. Các nhà ngôn ngữ học đã so sánh hàng nghìn từ tiếng Anh và thiết lập một kết luận vững chắc rằng các từ ấy có tính biểu trưng âm thanh cao đến mức không thể là ngẫu nhiên. Tiếng Anh có tính biểu trưng âm thanh thấp hơn nhiều so với tiếng Hàn Quốc, tiếng Việt và nhiều ngôn ngữ châu Phi*, nhưng đó vẫn là một đặc điểm của ngôn ngữ ấy. Hơn nữa, người ta khám phá ra rằng hiện tượng biểu trưng âm thanh xuất hiện nhiều hơn ở các từ cơ bản mà trẻ nhỏ học được, và ít xuất hiện hơn ở các từ mà con người thụ đắc được ở các giai đoạn sau trong cuộc đời. Điều này là có lý, bởi các từ thường dễ hiểu hơn (và dễ nhớ hơn) nếu phát âm của chúng gợi tới nghĩa của chúng. Xét cho cùng, những người mới bắt đầu học vẫn cần tới tất cả những sự hỗ trợ họ có thể có được.

Một số loại biểu trưng âm thanh vượt ra khỏi các ranh giới ngôn ngữ. Một công trình so sánh 100 mục từ vựng cơ bản từ hơn 4.000 ngôn ngữ đã cho thấy một số mối tương quan rất rành mạch. Hiệu ứng /ee/ trong từ wee đã được chứng minh là xuất hiện trên hầu như mọi mẫu trong bộ mẫu khổng lồ này, tuy nhiên hiệu ứng /ah/ trong từ vast vì lý do nào đó đã không xuất hiện. Ngạc nhiên hơn, người ta đã chứng minh được rằng các từ dùng để chỉ một vài bộ phận cơ thể rõ ràng ưu tiên một số âm thanh nhất định. “Mũi” trong nhiều ngôn ngữ bắt đầu với âm /n/, đây là một âm mũi - và không giống các âm /m/ và /ng/, cũng là các âm mũi, /n/ đòi hỏi người phát âm để đầu lưỡi hướng về phía mũi. Các từ dùng để chỉ “lưỡi” (và tôi đoán cả các từ dùng để chỉ hành động “liếm” cũng vậy, nhưng các từ này không nằm trong bộ mẫu trên) thường có âm /l/, một âm đòi hỏi người nói phô diễn bộ phận này ra một cách rõ ràng mà tinh tế. Từ được dùng để chỉ “ngực phụ nữ” thường bắt đầu với âm m (hãy nghĩ tới từ tiếng Latinh MAMA), và các từ dùng để chỉ “mẹ” cũng vậy - rất có thể là kết quả của việc các em bé tạo ra âm ma trong thời kỳ vẫn bú mẹ. Các học giả khác đã phát hiện ra rằng từ dùng để chỉ “môi” thường chứa một âm b hoặc p, tức các phụ âm thuộc một nhóm có tên bilabial (phụ âm môi) hay còn gọi là phụ âm “môi kép”. Từ lip trong tiếng Anh lẫn các từ thuộc nhóm ngôn ngữ Romance như LABIO và BUZĂ đều khớp với quy luật này. Không may, về khía cạnh này, tiếng Hàn Quốc khiến chúng ta hết sức thất vọng: các từ tiếng Hàn Quốc dùng để chỉ “mũi”, “lưỡi” và “ngực” (K’O, HYŎ, YUBANG) không có bất cứ đặc điểm nào chúng đáng ra phải có; chỉ có từ IPSUL nghe còn ra chất “môi”.

GIÁC QUAN LÊN TIẾNG

Bất chấp tất cả những từ tượng ý này, sự thật là hình thái của phần lớn các từ trong các ngôn ngữ được nói ngày nay vẫn có tính võ đoán. Điều này đặc biệt đúng với vô vàn từ ngữ chỉ các thực thể, tính chất và hành động mà chúng ta vẫn nói đến bằng một lối nói trung tính và thản nhiên: cốc chén, thợ sửa ống nước và hành động ngồi đều có thể được cảm nhận bằng các giác quan, nhưng các từ dùng để chỉ những vật, người, và hành động này được chủ định là những cách đề cập mang tính trung lập, trong cả tiếng Hàn Quốc lẫn tiếng Anh. Trái lại, ngay khi chúng ta cố gắng truyền đạt các cảm giác của chúng ta theo cách giàu hình ảnh và sinh động hơn, tỷ lệ từ tượng ý tăng lên -biểu hiện rõ ràng trong tiếng Hàn Quốc, trong khi hoàn toàn ẩn trong tiếng Anh. Đó chính là điều kiện để những từ như wobbly (lung lay), swagger (khệnh khạng) và twiddle (vặn xoắn, vân vê), titillate (kích thích), bling (lấp lánh), snide (cạnh khóe) cũng như coruscate (lấp lánh) của Terry Pratchett phát huy khả năng tuyệt vời của chúng. Chúng ta nghe thấy các giác quan của mình lên tiếng.

Đối với một khẳng định tuyệt đối như “ký hiệu trong ngôn ngữ có tính võ đoán”, mà lại chỉ đúng với hầu hết các trường hợp thì chưa ổn. Chứng ta phải đối mặt với thực tế rằng mệnh đề này đã bị chứng minh là không đủ căn cứ. Cũng đáng cho Saussure thôi, tất nhiên rồi. Người đàn ông vĩ đại ấy hẳn không thể ngủ yên dưới mộ - paeng-baeng, nếu không muốn nói là đến mức ppaeng-ppaeng.

18 Tiếng Tamil

தமிழ்

90 triệu người sử dụng

80 triệu người nói tiếng Tamil, bao gồm 10 triệu người nói ngôn ngữ này như ngôn ngữ thứ hai, sống ở Tamil Nadu (Nam Ấn Độ), và khoảng 3 triệu người sống ở Sri Lanka. Các cộng đồng thiểu số nói tiếng Tamil từ lâu đã tồn tại ở Malaysia (hơn 2 triệu người), Singapore, Myanmar, Nam Phi và một vài đảo ở Ấn Độ Dương. Sự di cư gần đây đã tạo ra các cộng đồng có số lượng đáng kể nói ngôn ngữ này ở Vương quốc Liên hiệp Anh và Bắc Ireland, Hợp chúng quốc Hoa Kỳ, Úc và Canada.

TỰ ĐỊNH DANH தமிழ் (Tamil)

NGỮ HỆ Dravida, cấu thành từ 3 ngôn ngữ lớn khác nhau (Telugu, Kannada và Malayalam) cùng vài chục ngôn ngữ nhỏ hơn, và thường các ngôn ngữ nhỏ này không được dùng để viết. Đa số các ngôn ngữ này được sử dụng ở Nam Ấn Độ và Sri Lanka, một vài ngôn ngữ được sử dụng ở các vùng xa hơn về phía Bắc của Ấn Độ, một ngôn ngữ được dùng ở Pakistan và Afghanistan. Tamil, Kannada và Malayalam đều thuộc nhóm miền Nam, nhưng mức độ hiểu lẫn nhau giữa những người dùng các ngôn ngữ này vẫn hạn chế.

CHỮ VIẾT Tiếng Tamil có hệ thống chữ viết riêng. Đọc phần viết về tiếng Bengal (chương 6), nói về các hệ thống chữ viết ở Ấn Độ.

NGỮ PHÁP Ngữ pháp tiếng Tamil có tính chắp dính, nghĩa là các từ có thể mang liên tiếp vài hậu tố để chỉ định chức năng ngữ pháp của chúng. Danh từ bao gồm hai nhóm: có lý trí (con người và các vị thần) và không có lý trí (tất cả các thứ khác). Các danh từ chỉ các đối tượng có lý trí ở dạng số ít có thể thuộc giống cái hoặc giống đực; các danh từ ở dạng số nhiều không có phân chia giống.

PHÁT ÂM Tiếng Tamil có 5 nguyên âm, mỗi nguyên âm trong số này có thể dài hoặc ngắn. Một số phụ âm trong tiếng Tamil là phụ âm “quặt lưỡi” (hay còn gọi là “đầu lưỡi vòm cứng”, có nghĩa là khi phát âm chúng, người ta cuộn lưỡi lại về phía vòm cứng theo một kiểu rất hiếm gặp trong tiếng Anh (ngoại trừ một số phương ngữ của người Mỹ) và trong các ngôn ngữ châu Âu nói chung, ngoại trừ tiếng Thụy Điển.

TỪ MƯỢN Trong quá khứ tiếng Tamil mượn từ tiếng Phạn, ngày nay mượn từ tiếng Anh.

TỪ CHO MƯỢN Các từ rice (cơm, gạo) và ginger (gừng) có nguồn gốc rất xa xưa từ tiếng Tamil (hoặc đúng hơn là từ ngữ hệ Dravida). Các từ được mượn ngày nay bao gồm mango (xoài), curry (cà ri), catamaran (thuyền hai thân), cheroot (xì gà được xén tày ở cả hai đầu) và pariah (người ở tầng lớp thấp nhất trong xã hội Ấn Độ).

CỔ ĐIỂN Năm 2004, tiếng Tamil trở thành ngôn ngữ đầu tiên được nhà nước Ấn Độ công nhận là ngôn ngữ cổ điển; tiếp đó tiếng Phạn cũng được công nhận như vậy vào năm 2005.

Vấn đề sinh tử

Rất có khả năng, khi bạn nhìn thấy từ Tamil, “những con hổ” là từ tiếp theo bạn nghĩ tới. Đây là sự liên hệ có lý, bởi Những con Hổ giải phóng Tamil (gọi tắt là Hổ Tamil) là những nhân vật chính trong một cuộc nội chiến chia cắt đảo quốc Sri Lanka trong hơn một phần tư thế kỷ. Và cuộc xung đột này bị châm ngòi bởi ngôn ngữ. Sau khi đất nước này giành được độc lập, một chính phủ theo chủ nghĩa dân tộc với quyền lực nằm trong tay những người nói tiếng Sinhala khi đó đang chiếm đa số đã ban hành “Đạo luật Sinhala Độc tôn”, một đạo luật cực kỳ tai hại dẫn đến bạo loạn và tàn sát hàng loạt những người Tamil, và cả một phong trào kháng chiến sau đó chuyển thành khủng bố và tàn sát đẫm máu. Đó là một cuộc chiến có căn nguyên ở cả ngôn ngữ lẫn tôn giáo (người Tamil chủ yếu theo Hindu giáo, với một số ít theo Cơ Đốc giáo; người Sinhala gần như chỉ theo Phật giáo). Nhưng chính sự công kích nhắm tới ngôn ngữ Tamil đã nhóm lên ngọn lửa xung đột.

Chúng ta sẽ trở lại với Sri Lanka ở cuối chương này, vùng đất hầu như chỉ có liên hệ với thủ phủ Tamil của vùng Nam Ấn Độ. Tuy nhiên, ngay cả ở đó, việc nói tiếng Tamil có thể là vấn đề sinh tử. Trong những năm 1960, tiếng Tamil trở thành một lý tưởng cần được bảo vệ khỏi sự áp bức mà người ta cảm thấy tiếng Hindi đang gây ra, và trong các thập kỷ tiếp theo đã dẫn vô vàn nhà hoạt động tới chỗ “hy sinh bản thân trước án thờ ngôn ngữ Tamil”, thường là tự tử nơi công cộng. Trái lại, “Ma.Po.Si” (đại biểu quốc hội Sivagnanam; 1906-1995), một học giả Tamil theo chủ nghĩa dân tộc, tuyên bố rằng chính sự sùng bái mà ông dành cho tiếng Tamil đã ngăn ông tìm kiếm sự giải thoát bằng cách tự sát, khi ông đang phải chịu đựng một căn bệnh khiến ông đau đớn khổ sở.

Các quốc gia khác từ lâu đã có một lịch sử dài ca tụng vẻ đẹp ngôn ngữ riêng của họ, sự phong phú và khả năng vô song của ngôn ngữ ấy trong việc biểu đạt tất cả những nét tinh vi của tư duy. Tiếng Pháp là một ví dụ phù hợp. Tiếng Ả Rập cũng vậy. Thậm chí tiếng Anh cũng vậy. Điểm khác biệt, tất nhiên, nằm ở chỗ chúng ta đều đã nghe về tiếng Pháp và tiếng Ả Rập, trong khi tiếng Tamil, bất chấp số lượng 90 triệu người sử dụng, vì lý do nào đó hiếm khi được để ý đến. Tuy vậy, ngôn ngữ này được coi là thứ gì đó thiêng liêng, đối tượng của Tamiḻppaṟṟu, tức “lòng sùng bái tôn giáo đối với tiếng Tamil”, như nhà sử học Sumathi Ramaswamy đã dịch. Trên thực tế, tiếng Tamil là thần thánh - một nữ thần, hoặc, có lẽ phù hợp hơn, một hình tượng tương đương với Đức Mẹ Đồng trinh Mary, được những tín đồ của bà ca tụng bằng các danh xưng: Nữ hoàng, Đức Mẹ và Đức Mẹ Đồng trinh.

VỊT CON XẤU XÍ

Niềm ngưỡng mộ dành cho tiếng Tamil không phải là truyền thống lâu đời như những gì những người sùng kính nó khiến chúng ta lầm tưởng. Vào đầu thế kỷ 19, vị thế của nó thấp đến tột cùng. Những nhà cai trị thuộc địa người Anh nhìn chung không quan tâm lắm đến người Ấn Độ và văn hóa của họ, và họ dành mọi sự trân trọng mà họ có thể cho chủng tộc Aryan có màu da sáng hơn ở phương Bắc. Họ chỉ vừa mới khám phá ra rằng tiếng Phạn, thứ ngôn ngữ thuộc ngữ chi Ấn-Aryan cổ và giàu tính văn chương, có liên hệ về mặt lịch sử với tiếng Hy Lạp và Latinh, các ngôn ngữ cổ điển của châu Âu. Những người phương Nam với làn da tối màu, bị cho là không có được nền văn hóa đáng để trân trọng và nói thứ phương ngữ đã suy đồi tới mức kinh tởm của tiếng Phạn, bị cả người Anh lẫn người Ấn Độ phương Bắc khinh miệt.

Tiếng Tamil được nhân cách hóa qua hình ảnh một nữ thần. Chú ý cuốn sách và công cụ viết đang được nữ thần giơ lên bằng đôi tay thứ hai của bà.

Nhưng sau đó một vài học giả người Anh có tư duy độc lập ở thành phố Madras, miền Nam Ấn Độ, đã bắt đầu nghiên cứu ngôn ngữ Tamil và các văn tự cổ được viết bằng ngôn ngữ này. Được giúp đỡ bởi những người bản ngữ, thứ họ tìm ra thực sự ngoạn mục: một nền văn chương trải dài 2.000 năm, phong phú, tinh tế và gần như hoàn toàn bị lãng quên. Một phần là thơ văn mang tinh thần thế tục, một phần là thơ văn tôn giáo, nó là minh chứng về một thời hoàng kim. Thì ra, trong kỷ nguyên ấy, miền Nam Ấn Độ đã được cai trị bởi nhiều triều đại hùng mạnh khác nhau, gồm Pandyan, Chola và Chera. Ngày nay, những cái tên này quen thuộc đối với người Ấn Độ ở miền Nam không kém gì những cái tên như Alexander, Caesar và Charlemagne đối với người châu Âu.

Năm 1856, một bộ sách ngữ pháp tiếng Tamil được xuất bản. Trong đó, nhà ngôn ngữ học kiêm giám mục Robert Caldwell bác bỏ ý kiến cho rằng tiếng Tamil là một phương ngữ đã suy đồi và không đáng được công nhận của tiếng Phạn. Thực chất, tiếng Tamil, cùng với ba ngôn ngữ lớn lân cận (Telugu, Kannada và Malayalam) và hàng tá những ngôn ngữ nhỏ hơn không được dùng để viết cấu thành thứ mà kể từ đó được biết đến với cái tên “ngữ hệ Dravida”. Đột nhiên, thứ trước đó dường như là một chú vịt con xấu xí của người Ấn-Aryan nay biến thành chú thiên nga “thuần khiết nhất” trong những con thiên nga của gia đình Dravida - và sự thuần khiết về ngôn ngữ là một giá trị cao quý, rất cần thiết cho hệ tư tưởng dân tộc chủ nghĩa vào thời kỳ đó, ở Ấn Độ cũng như ở châu Âu.

Một may mắn đột ngột và bất ngờ đến với tiếng Tamil vào những năm 1930. Các bản khắc văn ngắn của một ngôn ngữ chưa từng được biết tới được tìm thấy ở Thung lũng sông Ấn kể từ những năm 1870, và một số học giả châu Âu giờ đây có giả thuyết rằng chúng đại diện cho một ngôn ngữ thuộc ngữ hệ Dravida. Nếu giả thuyết này đúng, nó sẽ cho chữ viết Dravida một lịch sử dài bất thường (mặc dù bị gián đoạn) tới 5.500 năm và một nguồn gốc đáng nể: Thung lũng sông Ấn hay Văn minh Harappan, cổ xưa và tinh hoa ngang với các nền văn minh của Ai Cập và Mesopotamia nhưng bao trùm một vùng rộng hơn nhiều. Ngày nay, người ta vẫn cho rằng có thể ngôn ngữ ẩn dưới những bản khắc văn ở lưu vực sông Ấn ấy là một dạng sơ khai của ngôn ngữ Dravida. Tuy nhiên, các đối thủ khác vẫn cạnh tranh để giành được sự công nhận ấy, bao gồm tiếng Aryan nguyên thủy - ngôn ngữ mẹ của tiếng Phạn, ngôn ngữ “bà” của tiếng Hindi, và vì thế là đại địch thủ của tiếng Tamil. Sẽ khó có thể giải quyết triệt để câu hỏi này chừng nào các văn tự kia chưa được giải mã, một công việc dường như bất khả nếu không tìm được thứ gì đó giống Phiến đá Rosetta. Và tất cả những người theo tư tưởng ngôn ngữ độc tôn, dù ủng hộ bất cứ luồng giả thuyết nào, cuối cùng có thể sẽ có lý do hợp lý để chuẩn bị tinh thần cho một sự thất vọng: một số học giả ngờ rằng các biểu tượng Indus hoàn toàn không phải chữ viết.

Khó có thể tin rằng hàng triệu người Tamil, phần lớn trong đó nghèo khổ và không biết đọc, lại có tình cảm sâu sắc đối với những biểu tượng không thể giải mã nổi, được tìm thấy ở nơi cách họ 2.000 km. Nhưng đó lại chính xác là những gì họ đã cảm thấy. Vậy tại sao điều này xảy ra? Tại sao những thứ học thuật này lại có ý nghĩa quan trọng đối với những người còn không viết được tên mình?

BỊ ĐẨY LÊN THÀNH SỰ PHẤN KHÍCH TỘT ĐỘ

Những người Tamil vào đầu những năm 1800 cảm thấy bản thân bị gạt sang bên lề trên châu lục của họ, không một niềm vinh quang nào trong quá khứ. Nhưng các khám phá sau đó, tức việc tìm ra những tác giả cổ điển và các đế chế cổ đại, đã khiến lịch sử của họ phát lộ sự phong phú về sự kiện và thành tựu. Những người thuộc giới tinh hoa và có học thức nhanh chóng lấy làm tự hào vì những thứ đó. Sau đó, họ tiếp tục giáo dục và vận động quần chúng, từ đó mở ra thứ sau này được biết đến với cái tên phong trào Phục Hưng tiếng Tamil hay còn gọi là Hồi Sinh tiếng Tamil. Phong trào này đã cần tới hàng thập kỷ để tạo được đà ảnh hưởng lớn ở Ấn Độ, và nó không phải là một phong trào đơn lẻ, không có sự đa dạng. Thực tế, nó bao gồm nhiều sáng kiến, tổ chức và chương trình, một số thuộc lĩnh vực văn chương, một số liên quan đến tôn giáo và một số - đặc biệt ở giai đoạn sau -mang tính chính trị.

Những vinh quang thời cổ đại: một văn tự Tamil được khắc bằng chữ Brahmi, được tìm thấy ở Tamil Nadu. Nó có niên đại vào thời Sangam (thế kỷ thứ 3 TCN - thế kỷ thứ 3 SCN)

Những trí thức say sưa với di sản văn học Tamil đã biên tập và xuất bản các văn tự cổ, thành lập các học viện và các tạp chí, dạy các lớp ngôn ngữ cổ điển, điều hành các thư viện và vận động việc sử dụng tiếng Tamil trong tất cả các hình thức giáo dục, từ cấp tiểu học cho tới đại học. Họ có xu hướng theo chủ nghĩa thuần túy, cố gắng thay thế những từ mượn bằng những lựa chọn có tính bản địa mới được sáng tạo hoặc đã ra đời từ lâu. Dù đây là một nỗ lực thường thấy trong các phong trào phấn đấu đạt được sự công nhận về ngôn ngữ, cộng đồng nói tiếng Tamil ở mức độ nào đó là một cộng đồng khác thường ở niềm tin rằng ngôn ngữ của họ là ngôn ngữ cổ xưa nhất trên Trái Đất, với một lịch sử kéo dài tới ít nhất 50.000 năm - một số người thậm chí sẽ nói rằng nó kéo dài tới hàng triệu năm. (Ý kiến này, dù ngay từ đầu đã không thể tin được, vẫn được bảo vệ bởi những trí thức nghiêm túc, gần đây nhất là vào những năm 1990.)

Những người có tư tưởng hồi sinh một khuynh hướng tôn giáo chủ yếu quan tâm tới việc cải cách Hindu giáo dựa trên các bản kinh văn tiếng Tamil, quay về với một dòng tôn giáo truyền thống có ảnh hưởng lớn trong văn hóa Ấn Độ mà họ coi là giàu lý tính hơn, độc thần. Trong khi phái Shiva, tức phái chuyên thờ phụng thần Shiva, có một lịch sử phát triển lâu dài khắp vùng Nam Á, dòng Tamil này cho rằng giáo phái mình có nguồn gốc từ một thời kỳ cổ xưa lý tưởng của người Tamil, không bị nhiễm bởi những phân biệt đẳng cấp xã hội, bất bình đẳng giới và tín ngưỡng đa thần. Các khiếm khuyết ấy được cho là sản phẩm của thời kỳ sau, được đưa vào áp dụng bởi những người Aryan nói tiếng Phạn. Và những người thuộc đẳng cấp Bà-la-môn (đẳng cấp tu sĩ) không bao giờ được thực hiện những nghi thức của Tân phái Shiva, bởi những người này bị xem là những người Aryan mà sự tham gia của họ không được chào đón. Những người có tư tưởng hồi sinh văn chương cho rằng tiếng Tamil là ngôn ngữ cao quý nhất và cổ xưa nhất, nhưng những người theo Tân phái Shiva còn nhắm tới vị trí cao hơn: tiếng Tamil là ngôn ngữ của thần thánh.

Những người có tư tưởng hồi sinh văn chương và tôn giáo này truyền bá thông điệp của họ tới khắp quần chúng Tamil như thế nào? Trong điều kiện đa số quần chúng mù chữ, cách thức truyền đạt phải là truyền miệng, về phong cách, lối nói khoa trương hùng hồn đã trở thành hình thức quen thuộc. Một kiểu tu từ thường gặp là thủ pháp nhân cách hóa tiếng Tamil thành một phụ nữ xinh đẹp. Học giả, tác giả và nhà hoạt động Mudiyarasan (1920-1998) đã viết trong một bài thơ: “Nếu người chối bỏ tôi, làm sao tôi có thể tiếp tục chịu đựng cuộc sống này? Không phải chính niềm đam mê ngọt ngào của người sẽ dẫn tôi đến chỗ phấn khích tột độ hay sao? Ôi ngôn ngữ tuyệt mỹ của tôi ơi! Hãy nâng tôi lên và ôm tôi vào lòng!” Văn xuôi của ông có thể hàm súc hơn thơ của ông, nhưng lời lẽ của nó cũng không có chút nói giảm nói tránh nào: “Tôi coi tiếng Tamil như vị thần”. Rất nhiều nhà thơ khác đã ngâm nga về “khuôn mặt ửng hồng”, “đôi môi bóng láng”, “thân hình ngọc ngà lộng lẫy”, “bầu ngực căng tròn” và “vòng eo thon thả” của ngôn ngữ ấy. Nhà thơ Bharatidasan (1891-1964) đã chỉ ra “logic” của những nhà hoạt động khi truyền đi những thông điệp khơi gợi dục tính kia: “Ngay cả khoái cảm mà người phụ nữ mang đến cũng không thể so sánh với tiếng Tamil vĩ đại của chúng ta!”

Bharatidasan vẫn là một nhân vật chủ chốt trong văn hóa Tamil ở miền Nam Ấn Độ - ở đây ông được ca ngợi trong một video trình diễn các bài hát của ông kèm theo vũ đạo.

Xuyên suốt những lời thơ ca ngợi này còn là tính bạo lực đẫm máu. Trích lời Bharatidasan một lần nữa: “Nhiệm vụ đầu tiên của chúng ta là kết liễu những kẻ phá hoại ngôn ngữ Tamil cao quý của chúng ta / Hãy để dòng sông máu đỏ tuôn trào!” Hoặc như câu nói này của Pulavar Kulanthai, một học giả và đồng thời cũng là nhà văn cấp tiến: “Tôi sẽ chặt đầu kẻ thù của Đức Mẹ Tamil, ngay cả khi mẹ ruột của tôi ngăn cản tôi”. Thậm chí còn hủy hoại bản thân: “Nếu bất cứ sự xấu xa nào giáng xuống Người, thì hỡi Đức Mẹ Tamil cao quý của tôi! (…) để Người không còn phải chịu đựng khổ đau ấy, tôi nguyện từ bỏ sinh mạng của chính mình”. Viết văn chương từ tuổi 27, Kannadasan (1927-1981) thích thú với viễn cảnh về cái chết đẹp kiểu Tamil: “Ngay cả khi cái chết đang tới, đôi môi ta vẫn cất lên những tiếng Tamil. Tro cốt của chúng ta sẽ được đốt cùng hương thơm của tiếng Tamil”.

Và một số điều khác vượt quá câu chuyện tu từ. Vào năm 1964, một thầy giáo trẻ tuổi đã trở thành người đầu tiên thực hiện điều mà nhà thơ kia mới chỉ rao giảng: anh ta thu mình thành tro cốt, trên môi vẫn cất lên tiếng Tamil. Ngay cả khi anh ta chết một cái chết đau đớn của người nguyện chết vì đạo, Chinnasami đã hét lên, “Tiếng Hindi chết đi! Hãy để tiếng Tamil lên ngôi!” Là một người ham mê việc đọc các văn bản cổ, Chinnasami phần nào được truyền cảm hứng từ văn chương, nhưng hành động cuối cùng của anh đã xác lập một cách chắc chắn vị trí của anh trong phong trào phục hồi tiếng Tamil, giữa nhiều dòng tư tưởng chính trị khác nhau. Những người tử vì đạo và những nhà hoạt động chính trị mang tư tưởng phục hồi tiếng Tamil như vậy nhắm tới mục tiêu đưa tiếng Tamil về với cái mà họ coi là địa vị xã hội chính đáng của nó: sau nhiều thế kỷ bị áp bức, một lần nữa nó phải được trở thành ngôn ngữ chủ đạo trong đời sống công chúng, được sử dụng một cách hiển nhiên trong hành chính, giáo dục và truyền thống.

Nói một cách công bằng, không phải tất cả những người tham gia vào cuộc đấu tranh chính trị của người Tamil đều bị ám ảnh bởi ngôn ngữ. Thật vậy, nhân vật có ảnh hưởng lớn nhất của phong trào này, E. V. Ramasami (1879-1973), còn được biết đến với cái tên “tộc trưởng” hay “con người vĩ đại”, không thể giữ được sự kiên nhẫn với những người theo khuynh hướng tin tưởng vào sự chính thống tuyệt đối của tiếng Tamil và nhìn ra triển vọng của việc sử dụng tiếng Anh. Ông thường sẽ công khai phát biểu những điều như thế này, “Tôi không có bất cứ sự sùng bái nào dành cho tiếng Tamil, dù nó là tiếng mẹ đẻ hay ngôn ngữ chính thức của quốc gia này. Tôi không gắn bó với nó chỉ vì nó là một ngôn ngữ cổ điển, hay chỉ vì nó là một ngôn ngữ cổ xưa, hoặc chỉ vì nó là ngôn ngữ mà thần Shiva sử dụng.” Và thậm chí ông còn nói, “Hãy nói với vợ và các con và những người hầu của bạn bằng tiếng Anh! Hãy từ bỏ sự mê cuồng của bạn đối với tiếng Tamil… Hãy gắng sống như một con người!” Nếu có điều gì khiến ông, bất chấp những phát ngôn trên, trở thành và giữ vững vị trí một người lãnh đạo đáng tin cậy, thì đó là việc ông hoạt động không biết mệt mỏi trong các chiến dịch vận động chống lại tiếng Hindi, một ngôn ngữ mà ông cho là công cụ của chủ nghĩa đế quốc Bắc Ấn của người Aryan thuộc đẳng cấp Bà-la-môn và nói tiếng Phạn.

Đến tận những năm 1960, phe chính trị của phong trào hồi sinh ở Ấn Độ có sự bất đồng quan điểm ở một vấn đề tối quan trọng: người Tamil có nên tìm kiếm độc lập không, hay chỉ nên tìm kiếm các quyền về ngôn ngữ trong đất nước này? Các đảng phái chính trị khác nhau lên tiếng đòi hỏi các phương thức cấp tiến và thường mang tính bạo lực, đồng thời tham gia vào các cuộc bầu cử. Nếu những người theo tư tưởng phục hồi văn chương và tôn giáo đã chuẩn bị nền tảng bằng cách khơi dậy lòng sùng bái đối với tiếng Tamil, thì phe chính trị mới chính là những người dẫn đầu những cuộc biểu tình và, sau nhiều thập kỷ, đã thu hoạch được thành quả.

LÊN NGÔI MÀ KHÔNG CÓ BÀN PHÍM

Vậy thành quả này là gì? Năm 1947, Ấn Độ giành được độc lập -một thành quả quốc gia, tất nhiên, nhưng đây còn là một thành quả trong đó những người Tamil đóng một vai trò lớn so với số người của họ. Chín năm sau, chính phủ liên bang đưa ra một nhượng bộ rất lớn mà những người Tamil và một số tộc người khác từ lâu vẫn luôn gây sức ép để giành được: cả nước được tái tổ chức theo ngôn ngữ. Bang Madras, từ trước đó vẫn luôn là một bang đa ngôn ngữ, được thu gọn phạm vi để chỉ bao gồm những khu vực mà ở đó tiếng Tamil là ngôn ngữ chính, và không lâu sau người ta tuyên bố ngôn ngữ này là ngôn ngữ chính thức của bang. “Tất cả những vấn đề của chúng ta giờ đây đã chấm dứt, bởi Tamiḻttāy (Đức Mẹ Tamil), với phong thái hoàng gia, đã ngả lưng trên chiếc ngai phước lành của Người,” một thành viên trong hội đồng lập pháp phấn khởi tuyên bố.

Trong khi Đức Mẹ Tamil có thể ngả lưng và tận hưởng thời gian trị vì của mình, thì chính quyền bang chắc chắn không thể. Việc triển khai biện pháp trên trên thực tế rất khó khăn và mất nhiều năm. Các nhà quản lý hành chính thường xuyên thấy bản thân rơi vào tình huống không biết dùng từ ngữ nào để nói nên lời - theo đúng nghĩa đen. Thề chết vì tiếng Tamil hoặc ca ngợi cơ thể hấp dẫn của nữ thần ấy là một chuyện, nhưng biểu đạt được mọi khía cạnh tinh vi của chế độ quan liêu và tinh thần thượng tôn pháp luật thời hiện đại là một câu chuyện hoàn toàn khác, và việc vay mượn các thuật ngữ từ tiếng Anh hoặc tiếng Hindi sẽ đồng nghĩa với việc khiến bản thân bẽ mặt. Cần một thời gian để xây dựng vốn từ vựng cần thiết. Vấn đề không dừng ở đó. Thậm chí những chuyện nhỏ nhặt như việc đánh máy cũng phải được tái tổ chức: những người đánh máy không quen với bàn phím kiểu Tamil và phải được đào tạo lại, một việc bất khả thi chừng nào một bàn phím tiêu chuẩn vẫn chưa được sáng chế. Tuy nhiên, những phiền phức này chỉ là những vấn đề ở giai đoạn đầu, và ngày nay chính quyền xử lý các công việc của nó một cách trơn tru, hầu như chỉ bằng tiếng Tamil.

Năm 1965 đánh dấu một cột mốc quan trọng nữa. Chính quyền trung ương chịu nhượng bộ trước những cuộc biểu tình bạo lực ở miền Nam, khu vực của người Dravida, đặc biệt ở bang Madras, và không tuyên bố rằng tiếng Hindi là ngôn ngữ chính thức duy nhất của Ấn Độ, bất chấp việc đã lên kế hoạch cho tuyên bố ấy trong hơn 15 năm. Trở lại thời điểm năm 1949, một lãnh đạo của Đảng Quốc Đại đã tuyên bố: “Tôi có thể nói với những người bạn của tôi ở miền Nam rằng việc học tiếng Hindi sớm nhất có thể thực sự vô cùng có lợi cho họ, bởi nếu họ không kịp thời học tiếng Hindi, họ sẽ bị bỏ lại phía sau.” Chính kiểu thái độ này và các chính sách vụng về xuất phát từ thái độ ấy đã khiến Chinnasami và những người khác nguyện chết vì tiếng Tamil. Miền Nam của người Dravida khăng khăng duy trì tiếng Anh như ngôn ngữ chính thức thứ hai: phần vì họ muốn một sân chơi ngôn ngữ bình đẳng cho mọi người Ấn Độ, phần vì họ oán giận sự thống trị của miền Bắc, được đại diện bởi tiếng Hindi.

Một tranh biếm họa những năm 1960, minh họa những cuộc biểu tình tẩy chay tiếng Hindi ở Tamil Nadu. Việc ủng hộ tiếng Anh để ngăn chặn sự xâm lấn của miền Bắc nói tiếng Hindi là một chiến thuật quan trọng.

Năm 1967 chứng kiến một bước ngoặt chính trị ở cấp bang. Những người theo chủ nghĩa dân tộc giành chiến thắng trong cuộc bầu cử ở Madras và lên nắm quyền. Kể từ đó, họ thống trị chính quyền bang. Chiến thắng này, có một không hai ở Ấn Độ, đã cho họ cơ hội hiện thực hóa phần lớn những việc họ muốn làm. Trong vòng một năm, họ biến tiếng Hindi thành môn tùy chọn thay vì môn bắt buộc trong trường học. Đây là sự công khai phản kháng công thức ba-ngôn-ngữ được triển khai trên toàn quốc, một thể thức kỳ vọng rằng mọi công dân sẽ học tiếng Anh, tiếng Hindi và (ở nơi nào có phương ngữ) ngôn ngữ địa phương của họ. Năm 1969, bang Madras cuối cùng được đổi tên thành Tamil Nadu, tức “vùng đất Tamil” - đây là một chính sách sau đó tồn tại một thời gian dài và có tính dân tộc chủ nghĩa, nhưng bị chính quyền bang thời trước, một chính quyền ngả theo chính phủ Delhi, một mực từ chối triển khai*. Các biện pháp có tính dân tộc chủ nghĩa khác bao gồm “thanh tẩy” các từ tiếng Phạn ra khỏi sách giáo khoa và đặt tên vô vàn con phố và công trình công cộng theo tên của những người sùng bái ngôn ngữ Tamil, bao gồm nhiều “người tử đạo” như Chinnasami.

Điều này không có nghĩa là chính thể dân tộc chủ nghĩa kéo dài nửa thế kỷ ấy khiến những người sùng bái tiếng Tamil hoàn toàn hài lòng. Các trụ sở, cơ quan của chính quyền trung ương ở Tamil Nadu, ví dụ như cơ quan quân đội, đường sắt và bưu điện, vẫn triển khai các công việc của họ hầu như bằng tiếng Hindi.

Nam Ấn Độ có nền công nghiệp điện ảnh tiếng Tamil phát triển mạnh mẽ - đây là một poster cho phim Narayan, một trong những bộ phim tiếng Tamil thành công nhất, dựa trên tiểu thuyết Bố già.

Ngay cả Viện Tuyên truyền tiếng Hindi ở Nam Ấn Độ, được Mahatma Gandhi thành lập năm 1918, cũng đặt trụ sở chính tại Chennai (tên mới của Madras). Tồn tại một nền công nghiệp điện ảnh tiếng Tamil phát triển mạnh mẽ - “Kollywood” (được đặt theo tên một quận ở Chennai) - nhưng các bộ phim và bài hát tiếng Hindi vẫn được những người nói tiếng Tamil hết sức ưa chuộng, và hiện nay ngày càng nhiều người học tiếng Hindi.

Nhưng có lẽ sự thất vọng lớn nhất nằm ở việc này: mặc dù Đức Mẹ Tamil đã ngả lưng “trên chiếc ngai phước lành của Người với phong thái hoàng gia” được một thời gian dài, “tất cả những vấn đề của chúng ta” vẫn chưa chấm dứt. So với các bang khác ở Ấn Độ, Tamil Nadu không đến nỗi quá tệ về xã hội và kinh tế, nhưng nó hoàn toàn không phải là một bến đậu sung túc, bình đẳng và bình yên. Trên thực tế, vùng Kerala ở ngay cạnh đó có tình hình tốt hơn đáng kể. Về văn hóa, đây là một vùng nói tiếng Dravida, nhưng về tư tưởng, ảnh hưởng của chủ nghĩa dân tộc ở đây cũng chẳng hơn gì ảnh hưởng của chủ nghĩa toàn trị kiểu cũ. Nếu so sánh những ảnh hưởng ấy với việc làm cha mẹ, có vẻ sự quan tâm chăm sóc và mức độ làm tròn vai của tiếng Tamil khi làm một người mẹ còn kém hơn cả Karl Marx khi trong vai một người bố.

HỔ NGỮ: TAMIL Ở SRI LANKA

Dân số hơn 20 triệu của Sri Lanka chỉ là một lượng nhỏ khi so với dân số của Ấn Độ, nhưng các vấn đề Sri Lanka phải đối mặt kể từ ngày độc lập vào năm 1948 cho đến nay vẫn nghiêm trọng không kém các vấn đề Ấn Độ gặp phải, với xung đột bắt nguồn từ ngôn ngữ và văn hóa. Khi những người Anh rút khỏi nơi đây, họ để lại tiếng Anh như ngôn ngữ chính thức. Đây chính là tình huống bao trùm toàn bộ các nhóm sắc tộc, tôn giáo, và ngôn ngữ của đất nước này. Phần lớn - gần ba phần tư dân số - là những người thuộc tộc người Ấn-Aryan, theo đạo Phật và nói tiếng Sinhala, trong khi những người còn lại chủ yếu thuộc tộc người Dravida, theo đạo Hindu và nói tiếng Tamil.

Những người Sinhala theo chủ nghĩa dân tộc, gần như ngay từ khi lá cờ của Vương quốc Liên hiệp Anh được hạ khỏi các cột cờ trên lãnh thổ Sri Lanka, bắt đầu có hành vi kỳ thị đối với người Tamil, gây khó dễ cho việc lấy quốc tịch của người Tamil, và trục xuất số lượng lớn người Tamil “về Ấn Độ”. Sau đó, vào năm 1956, vị thủ tướng theo tinh thần dân tộc chủ nghĩa S.W.R.D. Bandaranaike ban hành Đạo luật tiếng Sinhala Độc tôn, tức đạo luật thay tiếng Anh bằng tiếng Sinhala trong công vụ và tất cả các công việc của chính quyền. Nó đẩy những người Tamil (những người trước đó đã chiếm khoảng 60% các vị trí công vụ) ra khỏi vị trí công việc và, trong nhiều trường hợp, ra khỏi đất nước Sri Lanka luôn. Và ban đầu, nó dẫn tới các cuộc biểu tình ôn hòa từ các đảng phái chính trị Tamil. Đáp lại những cuộc biểu tình này là bạo lực và bạo loạn, với hàng trăm người Tamil bị tàn sát bởi những đám đông hung tợn người Sinhala. Hai năm sau đó, người ta đạt được một thỏa thuận nhượng bộ, được đặt tên một cách phi logic là “tiếng Sinhala Độc tôn, và tiếng Tamil cũng vậy”. Mặc dù vị trí của tiếng Tamil vẫn chỉ là ngôn ngữ hạng hai, người Tamil chấp nhận tình trạng này.

Không may thay, điều này không chấm dứt được sự điên rồ độc đoán của số đông. Trong các năm tiếp theo, họ trục xuất hơn 300.000 người Tamil sang Ấn Độ. Họ kỳ thị việc người Tamil tham gia các kỳ thi vào đại học. Họ cấm việc nhập khẩu sản phẩm truyền thông bằng tiếng Tamil. Trong hiến pháp mới năm 1972, họ trao “vị trí tối cao” cho Phật giáo, tức tôn giáo của đa số người Sinhala, hành động này gây tổn hại đến Hindu giáo của người Tamil. Nói cách khác, chính quyền Sri Lanka làm tất cả những gì mà quyền hạn của họ cho phép để tạo ra một con quái vật.

Con quái vật ấy đã xuất hiện như dự đoán: Những con Hổ Tamil, một phong trào ly khai, chiến đấu trong một cuộc nội chiến tàn khốc trong hơn một phần tư thế kỷ (1983-2009). Vào cuối những năm 1980, người ta tuyên bố tiếng Tamil là một trong những ngôn ngữ chính thức của quốc gia, cùng với tiếng Sinhala với tư cách ngôn ngữ chính thức - mạo từ có thể mang nghĩa thâm thúy hơn bề ngoài*. Rõ ràng, thành quả này là quá nhỏ và quá muộn đối với Những con Hổ Tamil.

Rốt cuộc, Những con Hổ Tamil bị đánh bại trên chiến trường, và trong giai đoạn hậu chiến, nhiều người Sinhala cảm thấy không còn cần phải chứa chấp những người Tamil, thể hiện qua việc những lãnh thổ trước đây thuộc về Hổ Tamil ở miền Bắc, được biết đến với cái tên Tamil Eelam, được đưa trở lại vòng kiểm soát của chính quyền trung ương. Hy vọng hòa giải xuất hiện vào năm 2015, với thất bại trên chính trường của Rajapaksa, một người Sinhala theo chủ nghĩa dân tộc (người đã kết thúc cuộc chiến một cách tàn bạo) trước một lãnh đạo ôn hòa hơn, Sirisena. Trong những buổi lễ mừng ngày độc lập vào năm tiếp theo, phiên bản tiếng Tamil của quốc ca, Sri Lanka Matha, lần đầu tiên kể từ năm 1949 được hát lên trong một sự kiện chính thức của chính quyền. Nhưng hòa ước này vẫn luôn mong manh, dễ đổ vỡ và bị ngăn trở bởi những người theo tư tưởng dân tộc chủ nghĩa, theo Phật giáo và nói tiếng Sinhala, những người mà trong mắt họ, xét một cách tích cực nhất người Tamil và Phật tử cũng chỉ là những vị khách trên đất nước “của họ”.

17 Tiếng Thổ Nhĩ Kỳ

TÜRKÇE

90 triệu người sử dụng

Khoảng 78 triệu người bản ngữ và 12 triệu người nói tiếng Thổ Nhĩ Kỳ như ngôn ngữ thứ hai. Thổ Nhĩ Kỳ và Bắc Síp là những vùng chủ yếu nói tiếng Thổ Nhĩ Kỳ; cả hai vùng đều có số lượng đáng kể những người nói ngôn ngữ này như ngôn ngữ thứ hai. Các cộng đồng lớn của người dân tộc thiểu số nói tiếng Thổ Nhĩ Kỳ sống ở bán đảo Balkan và Tây Âu, đặc biệt ở Đức, Pháp và Hà Lan.

TỰ ĐỊNH DANH TÜRKÇE, TÜRK DILI

NGỮ HỆ Ngữ hệ Turk, được cấu thành từ khoảng 30 sinh ngữ trải khắp một khu vực rộng lớn, suốt từ Đông Nam Âu sang tới Đông Bắc Á. Trong ngữ hệ Turk, tiếng Thổ Nhĩ Kỳ thuộc ngữ chi Oghuz, cùng với tiếng Azeri và tiếng Turkmen. Mức độ hiểu lẫn nhau giữa những người dùng các ngôn ngữ này tương đối cao.

BỘ KÝ TỰ Tiếng Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay được viết bằng chữ Latinh cùng một số ký tự bổ sung: ç, ğ, ı, ö, ş và ü. Chữ i viết hoa có thêm dấu chấm: İ.

NGỮ PHÁP Tiếng Thổ Nhĩ Kỳ không phân chia giống đực cái. Từ dùng để chỉ “cô ấy”, “anh ấy” cũng như “nó” đều là o. Rất ít danh từ - chủ yếu là các danh từ chỉ quan hệ ruột thịt - có dạng riêng cho nữ và nam. Ngữ pháp của ngôn ngữ này có độ chắp dính rất cao, nghĩa là các từ có thể mang những chuỗi dài các hậu tố. Ví dụ, với từ gốc là BAŞAR, “thành công”, nó có thể tạo ra từ BAŞARISIZLAŞTIRILAN, nghĩa là “thứ bị người khác khiến cho không thành công”. Được cấu thành từ một loạt các hậu tố (BAŞAR-I-SIZ-LAŞ-TIR-IL-AN), đây là một từ hoàn toàn tự nhiên, không hề gượng ép mà bất cứ người nào nói tiếng Thổ Nhĩ Kỳ cũng có thể dễ dàng tùy ý sử dụng.

PHÁT ÂM Tiếng Thổ Nhĩ Kỳ có sự hài hòa nguyên âm. Nguyên âm cuối của một từ ảnh hưởng tới nguyên âm của các hậu tố gắn vào từ đó. Ví dụ, hậu tố số nhiều sẽ có dạng -LER nếu nguyên âm trước nó là e, i, ö hoặc ü, nhưng sẽ có dạng -LAR nếu nguyên âm trước nó là a, i, o hoặc u.

TỪ MƯỢN Trong quá khứ mượn từ tiếng Ba Tư, tiếng Ả Rập, tiếng Pháp, tiếng Hy Lạp và tiếng Ý; ngày nay mượn từ tiếng Anh.

TỪ CHO MƯỢN Hummus (món hummus), yogurt (sữa chua), baklava (bánh ngọt baklava), pasha (một vị trí cao trong quân đội), fez (mũ fez), minaret (tháp giáo đường), jackal (một loài chó rừng chuyên ăn xác động vật chết), lilac (cây tử đinh hương), tulip (hoa tulip), kiosk (ki-ốt), divan (đi-văng), harem (dàn hậu cung kiểu Thổ Nhĩ Kỳ) và nhiều từ khác (một số từ thậm chí còn có nguồn gốc sâu xa hơn từ tiếng Ba Tư hoặc tiếng Ả Rập - xem phần nội dung chính).

GIẤY PHÉP HỌC TẬP Nếu bạn hứng thú với việc học một ngôn ngữ không thuộc nhóm Ấn-Âu và không khiến bạn bứt trụi cả tóc, tiếng Thổ Nhĩ Kỳ là một lựa chọn tuyệt vời. Nó khác biệt một cách sâu sắc với những thứ đã quen thuộc trong mắt người Ấn-Âu, điều này khiến nó không hề dễ, nhưng ít nhất ngữ pháp và chính tả của nó (bằng chữ Latinh) rất tuân theo quy tắc và nó không có thanh điệu.

Cải tiến tới mức không thể sửa chữa

Trong nhiều thế kỷ, tầng lớp tinh hoa của Đế quốc Ottoman đã nói và viết một thứ ngôn ngữ bất thường, về tên gọi, nó là tiếng Thổ Nhĩ Kỳ, nhưng về bản chất khó có thể gọi nó là tiếng Thổ Nhĩ Kỳ. Một người Turk có thể dành cả cuộc đời mình để sống ở Istanbul hoặc Ankara mà vẫn không bao giờ có thể thành thục nó, và thật sự cũng không thể hiểu được nó nhiều lắm. Để làm được điều đó, người ta cần đến trường. Tuy nhiên, trong nửa đầu của thế kỷ 20, tiếng Thổ Nhĩ Kỳ kiểu Ottoman trở thành một ngôn ngữ chết, xét theo tất cả những khía cạnh quan trọng nhất, và bị thay thế bởi - bởi cái gì? Tiếng dân gian? Hoàn toàn không. Cộng hòa Thổ Nhĩ Kỳ đã xây dựng một tiêu chuẩn mới, khác rất nhiều so với cả tiếng Thổ Nhĩ Kỳ kiểu Ottoman lẫn tiếng Thổ Nhĩ Kỳ đã có từ lâu đời. Trước khi chúng ta xem xét kỹ bản chất của con thú kỳ lạ này, hãy cùng nhìn lại lịch sử đứa con lai của hai đế quốc mà nó thay thế.

I: TỪ TIẾNG THỔ NHĨ KỲ CŨ ĐẾN OTTOMAN

Với một kho từ vựng phần lớn vay mượn từ tiếng Ba Tư và tiếng Ả Rập, và ngữ pháp rõ ràng cũng chịu ảnh hưởng từ các ngôn ngữ ấy, tiếng Thổ Nhĩ Kỳ kiểu Ottoman phản ánh hơn 1.000 năm lịch sử Trung Đông. Chúng ta sắp thâu tóm cả giai đoạn ấy trong chỉ vài trang sách - vì thế hãy thắt dây an toàn và ngồi cho vững.

Cho đến đầu thế kỷ thứ 7, người Turk, người Ba Tư và người Ả Rập vẫn chưa có sự tiếp xúc đáng kể nào với nhau. Rồi sau đó, vào năm 632, năm ngay sau cái chết của Muhammad, người Ả Rập bước vào cuộc chiến chống lại Đế quốc Ba Tư. Đối với những nhà quan sát thời nay, đây hẳn là một bước chuyển vô cùng khó hiểu của lịch sử: một vài bộ lạc sa mạc với hành tung không rõ ràng, được kích động bởi một tôn giáo mới, bắt đầu tiến hành những chiến dịch chống lại một đế quốc hùng mạnh và, xét trên nhiều khía cạnh, đã đạt đến bậc phát triển cao hơn về văn minh - và chiến thắng hết trận này tới trận khác. Năm 643, công việc ấy được hoàn tất: Ba Tư đã sụp đổ (và Ai Cập cũng vậy).

Nhưng việc khuất phục được một kẻ thù đã đạt đến bậc phát triển cao về văn minh cũng có những nguy cơ của nó. Bạn trở nên giống kẻ thù của bạn, trước khi bạn kịp nhận ra điều đó - hãy hỏi những người German bạo lực và ô hợp, những người đã thâu tóm Ý, Pháp, Tây Ban Nha, Bắc Phi và nước Ý một lần nữa vào các thế kỷ ngay trước khi người Ả Rập bắt đầu chuỗi chinh phạt của họ. Phải thừa nhận, người Ả Rập hơn người German mù chữ vài bậc, xét về sự tinh tế trong văn minh, nhưng bất chấp điều này, khi họ thành công trong việc đánh bại người Ba Tư và buộc họ phải cải đạo sang Hồi giáo, thực tế đã cho thấy việc cố gắng đồng hóa người Ba Tư theo văn hóa Ả Rập là một nhiệm vụ vô vọng. Và dù những người Ba Tư có vay mượn một số từ trong tiếng Ả Rập thì ảnh hưởng của văn hóa Ả Rập lên văn hóa Ba Tư chỉ dừng lại ở đó. Ngôn ngữ và văn hóa của họ vẫn rất “Ba Tư”, không suy suyển.

Năm 750, một triều đại khalip Ả Rập mới lên nắm quyền trong thế giới Hồi giáo - với sự ủng hộ của người Ba Tư. Kể từ đó, ảnh hưởng của văn hóa Ba Tư bắt đầu tăng lên, với nhiều người Ba Tư giữ các vị trí chủ chốt và người ta ngày càng đánh giá cao ngôn ngữ và những nhà văn Ba Tư. Thành Damascus nói tiếng Ả Rập mất đi vị thế thủ đô của đế quốc, và vai trò này thay vào đó được chuyển cho một thành phố mới ở bờ sông Tigris, được cố ý xây dựng trên khu vực một ngôi làng Ba Tư. Nó được đặt cho một cái tên Ả Rập (MADĪNAT AS-SALĀM hay Thành phố của Hòa bình), nhưng cái tên này chưa bao giờ được mọi người ưa dùng. Thậm chí ngày nay thế giới biết đến nó dưới cái tên tiếng Ba Tư của ngôi làng cũ: BAGHDAD tức “được Thượng Đế trao tặng”.

Tiếng Ả Rập, ngôn ngữ của kinh Koran, tiếp tục đóng vai trò quan trọng nhất, nhưng tiếng Ba Tư cũng sẽ đóng vai trò quan trọng trong thế giới Hồi giáo suốt một thời gian dài, đặc biệt ở Trung Đông và Nam Á. Vì thế, đây không còn là câu chuyện tiếng Ba Tư vay mượn các từ ngữ từ tiếng Ả Rập - sự vay mượn từ vựng còn diễn ra theo chiều ngược lại, dù ở mức độ thấp hơn. Nhiều từ trong số những từ mượn này vẫn còn được sử dụng cho đến ngày nay. Các từ tiếng Ả Rập dùng để chỉ “vương miện” và “cốc chén” (TĀJ, FINJĀN) có nguồn gốc tiếng Ba Tư, trong khi các từ tiếng Ba Tư dùng để chỉ “thần học” và “buôn bán” (ELÂHIÂT, TEJÂRAT) được mượn từ tiếng Ả Rập.

Người Turk không sống ở Trung Đông, mà xa hơn về phía Bắc, trên thảo nguyên châu Á. Trong thế kỷ thứ 8, một bộ lạc người Turk, bộ lạc Oghuz, đã định cư ở phía Đông biển Caspi, trên một vùng ngày nay được gọi là Turkmenistan, cho phép họ có quan hệ láng giềng với người Ba Tư. Nếu, trong một giai đoạn trước đó, các bộ lạc sa mạc Ả Rập không thể sánh được với người Ba Tư về sự tinh tế trong văn minh, thì giờ đây điều đó thậm chí còn đúng hơn với những người Turk sống trên thảo nguyên, và họ ý thức được điều này một cách sâu sắc. Họ sao chép và vận dụng tất cả các yếu tố từ nền văn minh Ba Tư mà họ có thể tìm được một công dụng cho nó: đầu tiên là những món ăn và tiện nghi đô thị, sau đó là đức tin Hồi giáo. Vì ngôn ngữ của họ rõ ràng vẫn chưa có từ ngữ để gọi tên tất cả những yếu tố mới mẻ này, họ áp dụng luôn cả những từ tiếng Ba Tư tương ứng với những khái niệm ấy. Một số từ trong các từ mượn này có nguồn gốc tiếng Ả Rập, vì thế thông qua tiếng Ba Tư, một vài từ tiếng Ả Rập thâm nhập vào tiếng Thổ Nhĩ Kỳ ở thời điểm tương đối sớm. Đây cũng là thời gian người Turk thay thế dạng chữ viết kiểu Turk cổ của họ, một kiểu chữ trông giống chữ Rune, bằng các ký tự Ba Tư-Ả Rập. Tóm lại, giữa thế kỷ 9 và thế kỷ 11, một nền văn hóa hỗn hợp Thổ Nhĩ Kỳ-Ba Tư bắt đầu nảy sinh.

Trong thế kỷ 11, một số người Turk dần tiến đến những vị trí nắm quyền lực quan trọng ở Ba Tư, từ đó thực sự nắm quyền kiểm soát đế quốc này. Tuy nhiên, họ không tuyên bố rằng tiếng Thổ Nhĩ Kỳ là ngôn ngữ hành chính mới - họ gần như không thể trông đợi rằng tất cả những công chức người Ba Tư tội nghiệp ấy sẽ học một ngôn ngữ mới và rất khác ngôn ngữ trước của họ. Tuy vậy, tiếng Ba Tư thực sự đã tiếp nhận một lượng tương đối lớn các từ tiếng Thổ Nhĩ Kỳ, đa số liên quan tới chính quyền và chiến tranh, về mặt văn hóa, các truyền thống của người Turk và người Ba Tư hòa quyện vào nhau thậm chí còn hơn thời kỳ trước, và những yếu tố Ả Rập đã được hòa lẫn vào trước đó đóng vai trò yếu tố khởi động. Nhưng chúng ta vẫn còn cách tiếng Thổ Nhĩ Kỳ kiểu Ottoman, ngôn ngữ mở đầu chương này, một quãng đường rất xa.

Thế kỷ 11 cũng chứng kiến sự khởi đầu của hiện tượng Turk-hóa chậm vùng Anatolia (đại khái chiếm phần lớn nước Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay). Tuy nhiên, điểm quan trọng cần được nhận ra ở đây là: trong nhiều thế kỷ, Anatolia sẽ tiếp tục là một vùng hỗn hợp về sắc tộc và ngôn ngữ, với người Turk, người Hy Lạp, người Armenia, người Do Thái, người Kurd, người Roma, người Assyria và các sắc tộc khác sống cùng nhau.

Chúng ta sẽ bỏ qua một giai đoạn không lấy gì làm vui vẻ - giai đoạn Thành Cát Tư Hãn và những người Mông Cổ khác gieo rắc cái chết và sự hủy diệt trên khắp vùng Trung Đông và xa hơn thế, khi dựng nên đế quốc có lãnh thổ liền một dải lớn nhất trong lịch sử. Hãy cùng tiếp tục mạch lịch sử từ năm 1359, khi một loạt những thủ lĩnh kể từ Osman I, một hoàng thân địa phương ở Tây Bắc Thổ Nhĩ Kỳ, mở rộng lãnh thổ của họ về mọi phía với một tốc độ ngoạn mục. Ba trăm năm sau, Đế quốc Ottoman không chỉ kiểm soát toàn bộ Anatolia và bán đảo Balkan, mà thực chất còn kiểm soát toàn bộ thế giới Ả Rập. Các Hồi vương của Đế quốc Ottoman nhanh chóng được xem như những khalip mới, và vào năm 1517 họ chính thức được thừa nhận là các khalip. Từ caliph (khalip) có nghĩa đen là “người kế vị” và thường được hiểu là “người kế vị Muhammad”. Từ góc nhìn Hồi giáo, người Turk giờ đây đã nắm trong tay giải độc đắc*. Nhưng một lần nữa, họ không áp đặt ngôn ngữ và văn hóa của mình lên những dân tộc khác trong đế quốc. Trái lại, đây là thời điểm tiếng Thổ Nhĩ Kỳ kiểu Ottoman, ngôn ngữ văn chương và ngôn ngữ dùng trong giới tinh hoa của đế quốc, đạt đến đỉnh cao rực rỡ của nó, một thành tựu mang tính lai ghép đầy đủ nhất, nhờ có ảnh hưởng mạnh của văn hóa Ả Rập. Quá trình kéo dài 10 thế kỷ đã hoàn tất.

Ngôn ngữ Ottoman được chủ động tạo ra và thư pháp của ngôn ngữ này đầy tính nghệ thuật, giống như trong bản thảo này, trong đó mô tả nhà sử học Talikizâde Mehmed (bên trái) đang đọc chính tả.

Từ đầu chương đến giờ, tôi đã mô tả như thể tiếng Thổ Nhĩ Kỳ kiểu Ottoman chỉ vay mượn từ tiếng Ba Tư và tiếng Ả Rập, nhưng thực tế hoàn toàn không như vậy. Các từ trong tiếng Hy Lạp, tiếng Latinh, tiếng Ý, tiếng Armenia và trong các ngôn ngữ khác cũng từng chút một được tiếp nhận vào tiếng Thổ Nhĩ Kỳ. Và vào thế kỷ 19, khi đế quốc ấy, lúc này đang tan vỡ và đã suy yếu, nỗ lực hiện đại hóa chính nó, tràn vào ngôn ngữ này là những từ vựng thuộc ngôn ngữ hàng đầu châu Âu lúc đó, tiếng Pháp.

Tiếng Thổ Nhĩ Kỳ kiểu Ottoman thực sự là một ngôn ngữ thuộc về giới tinh hoa, được sử dụng bởi tầng lớp thượng lưu về chính trị và văn hóa của đế quốc đa sắc tộc này. Ngay đến những người thuộc giới tinh hoa trong quá trình trưởng thành cũng không nói ngôn ngữ này, mà nói một ngôn ngữ nào đó khác: tiếng Ả Rập hoặc có thể là tiếng Ba Tư (dù chính đế quốc Ba Tư cũng đã sụp đổ nhiều thế kỷ trước), tiếng Hy Lạp, tiếng Bulgaria, tiếng Kurd, tiếng Aram, tiếng Armenia, tiếng Albania - hoặc tiếng Thổ Nhĩ Kỳ. Vâng, cả tiếng Thổ Nhĩ Kỳ nữa, bởi bên cạnh biến thể kiểu Ottoman, vẫn còn tiếng Thổ Nhĩ Kỳ dân gian, được gọi là “tiếng Thổ Nhĩ Kỳ thô”. Ngôn ngữ này cũng vay mượn một cách tự do từ các ngôn ngữ khác, nhưng không tới mức cực đoan như tiếng Thổ Nhĩ Kỳ kiểu Ottoman, và về mặt ngữ pháp, tiếng dân gian vẫn luôn là chính nó hơn thứ tiếng kiểu Ottoman.

Điều đáng chú ý ở quá trình lâu dài này là thực tế rằng, trong rất nhiều thế kỷ, người Turk tỏ ra khá khiêm tốn về ngôn ngữ và văn hóa của họ. Họ dường như phải kính ngưỡng người Ba Tư và người Ả Rập, rất giống cách người La Mã cổ đại kính ngưỡng người Hy Lạp. Chỉ tới khi nước Cộng hòa Thổ Nhĩ Kỳ được thành lập vào năm 1923, người Turk mới rũ bỏ phức cảm tự ti của họ và trở nên tự hào về tất cả những gì mang tính cách “Turk” một cách đích thực. Và khi họ cảm thấy như vậy, họ phục thù.

II: TỪ OTTOMAN TỚI TIẾNG THỔ NHĨ KỲ HIỆN ĐẠI

Năm 1927, Tổng thống Mustafa Kemal, ngày nay được biết đến nhiều hơn với cái tên Atatürk, điều hành một cuộc họp quốc hội kéo dài 6 ngày liên tiếp và phát biểu trong tổng cộng 36 giờ đồng hồ. Đây là một bài phát biểu hoành tráng tới mức thậm chí ngày nay, khi nhắc đến nó, người ta chỉ cần dùng từ NUTUK - tức “Bài phát biểu (ấy)”. Nhưng nếu một chính trị gia thế kỷ 21 người Thổ Nhĩ Kỳ có một bài phát biểu, người ta sẽ không còn gọi bài phát biểu ấy là NUTUK; thay vào đó họ sẽ dùng từ SÖYLEV. Lý do không phải vì họ quyết định giữ riêng từ NUTUK cho bài phát biểu hoành tráng của Atatürk. Chỉ đơn giản là từ SÖYLEV đã trở thành từ bình thường hằng ngày để chỉ “bài phát biểu”.

Tại sao? Một cách tự nhiên, người ta sẽ nghĩ rằng đây hẳn là một trong những thay đổi tình cờ liên tục xuất hiện ở mọi ngôn ngữ. Nhưng đó không phải những gì đã diễn ra trong trường hợp này. Việc chuyển từ NUTUK, một từ được mượn từ tiếng Ả Rập, sang SÖYLEV, một từ dựa trên gốc tiếng Turk nhưng chưa tồn tại vào năm 1927, phản ánh một thứ gì đó hoàn toàn khác, chẳng hạn như một sự chuyển hóa triệt để của tiếng Thổ Nhĩ Kỳ trong khoảng 50 năm giữa thế kỷ 20.

Đến năm 1963, bài phát biểu tiếng Thổ Nhĩ Kỳ kiểu Ottoman của Atatürk chứa đầy những từ ngữ mà thế hệ mới không còn hiểu nổi, và nó cần được dịch sang tiếng Thổ Nhĩ Kỳ hiện đại. Nhưng chính việc dịch thuật này lại chứa những từ mới không bao giờ được ưa dùng, vì thế người ta phải phát hành một bản dịch mới năm 1986. Đối với thanh niên Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay, phiên bản năm 1927 nghe xa lạ không khác gì một tiểu luận học thuật tiếng Anh thế kỷ 17 trong cảm nhận của một người trẻ nói tiếng Anh. Chỉ trong hai thế hệ, tiếng Thổ Nhĩ Kỳ trải qua một quá trình biến hóa mà tiếng Anh đã phải mất 4 thế kỷ mới hoàn thành.

Biến hóa? Cách mạng thì đúng hơn. Và từ này thực sự là một cách dịch tốt hơn thứ chính người Turk gọi là: DIL DEVRIMI, nghĩa đen là “sự lật đổ ngôn ngữ”. Theo từ điển, DEVRIM là “một thay đổi về chất, nhanh, và triệt để”. Đối với tôi, điều này nghe giống một cuộc cách mạng. Nhưng vì một vài lý do, trong tiếng Anh, quá trình này được trao cho một cái tên phần nào ít bạo lực hơn, “cải cách ngôn ngữ”.

Tiếng Thổ Nhĩ Kỳ ở dạng viết khi đó cực kỳ cần được thay đổi. Vào giữa thế kỷ 19, tất cả sách và báo đều được viết bằng tiếng Thổ Nhĩ Kỳ kiểu Ottoman, tức hỗn hợp của tiếng Ả Rập, tiếng Ba Tư và tiếng Thổ Nhĩ Kỳ “thực”, một thứ đã hình thành trong nhiều thế kỷ của sự tiếp xúc gần gũi về văn hóa. Một người Turk điển hình khi cố đọc một tờ báo - giả thiết rằng người đó biết chữ, tuy thực tế khả năng này rất thấp - sẽ cảm thấy tờ báo ấy khó hiểu hệt như khi chúng ta đọc những văn bản pháp luật. Vào cuối thế kỷ 19 và trong những năm trước Chiến tranh Thế giới I, tình trạng này bắt đầu thay đổi ở mức độ nhất định. Các tác giả và nhà báo dần đưa nhiều từ thông dụng trong tiếng Thổ Nhĩ Kỳ vào các bài viết của họ. Họ cũng bắt đầu sử dụng ít cấu trúc ngữ pháp có nguồn gốc Ả Rập và Ba Tư hơn.

Sau đây là một ví dụ về hiện tượng thứ hai: một tác giả thời Ottoman sẽ sử dụng cụm từ ULÛM-İ TABİİYE để chỉ “khoa học tự nhiên”. ULÛM (“khoa học”) là một từ tiếng Ả Rập ở dạng số nhiều; từ ở dạng số ít của nó là İLİM. TABİİYE là một tính từ giống cái trong tiếng Ả Rập, mặc dù tiếng Thổ Nhĩ Kỳ không phân chia giống đực cái. Ngữ tố -i sau ULÛM được gọi là izafet, một bộ phận ngữ pháp có nguồn gốc tiếng Ba Tư, đóng vai trò kết nối tính từ với danh từ trước nó. Tuy nhiên, trong tiếng Thổ Nhĩ Kỳ “chính cống”, các danh từ được đặt sau tính từ và không cần có izafet. Việc tuyên bố rằng ULÛM-İ TABİİYE là tiếng Thổ Nhĩ Kỳ cũng khó hiểu như việc mặc nhiên cho rằng SCIENCES NATURELLES không chỉ là tiếng Pháp mà còn là tiếng Anh, mặc dù tiếng Anh hiếm khi đặt các tính từ sau danh từ và không bao giờ có quy tắc hợp giống hợp số cho tính từ*.

Đầu những năm 1900, nhiều tác giả không còn sử dụng cụm từ ULÛM-İ TABİİYE, thay vào đó họ ưa sử dụng cụm từ TABİİ İLİMLER hơn. Về mặt ngữ pháp, cụm từ này có tính Thổ Nhĩ Kỳ một cách hoàn hảo: tính từ đứng trước, có -LER để biểu thị dạng số nhiều, không có những thứ vô lý như giống đực, giống cái kiểu Ả Rập hay izafet kiểu Ba Tư. Nếu một người bán hàng trên vỉa hè ở Istanbul có cơ hội nói về “khoa học tự nhiên”, cụm từ này chắc chắn sẽ là những từ anh ta chọn. Bản thân các từ ấy vẫn là từ mượn từ tiếng Ả Rập, đó là sự thực, nhưng thế thì có gì đáng nói? Xét cho cùng, các từ tiếng Anh natural và sciences cũng là những từ mượn từ tiếng Pháp, và có gốc rễ sâu xa từ tiếng Latinh. Có ai phản đối không?

Trong những năm chiến tranh 1914-1923, khi sự tồn tại về chính trị của nước Thổ Nhĩ Kỳ đang bị đe dọa, ngôn ngữ này trở nên mờ nhạt, để rồi lại bất ngờ trở thành tâm điểm của sự chú ý không lâu sau khi nhà nước cộng hòa được thành lập. Bước chuyển triệt để đầu tiên là HARF DEVRİMİ hay “cách mạng chữ cái” vào năm 1928. Gần như chỉ trong một đêm, Atatürk đã thay các ký tự Ba Tư-Ả Rập bằng một bộ biến thể của bảng chữ cái Latinh được điều chỉnh để dành riêng cho tiếng Thổ Nhĩ Kỳ, kể từ đó trở thành bộ chữ bắt buộc trong tất cả các văn bản công và chính thức. Việc này được xem là một bước chuyển mang tính biểu tượng về lòng trung thành văn hóa của đất nước này, một động thái quay ngoắt 180° rời xa văn hóa Trung Đông, tiến lại gần văn hóa phương Tây. Năm kế tiếp, tiếng Ả Rập và tiếng Ba Tư bị loại bỏ khỏi chương trình học phổ thông và bị thay thế bởi các ngôn ngữ châu Âu. Việc này khiến các mối liên kết về văn hóa giữa Thổ Nhĩ Kỳ và phần còn lại của Trung Đông càng lỏng lẻo hơn. Mặc dù những người Thổ Nhĩ Kỳ theo phái bảo thủ cho đến nay vẫn than thở về hệ quả này, họ không phủ nhận được thực tế rằng việc thay đổi bảng chữ cái đã khiến việc viết và đọc tiếng Thổ Nhĩ Kỳ dễ dàng hơn rất nhiều.

Với việc bảng ký tự được sửa đổi và ngôn ngữ viết dần chuyển sang hướng văn nói thông thường ở Istanbul, Atatürk thực ra đã có thể dừng lại ở đó. Nhưng ông không phải kiểu người làm việc nửa vời - và chắc chắn không phải với tiếng Thổ Nhĩ Kỳ, một thứ mà ở mức độ nào đó là sở thích của ông. Atatürk cảm thấy phẫn nộ sâu sắc trước thực tế rằng tiếng Thổ Nhĩ Kỳ, ngay cả khi được sử dụng bởi những người nông dân khiêm nhường, công nhân nhà máy và các chủ cửa hàng, vẫn chứa đầy những từ mượn từ tiếng Ba Tư và tiếng Ả Rập. “Nước Thổ Nhĩ Kỳ phải giải phóng ngôn ngữ của nó khỏi cái ách của các ngoại ngữ”, ông viết như vậy vào năm 1930. Vào tháng Bảy năm 1932, Hiệp hội Ngôn ngữ Thổ Nhĩ Kỳ (trong tiếng Thổ Nhĩ Kỳ là Türk Dil Kurumu, viết tắt TDK) được thành lập, và vào cuối năm đó, nó khởi động chương trình “tổ chức sưu tầm từ vựng”, ủy ban trung ương của TDK phân phối tới các sĩ quan quân đội, công chức nhà nước, giáo viên trường phổ thông và bác sĩ trên toàn đất nước một quyển sách nhỏ giải thích cách thu thập từ ngữ có tính địa phương điển hình, cùng với những tờ giấy để viết các từ đó vào. Trong vòng một năm, hơn 35.000 từ mục khác nhau đã được thu thập. Thêm vào đó, gần 90.000 từ khác được tìm thấy trong các văn bản và từ điển cũ của các ngôn ngữ có mối liên hệ gần gũi với tiếng Thổ Nhĩ Kỳ, chẳng hạn như tiếng Azeri và tiếng Turkmen. Sau một cuộc kiểm tra có phần sơ sài, hai bộ sưu tập được hợp nhất, cùng với một số nguồn thứ cấp khác, thành một công trình được biết đến với cái tên Tarama Dergisi. Đây được chủ định là một nguồn dữ liệu để các chuyên gia sử dụng khi đề xuất từ vựng mới. Nhưng những người say mê chủ nghĩa thuần túy coi nó là một công trình để tham khảo và dùng nó theo ý riêng. Khi làm như vậy, họ quăng Thổ Nhĩ Kỳ vào tình trạng hỗn loạn về ngôn ngữ. “Trong một thời gian, tháp Babel đã tồn tại”, như Geoffrey Lewis, một chuyên gia nổi bật về chính sách ngôn ngữ Thổ Nhĩ Kỳ, phát biểu như vậy.

Tình trạng này cũng đi kèm những yếu tố khôi hài của nó, chẳng hạn như các cơ hội việc làm mới dành cho những “người thay từ” (substitutor): những biên tập viên bản thảo chuyên biệt, với công việc duy nhất là thay mọi từ ngữ có nguồn gốc từ tiếng nước ngoài bằng từ có nguồn gốc bản địa được liệt kê trong Tarama Dergisi. Nhưng vì cuốn sách này thường đề xuất một vài từ thay thế khác nhau, số lượng đôi khi lên tới hàng tá, và mọi người thay từ đều có thể tự do chọn theo ý mình, hy vọng lớn nhất của các độc giả tội nghiệp nằm ở việc người thay từ chọn thứ gì đó mà độc giả có thể hiểu - trong đó việc “hiểu” thường đồng nghĩa với việc dịch các từ mới trở lại tiếng Ả Rập, tiếng Ba Tư hoặc tiếng Pháp, tức những từ bị thay thế lúc đầu. Chính trong giai đoạn rối ren này, theo một giai thoại được kể đi kể lại dù không rõ có thật hay không, một tác giả người Thổ Nhĩ Kỳ đã được hỏi rằng ông nói được bao nhiêu ngôn ngữ. “Đó là tất cả những gì tôi có thể làm để theo kịp tiếng Thổ Nhĩ Kỳ,” người ta nói rằng ông đã trả lời như vậy.

Kemal Atatürk dạy bảng chữ cái La Mã ở Constantinople (Istanbul), khoảng năm 1928.

Tình trạng vô nguyên tắc này không phải kiểu tự do mà Atatürk trước đó đã hình dung, khi ông tuyên bố rằng tiếng Thổ Nhĩ Kỳ phải được “tự do và độc lập không kém gì nước Thổ Nhĩ Kỳ”. Thêm vào đó, ông không quan tâm mấy đến thứ ngôn ngữ sinh ra từ hiện tượng này, được biết đến với cái tên Öztürkçe. Trong một lần, tại một bữa tiệc trọng thể vào năm 1934, ông có một bài phát biểu được rà soát bởi một người thay từ đặc biệt sốt sắng, người đã thanh lọc tất cả ngoại trừ 5 từ mượn, và kết quả là bài phát biểu ấy nghe gần như tiếng nước ngoài. Theo các nhân chứng, phát biểu của Atatürk thực sự kỳ cục. (Và hãy cùng dành chút thương cảm cho thông dịch viên tội nghiệp, người đã phải dịch những lời của tổng thống để phục vụ những vị khách hoàng gia Thụy Điển tới dự tiệc.) Rõ ràng, câu chuyện ngôn ngữ này đã vượt ra khỏi tầm kiểm soát. Nhưng làm thế nào để quay đầu mà không bị mất mặt?

Đó hẳn là một phước lành từ Thượng Đế khi, vào năm 1935, Atatürk đột nhiên nhận được một bài viết 41 trang từ Vienna, chưa xuất bản, được viết bằng thứ tiếng Pháp tồi của nhà Đông phương luận Hermann Feodor Kvergić. Là một người Serbia gốc Bratislava, Kvergić lập luận rằng tiếng Thổ Nhĩ Kỳ là mẹ của mọi ngôn ngữ của loài người. Chứng ta không cần quan tâm tới căn cứ của lập luận này, bởi nó phi lý và nực cười đến mức không đáng để suy ngẫm - thứ gì đó liên quan tới việc người tiền sử nhìn thấy mặt trời và kêu lên đầy ngưỡng mộ, tiếng kêu này trở thành âm tiết đầu tiên của loài người, và vì thế giả thuyết của Kvergić có tên: Giả thuyết Ngôn ngữ-Mặt trời. Điểm đáng nói nhất ở đây là việc, nếu tất cả các từ của tất cả các ngôn ngữ đều bắt nguồn từ tiếng Thổ Nhĩ Kỳ, thì không cần phải thanh lọc những yếu tố vay mượn ra khỏi tiếng Thổ Nhĩ Kỳ nữa. Atatürk ngay lập tức nhìn thấy tiềm năng này, và theo một thành viên nổi bật của TDK: ngay khi vừa đọc xong tài liệu đó, ông ta nói, “Chính là nó! Tôi đã tìm thấy thứ tôi muốn!”

Các nhà sử học chưa thống nhất về việc Atatürk có thật sự tin vào giả thuyết kia hay chỉ xem nó như một phương kế để kiểm soát lại những thứ trước đó đã ra ngoài tầm kiểm soát. Chúng ta có nguồn thông tin đáng tin cậy về việc những phụ tá ngôn ngữ thân cận với ông ta đã được khuyến khích nghĩ ra nguồn gốc Thổ Nhĩ Kỳ cho những từ mà cho đến thời điểm đó vẫn được coi là bắt nguồn từ tiếng Ả Rập, tiếng Ba Tư, tiếng Pháp hoặc tiếng Hy Lạp. Ví dụ, từ ELEKTRİK đã được “chứng minh” là có nguồn gốc từ ngữ hệ Turk: từ YALTRIK trong tiếng Duy Ngô Nhĩ, một ngôn ngữ thuộc ngữ hệ Turk, mang nghĩa là “sáng loáng, tỏa sáng”. Nếu tiếng Pháp cũng có từ ÉLECTRIQUE, hẳn phải vì nó được mượn từ tiếng Thổ Nhĩ Kỳ! Một ví dụ khác: từ POLİGON (đa giác) bắt nguồn từ BOL, nghĩa là “dồi dào”, và GENIŞ, “rộng”, vì thế một đa giác là một thứ “có chiều rộng lớn”. Tất nhiên, tất cả những thứ này đều là thông tin giả. Không có một lý do khả dĩ nào để nghi ngờ nguồn gốc lịch sử của các từ ELEKTRİK và POLİGON, bởi gốc Hy Lạp của chúng là hiển nhiên và có thể được chứng minh một cách dễ dàng. Việc sửa đổi chúng là một “kiểu chính trị không có nổi một chút sự thật”*, được sử dụng thậm chí còn trước khi thuật ngữ này ra đời (avant la lettre, nguyên gốc tiếng Pháp - BT) và rất ít người sống ngoài Thổ Nhĩ Kỳ để ý tới nó một cách nghiêm túc.

Xét tổng thể ngôn ngữ Thổ Nhĩ Kỳ, sự thống trị ngắn ngủi của giả thuyết trên thực sự đặt một dấu lặng tạm thời cho những nhiệt huyết mang tinh thần chủ nghĩa thuần túy. Tuy nhiên, ở lĩnh vực thuật ngữ khoa học, Atatürk tiếp tục ủng hộ cuộc cải cách, và với lý do hợp lý. Bất kể trong toán học, y học, địa lý hay vật lý, phần lớn các thuật ngữ chuyên ngành đều thuộc tiếng Ả Rập. Tất nhiên, tiếng Ả Rập cũng là một phái sinh của tiếng Thổ Nhĩ Kỳ, ít nhất là theo cách nghĩ của những người tin vào Giả thuyết Ngôn ngữ-Mặt trời, nhưng trong thực hành, điều đó không khiến cho những thuật ngữ này dễ học hơn. Hơn nữa, nhiều thuật ngữ rõ ràng vẫn tuân theo kiểu Ottoman, với những trật tự từ kiểu Ả Rập và các izafet của tiếng Ba Tư (xem ví dụ về từ ULÛM-İ TABİİYE ở trên), những thứ không còn quen thuộc đối với thanh niên.

Cần thay đổi tình trạng này, Atatürk cảm thấy thế, và chính ông đã tiên phong, thông qua việc viết một cuốn sách có tên Geometri, được xuất bản ẩn danh vào năm 1937, trong đó các thuật ngữ hình học được thay thế bằng các từ thuần bản địa hoặc đôi khi - như người ta có thể nhận ra từ chính nhan đề cuốn sách - các từ trong ngôn ngữ châu Âu. Nhiều từ trong số này trở nên được ưa chuộng. Để tiếp tục ví dụ trước của chúng ta: để chỉ “hình đa giác”, trước đó vẫn được gọi là KESİRÜLADLÂ, ông không chọn từ POLİGON, bởi như vậy sẽ chỉ là việc thay thế một từ mượn tiếng Pháp-Hy Lạp bằng một từ tiếng Ả Rập, mà chọn từ ÇOKGEN. Đây là một từ ghép gồm ÇOK, nghĩa là “nhiều”, và GEN, nghĩa là… ờ thì, một cách chính thức, GEN bắt nguồn từ một từ tiếng Thổ Nhĩ Kỳ mang nghĩa “rộng”, như chúng ta vừa thấy ở trên, nhưng rất có khả năng việc GEN và GON (trong POLİGON) trông gần giống hoàn toàn không phải trùng hợp ngẫu nhiên.

Một lần nữa, giống như vào năm 1928, một cách tiếp cận bình tĩnh và hợp lý có vẻ đã giành được sự ủng hộ của mọi người. Chủ nghĩa thuần túy được áp dụng ở những lĩnh vực mà ở đó nó có ích, trong khi một chính sách kiểu mặc kệ (laisez-faire, tiếng Pháp trong nguyên gốc - BT) cho phép ngôn ngữ bình dân được phát triển dần dần một cách tự nhiên. Nhưng những người ủng hộ chủ nghĩa thuần túy triệt để vẫn âm thầm chờ đợi để quyết tâm tiến hành khi cơ hội xuất hiện. Và khi Atatürk qua đời vào năm 1938, họ nắm lấy cơ hội này. Lập luận rằng họ đơn giản chỉ định tiếp tục công việc của con người vĩ đại kia, những người theo chủ nghĩa thuần túy bắt đầu thanh tẩy ngôn ngữ ấy cứ như thể nó chưa bao giờ được thanh tẩy trước đó. Tốc độ họ đưa từ mới vào sử dụng có phần thua tốc độ của thời hỗn loạn giữa thập niên 30, nhưng sự thua kém về tốc độ được bù đắp, thậm chí còn hơn cả bù đắp, bằng độ dài của quãng thời gian họ được phép tiếp tục làm điều này: phần lớn những năm 1940 và một lần nữa là vào những năm 1960. Một phân tích thống kê về từ vựng trên các tờ báo chứng minh rằng phong trào chủ nghĩa thuần túy đã gây được tác động to lớn: tỷ lệ từ Thổ Nhĩ Kỳ thuần chất tăng từ 35% vào năm 1931 lên 61% vào năm 1965. Tỷ lệ từ tiếng Ả Rập, Ba Tư và “Ottoman” cộng lại giảm từ 59% xuống 31%. Các từ thuộc nguồn “khác”, đa phần là tiếng Pháp, tiếng Hy Lạp và gần đây hơn là tiếng Anh, dao động giữa hai mức 4% và 8%, và ở cuối giai đoạn này có xu hướng tăng lên. Điều mà những con số này che giấu là thực tế rằng nhiều từ tiếng Thổ Nhĩ Kỳ đã thay đổi nghĩa, đôi khi chỉ thay đổi tạm thời hoặc thay đổi nhiều hơn một lần.

Sự biến đổi này của tiếng Thổ Nhĩ Kỳ khiến nhiều người Turk bất mãn. Trong số những người bất mãn ấy, một số người có tư tưởng thủ cựu, tức những người cảm thấy rằng vinh quang thời hoàng kim của Đế quốc Ottoman đã bị bôi nhọ. Nhiều người khác đơn giản cảm thấy sự nhạy cảm với ngôn ngữ của họ đã bị tổn thương, và ta dễ dàng đồng cảm với họ về vấn đề này. Tồn tại một sự thật không thể phủ nhận những người theo chủ nghĩa thuần túy đã đi quá mục tiêu ban đầu của họ, tức mục tiêu giảm những điểm khác biệt giữa ngôn ngữ nói và viết đến mức tối thiểu, và thậm chí đi quá xa. Tuy nhiên, ngay cả việc đi quá xa ấy cũng có thể tạm chấp nhận được nếu họ thực hiện một cách khoan hậu uyển chuyển và bài bản như chuyên gia, nhưng họ đã không làm thế. Và ai dám kỳ vọng sự khoan hậu và trình độ chuyên gia từ chính những người mà một vài năm trước đó đã cần mẫn tạo dựng những từ nguyên giả mạo - hay như Lewis đã viết, “những người đã công khai nói ra những lời ngớ ngẩn đến thế mà không biết đỏ mặt”.

Không phải tất cả những thứ mới mẻ đều có khiếm khuyết, tất nhiên. Nhiều từ được sáng tạo một cách rõ ràng đến hoàn hảo, giống như các từ birdlore dùng để chỉ “điểu loại học” hay foreword dùng để chỉ “lời tựa” - thực sự đều là những từ theo tinh thần của chủ nghĩa thuần túy trong tiếng Anh thế kỷ 19, từ thứ hai là một thành công, từ thứ nhất không được như vậy. Những từ khác không phải là những sáng tạo mới, mà là những từ ngữ được hồi sinh sau một thời gian dài không được sử dụng. Điều này cũng đã xảy ra trong tiếng Anh trên một quy mô khiêm tốn: từ sibling (anh chị em) được tái sử dụng vào năm 1903 (là một cách chuyển ngữ rất thuận tiện cho từ GESCHWISTER trong tiếng Đức), sau nhiều thế kỷ vắng bóng trong ngôn ngữ này; nghĩa gốc của nó là “họ hàng”, “người thân”. Ngày nay, không một ai phản đối các từ foreword và sibling, và không một người nào nói tiếng Thổ Nhĩ Kỳ lại phản đối các từ tương ứng trong ngôn ngữ của họ.

Tuy nhiên, một nhóm các từ mới trong tiếng Thổ Nhĩ Kỳ là nhóm thiểu số lớn, đã được tạo ra một cách bất cẩn, thậm chí tùy tiện. Tiếng Thổ Nhĩ Kỳ yêu thích các hậu tố, vì thế không có bất cứ sự phản đối nào với việc sử dụng chúng để tạo ra từ vựng mới. Nhưng ít ra mọi chuyện sẽ vẫn tốt đẹp nếu những hậu tố này được áp dụng với sự thống nhất ở mức độ nhất định. Trong tiếng Anh, chúng ta mặc định rằng nếu -er hoặc -or được thêm vào sau một động từ, từ mới được tạo thành sẽ chỉ một người hoặc một vật nào đó thực hiện hành động được diễn đạt bởi động từ ban đầu. Ở phần trước trong chương này, khi tôi sử dụng từ người thay thế (substitutor), bạn biết rằng công việc của người này thay thế (substitute) thứ gì đó bằng một thứ khác. Bạn sẽ cảm thấy khó hiểu nếu người này được gọi là một substitute, một substitution (hành động thay thế) hay một substituting (dạng phân từ hiện tại của động từ subsitute). Hoặc, để lấy một ví dụ khác, bạn ngay lập tức hiểu rằng thứ gì đó rehydraiable sẽ có thể được làm ẩm một lần nữa*, và bạn có thể buộc tội tôi một cách chính đáng vì đã nghịch ngợm một cách vô trách nhiệm với ngôn ngữ yêu quý của bạn nếu như, thay vì sử dụng từ trên, tôi áp đặt các từ như rehydratesome, rehydratory hoặc rehydratesque, chưa kể đến từ rehydratal.

Nhưng đây chính xác là điều đã xảy ra trong tiếng Thổ Nhĩ Kỳ. Lấy một ví dụ: vì gốc YAZ nghĩa là “viết”, bất cứ ai cũng sẽ thấy rõ rằng YAZIM, YAZIN và YAZIT hẳn phải có liên hệ với nhau về mặt ngữ nghĩa. Nhưng không có một cách nào để luận ra rằng chúng mang nghĩa lần lượt là “đánh vần”, “văn chương” và “văn khắc”. Các hậu tố được áp đặt một cách tùy tiện. Những ví dụ này và nhiều ví dụ nữa nằm trong số những lý do chính tại sao cuốn sách của Lewis về cuộc cải cách ngôn ngữ này có tựa đề là Thành công thảm họa (A Catastrophic Success): cuộc cải cách này đã gây hại đáng kể cho ngôn ngữ Thổ Nhĩ Kỳ. Tất nhiên, các thế hệ mới trưởng thành cùng với ngôn ngữ này sẽ coi những từ mới này là đương nhiên mà không nhận ra rằng chúng là từ mới, cho đến khi họ tìm đến văn chương trong quá khứ. Nhưng bất cứ ai đã học và yêu tiếng Thổ Nhĩ Kỳ vào thời gian cuộc cải cách này lên đến đỉnh điểm hẳn sẽ trải qua một giai đoạn dài bối rối và khổ não.

PHẢN KHÁNG CỦA GIỚI NGÔN NGỮ HỌC

Nửa đầu của chương này, nói về việc tiếng Thổ Nhĩ Kỳ kiểu Ottoman trở thành một ngôn ngữ lai tuyệt đẹp, mô tả một quá trình mà nhiều ngôn ngữ đã trải qua, trong đó có tiếng Anh. Nhưng nửa sau lại mô tả một ngoại lệ: hiếm khi nào những người theo chủ nghĩa thuần túy lại thành công như những gì họ đã đạt được với tiếng Thổ Nhĩ Kỳ trong thế kỷ 20 (và càng hiếm khi nào người ta lại có thể làm việc tùy tiện đến như thế). Đây là một câu chuyện đáng chú ý, và nó dấy lên một vấn đề thú vị về tính khả thi của việc can thiệp vào ngôn ngữ.

Khi những nhà mô phạm ngữ pháp rởm đời, những tay bói lông tìm vết về ngữ nghĩa, những người bắt bẻ cách phát âm và những người yêu ngôn ngữ có góc nhìn lý tưởng hóa khác phản đối rằng các nhà ngôn ngữ học không nỗ lực đủ nhiều để chặn đứng sự “thoái hóa” của tiếng Anh, tiếng Đức, tiếng Pháp hay bất cứ ngôn ngữ nào khác, câu trả lời ngay tức thì của các nhà ngôn ngữ học là họ không thể lái ngôn ngữ theo bất cứ hướng nào một cách có chủ định. Những người trong giới hàn lâm nhìn chung tin rằng “khoa học là tìm hiểu xem mọi thứ đang như thế nào, chứ không phải mọi thứ phải như thế nào”, nhưng các nhà ngôn ngữ học đi xa hơn một chút và phát biểu rằng việc cố gắng can thiệp là cực kỳ vô nghĩa. Họ lập luận rằng cộng đồng những người sử dụng ngôn ngữ luôn có tính tự chủ và vì thế sẽ không tuân theo.

Câu chuyện của tiếng Thổ Nhĩ Kỳ dường như mâu thuẫn với ý kiến cho rằng sự phản kháng của giới ngôn ngữ học là một nỗ lực vô ích. Người Turk ngày nay có thể không sử dụng ngôn ngữ theo đúng cách mà TDK muốn họ sử dụng, nhưng không thể chối bỏ sự thật rằng tổ chức rỗi hơi chính thống này đã gây ra tác động to lớn. Đặc biệt trong lĩnh vực từ vựng, ảnh hưởng của TDK lên ngôn ngữ, bất kể người ta có thích ảnh hưởng ấy hay không, là vô cùng lớn và lâu dài.

Tôi có thể đưa ra hai cách giải thích cho sự mâu thuẫn này.

Khi nước cộng hòa non trẻ ấy được thành lập trên những đống đổ nát của Đế quốc Ottoman đa ngôn ngữ và đa sắc tộc, người ta cần thiết kế ra một thứ chủ nghĩa dân tộc Thổ Nhĩ Kỳ kiểu mới. Một ngôn ngữ “thuần chất Thổ Nhĩ Kỳ”, với ít từ mượn hơn, trở thành một trong những yếu tố tối quan trọng của dự án kiến thiết đất nước này. Nói cách khác, ngay từ khi khởi đầu, người ta đã có nhiệt huyết đáng kể đối với việc cải cách ngôn ngữ. Điều này có vẻ kỳ lạ đối với những người nói tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Đức và vân vân, trong thế kỷ 20, nhưng thực tế là các ngôn ngữ ấy cũng trải qua một giai đoạn tương tự vài thế kỷ trước. Những ngôn ngữ này không phải lúc nào cũng có bản chất thuần túy chủ nghĩa, nhưng chắc chắn cũng có mức độ chuẩn tắc không kém tiếng Thổ Nhĩ Kỳ*. Những người ở Đông Âu, nơi nhiều ngôn ngữ đến tận thế kỷ 19 mới trải qua giai đoạn này, có thể hiểu được nhiệt huyết trên dễ hơn.

Một giải thích khác, phần nào lý giải được vấn đề, là có thể nước Cộng hòa Thổ Nhĩ Kỳ ngay từ ngày đầu đã khá độc đoán. Nó bước qua một phần tư thế kỷ đầu tiên trong lịch sử tồn tại của chính nó mà không có một cuộc bầu cử đa đảng nào và đã chứng kiến một vài cuộc đảo chính quân sự. Trong nhiều năm, chính phủ kiểm soát phát thanh và sau đó cả truyền hình; tất cả sách giáo khoa đều chịu sự phê chuẩn của cơ quan có thẩm quyền. Trong những năm gần đây, tổng thống được bầu lên qua hình thức dân chủ đã phát triển một đường lối ngày càng chuyên chế. Ở một môi trường như vậy, việc thực thi thẩm quyền đối với ngôn ngữ có thể khả thi hơn rất nhiều so với ở một xã hội nơi các thế lực thị trường đóng vai trò tối cao và ít chính trị gia dám đi ngược lại ý muốn của các cử tri của họ. Thật vậy, Tổng thống Erdoğan vào tháng Năm năm 2017, sau một thời gian dài, đã có nỗ lực chính thức đầu tiên trong việc thanh tẩy tiếng Thổ Nhĩ Kỳ: ông ra lệnh cho bộ trưởng thể thao của mình thay từ Latinh arena bằng từ stadyon - có gốc tiếng Pháp, nhưng rõ ràng người ta có cảm giác từ này theo cách nào đó lại “Thổ Nhĩ Kỳ” hơn - trong tên của tất cả các sân vận động bóng đá.

Như vậy, các nhà ngôn ngữ học phương Tây rất có thể đã đúng: họ không có phương cách nào để lèo lái con đường phát triển của ngôn ngữ. Nhưng điều này đúng ở một không gian và thời gian nhất định; nó không phải là một chân lý phổ quát.

16 Tiếng Java

BASA JAWA

95 triệu người sử dụng

Tiếng Java được sử dụng ở Trung và Đông Java, gần như hầu hết được sử dụng làm ngôn ngữ thứ nhất. Hàng triệu người Java ngày nay sống ở các đảo khác của Indonesia, trong khi các nhóm nhỏ hơn đã di cư sang Malaysia, Suriname, Hà Lan và Ả Rập Xê Út.

TỰ ĐỊNH DANH BASA JAWA, thông tục là CARA JAWA (nghĩa là “cách của người Java”).

NGỮ HỆ Ngữ hệ Nam Đảo, nghĩa là “các đảo ở phía Nam”. Gần như tất cả các thành viên trong ngữ hệ này, bao gồm cả tiếng Java, đều thuộc ngữ chi Polynesia. Các ngôn ngữ này đa phần được nói ở Indonesia (ngoại trừ New Guinea), Philippines, Malaysia và khắp nơi ở vùng Thái Bình Dương, ngoại trừ Madagascar.

BỘ KÝ TỰ Bảng chữ cái Latinh hầu như đã thay thế hoàn toàn các ký tự Java và Ả Rập. Bảng chữ cái Latinh cho ngôn ngữ Java được xây dựng ở đảo Java vào khoảng thế kỷ 9, chịu ảnh hưởng từ các ký tự Ấn Độ trong văn học tôn giáo tiếng Hindi và văn học Phật giáo (xem chương 6). Ký tự Ả Rập du nhập vào tiếng Java qua những tín đồ Hồi giáo từ thế kỷ 13.

NGỮ PHÁP Danh từ và động từ trong tiếng Java không bị biến cách theo cách, số, giống hay thì ngữ pháp. Tuy nhiên, tiền tố, trung tố và hậu tố được sử dụng cho một vài mục đích ngữ pháp khác, ví dụ như việc hình thành thể bị động. Việc láy từ (tức sự lặp lại một phần hoặc toàn bộ một từ) đóng một số vai trò, bao gồm việc hình thành các dạng số nhiều và tạo danh từ dựa trên tính từ. Trái với các mô thức thường thấy, tiếng Java đã mất mạo từ xác định của nó.

PHÁT ÂM Sáu âm vị nguyên âm. Vì 4 trong số 6 âm vị nguyên âm này có thể được phát âm theo 2 cách khác nhau, tùy thuộc vào vị trí của chúng trong từ, người ta có thể nghe thấy 10 nguyên âm khác nhau. Ngôn ngữ này có 21 phụ âm khác nhau, một số trong đó hiếm gặp trong ngôn ngữ Nam Đảo đến nỗi nhiều nhà ngôn ngữ học tin rằng chúng là kết quả của ảnh hưởng từ tiếng Phạn.

TỪ MƯỢN Chủ yếu từ tiếng Phạn. Cũng mượn từ tiếng Ả Rập, tiếng Hà Lan và tiếng Mã Lai. Các ví dụ là BASA (ngôn ngữ), KAUM (nhóm người), AMTENAR (công chức) và BERITA (tin tức).

TỪ CHO MƯỢN Rất ít, và hầu như dùng để chỉ các hiện tượng văn hóa địa phương như gamelan (dàn nhạc cụ gõ truyền thống gamelan ở Java và Bali), kris (gươm có lưỡi lượn sóng đặc trưng của Indonesia) và wayang (rối bóng kiểu Java).

SÂN NHÀ Trong 20 ngôn ngữ Babel, tiếng Java có “sân nhà” nhỏ nhất xét về mặt diện tích địa lý: dưới 100.000 km^2, xấp xỉ diện tích của Hungary hoặc bang Wyoming ở Hoa Kỳ. Java là một vùng rất màu mỡ và mật độ dân số cao, với khoảng hơn 1.000 người/ km^2.

Nói kiểu tôn trọng, nói kiểu coi thường

Khi một học giả viết bài báo cho một tập san học thuật, chúng ta thường không nghĩ rằng ông ta sẽ sử dụng thứ ngôn ngữ khắc nghiệt. Tuy nhiên, đó lại chính xác là điều nhà văn tự học người Hà Lan Jan Brandes đã làm vào năm 1889. Trong phần bàn luận của ông về tiếng Java, ông nói đến một “hiện tượng bệnh hoạn”, “một cục bướu”, đối với tâm trí ông nó là một thứ “cực kỳ giả dối” và “được mưu tính qua công việc giảng dạy ra vẻ mô phạm”. Những lời lẽ nặng nề, vào ngày ấy và kể cả bây giờ. Nhưng thứ thu hút sự giận dữ của Brandes không phải là toàn bộ ngôn ngữ Java. Đó là một phong cách cụ thể, hay, như một tên gọi khác của nó, một “ngữ vực” của ngôn ngữ ấy - phong cách trang trọng, được gọi là krama. Một ngữ vực trang trọng có thể là một nét đẹp nếu người nói được tự do áp dụng nó khi họ thấy thích hợp. Nhưng không như tiếng Anh và đa số các ngôn ngữ khác, tiếng Java không được tự do như thế. Vô vàn tình huống xã hội dứt khoát đòi hỏi việc sử dụng krama. Brandes nhận thức sâu sắc tình trạng này, và nó khiến ông tức điên.

Người ta có thể có xu hướng cảnh giác với một người châu Âu dùng những lời lẽ cay độc khi viết về văn hóa của một quốc gia từng bị nô dịch và bóc lột bởi chính những đồng bào của người đó. Tuy nhiên, Brandes dường như đã phát hiện ra điều gì đó quan trọng. Thứ nhất, ông nhìn chung đánh giá cao ngữ vực cơ bản, suồng sã của tiếng Java. Và sự khinh miệt của ông đối với krama cũng xuất hiện ở những nhà quan sát không phải thực dân. Vào năm 1980, nhà lịch sử, nhà khoa học chính trị và cũng là chuyên gia về Indonesia, Benedict Anderson, gọi đây là “một bước phát triển cực đoan trong ngôn ngữ học”, bổ sung rằng “chúng ta sẽ không sai… khi tiếp nhận phần lớn quan điểm của Brandes”. Nhiều người ở ngay Indonesia cũng không có thiện cảm với tiếng Java, và krama là một trong những thứ khiến họ có thái độ như vậy. Một phong trào tiếng Java, với mục tiêu không gì khác ngoài việc loại bỏ krama, nổi lên từ giữa những năm 1910. Nó chỉ tồn tại một thời gian ngắn và không thành công, nhưng ác cảm của nó đối với ngữ vực trang trọng này đã để lại dấu ấn trên chính sách ngôn ngữ của Indonesia sau này.

NHỮNG SẮC ĐỘ TINH VI CỦA TÍNH TRANG TRỌNG

Vậy, có vấn đề gì với krama? Tại sao nó gây khó chịu quá mức cho quá nhiều người trong thời gian quá dài đến như vậy?

Tất nhiên, không có gì đặc biệt trong việc tiếng Java cho phép những người nói nó chọn các mức độ trang trọng và lịch sự khác nhau. Tất cả các ngôn ngữ đều như vậy. Trong tiếng Anh, mọi người đều hiểu sự khác biệt giữa, ví dụ, I beg you pardon (Làm ơn hãy nhắc lại) và What? (Cái gì?) hay Huh? (Hả?). Bạn có thể gọi cùng một người đàn ông là Mr Jones (Ông Jones, gọi bằng họ cùng với từ “Ông”), Trevor (gọi thẳng tên riêng) hay mate (anh bạn), và giản lược một cách suồng sã cụm từ is not (không phải là) thành isn’t hoặc thậm chí ain’t. Trong hầu hết các ngôn ngữ châu Âu, các từ dùng để chỉ ngôi thứ hai (đặc biệt ở dạng số ít) có ít nhất hai dạng khác nhau, một dạng trang trọng, lịch sự hoặc thận trọng và dạng còn lại không như thế.

Những thứ như vậy được áp dụng triệt để hơn ở phần lớn Đông Nam Á và Đông Á. Tại đây, những ý tứ và thanh điệu đa dạng, giữa thô lỗ và lịch sự đã ăn sâu vào các quy tắc ngôn ngữ nghiêm ngặt hơn nhiều so với các nguyên tắc quen thuộc với người phương Tây. Ví dụ, trong tiếng Nhật, một loạt hậu tố và cách chia động từ khác nhau có thể biểu đạt sự kính trọng hoặc khiêm nhường, tính lịch sự hoặc tính trang trọng. Tiếng Hàn Quốc cũng bao gồm nhiều tầng chẳng kém gì bột ngàn lớp: các động từ biểu hiện 7 mức trang trọng khác nhau, 5 mức trong số đó được dùng trong ngôn ngữ hằng ngày, và 2 mức còn lại vẫn thường được bắt gặp trong văn chương và phim truyền hình. Và như chúng ta đã thấy ở chương 20, các đại từ nhân xưng trong tiếng Việt có nghĩa liên quan tới địa vị như “chị”, “em”, “bạn” và “ông”. Bất kể là tiếng Thái, tiếng Khmer, tiếng Miến Điện hay tiếng Trung thời trước cách mạng, tất cả những ngôn ngữ này đều biểu hiện những sắc độ tinh vi của tính trang trọng, thứ khiến các đại từ tu và vous trong tiếng Pháp phải xấu hổ - và tiếng Anh thậm chí còn chẳng có những thứ ấy. “Tuy nhiên, không một ngôn ngữ nào trong các ngôn ngữ trên xây dựng được một hệ thống đa tầng, bao quát như tiếng Java”, theo chuyên gia và cũng là người nói tiếng Java bản ngữ, Soepomo Poedjosoedarmo.

Như vậy tồn tại một hệ thống ngôn ngữ trang trọng đa tầng và bao quát đến mức bất thường - thế thì có gì đáng nói? Nhiều ngôn ngữ có các hệ thống cực kỳ phức tạp theo kiểu nào đó. Tiếng Tsez, được sử dụng ở một góc xa xôi miền Nam nước Nga, được cho là có một hệ thống 64 cách, và có vẻ không ai bận tâm, mặc dù nó ít nhất cũng có tính bắt buộc ngang với krama. Tại sao tranh cãi ồn ào lại xảy ra ở Indonesia?

Hãy cùng xem xét kỹ hơn hệ thống ngôn ngữ Java. Nguyên tắc cốt lõi của ngôn ngữ này là thứ này: từng từ trong bộ từ vựng đều phải thuộc một trong năm nhóm. Các nhóm này thể hiện rất nhiều mức trang trọng hoặc lịch sự khác nhau, với ngoại lệ duy nhất là nhóm ngoko (phát âm với một âm /ng/ như trong từ singer (ca sĩ)). Ngoko là cốt lõi của ngôn ngữ Java. Nó là thứ mọi đứa trẻ đều học, nó là thứ mọi người nói ngôn ngữ này đều biết, và nó có khả năng, về lý thuyết, biểu đạt bất cứ suy nghĩ nào. Những người vận động chống krama ở thời điểm một thế kỷ trước đây chỉ nói ngoko, và họ vẫn có thể diễn đạt rõ ràng và dễ hiểu đến mức hoàn hảo - chưa kể còn có thể khiếm nhã đến mức gây sốc đối với những đồng bào Java của họ.

Điều này không có nghĩa rằng các từ ngoko suồng sã như kiểu trong tiếng Anh bloke là từ suồng sã để chỉ “người đàn ông” hay boob là từ suồng sã để chỉ “ngực phụ nữ”. Đại đa số các từ trong nhóm này có tính trung lập tới mức hoàn hảo và có thể được sử dụng một cách tự do trong bất kỳ cuộc nói chuyện nào.

Xét về mặt này, ngoko giống tiếng Anh người ta vẫn dùng hằng ngày: chúng ta nói cat (mèo), read (đọc) hoặc near (gần) và sẽ chẳng ai lấy đó làm lạ. Tuy nhiên, trong tiếng Java, khoảng 1.000 từ trong số những từ bình thường này đều có từ đồng nghĩa với chúng ở dạng trang trọng, và chính những từ này được người ta gọi chung là krama. Để tỏ thái độ trang trọng, bạn phải sử dụng chúng. Trong tiếng Anh, chúng ta có thể thay cat, read và near bằng feline, peruse và in the proximity of, nhưng ngay cả những gã hợm hĩnh đến mức không ai chịu đựng được cũng không phản đối những từ thông dụng, bởi chính những từ ấy cũng không khiến một văn bản trở nên thông tục hay suồng sã. Điểm khác biệt của tiếng Java nằm ở ngay điểm này. Trong một tình huống trang trọng, ví dụ như trong một phiên tòa, bạn hoàn toàn không được phép sử dụng bất cứ từ ngoko nào có từ krama đồng nghĩa với nó*. Và không phải chỉ trong bối cảnh đặc biệt vừa nêu thì những từ ngoko mới bị xếp vào cấm kỵ. Krama là phong cách được lựa chọn trong bất cứ cuộc nói chuyện nào giữa những người lạ.

Nguyên tắc trang trọng: người phụ nữ quý tộc người Java ở thế kỷ 19 này sẽ gọi người hầu của mình bằng một nhóm từ vựng, và được đáp lại bằng một nhóm từ vựng khác - và lưu ý cả ngôn ngữ cơ thể.

Trong các từ điển tiếng Java, tất cả những từ nào không có tính trung-lập-trong-mọi-trường-hợp sẽ được gán nhãn theo phong cách của chúng. Ví dụ, trong vài trang đầu, chúng ta tìm thấy ABANG, ADOH, ADOL và AGAMA (lần lượt mang nghĩa “đỏ”, “xa”, “bán”, và “tôn giáo”) được gắn mác ng, chỉ ngoko. Các từ tương ứng với chúng nhưng theo phong cách krama được chỉ định trong ngoặc đơn: ABRIT, TEBIH, SADÉ và AGAMI. Khi chúng ta tìm sang mục từ ABRIT, chúng ta tìm thấy chú thích “đỏ; kr cho abang”. Tiện đây, xin lưu ý rằng một số cặp từ ngoko-krama khá giống nhau (AGAMA - AGAMI), trong khi những cặp từ khác hoàn toàn khác nhau (ADOH - TEBIH).

Ký tự truyền thống của tiếng Java, được biết đến với cái tên Aksara Jawa, vẫn được bảo tồn ở Indonesia. Ở đây, một em nhỏ ở Yogyakarta đang được dạy các chữ in trên một tấm giấy phát trên phố.

Giữa ngoko và krama, tồn tại một mức thứ ba, mức trung gian, được gọi là madya, nghĩa đen là “ở giữa”. (Ba phong cách này thường được gọi là tiếng Java cao, trung và thấp.) Mặc dù mức thứ ba này đa phần là hỗn hợp của các từ krama và đuôi kiểu ngoko, nó cũng có 35 từ của riêng nó. Các từ điển gán nhãn md cho những từ này. Ví dụ, dưới từ AMPUN, chúng ta không chỉ tìm thấy nghĩa của nó, tức nghĩa “không (làm gì đó)”, mà còn tìm thấy dòng chữ “md cho AJA”. Tiếp đến, mục từ cho AJA cho chúng ta biết rằng phiên bản krama của nó là SAMPUN. Tồn tại không dưới 3 từ cùng mang nghĩa “không (làm gì đó)”, mỗi từ theo một phong cách. Từ thấp đến cao, chúng lần lượt là: AJA -AMPUN - SAMPUN.

Hai nhóm phong cách khác là “krama cao” (krama inggil), bao gồm gần 300 từ, và “krama khiêm nhường” (krama andhap), gồm chỉ khoảng 20 từ. Nhưng dù có tên như vậy, hai nhóm từ vựng này có thể được dùng không chỉ ở bậc krama, mà còn trong bất cứ bậc nào trong 3 bậc trang trọng kia (ngoko, madya, krama). Việc sử dụng các từ krama cao có hàm ý thể hiện sự kính trọng dành cho người được nhắc đến, bất kể anh ta hoặc cô ta là người nhận bưu phẩm hay một bên thứ ba nào đó, có mặt hay vắng mặt. Không chỉ những người đáng kính mới được nhắc đến bằng một từ krama cao; vinh dự tương đương cũng được phung phí cho những hành động, phụ tá và đồ đạc của người đó. Vì thế, nếu chúng ta nói (bằng tiếng Java) về hành động “tắm” của người đó, chúng ta không được dùng động từ bình thường như ADUS; thay vào đó, động từ krama cao SIRAM được dùng đến. Tương tự, “người hầu” đang vội đi vào để lau khô, rắc phấn và mặc quần áo cho con người được trọng vọng vừa tắm xong kia không chỉ là một BATUR (từ ngoko) và thậm chí không phải là một RÉNCANG (từ krama), mà là ABDI, vì đó là từ chính xác duy nhất thuộc nhóm krama cao. Các nhà ngôn ngữ học gọi nhóm này là “kính ngữ” - những từ trao vinh dự.

Cuối cùng, krama khiêm nhường, có thể được mô tả như hình ảnh phản chiếu về mặt chức năng của krama cao. Công việc của những từ được gọi là “khiêm ngữ” này không phải là thể hiện sự kính ngưỡng cho Đức Ông hay Đức Bà, mà để nhấn mạnh vị thế bé nhỏ của người nói và những người ở thứ bậc thấp hơn. Hãy tưởng tượng nó như một kiểu nói mà những người theo Công giáo liên tục sử dụng khi đứng trước lễ ban thánh thể, “Chúa, con không xứng đáng được đón nhận Người”.

MỘT NGÔN NGỮ ĐÁNG SỢ

Bất cứ khi nào bạn nói tiếng Java với ai đó không quen thân, bạn phải sử dụng các từ trang trọng: krama, hoặc đôi khi madya. Bất cứ khi nào bạn nói với hoặc nói về ai đó ở một địa vị xã hội cao hơn (ví dụ, nhiều tuổi hơn), nguyên tắc ứng xử sẽ đòi hỏi bạn sử dụng các từ thể hiện sự kính trọng (krama cao) khi nhắc đến họ và, ngược lại, các từ thể hiện sự phục tùng (krama khiêm nhường) khi nói đến chính mình và những người khác ở địa vị thấp hơn. Và thể hiện sự trang trọng và kính ngưỡng không chỉ nằm ở việc lựa chọn từ ngữ cẩn thận: nhiều khía cạnh của các hành vi phi ngôn ngữ cũng được quy định một cách nghiêm ngặt hơn những nguyên tắc quen thuộc với người phương Tây. Krama gắn liền với một bộ quy tắc ứng xử phức tạp áp đặt cách ngồi, đứng, đi, chỉ, nắm tay, ánh nhìn, đón chào mọi người, cười và ăn mặc -một ví dụ của bộ quy ước này là bức ảnh về người phụ nữ quý tộc ở trên.

Ngay đối với những người Java, việc tuân thủ những quy tắc đa dạng này cũng không hề dễ dàng. Những nguyên tắc văn hóa cơ bản có thể đã được khắc sâu vào tâm trí, nhưng việc sử dụng chính xác tất cả những từ đồng nghĩa đồng thời giữ được tốc độ nói trôi chảy là một nghệ thuật mà nhiều người không thể thuần thục nổi. Nó đòi hỏi phải luyện tập nhiều và là một chỉ dấu rõ ràng về tầng lớp xã hội của một người. Sự trôi chảy trong việc sử dụng krama, trước đây và thậm chí cả ngày nay ở một số nơi, là một tài sản văn hóa ban cho người nói sự danh giá đáng kể - ở mức độ nào đó giống việc tuân thủ một cách thống nhất việc phân biệt who và whom trong tiếng Anh, nhưng hơn thế gấp trăm lần. Thiếu kỹ năng sử dụng tốt krama, nhiều người Java có điều kiện giáo dục thấp hơn chỉ vừa đủ dám lên tiếng trước mặt những người có địa vị xã hội cao hơn họ. Ngay cả ở Indonesia, hoàn toàn không phải một quốc gia của những người ăn to nói lớn, người Java cũng được xem là rụt rè và nhút nhát. (Các nhóm sắc tộc lân cận, nói tiếng Sundan, Bali và Madur cũng có tiếng rụt rè và nhút nhát như họ, và các hệ thống ngôn ngữ trang trọng của họ cũng phức tạp gần bằng tiếng Java.)

Như vậy, krama không chỉ phản ánh bản chất tôn ti của xã hội Java, nó còn củng cố bản chất ấy. Và đó chính xác là lý do vì sao các trí thức Indonesia oán giận nó vào một thế kỷ trước. Đây là một trích dẫn điển hình vào năm 1918: “Giờ đây Đấng Tạo hóa đã mang ánh sáng tới phương Đông đang ngủ say, việc tiếp tục sống dưới tình trạng bất bình đẳng vô lý và không thể dung thứ được đã không còn phù hợp… việc vứt bỏ krama không chỉ là điều đa số chúng ta ao ước mà thậm chí còn là điều cần thiết.” Hai năm trước đó, một nhà hoạt động xã hội tiêu biểu cho quyền độc lập đã phát biểu rằng, để thay đổi “tâm trí của người Java”, ngôn ngữ của họ cần được thay đổi. Có lẽ nó thậm chí phải bị tiêu diệt, ông bổ sung ý này sau khi suy nghĩ thêm.

THẾ PHẨM GIẢ

Nhiều hiện tượng ngôn ngữ khiến người ta hoang mang vẫn thường xuất hiện một cách tự nhiên trong quá trình phát triển của một ngôn ngữ. Điều này không đúng với trường hợp của krama. Nếu ngữ vực trang trọng này và việc sử dụng nó một cách bắt buộc phản ánh và củng cố được hệ thứ bậc xã hội ở đảo Java, thì lý do là: nó được thiết kế cho mục đích ấy, bởi những người vừa có nhiều lợi ích cá nhân từ hệ thứ bậc đó, vừa được hỗ trợ lẫn đồng mưu bởi một thế lực bên ngoài, một thế lực vô cùng muốn duy trì tình trạng hiện tại.

Trong thế kỷ 14 và 15, hòn đảo này là vùng đất của một đế quốc hùng mạnh và có nền văn hóa đã phát triển đến mức tinh hoa, mang tên Majapahit, và vùng chịu ảnh hưởng của đế quốc này bao gồm phần lớn quần đảo Indonesia và bán đảo Malaysia. Sau năm 1500, bắt đầu tình trạng suy thoái nhanh và đột ngột. Các cuộc chiến tranh và tàn sát liên miên không dứt dẫn đến nạn đói và tình trạng di cư. Công ty Đông Ấn Hà Lan đã góp phần trầm trọng hóa tình trạng hỗn loạn trên và thu được lợi ích lớn từ đó, nhưng xét một cách công bằng, họ không phải là những người hành động đầu tiên, cũng không phải là những người duy nhất thực hiện những tội ác tày trời. Trong Thời kỳ Tăm tối này, Java bị tàn phá triệt để đến mức ngày nay chúng ta phải dựa vào các tài liệu hầu như chỉ được tìm thấy ở các hòn đảo lân cận để có được thông tin về Thời kỳ Hoàng kim trước đó. Còn ngay tại Java, vô cùng ít tài liệu tồn tại được qua Thời kỳ Tăm tối.

Vào giữa thế kỷ 18, hòn đảo này ở trong tình trạng tồi tệ: bị khuất phục về chính trị, bần cùng về kinh tế, tàn lụi về văn hóa. Đế quốc vĩ đại ngày xưa đã bị lãng quên cùng với văn chương của nó, được viết bằng một ngôn ngữ mà chúng ta ngày nay gọi là tiếng Java cổ. Tầng lớp tinh hoa của triều đại này đã bị nhóm người thực dân Hà Lan tước bỏ mọi quyền lực, nhưng bất chấp sự bất lực của họ, hay đúng hơn là chính vì sự bất lực này, giới quý tộc và quan lại gán những ý nghĩa hết sức quan trọng cho việc được đối xử một cách tôn kính bởi những thường dân. Chính nhu cầu về sự kính trọng, sự đúng mực và nguyên tắc ứng xử này đã dẫn đến không phải sự hồi sinh của ngôn ngữ cổ điển, một thứ không còn có thể tìm thấy, mà là việc tạo ra krama và các ngữ vực khác. Đây là một sự hồi sinh có tính chất thế phẩm của một truyền thống đã bị xóa bỏ hoàn toàn; không thực sự cổ xưa, mà chỉ giả cổ, giống dòng chữ Ye Olde Te Shoppe, giả tiếng Anh thời Trung Cổ. Giới tinh hoa người Java đã thực hiện được mánh lừa này một cách ngoạn mục: krama được ưa chuộng và trở thành “ngôn ngữ cổ mới”, nói một cách mỉa mai là vậy.

Ký tự truyền thống của tiếng ]ava cũng được sử dụng trong truyện cổ về những nàng tiên cá và chàng thiên mã - hoặc ít nhất trong nghệ thuật đại chúng, ví dụ như hức tranh này của O’ong Maryono.

Làm sao điều đó xảy ra được? Tại sao những thường dân người Java lại thuận theo trò rõ ràng là giả mạo này khi giới tinh hoa bản địa của họ đã trở thành những con rối thuộc địa, không hơn không kém? Một phần câu trả lời là người ta đã mong đợi một phong cách đặc biệt để biểu đạt sự trang trọng và kính ngưỡng, thay vì một phong cách khác thường trong văn hóa Java và Đông Nam Á nói chung. Tuy nhiên, như chúng ta đã thấy ở phần trước, krama có tính cực đoan thái quá, ngay cả khi xét theo những tiêu chuẩn địa phương. Rất có khả năng nó sẽ không đạt đến những đỉnh cao (hay vực thẳm) này nếu không có một chính thể thuộc địa. Chừng nào người Hà Lan vẫn hài lòng với những tay sai bản địa của họ, những tay sai ấy sẽ chẳng phải lo sợ điều gì và có thể có những đòi hỏi kỳ quặc nhất với người dân của họ - bao gồm việc sử dụng krama. Thực chất, những nhà cai trị thuộc địa, hăng hái trong việc giữ cho những đồng bọn hữu dụng của họ luôn hài lòng, có vẻ đã khuyến khích đồng bọn làm như vậy.

Các phát biểu của Brandes, rằng krama là “bệnh hoạn”, “méo mó” và “giả dối” có vẻ không quá đáng. Nhưng nếu có khi nào đó ông ta nhận ra rằng những đồng bào của ông ta đã góp phần vào sự ra đời của nó, có thể ông ta sẽ không nhận xét về nó.

SÂN CHƠI CÔNG BẰNG

Đã 70 năm trôi qua kể từ khi người Hà Lan rời khỏi Indonesia. Đảo Java thống lĩnh cả đất nước trên nhiều phương diện: chính trị, nhân khẩu, kinh tế, văn hóa - nhưng không phải trên phương diện ngôn ngữ. Dù tiếng Java rất rõ ràng là ngôn ngữ mẹ đẻ được nhiều người sử dụng nhất trên đất nước này, nhưng phong trào độc lập ở giai đoạn đầu đã chọn tiếng Mã Lai, được cải biến thành tiếng Indonesia (bahasa Indonesia), làm quốc ngữ. Câu hỏi “liệu đó có phải là một quyết định sáng suốt không?” sẽ được bàn luận ở chương 9, nhưng một điều phù hợp để nhắc đến ở đây là một trong những suy tính nền tảng cho việc ưu tiên tiếng Mã Lai: người ta cảm thấy những thứ phức tạp của krama khiến tiếng Java không phù hợp để dùng làm quốc ngữ. Nếu đối với những người sử dụng nó như tiếng mẹ đẻ, nó là một chướng ngại vật trên đường chạy vượt rào, thì nó sẽ là một thanh xà nhảy cao đối với những người Indonesia khác. Tiếng Mã Lai, ngôn ngữ không có bất cứ thứ gì giống krama, được cho là sẽ đảm bảo một sân chơi công bằng.

Hệ quả, tiếng Java ngày nay đang tiến tới nguy cơ biến mất. Có vẻ ngớ ngẩn khi lo lắng về sự tuyệt tích trong tương lai của một ngôn ngữ có 80 tới 100 triệu người sử dụng, nhưng sự tồn tại trong dài hạn không phụ thuộc vào số lượng hiện tại - nó đòi hỏi sự chuyển giao đều đặn tới thế hệ kế tiếp. Và chính ở đó, tiếng Java gặp vấn đề thật sự. Vào đầu những năm 2000, chỉ 12% các bà mẹ trung lưu nói tiếng Java với con họ. Những trẻ này có xu hướng không thụ đắc được đầy đủ năng lực sử dụng ngôn ngữ này ở trình độ bản ngữ. Khi được hỏi tại sao họ lại ưu tiên nói tiếng Indonesia khi ở nhà, những phụ nữ này trả lời rằng họ cảm thấy nó cho phép họ có những mối quan hệ gần gũi hơn. Không có ngoko, krama và những ngữ vực khác, tiếng Indonesia được cảm nhận là “thoải mái” và “cho phép nhiều người sử dụng hơn”.. Các nghiên cứu và quan sát trên quy mô nhỏ cho thấy ở những vùng nông thôn, một sự chuyển dịch nhanh chóng từ tiếng Java sang tiếng Indonesia đang diễn ra theo cách như vậy. Các nghiên cứu khác lại đi đến một kết luận khác. Nhưng dù số phận của tiếng Java vẫn chưa được định đoạt, việc sử dụng krama chắc chắn đang dần hết thời, ở thành phố cũng như ở các ngôi làng. Những người già và trung niên vẫn sử dụng nó, nhưng đa số những người sinh ra từ những năm 1980 trở đi không dùng nó, hoặc chỉ dùng một phiên bản ít cực đoan hơn. Nếu tiếng Java thành công trong việc tồn tại, các mức trang trọng đặc trưng của nó có vẻ sẽ phải biến mất. Brandes chắc sẽ vô cùng hài lòng.

15 Tiếng Ba Tư

فارسی
fārsī

110 triệu người sử dụng

Phần lớn dân số 80 triệu người Iran nói tiếng Ba Tư, trong đó chỉ hơn một nửa nói ngôn ngữ này như tiếng mẹ đẻ, tương tự một nửa của 35 triệu người dân ở Afghanistan, trong khi phần lớn dân số 9 triệu người Tajik sử dụng biến thể kiểu Tajik của tiếng Ba Tư. Một số cộng đồng nói tiếng Ba Tư nằm rải rác ở Oman, các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất và vịnh Ba Tư, và một lượng đáng kể những người Tajik nói tiếng Ba Tư sống ở Uzbekistan (ưởc tính từ 1,3 đến 10 triệu người). Khoảng 2 đến 5 triệu người Iran sống và làm việc ở nước ngoài, chủ yếu rời khỏi Iran sau cuộc cách mạng năm 1979, và hàng triệu người tị nạn Afghan nói tiếng Ba Tư, chủ yếu ở Iran và Pakistan. Ước chừng khoảng 250.000 người Tajik nói ngôn ngữ này sống ở Nga và các nước cộng hòa Liên Xô cũ. Khoảng 40 đến 50 triệu người nói tiếng Ba Tư như ngôn ngữ thứ hai.

TỰ ĐỊNH DANH FARSI, viết فارسی (fārsī) hay форсӣ (forsī). Biến thể của tiếng Ba Tư, được sử dụng ở Afghanistan, còn được biết đến với cái tên Dari (دری, darī); biến thể được sử dụng ở Tajikistan được gọi là Tajik hoặc Tajiki (TOҶИКӢ, TOJIKĪ).

NGỮ HỆ Tiếng Ba Tư là ngôn ngữ lớn nhất trong các ngôn ngữ ở Iran, tạo thành một nhóm thuộc ngữ hệ Ấn-Âu. Vì xét trên phương diện ngôn ngữ học và sử học, chúng rất gần với nhóm các ngôn ngữ Ấn-Aryan ở Nam Á, hai nhóm này thường được gộp lại dưới cái tên Ấn -Iran.

BỘ KÝ TỰ Ở Iran và Afghanistan, ký tự Ả Rập được sử dụng, với 4 đại diện cho phụ âm được bổ sung, ở Tajikistan, người ta cũng dùng bộ ký tự này cho đến năm 1928, khi chính sách của Liên Xô áp đặt bảng chữ cái Latinh vào tiếng Tajik; vào năm 1939, bảng chữ cái Kirin bắt đầu được đưa vào sử dụng. Tùy thuộc vào quan điểm chính trị, những người Tajik lựa chọn duy trì bảng chữ cái Kirin hoặc tái áp dụng ký tự Latinh hoặc ký tự Ba Tư.

NGỮ PHÁP Xem phần nội dung chính.

PHÁT ÂM Sáu nguyên âm và 23 phụ âm. Các âm tiết không thể bắt đầu bằng nhiều hơn 1 phụ âm; ở cuối âm tiết, có thể có 2 phụ âm.

TỪ MƯỢN Cho đến thời điểm này, tiếng Ả Rập là nguồn từ mượn quan trọng nhất. Trong các thế kỷ gần đây, hiện tượng mượn từ tiếng Pháp (DEMOKRÂSI, MUZIK, TEORI, FÂBRIKE dùng để chỉ “nhà máy”) và tiếng Anh (KÂMPYUTER, MÂRKETING) đã diễn ra.

TỪ CHO MƯỢN Hàng trăm từ tiếng Anh có nguồn gốc Tây Nam, Nam và Đông Nam Á đã du nhập qua một vài ngôn ngữ, bao gồm tiếng Ba Tư, trước khi tới được châu Âu. Các từ thực sự có nguồn gốc Ba Tư bao gồm baksheesh (tiền biếu xén hoặc bố thí), pyjamas (bộ quần áo ngủ), tulip (hoa tuplip) và caravanserai (nhà khách cho thương lái nghỉ chân trên đường vận chuyển hàng hóa). Biến thể Tajik đã tiếp nhận không chỉ ký tự Kirin mà còn vô vàn từ mượn từ tiếng Nga ở các lĩnh vực kinh tế học xã hội, chính phủ và công nghệ hiện đại: PROLETARIAT, DEMOKRATIYA, MOŠIN (ô tô).

JIDI Trong suốt hơn 2.500 năm, một nhóm thiểu số người Do Thái tồn tại trong cộng đồng nói tiếng Ba Tư. Nhóm này phát triển một phương ngữ riêng, tức tiếng Do Thái-Ba Tư hay còn gọi là tiếng Jidi, được viết bằng ký tự Hebrew. Tồn tại một kho tàng văn chương có bề dày đáng kề được viết bằng biến thể ngôn ngữ này, phần lớn kho tàng này đã trên 500 năm và có bản chất tôn giáo. Ngày nay, tiếng Do Thái-Ba Tư vẫn được sử dụng bởi hàng chục nghìn người ở Israel và vài nghìn người ở Iran.

Những nhà kiến thiết đế quốc và những thợ xây

Chương này sẽ ca ngợi những chuyến phiêu lưu thần kỳ của một ngôn ngữ, những thứ khiến cho ngôn ngữ ấy được học bởi những người ít học, thay đổi đến mức không thể nhận ra được nữa, mở rộng bất chấp mọi trở ngại, bị chinh phục và lai tạp, sau đó lan truyền còn xa hơn và vươn tới những thành công về chính trị và văn chương, và rồi không được ưa chuộng và bị sa sút thành một cái bóng của chính mình trong thời kỳ trước. Nói ngắn gọn, nó sẽ kể về những chiến tích và những khó nhọc của tiếng Ba Tư. Nó sẽ làm điều đó bằng cách nhảy những bước 1.000 năm xuyên qua lịch sử, cho chúng ta làm quen với một vài vị vua trong số rất nhiều vị vua đã nói ngôn ngữ này.

Gượm đã - “tiếng Ba Tư”? Không phải nó là “tiếng Farsi” hay “tiếng Iran” sao?

Còn tùy xem bạn đang nói về cái gì. Iran là tên của một quốc gia mà chúng ta thường nghe tới nhiều. Các cư dân của nó được gọi là người Iran (Iranian) hoặc đôi khi Iranis. Đó là một thường thức. Thứ ít được biết tới hơn là nhóm ngôn ngữ Iran, đôi khi, và có lẽ rõ ràng hơn, được gọi là nhóm Iranic. Chúng được sử dụng ở cả ngoài biên giới Iran, và những người nói các ngôn ngữ này có thể được gọi là những tộc người Iran hoặc người Iranic. Nhưng dù Iran từ lâu vẫn luôn là nội danh của quốc gia này, tức danh từ mà những người Iran dùng để gọi tên quốc gia của chính họ, các ngôn ngữ châu Âu vẫn thường gọi nó là Ba Tư, tức một ngoại danh, một cái tên mà chính những người ở “Ba Tư” không sử dụng. Kể từ năm 1935, Iran muốn được người ta biết đến với nội danh của nó, hơn là ngoại danh. Nhưng khi nói về lịch sử và văn hóa thời trước năm 1935, Ba Tư vẫn là tên gọi thường được sử dụng trong thế giới phương Tây, như trong Đế quốc Ba Tư và thảm Ba Tư.

Và để trực tiếp trả lời câu hỏi của bạn: ngôn ngữ này vẫn được gọi là tiếng Ba Tư. Đúng là từ trong tiếng Ba Tư dùng để chỉ chính ngôn ngữ này là FĀRSĪ, nhưng những người nói ngôn ngữ ấy cảm thấy bình thường khi chúng ta dùng từ tiếng Ba Tư. Và bạn có thể lập luận rằng đằng nào đó vẫn là cùng một từ: chúng đều bắt nguồn từ Pars, một cái tên cổ của một vùng nhất định của Iran. Vì thế, không cần nói Farsi trong tiếng Anh, cũng như chúng ta không cần nói Español thay vì Spanish.

OK, hiểu rồi. Hãy đưa vị vua đầu tiên mà anh đã hứa ra đây. Vị vua Ba Tư đầu tiên.

Trước khi tôi làm thế, hãy cùng ngó qua quá khứ xa xưa. Trong những thế kỷ vào khoảng 1.500 TCN, người Iran là những người chăn nuôi du mục sống ở một vùng rất xa về phía Bắc, xa hơn đất nước Iran ngày nay, trên thảo nguyên ở phía Đông và Đông Bắc biển Caspi. Sau năm 1100 TCN, người Ba Tư - và một số nhóm người hoặc bộ lạc khác, hoặc tiền thân của các quốc gia, nếu bạn thích cụm từ này hơn - tách ra khỏi những nhóm còn lại và di chuyển về phía Nam, dần dần định cư ở một khu vực có trung tâm là nước Iran ngày nay nhưng rộng gấp khoảng hai lần. Một số nhóm trong đó có những cái tên mà tới nay vẫn quen thuộc với chúng ta: không chỉ chính những người Ba Tư, mà còn người Media và người Parthia, cả hai dân tộc đều nổi tiếng trong Kinh Thánh, và người Bactria, những người chăn giữ lạc đà Bactria -loài lạc đà hai bướu. Trong khi những người Iran này di chuyển về phương Nam, những nhóm người Iran khác gộp lại với nhau thành người Scythia, tiếp tục sống trên thảo nguyên và mở rộng khu vực định cư của họ ra những vùng còn rộng hơn trước, bao gồm Ukraine và Kazakhstan ngày nay. Trong các thế kỷ sau đó, họ sẽ bị đuổi đi hoặc đồng hóa bởi những người Hung, người Turk và người Mông Cổ, những người nói các ngôn ngữ khác, vì thế đó là dấu chấm hết của những người Iran này, xét về mặt văn hóa. Chỉ có một ngoại lệ: ngôn ngữ Ossetia nhỏ bé, ngày nay không còn được sử dụng ở thảo nguyên ấy mà ở vùng Kavkaz, là một tàn dư của thời đó. Tuy nhiên, những tộc người Iran đã phát triển thịnh vượng ở vùng xa hơn về phía Nam, nơi họ thành lập một loạt những đế chế, trong đó có những đế chế vĩ đại.

Lớn bằng Đế quốc La Mã?

Chắc chắn, nhưng vào nhiều thế kỷ trước đây. Hệ quả của quá trình kiến thiết đế quốc này là việc những thứ thú vị xảy đến với các ngôn ngữ Iran, và đặc biệt với ngôn ngữ Ba Tư. Vì thế, hãy để tôi giới thiệu vị vua đầu tiên ngay sau đây.

DARIUS, VUA BA TƯ, 522-486 TCN

“Darius” - cái tên nghe quen quen. Nói lại xem, ông ta là ai ấy nhỉ?

Nếu tôi gọi ông ấy là Darius Đại đế thì có gợi ra điều gì không? Ông ta là vị vua thứ ba của Đế quốc Ba Tư. Hoặc, như những người Ba Tư nói, vị vua thứ ba trong số các “vua của các vị vua”, XŠĀYATHIYA XŠĀYATHIYĀNĀM. Đó là vì ông cai trị những vị tiểu vương, có địa vị thấp hơn ông, còn được gọi là các satrap.

Có phải ông ta là cái gã bị đánh bại ở Marathon.

Đúng vậy - Trận chiến Marathon, năm 490 TCN. Sau cuộc tàn sát, một người đưa tin người Hy Lạp đã thực hiện một chuyến chạy đường dài nổi tiếng tới tận Athens để báo cáo kết cục của trận chiến trước khi ngã quỵ và qua đời, và cái tên của môn marathon ngày nay được đặt theo sự kiện này. Tuy nhiên, trận chiến không thực sự có ý nghĩa quan trọng như người ta vẫn khiến chúng ta lầm tưởng, ít nhất cũng không quan trọng đến vậy với Darius. Ông là một hoàng đế cực kỳ thành công, cả trước và sau thất bại này.

Ông ta làm những điều vĩ đại, phải không?

Việc ông ta có biệt hiệu “Đại đế” là có lý do. Ông đã mở rộng đế quốc ra thành khu vực bao gồm nước Pakistan ngày nay, Tây Ai Cập, Bắc Hy Lạp và bao trùm cả biển Đen, đồng thời đàn áp một loạt những cuộc nổi loạn trong nước. Và đó chưa phải là tất cả - về mặt hành chính và chính sách, ông cũng rất thành công.

Và tôi đoán Darius điều hành đế quốc của ông ta bằng tiếng Ba Tư cổ?

Hẳn anh sẽ đoán như thế, nhưng trên thực tế, ông ta không làm vậy. Đúng là Darius và những đồng bào người Ba Tư của ông ta nói tiếng Ba Tư cổ, một ngôn ngữ trong nhóm Ấn-Âu với những thứ rườm rà thường thấy: 3 giống, một loạt các loại cách trong đại từ, danh từ và tính từ, những đuôi động từ phức tạp, những biến đổi kỳ quặc của nguyên âm, và vân vân. Nó hơi giống tiếng Phạn, ngôn ngữ cổ điển của Ấn Độ, và không quá khác tiếng Latinh và tiếng Hy Lạp cổ đại.

Vậy người Hy Lạp và người Ba Tư ở Marathon có thể đã buông những lời lăng mạ lẫn nhau?

Ý tưởng thông minh đấy, nhưng không, hai ngôn ngữ này không giống nhau đến thế. Chúng đã bắt đầu phát triển theo hướng khác nhau từ hàng nghìn năm trước đó. Trên thực tế, người Hy Lạp cổ đại đã gặp không ít khó khăn trong việc hiểu những phương ngữ của một số đồng bào Hy Lạp của họ.

Nhưng Darius không cai trị bằng tiếng Ba Tư, anh đã nói thế. Vậy thay vào đó ông ta sử dụng tiếng gì?

Tiếng Aram.

À, ngôn ngữ mà Jesus đã dùng - hay nói đúng hơn, sẽ dùng, vào thời điểm nhiều thế kỷ sau đó.

Chính xác. Dưới thời những người tiền nhiệm của Darius, bộ máy hành chính đã sử dụng một ngôn ngữ gọi là Elamite; việc chuyển sang tiếng Aram là ý tưởng của riêng ông ta. Cả hai ngôn ngữ này đều không giống tiếng Ba Tư chút nào - và quan trọng là chúng cũng không giống nhau.

Nhưng hà cớ gì mà ông ta không đơn giản dùng luôn tiếng mẹ đẻ của mình?

Elamite được sử dụng ở vùng mà ngày nay là Tây Nam Iran, bởi một dân tộc mà người Ba Tư đã chinh phục từ sớm, thậm chí trước khi thành lập một đế quốc thực thụ. Không giống người Ba Tư, họ có tập tục viết ngôn ngữ của họ thành văn bản, đó chính là lý do tại sao khi những vị vua kia cần tới những người sao chép văn bản, họ tuyển dụng những người Elamite. Những người sao chép văn bản này thành thạo hai ngôn ngữ. Họ sẽ nghe chính tả bằng tiếng Ba Tư và đọc to văn bản bằng tiếng Ba Tư, nhưng những gì họ viết xuống sẽ ở dạng tiếng Elamite. Cách làm này tiếp diễn qua hàng thế kỷ, và thay đổi duy nhất mà Darius đã tạo ra là tuyển dụng những người sao chép mới để viết chữ Aram thay vì chữ Elamite.

Thật kỳ cục. Và tại sao Darius lại chuyển sang tiếng Aram thay vì… tôi không biết nữa, ngoài ra còn ngôn ngữ nào khác vào thời đó? Tiếng Hebrew chăng, hay tiếng Babylon, nếu quả thực có ngôn ngữ đó?

Babylon đúng là một ngôn ngữ: nó là một biến thể của tiếng Akkad. Nhưng ông ta chọn tiếng Aram bởi rất nhiều người trong đế quốc, trong các vùng mà người Ba Tư đã thôn tính được vài thập kỷ trước đó, hiểu ngôn ngữ này. Những vùng đó thịnh vượng và phát triển cao hơn nước Ba Tư gốc ở thời điểm đó.

Dầu thế, nếu đã từng có một thời điểm nào đó để chuyển sang tiếng Ba Tư…

Không hẳn. Những người nói tiếng Ba Tư là một nhóm thiểu số có số lượng nhỏ: khoảng 1 triệu trong một đế quốc 25 triệu người. Và khi đó vẫn không có tập tục viết ngôn ngữ này thành văn bản.

Và sẽ không bao giờ có tập tục ấy, nếu họ không cứ thế bắt đầu. Có lý. Nhưng, hãy nhìn vào châu Âu thời Trung cổ. Ở nhiều nơi, tiếng Latinh được sử dụng cho các công việc của chính quyền, và lý do phần nào là việc không có một tập tục viết những thứ chính thức bằng tiếng Đức, hay tiếng Tây Ban Nha chẳng hạn. Ở đế quốc của Darius, tiếng Ba Tư đôi khi được dùng để viết, nhưng không phải dành cho những thứ quan trọng của công việc hành chính.

Khắc văn Behistun, được cho là do chính Darius trước tác, mô tả tổ tiên và những kỳ tích của ông, được viết theo văn phong khoa trương bằng tiếng Ba Tư, tiếng Elamite và tiếng Babylon.

Có thể trong thâm tâm, vị vua của các vị vua ấy xấu hổ vì ngôn ngữ của chính ông?

Không hề. Ông luôn luôn nói tiếng Ba Tư, và nói rằng ngôn ngữ ấy tự ban danh giá cho chính nó. Và ông thực sự đã dùng nó để viết ở những dịp trọng đại nhất định. Văn bản nổi tiếng nhất là bản Khắc văn Behistun lịch sử, một bản ghi chép đầy khoa trương và phần nào không đáng tin cậy về tổ tiên và những kỳ tích của ông ta, được khắc vào một vách đá nổi bật dọc theo một con đường thường được mọi người đi qua. Ngày nay nó vẫn ở đó. Nó được viết bằng ba thứ tiếng bao gồm tiếng Ba Tư, tiếng Elamite và tiếng Babylon. Tuy nhiên, không có tiếng Aram. Với tư cách một ngôn ngữ dành cho những thứ bình thường hằng ngày, có vẻ nó quá tầm thường.

Rồi, nói về Darius như thế đủ rồi. Người thứ hai là ai?

Chỉ một điều cuối cùng thôi: ông ta cũng đã bắt đầu một chương trình kiến thiết đầy tham vọng. Từ những nguồn dữ liệu viết, chúng ta biết rằng rất nhiều lao động đã tới Ba Tư gốc, từ những nơi như Hy Lạp, Ai Cập và Ấn Độ. Tất nhiên, những người này nói đủ các loại ngôn ngữ. Vì thế, Ba Tư trở thành một nơi còn “Babel” hơn chính Babel, tình cờ cũng thuộc đế quốc này - vì thế mới có những dòng chữ tiếng Babylon ở Behistun.

Tôi có thực sự cần biết về cả quá trình kiến thiết này không?

Anh cần. Anh sẽ hiểu tại sao ngay sau đây. Liên quan tới vị vua tiếp theo của chúng ta, mang tên:

BAHRAM ĐỆ NGŨ, VUA BA TƯ, 420-438

Ai thế? Tôi chưa nghe thấy tên ông ta bao giờ.

Tôi tin là anh chưa bao giờ nghe về ông ta, nhưng ông là tên tuổi lớn ở Iran. Ông được nhớ tới với lòng kính yêu, cũng như là một anh hùng trong một vài cuốn sách nổi tiếng được viết nhiều thế kỷ sau khi ông qua đời. Lịch sử Ba Tư có bảy vua Bahram, nhưng nếu nhiều người Iran ngày nay có tên Bahram, đó là vì Bahram đệ Ngũ. Ông giảm thuế, một quyết định có thể đã đem đến cho ông nhiều danh tiếng. Ông cũng trị vì ở một thời điểm mà đế quốc của ông lớn đến mức hiếm thấy. Tuy nhiên, các nhà sử học cho rằng ông chịu trách nhiệm cho sự suy sụp sau đó.

Dù sau đó có suy thoái hay không, có vẻ thật đáng kinh ngạc khi sau hàng nghìn năm kể từ Darius, một đế quốc Ba Tư vẫn tồn tại.

Không phải “vẫn”, mà “lần nữa” thì đúng hơn. Anh có vẻ đang bỏ qua Alexander Đại đế, nhân vật siêu nổi tiếng của Macedonia, người đã đưa nửa thế giới văn minh vào cuộc tàn phá chính trị không kiểm soát, suốt từ Ai Cập và Hy Lạp cho tới tận Ấn Độ, vào một thế kỷ rưỡi sau thời của Darius. Với cuộc chinh phạt sục sôi thần tốc của ông ta, Ba Tư trở thành một phần của một đế quốc trong đó giới tinh hoa là những người Hy Lạp về mặt văn hóa và ngôn ngữ. Tiếp đến là một đế quốc được lãnh đạo bởi người Parthia, những người cũng là người Iran như người Ba Tư nhưng có một ngôn ngữ riêng. Mãi đến 5 thế kỷ sau sự sụp đổ của Đế quốc Ba Tư thứ Nhất, vào năm 224, một đế quốc mới ra đời, với cái tên phù hợp là Đế quốc Tân Ba Tư - hay Đế quốc Sasan, nếu anh muốn gọi như thế hơn. Đó chính là nơi chúng ta gặp vua Bahram.

Phần lớn những thông tin này đều mới đối với tôi. Tất cả ngoại trừ vua Alexander.

Tất cả đều đã diễn ra trước đó và sau đó một thời gian rất dài. Và vì các đế quốc Ba Tư tranh đấu với người Hy Lạp trước và sau đó là với người La Mã, nên người phương Tây hầu như chỉ nghe được những phiên bản lịch sử do những đối thủ này kể lại. Vì thế, chúng ta có xu hướng nghĩ về những người Ba Tư như kẻ thù, một phần của phương Đông, cái vùng đất kỳ bí đầy rẫy tư tưởng cuồng tín và chuyên quyền. Như vậy rất không công bằng, nhưng nó kiểu như đã ăn sâu vào nếp nghĩ của chúng ta. Và ngày nay việc thay đổi suy nghĩ về vấn đề này đặc biệt khó, khi mà người phương Tây và người Iran không thân thiện với nhau cho lắm.

Nếu cái ông Bahram này của anh đã lãnh đạo Đế quốc Tân Ba Tư, vậy tôi có thể suy luận rằng ông ấy nói tiếng Tân-Ba Tư không? Hoặc tiếng Ba Tư mới chăng?

Biến thể mà ông ta dùng thực chất được gọi là tiếng Ba Tư trung đại. Nhưng nếu anh so sánh nó với tiếng Ba Tư cổ, nó thực sự không có vẻ gì là mới cả, bởi trước đó nó đã được biến hóa tới mức khó có thể tin được. Trong những khắc văn của Darius, nó chỉ là một ngôn ngữ Ấn-Âu chẳng có gì đặc biệt; trong các tài liệu của Bahram, nó lại hoàn toàn không tầm thường.

Tài liệu! Vậy, người Ba Tư thời đó cuối cùng cũng đổi sang viết ngôn ngữ của họ, phải không?

Chính xác. Bộ máy nhà nước của họ giờ đây cũng rì rầm vận hành bằng tiếng Ba Tư. Trước đó, tiếng Aram được sử dụng rộng rãi hơn, nhưng tiếng Ba Tư trước đó cũng đã trở nên rất phổ biến - phổ biến và thay đổi. Để bạn hiểu được ngôn ngữ này khác thế nào so với phiên bản cũ, hãy lấy cụm từ “vua của các vị vua” làm ví dụ. Trước đây nó là XŠĀYATHIYA XŠĀYATHIYĀNĀM, nhưng trong tiếng Ba Tư trung đại, nó đã được giản lược thành ŠĀHĀN ŠĀH - chỉ 3, thay vì 9 âm tiết. Đây không thực sự là một so sánh công bằng, bởi hầu hết các từ không được giản lược đột ngột như thế. Nhưng nếu bạn biết phải dành sự chú ý vào điểm nào, ví dụ này sẽ cho bạn thấy hai trong số những thay đổi cốt lõi.

Thay đổi thứ nhất là việc hệ thống cách hầu như đã biến mất - tương tự những gì sẽ xảy ra với tiếng Anh một vài thế kỷ sau đó. Bất cứ khi nào điều này xảy ra với một ngôn ngữ, ngôn ngữ ấy thường bắt đầu sử dụng nhiều hơn các tiền giới từ và những trật tự bắt buộc về từ ngữ để thực hiện cùng một nhiệm vụ (nhiệm vụ chỉ định cụ thể các vai trò ngữ pháp của các từ trong một câu). Tiếng Ba Tư, như tiếng Anh, chỉ đơn giản là cũng làm việc này. Đuôi -ĀNĀM của danh hiệu cũ là một thuộc cách ở dạng số nhiều, hay bạn có thể gọi là sở hữu cách, và không còn chút dấu vết nào của nó trong danh hiệu mới. Cái chúng ta tìm thấy là đuôi -ĀN, chỉ đơn giản cho biết rằng đây là một dạng số nhiều, giống đuôi -s trong tiếng Anh, mà không có sự đánh dấu rõ ràng nào để chỉ định cách của ngữ pháp. Hơn nữa, nó nằm ở từ đầu tiên, không phải ở từ thứ hai, như vậy rõ ràng trật tự từ cũng đã thay đổi: không còn là “vua của các vị vua”, mà là “các vị vua vua”. Trật tự từ ngữ giờ đây làm công việc mà đuôi sở hữu cách trước đây từng làm.

Hình ảnh Bahram Gar - Bahram đệ Ngũ - cưỡi lạc đà đi săn được khắc trên một đĩa vàng từ thời kỳ Đế quốc Sasan tiền-Hồi giáo.

Vậy đó là một thay đổi: sự chấm dứt của hệ thống cách. “Thay đổi cốt lõi” khác mà anh đã đề cập là gì?

Các dạng số nhiều tuân thủ quy tắc hơn rất nhiều: giống ŠĀHĀN là dạng số nhiều của ŠĀH, đa số các từ khác cũng có đuôi -ĀN này. Còn một số thay đổi khác, mặc dù chúng ta không thể nhìn thấy chúng ở hai từ ŠĀHĀN ŠĀH này. Ví dụ, giống của từ không còn tồn tại: không còn những chiếc bàn giống cái và những chiếc ghế giống đực. Lưỡng từ cũng không còn.

Cái gì cũng không còn cơ?

Lưỡng từ. Đó là một dạng số nhiều đặc biệt dùng để cho biết có chính xác hai bản của thứ gì đó. Các động từ cũng được tổ chức lại rất nhiều, việc đó làm số lượng của các thể khác nhau giảm mạnh. Và một số mẹo nhất định kiểu Ấn-Âu, với sự biến mất của các nguyên âm - một thứ mà tiếng Anh đã giữ lại, ví dụ như khi nó biến come (tới) thành came (dạng quá khứ của come), thay vì comed. Tóm lại, nếu tiếng Ba Tư cổ giống tiếng Phạn hoặc tiếng Latinh, tiếng Ba Tư trung đại giống tiếng Anh hơn: không có cách, không có giống, không có lưỡng từ và các dạng số nhiều rất tuân theo quy tắc. Về hình thức, nó không giống tiếng Anh chút nào, nhưng ẩn bên dưới là những điểm tương đồng khiến người ta phải bất ngờ.

Điều đó xảy ra như thế nào? Nó có phải một hiện tượng phổ biến trong các ngôn ngữ của người Iran không?

Không, các ngôn ngữ Iran khác, ví dụ như tiếng Kurd và tiếng Pashto cho tới nay vẫn duy trì sự tô vẽ rườm rà của chúng. Tiếng Ba Tư là một trường hợp dị thường, đòi hỏi một lời giải thích. Nguyên nhân có thể là vấn đề nội tại của ngôn ngữ này. Người ta lập luận rằng trọng âm ở âm tiết thứ nhất nặng đến mức các đuôi của từ trở nên ít êm tai và ít rõ ràng hơn bao giờ hết, và vì thế ngày càng vô dụng. Nhưng nói thật, tôi không tin: tiếng Đức cũng có kiểu trọng âm này và dù đúng là các đuôi thể hiện cách ngữ pháp trong tiếng Đức không còn bất cứ nguyên âm êm tai nào, chỉ còn các âm thanh “ờ” yếu, hệ thống cách ngữ pháp của tiếng Đức vẫn đang sống khỏe một cách khó chịu. Tôi thiên về tin vào cách giải thích khác, hoặc có lẽ cách giải thích bổ sung, rằng các thay đổi này do những người nói tiếng Ba Tư không phải như là bản ngữ tạo ra. Đây chính là điểm mà chương trình kiến thiết khổng lồ của Darius tham gia vào cuộc chơi. Những gói thầu được giao cho số lượng lớn thợ xây đá, thợ mộc và người vận tải từ nhiều miền khác nhau của đế quốc, bên ngoài Ba Tư gốc. Họ học tiếng Ba Tư khi đã ở tuổi trưởng thành, đồng nghĩa với việc họ học rất kém. Và họ quá đông, thực sự là nhóm chiếm phần lớn dân số suốt một thời gian, đến nỗi thứ tiếng Ba Tư cổ đầy lỗi của họ trở thành tiếng Ba Tư trung đại chuẩn tắc, tức ngôn ngữ mà người ta dùng để viết kho tàng văn chương vĩ đại kia. Vì thế, nhờ có những người ngoại quốc này, tiếng Ba Tư tự cởi bỏ nhiều gánh nặng vô ích.

Nhưng những thợ xây ấy đã tới Ba Tư từ nhiều thế kỷ trước đó. Tại sao phải tới thời của Đế quốc Tân Ba Tư, thay đổi ấy mới bắt đầu diễn ra?

Lập luận hay. Chúng ta có thể giả định một cách an toàn rằng quá trình thay đổi trong ngôn ngữ nói bắt đầu ngay khi những lao động di cư này tới Ba Tư. Nghĩa là tiếng dân gian, ngôn ngữ nói của đường phố và công trường, bắt đầu thay đổi. Nhưng bạn sẽ không thể kỳ vọng một vua của các vị vua cứ thế để những thành tựu của mình được ca ngợi công khai bằng một thứ biệt ngữ bị đám người nhập cư đọc chệch và làm hỏng, phải không? Darius khăng khăng giữ phong cách cổ điển và thuần khiết nhất mà những người viết cho ông ta có thể cố gắng đạt được, và khi làm như vậy ông đã đặt ra một tiêu chuẩn cho những người kế vị ông. Sau đó, sau khi Alexander Đại đế hủy diệt hoàn toàn đế quốc này, tiếng Ba Tư bị đẩy ra bên lề trong suốt 6 thế kỷ. Cho tới khi những người sao chép của Đế quốc Tân Ba Tư bắt đầu làm việc, ngôn ngữ cũ đã bị lãng quên từ lâu. Họ bắt đầu như một trang giấy trắng và không hề băn khoăn hay day dứt về việc phải viết theo cách những người trong thời đại của họ thực tế đang nói. Họ đã vứt bỏ gánh nặng của tập tục, và thật tốt khi những thứ không cần thiết đã bị bỏ đi.

Một lần cắt đứt sạch sẽ và gọn gàng, phải không? Chưa từng nghe thấy bất cứ thứ gì giống thế.

Nhưng không hề bất ngờ. Một hiện tượng gần giống như vậy đã xảy ra với tiếng Anh sau khi nó trải qua 2 thế kỷ gần như không được dùng để viết. Vào thời gian sau cuộc chiến năm 1066, giới tinh hoa mới người Norman ở Anh đã viết bằng tiếng Pháp kiểu Norman. Khi, vào thế kỷ 13, các tác giả lại một lần nữa diễn đạt tiếng Anh theo cách của họ, họ không còn bận tâm tới những thứ rắc rối của tiếng Anh cổ. Những thứ rắc rối ấy đã biến mất khỏi tiếng Anh trong văn nói ở thời điểm nhiều thế kỷ trước năm 1066, nhờ có người Viking, những người đơn giản hóa tiếng Anh khi học nó ở tuổi trưởng thành, giống cách những người thợ xây ngoại quốc đã đơn giản hóa tiếng Ba Tư. Tuy nhiên, giống những tác giả người Ba Tư của Darius, giới văn chương người Anglo-Saxon trước năm 1066 đã giữ cho những thứ rắc rối ấy tiếp tục sống trên trang viết.

Tại sao họ lại làm một việc như vậy? Ý tôi là, việc sử dụng phong cách lỗi thời này ấy.

Viết lách là một kỹ năng hiếm và rất được kính ngưỡng vào thời gian đó, gần như thuật huyền bí. Mọi người không tốc ký lại những thứ tầm thường lặt vặt mà họ nói đến theo cái cách tầm thường họ dùng khi lựa chọn ngôn từ. Nếu thứ gì đó có giá trị xứng đáng để được viết lên giấy da thuộc, nó cũng đáng để được diễn tả bằng những ngôn từ có phong cách trang nghiêm, sử dụng chính những từ và câu mà tổ tiên họ đã sử dụng - có thể nói là theo một phương ngữ văn chương, một dạng cũ của ngôn ngữ này, được bảo tồn tốt và dành riêng cho việc viết lách. Chúng ta có thể không còn cố gắng đến mức như thế, nhưng việc viết lách thực sự tạo ra một sự xung động có tính bảo thủ. Ngay cả vào ngày nay, chúng ta vẫn viết nhiều con chữ chết.

Ý anh là như chữ b trong từ debt (nợ)?

Ờ đúng, cả cái đó nữa. Nhưng tôi đang nói theo nghĩa bóng một chút. Ý tôi là: khi viết, chúng ta thường giữ lại các từ và những nguyên tắc ngữ pháp mà các thế hệ trước đó có thể đã sử dụng trong khi nói chuyện tự nhiên ngẫu hứng hằng ngày, nhưng chúng ta ngày nay hẳn không nói như vậy. Những thứ như kiểu the person whom I saw (người mà tôi nhìn thấy).

Ồ, tôi hiểu rồi. Vậy tiếng Ba Tư trung đại đã lan truyền xa và rộng trên toàn đế quốc của Bahram.

Đúng, nhưng không chỉ có thế: nó cũng mở rộng với tư cách một ngôn ngữ giao thương. Những thương nhân người Ba Tư đi về phía Nam dọc theo bờ biển châu Á tới tận Zanzibar và về phía Đông tới nơi ngày nay là Sri Lanka, Malaysia và Nam Trung Quốc. Ít ghi chép còn sót lại, nhưng các chuyên gia tin rằng những người bán và người mua giao tiếp bằng một kiểu tiếng Ba Tư nào đó. Việc này diễn ra suốt một thời gian dài, thậm chí sau khi chính những người Ba Tư ngừng tham gia vào giao thương. Một chi tiết hé lộ nhiều thông tin là việc tên của một số địa điểm trên biển có gốc tiếng Ba Tư, chẳng hạn như Zanzibar ở Tanzania, có nghĩa là “bờ biển của người da đen”, và nhiều thành phố ở Nam và Đông Nam Á, Oman và Somalia được gọi là Banda-cái-gì-đó; trong đó bandar là từ tiếng Ba Tư dùng để chỉ “cảng”. Ví dụ, thủ đô của Brunei là Bandar Seri Begawan.

Không dám chắc là tôi biết nơi đó.

Nó là một thị trấn nhỏ, tôi phải thừa nhận, nhưng nó là thủ đô của một quốc gia độc lập. Và nó cách Iran 6.000 km. Nói vậy để chứng minh tiếng Ba Tư đã lan rộng như thế nào vào thời gian đó.

Thật ấn tượng. Và nó có lan ra rộng hơn nữa vào thời gian sau không?

Không sâu xa hơn theo nghĩa địa lý, bởi khi xét tới các ngôn ngữ cầu nối (lingua franca) cho toàn vùng Ấn Độ Dương, nó bị các ngôn ngữ khác, bao gồm tiếng Bồ Đào Nha, làm lu mờ. Nhưng nó thực sự đã lan rộng. Hãy cùng chuyển sang vị vua thứ ba và cũng là vị vua cuối cùng trong ba vị vua người Ba Tư của chúng ta, đi kèm với hai trong số những người cùng thời và láng giềng của ông.

ISMAIL ĐỆ NHẤT, VUA BA TƯ, 1501-1524

SELIM ĐỆ NHẤT, HỒI VƯƠNG CỦA ĐẾ QUỐC OTTOMAN, 1512-1520

SIKANDAR LODI, HỒI VƯƠNG CỦA DELHI, 1489-1517

Tại sao lại là ba người này?

Bởi vì họ có chung những điểm kỳ thú. Ba người này nói tiếng Ba Tư khi thiết triều. Thật vậy, ba người này viết thơ bằng tiếng Ba Tư. Và tuy vậy, không ai trong số họ là người nói tiếng Ba Tư bản ngữ.

Anh đùa à?

Không, nghiêm túc đấy. Hồi vương Ottoman là, như bạn sẽ dự đoán, một người Turk. Ông ta cai trị một đế quốc bao gồm phần lớn Bắc Phi và Đông Nam Âu. Sikandar - nghĩa là “Alexander” trong tiếng Ba Tư - là một người nói tiếng Pashto, một ngôn ngữ ngày nay được tìm thấy ở Pakistan và Afghanistan. Vương quốc Delhi của ông bao phủ phần lớn Bắc Ấn Độ, Nepal và Pakistan ngày nay. Cuối cùng, Ismail, dù là vua Ba Tư, không sinh ra trong một gia đình Ba Tư: cha ông là người Kurd, ông bà ngoại ông là người Azerbaijan và Hy Lạp. Vương quốc ông thành lập, Satavid, tồn tại cho đến thế kỷ 18. Cùng nhau, ba người đàn ông này minh họa cho cách tiếng Ba Tư trở thành một ngôn ngữ của văn hóa, và ở mức độ nào đó thấp hơn, ngôn ngữ của nhà nước, và cũng là một ngôn ngữ đã tách chính nó ra khỏi các gốc rễ sắc tộc ban đầu.

Đế chế Ottoman, Đế quốc Ba Tư và Vương quốc Delhi, 1520

Vậy việc đó xảy ra thế nào?

Rất nhiều sự kiện đã diễn ra giữa mốc thời gian trước và mốc thời gian này. Sự kiện trọng yếu là sự trỗi dậy của Hồi giáo, được những người Ả Rập mang tới Ba Tư vào thế kỷ 17.

Nhưng chắc chắn những người Ả Rập không ủng hộ tiếng Ba Tư chứ?

Họ vốn không có ý đó. Nhưng vì những người Ba Tư đã đạt được thành tựu của hàng nghìn năm văn hóa đô thị và kiến thiết đế quốc, trong khi người Ả Rập vào thời điểm đó chỉ là…

Đám quê mùa trên sa mạc?

Nói thế chắc chắn là nói quá, nhưng về mặt cách xử thế văn minh (savoir-vivre, tiếng Pháp trong nguyên gốc - BT), vào thời điểm đó họ không thể nào sánh được với những thần dân mới của mình. Trong vòng một thế kỷ, người Ba Tư bắt đầu tạo một dấu ấn rõ ràng lên Hồi giáo. Tiếng Ả Rập vẫn là ngôn ngữ của tôn giáo, nhưng tiếng Ba Tư gần như hoàn toàn trở thành ngôn ngữ của văn hóa tinh hoa trên suốt miền Trung Đông và Nam Á. Chúng gây ảnh hưởng sâu sắc lên nhau, và khi tiếng Thổ Nhĩ Kỳ sau này trở thành một ngôn ngữ địa phương biểu hiện cho quyền hành, nó tiếp đến sẽ bị thay đổi rất nhiều dưới tác động của cả hai ngôn ngữ kia, trong quá trình đó trở thành tiếng Thổ Nhĩ Kỳ kiểu Ottoman. Nói về tiếng Ba Tư, nó bị Ả Rập hóa theo hai cách chính. Thứ nhất: nó tiếp nhận bảng chữ cái Ả Rập, và nó đã phải bổ sung vào đó 4 phụ âm không có trong tiếng Ả Rập nhưng quan trọng đối với tiếng Ba Tư. Và thứ hai: nó tiếp nhận rất nhiều từ vựng. Người ta ước tính rằng một nửa từ điển tiếng Ba Tư ngày nay được cấu thành bởi các từ tiếng Ả Rập, và nếu bạn lấy một văn bản tiếng Ba Tư điển hình, cứ 4 hoặc 5 từ, có khoảng 1 từ mang nguồn gốc Ả Rập. Một lần nữa, điều đó gọi nhớ lại tiếng Anh, phải không? Tiếng Anh cũng đã tiếp nhận những lượng đáng kể như thế từ tiếng La Mã.

Thời kỳ tiếng Ba Tư cổ điển đã sản sinh ra những nhà thơ mà đến tận ngày nay người ta vẫn kính ngưỡng. Những nữ sinh phổ thông người Iran đang thể hiện sự tôn kính đối với lăng mộ của Ferdowsi (khoảng 940-1020).

Vậy tiếng Ba Tư đã một lần nữa trở thành một ngôn ngữ khác?

Đúng vậy, về mặt ký tự và từ vựng, nó đã trở thành ngôn ngữ khác; về mặt ngữ pháp, nó vẫn tương đối ổn định. Ngôn ngữ của thời kỳ này được gọi là tiếng Ba Tư cổ điển hoặc tiếng Ba Tư mới, và những người Iran hiện đại vẫn cực kỳ say mê những nhà thơ tiếng Ba Tư cổ điển của họ, chẳng hạn như Ferdowsi, Hafez và Rumi, rất giống cách những người nói tiếng Anh vẫn mê mẩn Shakespeare.

Vậy sau khi Hồi giáo tới đây, vùng này trở nên yên tĩnh ở mức độ nào đó?

Không hề. Thế kỷ 13 là kỷ nguyên của những người Mông Cổ, với Thành Cát Tư Hãn là lãnh đạo khét tiếng đầu tiên của họ, người đã gây đổ máu và tàn phá trên một quy mô gần như không thể tưởng tượng nổi. Thế giới Hồi giáo chịu ảnh hưởng đặc biệt lớn từ đế quốc Mông Cổ, suốt từ Thổ Nhĩ Kỳ tới Pakistan và Trung Á. Nhưng lúc đó cá tính Ba Tư đã ăn quá sâu vào lối tư duy của giới tinh hoa Trung Đông đến nỗi nó sống sót được qua cả cuộc tấn công ồ ạt của người Mông Cổ - thật vậy, những nhà cai trị Mông Cổ chẳng mấy chốc đã bị đồng hóa bởi văn hóa Ba Tư. Sự thống trị của đế quốc Mông Cổ kéo dài không được bao lâu, và sau một thời kỳ của các nhà nước nhỏ, các đế chế mới xuất hiện. Ba Tư mất một thời gian để vật lộn đưa chính nó ra khỏi sự thống trị của ngoại bang. Vua Ismail I của chúng ta thực chất là người Ba Tư đầu tiên cai trị đất nước này, sau một thời gian dài - vì ông thực sự xác định bản thân là người Ba Tư, thay vì gốc gác Azeri-Kurd-Hy Lạp của ông.

Đó là một câu chuyện phức tạp. Thông điệp chính ở đây là gì?

Nó là thông điệp này: vào cuối thời Trung cổ (dùng một thuật ngữ châu Âu), Trung Đông hơi hỗn loạn, chủ yếu do những người Mông Cổ và những gì họ để lại. Cho đến năm 1500, mọi thứ dịu xuống. Nhưng trong suốt thời gian này, tiếng Ba Tư vẫn là ngôn ngữ tinh hoa trong toàn bộ vùng.

Cảm ơn. Và sau năm 1500, chúng ta có ba vị vua nói tiếng Ba Tư này và những Hồi vương là bạn tốt của nhau và viết thơ tặng cho nhau?

Hoàn toàn không phải thế. Họ là những đại địch thủ trong nhiều trận chiến và không thích tôn giáo của nhau. Vua Ismail biến dòng Hồi giáo Shia thành tôn giáo chính thức ở Ba Tư; trong khi đó Hồi vương Sikandar ở Ấn Độ là một cuồng tín đồ của dòng Hồi giáo Sunni; còn Hồi vương Selim được coi là khalip đầu tiên của Đế quốc Ottoman, tức người lãnh đạo thế giới Hồi giáo. Ba người đàn ông này chưa bao giờ thăm nhau, trừ phi chúng ta tính trận chiến Chaldiran năm 1514 là một chuyến viếng thăm, khi Selim đánh bại Ismail. Tuy nhiên, cả ba người đều thuộc nền văn hóa được gọi là văn hóa có chất Ba Tư (Persianate), vẫn tiếp tục tồn tại qua một vài thế kỷ sau đó. Di sản văn chương của nó từ lâu đã được xem là một trong những di sản phong phú nhất của thế giới, không chỉ trong mắt những người nói tiếng Ba Tư, mà còn trong mắt người phương Tây bao gồm Goethe, Nietzche, Voltaire và Emerson, và nhiều học giả văn học khác thời hiện đại.

Ở phần mở đầu câu chuyện này, anh đã có những dòng đầy chất thơ về những cuộc phiêu lưu của tiếng Ba Tư. Thứ gì đó liên quan đến những chiến tích và những khó nhọc.

Về việc đó, tôi nghĩ tôi đã làm đúng những gì đã hứa. Tôi khẳng định rằng ngôn ngữ này được học bởi những người ít học và thay đổi đến mức không thể nhận ra được nữa: đó là khi những người thợ xây của Darius chọn học nó khi làm việc và đơn giản hóa nó. Tôi đã nói rằng nó mở rộng bất chấp mọi trở ngại, và nó đã như vậy: ít người nói ngôn ngữ này như tiếng mẹ đẻ, đặc biệt khi so với tiếng Aram, nhưng các vị vua đã truyền bá nó đi khắp đế quốc của họ và những thương nhân truyền bá nó dọc theo những bờ biển của châu Á và châu Phi. Nó bị chinh phục và lai tạp: đó là những gì người Ả Rập và tiếng Ả Rập đã làm với nó. Sau đó nó lan truyền thậm chí còn xa hơn và vươn tới những thành công về chính trị và văn chương: với tư cách ngôn ngữ văn hóa của Hồi giáo, nó đạt được vị thế cao ở một vùng từ Thổ Nhĩ Kỳ cho tới tận Bengal.

Nhưng tôi vẫn nợ anh một lời giải thích cho việc nó không còn được ưa chuộng như thế nào. Vấn đề là, ở thời hiện đại, không một người nào thuộc giới tinh hoa chính trị có thể chấp nhận được việc bị xem là người ưu tiên một ngoại ngữ hơn tiếng mẹ đẻ. Vì thế, các lãnh đạo người Thổ Nhĩ Kỳ và Nam Á không còn quan tâm đến tiếng Ba Tư. Và khi xét đến văn chương, địa vị của văn viết tiếng Ba Tư đương đại cũng không cao hơn địa vị của, ví dụ, tiếng Thổ Nhĩ Kỳ, tiếng Hàn Quốc và tiếng Nhật. Tuy nhiên, ngay cả khi chỉ còn là cái bóng của chính nó xưa kia, tiếng Ba Tư vẫn được sử dụng bởi một số lượng người đủ lớn để góp mặt trong nhóm 20 ngôn ngữ Babel đứng đầu, không giống một số ngôn ngữ của các cựu đế quốc khác, ví dụ tiếng Hy Lạp, tiếng Aram, tiếng Mông Cổ và tiếng Quechua.

14 Tiếng Punjab

ਪੰਜਾਬੀ

125 triệu người sử dụng

110 triệu người nói tiếng Punjab như bản ngữ tập trung ở vùng Punjab, trải hai bên biên giới Ấn Độ-Pakistan. Khoảng hai phần ba sống ở Pakistan, một phần ba ở Ấn Độ. Khoảng 15 triệu người nói tiếng Punjab sống bên ngoài Nam Á, chủ yếu ở đảo Anh, Hoa Kỳ, Canada và các nước Ả Rập ở Vịnh Ba Tư.

TỰ ĐỊNH DANH ਪੰਜਾਬੀ (Pajābī), پن٘جابی (Panjābī). Bất kể được viết thế nào, âm tiết đầu tiên tốt hơn hết nên được phát âm là “a” trong từ palm (cây cọ)*, không phải âm “a” trong man (người đàn ông) hay âm “u” trong put (đặt).

NGỮ HỆ Tiếng Punjab thuộc ngữ chi Indic hoặc Ấn-Aryan của ngữ hệ Ấn-Âu, cùng với tiếng Hindi-Urdu, tiếng Bengal và nhiều ngôn ngữ khác của Nam Á.

BỘ KÝ TỰ Ở Pakistan, tiếng Punjab hầu như được viết bằng bảng chữ cái Shahmukhi, một biến thể của chữ Ả Rập. Ở Ấn Độ, người Sikh chọn bảng chữ cái Gurmukhi, một bảng chữ cái có mối liên quan với ký tự của Ấn Độ. Tiếng Punjab kiểu Hindu có xu hướng được viết bằng chữ Devanagari, ký tự được sử dụng rộng rãi nhất ở Ấn Độ. Các tên Shahmukhi và Gurmukhi lần lượt có nghĩa “từ miệng của vua” và “từ miệng của bậc thầy tâm linh”. Trong chương này, tôi sẽ sử dụng (dù chỉ hiếm khi) ký tự Gurmukhi.

NGỮ PHÁP Tiếng Punjab đặt động từ ở cuối câu. Nó có các hậu giới từ, thay vì tiền giới từ. Nó có hai giống, một hệ thống cách ngữ pháp có quy mô tương đối hạn chế và một hệ thống từ phức tạp. Đa số các ngôn ngữ Ấn-Aryan khác cũng tương tự tiếng Punjab ở các khía cạnh này.

PHÁT ÂM Tiếng Punjab đôi khi được khẳng định là “ngôn ngữ Ấn-Âu duy nhất có thanh điệu”. Hãy xem phần nội dung chính để biết thêm thông tin về vấn đề này.

TỪ MƯỢN Từ tiếng Phạn, tiếng Ả Rập, tiếng Ba Tư, tiếng Anh.

TỪ CHO MƯỢN Tandoori (kiểu đun nấu thức ăn bằng lò đất của người Ấn Độ, từ này có thể bắt nguồn từ tiếng Punjab hoặc tiếng Urdu), bhangra (một điệu nhảy truyền thống của Ấn Độ).

CORNERSHOP Ban nhạc Anh mang cái tên này đã đưa một phiên bản tiếng Punjab của bài hát “Norwegian Wood” của The Beatles vào album mang tên When I was Born for the 7th Time (Khi tôi được ra đời lần thứ bảy), một album thành công của họ.

Thanh âm chính là thông điệp

Dưới đây là một đoạn đối thoại ngắn bằng tiếng Anh về một người đàn ông hoặc một phụ nữ mang tên Daljit, một cái tên phổ biến trong cộng đồng người Punjab:

“Ai đã làm chuyện này?”

“Daljit”

“Daljit?!”

“Daljit.”

“Ôi không, không phải Daljit chứ…”

Bây giờ, xin hãy đọc to nó lên: hai dòng đầu tiên đọc với thanh trung tính, dòng thứ ba với cảm giác mất tinh thần, dòng thứ tư với sự đồng cảm và dòng cuối cùng với một tiếng rên rỉ tuyệt vọng. Cố gắng lắng nghe bốn phiên bản của cái tên Daljit theo cách của một người chơi nhạc. Bốn từ “Daljit” của bạn rất có thể sẽ phát ra như thế này:

Như bạn có thể đã nghe và nhìn thấy, trong bốn lần được phát ra, mỗi lần thanh âm của từ “Daljit” lại khác hẳn. Bằng cách thay đổi cao độ, hoặc gọi là “điệu” nếu bạn muốn gọi như vậy, bạn không đơn thuần lặp lại tên một người, mà đã làm một việc mang ý nghĩa hơn thế rất nhiều.

Hiện tượng này, gọi là ngữ điệu, phổ biến ở tất cả các ngôn ngữ nói. Nó phân biệt câu hỏi và câu cảm thán với các câu khẳng định có tính trung lập, nhưng nó còn làm nhiều hơn thế rất nhiều: nó truyền tải một lượng thông tin khác, lớn đến mức đáng ngạc nhiên, bao gồm sự nhấn mạnh, sự mỉa mai và cảm xúc - cứ thử nghĩ về một loạt các nghĩa mà một cụm “Vâng, đúng rồi” đơn giản có thể truyền tải, tùy thuộc vào ngữ điệu. Điều này quan trọng đối với việc nói của chúng ta đến mức sự vắng mặt không thể tránh được của nó trên trang sách này là điều gì đó chúng ta cần bù đắp. Nó là một trong những lý do tại sao khi viết chúng ta cần chọn các từ ngữ của mình cẩn trọng và ít mập mờ hơn rất nhiều, và cũng là lý do tại sao chúng ta sử dụng các dấu câu, chữ in nghiêng, và ngày nay, các biểu tượng cảm xúc (emoticon và emoji). (Các lý do khác khiến chúng ta cần tất cả những thứ này khi viết bao gồm sự vắng mặt của ngôn ngữ cơ thể và việc chúng ta không thể kiểm tra xem độc giả có hiểu những điều chúng ta đang viết hay không.)

Ngữ điệu chứng minh rằng những người nói tiếng Anh ngày nay rất chú ý tới cái chúng ta có thể gọi là nhạc âm của mỗi câu nói. Tuy nhiên, một thứ mà chúng ta chưa chú ý tới là tính nhạc của từng từ hoặc âm tiết đơn lẻ. Các từ đơn lẻ trong tiếng Anh thường không mang ngữ điệu.

Với tư cách một ngôn ngữ có thanh điệu, ngay cả khi được nói tiếng Punjab cũng có một giai điệu nào đó - và càng có giai điệu hơn khi nó được thực sự hát, như ở đây, bởi một cố ca sĩ vĩ đại của dòng nhạc qawwali, Nusrat Fateh Ali Khan.

Trong nhiều ngôn ngữ khác, chúng có ngữ điệu. Tiếng Việt là một ngôn ngữ như vậy: chúng ta thấy ở chương 20, một từ đơn âm tiết có thể có tới 6 nghĩa, tùy thuộc vào “điệu” của nó. Đó là vì tiếng Việt là một trong nhiều ngôn ngữ có thanh điệu. Số lượng chính xác của các thanh lại khác nhau ở mỗi ngôn ngữ: bộ 6 thanh của tiếng Việt thực sự ấn tượng, nhưng còn xa mới bằng được kỷ lục thế giới. Hai phương ngữ của một ngôn ngữ mang tên Hmong, được nói ở một vùng thuộc Trung Quốc nhưng không hề liên quan tới tiếng Quan thoại, mỗi phương ngữ ấy có 12 thanh, và người ta đồn rằng một số ngôn ngữ có 14 hoặc 15 thanh. Những người Hmong có đôi tai không thính nhạy lắm hẳn sẽ gặp phải một vấn đề nghiêm trọng.

NGỰA TRUNG QUỐC VÀ NGỰA PUNJAB

Trong những câu chuyện về thanh điệu, đây thường là điểm người ta bắt đầu dành sự chú ý cho từ ma. Ma là một ví dụ mẫu mực về thanh. Ma là một từ trong tiếng Quan thoại, hay chính xác hơn là một nhóm từ, với các bộ ngữ nghĩa khác nhau tùy thuộc vào thanh. Nhìn chung, các nghĩa này bao gồm “mẹ”, “sợi gai dầu”, “ngựa” hoặc “la mắng”; chúng được viết bằng ký tự Latinh lần lượt là mā, má, mă và mà. (Nếu bạn muốn nghe được sự khác biệt, hãy truy cập vào trang bit.ly/ma4tones.) Ở khía cạnh này, từ ma không có gì phi thường. Lý do chính khiến nó trở nên được ưa chuộng như vậy trong các cuốn sách về thanh âm và tiếng Quan thoại rất có thể là việc một trong những nghĩa của nó, “mẹ”, dễ nhớ - mặc dù những người nói tiếng Quan thoại ngày nay thường nói māma.

Vì đây là một chương về tiếng Punjab, giờ đây tôi sẽ để “mẹ” và “ngựa” trong tiếng Quan thoại sang một bên. Tiếng Punjab, không giống các ngôn ngữ của Trung Quốc, không phải là một điển hình về tính thanh điệu của ngôn ngữ. Về mặt lịch sử, thanh là một hiện tượng mới xuất hiện ở đây*, và có một số tranh cãi xung quanh nó. Các nhà ngôn ngữ học vẫn chưa thống nhất quan điểm về việc tiếng Punjab có hai, ba hay bốn thanh, trong khi ít người bản ngữ nhận thức được rằng ngôn ngữ của họ có tính thanh điệu. Mặt khác, những người Punjab có tư duy ngôn ngữ tốt và nhận thức được các thanh trong ngôn ngữ này từ lâu đã được biết đến là những người khẳng định một cách tự hào rằng điều này làm cho ngôn ngữ của họ độc nhất vô nhị trong ngữ hệ Ấn-Âu.

Các nghiên cứu về thanh trong tiếng Punjab ở mức nào đó vẫn hạn chế, nhưng bất chấp điều này, nếu như tiếng Trung có từ ma, thì tiếng Punjab cũng có từ ma của riêng nó, hay chính xác hơn: kora. Với một thanh đi xuống ở âm tiết đầu, thường được viết thành kòra khi viết bằng chữ cái Latinh, nó có nghĩa là “ngựa”. Với một thanh ngang, không nhấn vào o (kro), nó có nghĩa là “cái roi”. Và với một thanh đi lên, viết là kóra, nó có nghĩa là “người mắc bệnh phong”. Để biết những thanh này nghe thế nào, hãy vào các đường dẫn trong trang web của cuốn sách này (languagewriter.com). Khi đã nghe đoạn ghi âm trên, bạn có thể sẽ cảm thấy muốn hỏi: Làm sao ai đó lại có thể nghi ngờ việc Punjab là ngôn ngữ có tính thanh điệu? Điều đó không phải rõ mồn một sao? Những người hoài nghi liệu đã nghe ngôn ngữ này chút nào chưa? Tuy nhiên, nói một cách công bằng, họ có lý do của họ.

Một cách giải thích khả dĩ là: họ là những người bản ngữ. Trong một cuộc thảo luận trực tuyến, một người nói tiếng Punjab thú nhận, “Về việc nó có tính thanh điệu, tôi đã đọc được thông tin đó, nhưng thú thực tôi mong ai đó giải thích sự khác biệt giữa nó với các ngôn ngữ không có tính thanh điệu. Chuyện này chẳng có gì là ngu ngốc cả. Những người bản ngữ luôn có được đặc ân cực kỳ lớn này, thứ đặc ân cho phép họ tự động làm chính xác mọi thứ mà không cần hiểu cái họ đang làm. Điều này đúng với bất cứ ngôn ngữ nào, bao gồm cả tiếng Anh. Ví dụ, nếu bạn là một người bản ngữ, bạn sẽ tự động bật ra âm k theo các cách khác nhau khi nói từ kin (họ hàng) và skin (da). Khi bạn nói kin, bạn thêm một hơi bật vào âm k (được ký âm bằng một chữ h nhỏ: /khin/ - chúng ta đã gặp thứ này từ trước, ở chương về tiếng Hàn Quốc); bạn thậm chí có thể cảm nhận được nó trên, ờ thì, da bạn nếu bạn đặt mu bàn tay lên trước miệng. Với từ skin, bạn không làm thế: bạn chỉ đơn giản nói /skin/. Những người nói tiếng Anh bản ngữ tuân theo nguyên tắc này bất kể họ có biết nó hay không; hiếm người biết nó và một lần nữa, chuyện này chẳng có gì là ngu ngốc. Là một người nói tiếng Anh không bản ngữ, tôi phải học nguyên tắc này, và tôi nghi rằng đến tận bây giờ tôi vẫn thường làm sai.

Vậy, giờ hãy cùng đặt mình vào địa vị của một người Punjab bình thường. Cả cuộc đời, kể từ khi chúng ta còn nhỏ, chúng ta đã nói ngôn ngữ này của chúng ta, và giờ đây đột nhiên chúng ta được người khác cho biết rằng chúng ta tạo ra một thứ gọi là “thanh”, và đối với một ngôn ngữ Nam Á, hiện tượng này rất bất thường. Chúng ta phản ứng như thế nào? Và hãy nhớ: tiếng Punjab, không giống tiếng Hindi hay Urdu, không phải là một ngôn ngữ thể hiện sự danh giá trong xã hội. Việc nói rằng có điều gì đó “bất thường” ở ngôn ngữ này rất có thể là một lời chế nhạo ngầm. Vì thế chúng ta có thể sẽ phản ứng bằng cách phủ nhận.

QUÊN VIẾT

Nhưng cũng tồn tại những lý do khác, đáng đề cập hơn, để giải thích việc người ta nghi ngờ thực tế rằng tiếng Punjab là một ngôn ngữ có thanh điệu. Một lý do là việc có quá ít từ mà nghĩa của nó phụ thuộc vào thanh. Nghĩa của từ đúng là phụ thuộc vào thanh trong trường hợp của kora, kòra, và kóra (“cái roi”, “con ngựa” và “người mắc bệnh phong”), và còn các ví dụ khác nữa. Nhưng một từ điển hình trong tiếng Punjab chỉ có một nghĩa, bất kể nó được nói với thanh nào; hiện tượng phân biệt 2 nghĩa chỉ bằng thanh không phải hiện tượng phổ biến lắm, và trường hợp phân biệt 3 nghĩa bằng thanh là cực kỳ hiếm. Vì thế, ngay cả khi bạn không thể tạo ra thanh điệu, người ta vẫn sẽ dễ dàng hiểu ý bạn; họ sẽ chỉ nghĩ rằng bạn có một giọng hiếm gặp. Ngay cả khi bạn lẫn lộn 3 từ kora với nhau, xác suất có sự nhầm lẫn là gần như bằng không, trừ phi bạn đang nói về những bệnh nhân phong quất roi vào những con ngựa của họ. Thực tế, một số biến thể của tiếng Punjab vẫn vận hành suôn sẻ mà không cần có thanh: một số phương ngữ nhất định làm được điều này, và cả ngôn ngữ của những người di cư thế hệ thứ hai trong cuộc tản cư của người Punjab cũng vậy.

Ký tự Gurmukhi của tiếng Punjab (“từ miệng của bậc thầy tâm linh”) được tạo ra bởi và đặt tên theo bậc thầy tâm linh thứ hai của người Sikh, Angad Dev (1563-1606). Đây là ký tự tiếng Punjab chủ yếu được sử dụng bởi người Sikh.

Tuy nhiên, không thực tế nào ở trên có khả năng loại tiếng Punjab ra khỏi nhóm ngôn ngữ có thanh điệu. Thật vậy, không hiếm những ngôn ngữ biểu hiện sự biến thể như vậy. Nhóm thiểu số người Thụy Điển ở Phần Lan nói ngôn ngữ của họ mà không có thanh, nhưng tiếng Thụy Điển về tổng thể vẫn được coi là có tính thanh điệu. Trong cả tiếng Thụy Điển và tiếng Punjab, thanh âm có ý nghĩa quan trọng với đa số những người nói các ngôn ngữ này và giúp phân biệt chỉ một vài từ. Thế là đủ để khiến chúng có tính thanh điệu.

Tiện đây, nếu tiếng Thụy Điển là một ngôn ngữ có thanh điệu, vậy làm sao tiếng Punjab có thể độc nhất vô nhị trong ngữ hệ Ấn-Âu? Nó không thể, và nó thực sự không, trừ phi người ta giải nghĩa cụm từ “độc nhất vô nhị” một cách không chặt chẽ thành “rất đặc biệt”. Nó có thể là ngôn ngữ Ấn-Âu có thanh điệu duy nhất được nói ở châu Á, nhưng chắc chắn không phải ngôn ngữ có thanh điệu duy nhất trong cả ngữ hệ. Ở châu Âu, một vài ngôn ngữ có thanh điệu bao gồm: tiếng Thụy Điển và tiếng Na Uy, tiếng Latvia và tiếng Lithuania, tiếng Slovenia và tiếng Serbia-Croatia và cuối cùng, một nhóm các biệt ngữ địa phương (bao gồm cả tiếng mẹ đẻ của tôi, tiếng Limburg), đôi khi được gọi chung là “tiếng Đức Trung Tây” và được nói ở các vùng tiếp giáp giữa Đức và các nước thuộc vùng Benelux.

Trở lại lý do tại sao tiếng Punjab xét cho cùng có thể không phải là một ngôn ngữ có thanh điệu, chúng ta thấy một vài nhà ngôn ngữ học tuyên bố rằng tốt hơn nên gọi nó là một ngôn ngữ có cao độ. Và theo cách nào đó, họ đúng, nhưng chỉ khi ngay từ đầu chúng ta đã phân biệt theo cách đó. Một số chuyên gia thực sự đã làm vậy: họ dành cụm từ “ngôn ngữ có thanh điệu” cho những ngôn ngữ cực kỳ phụ thuộc vào thanh, chẳng hạn như tiếng Quan thoại, tiếng Việt và nhiều ngôn ngữ châu Phi. Nhưng việc phân biệt gây nhầm lẫn nhiều hơn là có ích, trong tình huống các khái niệm thanh và cao độ gần như hoàn toàn giống nhau. Một cuốn sổ tay hiện đại có chất lượng tốt về chủ đề này đã khẳng định rằng “một ngôn ngữ có tính thanh điệu nếu cao độ của từ có thể làm nghĩa của từ đó thay đổi”. Điều đó khiến tiếng Punjab là một ngôn ngữ có thanh điệu, chấm hết.

Một lý do khác giải thích tại sao một số người nghĩ tiếng Punjab nên bị từ chối cho gia nhập câu lạc bộ của các ngôn ngữ có thanh điệu. Họ sẽ thừa nhận rằng, thanh phải nghe thấy được, nhưng vì nó luôn được kích hoạt bởi các chữ nhất định ở các vị trí nhất định, thanh là một hiệu ứng phụ của một thứ gì đó, thay vì là một “thứ” có ý nghĩa riêng và không phụ thuộc. Ví dụ, nếu một từ bắt đầu với chữ ਘ, phát âm là /k/, thanh tiếp theo chắc chắn phải là một thanh đi xuống. Điều này không khác gì thói quen bật hơi trong tiếng Anh, tức bật ra một chút hơi sau mỗi âm k (đứng đầu từ) mà theo sau nó là một nguyên âm, một hiện tượng được gọi là bật hơi (aspiration). Hiện tượng bật hơi đơn giản là một điểm kỳ cục của phát âm tiếng Anh. Nó hoàn toàn vô nghĩa. Nếu tôi phát âm sai từ kin thành /kin/ hoặc skin thành / khin/, như tôi thỉnh thoảng vẫn phát âm sai, nghĩa của từ không thay đổi chút nào. Việc bật hơi chẳng liên quan gì tới hệ thống âm trong tiếng Anh. Và một số người khẳng định rằng, tương tự, thanh chẳng liên quan gì tới hệ thống âm trong tiếng Punjab.

Một lời mời tới Ấn Độ bằng tiếng Hindi, tiếng Anh và tiếng Punjab tại biên giới Pakistan.

Ngoại trừ một vấn đề: thực ra, nó có liên quan, bởi có một điểm mấu chốt ngầm, và nó thay đổi mọi thứ. Những từ tiếng Punjab nào bắt đầu với âm k có thể được đánh vần bằng một trong hai chữ Punjab, ਘ hoặc ਕ. Chữ đầu tiên khiến cho thanh của nguyên âm tiếp theo đi xuống, nhưng chữ thứ hai thì không, mà thay vào đó giữ nguyên thanh của nguyên âm tiếp theo. Chúng ta đã thấy ví dụ này từ trước: kòra bắt đầu với một chữ trong tiếng Punjab, đại diện cho âm /k/, kora bắt đầu với chữ đại diện cho âm còn lại. Và /k/ không phải là phụ âm duy nhất có những hiệu ứng trái ngược nhau này: /p/, /ch/ và hai loại /t/* cũng có các hiệu ứng y hệt. Chúng cũng tạo ra thanh đi xuống trong cách viết này, nhưng không tạo ra thanh đó trong cách viết khác. (Nếu bạn cảm thấy /k/, /p/ và /t/ vì lý do nào đó nghe giống nhau, bạn đã đúng: chúng đều được biết đến là những âm tắc vô thanh. “Vô thanh” bởi chúng không cho thanh quản rung, và “tắc” bởi trước khi chúng được thả ra, luồng hơi bị chặn trong thời gian ngắn. Phụ âm / ch/ bắt đầu bằng một âm tắc vô thanh.)

Nhưng chẳng phải tất cả những thứ đó khẳng định thay vì phản bác ý kiến rằng thanh âm là thứ có thể dự đoán được? Hoàn toàn không phải vậy. Thanh trong tiếng Punjab liên quan tới những chữ viết nhất định, liên quan tới cách viết. Nhưng mảng kiến thức về ngôn ngữ học mà chúng ta đang thảo luận ở đây, âm vị học, hoàn toàn chỉ liên quan đến âm thanh. Việc viết lách không có ý nghĩa gì ở đây. Và nó không có ý nghĩa vì những lý do hợp lý, bởi chúng ta học âm vị của tiếng bản ngữ khi còn là trẻ nhỏ, khá lâu trước khi chúng ta học đọc và viết - nếu chúng ta có được dạy những kỹ năng này ở trường. Tất nhiên, trong quá khứ, đa số mọi người không được dạy, và ở Nam Á, ngay cả ngày nay việc đọc viết thông thạo cũng không phải chuyện đương nhiên. Trong văn nói của tiếng Punjab, như chúng ta vừa thấy, người ta hoàn toàn không thể dự đoán bất cứ điều gì về thanh của từ; chỉ dạng viết mới khiến nó dễ đoán. Tuy nhiên, những người không biết chữ vẫn biết chính xác cách sử dụng thanh phù hợp, nói kòra khi họ muốn nói đến “ngựa” và kora khi họ muốn nói đến “cái roi”. Đối với họ, thanh mang đầy ý nghĩa, và vì thế nó không chỉ đơn thuần là một hiệu ứng phụ. Chính những người Punjab không biết chữ đã chứng minh với các nhà ngôn ngữ học rằng thanh là một “thứ có nghĩa” trong ngôn ngữ của họ.

TỪ VÔ NGHĨA ĐẾN ĐẦY Ý NGHĨA QUAN TRỌNG

Tạo sao tiếng Punjab có thanh âm mà tiếng Hindi-Urdu, Bengal và các ngôn ngữ khác trong họ hàng Ấn-Aryan không có? Thanh đã xuất hiện như thế nào, hay nói theo kiểu mọt sách: quá trình hình thành thanh điệu (tonogenesis) của nó diễn ra như thế nào?

Đầu tiên, hãy nhớ rằng thanh không phải hiện tượng khác thường. Mặc dù các ngôn ngữ có thanh điệu tập trung ở ba vùng - Đông và Đông Á, châu Phi Hạ Sahara và Mexico - chúng cũng xuất hiện ở các nơi khác. Và mặc dù thanh dường như xuất hiện ở nhiều ngôn ngữ nằm trong cùng một số ngữ hệ nhất định, chẳng hạn như ngữ hệ Hán-Tạng và ngữ hệ Niger-Congo, các ngữ hệ khác cũng có một vài thành viên có năng khiếu âm nhạc kiểu vậy. Việc ngay cả hai ngôn ngữ có họ hàng gần với nhau cũng không tương đồng với nhau về vấn đề thanh điệu là chuyện rất phổ biến: tiếng Na Uy và tiếng Thụy Điển có thanh, nhưng tiếng Đan Mạch thì không; đa số các ngôn ngữ Bantu có thanh, nhưng tiếng Swahili thì không; tiếng Việt có thanh, nhưng tiếng Khmer anh em với nó thì không. Việc tiếng Punjab là ngôn ngữ Ấn-Aryan duy nhất có thanh điệu vì thế không phải hiện tượng hiếm hoi bất ngờ gì.

Vậy, thanh đến từ đâu? Ngay cả trong những ngôn ngữ không có thanh điệu, như tiếng Anh, việc một số phụ âm nhất định nâng hoặc hạ một chút cao độ của những nguyên âm xung quanh nó là điều hoàn toàn tự nhiên, thậm chí không thể tránh được. Cao độ được tạo ra theo cách này không chỉ rất tinh vi, khó nhận ra, mà còn vô nghĩa, và cả người nói lẫn người nghe đều không hề để ý đến nó. Nhưng giờ hãy giả thiết rằng vì lý do nào đó - và đây là điều các ngôn ngữ vẫn luôn làm, ngay cả khi chỉ có một chút kích động - một số phụ âm bắt đầu thay đổi: ví dụ, âm th nhập làm một với âm d, hoặc âm /g/ trở thành âm câm ở một số vị trí (điều này xảy ra trong rất nhiều từ tiếng Anh). Tuy nhiên, ngay cả sau thay đổi này, nguyên âm hoặc các nguyên âm lân cận có thể vẫn giữ nguyên cao độ đặc trưng của chúng: cao hơn tiêu chuẩn bình thường một chút, hoặc thấp hơn một chút. Thật vậy, sự thay đổi đó thậm chí có thể khuếch đại khuynh hướng này, khiến cho nguyên âm vốn chỉ hơi cao trở nên cao hơn, hoặc nguyên âm hơi thấp trở nên thấp hơn nữa. Thanh âm có cường độ cao hơn này bù đắp vào sự mất mát thông tin do sự thay đổi của phụ âm gây ra. Và chính như thế, ở một số thời điểm, cả người nói và người nghe bắt đầu dành nhiều sự chú ý hơn cho những sự chênh lệch về cao độ này - có lẽ không phải một cách có ý thức, nhưng chắc chắn đây là một thói quen.

Trong đa số các trường hợp, quá trình này có thể được tái dựng chỉ bằng cách nghiên cứu các nguồn lịch sử, hoặc hoàn toàn không thể tái dựng được. Đây chính là khía cạnh mà xét theo đó, tiếng Punjab là ngoại lệ. Các thanh của ngôn ngữ này có niên đại gần đây đến nỗi người ta có thể suy luận ra nguồn gốc của chúng từ cách viết, thứ được thiết kế vào thế kỷ 16. Như chúng ta đã thấy ở trên, có 5 chữ phụ âm kích hoạt thanh, trong khi 5 chữ phụ âm khác không có tác dụng đó, mặc dù ngày nay chúng được phát âm theo đúng cách người ta phát âm những phụ âm tương ứng nhưng kích hoạt thanh.

Và câu chuyện ở đây là: một phép so sánh đơn giản với các bảng chữ cái có liên quan đã chúng minh rằng trong quá khứ, những phụ âm kích thoạt thanh được phát âm theo cách khác với cách trong hiện tại. Vào thế kỷ 16, chữ ਘ, kiểu âm k kích hoạt thanh mà chúng ta gặp ở trên, đã đại diện cho các âm /gh/, tức âm /g/ có bật hơi. Rõ ràng, âm /gh/ này ở mức nào đó nâng cao độ ở phần đầu của nguyên âm tiếp theo. Khi, ở thời điểm nào đó, âm /gh/ chuyển hóa thành một âm /k/, âm cao hơn đó không đơn giản cứ thế biến mất (cứ ngỡ rằng nó sẽ biến mất - những quá trình này là không thể dự đoán). Thay vào đó, nó trở nên “nặng hơn”.*, theo cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng. Một sự thay đổi trong cách nhấn một số phụ âm đem lại nhạc tính cho các nguyên âm trong tiếng Punjab.

THÌ THẦM, HÁT VÀ NGƯỠNG MỘ

Thanh là một khía cạnh kỳ thú của một số ngôn ngữ, nhưng nó cũng làm dấy lên một câu hỏi kỳ cục: những ngôn ngữ này xử lý thế nào với những tình huống trong đó cao độ mà người nói cần tạo ra lại không thể được tạo ra một cách dễ dàng?

Một trong những tình huống này là khi chúng ta thì thầm. Việc thì thầm khiến cho việc thay đổi cao độ của giọng nói trở nên bất khả thi - nếu bạn nghi ngờ, cứ thử hát bằng giọng thì thầm. Vấn đề này theo lý sẽ không khiến tình huống trở nên quá kỳ cục trong tiếng Punjab, một ngôn ngữ xét cho cùng vẫn dễ hiểu khi được phát âm với “toàn thanh ngang”, như đã được chứng kiến bởi những người đã ly hương và nói các phương ngữ không có thanh điệu của ngôn ngữ này. Nhưng còn tiếng Trung, tiếng Việt và các ngôn ngữ khác rất hay sử dụng thanh điệu thì sao? Các nghiên cứu gợi ý rằng mỗi ngôn ngữ có một câu trả lời riêng. Ở một số ngôn ngữ, việc thì thầm thật sự có vẻ bất khả thi, và đơn giản là người nói những ngôn ngữ ấy sẽ không thì thầm (hoặc họ thì thầm nhưng không có tác dụng). Nhưng người Trung Quốc có thì thầm, vậy câu hỏi là: Làm thế nào? Hóa ra, mỗi thanh trong tiếng Quan thoại còn đi kèm những điểm khác biệt tinh vi khác ngoài cao độ, ví dụ như độ dài và độ lớn. Ví dụ, âm đi xuống rõ ràng ngắn hơn 3 âm còn lại.

Nếu người thì thầm khuếch đại những đặc tính thứ cấp này một chút, một người nghe thành thục có thể giải nghĩa những từ không có thanh điệu này, mặc dù theo cách kém chính xác hơn một chút so với các tình huống thông thường*. Thực chất, một hiện tượng rất giống như vậy cũng diễn ra trong tiếng Anh. Khi chúng ta thì thầm, chúng ta không thể giữ cho bản thân không lẫn lộn giữa các phụ âm hữu thanh và phụ âm vô thanh: /z/ sẽ nghe như /s/, /b/ như /p/, vân vân. Nhưng mặc dù điểm khác biệt chính giữa các cặp phụ âm này là việc một phụ âm đòi hỏi thanh quản rung và phụ âm còn lại không cho thanh quản rung, tức những hiện tượng người ta không thể phân biệt khi thì thầm, một lần nữa vẫn có những điểm khác biệt tinh vi giữa chúng, ở tầng thứ cấp. Chúng tạo ra đủ sự tương phản để giữ cho tiếng Anh khi thì thầm luôn ở mức hiểu được - dù khi người ta thì thầm tiếng Quan thoại, nguy cơ nghe sai sẽ cao hơn ở mức nào đó.

Câu hỏi kỳ thú thứ hai là, làm thế nào để người ta hát bằng các ngôn ngữ có tính thanh điệu mạnh? Nếu cả ngôn ngữ và giai điệu đều có thanh, làm thế nào ca sĩ có thể cùng lúc thỏa mãn những đòi hỏi trái ngược nhau? Chắc chắn rằng nếu họ hát đúng nốt, lời bài hát sẽ trở nên không thể hiểu nổi, trong khi nếu họ phát âm chính xác các từ, giai điệu nghe sẽ lạc tông? Một lần nữa, một phần giải pháp là giữ lại và nhấn mạnh các đặc tính còn lại kia - độ dài, độ lớn và hơn thế nữa - những thứ đi kèm thanh âm. Nhưng quan trọng hơn, các ca sĩ được người viết lời hỗ trợ. Trong cả tiếng Việt và tiếng Quảng Đông (và rất có thể trong các ngôn ngữ có thanh điệu khác, bao gồm tiếng Punjab, nhưng đây là hai ngôn ngữ duy nhất từng được nghiên cứu), từ ngữ được chọn sao cho chúng không phản lại giai điệu tới mức không chấp nhận được. Vì vậy, khi giai điệu lên cao, người viết lời chọn những từ có thanh liên tục lên cao hoặc giữ nguyên cao độ; những từ có thanh liên tục thấp xuống sẽ rất không phù hợp. Khi giai điệu hạ xuống, điều ngược lại diễn ra. Nói đơn giản: âm nhạc và ngôn ngữ phải nâng và hạ một cách tương đối đồng bộ với nhau. Điều này có vẻ khó đạt được, nhưng hãy xem xét nó theo hướng này: trong tiếng Anh, các bài hát đòi hỏi một sự đồng điệu khá chính xác, gọn gàng giữa các điểm nhấn của nhạc và các điểm nhấn của ngôn ngữ, với các âm tiết được nhấn rơi vào những nhịp mạnh nhất và những âm tiết không được nhấn rơi vào những nhịp yếu hơn hoặc nhịp ở mức giữa mạnh và yếu. Đối với chúng ta, điều này như một bản năng thứ hai; những người viết lời cho các ngôn ngữ có thanh điệu có thể sẽ thấy công việc của họ dễ dàng không khác gì khi viết cho ngôn ngữ không có thanh điệu.

Trung tâm văn hóa Punjab ở London - một địa điểm tốt để bắt đầu học các thanh điệu của bạn.

Và cuối cùng, hãy trở lại chủ đề tôi đã đưa ra ở ngay đầu chương này, với tư cách một phần giới thiệu cho khái niệm thanh điệu: ngữ điệu. Tôi đã đề cập rằng đây là một hiện tượng phổ biến đối với tất cả các ngôn ngữ, và việc này dấy lên câu hỏi: các ngôn ngữ có thanh điệu làm thế nào mà nhồi được thêm cả ngữ điệu vào? Câu trả lời là: chúng cùng lúc làm cả hai việc. Phủ lên các thanh điệu bắt buộc của mỗi từ trong một câu là một lớp ngữ điệu đầy tính biểu đạt, ngẫu hứng tự nhiên và chạy khắp cả câu. Vì thế, nếu một từ có thanh và ngữ điệu thấp đòi hỏi một thanh cao, kết quả sẽ là thứ gì đó nằm ở giữa; nếu ngữ điệu cũng đòi hỏi một thanh thấp, từ đó sẽ được phát âm ở mức còn thấp hơn nữa. Chỉ người nghe nào thực sự rất hiểu ngôn ngữ có thanh điệu này mới có thể phân biệt được hai lớp âm này.

Trong âm học, việc nhận ra ngữ điệu trong một ngôn ngữ có thanh điệu tương ứng với việc ước lượng độ dày của lớp tuyết phủ trên những ngọn đồi thấp: để biết được chỗ nào sâu và chỗ nào nông, bạn cần nhớ được địa hình ngọn đồi trông như thế nào vào mùa hè.

13 Tiếng Nhật

日本語
nihongo

130 triệu người sử dụng

Gần như tất cả 127 triệu cư dân của Nhật Bản có tiếng mẹ đẻ là tiếng Nhật. Khoảng 2,5 đến 3,5 triệu người gốc Nhật sống ở nơi khác, chủ yếu ở Brazil và Hoa Kỳ; không phải tất cả họ đều giữ lại ngôn ngữ gốc.

NGỮ HỆ Đã có nhiều nỗ lực thử đặt tiếng Nhật vào một ngữ hệ (Altai, Nam Đảo, thậm chí Dravida), nhưng sau cùng không thử nghiệm nào đủ sức thuyết phục. Ngôn ngữ này có thể là một hỗn hợp của ngôn ngữ được sử dụng bởi các cư dân gốc của quần đảo đó, được gọi là người Jōmon, và ngôn ngữ được sử dụng bởi những người mới tới, đặt chân lên quần đảo này vào thiên niên kỷ đầu tiên TCN, được gọi là người Yayoi.

BỘ KÝ TỰ Tiếng Nhật sử dụng một bộ ba loại ký tự, khiến người ta khó hiểu - hiragana (bảng chữ chính với 46 chữ cái), katakana (với một số âm tiết bổ sung dành cho các từ ngoại ngữ), và kanji (chữ Hán) - cùng với romaji (ký tự La Mã). Thông tin thêm về vấn đề này nằm ở chương 2b, sau chương về các chữ trong tiếng Trung.

NGỮ PHÁP Các từ tiếng Nhật có thể mang một dải các hậu tố. Tính “chắp dính” này là một trong những lý do chủ yếu khiến nó từng được đặt vào ngữ hệ Altai cùng với tiếng Thổ Nhĩ Kỳ, tiếng Hàn Quốc và nhiều ngôn ngữ nhỏ hơn (ý tưởng này giờ đây đã bị phản bác và mất chỗ đứng). Tiếng Nhật không có giống đực hay giống cái, không có dạng số nhiều và không có mạo từ. Các động từ được chia, nhưng không theo ngôi (tôi, bạn, và vân vân). Tính từ không phải là một nhóm từ riêng biệt; một số tính từ vận hành giống động từ, số khác vận hành giống danh từ.

PHÁT ÂM Các nguyên âm có thể dài hoặc ngắn, nhưng không bao giờ ở dạng nguyên âm đôi. Cấu trúc âm tiết rất đơn giản. Độ dài của âm tiết và từ được đo bằng mora, một khái niệm mang tính Nhật Bản điển hình (mặc dù từ mora thuộc tiếng Latinh). Thanh điệu có liên quan tới ngữ nghĩa, nhưng theo cách hạn chế và thay đổi theo phương ngữ.

TỪ MƯỢN Trong quá khứ được mượn từ tiếng Quan thoại và các ngôn ngữ khác của Trung Hoa; ngày nay được mượn từ tiếng Anh.

TỪ CHO MƯỢN bonsai, emoji (biểu tượng cảm xúc), anime (hoạt hình Nhật Bản), judo, jujitsu, karate, karaoke, sake (rượu), sushi, wasabi, futon (kiểu giường nệm truyền thống của Nhật Bản), geisha, gingko (bạch quả), go (cờ vây), hara-kiri (hành động mổ bụng tuẫn tiết của samurai), kamikaze (máy bay cảm tử - Thần Phong), haiku (thơ haiku), manga (truyện tranh Nhật Bản), sumo, origami, tempura (các món tầm bột chiên kiểu Nhật Bản), koi (cá cảnh koi), shogun, kimono, tofu (đậu phụ), tsunami (sóng thần), samurai, tycoon (tài phiệt) và rất nhiều từ khác. Tiếng Quan thoại mượn nhiều từ tiếng Nhật hơn bất cứ ngôn ngữ nào khác.

TIẾNG HÀ LAN Tiếng Nhật có một số lượng lớn đến mức ngạc nhiên các từ được mượn từ tiếng Hà Lan, do việc Hà Lan là quốc gia châu Âu duy nhất được phép giao thương với Nhật Bản từ năm 1641 đến năm 1858, biến quốc gia này thành cửa ngõ cho Nhật Bản tiếp xúc với văn hóa và tri thức phương Tây. Có thể kể đến các ví dụ như BURIKI “tấm mạ thiếc” (bắt nguồn từ BLIK trong tiếng Hà Lan), KARAN “vòi nước” (từ KRAAN), SUKOPPU “xẻng” (từ SCHOP), và ZUKKU “vải toan” (từ DOEK).

Phân biệt giới tính trong ngôn ngữ

Nữ giới và nam giới có nói cùng một ngôn ngữ không? Câu trả lời hiển nhiên có vẻ là “đúng”: mọi người được sinh ra với tiếng mẹ đẻ là ngôn ngữ nào sẽ nói ngôn ngữ đó, bất kể giới tính. Ở một góc nhìn khác, câu trả lời chuyển thành “sai” nếu bạn giải nghĩa từ ngôn ngữ là “những gì người ta nói” hoặc “cách người ta nói”. Nữ giới và nam giới có cách sử dụng ngôn ngữ tương đối khác nhau, như các nhà ngôn ngữ học xã hội và tâm lý học đã dạy cho chúng ta, và dù hai giới rất muốn tìm được tiếng nói chung, họ vẫn gặp nhiều khó khăn.

Nhưng còn một câu trả lời thứ ba, và nó đến từ Nhật Bản. Một mặt, sẽ không nói quá khi tuyên bố rằng tất cả người Nhật đều nói tiếng Nhật - đất nước này đơn ngữ đến mức trở thành trường hợp đặc biệt. Mặt khác, những điểm khác biệt giữa ngôn ngữ của nữ giới và nam giới vượt xa mức “những gì người ta nói”. Ngôn ngữ này có hai thể, mỗi thể dành cho một giới tính - đây là lần duy nhất trong cuốn sách này từ giới tính không được dùng để chỉ một hiện tượng ngữ pháp như trong “tiếng Đức có ba giới tính, tiếng Ả Rập có hai”. Trong tiếng Nhật, tất cả xoay quanh giới tính của người; quanh giới tính của mọi người dưới góc nhìn xã hội hơn là góc nhìn sinh học.

Giới tính người có ý nghĩa quan trọng trong nhiều ngôn ngữ khác. Nếu bạn là người Tây Ban Nha và bạn muốn nói rằng mình là người Tây Ban Nha bằng tiếng Tây Ban Nha, bạn sẽ nói SOY ESPAÑOLA nếu bạn là một phụ nữ và nói SOY ESPAÑOL nếu bạn là một người đàn ông (và nếu bạn không xác định giới tính, cần có sự thỏa hiệp hoặc sáng tạo nào đó về mặt ngôn ngữ.) Đó là vì trong tiếng Tây Ban Nha và không ít ngôn ngữ châu Âu khác, giới tính trong ngữ pháp được xác định bởi giới tính xã hội của bạn (hoặc, từ một góc nhìn truyền thống hơn, được xác định bởi giới tính sinh học của bạn). Dựa trên nguyên tắc đó, bạn chọn các dạng phù hợp của tính từ, danh từ, đại từ và đôi khi cả động từ.

Tiếng Nhật không như thế. Giới tính ngữ pháp gần như không tồn tại. Cái chúng ta tìm thấy ở tiếng Nhật là việc nữ giới và nam giới phải nói những “giới ngữ” - các biến thể dựa trên giới tính - khác nhau một chút. Đây không phải một hiện tượng vu vơ không mang nhiều ý nghĩa, không phải một trong những điểm khác biệt tinh vi bất ngờ mà những nhà ngôn ngữ học đôi khi phát hiện được sau khi đào sâu vào cơ chế vận hành bên trong của một ngôn ngữ nào đó. Trong xã hội Nhật Bản, ONNA KOTOBA, JOSEIGO hoặc FUJINGO - cả ba từ này đều mang nghĩa “ngôn ngữ của phụ nữ” - được xem là một phần tách biệt của quốc ngữ, và các thiết chế văn hóa cho rằng việc duy trì ngôn ngữ này có ý nghĩa rất quan trọng*.

Video này trên Youtube sẽ giúp bạn nói được Onna Kotoba - ngôn ngữ của phụ nữ Nhật - trong thời gian ngắn.

Vậy, cho đến nay những sự kiện nào đã diễn ra trong lịch sử? Lịch sử đã tạo ra được biến thể đặc biệt cho phụ nữ như thế nào? Điều gì phân biệt biến thể này với - ờ, thực ra thì phân biệt với cái gì nhỉ? Với ngôn ngữ của nam giới ư? Hay còn tồn tại một biến thể trung tính, không phân biệt giới tính?

Để bắt đầu với câu hỏi cuối cùng: đa phần, thực ra gần như toàn bộ, ngôn ngữ này được xem là trung tính. (Điều này khiến chúng ta nhớ tới ngoko, ngữ vực cơ bản của tiếng Java, phần lớn ngữ vực này không lịch sự cũng không bất lịch sự.) Nhưng ngoài những thứ trung tính này, tồn tại một vài biến thể, cho cả nữ giới lẫn nam giới. Nhưng có một điểm khác biệt quan trọng. Ngôn ngữ của nam giới, có vẻ mang tính mạnh mẽ và thô lỗ, gần như hoàn toàn không phải điều bắt buộc và các cậu bé sẽ không được dạy nói ngôn ngữ này. Thay vào đó, những cậu bé ấy học được ngôn ngữ này thông qua việc bắt chước mà không cần người dạy, tương tự trẻ em ở những nơi khác tiếp thu tiếng lóng đường phố mà chẳng cần ai dạy. Trong khi đó, ngôn ngữ của nữ giới không có tính tự chọn như vậy, và các phụ huynh lẫn giáo viên sẽ làm hết mình để khiến các cô bé học ngôn ngữ mà các em bị buộc phải học. Nhưng điều đó ngầm gợi ý rằng tiếng Nhật “bất phân giới tính” thực chất hoàn toàn không như thế: một phần của ngôn ngữ này là lãnh địa riêng của nam giới, tức những người nắm quyền sử dụng một ngữ vực riêng và đặc biệt nam tính. Các lựa chọn cá nhân của nữ giới bị bó hẹp trong hai điều, hoặc tuân theo giới ngữ phù hợp với họ hoặc thu hút sự chỉ trích từ xã hội - nói cách khác, họ phải vâng lời hoặc trả giá. Tất nhiên, với tư cách một tập thể, họ có thêm một lựa chọn: một khi những nhóm người có số lượng đủ lớn sẵn lòng không tuân theo các nguyên tắc ấy, toàn bộ quan niệm về ngôn ngữ của phụ nữ sẽ trở nên ít cứng nhắc hơn. Và đây chính xác là điều đã xảy ra trong những thập kỷ gần đây, như chúng ta sẽ thấy ở các phần tiếp theo.

NGỌ PHẠN TRÊN XAN TRÁC*

Hãy cùng bàn về vấn đề chính ở đây. Điều gì khiến tiếng Nhật của nữ giới khác tiếng Nhật của nam giới? Trước hết, nữ giới có xu hướng phải dùng các phiên bản dài hơn một chút của các từ để khiến các từ ấy - và vì thế khiến chính họ - nghe lịch sự hơn. Hãy nghĩ về nguyên tắc này như thể, người ta không chỉ dùng từ “ngọ phạn” cổ lỗ thay vì dùng từ “bữa trưa” thường ngày, mà còn làm cho sự khác biệt này có tính hệ thống bằng cách dùng từ “xan trác” thay vì “bàn ăn” và “tiên hoa” thay vì “hoa”. Trong tiếng Nhật, âm tiết thể hiện tính lịch sự này không được đặt ở cuối, mà ở đầu từ*: vì thế HANA (“hoa”) trở thành OHANA (trong cả khi nói lẫn khi viết).

Tiếp đến, nữ giới và nam giới sẽ sử dụng các đại từ khác nhau để chỉ bản thân: trong khi WATASHI là từ dùng để chỉ “tôi” mà cả hai giới đều có thể sử dụng (mặc dù từ này nghe trang trọng khi được một người đàn ông nói ra), ATASHI rõ ràng là một từ của nữ giới, trong khi BOKU là từ dành cho những người đàn ông trẻ - hoặc muốn tỏ ra trẻ*. Thật vậy, ATASHI và BOKU là những gì các sách giáo khoa môn tiếng Nhật dạy (người trẻ) sử dụng khi cần nói đến ngôi thứ nhất số ít, đơn giản giống các sách giáo khoa môn tiếng Anh dạy dùng he và she cho ngôi thứ ba. Những điểm khác biệt tương tự cũng tồn tại trong trường hợp của đại từ ngôi thứ hai, “bạn”.

Động từ “là”, DA, cũng bị phân loại theo giới tính. Trong một câu như “đây là một con nhện”, nam giới sẽ dùng động từ này, nhưng nữ giới sẽ lược bỏ nó. Nói cách khác, nam giới sẽ nói một câu đại loại như “đây là một con nhện”, trong khi cùng một câu đó trong tiếng Nhật của nữ giới đại loại sẽ như “đây một con nhện”. Vấn đề không phải ở chỗ câu thứ hai nghe có vẻ kỳ lạ trong tiếng Anh - một câu như “đây một con nhện” hoàn toàn ổn trong nhiều ngôn ngữ, bao gồm tiếng Nga (xem chương 8). Vấn đề nằm ở chỗ nữ giới và nam giới trong trường hợp này áp dụng ngữ pháp khác nhau.

Nữ giới Nhật Bản không phải thời nào cũng sử dụng kính ngữ. Đây là Izumi Shikibu, một trong những nhà thơ vĩ đại của triều Kyoto, người đã viết một loạt những bài thơ tình say đắm vào thế kỷ 11.

Họ cũng sẽ sử dụng một loại “từ nhỏ” khác, những từ không mang một nghĩa nào có thể xác định rõ ràng nhưng gợi ý cho người nghe biết thái độ của người nói. Các từ này xuất hiện rất thường xuyên trong tiếng Nhật, thêm đủ loại ẩn ý vào câu nói, từ “xin hãy đồng ý với tôi” và “chúng tôi đều biết” cho tới “tôi khẳng định chắc chắn mà, khỉ thật”. Cả nam giới và nữ giới đều có thể sử dụng Ā để nói “ô”, như trong “ô, đẹp quá”, nhưng chỉ nữ giới mới có thể chọn cả ARA hoặc MĀ. Để diễn đạt “tôi băn khoăn”, nữ giới sẽ nói KA SHIRA, trong khi KA NA trung tính hơn. Một ví dụ đặc biệt nổi tiếng là từ WA nữ tính, diễn đạt sự ngưỡng mộ hoặc cảm xúc; xác suất nam giới sử dụng từ này là vô cùng thấp.

Một số mục của mảng từ vựng đơn giản hơn, nhưng lẫn lộn, gắn chặt với nữ giới (IYĀN nghĩa là “không”) hoặc với nam giới (MESHI nghĩa là “bữa ăn”, DEKAI nghĩa là “to”). Các từ đồng nghĩa của những từ này (IYA, GOHAN và ŌKII lần lượt mang nghĩa “không”, “bữa ăn” và “to”) có thể được sử dụng bởi cả hai giới.

Cuối cùng, cách phát âm của hai giới đôi khi cũng khác nhau: nam giới giản lược chuỗi nguyên âm /ai/* (đại loại vần với từ lie trong tiếng Anh) thành /ē/* (vần với từ lay trong tiếng Anh), trong khi đối với phụ nữ, cách giản lược như vậy là không ra dáng quý bà, quý cô.

Những người nói tiếng Nhật không hẳn phá vỡ một nguyên tắc ngữ pháp rõ ràng và cứng nhắc khi sử dụng những yếu tố mà bình thường chỉ người khác giới mới sử dụng, nhưng họ chắc chắn sẽ phá vỡ một tập tục xã hội: họ bẻ cong cả một nguyên tắc lẫn giới tính của họ. Tưởng tượng nếu một nữ hiệu trưởng trường phổ thông khăng khăng đòi được gọi là “ngài hiệu trưởng”: bà ấy sẽ khiến người khác sửng sốt, mặc dù sự khác biệt có thể không đáng kể - bà hiệu trưởng và ngài hiệu trưởng đều mang nghĩa “một người chịu trách nhiệm cao nhất về việc quản lý một trường học”. Hoặc bất thường hơn. tưởng tượng một ông hiệu trưởng khăng khăng đòi được gọi là “bà hiệu trưởng” - các báo lá cải sẽ lợi dụng cơ hội này để tha hồ kiếm lợi.

Nhưng có lẽ đây không phải phép so sánh hay nhất, bởi trong cốt lõi, sự khác biệt giữa tiếng Nhật của nữ giới và tiếng Nhật của nam giới nằm ở sự tinh tế trau chuốt, ở việc để lại ấn tượng như một người lịch lãm và duyên dáng, hoặc một người bất cần.

Hơn 20 năm trước, giáo viên tiếng Anh của tôi nói với tôi rằng tốt hơn hết tôi không nên bắt chước thói quen nói “Ôi Chúa ơi” (Oh my gosh) của bà, bởi hành vi này theo cách nào đó sẽ giảm sút niềm tin của mọi người vào giới tính của tôi. Mặc dù ngày nay điều đó có vẻ đã thay đổi, nam giới có vẻ vẫn dễ được bỏ qua hơn nữ giới khi sử dụng ngôn ngữ “tục tĩu” - khó mà tưởng tượng nổi một người phụ nữ sau khi nói “nắm vào hạ bộ mà tóm lấy chúng nó” lại chiến thắng trong cuộc bầu cử tổng thống. Nói cách khác, tiếng Anh cũng có những thay đổi nhất định tùy thuộc vào giới tính. Nhưng trong tiếng Nhật, những khác biệt này nổi bật hơn nhiều: chúng bao hàm nhiều khía cạnh của văn nói hơn và được hệ thống hóa một cách nghiêm ngặt hơn.

THÌ THẦM MỘT CÁCH ĐOAN CHÍNH

Nhiều người Nhật tin rằng “ngôn ngữ của nữ giới” là một hiện tượng cổ xưa, rằng nó được định hình bởi cách nói mà phụ nữ thực sự đã sử dụng, và rằng, một cách tự nhiên, nó phản ánh một điểm chung giữa những người phụ nữ ấy, tức nữ tính của họ. Các nghiên cứu hiện đại đã phản bác những định kiến này một cách đầy thuyết phục.

Người ta có thể truy nguồn gốc của những điểm khác biệt nhất định giữa các biến thể tiếng Nhật của nữ giới và nam giới về thời Heian (794-1185). Nữ giới vào thời đó được cho là phải tránh những từ mượn tiếng Hán và thay vào đó sử dụng các từ có nguồn gốc nội địa. Trẻ em và nam giới ở độ tuổi thanh niên cũng vậy, và điều này có nghĩa là chỉ nam giới trưởng thành mới có đặc quyền sử dụng các Hán ngữ, những từ dường như ban cho lời nói của họ cái chất của tầng lớp trí thức, tương tự các từ gốc Latinh trong tiếng Anh. Việc tránh sử dụng các từ tiếng Hán như vậy tiếp tục là một chủ đề lặp đi lặp lại trong các luận thuyết về ngôn ngữ của nữ giới suốt một thời gian dài. Việc sử dụng các từ như vậy gợi ý rằng người phụ nữ ấy có lượng kiến thức nhiều hơn mức mà người ta cho là phù hợp với một phụ nữ.

Một điểm khác biệt quan trọng khác không liên quan nhiều đến từ vựng hoặc ngữ pháp nhưng liên quan đến hành vi mà chúng ta có thể gọi là hành vi ngôn ngữ hoặc hành vi giao tiếp: nữ giới ở thời Heian được khuyến khích không diễn giải vấn đề một cách rõ ràng. Lý tưởng nhất, họ nên thì thầm với chính mình những câu còn bỏ ngỏ.

Trong 4 thế kỷ tiếp theo, được gọi là thời Kamakura và thời Muromachi (1185-1333, 1336-1573), các cuốn sách quy tắc hành xử cho giới thượng lưu - nói về cả phép ứng xử lẫn phẩm hạnh - bắt đầu công bố một quy chuẩn mới: phụ nữ tốt hơn nên nói ít nhất có thể, hoặc nói với giọng nhỏ nếu cô ta nhất thiết phải lên tiếng. Quy chuẩn này tuân theo hệ tư tưởng Khổng Tử, theo đó phụ nữ phải có nhiệm vụ tuân phục nam giới và một người phụ nữ, bằng việc cất lời, có thể dễ dàng hủy hoại tôn ti trật tự của gia tộc và của cả xã hội. Như vậy bằng chứng này chứng minh rằng những mô thức lời nói ấy đã từng là một quy chuẩn, chứ không phải một biểu hiện của các hành vi tự nhiên. Không ai khẳng định rằng nữ giới về tự nhiên có xu hướng im lặng; người ta khi ấy đơn giản cho rằng việc nữ giới học cách giữ im lặng là tốt nhất cho tất cả mọi người.

Chính trong thời kỳ này, và đặc biệt kể từ thế kỷ 14 trở đi, một hiện tượng mới nổi lên trong cung điện hoàng gia, một hiện tượng sẽ có ý nghĩa rất quan trọng trong các thế kỷ tiếp theo. Các nữ quý tộc phục vụ trong cung điện (vị trí tương đương ở châu Âu có lẽ là “nữ quan”) dần xây dựng một bộ đặc ngữ kỳ quặc để nói với nhau, trong đó nhiều từ, đặc biệt các từ chỉ những đồ vật nội địa, được thay đổi triệt để hoặc thậm chí được thay thế bởi các từ mới được sáng tạo. Ví dụ, MANJŪ (màn thầu) được rút ngắn thành MAN, SHINPAI (lo lắng) trở thành SHINMOJI, và KŌ NO MONO (rau củ muối) được rút ngắn và sau đó láy lần nữa để cho ra từ KŌ-KŌ. Các từ khác được thay thế bởi một từ chỉ cảm giác cơ bản của sự vật nó nói đến, bắt đầu bằng O-, một tiền tố thể hiện sự kính ngưỡng: nước lạnh* (MIZU) được gọi bằng một từ mà chúng ta sẽ diễn dịch thành o’lạnh (OHIYA), cá tráp (TAI) thành o’mỏng (O-HIRA) và đậu đỏ (AZUKI) thành o’đỏ (O-AKA; hoặc AKA-AKA). Một lần nữa, người ta tránh các từ tiếng Hán, ví dụ KAJI (lửa) được thay bằng AKAGOTO (nghĩa đen là “thứ màu đỏ”). Tồn tại một vài giả thuyết về lý do những nữ quan phục vụ trong triều đình sử dụng ngôn ngữ như vậy - để giữ bí mật, tạo sự gián tiếp sang trọng, hay để giao tiếp giữa những người nói các phương ngữ khác nhau - nhưng điều thực sự quan trọng ở đây là việc: xuất phát từ triều đình, bộ đặc ngữ của họ dần xâm nhập từng chút một vào cung điện của shogun và các biệt dinh của các samurai.

Bộ biệt ngữ cũng được các nam quý tộc tiếp nhận, và dù ngày nay nó được gọi là “cung nữ thoại” (lời nói của các cung nữ), một thời gian dài nó là một dấu hiệu của đẳng cấp, hơn là dấu hiệu của giới tính. Trong văn học thời đó, tồn tại vô vàn ví dụ về những người đàn ông, bao gồm các nhà sư và lãnh chúa, nói theo phong cách này. Ở những nơi khác, những nam nhân thuộc các tầng lớp thấp hơn sẽ chế nhạo và giễu nhại kiểu nói chuyện này của giới tinh hoa. Chỉ về sau, những cuốn sách nguyên tắc ứng xử mới bắt đầu chỉ trích những người đàn ông sử dụng phong cách này, trong đó một cuốn sách cho rằng việc đó “kinh tởm” nhưng “là chuyện thường thấy”.

KHÔNG NÓI LÝ

Câu trích dẫn từ năm 1687 này đưa chúng ta tới giai đoạn tiếp theo trong lịch sử nước Nhật, được gọi là thời Edo (1603-1868), khi đất nước này đóng cửa với đa phần thế giới bên ngoài. Đây chính là thời điểm phong cách nói chuyện của giới tinh hoa dần được gắn với giới tính thay vì với tầng lớp xã hội, đặc biệt trong các thế kỷ 18 và 19. Những phụ nữ không thuộc giới tinh hoa dần quen với những nguyên tắc “được” và “không được” trong ngôn ngữ thông qua hàng trăm cuốn sách mới về quy tắc ứng xử; những cuốn sách này giờ đây được lưu hành trong tất cả các tầng lớp xã hội và thiết lập các nguyên tắc phức tạp và có tính kìm hãm hơn bất cứ thời gian nào trước đó. Sự im lặng và việc tránh sử dụng các từ tiếng Hán vẫn là tập tục bắt buộc (de rigueur, tiếng Pháp trong nguyên gốc, BT). Nhưng người ta thậm chí phải tránh cả những từ không có gốc tiếng Hán, chẳng hạn như SHIKATO (chắc chắn) và IKIJI (lòng tự tôn), có thể do sự chắc chắn và tự tôn được xem là không nữ tính. Ngoài ra, phụ nữ được kỳ vọng phải chèn tiền tố O và hậu tố MOJI vào nhiều từ trong ngôn ngữ của họ, như chúng ta đã thấy ở trên, vì những ngữ tố này giờ đây được cho là có tác dụng làm mềm mại, khiến cho ngôn ngữ của họ nữ tính hơn: từ GUSHI (tóc) không thêm ngữ tố nào nghe rất không êm tai, vì thế thay vào đó phụ nữ nên nói OGUSHI; thay vì nói SONATA (người đang nói chuyện với mình), phụ nữ nên gọi mọi người là SOMOJI.

Ngôn ngữ có phân giới tính bước vào một giai đoạn mới vào cuối thế kỷ 19, khi đất nước này trải qua quá trình hiện đại hóa với tốc độ chóng mặt sau khi mở cửa với thế giới bên ngoài. Một trong những yếu tố của quá trình này là sự chuẩn tắc hóa tiếng Nhật, và cho đến thời điểm đó nét đặc trưng của ngôn ngữ này vẫn luôn là tính đa dạng cao về phương ngữ; một yếu tố khác là sự xuất hiện của khái niệm nam nữ bình quyền. Tuy nhiên, khái niệm này bị diễn giải thành “bình đẳng nhưng có sự khác nhau bẩm sinh”, và quốc ngữ mới vẫn phân biệt giới tính không kém gì quốc ngữ cũ. Thật vậy, một chỉ dụ của Nhật hoàng năm 1879 đã khuyến khích bản chất phân biệt giới tính của nó.

Khi giáo dục tiểu học phổ cập được triển khai lần đầu vào năm 1886, chương trình này áp dụng cho cả bé gái lẫn bé trai, nhưng các sách giáo khoa chính thức lại khác nhau. Đây là một trích dẫn từ một cuốn sách cho các học sinh nữ (từ năm 1893): “Hạn chế lên tiếng. Lời nói lưỡng tính một cách có chủ ý là không đoan trang. Lời nói thẳng là của kẻ đua đòi học làm sang. Lời nói đẹp của phụ nữ không được làm người khác chói tai, mà nên mềm dịu và dễ mến, và không nên nói lý… Cực kỳ kinh tởm khi phải nhìn thấy một người phụ nữ nói năng một cách có hiểu biết và khôn khéo.”

Về mặt từ vựng và ngữ pháp, ngôn ngữ của nữ giới dần bị ảnh hưởng bởi một biến thể được gọi là nữ sinh thoại, một phong cách nổi lên trong cộng đồng các sinh viên ưu tú ở trường trung học. Mặc dù bị công khai chỉ trích là thô tục vào cuối những năm 1800, nó vẫn được thừa nhận rộng rãi chỉ trong vài thập kỷ và kể từ đó đã được xem như mang tính nữ và là bằng chứng của một quá trình giáo dục có chất lượng đáng tin cậy. Nó cho người ta một sản phẩm sáng tạo, được tạo ra ở ngay trong nước Nhật, gắn kết một cách trơn tru với việc phân chia giới tính trước đó trong ngôn ngữ, và xã hội Nhật Bản nhanh chóng tiến tới việc xem nó như một phần cổ xưa, đáng được tôn thờ của tiếng Nhật, mặc dù trên thực tế bản chất của nó hoàn toàn không phải vậy. Lần đầu tiên trong lịch sử, ngôn ngữ của nữ giới Nhật Bản được chính thống hóa và quy thức hóa trong ngữ pháp và sách giáo khoa, và trong số các đặc tính hiện đại của nó, nhiều đặc tính là phát kiến (của nữ sinh trung học) trong thời kỳ gần đây, trong khi đó nhiều yếu tố cổ hơn (của các cung nữ) đã không còn được sử dụng nữa.

TỒN TẠI VÀ TIẾP TỤC ĐẦY TRANG NHÃ

Trong những thập kỷ gần đây, tiếng Nhật rõ ràng đã dần trở nên ít phân biệt giới tính hơn. Nhà ngôn ngữ học Yoko Hasegawa, sinh sống và làm việc ở Hoa Kỳ, đã phát hiện ra một sự thay đổi hoàn toàn trong ngôn ngữ mà các nhân vật nữ sử dụng trong các bộ phim điện ảnh, phim truyền hình và sản phẩm sân khấu Nhật Bản trong 25 năm gần đây: lời thoại của họ giờ đây nam tính hơn trước rất nhiều. Lý do của hiện tượng này không thể nào là việc nữ giới muốn chiếm hữu một dạng ngôn ngữ được xem trọng về mặt văn hóa, vì theo truyền thống, vị thế văn hóa cao gắn liền với biến thể tiếng Nhật dành cho nữ giới. Nhưng về xã hội, kinh tế và chính trị, những người đàn ông Nhật Bản vẫn luôn có vị thế lấn át. Việc chinh phục lãnh địa ngôn ngữ của nam giới xoay quanh vấn đề quyền lực hơn là vấn đề danh giá.

Hiện đại và truyền thống - có phải ngôn ngữ giới tính của tiếng Nhật đang dần hết thời?

Dù quy tắc có thể đã bớt cứng nhắc, nhưng như mọi khi, những người nói tiếng Nhật vẫn nhận thức sâu sắc rằng giới ngữ vẫn tồn tại. “Mặc kệ [chúng] và đến lúc nào đó bạn sẽ nhận ra mình đang nói như một bé gái người Nhật - hoặc như một người đàn ông - trong khi bạn không hề chủ định nói như vậy”, Thời báo Nhật Bản (The Japan Times) đã viết như vậy vào năm 2009. Các tiểu thuyết gia đã sử dụng các tập tục ngôn ngữ trên một cách khôn khéo để biểu hiện giới tính của những nhân vật của họ, và các độc giả lập tức bắt được các tín hiệu ngay cả khi nhiều tín hiệu trong số đó thực chất thuộc về những phong cách đã lỗi thời. Các bản dịch cũng không phải ngoại lệ: người ta khiến cho Angelina Jolie nói ngôn ngữ của nữ giới trong một cuộc trả lời phỏng vấn cho một tờ báo Nhật Bản, cũng như với Hermione Granger trong loạt truyện và phim Harry Potter - mặc dù ở phần đầu loạt truyện, điều này là phi thực tế ở tuổi của cô bé ấy.

Nhưng ít nhất những cuốn “sách quy tắc ứng xử” mang đậm tư tưởng phân biệt giới tính đến mức không thể tin nổi ấy đã biến mất - hay vẫn chưa nhỉ? Ờm, chúng đã thay đổi, nhưng khi nhà ngôn ngữ học xã hội Momoko Nakamura tìm kiếm một hiệu sách trực tuyến, sử dụng các từ khóa JOSEI (phụ nữ) và HANASHIKATA (lối nói), bà thu được 73 kết quả. Bà phân tích 7 kết quả đầu tiên, và chúng đều nhấn mạnh rằng “một người phụ nữ có thể làm mình hấp dẫn hơn bằng cách thay đổi lối nói chuyện của cô ấy, và bằng cách nói ngôn ngữ của nữ giới đầy nữ tính, cô ấy có thể trở nên thanh lịch, khôn ngoan, xinh đẹp, hạnh phúc, và được yêu quý”. Những cuốn sách này và thành công của chúng chứng minh rằng ngôn ngữ của nữ giới vẫn tồn tại và tiếp tục được ưa chuộng, bà kết luận.

12 Tiếng Swahili

135 triệu người sử dụng

Theo các ước tính, số người nói tiếng Swahili bản ngữ dao động từ 3 đến 15 triệu; phần lớn trong số 135 triệu người nói tiếng Swahili sử dụng nó như ngôn ngữ thứ hai. Tiếng Swahili là ngôn ngữ cầu nối chính của Kenya và Tanzania, và được sử dụng rộng rãi ở Burundi, Rwanda, Uganda, nửa phía Đông của Congo (Cộng hòa Dân chủ Congo) và một số vùng thuộc các nước lân cận. Ở Oman, nơi Hồi vương từng cai trị Zanzibar, tức “thủ đô của tiếng Swahili”, người ta vẫn cho rằng ngôn ngữ này được một lượng người đáng kể sử dụng. Vương quốc Liên hiệp Anh và Bắc Ireland, Hoa Kỳ và các nước vùng Vịnh cũng có những người di cư nói tiếng Swahili.

TỰ ĐỊNH DANH KISWAHILI. Cũng được sử dụng trong tiếng Anh.

NGỮ HỆ Tiếng Swahili thuộc ngữ chi Bantu, một chi lớn trong ngữ hệ Niger-Congo. Các ngôn ngữ Bantu trải khắp nơi trên Trung, Đông, và Nam Phi. Các ngôn ngữ còn lại trong ngữ hệ Niger-Congo thống trị một vùng nhỏ hơn, chủ yếu ở Tây Phi.

BỘ KÝ TỰ Tiếng Swahili ngày nay được viết bằng chữ Latinh. Trước thời gian châu Âu “xâu xé châu Phi” vào các năm trước và sau 1900, người ta sử dụng ký tự Ả Rập.

NGỮ PHÁP Danh từ trong tiếng Swahili được chia thành một loạt những phân lớp danh từ khác nhau, ở mức độ nào đó tương tự các giống trong đa số ngôn ngữ châu Âu. Mỗi lớp danh từ này có các tiền tố riêng, một tiền tố cho danh từ số ít, một cho danh từ số nhiều. Các từ khác - động từ, tính từ, thậm chí tiền giới từ - mang các thể khác nhau tùy thuộc vào lớp của danh từ.

PHÁT ÂM Tiếng Swahili vô cùng đặc biệt so với các ngôn ngữ Bantu khác ở chỗ nó không có thanh.

TỪ MƯỢN Khoảng 30% từ vựng tiếng Swahili có nguồn gốc từ tiếng Ả Rập, và tiếng Anh là nguồn từ mượn chiếm tỷ lệ cao thứ hai nhưng thua xa tiếng Ả Rập vì chỉ chiếm khoảng 10%. Tiếng Swahili đã phát triển trong quá trình tiếp xúc giữa những người sống ở ven biển Đông Phi và những nông dân trồng đinh hương, thương nhân và (sau này là) nhà cai trị Ả Rập, đặc biệt là những người tới từ Oman.

TỪ CHO MƯỢN Từ thông dụng nhất mà tiếng Anh mượn từ tiếng Swahili là safari, vốn có nguồn gốc tiếng Ả Rập. Tên của Kwanzaa, một lễ hội kéo dài một tuần, chủ yếu được ăn mừng bởi những người Mỹ gốc Phi, bắt nguồn từ matunda ya kwanza trong tiếng Swahili, nghĩa là “những trái cây đầu tiên”. Từ bwana, một từ xuất hiện từ thời thuộc địa, mang nghĩa “ông chủ”, là một từ nữa bắt nguồn từ tiếng Swahili. Mặc dù không hẳn là các từ mượn, một vài cái tên trong bộ phim Vua Sư Tử có nguồn gốc tiếng Swahili, bao gồm tên của nhân vật chính: Simba nghĩa là “sư tử”. Và, vâng, hakuna matata thực sự mang nghĩa “không lo âu”, hoặc theo nghĩa đen là “không có vấn đề gì”.

NON TRẺ Các ghi chép cổ nhất bằng tiếng Swahili mà người ta từng biết đến có từ thế kỷ 18: những bức thư từ năm 1711 trở đi và một bài thơ dài được xác định ra đời vào năm 1728. Điều này cho thấy văn chương viết tiếng Swahili rõ ràng là nền văn chương non trẻ nhất trong 20 ngôn ngữ Babel của chúng ta.

Năng lực đa ngôn ngữ hiển nhiên của châu Phi

Vì tôi không biết cụ thể con người bạn, tôi có thể sẽ nhầm, nhưng phán đoán có suy xét của tôi là, về mặt học ngôn ngữ, bạn, ờm, tôi có nên nói thẳng không? - một học sinh tối dạ. Một học sinh tối dạ, tôi phải bổ sung nhanh là, so với Jonas đến từ làng Jilve.

Không phải lỗi của bạn, đừng nghĩ đó là chuyện gì ghê gớm.

Nếu bạn lớn lên ở một đất nước như Anh quốc hay Hoa Kỳ, rất có khả năng tiếng Anh là ngôn ngữ cha mẹ nói với bạn khi bạn còn nhỏ. Truyền hình cũng thế, người trông trẻ của bạn cũng thế. Khi bạn lớn lên, bạn khám phá ra rằng thế giới bên ngoài cũng tràn ngập tiếng Anh: hàng xóm và các chủ cửa hàng đều nói tiếng Anh, giáo viên và bạn học, mục sư và chính trị gia cũng thế - ngôn ngữ ấy ở mọi nơi, ở bất kỳ nơi nào mà tai bạn có thể nghe thấy. Sau này, bạn và bạn đời rất có thể cũng nói chung chính ngôn ngữ đó. Và như vậy rất có khả năng nó cứ ở đó suốt cuộc đời bạn: từ đầu tiên bạn nói cho tới lời trăng trối của bạn, bạn hiếm khi cần tới bất cứ thứ gì ngoài ngôn ngữ của William Shakespeare, Oprah Winfrey và Homer Simpson. Bạn có thể đã học một ngoại ngữ, hoặc thậm chí vài ngoại ngữ, nhưng ngoại trừ khi di cư, bạn gần như sẽ không bao giờ cần chúng (thực sự cần, chứ không phải sử dụng chúng để giải trí).

Với tư cách một ngôn ngữ có ảnh hưởng lớn của thế giới, tiếng Anh gần như áp đảo. Tuy nhiên, nếu bạn lớn lên ở các nước như Pháp, Tây Ban Nha, Mexico, Brazil hoặc Hàn Quốc, câu chuyện của bạn rất có thể vẫn như thế, đại loại như vậy, bởi trên toàn châu Âu, châu Mỹ và Đông Á, các nhóm có quy mô đáng kể trong dân số hầu như sống cả đời chỉ sử dụng một ngôn ngữ.

Nhưng không phải ở châu Phi.

Châu Phi là nơi chúng ta tìm thấy những con người như Jonas mà tôi đã nhắc tới ở trên. Tôi không thể cho bạn biết họ của Jonas, vì nó được bảo mật theo đúng nguyên tắc bởi Leslie C. Moore, nhà ngôn ngữ học người Mỹ, người đã gặp Jonas trong nghiên cứu của bà. Nhưng chúng ta biết rằng anh sinh vào khoảng năm 1980 ở làng Jilve thuộc vùng núi phía Bắc Mandara, Cameroon; rằng, là một trường hợp hiếm gặp ở ngôi làng này, anh đã hoàn thành giáo dục tiểu học và thậm chí học lên trung học; rằng cả cuộc đời xoay quanh việc thoát khỏi tình trạng đơn ngữ một cách nhiều nhất có thể.

Trường ca ngôn ngữ của Jonas bắt đầu tại nhà, khi anh thụ đắc không chỉ tiếng mẹ đẻ, tiếng Vame, mà còn cả “tiếng cha đẻ”, tiếng Wuzlam. Vì thế, anh đã là người song ngữ ngay từ khi còn nhỏ, 4 tuổi, mặc dù những ngôn ngữ anh nói được khi đó chỉ có vài nghìn người sử dụng. Tiếp đến là tiếng Wandala, ngôn ngữ cầu nối (ngôn ngữ dùng trong giao tiếp giữa các tộc người khác nhau - ngôn ngữ giao tiếp liên sắc tộc) của vùng đó, được sử dụng bởi vài chục nghìn người và là biệt ngữ được ưa dùng trên sân trường. Tiếng Vame, tiếng Wuzlam và tiếng Wandala có liên hệ khá chặt chẽ với nhau, và vốn dĩ đều thuộc chi miền Trung của ngữ tộc Tchad, nhưng những người chỉ nói được một trong ba ngôn ngữ này không thể hiểu nhau. Cũng trong trường tiểu học, Jonas phải dần nắm bắt được tiếng Pháp (ngôn ngữ thứ 4), tức ngôn ngữ chính thức chủ yếu của nước Cameroon và cũng là phương tiện truyền đạt trong giáo dục ở phần lớn lãnh thổ quốc gia này. Một vài năm sau đó, anh cũng được dạy tiếng Anh (ngôn ngữ thứ 5), ngôn ngữ chính thức còn lại của Cameroon, một cách bài bản.

Khi ở trường trung học, Jonas bắt đầu tán tỉnh một cô bé tên là Gogo, và dù cả hai đều nói được tiếng Wandala và tiếng Wuzlam, anh vẫn quyết định học tiếng mẹ đẻ của cô bé, tiếng Mada (ngôn ngữ thứ 6). Hiển nhiên, anh làm thế với chính lý do mà rất nhiều người biết, Nelson Mandela từng viện dẫn khi được hỏi tại sao ông học tiếng Afrikaans của chế độ phân biệt chủng tộc ở Nam Phi: nếu bạn nói với một người bằng ngôn ngữ của người đó, lời nói của bạn sẽ đi thẳng vào trái tim anh ta. Nghe sến súa, có lẽ vậy, nhưng đúng.

Trường trung học, nằm bên ngoài khu vực nói tiếng Wandala, đem thêm hai ngôn ngữ cầu nối nữa đến với cuộc sống của Jonas: tiếng Zulgwa (ngôn ngữ thứ 7), lại thêm một ngôn ngữ nữa thuộc chi miền Trung của ngữ tộc Tchad, được sử dụng ở các khu dân cư xung quanh trường, và tiếng Fula (ngôn ngữ thứ 8), được sử dụng bởi phần lớn các học sinh và người dân thị trấn*. Ngôn ngữ này, ngôn ngữ cuối cùng được bổ sung vào vốn ngôn ngữ của Jonas cực kỳ hữu ích, vì nó tạo cho anh khả năng giao tiếp với khoảng 25 triệu người sống trên khoảng 20 quốc gia, đa số nằm ở phía Tây nước Cameroon. Nhưng nó không dễ học: nằm trong ngữ hệ Niger-Congo, ngôn ngữ này chẳng có liên hệ gì tới các ngôn ngữ châu Phi khác mà anh đã biết, tương tự như tiếng Anh chẳng liên quan gì tới, ví dụ, tiếng Hungary.

MỘT TỶ NGƯỜI NHƯ JONAS?

Thật thà mà nói, câu chuyện này phi thường, ngay cả khi xét theo những gì thường thấy ở châu Phi. Lý do một phần là việc Cameroon là một điểm nóng về tính đa dạng ngôn ngữ: trên đất nước này, trung bình cứ mỗi 1 triệu cư dân lại có 10 ngôn ngữ - tất cả là 250 ngôn ngữ. Một lý do khác là cộng đồng những người nói tiếng Wuzlam của Jonas thuộc một nhóm sắc tộc đa ngôn ngữ được gọi là những người Montagnard (từ trong tiếng Pháp, nghĩa là “người sống trên núi”) hay người Kirdi, và trong văn hóa của cộng đồng này, việc học ngôn ngữ đặc biệt được trân trọng. Và tiếp đến là tiểu sử cá nhân của Jonas: nhờ có nhiều năm được đi học, anh được tiếp xúc với nhiều ngôn ngữ hơn các bạn của anh, cả trong lớp học lẫn ngoài đường. Là một người Montagnard, anh vui vẻ học bất cứ thứ gì có vẻ hữu ích với mình. Đa số những người châu Phi trong tình huống của anh có thể đã chọn không dành công sức học tiếng Zulgwa của thị trấn ấy, cũng không dành cho tiếng Mada của cô bé kia, và thay vào đó tán tỉnh cô bằng tiếng Wuzlam. Nhưng ngay cả những người châu Phi không ham học bằng Jonas cũng sẽ học 6 ngôn ngữ còn lại - không một chút đắn đo.

Chương này tập trung vào tiếng Swahili, được nói ở Đông Phi: chủ yếu ở Tanzania và Kenya, tức khởi nguồn của nó, nhưng cũng được sử dụng ở Uganda, Burundi, Rwanda, nửa phía Đông của Congo và các vùng nhỏ ở Mozambique cũng như các quốc gia lân cận khác. Thậm chí ở Nam Phi, xác suất mọi người học tiếng Swahili sẽ cao hơn, ví dụ, tiếng Amhara, với cùng một lý do khiến những người châu Âu học tiếng Ý trước khi học tiếng Rumani: tiếng Swahili và tiếng Ý đem lại tỷ lệ lợi ích đầu tư cao hơn.

Vùng nói tiếng Swahili không sôi sùng sục, khuấy đảo và ùng ục trong sự dồi dào về ngôn ngữ như ở Cameroon. Ở Kenya và Tanzania, tức hai tâm điểm lịch sử của vùng nói tiếng Swahili, cứ mỗi 1 triệu cư dân lại có 2 ngôn ngữ; ở phần còn lại của vùng này, con số này là 1 ngôn ngữ trên mỗi 1 triệu cư dân, có lẽ còn thấp hơn.

Mặc dù tiếng Swahili là ngôi sao chính của chương này, nó sẽ phải chia sẻ ánh hào quang với các ngôn ngữ họ hàng và lân cận. Đó là vì tôi muốn câu chuyện này xoay quanh toàn bộ châu Phi Hạ Sahara (sau đây gọi tắt là châu Phi), bởi bối cảnh ngôn ngữ của nó đặc biệt khác với các châu lục khác. Một nhận định hết sức thực tế là: chúng ta sẽ không có cơ hội thăm nó lần thứ hai, bởi tiếng Swahili là ngôn ngữ châu Phi duy nhất trong cuốn sách này.

Có lẽ điểm tương đồng quan trọng nhất giữa vùng nói tiếng Swahili ở Đông Phi, Cameroon ở Tây Phi và châu Phi nhìn chung là: khi cuộc sống hằng ngày ném một ngôn ngữ vào con người ở những nơi này, họ không nao núng và sẵn lòng học nó (học theo kiểu “bắt đầu nói ngôn ngữ đó”, chứ không phải “tham gia một khóa học”). Điểm khác biệt chính giữa vùng nói tiếng Swahili và phần còn lại của châu lục chính xác là sự xuất hiện của người khổng lồ thân thiện này, mang tên “tiếng Swahili”. Để minh họa mức độ phi thường của điều này: số người nói ngôn ngữ này nhiều gấp hai lần, có thể là ba lần, số người nói ngôn ngữ phổ biến thứ hai ở châu Phi, tiếng Hausa. Không có gì lạ khi một vài trí thức, nổi tiếng nhất là Wole Soyinka, người Nigeria được trao giải Nobel văn học, đã biến tiếng Swahili thành một ngôn ngữ cầu nối của châu lục. Và khi nhà sử học người Ghana K. A. Kumni Attobrah cho ra mắt một ngôn ngữ phụ trợ cho châu Phi vào năm 1970, một ngôn ngữ giống Quốc tế ngữ (Esperanto), ông dùng tiếng Swahili làm cơ sở cho ngôn ngữ phụ trợ này và gọi nó là tiếng Atrihili.

Nếu người châu Phi không khiếp sợ việc phải chinh phục một ngôn ngữ mới khi nó có vẻ hữu ích, cuối cùng họ sẽ học được bao nhiêu ngôn ngữ? Như chúng ta đã thấy ở trường hợp của Jonas, điều đó phụ thuộc vào hoàn cảnh cá nhân và các giá trị văn hóa địa phương. Nhưng khi được khái quát hóa rộng, câu trả lời sẽ là 3 ngôn ngữ: một tiếng mẹ đẻ, một ngôn ngữ cầu nối và thứ mà tôi sẽ gọi là “VIL” - Ngôn ngữ Rất Quan trọng (Very Important Language). Một trong vài yếu tố có thể làm bức tranh tổng thể rành mạch, ngăn nắp này rối tung lên là việc nhiều ngôn ngữ có thể cùng lúc xuất hiện ở hai vai trò và một số ít, bao gồm cả tiếng Swahili, có thể đóng cả ba vai trò. Dẫu vậy, tiếng mẹ đẻ, ngôn ngữ cầu nối và VIL là 3 trụ cột (hãy nghĩ đến trụ cột của một căn lều, chứ không phải cực từ)* phù hợp để dùng làm bộ khung cơ bản; những chi tiết phức tạp của đời thực sẽ được bổ sung sau.

“VIL” có thể là một thuật ngữ đầy tinh nghịch và bạn sẽ không tìm thấy nó trong những văn bản khác về ngôn ngữ học châu Phi, nhưng tôi nghĩ rằng nó làm tốt vai trò đại diện cho một loạt những tình huống khác nhau, về cơ bản, VIL là ngôn ngữ chính thức của Cameroon cũng như phương tiện truyền đạt trong giảng dạy ở tất cả các chương trình giáo dục trên bậc tiểu học; điển hình, nó chính là ngôn ngữ được nói bởi những người thuộc tầng lớp cao hơn ở đô thị, cũng là thứ những tác giả báo chí và văn học dùng khi viết, về cơ bản, nó là những thứ đó - nhưng không phải lúc nào cũng là tất cả những thứ đó. Một đất nước có thể có vài ngôn ngữ chính thức hoặc không một ngôn ngữ chính thức nào, hệ thống giáo dục có thể sử dụng nhiều ngôn ngữ, một số tác giả nổi tiếng có thể thích viết bằng tiếng mẹ đẻ của họ, vân vân. Nhưng bất chấp tất cả những điều này, ở gần như mọi quốc gia châu Phi, người ta biết rõ ngôn ngữ nào là VIL của đất nước đó.

Và cũng ở gần như mọi quốc gia châu Phi (giống như ở các nước châu Mỹ), VIL có nguồn gốc châu Âu. Cả tiếng Anh và tiếng Pháp đều Rất Quan trọng ở khoảng 20 nước; tiếng Bồ Đào Nha đứng thứ ba với thành tích kém xa, chỉ 5 nước. Ở 3 nước (và cả ở Bắc Phi, nhưng không được xét đến ở đây), VIL là tiếng Ả Rập, tương tự 3 ngôn ngữ châu Âu, được bắt đầu đưa vào sử dụng từ bên ngoài, nhưng trước các ngôn ngữ kia vài thế kỷ. Ở một vài quốc gia, chẳng hạn như Zimbabwe, một hay hơn một ngôn ngữ gốc châu Phi “chính thức là ngôn ngữ chính thức”, nhưng trên thực tế chúng chỉ đóng vai phụ. Các quốc gia nơi những ngôn ngữ châu Phi đã vươn tới vị thế VIL bao gồm: Tanzania, Ethiopia và Somalia.

Thậm chí vào thời thuộc địa Đức, trước Chiến tranh Thế giới thứ Nhất, tiếng Swahili đã được dạy trong các trường học ở Tanzania.

Ngay cả tiếng Swahili cũng đang vật lộn để đạt được vai trò mà, trong dự doán của một người ngoài cuộc ngây thơ, ngôn ngữ này sẽ đạt được như một lẽ tất nhiên. Chỉ ở Tanzania, nó mới đánh bại được các đối thủ khác một cách hiển nhiên. Ở Kenya, nó cũng phổ biến như ở Tanzania, nhưng xét về cả vị thế chính thống lẫn uy tín xã hội, nó đều kém xa tiếng Anh. Suốt một thời gian dài, địa vị hợp pháp của nó là “quốc ngữ”, và trên toàn châu Phi, đây là một thuật ngữ lịch sự để chỉ trạng thái “chính thức được xem là chẳng hề quan trọng”. Chỉ vào năm 2010, nó mới trở thành ngôn ngữ chính thức thứ hai của Kenya. Ở Uganda, nơi tiếng Swahili không được sử dụng rộng rãi bằng, chính phủ chọn tiếng Anh khi đất nước giành được độc lập (1962), sau đó bổ sung tiếng Swahili với tư cách ngôn ngữ chính thức vào 10 năm sau đó, chỉ để phế bỏ nó vào năm 1995 và đổi ý lần nữa vào 10 năm sau đó. Vào lần gần đây nhất tôi kiểm tra, tiếng Swahili vẫn giữ vị thế chính thức của nó, nhưng tiếng Anh vẫn được xem là danh giá hơn và tiếng Luganda được nhiều người sử dụng hơn. Bên ngoài Tanzania, Kenya và Uganda, tiếng Swahili chỉ là một ngôn ngữ cầu nối, không hơn không kém.

THỨ TIẾNG MỌI NGƯỜI NÓI…

Người châu Phi nói 3 ngôn ngữ, như tôi đã khẳng định: một tiếng mẹ đẻ, một ngôn ngữ cầu nối và một Ngôn ngữ Rất Quan trọng. Nhưng việc đưa VIL vào trong bộ ba này có thể bị coi là sự phóng đại. Ở hầu hết các quốc gia, nơi một ngôn ngữ gốc châu Âu có vị thế này, nó được sử dụng bởi chỉ một phần nhỏ của dân số. Tuy nhiên, tiếng Anh, tiếng Pháp, và trên hết, có lẽ gây ngạc nhiên, tiếng Bồ Đào Nha đang có những bước tiến đáng kể, đặc biệt ở các thành phố, vì thế có lẽ khẳng định trên không hẳn là phóng đại, mà chỉ là đưa ra kết luận hơi sớm.

Mặc dù đa số những người châu Phi ở giai đoạn này không nói VIL của quốc gia họ, nhiều người đã thành thục nhiều hơn một ngôn ngữ cầu nối, đưa số ngôn ngữ trung bình mà một người nói được, một lần nữa, tới gần con số 3. Đó là vì một thực tế: không hề bất thường khi một vài ngôn ngữ cầu nối được sử dụng trong môi trường gần nhau. Bạn sẽ nhớ ra, Jonas lần đầu học một ngôn ngữ cầu nối khi còn là một trẻ nhỏ, sau đó học thêm hai ngôn ngữ cầu nối nữa khi tới tuổi vị thành niên: một ngôn ngữ cầu nối địa phương, và ngôn ngữ cầu nối còn lại được sử dụng trên toàn Tây Phi. Ở Uganda, hai ngôn ngữ cầu nối -tiếng Swahili và tiếng Luganda - tương đối phổ biến và những ai thấy chúng có giá trị sử dụng nào đó sẽ không ngần ngại học cả hai. Congo có 4 ngôn ngữ cầu nối quan trọng, bao gồm cả tiếng Swahili, và một lần nữa, việc nói được một ngôn ngữ cầu nối sẽ không ngăn bất cứ ai học một ngôn ngữ nữa nếu nhu cầu sử dụng nó xuất hiện.

Cuối cùng, và hiển nhiên, người châu Phi có các ngôn ngữ mẹ đẻ của họ, với số lượng hơn 1.000, 2.000 hoặc 3.000, tùy thuộc xem bạn tham vấn người nào*. Hệ quả là, việc bắt gặp những cặp vợ chồng có tiếng mẹ đẻ khác nhau không phải chuyện hiếm. Con của họ rất có thể sẽ lớn lên trong bối cảnh song ngữ, nói những ngôn ngữ mà, trong trường hợp của Jonas, tôi đã gọi là tiếng mẹ đẻ và tiếng cha đẻ. (Chính xác hơn, anh ta học tiếng “mẹ đẻ” của mình không phải từ mẹ mà từ những người họ hàng của mẹ, bởi văn hóa địa phương quy định rằng mẹ phải nói với con bằng ngôn ngữ của chồng. Đó là chi tiết phức tạp của đời thực mà tôi đã hứa sẽ trình bày.)

Nhiều ngôn ngữ mẹ đẻ có phạm vi sử dụng rất hạn chế: chúng là những phương ngữ của chỉ một bộ tộc hoặc một vài làng. Những ngôn ngữ mẹ đẻ khác được sử dụng bởi những nhóm sắc tộc lớn trải trên vài quốc gia. Những ngôn ngữ mẹ đẻ lớn hơn có thể cũng là những ngôn ngữ cầu nối cho những người bản ngữ của các ngôn ngữ nhỏ hơn. Jonas học tiếng Fula như một ngôn ngữ cầu nối, nhưng nó cũng được sử dụng bởi hơn 20 triệu người nói tiếng Fula bản ngữ. Tiếng Swahili vượt trội nhờ đảm đương được ba vai trò khác nhau: VIL ở Tanzania, ngôn ngữ cầu nối ở một vùng rộng hơn Tanzania rất nhiều, và tiếng mẹ đẻ của vài triệu người ở quần đảo Zanzibar và dọc bờ biển Ấn Độ Dương. Ở vài thành phố châu Phi, các ngôn ngữ châu Âu cũng đang mở rộng các chức năng của chúng: từ VIL tới ngôn ngữ cầu nối, và thậm chí tới cả vị thế tiếng mẹ đẻ ở một vài gia đình thuộc giới tinh hoa.

… NHƯNG KHÔNG VIẾT

Các VIL có một đặc điểm quan trọng để phân biệt chúng với hai nhóm còn lại: chúng được dùng để viết nhiều hơn hai nhóm kia nhiều. Một số ngôn ngữ châu Phi đã gắn bó với văn bản suốt nhiều thế kỷ và ngày nay nhiều ngôn ngữ trong đó đã chuẩn tắc hóa hệ thống chính tả, bất kể bằng bảng chữ cái Latinh, Ả Rập hay Ethiopic (còn được gọi là Ge’ez - ግዕዝ). Tuy nhiên, trên thực tế, chỉ một ít trong số các ngôn ngữ này được dùng nhiều để viết. Nhiều tác giả người châu Phi ưu tiên tiếng Anh, tiếng Pháp hoặc tiếng Bồ Đào Nha, với cùng một lý do khiến tôi chọn tiếng Anh cho cuốn sách này thay vì tiếng bản ngữ của tôi, tiếng Hà Lan: nó cho họ (chúng tôi) con đường tiếp cận thị trường quốc tế. Nhưng trong trường hợp của họ, toàn bộ câu chuyện không thể chỉ có vậy: thậm chí những tác phẩm của người châu Phi dành cho thị hiếu hoàn toàn địa phương cũng hầu như được xuất bản bằng một trong 3 ngôn ngữ châu Âu kia. Tồn tại một lý do nữa, ngoài lý do thương mại, để các tác giả ưu tiên các ngôn ngữ này thay vì tiếng mẹ đẻ của họ: các độc giả, thậm chí những người trung thành với việc sử dụng các ngôn ngữ châu Phi khi nói, cảm thấy thoải mái hơn khi đọc các ngôn ngữ châu Âu. Việc đọc một ngôn ngữ mà họ chưa quen với sự xuất hiện của nó trên sách báo tạo cho họ cảm giác giống như khi chúng ta đọc cuộc đối thoại bằng phương ngữ trong Huckleberry Finn: diện mạo lạ lẫm của những từ ngữ ấy khiến chúng ta đọc chậm lại.

Báo chí cũng được viết chủ yếu bằng các ngôn ngữ châu Âu (và ở mức thấp hơn, bằng tiếng Ả Rập). Thậm chí ở Tanzania, Somalia và Ethiopia, cùng với các VIL châu Phi của các nước này, tiếng Anh hiển hiện cực rõ trên các phương tiện truyền thông in ấn và truyền thông trực tuyến trên mạng Internet. Đối với một vài quốc gia khác, các lần tìm kiếm trực tuyến của tôi không cho ra được dù chỉ một tạp chí tin tức được viết bằng ngôn ngữ châu Phi. Nguyên nhân của hiện tượng này không thể nào chỉ là lý do kinh tế, bởi số người hiểu các ngôn ngữ cầu nối lớn hơn số người hiểu tiếng Anh hay tiếng Pháp rất nhiều. Đúng hơn, có vẻ như sau khoảng nửa thế kỷ tính từ ngày giành được độc lập, các độc giả và tác giả vẫn có thành kiến rằng các ngôn ngữ châu Phi không thể đảm đương được các vai trò “hiện đại” mà các ngôn ngữ của mẫu quốc thời thuộc địa đã đảm nhận suốt vài thế hệ. Tiếng Swahili là bằng chứng, nếu cần, cho thấy rằng điều này không đúng.

NGƯỜI THƯỜNG, KHÔNG PHẢI PHI THƯỜNG

Trừ phi bạn lớn lên trên cùng một châu lục với Jonas và những đồng bào biết nhiều ngôn ngữ của anh, nếu không bạn có thể sẽ bắt đầu cảm thấy rằng trong việc học ngôn ngữ, cũng như trong việc chạy đường dài, bạn không thể cạnh tranh với những người châu Phi này. Đơn giản, họ quá giỏi việc đó. Ai đó có thể giả định rằng có thứ gì đó từ trong thể chất của họ; thứ gì đó thuộc về gien khiến phần còn lại của nhân loại trông như những kẻ tụt lại xa không có chút hy vọng bắt kịp. Nhắc đến chuyện chạy, cũng có chuyện để nói: người Đông Phi, và đặc biệt người Kalenjin ở Kenya, có xác suất cao được trời ban cho những đặc điểm thể chất nhất định phù hợp một cách hoàn hảo cho việc chạy đường dài. Nhưng, như mọi khi, gien hoàn toàn không phải toàn bộ câu chuyện. Cần tới một vài thành công ban đầu để nhóm lên tham vọng trong môn điền kinh của rất nhiều thanh niên Đông Phi, những thứ sau đó khiến cho xác suất tự biểu hiện của các tài năng tiềm tàng nhân lên gấp bội. Chỉ những người nào luyện tập để chạy đua và tham gia vào các cuộc chạy đua mới có thể chứng minh được sự xuất sắc của họ và trở thành những nhà vô địch. Người Kenya đơn giản đã làm và đạt được điều này.

Trên một thực đơn ở Arusha, Tanzania. MENU, CHIPSI, SUPU và ROST là các từ mượn từ tiếng Anh, KARIBUNI (“chào mừng”) bắt nguồn từ tiếng Ả Rập. NYAMA là một từ Bantu rất thông dụng để chỉ “thịt”. Nhiều từ tiếng Swahili dùng để chỉ các hệ khái niệm trừu tượng có nguồn gốc tiếng Ả Rập.

Quy luật này vận hành thế nào trong việc học ngôn ngữ? Có thể sự hòa trộn của gien và các yếu tố xã hội cũng giải thích được năng lực đa ngôn ngữ của người châu Phi không? Trong trường hợp cá nhân của Jonas, có thể tồn tại một yếu tố tài năng bẩm sinh nào đó, theo nghĩa anh ta dường như sở hữu trí thông minh trên mức trung bình. Nhưng việc anh ta chọn học một số ngôn ngữ mà anh ta thấy hữu dụng chứ không phải vì chúng có vai trò không thể thiếu là một vấn đề liên quan nhiều hơn đến văn hóa của tộc người của anh ta, nơi mà bản thân năng lực đa ngôn ngữ vốn được xem là điều tốt. Xét trường hợp của một người châu Phi điển hình, lời giải thích thậm chí còn đơn giản hơn: năng lực đa ngôn ngữ của bản thân người đó xuất phát từ năng lực đa ngôn ngữ của xã hội người đó sống. Nếu bạn sống một cuộc đời giữa những người nói các ngôn ngữ khác nhau, bạn có lý do để học các ngôn ngữ ấy - và các cơ hội để thực hành.

Trải nghiệm cá nhân của tôi khẳng định mối liên hệ này giữa nhu cầu thiết yếu, cơ hội và thành tựu. Những ngoại ngữ duy nhất mà tôi giỏi là những ngôn ngữ mà tôi cần và có dư thời gian để thực hành. Tôi cần tới tiếng Đức khi, hồi còn là thiếu niên, tôi phải lòng một cô bé người Đức, và việc này cho phép tôi thoải mái thực hành tiếng Đức tới chừng nào không muốn nữa thì thôi. Tôi cần tới tiếng Tây Ban Nha khi, với tư cách một sinh viên đại học, tôi làm nghiên cứu ở Peru, nơi tôi gần như không nói ngôn ngữ nào khác trong suốt một năm. Sau đó, một công việc thôi thúc tôi cải thiện tiếng Anh của mình. Tôi đã làm thế, nhưng vì tôi chưa bao giờ sống ở một nước nói tiếng Anh, tới tận hôm nay, sự thuần thục kỹ năng nói của tôi vẫn tụt hậu ở một mức nhất định so với kỹ năng viết, và từ vựng của tôi hơi mang tính sách vở. Tuy nhiên, kỹ năng nói tiếng Pháp của tôi từ trước tới nay vẫn là một nỗi xấu hổ, dù bố tôi dạy ngôn ngữ này và tôi đã trải qua 6 năm học môn này (không phải bố tôi dạy) ở trường trung học. Lý do nằm ở chỗ tôi không bao giờ cần nói ngôn ngữ này trong bất cứ quãng thời gian dài liên tục nào. Tất cả những nỗ lực sau này của tôi, đa phần được thôi thúc bởi tính tò mò, để thuần thục các ngôn ngữ, thiếu nhiệt huyết đến mức không đem lại thành quả nào - hãy nhớ lại thất bại của tôi với tiếng Việt. Dành thời gian chính là phần khó của việc học tập.

NHANH CHÓNG PHÁ VỠ NHỮNG RÀO CẢN NGÔN NGỮ

Vậy những người châu Phi không phải sinh ra đã là những thiên tài ngôn ngữ; chính châu Phi khiến họ thành người như thế. Nhưng khi nói ra điều này, tôi nên bổ sung rằng văn hóa ngôn ngữ của châu Phi khác với văn hóa ngôn ngữ của châu Âu (và cũng khác văn hóa ngôn ngữ của châu Mỹ, tuy ở mức thấp hơn) ở những đặc điểm khiến cho việc chinh phục một ngôn ngữ mới trở nên ít đáng sợ hơn.

Ở châu Âu, các ngôn ngữ chính chịu sự kiểm soát, điều tiết của sự cuồng tín khắc nghiệt, gần như có tính chuyên chế. Đa số các ngôn ngữ ấy có các viện hàn lâm hoặc hội đồng chính thức, các luật chính tả, các sách ngữ pháp, từ điển, tiêu chuẩn phát âm, hướng dẫn văn phong và các ủy ban thuật ngữ. Hệ quả là, chúng cũng có những người bất đồng ý kiến về mặt chính tả, các bức thư góp ý gửi biên tập viên, các cuộc thi đánh vần, các khóa học cập nhật chính tả, những Henry Fowler, Lynn Truss và những người phản đối khác. Những “người yêu ngôn ngữ” tự phong khăng khăng nhấn mạnh rằng mọi người, bất kể địa vị xã hội và ngôn ngữ mẹ đẻ, cần viết đúng chính tả, sử dụng dấu câu một cách cẩn trọng, tuân thủ nguyên tắc ngữ pháp và tránh các từ bị coi là không chấp nhận được. Những nhà thông thái rởm và tỉ mỉ thái quá, đó là những nhân vật xuất hiện đầy rẫy ở châu Âu, và nếu ấn tượng từ đằng xa của tôi là chính xác, Bắc Mỹ cũng đầy những người này (chỉ khác ở chỗ họ sẽ được gọi là những tay tỉ mỉ một cách không cần thiết).

Ước gì chúng ta có thể là người châu Phi! Về mặt văn phong, phần lớn những người ở miền Nam Sahara thực tế và ít khắt khe hơn nhiều. Họ không hoàn toàn dễ dãi với ngôn ngữ: tiếng mẹ đẻ của họ là nguồn gốc của niềm tự hào và bản sắc, họ ngưỡng mộ năng lực hùng biện và là những người tự tin vào năng lực ngôn ngữ của bản thân không kém gì chúng ta, và họ đánh giá cao khả năng kể chuyện một cách sinh động. Nhưng khi biết rằng ngôn ngữ mẹ đẻ sẽ chỉ đưa họ đi xa đến chừng đó về mặt xã hội lẫn địa lý, họ nói cả các ngôn ngữ khác. Họ không phô diễn năng lực đa ngôn ngữ của mình: họ mang nó một cách nhẹ nhàng và điềm nhiên. Khi hai người châu Phi đụng phải một rào cản ngôn ngữ, họ sẽ nhanh chóng phá bỏ nó từ cả hai phía, với tất cả những tài nguyên mà họ có thể sử dụng, bất kể là tiếng Luganda trôi chảy, tiếng Swahili ở mức độ đơn giản hay thứ tiếng Anh không chuẩn - và thường là một hỗn hợp của vài ngôn ngữ. Điều quan trọng là thiết lập được sự giao tiếp, và tìm một ngôn ngữ cầu nối là cách để làm được điều đó.

Thái độ hợp lý và thực tế này không chỉ xuất hiện ở châu Phi. Thật vậy, nó từng là thái độ chung của những người châu Âu, vào thời trước khi những quốc ngữ chuẩn tắc lần đầu xuất hiện. Cũng chính thái độ hợp lý và thực tế ấy một lần nữa đã thống trị quần đảo Anh. Người Anglo-Saxon và người Viking đối phó với nhau bằng thái độ này, và trong quá trình đó tạo ra tiếng Anh. Đây cũng chính là thái độ chung ở bán đảo Balkan, tháp Babel của riêng châu Âu, cho tới khi chủ nghĩa dân tộc nắm quyền kiểm soát vùng này vào thế kỷ 19 và biến bức tranh ghép đa ngôn ngữ của nó thành một nút thắt Gordian. Việc duy trì tinh thần thực dụng hợp lý trở nên khó khăn hơn khi những ngôn ngữ vốn mềm dẻo hóa cứng nhắc thành những tiêu chuẩn bị kiểm soát. Một khi các ngôn ngữ đạt được vị thế áp đảo trên một khu vực rộng và được sử dụng phổ biến trong viết lách, sự khoan dung bắt đầu suy giảm. Có lẽ, tinh thần thực tế về ngôn ngữ của châu Phi sẽ sụp đổ nếu các ngôn ngữ châu Phi một ngày nào đó đạt được vị thế VIL trên toàn châu lục.

Một điểm khác biệt nữa khiến các ngôn ngữ của châu Phi dễ học hơn các ngôn ngữ của châu Âu là thực tế rằng chúng có kho từ vựng nhỏ hơn. Tôi biết, nói như vậy nghe có vẻ nguy hiểm. Có phải tôi đang gợi ý rằng các ngôn ngữ châu Phi ở mức độ nào đó đơn giản hơn, thô sơ hơn. Tôi nhấn mạnh là không. Những người châu Phi có trình độ học vấn cao nắm giữ những kho từ vựng đa dạng. Vấn đề là, họ không thể đạt được thành tựu này ở hầu hết các ngôn ngữ châu Phi, bởi chỉ các VIL mới phát triển được những kho từ vựng lớn. Nhờ được sử dụng trong các lĩnh vực hiện đại như chính phủ, giáo dục, khoa học, công nghệ, tài chính, nghệ thuật, triết học, thể thao và vân vân, chúng - và chỉ chúng - mới phát triển được những kho thuật ngữ chuyên biệt cần cho các hoạt động này, và vì thế làm cho kho từ vựng của chúng tăng lên nhiều lần. Hơn thế nữa, những ngôn ngữ nào đã được dùng để viết trong nhiều thế kỷ đã phát triển được một vỉa “hóa thạch” phong phú: những từ người ta không còn nghe thấy trong văn nói hằng ngày nhưng vẫn tìm thấy trong văn chương và các bộ từ điển nhiều tập. Không một người bản ngữ nào biết được tất cả những từ cổ, chuyên biệt hoặc hiếm gặp này, nhưng số lượng từ họ biết là hàng vạn. Quy mô đồ sộ của kho từ vựng biến một VIL điển hình thành một viễn cảnh đáng sợ đối với học sinh. Các ngôn ngữ cầu nối của châu Phi dễ học hơn vậy. Chúng là những phương tiện hữu ích một cách hoàn hảo để giao tiếp chính xác và tinh tế ở vô vàn khía cạnh của cuộc sống. Và không chỉ trong cuộc sống làng xã truyền thống: nhiều ngôn ngữ châu Phi cũng được sử dụng trong các cuộc đua chính trị, tin phát thanh, hành chính địa phương và tòa án sơ thẩm, vì thế người ta đã sáng tạo hoặc mượn cho chúng những từ cần thiết cho các lĩnh vực này. Nhưng về tổng thể, các kho từ vựng của chúng kém đa dạng hơn VIL.

Về ngữ pháp và phát âm, tức hai khía cạnh khác mà những người học ngôn ngữ phải vật lộn, các ngôn ngữ châu Phi không đơn giản hơn - rất có thể còn phức tạp hơn. Thứ nhất, đa số các ngôn ngữ này có thanh điệu, đặc điểm trầm bổng rắc rối mà chúng ta đã gặp ở tiếng Punjab. Tiếp đó, nhiều ngôn ngữ châu Phi có các phụ âm hiếm khi xuất hiện ở các ngôn ngữ khác, chẳng hạn như /mb/ (một âm, không phải hai, ví dụ trong từ MAMBA, ban đầu được chia âm tiết là ma-mba) hoặc những âm “tặc lưỡi” nổi tiếng trong tiếng Xhosa và Zulu. Về ngữ pháp, các ngôn ngữ châu Phi có xu hướng trở nên dày đặc biến tố, giống trong tiếng Latinh, tiếng Nga hoặc tiếng Thổ Nhĩ Kỳ: các từ có rất nhiều thể khác nhau, phản ánh các khái niệm như số, cách, giống, thì và tâm trạng. Một đặc điểm thường thấy nữa, ít nhất trong ngữ hệ Niger-Congo rộng lớn, được gọi là “lớp danh từ”. Các lớp danh từ không như các giống trong ngữ pháp, thứ khiến tiếng Đức và tiếng Latinh quá khó đối với những người học chúng ở tuổi trưởng thành, nhưng khi các ngôn ngữ thường chỉ có 2 hoặc 3 giống, các lớp danh từ có thể xuất hiện theo bầy, với 10 hoặc trên 10 lớp.

MỘT ĐƯỜNG HẦM GIÓ CỦA TIẾNG LAO XAO ĐA SẮC TỘC

Làm thế nào người ta thành thục được tất cả những thứ chi tiết phức tạp này? Một phần câu trả lời nằm ở việc: thứ có vẻ khó với những người ngoại đạo lại có thể dễ dàng với bạn nếu trong quá trình trưởng thành, bạn nói một ngôn ngữ châu Phi. Nếu tiếng mẹ đẻ của bạn là một ngôn ngữ Bantu như tiếng Nkore, tiếng Sukuma hoặc tiếng Kikuyu (lần lượt được dùng ở Uganda, Tanzania và Kenya), bạn hẳn đã quen với lớp danh từ. Tiếng Swahili có thể khác biệt về chi tiết, nhưng rõ ràng nó là một ngôn ngữ gần gũi. So sánh với việc bạn học một ngôn ngữ châu Âu: các từ ở dạng số nhiều của tiếng Swahili có thể khác và bất quy tắc hơn các từ dạng này trong tiếng Anh, nhưng bạn sẽ không gặp bất cứ khó khăn nào trong việc sử dụng chúng đúng chỗ. Tuy nhiên, đối với người nói tiếng Quan thoại hoặc tiếng Việt bản ngữ, dạng số nhiều ngay từ đầu đã là một khái niệm xa lạ.

Cơ chế này không chỉ áp dụng cho các ngôn ngữ châu Phi có liên hệ với nhau. Thậm chí những ngôn ngữ thuộc các ngữ hệ khác nhau, ví dụ như ngữ hệ Niger-Congo và ngữ hệ Chad, cũng có sự đồng quy ở mức độ nhất định. Vì thế, ví dụ, 9 trong 10 ngôn ngữ châu Phi đặt số phía sau danh từ (như trong câu “tôi có đứa con ba”), trong khi đó, ở bên ngoài châu Phi, trật tự ngược lại phổ biến hơn. Kiểu đồng quy này thường xuất hiện ở những nơi mà năng lực đa ngôn ngữ là điều phổ biến. Những khu vực đa ngôn ngữ giống những chiếc máy giặt đang hoạt động với nhiệt độ nước là 60°C hoặc hơn, đồ giặt có nhiều màu khác nhau khi ra khỏi máy giặt sẽ mang các sắc màu trung gian, mặc dù người ta có thể nhận ra chúng là áo sơ mi, tất và váy. Một cái máy giặt ngôn ngữ ở châu Âu được nghiên cứu kỹ là bán đảo Balkan, nơi tiếng Bulgaria (thuộc nhóm ngôn ngữ Slav) và tiếng Rumani (thuộc nhóm ngôn ngữ Romance), trên một vài khía cạnh, đã trở nên giống tiếng Albany hơn là giống những ngôn ngữ có họ gần với chúng. Các nhà ngôn ngữ học gọi những điểm tương đồng như vậy là đặc điểm khu vực, tức đặc điểm chung của các thứ tiếng trong cùng một khu vực ngôn ngữ, còn được gọi là sprachbund (vùng đồng quy ngôn ngữ).

Các ngôn ngữ cầu nối, khi được xét như một lớp ngôn ngữ, có xu hướng hấp thu đặc biệt mạnh những sắc màu ẩn dụ của các ngôn ngữ lân cận. Và ngôn ngữ ấy càng có giá trị là cầu nối giữa các sắc tộc bao nhiêu, xác suất xảy ra hiện tượng hấp thu này càng cao bấy nhiêu. Nói cách khác, những người nói ngôn ngữ đó như ngôn ngữ thứ hai đông hơn những người bản ngữ bao nhiêu, ngôn ngữ đó càng mất bản sắc riêng bấy nhiêu. Nó sẽ mất những thứ mà những người mới sử dụng nó cảm thấy khó xử lý, ví dụ như những trường hợp bất quy tắc. Ở chương 15, chúng ta đã thấy điều này xảy ra một cách đầy kịch tính đối với tiếng Ba Tư (và tiếng Anh). Đối với tiếng Swahili, nó xảy ra ở mức yếu hơn. Ở Tanzania, nơi tiếng Swahili với tư cách VIL được dạy ở nhiều trường học, được sử dụng rộng rãi trên các phương tiện truyền thông và trong văn viết, ngôn ngữ này ở dạng văn nói có xu hướng gần với chuẩn mực. Hơn nữa, chuẩn mực này dựa trên phương ngữ của Zanzibar, cũng là một phần của Tanzania (quốc gia này đặt “zan” vào tên nước). Nhưng tiếng Swahili được nói bởi những người đã tiếp thu ngôn ngữ này qua giao tiếp thông thường và hiếm khi được nghe thấy trong bối cảnh trang trọng, chẳng hạn như ở Đông Congo, nó có xu hướng hoàn toàn không khớp với tiêu chuẩn vàng của những phát thanh viên truyền hình Tanzania.

Biển hiệu này xuất hiện ở mọi nơi. Chữ trên biển có nghĩa “Giữ bĩnh tĩnh và nói tiếng Swahili”, trừ phi bạn theo bản dịch của Google Translate, công cụ này đề xuất câu khẩu hiệu kích động bạo lực hơn “Giết ông chủ và học nó để được tự do”!

Một đặc điểm xuất hiện ở mọi ngôn ngữ trên khắp khu vực này nhưng rõ ràng không xuất hiện ở tiếng Swahili là thanh điệu. Nguyên nhân của hiện tượng này có thể là ảnh hưởng của tiếng Ả Rập, tiếng mẹ đẻ không có thanh điệu của người Oman, những người đã từng thống trị Zanzibar và vùng bờ biển ngay sát đó. Nhưng một kịch bản khác, thuần chất châu Phi, cũng có thể giúp giải thích sự biến mất của thanh điệu. Những người châu Phi học ngôn ngữ này đáng ra có thể đã quen với thanh điệu, nhưng tiếng mẹ đẻ của họ, một cách khó hiểu, sẽ dùng thanh điệu theo cách khác. Vì thế, cuối cùng, họ bỏ hoàn toàn thanh điệu trong tiếng Swahili. Điều này rất giống những gì đã xảy ra khi người Anglo-Saxon và người Viking sống xen lẫn với nhau trên nước Anh 1.000 năm trước: cả tiếng Anh cổ và tiếng Bắc Âu cổ đều có hệ thống cách, nhưng hệ thống cách của hai ngôn ngữ này khác nhau. Thứ tiếng Anh lộn xộn sinh ra từ quá trình này, sau này được đặt tên lại thành tiếng Anh Trung Cổ, trên thực tế gần như không còn cách. Kể từ đó, tiếng Swahili không có thanh điệu và tiếng Anh không có cách đã lan truyền rộng rãi và dễ dàng.

GIỮA QUÁ KHỨ VÀ TƯƠNG LAI

Bối cảnh ngôn ngữ được mô tả ở trên, xét trên vài khía cạnh quan trọng, chỉ có ở châu Phi. Đa số các nước châu Âu có một biệt ngữ nắm vai trò hàng đầu được phát triển ở nội địa (hoặc người ta cảm thấy nó được phát triển ở nội địa). Điều này cũng đúng với châu Á, dù các trường hợp ngoại lệ - ví dụ như Ấn Độ - có vị trí quan trọng hơn các trường hợp ngoại lệ ở châu Âu. Ở các nước châu Mỹ và châu Úc, một vài “ông lớn ngôn ngữ” châu Âu thống trị toàn bộ: tiếng Tây Ban Nha, tiếng Anh, tiếng Bồ Đào Nha và, ở mức độ thấp hơn, tiếng Pháp. Chứng đều là các VIL và là tiếng mẹ đẻ của đa số cư dân ở gần như mọi quốc gia. Chỉ ở châu Phi Hạ Sahara, VIL và tiếng mẹ đẻ gần như luôn luôn khác nhau.

Vậy làm sao lại có hiện tượng này? Điều gì đã xảy ra? Nói một cách khái quát nhất, nó như thế này.

Châu Phi thời tiền thuộc địa chưa bao giờ có những đế quốc lớn, hùng mạnh và đạt đến mức tinh vi về hệ thống hành chính quan liêu phức tạp như ở châu Á, vì thế các ngôn ngữ chủ chốt không lan truyền rộng như tiếng Trung, tiếng Hindi-Urdu, tiếng Ả Rập, và vân vân. Điều này giải thích tại sao rất nhiều ngôn ngữ châu Á đã lọt vào được cuốn sách này trong khi chỉ một ngôn ngữ châu Phi làm được điều đó. Mặt khác, thời kỳ thực dân châu Âu mà châu Phi từng phải chịu đựng không có tính diệt chủng như thời kỳ thực dân mà các nước châu Mỹ và châu Úc phải chịu, vì thế các ngôn ngữ của mẫu quốc chưa bao giờ chiếm được vị trí tiếng mẹ đẻ của các ngôn ngữ bản địa. Hệ quả là, người châu Phi ngày nay vẫn nói tương đối nhiều ngôn ngữ, gần như tất cả đều có nguồn gốc châu Phi. (Có lẽ bạn cảm thấy “tương đối nhiều” là một cách nói giảm quá mức khi mô tả tình hình hiện tại. Nhưng châu Mỹ và châu Úc thời tiền thuộc địa còn đa dạng hơn về ngôn ngữ, và ngày nay rất ít nơi còn giữ được sự đa dạng này. Thậm chí nước Cameroon của Jonas trông giống một nền văn hóa đơn điệu khi so với đảo New Guinea, nơi cứ mỗi 1 triệu dân lại có hơn 60 ngôn ngữ.)

Sau khi được giải phóng khỏi tình trạng thuộc địa, gần như tất cả các nước châu Phi tiếp tục sử dụng tiếng Anh, tiếng Pháp hoặc tiếng Bồ Đào Nha trong hành chính và giáo dục, phần vì một ngôn ngữ của nhóm thiểu số trong nước có thể sẽ chia rẽ đất nước, phần vì người ta tin rằng các ngôn ngữ châu Phi không phù hợp với các vai trò cao quý như vậy. Tuy nhiên, các VIL có nguồn gốc ngoại quốc này đã không thay thế được các ngôn ngữ cầu nối có lịch sử lâu đời hơn, chứ chưa nói tới thay thế các ngôn ngữ mẹ đẻ. Nhưng ngay cả khi, trong một thời điểm nào đó trong tương lai, tiếng Anh, tiếng Pháp và tiếng Bồ Đào Nha được phổ cập, vẫn khá dễ hiểu nếu chúng được sử dụng chủ yếu cho các mục đích trang trọng, còn các ngôn ngữ châu Phi vẫn được ưa dùng cho giao tiếp liên sắc tộc trong đời sống hằng ngày. Đối với người châu Âu và người Bắc Mỹ, điều này có vẻ là chuyện không tưởng, nhưng đây là một quy luật phổ biến ở những nơi có nhiều lựa chọn ngôn ngữ khác nhau. Ví dụ rõ ràng nhất có lẽ là Suriname, nơi một tá các ngôn ngữ thiểu số tồn tại song song với hai ngôn ngữ cầu nối phổ biến, một được cho là trang trọng (tiếng Hà Lan, ngôn ngữ chính thức), một được cho là suồng sã (tiếng Sranan, bắt nguồn từ tiếng của nhóm thiểu số Creole).

Nếu, theo xu hướng đang diễn ra trên toàn cầu, tính đa dạng về ngôn ngữ sẽ giảm đi ở châu Phi, thì lý do gây ra hiện tượng này không liên quan nhiều lắm đến việc các VIL thay thế các ngôn ngữ cầu nối, mà là việc các ngôn ngữ cầu nối đang đẩy các ngôn ngữ mẹ đẻ nhỏ hơn vào tình trạng tuyệt diệt. Người châu Phi có thể lão luyện trong việc học các ngôn ngữ, nhưng họ cũng không ngại việc học ít ngôn ngữ hơn nếu chừng đó là đủ để đáp ứng các nhu cầu giao tiếp của họ. Họ là những người thực dụng hơn là những người say mê đa ngữ.

Tất nhiên, vẫn còn một số ngoại lệ, chẳng hạn như Jonas. Tám ngôn ngữ của anh ta đã luôn là một thành tựu đáng chú ý, ngay cả ở Cameroon. Điều này khiến tôi phân vân: giả thiết rằng Jonas giờ đây đã có con cái - không phải với Gogo, vì chuyện tán tỉnh đó của anh cuối cùng đã không thành công - thì liệu chúng đã học được bao nhiêu ngôn ngữ? Không may thay, nhà nghiên cứu Leslie C. Moore không biết. Tôi sẽ rất háo hức được hỏi anh ta nếu có cơ hội.

11 Tiếng Đức

DEUTSCH

200 triệu người sử dụng

Tiếng Đức là bản ngữ của khoảng 100 triệu người và thêm 100 triệu người sử dụng nó như ngôn ngữ thứ hai. Nó là bản ngữ của các nước Đức, Áo, Luxembourg và hai phần ba Thụy Sĩ. Các cộng đồng nói tiếng Đức tồn tại ở hầu hết các quốc gia lân cận, Rumani, Namibia, Hoa Kỳ, Argentina và Brazil.

TỰ ĐỊNH DANH DEUTSCH, HOCHDEUTSCH.

NGỮ HỆ Như cái tên tiếng Anh của nó đã gợi ý, tiếng Đức thuộc chi German của ngữ hệ Ấn-Âu.

BỘ KÝ TỰ Tiếng Đức được viết bằng bảng chữ cái Latinh. Ä, ö, ü và ß dù thường xuyên xuất hiện, không được coi là các ký tự riêng biệt và có thể thay chúng bằng các ký tự ae, oe, ue và ss. Cho đến năm 1941, người ta nhìn chung vẫn dùng một bộ ký tự thuộc hệ chữ đen, hay còn gọi là hệ ký tự Gothic, có tên Fraktur.

NGỮ PHÁP Mặc dù tiếng Đức cổ và tiếng Anh cổ có rất nhiều điểm tương đồng, các danh từ, tính từ, và động từ trong tiếng Đức đã giữ lại nhiều đuôi mà cả hai ngôn ngữ đều từng có. Giống tiếng Anh, tiếng Đức thích tạo ra các danh từ ghép; không giống tiếng Anh, nó viết các danh từ ghép mà không có khoảng trống, dẫn đến sự ra đời của các quái vật, chẳng hạn như từ khét tiếng Rindfleischetikettierungsüberwachungsaufgabenübertragungsgesetz, vốn là một phần trong tên của một đạo luật có thật, đã bị bãi bỏ vào năm 2013. Để biết thêm về ngữ pháp, hãy xem phần nội dung chính.

PHÁT ÂM Giống các ngôn ngữ German khác, tiếng Đức có một lượng khá lớn các nguyên âm khác nhau: 15 tới 20 nguyên âm. số lượng 25 phụ âm gần với số lượng phụ âm trung bình trong các ngôn ngữ hơn.

TỪ MƯỢN Trong quá khứ mượn từ tiếng Latinh, tiếng Pháp và tiếng Hy Lạp; ngày nay mượn từ tiếng Anh.

TỪ CHO MƯỢN angst (lo sợ cực độ), bratwurst (một loại xúc xích kiểu Đức), doppelganger (bản sao của một người sống), ersatz (thế phẩm), hinterland (vùng đất phía sau một bờ biển, một con sông, hoặc xung quanh một thành phố), kindergarten (nhà trẻ), pretzel (bánh quy cây), realpolitik (trường phái chính trị thực tế), schadenfreude (vui sướng trên bất hạnh của người khác), statistics (thống kê), sauerkraut (dưa cải kiểu Đức), weltanschauung (thế giới quan), zeitgeist (tinh thần của thời đại). Trong ngôn ngữ học: urheimat (vùng khởi sinh của một ngôn ngữ) và sprachbund (vùng đồng quy ngôn ngữ).

TIN GIẢ Trước thực tế tồn tại một nhóm dân tộc thiểu số lớn nói tiếng Đức ở Hoa Kỳ, Quốc hội Hoa Kỳ năm 1795 đã xem xét lựa chọn dịch tất cả các bộ luật sang tiếng Đức. Đề xuất này bị bác bỏ nhưng không rõ chêch lệch trong tỷ lệ bỏ phiếu là bao nhiêu. Sự kiện này vì lý do nào đó đã dẫn đến một câu chuyện truyền kỳ thời hiện đại, rằng tiếng Đức đã thất bại trong gang tấc (thiếu 1 phiếu, người ta thường tuyên bố như vậy) trong việc trở thành ngôn ngữ chính thức của Hoa Kỳ. Điều này thực chất chưa bao giờ xảy ra.

Một ngôn ngữ lập dị ở Trung Âu

Dạo này tôi nghe được chuyện một sinh viên người Mỹ mệt mỏi rã rời, người vẫn thường bật ra một từ tiếng Đức nhất định để giải tỏa khi cậu ta không thể tiếp tục chịu đựng cảm giác bực dọc của mình - từ duy nhất có âm thanh ngọt ngào và trân quý đối với tai cậu và có thể hàn gắn linh hồn đã tan nát của cậu. Đó là từ damit. Chỉ âm thanh của từ này mới giúp được cậu ta, chứ không phải ngữ nghĩa (nghĩa chung của từ này chỉ đơn giản là “kèm theo đây”); và như thế, cuối cùng, khi cậu biết được rằng trọng âm không rơi vào âm tiết đầu tiên, thứ duy nhất níu giữ và hỗ trợ cậu biến mất, và cậu đuối dần và mất.

TIẾNG ĐỨC KINH KHỦNG, MARK TWAIN

Trong 3 ngoại ngữ thường xuyên được dạy nhất ở các trường thuộc Vương quốc Anh và Mỹ - tiếng Pháp, tiếng Đức, và tiếng Tây Ban Nha - tiếng Đức được rất nhiều người công nhận là ngôn ngữ khó nhất. Một môn khiến người học mệt mỏi gãy cả lưng và siêu nhàm chán, đó là cách người ta nhìn nhận ngôn ngữ này; không kích thích bộ não mà thay vào đó là áp bức nó. Không chỉ những cộng đồng nói tiếng Anh trên thế giới này mới nghĩ như vậy. Những người Scandinavia và người Hà Lan cũng nghĩ thế, mặc dù so với tiếng Anh, ngôn ngữ của họ tương đồng với tiếng Đức hơn nhiều. (Tôi thích gọi tiếng Hà Lan là “tiếng Đức cho người mới bắt đầu”, và gọi như vậy mới chỉ là nửa đùa nửa thật.) Thật vậy, cứ xem họ nói câu “deutsch Sprache, schwere Sprache” (“tiếng Đức, tiếng khó”) thường xuyên đến mức nào, ta sẽ thấy chính những người Đức có vẻ cũng đồng ý với thế giới bên ngoài. Có thể họ nói vậy vì muốn tâng bốc bản thân - chúng ta đều thích tin rằng mình vượt trội ở mảng mà những người khác không làm được - nhưng sự thống nhất quan điểm giữa rất nhiều người cho thấy hẳn phải có một phần sự thật nhất định trong các nhận định trên.

Có thể nào lời giải thích nằm ở thực tế rằng tiếng Đức rất khác những ngôn ngữ khác? Xét cho cùng, bất cứ thứ gì lạ lẫm sẽ luôn cần người ta làm quen với nó và đòi hỏi sự nỗ lực. Các âm khác, từ khác, ngữ pháp khác: chúng đều là những chướng ngại vật. Vậy có thể nào tiếng Đức đơn thuần là một ngoại lệ, một trường hợp dị thường hay, nói nôm na, một kẻ kỳ quặc.

NHỮNG Ô GẠCH TRÊN WALS*

Để tìm ra câu trả lời, hãy cùng xem xét một bài viết của nhà ngôn ngữ học người Mỹ Tyler Schnoebelen; trong bài viết này, dựa trên thống kê, ông tách biệt những kẻ kỳ quặc của thế giới ra khỏi những kẻ tầm thường. Ông làm điều này bằng cách sử dụng một cơ sở dữ liệu cho phép truy cập một cách công khai, được gọi là Atlas Cấu trúc ngôn ngữ Thế giới (World Atlas of Linguistic Structures - WALS, tại wals.info). Hãy tưởng tượng cơ sở dữ liệu này như một bảng tính khổng lồ, trong đó mỗi cột đại diện cho một đặc điểm ngôn ngữ - ví dụ, sự có mặt hoặc vắng mặt của các nguyên âm mũi, hoặc trật tự chủ ngữ, tân ngữ và động từ - trong khi đó, mỗi hàng đại diện cho một ngôn ngữ, từ tiếng Aari ở Nam Ethiopia tới tiếng Zuni ở Mexico. WALS bao gồm 192 đặc điểm và 2.679 ngôn ngữ, vì thế nếu chúng ta định in bảng tính này ra, nó sẽ thực sự lớn khủng khiếp. Ngay cả khi chúng ta để mỗi ô chỉ rộng 1 cm và cao 0,5 cm, cả bảng tính vẫn sẽ chiếm một khoảng rộng 2 mét và cao bằng 5 tầng nhà. Không may thay, trên 80% bảng này vẫn trống, và ở đa số các ngôn ngữ, người ta mới chỉ điền được vài tá ô dữ liệu - hay các ô gạch trên WALS, tôi thích gọi chúng như vậy.

Schnoebelen không xem xét toàn bộ 192 đặc điểm, bởi nhiều đặc điểm trong số đó có mối tương quan logic với nhau. Ví dụ, một ngôn ngữ có nhiều nguyên âm khác nhau (đặc điểm số 1 trên WALS) rất có khả năng có tỷ lệ nguyên âm-phụ âm (đặc điểm số 3) cao, trong khi đó, tỷ lệ này sẽ thấp hơn khi ngôn ngữ có ít nguyên âm hơn. Việc xem xét cùng lúc 2 đặc điểm này sẽ trao trọng số quá lớn cho một thứ mà, xét về ý nghĩa thống kê, chỉ là một đặc trưng. Tồn tại nhiều trường hợp như thế này, và chúng có thể dễ dàng bóp méo bức tranh tổng thể. (Ông không hoàn toàn tránh được lỗi này, như chúng ta sẽ thấy ở sau.)

Với mục đích đó, thay vì sử dụng 192 đặc điểm, chỉ 21 đặc điểm được đưa vào, trải trên các mảng ngữ pháp, âm vị học và từ vựng. Vì đa số các ô trên bảng tính WALS đều trống, rất ít ngôn ngữ - chính xác là 18 - tự hào sở hữu toàn bộ 21 “ô gạch”, và vì một bộ mẫu nhỏ như vậy sẽ không đại diện được cho tính đa dạng ngôn ngữ của cả thế giới, Schnoebelen hạ thấp tiêu chuẩn. Bằng cách thiết lập số ô gạch tối thiểu cho mỗi ngôn ngữ ở con số 14, ông ta thu được một bộ 239 ngôn ngữ, trong đó chúng ta tìm được 15 ngôn ngữ thuộc nhóm Babel 20; 5 ngôn ngữ không được chọn bao gồm tiếng Bengal, tiếng Java, tiếng Bồ Đào Nha, tiếng Punjab và tiếng Tamil. Bước tiếp theo là xử lý - ngốn hết đống số liệu này, để thu được một chỉ số kỳ quặc cho mỗi ngôn ngữ trong 239 ngôn ngữ kia, có giá trị từ gần 0, tức kỳ lạ đến mức không thể chấp nhận được, cho tới 1, tức cực kỳ bình thường. Cuối cùng, chúng đều được xếp hạng từ 0 đến 1: ngôn ngữ kỳ lạ ở trên, ngôn ngữ bình thường ở dưới. Nói lại để cho rõ: chỉ số thấp phản ánh sự lập dị hiếm có, và được đặt ở đầu “bảng xếp hạng” độ kỳ quặc.

BẢNG XẾP HẠNG ĐỘ KỲ QUẶC

CHO 15 NGÔN NGỮ TRONG NHÓM CÁC NGÔN NGỮ BABEL*

NGÔN NGỮ

SỐ LƯỢNG ĐẶC ĐIỂM

CHỈ SỐ KỲ QUẶC (WI)

Tiếng Đức

20

0,144

Tiếng Tây Ban Nha

21

0,211

Tiếng Anh

21

0,244

Tiếng Pháp

20

0,246

Tiếng Ả Rập (kiểu Ai Cập)

19

0,259

Tiếng Nhật

20

0,264

Tiếng Việt

18

0,325

Tiếng Quan thoại**

21

0,342

Tiếng Ba Tư

19

0,351

Tiếng Swahili

19

0,441

Tiếng Hàn Quốc

19

0,546

Tiếng Nga

21

0,599

Tiếng Indonesia

21

0,755

Tiếng Thổ Nhĩ Kỳ

21

0,786

Tiếng Hindi-Urdu

17

0,913

* Dữ liệu của 5 ngôn ngữ còn lại thiếu quá nhiều.

** Tôi đã chữa một lỗi sai quá rõ ràng trong dữ liệu cho tiếng Quan thoại. Trong bài viết gốc, chỉ số của nó là 0,212.

Nguồn: corplinguistics.wordpress.com, bài blog “The weirdest languages” (đăng ngày 21 tháng 6 năm 2016) và tập tin weirdness_index_values_full_list.xlsx.

Trước khi quay lại với tiếng Đức, hãy cùng liếc nhanh qua các điểm cực trị. Ở miền dưới thứ chúng ta tìm thấy không phải là một phương ngữ ít người nói ở miền hẻo lánh nào đó và chưa từng được ai nghe tới, mà là một nhân vật quen thuộc - thật vậy, một trong những ngôn ngữ lớn nhất trong Babel: tiếng Hindi-Urdu. Chỉ số của nó tận 0,913, nghĩa là nó vô vị một cách kỳ thú. Đồng thời, ở dưới đó, trong số 10 ngôn ngữ nhàm chán nhất là 2 ngôn ngữ thậm chí có thể là những bất ngờ còn lớn hơn: tiếng Hungary và tiếng Basque, được đa số người châu Âu xem là cuồng dã, ương ngạnh và kỳ dị, thay vì cho rằng chúng hoàn toàn tầm thường.

Ngôn ngữ kỳ quặc nhất, với chỉ số kỳ quặc chỉ 0,028, là một phương ngữ nhỏ, được bảo tồn bởi chỉ vài nghìn người: ngôn ngữ Mixtec được sử dụng ở quận Chalcatongo của người Mexico. Nhưng bất chấp chỉ số cực thấp, không phải toàn bộ các đặc điểm của ngôn ngữ này đều kỳ quặc. Trong 17 đặc điểm của nó, 11 đặc điểm hoàn toàn không có gì đáng chú ý và đạt điểm số tối đa là 1. Nó giành được vị trí quán quân nhờ 3 đặc điểm rất đặc biệt, mỗi đặc điểm có điểm số dưới 0,1, và đặc biệt nhờ có cách chuyển câu độc nhất vô nhị của nó, chuyển các câu khẳng định thành câu hỏi. Trong tất cả 955 ngôn ngữ mà thông tin về kiểu đặc điểm này của chúng được đưa vào WALS, tiếng Mixtec ở Chalcatongo là ngôn ngữ duy nhất không có bất cứ sự phân biệt nào giữa câu khẳng định và câu hỏi. Ví dụ, câu ñábaʔaró librúro, được phát âm theo đúng một kiểu ngữ điệu - cùng cao độ, cùng độ to, mọi thứ giống hệt nhau - có thể mang cả nghĩa “Bạn có cuốn sách của bạn” lẫn “Bạn có cuốn sách của bạn không?”. Nó thực sự khiến người ta phân vân họ làm thế nào mà tạo ra được câu như vậy.

Tiếng Đức có phải một ngôn ngữ kỳ quặc không? Ít nhất, về diện mạo, nó không còn kỳ quặc nữa - kỳ quặc như trong cuốn dẫn luận thời tiền chiến này, khi ký tự Gothic còn là chuẩn mực.

Phương ngữ Mixtec nằm trong số chỉ 6 ngôn ngữ có chỉ số kỳ quặc dưới 0,1; gần như tất cả các ngôn ngữ ấy đều có số người dùng nhỏ. Ngôn ngữ duy nhất có nhiều hơn vài nghìn người sử dụng là tiếng Đông Oromo ở miền Trung Ethiopia, có hàng triệu người sử dụng. Ngôn ngữ đầu tiên trong danh sách trên, mà có thể được gọi là ngôn ngữ châu Âu trong một giai đoạn liên tục, là tiếng Armenia, ở vị trí thứ chín. Và ngay phía sau ngôn ngữ này, chỉ cao hơn nó 0,003 điểm ở chỉ số kỳ quặc, xuất hiện ở vị trí thứ mười, chúng ta thấy… Deutsch. Như vậy, tiếng Đức thật sự là một kẻ kỳ quặc. Có vẻ Mark Twain và tất cả những sinh viên hay phàn nàn kia khi ấy đang trên đà khám phá ra một điều quan trọng.

BẢY ĐẶC ĐIỂM QUYẾT ĐỊNH

Có điều gì phi thường ở tiếng Đức? Đáng chú ý: ngôn ngữ này ghi điểm 1 to đùng ở 10 đặc điểm - nói cách khác, hoàn toàn tầm thường; chắc chắn “giống bao con khác trong bầy”. Nhưng nó có không dưới 7 đặc điểm mà ở đó nó ghi được chưa đến 0,33 điểm, khiến nó hoàn toàn tách biệt khỏi bầy. Hãy lần lượt xem xét từng đặc tính ấy.

1. CÂU HỎI CÓ-KHÔNG

Để tạo ra một câu hỏi từ một câu khẳng định, tiếng Đức nhìn chung đảo trật tự chủ ngữ và động từ. Một câu khẳng định như wir trinken Bier sẽ trở thành trinken wir Bier? khi ở dạng câu hỏi. Chừng nào bạn vẫn dịch câu đó thành we are drinking beer (chúng ta đang uống bia), phương pháp này vẫn có vẻ tự nhiên, bởi vì tiếng Anh cũng thế - are we drinking beer? (có phải chúng ta đang uống bia không?). Tuy nhiên, một cách dịch hoàn toàn hợp chuẩn khác của câu khẳng định tiếng Đức trên là we drink beer (chúng ta uống bia), tất nhiên khi ở dạng câu hỏi sẽ thành do we drink beer? (chúng ta có uống bia không?). Nếu bạn nói drink we beer? có thể người khác vẫn hiểu bạn, đặc biệt nếu ngữ điệu của bạn có tính nghi vấn, nhưng câu này sẽ khiến người khác nhìn bạn với ánh mắt kỳ lạ. Bất chấp sự khác biệt tương đối cơ bản này, ở mặt này WALS vẫn đặt tiếng Anh và tiếng Đức vào cùng một nhóm, tức nhóm của “trật tự từ nghi vấn”. Điều này khiến cho cả hai ngôn ngữ có điểm số rất thấp là 0,023, bởi việc thay đổi trật tự từ là một cách tạo câu hỏi quá hiếm thấy, ngoại trừ ở châu Âu.

2. NG

Các từ tiếng Đức có thể có một âm /ng/ ở chính giữa và cuối, nhưng không ở đầu: ring (nhẫn), angst (lo sợ tột độ) và finger (ngón tay) là những từ tiếng Đức hoàn toàn hợp chuẩn (nghĩa của chúng chính xác là những gì bạn nghĩ đến khi nhìn qua chúng)*, nhưng sẽ không bao giờ có từ ngatwurst để vần với từ bratwurst (xúc xích kiểu Đức). Các ngôn ngữ châu Phi và Đông Á coi việc bắt đầu một từ bằng âm /ng/ (bạn có nhớ từ ngoko ở chương 16) là hoàn toàn bình thường, nhưng âm vị tiếng Đức sẽ không cho phép có từ này. Ở mặt này, âm vị tiếng Anh cũng không cho phép, vì thế hai ngôn ngữ này có cùng số điểm là 0,319.

3. PHỤ ÂM HIẾM

Ít ngôn ngữ có các phụ âm được phát âm bằng phần cuống lưỡi gần lưỡi gà, tức mẩu thịt nhỏ rung rung ở phần sau vòm miệng của bạn. Và ngay cả khi các ngôn ngữ ấy có các phụ âm này, những âm này thường là âm tắc (/t/ và /p/ là các âm tắc), không phải một âm liên tục như /s/ và /n/ (tất cả các âm này đều không gần lưỡi gà chút nào). Nhờ có âm /kh/ của từ BACH (đây cũng là cách những người Liverpool phát âm từ back), tiếng Đức được trở thành thành viên của một nhóm rất chọn lọc: chỉ 11 trong số 567 ngôn ngữ có âm này. Đặc điểm này cho tiếng Đức một điểm số rất thấp, 0,026. Tiếng Anh cũng giữ được vị trí của nó một cách khá vững vàng trong nhóm ngôn ngữ có các phụ âm buồn cười, nhờ có âm /th/ của thin (mỏng) và this (đây), giúp nó có được điểm số 0,089, một điểm số thấp đáng kể.

4. LUÔN CÓ MỘT CHỦ NGỮ

Chủ ngữ của một động từ tiếng Đức luôn phải được thể hiện rõ ràng bằng việc sử dụng một danh từ hoặc một đại từ. Có thể thay thế một danh từ bằng một đại từ, nhưng không thể bỏ chủ ngữ, ngoại trừ trong các câu mệnh lệnh và trong các dạng văn nói thông tục nhất: Ja, komm schon, “Vâng, đang đến đây”, là ngắn và quá suồng sã so với Ja, ich komme schon, “Vâng, tôi đang đến đây”. Sự hiện diện bắt buộc của một từ hoặc đại từ là một hiện tượng hiếm trên toàn thế giới, vì đa số các ngôn ngữ trên thế giới đều cho rằng việc ẩn đi đại từ hoặc tích hợp nó vào động từ là điều hoàn toàn bình thường, về mặt này, tiếng Đức giành được thêm một điểm số thấp nữa, 0,190 - và một lần nữa, tiếng Anh cũng vậy.

5. GIỐNG TRONG ĐẠI TỪ

Tiếng Đức có các từ riêng biệt để chỉ “anh ta”, “cô ta” và “nó”: ER, SIE và ES. Đứng từ góc nhìn toàn cầu, hiện tượng này hiếm gặp hơn nhiều so với những gì chúng ta tưởng. Lại một điểm số thấp nữa ở mặt này dành cho tất cả các ngôn ngữ German, quả thật hầu hết các ngôn ngữ châu Âu cũng đều như vậy: 0,246.

6/7. TRẬT TỰ TỪ PHỨC TẠP

Các nguyên tắc phức tạp về trật tự từ góp một phần lớn vào việc giành được cho tiếng Đức vị trí thứ mười trong bảng xếp hạng mức độ kỳ quặc. Nếu một mệnh đề chính không bắt đầu bằng chủ ngữ, nó sẽ đẩy chủ ngữ về vị trí ngay sau động từ đầu tiên. Vì thế, mặc dù ich sehe sie có cùng trật tự từ với mệnh đề “tôi nhìn thấy cô ấy” của chúng ta, điều này sẽ thay đổi ngay khi bạn bắt đầu câu với từ, ví dụ, “ở đó”: dort sehe ich sie - nghĩa đen là “ở đó thấy tôi cô ấy”. Và chưa hết, vì các mệnh đề phụ thuộc còn khác nữa cơ. Ở trường hợp này, động từ chỉ xuất hiện ở cuối mệnh đề, luôn luôn bám chặt lấy dấu chấm hết câu: ich denke, dass ich sie dort sehe, “Tôi nghĩ rằng tôi cô ấy ở đó thấy”. Việc này nghe có vẻ hỗn loạn, nhưng nó tuân thủ những nguyên tắc nghiêm ngặt. Tiếng Đức ghi 0,148 điểm ở mặt này, trong khi tiếng Anh, với trật tự cực kỳ phổ biến chủ ngữ-động từ-tân ngữ của nó, ghi được điểm 1,0 tối đa.

Một cách không được công bằng lắm, Schnoebelen cũng đưa một mục có tên “vị trí của từ phủ định” vào nhóm các đặc điểm của ngôn ngữ, nói cách khác: ngôn ngữ đưa từ “không” vào vị trí nào trong câu? Tiếng Đức nhìn chung đối xử với từ nicht như thể nó là một tân ngữ (thực tế nó đã từng là tân ngữ), di chuyển nó theo cách của một tân ngữ: Ich gehe nicht dorthin; Dorthin gehe ich nicht; Ich glaube, dass ich nicht dorthin gehe (“Tôi đến không chỗ đó”, “Chỗ đó đến tôi không”, “Tôi tin rằng tôi không chỗ đó đến”). Điều này cho tiếng Đức một điểm số thậm chí còn thấp hơn, 0,043. Lý do khiến tôi cảm thấy việc này không công bằng là thực tế rằng hai đặc tính kể trên rõ ràng có mối liên hệ với nhau. Đây là một vụ “truy tố hai lần cho cùng một tội”*, theo cách nói của luật sư.

Bảo tàng ngôn ngữ mới của nước Đức ở Bad Herfeld. Tên của nó, wortreich, có cả hai nghĩa “phong phú về từ ngữ” và “đế quốc từ ngữ”.

BA THÔNG ĐIỆP

Giờ đây, như chúng ta buộc phải công nhận, tất cả những thứ này, ngay cả ở những phần có tính khoa học cao nhất, cũng không phải là ngôn ngữ học, và Schnoebelen cũng không khẳng định chúng là ngôn ngữ học: bài viết của ông không phải là một công bố khoa học được đăng trên một tập san học thuật và cũng chưa được bình duyệt bởi những nhà chuyên môn, mà chỉ là một bài viết blog thông minh và lập luận tốt, trong một nỗ lực thử trả lời một câu hỏi phổ biến, “ngôn ngữ nào kỳ quặc nhất?” Dữ liệu của WALS, dù thường xuyên được sử dụng bởi những học giả có danh tiếng, không phải lúc nào cũng đáng tin cậy. Đồng thời, khó có thể biết được liệu chỉ 21 đặc điểm có thể thực sự đại diện cho toàn bộ sự đa dạng về ngôn ngữ mà người ta có thể tìm thấy trong một thế giới rộng lớn đầy những điều kỳ diệu hay không. Gần như tất cả các ngôn ngữ, thậm chí cả tiếng Đức ghi được 0,9 hoặc cao hơn (nói cách khác, “hoàn toàn bình thường”) ở hầu hết các đặc điểm, vì thế những điểm số cực thấp ở chỉ một vài đặc điểm sẽ tạo ra khác biệt cực lớn về chỉ số kỳ quặc và vị trí của ngôn ngữ trên bảng xếp hạng cuối cùng. Điều này có lẽ giải thích tại sao những ngôn ngữ “chị em gần gũi” như tiếng Tây Ban Nha và tiếng Ý lại có thứ hạng rất xa nhau (lần lượt là 23 và 198), tương tự với tiếng Séc và tiếng Ba Lan (21 và 112).

Nhưng trái với những cảnh báo này, chúng ta có thể chỉ ra rằng kết luận của Schnoebelen thực sự khớp với một mô thức. Một nhà ngôn ngữ học khác, Michael Cysouw, cũng đã đào sâu vào các dữ liệu của WALS với một câu hỏi tương tự trong đầu. Và dù ông có cách triển khai khác, ít nhất một trong những kết luận của ông rất tương đồng với kết luận của Schnoebelen: các ngôn ngữ của Tây Bắc Âu (tiếng Hà Lan, tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Frisia và tiếng Đức) là những trường hợp cá biệt, và không có ngôn ngữ nào cá biệt hơn tiếng Đức. Không như Schnoebelen, ông thực sự đã báo cáo các khám phá của mình trên một cuốn sách học thuật, được đặt tên một cách phù hợp là Chuẩn bị tinh thần cho những điều không ngờ tới (Expecting the Unexpected) và được ấn hành bởi một nhà xuất bản có tên tuổi.

Bất kể các ngôn ngữ German, với tư cách một nhóm (cùng với tiếng Pháp, dưới ảnh hưởng của nhóm German), có thực sự xứng đáng bị kết luận là những kẻ kỳ quặc hay không, toàn bộ những việc làm trên đem lại một vài thông điệp hữu ích. Trước hết, chúng cho thấy rằng tiếng Anh, tiếng Đức và những ngôn ngữ còn lại trong nhóm German có một vài đặc điểm khiến chúng thực sự nổi bật giữa đám đông các ngôn ngữ toàn cầu. Hiếm khi nào việc bỏ một đại từ lại trở thành thứ gì đó tự nhiên trong cảm nhận của bạn và của tôi, và trên thực tế, việc đó cực kỳ bất thường, và tương tự, việc đảo ngược trật tự của chủ ngữ và động từ để đặt một câu hỏi cũng bất thường.

Thứ hai, hóa ra tiếng Đức, dù thực sự kỳ quặc, cũng không kỳ quặc hơn tiếng Anh là bao. Trong các ngôn ngữ German được đưa vào bộ mẫu, tiếng Anh có thể là ngôn ngữ “bình thường” nhất (Schnoebelen xếp nó vào vị trí 33), nhưng việc này không nói lên gì nhiều. Tiếng Tây Ban Nha chỉ kỳ quặc hơn tiếng Anh một chút (-0,033 điểm), và tiếng Pháp thực tế kỳ quặc ngang với tiếng Anh (+0,002 điểm). Một số ngôn ngữ cũng nằm trong nhóm Babel và khét tiếng về tính độc-nhất-vô-nhị, chẳng hạn như tiếng Ả Rập (chính xác hơn là tiếng Ả Rập kiểu Ai Cập: +0,015 điểm) và tiếng Nhật (+0,020 điểm) ở cùng mức với tiếng Anh, trong khi tiếng Hàn Quốc, tiếng Nga và tiếng Thổ Nhĩ Kỳ nằm ở gần đáy bảng xếp hạng hơn, với các chỉ số lần lượt cao hơn tiếng Anh 0,302; 0,355 và 0,542 điểm, mặc dù chúng ta có xu hướng nghĩ về chúng như những ngôn ngữ khó và kỳ lạ. Chỉ số kỳ quặc của tiếng Hindi-Urdu, ngôn ngữ nhàm chán nhất trong cả đám, chỉ thua chỉ số kỳ quặc 0,669 điểm của tiếng Anh.

Tất cả những điều này nói lên thông điệp số 3: sự kỳ quặc, ít nhất là kiểu kỳ quặc được đo trong nghiên cứu này, có mối tương quan rất yếu, nếu không muốn nói là hoàn toàn không tương quan, với độ khó của việc học. Việc này một phần do chúng ta tiếp cận các ngôn ngữ này từ một quan điểm mang sắc thái của ngữ chi German, và vì thế ta đang tiếp cận từ một quan điểm kỳ quặc một cách khách quan. Nhưng quan trọng hơn, trong số những yếu tố khiến việc học ngôn ngữ trở nên khó khăn, một số yếu tố - động từ bất quy tắc, dạng số nhiều bất quy tắc, hệ thống cách, thanh điệu - hoàn toàn không phải là những thứ khiến chúng kỳ quặc.

“Ngữ pháp hiện đại”: bất kể các nhà ngôn ngữ học nói gì, cú pháp thực sự của văn nói trong tiếng Đức là “chủ ngữ, vị ngữ, lăng mạ, bạn (Alter)!”

Vậy vì sao tiếng Đức lại là một ngôn ngữ quá khó nhằn như vậy, nếu lý do không phải là sự kỳ quặc của nó?

Gượm đã, chưa kết thúc đâu. Chỉ số kỳ quặc thực sự đã giúp trả lời câu hỏi đó. Tiếng Đức có những nguyên tắc về trật tự từ gần như kỳ quặc nhất mà người ta có thể tưởng tượng. Đó là một trở ngại lớn bởi khi bạn nói bất cứ điều gì, bạn luôn cần đặt các từ của mình theo một trật tự nào đó. Trích lời một tác giả uyên bác người Anh mà tôi quen: “Trong tiếng Anh, người ta có thể bắt đầu một câu mà không biết rõ điểm kết thúc, nhưng với tiếng Đức chúng ta cảm thấy rằng ta không thể thực sự ứng khẩu theo cách đó. Chúng ta phải có một ý niệm rõ ràng về cái chúng ta sẽ nói trước khi chúng ta cố gắng nói nó ra, và chúng ta phải đưa các mệnh đề vào đúng trật tự”. Không có gì phải nghi ngờ, đó là điều mà anh ta và đa số những người nói tiếng Đức không bản ngữ cảm thấy - nhưng đối với chính những người Đức, đó là một câu chuyện rất khác. Trong ngôn ngữ mẹ đẻ của họ, họ có thể và sẽ nói rất nhanh mà không cần chuẩn bị trước, bắt đầu các câu trong khi chưa suy nghĩ thấu suốt từ đầu chí cuối về chúng. Đó là cách con người nói chuyện trong đa số các tình huống, và người Đức không phải ngoại lệ. Thật vậy, họ cảm thấy rằng chính tiếng Anh mới buộc họ phải dự tính những từ họ định nói ra một cách cẩn thận hơn, bởi người ta phải đặt ở phần đầu câu nói (chẳng hạn như chủ ngữ và động từ) những thứ họ vẫn thường đặt về phía cuối câu. Ở đây tôi đang nói dựa trên kinh nghiệm cá nhân, bởi mặc dù tiếng mẹ đẻ của tôi là tiếng Hà Lan, không phải tiếng Đức, trật tự từ của hai ngôn ngữ này hầu như giống hệt nhau.

Dẫu vậy, đa số các khó khăn trong tiếng Đức không liên quan tới những gì Schnoebelen đã khám phá ra. Chỉ số kỳ quặc của ông phản ánh các khái niệm ngôn ngữ trừu tượng. Trong khi đó, khó khăn đối với những người học thường ẩn trong những gì thực dụng, sự lặp đi lặp lại nhàm chán của việc học tất cả những từ vựng xa lạ và tất cả những trường hợp bất quy tắc chết tiệt ấy, và tiếng Đức có đủ (hoặc nhiễm đủ, nếu bạn thích từ này) cả hai. Lấy trường hợp sau làm ví dụ: ngôn ngữ có hệ thống cách và ngôn ngữ không có hệ thống cách gần như bằng nhau về số lượng, vì thế việc có hay không có hệ thống cách đều không phải điều gì bất thường. Nhưng ngay cả khi bạn đã quen với hệ thống cách trong ngôn ngữ của chính bạn, việc làm quen với hệ thống cách của một ngôn ngữ nữa, với những khác biệt về đuôi và cách áp dụng chính xác, vẫn khó khăn và đòi hỏi nhiều công sức. Khi học tiếng Nga hoặc tiếng Đức, ngay cả những người Turk cũng phải chật vật. Hơn nữa, mọi từ trong tiếng Đức (cũng như trong tiếng Nga, tiếng Latinh và nhiều ngôn ngữ khác) đều mang một trong ba giống, điều này khiến việc thành thục tiếng Đức ở mức độ nào đó khó hơn việc thành thục tiếng Pháp và các ngôn ngữ họ hàng của nó, những ngôn ngữ chỉ có hai giống.

Vậy tiếng Đức có kỳ quặc không? Ồ có chứ. Học nó có khó không nếu bạn đã có nền tảng tiếng Anh? Có, so với các ngôn ngữ German khác, nó đặc biệt khó, và gần như chắc chắn khó hơn tiếng Tây Ban Nha và tiếng Pháp, với tất cả những từ vựng quen thuộc trong hai ngôn ngữ này. Nhưng tôi sẽ nói rằng nó không hẳn khó như người ta vẫn nói. Đa số các ngôn ngữ trong nhóm Babel Hai mươi chắc chắn sẽ đòi hỏi ở người học nhiều nỗ lực hơn so với tiếng Đức. Vấn đề nằm ở chỗ, tiếng Đức khó có tiếng. Một lần nữa, tôi lại viện dẫn lời tác giả người Anh đã nhắc tới ở trên kia: “Tư tưởng chống Đức đặc hữu có thể đã góp một phần vào đó.”

10 Tiếng Pháp

FRANÇAIS

250 triệu người sử dụng

Là bản ngữ của 80 triệu người, đa số ở Pháp, Canada, Bỉ, Thụy Sĩ và vùng Caribbean. Những người nói tiếng Pháp như ngôn ngữ thứ hai đông gấp đôi, với số lượng đang tăng lên ở đa số các thuộc địa cũ của Pháp ở châu Phi nhưng giảm mạnh ở châu Âu.

TỰ ĐỊNH DANH FRANÇAIS

NGỮ HỆ Là một thành viên của nhóm Romance thuộc ngữ hệ Ấn-Âu, tiếng Pháp biểu hiện nhiều ảnh hưởng từ ngữ chi German hơn các thành viên khác trong nhóm.

BỘ KÝ TỰ Bảng chữ cái Latinh. Các dấu sắc và dấu huyền thường xuyên xuất hiện (é, è); dấu mũ, dấu tách đôi và dấu móc dưới xuất hiện ít hơn (ê, ё, ç). Chính tả tiếng Pháp khét tiếng phức tạp.

NGỮ PHÁP Là một ngôn ngữ gốc Latinh, tiếng Pháp tương đối phong phú về biến tố, đặc biệt là biến tố của động từ (thì, tâm trạng, người, và vân vân) và tính từ (giống, số). Tuy nhiên, phần lớn những hiện tượng biến tố trên đưa các chữ cái câm vào từ, và vì thế chỉ có thể nhận ra chúng ở dạng viết.

PHÁT ÂM Tiếng Pháp có khoảng 20 phụ âm và hơi nhiều nguyên âm hơn đa số ngôn ngữ Romance: khoảng 15 nguyên âm, bao gồm 3 hoặc 4 nguyên âm mũi. Trọng âm từ thường yếu. Các phụ âm câm cuối từ có thể được phát âm khi theo sau nó là một từ bắt đầu bằng nguyên âm.

TỪ MƯỢN Từ tiếng bộ tộc Frank (nhóm German), tiếng Ý, tiếng Hy Lạp, tiếng Latinh (từ mượn văn chương), tiếng Anh.

TỪ CHO MƯỢN Tiếng Anh đã và vẫn đang mượn từ tiếng Pháp suốt 1.000 năm nay. Tùy thuộc vào cách bạn đếm, khoảng ½ đến ¼ các từ tiếng Anh có nguồn gốc tiếng Pháp.

CAJUN VÀ ACADIAN Cajun, một dạng rút gọn của từ Acadian, ngày nay nổi tiếng toàn thế giới là một phong cách nấu ăn và âm nhạc đến từ bang Louisiana, một bang của Hoa Kỳ được đặt tên theo tên vua Louis XIV. Nhưng từ này cũng được sử dụng một cách không chính thức (không phải bởi các nhà ngôn ngữ học) để chỉ kiểu tiếng Pháp được 150.000 người ở bang này sử dụng như bản ngữ. Ban đầu, từ Acadian chỉ vùng Acadia ở Đông Canada, từ nơi đó nhiều người nói tiếng Pháp đã bỏ chạy đến Louisiana vào thế kỷ 18. Ngày nay, tiếng Pháp kiểu Acadia vẫn được sử dụng bởi hơn 300.000 người ở một vùng hơi nhỏ hơn, phần lớn vùng này thuộc về tỉnh bang New Brunswick (Nouveau-Brunswick) ở Canada, nhưng cũng bao gồm cả một số thị trấn ở tiểu bang Maine (Hoa Kỳ).

Chết đi, la différence!*

Pháp là một đất nước của sự đa dạng mỹ vị và khoái thú. Nó tự hào về khoảng 400 loại pho mát, hơn 300 loại rượu vang và hệ thống appellation d’origine contrôlée (định danh nguồn gốc đã được kiểm định và bảo vệ) và một nền ẩm thực phân biệt ít nhất 12 phong cách nấu ăn đặc trưng vùng. Sự phong phú của những cảnh quan tươi đẹp trên đất nước này được quảng bá tới toàn thế giới trong một chiến dịch hằng năm mang tên Tham quan nước Pháp, được khéo léo ngụy trang dưới dạng một cuộc đua xe kéo dài 3 tuần. Những niềm vui thú về ngôn ngữ của đất nước này cũng là điều người ta không thể xem nhẹ: 65 triệu dân của đất nước này nói ít nhất 12 phương ngữ tiếng Pháp, khoảng 8 ngôn ngữ vùng miền khác và hàng tá ngôn ngữ ngoại lai - và đó là chưa tính đến các lãnh thổ của Pháp bên ngoài châu Âu.

Người Pháp mang một niềm tự hào hợp lý về sự đa dạng này. Chỉ riêng ở Paris, hơn 100 cửa hiệu đặc sản bày ra một loạt những loại pho mát từ tất cả các vùng. Hệ thống appellation d’origine contrôlée được triển khai bởi một viện quốc gia có địa vị uy nghiêm. Còn khi nói đến nghệ thuật nấu ăn và thưởng thức món ăn tinh tế, tinh tế hơn nữa và tinh tế nhất, các cuốn hướng dẫn Michelin có thẩm quyền tối cao.

Tuy nhiên, với ngôn ngữ, câu chuyện lại khác - sự đa dạng ngôn ngữ đem lại cho người Pháp cảm giác lo âu. Một món pho mát có thể bốc mùi lên tận chín tầng mây* và vẫn được coi là một món cao lương mỹ vị. Một loại rượu vang mang màu hắc ín và một tẹo màu cỏ khô lại được ưa chuộng vì màu đó. Phục vụ thực khách món não bò hoặc nhím biển và họ sẽ phải liếm môi. Tuy nhiên, một đứa trẻ mới ra đời với một cái tên tiếng Ả Rập hoặc tiếng Breton sẽ kích động một phản ứng rất khác.

Vào những năm 1990, một hộ tịch viên ở vùng Provence đã từ chối cho hai người Pháp, cha mẹ một người quen của tôi, quyền đặt tên con gái họ là Naïma (có gốc tiếng Ả Rập và Hebrew), đó là lý do vì sao cô ấy giờ đây sống dưới cái tên Céline đúng chuẩn Pháp, hoặc ít nhất hộ chiếu của cô ấy sẽ khiến chúng ta tin là vậy. Gần đây nhất vào năm 2017, các phụ huynh ở Quimper đã bị kiện vì đăng ký tên con trai họ là Fañch, một cái tên phổ biến ở vùng Brittany. Thẩm phán khi đó không còn khả năng buộc bố mẹ gọi cậu bé là François, giống cách làm theo quy chuẩn mà người ta từng thực hiện mãi tới năm 1966. Nhưng dấu ngã phải bị bỏ đi, ông ta đã phán xử như vậy, vì thế cái tên trở thành Fanch. Tại sao? Bởi vì chấp nhận dấu ngã “sẽ tương đương với việc phá vỡ ý nguyện của chế độ pháp trị của chúng ta, tức ý nguyện duy trì sự thống nhất của đất nước và sự bình đẳng không phân biệt nguồn gốc”, thẩm phán đã tuyên bố như vậy. Nhưng điều này không có nghĩa là phán quyết của ông ta có lợi cho sự thống nhất của đất nước. Nó gây ra tình trạng bất tín và phẫn nộ, và điều này chứng minh rằng không phải toàn bộ nước Pháp đều có quan điểm kiểu thế kỷ 19 như của ông ta, và phán quyết này sau đó bị hủy bỏ. Thậm chí ở la France profonde, nơi trẻ em tới tận ngày nay vẫn được đặt cho những cái tên như Jules và Jeanne, rất ít người quan tâm tới chủ nghĩa cơ yếu trong ngôn ngữ học như vậy.

Vậy ai đồng ý với vị thẩm phán? Đó sẽ là nhóm đa số bảo thủ của thiết chế tập quyền cao độ, sống và làm việc chủ yếu ở Paris và các trung tâm quyền lực khác, cũng như những người khao khát thiết chế ấy. Họ là thế lực quyết định chính đằng sau văn hóa ngôn ngữ của nước Pháp và thậm chí thế giới của những người nói tiếng Pháp, thứ được phản ánh qua giáo dục, truyền thông chính luận và chính sách của chính phủ.

LAISSEZ-FAIRE, LAISSEZ-PARLER

Nỗi lo của thiết chế này đối với quốc ngữ xuất hiện muộn hơn rất nhiều so với tính đa dạng ngôn ngữ của đất nước này. Trong những thế kỷ cuối cùng trước Công Nguyên, ngôn ngữ chủ yếu của nước Pháp ngày nay là tiếng Gaulish, một thành viên của ngữ hệ Celtic. Nhưng chính những người trồng những cây nho đầu tiên trên đất Pháp đã nói một ngôn ngữ nào đó giống tiếng Basque trên một vùng rộng lớn ở miền Tây Nam, và họ cũng nói một phương ngữ của tiếng Hy Lạp ở vùng ven biển phía Nam. Trong khi đó, đảo Corse đã là một vùng hỗn tạp của các ngôn ngữ, bao gồm tiếng Phoenicia, tiếng Etrusca, tiếng Hy Lạp và rất có thể một số ngôn ngữ khác mà ngày nay lịch sử không thể nào tìm lại, cho tới khi quá trình La Mã hóa bắt đầu vào thế kỷ thứ 3 TCN.

Vào thế kỷ thứ nhất và thứ hai, Gaul dần trở thành một tỉnh của La Mã, và điều này cho phép tiếng Latinh chinh phục xã hội Gaul, cũng như cho phép pho mát của Gaul chinh phục ẩm thực Latinh. Sau sự sụp đổ của Rome, vào năm 476 theo sử sách ghi nhận, những vị vua người Frank đã thiết lập một căn cứ quyền lực ở miền Đông Bắc, thứ sau này sẽ dần mở rộng, nhưng bất chấp việc này, định mệnh đã an bài rằng ngôn ngữ German của họ không thể cạnh tranh được với tiếng Latinh (của Gaul). Ở miền Tây Bắc, những người tị nạn Celtic đến từ nước Anh đem tới đây tiếng Breton.

Trong suốt thời Trung Cổ, tính đa dạng vùng miền tăng lên nhanh chóng. Điều này thực sự đã xảy ra với ẩm thực - pho mát Brie đã được sản xuất từ thời Charlemagne, pho mát Roquefort xuất hiện không lâu sau đó và các phong cách rượu vang đặc trưng của vùng này cũng xuất hiện vào thời gian này - và cũng xảy ra với tiếng Latinh, một ngôn ngữ đã phân nhánh thành một loạt nhiều phương ngữ khác nhau. Rất lâu sau đó chúng mới tụ hội thành tiếng Pháp, tiếng Occitan, tiếng Corse, tiếng Catalan và tiếng Franco-Provençal. Những người Basque và người Breton cũng vẫn sinh sống trên đất Pháp, và những người sống trên những đường biên của vương quốc này nói các phương ngữ German, thứ ngày nay được gọi là tiếng Đức và tiếng Hà Lan.

Giữa tình trạng chắp vá ngôn ngữ này, một phương ngữ ngẫu nhiên được ưa chuộng: phương ngữ được sử dụng ở vùng Île de France, tức vùng xung quanh Paris. Đây là nơi vua của liên minh bộ tộc Frank đóng đô vào thế kỷ 6, và giống như ở một vài nước châu Âu khác, ngôn ngữ của triều đình sẽ đặt nền móng cho ngôn ngữ chuẩn tắc của đất nước. Quá trình này trải dài trên hàng trăm năm, và tiếng Latinh khi đó vẫn là ngôn ngữ viết chính thức của nước Pháp cho tới năm 1539. Vào năm này, vua François I ký Pháp lệnh Villers-Cotterêts. Theo đó, tất cả các tài liệu chính thức phải được viết en langage maternel françois - nghĩa là “bằng tiếng mẹ đẻ của người Pháp”. Hoặc bằng một trong những tiếng mẹ đẻ của người Pháp, vì đó là một cách khác hoàn toàn hợp lệ để giải nghĩa cụm từ này. Nếu những người Basque thích viết (và nói, tất nhiên) bằng tiếng Basque và người Provençals thích viết bằng tiếng Provençals, ờ thì, cứ để họ làm vậy. Chỉ cần họ không dùng tiếng Latinh là được. Và chỉ cần những lá thư gửi tới Paris được viết bằng thứ gì đó gần giống tiếng Pháp, đủ giống để văn phòng pháp quan có thể nắm được những thông tin quan trọng nhất là được.

ĐỂ PHÁT HIỆN LES IGNORANS

Việc dịch chuyển từ tiếng Latinh sang ngôn ngữ dân gian không phải hiện tượng chỉ xảy ra ở nước Pháp, mà là một xu hướng không liên quan tới tôn giáo lan tỏa từ miền Nam tới miền Bắc, khởi đầu từ Tây Ban Nha và Ý. Tuy nhiên, người Pháp đúng là đã trở thành một ngoại lệ, vào thế kỷ 17 và 18. Từ năm 1610 tới năm 1792, vua Louis XIII, XIV và XVI đã cai trị đất nước theo một đường lối chuyên chế, “L’État, c’est moi”. Họ là những thế lực mạnh mẽ chỉ có một thành viên, những tâm điểm sáng chói của vương quốc và những chuẩn mực của gu tinh tế ở bất cứ thứ gì, từ quy tắc ứng xử cho tới kiến trúc, từ ẩm thực cao cấp cho tới thời trang cao cấp, từ tiệc tùng cho tới thơ ca - và tất nhiên, cả le bon usage, tức cách chính xác để dùng tiếng Pháp.

Nhưng, giống như việc không phải công dân Pháp nào cũng tiếp thu các phong thái hành xử kiểu triều đình, không phải góc nào trong 6 góc của đất nước này cũng được hấp thụ tiếng Pháp chuẩn. (Nước Pháp tưởng tượng bản thân nó là một hình lục giác.) Trong 20 triệu người, có lẽ 1 triệu triều quan, quý tộc, bourgeois (tư sản trung lưu) giàu có, học giả và kiểu người có tâm hồn văn chương biết cách nói tiếng Pháp theo la Norme, tức tiêu chuẩn. Những người nông dân và thợ thủ công ở nông thôn, nếu có hiểu được biến thể ngôn ngữ này, cũng chỉ hiểu vô cùng ít. Văn nói của họ bị gắn chung cái mác patois, một từ có thể được dịch là “(các) phương ngữ”, nhưng với sắc thái ngầm chỉ sự lạc hậu.

Khi tiếng Pháp kiểu triều đình trở thành ngôn ngữ chính thức của vương quốc, người ta trói nó bằng một chiếc áo luật lệ trói tay trói chân chặt* nhất trong lịch sử. Đây tiếp tục là một xu hướng khác của châu Âu, nhưng nước Pháp đón nhận nó với nhiệt huyết và quyết tâm cao hơn bất kỳ nước láng giềng nào của nó. Hay, nói chính xác hơn, thiết chế tập quyền đã đón nhận như vậy, bởi đây là thời điểm nó nắm lấy quyền kiểm soát ngôn ngữ, để rồi không bao giờ thả ra. Vào năm 1635, Viện Hàn lâm Pháp (Académie Française) được thành lập và giao cho nhiệm vụ làm cho tiếng Pháp “thuần khiết và hùng hồn”, và biến nó thành “ngôn ngữ Latinh của sự hiện đại” - nói cách khác, một ngôn ngữ được quy định chặt chẽ và dành cho giới tinh hoa quốc tế.

Người thiết lập quy chuẩn: Claude Favre de Vaugelas của Viện Hàn lâm Pháp, tác giả của cuốn từ điển tiếng Pháp đầu tiên.

Kể từ đó, quá trình chuẩn tắc hóa tiếng Pháp đã gắn bó không rời với Vaugelas - tên đầy đủ của ông ta là Claude Favre de Vaugelas. Là một thành viên sáng lập Viện Hàn lâm, ông đã thực hiện công việc soạn thảo cuốn từ điển chính thức đầu tiên, một việc đòi hỏi rất nhiều công sức và quyết tâm. Mặc dù tới năm 1694, 44 năm sau khi ông qua đời, cuốn từ điển này mới được hoàn thành, Vaugelas đã gây ảnh hưởng to lớn tới ngôn ngữ này, thông qua quyển hướng dẫn văn phong của ông, mang tên Remarques sur la langue Française. Như được thể hiện trong Remarques, tình yêu mà Vaugelas dành cho công việc quy chuẩn hóa là một nỗi ám ảnh choán hết tâm trí ông.

Ví dụ, ông quyết định rằng cuốn từ điển ấy chỉ nên chứa những từ phù hợp cho việc nói chuyện trong triều đình và trong các salon nơi các văn nghệ sĩ họp mặt. Chỉ 24.000 từ đạt chuẩn; hơn 15.000 từ không đạt. Nhiều từ trong số những refusé (từ không được đưa vào từ điển) bị cho là quá chuyên biệt, và được liệt kê trong một ấn phẩm riêng. Các từ khác bị phán là quá thông tục, bao gồm từ ÉPINGLE (đinh ghim) và POITRINE dùng để chỉ “bầu ngực phụ nữ” (nếu dùng để chỉ “ngực” hoặc “vú động vật” thì không sao). Một số từ khác bị cho là lỗi thời, ví dụ như IMMENSE và ANGOISSE (vô cùng lớn, nỗi thống khổ), những từ thậm chí vào ngày nay vẫn không hề lỗi thời.

Khi Vaugelas đã qua đời được một thế hệ và việc hoàn thành cuốn từ điển kia đang ở ngay trước mắt, Viện Hàn lâm đột ngột nảy ra ý tưởng tạo ra trật tự trong chính tả, thứ cho đến thời điểm đó vẫn ở trạng thái không bị kiểm soát mà chẳng ai thấy phiền. Không may cho trẻ em trong trường học ngày nay, những người đàn ông được giao nhiệm vụ này lại có quan điểm cực kỳ cứng rắn rằng phải trung thành với từ nguyên học và dành rất ít sự quan tâm đối với việc chuyển cách phát âm của thời đại đó thành con chữ. Một académicien (viện sĩ Viện Hàn lâm) đã không hề ngần ngại khi tuyên bố rằng chính tả dựa trên tiếng Latinh và tiếng Hy Lạp sẽ giúp “distingue[r] les gens de Lettres d’avec les ignorans et les simple femmes” - tức là, phân biệt nhóm tinh hoa với đám tiện dân và phụ nữ tầm thường. Sự mê đắm bệnh hoạn dành cho những ngôn ngữ chết này đã chất lên tiếng Pháp hàng đống những phụ âm câm, như trong các từ CORPS (cơ thể), TEMPS (thời gian, thời tiết), POULMONS (phổi), PTISANE (trà thảo mộc), TESTE (đầu) và hàng nghìn từ nữa. Một số từ sau này được đơn giản hóa (TISANE, TÊTE), nhưng đa số không được - và một số thậm chí còn được phức tạp hóa (GENS và IGNORANS giờ đây được viết là GENTS và IGNORANTS, với âm t câm). Một hệ quả cho đến nay là việc chính tả tiếng Pháp thất thường như chính tả tiếng Anh.

Viện Hàn lâm xây dựng chính nó để đảm bảo cả cách nhấn âm chính xác. Nhưng, tương tự việc kiểu chính tả mà nó quy định dần thay đổi trong suốt lịch sử, cách phát âm mà nó khuyến nghị cũng vậy. Ví dụ, các âm l và r ở cuối có nên là âm câm không? Hoàn toàn không quan tâm đến cách phát âm trên thực tế, trong suốt một quãng thời gian, những khuyến nghị có tính độc đoán cứ thay đổi xoành xoạch và, xét ở mức độ nào đó, để lại một kết quả rối tung rối mù: phải phát âm phụ âm cuối của những từ FINIR, MINEUR và BEL (kết thúc, thiểu số, đẹp), nhưng các phụ âm cuối của MANGER, MONSIEUR và OUTIL (ăn, quý ngài, dụng cụ) phải câm. Đáng chú ý, đa số người nói tiếng Pháp ngày nay tin rằng ngôn ngữ của họ vẫn là một hình mẫu về tính ổn định kể từ thời Vua Mặt Trời. Ảo tưởng này được người ta duy trì một cách cẩn thận: bất cứ khi nào một cuộc cải cách chính tả bắt đầu có tác dụng, các nhà xuất bản bèn lấp đầy các hiệu sách với những phiên bản mới của các cuốn sách kinh điển, trong đó chính tả đã được chỉnh lại.

Một việc mà Viện Hàn lâm bỏ sót là quy chuẩn hóa ngữ pháp tiếng Pháp*. Lỗ hổng này được trám bởi cuốn sách Grammaire de Port-Royal xuất bản năm 1660, được đặt tên theo tu viện gần Paris nơi hai tác giả của nó sinh sống. Hoặc, để các bạn biết tên đầy đủ của nó, đó là Grammaire générale et raisonnée contenant les fondemens de l’art de parler, expliqués d’une manière claire et naturelle (Ngữ pháp phổ thông và lý tính, chứa những nguyên lý cơ bản của nghệ thuật nói, được giải thích một cách rõ ràng và tự nhiên.) Như chính tả, ngữ pháp tiếng Pháp kể từ đó đến nay vẫn là một chủ đề rất phức tạp và chứa đựng nhiều vấn đề tiềm ẩn. Câu sau đây được trích từ một lá thư được đính kèm với phần văn bản của một vở kịch mới, được tác giả của nó gửi tới nhà ngữ pháp học lỗi lạc Dominique Bouhours: “Tôi khẩn cầu ngài, Đức Cha của tôi, chấp nhận sự phiền toái của việc phải đọc nó, và đánh dấu những lỗi mà tôi có thể đã phạm phải và với những lỗi ấy tôi đã phản lại ngôn ngữ mà, trong danh sách những bậc thầy xuất sắc nhất về ngôn ngữ ấy có tên ngài.” Jean Racine, có lẽ là tác giả vĩ đại nhất của thời kỳ ấy (dù, phải công nhận rằng, khi đó tài năng của ông mới chỉ chớm nở), đã viết như vậy.

CHỈ NGƯỜI PHÁP MỚI CÓ THỂ THẬT SỰ ĐƯỢC COI LÀ BIẾT NÓI

Với tư cách thủ đô của đất nước quyền lực và đông dân nhất châu Âu cho tới thời điểm đó, Paris vào thế kỷ 17 - và Versaille, phần đất tách biệt của nó - là hình mẫu văn hóa không nơi nào bì kịp để các triều đình, giới quý tộc, giới tư sản trung lưu, và các cộng đồng học giả và văn chương trên phần lớn châu Âu dõi theo. Tiếng Pháp chuẩn tắc lan tới Brussels, Amsterdam, Copenhagen, Stockholm, Berlin, Vienna và Moscow. Nó cũng trở thành ngôn ngữ được lựa chọn trong ngoại giao ở châu Âu và sau này là ngoại giao trên toàn cầu.

Những ngôn ngữ danh giá có thể dễ dàng bị tưởng lầm là những ngôn ngữ ở đẳng cấp cao hơn, phong phú và hài hòa một cách phi thường hoặc thậm chí thần thánh. Nhiều người nói và viết tiếng Hy Lạp, tiếng Trung, tiếng Phạn, tiếng Latinh, tiếng Ả Rập và tiếng Anh đã rơi vào cái bẫy này, và những người nói và viết tiếng Pháp cũng không thành công trong việc tránh bẫy (họ có vẻ cũng không cố gắng lắm trong việc đó). Trước hết, giới tinh hoa Pháp đã yêu thứ mà họ cho là vẻ đẹp nổi bật của ngôn ngữ của họ. Bouhours, hình mẫu về ngữ pháp của Racine, đã viết vào năm 1671 rằng, “Trong tất cả các ngôn ngữ, tiếng Pháp có cách phát âm tự nhiên nhất và trau chuốt nhất. Tiếng Trung và gần như tất cả những người châu Á đều hát; người Đức càu nhàu; người Tây Ban Nha la; người Ý thở dài; người Anh huýt gió. Chỉ người Pháp mới có thể thật sự được coi là biết nói.” Ngay cả ngày nay, la belle lange, cũng như la langue de Molière, vẫn thường xuyên được dùng đi dùng lại như một từ đồng nghĩa của “tiếng Pháp”.

Giới tinh hoa Pháp còn gán một tính chất nữa cho ngôn ngữ của họ, một tính chất mà trong Thời kỳ Khai sáng được coi trọng hơn cả đức tính ngoan đạo: logic. Lời biện hộ nổi tiếng nhất cho khẳng định này có lẽ là của Antoine de Rivarol (1753-1801), với những lập luận vừa phi logic vừa sai rõ ràng. Ông ta lập luận rằng trật tự từ của tiếng Pháp (chủ ngữ đầu tiên, sau đó là động từ và tiếp theo là tân ngữ) vừa độc nhất vô nhị vừa logic hơn bất cứ ngôn ngữ nào khác. Nhưng trật tự này không chỉ cực kỳ phổ biến trong các ngôn ngữ trên thế giới, bao gồm cả tiếng Anh, nó còn là một trật tự mà chính tiếng Pháp rất thường xuyên không tôn trọng - và đây chỉ là một vài trong số nhiều phản biện hiển nhiên hơn. Dù ngớ ngẩn, quan niệm rằng “tiếng Pháp là đỉnh cao của logic” vẫn trở thành một idée reçue. Bìa cuốn từ điển tiếng Pháp của cha mẹ tôi, được xuất bản vào những năm 1950 (bên ngoài nước Pháp), tuyên bố rằng tiếng Pháp là “một sáng tạo không gì có thể vượt qua được, khi xét đến nó như một phương tiện chuyên chở tâm trí”.

TRỪ TẬN GỐC PATOIS

Trong Cách mạng Pháp, chờ đợi vị vua Louis cuối cùng và ngôn ngữ vinh quang của ông ta là những số phận rất khác nhau: một được đưa tới máy chém, một được kính ngưỡng đến nỗi tưởng như hoàn hảo. Người ta lập luận rằng vị vua này là một “di tích” từ quá khứ và tốt hơn nên bị loại bỏ. Tuy nhiên, ngôn ngữ chuẩn tắc kia được cho là tối quan trọng đối với tương lai của nền cộng hòa. Đây là thuở sơ khai của một hệ tư tưởng mới, chủ nghĩa dân tộc, thứ đã tôi rèn nên một sợi xích vững chắc liên kết 3 hiện tượng trước đó cùng lắm chỉ được xem là có mối liên hệ lỏng lẻo với nhau: nhà nước, quốc gia và ngôn ngữ. “Trong một dân tộc tự do, tất cả mọi người phải nói cùng một thứ ngôn ngữ”, nhà cách mạng Bertrand Barère tuyên bố. Thứ tiếng “rền rĩ man rợ” và “biệt ngữ thô tục” của nông thôn “chỉ có thể phục vụ những kẻ cuồng tín và phản cách mạng”.

Những nhà cầm quyền mới bắt đầu giải quyết những “tàn dư ngôn ngữ mang tính lạc hậu của thời phong kiến”. Một khảo sát được thực hiện bởi Henri Grégoire, một thành viên của Quốc hội cách mạng, phát hiện ra rằng tiếng Pháp là ngôn ngữ hằng ngày của thường dân ở chỉ 15 trong số 83 khu hành chính, và trung bình trong cứ 8 công dân, chỉ 1 người có khả năng nói ngôn ngữ này, và trong cứ 4 người, chỉ có 1 người có thể hiểu nó. Điều này phải thay đổi, Grégoire lập luận, bởi chỉ khi đó “tất cả các công dân (…) mới có thể truyền đạt ý nghĩ của họ cho nhau mà không có gì ngăn trở”. Ông ta cảm thấy rằng, ở nông thôn, các ngôn ngữ vùng miền đang duy trì tình trạng nô lệ, và Chế độ Cũ đã kìm kẹp người nông dân bên trong tình trạng này. Bởi “việc không biết ngôn ngữ này có thể gây tổn hại đến hạnh phúc xã hội và hủy hoại sự bình đẳng”*, “tiêu hủy” thổ ngữ là việc bắt buộc. Ý tưởng rằng các công dân có thể nói ngôn ngữ vùng miền của họ cùng với tiếng Pháp chưa bao giờ được đề cập đến - điều này rất kỳ lạ khi mà việc nói song song hai ngôn ngữ như vậy hẳn đã phải rất phổ biến trong cộng đồng những thành viên của Quốc hội cách mạng, những người đại diện cho mọi miền của nước Pháp.

Tóm lấy chúng khi chúng còn trẻ. Một lệnh cấm vào đầu thế kỷ 20, cấm trẻ em Breton ở các trường phổ thông nói bất kỳ từ nào thuộc bản ngữ của chúng. Hoặc nhét bút chì vào trong tai.

Ngày 20 tháng 7 năm 1794, khoảng 6 tuần sau khi các khám phá của Grégoire được công bố, các luật và sắc lệnh mới được đưa ra nhằm áp đặt việc thống nhất hóa ngôn ngữ. Kể từ đó, tất cả các tài liệu chính thức - hợp đồng, biên bản, quy định, vân vân - phải được viết bằng tiếng Pháp. Những công chức không tuân thủ có nguy cơ bị sa thải và tống giam 6 tháng. Nhưng terreur linguistique sừng sững đe dọa từ xa này không bao giờ thành sự thực, bởi chỉ một tuần sau, thủ lĩnh của cả Triều đại Khủng bố, Maximilien Robespierre, đã bị lật đổ và xử trảm.

Giữa sự hỗn loạn của những năm tiếp theo, chính sách ngôn ngữ không chiếm được vị trí cao trong danh sách các ưu tiên. Dưới thời Napoleon, nước Pháp chuyển toàn bộ nguồn lực của nó sang việc chiến đấu trong những trận đánh trên toàn châu Âu, và chừng nào những người lính vẫn tuân theo những mệnh lệnh được quát lên bằng tiếng Pháp, quần chúng vẫn được phép nói bất cứ thổ ngữ nào họ thích. Tuy nhiên, hệ tư tưởng có tính dân tộc chủ nghĩa của một đất nước, một dân tộc, một ngôn ngữ vẫn sống sót. Định mệnh của nó là lan truyền xa và rộng, chinh phục châu Âu vào thế kỷ 19 và cả thế giới vào thế kỷ 20. Tồn tại trong một hình thái tinh vi nào đó, nó gần như chắc chắn là một yếu tố trong thế giới quan của riêng bạn, đặc biệt nếu bạn sống ở một đất nước có lịch sử lâu đời.

NÓI TIẾNG PHÁP, SỐNG SẠCH SẼ

Tất nhiên, về dài hạn, tiếng Pháp chuẩn tắc sẽ chiếm ưu thế. Chế độ tòng quân cưỡng bức, được áp dụng lần đầu vào năm 1872, tập hợp các nam thanh niên từ mọi miền của đất nước, vì thế việc chỉ nói thổ ngữ sẽ không còn đáp ứng được nhu cầu giao tiếp. Chương trình giáo dục bắt buộc được triển khai lần đầu vào năm 1882, trong đó việc dạy tiếng Pháp cho mọi công dân là một trong những mục tiêu công khai của nó. Truyền thông đại chúng đã góp phần củng cố những gì người ta học ở trường và trong quân đội.

Việc này song hành với những diễn biến ở các nơi khác của châu Âu, nhưng nước Pháp vẫn là một ngoại lệ. Không giống các thiết chế ở Vương quốc Anh, Ý hay Đức, thiết chế của Pháp vận động chống lại các phương ngữ và ngôn ngữ của người thiểu số một cách kịch liệt. Các ấn phẩm bằng những ngôn ngữ không phải tiếng Pháp được chính thức gán nhãn “của nước ngoài” và thường xuyên bị cấm hoặc tịch thu. Ở Algeria, một vùng đất suốt hơn 100 năm vốn là một phần không thể tách rời của nền Cộng hòa, tương tự Brittany hay đảo Corse, thậm chí tiếng Ả Rập, cũng bị coi là “của nước ngoài” và vì thế không được chào đón. Trẻ em ở trường học không được phép nói thổ ngữ trong lớp học hoặc trên sân chơi. Ở Brittany, theo các nguyên tắc trong lớp học, chúng bị “cấm nói tiếng Breton hoặc nhổ nước bọt lên sàn”. Ở những nơi khác, các biểu ngữ khuyên răn trẻ em “nói tiếng Pháp, sống sạch sẽ” (“Parlez français, soyez propre”).

Thái độ của người Pháp ngày nay đối với ngôn ngữ của họ có thể đã mất đi phần nào những khía cạnh đặc biệt, nhưng thái độ ấy vẫn kỳ lạ khi xét từ góc nhìn của một người khồng nói tiếng Pháp. Tồn tại một niềm tin phổ biến trong những người có tiếng mẹ đẻ là tiếng Pháp, rằng họ nói tiếng Pháp tệ đến mức đáng thương.

Điều có vẻ là nghịch lý, rằng những người bản ngữ tin mình nói tiếng mẹ đẻ chưa đủ tốt, là một hiện tượng dễ giải thích. Một thực tế không thể phủ nhận là ngôn ngữ nói hằng ngày của họ không nhất quán với các nguyên tắc nghiêm ngặt của ngữ pháp truyền thống. Ở những nơi khác ở châu Âu, khi có sự mâu thuẫn giữa thực hành và quy ước, những người theo chủ nghĩa truyền thống dấy lên một cuộc đấu tranh để bảo vệ các quy ước, nhưng các thế hệ mới cứ tiếp tục dùng cách mới và ngừng chú ý tới nhóm kia, biến xung đột trên thành một trận chiến trong đó những người theo chủ nghĩa dân tộc chỉ đang cố sức vớt vát những gì họ cho rằng còn có thể cứu vãn. Trong tiếng Anh của thế kỷ 21, ít người cảm thấy bực tức về những cách sử dụng ngôn ngữ như “who have you met?” (bạn vừa gặp ai thế?), hay trả lời “yes, I will” (vâng, tôi sẽ làm) khi đáp lại câu hỏi “will you?”, mặc dù một số người vẫn sẽ viết các bức thư gửi biên tập viên, khăng khăng nhấn mạnh phải lần lượt dùng “whom” và “shall” cho hai trường hợp trên. (Không có gì phải nghi ngờ, số phận tương tự sẽ xảy đến với những thứ khiến tôi khó chịu, chẳng hạn như từ “media” được dùng như số ít.) Nhưng những người Pháp theo chủ nghĩa dân tộc rất cứng rắn và kiên định. Kể cả khi ngữ pháp chính thống có chút thay đổi nào đó kể từ Cách mạng Pháp, thì tôi cũng chưa thể tìm được bằng chứng nào cho sự thay đổi đó. Tất nhiên, sự kiên định thủy chung này không thể ngăn ngôn ngữ nói hằng ngày chuyển hóa, bởi nó vẫn luôn chuyển hóa, ở bất cứ đâu và bất cứ thời điểm nào. Hệ quả, ngôn ngữ nói và ngôn ngữ viết đã phát triển theo hai nhánh riêng rẽ, khác nhau khá rõ rệt.

Mission civilisatrice (nhiệm vụ khai sáng văn minh) - truyền bá tiếng Pháp trên khắp các vùng đất thuộc địa, trong hình này là ở Algeria vào khoảng năm 1860.

Một vài ví dụ có thể minh họa tình trạng tồi tệ này. Tiếng Pháp chuẩn tắc phân biệt rất nhiều đại từ quan hệ: QUE, QUI, OÙ, DONT và 4 thể của LEQUEL; tiếng Pháp thông tục hầu như chỉ sử dụng 3 đại từ đầu, và đặc biệt ưa dùng QUE. Tiếng Pháp chuẩn tắc chuyển câu khẳng định (Elle est contente, “Cô ấy cảm thấy hài lòng”) thành câu hỏi bằng cách đảo trật tự của chủ ngữ và động từ: Est-elle contente?, “Cảm thấy cô ấy hài lòng?”, giống tiếng Anh (trong một số trường hợp). Nhưng trong một cuộc nói chuyện suồng sã, cách nói này không còn hợp thời. Những người bảo vệ tiếng Pháp chuẩn tắc, với tâm trạng khoan dung, sẽ miễn cưỡng cho phép việc sử dụng cụm EST-CE QUE như một chỉ dấu của câu nghi vấn: Est-ce qu’elle est contente, “Cảm thấy cô ấy hài lòng”? Mặc dù câu nói này thực sự phổ biến trong cuộc sống hằng ngày, câu Elle est heureuse? cũng phổ biến không kém, nếu không muốn nói là phổ biến hơn. Ở đây, sự nghi vấn được biểu thị bằng việc nâng cao ngữ điệu; còn khi viết câu nói thông tục này, dấu chấm hỏi sẽ đóng vai trò biểu thị. Nhưng ngữ pháp chuẩn tắc không cho phép bất cứ câu nào như trên. Một ví dụ cuối: dạng phủ định điển hình trong tiếng Pháp đòi hỏi 2 yếu tố, bao gồm từ phủ định chung NE và một từ phủ định cụ thể, chẳng hạn như PAS (không), PERSONNE (không ai) hoặc NULLE PART (không nơi nào). Ngôn ngữ nói hằng ngày sẽ loại bỏ rất nhiều NE, giao phó toàn bộ nhiệm vụ phủ định vào yếu tố còn lại. Một lần nữa, ngữ pháp chính thống phản đối điều này - dẫn đến tình huống hài hước rằng, trong khi dạng phủ định kép trong tiếng Anh bị phản đối vì tính “phi logic”, dạng phủ định kép trong tiếng Pháp lại được xem là thiết yếu.

THAY ĐỔI TRIỆT ĐỂ Ở THƯỢNG TẦNG

Từ những năm 1960, rất nhiều thay đổi về bối cảnh ngôn ngữ của nhiều nước phương Tây đã diễn ra. Ngôn ngữ nói và viết của chúng ta đã trở nên suồng sã hơn, cả trong giao tiếp riêng tư lẫn trên truyền thông. Việc cấm sử dụng chất giọng địa phương đã trở nên ít phổ biến hơn. Các ngôn ngữ thiểu số chứng kiến sự hồi sinh rõ rệt: việc nói tiếng Wales, tiếng Scots, tiếng Catalan, tiếng Hạ Đức hoặc tiếng Frisia không còn gây ra sự xấu hổ, mà mang lại niềm tự hào và là một huy hiệu chứng minh bản sắc.

Xã hội Pháp không miễn nhiễm với những thay đổi này. Tiếng Basque, tiếng Breton, tiếng Catalan, tiếng Corse, tiếng Alsace và tiếng Occitan đã chứng kiến một sự trỗi dậy, và nhờ có những nhà chức trách địa phương, các ngôn ngữ này giờ đây được sử dụng và giảng dạy ở một số trường học. Người ta có thể nghe thấy giọng địa phương trên sóng phát thanh và truyền hình quốc gia, đặc biệt trong các bản tin thể thao, bản tin dự báo thời tiết và các chương trình được nhiều người ưa chuộng.

Dẫu vậy, nước Pháp vẫn có những người hộ vệ cho ngôn ngữ của nó, và họ tiếp tục thuyết giảng, chỉnh lý và khuyên bảo. Ngôn ngữ từ lâu vẫn là một phần quan trọng trong bản sắc của thiết chế tập quyền, và sự thống trị của họ về chính trị và văn hóa vẫn rất mạnh. Ảnh hưởng của họ về mặt văn hóa không chỉ giới hạn trong nước Pháp. Ảnh hưởng đó mở rộng sang các “bán quốc gia” xung quanh (một phần của nước Bỉ, một phần của Thụy Sĩ, có thời gian ở Luxembourg) cũng như các vùng lãnh thổ trước đây là thuộc địa của Pháp, nhờ có Cộng đồng Pháp ngữ, tương đương với Khối Thịnh vượng Chung Anh.

Trong khi tiếng Anh, tiếng Đức, tiếng Tây Ban Nha, tiếng Bồ Đào Nha và tiếng Hà Lan là những ngôn ngữ đa trung tâm, nghĩa là ở các nước khác nhau, các ngôn ngữ này chấp nhận các tiêu chuẩn khác nhau ở mức độ nào đó, toàn thể cộng đồng nói tiếng Pháp hướng về nước Pháp để tìm kiếm sự hướng đạo về ngôn ngữ, và toàn thể nước Pháp hướng về Paris. Những người nói với giọng không tuân thủ nghiêm ngặt la Norme có thể trở thành những nhà bình luận thể thao hoặc những người dẫn các chương trình trò chơi truyền hình, nhưng không thể trở thành những người phát thanh bản tin hoặc thông tín viên trên sóng phát thanh và sóng truyền hình. Một nam thanh niên đến từ Tarn ở miền Nam, mong muốn học báo chí phát thanh, được một thành viên trong ban tuyển sinh hỏi, “Bạn có thực sự tin rằng bạn có thể làm được nghề này với giọng như vậy không?”. Nhà báo người Québec, Sabrina Myre, người đã nỗ lực hạn chế giọng địa phương của cô tới mức tối thiểu trong thời gian học ở Paris, sẽ được phép tường thuật tin tức trên sóng phát thanh quốc gia Pháp - nhưng chỉ được tường thuật từ Canada. Không may thay, cô chủ yếu sống và làm việc ở Jerusalem, vì thế đài phát thanh Pháp từ chối cô. Không đúng loại appellation d’origine contrôlée.

Xét ở một số khía cạnh, thiết chế tập quyền bảo thủ đã thay đổi một cách triệt để trong những thập kỷ gần đây. Thứ nhất, họ đã kính cẩn cất giữ sự phản đối mang tính truyền thống của họ đối với các ngôn ngữ vùng miền bằng cách bảo lưu nó vào trong luật. Hiến pháp năm 1992 là hiến pháp đầu tiên tuyên bố tiếng Pháp là “ngôn ngữ của nền Cộng hòa”. Những từ này trong Điều 2 nghe như một lời khẳng định sự thật hiển nhiên, nhưng các thẩm phán đã diễn giải chúng theo cách cực kỳ hạn chế quyền tự do. Sau khi Tổng thống Chirac ký Hiến chương châu Âu về Ngôn ngữ thiểu số và Ngôn ngữ Vùng miền, Tòa án Hiến pháp đã ngăn chính phủ thông qua hiến chương này. Các thẩm phán lập luận rằng sự công nhận và ủng hộ các ngôn ngữ khác sẽ làm suy yếu địa vị của tiếng Pháp. Hãy thử nghĩ về vấn đề này một cách sáng suốt và hợp lý: chỉ khoảng 3% dân số nước Pháp nói một ngôn ngữ (không phải của người nhập cư) không phải tiếng Pháp, cũng không phải một phương ngữ của tiếng Pháp.

Khi hiến pháp trên được sửa đổi vào năm 2008, Thượng Nghị viện Pháp chấp nhận rằng các ngôn ngữ vùng miền là “một phần của di sản tiếng Pháp”, nhưng từ chối đưa điều này vào Điều 2; Điều 75 là đủ cho những ngôn ngữ ấy rồi. Vào năm 2015, khi một chính phủ ngả nhiều hơn về tư tưởng tự do có những hành động mạnh mẽ để một lần nữa sửa đổi hiến pháp, nhằm thông qua được hiến chương trên, nhóm cánh tả chiếm đa số trong Thượng Nghị viện bỏ phiếu chống, trong khi liên tục tuyên bố rằng họ “ủng hộ ngôn ngữ vùng miền”. Họ chẳng lừa được ai.

Một yếu tố tương đối mới trong văn hóa ngôn ngữ của nước Pháp là ác cảm đối với tiếng Anh, ngôn ngữ đã cướp mất vị trí ưu việt trên toàn cầu của tiếng Pháp. Chính phủ Pháp (ở Pháp và ở Québec) và Viện Hàn lâm luôn làm hết sức để loại bỏ các từ tiếng Anh ra khỏi tiếng Pháp, và loại bỏ các dấu hiệu của tiếng Anh ra khỏi các không gian công cộng. Cũng do tác động của tư tưởng bài Anh này, các đài phát thanh kể từ năm 1994 đã được luật pháp yêu cầu phát các bài hát tiếng Pháp trong 40% thời lượng. Nếu bạn đã từng dành một vài giờ lái xe trên đường cao tốc ở Pháp, rất có thể bạn đã nhận ra điều này. Đồng thời, bạn rất có thể cảm thấy không hài lòng. Bạn không đơn độc trong vấn đề này: những người nghe đài (những người giờ đang chuyển sang các dịch vụ stream) lẫn các đài phát thanh đều không ưa nổi định mức thời lượng trên. Nhưng này, họ chỉ là nhân dân thôi. Họ không được quyền quyết định văn hóa, ngôn ngữ, và nhiều thứ khác của nước Pháp.

9 Tiếng Mã Lai

BAHASA MELAYU

275 triệu người sử dụng

Là bản ngữ của ít nhất 80 triệu người, khoảng 200 triệu người nói tiếng Mã Lai như ngôn ngữ thứ hai, gần như tất cả đều ở Indonesia, Malaysia, Singapore, Brunei và mũi miền Nam của Thái Lan, một vùng được gọi là lãnh địa Malay. Người Malaysia thích nghĩ rằng tất cả các dạng của tiếng Mã Lai là một ngôn ngữ duy nhất, trong khi người Indonesia có xu hướng nhấn mạnh các điểm khác biệt.

TỰ ĐỊNH DANH (Bahasa) Melayu (“ngôn ngữ Mã Lai”); Bahasa Indonesia (“ngôn ngữ Indonesia”); Bahasa Malaysia (“ngôn ngữ Malaysia”); Bahasa Melayu Baku (“ngôn ngữ chuẩn tắc Malay”). Cũng được gọi là tiếng Malaysia (để chỉ ngôn ngữ chuẩn tắc Mã Lai), tiếng Indonesia (để chỉ ngôn ngữ chuẩn tắc Indonesia), tiếng Bahasa (ít chính xác hơn, bởi đây chỉ là từ trong tiếng Mã Lai với nghĩa “ngôn ngữ”).

NGỮ HỆ Tiếng Mã Lai là ngôn ngữ lớn nhất trong ngữ hệ Nam Đảo. Nó thuộc ngữ chi lớn Mã Lai-Đa Đảo của ngữ hệ trên - ngữ chi duy nhất nằm ngoài Đài Loan của ngữ hệ này.

BỘ KÝ TỰ Ngày nay, tiếng Mã Lai chủ yếu được viết bằng bảng chữ cái Latinh hoặc Rumi, một cái tên được sáng tạo dựa trên từ Rome. Ký tự Jawi, dựa trên ký tự Ả Rập, vẫn được sử dụng trong một số bối cảnh văn hóa và tôn giáo nhất định, cũng như ở một số vùng bảo thủ; chỉ ở Brunei, việc sử dụng các ký tự này mới phổ biến hơn ở mức độ nào đó.

NGỮ PHÁP Đại từ có các dạng trang trọng và suồng sã, nhưng chỉ được dùng ở mức độ hạn chế. Chúng thường xuyên được thay thế bởi các từ chỉ quan hệ họ hàng. Danh từ, tính từ và động từ không có biến tố về cách, số, ngôi hoặc thì. Tuy nhiên, các tính từ và động từ có thể mang vô vàn phụ tố (tiền tố, hậu tố, vân vân) với một vài chức năng ngữ pháp, ví dụ như thể bị động và tính ngoại động.

PHÁT ÂM Tiếng Mã Lai không có thanh điệu, trọng âm tuân theo quy tắc, chỉ có 6 nguyên âm khác nhau và 19 phụ âm, không có âm nào hiếm gặp và thường xuất hiện đơn độc thay vì theo cụm. Nói cách khác, âm vị của tiếng Mã Lai đơn giản.

TỪ MƯỢN Từ tiếng Phạn và tiếng Tamil (ở đầu thời kỳ Hindu giáo - Phật giáo), tiếng Ả Rập và tiếng Ba Tư (sau thời kỳ Hồi giáo hóa), tiếng Hà Lan và tiếng Anh (do quá trình thuộc địa hóa) và tiếng Java (ngày càng nhiều kể từ khi giành được độc lập).

TỪ CHO MƯỢN Amok (điên cuồng mất kiểm soát), kapok (cây bông gạo), orangutan (đười ươi), pangolin (tê tê), sago (bột chiết xuất từ ruột cây cọ), sarong (khăn sarong), satay (thịt nướng xiên que).

TIẾNG HÀ LAN GHÉP Một điểm khác biệt lớn giữa tiếng Malaysia và tiếng Indonesia nằm ở nguồn từ mượn chủ đạo của hai ngôn ngữ này: tiếng Malaysia mượn từ tiếng Anh, và tiếng Indonesia mượn từ tiếng Java, tiếng Hà Lan và tiếng Latinh. Việc này đã cho phép ra đời những từ ghép như BONET - KAP (nắp capô của ô tô), MAJORITI - MAJORITAS (đa số), EMPAYAR - IMPERIUM (đế quốc), JULAI - JULI (tháng Bảy), PLATFORM - PERON (sân ga đường sắt) và nhiều từ khác. Do những khác biệt về từ vựng, người Malaysia và người Indonesia có thể sẽ muốn nói chuyện với nhau bằng tiếng Anh hoặc tiếng Quảng Đông hơn.

Ngôn ngữ chiến thắng

Sự đa dạng ngôn ngữ là tuyệt vời, trừ phi bạn đang làm công việc điều hành một đất nước. Nắm quyền lực trong tay, bạn muốn các công dân của mình hiểu lẫn nhau. Hoặc nếu không hiểu lẫn nhau, ít nhất họ hiểu mệnh lệnh của bạn. Tuy nhiên, ở hầu hết các quốc gia trên Trái Đất, mọi người đều nói vài ngôn ngữ khác nhau. Vào thời xưa, khi việc được làm “ông chủ” gần như đồng nghĩa với việc thu thuế, sự đa dạng ngôn ngữ này không phải là một vấn đề - một người thu thuế sẽ có những phương pháp của anh ta, và từ ngữ không đóng vai trò cốt yếu. Tuy nhiên, trong thế giới hiện đại, việc thấu hiểu lẫn nhau là điều tối quan trọng.

Thêm vào đó, một ngôn ngữ chung tạo ra một cảm thức về lòng trung thành. Sự kết dính xã hội có thể được tăng cường theo nhiều cách: một kẻ thù chung, một tôn giáo hoặc hệ tư tưởng phổ biến, chế độ tòng quân cưỡng bức với mọi công dân, hình thức tuyên truyền nhà nước, một huyền thoại quốc gia, những truyền thống độc nhất vô nhị, vân vân. Nhưng trong những chỉ dấu cho bản sắc, rất ít chỉ dấu có được uy lực lớn như một ngôn ngữ phổ thông. Thật vậy, làm chỉ dấu cho bản sắc là việc mà ngôn ngữ làm tốt nhất: là một phương tiện để giao tiếp, lời nói và câu viết của chúng ta đôi khi có thể tệ hơn nhiều so với mong muốn, nhưng chúng ta đều là những chuyên gia về phát hiện giọng, từ ngữ và các đặc điểm ngôn ngữ khác, những thứ khiến người ta nổi bật so với nhóm của họ. Một quốc ngữ, hoặc thậm chí chỉ một biến thể có tính quốc gia (tiếng Anh Úc, tiếng Đức Áo) luôn đạt hiệu quả tuyệt vời trong việc định rõ nơi chúng ta thuộc về.

Nếu giao tiếp và bản sắc quốc gia là những cơn đau đầu tiềm ẩn đối với bất cứ đất nước nào có nhiều hơn một ngôn ngữ, hãy tưởng tượng những vấn đề mà Indonesia phải đối mặt. Dân số 265 triệu của nước này, trải trên gần 1.000 hòn đảo có người sinh sống, nói hơn 700 ngôn ngữ khác nhau, nhiều hơn bất cứ quốc gia nào trên thế giới ngoại trừ láng giềng Papua New Guinea. Nhưng sau đây là một bất ngờ: bất kể Indonesia đã gặp vấn đề gì kể từ ngày giành được độc lập - và những vấn đề ấy vừa nhiều vừa nghiêm trọng - ngôn ngữ chưa bao giờ là vấn đề đáng kể nếu so với những vấn đề kia. Đầu thế kỷ 20, phong trào dân tộc chủ nghĩa tuyên bố rằng tiếng Mã Lai là quốc ngữ, và sau khi giành được độc lập vào cuối những năm 1940, tuyên bố này được chấp nhận mà không có một lời xì xào bất bình nào. Trong suốt 7 thập kỷ qua, phần lớn dân số đã học ngôn ngữ này*.

Không phải tất cả các quốc gia đều nhận được phước lành như vậy từ thần may mắn hoặc tầm nhìn của các lãnh đạo. Ví dụ, Sri Lanka, Trung Quốc, Bỉ và Pakistan cho đến nay đã chứng kiến xung đột liên miên, thậm chí xung đột có tính bạo lực, liên quan tới vấn đề ngôn ngữ. Điều này không hàm ý rằng ngôn ngữ từ lâu đã là vấn đề duy nhất hay thậm chí vấn đề cơ bản nhất. Trong những bối cảnh chính trị căng thẳng, luôn có nhiều nguy cơ nghiêm trọng hơn, chẳng hạn như những sự đối kháng về kinh tế, tôn giáo và chính trị. Thứ mà ngôn ngữ có thể cho chúng ta là một đường hướng thuận tiện để dựa theo đó mà đào chiến hào. Ở rất nhiều quốc gia, ngôn ngữ đã thực hiện vai trò kiến thiết quốc gia của nó một cách dở dang, kém cỏi, hoặc hoàn toàn không thực hiện vai trò đó.

SÁU KIỂU BỐI CẢNH NGÔN NGỮ

Hãy cùng xem cách các quốc gia, với các bối cảnh và chính sách ngôn ngữ đa dạng, có mức độ ổn định chính trị như thế nào. Tôi sẽ tập trung vào các quốc gia nơi ít nhất một ngôn ngữ Babel được sử dụng.

Khi phân tích dân số quốc gia dựa trên các nhóm ngôn ngữ, chúng ta có thể phân ra được 6 kiểu phân bố, được minh họa bằng biểu đồ tròn sau đây.

1 và 4: Trong kiểu đầu tiên và kiểu cuối cùng, nguy cơ xung đột ngôn ngữ thường thấp. Nhóm 1 bao gồm các quốc gia như Bangladesh, Ả Rập Xê út, Triều Tiên và Hàn Quốc, và phần lớn các đảo ở Caribbean, nơi ngôn ngữ lớn nhất được nhóm đa số, chiếm hơn 90% dân số, sử dụng như bản ngữ.

Các nhóm thiểu số về ngôn ngữ (ngoài những người mới tới gần đây, tức những người thường thường không khiến một đất nước hoặc một lãnh thổ phải đổi sang ngôn ngữ khác, trừ phi họ đến lãnh thổ ấy với tư cách người chinh phục hoặc đến với số lượng áp đảo) chiếm tỷ lệ nhỏ hoặc không tồn tại.

Trong các quốc gia ở nhóm 4, ngay cả ngôn ngữ lớn nhất cũng chỉ được dưới 40% dân số sử dụng như bản ngữ. Trong nhóm này, chúng ta nhìn thấy nhiều nước châu Phi cũng như Philippines, Vanuatu và Papua New Guinea. Xác suất một nhóm thiểu số đơn lẻ độc chiếm quyền lực trong thời gian dài là rất thấp, bởi điều này có thể kích động các nhóm khác liên minh để phản kháng. Trong đa số các trường hợp, câu hỏi về việc làm sao để giao tiếp trên quy mô toàn quốc được giải quyết bằng cách chọn một ngôn ngữ của mẫu quốc ở thời kỳ trước đó để phục vụ các mục đích chính thức (VIL ở chương 12). Tanzania là một trường hợp hiếm hoi đặc biệt ở chỗ nó đã dành riêng vị thế ngôn ngữ giao tiếp toàn quốc này cho tiếng Swahili, một ngôn ngữ bản địa.

Tuy nhiên, trong 4 nhóm ở giữa, mọi thứ ít rạch ròi hơn.

2a: nhóm đa số rõ ràng, nhóm thiểu số lớn. Ở nhóm này, nguy cơ các căng thẳng leo thang và vượt khỏi tầm kiểm soát thường là vấn đề nghiêm trọng. Một trường hợp điển hình là Sri Lanka (xem chương 18), nơi nhóm thiểu số nói tiếng Tamil bị áp bức bởi nhóm đa số nói tiếng Sinhala, dẫn đến một phần tư thế kỷ nội chiến. Tương tự, người Kurd ở Thổ Nhĩ Kỳ phải chịu đựng sự áp bức nặng nề về văn hóa trong nhiều thập kỷ, và đã phản ứng lại bằng bạo lực. Người Kurd ở Iraq phải hứng chịu một số phận tương tự hoặc tồi tệ hơn dưới thời Saddam Hussein, mặc dù dưới hiến pháp hiện tại, tiếng Kurd là ngôn ngữ chính thức của nhà nước, cùng với tiếng Ả Rập.

Cách người ta đối xử với người nói tiếng Thổ Nhĩ Kỳ ở đảo Síp vào trước thời kỳ chia cắt, với người nói tiếng Berber ở các nước Maghreb và người nói tiếng Nga ở Ukraine và ba nước Baltic cũng đã kích động xung đột. Trong trường hợp của Ukraine và các nước Baltic, dễ dàng hiểu được cảm giác của đa số người dân sau 70 năm bị cưỡng ép Nga hóa. Thật sự có chút công lý nào không khi khiến người dân phải khốn khổ vì ngôn ngữ mà họ được cha mẹ dạy?

Chặt chẽ mà nói, Ấn Độ không thuộc nhóm này, vì nó có một ngôn ngữ thiểu số lớn, tiếng Hindi, và vô vàn ngôn ngữ nhỏ hơn, khiến nó nằm ở nhóm 3b. Nhưng ¾ dân số của nước này nói một ngôn ngữ nào đó thuộc ngữ chi Ấn-Aryan, đa số những ngôn ngữ ấy có liên hệ chặt chẽ với nhau, trong khi ⅕ dân số nói một ngôn ngữ nào đó thuộc ngữ hệ Dravida. Vì thế, tình hình ở Ấn Độ có thể được coi là khớp với kịch bản “đa số rõ ràng, thiểu số lớn”. Nhìn chung, chính phủ Ấn Độ đã cố gắng xoa dịu tình hình bằng cách tái tổ chức các bang theo ngôn ngữ và duy trì tiếng Anh như một ngôn ngữ chính thức, theo đòi hỏi của nhóm thiểu số.

2b: đa số rõ ràng, vài nhóm thiểu số. Các nước trong nhóm này có triển vọng tốt hơn trong việc giữ gìn trạng thái hòa bình. Trên phần lớn châu Mỹ Latinh, tiếng Tây Ban Nha hoặc tiếng Bồ Đào Nha ngự trị ở vị trí quan trọng nhất, và mặc dù các phong trào đòi quyền tự do chính trị và xã hội bản địa vẫn kêu gào đòi được công nhận chính thức ở các nước như Mexico và Bolivia (và đã thành công ở Bolivia), ngôn ngữ vẫn chỉ là một vấn đề thứ cấp và chưa biểu hiện rõ ràng trong xung đột xã hội. Ở Việt Nam, nhóm đa số chưa từng có bất cứ nhượng bộ nào đối với vô vàn nhóm thiểu số về ngôn ngữ, tất cả những nhóm này đều tương đối nhỏ và sự bất mãn đối với tình trạng này đều có vẻ không đáng kể.

Ở một số quốc gia khác, các quyền về ngôn ngữ vùng miền đã thỏa mãn được một số, nhưng không phải tất cả các nhóm thiểu số. Ở Trung Quốc, sự thống trị ngày càng mạnh của người Hán và ngôn ngữ của họ gặp phải sự phẫn nộ từ người Tây Tạng và người Duy Ngô Nhĩ, dẫn đến sự bùng nổ của những cuộc phản kháng có tính bạo lực. Ở Nga, 35 ngôn ngữ thiểu số được chấp nhận là ngôn ngữ đồng chính thức ở nhiều vùng khác nhau; những người nói 2 trong số các ngôn ngữ này, tiếng Tatar và tiếng Chechnya, đã có những xung đột nghiêm trọng. Ở Tây Ban Nha, sau một lịch sử dài bị áp bức về ngôn ngữ bởi các chính phủ phi dân chủ, người Catalan, người Galicia và người Basque được trao cho các quyền hạn vùng miền rất lớn vào cuối những năm 1970. Nhưng bất chấp việc này, đất nước này vẫn chứng kiến những phong trào sôi sục đòi độc lập, dẫn đến những thập kỷ đổ máu trong trường hợp của Basque và tình trạng tê liệt về chính trị hiện nay ở Catalonia.

Những nhóm thiểu số trên, với một bản sắc văn hóa tương phản quá rõ ràng (chẳng hạn như người Tây Tạng và người Chechnya), một địa vị kinh tế mạnh (người Catalan và người Slovenia), hoặc cả hai (người Basque) có vẻ có xác suất nổi loạn cao nhất. Một yếu tố đáng kể nữa là quy mô: tiếng Tatar và tiếng Tây Tạng có thể trông chỉ như những vũng nước khi so với biển tiếng Nga và đại dương tiếng Quan thoại, nhưng về số lượng người sử dụng, xét giá trị tuyệt đối, các ngôn ngữ này tương đương với tiếng Catalan, và số người nói tiếng Duy Ngô Nhĩ còn nhiều gấp đôi.

3a: hai nhóm lớn. Một dân số được cấu thành từ hai nhóm lớn có quy mô gần như bằng nhau nghe có vẻ là một công thức của thảm họa, nhưng thực tế không phải lúc nào cũng như vậy. Ví dụ, Afghanistan có hai ngôn ngữ chính thức, tiếng Ba Tư (Dari) và tiếng Pashto, nhưng ngôn ngữ không cấu thành một vấn đề tiềm ẩn trong các xung đột của nó. Ở Paraguay, nơi tiếng Tây Ban Nha và tiếng Guaraní là các ngôn ngữ chính thức, đa số những người nói một trong hai ngôn ngữ này cũng nói, hoặc ít nhất hiểu, ngôn ngữ còn lại. Một tình huống phức tạp hơn tồn tại ở Singapore: tiếng Quan thoại và tiếng Anh là các ngôn ngữ được sử dụng rộng rãi nhất khi ở nhà, còn các nhóm nhỏ hơn ưu tiên sử dụng các ngôn ngữ Trung Hoa khác, tiếng Mã Lai hoặc tiếng Tamil. Tiếng Anh, tiếng Quan thoại, tiếng Mã Lai và tiếng Tamil đều có địa vị chính thức, với tiếng Anh là ngôn ngữ chính và tiếng Mã Lai là ngôn ngữ (bản sắc) quốc gia. Đất nước duy nhất trong nhóm này gặp vấn đề do ngôn ngữ có vẻ là Bỉ, nhưng tình hình ở nước này vẫn chưa đi xa tới mức đổ máu.

3b: một nhóm lớn, vài nhóm thiểu số. Lúc này chúng ta đã tới nhóm chứa Malaysia và Indonesia, hai quốc gia chính trong nhóm các nước nói tiếng Mã Lai.

Ở Iran, những người nói tiếng Ba Tư bản ngữ chiếm chỉ hơn nửa dân số một chút. Một số nhóm thiểu số nói các ngôn ngữ không có mối liên hệ nào với tiếng Ba Tư, và điều này khiến việc học để nói thành thục tiếng Ba Tư trở nên khó hơn đối với họ. Bất chấp việc này, các nhóm thiểu số về ngôn ngữ ở nước này dường như chấp nhận sự thống trị của tiếng Ba Tư. Lý do một phần có thể là việc, như chúng ta đã thấy ở chương 15, lịch sử dài của tiếng Ba Tư ở vị trí ngôn ngữ cầu nối đã khiến nó khá thân thiện với người học. Đồng thời, nhiều thế kỷ mà ngôn ngữ này được sử dụng bởi các vị vua, nhà thơ và các imam đã cho nó địa vị hết sức danh giá trên toàn đất nước.

Ở Pakistan, đất nước giành được độc lập vào năm 1947, ngôn ngữ chính thức vẫn luôn là tiếng Urdu (với tiếng Anh giữ vai trò ngôn ngữ đồng chính thức tạm thời). Giống tiếng Ba Tư, nó có địa vị rất danh giá ở các mặt lịch sử, văn hóa và tôn giáo (xem chương 4). Tuy nhiên, khác tiếng Ba Tư ở Iran, tiếng Urdu ở Pakistan vẫn luôn có tầm quan trọng không đáng kể nếu xét về số lượng. Cho đến năm 1971, nó là tiếng mẹ đẻ của chỉ 5% dân số, so với con số 50% của tiếng Bengal, được sử dụng ở vùng đất mà nay là Bangladesh. Cảm thấy bị thiệt thòi về chính trị, kinh tế và ngôn ngữ, vùng đất này ly khai trong một cuộc nội chiến ngắn ngủi nhưng đẫm máu. Ở nước Pakistan mới và nhỏ hơn, với tiếng Urdu lúc này được sử dụng cho khoảng 10% dân số, người khổng lồ mới là tiếng Punjab, được sử dụng bởi ít nhất 45%. Tuy nhiên, với sự hiện diện mạnh hơn trong hoạt động chính trị tầm quốc gia so với những người nói tiếng Bengal ngày trước, và một thái độ khách quan đối với tiếng mẹ đẻ của họ, những người nói tiếng Punjab cởi mở hơn trong việc chấp nhận địa vị ưu việt của tiếng Urdu.

Thoáng nhìn, tình hình ở Malaysia có vẻ tương tự tình hình ở Iran: tiếng Mã Lai, tại đây được gọi là tiếng Malaysia (hay Bahasa Malaysia), có vị thế chính thức độc quyền, nhưng nó là tiếng mẹ đẻ của một nhóm đa số nhỏ. Đồng thời, một số ngôn ngữ trong các ngôn ngữ thiểu số chủ yếu cũng không có mối liên hệ nào với nó. Nhưng những điểm tương đồng chỉ có vậy. Dưới sự cai trị thuộc địa của Vương quốc Anh, đặc biệt vào cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, hiện tượng di cư hàng loạt đã tạo ra một hỗn hợp sắc tộc phiền phức, bao gồm người Mã Lai bản địa và những người mới đến từ Trung Quốc và Ấn Độ. Sau ngày độc lập vào năm 1957, quyền lực chính trị rơi vào tay những người Mã Lai - vì thế ngôn ngữ của họ có được vị thế chính thức. Trong khi đó, người Trung Quốc điều hành phần lớn nền kinh tế. Các căng thẳng về sắc tộc đã leo thang thành các cuộc bạo loạn vào năm 1969, sau đó những người Mã Lai đã trao đặc quyền chính thức, được tuyên bố là chỉ tạm thời, cho BUMIPUTRA (“những người con của đất này”), tức chính họ và những nhóm thiểu số bản địa. Các nhóm thiểu số người Trung Quốc và Ấn Độ, tức những người nói tiếng Mã Lai như ngôn ngữ thứ hai, trở nên nghèo hơn so với những người Mã Lai thuộc nhóm sắc tộc chiếm đa số, trong khi đó chính phủ trở nên phân biệt chủng tộc một cách điềm nhiên hơn bao giờ hết, và thường tiếp tay cho những người Hồi giáo (Mã Lai) cực đoan. Tuy nhiên, chiến thắng của một liên minh đa sắc tộc vào tháng Năm năm 2018 - thay đổi chính trị đầu tiên trong nhiều thập kỷ - đem đến hy vọng về những nhà hoạch định chính sách sáng suốt hơn.

Tiếng Indonesia đầu tiên, sau đó là tiếng Anh; tiếng Trung, tiếng Ả Rập và tiếng Nhật cũng xuất hiện. Một phần tư số ngôn ngữ của nhóm Babel xuất hiện trên một bảng hiệu ở sân bay.

Trong khi đó, bối cảnh ngôn ngữ của Indonesia trông lại giống bối cảnh của Pakistan: tiếng Mã Lai, ngôn ngữ chính thức (tại đây được gọi là Bahasa Indonesia): tiếng Mã Lai với tư cách là ngôn ngữ mẹ đẻ của một nhóm thiểu số nhỏ, trong khi ngôn ngữ lưu hành rộng nhất được sử dụng bởi 40% dân số hoặc hơn thế. Tuy nhiên, tồn tại một điểm khác biệt tối quan trọng: ở Pakistan, một nhóm thiểu số nhỏ nhưng chiếm vị thế áp đảo đã áp đặt ngôn ngữ của họ lên cả đất nước, trong khi ở Indonesia, tiếng Mã Lai, một ngôn ngữ thiểu số, được trao cho vị thế chính thức, không phải bởi những người sử dụng nó, mà bởi nhóm thiểu số lớn nhất và có địa vị rất quan trọng - những người nói tiếng Java, những người đã từ bỏ đặc quyền về ngôn ngữ vì sự thống nhất của quốc gia.

VƯỢT RA NGOÀI CÁC CON SỐ THỐNG KÊ

Như chúng ta đã thấy, những quốc gia nào có sự phân bố ngôn ngữ tương tự nhau không nhất thiết có mức độ hòa bình và xung đột như nhau. Các con số, vì thế, không thể nói lên toàn bộ câu chuyện. Còn yếu tố nào khác đóng vai trò đáng kể?

Sự thân thuộc. Những cộng đồng nào đã có thời gian dài tiếp xúc với các ngôn ngữ nhất định - ví dụ, trong các nghi lễ tôn giáo, các cuộc tiếp xúc với những người thuộc giới tinh hoa hoặc các cuộc đàm phán với những thương nhân - sẽ không cảm thấy những ngôn ngữ này hoàn toàn xa lạ, mặc dù chúng không được sử dụng trong đời sống hằng ngày. Quan trọng hơn, việc gán những ngôn ngữ này với các địa điểm thờ cúng hoặc những trụ sở quyền lực sẽ ban cho chúng những vị thế, như đã xảy ra trong các trường hợp của tiếng Ba Tư ở Iran và tiếng Ả Rập ở các nước Maghreb. Các ngôn ngữ giao thương không được hưởng địa vị danh giá như vậy, tuy nhiên, chợ - chợ thật sự, không phải khái niệm trừu tượng đã được thần thánh hóa vào thời nay* - cho phép sự tương tác bình đẳng hơn về cơ hội, so với môi trường trong các ngôi đền và cung điện. Khi đàm phán giá cả và các điều kiện, người mua và người bán sẽ đồng thời thỏa hiệp với bất cứ rào cản ngôn ngữ nào, và trong quá trình này đôi khi tạo ra những biệt ngữ thương trường đã được đơn giản hóa. Đây chính là yếu tố quan trọng cho phép tiếng Swahili trở nên thịnh hành ở Tanzania và tiếng Mã Lai phát triển nhanh ở Indonesia.

Sự tương đồng cũng đóng vai trò đáng kể - mặc dù tầm quan trọng của vai trò ấy không ổn định. Những ngôn ngữ nào dễ học, thường là nhờ có chung nguồn gốc, dễ được chấp nhận hơn những ngôn ngữ không quen thuộc. Một lần nữa, thần may mắn mỉm cười với Tanzania: đa số người dân của đất nước này có tiếng mẹ đẻ thuộc ngữ hệ Bantu, cũng là ngữ hệ mà tiếng Swahili thuộc về. Và một lần nữa, thần may mắn cũng mỉm cười với Indonesia: gần như toàn bộ những người dân ở nước này đều nói một ngôn ngữ nào đó có mối liên hệ chặt chẽ với tiếng Mã Lai. Trong những nhóm thiểu số bất mãn ở những nơi khác trên thế giới, chẳng hạn như người Kurd, người Tatar, người Tây Tạng, người Duy Ngô Nhĩ, người Basque, người Berber và những dân tộc bản địa ở châu Mỹ Latinh, nhiều nhóm là những “kẻ lạ mặt về ngôn ngữ” đối với những nhóm đa số cai trị họ. Tuy nhiên, sự tương đồng không phải là một yếu tố đảm bảo chắc chắn chống lại sự phản kháng: tiếng Ukraine là một anh em gần gũi của tiếng Nga, và mối liên hệ giữa tiếng Catalan và tiếng Tây Ban Nha cũng tương tự.

Lịch sử chính trị và kinh tế cũng đóng vai trò đáng kể, và thường gây thái độ ác ý, thù ghét - ví dụ, ở cả Ukraine và Catalonia, thái độ này quá nhiều. Gốc rễ của các căng thẳng như vậy thường là một mối quan hệ trắc trở, bao gồm sự khuất phục, áp bức hoặc bóc lột. Khi không có những tình trạng đó, lịch sử đôi khi có thể tạo ra sự chung sống hòa bình, như trong trường hợp của Liên minh Thụy Sĩ: phát triển thông qua sự gia nhập tự nguyện và trân trọng truyền thống xây dựng chính phủ phân quyền - một truyền thống đã ăn sâu vào văn hóa - đất nước đa ngôn ngữ này chưa bao giờ chứng kiến bất cứ thái độ thù địch nghiêm trọng nào xuất phát từ vấn đề ngôn ngữ. Với trường hợp của Indonesia, nó thực sự đã từng bị khuất phục, áp bức và bóc lột: người Hà Lan là những nhà thực hành đầy nhiệt huyết của những đối sách trên trong suốt hơn 3 thế kỷ, và người Nhật cũng vậy trong suốt 3 năm (1942-1945), khiến ngôn ngữ của họ không hề được ưa chuộng.

Nhưng dù tất cả những yếu tố này có vai trò đáng kể và tạo ra những tình thế ban đầu khác nhau, cuối cùng chính các chính sách của chính phủ mới quyết định các kết quả. Sự sa sút rồi chuyển thành nội chiến ở Sri Lanka không phải là điều chắc chắn phải xảy ra: một sự điều tiết nào đó ở phía đa số đáng lẽ đã có thể ngăn chặn được việc nhóm thiểu số cầm vũ khí. Việc nhóm lãnh đạo người Turk tuyên bố, mà không có bằng chứng thực tế nào, rằng ngôn của người Kurd là một phương ngữ đã suy đồi của tiếng Thổ Nhĩ Kỳ thay vì công nhận nó là một ngôn ngữ thiểu số, là một hành động không sáng suốt. Việc những người nói tiếng Urdu đưa ngôn ngữ của họ thành ngôn ngữ chính thức trên toàn cõi Pakistan, mặc dù họ chỉ đại diện cho 5% dân số, thể hiện thái độ ngạo mạn xấc xược.

Những người thuộc giới tinh hoa và nắm vai trò cai trị tốt hơn nên ứng xử cẩn trọng với những nhóm thiểu số về ngôn ngữ. Tạm bỏ tất cả những toan tính khả năng trục lợi về chính trị sang một bên, sự tôn trọng dành cho những nhóm thiểu số ấy đơn giản là một nhu cầu bắt buộc về mặt đạo đức. Những người nói và viết của tất cả các ngôn ngữ cần được cho phép nói và viết trong hòa bình: việc không cho phép họ làm vậy là hành động vi phạm quyền con người.

SỰ VÙNG LÊN, LÊN VÀ LÊN CỦA TIẾNG MÃ LAI

Như đã đề cập ở đầu chương này, Indonesia đã tận hưởng hòa bình về ngôn ngữ kể từ ngày độc lập, bất chấp việc đây là đất nước đa ngôn ngữ thứ hai trên thế giới. Thay vì chia rẽ quốc gia, tiếng Bahasa Indonesia, phiên bản chuẩn tắc của tiếng Mã Lai của đất nước này, đã góp phần hình thành nên sự thống nhất quốc gia. Họ đạt được điều này như thế nào? Tại sao đất nước này và quốc ngữ của nó thành công hơn nhiều các quốc gia và ngôn ngữ khác? Chúng ta cần ghé mắt nhìn một chút vào quá khứ.

Lịch sử được ghi chép lại của tiếng Mã Lai bắt đầu vào thế kỷ 7, khi một vương quốc đóng đô ở Sumatra kiểm soát bán đảo Mã Lai, phần lớn đảo Java và các hòn đảo nhỏ hơn ở giữa. Nhờ có vị trí chiến lược về thương mại, tức một nút giao giữa đại lục và quần đảo này, nó dần thống trị một mạng lưới giao thương lớn. Dọc các bờ biển của nhiều hòn đảo bên ngoài vương quốc, các thương nhân ít nhất cũng thụ đắc được một chút tiếng Mã Lai cơ bản. Theo cách này, những hạt giống đầu tiên cho vai trò hiện tại của ngôn ngữ này đã được gieo, vào hơn 1.000 năm trước.

Vào thế kỷ 13 và 14, hai thay đổi quan trọng bắt đầu diễn ra. Thay đổi đầu tiên liên quan tới tôn giáo, khi sự tiếp xúc với những thương nhân Ả Rập và Ấn Độ khởi động một quá trình cải giáo sang Hồi giáo, kéo dài trong lịch sử, từ từ lan trên khắp nước Indonesia ngày nay, từ Tây sang Đông và từ các vùng ven biển vào sâu trong đất liền. Sau đó, trên vũ đài chính trị, một vương quốc mới, đóng đô ở Java, đã chuyển trung tâm quyền lực của người nói tiếng Mã Lai từ đảo Sumatra sang đại lục (nước Malaysia ngày nay). Tại đây, thành phố Malacca trở thành thành phố và cảng biển lớn nhất của Đông Nam Á, cũng là thủ đô của một nước cùng tên được cai trị bởi một Hồi vương. Thời cực thịnh vào thế kỷ 15 của Malacca được xem là Thời Hoàng kim về chính trị và văn hóa của thế giới những người nói tiếng Mã Lai. Ở các vùng ven biển chịu sự ảnh hưởng của nó, tức những vùng trải dài sang phía Đông tới tận quần đảo Molucca (quần đảo gia vị), cả Hồi giáo và tiếng Mã Lai đều giành được địa vị vững chắc. Đáng chú ý là việc được gắn liền với một tôn giáo ban cho ngôn ngữ cầu nối này danh vị cao hơn những gì mà một biệt ngữ giao thương bình thường có thể hy vọng đạt được. Vì vậy, giai đoạn thứ hai này không chỉ đại diện cho sự lan tỏa sâu rộng hơn của tiếng Mã Lai, mà còn đại diện cho một sự thăng tiến về vị thế.

Tiếp đó, chủ nghĩa thực dân đã thay đổi hoàn toàn bối cảnh. Trong thế kỷ 17 và 18, người Hà Lan dần củng cố vững chắc quyền kiểm soát của họ đối với đảo Java và quần đảo Molucca, sau này mở rộng sự kiểm soát ấy sang các đảo khác. Để giao tiếp với giới tinh hoa truyền thống của Java, họ lần đầu tiên thử dùng tiếng Java. Nhưng những điểm tinh vi liên quan tới địa vị trong ngôn ngữ này (xem chương 16) quá khó để hiểu đối với những thương nhân và thủy thủ người Hà Lan thực dụng, không thích lý thuyết (đức tính thẳng thắn đậm chất Hà Lan của họ cũng không giúp được gì trong tình huống này). Đồng thời, họ cảm thấy rằng việc dạy ngôn ngữ của chính họ cho những người Java thuộc giới tinh hoa là một lựa chọn không hề thực tế. Thay vào đó, họ đón nhận tiếng Mã Lai, một ngôn ngữ mà trước đó họ đã phát hiện ra rằng nó đang được sử dụng rộng rãi. Tương tác giữa những người đi chiếm thuộc địa và các đối tượng của họ cho phép sự ra đời của một ngôn ngữ giản thể mang tên “tiếng Mã Lai công vụ”, ý chỉ mối liên hệ với dịch vụ công. Từ năm 1865 trở đi, đây là ngôn ngữ chính thức thứ hai của thuộc địa này, cùng với tiếng Hà Lan. Vì tiếng Mã Lai có một lịch sử dài được sử dụng như một ngôn ngữ cầu nối trong những ngữ cảnh không cần sự trang trọng, những người thuộc tầng lớp tinh hoa đã chấp nhận ngay cả phiên bản ngôn ngữ đã bị hủy hoại này, bằng thái độ tự nguyện hơn so với thái độ họ có thể sẽ có khi phải chấp nhận một thứ tiếng Java thiếu phong cách tinh tế chuẩn mực.

Vào cuối thế kỷ 19, sự lên ngôi của ngôn ngữ bản địa miền Trung Sumatra và bán đảo Mã Lai được đẩy nhanh khi chính quyền thuộc địa nhiệt tình ủng hộ sự lan tỏa của văn học đại chúng ở Mã Lai. Hệ quả, ngôn ngữ này phát triển về mặt từ vựng, số lượng người sử dụng và danh vị. Vào năm 1928, phong trào giành độc lập mới chớm nở đã chọn tiếng Mã Lai làm ngôn ngữ chính thức của nó, một quyết định càng trở nên vững chắc khi họ tuyên bố độc lập vào năm 1945.

Việc xem xét sự kiện này khi nó đã ở trong thế đã rồi có thể khiến nó trông giống một lựa chọn không thể tránh khỏi, nhưng nó không hoàn toàn như vậy. Trong các mạng lưới quan hệ chính trị, những người nói tiếng Java có vai trò còn áp đảo hơn so với trong toàn thể dân số, vì thế việc chống lại cám dỗ của việc ưu tiên ngôn ngữ mẹ đẻ của họ đòi hỏi một bản lĩnh chính trị vững vàng. Rất may, họ đã nhận ra từ sớm rằng, trên những hòn đảo khác, tiếng Java bị rất nhiều người vô cùng ghét bỏ do cả cách hệ thống hóa phức tạp các thứ bậc trong ngôn ngữ này lẫn mối liên hệ của nó với nhóm sắc tộc lớn nhất đất nước.

Một lựa chọn khác có thể đã là tiếng Hà Lan. Xét ở thời hiện tại, ý tưởng này có vẻ viển vông, nhưng vào thời đó nó không đến nỗi như vậy - thật vậy, một nước trước đây là thuộc địa, Suriname, đã có lựa chọn này khi giành được độc lập vào năm 1975. Các lãnh đạo của phong trào giành độc lập Indonesia đã thành thạo ngôn ngữ này, nhờ chính hệ thống giáo dục kiểu châu Âu trước đó đã góp phần rất lớn vào các tư tưởng của họ về tự do, bình đẳng và bác ái. Vào những năm 1940, đúng là chỉ 1,5% những người không phải người châu Âu nói ngôn ngữ của mẫu quốc. Nhưng sau đó, Ấn Độ quyết định duy trì tiếng Anh như một trong những ngôn ngữ chính thức của nó, mặc dù chỉ 2% dân số nước này có thể nói tiếng Anh vào thời điểm giành được độc lập.

Một lợi thế rõ rệt của tiếng Hà Lan, so với các ngôn ngữ của mẫu quốc ở những nơi khác, là kho từ vựng bao trùm rất nhiều chủ đề. Sau nhiều thế kỷ được sử dụng ở mọi lĩnh vực trong đời sống châu Âu, từ hành chính tới khoa học, nó có được tất cả những từ mà sự hiện đại có thể sẽ đòi hỏi. Tiếng Mã Lai khi đó vẫn đang bắt kịp ở mức độ nào đó, nhờ được chính thể thuộc địa sử dụng, nhưng khi những nhà lãnh đạo người Indonesia đưa nó thành ngôn ngữ chính thức, họ biết rằng họ đang đối mặt với một thử thách trong việc mở rộng kho từ vựng để bao trùm tất cả các nhánh của các lĩnh vực khoa học, kinh tế, nhà nước và bất cứ thứ gì khác mà người Indonesia có thể nhận thấy rằng họ cần nói đến trong bất cứ bối cảnh chính thức nào. Nhiệm vụ này được giao cho một viện hàn lâm ngôn ngữ, nơi họ thực hiện nhiệm vụ này một cách thực tế, đầy nhiệt huyết và thành công, sáng tạo và định hình hàng trăm nghìn thuật ngữ chuyên môn. Hệ quả là, tiếng Indonesia đã không phải chịu tình trạng hỗn loạn từng khiến tiếng Thổ Nhĩ Kỳ phải khổ sở vào giữa thế kỷ 20 (xem chương 17).

Các thành viên của Hội Liên hiệp Sinh viên Indonesia ở Đại hội Thanh niên lần thứ Hai vào năm 1928. Chính ở sự kiện này, Lời Thề Thanh niên (Youth Pledge) đã được tuyên thệ, khiến tiếng Bahasa Indonesia trở thành quốc ngữ.

Tiếng Bahasa Indonesia ngay từ những ngày đầu cho đến nay vẫn luôn là một câu chuyện của sự thành công. Sớm được gắn với tính hiện đại, “tính Indonesia” và sự chuyển dịch xã hội, nó được tiếp sức bởi quá trình đô thị hóa ngày càng mạnh và sự lan tỏa của truyền thông hiện đại. Vào năm 2010, hơn 90% dân số tuyên bố đã thành thạo tiếng Indonesia, tăng mạnh so với 40% vào năm 1970; vào thời điểm giành được độc lập, con số này còn thấp hơn nhiều.

Nhưng chính sách ngôn ngữ của đất nước này đã không dành đặc quyền cho riêng tiếng Mã Lai. Từ ngày đầu, người ta đã tuyên bố rằng năng lực song ngữ phổ cập là mục tiêu của chính sách ngôn ngữ: tất cả các công dân được khuyến khích học tiếng Indonesia vì lợi ích thống nhất quốc gia, nhưng cũng được khuyến khích gìn giữ ngôn ngữ dân gian của họ. Viện hàn lâm ngôn ngữ được giao nhiệm vụ xử lý không chỉ tiếng Indonesia, mà còn các ngôn ngữ khác. Tất nhiên, giống mọi nơi khác trên thế giới, các ngôn ngữ nhỏ hơn của Indonesia ngày nay đang chịu sự đe dọa từ các ngôn ngữ lớn hơn, và trong các trung tâm đô thị quan trọng có dân số hỗn hợp, tiếng Indonesia đang dần chiếm lĩnh bối cảnh ngôn ngữ của thành phố. Nhưng điểm quan trọng cần lưu ý là: hiện tượng này không xảy ra như một hệ quả có chủ định của sự can thiệp từ nhà nước, thay vào đó, nó diễn ra bất chấp sự can thiệp từ nhà nước.

Một khía cạnh hợp lý khác về chính sách ngôn ngữ của Indonesia là việc cho phép sử dụng các ngôn ngữ dân gian trong 3 năm đầu của giáo dục tiểu học, thay vì áp đặt ngôn ngữ chính thức lên trẻ nhỏ ngay từ khi bắt đầu, tương tự cách làm ở nhiều quốc gia khác. Hệ quả là, những người Indonesia trẻ tuổi học đọc và viết bằng ngôn ngữ quen thuộc với họ, và không có gì phải bàn cãi khi cho rằng đây là cách tốt nhất để thụ đắc các kỹ năng này. Nếu ngay cả khi được hưởng lợi từ chính sách này mà học sinh vẫn đạt điểm số thấp ở kỹ năng đọc trên các bảng xếp hạng quốc tế, thì nguyên nhân có thể là sự chuyển đổi hơi sớm từ tiếng mẹ đẻ sang ngôn ngữ chính thức. Đa số các nhà giáo dục sẽ khuyến nghị cho trẻ thêm một vài năm được sử dụng tiếng mẹ đẻ trong lớp học.

Mặc dù thành công ở cấp độ quốc gia, chính sách ngôn ngữ của Indonesia vẫn chưa làm tốt được như vậy trong việc đáp ứng nhu cầu giao tiếp quốc tế của quốc gia này. Tiếng Indonesia giữ vị trí quá áp đảo trong tất cả các lĩnh vực chính thức của xã hội, đến mức kiến thức về tiếng Anh và các ngoại ngữ khác bị hạn chế và hầu hết là nghèo nàn. Về mặt này, Tanzania đã đi theo một lộ trình hiệu quả hơn, bằng cách duy trì tiếng Anh trong những lĩnh vực mà quan hệ quốc tế đóng vai trò tối quan trọng, đặc biệt trong giáo dục đại học và sau đại học cũng như trong lĩnh vực kinh doanh lớn. Nhưng tất nhiên, xét cho cùng, đây vẫn là vấn đề hệ tư tưởng - làm sao để cân bằng giữa bản sắc và kinh tế, giữa chủ nghĩa dân tộc và sự toàn cầu hóa.

Ở trường hợp của Malaysia, tiếng Mã Lai đến nay vẫn là một món quà tẩm độc: những người nói ngôn ngữ này, một nhóm đa số rất nhỏ và cảm thấy bị đe dọa bởi những nhóm thiểu số mới đến nhưng thành công, đã áp đặt ngôn ngữ này lên cả quốc gia. Đây chỉ là một trong vài đặc quyền mà họ đã chiếm và giữ chặt cho bản thân; cùng nhau, họ biến sự bất ổn thành một đặc điểm cố hữu của đất nước này.

Đôi khi bạn cần dịch bản dịch - “gang” trong tiếng Indonesia nghĩa là ngõ hẻm (từ này bắt nguồn từ tiếng Hà Lan).

Trong khi đó, ở trường hợp của Indonesia, tiếng Mã Lai cho đến nay vẫn là một món quà từ trên trời rơi xuống - gần như theo đúng nghĩa đen, trong bối cảnh lịch sử của nước này từ lâu gắn liền với Hồi giáo. Do trước đó ngôn ngữ này đã được truyền bá qua giao thương, nó đã trở nên quen thuộc ở mức độ nhất định đối với nhiều người; việc được gắn với tôn giáo đã cho nó một địa vị danh giá nhất định; nó được sử dụng bởi một nhóm thiểu số nhỏ, vì thế nó không bị nhìn nhận như một mối đe dọa; và vì nó có liên hệ với các ngôn ngữ mà phần lớn dân số đang sử dụng, nên nó dễ học. Nói ngắn gọn, nó có tất cả những đặc điểm của một quốc ngữ tốt.

Các lãnh đạo của Indonesia đã nhìn thấy cơ hội này và nắm lấy nó. Nói đến vấn đề ngôn ngữ, các chính sách của họ cho đến nay vẫn nằm trong số những chính sách hợp lý và thành công nhất trên thế giới.

8 Tiếng Nga

РУССКИЙ ЯЗЫК
russkiy yazyk

275 triệu người sử dụng

Là bản ngữ của 150 triệu người, đa phần sống ở Nga, Belarus, Ukraine và Trung Á. 125 triệu người nói tiếng Nga như ngôn ngữ thứ hai, đa phần không phải người Nga và sống ở khắp các nước thuộc Liên Xô trước đây và các quốc gia vệ tinh của các nước này ở Đông và Trung Âu, cả ở Mông Cổ. Tiếng Nga ngày càng ít được sử dụng như ngôn ngữ thứ hai.

TỰ ĐỊNH DANH РУССКИЙ ЯЗЫК (russkiy yazyk). Còn được gọi là tiếng Đại Nga. Tuy ngày nay người ta không còn dùng từ này, trước đây “Đại Nga” chủ yếu được dùng để phân biệt ngôn ngữ này với tiếng “Tiểu Nga” (tiếng Ukraine) và tiếng “Bạch Nga” (tiếng Belarus).

DÂN NHẬP CƯ Tiếng Nga được sử dụng bởi hơn 1 triệu người nhập cư ở Israel và ít hơn thế một chút ở Hoa Kỳ. Ở Đức, số người nói tiếng Nga có thể lên tới 2 triệu, đa phần là người gốc German.

NGỮ HỆ Tiếng Nga là ngôn ngữ lớn nhất trong các ngôn ngữ Slav, tức một ngữ chi trong ngữ hệ Ấn-Âu. Chúng được sử dụng trên một vùng rộng lớn liền mạch từ Ba Lan và Cộng hòa Séc trải theo hướng Đông tới tận Thái Bình Dương, và trên bán đảo Balkan. Tiếng Thượng Sorb và Hạ Sorb là các ngôn ngữ Slav nhỏ ở Đức.

BỘ KÝ TỰ Bảng chữ cái Kirin (Cyrillic).

NGỮ PHÁP Danh từ: 3 giống, 6 cách, dạng số ít và dạng số nhiều. Tính từ hợp giống, hợp cách và hợp số theo danh từ. Động từ có hai thể, chưa hoàn thành và hoàn thành, luôn luôn tương đồng với nhau nhưng theo những cách không ngờ được.

PHÁT ÂM Giống các ngôn ngữ Slav khác, tiếng Nga rất nhiều âm xuýt: /s/, /z/, / sh/, /zh/ (giống âm s trong từ measure)*, /ch/, /shch/, và /ts/. Đa số phụ âm có hai thể: ở thể mềm, phần giữa lưỡi nâng lên cao hơn so với ở thể cứng. Các từ có thể bắt đầu bằng các cụm phụ âm dài bất thường, ví dụ như trong từ ВЗГЛЯД (VZGLYAD - “tầm nhìn”).

TỪ MƯỢN Trong quá khứ, từ ngữ được mượn từ tiếng Slavon của Giáo hội Cũ (một ngôn ngữ Slav cổ điển), tiếng Turk, tiếng Pháp, tiếng Đức và tiếng Hà Lan; ngày nay, từ mượn chủ yếu bắt nguồn từ tiếng Anh.

TỪ CHO MƯỢN Phần lớn các từ cho mượn liên quan trực tiếp đến văn hóa Nga: tsar (sa hoàng), intelligentsia (đội ngũ trí thức), vodka, troika (xe quệt ba ngựa của Nga), pogrom (cuộc tàn sát nhắm vào một sắc tộc nhất định), dacha (nhà riêng để nghỉ dưỡng theo mùa), apparatchik (công chức, viên chức trong bộ máy chính quyền Liên Xô cũ). Các từ khác là steppe (thảo nguyên), mammoth (voi ma-mút) và taiga (rừng taiga).

KHÔNG GIAN Tiếng Nga là ngôn ngữ đầu tiên được nói trong không gian - bởi Yuri Gagarin vào năm 1961.

Nói về chất Ấn-Âu

Ngôn ngữ, cũng giống như con người, thuộc về các phả hệ. Và giống các phả hệ của con người, chúng đôi khi khiến bạn tự hỏi “thuộc về” nghĩa là gì. Khi bạn thực sự suy xét kỹ càng, bạn sẽ hỏi: chúng có gì giống nhau nhỉ? Câu hỏi này có vẻ dễ trả lời chừng nào bạn vẫn nhìn vào những anh chị em gần gũi: tiếng Tây Ban Nha và tiếng Bồ Đào Nha cực kỳ giống nhau và rõ ràng rất giống mẹ của chúng, tiếng Latinh. Tiếng Anh không có anh chị em nào gần gũi đến thế, nhưng các nhà ngôn ngữ học nhất trí tuyên bố rằng tiếng Anh nằm gọn trong một gia đình hạt nhân, tức nhóm các ngôn ngữ German, lẫn một gia đình mở rộng, tức ngữ hệ Ấn-Âu, bao gồm cả tiếng Nga, một ngôn ngữ rõ ràng rất khác tiếng Anh.

Nếu bạn so sánh tiếng Anh với những họ hàng German của nó, mọi chuyện tương đối đơn giản. Lần theo dấu vết của các ngôn ngữ này trở về quá khứ và bạn sẽ phát hiện ra rằng những người nói những ngôn ngữ này bắt đầu hiểu được lẫn nhau vào khoảng năm 900. Ngôn ngữ của người Anh và người Đức vào thời gian đó thực sự khó hiểu đối với những người sử dụng tiếng Anh và tiếng Đức hiện đại, nhưng họ vẫn sẽ dễ dàng hiểu được nhau một cách hợp lý. Ý nghĩa của câu “tiếng Anh và tiếng Đức thuộc về cùng một gia đình” chính là vậy: có một thời điểm trong lịch sử khi một nhóm người nói một ngôn ngữ, ngôn ngữ ấy tiếp tục tạo ra các phương ngữ, các phương ngữ đó tiếp tục trở thành các ngôn ngữ khác nhau, các ngôn ngữ khác nhau cuối cùng trở thành tiếng Anh và tiếng Đức. Trong những cuộc phiêu lưu lịch sử đa dạng của chúng, các ngôn ngữ này được tiếp thu bởi lượng lớn những người không có liên hệ nào với nhau về mặt gien. Trong trường hợp của tiếng Anh, những người học gồm có người Viking, người Norman, người Huguenot, những người châu Phi bị bắt làm nô lệ và những đám đông mệt mỏi, nghèo đói, chen chúc và lộn xộn đã di cư sang Hoa Kỳ, Canada và Úc. Tiếng Đức, cho đến khi tình trạng nhập cư ở những thập kỷ gần đây diễn ra, có ít “ma mới” hơn, trong đó người Slav là nhóm mới đến đông nhất. Hệ quả là, tiếng Anh đã biến hình năng động hơn tiếng Đức một chút, vì vậy nếu phải nói chuyện với tổ tiên, những người nói tiếng Đức thời hiện đại sẽ gặp ít khó khăn hơn so với những người nói tiếng Anh.

Bất chấp nhiều thay đổi, vẫn tồn tại nhiều điểm tương đồng giữa tiếng Anh và tiếng Đức, về cả ngữ pháp lẫn từ vựng. Lấy câu sau làm ví dụ:

Der Biber und der Otter leben in fliessendem Wasser;
der Biber baut Dämme.

The beaver and the otter live in running water;
the beaver build dams.

(Dịch sang tiếng Việt là:

Hải ly và rái cá sống trong những vùng nước chảy;
hải ly xây những con đập.)

Đầu tiên, trật tự từ trong hai câu này giống hệt nhau, và trật tự này không xuất hiện ở tất cả các ngôn ngữ khác (tiếng Pháp và tiếng Tây Ban Nha sẽ có in water running thay vì in running water) và cả hai câu đều có mạo từ (DER, the), về mặt từ vựng, rõ ràng có những từ có chung nguồn gốc: các từ OTTER và IN nổi bật về mặt này, WASSER và WATER cũng khá rõ, và BIBER và BEAVER cũng vậy, mặc dù về mặt âm thanh hơn là về cách viết (nếu nó là một từ tiếng Anh, chúng ta sẽ viết nó là “beaber”). DÄMME trông còn quen thuộc hơn khi ở dạng số ít (DAMM) và thậm chí DER và LEBEN trông cũng khá giống the và live. Và tất cả những từ tiếng Đức này có chung nguồn gốc với phiên bản tiếng Anh của chúng, tức có chung ngôn ngữ tổ tiên - tiếng German nguyên thủy: nói cách khác, chúng là những từ cùng gốc (COGNATES, bắt nguồn từ CO-GNATUS, trong tiếng Latinh nghĩa là “sinh ra cùng nhau”)*.

Luôn nghi ngờ liệu họ có phải những đồng minh tự nhiên của nhau hay không ư? Tiếng Anh và tiếng Nga - và tiếng Đức của tổ tiên của Trump - tất cả đều là ngôn ngữ Ấn-Âu.

Nếu bạn nghi ngờ rằng tôi cố ý (wilfully) chỉnh sửa câu ví dụ với chủ định phô ra một lượng đáng kể những từ có liên hệ với nhau, tôi xin được nhận lỗi. Nhưng trong các bộ từ vựng cơ bản của tiếng Anh và tiếng Đức, hai ngôn ngữ này thực sự có tỷ lệ từ cùng gốc rất cao. Hai câu bắt đầu đoạn này hoàn toàn không bị chỉnh sửa, và chúng cũng chứa rất nhiều từ có từ cùng gốc trong tiếng Đức: if, you, me, of, the, with, show, a, good, words, I, in, and, do, have và high có các từ cùng gốc trực tiếp, trong khi từ wilfully có thể được tách thành các từ khác nhau, mỗi từ đều có từ cùng gốc trong tiếng Đức, chẳng hạn như will, full, và -ly.

Tiếng Đức như thế, tiếng Nga cũng vậy. Nhưng vì nó là một họ hàng trong ngữ hệ Ấn-Âu, chứ không phải một người anh em của tiếng Anh trong nhóm German, các điểm tương đồng sẽ hiếm và khó tìm hơn. Các điểm khác biệt sẽ rõ ràng hơn.

Nếu chúng ta mường tượng về những tổ tiên ngôn ngữ theo chiều lần lượt từ hiện tại trở về trước, chúng ta sẽ thấy rằng việc giao tiếp với những tổ tiên ấy bằng tiếng Anh sẽ đứt gãy ở thời điểm sớm hơn nhiều so với bằng tiếng Nga. Cứ quay ngược về thời điểm cách đây 500 năm, một người nói tiếng Anh rất có thể sẽ nhận ra rằng hoàn toàn không thể hiểu nổi bất cứ điều gì mà bất cứ ai đang nói, trong khi một người nói tiếng Nga có thể gần như chắc chắn sẽ giao tiếp được với những tổ tiên của mình khi đi ngược thêm vài thế kỷ nữa. Nhưng điểm thú vị nằm ở chỗ - nếu tiếng Anh và tiếng Nga thực sự là những ngôn ngữ có liên hệ với nhau, như tất cả các nhà ngôn ngữ học đều biết rằng chúng thực sự có liên hệ* - chúng ta có thể tiếp tục đi ngược, xuyên qua nhiều thế hệ và cuối cùng chúng ta sẽ tới một điểm mà những tổ tiên ngôn ngữ của tiếng Anh và tiếng Nga sẽ hiểu lẫn nhau. Với tiếng Anh và tiếng Đức, thời điểm này vào khoảng năm 1000. Nhưng với tiếng Nga, chúng ta phải đi xa hơn rất nhiều. Chúng ta vượt qua thời điểm mà ở đó, Sau Công Nguyên trở thành Trước Công Nguyên. Chúng ta vượt qua mốc năm 500 TCN, mốc năm 1000 TCN: vẫn không có gì. Chúng ta tiếp tục đi và đi cho đến khi, ở một điểm nào đó gần năm 3000 TCN, điều đó cuối cùng cũng xảy ra: hai dòng ngôn ngữ này bắt đầu nói chuyện với nhau và cuối cùng hợp thành một dòng - dòng ngôn ngữ Ấn-Âu nguyên thủy. Chúng ta đã du ngoạn 50 thế kỷ ngược dòng thời gian, 200 thế hệ hay đại loại thế, hơn 10 lần khoảng cách giữa chúng ta và Shakespeare. Cứ thử tưởng tượng sự tàn phá mà một quãng lịch sử trải dài như vậy có thể trút lên cách con người - bất cứ dân tộc nào, bất kể ai - nói chuyện. Hay, thực ra không cần tưởng tượng điều đó: cứ thử so tiếng Anh với tiếng Nga. Những điểm khác biệt giữa chúng chính xác là thế: hậu quả của 50 thế kỷ của những tàn phá đã trút lên hai ngôn ngữ này.

Đây là một câu tiếng Nga, đầu tiên được viết bằng chữ Kirin, ở dưới là bản chuyển tự:

Бобр и выдра живут в проточной воде;
бобр строит плотины.

Bobr i vydra zhivut v protochnoy vode;
bobr stroit plotiny.

Một lần nữa, chúng ta được nói cho biết rằng hải ly và rái cá sống trong những vùng nước chảy; hải ly xây những con đập.

Khi nhận xét câu tiếng Đức, tôi đã chỉ ra 3 điểm tương đồng về ngữ pháp giữa tiếng Đức và tiếng Anh: trật tự chủ ngữ và vị ngữ, trật tự của tính từ và danh từ, và sự hiện diện của mạo từ. Bạn có thể đã quan sát được rằng ở đây, một lần nữa chủ ngữ đứng đầu, một điều đặc biệt dễ phát hiện ở câu thứ hai: BOBR là từ tiếng Nga chỉ “hải ly”. (Phải thừa nhận, sự giống nhau giữa từ này và BEAVER không rõ ràng lắm, nhưng khi đã gặp từ tiếng Đức BIBER, chúng ta có thể nhìn nhận đúng bản chất của nó: một từ cùng gốc Ấn-Âu.) Tôi phải bổ sung rằng trật tự chủ ngữ và vị ngữ trong tiếng Nga không bị cố định nghiêm ngặt bằng trong tiếng Anh và tiếng Đức, nhưng việc chủ ngữ đứng đầu tiên là trật tự mặc định.

Còn trật tự của cặp tính từ-danh từ trong câu này, “running water” (vùng nước chảy), hay trong tiếng Nga là PROTOCHNOY VODE, thì sao? Hai từ đó cũng tuân theo trật tự mà ta thấy trong tiếng Anh và tiếng Đức, và một lần nữa, có thể sắp xếp chúng theo trật tự ngược lại, nhưng đó là cách làm thứ cấp. (Người ta không cần biết tiếng Nga cũng đoán được rằng VODE, chứ không phải PROTOCHNOY, có nghĩa “nước”. Thật vậy, phát âm của nó không khác cách phát âm của “nước” trong tiếng Anh Mỹ, tức /wodder/, quá nhiều.)

Về vấn đề các mạo từ, chúng đại diện cho một điểm khác biệt quan trọng giữa hai ngôn ngữ này, bởi tiếng Nga không có mạo từ. Đa số ngữ chi của ngữ hệ Ấn-Âu thích sử dụng mạo từ (hoặc “a” hoặc “the”, hoặc cả hai), từ chi German, chi Romance và chi Irancho tới tiếng Hy Lạp, tiếng Albania và tiếng Armenia. Chỉ 3 ngữ chi có xu hướng tránh các mạo từ, và nhóm Slav là một trong số đó. Nhưng không phải các ngôn ngữ Slav đã bất cẩn đánh mất và phá vỡ một gia bảo đáng được tôn thờ của ngữ hệ Ấn-Âu. Trái lại, ngôn ngữ tổ mẫu Ấn-Âu nguyên thủy thực ra không có mạo từ.

RÁI CÁ VÀ RẮN NHIỀU ĐẦU

Ở câu ví dụ về hải ly trong tiếng Đức, chúng ta đã thấy câu này chứa đầy những từ cùng gốc German: đa số các từ đều có từ cùng gốc. Trong bối cảnh ngữ hệ Ấn-Âu còn già hơn nhiều, các thành viên trong ngữ hệ này đã có nhiều thời gian hơn rất nhiều để đánh mất các mục từ trong kho từ vựng chung. Dẫu vậy, tương đối nhiều từ vẫn ở lại.

Một ví dụ rõ ràng là từ BOBR, có cùng một nguồn gốc cổ xưa với từ beaver, tức từ BHÉBHRUS. (Các nhà ngôn ngữ học thời hiện đại đã gán cho ngôn ngữ Ấn-Âu nguyên thủy một bộ quy ước chính tả kinh khủng, lợi dụng thực tế rằng những người nói ngôn ngữ này đã chết từ lâu. Nó chứa đầy những dấu sao, các con số và các ký tự được viết bên trên*. Tôi đã vứt hết những thứ đó.) Một trường hợp thậm chí còn rõ ràng hơn là từ VODE, hay chính xác hơn là VODA, tức dạng chưa được chia. Water (nước) và VODA đều bắt nguồn từ WÓDR hay UÓDR trong tiếng Ấn-Âu nguyên thủy (w và u chỉ là các biến thể chính tả của cùng một âm). Chúng cũng cùng gốc với từ trong tiếng Hy Lạp dùng để chỉ “nước”, HUDŌR, và chúng ta vẫn nghe thấy âm vang của từ này trong từ hydrate, thuộc từ vựng thời hiện đại của chúng ta. (Và nếu bạn cần tiếp nước cho chính mình, thì việc uống VODKA không phải là điều sáng suốt, mặc dù tên của đồ uống Nga này được cấu thành từ VODA, để chỉ “nước”, và một hậu tố.)

Từ thú vị thứ ba là VYDRA, một từ cùng gốc với otter (rái cá). Không chỉ có vậy, chúng cũng có liên hệ với VODA và water. Khoảng 5.000 năm trước, từ được dùng để chỉ “nước”, WÓDR hay UÓDR, đi kèm với một tính từ UDRÓS hoặc UDRÉH (lần lượt có giống đực và giống cái), nghĩa là “đẫm nước” hoặc “diễn ra, sinh sống dưới nước”. Ngữ chi German chọn từ giống đực và biến nó thành OTTER. Ngữ chi Slav chọn từ giống cái, từ này trong quá trình phát triển vì lý do nào đó đã tiếp thu một chữ V ở đầu, và trở thành VYDRA. Những người nói các ngôn ngữ Ấn-Âu khác, bao gồm tiếng Phạn và tiếng Latinh, đã thực hiện những thay đổi tương tự - nhưng người Hy Lạp đã không làm vậy, và họ giữ từ HYDRA của mình để chỉ một con quái vật nhiều đầu sống dưới nước, không giống rái cá nghịch ngợm và đáng yêu cho lắm.

Còn từ cùng gốc nào trong câu ví dụ không? Có, hai từ nữa, nhưng chúng gần như không đáng tin. Theo các nhà ngôn ngữ học, tiền giới từ V trong tiếng Nga có chung nguồn gốc Ấn-Âu nguyên thủy với từ in (ở trong), và từ gốc đó là HÉN. Sự chuyển dịch từ HÉN sang IN không đến nỗi quá khó tin, nhưng bước siêu biến đổi, từ HÉN thành V, có vẻ gần như là một trò ảo thuật thị giác - mặc dù đây là một trò ảo thuật cực kỳ chậm.

Từ cùng gốc còn lại, vô hình trước chúng ta, là ZHIVUT, một thể của động từ ZHIT’. Mặc dù có vẻ không thể nào là sự thực, đây là một từ cùng gốc của từ quick (nhanh), một từ tiếng Anh từng mang nghĩa “còn sống”. Bất ngờ đến khó tin, ZHIVUT và quick cũng có liên hệ với biology (sinh học) và revival (sự hồi sinh). Chúng đều là các từ thời hiện đại phản ánh các từ thuộc ngôn ngữ Ấn-Âu nguyên thủy, GWEIH và GWIHWÓS, mang nghĩa “sống” và “còn sống”.

Các từ còn lại trong câu ví dụ của chúng ta về hải ly và rái cá không có bất kỳ từ cùng gốc trực tiếp nào, nhưng ở đó chúng ta cũng có thể tìm thấy bằng chứng về việc tiếng Nga là hậu duệ của ngữ hệ Ấn-Âu, với giả thiết rằng chúng ta phiêu lưu vào ngữ chi Romance. Ví dụ rõ ràng nhất là từ STROIT trong tiếng Nga, nghĩa là “(anh ta) xây dựng”. Trong tiếng Latinh, đây sẽ là từ STRUIT, xuất phát từ động từ STRUĔRE, một từ đã cho chúng ta khá nhiều từ tiếng Anh, bao gồm structure (cấu trúc) và destroy (phá hủy). Cũng xin lưu ý rằng STROIT và STRUIT cùng có đuôi t mà chúng ta đã thấy ở từ BAUT trong tiếng Đức*.

Trong từ PROTOCHNOY, âm tiết đầu tiên giống tiền tố trong tiếng Latinh mà chúng ta nhìn thấy trong từ provoke (kích động) và pronoun (đại từ) và pro-choice (ủng hộ việc cho phép nạo phá thai), giống một cách đáng ngờ. Và đúng vậy, chúng đều bắt nguồn từ cùng một tiền tố trong ngữ hệ Ấn-Âu. Thú vị thay, tiếng Anh cũng có những dấu vết còn sót lại của tiền tố này (không tính những tiền tố mượn từ tiếng Latinh), trong từ forgive (tha thứ) và forgather (tụ họp). Âm tiết giữa của PROTOCHNOY, có nghĩa “trôi, chạy”, cũng có các từ cùng gốc trong ngữ hệ Ấn-Âu, nhưng chúng ta sẽ không thể phát hiện ra dấu vết của chúng trong tiếng Anh.

PLOTINA (thể cơ bản của PLOTINY) “con đập”, bắt nguồn từ PLOT, một từ trong tiếng Slav nghĩa là “hàng rào”, cộng thêm một hậu tố, vì thế một con đập trong tiếng Nga về nghĩa đen là thứ gì đó kiểu như một “hàng rào nhỏ” hoặc một “trạng thái được rào”. Những người Slav thời xưa hẳn đã phải có những hàng rào “bện”, bởi từ này có liên hệ với động từ PLESTI, nghĩa là “bện, dệt lẫn”, một thuật ngữ Ấn-Âu không bị biến đổi trong một thời gian dài, mà thể cổ nhất của nó là PLEЌ-. Ngữ tộc German cũng duy trì từ này trong vốn từ vựng - ví dụ, tiếng Đức có FLECHTEN - nhưng từ ELEOHTAN trong tiếng Anh cổ đã lạc mất ở đâu đó trong dòng lịch sử. Dẫu vậy, từ mượn thay thế nó, plait, bắt nguồn từ PLEIT trong tiếng Pháp, là một từ khác cũng cùng gốc với các từ trong tiếng Nga và tiếng Đức.

Chúng ta còn lại từ tiếng Nga nhỏ nhất trong cả câu, I. Một từ mang nghĩa “và” và phát âm như /i/ - hẳn nó cùng gốc với từ Y trong tiếng Tây Ban Nha? Không phải thế: từ Y trong tiếng Tây Ban Nha bắt nguồn từ ET trong tiếng Latinh, như trong ET CETERA (và vân vân). Trái lại, từ I trong tiếng Nga bắt nguồn từ một từ Ấn-Âu, EI, và những mối liên hệ sâu xa hơn của từ này trong tiếng Latinh và tiếng Anh sẽ đưa chúng ta tiến sâu hơn vào lãnh hải của từ nguyên học.

Từ ushanka trong tiếng Nga chỉ một loại mũ ở thế kỷ 19 thường được làm từ lông hải ly, nhưng may mắn cho loài bobry, ngày nay loại mũ này thường được làm từ lông thỏ hoặc lông giả.

ĐEN NHƯ SAZHA

Chúng ta có thể kết luận một cách an toàn rằng dòng chữ tiếng Nga gồm 10 từ về chú hải ly và rái cá giúp chúng ta hiểu rõ hơn về mối liên hệ chặt chẽ giữa ngôn ngữ này với những anh chị em trong gia tộc Ấn-Âu của nó. Và điều hài hước là, một khi bạn nhận thức được về sự tồn tại của những điểm tương đồng ấy, chúng bắt đầu xuất hiện một cách bất ngờ ở mọi nơi mọi chỗ. Điều này không chỉ xảy ra với vô vàn từ tiếng Nga (xem bảng dưới đây để thấy thêm một bộ các từ như vậy) mà còn xảy ra với ngữ pháp tiếng Nga.

Tôi đã đề cập rằng các đuôi số ít ngôi thứ ba của các từ STRUIT trong tiếng Latinh, STROIT trong tiếng Nga và BAUT trong tiếng Đức có cùng một gốc. Giờ hãy cùng nhìn vào tất cả các đuôi này:

Tôi phải nói rằng, mức độ tương đồng ở đây khá ấn tượng, đặc biệt giữa tiếng Nga và tiếng Latinh, và cả giữa các ngôn ngữ khác nhau của ngữ chi German, đặc biệt là những ngôn ngữ cổ hơn. Tiếng Anh, phải thừa nhận rằng, hơi vắng bóng ở đây, do số lượng đuôi động từ còn sót lại trong tiếng Anh quá nhỏ.

Bù lại, hãy cùng nhìn vào các phân từ bị động, tức các thể như thrown (bị ném) và bent (bị uốn cong). Trong tiếng Anh, chúng đi cùng với n hoặc t (hoặc, tất nhiên, đuôi d như trong từ stayed có cùng gốc với t). Tiếng Đức cũng có cả hai loại: GEWORFEN và GEBEUGT (“bị ném” và “bị uốn cong”). Cả hai đuôi đều có gốc Ấn-Âu, và cả hai đều được biểu hiện trong tiếng Nga: hai từ này khi được dịch sang tiếng Nga là BROSHENNY và GNUTY.

MỘT SỐ TỪ TIẾNG ANH VÀ TIẾNG NGA CÓ CÙNG GỐC ẤN-ÂU

TIẾNG NGA

TIẾNG ANH

NGHĨA

byt’

be

là

den’

day

ngày

dva

two

hai

dver’

door

cửa

golos (giọng nói)

call

gọi

gorod (thị trấn)

yard

sân

gost’

guest

khách

imya

name

tên

materi

mothers

các bà mẹ

mesyats

moon, month

mặt trăng, tháng

mnit’ (nghĩ)

mind

tâm trí

moy

my

của tôi

noch’

night

đêm

noga (bàn chân/chân)

nail

móng

novy

new

mới

serdtse

heart

tim

svet (ánh sáng)

white

trắng

tysyacha

thousand

nghìn

ty

thou

bạn

yest’

is

là

znat’

know

biết

Một đặc tính nữa của các ngôn ngữ Ấn-Âu là việc chúng thay đổi nguyên âm rất nhiều, theo những cách mà hiếm ngôn ngữ nào có. Một số thay đổi này về nguyên âm, chẳng hạn như dạng số nhiều bất quy tắc của MAN (người đàn ông) và WOMAN (người phụ nữ), là thay đổi diễn ra trong thời hiện đại: chúng ta không thể đổ lỗi cho những người nói tiếng Ấn-Âu nguyên thủy, bởi MEN và WOMEN* xuất hiện chỉ khi những người đó đã biến mất được hàng nghìn năm. Nhưng ở thời đại của mình, họ đã tạo ra những thay đổi nguyên âm của riêng họ, thay đổi đến mức gây hoang mang khó hiểu. Một âm /e/ ngắn - một âm cực kỳ phổ biến - dưới những điều kiện nhất định có thể biến thành một âm /ē/ dài, một âm /o/ ngắn, hoặc một âm /ō/ dài - hoặc nó có thể hoàn toàn biến mất. Năm biến thể này (các nhà chuyên môn gọi chúng là các “bậc”) có thể xuất hiện ở cả danh từ và động từ.

Một ví dụ điển hình là SED-, một gốc mang nghĩa “ngồi”:

Biến thể e, tức biến thể cơ bản, đã tạo ra không chỉ từ sit (ngồi) trong tiếng Anh (tại sao lại là i mà không phải e? Một tai họa lâu dài!), mà cả từ SEST trong tiếng Nga (“ngồi xuống”) và từ SEDĒRE trong tiếng Latinh (“ngồi”).

• Biến thể o đã tạo ra SOT, thì quá khứ trong ngữ chi German, sau này trở thành từ sat trong tiếng Anh hiện đại.

• Biến thể ē, SĒD-, tạo ra danh từ seat (chỗ ngồi) và từ cùng gốc với nó, SĒDĒS.

• Biến thể Ō là gốc của từ soot (bồ hóng) trong tiếng Anh và có thể cũng là gốc của từ SAŽA trong tiếng Nga (mặc dù xác suất nó xuất phát từ biến thể o cao hơn), và mối liên hệ ở đây là việc cái thứ bồ hóng màu đen đó “ngồi” trên các bề mặt.

• Và biến thể SD-, không có nguyên âm, đã để lại cho thế giới chúng ta từ nest (tổ chim); từ NISDOS trong tiếng Ấn-Âu nguyên thủy chỉ nơi một con chim ngồi (SD) xuống (NI). Tiếng Nga đã chuyển nó thành GNEZDO, còn tiếng Latinh chuyển nó thành NIDUS.

Không dễ để tìm ra các ví dụ như SED, một từ mà ở đó cả 5 biến thể đã để lại dấu vết của chúng trong tiếng Anh và các ngôn ngữ hiện đại khác, nhưng các hiện tượng như vậy - được gọi theo nhiều cách như “hiện tượng biến âm sắc”, “đổi nguyên âm” hay “đổi bậc nguyên âm” - thực sự không hay cho lắm. Trong tiếng Anh, nó là thủ phạm đằng sau những ca khiến người ta phải đau đầu như sing - sang - sung - song. Trong tiếng Latinh, hiện tượng biến âm sắc tạo ra các động từ bất quy tắc như FACERE - FECI - FACTUM, những từ sau này dồn cho tiếng Tây Ban Nha các từ khó nhằn HACER - HICE - HECHO (đều có nghĩa “làm, tạo ra”). Trong tiếng Nga, hiện tượng biến âm sắc cũng làm loạn một vài cách chia động từ, trong đó có BRAT’ (“lấy”), từ này thêm e ở nhiều thể khác nhau, ví dụ như trong BERU (“tôi lấy”). Tuy nhiên, hoạt động chính của hiện tượng biến âm sắc trong tiếng Nga chủ yếu là tạo ra các từ mới. Một trong rất nhiều ví dụ là nhóm sinh ba DUKH, DOKHNUT’ và DYSHAT’, trong đó từ đầu tiên nghĩa là “tinh thần”, từ thứ hai là một từ lóng để chỉ hành động “chết” (trút hơi thở cuối cùng) và từ cuối cùng nghĩa là “thở”.

NỬA CÒN LẠI NÓI THẾ NÀO

Cho đến lúc này, tôi đã tìm kiếm các điểm tương đồng nổi bật giữa tiếng Anh và tiếng Nga. Hay chính xác hơn, những điểm tương đồng có thể được làm cho nổi bật - ZHIVUT và quick (nhanh) đã che giấu nguồn gốc chung của chúng khá hiệu quả, cho đến khi bạn lần lượt đào sâu vào CV của từng từ. Tuy nhiên, cũng tồn tại khá nhiều từ hoàn toàn không khiến cho chúng ta có bất cứ ấn tượng nào về đặc điểm Ấn-Âu của chúng, cho đến khi chúng ta so sánh tiếng Anh và tiếng Nga với các ngôn ngữ thuộc các ngữ hệ khác.

Bến xe buýt Moscow. Giống tiếng Nga, từ avtovokzal (ga xe buýt) có liên hệ chặt chẽ với tiếng Anh hơn ta tưởng: avto là một cách viết khác của auto (mobile) (ô tô), vokzal là một cách phiên âm của từ Vauxhall. Một trong những ga tàu đầu tiên của Nga nằm gần một công viên mang tên này.

Ví dụ, về mặt âm vị học. Xem xét từ STRELA trong tiếng Nga, nghĩa là “mũi tên”. Không có gì đáng chú ý, phải không? Bạn có thể đã biết hoặc chưa biết rằng từ tiếng Anh cổ đại STREAL cũng có nghĩa này. “OK, một từ cùng gốc nữa”, bạn ngáp - có gì mới nữa không? Ờ, các âm tiết bắt đầu với 3 phụ âm, đó chính là điểm mới. Chúng ta chẳng nghĩ ngợi gì về chúng: khi tôi đưa ra từ STROIT trong tiếng Nga và từ STRUIT trong tiếng Latinh, liên hệ chúng với từ structure trong tiếng Anh, bạn đã không hề ngạc nhiên trước hiện tượng kỳ lạ này. Nhưng bên ngoài ngữ hệ Ấn-Âu, việc này rất hiếm: trung bình trong cứ 10 ngôn ngữ không thuộc ngữ hệ Ấn-Âu, chưa đến 1 ngôn ngữ có hiện tượng này. (Thậm chí ngay trong ngữ hệ này, một số ngôn ngữ cũng không ưa nó: tiếng Tây Ban Nha không có từ “STRUCTURA”, mà có từ ESTRUCTURA, trong đó âm tiết thứ hai bắt đầu với một phiên bản khác của âm tr, nhưng dễ phát âm hơn.) Đúng là tiếng Nga đẩy mọi thứ đi xa hơn một chút, bằng chứng là các từ như SKHVATKI và VZGLYAD. Nhưng xét theo những quy luật chung, từ STRONG cũng, ờm, kỳ lạ chẳng kém.

Nếu muốn tìm thêm một điểm đặc trưng nhưng mờ nhạt của ngữ hệ này, hãy một lần nữa xem xét cách chia động từ. Chúng ta dễ dàng coi chuyện tiếng Anh và tiếng Nga chia động từ là điều đương nhiên, nhưng nhiều ngôn ngữ ở Đông Á không như vậy. Đồng thời, các ngôn ngữ này đa phần chia động từ bằng các hậu tố, trong khi nhiều ngôn ngữ ở châu Phi ưu tiên tiền tố hơn nhiều. Và cuối cùng, việc chia động từ ở hai ngôn ngữ này phụ thuộc vào chủ ngữ, không bao giờ phụ thuộc vào tân ngữ hoặc các phần khác của câu. Không ít ngôn ngữ chia động từ theo tân ngữ trực tiếp, tân ngữ gián tiếp hoặc các nhóm có liên quan khác - tiếng Basque là một ví dụ cho một ngôn ngữ như vậy ở châu Âu.

Thêm một điểm tương đồng: cả tiếng Anh và tiếng Nga đều rất thường xuyên sử dụng các tiền giới từ. Bạn sẽ tìm thấy chúng trong gần như mọi câu. Ở nhiều ngôn ngữ không thuộc ngữ hệ Ấn-Âu, tiền giới từ hiếm gặp hơn nhiều, chưa kể trên thực tế chúng thường hoàn toàn không tồn tại. Hơn nữa, cả tiếng Anh và tiếng Nga để các tiền giới từ đóng thêm vai trò của tiền tố, sử dụng chúng một cách rất hiệu quả trong việc tạo danh từ, tính từ và động từ. Trong tiếng Anh, chúng ta có off(spring) (con cái), over(joyed) (quá đỗi hân hoan), up(date) (cập nhật)* và hàng nghìn trường hợp tương tự. Mở một cuốn từ điển tiếng Nga và bạn sẽ tìm thấy một lượng tương đương của những từ bắt đầu với V (“trong”), OT (“từ”), OB hoặc O (“về, chống lại”), BEZ (“mà không có”), vân vân. Tiếng Latinh và Hy Lạp cũng làm điều y hệt, được thể hiện qua các từ in(vent) (phát minh), pre(dict) (dự đoán), sus(pend) (đình chỉ), peri(scope) (kính tiềm vọng) và meta(phor) (ẩn dụ), những từ mà tiếng Anh mượn từ các ngôn ngữ này. Quy trình chuyển các tiền giới từ thành tiền tố này không phải là điều chưa từng được biết đến trong những ngôn ngữ không liên quan đến tiếng Anh, ở những nơi khác, nhưng nó chắc chắn không phải một quy trình xuất hiện ở mọi nơi.

Có lẽ, hơn bất cứ điều gì khác, chính những điểm tương phản giữa các ngôn ngữ bên trong và bên ngoài đại gia đình Ấn-Âu đã cho ta thấy “chúng ta” có nhiều nét tương đồng với nhau như thế nào: tiếng Anh và tiếng Đức, tiếng Anh và tiếng Nga, thậm chí tiếng Anh và tiếng Bengal nếu bạn xem xét thật kỹ. Và, tất nhiên, rất có thể chúng ta cũng sẽ phát hiện được nhiều điểm tương đồng không kém khi xem xét những gia đình bằng xương bằng thịt.

7 Tiếng Bồ Đào Nha

PORTUGUÊS

275 triệu người sử dụng

Là bản ngữ của 250 triệu người, 25 triệu người nói tiếng này như ngôn ngữ thứ hai. Những người nói tiếng Bồ Đào Nha đa phần sống ở Bồ Đào Nha, Brazil, Angola và Mozambique, cùng những nhóm dân số nhỏ sống ở Cộng hòa Guinea-Bissau, Cape Verde và Cộng hòa Dân chủ São Tomé và Príncipe. Người Bồ Đào Nha đã di cư sang không chỉ các thuộc địa cũ của họ, mà còn tới các nước nói tiếng Tây Ban Nha và tiếng Anh ở châu Mỹ và cả những nước Tây Âu. Ở Luxembourg, họ chiếm 16% dân số.

TỰ ĐỊNH DANH PORTUGUÊS.

NGỮ HỆ Một thành viên của nhóm Romance trong ngữ hệ Ấn-Âu.

BỘ KÝ TỰ Ký tự Latinh, cùng việc sử dụng rộng rãi dấu huyền, dấu ngã, dấu mũ và dấu móc dưới (á, õ, ê, ç).

NGỮ PHÁP Ngữ pháp tiếng Bồ Đào Nha rất giống ngữ pháp của tiếng Tây Ban Nha và các ngôn ngữ Romance khác. Tuy nhiên, ngay cả với nhóm này, cách chia động từ cũng đặc biệt phong phú (ở Brazil, cách chia động từ không phong phú bằng), với các thể động từ vốn đã không còn được sử dụng ở ngôn ngữ khác, hoặc thậm chí chưa bao giờ tồn tại ở ngôn ngữ khác.

PHÁT ÂM So với các ngôn ngữ Romance khác, tiếng Bồ Đào Nha, như tiếng Pháp, có một bộ nguyên âm rất lớn (khoảng 15 nguyên âm, 5 trong số đó là âm mũi), những nguyên âm này còn có thể được tiếp tục kết hợp thành nhiều âm đôi và âm ba khác nhau. Ngôn ngữ này có khoảng 20 phụ âm.

TỪ MƯỢN Sự cai trị của người Moor vào thời Trung cổ đã để lại vô vàn những từ tiếng Ả Rập, mặc dù ít hơn nhiều so với lượng từ mượn gốc Ả Rập trong tiếng Tây Ban Nha. Chủ nghĩa thực dân Bồ Đào Nha dẫn đến việc tiếp nhận các từ trong ngôn ngữ của thổ dân châu Mỹ, ngôn ngữ ở châu Phi và châu Á. Trong các ngôn ngữ châu Âu hiện đại, tiếng Pháp và tiếng Anh là hai nguồn từ mượn chủ yếu.

TỪ CHO MƯỢN Tiếng Bồ Đào Nha từ lâu đã là cầu nối của nhiều từ trong ngôn ngữ châu Á và một số từ trong ngôn ngữ của Tân Thế giới, chẳng hạn như mango (quả xoài), pagoda (chùa), tank (bồn nước/xe tăng), junk (thuyền mành), cobra (rắn hổ mang), mandarin (quýt hồng) và Mandarin (tiếng Quan thoại), piranha (cá hổ), jaguar (báo đốm) và tapioca (bột năng). Bồ Đào Nha cũng đã cho chúng ta tempura (thông qua nước Nhật), caste (thông qua Ấn Độ), auto-da-fe (hành hình hỏa thiêu), marmalade (mứt cam) và baroque (trường phái nghệ thuật Baroque), bắt nguồn từ BARROCO, một từ dùng để chỉ một viên ngọc trai có hình dạng bất thường. Từ Brazil, tiếng Anh đã du nhập các từ samba (điệu nhảy samba), bossa nova (nhạc bossa nova), caipirinha (một loại cocktail rất phổ biến ở Brazil) và capoeira (một môn võ của Brazil).

CHIA CẮT BỞI MỘT NGÔN NGỮ CHUNG Những điểm khác biệt giữa tiếng Bồ Đào Nha kiểu Brazil và các biến thể của ngôn ngữ này ở châu Âu và châu Phi rất rõ ràng, dễ nhận ra hơn các điểm khác biệt giữa tiếng Anh hoặc tiếng Tây Ban Nha ở Tân Thế giới và Cựu Thế giới. Cách phát âm khác nhau đến mức những người học tiếng Bồ Đào Nha như ngôn ngữ thứ hai buộc phải chọn lấy một biến thể. Ngữ pháp trong văn nói của Brazil mang những nét đặc trưng rõ ràng hơn nhiều so với ngữ pháp của văn viết. Nhưng 99% bộ từ vựng của văn nói và văn viết giống hệt nhau.

Thi đấu quá hạng cân

Có phải cuốn sách này bỏ qua Tân Thế giới một cách quá nhẹ nhàng không? Không một chương nào tập trung vào một ngôn ngữ sinh ra và lớn lên - nói một cách hình tượng là vậy - trên châu Mỹ. Tiếng Maya, tiếng Navajo, tiếng Quechua, tiếng Guaraní - không một ngôn ngữ nào trong số này được nhắc đến nhiều hơn một lần, nếu có được nhắc đến. Vấn đề nằm ở chỗ, thậm chí những ngôn ngữ bản địa châu Mỹ phổ biến nhất cũng không so được với nhóm 20 ngôn ngữ đứng đầu toàn cầu của chúng ta. Tiếng Quechua, từng là ngôn ngữ cầu nối của Đế quốc Inca, ngày nay được sử dụng bởi chỉ 10 triệu người, tụt hậu rất xa so với tiếng Việt và tiếng Hàn Quốc, những thành viên nhỏ nhất trong nhóm Babel. Thậm chí tiếng Guaraní, ngôn ngữ có được vị thế chính thức ở Paraguay, Bolivia và một phần của Argentina, và có trên 15 triệu người sử dụng, theo khẳng định của một số nguồn (có lẽ quá nhiệt tình), cũng không thực sự có cơ hội chiến thắng.

Tuy nhiên, người ta có thể dễ dàng lập luận rằng cuốn sách này nói về châu Mỹ một cách đầy ái mộ. Từ Alaska ở phương Bắc tới Tierra del Fuego ở phương Nam, 90% dân số không lạ gì với tiếng Tây Ban Nha, tiếng Anh, tiếng Pháp hay tiếng Bồ Đào Nha; đối với đa số họ, một trong các ngôn ngữ này sẽ là tiếng mẹ đẻ. Vì thế nếu chúng ta nói về thời hiện tại, hoặc quá khứ tương đối gần, các ngôn ngữ trong sách này là rất xứng đáng đại diện cho châu Mỹ; tuy nhiên, nếu nói về quá khứ xa hơn, điều ngược lại mới là đúng.

Biến chuyển lớn ngăn cách hai thời đại xảy ra vào năm 1492, với sự kiện Cristóbal Colón, còn gọi là Christopher Columbus, đặt chân lên châu Mỹ. Cái tên này không thể nào phù hợp hơn.

Tên riêng của ông, về mặt từ nguyên học, có nghĩa là “người mang Christ” - và họ Columbus thực sự đã đưa cuộc xâm lấn của Công giáo đến châu lục này. Từ COLÓN thậm chí còn phù hợp hơn: nhờ cuộc viễn hành trên biển của ông, thời đại thực dân châu Âu bắt đầu*. Ông cũng là người bắt đầu cuộc bành trướng toàn cầu của các ngôn ngữ mẫu quốc, một quá trình sẽ nằm ở tâm điểm của chương này. Tôi đã đề cập đến 4 trong số những ngôn ngữ này, những ngôn ngữ được các đế quốc Tây Ban Nha, Anh (sau này là Vương quốc Liên hiệp Anh và Bắc Ireland), Bồ Đào Nha và Pháp đưa tới tất cả các châu lục. Nhưng còn một quốc gia thực dân quan trọng nữa: Cộng hòa Hà Lan. Nó thậm chí đã in dấu ngôn ngữ của mình lên châu Mỹ, trong quốc gia nhỏ bé Suriname và trên một vài đảo Caribbean.

Người Hà Lan và ngôn ngữ của họ được đề cập tới ở đây không phải vì chính tôi tới từ Hà Lan, mà bởi câu chuyện về các thuộc địa của Hà Lan có thể giúp trả lời câu hỏi tại sao một số ngôn ngữ mẫu quốc lại lan truyền rộng hơn các ngôn ngữ mẫu quốc khác rất nhiều. Tiếng Anh và tiếng Tây Ban Nha tất nhiên đã bành trướng một cách kinh khủng, và tiếng Pháp đã tụt lại ở phía sau. Nhưng tiếng Bồ Đào Nha và tiếng Hà Lan là những trường hợp cực đoan hơn nhiều. Trong các ngôn ngữ mẫu quốc, tiếng Bồ Đào Nha tựa như một cậu bé tính lẻ dần được chải chuốt sạch sẽ tinh tươm ở mức độ thực sự ấn tượng. Câu chuyện vịt-hóa-thiên-nga như vậy không diễn ra với tiếng Hà Lan: bước vào thế giới rộng lớn, trên thực tế, nó đã thất bại thảm hại.

Một vài con số có thể minh họa sự khác nhau trong số phận của hai ngôn ngữ này. Khoảng năm 1500, cả Bồ Đào Nha và Hà Lan ngày nay (khi đó được biết đến với cái tên Bắc Hà Lan) có dân số vào khoảng 1 triệu. Năm thế kỷ sau, Hà Lan có nhiều cư dân hơn Bồ Đào Nha ở mức đáng kể (17 triệu so với 10 triệu), nhưng trên thế giới, tiếng Bồ Đào Nha phổ biến gấp gần 10 lần tiếng Hà Lan: 225 triệu so với 25 triệu người nếu chỉ xét những người nói tiếng bản ngữ; 275 triệu so với 28 triệu nếu chúng ta tính cả những người nói các ngôn ngữ này như ngôn ngữ thứ hai. Hoặc, để đối chiếu, hãy thử xem xét các con số này: trong tất cả những người nói tiếng Hà Lan, 98% sống ở châu Âu, trong khi hơn 95% những người nói tiếng Bồ Đào Nha sống ở những nơi khác.

Việc so sánh những thống kê này với 3 ngôn ngữ mẫu quốc quan trọng khác càng cho thấy những con số ấy cực trị tới mức nào. Trong hai cộng đồng - cộng đồng những người nói tiếng Anh và cộng đồng những người nói tiếng Tây Ban Nha trên toàn thế giới - người châu Âu đều chiếm khoảng 10%, và tỷ lệ này gấp đôi con số của tiếng Bồ Đào Nha. Tỷ lệ này ở tiếng Pháp là khoảng 50%. Các tỷ lệ này đã bao gồm những người sử dụng các tiếng này như ngôn ngữ thứ hai; khi chỉ xét những người nói tiếng bản ngữ, tiếng Anh, tiếng Tây Ban Nha và tiếng Pháp vẫn có kết quả cao hơn.

Tại sao tiếng Bồ Đào Nha lan truyền không khác gì một bệnh dịch, trong khi tiếng Hà Lan hoàn toàn không như vậy? Có phải tiếng Bồ Đào Nha, chứ không phải tiếng Hà Lan, đã được lợi từ những nỗ lực kiên định của những đế quốc thời xưa khi truyền dạy ngôn ngữ này trên toàn cầu? Lý do không thể như thế, bởi cả Hà Lan lẫn Bồ Đào Nha đều không có những nỗ lực ấy ở bất cứ mức độ nào đáng kể. Nếu có thế lực thực dân nào hết sức nỗ lực để đồng hóa các thuộc địa viễn dương của nó về mặt văn hóa, bao gồm nỗ lực qua giảng dạy ngôn ngữ, thì thế lực đó hẳn là Pháp. Và tiếng Pháp ấy đã chẳng làm được tích sự gì hết: như chúng ta vừa thấy, số lượng người nói tiếng Pháp sống ngoài châu Âu tương đối ít.

Người ta cũng không thể giải thích sự bùng nổ của tiếng Bồ Đào Nha bằng một loại phẩm chất cố hữu nào đó của ngôn ngữ này mà tiếng Pháp có ít và tiếng Hà Lan gần như không có. Những phẩm chất cố hữu như vậy đơn giản không tồn tại. Khó hay dễ, du dương hay chói tai, được viết hay không được viết, bất cứ ngôn ngữ nào cũng có tiềm năng phát triển thành một ngôn ngữ cầu nối của một đế quốc vĩ đại: tiếng Latinh, tiếng Ả Rập, tiếng Nga và tiếng Quechua đều đã chứng minh điều này vào thời đại của chúng. Và trong tất cả các ngôn ngữ, tiếng Anh đã kiểm soát được đặc tính này một cách hiệu quả nhất, bất chấp cách phát âm đầy thử thách và kiểu chính tả vô tổ chức của nó.

Nhưng nếu cả nỗ lực lẫn phẩm chất cố hữu không giải thích được số phận hoàn toàn trái ngược của tiếng Bồ Đào Nha và tiếng Hà Lan, thì cái gì giải thích được? Trong nửa thiên niên kỷ của chủ nghĩa đế quốc hàng hải, các đế quốc thực dân Bồ Đào Nha và Hà Lan đã phát triển khác nhau về mặt nào, nếu chỉ xét các mặt liên quan tới ngôn ngữ?

LƯỢC SỬ CHỦ NGHĨA THỰC DÂN IBERIA

Christopher Columbus sẽ không thể thực hiện được chuyến viễn thám vĩ đại của ông nếu không có những chuyến đi nhỏ hơn được tiến hành trước đó. Khởi hành năm 1420 và được truyền cảm hứng bởi hoàng tử Henry của Bồ Đào Nha, người được mệnh danh “Nhà Hàng Hải”, liên tiếp nhiều thuyền trưởng hướng về phía Tây và phía Nam của Tây Ban Nha. Ở đó, họ (tái) khám phá khá nhiều hòn đảo, định cư trên đa số những hòn đảo ấy: Madeira (1420), quần đảo Azores (1433), quần đảo Cape Verde (1462) và São Tomé (1470). Không có gì phải bàn cãi khi lời đầu tiên trong quốc ca Bồ Đào Nha gọi những người đàn ông này là HERÓIS DO MAR, “những người hùng của biển”. Trong những khám phá vừa được liệt kê, Madeira và quần đảo Azores cho đến nay vẫn là một phần của nước Bồ Đào Nha; ở Cape Verde và São Tomé, tiếng Bồ Đào Nha là ngôn ngữ chính thức đến tận ngày nay. Người Bồ Đào Nha cũng từng viếng thăm quần đảo Canary, nhưng chính những người Tây Ban Nha đã đánh bại những người dân bản địa và định cư ở đây. Họ vẫn ở đó cho đến nay.

Cứ như thế, các quốc gia vùng Iberia đã hình thành ý thích khám phá hải dương, định cư và (ở trường hợp của Tây Ban Nha) thôn tính. Họ cũng nhanh chóng bắt đầu ngành buôn bán, trao đổi những người châu Phi bị họ bắt giữ. Họ tìm được người mua ở quê hương và trên những đồn điền ở Madeira và São Tomé.

Ở nửa sau của thế kỷ đó, cả Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha đều nhắm đến mục đích tìm một con đường biển tới Ấn Độ, một con đường hứa hẹn sẽ đem lại những khoản lợi nhuận khổng lồ. Vào năm 1488, Bartolomeu Dias, một người Bồ Đào Nha, trở thành người châu Âu đầu tiên vượt biển qua cực phía Nam của châu Phi, qua đó chấm dứt cuộc tranh luận cũ về việc Đại Tây Dương và Ấn Độ Dương có kết nối với nhau hay không. Hóa ra, những người châu Âu có thể tới được Ấn Độ bằng đường biển. Columbus biết điều này nhưng đã cố gắng tới Ấn Độ bằng một con đường khác. Vào năm 1498, Vasco da Gama, một người Bồ Đào Nha khác, đã tận dụng những kiến thức tốt nhất có được thời bấy giờ và trở thành người châu Âu đầu tiên thực sự tới được Ấn Độ, qua đường mũi Hảo Vọng. Và 2 năm sau đó, khi một “anh hùng của biển” người Bồ Đào Nha nữa, Pedro Álvares Cabral, bắt đầu một hành trình về phía Tây tới Ấn Độ, ông đã có một khám phá mang ý nghĩa bước chuyển quan trọng, mặc dù rất có thể không chủ định: ông trở thành người châu Âu đầu tiên đặt chân đến Brazil.

Các con tàu Bồ Đào Nha tiếp cận bờ biển Brazil, nơi những người bản xứ đốn hạ những cây vang (brazilwood), trong bản đồ năm 1519, được vẽ bởi Lopo Homem.

Trong 100 năm tiếp đó, Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha thống trị biển cả. Các thế lực châu Âu khác chưa thể theo kịp những nước này. Nước Pháp đã dồn lực vào các cuộc chiến tôn giáo trong nước còn nước Anh còn đang bận rộn với cuộc Cải cách Tin Lành và công cuộc thuộc địa hóa Ireland, trong khi Hà Lan đang bận nổi dậy chống lại Tây Ban Nha, một chương sử đã vô tình tạo ra Cộng hòa Hà Lan. Quan hệ giữa hai kình địch vùng Iberia này đa phần không có tính bạo lực, vì trước đó họ đã chia thế giới giữa họ một cách rõ ràng: người Tây Ban Nha có châu Mỹ ngoại trừ Brazil, trong khi tất cả châu Á được đánh dấu chủ quyền bởi người Bồ Đào Nha.

Người ta vẫn thường kể câu chuyện những nhóm nhỏ người Tây Ban Nha, được trợ giúp bởi bệnh truyền nhiễm, vũ khí cao cấp hơn và thỉnh thoảng là nhờ vận may, đã làm thế nào để, một cách mầu nhiệm, khiến những đế quốc bản địa châu Mỹ vĩ đại phải khuất phục. Nhưng ít nhất, điều không kém phần đáng nể là thực tế rằng nước Bồ Đào Nha tí hon đã cố gắng xoay xở và thành công trong việc giành độc quyền giao thương ở Ấn Độ Dương. Các chiến thuyền man-o’-war (chiến thuyền, không phải loài sứa)* đã chiến đấu hơn hai mươi trận với Đế quốc Ottoman và những đồng minh châu Á của nó từ năm 1506 đến năm 1589, và dù những chiến thuyền ấy không chiến thắng trong mọi trận đánh, kết quả chung vẫn là Bồ Đào Nha giành được độc quyền giao thương dọc bờ biển Ấn Độ Dương, một độc quyền đem lại lợi nhuận cực kỳ lớn. Nước này đã xây dựng một loạt những công xưởng được kiên cố hóa để phòng thủ như pháo đài hoặc các trạm giao thương ở Ấn Độ (bao gồm ở Goa, Daman và Diu, những công trình này vẫn thuộc quyền sở hữu của Bồ Đào Nha cho tới năm 1961) và châu Phi (Mozambique, một thuộc địa cho tới năm 1975).

Mặc dù trong thời gian đầu Ấn Độ là thuộc địa quý giá nhất của người Bồ Đào Nha, ở giai đoạn tương đối sớm, họ cũng đã bắt đầu lập nên những đồn điền trên vùng đất Brazil dân cư thưa thớt. Lượng lao động mà nơi đó cần tới được nhập khẩu từ phía bên kia Đại Tây Dương. Ngày càng nhiều người châu Phi bị bắt giữ (đa phần bởi những đồng bào châu Phi), vận chuyển tới châu Mỹ trong những điều kiện kinh khủng (đa phần bởi những người Bồ Đào Nha), và bị bắt làm việc như súc vật trong các đồn điền (bởi những người Bồ Đào Nha, và cũng bởi những người Tây Ban Nha trên những thuộc địa của chính họ). Để tạo điều kiện thuận lợi cho việc buôn bán người này, những người Bồ Đào Nha đã xây dựng những công xưởng được kiên cố hóa trên bờ biển Tây Phi, trong những vùng lãnh thổ bao gồm Guinea-Bissau và Angola, những vùng đất sau đó tiếp tục là thuộc địa của Bồ Đào Nha cho đến giữa những năm 1970. Ngay cả khi những người châu Phi bị bắt phải chịu đựng sự khổ cực không thể nào tưởng tượng được, họ cũng phải vượt qua vấn đề làm sao để giao tiếp với nhau, với tư cách những người nói nhiều ngôn ngữ khác nhau, và vấn đề giao tiếp giữa chính họ với những kẻ bóc lột người châu Âu. Hệ quả, những pháo đài, tàu chiến và đồn điền trở thành những xưởng rèn đúc ra ngôn ngữ. Chúng ta sẽ quay trở lại với những ngôn ngữ hỗn hợp sinh ra từ những nơi này ở những trang sau.

Năm 1580, Bồ Đào Nha phải chịu sự cai trị của hoàng gia Tây Ban Nha, và quan hệ này kéo dài 60 năm, khiến đất nước nhỏ hơn này phải trả những cái giá cực lớn về cả kinh tế lẫn chính trị. Người Pháp, Anh và Hà Lan đã cố gắng xoay xở và cuối cùng thành công trong việc giành phần lớn quyền giao thương ở Ấn Độ Dương về tay họ trong giai đoạn này. Có một thời gian, những thương nhân Hà Lan có một vị thế đặc biệt quyền lực. Công ty Đông Ấn Liên hiệp (tên viết tắt là VOC) của họ đã xây dựng và thôn tính các công xưởng và pháo đài, vận hành ở Ấn Độ (1606-1825), quần đảo Gia vị, hay còn gọi là quần đảo Molucca (1599-1949), trên đảo Java (1619-1949), ở Malaysia (1641-1795) và Nhật Bản (1641-1854). Ở Đài Loan (1624-1662) và Sri Lanka (1640-1796) họ kiểm soát những lãnh thổ lớn và quan trọng. Gần cực Nam của châu Phi, VOC lập nên một cảng tạm trú và nạp lại nhiên liệu và như yếu phẩm cho các con tàu đang trên đường tới hoặc đến từ Đông Ấn. VOC không hề dự tính rằng những lượng đáng kể người Hà Lan và người châu Âu khác sẽ định cu ở khu vực này, tạo thành một thuộc địa có diện tích cỡ khoảng nửa Nam Phi ngày nay. Năm 1795, Vương quốc Liên hiệp Anh thâu tóm cả Thuộc địa Mũi lẫn một vài thuộc địa của Hà Lan ở châu Á, nhưng không bao gồm Java và quần đảo Molucca. Những vùng này về sau sẽ dần mở rộng để tạo thành vùng Đông Ấn Hà Lan (ngày nay là Indonesia), kể từ thời đó đã là phần quan trọng nhất của hệ thống thuộc địa của đất nước này.

Ở châu Mỹ, Pháp, Anh và Hà Lan cũng bận rộn vào thế kỷ 17. Ở Bắc Mỹ, Tân Hà Lan (New Netherland) (1614-1667), với trung tâm là Tân Amsterdam (New York) là một thuộc địa quan trọng không kém gì Tân Anh quốc (New England), Virginia, Tân Pháp (New France), Tân Tây Ban Nha (New Spain) và thậm chí Tân Thụy Điển (New Sweden). Không có Tân Bồ Đào Nha. Trong khi đó, quanh vùng Caribbean, Tây Ban Nha, Anh, Hà Lan và Pháp (và cả Đan Mạch, Thụy Điển và, tuy rất bất ngờ nhưng lại là sự thật, Công quốc Courland thuộc Đức Baltic) chơi một trò cá ngựa kéo dài một thế kỷ. Đa số các hòn đảo được chiếm bởi một nước rồi lại rơi vào tay nước khác, một vài lần như vậy, trong đó Tobago đang giữ kỷ lục bị sang tên đổi chủ 33 lần, giữa 6 đế quốc (nếu chúng ta tính cả Courland vào trong số này). Các nền kinh tế đồn điền đang phát triển thịnh vượng ở cả Nam Mỹ và các đảo ở Caribbean làm bùng nổ tình trạng mua bán nô lệ, trong đó cả Anh, Pháp và Hà Lan đều tham gia.

Ở châu Á, chủ nghĩa thực dân châu Âu giờ đây dần trở thành phiên bản mà trước đó người châu Âu vẫn luôn áp dụng ở châu Mỹ: về bản chất, nó mang tính tranh giành lãnh thổ. Vương quốc Liên hiệp Anh đánh bại Pháp trong trận chiến giành quyền bá chủ ở Ấn Độ; người Hà Lan kiểm soát thêm nhiều phần của Java và vị trí bàn đạp chiến lược trên các đảo khác. Khi quyền kiểm soát các thuộc địa trở nên trực tiếp hơn, ngày càng nhiều người châu Âu dành phần lớn sự nghiệp của họ ở các thuộc địa. Nhưng với những nhóm dân số lớn ở Nam và Đông Nam Á, các thương nhân, thủy thủ, quân nhân, giáo sĩ và công chức người châu Âu luôn chỉ là một nhóm thiểu số nhỏ xíu. Ở Brazil, cuộc đổ xô đi đào vàng đã thu hút hàng trăm nghìn người đàn ông Bồ Đào Nha, nhưng rất ít phụ nữ. Vô vàn cuộc hôn nhân giữa những người đàn ông này và những phụ nữ Brazil gốc Phi dẫn đến việc dân số nói tiếng Bồ Đào Nha ngày càng lớn.

Thời gian đầu thế kỷ 19 chứng kiến việc phần lớn Nam và Trung Mỹ cũng như Mexico giành được độc lập, khiến Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha mất đi phần lớn những thuộc địa viễn dương. (Điều này ngăn được người Bồ Đào Nha di cư sang Brazil nhưng chỉ trong thời gian ngắn: sau năm 1880, thêm 1,4 triệu người Bồ Đào Nha nữa đã vượt biển sang Brazil.) Gần cuối thế kỷ, Tây Ban Nha mất Philippines, Cuba và một số hòn đảo khác. Nhưng các thuộc địa của Hà Lan ở phương Đông đã mở rộng ra toàn bộ khu vực mà ngày nay là Indonesia, trong khi Vương quốc Liên hiệp Anh đã củng cố những thuộc địa của nó ở Nam Á thành một lãnh thổ mênh mông, gần như liền mạch, trải từ Pakistan ngày nay tới Singapore và Bắc Borneo. Nước Pháp trở lại sau các thất bại của nó và xây dựng một đế quốc viễn dương mới, bao gồm toàn bộ những vùng mà ngày nay là Việt Nam, Lào, Campuchia, và sau này thành lập một thuộc địa quan trọng khác ở Bắc Phi, nơi hàng trăm nghìn người Pháp định cư.

Trong quá trình mà người ta gọi là Cuộc Tranh giành châu Phi, từ năm 1880 đến năm 1913, gần như toàn bộ châu lục này đã bị chia thành những miếng bánh cho các thế lực thực dân quen thuộc, ngoại trừ Hà Lan nhưng lại thêm 3 gương mặt mới, Bỉ, Đức và Ý. Bồ Đào Nha mở rộng Mozambique và Angola, hai trong số những thuộc địa ven biển mà nó đã nắm giữ một thời gian dài, theo hướng vào sâu trong đất liền, và vào thập niên 1970, tối đa 1 triệu người Bồ Đào Nha khi ấy sống ở Angola và Mozambique.

Sau đó, trong những thập kỷ sau Chiến tranh Thế giới thứ Hai, gần như tất cả các thuộc địa viễn dương giành được độc lập. Hà Lan nhận thấy rằng rất khó có thể chấp nhận được việc mất Indonesia, tuy nhiên sự kiện này cuối cùng vẫn được hợp thức hóa vào năm 1949, và ngày nay chỉ 6 đảo ở Caribbean còn duy trì quan hệ chính trị với Hà Lan. Bồ Đào Nha, dưới sự điều hành của các lãnh đạo độc tài từ năm 1926 đến năm 1974, thậm chí còn bám lấy những thuộc địa viễn dương của nó lâu hơn. Các thuộc địa Nam Á của Bồ Đào Nha được thâu tóm bằng quân sự và sáp nhập vào lãnh thổ Ấn Độ năm 1961. Nhưng các thuộc địa châu Phi của Bồ Đào Nha chỉ giành được độc lập vào năm 1974 và 1975, khi ba phần tư cư dân Bồ Đào Nha rời các quốc gia non trẻ này, nhiều người trong số họ trở về Bồ Đào Nha.

Ngôn ngữ lai ở Cape Verde: một biển hiệu bằng tiếng Bồ Đào Nha cấm người vị thành niên bước vào và hiện diện ở nơi này, trong khi ở phía dưới, bia được quảng cáo bằng ngôn ngữ lai của địa phương.

ĐỔI NGÔN NGỮ Ở CÁC THUỘC ĐỊA

Một người bình thường sẽ dự đoán rằng 5 thế kỷ bị áp bức, giết hại hàng loạt, dịch bệnh, di cư và buôn bán người hẳn đã đảo lộn sự phân bố và lan tỏa của các ngôn ngữ thế giới. Và thực sự thời gian ấy đã gây ra hiện tượng như vậy, theo ít nhất 4 cách.

Ở một số vùng, giờ đây mọi người nhìn chung nói một ngôn ngữ châu Âu. Madeira, quần đảo Azores, quần đảo Falkland và một vài vùng đất nhỏ khác đã không có người sinh sống cho đến khi những người châu Âu định cư ở đây. Nhưng đây là những trường hợp ngoại lệ. Rất thường xuyên, các cộng đồng dân bản địa trở thành các nhóm thiểu số hoặc các nhóm đa số bị gạt sang bên lề ngay trên những vùng đất của chính họ, do tình trạng nhập cư ồ ạt từ châu Âu, có kèm theo sự hỗ trợ quân sự. Nói chung, nhiều người bản địa đã chết vì bệnh truyền nhiễm, sự bóc lột tàn nhẫn hoặc nạn diệt chủng hoàn toàn. Kịch bản này đã diễn ra đặc biệt thường xuyên ở châu Mỹ, để rồi các ngôn ngữ châu Âu giờ đây chiếm vị trí áp đảo ở cả hai châu lục. (Châu Úc sau này chứng kiến một trình tự sự kiện tương tự.) Hoặc, chính xác hơn, ở bất cứ quốc gia nào, ngôn ngữ áp đảo cũng có xu hướng là ngôn ngữ của thế lực đầu tiên thiết lập được vị thế tối cao của nó về dài hạn, chẳng hạn như tiếng Anh ở Hoa Kỳ và tiếng Bồ Đào Nha ở Brazil. Thậm chí những lượng khổng lồ người nhập cư ở thời kỳ sau, như người Ý, người Đức và người Đông Âu, cũng tiếp nhận ngôn ngữ mà họ thấy đang được sử dụng ở đất nước mới của họ, bất kể đó là ngôn ngữ nào.

Thay đổi thứ hai là sự nổi lên, đặc biệt ở vùng Caribbean, của những ngôn ngữ mới, sinh ra từ sự giao tiếp giữa những người sử dụng một ngôn ngữ châu Âu và những người sử dụng vài ngôn ngữ châu Phi. Kho từ vựng của các “con lai Đại Tây Dương” này phần lớn bắt nguồn từ một ngôn ngữ châu Âu nào đó - tiếng Bồ Đào Nha, tiếng Pháp và tiếng Anh là những nguồn thường gặp nhất - nhưng ngữ pháp của chúng mang những đặc tính rõ ràng thuộc về châu Phi. Ở Haiti, Curaçao và Aruba, cũng như ở Suriname, gần như toàn bộ dân số nói một ngôn ngữ lai (lần lượt được gọi là tiếng Haiti, tiếng Papiamento và tiếng Sranan), và hai ngôn ngữ đầu tiên trong ba ngôn ngữ này đã giành được vị thế chính thức, lần lượt cùng với tiếng Pháp và tiếng Hà Lan. Tiếng Haiti, với hơn 10 triệu người sử dụng ở Haiti và nhiều người nữa trong số những người di cư ở nơi khác, rất có thể là ngôn ngữ lan tỏa rộng nhất trong số các ngôn ngữ châu Mỹ sinh ra trên châu lục này - về lý thuyết điều này đưa nó thành một ngôn ngữ bản địa, mặc dù việc xếp nó vào nhóm ngôn ngữ bản địa như vậy là bất thường.

Các ngôn ngữ lai cũng xuất hiện ở các nơi khác trên thế giới, một số nổi lên trong cộng đồng những người châu Phi bị bắt làm nô lệ, số còn lại nổi lên giữa những nhóm hỗn hợp về mặt sắc tộc. Đa số những ngôn ngữ này giờ đây đã gần như hoặc hoàn toàn biến mất, nhưng ở các hòn đảo của Mauritius và Réunion thuộc Ấn Độ Dương, chúng vẫn tồn tại và được nhiều người ưa dùng. Các ngôn ngữ lai của Papua New Guinea và quần đảo Seychelle, lần lượt được gọi là tiếng Tok Pisin và tiếng Seselwa, thậm chí đã giành được vị thế chính thức bên cạnh các ngôn ngữ châu Âu. Các ngôn ngữ lai cũng lan truyền rộng rãi ở một số nước Tây Phi, trong đó có Nigeria. Một trường hợp đặc biệt là tiếng Afrikaans của Nam Phi, mà các chi tiết về ngôn ngữ này sẽ được đề cập sau.

Thứ ba, có vô vàn đất nước mà ở đó một ngôn ngữ châu Âu - tôi dùng một thuật ngữ ở chương 12 - là Ngôn ngữ Rất Quan trọng hay còn gọi là VIL, đóng những vai trò chính thống, trang trọng nhất trong xã hội, nhưng cũng ở đó, các ngôn ngữ khác, thường là các ngôn ngữ bản địa, thống trị đời sống hằng ngày. Tình huống này là điển hình ở châu Phi, ngoại trừ phần phía Bắc của nó, nơi họ nói tiếng Ả Rập. Phần lớn châu lục này đã không thu hút những lượng lớn người châu Âu đến định cư, và vì thế các ngôn ngữ của họ không bao giờ lan tỏa ở mức đáng kể ra khỏi phạm vi của các lĩnh vực hành chính và giáo dục. Kể từ khi giành được độc lập vào năm 1950, những năm 1960 và những năm 1970, đa số các nhà nước mới đã duy trì cả biên giới lẫn ngôn ngữ thời thuộc địa, với nỗ lực ngăn chặn xung đột. Hệ quả là, các ngôn ngữ châu Âu đại diện cho một sự thỏa hiệp giữa các nhóm thiểu số về ngôn ngữ. Tình huống này cũng không phải không xảy ra ở ngoài châu Phi: ở Ấn Độ và Philippines, tiếng Anh đóng vai trò phương tiện trung gian, ở Suriname, tiếng Hà Lan đóng vai trò này, và ở Đông Timor là tiếng Bồ Đào nha. Nhờ sự tiến bộ trong giáo dục, ngày càng nhiều người biết các ngôn ngữ châu Âu, đặc biệt ở các thành phố, nơi có xu hướng hỗn hợp về sắc tộc hơn ở nông thôn. Những nơi xu hướng này mạnh nhất gồm có Angola và Mozambique, những nơi người ta nói tiếng Bồ Đào Nha, và Suriname nơi tiếng Hà Lan được sử dụng.

Và cuối cùng, có những đất nước nơi ngôn ngữ mẫu quốc ngày trước giờ đây không còn có vị trí quan trọng, hoặc biến mất trong khi đáng lý vẫn phải hiện diện. Hiện tượng này phổ biến ở châu Á, một châu lục mà ở đó, ngoại trừ ở Nga và một số nước cộng hòa thuộc Liên Xô cũ, tương đối ít người châu Âu định cư lâu dài. Tuy nhiên ngay cả ở đây, chủ nghĩa thực dân thường thay đổi bối cảnh ngôn ngữ bằng cách tập trung quyền lực vào tay chính phủ và khiến một ngôn ngữ bản địa trở thành ngôn ngữ chính thức và lan truyền rộng. Ở Việt Nam, tiếng Pháp có vị trí không đáng kể, còn tiếng Việt giờ đây đã phổ cập toàn dân; Philippines đã không còn dùng tiếng Tây Ban Nha, còn tiếng Tagalog đã lan truyền ra toàn bộ quần đảo; và ở Indonesia, nơi ngày nay chỉ những sử gia và luật sư mới học tiếng Hà Lan để đọc được những tài liệu cổ, tiếng Mã Lai đã phát triển mạnh về độ phổ biến. Địa vị của tiếng Anh ở các thuộc địa trước đây của đế quốc Anh mạnh hơn, nhưng chủ yếu do nó có vị thế ngôn ngữ của nền kinh tế toàn cầu. Ở Myanmar, đất nước có hơn một thế kỷ chịu sự cai trị của đế quốc Anh nhưng trong nhiều thập kỷ sau đó không hòa nhập lắm vào nền kinh tế thế giới, tiếng Anh ngày nay chỉ là một môn học ở trường, không hơn. Việc nói được ngôn ngữ này không phải là một kỹ năng phổ biến ở đây.

Một trường hợp đặc biệt là Maghreb, được cấu thành từ Algeria, Marocco và Tunisia, nơi tiếng Pháp và tiếng Ả Rập bị mắc kẹt vào một cuộc xung đột giành vị trí thống trị. Địa vị tương đối áp đảo của tiếng Pháp ở đây, nếu so với ở Đông Dương, có thể được giải thích bởi việc hàng trăm nghìn người định cư đã sống ở đây suốt gần một thế kỷ. Đến thời điểm họ - hoặc chính xác hơn, hậu duệ của họ - trở về Pháp, vào khoảng thời gian vùng này giành được độc lập (1956-1962), giới tinh hoa địa phương đã hoàn toàn bị Pháp hóa.

HAI NGÔN NGỮ NHỎ BÉ VỚI 1.500 NGƯỜI

Năm thế kỷ trước, ở những nước nhỏ, tiếng Bồ Đào Nha và tiếng Hà Lan có số người sử dụng rất hạn chế. Bồ Đào Nha và Cộng hòa Hà Lan cứ thế tiến tới thiết lập các đế quốc thực dân. Trong quá trình đó, tiếng Bồ Đào Nha đã lan truyền cực rộng và ngày nay vẫn tiếp tục lan truyền, trong khi đó tiếng Hà Lan gần như đã không thể, và hiện tại vẫn không thể làm được như vậy. Tại sao?

Câu trả lời ngắn gọn là đây: số người Bồ Đào Nha ở đúng nơi, vào đúng thời điểm, lớn hơn rất nhiều so với số người Hà Lan làm được như vậy. Ngẫm lại, những cơ hội tốt nhất cho sự truyền bá dài hạn của ngôn ngữ là giai đoạn thuộc địa hóa châu Mỹ (ngoại trừ vùng Caribbean), đã diễn ra từ sớm, và cuộc Tranh giành châu Phi diễn ra rất lâu sau đó. Và đó chính xác là những nơi được Bồ Đào Nha, chứ không phải Hà Lan, tập trung phần nhiều nỗ lực thuộc địa hóa, bằng cách gửi những thủy thủ đi thám hiểm, phái binh lính đi chiếm đóng, thương nhân đi khai thác và những lượng lớn người đi định cư để chiếm đất và thay đổi cơ cấu dân số.

Vào đầu thế kỷ 16, người Bồ Đào Nha thành lập thuộc địa Brazil, một thuộc địa được họ bảo vệ thành công trước những kẻ xâm phạm và sau đó nhận được những cư dân trong một cuộc dịch chuyển dân số với quy mô khổng lồ: vào cuối thế kỷ 18, trung bình cứ ba người Bồ Đào Nha thì gần một người di cư sang Brazil, và giai đoạn từ năm 1880 đến năm 1960 chứng kiến một cuộc di cư ồ ạt nữa, cũng có động lực là sự nghèo đói của đất nước già cỗi kia. Ở châu Phi, người Bồ Đào Nha bướng bỉnh giữ lại những pháo dài nô lệ nằm dọc bờ biển của họ, ngay cả khi chúng không còn đem lại lợi nhuận. Điều này cho phép họ tham gia vào cuộc Tranh giành châu Phi vào cuối thế kỷ 19, sau đó xác lập những thuộc địa mới.

Hà Lan không như vậy. Họ vội vã thuộc địa hóa và ổn định châu Mỹ, nhưng họ sớm để mất các thuộc địa ở Bắc Mỹ vào tay người Anh và các thuộc địa ở Nam Mỹ vào tay người Bồ Đào Nha. Ở trạng thái thịnh vượng vào các thế kỷ 17 và 18, họ không tạo ra các làn sóng di cư lớn tới các thuộc địa của mình. Giống Bồ Đào Nha, họ đã có các pháo đài nô lệ ở châu Phi, nhưng khi chúng không còn đem lại lợi nhuận, họ bán chúng cho nước Anh. Không lâu sau đó, khi cuộc Tranh giành châu Phi của các nước châu Âu bắt đầu, Hà Lan bị gạt ra ngoài cuộc chơi. Bỉ (trước đó là vùng miền Nam của Hà Lan) đã thu được lợi nhuận đáng kể, nhưng họ lại làm điều này bằng tiếng Pháp. Khi những lượng lớn người nói tiếng Hà Lan di cư vào thế kỷ 19 và 20, những điểm đến chính của họ là các thuộc địa (cũ) của đế quốc Anh, nơi họ nằm trong số những người đầu tiên không chỉ học tiếng Anh mà còn từ bỏ ngôn ngữ được kế thừa từ tổ tiên của họ.

Hà Lan thực sự đã từng là một thế lực thực dân mạnh ở châu Á và vùng Caribbean, bao gồm cả Suriname. Nhưng đây là những phần của thế giới nơi các ngôn ngữ châu Âu gần như không có cơ hội: các cộng đồng người châu Á lớn đến mức những người châu Âu mới đến chỉ như một giọt nước giữa lòng đại dương, còn ở phần lớn Caribbean, các ngôn ngữ lai chiếm vị thế tối cao.

Nam Phi là một trường hợp có một không hai. Không một thuộc địa viễn dương nào của Hà Lan lại thu hút được nhiều người định cư như Thuộc địa Mũi, và tiếng Hà Lan được sử dụng ở đó suốt một thời gian dài. Tuy nhiên, nó mau chóng trải qua những thay đổi đáng kể dưới ảnh hưởng của rất nhiều người châu Âu và châu Phi nói tiếng Hà Lan như ngôn ngữ thứ hai. Sau khi Vương quốc Liên hiệp Anh chiếm được thuộc địa này, “tiếng Hà Lan Mũi” không còn chịu ảnh hưởng chuẩn tắc hóa của tiếng Hà Lan châu Âu, dần tách khỏi tiếng Hà Lan về mặt ngữ pháp, phát âm và từ vựng. Mãi tới năm 1925, nó chính thức được đặt cho cái tên mới là Afrikaans, chứng nhận sự phát triển của một hệ tiêu chuẩn riêng của ngôn ngữ này. Với 7 triệu người bản ngữ và 10 triệu người sử dụng như ngôn ngữ thứ hai, giờ đây, về tầm ảnh hưởng, nó ở cùng đẳng cấp với tiếng Hà Lan, ngôn ngữ mà dựa trên đó nó đã phát sinh và phát triển.

ĐẤT NƯỚC KHỔNG LỒ VÀ ĐẤT NƯỚC BÉ NHỎ

Và như thế, tiếng Bồ Đào Nha đã tiến tới vị trí thứ bảy trong những ngôn ngữ được sử dụng rộng rãi nhất thế giới, trong khi tiếng Hà Lan tiếp tục giữ độ bao phủ chỉ ở mức trung bình, ngay cả khi chỉ xét trong châu Âu. Và cũng như thế, Bồ Đào Nha, nguồn gốc của một ngôn ngữ hùng mạnh, trở nên hầu như không liên quan tới ngôn ngữ ấy nữa. Đa số những người nước ngoài học tiếng Bồ Đào Nha thích biến thể kiểu Brazil hơn: nó được sử dụng bởi hơn 80% Lusofonia (thế giới những người nói tiếng Bồ Đào Nha), và ở một đất nước có vị trí quan trọng hơn nhiều về kinh tế và sôi động hơn nhiều về văn hóa. Bồ Đào Nha là quê hương của chỉ 5% những người nói tiếng Bồ Đào Nha, và nó đơn giản không thể so được với người khổng lồ mà nó đã tạo ra.

Trong cộng đồng những người Bồ Đào Nha tồn tại một cảm nghĩ phổ biến rằng, với tư cách những người sáng tạo ra ngôn ngữ này, họ hẳn phải xứng đáng hơn những người anh em họ ở phía bên kia Đại Tây Dương để được trao vai trò đánh giá “thế nào mới là cách dùng ngôn ngữ này phù hợp và chính xác”. Biến thể Brazil có ngữ pháp nghèo nàn, hay chí ít đó cũng là điều mà nhiều người Bồ Đào Nha cảm nhận. Họ ghét việc người Brazil không thèm bận tâm tới sự khác biệt giữa TU và VOCÊ (cách suồng sã và trang trọng để gọi người đang nói chuyện với mình, giống TU và VOUS trong tiếng Pháp). Họ ghét cách người Brazil chuyển các đại từ tới những vị trí mà đại từ đáng lẽ không bao giờ cần chuyển tới, hoặc việc lược bỏ hoàn toàn các đại từ. Một số người Bồ Đào Nha thậm chí ghét việc người Brazil bỏ thứ cổ ngữ yêu thích của họ, đó là một thứ điều kiện trong đó một đại từ được đặt bộp vào chính giữa một từ: trong COMÊ-LO-IA (sẽ ăn nó), COMERIA nghĩa là “sẽ ăn”, với đại từ tân ngữ LO được ghép vào (xóa bỏ chữ r).

World Cup 2018: Ba cầu thủ xuất sắc nhất hành tinh có những màn trình diễn quyết định tại Nga. Hai người trong số họ nói tiếng Bồ Đào Nha, người còn lại nói tiếng Tây Ban Nha. Tuy nhiên, không ai trong số họ đi quá vòng tứ kết.

Nếu những người Bồ Đào Nha không vừa lòng với việc họ bị tước ngai thống trị về ngôn ngữ, thì những người Brazil lại gần như không có chút nhận thức nào về sự cay cú này. Họ dường như kính ngưỡng Bồ Đào Nha, giống như cách nhiều người vẫn luôn kính ngưỡng những người cha người mẹ đang già đi của họ: sau những rối ren của thời vị thành niên và những vật lộn về kinh tế của những năm đầu thời trưởng thành, một tình cảm trìu mến mới và xa cách hơn nảy sinh. Biệt hiệu mà những người Brazil dùng để gọi mẫu quốc châu Âu của họ đã tóm lược một cách tinh tế thái độ của họ: Bồ Đào Nha, đối với họ, là A TERRINHA, “đất nước bé nhỏ”.

6 Tiếng Bengal

বাংলা
bangla

275 triệu người sử dụng

Là bản ngữ của 250 triệu người, gần như tất cả sống ở Bangladesh (155 triệu) và Ấn Độ (95 triệu). Hơn 20 triệu người sử dụng như ngôn ngữ thứ hai, đa phần ở Bangladesh. Hơn 1 triệu người nhập cư sử dụng ngôn ngữ này ở Pakistan, Ả Rập Xê Út và các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất; các nhóm có quy mô đáng kể sống ở các nước khác ở vùng Vịnh, Vương quốc Liên hiệp Anh và Hoa Kỳ.

TỰ ĐỊNH DANH বাংলা (bangla), বাংলা ভাষা (bangla bhasha); còn được gọi là Bangla, Bengal, Bengalese (cách gọi đã lỗi thời).

NGỮ HỆ Ngữ chi Ấn-Aryan, nằm trong ngữ hệ Ấn-Âu. Các ngôn ngữ Ấn-Aryan được sử dụng ở phần lớn Nam Á.

BỘ KÝ TỰ Tiếng Bengal có bộ ký tự riêng, và bộ ký tự này cũng được một số ngôn ngữ nhỏ hơn trong vùng sử dụng. Xem nội dung chính.

NGỮ PHÁP Danh từ và đại từ không có giống. Đại từ được phân thành vật thể sống và vật thể không có sinh khí, và cũng phân biệt một vài bậc địa vị khác nhau. Tính từ không có biến cách. Mặc dù các động từ có nhiều cách chia để chỉ các sắc thái và thì khác nhau, chúng không được phân biệt dạng số ít và dạng số nhiều (tuy nhiên các đại từ có phân biệt).

PHÁT ÂM 29 phụ âm; 7 nguyên âm, mỗi nguyên âm lại có âm mũi tương ứng. Các từ có xu hướng kết thúc bằng một nguyên âm.

TỪ MƯỢN Từ tiếng Phạn, tiếng Ba Tư, tiếng Anh.

TỪ CHO MƯỢN jute (cây đay), ganja (cần sa).

NGƯỜI ĐƯỢC GIẢI THƯỞNG Rabindranath Tagore, một tác giả viết bằng tiếng Bengal và tiếng Anh, vào năm 1913 đã trở thành người đầu tiên được trao giải Nobel văn học mà không phải người châu Âu, 17 năm trước khi Sinclair Lewis trở thành người Mỹ đầu tiên nhận giải thưởng này.

Dẫn đầu thế giới về chữ abugida

Ở gần như mọi vùng trên thế giới, một bộ ký tự sẽ giữ vị trí thống trị. Ở châu Phi, châu Mỹ, châu Đại Dương và phần lớn châu Âu, đa số các ngôn ngữ được viết bằng bảng chữ cái Latinh. Ở phần lớn Đông Âu và Trung Á, chữ Kirin gần như là bộ ký tự duy nhất. Trên một vành đai trải từ Bắc Phi ở phía Tây cho tới Pakistan ở phía Đông, rất có thể bạn sẽ nhìn thấy ký tự Ả Rập ở bất cứ nơi nào bạn đặt chân tới. Và mặc dù các chữ gốc tiếng Hán chỉ thịnh hành ở một nhúm các quốc gia, chúng vẫn được sử dụng bởi khoảng một phần sáu dân số toàn thế giới.

Tuy nhiên, có một vùng khác biệt với những vùng trên tới mức không thể khác hơn. Nam và Đông Nam Á. Một du khách ba lô có óc quan sát tinh nhạy, di chuyển chậm rãi và ghé vào đủ mọi nơi suốt từ Punjab ở Tây Ấn Độ tới Bali ở Indonesia có thể bắt gặp không chỉ một hoặc hai, mà hàng tá những bộ chữ viết khác nhau, và ngay cả một du khách ít để ý nhất cũng chẳng thể nào không nhận ra rằng có vài bộ chữ viết khác nhau. Trong vùng này, không một đất nước nào đa dạng hơn Ấn Độ, và trong Ấn Độ, không bang nào đa dạng hơn Tây Bengal. (Từ năm 1947, tỉnh Bengal trước đây đã được chia thành Tây Bengal, một bang thuộc Ấn Độ, và Đông Bengal, ban đầu sáp nhập vào Pakistan và vào năm 1971 trở thành nước Bangladesh độc lập. Ở cả hai phần, tiếng Bengal là ngôn ngữ của đa số, trong khi tiếng Anh được dùng phổ biến trong công việc làm ăn và hành chính.)

Sự phong phú về ký tự mà người ta tìm thấy ở Tây Bengal không đập ngay vào mắt khách tham quan. Thật vậy, bạn sẽ có thể được thông cảm khi nghĩ rằng người Tây Bengal chỉ dùng hai bộ ký tự. Tất nhiên, ngay cả việc dùng hai bộ ký tự không phải chuyện phổ biến lắm ở những nơi khác (ngoại trừ ở những thành phố có các cộng đồng dân di cư), nhưng hiện tượng này cũng không được xem là sự đa dạng thú vị.

Ấn Độ có nhiều hệ chữ viết - biển hiệu tiếng Bengal (trên cùng), tiếng Hindi và tiếng Anh chào đón những người tới vùng Murshidabad ở Tây Bengal.

Trong hai bộ ký tự này, một bộ là bảng chữ cái La Mã, bởi tiếng Anh là một trong các ngôn ngữ chính thức của Tây Bengal. Tiếng Anh được sử dụng rộng rãi trong hoạt động nói và viết bởi những người có trình độ học vấn nhất định, vì thế tất cả các loại biển hiệu, áp phích, khắc văn và ấn phẩm, bất kể mang tính thương mại hay được ban hành bởi chính quyền, đều có một chút chữ tiếng Anh.

Tuy nhiên, niềm tự hào của nơi này nằm ở một bộ ký tự cạnh tranh với tiếng Anh, mà trước khi tôi bắt đầu viết cuốn sách này, tôi có thể sẽ gọi nó một cách bất cẩn là “bảng chữ cái Ấn Độ”. Nó mang một nét gì đó gần giống bộ ký tự của tiếng Anh, ở chỗ nó được viết từ trái sang phải và có các khoảng trống giữa các từ, không giống chữ Ả Rập được viết từ phải sang trái và chữ Hán, bộ ký tự không có khoảng trống giữa các từ*. Tuy nhiên, những điểm khác biệt nổi bật hơn hẳn, như sờ sờ trước mắt: nó không chỉ bất khả chinh phục đối với những người mới học - không giống chữ Hy Lạp và chữ Kirin - mà tất cả các chữ trông như được treo lơ lửng vào một nét trên đỉnh. Tuy nhiên, việc gọi nó là “bảng chữ cái Ấn Độ” sẽ là một sai lầm ngớ ngẩn, bởi không tồn tại thứ đó. Cái người ta nhìn thấy nhiều nhất ở cả Tây lẫn Đông Bengal là bộ ký tự tiếng Bengal, được dùng để viết tiếng Bengal. Và ở Tây Bengal, bất cứ khi nào những dòng chữ ở nơi công cộng và không phải tiếng Anh không được viết bằng bộ ký tự Bengal, chúng thường được viết bằng chữ Devanagari, hệ thống chữ viết phổ biến nhất ở Ấn Độ. Devanagari - trọng âm nằm ở âm tiết na - được sử dụng để viết tiếng Hindi, một trong hai ngôn ngữ chính thức của Ấn Độ. Ở Tây Bengal, nó có thể được tìm thấy ở những địa điểm của chính quyền và “quốc gia” như tòa thị chính, ga tàu lửa và sân bay, thường là nằm bên dưới dòng chữ tiếng Bengal với cùng nội dung. Ở một vài quận thuộc Tây Bengal, tiếng Nepal có vị thế đồng chính thức, và trùng hợp ngẫu nhiên thay, ngôn ngữ này cũng được viết bằng chữ Devanagari.

Trừ phi bạn có thể đọc ít nhất một trong các bộ ký tự này, nếu không thì bạn sẽ dễ dàng nhầm chữ Bengal với chữ Devanagari, cũng như một người ngoại đạo có thể dễ dàng nhầm bảng chữ cái Latinh với bảng chữ cái Kirin: chúng có hình dạng tổng quát tương tự nhau. Nhưng xem xét kỹ hơn, và bạn sẽ thấy rằng chúng tương đối khác về chi tiết. Ở trường hợp của hai bộ ký tự Ấn Độ này, chỉ một ít ký tự thực sự giống hệt nhau, chẳng hạn như (tôi sẽ đưa các ví dụ về chữ Bengal trước) ন và न, hoặc থ và थ. Các ký tự còn lại cùng lắm chỉ giống nhau một cách mơ hồ và, trong đa số các trường hợp, sự khác biệt giữa chúng khá rõ ràng. Ví dụ, hãy nhìn từ này, được viết bằng hai bộ ký tự khác nhau: ভারত và भरत. Được chuyển tự sang ký tự Latinh, cả hai đều là bharat, đều nghĩa là “Ấn Độ”, nhưng về hình dạng, chúng gần như không có điểm chung nào ngoại trừ đường thẳng nằm ngang phía trên và độ dài. Vì chữ Devanagari và chữ Bengal là những bộ ký tự phổ biến nhất trong các bộ ký tự của Ấn Độ, một cách tự nhiên, những người ngoại đạo sẽ nghĩ rằng nét thẳng nằm ngang phía trên là nét điển hình của tất cả các bộ ký tự Ấn Độ, hoặc thậm chí điển hình của bộ ký tự “duy nhất” của Ấn Độ. Nhưng trên thực tế, không nhiều bộ ký tự khác của đất nước này có đặc điểm đó*.

Nếu chữ Latinh, chữ Bengal và chữ Devanagari có thể được nhìn thấy trên bản viết tay và bản in trên toàn lãnh thổ Tây Bengal, thì tại sao tôi lại có niềm đam mê đối với sự đa dạng chữ viết của bang này? Trước hết, ký tự Ả Rập được sử dụng bởi khoảng 2% cộng đồng những người viết tiếng Urdu. Nhưng chủ yếu câu trả lời nằm ở thứ chúng ta có thể gọi là “các vùng cô lập về ký tự”: các cộng đồng thiểu số về ngôn ngữ với những hệ thống chữ viết đặc biệt kỳ lạ. Nhờ có họ, Tây Bengal là “vùng phong phú nhất đất nước xét về mặt chữ viết. Tới 9 bộ ký tự khác nhau tồn tại ở đây và người ta vẫn đang nỗ lực phát triển thêm một vài bộ ký tự khác.” Ganesh N. Devy, giám đốc chương trình Khảo sát Ngôn ngữ Nhân dân Ấn Độ (PLSI) đã phát biểu như vậy trong một cuộc phỏng vấn với Thời báo Ấn Độ. Bổ sung bảng chữ cái Latinh và bộ ký tự Chisaya, thứ được thiết kế và phát hành chỉ mới gần đây, chúng ta có danh sách sau.

BỘ KÝ TỰ

NGÔN NGỮ

NGỮ HỆ

SỐ NGƯỜI SỬ DỤNG TRÊN TOÀN THẾ GIỚI

Bengal

Bengal

Ấn -Aryan (AA*)

Trên 100 triệu

Devanagari

Hindi

Nepal

Ấn-Aryan (AA)

Ấn -Aryan (AA)

Trên 100 triệu

Trên 10 triệu

Latinh

Anh

German (AA)

Trên 10 triệu

Ba Tư-Ả Rập

Urdu

Ấn-Aryan (AA)

Trên 100 triệu

Sadri Thepa

Sadri

Ấn-Aryan (AA)

Trên 1 triệu

OI Chiki

Santal

Munda (NĐ**)

Trên 1 triệu

Barang Kshiti

Ho

Munda (NĐ)

Trên 1 triệu

Tolong Siki

Kurukh

Dravida

Trên 1 triệu

Limbu

Limbu

Hán-Tạng

Trên 100 nghìn

Chisaya

Kurmali

Ấn-Aryan (AA)

Trên 100 nghìn

Lepcha

Lepcha

Hán-Tạng

Trên 10 nghìn

Một số ngôn ngữ trong số này cũng được viết bằng một trong những bộ ký tự phổ biến hơn.

* AA: Ấn-Âu. ** NĐ: Nam Đảo, tức ngữ hệ bao gồm tiếng Việt.

CỨU THOÁT KHỎI KAKHAGAGHA VÀ AAAIII

Tất cả các hệ thống chữ viết trên đều có thể được gọi là bảng chữ cái, nhưng chỉ khi xét một cách không quá khắt khe. Từ bảng chữ cái (alphabet), trên thực tế đã được dùng để gọi tất cả các hệ thống chữ viết hiện đại ngoại trừ tiếng Trung và tiếng Nhật cho tới tận vài thập kỷ trước, đã nhận được một định nghĩa hiện đại chính xác hơn, và đa số các bộ ký tự trong danh sách trên không phù hợp với các tiêu chí.

Trong một bảng chữ cái thực sự, được công nhận đủ tiêu chuẩn, mọi nguyên âm và mọi phụ âm đều có chữ riêng của chúng, hoặc đôi khi là sự kết hợp của các chữ cái. Ít nhất, về nguyên tắc, chúng có chữ riêng. Trên thực tế, mọi thứ thường không vận hành chính xác theo nguyên tắc ấy: lịch sử luôn có cách làm cho các hệ thống chữ viết rối tung lên. Dẫu vậy, “một chữ cho một âm” là ý tưởng cơ bản. Người Hy Lạp là dân tộc đầu tiên nghĩ ra ý này, và vì danh sách các chữ của họ bắt đầu với alpha và beta, loại hệ thống chữ viết này bắt đầu được gọi là alphabet. Bảng chữ cái Latinh và bảng chữ Kirin là các bảng chữ cái thực sự, và bảng chữ Hàn cũng vậy, dù bề ngoài của nó có vẻ không nói lên điều đó.

Một vài bộ ký tự của thế giới này đạt được gần đủ các tiêu chuẩn để được công nhận là bảng chữ cái, ngoại trừ vấn đề chúng phân biệt đối xử với các nguyên âm: các nguyên âm hoặc bị lược bỏ, hoặc bị người ta mã hóa bằng các phụ âm. Chúng được gọi là các abjad và trong thế giới hiện đại, các ví dụ nổi tiếng nhất là bộ ký tự Ả Rập và bộ ký tự Hebrew. Tương tự từ alphabet bắt nguồn từ các chữ đầu tiên của bảng chữ cái Hy Lạp, từ abjad cũng bắt nguồn từ các chữ đầu tiên của bảng abjad của Ả Rập, ’ALIF, BĀ’, JĪM và DĀL.

Giống các abjad, bộ ký tự Bengal nhấn mạnh vào các phụ âm, ưa chuộng việc không sử dụng các chữ riêng biệt để mã hóa nguyên âm. Nhưng không giống các abjad, nó thực sự thể hiện tất cả các nguyên âm, chỉ có điều theo cách khác với các bảng chữ cái: nó trang bị cho các chữ đại diện cho phụ âm những ký hiệu nguyên âm nhỏ hơn. Trên thực tế, ký tự Hebrew và ký tự Ả Rập cũng có những phương tiện cần thiết - các dấu chấm, các đường thẳng và các nét uốn lượn - để làm việc này, nhưng chúng hiếm khi sử dụng những phương tiện ấy; trong ký tự Bengal, các ký hiệu nguyên âm là bắt buộc. Các bộ ký tự kiểu này được gọi là các abugida, cái tên có nguồn gốc từ một từ trong tiếng Ge’ez - một ngôn ngữ của đất nước Ethiopia - được dùng để gọi bộ ký tự của chính nó. May là từ này được mượn từ một ngôn ngữ của Ethiopia, vì nếu abugida được đặt theo các chữ đầu tiên của một bộ ký tự Ấn Độ nào đó, chúng ta sẽ nhận được cái tên kakhagagha hoặc aaaiii. Chúng ta sẽ nhìn thấy lý do ở các trang sau.

Trong khi chúng ta vẫn còn nói về chủ đề này, hãy để tôi đề cập đến loại hệ thống chữ viết thứ ba và cuối cùng, gần giống nhưng không chính xác là bảng chữ cái: bộ ký tự âm tiết (syllabary), và chúng ta sẽ gặp hai bộ ký tự kiểu này ở phần cuối cuốn sách này. Như cái tên đã gợi ý, mỗi ký hiệu trong bộ ký tự âm tiết đại diện cho một âm tiết. Điều này khiến chúng có điểm tương đồng với các abugida, nhưng không giống các abugida, chúng bao gồm các chữ mà người ta không thể xẻ nhỏ thành phần phụ âm và phần nguyên âm. Hãy tưởng tượng điều này giống sự khác biệt giữa dấu ± và dấu $: trong khi ta nhìn thấy hoàn toàn rõ ràng vị trí đại diện cho dấu “cộng” và dấu “trừ” trong ±, dấu $ không phải được cấu thành từ một nguyên tố “đô” và một nguyên tố “la”. Dấu ± gợi đến phương pháp abugida, dấu $ gợi đến phương pháp của bộ ký tự âm tiết.

TIẾNG BENGAL, MỘT NGƯỜI ĐẸP

Nói về abugida của tiếng Bengal, cơ chế cơ bản của nó có tính thanh nhã tới mức thêm chút nữa sẽ trở thành nhàm chán - chí ít là ở ấn tượng ban đầu. Một khi bạn đã thành thục 35 chữ đại diện cho phụ âm và 11 ký hiệu nguyên âm, bạn chỉ cần bắt đầu khớp nguyên âm với phụ âm. Lấy ví dụ, chữ có tên na, ở dạng trần trụi nhất nó trông như thế này: ন. Khi nó xuất hiện trong một từ, nó thường được phát âm là /n/. Tiếp theo, lấy ký hiệu া, ু và ে, đại diện cho các âm /a/, /u/ và /e/ (như trong bar, book và bay trong tiếng Anh)*. Đính các ký hiệu vào chữ kia, ta được না phát âm là /na/, নু phát âm là /nu/ và নে phát âm là /ne/. Lưu ý rằng trong না, ký hiệu nguyên âm được đặt bên phải phụ âm, như chúng ta hẳn sẽ dự đoán với một bộ ký tự đọc từ trái sang phải, nhưng nguyên âm được đặt bên dưới phụ âm trong chữ নু và ở bên trái phụ âm trong chữ নে - thật vậy, một số ký hiệu nguyên âm được đặt xung quanh phụ âm. Điều này chứng thực cho giả thuyết rằng các ký hiệu nguyên âm vốn không được xem là những chữ tách biệt. Mỗi bộ kết hợp phụ âm-nguyên âm cần được đọc như một tổng thể, như một chữ ghép. Nếu không, ta sẽ cảm thấy muốn phát âm chữ নে là /en/ thay vì /ne/, tức cách phát âm chính xác.

Nhưng sự thống nhất rõ ràng này bắt đầu vỡ vụn khi ta xem xét kỹ hơn, bởi chữ Bengal có một vài điểm phức tạp ẩn bên dưới, một số hữu ích, một số không như vậy. Điểm hay nhất trong số đó là sự thực rằng các chữ đại diện phụ âm có thứ mà bạn có thể sẽ gọi là một “nguyên âm cố hữu”. Vừa nãy, khi tôi nói rằng chữ ন được phát âm là /n/, tôi đã giới hạn khẳng định đó với từ “thường”, và đó là vì khi ন xuất hiện không đi kèm với một nguyên âm mà ở trạng thái trần trụi, tất nhiên không phải theo nghĩa đen, nó thực chất được phát âm là /no/ (giống từ not nhưng không có t). Ví dụ, lời chào NOMOSKĀR, được viết là নমস্কার với ký tự đầu tiên là chữ ন không có ký hiệu nguyên âm. Đó là một mẹo thông minh. Các âm tiết có /o/ rất thường xuyên xuất hiện trong tiếng Bengal, vì thế lựa chọn mặc định như vậy tiết kiệm được rất nhiều thời gian và mực.

Nhưng phải làm gì khi âm thanh bạn muốn biểu diễn bằng chữ thực sự chỉ là /m/ chứ không phải /m/ cộng thêm một nguyên âm? Có một giải pháp cho tình huống này: bạn thêm thứ gì đó trông giống một dấu huyền (như trong learnèd) vào phía dưới bên phải phụ âm: ম্. Ký hiệu này có vài cái tên, một trong số đó là thuật ngữ có tính gợi tả cực mạnh “diệt nguyên âm”. Việc triệt bỏ nguyên âm là một giải pháp tuyệt vời cho vấn đề vừa được đề cập, nhưng ở đây chúng ta gặp nhược điểm đầu tiên trong hệ chữ viết Bengal: trên thực tế, ký hiệu này thường bị lược bỏ, theo đó gây ra tình trạng nhập nhằng khó hiểu.

Bộ ký tự này còn có các nhược điểm khác. Cách phát âm của nguyên âm cố hữu không thống nhất như bề ngoài của những gì tôi vừa mô tả. Nó thường là âm /o/ theo quy tắc, nhưng trong khá nhiều trường hợp nó là âm /ō/ (như trong từ know)*, mặc dù tồn tại một ký hiệu nguyên âm riêng cho âm này. Và như chúng ta vừa thấy, nó thậm chí có thể bị câm, chẳng hạn như trong trường hợp dấu “diệt nguyên âm” bị lược bỏ. Vì thế, bất cứ khi nào bạn nhìn thấy một phụ âm như ন đứng một mình, không có cách nào để xác định xem nó đang đại diện cho /no/, /nō/ hay /n/. Và, nhân tiện, cách chuyển tự sang chữ Latinh cho nguyên âm cố hữu trong ký tự Bengal không phải là o, một cách chuyển tự hợp lý, mà là a, bởi đó từng là cách phát âm của nguyên âm này ở thời điểm nhiều thế kỷ trước.

Đại thi hào Rabindranath Tagore - một tác giả viết bằng cả tiếng Bengal lẫn tiếng Anh - cùng với một người nhận giải thưởng Nobel khác, Albert Einstein, vào năm 1930.

Tiếp đến, trong một động thái bất ngờ nữa, tiếng Bengal thỉnh thoảng sử dụng các chữ hoàn chỉnh để viết nguyên âm thay vì sử dụng các ký hiệu nguyên âm đính trên các chữ đại diện cho phụ âm. Hiện tượng này xảy ra khi một nguyên âm không có phụ âm nào đi trước để mang nó, có nghĩa là nguyên âm này mở đầu một từ. Đáng lẽ, những người thiết kế bộ ký tự này có thể tạo ra một chữ câm để mang bất kỳ ký hiệu nguyên âm nào, và đây chính xác là cách một số bộ abugida vận hành (chẳng hạn như bộ ký tự Limbu), nhưng không phải với bộ ký tự Bengal. Thay vào đó, 11 chữ đại diện cho nguyên âm hoàn chỉnh đã được tạo ra, bên cạnh 11 ký hiệu nguyên âm có tần suất xuất hiện cao hơn. Và dù chúng ta có thể sẽ hy vọng, và trên thực tế thật sự đã mong đợi, rằng những đại diện cho chữ nguyên âm này có hình dạng tương tự các ký hiệu nguyên âm, đa số các chữ ấy không như vậy. Ví dụ, âm /u/ trông như thế này উ khi là một chữ hoàn chỉnh, nhưng lại trông như thế này ু khi là một ký tự nguyên âm.

TIẾNG BENGAL, MỘT CON BEHEMOTH

Những người thiết kế bộ abugida của tiếng Bengal đáng lẽ đã có thể dừng lại ở đó, và họ gần như chắc chắn nên làm vậy. Những gì chúng ta đã bàn cho đến giờ là tất cả những gì bất cứ một bộ abugida nào cũng cần đến: một bộ công cụ hoàn chỉnh, có lẽ được trang bị hơi quá ở mức nào đó, dùng để viết các phụ âm và nguyên âm, trong cả trường hợp chúng ghép đôi với nhau lẫn trường hợp chúng đứng riêng rẽ. Nhưng tôi đã nói điều này trước đây và tôi sẽ nói lần nữa: lịch sử luôn có cách làm cho các hệ thống chữ viết rối tung lên. Trong khi ngôn ngữ nào cũng luôn thay đổi, người viết có xu hướng không bằng lòng với điều này và cố gắng giữ cho nó ổn định trên các trang viết. Họ không ngại các hình thức chính tả rườm rà chỉ để trang trí, những thứ phản ánh các cách phát âm cũ, các mô thức ngữ pháp ngầm và các gốc từ xuất phát từ nước ngoài. Họ cảm thấy vui sướng, phấn khích trước những ngoại lệ, những thứ phức tạp và tinh vi vượt quá tầm hiểu biết của người trần mắt thịt. Nhớ lại những gì một thành viên của Viện Hàn lâm Pháp đã viết: thật tốt nếu một cách viết “distingue les gens de Lettres d’avec les ignorans et les simples femmes”.

Bộ ký tự Bengal, giống tiếng Pháp, là một trường hợp như vậy. Vậy bộ ký tự này có những chi tiết rườm rà hấp dẫn và những khiếm khuyết ẩn nào? Nó có hai ký hiệu tách biệt cùng chỉ âm /i/ (như trong từ beat)* và hai âm nữa cùng chỉ âm /u/ (như trong từ book)* nhưng không một ký hiệu nào cho âm /e/ (như trong từ rest, nhưng không phải trong từ bay) - bởi vì, ờ thì… lịch sử. Cũng vì lý do này, âm /sh/* có thể được đại diện bởi 3 chữ khác nhau, 2 trong số đó đóng thêm vai trò đại diện cho âm /s/*. (Tất nhiên, điều này cũng không tệ hơn một số đặc điểm của tiếng Anh, trong đó âm /i/ - hay chính xác hơn là âm /ī/* - có thể được viết là ee, ea, ei, ie, y, ey, e hoặc thậm chí i.)

Phiền phức hơn cả những cách viết không thống nhất này là vấn đề của những thứ được gọi là các ký tự liên kết hoặc các chữ ghép (ligature), tức những thứ kết hợp vài chữ đại diện cho phụ âm thành một. Các từ tiếng Bengal đích thực hiếm khi hoặc không bao giờ có hai phụ âm ở đầu một âm tiết, nhưng các từ mượn từ tiếng Phạn, tiếng Ba Tư hoặc tiếng Anh lại có. Những người lập quy định về ngôn ngữ đáng lẽ đã có thể quyết định sử dụng các dấu diệt nguyên âm để viết những từ này. Lấy từ SKRU mang nghĩa “ốc vít” làm ví dụ. Họ đáng lẽ đã có thể chỉ định rằng từ này được viết bằng ba chữ: một chữ s gắn với một dấu diệt nguyên âm, một chữ k với một dấu diệt nguyên âm, và một chữ r đính kèm một ký hiệu u. Nhưng thay vào đó, họ quyết định rằng cách viết chính xác bao gồm chỉ một chữ, một chữ ghép quái vật hợp nhất 3 chữ s, k và r, với một ký hiệu u đính kèm. Tôi thậm chí còn không thể tái tạo thứ này trong MS Word, bởi phần mềm này xé nhỏ nó thành ba chữ tách biệt kèm theo hai dấu diệt nguyên âm và một ký hiệu u, chính xác là những gì tôi đã đề xuất.

Giờ hãy xem, nếu những chữ ghép này chỉ là một hiện tượng không gây ảnh hưởng gì nghiêm trọng, giống chữ œ trong tiếng Pháp, chữ Ĳ viết hoa trong tiếng Hà Lan hay một ký tự thường thấy hơn, chữ Æ trong tiếng Đan Mạnh-Na Uy, bất cứ ai cũng có thể chấp nhận được sự phiền phức này; là tôi, tôi sẽ kín đáo mặc kệ chúng. Nhưng tồn tại không dưới 285 chữ ghép khác nhau, và mặc dù nhiều chữ ghép tuân theo các nguyên tắc đơn giản, khá nhiều chữ ghép không như vậy. Cùng nhau, chúng đưa tổng số các chữ Bengal lên con số 331, và đó là chưa tính đến các ký hiệu nguyên âm, một số chữ cổ và một nhúm các dấu phụ có vai trò thiết yếu. Điều này nghĩa là các chữ ghép này thực sự tàn phá hệ thống chữ viết Bengal: đó là sự phức tạp tới mức gần như hỗn loạn. Tưởng tượng những gì trẻ em ở trường học phải trải qua. Tưởng tượng những vấn đề mà những nhà in và hãng sản xuất máy đánh chữ đã từng đối mặt. Tiếng Bengal đáng lẽ đã nên làm như MS Word và tôi đã đề xuất: sử dụng các dấu diệt nguyên âm để xử lý các cụm phụ âm. Không thể ư? Xấu ư? Với tiếng Tamil, họ đơn thuần chỉ làm như vậy, và không nói cho những người Tamil biết rằng có điều gì đó không ổn trong ngôn ngữ của họ.

MỐI LIÊN HỆ VỚI PHOENICIA

Trong khi tiếng Tamil xử lý vấn đề cụm phụ âm này một cách khéo léo và tiếng Limbu, như tôi đã đề cập ở trước, xử lý hiệu quả hơn việc viết những nguyên âm mở đầu một từ, thông điệp quan trọng nhất thu được từ các bộ ký tự của Ấn Độ là việc đa số những bộ ký tự này giống nhau - không phải về mặt hình dạng, mà về mặt cấu trúc. Trong số những bộ ký tự lớn, chỉ ký tự Ba Tư và ký tự Latinh không rơi vào mô thức này, và chúng được đưa vào sử dụng từ bên ngoài, thay vì được sinh ra và phát triển trong nước. Trừ hai ngoại lệ này, tất cả các bộ ký tự lớn của Ấn Độ đều là abugida, và dù mỗi bộ ký tự trong số này lại có hình dạng chữ riêng và nhiều bộ trong đó có đặc điểm này hay đặc điểm nọ kỳ lạ và vô hại, chúng vẫn có chung nhiều đặc điểm. Để giải thích điều này, có hai lý do liên quan đến lịch sử: chúng đều xuất phát từ một nguồn gốc và những người sử dụng chúng có một tập quán lâu đời viết tiếng Phạn, ngôn ngữ cổ điển của Nam Á.

Nguồn gốc chung ấy, gọi một cách hình tượng là ông tổ của tất cả các abugida thời sau của Ấn Độ, được gọi là Brahmi, cũng là lý do tại sao tất cả những con cháu - hàng tá hàng tá con cháu - được gọi chung là “hệ ký tự Brahmic”. Cây phả hệ này, nếu vẽ ra, sẽ đồ sộ và đầy những cái tên kì bí, vì thế tôi đã tỉa tót tới mức chỉ còn những gì thực sự thiết yếu, chỉ để lại bốn chi được trình bày trong cuốn sách này. Nếu chúng ta có định nghiên cứu từng chi đơn lẻ trong cả cây phả hệ của các bộ ký tự Brahmic, chúng ta sẽ cần luu ý rằng những bộ ký tự thời hiện đại đã lưu giữ phần lớn những chữ gốc, và qua thời gian, chủ yếu chỉ hình dạng của chúng mới thay đổi. Chỉ thỉnh thoảng những chữ cũ bị vứt bỏ hoặc những chữ cái hoàn toàn mới được tạo ra. Điều này ngụ ý rằng đa số các chữ hiện đại trong mỗi bộ ký tự Brahmic có mối liên hệ về mặt lịch sử với các chữ trong các bộ ký tự Brahmic khác. Vấn đề chỉ là: nhiều thế kỷ của sự phát triển từ từ theo các hướng khác nhau đã làm mờ những liên kết cũ - đó là lý do tại sao ভারত trông không còn giống भरत một chút nào (đó là từ bhaarat, nghĩa là “Ấn Độ”, nếu bạn còn nhớ).

Các mốc thời gian chỉ định thời điểm xuất hiện lần đầu mà chúng ta đã biết; các bộ ký tự cổ hơn có thể tiếp tục tồn tại song song với những bộ ký tự mới trong một thời gian dài.

Trong cây phả hệ đã được tỉa gọn đi rất nhiều ở trên, chúng ta thấy ký tự Brahmi tọa trên đỉnh, tuy nhiên không nên coi đây là chỉ dấu của việc nó không có bất kỳ tổ tiên nào. Đa số các chuyên gia, đặc biệt là những người ở ngoài Nam Á, truy nguồn gốc của ký tự Brahmi về vùng Trung Đông, tuy họ không thống nhất ở các chi tiết. Kịch bản khả dĩ nhất có vẻ là: ký tự Brahmi từng là một hệ ký tự kế thừa và được cải tiến từ một abugida xuất hiện trước nó một chút ở miền xa hơn về phía Tây, được gọi là Kharosthi, được sử dụng trong và xung quanh vùng mà ngày nay là Pakistan. Bộ ký tự này lại được thừa hưởng tinh thần, nhưng hoàn toàn không phải là một bản sao chính xác như in lại bằng giấy than, của bộ ký tự Aram. Kịch bản này hợp lý về mặt địa lý và thời gian, vì bộ ký tự Aram đã từng được người láng giềng hùng mạnh phía Tây của Nam Á, người Ba Tư, sử dụng vào thời gian này. Nếu các bộ ký tự Ấn Độ thực sự phát triển dựa trên ký tự Aram, điều này ngụ ý rằng các bộ ký tự này và các bộ ký tự Latinh của chúng ta có chung nguồn cội:

Trong cây phả hệ này, cột ở giữa bao gồm các abjad, cột bên phải bao gồm các abugida, và cột bên trái bao gồm các bảng chữ cái.

Thế quái nào mà một nguồn gốc chung này lại dẫn đến những hệ thống quá khác nhau như các hệ ký tự của Ấn Độ, châu Âu và Ả Rập - các abugida, các bảng chữ cái và các abjad? Vấn đề nằm ở chỗ tiếng Phoenicia và tiếng Aram là các ngôn ngữ thuộc nhóm ngôn ngữ Semit, giống tiếng Ả Rập và tiếng Hebrew, và chúng đều sử dụng các abjad bởi chúng thực sự thích sử dụng abjad hơn. Nó dễ dàng hòa hợp với cấu trúc của chúng, trong đó các nguyên âm hoàn toàn không quan trọng đến thế. Nói ngắn gọn, ngôn ngữ Semit và abjad là một cuộc hôn nhân hạnh phúc.

Nhưng khi những bộ ký tự này lan sang phương Tây tới Hy Lạp và sang phương Đông tới Nam Á, người dân ở những vùng này sớm phát hiện ra rằng một abjad đơn giản sẽ không phù hợp với ngôn ngữ của riêng họ, đều là các ngôn ngữ Ấn-Âu, không phải ngôn ngữ Semit*. Để việc viết lách phát huy được tác dụng, các nguyên âm phải được biểu thị. Người Hy Lạp đã chọn một giải pháp đơn giản: họ lấy một số chữ đại diện cho phụ âm của tiếng Phoenicia cổ mà họ chưa dùng vào mục đích nào, và biến chúng thành các nguyên âm, từ đó tạo ra bảng chữ cái đầu tiên. Mặc dù ý tưởng này thể hiện tư duy và hiểu biết thô sơ, nó vẫn rất thành công trong suốt gần 3.000 năm.

Người Nam Á xử lý vấn đề này theo cách khác, có lẽ là tài tình hơn. Một truyền thống phân tích ngôn ngữ, đã có bề dày và mang tính học thuật, cho họ hiểu biết sâu sắc về âm vị học. Giống người Hy Lạp, họ nhận ra rằng việc viết những ngôn ngữ của họ mà không có nguyên âm sẽ khiến người đọc không thể hiểu được những văn bản được viết ra. Và vì các âm tiết của họ nhìn chung thuộc loại “một phụ âm, một nguyên âm”, họ nảy ra ý tưởng mới, trang bị các ký hiệu nguyên âm cho các chữ đại diện cho phụ âm. Khi nhận ra âm /a/ (như trong từ Iraq)* xuất hiện thường xuyên hơn những âm khác như thế nào, họ chọn biến nó thành nguyên âm mặc định (sau được phát âm là /o/ trong tiếng Bengal). Thêm vào đó, sự nhạy bén về âm vị của họ cho phép họ dùng một trật tự chữ có tính logic hơn để thay thế trật tự ngẫu nhiên mà các bộ ký tự Trung Đông và châu Âu vẫn luôn sử dụng: họ nhóm các phụ âm có chung “điểm cấu âm”, tức vị trí trong khoang miệng nơi chúng được tạo ra, thành một cụm; họ cũng biến các nguyên âm thành một nhóm riêng. Chính sự sắp xếp lại các chữ này giải thích được tại sao danh sách phụ âm của tiếng Bengal bắt đầu bằng ka, kha, ga, gha; và danh sách nguyên âm bắt đầu bằng a ngắn, a dài (ā hoặc aa), i ngắn, i dài. Như tôi đã đề cập ở vài trang trước, trật tự mới này không tạo ra một từ mới có cách phát âm sâu và dễ chịu như alphabet, abjad hay abugida; tuy nhiên, nguyên lý sắp xếp đằng sau trật tự này hợp lý về mặt ngôn ngữ đến mức đáng ngưỡng mộ.

Bộ ký tự của tiếng Lào, ngôn ngữ chính thức của nước Lào, là một trong nhiều bộ ký tự ở Đông Nam Á bắt nguồn từ một bộ ký tự cổ của Ấn Độ. Tiếng Pháp của cựu mẫu quốc vẫn tiếp tục gắng gượng cho đến cùng, nhưng còn được bao lâu nữa?

Đối với tiếng Hy Lạp, một hệ thống abugida như thế này hẳn sẽ không vận hành trơn tru, bởi như đa số các thành viên trong ngữ hệ Ấn-Âu (hãy nhớ lại VZGLYAD của tiếng Nga), nó không bận tâm tới nhiều phụ âm liên tiếp ở đầu một âm tiết -hãy nghĩ đến những cái tên Hy Lạp như Plato, Strabo và Ptolemy (với âm p không câm!). Khi, vào thiên niên kỷ thứ hai TCN, những người gốc Ấn-Âu tới Nam Á, ngôn ngữ của họ, một thể sơ khai của tiếng Phạn, cũng rất giống vậy. Nhưng khi hòa trộn với những bản ngữ thuộc ngữ hệ Dravida của tiểu lục địa này, ngôn ngữ của họ dần thay đổi. Trong các ngôn ngữ Dravida, các cụm phụ âm không tồn tại, và vì thế những người nói tiếng Phạn cũng dần bắt đầu tránh sử dụng các cụm phụ âm. Vào thời điểm khoảng 500 năm TCN, khi việc viết lách một lần nữa được đưa vào tiểu lục địa này, các sinh ngữ thời đó còn lại ít hoặc không còn cụm phụ âm nào. Hệ ý tưởng abugida phù hợp với chúng một cách hoàn hảo.

NHỮNG NGƯỜI BIẾT VIẾT VÀ CUỘC TRUY CẦU VÔ VỊ CỦA HỌ

Việc chuyển abjad của tiếng Aram thành một abugida đã đòi hỏi một bước nhảy vọt phi thường của trí tưởng tượng, nhưng một khía cạnh khác của chữ viết Ấn Độ thời sơ khai còn phi thường hơn. Nhìn chung, ở bất cứ nơi nào việc viết lách được cộng đồng tiếp nhận, những người làm nghề sao chép và các thánh kinh của họ sẽ có địa vị rất danh giá. Có điều gì đó siêu nhiên trong kỹ năng thâu tóm lời nói, thứ có tính nhất thời, và cố định nó lên một bề mặt nào đó, mà từ đó người ta có thể khôi phục và biến nó thành âm thanh và vang vọng hết lần này tới lần khác. Trong những xã hội có trình độ đọc viết thấp - tức tất cả các xã hội, vào thời điểm cách đây không lâu - nhìn chung những người có kỹ năng viết tốt không chỉ là những người thợ, mà có thể leo tới những vị trí cao quý trong các lĩnh vực tôn giáo và chính trị. Ở Trung Quốc, bộ ký tự là một trong những đặc điểm định nghĩa cho nền văn minh. Ở châu Âu, bảng chữ cái Latinh trở thành dấu ấn đặc thù của Cơ Đốc giáo phương Tây (đó là lý do tại sao những chữ Rune, bị cho là thuộc ngoại giáo, bị ép tới chỗ không được sử dụng nữa). Trong thế giới Hồi giáo, bộ ký tự Ả Rập đạt được vị thế gần như thần thánh.

Câu chuyện không diễn ra như vậy ở Nam Á. Giới tinh hoa cương quyết bám chặt vào truyền thống truyền khẩu, thứ trong nhiều thế kỷ đã bảo tồn không chỉ kinh Vệ Đà của Hindu giáo mà còn cả những kinh sách ra đời gần thời gian đó hơn của Phật giáo, triết học, thi ca, kịch và thậm chí khoa học-công nghệ. Lý do ẩn bên dưới, giải thích sự phản kháng của họ đối với việc viết thành văn bản, có thể là để bảo vệ địa vị của họ: việc ghi nhớ tất cả những văn bản đáng tôn kính này là một trong những bằng chứng giúp họ chứng minh mình xứng đáng với địa vị danh giá mà họ đang có. Hoặc, có thể vì họ không tin rằng phương tiện trao đổi thông tin mới kia đủ lâu bền - một nỗi lo cuối cùng cũng có cơ sở chứng minh, khi hầu hết các văn bản từ thời đại đó, trừ phi được khắc vào đá, đã không chịu nổi khí hậu nóng ẩm gió mùa của Nam Á.

Việc viết lách được thực hiện vào thời đó phục vụ hoạt động thương mại và các hoạt động hằng ngày khác. Trong một khoảng thời gian ngắn, nó đóng một vai trò cao quý hơn khi vua Ashoka (giữa thế kỷ 3 TCN), một người theo Phật giáo, ban bố những lời giáo huấn về xã hội và luân lý của mình trên những cây cột, phiến đá tảng và vách hang trên toàn bộ đế quốc rộng lớn của ông. Nhưng về tổng quát, giới tinh hoa Nam Á vẫn miễn cưỡng và chậm chạp trong việc sử dụng chữ viết trong suốt nửa thiên niên kỷ, trước khi bắt đầu thích viết và viết thường xuyên vào giữa thế kỷ thứ 2.

Việc này dẫn đến hai hệ quả quan trọng đối với chính các bộ ký tự. Thứ nhất, khi văn học truyền khẩu cuối cùng cũng được viết lên giấy (hay chính xác hơn, lên lá khô), một vấn đề chính tả trầm trọng gây ảnh hưởng mạnh lên tình hình chung. Các bộ abugida từ trước đó đã được thiết kế riêng để phù hợp với các ngôn ngữ dân gian, nhưng toàn bộ truyền thống văn hóa khi ấy vẫn được lưu truyền bằng tiếng Phạn, ngôn ngữ vẫn chứa tất cả những cụm phụ âm Ấn-Âu kia. Trong khi những ngôn ngữ con của tiếng Phạn có KISĀN để chỉ “nông dân”, TĀRĀ để chỉ “ngôi sao” và TIN để chỉ “số ba”, chính tiếng Phạn (cổ) đã có KRSHĀNA, STR và TRI. Nếu những người Nam Á từ trước đó đã bắt đầu viết bằng tiếng Phạn ngay từ thời điểm họ đặt bút lên lá, nhiều thế kỷ trước, những học giả của họ rất có thể đã quyết định phản đối abugida, để thay vào đó phát triển thứ gì đó gần giống một bảng chữ cái hơn, giống những người Hy Lạp ở phương xa. Nhưng cho đến thời điểm đó, abugida đã khắc sâu vào tâm hồn văn chương Ấn Độ.

Thay vì bị thay thế, hệ thống này chỉ đơn giản được làm cho thích ứng với tiếng Phạn, bằng cách tạo ra các chữ ghép kia, những thứ ngày nay tra tấn tinh thần học sinh phổ thông, các nhà in, những hãng sản xuất máy đánh chữ và những người lập trình phần mềm. Họ cần học chúng không phải vì họ đọc và viết chính tiếng Phạn - họ không làm việc đó, cũng như một người châu Âu điển hình không đọc và viết tiếng Latinh. Nhưng các ngôn ngữ hiện đại đã tiếp nhận một lượng lớn các từ tiếng Phạn, rất giống cách tiếng Anh và các ngôn ngữ châu Âu khác mượn từ ngữ từ tiếng Hy Lạp và tiếng Latinh cổ điển: trong tiếng Bengal hiện đại, KRSHĀNA một lần nữa được sử dụng để chỉ “nông dân”, sau nhiều thế kỷ vắng mặt khỏi kho từ vựng. Và cũng tương tự việc chính tả của chúng ta đã duy trì một cách ngớ ngẩn những c, q và x, những chữ không thực sự cần thiết nhưng cổ điển, gần như tất cả các bộ ký tự Brahmic cho đến nay vẫn duy trì những chữ ghép thừa thãi và vô dụng không kém.

Hậu quả còn lại của việc giới tinh hoa tiếp nhận chữ viết một cách muộn màng là tình trạng hiện nay tồn tại nhiều bộ ký tự ở Ấn Độ. Nếu trước đó họ đón nhận phát minh mới này ngay khi nó vừa bước vào đời sống văn hóa và áp dụng nó vào các thánh văn cổ của họ, thì bộ ký tự Brahmi (hoặc thậm chí bộ ký tự tổ tiên của nó) đáng lẽ sẽ trở thành một tiêu chuẩn được sùng kính trên toàn khu vực. Nhưng họ đã không làm thế, và khi chữ viết cuối cùng cũng được sử dụng cho các mục đích tôn giáo, học thuật và văn chương, một tập quán tự do thiết kế các loại ký tự mới đã kịp ăn sâu vào văn hóa. Xét cho cùng, việc viết lách, trong suốt một thời gian dài chỉ là việc của các thương nhân và người làm nghề bàn giấy hèn mọn, và tương tự việc các ngôn ngữ của loài người liên tục phát triển theo các hướng tách biệt để trở thành các phương ngữ, các bộ ký tự cũng sẽ đa dạng hóa trừ phi có một lực hướng tâm ngăn chúng lại. Vai trò thống nhất mọi thứ đó có thể được đảm nhiệm bởi một thánh thư - kinh Koran, Kinh Thánh và sách Tanakh đều đã chứng minh điều này - nhưng về mặt danh vị, các cuốn kinh của Hindu giáo chưa bao giờ làm lu mờ được tập quán truyền khẩu. Hoặc, theo một cách khác, một đế quốc lâu đời có thể làm được việc này, tức việc bảo tồn bộ ký tự cho nguyên vẹn, nhưng ở Nam Á điều này chưa bao giờ xảy ra, bởi trong phần lớn lịch sử của nó, vùng này vẫn luôn bị chia cắt hoặc cai trị bởi những nhóm tinh hoa nắm trong tay những bộ ký tự từ nước ngoài.

Trong bối cảnh thiếu vắng một thánh thư và một đế quốc vững mạnh, bộ ký tự này đương nhiên gây ra hệ quả tiêu cực, dẫn đến sự ra đời của vô vàn biến thể rải rác khắp nơi. Điều này đã xảy ra ở một vài vùng của châu Âu vào thời kỳ trước khi hình thành các đế quốc và Kinh Thánh ra đời: khi đó không chỉ tồn tại các bảng chữ cái Hy Lạp và La Mã, mà cả ký tự Etrusca, Osca, Iberia, Tartessia, Ogham, Rune và vân vân. Hiện tượng này cũng diễn ra ở Nam Á, dẫn đến cả sự ra đời của một gia đình các abugida. Và khi các bản kinh của Hindu giáo và Phật giáo lan truyền đến Đông Nam Á, cùng với một nền văn hóa trọng vọng tập quán truyền khẩu, các tác giả địa phương sớm điều chỉnh bộ ký tự này sao cho phù hợp với các nhu cầu của ngôn ngữ bản địa. Các quốc ngữ của Burma, Thái Lan, Lào và Campuchia được viết bằng các abugida tương ứng cho tới tận ngày nay; nhiều ngôn ngữ của Malaysia, Philippines, Việt Nam (tuy không bao gồm tiếng Việt) và Indonesia (bao gồm tiếng Java) đã từng có các biến thể của riêng chúng trước khi tiếp nhận bảng chữ cái Latinh. Ở phía Bắc của Nam Á, bộ ký tự Tây Tạng cũng là một chi của gia đình Brahmic, và thậm chí chữ viết Nhật Bản cũng tiếp thu một số tinh thần từ Ấn Độ. Kết cục, tất cả những trái táo Brahmic này đã lăn quá xa khỏi gốc cây Brahmic*, đến nỗi việc thông hiểu các văn tự cổ ở một thời điểm nào đó đã trở nên bất khả thi. Chỉ đến thế kỷ 19, chúng mới được những người ở ngoài vùng này giải mã.

Một phần của một bài thơ được Tagore viết tay bằng tiếng Bengal và tiếng Anh.

MỘT NGÔN NGỮ, MỘT BỘ KÝ TỰ

Sự nảy nở của các bộ ký tự có tiếp diễn tới tận ngày nay không? Không hẳn. Suốt một thời gian dài, số lượng của chúng đúng là đã không ngừng tăng lên. Việc này dẫn đến một tư tưởng được đông đảo mọi người chấp nhận, rằng một ngôn ngữ thực thụ phải có một bộ ký tự của riêng nó; việc không có bộ ký tự riêng dẫn đến nguy cơ bị giáng xuống địa vị phương ngữ. Bằng cách tiếp nhận một hệ thống chữ viết đang tồn tại, một vùng đất sẽ biểu hiện mối liên hệ của nó với một ngôn ngữ (hoặc đôi khi một tôn giáo); bằng cách xây dựng một bộ ký tự cho chính nó, nó sẽ tuyên bố rằng nó có một ngôn ngữ riêng đã phát triển tới mức hoàn chỉnh, cũng như có một bản sắc địa phương không thể bị nhầm lẫn. Trước khi chúng ta cho rằng đây là một suy nghĩ ngớ ngẩn và gạt bỏ nó, hãy cùng nhận thức rằng hệ tư tưởng về ngôn ngữ là một chiều đánh giá khác mà trong đó, các nền văn hóa có thể không giống nhau, tương tự các hệ thống quan hệ họ hàng, những điều cấm kỵ trong ăn uống và các nghi lễ trưởng thành hoặc nghi lễ tiễn đưa người đã khuất. Ý tưởng “một ngôn ngữ, một bộ ký tự” không hề ngớ ngẩn hơn (và rất có thể còn tốt lành hơn, xét về các hệ quả của nó) khái niệm “một ngôn ngữ, một đất nước”, thứ đã có ảnh hưởng lớn ở châu Âu kể từ sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân tộc vào những năm 1700.

Ở Nam Á, số lượng các bộ ký tự cuối cùng cũng bắt đầu giảm dần vào thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, chủ yếu để tạo điều kiện cho sự phát triển của báo in. Ví dụ, bộ ký tự Nepal dần bị thay thế bởi Devanagari từ năm 1900 đến những năm 1950. Dẫu vậy, trong thế kỷ 20, xuất hiện một làn sóng mới của việc sáng tạo các bộ ký tự, mà hiện tại vẫn chưa có dấu hiệu suy yếu. Những nhóm sắc tộc nào đang vật lộn với vấn đề giải phóng về xã hội và văn hóa nhìn chung thường đòi hỏi sự công nhận ngôn ngữ của họ một cách chính thức, và việc có một hệ thống chữ viết riêng được cho là sẽ tăng thêm sức mạnh cho lý lẽ của họ. Đó là lý do tại sao “người ta đang nỗ lực xây dựng một vài bộ [ký tự] nữa”, như Ganesh N. Devy đã phát biểu trong cuộc phỏng vấn của ông với Thời báo Ấn Độ. Những nỗ lực này nhằm tới các ngôn ngữ như tiếng Bodo (thuộc ngữ hệ Hán-Tạng; hơn 1 triệu người sử dụng) và tiếng Rangpuri (ngữ hệ Ấn-Aryan, hơn 10 triệu người sử dụng).

Trong khi những người nói tiếng Bodo và tiếng Rangpuri vẫn đang gắng xoay xở ổn thỏa với một bộ ký tự mà họ cảm thấy không phải “của họ”, hàng triệu người khác có thể viết và thực sự đã viết ngôn ngữ thiểu số của họ bằng chữ viết của riêng họ, như bảng ở đầu chương này đã cho thấy. Mặc dù một số bộ ký tự thành công hơn nhiều so với các bộ khác, thực tế là chúng đều đang được sử dụng, cả trong các ấn phẩm và trong các ghi chép lẫn thư tay của quần chúng nhân dân. Được sử dụng bởi những người chiếm số lượng nhỏ hơn và vị trí thấp hơn trên thang bậc kinh tế-xã hội, các bộ ký tự của những ngôn ngữ này hoàn toàn không dễ xuất hiện ở nơi công cộng như ký tự Bengal, ký tự Latinh, ký tự Devanagari và ký tự Ả Rập. Tuy nhiên, những bộ ký tự phong phú này vẫn ở ngoài kia, tồn tại và vẫn đang phát triển rực rỡ. Chúng được trân quý bởi những cộng đồng của riêng chúng, là biểu trưng cho bản sắc ngôn ngữ của những cộng đồng này, và nhằm tới mục đích hỗ trợ họ giành được quyền tự do.

Đó là lý do vì sao, nếu bạn đang cân nhắc một chuyến du ngoạn giữa một rừng những bộ ký tự ở bên ngoài các thành phố lớn đa văn hóa của thế giới này, không một điểm đến nào tuyệt vời hơn Tây Bengal.

5 Tiếng Ả Rập

العربية
al-ʿarabiyyah

375 triệu người sử dụng

Khoảng 300 triệu người nói tiếng Ả Rập như ngôn ngữ thứ nhất của họ, đa số ở Bắc Phi và Trung Đông (bao gồm các nhóm thiểu số ở Israel, Iran và Thổ Nhĩ Kỳ). Những người nói ngôn ngữ này như ngôn ngữ thứ hai có số lượng khoảng 75 triệu, nhưng những người Hồi giáo trên toàn thế giới có xu hướng ít nhất cũng biết một chút tiếng Ả Rập Qur’an.

TỰ ĐỊNH DANH العربية (al-ʿarabiyyah), عربي (arabī)

NGỮ HỆ Tiếng Ả Rập là ngôn ngữ được sử dụng rộng rãi nhất trong các ngôn ngữ Semit, một nhóm nằm trong ngữ hệ lớn Phi-Á. Bên ngoài thế giới Ả Rập, các ngôn ngữ Semit được sử dụng ở Israel, Ethiopia và Eritrea, trong khi ngữ hệ Phi-Á bao phủ toàn bộ Bắc Phi và Sahara, vùng Sừng châu Phi và khu vực xung quanh hồ Chad.

NGƯỜI DI CƯ Các nhóm thiểu số có quy mô đáng kể sống ở Tây Âu, châu Mỹ, Úc và Indonesia.

BỘ KÝ TỰ Tiếng Ả Rập có bộ ký tự riêng, được nhiều ngôn ngữ khác tiếp nhận và sử dụng.

NGỮ PHÁP Xem nội dung chính.

PHÁT ÂM Tiếng Ả Rập chuẩn tắc có 3 nguyên âm (/a/, /i/ và /u/), mỗi nguyên âm đều có biến thể ngắn và dài. Đa số các phương ngữ dạng nói có thêm hai nguyên âm dài, /ē/ và /ō/. Các nguyên âm này cũng được sử dụng ở một số từ hiện đại trong tiếng Ả Rập chuẩn tắc. Ngôn ngữ này có 28 phụ âm, trong đó một lượng đáng kể phụ âm được tạo ra ở vị trí tương đối sâu trong khoang miệng hoặc trong họng.

TỪ MƯỢN Từ tiếng Aram (một ngôn ngữ Semit có mối liên hệ chặt chẽ với tiếng Ả Rập), tiếng Ba Tư, tiếng Pháp, tiếng Anh.

TỪ CHO MƯỢN Xem Từ điển Hàm súc (“Concise Dictionary”).

NGÔN NGỮ KINH QUR’AN Tiếng Ả Rập chuẩn tắc ngày nay tương đồng với tiếng Ả Rập Qur’an thế kỷ thứ 6 hơn bất cứ biến thể hiện đại nào, những thứ được gọi là các “phương ngữ”. Tiếng chuẩn tắc hiện đại được sử dụng chỉ trong các bối cảnh rất trang trọng, và nhiều người Ả Rập không thể sử dụng nó, mặc dù họ sẽ hiểu nó.

Một cuốn từ điển hàm súc cho tiếng Ả Rập của chúng ta

Vào thế kỷ 7 và 8, cộng đồng Cơ Đốc giáo ở châu Âu có một hàng xóm mới mà họ không ngờ tới: Hồi giáo. Theo sau sự mở rộng với tốc độ chóng mặt của nó, được lãnh đạo bởi những người Ả Rập, là phản ứng bài xích từ từ đối với tôn giáo này ở Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha, một loạt những cuộc Thánh chiến, việc Ottoman chinh phục và để mất bán đảo Balkan, chủ nghĩa thực dân của Vương quốc Anh và nước Pháp ở Bắc Phi và Trung Đông, chủ nghĩa dân tộc Ả Rập, và mối quan hệ rõ ràng không hề bình lặng ngày nay.

Một trong những đặc điểm của người hàng xóm này, mà châu Âu chưa bao giờ thích, là ngôn ngữ. Những thủ lĩnh bạo động ở châu Âu liên tiếp nhiều thời kỳ vẫn luôn nói một ngôn ngữ nào đó thuộc nhóm Romance hoặc German, tiếng Nga là ngoại lệ duy nhất (nhưng vẫn có sự liên quan; hãy xem chương 8). Tiếng Ả Rập, trái lại, là thứ gì đó hoàn toàn khác. Nghe nó khác lạ, theo một kiểu mà người châu Âu có xu hướng mô tả là tối hoặc được phát ra từ cuối họng. Trông nó khác lạ, với một bộ ký tự mà đa số người châu Âu không thể giải mã. Và ẩn sâu bên dưới, nó cũng khá khác, mặc dù rất ít người châu Âu từng xem xét kỹ cơ chế bên trong của nó, bất kể ở tầng sâu nào.

Sự kết hợp của tư tưởng phản kháng tôn giáo, tình thế lân cận về mặt địa lý, sự thù địch về chính trị và sự cách biệt về ngôn ngữ đã khiến nhiều người châu Âu xem thế giới Ả Rập như một điển hình tột bậc về một Thế giới Khác, nói một điển hình tột bậc của một Ngôn ngữ Khác. Quan điểm này của những người nhìn từ bên ngoài tương phản với quan điểm từ bên trong tới mức không thể tương phản hơn. Người Ả Rập nghĩ ngôn ngữ của họ là cả thế giới. Đối với những người Ả Rập theo Hồi giáo - nghĩa là, đa số người Ả Rập - đó là một ngôn ngữ được ban phước lành mà Thượng Đế đã chọn, để tiết lộ kinh Qur’an với Muhammad. Tiếng Ả Rập, trích lời nhà ngôn ngữ học và Ả Rập học Clive Holes, “được cả người giàu, người nghèo, người có học thức, và người mù chữ tôn sùng như viên đá quý về ngôn ngữ trong di sản văn hóa Hồi giáo… không gì vượt qua được khi xét đến vẻ đẹp, tính lý tưởng siêu phàm của nghệ thuật hùng biện, sự đối xứng hoàn hảo, và tính hàm súc”. Và đó là chưa kể đến bộ ký tự, với truyền thống thư pháp hoa mỹ của nó. Nói ngắn gọn, người Ả Rập yêu ngôn ngữ của họ tới mức khiến người Pháp dường như chỉ ở mức trung bình khi xét đến sự trân trọng mà họ dành cho ngôn ngữ của mình*.

Nhưng bạn không thể nào sống hơn 13 thế kỷ, bị ngăn cách bởi mỗi Địa Trung Hải và biên giới đất liền, mà không có sự trao đổi nào về con người, đồ vật và ý tưởng. Khi nói “con người”, ý tôi là các chiến binh, thương nhân, nhà ngoại giao và những người hành hương; khi nói “đồ vật”, ý tôi là các phát minh, thực phẩm và sách; và khi nói “ý tưởng”, ý tôi là triết học Hy Lạp, toán học Ấn Độ, y học Ả Rập và nhiều thứ khác. Rất nhiều thứ trong đó mới mẻ đối với những nhóm người tiếp nhận đến mức, bên cạnh sự du nhập của những thứ mới mẻ, những từ dùng để mô tả chúng cũng được nhập khẩu. Hệ quả là, các ngôn ngữ châu Âu đã thu nhận một khoản từ vựng đáng kể từ tiếng Ả Rập, một số trong đó có nguồn gốc ban đầu từ tiếng Ba Tư, tiếng Phạn, tiếng Aram hoặc các ngôn ngữ châu Á khác. Đồng thời, tiếng Ả Rập bắt đầu sử dụng một lượng đáng kể những từ mượn từ châu Âu. (Ngôn ngữ này nổi tiếng về việc duy trì sự thuần khiết và căm ghét việc vay mượn, nhưng đó không hẳn là toàn bộ sự thật, như chúng ta sẽ thấy sau đây.)

Dưới đây, tôi sẽ cố gắng từng chút một bào mòn định kiến rằng tiếng Ả Rập vô cùng xa lạ và khó tiếp cận. Công cụ bào mòn chủ yếu của tôi sẽ là một Từ điển hàm súc của các từ tiếng Ả Rập mà bạn và tôi, những người biết tiếng Anh, có thể liên hệ để thấu hiểu, một số trong đó được liên hệ một cách tự nhiên theo trực giác, một số được liên hệ sau khi dành đôi chút (hoặc đôi khi nhiều hơn thế một xíu) công sức lần theo nguồn gốc của từ. Trong trải nghiệm học ngôn ngữ của riêng tôi, các mối liên hệ như vậy, bất kể yếu ớt đến đâu, luôn khiến việc ghi nhớ các từ trở nên đỡ đáng sợ hơn, và đây thường là điều làm nên sự khác biệt. Và ngay cả khi bạn không muốn nghiên cứu sâu một ngôn ngữ, xét về mặt tâm lý, việc nhìn thấy các mối liên kết về lịch sử thường khiến ngôn ngữ ấy trở nên gần gũi hơn.

Các mục từ trong Từ điển hàm súc cho tiếng Ả Rập của chúng ta có sự đa dạng về chữ cái. Nhiều chữ là chữ nguyên gốc của các từ mà chúng ta mượn từ tiếng Ả Rập, một số trong đó được mượn từ cách đây rất lâu, chẳng hạn như garble, số khác tới gần đây mới được mượn, chẳng hạn như ayatollah.

MỘT TIÊU CHUẨN HIỆN ĐẠI

Trước khi mời bạn lao vào cuốn Từ điển hàm súc ấy, tôi cần giải thích một vài điểm về tiếng Ả Rập, những điểm khác biệt với đa số các ngôn ngữ khác.

Bộ ký tự Ả Rập có được địa vị rất danh giá là nhờ kinh Koran, thường được mọi người trong thế giới Hồi giáo đọc bằng tiếng Ả Rập.

Thứ nhất, từ “tiếng Ả Rập”, nhìn chung giống “tiếng Trung”, bao hàm một tập hợp đa dạng hơn rất nhiều so với từ “tiếng Anh”. Tiếng Ả Rập, giống tiếng Anh, có nhiều biến thể, thường được gọi là “phương ngữ”: một, hoặc đôi khi một vài phương ngữ, cho mỗi đất nước nơi nó được sử dụng. Nhưng việc thấu hiểu lẫn nhau giữa những người nói các phương ngữ này khó hơn nhiều so với ở trường hợp tiếng Anh, đặc biệt giữa những người đến từ những miền địa đầu của thế giới Ả Rập, chẳng hạn như Mauritania, Yemen và Iraq. Các “phương ngữ” của tiếng Ả Rập đa dạng không kém gì các ngôn ngữ Romance. Nhưng những điểm khác biệt này gần như hoàn toàn không xuất hiện trên các trang viết, bởi các phương ngữ hiếm khi được viết. Để phục vụ mục đích viết, người ta chủ yếu sử dụng tiếng Ả Rập chuẩn tắc hiện đại, một phiên bản đã được hiện đại hóa của tiếng Ả Rập cổ điển trong kinh Koran. Đây không phải tiếng mẹ đẻ của bất kỳ ai và người ta sẽ chỉ nghe thấy ngôn ngữ này được cất lên trong các bối cảnh rất trang trọng. Không giống tiếng Anh chuẩn tắc, tiếng Ả Rập chuẩn tắc hiện đại hiếm khi thay đổi, và nếu có thì cũng rất ít, ngoại trừ việc sáng tạo từ vựng mới, bởi nó được định hướng bởi kinh Koran hơn là các ngôn ngữ mà mọi người vẫn nói. Tất cả các từ trong Từ điển hàm súc của chúng ta đều thuộc về ngôn ngữ cổ điển hoặc ngôn ngữ chuẩn tắc hiện đại, và thường là thuộc về cả hai, trừ phi mục từ đề cập đến một nguồn gốc địa phương.

Ngoài các từ, danh sách này cũng bao gồm một số ngữ tố gọi là “gốc”. Chúng là các chuỗi phụ âm, thường là 3 (dấu gạch ngang được chèn vào giữa chúng, khi chúng được viết trong từ điển này), mà người ta không thể sử dụng trong một câu, nhưng thực sự có các nghĩa gần đúng. Dựa trên các chuỗi 3 phụ âm này, tiếng Ả Rập tạo ra các từ thực sự - danh từ, tính từ và đặc biệt, động từ - bằng cách chèn các nguyên âm vào giữa các phụ âm và bổ sung các tiền tố và hậu tố. Hệ thống chi tiết và kỹ lưỡng này có thể tạo ra một lượng cực lớn các dạng thức có nghĩa, dựa trên mỗi gốc, và mặc dù nghĩa chính xác của chúng không phải lúc nào cũng dễ đoán, mối liên hệ giữa dạng thức và ý nghĩa thường là một mối liên hệ dễ hiểu, có thể được luận ra chỉ qua dạng thức. Việc chia động từ và biến cách của danh từ và tính từ cũng tuân theo những nguyên lý này: các phụ âm định hình bộ khung chính cho mỗi từ, các nguyên âm và phụ âm khác bổ sung phần chi tiết. Hệ thống tạo từ theo gốc này là điển hình cho (và nhìn chung là điểm độc nhất vô nhị của) các ngôn ngữ Semit.

Một đặc điểm khác của tiếng Ả Rập là sự vắng mặt của âm /p/ trong hệ thống âm vị của nó. Khi xuất hiện âm /p/ trong những từ được mượn từ các ngôn ngữ khác, các âm /p/ sẽ được chuyển thành âm /b/ hoặc /f/. Một vài ví dụ có thể được tìm thấy trong từ điển này.

Cuối cùng, đôi lời về chính tả. Các nguyên âm tiếng Ả Rập dễ học, vì chỉ có 3 nguyên âm (/a/, /i/, /u/), có thể ngắn (được viết là a, i, u) hoặc dài (ā, ī, ū) (mặc dù đôi khi người ta cũng có thể nghe thấy các âm ē và ō có nguồn gốc từ phương ngữ trong ngôn ngữ chuẩn tắc). Một số phụ âm trong tiếng Ả Rập rất khác với những âm quen thuộc của chúng ta, và điều này được phản ánh trong việc viết. Nếu bạn muốn biết các phụ âm ấy nghe như thế nào, bạn sẽ dễ dàng tìm được thông tin này trên mạng. Còn về việc chuyển tự theo bảng chữ cái Latinh, hãy lưu ý rằng những chữ nào được viết với một dấu phụ sẽ đại diện cho các âm khác với những chữ không có dấu phụ (ḍ và d, ḵ và k, š và s; và ḡ, tuy nhiên không có âm g tương ứng cho âm này), nhưng tôi đã coi như chúng giống nhau khi sắp xếp danh sách theo trật tự bảng chữ cái. Hai phụ âm tiếng Ả Rập khác dễ bị bỏ qua trong khi chuyển tự, vì chứng được biểu diễn bằng chỉ nửa vòng tròn nhỏ. Tôi đã tuân theo thông lệ phiên âm các phụ âm này, hamza thành ʾ (đại diện cho âm tắc thanh hầu, như khi phát âm “ớ-ờ”) và ayin thành ʿ. Tôi đã đặt chúng ở ngay đầu danh sách, trước A; chúng cũng gây ảnh hưởng lên trật tự của các mục từ bắt đầu với các chữ khác; ví dụ BAʿL sẽ đứng trước BĀBĀ.

Và bây giờ, không để quý vị chờ đợi thêm, tôi xin được giới thiệu:

TỪ ĐIỂN BABEL HÀM SÚC CHO TIẾNG Ả RẬP CỦA CHÚNG TA

ʾ(hamza)

ʾAB - cha. Ở dạng ʾABŪ nó thường là một phần trong tên đầy đủ của nam giới Ả Rập. Từ abbot xuất phát từ ʾABBĀ, “bố tôi” trong tiếng Aram.

ʾAMĪR - người chỉ huy, hoàng tử. Từ này đã cho chúng ta từ emir trong tiếng Anh. Từ ghép ʾAMĪR AL-BAḤR “người chỉ huy trên biển” đã cho chúng ta từ admiral (đô đốc thủy quân).

IKSĪR - tiên dược. Từ elixir (tiên dược) trong tiếng Anh bao gồm một thể của mạo từ AL. Từ tiếng Ả Rập này được mượn từ tiếng Hy Lạp: XĒRÍON là một loại bột làm khô cho các vết thương, dựa trên từ XĒRÓS, nghĩa là “khô”.

ʾ-M-M (gốc) - đi, tiên phong dẫn đường. Gốc này đã tạo ra một vài từ phái sinh đáng chú ý: TMĀM là một lãnh tụ Hồi giáo. ʾUMM là một người mẹ (như trong tên của ca sĩ ʾUmm Kulthum). ʾUMMA là cộng đồng Hồi giáo trên toàn thế giới, trong khi một (thay vì không có mạo từ) ʾUMMA là một dân tộc, một quốc gia. Cách diễn đạt ʾUMM AL-… (nghĩa đen là “mẹ của…”) được các ngôn ngữ châu Âu mượn và chuyển thành “mẹ của muôn…”, nghĩa là sinh vật lớn nhất của chủng loài đó.

ʿ (ayin)

ʿARAQ - rượu arac. Tên của loại rượu này có liên hệ với gốc tiếng Ả Rập dùng để chỉ “mồ hôi”. Tên của rượu rakija của vùng Balkan và rượu raki của Thổ Nhĩ Kỳ là các từ phái sinh từ ʿARAQ.

ʿ-L-Y (gốc) - đi lên; cao. Nó đã tạo ra các tên ʿALIYY (Ali) và ʿĀLIYA (Alia, Aleeyah), nghĩa là “cao, cao quý”, cũng như ʿALĀʾ AD-DĪN (Allad in); xem mục từ DĪN ở dưới.

ʿŪD - wood (gỗ), đàn luýt cổ ngắn, đàn luýt. Lute (đàn luýt) của chúng ta - cả nhạc cụ lẫn từ dùng để chỉ nó - bắt nguồn từ AL-ʿŪD trong tiếng Ả Rập.

ʿULAMĀʾ - ulema (hiền triết pháp quan của Hồi giáo), nhà hiền triết, tu sĩ. Dựa trên gốc ʿ - L - M, nghĩa là “hiểu biết”.

A

AL - mạo từ xác định. Đây là một âm tiết đầu thường xuyên xuất hiện trong các từ mượn từ tiếng Ả rập, bởi mạo từ xác định này được mượn cùng danh từ. Nó xuất hiện ở dạng đầy đủ (alchemy (giả kim thuật), alcohol (cồn, đồ uống có cồn), alfalfa (cỏ linh lăng), algorithm (thuật toán), algebra (đại số), alkaline (kiềm), Allah Algeria, elixir, (tiên dược) và vân vân) hoặc chỉ ở dạng một chữ a-, do hiện tượng hợp nhất thường thấy trong tiếng Ả Rập, của từ AL với một số phụ âm theo sau mạo từ này (adobe (gạch phơi nắng), apricot (quả mơ), arroba (đơn vị đo khối lượng cổ của Tây Ban Nha), arsenal (kho vũ khí), artichoke (cây actisô), azimuth (góc phương vị), hazard (mối nguy), vân vân).

ALLĀH - Thượng Đế. Đây là một dạng thu gọn của mạo từ AL và từ cổ ’ILAH dùng để chỉ “thánh, thần”. Từ này xuất hiện trong nhiều tên ghép và các danh từ khác, chẳng hạn như Abdullah (“người phụng sự của Thượng Đế”), ʾIN SHĀʾA LLĀH (inshallah) “ý chí của Thượng Đế”, BISMI LLĀH (bismillah) “nhân danh Thượng Đế”, ʾĀYATU LLĀH (ayatollah), “dấu hiệu của Thượng Đế”, HIZBU LLĀH (Hezbollah), “bữa tiệc của Thượng Đế”.

B

BAʿL - chủ tể, người chủ sở hữu. Qua dạng Baal, chúng ta biết đến từ này như tên của một vài vị thần ở Trung Đông, bao gồm Beelzebub.

BĀBĀ - bố; giáo hoàng. Ali Baba, trong “All Baba và 40 tên cướp”, nghĩa là “Bố Ali”.

BABAḠĀʾ - con vẹt. Từ tiếng Ả Rập này được đa số các ngôn ngữ châu Âu mượn, bao gồm cả tiếng Anh ở dạng popinjay (“con vẹt Hồng Kông”).

BADAWIYY - bedouin (người du cư). Các ngôn ngữ châu Âu đã tiếp nhận dạng số nhiều thông tục BADAWĪN. Từ Ả Rập này bắt nguồn từ BADW nghĩa là “sa mạc” hoặc “trại”.

BARIYY - hoang dã. Trong tiếng Ả Rập của Andalucía, BARRI dần được dùng để chỉ những vùng phía ngoài, ít văn minh hơn của thành phố này; vì thế từ BARRIO trong tiếng Tây Ban Nha có nghĩa “khu dân cư”, và từ này được tiếng Anh Mỹ mượn.

BURQAʿ hay BURQUʿ - áo dài trùm kín mặt và đầu burka. Bắt nguồn từ động từ BARQAʿA, nghĩa là “che, giấu”.

BURTUQĀL - quả cam. Từ này xuất phát từ cái tên Portugal (Bồ Đào Nha). Xem thêm từ NĀRANJ.

D

DĀR - nhà. Cái tên Dar-es-Salaam nghĩa là “ngôi nhà của bình yên”.

ḎIMMIYY - dhimmi, một người không theo Hồi giáo ở một đất nước Hồi giáo. Nghĩa đen là “người được bảo vệ”.

DĪN - đức tin. Xuất hiện trong các tên như Aladdin (ʿALĀʾ AD-DĪN; xem thêm ʿ-L-Y), nghĩa là “tầm cao (hoặc sự cao quý) của đức tin”.

F

FALĀFIL - falafel, một loại bánh dạng viên bột rán. FALĀFIL là dạng số nhiều của FILFIL, “hạt tiêu”, rất có thể được mượn từ một ngôn ngữ Nam Á nào đó đồng thời là nguồn gốc của từ pepper (hạt tiêu) của chúng ta. Tất cả những từ dùng để chỉ falafel và hạt tiêu có thể, về sâu xa, đều có nghĩa “thứ gì đó tròn”.

FALLĀḤ -fellah (nông dân Ai Cập), nông dân.

FAQĪR - người đàn ông nghèo. Một nghĩa chuyên biệt của từ này là “khất sĩ tôn giáo” hoặc “người tu khổ hạnh”.

FATWĀ - fatwa, một ý kiến pháp lý chính thức. Người đưa ý kiến như vậy là một MUFTIN, tức một “mufti”, người có hiểu biết sâu về luật và được phép đưa ra ý kiến pháp lý trong Hồi giáo. Cả hai từ này đều bắt nguồn từ động từ ʾAFTĀ, tức “phát biểu ý kiến”.

FIRDAWS - paradise (thiên đường). Cả từ tiếng Ả Rập lẫn tiếng Anh đều đã vượt qua một quãng đường dài biến đổi kể từ gốc Iran của chúng, và từ gốc này đã được tái thiết thành PARIDAIĴAH, nghĩa là “bức tường bao thành vòng tròn” hoặc “không gian được bao bởi bức tường vòng tròn”.

G

ḠARBALA - màng lọc. Thông qua từ Latinh thời Trung cổ (GARBELLARE) và tiếng Anglo-Norman (GARBELER), từ Ả Rập này đã tạo ra từ garbleࣺ ngày nay có nghĩa “cắt xén, làm sai lệch (thông tin)”, nhưng trước đây nghĩa là “sàng lọc, đặc biệt là sàng lọc gia vị”.

ḠAZĀL - gazelle (linh dương).

Ḡ-R-B (gốc) - đi xuống, ra đi. Phía Tây, nơi mặt trời đi xuống, được gọi là AL-ḠARB. Đây là gốc của cái tên Algarve, trong tiếng Bồ Đào Nha, cũng như Maghreb (MAḠRIB), cực phía Tây của thế giới Hồi giáo. Quảng trường Trafalgar được đặt theo tên của một nơi ở Tây Ban Nha, có tên Ả Rập là ṬARAF AL-ḠARB, nghĩa là “mũi phía Tây”.

ḠŪL - ghoul (quỷ ăn thịt), quỷ.

H

ḤAJJ - hajj, chuyến hành hương. Một ḤAJJIYY, tiếng Anh là hajji, là một người đã hoàn thành nhiệm vụ Hồi giáo này (xem dưới mục -IYY).

ḤALĀL - halal, nghĩa là được phép làm, đặc biệt theo những phong tục Hồi giáo.

ḤALAWA - halva, một loại bánh kẹo được làm từ tương vừng. Bắt nguồn từ tính từ ḤULW hoặc ḤALW, nghĩa là “ngọt”.

ḤAMMĀM - bể tắm hoặc nhà tắm. Trong tiếng Anh, hamam kiểu Thổ Nhĩ Kỳ, với một chữ m, được dùng để chỉ nhà tắm kiểu Thổ Nhĩ Kỳ. Hammam kiểu Ả Rập, với hai chữ m, là nhà tắm kiểu nguyên gốc; nó bắt nguồn từ gốc Ḥ-M-M nghĩa là “làm nóng”.

HARĪSA - harissa, một hỗn hợp gia vị. Một thuật ngữ trong nấu ăn, xuất phát từ tiếng Ả Rập Tunisia, từ một động từ nghĩa là “nghiền nát”.

ḤASIS - cỏ, thảo dược khô; còn có nghĩa là hashish (một loại thuốc làm từ cần sa). Theo truyền thống, từ assassin (sát thủ) vẫn được người ta liên hệ với ḤAŠŠĀŠĪN, “những người dùng hashish”; hoặc theo cách giải thích khác, nó có thể bắt nguồn từ ʾASĀSIYYŪN, nghĩa là “những người trung thành tuyệt đối với những nguyên tắc cơ bản (trong tôn giáo)”.

Ḥ-B-B (gốc) - liên quan tới tình yêu và các hạt giống. Cái tên ḤABĪB (Habib) nghĩa là “rất được yêu”. ABŪ ḤIBĀB (“cây baobab”) nghĩa là “cha của các hạt giống”.

ḤIJAB - hijab, loại khăn trùm đầu của phụ nữ Hồi giáo. Xuất phát từ một gốc dùng để chỉ sự che giấu.

Ḥ-K-M (gốc) - trí tuệ thông thái, sự phán xét, sự cai trị. Các hakim ở Nam Á, những người hành nghề y truyền thống, có được danh hiệu đó từ từ Ả Rập này. Hakim (“thông thái, người cai trị”) và Abdul Hakim (“người hầu, người phụng sự cho [Thượng Đế] thông thái vô biên”) là các tên riêng.

Ḥ-M-D (gốc) - khen ngợi, cảm ơn. Các tên MUḤAMMAD (Muhammad) và MAḤMŪD (Mahmud) đều có nghĩa “được khen ngợi”. ḤAMĪD (‘đáng khen ngợi’) và ḤĀMID (‘người khen ngợi’), đều đã được giản lược thành Hamid trong tiếng Anh, cùng chứa gốc này.

Ḥ-R-M (gốc) - cấm. Ba từ được nhiều người biết đến bắt nguồn từ gốc này: harem (mượn từ tiếng Thổ Nhĩ Kỳ), khu vực trong ngôi nhà nơi tất cả mọi người đàn ông đều bị cấm bước vào ngoại trừ những người họ hàng gần gũi; haram, ngược với halal; và Boko Haram, tổ chức khủng bố Tây Phi phản đối boko, một từ trong tiếng Hausa nghĩa là “giả tạo”, được dùng để nói đến “quá trình Tây hóa” hoặc “giáo dục phương Tây”.

Ḥ-S-N (gốc) - lòng tốt. Tên riêng ḤASAN (Hassan: “ưa nhìn, nam tính, mạnh mẽ”) và dạng giảm nhẹ nghĩa của nó, ḤUSAYN (một từ có rất nhiều cách viết khác nhau trong tiếng Anh) đã biến hóa từ gốc này.

ḤUMMUS - hummus, một món ăn Trung Đông, đậu gà. Hummus và từ KHÚMUS trong tiếng Hebrew đều là các từ mượn từ tiếng Ả Rập. Tên đầy đủ của món này trong tiếng Ả Rập là ḤUMMUṢ BI-ṬAḤĪNA, “đậu gà với tahini” (xem ṬAḤĪNA).

ḤŪRIYYA - houri (các trinh nữ hộ tống những người Hồi giáo tới thiên đường). Đây, là một thuật ngữ lắt léo. Kinh Koran đề cập đến các houri một vài lần với hình ảnh những phụ nữ đẹp có đôi mắt to, nhưng câu chuyện về 72 trinh nữ về sau mới xuất hiện, và nghe nói là nguồn gốc của từ này. Từ “whore (đĩ)” trong tiếng Anh không liên quan tới từ này.

I

IḴTĀRA - chọn. Loại len “lựa chọn nhất” là MUḴAYYAR, thông qua tiếng Ý và tiếng Pháp đã tạo ra từ mocayre trong tiếng Anh, sau này đổi thành mohair (sợi làm từ lông dê Angora). Người được chọn làm thủ lĩnh của một làng là muḵtār.

INTIFĀḌA - rũ bỏ, nổi dậy. Từ gốc N-F-D, nghĩa là “rũ, lắc”.

-IYY - hậu tố tạo ra các tính từ và danh từ, chỉ một mối quan hệ được đề cập đến trong từ đứng đầu. Một trong những cách phổ biến để dùng hậu tố này là trong các quốc tịch, ví dụ YAMANIYY (người Yemen) và ʿTRĀQIYY (người Iraq).

J

JAMAL - camel (lạc đà). Một từ xuất phát từ tiếng Ả Rập hoặc một ngôn ngữ Semit nào đó, đến với tiếng Anh thông qua tiếng Hy Lạp, tiếng Latinh và tiếng Pháp. Được cho là bắt nguồn từ gốc J-M-L nghĩa là “vẻ đẹp”, và cũng từ gốc này các cái tên Jamila (JAMĪLA) và Jamal (jamāl) ra đời, nhưng khả năng mối liên hệ này tồn tại là rất thấp.

JARRA - bình đất. Từ jar (cái bình) ngày nay của chúng ta có nguồn gốc Ả Rập, bất ngờ nhưng đã được khẳng định một cách vững chắc, với cầu nối là tiếng Pháp.

J-B-R (gốc) - (phục hồi) sức mạnh. AL-JABR, nghĩa là “bố trí xương”, thông qua tựa đề của một cuốn sách có sức ảnh hưỏng mạnh đã cho chúng ta từ algebra (đại số). (Cuốn sách này được viết bởi một học giả người Ba Tư có tên AL-KHWĀRIZMĪ, mà tên của ông khi đã Latinh hóa, ALGORITMI, đã cho chúng ta từ algorithm (thuật toán).) Cái tên Gabriel (tiếng Ả Rập: JIBR(Āʾ) ĪL) nghĩa là “Thượng Đế là sức mạnh của tôi”.

J-H-D (gốc) - vật lộn, lao động nặng. Một từ xuất phát từ gốc này là JIHĀD, nghĩa là “nỗ lực, vật lộn”, còn mang cả nghĩa “thánh chiến”, nhưng không chỉ giới hạn trong nghĩa này. Những người tham gia vào một cuộc tranh đấu được là MUJĀHIDĪN.

JUBBA - quần áo ngoài, jubbah, jibba (các loại quần áo Ả Rập). Từ này đã cho tiếng Pháp từ phổ thông dùng để chỉ “váy ngắn”, JUPE, cũng được dùng trong tiếng Anh để chỉ một loại váy ngắn hoặc áo khoác đặc thù. Nó cũng có thể, thông qua một mối liên kết ngoằn ngoèo nào đó theo đường biển, là gốc của từ jumper tức “áo chui đầu”.

J-Z-R (gốc) - cắt đứt. Đài truyền hình Al Jazeera và đất nước Algeria đều được đặt tên theo AL-JAZĪRA, “hòn đảo”.

K

KAʿBA - Kaaba, khối lập phương. Kaaba hay “khối lập phương” ở Mecca là nơi linh thiêng nhất của Hồi giáo và là một trong những điểm đến của HAJJ (cuộc hành hương).

KABĀB - kebab (một món ăn sử dụng thịt nưóng). Có liên hệ với một gốc mang nghĩa “nương”. Dạng tiếng Anh của từ này chịu ảnh hưỏng từ KEBAP trong tiếng Thổ Nhĩ Kỳ.

KĀFIR - người không tin. Nghĩa gốc của từ này là “người che giấu”, ví dụ như che giấu sự thật. Người ta vẫn còn tranh luận xem nghĩa của từ này có bao gồm những người Do Thái và Cơ Đốc giáo, tức những ʾAHL AL-KITĀB khác hay “dân tộc của Sách”.

K-B-R (gốc) - to hoặc vĩ đại. Nó trở nên được nhiều người biết đến do câu ALLAHU AKBAR “Thượng Đế là đấng tối cao”, theo truyền thống là một cách đơn giản để thể hiện lòng biết ơn, không khác câu “tạ ơn Chúa”.

KĪMIYĀʾ - chemistry (hóa học). Nó là gốc của cả từ chemistry (hóa học) và alchemy (giả kim thuật, với mạo từ AL) trong tiếng Anh. Người Ả Rập mượn từ này từ KHUMEÍA trong tiếng Hy Lạp.

K-L-F (gốc) - thay đổi, bước chuyển giao. Từ caliph (ḴALĪFA) là “người kế nhiệm” thay mặt cho Muhammad lãnh đạo của các tín đồ.

K-T-B (gốc) - viết. Một trong những gốc tiếng Ả Rập và Semit nổi tiếng nhất, mặc dù không một từ nào xuất phát từ gốc này nổi tiếng được như thế trong tiếng Anh. ʾAHL AL-KITĀB là “dân tộc của Sách” (xem KĀFIR). Một maktab trong tiếng Anh chỉ một trường học truyền thống của Hồi giáo, nơi trẻ em chủ yếu học đọc kinh Koran; trong tiếng Ả Rập, nghĩa của từ này đã chuyển thành “văn phòng”. Từ MAKTŪB, nghĩa là “đã định sẵn, đã an bài theo số phận” khi là một tính từ và “định mệnh” khi là một danh từ, thường được viện dẫn trong tiếng Anh ở dạng maktub để thể hiện sự chấp nhận số phận.

KUḤL - antimon; phấn côn. Một loại bột đen, được sử dụng làm phấn trang điểm mắt. Từ này cũng có thể là gốc của từ alcohol (cồn), nhưng điều này vẫn còn gây tranh cãi.

ḴURŠŪF - artichoke (actisô). Tiếng Tây Ban Nha giữ mạo từ AL và biến đổi cả từ thành ALCA(R) CHOFA, những người Ý thời Trung Cổ chuyển nó thành ARCICIOFFO, những người Lombard ở miền Bắc nước Ý lại thích dùng từ ARTICIÒC, và cái tên đã bị đọc chệch nham nhở này đã đến với tiếng Anh.

L

LAYMŪN - lemon (quả chanh vàng). Bắt nguồn từ limu trong tiếng Ba Tư, và có thể tiếng Ba Tư trước đó đã mượn từ này từ một ngôn ngữ có liên hệ với tiếng Mã Lai.

LĪLAK - lilac (một màu tím hồng nhạt). Bắt nguồn từ NĪLĀ trong tiếng Phạn, nghĩa là “xanh lam tối”. Từ gốc này, từ này đã chu du qua tiếng Ba Tư, tiếng Ả Rập và tiếng Pháp để đến tiếng Anh.

M

M - tiền tố chỉ “địa điểm”. Một MASJID là một “nơi làm lễ lạy”; các ngôn ngữ châu Âu đã siêu biến từ này thành mosque (hay Moschee, mezquita, vân vân, nghĩa là nhà thờ Hồi giáo).

MADĪNA - thị trấn, thành phố. Trong tiếng Anh, medina chỉ phần cũ hơn của một thị trấn Bắc Phi. Vì người Ả Rập, theo truyền thống, không có thị trấn, từ này đã được mượn từ tiếng Aram.

MADRASA - trường học. Từ tiếng Ả Rập, không giống từ mượn trong tiếng Anh madrasah, chỉ bất cứ loại trường học nào chứ không chỉ giới hạn trong trường học tôn giáo. Nó dựa trên gốc D-S-R, nghĩa là “học, nghiên cứu”.

MAḴZAN - nhà kho, nơi để lưu trữ. Dạng số nhiều MAḴĀZIN, thông qua tiếng Ý và tiếng Pháp, đã tạo ra từ magazine (tạp chí), vốn có nghĩa là một nhà kho quân dụng, sau này là một “nhà kho” chứa thông tin, và vì thế mang nghĩa “tạp chí”.

MASĪH - được xức dầu. Đây là từ tiếng Ả Rập, cùng gốc với từ MĀŠÎAḤ trong tiếng Hebrew, chính là từ đã cho chúng ta messiah (Đấng cứu thế). Trong tiếng Ả Rập, Cơ Đốc giáo được gọi là MASĪḤIYYAH, “Messianism” tức “đức tin vào sự xuất hiện của Đấng cứu thế”.

MASSA - cảm nhận, chạm. Những người Pháp du hành về phía Đông đã bổ sung một đuôi tiếng Pháp vào từ tiếng Ả Rập này, và cho thế giới từ MASSAGE.

MIQRAM; MIQRAMA - tấm trải trang trí giường, tấm vải. Thông qua tiếng Thổ Nhĩ Kỳ, từ này đã tạo ra một từ tiếng Pháp phổ biến ngày nay, macramé : một kỹ thuật thắt nút để sản xuất vải trang trí, được cho là có nguồn gốc Ả Rập.

M-L-K - cai trị, sở hữu. Vì thế có MALIK(A): vua, hoàng hậu. Từ mameluke chỉ “nô lệ (người châu Âu)” xuất phát từ MAMLŪK trong tiếng Ả Rập. Một vài nhà cai trị Hồi giáo có gốc gác nô lệ gọi đế quốc hay triều đại của họ là Mamluk.

MU— tiền tố phân từ, dạng chủ động (như trong “đang làm”) hoặc bị động (như trong “đã được làm”). Chủ động: một mujahideen là một chiến binh, một Muslim là một người có đức tin Hồi giáo, một mufti đưa ra những ý kiến chính thức, tức những fatwa. Bị động: các tên riêng Mustafa và Mukhtar đều có nghĩa “người được lựa chọn” và MUḤAMMAD là “người được ca ngợi”.

N

NĀʾIB - phó. Dạng số nhiều NUWWĀB được tiếng Ba Tư mượn, sau đó được du nhập vào tiếng Hindustan và ở dạng NAVĀB, ở đây nó được dùng để chỉ một người cai trị người Ấn Độ thuộc đế chế Mughal, được phiên âm/ký âm thành nawab hoặc nabob trong tiếng Anh.

NĀRANJ - cam (orange) đắng. Từ lang thang khắp nơi này rất có thể đã bắt đầu ở một ngôn ngữ Dravida nào đó, đi qua tiếng Phạn, tiếng Ba Tư, tiếng Ả Rập và tiếng Tây Ban Nha trước khi mất đi chữ n ở đầu khi đến tiếng Pháp, tại đó UNE NORANGE (“một quả cam”) được dịch lại thành UNE ORANGE.

NAẒIR - phần đầu tiên của thuật ngữ hình học NAẒIR AS-SAMT “cực đối của thiên đỉnh” (xem mục từ SAMT bên dưới) đã tạo ra từ NADIR trong tiếng Latinh Trung Cổ, sau đó tiếng Anh tiếp nhận từ này, nghĩa là “thời điểm tồi tệ nhất”.

Q

QĀʿIDA - nền móng, căn cứ (quân sự). Tên của tổ chức khủng bố Al-Qaeda có nghĩa là Căn cứ. Ở dạng số nhiều, QAWĀʿID, từ này mang nghĩa “ngữ pháp”.

QĀḌIN - người phán xử, quan tòa. Ở dạng qadi, từ này được dùng trong tiếng Anh để chỉ một quan tòa trong bối cảnh Hồi giáo. Từ ALCALDE (thị trưởng) trong tiếng Tây Ban Nha cũng bắt nguồn từ gốc này.

QAHWA - coffee (cà phê). Từ tiếng Ả Rập này đã tới tiếng Anh thông qua tiếng Thổ Nhĩ Kỳ, tiếng Ý và tiếng Hà Lan.

QALIY - tro. Dựa trên động từ QALĀ, mang nghĩa “nướng, rán”. Với mạo từ AL, từ này đã cho chúng ta alkali (chất kiềm). QALIY là “tro” của một loài cây nhiều chất kiềm.

QAṢR - lâu đài. Một alcazar / al-KA-sar/ là một lâu đài của người Moor ở Tây Ban Nha, trực tiếp bắt nguồn từ AL-QAṢR. QAṢR được mượn từ tiếng Latinh, và trong ngôn ngữ này CASTRUM nghĩa là “lâu đài”. Thông qua tiếng Pháp, từ này đã cho chúng ta từ CASTLE và CHÂTEAU (đều có nghĩa “lâu đài”).

QĪRĀṬ - carat (đơn vị đo độ tinh khiết của vàng hoặc đơn vị đo khối lượng của đá quý). Từ tiếng Anh này được mượn, thông qua tiếng Pháp và tiếng Ý, từ tiếng Ả Rập, ngôn ngữ đã mượn từ này từ tiếng Hy Lạp, ở đó nó mang nghĩa “hạt giống cây carob”.

QĪṮĀRA - guitar (đàn guitar), vẫn chưa rõ từ này đã du ngoạn thế nào từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác. Tất cả các dạng của từ này đều có thể được truy về tiếng Hy Lạp (KITHÁRĒ), và ngôn ngữ này có vẻ đã mượn từ một ngôn ngữ địa phương không rõ tên nào đó. Nhạc cụ dây zither và cittern cũng bắt nguồn từ gốc này.

QIṬṬ - mèo, mèo đực. Nhiều ngôn ngữ ở châu Âu, Trung Đông và Bắc Phi có các từ tương tự để chỉ “mèo”. Vì họ nhà mèo được thuần hóa ở Ai Cập trước tiên, rất có thể nguồn gốc của từ này là một ngôn ngữ được sử dụng ở vùng này.

QUBBA - mái vòm. Với mạo từ AL, nó đã tạo ra từ alcove để chỉ “một vùng lõm vào từ một phòng lớn hơn”. Vòm Đá thiêng trên Núi Đền ở Jerusalem được gọi là QUBBAT AL-SAKHRAH. Tiếng Ả Rập mượn từ QUBBA từ tiếng Ba Tư.

QURʾĀN - đọc thuộc lòng; kinh Koran.

QUṬN - cotton. Từ tiếng Ả Rập này đã tới tiếng Anh thông qua tiếng Ý và tiếng Pháp.

R

R-ʾ-S (gốc) - đứng đầu. Từ RAʾĪS chỉ “đầu, trưởng” đã cho tiếng Anh từ reis hoặc rais để chỉ “thủ lĩnh” hoặc “thuyền trưởng” trong các bối cảnh Trung Đông. Nhà thám hiểm Piri Reis có thể là người nổi tiếng nhất trong số đó.

RĀḤA - khuây khỏa, không gian rộng rãi, lòng bàn tay. Một racket /racquet (vợt tennis hoặc vợt cầu lông) là một thiết bị để khuếch đại lòng bàn tay.

RAMAḌĀN - Ramadan. Tháng ăn chay.

RIBĀṬ - nút buộc, mối ràng buộc, đồn biên phòng, và sau này chỉ các tu viện nhỏ. Từ ribat đôi khi được sử dụng trong tiếng Anh để chỉ một đồn quân sự biên phòng trong thế giới Ả Rập. Một MURĀBIṬ là một người sống ở RIBĀṬ, một người lính hoặc một người tu khổ hạnh ẩn dật, và từ này đã cho chúng ta từ marabout, nghĩa là “thánh nhân hoặc người thần bí theo Hồi giáo”.

RIZMA - bó, gói. Thông qua từ RESMA trong tiếng Tây Ban Nha và từ RAIME trong tiếng Pháp cổ, từ này đã tạo ra từ ream, tức một bó hoặc một gói giấy.

S

SĀFARA - du ngoạn. Từ safari trong tiếng Anh bắt nguồn từ SAFARI trong tiếng Swahili, một từ có gốc Ả Rập.

ṢĀḤIB - người đồng hành. Thông qua tiếng Ba Tư, nó tới tiếng Hindustan, nơi nó trở thành một kính ngữ để chỉ nam giới châu Âu. Âm tiết đầu tiên của dạng giống cái, memsahib, bắt nguồn từ ma’am (cách trang trọng để gọi một phụ nữ) trong tiếng Anh.

SĀḤIL - bờ biển. Dạng số ít đã cho chúng ta cái tên Sahel, “bờ biển” hay rìa của sa mạc Sahara. Dạng số nhiều SAWĀḤIL là gốc của cái tên Bờ biển Swahili, vùng ven biển của Kenya, Tanzania và Bắc Mozambique, nơi khởi nguyên của tiếng Swahili.

ṢAḤRĀʾ - sa mạc, Sahara. Tên tiếng Anh xuất phát từ dạng số nhiều trong tiếng Ả Rập, ṢAḤĀRĀ.

SALAF - (những) người tiền nhiệm, (những) tổ tiên. Salafism là một phong trào lấy Hồi giáo thuở sơ khai làm lý tưởng.

SAMT - con đường. Tiếng Latinh Trung Cổ đã làm nó sai lạc thành CENIT, từ đã cho chúng ta từ ZENITH (thiên đỉnh).

ŠARIʿA - con đường; sharia. Sharia là một con đường cụ thể, mang tính ẩn dụ.

ŠARĪF - cao quý. Một sharif hay shareef là một người có dòng dõi cao quý.

ŠĀŠ - muslin, vải trắng. Đây là nguồn gốc của từ sash (khăn thắt lưng).

ŠAYḴ - sheik (trưởng thôn Ả Rập). Từ này có liên hệ với một từ chỉ “người đang lão hóa, ngày càng già”, giống các từ tiếng Anh aiderman (ủy viên hội đồng thành phố, hãy so với old (già) và elder (người già)) và senator (thượng nghị sĩ, hãy so với senior (cao tuổi, cao cấp hơn) và senile (suy yếu do tuổi già)).

ṢIFR - số không. Nghĩa gốc của ṢIFR là “trống rỗng”. Người Ả Rập đã sử dụng từ này để dịch từ ŚŪNYA của tiếng Phạn, một từ ban đầu cũng có nghĩa “trống rỗng” và sau đó được mở rộng sang khái niệm “số không” (thông qua từ ZEPHIRUM trong tiếng Latinh). ṢIFR cũng tạo ra từ CYFRE trong tiếng Pháp cổ, từ sau đó đã trở thành CIPHER (hay CYPHER, nghĩa là “số không” hoặc “mật mã”) trong tiếng Anh.

SIKKA - đồng xu. Tiếng Ý đã mượn từ này ở dạng ZECCA và chuyển nó thành ZECCHINO có nghĩa nhẹ hơn, tiếp đó từ này được tiếng Pháp rồi tới tiếng Anh tiếp nhận ở dạng seguin (chiến thắng).

S-L-M (gốc) - an toàn, an bình; quy phục. Cho đến nay, đây là một gốc tạo ra rất nhiều từ và tên được nhiều người biết đến ở phương Tây. Các từ dựa trên nó bao gồm SALĀM nghĩa là “an bình” (như trong DAR-ES-SALAAM, “ngôi nhà an bình” và câu chào AS-SALĀMUʿALAYKUM, “cầu cho bạn luôn an bình”), ʿISLĀM, nghĩa là “Hồi giáo, sự quy phục (Thượng Đế)”, và MUSLIM, nghĩa là “người quy phục (Thượng Đế)”.

Š-R-B - uống. Từ ŠARĀB (một món đồ uống) đã để lại vài dấu vết trong tiếng Anh: syrup (xirô), sorbet (một loại kem hoa quả), sherbet (một loại thức uống lạnh làm từ nước trái cây).

Š-R-Q (gốc) - mọc (mặt trời); phía Đông. ŠARQIYY, nghĩa là “gió Đông”, thông qua SHORUQ, một thể khác của từ này trong một phương ngữ, cho tới từ SCIROCCO trong tiếng Ý, đã tạo ra từ gió sa mạc sirocco. ŠARQIYY cũng rất có thể là nguồn gốc của từ SARAKENOS trong tiếng Hy Lạp, mà sau đó đã trở thành Saracens (một từ được các tác giả Cơ Đốc giáo thời Trung Cổ dùng để chỉ người Ả Rập và người Hồi giáo).

ṢŪF - len. Tính từ ṢŪFIYY mang cả hai nghĩa “làm từ len” và Sufi (“người Hồi giáo Sufi”); các Sufi mặc đồ len thay vì đồ lụa.

ṢUFFA - băng ghế đá, sofa. Từ này đã du ngoạn từ tiếng Aram tới tiếng Ả Rập và sau đó tới tiếng Pháp và tiếng Anh.

SUKKA -sugar (đường). Thêm một từ nữa đến với chúng ta theo con đường đã được nhiều từ đi theo: từ tiếng Phạn (trong đó từ ŚÁRKARĀ, nghĩa là “sạn” hoặc “sỏi” được dùng để chỉ những đồ ngọt) qua tiếng Ba Tư rồi tới tiếng Ả Rập, và tiếp đến qua tiếng Ý, tiếng Latinh Trung cổ và tiếng Pháp để tới tiếng Anh. Tiếng Tây Ban Nha và tiếng Bồ Đào Nha đã duy trì mạo từ tiếng Ả Rập để tạo ra các từ: AZÚCAR, AÇÚCAR.

SŪQ - thị trường. Được phiên thành souq hay souk trong tiếng Anh.

T

ṬAḤINA - tahini, tương vừng. Bắt nguồn từ gốc Ṭ-Ḥ-N, nghĩa là “xay, nghiền”.

TĀJ - vương miện. Được biết đến nhiều nhất từ TĀJ MAHAL, một cái tên trong tiếng Hindustan, nghĩa là “vương miện của các cung điện”. MAHAL cũng bắt nguồn từ tiếng Ả Rập: MAḤALL nghĩa là “nơi” hoặc “nơi cư trú”.

ṬĀLIB - người tìm kiếm, người học. Taliban là dạng số nhiều, không phải trong tiếng Ả Rập mà trong tiếng Pashto, một trong hai ngôn ngữ chủ đạo của Afghanistan.

TAMR HINDIYY - tamarind (quả me). Tên tiếng Ả Rập có nghĩa đen là “quả chà là Ấn Độ”.

ṬARAḤA - ném. Trong tiếng Ả Rập, “nơi thứ gì đó được ném” là MAṬRAḤ, thông qua tiếng Pháp cổ đã trở thành mattress (tấm đệm). “Thứ bị ném đi” là ṬARḤA, thông qua tiếng Ý và tiếng Pháp đã trở thành tare, tức khối lượng phần rỗng của một vật chứa, như trong công thức “tổng khối lượng = khối lượng tịnh + khối lượng bì”.

ṬŪB - gạch. Với mạo từ AL, được đồng hóa vào phụ âm đầu tiên của danh từ này, từ này đã tạo ra từ ADOBE trong tiếng Tây Ban Nha, nghĩa là “gạch phơi nắng”. Từ này đã trở thành một phần của từ vựng tiếng Anh. Ở California, tồn tại một Rạch Adobe, cái tên được dùng để đặt cho một công ty phần mềm nổi tiếng. Tiếng Ả Rập mượn từ này từ tiếng Copt, ngôn ngữ trước đây của tiếng Ai Cập.

ṬŪFĀN - bão. Một từ địa phương, cũng tồn tại trong tiếng Ba Tư và tiếng Hindustan, được tiếng Anh mượn và biến thành typhoon (bão lốc xoáy to). Gốc nguyên thủy của nó có thể là từ tiếng Trung.

W

WĀDIN - thung lũng, lòng sông. Người ta có thể nhận ra thể WĀDĪ của từ này trong tên tiếng Tây Ban Nha của nhiều con sông, chẳng hạn như Guadalquivir. Trong tiếng Anh, một wadi là một lòng sông đã khô, thỉnh thoảng được đổ đầy nước bởi một cơn lũ chớp nhoáng.

WAZĪR - người giúp đỡ, bộ trưởng. Thông qua từ VEZIR trong tiếng Thổ Nhĩ Kỳ và rất có thể một trong những ngôn ngữ Romance, từ này đã trở thành từ vizier trong tiếng Anh, dùng để chỉ một công chức cấp cao trong đế quốc Ottoman.

Y

YĀSAMĪN - jasmine (hoa nhài). Tiếng Pháp mượn được từ jasmin từ tiếng Ả Rập, tiếng Ả Rập mượn từ tiếng Ba Tư.

Z

ZAʿFARĀN - saffron (nghệ tây). Từ tiếng Ả Rập này, có thể có gốc tiếng Ba Tư, đã đến với tiếng Anh thông qua tiếng Latinh Trung Cổ và tiếng Pháp.

ZAHR - hoa, súc sắc. Từ hazard (mối nguy) trong tiếng Anh, mà nghĩa ban đầu là “trò chơi may rủi”, thông qua tiếng Pháp, bắt nguồn từ AZAR trong tiếng Tây Ban Nha (giờ đây mang nghĩa “may rủi, xui xẻo”, nhưng ban đầu cũng mang nghĩa “trò chơi may rủi”), và từ này bắt nguồn từ một danh từ tiếng Ả Rập, cùng với mạo từ của nó: AZ-ZAHR. Mối liên hệ về ngữ nghĩa nằm ở chỗ: mặt may mắn của súc sắc có một bông hoa.

ZARĀFA - giraffe (hươu cao cổ). Tiếng Anh mượn nó từ tiếng Pháp, tiếng Pháp mượn từ tiếng Ả Rập.

CHỮ CÁI KHÁC, RÁC VẶT KHÁC

Quá đủ với từ vựng rồi. Còn những khía cạnh quan trọng khác của ngôn ngữ thì sao: phát âm, ngữ pháp và bộ ký tự?

Chúng ta đã thấy ở chương trước rằng abjad trong tiếng Ả Rập và bảng chữ cái Latinh có chung nguồn gốc. Nhưng điều đó chẳng có tác dụng mấy khi học đọc và viết tiếng Ả Rập. Xét một cách tích cực nhất, bộ ký tự của ngôn ngữ này có một lượng chữ vẫn nằm trong khả năng xoay xở của người học, đại khái không khó xoay xở hơn chữ Latinh và chữ Kirin. Điều này khiến ký tự Ả Rập dễ học hơn các bộ ký tự Brahmic và dễ học hơn nhiều so với ký tự tiếng Trung và ký tự tiếng Nhật. Đồng thời, không giống trong tiếng Trung và tiếng Việt, điểm bắt đầu và kết thúc của một từ thường rõ ràng.

Về mặt âm vị, tất cả các biến thể của tiếng Ả Rập khá khác các ngôn ngữ châu Âu. Nhưng nó lại không có thanh điệu, không có các cụm phụ âm phức tạp, và có ít nguyên âm. Việc phát âm chính xác tiếng Ả Rập không hẳn dễ dàng, bất kể là tiếng Ả Rập chuẩn tắc hay bất cứ “phương ngữ” nào, nhưng việc đó cũng không đến nỗi đặc biệt khó.

Ngữ pháp, một lần nữa, về nhiều mặt khác với ngữ pháp tiếng Anh và ngữ pháp của các ngôn ngữ khác cùng nhóm. Nhưng dù không có liên hệ với các ngôn ngữ châu Âu (ngoại trừ tiếng Malta), tiếng Ả Rập và các ngôn ngữ này vẫn có ít nhất hai đặc điểm chung, hai đặc điểm không hề phổ biến. Thứ nhất, nó có mạo từ xác định - AL. Và thứ hai, nó có một hệ thống giống, về cơ bản vẫn dựa trên giới tính sinh học. Nói cách khác, tất cả các danh từ nằm trong một nhóm được gán nhân “đực” hoặc “cái”, thay vì, ví dụ, người, động vật, cỏ cây và khoáng vật. Hệ thống giống ngữ pháp dựa trên giới tính như vậy thường xuất hiện trong cả ngữ hệ Ấn-Âu lẫn ngữ hệ Phi-Á, trong đó có các ngôn ngữ Semit. Tuy nhiên, ở các ngôn ngữ khác, các hệ thống giống ngữ pháp dựa trên cơ sở khác hoặc hoàn toàn không tồn tại.

Cuối cùng, đừng quên rằng nhóm German của chúng ta cũng có đặc điểm ngữ pháp nổi bật nhất của các ngôn ngữ Semit. Tiếng Ả Rập tạo ra nhiều từ dựa trên các gốc, bằng cách chèn các nguyên âm khác nhau (cũng như đính chúng vào các phụ âm), và tiếng Anh cũng vậy: chúng ta có thể giả định một gốc tiếng Anh K-N-W, một gốc tạo ra các từ như know (biết), knew (know ở thể quá khứ), known (know ở thể phân từ quá khứ), knowledge (hiểu biết) và unbeknownst (xảy ra khi ai đó không biết); hoặc một gốc S-NG để tạo ra sing (hát), sang (sing ở thể quá khứ), sung (sing ở thể phân từ quá khứ), unsung (thầm lặng, không được ca ngợi), song (bài hát), singer (ca sĩ), vân vân. Tất nhiên tôi phải thừa nhận rằng cách nói này có phần khuếch đại vấn đề, bởi hệ thống của tiếng Anh (và các ngôn ngữ German) có tính hệ thống và độ bao trùm thấp hơn như thế nhiều. Tuy nhiên, vì kiểu kiến tạo từ này không phải là phổ biến trên toàn thế giới, nên sự tương đồng giữa tiếng Anh và tiếng Ả Rập thực sự là điều khác thường, đáng để chú ý. Thật vậy, một số nhà ngôn ngữ học đã táo bạo lập luận rằng từ thời tiền sử những tộc người Semit hẳn đã gây ảnh hưởng mạnh lên các ngôn ngữ German (người Phoenicia, những người hay lênh đênh trên biển, sẽ là ứng viên phù hợp cho giả thuyết này).

Dù thế nào, bất chấp tất cả những từ ngữ mượn lẫn nhau và những điểm tương đồng nhỏ, vẫn không thể trốn tránh thực tế rằng tiếng Ả Rập (ngữ chi Semit, ngữ hệ Phi-Á) rất khác tiếng Anh (ngữ chi German, ngữ hệ Ấn-Âu). Khác nhiều đến mức khi các nhà ngôn ngữ học cố gắng nhóm các ngữ hệ quan trọng vào một siêu ngữ hệ lớn hơn - một nỗ lực chứa đầy khó khăn và vì thế đa số người né tránh việc này - họ thường không đặt Ấn-Âu và Phi-Á gần nhau.

Khi, vào thế kỷ 17 và 18, Hồi giáo tới sống bên cạnh Cơ Đốc giáo châu Âu, những nền văn hóa của những người hàng xóm mới của nhau này, theo những khía cạnh nào đó, không quá khác biệt như cả hai thế giới tôn giáo này vẫn nghĩ. Vì các tôn giáo của họ bắt nguồn từ Trung Đông, họ có chung nhiều câu chuyện cổ xưa, có chung đa số những nhà tiên tri trong các thánh kinh, và có chung đức tin hiếm thấy dành cho một Thượng Đế tối cao duy nhất. Và các ngôn ngữ? Ngay cả ở khía cạnh này, người ta cũng có thể tìm thấy những điểm tương đồng và sự tiếp xúc, như Từ điển hàm súc của chúng ta đã cho thấy, đã dẫn đến sự ảnh hưởng lẫn nhau. Tiếng Ả Rập hoàn toàn không phải một ngôn ngữ xa lạ.

4 Tiếng Hindi-Urdu

हिन्दी
hindi

اُردُو
urdu

550 triệu người sử dụng

Ước tính có 325 triệu người nói tiếng Hindi-Urdu bản ngữ và 225 triệu người nói ngôn ngữ này như ngôn ngữ thứ hai, tuy nhiên ta sẽ thu được những con số lớn hơn nhiều nếu các ngôn ngữ có liên quan được tính là phương ngữ. Tiếng Hindi được sử dụng ở những vùng lớn thuộc Bắc và Trung Ấn; tiếng Urdu được sử dụng ở Pakistan, hầu như với vai trò ngôn ngữ thứ hai, và được sử dụng bởi những người Hồi giáo ở Bắc và Trung Ấn. Hàng triệu người Ấn Độ và Pakistan sống ở Vương quốc Liên hiệp Anh và Bắc Ireland, Hoa Kỳ và bán đảo Ả Rập, nhưng tiếng Hindi-Urdu không phải lúc nào cũng là ngôn ngữ chính của họ.

TỰ ĐỊNH DANH हिन्दी (Hindi) hoặc اُردُو (Urdu).

TÊN KHÁC Tiếng Hindustan; trước đây cũng được gọi là tiếng Hindavi hoặc tiếng Delhavi.

NGỮ HỆ Tiếng Hindi-Urdu thuộc ngữ chi Ấn-Aryan của ngữ hệ Ấn-Âu.

BỘ KÝ TỰ Lựa chọn hệ chữ viết đã trở thành một trong những điểm khác biệt có tính quyết định giữa tiếng Hindi và tiếng Urdu, tiếng Hindi nhìn chung dùng chữ Devanagari, tiếng Urdu dùng bảng chữ cái Ba Tư-Ả Rập.

NGỮ PHÁP Danh từ có hai giống, hai số (số ít và số nhiều) và thường có hai cách ngữ pháp (hiếm khi có ba). Các tính từ hợp giống và hợp số theo danh từ, nhưng theo một cách rất hạn chế. Các đại từ thường không định rõ giống, nhưng có phân biệt hai mức khoảng cách khác nhau (như this và that trong tiếng Anh) và hai hoặc đôi khi ba bậc lịch sự. Hệ thống động từ, giống hệ thống trong tiếng Anh, có một lượng đáng kể các thì và thể nhưng ít dạng khác nhau.

PHÁT ÂM Tiếng Hindi-Urdu có 3 nguyên âm ngắn và 7 nguyên âm dài và không dưới 35 phụ âm, bao gồm một nhóm 8 phụ âm được mượn từ nhóm ngôn ngữ Dravida (trong đó có tiếng Tamil). Trong các từ mượn từ tiếng Ả Rập hoặc tiếng Ba Tư, một số phụ âm bổ sung có thể xuất hiện. Trọng âm thường nằm ở âm tiết áp chót.

TỪ MƯỢN Từ tiếng Ba Tư và tiếng Ả Rập (tiếng Urdu mượn đặc biệt nhiều từ hai nguồn này); tiếng Phạn (tiếng Hindi mượn đặc biệt nhiều từ nguồn này); tiếng Anh (cả tiếng Hindi và tiếng Urdu).

TỪ CHO MƯỢN avatar (bản thể hóa thân), bandana (khăn tay in hoa sặc sỡ), bangle (vòng đeo ở cổ tay và cổ chân), cheetah (báo cheetah), chintz (vải hoa sặc sỡ), chutney (một món ăn hỗn hợp của rau củ, hoa quả, đường, và giấm), coolie (culi, người làm nghề lao động nặng nhọc không cần kỹ năng cao), cot (giường cũi), cushy (dễ ợt), dinghy (xuồng nhỏ), dungaree (vải bò hoặc quần bò), guru (lãnh đạo tôn giáo hoặc một bậc thầy chuyên cho lời khuyên), juggernaut (một lực lượng khủng khiếp, tàn phá tát cả những nơi nó đi qua),jungle (rừng già), loot (cướp bóc, hôi của), pajamas (quần áo ngủ), pundit (học giả, nhà phê bình uyên thâm), purdah (màn che cấm cung, hoặc tục lệ ngăn phụ nữ tiếp xúc với người ngoài), Raj (thời kỳ đế quốc Anh cai trị Ấn Độ), shampoo (dầu gội đầu), shawl (khăn choàng đầu, khăn san), tank (xe tăng, bể nước), thug (kẻ cướp, tên du côn), tom-tom (trống cơm), veranda (hiên nhà có mái che), yoga và yogi (người sống và nghiên cứu triết lý của yoga).

CHỮ LATINH LÊN MẠNG Bảng chữ cái Latinh, một cách bất ngờ, thường được sử dụng cho cả tiếng Hindi và tiếng Urdu: trong các tên phim, trong một số quảng cáo, trong các bản dịch Kinh Thánh, và trên mạng Internet. Đặc biệt, việc sử dụng Internet có thể cho phép thêm nhiều người Ấn Độ và Pakistan nhận ra rằng các ngôn ngữ của họ có ít điểm khác biệt hơn nhiều so với những gì các diễn ngôn chính thống vẫn thể hiện.

Luôn có thứ gì đó chia cắt chúng ta làm hai

Phải chăng tôi đang gian lận khi coi tiếng Hindi và tiếng Urdu là một, thay vì hai ngôn ngữ, trong số 20 ngôn ngữ lớn nhất thế giới? Chúng, không có gì phải nghi ngờ, là một cặp song sinh, không có gì phải bàn cãi về việc đó, nhưng các cặp song sinh bao gồm các cá nhân và nên được đếm riêng. Và tồn tại thực tế rằng người ta không thể dùng lẫn tên của chúng cho nhau. Dù sao người ta cũng không còn làm như vậy. Đừng nói với một người Pakistan rằng người ấy nói tiếng Hindi - không thưa ngài, đó là tiếng Urdu! Đừng nói với một người Ấn Độ rằng người ấy nói tiếng Urdu - thật kinh hãi, thứ tiếng ấy! Trừ phi, bạn vô tình ở giữa những người Ấn Độ theo Hồi giáo và nói tiếng Urdu (có hàng chục triệu người như vậy, một nhóm thiểu số có quy mô đáng kể, ngay cả khi xét theo các tiêu chuẩn của người Ấn Độ), trong trường hợp ấy họ sẽ hài lòng. Nhưng dù kinh hãi hay hài lòng, đa số người Ấn Độ và người Pakistan vẫn sẽ khăng khăng rằng tiếng Hindi và tiếng Urdu khác nhau ở những khía cạnh quan trọng.

Nhưng phát ngôn này vẫn còn có thể được đưa ra bàn luận và thực tế đã được bàn cãi rất nhiều. Không phải cuộc bàn cãi giữa những bình dân, những người sẽ tin vào bất cứ lời sôi nổi nào của nhà diễn thuyết, và cũng không phải giữa những nhà diễn thuyết, những người sẽ tin vào bất cứ lời nào của một nhà ngôn ngữ học hạng ba. Nhưng vẫn có bàn luận, và vì những lý do hợp lý.

Một lý do để đặt nghi vấn cho sự tách biệt giữa tiếng Hindi và tiếng Urdu là thực tế rằng, bên cạnh các tên khác nhau của chúng, chúng có chung một cái tên nữa: tiếng Hindustan. Bạn không còn thường xuyên nghe thấy cái tên này trên tiểu lục địa Ấn Độ, nhưng nó từng rất phổ biến mãi tới giữa thế kỷ 20, và nó vẫn là tên gọi chính được dùng trong cộng đồng những người sử dụng phương ngữ thiểu số, được kế thừa từ gia đình và cộng đồng, ở nơi nào đó, chẳng hạn như ở Fiji và Suriname. Mặc dù nó có thể hầu như đã lỗi thời, nó sẽ vẫn vô cùng hữu ích, vì nó mô tả một hiện thực vẫn tồn tại, mô tả theo cách ít gây nhầm lẫn hơn cái tên gồm hai phần này “Hindi-Urdu”. Ở Pakistan, các bộ phim của Bollywood được ưa chuộng không thua gì so với ở Ấn Độ, bởi các cuộc đối thoại được thực hiện bằng một ngôn ngữ mà nhiều người ở cả hai đất nước đều hiểu được một cách dễ dàng. Trái lại, những người tự cho rằng mình nói tiếng Hindi có thể nhận ra, một cách đầy đủ và không chút khó khăn, vẻ đẹp của những bài hát được cho là viết bằng tiếng Urdu. Bất chấp những quan điểm riêng cứng rắn về vấn đề này, việc xác định xem dân thường ở Ấn Độ tán gẫu bằng tiếng Hindi hay tiếng Urdu nhìn chung là bất khả thi.

Vì thế, xét tất cả các mặt, tôi nghĩ rằng việc bàn luận về hai thứ tiếng này như chỉ một ngôn ngữ là điều hợp lý. Trong cuốn sách của tôi, những người nào có thể giao tiếp tự do với nhau được coi là nói cùng một ngôn ngữ. Sự phân chia chạy xuyên qua tiếng Hindustan mới chỉ diễn ra gần đây, do con người cố ý tạo ra và không ít người hối hận về việc này. Nó giống một rạn nứt, hơn là một sự đứt gãy và, nếu được để yên, nó sẽ dần liền lại. Tuy nhiên, “được để yên” chính là điều mà nó gần như không có chút hy vọng đạt được. Không thể, chừng nào thứ ngôn ngữ hùng biện nhưng không chân thành của chủ nghĩa dân tộc và đường lối chính trị bản sắc vẫn chiến thắng dễ dàng đến như thế trong các cuộc bầu cử ở cả hai phía của đường biên giới.

Vô vàn cuốn sách đã được viết về Sự chia cắt Ấn Độ-Pakistan vào năm 1947, và khá nhiều cuốn viết về những đặc điểm phức tạp về mặt ngôn ngữ của tiếng Hindustan, tiếng Hindi và tiếng Urdu. Đa số những cuốn sách này có thể được đặt tên một cách khá phù hợp như sau: Tại sao Phía bên kia mới là bên có lỗi, bất kể Phía bên kia là Hồi giáo, là Mogul, là người Pakistan, hoặc là Hindu giáo, là những người thuộc đẳng cấp Bà-la-môn, là người Ấn Độ. Có một nhân vật nữa dường như bị cả hai phía lấy ra để đổ lỗi, chính là người Anh, nhưng dù người Anh cho họ một sự giải tỏa dễ chịu khỏi cảm giác đổ lỗi cho nhau, người Anh là những vai phản diện tồi, bởi họ không còn cãi lại.

May mắn thay, một số tác giả và nhà tư duy không xử trí các vấn đề theo cách dễ dãi như vậy, và chương này sử dụng rất nhiều thông tin và tri thức từ hai người trong số họ. Học giả lỗi lạc người Pakistan, Tariq Rahman, trong cuốn sách Từ tiếng Hindi đến tiếng Urdu (From Hindi to Urdu) của ông, đã xem xét kỹ lưỡng tiếng Urdu từ lần đầu tiên nó được đề cập đến vào năm 1780 cho tới bước quay 180 độ của nó vào khoảng một thế kỷ sau đó, khi nó chuyển từ trạng thái chỉ là một cái tên khác của “tiếng Hindi” sang nghĩa “thứ đối nghịch với tiếng Hindi, ngôn ngữ phi-Hindi nhất” - từ đồng nghĩa trở thành trái nghĩa. Không có trò đổ lỗi nào ở Rahman, chỉ có sự chính xác của học thuật và sự suy xét độc lập, vô tư. Nguồn còn lại, mang tên Chủ nghĩa dân tộc Hindi (Hindi Nationalism), mang tính chất khác. Tác giả của nó, nhà báo và giảng viên đại học người Ấn Độ, Alok Rai, thể hiện quan điểm trực tiếp và ít kiêng nể hơn, thể hiện tinh thần bút chiến công khai hơn và, thành thật mà nói, hài hước hơn. Ông chỉ trích một cách hùng hồn các “Hindiwallah”, những người cổ xúy một thứ tiếng Hindi “thuần khiết” và tuần tra đường biên giới ngôn ngữ nhân tạo mà chính họ đã vẽ ra. Rai gọi các ngôn ngữ chính thức của Ấn Độ và Pakistan là “tiếng Hindi” và “tiếng Urdu”, không bao giờ lược bỏ các dấu ngoặc kép, bởi ông có một cảm giác mạnh mẽ rằng đây là những từ không đủ sức đại diện cho những điều mà chúng đáng ra phải đại diện, tức bhasha (“ngôn ngữ, tiếng, lời nói”) thực sự của dân tộc này. Theo ông, ngôn ngữ thực sự này có thể được gọi là tiếng Hindi hoặc tiếng Urdu hoặc tiếng Hindi-Urdu hoặc Urdu-Hindi, mà không có các dấu ngoặc kép (mặc dù ông có vẻ không thích thuật ngữ Hindustan).

Biên giới giữa Ấn Độ và Pakistan có những điều kỳ cục của riêng nó - cũng như những ngôn ngữ của hai nước này.

Trong cuốn sách của Rahman, ông trích lời Rai với thái độ tán thành, và nếu hai người ấy có gặp nhau, tôi chắc chắn rằng họ sẽ bàn luận mà không có chút ác ý nào với nhau - dù có lẽ sẽ có sự hăng máu đáng kể, đặc biệt từ phía Rai, nếu ta phán đoán dựa trên giọng văn nóng nảy trong cuốn sách của ông. Tôi có thể tự tin phát biểu rằng Ấn Độ và Pakistan đều sẽ tốt đẹp hơn nếu một số người như Rahman và Rai giữ những vị trí cao.

CÂU CHUYỆN TIẾNG HIRDU

Vậy câu chuyện thực sự của ngôn ngữ lớn nhất Nam Á - câu chuyện của “tiếng Hirdu”, như một nhà ngôn ngữ học cay cú đã gọi, là như thế nào? Thật thà mà nói, tới trước thời hiện đại, nó không có gì đặc biệt. Tổ tiên thuở sơ khai của nó là một ngôn ngữ Ấn-Âu, được đặt tên là ngôn ngữ Ấn-Aryan nguyên thủy, và những người nói ngôn ngữ này có vẻ đã tới miền Bắc Pakistan và miền Bắc Ấn Độ vào khoảng thiên niên kỷ thứ 2 TCN, rồi tỏa ra xa hơn về phía Nam và phía Đông trong nhiều thế kỷ sau đó. Khẳng định này về quá khứ xa xôi, như mọi khi đi kèm với các cảnh báo và tuyên bố khước từ trách nhiệm, do còn tồn tại các cách giải nghĩa khác. Một giả thuyết, được vài học giả Nam Á và rất ít học giả ở những nơi khác tin theo, cho rằng Thung lũng sông Ấn, chứ không phải thảo nguyên Ukraine hay phần đất Thổ Nhĩ Kỳ ở châu Á, là nơi ra đời của toàn bộ ngữ hệ Ấn-Âu. Nhưng một lần nữa đây là phát biểu phá rối của thứ chủ nghĩa dân tộc quái quỷ kia. Hãy mặc kệ nó.

Nếu ở châu Âu, một vài nhóm ngôn ngữ Ấn-Âu lan tỏa và sau đó phát triển theo các hướng khác nhau, chịu ảnh hưởng từ các ngôn ngữ địa phương cổ hơn, thì ở Nam Á cũng vậy: tiếng Ấn-Aryan dần thống trị một vùng ngày càng rộng, đồng thời đa dạng hóa do sự tiếp xúc với các ngôn ngữ địa phương nguyên thủy. Ở một số nơi, các ngôn ngữ cổ hơn này vẫn tồn tại tới ngày nay. Bạn có nhớ ngữ hệ Dravida, được sử dụng ở miền Nam, trong đó tiếng Tamil là một thành viên nổi bật?

Trong một nỗ lực giải quyết một mớ lộn xộn không thể gỡ nổi của các ngôn ngữ cổ, các nhà ngôn ngữ học đã đặt tên các cổ ngữ được sử dụng từ năm 1500 đến năm 300 TCN là “ngôn ngữ Ấn-Aryan cổ đại”. Cái tên này nghe có vẻ kỳ bí, nhưng thành viên quan trọng nhất của nhóm này là một ngôn ngữ chúng ta đã gặp nhiều hơn một lần trong cuốn sách này: tiếng Phạn (tên tiếng Anh là Sanskrit) - cái tên, phù hợp với một siêu sao, có nghĩa “hoàn hảo” hoặc “tinh nhã”. Quá trình phát triển của nó, và đặc biệt của biến thể mang tên tiếng Phạn cổ điển, gợi rất nhiều liên tưởng đến quá trình phát triển của tiếng Latinh cổ điển: cả hai ngôn ngữ đều là những phiên bản được chuẩn hóa một cách có chủ định của các ngôn ngữ dân gian, đều được sử dụng chủ yếu khi viết, và ảnh hưởng văn hóa của chúng đều lan xa ra ngoài những vùng đất cội nguồn và tiếp tục tới tận thời hiện đại.

Tới giai đoạn tiếp theo: nhóm các ngôn ngữ “Ấn-Aryan trung đại” được sử dụng từ năm 300 TCN tới năm 1500. Những ngôn ngữ này được gọi là các ngôn ngữ Prakrit, nghĩa là “tự nhiên”, vì chúng là các biệt ngữ của thường dân vào thời kỳ đó. Trong khi đó, tiếng Phạn vẫn là ngôn ngữ được lựa chọn khi viết, giống tiếng Latinh ở phương Tây. Ở các khía cạnh khác, bối cảnh ngôn ngữ của Ấn Độ vào khoảng năm 1000 cũng rất giống bối cảnh ngôn ngữ của châu Âu. Nó có thể được tóm tắt bằng một trong những khái niệm mà các nhà ngôn ngữ học tha thiết được thấy chúng trở thành các thuật ngữ người người đều biết, nhưng trên thực tế không như vậy: thuật ngữ “miền liên tục phương ngữ”. Hãy để tôi giải thích. Một miền liên tục - bất kể là các bước sóng, các tính cách của con người hay bất cứ hiện tượng nào khác - là một dải liên tục mà đặc trưng của nó là sự biến thiên liên tục dần dần*. Vì thế một miền liên tục phương ngữ là một dải các phương ngữ hoặc các ngôn ngữ, được sử dụng trên toàn bộ một vùng địa lý đáng kể, trong đó những ngôn ngữ hay phương ngữ gần nhau sẽ rất giống nhau, và các ngôn ngữ hay phương ngữ ở xa nhau hơn sẽ không giống nhau được như vậy. Nói theo ngôn ngữ thực tế, điều này nghĩa là những người du ngoạn khởi hành từ nhà có thể nói chuyện với những người họ gặp một cách dễ dàng trong vài giờ hoặc thậm chí vài ngày, nhưng họ càng đi xa, việc nói chuyện càng khó, nhưng không bao giờ có sự suy giảm đột ngột về mức độ thấu hiểu lẫn nhau qua ngôn ngữ. Đảo Anh đã từng là một miền liên tục phương ngữ, và ở mức độ nhất định, nó vẫn như vậy: đi bộ từ Southampton tới Aberdeen, chúng ta sẽ nghe thấy các phương ngữ từ từ thay đổi, và thậm chí biên giới Scotland cũng không phải là một ranh giới ngôn ngữ rõ ràng giữa tiếng Anh và tiếng Scotland. Tuy nhiên, tiếng Wales và tiếng Gaelic kiểu Scotland sẽ không thuộc miền liên tục này.

Đây chính là bối cảnh ở Nam Á vào 1.000 năm trước, ngoại trừ việc nó không có một ngôn ngữ “tổng” nào như tiếng Anh chuẩn tắc mà chúng ta có. Nhưng, trong tình cảnh phần lớn mọi người thời đó không du hành, bối cảnh này hiếm khi gây ra bất cứ vấn đề nào về giao tiếp. Đó là cách mọi sự từng vận hành ở hầu hết các nơi trên thế giới vào thời đó, bao gồm cả các khu vực sử dụng các ngôn ngữ German, Romance và Slav ở châu Âu và các phần nói ngôn ngữ Ấn-Aryan Nam Á. Ở Bắc Ấn ngày nay, tức thủ phủ của khu vực rộng lớn ấy, đã tồn tại năm ngôn ngữ Prakrit có liên hệ chặt chẽ với nhau, và có thể được coi là những tiền đề cho tiếng Hindustan.

Những ngôn ngữ này và đa số các Prakrit khác đã được sử dụng bởi quần chúng nhân dân lẫn những người cai trị họ. Tuy nhiên, ở vùng địa đầu phía Tây, ở phía Tây sông Ấn, mọi chuyện không như vậy: trong khi người dân nói các ngôn ngữ Prakrit, những người cai trị họ lại nói tiếng Ba Tư. Bối cảnh này là khúc dạo đầu của những điều sắp đến.

1206 VÀ TẤT CẢ NHỮNG THỨ ĐÓ

Vào đầu thế kỷ 11, những lượng ngày càng lớn người xâm lược, thương nhân, tu sĩ khất thực và hiền nhân từ Ba Tư đã tới Ấn Độ, và từ năm 1206 trở đi, bối cảnh chính trị chịu sự kiểm soát của các triều đại Hồi giáo. Đầu tiên, Vương quốc Hồi giáo Delhi trở thành nước hùng mạnh nhất Nam Á; sau đó, nó được tiếp nối bởi Đế quốc Mughal. Những nhà cai trị của các quốc gia này vốn có gốc gác Trung Á, nhưng trong các thế kỷ trước đó đã được Ba Tư hóa về mặt văn hóa và ngôn ngữ (như chúng ta đã thấy ở chương 15). Vương quốc Hồi giáo Delhi hầu như được cai trị bởi các triều đại người Turk. Họ đem đến một tập quán Ba Tư, tập quán gọi các ngôn ngữ của Nam Á là “Hindi”, đơn giản có nghĩa là “được nói ở vùng đất của sông Ấn” - nói cách khác, là tiếng Ấn Độ. Các hoàng đế Mughal có gốc gác hỗn tạp, phần người Turk, phần người Mông Cổ (cái tên Mughal bắt nguồn từ Mongol (Mông Cổ)), nhưng họ cũng nói tiếng Ba Tư. Cả hai đế quốc này, tại điểm cực xa nhất, đã tới được vùng xa xôi phía Nam, nhưng cả hai chưa bao giờ ôm trọn được toàn bộ tiểu lục địa này.

Điều gì đã xảy ra với ngôn ngữ của vùng này? Đây sẽ là một câu hỏi hay trong một bài kiểm tra cho các sinh viên ngành ngôn ngữ học: “Giả thiết có một vùng rộng lớn với một miền liên tục phương ngữ, một miền mà sau đó bị thống trị trong vài thế kỷ bởi một tầng lớp cai trị có quy mô tương đối nhỏ và gốc gác ngoại quốc, những người nói một ngôn ngữ không liên quan chặt chẽ với ngôn ngữ trong miền liên tục. Bạn dự đoán điều gì sẽ xảy ra với các phương ngữ địa phương và ngôn ngữ của những người cai trị?” Câu trả lời có thể sẽ là thứ gì đó kiểu như: “Các phương ngữ địa phương (của tầng lớp dưới) sẽ bị ảnh hưởng bởi ngôn ngữ của giới tinh hoa (tầng lớp trên), nhưng về lâu dài, tầng lớp cai trị thoạt đầu sẽ trở thành những người song ngữ và cuối cùng sẽ từ bỏ hoàn toàn ngôn ngữ cũ của họ”. Sinh viên ấy không cần phải nghĩ đến trường hợp của Ấn Độ cũng trả lời được: câu hỏi trên cũng mô tả chính xác những gì đã diễn ra ở miền Bắc Gaul sau khi liên minh bộ tộc Frank của tộc German lên thống trị vùng này vào cuối thế kỷ 15; những gì đã diễn ra ở Normandy sau khi người Viking chiếm được nó vào đầu thế kỷ 10; và những gì đã diễn ra ở nước Anh sau khi những người Norman-vốn-là-người-Viking này chinh phục nó vào năm 1066 - chưa kể còn nhiều trường hợp tương tự.

Vậy ở Nam Á, tình hình đã diễn biến như thế nào? Đầu tiên, trong suốt các thời kỳ vương quốc Hồi giáo và đế quốc Mughal, các ngôn ngữ địa phương đã mượn hàng đống từ tiếng Ba Tư, nhiều từ trong số đó có gốc Ả Rập, cùng một ít yếu tố tiếng Turk trong đó. Người ta thường cho rằng điều này xảy ra chủ yếu trong doanh trại quân đội, còn gọi là urdu (một từ tiếng Ba Tư có gốc Turk), nhưng điều này không chính xác. Dù cho giới tinh hoa cai trị có cố gắng giữ bản ngã của họ cho riêng họ, họ vẫn không thể nhịn được việc tương tác với các tầng lớp thấp hơn. Sự tiếp xúc ngôn ngữ diễn ra không chỉ trong các doanh trại quân đội mà còn, rất có thể ở mức cao hơn, trong các cửa hàng và chợ, cung điện và nhà thờ Hồi giáo, quán rượu và nhà chứa. Thông qua sự tiếp xúc này, mọi người sẽ học và tiếp nhận những từ mới. Tiếng Hindi-Urdu, hay tiếng Hindustan, rốt cuộc đã có được nhiều từ vựng tiếng Ba Tư theo cách như vậy, chẳng hạn như JAVĀN nghĩa là “trẻ”, PARDA nghĩa là “bức màn” và DARIĀ nghĩa là “sông” hoặc “biển”, và cả một lượng kha khá các từ tiếng Ả Rập, chẳng hạn như KITĀB nghĩa là “sách”, JAHĀZ nghĩa là “thuyền” và DUNIYĀ nghĩa là “thế giới”. Những người nói tiếng Hindustan ngày nay không coi những từ này là “ngoại ngữ” hay “từ mượn”, cũng như người nói tiếng Anh bản ngữ không nghĩ về river (sông), curtain (rèm, bức màn), simple (đơn giản) và very (rất) như những từ tiếng Pháp. (Chúng bắt nguồn từ RIVIÈRE, COURTINE, SIMPLE và VERAI, trong tiếng Pháp hiện đại là VRAI.)

Và còn phần hai trong câu trả lời của sinh viên ấy, về giới tinh hoa, thì sao? Họ có trở thành những người song ngữ? Có vẻ không như vậy dưới thời Vương quốc Hồi giáo Delhi. Nhưng điều này đã xảy ra khá sớm dưới triều đại Mughal, vào thế kỷ 16, khi nam giới bắt đầu kết hôn với những phụ nữ quý tộc Ấn Độ. Trong hai thế kỷ sau đó, tiếng Ba Tư từ từ mất ưu thế và nhường chỗ cho tiếng Hindustan, vào thời đó được gọi là tiếng Hindi.

TIẾNG HINDI VÀ TIẾNG URDU THUỞ SƠ KHAI, KHI NHÌN LẠI

Vào thế kỷ 17, bối cảnh ngôn ngữ ở Nam Á nhìn chung vẫn không có gì đặc biệt. Không ai vào thời gian đó có thể nhìn thấy trước vết rạn Hindi-Urdu. Các ngôn ngữ Ấn-Aryan trung đại đã phát triển một cách phân tán, thành một vài ngôn ngữ Tân Ấn-Aryan: tiếng Bengal, tiếng Punjab và các ngôn ngữ khác, cũng như một nhóm trung tâm bao gồm các ngôn ngữ vùng miền, thường được gộp chung dưới cái tên tiếng Hindi. Tất cả những ngôn ngữ này, không một ngoại lệ, đều chứa đầy những từ tiếng Ba Tư và tiếng Ả Rập. Mặc dù tiếng Phạn cổ điển vẫn được sử dụng cho những nghi thức tôn giáo, các ngôn ngữ dân gian giờ đây thường xuyên được viết bằng nhiều loại ký tự khác nhau (xem chương 6). Các tác giả Hồi giáo đã sử dụng bộ ký tự Ba Tư-Ả Rập, một kiểu bảng chữ cái Ả Rập; họ sẽ quen với bộ ký tự này thông qua kinh Koran và các văn bản của nhà nước. Tiếng Hindi được viết bằng nhiều bộ ký tự bản địa khác nhau, tùy thuộc vào đẳng cấp xã hội: các tu sĩ Bà-la-môn và thầy giáo thích sử dụng chữ Nagari; những người làm nghề sao chép và các nhà quản lý hành chính, thuộc đẳng cấp Kayastha, sử dụng chữ Kaithi, bộ ký tự phổ biến hơn trong số hai bộ ký tự này.

Chỉ bằng cách nhìn lại những sự kiện đã qua, chúng ta mới có thể truy được khởi đầu của tiếng Urdu trở về thời gian này. Trong khi hiểu biết của giới tinh hoa Hồi giáo về tiếng Ba Tư trở nên ngày càng yếu kém, những nhà thơ của họ bắt đầu rải những từ mượn hoa mỹ và giả tạo từ tiếng Ba Tư lên tiếng Hindi, nhưng không kiêng việc sử dụng các từ dân gian, bình dân. Việc này không khác gì mốt sử dụng các từ gốc Latinh trong tiếng Anh dùng cho văn chương (illecebrous, obtestate, admimculation) vào khoảng năm 1600. Tuy nhiên, vào thế kỷ 18, các nhà thơ triều Mughal đưa mọi chuyện đi xa hơn: nhiều từ bình thường trong tiếng Hindi trở thành những từ cấm kỵ, dẫn đến một phong cách văn chương dựa rất nhiều vào gốc Ba Tư. Vào khoảng năm 1780, ngôn ngữ này lần đầu tiên được gọi là “tiếng Urdu”, một dạng viết tắt của cụm ZABAN-E-URDU-E-MUALLA, nghĩa là “ngôn ngữ của thành phố cao quý” (không phải “doanh trại quân đội”), ám chỉ thủ đô Delhi. Tiếng Urdu này có chức năng như tiếng Thổ Nhĩ Kỳ kiểu Ottoman ở chương 17: nó là một ngôn ngữ tinh nhã của giới tinh hoa, một huy hiệu tượng trưng cho sự khác biệt về đẳng cấp xã hội chứ không phải bản dạng để nhận diện về mặt tôn giáo. Nó đóng vai trò - trích lời một học giả Ấn Độ - “phương ngữ đẳng cấp của một tầng lớp quý tộc bối rối”, một tầng lớp nhận thấy rằng địa vị nắm quyền lực và đặc quyền của nó đang suy sụp trước uy thế ngày một cao của Công ty Đông Ấn Anh quốc. Thật vậy, những giá trị xoay quanh ngôn ngữ mới này có tính ưu tiên giới tinh hoa một cách khó hiểu: theo lời của một trong những người soạn và hệ thống quy tắc của nó, tính chính xác được xác định bởi cách sử dụng của chỉ một vài gia tộc quý tộc Delhi.

Thi sĩ thế kỷ 18 Mir Taqi Mir, được xem là một trong những người tiên phong định hình tiếng Urdu.

Ngay cả khi một ngôn ngữ Urdu được Ba Tư hóa đang nảy nở trong giới tinh hoa Hồi giáo, một số tu sĩ Bà-la-môn có học thức khi đó vẫn đang rất nỗ lực để “thuần khiết hóa” tiếng Hindi của họ, loại bỏ các từ mượn tiếng Ba Tư và tiếng Ả Rập ra khỏi ngôn ngữ này và đưa các từ tiếng Phạn đã bị lãng quên từ lâu vào sử dụng, thay vì dùng những từ mượn kia. Tuy nhiên, đây chỉ là những nỗ lực kiểu tháp ngà tri thức của một nhóm thiểu số nhỏ bé không nhận thức được những thực tế đang diễn ra quanh họ. Trong góc nhìn của thời nay, ý nghĩa của những việc họ làm có vẻ đáng kể hơn nhiều so với trong thời đó.

NHÀ TRUYỀN GIÁO VÀ HỌC GIẢ

Những thương nhân người Anh đã xuất hiện ở Ấn Độ kể từ đầu những năm 1600, ban đầu còn khúm núm, sau đó hống hách lạm dụng quyền lực và tầm ảnh hưởng để chi phối người khác. Nhưng vào đầu những năm 1800, người Anh bắt đầu có ảnh hưởng về ngôn ngữ lên tiếng Hindustan (hay Hindoostanee, Hindoostaneeh, HindoostTianee, Hindostani, Hindoustany, Hindostany hoặc Hindustany - mất một thời gian để ổn định cách viết từ này).

Hai nhóm riêng biệt tham gia vào việc này. Nhóm đầu tiên trong số đó, các nhà truyền giáo, bắt đầu phát hành các cuốn sách giáo khoa để cải đạo những tín đồ Hindu giáo và Hồi giáo trẻ tuổi nhưng mù chữ, thành những người theo Cơ Đốc giáo biết đọc biết viết. Tương tự cách làm của chính quyền thuộc địa Anh sau này, các nhà truyền giáo quyết định rằng tiếng Hindustan là quá đủ cho cả miền Bắc và Trung Ấn - không cần quan tâm đến tiếng Punjab, tiếng Bengal và các ngôn ngữ khác. Họ bắt đầu quai búa và đục đẽo tấm thảm phương ngữ xen kẽ của tiếng Hindustan thành một chuẩn mực thành văn về ngôn ngữ cho các cuốn sách giáo khoa của họ. Hay chính xác hơn, hai chuẩn mực thành văn về ngôn ngữ, bởi các học sinh theo Hindu giáo và học sinh theo Hồi giáo sẽ nhận được hai phiên bản khác nhau. Đây không phải là một nỗ lực để chia rẽ các nhóm này - hãy nhớ rằng ý tưởng tổng quát là liên kết họ theo một đức tin mới. Thay vì chia rẽ, nó là một phản ứng có tính thực tiễn trước thực tế rằng trong lãnh địa tâm linh, tín đồ Hindu giáo và tín đồ Hồi giáo thực sự sử dụng những thuật ngữ rất khác nhau: tín đồ Hindu giáo sử dụng tiếng Phạn, tín đồ Hồi giáo sử dụng tiếng Ả Rập và tiếng Ba Tư. Một lý do nữa nằm ở các bộ ký tự: đối với các tín đồ Hồi giáo, họ không thể tưởng tượng nổi việc phải đọc về các vấn đề tôn giáo bằng bất cứ bảng chữ cái nào ngoài bảng chữ cái Ả Rập, trong khi với các tín đồ Hindu giáo, tôn giáo là lãnh địa của ký tự Nagari (sau này được gọi là “Devanagari”, deva nghĩa là “thiên, thần thánh”). Ngày nay, chính sách hai ngôn ngữ thuở sơ khai này được đánh giá rất cao bởi cả những tín đồ Hindu giáo nhiệt thành, những người ủng hộ việc Phạn ngữ hóa tiếng Hindi, lẫn những tín đồ Hồi giáo hăng hái, những người bảo hộ cho tiếng Urdu kiểu Ba Tư hóa - mặc dù chủ đích của các nhà truyền giáo Cơ Đốc chỉ là “cứu” những học sinh của họ khỏi Hindu giáo và Hồi giáo.

Nhóm người Anh (một phần) còn lại, cũng gây ảnh hưởng về ngôn ngữ, là các học giả của Đại học Pháo đài William ở Calcutta, một học viện được lập ra bởi Công ty Đông Ấn để dạy tiếng Hindustan cho các nhân viên trong công ty. Ngôn ngữ được dạy thường là biến thể của tiếng Urdu (được viết là Oordoo vào thời gian đó, một cách viết phản ánh chính xác hơn cách phát âm), trong khi về chủ đạo, giới tinh hoa người Ấn vẫn theo Hồi giáo. Tuy nhiên, một số nhà ngôn ngữ học của Đại học Pháo đài William, cùng với đội ngũ nhân sự người Ấn Độ dưới sự giám sát của họ, bắt đầu “làm thuần khiết” ngôn ngữ này. Trong nỗ lực này, một số người chọn tuân theo sự chỉ dẫn từ sinh ngữ của “dân tộc tuyệt vời nhất” của thời kỳ đó, nhưng những người khác cố gắng quay ngược lịch sử bằng cách thay thế nhiều từ mượn bằng các từ thuẫn bản địa, thường được chế ra từ tiếng Phạn. Để thay thế từ JAHĀZ (“tàu”), một từ gốc Ả Rập, họ tạo ra PŌT, dựa trên từ PŌTA trong tiếng Phạn. DUNIYĀ (“thế giới”), một từ mượn tiếng Ả Rập được sử dụng trong nhiều ngôn ngữ, bị gạt đi để dọn đường cho các phương án thay thế như SANSĀR, dựa trên SAṂSĀRA của tiếng Phạn. Rõ ràng, những người theo chủ nghĩa thuần khiết đã không nhận ra rằng, đối với người Ấn Độ thế kỷ 19, tiếng Phạn cũng xa lạ và có tính chất ngoại ngữ chẳng kém gì tiếng Ba Tư và tiếng Ả Rập - và các từ thuần bản địa còn xa lạ hơn nhiều so với các từ cũ mà những người này cố thanh lọc. Những từ “ngoại ngữ” khác đã in quá sâu vào văn hóa đến nỗi ngay cả những người quyết tâm nhất trong số những người Phạn ngữ hóa cũng từng sử dụng chúng, trong số đó có JAVĀN, nghĩa là “trẻ”, và PARDA, nghĩa là “rèm, bức màn”, cả hai đều có gốc Ba Tư.

Sẽ rất ngớ ngẩn nếu đề xuất giả thuyết rằng đám người ở Đại học Pháo đài William đang âm mưu tạo ra sự chia rẽ về ngôn ngữ. Nếu công việc của họ, cùng với công việc của các nhà truyền giáo, là sự khởi đầu của một diễn biến tai hại nào đó, thì thứ hăng hái đem diễn biến ấy đến với ngôn ngữ này sẽ là các thế lực khác, xuất hiện sau này. Và nhiều người trong số các nhà ngôn ngữ học của Đại học Pháo đài William đã công khai biện luận để ủng hộ một ngôn ngữ Hindustan chung. Nhưng không thể phủ nhận rằng công việc của họ đã đóng góp mạnh mẽ, như Rai đã nói, vào “tư tưởng nhị tính, nhị nguyên về ngôn ngữ” giữa một tiếng Urdu được Ba Tư ngữ hóa dành cho tín đồ Hồi giáo, và một tiếng Hindi được Phạn ngữ hóa dành cho tín đồ Hindu giáo. Nhưng họ chỉ đóng góp cho tư tưởng này thôi, bởi trên thực tế, gần như tất cả những tín đồ của hai tín ngưỡng ấy đều không sử dụng bất cứ biến thể nào trong số hai biến thể cực đoan này. Tiếng nói của hàng triệu người vẫn là mớ lộn xộn (hay miền liên tục) ấy, gồm các phương ngữ của tiếng Hindustan như trước kia: có gốc Ấn-Aryan và vô tình được Ba Tư hóa bởi lịch sử.

CUỘC ĐẤU GIỮA “CÁI XẤU XA” VÀ “CÁI PHẢN QUY TẮC”

Tình trạng nhị nguyên về ngôn ngữ liên quan nhiều tới thời cuộc hơn khi, vào những năm 1830, người Anh dần đưa tiếng Hindustan vào vị trí ngôn ngữ hành chính, thay cho tiếng Ba Tư. Lý do của sự thay đổi này rất đơn giản: việc toàn thể dân chúng có thể hiểu được ngôn ngữ của các thẩm phán và những công chức khác có vẻ là điều hợp lý. Tuy nhiên, bộ ký tự Ba Tư-Ả Rập vẫn được duy trì: người dân đã có truyền thống lâu đời viết tiếng Hindustan bằng bộ ký tự này, vậy thì tại sao phải thay thế nó?

Từ cuối những năm 1850 trở đi, sự mở rộng của giáo dục chính quy đã tạo ra nhu cầu về những cuốn sách giáo khoa mới. Các tu sĩ của cả hai tôn giáo trên đều được giao nhiệm vụ viết chúng. Để tìm sự hướng dẫn về văn phong, họ nhìn vào các di sản văn học riêng của họ, hơn là nhìn vào sinh ngữ dân gian. Giống những cuốn sách giáo khoa của các nhà truyền giáo ở vài thập kỷ trước, nhưng trên một quy mô lớn hơn, các học liệu mới đã góp phần đáng kể vào việc nới rộng vết rạn nứt giữa các học sinh Hồi giáo và học sinh Hindu giáo. Dẫu vậy, việc này chỉ ảnh hưởng tới một nhóm thiểu số nhỏ, xét trong tình hình tỷ lệ mù chữ ở vài thập kỷ sau đó vẫn ở mức cực kỳ cao, 97%. Nhưng cho đến thời điểm này, vấn đề ngôn ngữ đã trở thành một chủ đề gây tranh cãi.

Áp phích tuyển quân của chính phủ Anh vào thời Chiến tranh Thế giới thứ Nhất có dòng chữ: “Ai sẽ lấy bộ đồng phục, tiền và khẩu súng này?” Ngôn ngữ trên là tiếng Urdu, vào thời điểm đó là biến thể được dùng đến nhiều hơn, trong số các biến thể của tiếng Hindustan, khi người ta viết thứ gì đó. Hơn 1 triệu lính Ấn Độ đã chiến dấu trong cuộc chiến này, và 2,5 triệu đã chiến đấu trong Chiến tranh Thế giới thứ Hai.

Các thập kỷ sau của thế kỷ 19 chứng kiến cuộc xung đột chính thức thực sự giữa Hồi giáo và Hindu giáo. Vùng đất này trải qua một quá trình hiện đại hóa, với sự xuất hiện của đường sắt, một hệ thống bưu điện, các cuộc điều tra dân số và một hệ thống dịch vụ công ngày càng chuyên nghiệp. Hệ quả là, xuất hiện nhiều lợi nhuận kinh tế để phân chia. Giới tinh hoa Hồi giáo truyền thống cảm thấy việc họ có quyền hưởng những lợi nhuận này là điều tự nhiên, nhưng đồng thời nhận thấy địa vị của mình bị đe dọa bởi giới tinh hoa Hindu giáo đang lên. Cả hai giới bắt đầu tìm kiếm sự ủng hộ từ quần chúng, từ đó tạo ra một tinh thần đoàn kết chưa bao giờ tồn tại trước đó: không dựa trên vùng miền hay tầng lớp, mà dựa trên tôn giáo. Trên toàn đất nước, những người hàng xóm của nhau vào một ngày đẹp trời có thể đột nhiên nhận ra họ đang đi theo hai nhóm tư tưởng đối lập.

Ngôn ngữ ngay lập tức bị cuốn vào cuộc xung đột này. Tiếng Urdu có lợi thế trong cuộc cạnh tranh này, được ưu ái bởi sự thống trị của Hồi giáo trong nhiều thế kỷ và vị thế chính thức của bộ ký tự Ba Tư-Ả Rập. Suốt nhiều thập kỷ, giới tinh hoa Hindu giáo đã đấu tranh vì một tương lai mà ở đó ký tự Nagari được chính thức thừa nhận và cũng đấu tranh một cách âm thầm cho biến thể Hindi của ngôn ngữ này. Giọng điệu của cuộc tranh luận này giống giọng điệu trong một số diễn đàn trên Internet ngày nay. Một chức sắc Hindu giáo nổi tiếng và có ảnh hưởng quan trọng đã viết rằng: bộ ký tự Ba Tư-Ả Rập “găm một nhân tố Semit vào tim những tín đồ Hindu giáo và biến họ thành những người xa lạ đối với tiếng Aryan của họ… Ta nguyền rủa cái ngày những người theo Muhammad vượt qua sông Ấn; tất cả những gì xấu xa mà chúng ta nhìn thấy trong chính chúng ta ngày nay đều là nhờ ‘những người anh em yêu quý’ của chúng ta, những người theo Muhammad.” Không chịu kém cạnh, một biên tập viên của một tờ báo và cũng là tín đồ Hồi giáo, trong cơn thịnh nộ, đã bình luận như sau về việc Đế quốc Anh công nhận ký tự Nagari ở một tỉnh nơi cuộc xung đột đã diễn ra đặc biệt lâu: “Vấn đề xung đột giữa Urdu và Nagari… là một cuộc cạnh tranh giữa hai bên, một bên là sự tinh nhã và văn hóa, và một bên là định kiến và man rợ, phản quy tắc… Lịch sử sẽ phải kể một chương đầy những tàn phá về văn hóa, văn vật về cách một nhà chức trách người Anh bằng một nét bút đã giáng đòn chí tử vào nguồn cội của văn hóa và sự tinh nhã.” Những trò lăng mạ nhau cứ thế tiếp diễn, với những tín đồ Hindu giáo bị công khai chỉ trích là những kẻ quê mùa sinh ra ở đẳng cấp thấp, và những tín đồ Hồi giáo bị chỉ trích là những tên bạo chúa quăng nền văn hóa Ấn Độ vào một thời kỳ tăm tối. Sự phát triển rực rỡ của văn hóa văn chương Hindu giáo vào thời Đế quốc Mughal bị thuận tay bỏ qua, bởi nó chẳng phù hợp với ý đồ của bên nào.

Trong không khí nóng bỏng và gay gắt, không ngạc nhiên khi phong trào giành độc lập thất bại trong việc liên kết hai cộng đồng tôn giáo này, bất chấp những nỗ lực tốt nhất của một số người. Về mặt chính trị và về mặt ngôn ngữ, tình hình đã leo thang, lên đến đỉnh điểm là cuộc Chia cách chính trị năm 1947 và sự chia cách chính thức về ngôn ngữ không lâu sau đó. Pakistan đưa tiếng Urdu thành quốc ngữ vào ngày 2 tháng Hai năm 1948. Việc Ấn Độ chọn tiếng Hindi đã Phạn ngữ hóa là điều đã được đoán trước. Mahatma Gandhi, người bị ám sát vào ngày 30 tháng Một năm 1948, là người hết lòng ủng hộ tiếng Hindustan, được viết bằng bất kể chữ Devanagari hay chữ Ba Tư - đây phần nào là nguyên nhân khiến kẻ ám sát ông phẫn nộ. Dẫu vậy, những người ủng hộ Phạn ngữ hóa đã xoay xở và cuối cùng thành công trong việc đánh bại những người ủng hộ tiếng Hindustan ở Quốc hội Lập hiến vào tháng Chín năm 1949. “Các từ tiếng Phạn thuần khiết vẫn luôn được sử dụng theo dạng thống nhất ở mọi nơi”, thủ lĩnh của họ phát biểu. “Vì thế, chỉ ngôn ngữ ấy mới có thể được chấp nhận trên toàn Ấn Độ, nơi có đầy những từ tiếng Phạn thuần khiết” - tức tiếng Hindi đã được Phạn ngữ hóa.

Nhưng, trong khi lính canh và súng ống có thể khiến mọi người tôn trọng những đường biên giới mới, những thứ ấy sẽ không thể thay đổi cách mọi người nói chuyện. Những tầng lớp dưới ở cả hai đất nước vẫn nói tiếng Hindustan, không phải tiếng Hindi chuẩn tắc hay tiếng Urdu chuẩn tắc. Bên ngoài “Vành đai Hindi” ở Bắc Trung Ấn, những tầng lớp trung lưu ở cả hai đất nước tiếp thu ngôn ngữ này chủ yếu qua các bộ phim Bollywood - những bộ phim nói tiếng Hindustan. Và giới tinh hoa thì sao? Ở Ấn Độ và Pakistan, họ ưu tiên sự hào nhoáng và hữu dụng có tính quốc tế của tiếng Anh. Tầng lớp trung lưu, vẫn là chính nó, thực ra đã bắt đầu đi theo sự dẫn dắt của giới tinh hoa và cũng ngày càng hướng đến sử dụng tiếng Anh. Ở Ấn Độ, tiếng Hindi đã Phạn ngữ hóa, tức ngôn ngữ chính thức, ngày càng không phù hợp với thời cuộc - thật vậy. Rai đã tuyên bố rằng loại “tiếng Hindi” này (như mọi khi, ông sử dụng dấu ngoặc kép) đang “u uất trong một góc tỉnh lẻ nào đó, van xin đồ ăn thừa”. Ở Pakistan (bị mất nửa diện tích vào năm 1971, khi Bangladesh tách ra khỏi Pakistan), phần lớn dân chúng có thể nói một dạng nào đó của tiếng Urdu, như một ngôn ngữ thứ hai, nhưng ít người quan tâm nhiều đến nó, chứ chưa nói đến “tính thuần khiết” của nó.

Không mặc cả ở đây - bất kể bằng tiếng Urdu, tiếng Hindi, tiếng Ả Rập hay tiếng Anh!

BỊ PHÂN LY TRƯỚC KHI THỰC SỰ PHÂN LY

Ngày nay, hai hệ tư tưởng ngôn ngữ chính thức của Ấn Độ và Pakistan giống hệt nhau, chẳng khác nào hình phản chiếu trong gương. Các nhà ngôn ngữ học Hindi khắc họa tiếng Hindi như “con gái cả” của tiếng Phạn, một khẳng định - ở mức độ mà người ta có thể diễn giải nó thành một thứ gì đó có ý nghĩa - mà không một nhà lịch sử ngôn ngữ nghiêm túc nào có thể ủng hộ. Như đã đề cập ở trước, một người còn táo bạo tới mức tuyên bố rằng ngôn ngữ Ấn-Âu nguyên thủy có nguồn gốc Nam Á. Ở Pakistan, người ta khiến học sinh thấm nhuần, ngay từ khi còn nhỏ, tư tưởng rằng tiếng Urdu sinh ra đã là một ngôn ngữ hỗn hợp, trong những doanh trại quân đội của triều đại Mughal. Đây là điều hư cấu, phản ánh văn hóa quân phiệt của Pakistan rõ ràng hơn bất cứ sự thật lịch sử nào. Với sự mâu thuẫn rõ ràng, và cũng vô lý không kém, một số nhà ngôn ngữ học người Pakistan thích khẳng định rằng tổ tiên chung của tiếng Hindi và tiếng Urdu có nguồn gốc không phải từ Bắc Ấn, mà từ Pakistan.

Tương tự đất nước và ngôn ngữ, nền văn học lịch sử của họ đã bị chia cách. Bất cứ thứ gì được viết bằng ký tự Ba Tư-Ả Rập, thậm chí trước thế kỷ 17, giờ đây bị xem như một phần của văn chương tiếng Urdu bất chấp mâu thuẫn về yếu tố niên đại; các cuốn sách được viết bằng ký tự Nagari tự động được coi là văn chương tiếng Hindi. Không cần bận tâm đến việc các tác giả của họ viết bằng cùng một ngôn ngữ; không cần bận tâm đến việc họ sống trên cùng một vùng; không cần bận tâm đến việc họ đọc được tác phẩm của nhau: tiếng Urdu và tiếng Hindi phải bị phân ly, vì thế chúng bị phân ly từ trước khi chúng thực sự phân ly. Đây là hành vi làm giả lịch sử một cách trắng trợn nhất.

Vậy, có phải tôi đang gian lận khi coi tiếng Hindi và tiếng Urdu là một, thay vì hai ngôn ngữ, trong số 20 ngôn ngữ lớn nhất thế giới? Một chút, có lẽ vậy. Nhưng trò gian lận thực sự nằm ở chỗ khác cơ.

3 Tiếng Tây Ban Nha

ESPAÑOL

575 triệu người sử dụng

Là bản ngữ của 425 triệu ngưởi và khoảng 150 triệu người sử dụng như ngôn ngữ thứ hai, tiếng Tây Ban Nha là ngôn ngữ chính thức (chủ đạo) và cũng là ngôn ngữ của đa số ở 20 quốc gia: 1 ở châu Âu, 2 ở các hòn đảo vùng Caribbean, 7 ở Bắc và Trung Mỹ, 9 ở Nam Mỹ và 1 ở châu Phi. Tiếng Tây Ban Nha đã trở thành ngôn ngữ thứ hai của Hợp chúng quốc Hoa Kỳ, với gần 40 triệu người Mỹ sử dụng nó như ngôn ngữ cơ bản tại nhà, và có vị thế đồng chính thức trên lãnh thổ Puerto Rico của Hoa Kỳ. Ở châu Âu, tồn tại những nhóm thiểu số có quy mô đáng kể nói tiếng Tây Ban Nha trên đất Pháp và Thụy Sĩ.

TỰ ĐỊNH DANH ESPAÑOL hoặc castellano (không nên nhầm với tiếng Catalan, được sử dụng ở miền Đông Bắc Tây Ban Nha).

NGỮ HỆ Tiếng Tây Ban Nha là thành viên của ngữ chi Romance trong ngữ hệ Ấn-Âu.

BỘ KÝ TỰ Bảng chữ cái Latinh với 3 dấu phụ: dấu sắc (á), dấu ngã (ñ) và dấu tách đôi (ü); ñ được coi là một chữ riêng. Chính tả tiếng Tây Ban Nha khá tuân theo quy tắc; trọng âm được xác định một cách thống nhất qua chính tả, tuy thường bị lược bỏ khi viết trong những ngữ cảnh suồng sã.

NGỮ PHÁP Tương đối giống các ngôn ngữ Romance khác (ngoại trừ tiếng Rumani): cách chia động từ phức tạp, hai giống trong danh từ và tính từ, không có hệ thống cách.

PHÁT ÂM Tiếng Tây Ban Nha chỉ có 5 nguyên âm và, tùy thuộc vào phương ngữ, có thể có tới 20 phụ âm.

TỪ MƯỢN Tiếng Tây Ban Nha mượn hàng nghìn từ Ả Rập trong thời Trung cổ, khi những người Hồi giáo thống trị phần lớn bán đảo Iberia. Tiếng Pháp, tiếng Ý và tiếng Anh là ba trong số những nguồn từ mượn khác. Một lượng nhỏ từ mượn có thể được truy về quãng thời gian người German chiếm đóng, từ thế kỷ 5 tới thế kỷ 8.

TỪ CHO MƯỢN Cork (cây bần) là một từ đã được mượn từ tiếng Tây Ban Nha từ rất sớm - từ năm 1300. Tiếp đó, hàng trăm từ nữa được mượn, chẳng hạn như armada (hạm đội), maize (ngô), mosquito (con muỗi), guitar, aficionado (người đam mê cuồng nhiệt), potato (khoai tây), chocolate, và barbecue (thịt nướng ngoài trời). Hoa Kỳ có vô số địa danh có gốc Tây Ban Nha, từ Los Angeles ở bang California cho tới bãi biển Fernandina ở bang Florida.

ESTADOS UNIDOS Tiếng Tây Ban Nha là ngôn ngữ châu Âu đầu tiên được sử dụng bởi những người định cư ở vùng mà ngày nay là Hợp chúng quốc Hoa Kỳ - ở Florida, nơi việc định cư dài hạn đã bắt đầu từ những năm 1560, sau các nỗ lực không thành công vào những năm 1520. Ngôn ngữ châu Âu đầu tiên được nói ở Bắc Mỹ là tiếng Bắc Âu cổ, bởi những người Viking ở Newfoundland vào khoảng năm 1000.

¿Ser hay estar?

Đó mới là vấn đề

Từ góc nhìn của một người nói tiếng Anh, tiếng Tây Ban Nha rất có thể là ngôn ngữ dễ thuần thục nhất trong các ngôn ngữ Babel. Nó không hẳn dễ, đừng vội nghĩ vậy. Vẫn tồn tại những danh sách dài những từ cần học, nhiều ngữ pháp cần nắm bắt và cả một giọng điệu mới để thụ đắc.

Conquista (cuộc chinh phục) tiếng Tây Ban Nha của riêng tôi khiến tôi mất nhiều năm nỗ lực và thực hành, và dù đó là một chiến dịch tương đối thành công, tôi vẫn chưa dập tắt được những nhúm “kháng quân” cuối cùng. Một trong những nhúm kháng quân này ẩn náu sâu trong Rừng thể giả định (la Selva del Subjunctivo), một vùng đỏ mà tôi kiểm soát trên danh nghĩa, nhưng ở đó bẫy mìn và mìn chôn, được che đậy trong đủ loại câu cú, thường xuyên nổ bung vào mặt tôi. Quy mô lớn và giữ vị trí trung tâm, Rừng thể giả định là một vùng mà tôi không thể coi như không nên đặt chân vào, mà thay vào đó, việc bước đi thận trọng và bám theo những con đường đã được đánh dấu mới là cách làm khôn ngoan. Tiếng Anh chỉ bảo tồn một vài mảnh nhỏ của khu rừng thể giả định của nó (“if I were you”, “we demanded that he be silent”)*, không là gì nếu so với chốn rậm rạp của tiếng Tây Ban Nha ngày nay.

Nhưng lối giả định là một con ngoáo ộp cũ kỹ đối với những người học tiếng Tây Ban Nha. Trong chương này, thay vì nói về nó, tôi sẽ xem xét hai lĩnh vực khét tiếng khác: những vùng màu da cam của to be (động từ “là”) và to have (động từ “có”).

SÁU TỪ IS VÀ MỘT TỪ WAS

Hãy bắt đầu với một câu chuyện ngắn:

There is a supermarket. A supermarket is a shop. John is at the supermarket. He is buying eggs. This supermarket is big. The supermarket is open. The supermarket was built last year.

Bản dịch tiếng Việt: Có một siêu thị. Một siêu thị là một cửa hàng. John ở siêu thị. Anh ấy đang mua trứng. Siêu thị này to. Siêu thị này đang mở cửa. Siêu thị được xây năm ngoái.

Không phải một câu chuyện hấp dẫn, nhưng nó minh họa một cách tinh tế và rõ ràng tính linh hoạt lợi hại của động từ to be trong tiếng Anh, được đại diện trong câu chuyện này bởi 6 từ is và một từ was. Nếu chúng ta là những người quá tỉ mỉ và khó tính - và ở đây, đó chính xác là những người chúng ta sẽ trở thành - 6 câu ngắn này đại diện cho không dưới 7 biến thể của động từ to be. (Và ngay cả những câu này cũng không tận dụng được toàn bộ tiềm năng của động từ này.) Hãy phàn tích từng câu một.

There is a supermarket: ở đây, is nghĩa là “tồn tại”, “đang có mặt ở đây”.

A supermarket is a shop: nó “có thể được định nghĩa là” một cửa hàng; nó “nằm trong nhóm” các cửa hàng.

John is at the supermarket: anh ta “thấy mình” hoặc “đang được đặt vào vị trí” ở đó.

He is buying chocolate*: ở đây động từ to be giúp tạo thành thể tiếp diễn của động từ chính, to buy (mua). Vì thế nó được gọi là một trợ động từ, dựa theo từ Latinh mang nghĩa “hỗ trợ”, AUXILIUM.

The supermarket is big: nó “có tính chất vĩnh viễn là” lớn.

The supermarket is open: nó “có tính chất nhất thời là” đang mở cửa.

The supermarket was built last year: nó “được” xây dựng; những người không rõ tên đã xây nó. Ở đây, một lần nữa, to be là một trợ động từ, nhưng lần này phục vụ thể bị động.

Không một câu nào trong số này có vẻ gì đó đáng chú ý trong mắt những người nói tiếng Anh. (Hoặc, chúng sẽ không có vẻ gì là đáng chú ý - một cách nói khác để minh họa việc tiếng Anh đôi khi có thể lược bỏ động từ to be (“là”) như thế nào, mà không làm mất đi ngữ nghĩa.) Xét cho cùng, chúng ta đang xem xét một động từ xuất hiện cực kỳ thường xuyên: nếu chúng ta tính tất cả các dạng của nó, rất nhiều dạng, từ were cho đến being và từ ‘m cho đến ‘re, nó sẽ là từ xuất hiện nhiều thứ hai trong tiếng Anh, sau từ the.

Tình huống này không hề phổ biến trong các ngôn ngữ trên thế giới này, và tiếng Tây Ban Nha là một trong nhiều ngôn ngữ xử lý câu chuyện being này theo cách khác. Trong tiếng Tây Ban Nha, bảy vai trò khác nhau của động từ to be, mà chúng ta vừa xác định, được phân chia cho bốn “giải pháp” (tôi cố tình dùng một thuật ngữ trong tiếp thị). Hai trong số các giải pháp này thậm chí còn chẳng liên quan đến bất cứ thứ gì kiểu như động từ to be.

Câu đầu tiên, “There is a supermarket”, trong tiếng Tây Ban Nha là HAY UN SUPERMERCADO; cách dịch sát nhất theo nghĩa đen sẽ là it has a supermarket (có một cái siêu thị). Nếu bạn đã quen với tiếng Pháp hay tiếng Đức, câu này sẽ gợi bạn nhớ đến cách những ngôn ngữ này thể hiện ý there is (có): IL Y A UN SUPERMARCHÉ (nghĩa đen là It there has a supermarket -“ở đó có một cái siêu thị”) hay ES GIBT EINEN SUPERMARKT (It gives a supermarket - “nó cho một cái siêu thị”). Trong tất cả những trường hợp này, siêu thị đó là tân ngữ của động từ, không như trong tiếng Anh: ở ngôn ngữ này nó là… cái gì nhỉ? Câu trả lời phụ thuộc vào sách ngữ pháp của bạn, nhưng chắc chắn nó không phải là một tân ngữ. Tuy nhiên, ngày nay, nhiều người nói tiếng Tây Ban Nha không nhận thức được rằng danh từ đứng sau động từ HAY là tân ngữ của động từ này, và thay vào đó đối xử với nó như thể nó là chủ ngữ. Hệ quả là, họ thường để động từ ở dạng số nhiều khi nói về nhiều hơn một vật, đặc biệt ở thì quá khứ: thay vì HABÍA, tức dạng số ít và tuân theo quy tắc, họ nói HABÍAN MUCHOS SUPERMERCADOS, nghĩa là There were many supermarkets - “Có nhiều siêu thị”. Nó là một trong những thứ khiến nhiều người bất bình nhưng số người sử dụng nó còn nhiều hơn, rất giống việc người ta hay nói less people thay vì fewer people trong tiếng Anh*.

Tiếng Tây Ban Nha có Viện Hàn lâm của riêng nó. Có 46 thành viên, mỗi người giữ một chỗ ngồi, trên đó có một chữ viết hoa hoặc viết thường. Ở đây là chữ cái mang đậm chất “Tây Ban Nha” nhất: ñ.

Đối với câu cuối cùng trong 7 câu ví dụ trên, tức câu ở dạng bị động, tiếng Tây Ban Nha có hai lựa chọn. Lựa chọn thứ nhất giống hệt cấu trúc trong tiếng Anh (EL SUPERMERCADO FUE CONSTRUIDO, trong đó FUE nghĩa là “was” - “đã là”), nhưng cách này không phổ biến lắm. Phổ biến hơn trong tiếng Tây Ban Nha, một cấu trúc khác sẽ sử dụng chính nó. Vâng, mặc dù nghe kỳ lạ trong tiếng Anh, đây chính xác vẫn là cách nó nói (“cách nó nói chính nó”) trong tiếng Tây Ban Nha: với một đại từ phản thân - EL SUPERMERCADO SE CONSTRUYÓ. Những người nói tiếng Tây Ban nha cũng quen, không kém gì bất cứ người nói ngôn ngữ nào khác, với thực tế rằng việc dựng những bức tường, lợp được mái và lắp đặt hệ thống cấp thoát nước và vân vân cần tới con người thực, nhưng thực tế này không ngăn được họ nói rằng cái siêu thị đó “tự xây nó”.

Có lẽ cần phải lưu ý rằng trong tiếng Tây Ban Nha, các đại từ phản thân này tiết kiệm hơn những đại từ tương ứng trong tiếng Anh. Các đại từ phản thân trong tiếng Anh là các từ dài dòng gồm 2 âm tiết - myself (chính tôi), themselves (chính họ) -những thứ làm ra vẻ như, ờ thì, bản thân chúng rất quan trọng ở mức độ nào đó. Điều này không xuất hiện trong tiếng Tây Ban Nha, nơi chúng chỉ dài một âm tiết (như chúng đã từng, trong tiếng Anh cổ, trước khi phần self được đính vào). Việc sử dụng chúng như một phương án phổ biến để thay thế cho thể bị động nghe có vẻ không lộ liễu như những gì bản dịch nghĩa đen sang tiếng Anh thể hiện.

KẾT HÔN TẠM THỜI, QUÁN QUÂN VĨNH VIỄN

Vậy còn lại 5 loại câu khác, trong đó tiếng Tây Ban Nha thực sự sử dụng từ của riêng nó để thể hiện động từ to be - hay chính xác hơn, những từ của riêng nó, vì nó có hai từ: SER và ESTAR. Và điều khó chịu ở đây là việc, mặc dù dĩ nhiên những người bản ngữ biết chính xác phải chọn từ nào, các quy tắc phức tạp đến nỗi những người nói tiếng Tây Ban Nha như ngôn ngữ thứ hai gần như không bao giờ có thể hoàn toàn thành thục nghệ thuật sử dụng các từ này.

Phần dễ nhất của câu đố là khi bạn dịch một thì tiếp diễn, như trong he’s buying eggs - “anh ấy đang mua trứng”. Tiếng Tây Ban Nha và một số ngôn ngữ Romance khác có cùng một loại cấu trúc và sử dụng đi sử dụng lại cấu trúc ấy. Động từ tiếng Tây Ban Nha mà chúng ta cần dùng ở đây là ESTAR: JUAN ESTÁ COMPRANDO HUEVO (John is buying eggs - John đang mua trứng). Động từ SER, anh em sinh đôi với nó, không có nghĩa trong ngữ cảnh này, không bao giờ.

Vậy chúng ta còn lại 4 nghĩa khác: “có tính chất nhất thời là”, “đang được đặt vào vị trí”, “có thể được định nghĩa là” và “có tính chất vĩnh viễn là”. Và chính ở chỗ này, tiếng Tây Ban Nha có thể dồn bạn tới chỗ phải phát khóc.

Các giáo viên sẽ nói với bạn rằng sự phân công chức năng vận hành như sau: ESTAR phụ trách hai nghĩa đầu tiên và SER phụ trách hai nghĩa cuối cùng. Điều này cho chúng ta các câu chính xác sau đây:

a) Siêu thị đang mở cửa: EL SUPERMERCADO ESTÁ ABIERTO. Nó sẽ đóng cửa ở thời điểm nào đó sau thời điểm này, vào ngày hôm nay, vì thế “mở cửa” là một tính chất nhất thời và ESTAR được sử dụng, trong câu này nó ở dạng ESTÁ.

b) John đang ở siêu thị: JUAN ESTÁ EN EL SUPERMERCADO. Anh ta thấy mình đang ở đó; đó là nơi anh ta đang được đặt vào. Vì thế dùng ESTAR.

c) Một siêu thị là một cửa hàng: UN SUPERMERCADO ES UNA TIENDA. ES là một dạng của động từ SER và SER được sử dụng bởi vì về mặt bản chất, một siêu thị là một cửa hàng.

d) Siêu thị này to: EL SUPERMERCADO ES GRANDE. Siêu thị này không thể ngăn được việc nó to - nó chính là nó, nó đang mang bản chất của nó, nó có tính chất vĩnh viễn (cho đến khi, với một chút hỗ trợ từ những người thợ xây, nó “khiến cho chính nó” nhỏ hơn.. Vì thế dùng SER.

Cho đến lúc này, mọi chuyện vẫn khả thi. Và thực sự, phần lớn các câu đều tuân theo các nguyên tắc này: Mary is happy - Mary đang vui (loại a) và She is a the office - cô ấy đang ở văn phòng (loại b) đều nhận được một dạng của động từ ESTAR, nhưng trong câu Mary is my sister - Mary là chị (em gái) tôi (c) và she is intelligent - cô ấy thông minh (d), chúng ta thấy động từ SER. Dễ hiểu thôi, vì ai cũng hiểu rằng niềm vui chỉ thoáng qua và, từ bi thay, thời gian một người ở trong văn phòng chỉ có hạn, trong khi trí thông minh và mối quan hệ gia đình là vĩnh viễn, đại loại thế.

Nhưng rồi sự kỳ cục bắt đầu diễn ra. Giả thiết rằng the kitchen is (ESTAR) inside the house - “căn bếp ở (ESTAR) bên trong ngôi nhà”, người ta sẽ đoán rằng một bữa tiệc cũng sẽ ở (ESTAR) bên trong ngôi nhà. Nhưng than ôi, tồn tại một nguyên tắc phụ dành cho những sự kiện “ở” hoặc “diễn ra ở” đâu đó, và thay vì ESTAR nó lại đòi hỏi động từ SER.

Một điều khó hiểu không kém là việc lựa chọn động từ trong lĩnh vực hôn nhân. Tiếng Tây Ban Nha đã cố xoay xở để có được câu John is (SER) Mary’s husband - “John là (SER) chồng của Mary”, trong đó động từ SER này chỉ sự vĩnh viễn, cùng với John is (ESTAR) married to Mary - “John đã (ESTAR) kết hôn với Mary”, khiến cho câu này nghe như thể một luật sư tư vấn ly hôn lúc nào cũng sẵn sàng ở ngay đó để tư vấn cho họ*. Lý do nằm ở chỗ, việc dùng động từ SER là bắt buộc trong các tổ hợp với danh từ - không chỉ “là anh trai của anh ta” và “là chồng của cô ta”, mà thậm chí với cả những vinh quang ngắn ngủi như “là thủ tướng” hay “là quán quân”. Bất ngờ hơn, khi John bị cho là ABURRIDO, nếu người nói dùng động từ SER, câu đó nghĩa là John là “người nhàm chán”, nhưng nếu câu đó đi kèm động từ ESTAR, nghĩa của nó lại là anh ta đang “buồn chán”.

Còn nữa. Nếu SER chỉ sự vĩnh viễn và ESTAR chỉ sự nhất thời, người ta sẽ đoán rằng ngày hôm nay là (ESTAR) thứ Hai và bây giờ là (ESTAR) 10 giờ 20 phút. Thực tế không như vậy: trong cả hai trường hợp này, động từ được chọn là SER.

Nhưng trường hợp khiến tôi thích thú nhất là trường hợp này, một bất ngờ không thể hiểu nổi theo kiểu hiện sinh chủ nghĩa, ẩn giấu bên trong phần tâm yếu của tiếng Tây Ban Nha: sau khi bạn chết, bạn ở trạng thái (ESTÁS) chết. Nghe giống như một cái chết không vĩnh hằng, vẫn có thể vãn hồi, chỉ có điều - cái gì cơ? Chờ đợi phán quyết cuối cùng, phải chăng là thế? Tồn tại một mối tương quan thống kê mạnh giữa việc nói tiếng Tây Ban Nha và việc theo Công giáo, vì thế câu trên nghe có vẻ hợp lý. Tuy nhiên, lý do thật cho việc chọn ESTAR thay vì SER là lý do ngữ pháp. Từ tiếng Tây Ban Nha mang nghĩa “chết”, MUERTO, về lý thuyết là phân từ quá khứ của động từ MORIR “chết”, chỉ kết quả của động từ này: hãy tưởng tượng nó là cụm having died (“đã chết”). Và dù cái chết là điều không thể đảo ngược, một lệ làng, hay chính xác hơn là lệ của ngôn ngữ này, đòi hỏi việc sử dụng động từ ESTAR trong các trường hợp như vậy. Ngữ pháp thắng tự nhiên.

Nước Mỹ song ngữ. Hoa Kỳ vốn đã có hơn 50 triệu người nói tiếng Tây Ban Nha và Viện Cervantes ước tính rằng đến năm 2050, lượng người nói tiếng Tây Ban Nha ở nước này sẽ lớn hơn ở bất cứ nước nào khác trên thế giới.

RƯỢU VODKA NÀY - NGON

Toàn bộ câu chuyện SER với ESTAR này không chỉ khiến những người học tiếng Tây Ban Nha hoàn toàn không hiểu nổi, nó còn là một bất ngờ đối với những người, như chính tôi, dành cả thanh xuân để học tiếng Latinh thay vì chơi những môn thể thao ngoài trời lành mạnh. Ở nhiều khía cạnh, tiếng Latinh là một công trình ngôn ngữ kỳ vĩ, phức tạp hơn nhiều so với các ngôn ngữ con của nó, nhưng riêng ở vấn đề này, nó đơn giản hơn: nó chỉ có một động từ to be (là), tức động từ ESSE, bao hàm tất cả các nghĩa mà chúng ta vừa bàn luận. Đứa con thời hiện đại của nó, trong tiếng Tây Ban Nha, là SER, và đó đáng lẽ là tất cả những gì ngôn ngữ này cần. Nhưng người anh em sinh đôi xấu xa của nó, ESTAR, là một đứa con hợp thức không kém của tiếng Latinh, bắt nguồn từ động từ STARE, nghĩa là to stand (nghĩa là “đứng” hoặc “mang nghĩa”)*.

Làm thế nào mà một từ mang nghĩa to stand cuối cùng lại mang nghĩa to be? Dễ thôi. Hãy nghĩ về những thành ngữ tiếng Anh như I stand corrected (Tôi thừa nhận rằng tôi đã sai), we stand in awe (chúng tôi bất ngờ đến sững sờ) và as it now stands (với tình hình hiện tại), trong đó stand liên quan tới trạng thái hơn là tư thế thẳng đứng. Nếu các cách diễn đạt như vậy được sử dụng ngày càng thường xuyên (she stands accused (cô ấy chính thức bị buộc tội), he stands convicted (anh ấy chính thức bị kết tội)…), to stand có thể dần dần thay thế to be không chỉ trong các cấu trúc mang nhiều điểm tương đồng với cấu trúc dùng to stand, mà trong cả những cấu trúc ít tương đồng hơn. Liệu có quá kỳ lạ khi nói những câu như I stand perlexed (Tôi thực sự bị bối rối) hay I stand invited (Tôi chính thức được mời)? Xét cho cùng, điểm khác biệt giữa to be và to stand có thể sẽ thu lại, chỉ còn là chi tiết thuần lý thuyết, và trong trường hợp đó nó sẽ trở thành một phần của ngữ pháp. Đây là một quá trình được biết đến với cái tên “quá trình ngữ pháp hóa”, và mặc dù nó vẫn chưa xảy ra với động từ to stand trong tiếng Anh, nó đã xảy ra với STARE trong một vài ngôn ngữ Romance. Những người nói tiếng Bồ Đào Nha và tiếng Catalan sử dụng SER và ESTAR theo cách rất giống những người nói tiếng Tây Ban Nha (dù không hoàn toàn giống nhau); tiếng Ý có các nguyên tắc khác cho ESSERE và STARE, nhưng quá trình ngữ pháp hóa cũng đã diễn ra trong ngôn ngữ này*.

Việc học cách sử dụng các từ SER và ESTAR có thể là việc khó đối với chúng ta, nhưng những sự khác biệt na ná như vậy không phải hiếm. Trong một vài ngôn ngữ, việc phải phân biệt hai hay nhiều dạng của động từ chỉ sự tồn tại là điều phổ biến chứ không phải ngoại lệ hiếm gặp. Quay lại 4 nghĩa của động từ to be (a - tính chất nhất thời; b - địa điểm; c - định nghĩa và d - tính chất vĩnh viễn), chúng ta thấy rằng các ngôn ngữ; có thể gộp chúng vào theo nhiều cách khác nhau. Ví dụ, tiếng Swahili có một dạng cho nghĩa b và một dạng khác cho nghĩa a, nghĩa c và nghĩa d. Tiếng Tamil có một dạng cho nghĩa b và nghĩa c, một dạng khác cho nghĩa a và thêm một dạng nữa cho nghĩa d. Tiếng Việt gom nghĩa a và nghĩa d vào một nhóm, trong khi đó với nghĩa b và nghĩa c, mỗi nghĩa có một dạng riêng. Nói ngắn gọn, không biết đâu mà lần.

Tuy nhiên, một số ngôn ngữ áp dụng những nguyên tắc rất tinh vi. Ví dụ, tiếng Nhật đã tạo ra mô thức phức tạp, sử dụng hai động từ khác nhau cho nghĩa b, một động từ được dùng cho các vật không có sinh khí, động từ còn lại được dùng cho các sinh vật. Cách này, nếu bạn ngẫm về nó, có lẽ cũng chẳng có gì kỳ cục nếu so với việc sử dụng các đại từ khác nhau cho sự vật (it, tức “nó”) và các sinh vật sống (he, tức “anh ấy” và she, tức “cô ấy”) trong tiếng Anh. Thêm vào đó, như chúng ta đã thấy trong chương 13, tiếng Nhật cũng khuyến khích phụ nữ lược bỏ động từ “là” trong những cấu trúc câu nhất định, trong khi nam giới lại được kỳ vọng sử dụng động từ này trong các cấu trúc ấy.

Tiếng Nga giống tiếng Anh ở chỗ nó diễn đạt cả 4 nghĩa của to be theo cùng một cách. Tuy nhiên nó hơi khác tiếng Anh ở cách nó vận dụng những nghĩa này. Tiếng Nga có từ BYT’ (một từ có liên hệ với be trong tiếng Anh; dạng của động từ này ở thì hiện tại, YEST’, có liên hệ với is), nhưng trong đa số các trường hợp, nó bị lược bỏ trong mệnh đề ở thì hiện tại. Trong văn nói, nó hoàn toàn không xuất hiện; trong văn viết, nó có thể được thay thế bởi một dấu gạch ngang.

Nhiều ngôn ngữ bỏ từ này ra khỏi câu, ít nhất trong một số loại câu mà trong đó chúng ta đáng lẽ sẽ dùng động từ to be. Nhưng việc không sử dụng to be này nhìn chung không gây ra phiền phức nào. Tiếng Việt cố nhiều thứ khiến tôi phải phát cáu, nhưng các cách dùng từ như NHÀ CAO (nghĩa đen là “ngôi nhà cao”) để diễn đạt nghĩa “ngôi nhà này cao” không nằm trong những thứ ấy. Xét cho cùng, địa vị của động từ to be ở mức độ nào đó cũng đang bị đe dọa, ngay cả trong tiếng Anh. Với các động từ như to seem (có vẻ, dường như), chúng ta có thể sẽ thêm hoặc không thêm động từ to be (là) vào câu - it seems (to be) optional -“việc sử dụng nó có vẻ (là) không bắt buộc”. Và thực sự có tồn tại điểm khác biệt nào giữa the sooner you do it, the better (bạn làm chuyện đó sớm bao nhiêu, sẽ tốt bấy nhiêu) và the sooner you do it, the better it will be* không? Vấn đề là, to be xuất hiện quá thường xuyên và có quá ít giá trị về mặt ngữ nghĩa, đến mức nếu một ngôn ngữ nào đó muốn vứt bỏ một động từ bất kỳ, thì lựa chọn của mọi người sẽ là động từ “to be”.

TÀN DƯ VĂN HÓA ĐEM BÁN

Động từ phổ biến thứ hai trong tiếng Anh, sau động từ to be, là động từ to have (có, sở hữu). Và dù ngay lập tức nó khiến chúng ta nghĩ đến hoạt động sở hữu, dải nghĩa của nó, một lần nữa, rộng hơn như vậy: bạn have a hangover - bạn “trong trạng thái chuếnh choáng” (bạn “sở hữu” trạng thái ấy - ờ thì, cũng đại loại thế), bởi vì bạn have drunk - bạn “đã uống” quá nhiều rượu (bạn “đã uống”, và bạn vẫn cảm thấy điều đó), vì thế, thật là tệ khi bạn have to work - bạn “phải làm việc” (bạn “phải”).

Ở đây tiếng Tây Ban Nha sử dụng hai động từ khác nhau, TENER và HABER, cộng thêm một dạng đặc biệt, HAY. Cách này có vẻ phức tạp, nhưng so với mê cung của SER và ESTAR, nó dễ như trò trẻ con, vì một vài lý do.

Trước hết, cách áp dụng hai động từ và dạng đặc biệt này hoàn toàn dễ hiểu. TENER có hai vai: thể hiện sự sở hữu và, khi kết hợp với QUE, thể hiện nghĩa vụ. TENER (UNA) RESACA nghĩa là “trong trạng thái chuếnh choáng”, trong khi TENER QUE TRABAJAR nghĩa là “phải làm việc”. HABER cũng có hai vai, một thể hiện sự đòi hỏi, một thể hiện sự dễ chịu, êm ái. Giống như động từ to have (có, sở hữu) trong tiếng Anh*, nó tạo ra thì hoàn thành cho bất kỳ động từ nào có thì này: HABER TOMADO (DEMASIADO) nghĩa là to have drunk (too much) - “đã uống (quá nhiều)”. Với tiền giới từ DE, nó có thể biểu thị nghĩa vụ: HABER DE TRABAJAR nghĩa là to have to work - “phải làm việc”, nhưng trong tiếng Tây Ban Nha hiện đại, cấu trúc này ít xuất hiện hơn nhiều so với công thức sử dụng TENER QUE. Cuối cùng, tồn tại dạng đặc biệt này, HAY, một từ mà về mặt từ nguyên học là một từ ghép được tạo thành bởi HA (một dạng của HABER) và một dạng của AHÍ, nghĩa là “ở đó”. Kết hợp với QUE, nó diễn đạt một nhu cầu thiết yếu không phải của riêng ai: HAY QUE PENSARLO BIEN có nghĩa kiểu như “chúng ta nên” hoặc “người ta phải nghĩ cho kỹ về việc này” (rất giống IL FAUT trong tiếng Pháp). Chúng ta đã gặp từ HAY trước đây, bởi khi không có QUE, nó mang nghĩa there is hoặc there are (tồn tại, có). Tôi cần bổ sung rằng cách chia của cả hai động từ TENER và HABER rất phi quy tắc, và tất nhiên, như mọi khi, nằm trong vùng đỏ của rừng thể giả định. Nhưng việc chọn đúng động từ là việc cực kỳ dễ.

Về ngữ pháp, tiếng Anh và tiếng Tây Ban Nha giống nhau tới mức khó hiểu ở cách chúng sử dụng các từ have và HABER hoặc TENER như một trợ động từ, đều để diễn đạt nghĩa vụ và tạo ra thể hoàn thành. Việc sử dụng một động từ mang nghĩa “có” để diễn đạt nghĩa vụ là hiện tượng tương đối hiếm gặp ở tất cả các ngôn ngữ; việc sử dụng nó với vai trò trợ động từ duy nhất để tạo ra thể hoàn thành hoàn toàn không phải hiện tượng phổ biến ở các ngôn ngữ German và Romance, và hiển nhiên không hề phổ biến ở các ngôn ngữ khác.

Nhưng ngay cả trong các vai trò cơ bản của chúng, tức vai trò biểu thị sự sở hữu, điểm tương đồng giữa chúng còn đáng chú ý hơn. Trong cả tiếng Anh lẫn tiếng Tây Ban Nha, các câu sở hữu chứa have hoặc HABER biểu hiện cùng một cấu trúc: một người sở hữu sở hữu một thứ bị sở hữu. Còn có thứ gì - bạn có thể sẽ hỏi - có thể tự nhiên và logic hơn? Ờ thì, xét về mặt thống kê, chỉ một nhóm nhỏ các ngôn ngữ trên thế giới có hiện tượng như vậy (trong đó có tiếng Bồ Đào Nha, tiếng Pháp và tiếng Đức, và kỳ lạ thay lại có cả tiếng Ba Tư). Tôi sẽ gọi cách này của tiếng Anh là loại 1, và người ta tìm thấy nó trong khoảng 25% tất cả các ngôn ngữ.

Loại 2 (25% nữa) dựa trên tính đồng thời, một tính chất khó thể hiện bằng tiếng Anh. “Người sở hữu đang ở cùng với vật bị sở hữu” có thể là cách diễn đạt sát nhất cho tính chất đó. Loại này rất phổ biến trong các ngôn ngữ châu Phi, trong đó có tiếng Swahili.

Loại 3 (20%) có thể được diễn dịch là “(nói đến) người sở hữu, tồn tại vật bị sở hữu”. Loại này thường xuyên được tìm thấy trong các ngôn ngữ ở Đông Nam Á và tiếng Trung. Nó biểu thị sự tương đồng rất rõ về hình thức với loại 1 trong tiếng Anh: đầu tiên là người sở hữu, sau đó một động từ và cuối cùng là vật bị sở hữu. Thật vậy, khi tôi còn học tiếng Việt, ban đầu tôi ghi nhớ rằng CÓ nghĩa là “có”. Tuy nhiên, cách này không có tác dụng khi phải dùng từ này với các mục đích khác. Việc nghĩ về nó với nghĩa “là, tồn tại” đã giúp hòa hợp tất cả các nghĩa này với nhau. Điều này đúng với tất cả các ngôn ngữ trong nhóm này: nghĩa của động từ đang được sử dụng không phải là “có”, mà là thứ gì đó gần nghĩa với “tồn tại”. Vì vậy, thứ chúng ta đáng ra xem như tân ngữ (vật bị sở hữu) thực chất là chủ ngữ, và thứ chúng ta có thể sẽ xem như chủ ngữ (người sở hữu) lại có một chức năng gọi là đề ngữ, một chức năng thường được diễn đạt bằng regarding hoặc as for trong tiếng Anh. Vì thế, trong khi câu TÔI CÓ MỘT CHIẾC ĐIỆN THOẠI MỚI trong tiếng Việt khi được dịch chính xác sang tiếng Anh sẽ là I have a new telephone, thì nghĩa đen của nó là as for me, there exist a new telephone - “về phần tôi, tồn tại một chiếc điện thoại mới”*.

Loại 4 (20%) diễn đạt sự sở hữu theo cấu trúc “vật bị sở hữu đang ở chỗ/ ở trên/ ở cùng người sở hữu”. Chúng ta thấy loại này trong các ngôn ngữ Babel không liên quan đến nhau lắm hoặc hoàn toàn không liên quan đến nhau như tiếng Tamil, tiếng Hindi-Urdu, tiếng Nhật, tiếng Ả Rập, tiếng Hàn Quốc và tiếng Nga, cũng như trong tiếng Phần Lan, tiếng Hungary và tiếng Celtic.

Loại 5 (10%), chiếm tỷ lệ nhỏ nhất trong 5 loại, có cấu trúc “vật bị sở hữu của người sở hữu tồn tại”. Trong Babel, loại này được đại diện bởi tiếng Thổ Nhĩ Kỳ và tiếng Bengal.

Dấu hỏi trong tiêng Tây Ban Nha tuyền hố sự hiện diện của nó ở đầu và cuối một câu. ¿ Và, thật vậy, tại sao lại không nhỉ?

Vậy là tồn tại 5 cách mà theo đó các ngôn ngữ trên thế giới có thể diễn đạt nghĩa “có” - nhưng thực tế là chúng thường không diễn đạt nghĩa này. Trong cả tiếng Anh và tiếng Tây Ban Nha, chúng ta có thói quen giả vờ rằng việc “có một chiếc xe”, “có một người mẹ”, “có trạng thái chuếnh choáng”, “có một bữa tiệc” và “có một chút thời gian để sử dụng” đều chỉ là các trường hợp khác nhau của cùng một hiện tượng. Nhưng thử bán hoặc mua các “vật bị sở hữu” này và bạn sẽ nhận ra các điểm khác biệt về mặt thực tiễn, luân lý và thương mại. Các ngôn ngữ khác không bị ám ảnh nhiều bởi tính sở hữu như tiếng Anh. Những người dùng các ngôn ngữ này thích nói những thứ kiểu như “đầu tôi đang xé tôi ra làm đôi”, “chúng tôi đang tiệc tùng” và “tồn tại chút thời gian mà tôi có thể sử dụng” hơn là sử dụng các câu chứa nghĩa “có”.

Nhiều ngôn ngữ phân biệt những thứ được coi là có thể sang tên đổi chủ và không thể sang tên đổi chủ, đòi hỏi hai động từ khác nhau hoặc các cách khác để nói về chúng. Mỗi ngôn ngữ có một điểm cắt khác nhau để phân biệt hai nhóm này. Ví dụ, trong tiếng Nhật, người ta có thể sử dụng một động từ, MOTSU, cho những thứ bạn thực sự sở hữu, ví dụ như lưới đánh cá hoặc tiền bạc. Nó là cách sử dụng loại 1, nghĩa đen là “giữ”, “mang”. Lựa chọn còn lại là cấu trúc loại 4: “vật bị sở hữu đang ở chỗ người sở hữu”. Tuy cách này có thể chỉ các vật cụ thể thuộc quyền sở hữu của một người, nó là lựa chọn duy nhất khi nói về người thân, những lời phàn nàn, tình trạng sức khỏe, thời gian và những thứ khác mà người ta không thể mang tới chợ. Tiếng Tamil cũng phân biệt hai loại sự vật này, nhưng theo cách khác với tiếng Nhật. Một người nào đó sở hữu tiền có thể giàu, là kiểu người có tiền, và trong trường hợp đó tiếng Tamil sẽ nói rằng tiền bạc “tới người đó”. Nhưng nếu anh ta hoặc cô ta chỉ vô tình có chút tiền ngay lúc này, số tiền đó đang “ở trên người đó”. Hai cách hậu tố (case suffix) khác nhau phân biệt “có vĩnh viễn” và “đang có vào ngay lúc này”. Tất nhiên, tiền bạc không bao giờ thực sự là thứ không thể sang tên đổi chủ, nhưng nếu bạn vĩnh viễn sở hữu rất nhiều tiền bạc, sự sở hữu ấy sẽ ít phù vân hơn so với khi bạn chỉ ngẫu nhiên có sẵn ít tiền mặt trong túi.

Những cách phân biệt ấy có xa lạ không? Rõ ràng là có. Phi logic không? Không đến nỗi. Khó học không? Chắc chắn rồi. Đó chính là một trong những lý do tại sao, từ góc nhìn của một người nói tiếng Anh, tiếng Tây Ban Nha là ngôn ngữ dễ học và thành thục hơn nhiều.¡Que tenga un buen día!

2 Tiếng Quan thoại

普通話

PŬTŌNGHUÀ

1,3 tỷ người sử dụng

Là bản ngữ của khoảng 900 triệu người bản ngữ, nhiều hơn bất cứ ngôn ngữ nào khác, và 400 triệu người sử dụng như ngôn ngữ thứ hai. Trung Quốc, Đài Loan, Singapore và Malaysia là các nước nói tiếng Quan thoại chủ yếu trên thế giới. Đa số những người di cư gốc Trung Quốc đã từng nói các ngôn ngữ Trung Quốc khác, thay vì tiếng Quan thoại. Ngày nay, người Trung Quốc di cư thường nói tiếng Quan thoại.

TỰ ĐỊNH DANH 普通話 (PŨTÕNGHUÀ, được sử dụng ở Trung Quốc đại lục; nghĩa đen là “phổ thông thoại”), 國語 (GUÓYŬ, ở Đài Loan; nghĩa đen là “quốc ngữ ), 華語 (HUÁYŬ, ở những nơi khác ở châu Á; nghĩa đen là “Hoa ngữ”). Còn được gọi là tiếng Trung Quốc tiêu chuẩn, tiếng Quan thoại (hiện đại) tiêu chuẩn; (gọi nôm na là) tiếng Trung.

NGỮ HỆ Tiếng Quan thoại là một trong các ngôn ngữ của Trung Quốc, thường được gọi là các “phương ngôn tiếng Trung Quốc”. Nhóm này thuộc ngữ hệ Hán-Tạng, trong đó nó là nhóm lớn nhất, với quy mô lớn hơn hẳn các nhóm còn lại.

BỘ KÝ TỰ Tiếng Quan thoại có một bộ ký tự chữ độc nhất vô nhị. Xem nội dung chính.

NGỮ PHÁP Tiếng Quan thoại gần như không có bất kỳ biến tố nào, nghĩa là các từ chỉ có một dạng: cho số ít và số nhiều, cho hiện tại, quá khứ và tương lai, cho chủ ngữ và tân ngữ. Các danh từ không có giống, nhưng chúng thuộc các lớp, mỗi lớp trong số này đòi hỏi một danh từ loại thể để phân loại trong một số tình huống ngữ pháp, ví dụ như sau con số. Hiện tượng này thường được so sánh với từ cattle (gia súc) trong tiếng Anh, một từ không thể được đếm trực tiếp (one cattle, two cattles - “một gia súc, hai gia súc”), mà chỉ có thể được đếm bằng cách thêm từ “đầu”, giống một từ phân loại: hai đầu gia súc.

PHÁT ÂM Tiếng Quan thoại gần như chắc chắn là ngôn ngữ nổi tiếng nhất trong các ngôn ngữ có thanh điệu (xem chương 14). Các âm tiết của tiếng Quan thoại đặc biệt đơn giản về cấu trúc: chúng thường bắt đầu với một phụ âm, tiếp theo là một hoặc hai nguyên âm; phụ âm cuối cùng nếu có sẽ là /n/ hoặc /ng/. Khi viết, cũng tồn tại một âm cuối r, nhưng nó không bao giờ được phát âm như một phụ âm.

TỪ MƯỢN Tiếng Phạn (các thuật ngữ tôn giáo), tiếng Nhật (thuật ngữ khoa học và kinh tế) và tiếng Anh.

TỪ CHO MƯỢN Chow (chó Chow Chow), feng shui (phong thủy), gung-ho (hùng hổ), kowtow (khấu đầu), pinyin (bính âm), tai chi (thái cực quyền), tao (hoặc dao) (đạo) và yin-yang (âm dương). Các từ mượn ở dạng đã qua biên dịch bao gồm brain-washing (tẩy não, bắt nguồn từ XĬNĂO), paper tiger (hổ giấy, chỉ một kẻ địch có vẻ mạnh và nguy hiểm nhưng thực chất yếu và vô hại, bắt nguồn từ ZHĬ LĂOHŬ), long march (cuộc trường chinh, bắt nguồn từ CHÁNG ZHĒNG) và scorched earth (tiêu thổ, tức một chiến lược quân sự trong đó một đội quân phá hủy sạch những thứ địch quân có thể sử dụng, bắt nguồn từ JIĀOTŬ). Các thuật ngữ ẩm thực như chop suey (một món ăn gồm thịt và trứng, nấu nhanh với các loại rau), kumquat (quả kim quất), lapsang souchong (trà đen Chánh Sơn Tiểu Chủng) và bok choy (cải chíp) thường có nguồn gốc từ phương ngôn Quảng Đông; ginseng (nhân sâm) lại bắt nguồn từ một phương ngôn khác của tiếng Trung Quốc ở miền Nam.

KHỔNG TỬ Từ năm 2004, Trung Quốc đã tích cực đẩy mạnh việc học tiếng Quan thoại thông qua các Viện Khổng Tử của nước này. Tính đến cuối năm 2017, tồn tại 516 chi nhánh ở 142 nước. Theo Viện Khổng Tử, hơn 7 triệu học viên đã tham gia các khóa học ngôn ngữ trong 13 năm qua. Đồng thời, bên ngoài những viện này, người ta đã chứng kiến sự gia tăng đáng kể về mức độ phổ biến của việc học tiếng Quan thoại kể từ đầu những năm 2000.

Ký tự tiếng Trung thần bí

Nếu trong các ngôn ngữ Babel, tiếng Tây Ban Nha là ngôn ngữ dễ học nhất đối với những người nói tiếng Anh, thì tiếng Quan thoại và tiếng Nhật rất có thể là các ngôn ngữ khó nhất. Việc thuần thục các thanh điệu của tiếng Trung đòi hỏi sự kiên trì bền bỉ, trong khi những điểm phức tạp và tinh vi của kính ngữ kiểu Nhật gần như không thể trở thành một phần phản xạ tự nhiên trong một thoáng một chốc. Tuy nhiên, chúng có lẽ sẽ không nằm trong số những ngôn ngữ khó nhất thế giới nếu không phải vì sự phức tạp kinh khủng trong hệ thống chữ viết của chúng.* Không một hệ thống nào khác trên thế giới đòi hỏi trẻ em ở trường học và những người học một ngôn ngữ thứ hai ghi nhớ một lượng biểu tượng lớn như trong bộ chữ của tiếng Trung. Hoàn toàn không quá đáng khi so sánh bộ chữ ấy với một Vạn Lý Trường Thành bao quanh ngôn ngữ này - hiển nhiên không đến nỗi bất khả xâm phạm, nhưng dù thế nào vẫn là một hệ phòng thủ đáng gờm. Tiếng Nhật, mặc dù sử dụng một lượng chữ nhỏ hơn, đã tìm ra những cách tài tình để tăng thêm tính phức tạp, một kỳ công mà chúng ta sẽ phải kính ngưỡng trong một chương riêng.

Ngày nay, người phương Tây sẽ có thể ngẫu nhiên gặp chữ viết tiếng Trung ở các nhà hàng và các sạp báo, trên mạng, trên các vật liệu đóng gói, và ngày càng nhiều trên cổ, cánh tay, mắt cá chân, lưng và các bộ phận khác của cơ thể người. Từ lâu người ta đã biết rằng những tai nạn khi xăm mình có thể vô tình xảy ra, dẫn đến tình huống một phần da của ai đó tuyên bố một cách tự hào những thứ như “tiêu chảy trầm trọng” hay “gã quan tài”, trong khi những chữ khác đáng ra có nghĩa lại trở thành vô nghĩa hoặc bị xăm ngược, mặt trước thành mặt sau. May mắn cho họ, trung bình cứ sáu người trên hành tinh này thì năm người phân biệt được thế nào mới là đúng.

Rất dễ xăm sai khi xăm chữ Hán (hoặc chữ tiếng Nhật). Nhưng hình xăm này đủ tốt để giữ lại: chữ này nghĩa là “giấc mơ” hoặc “tham vọng”.

Mặc dù chúng ta không thể nào kỳ vọng rằng mình sẽ biết được hàng trăm hoặc thậm chí hàng nghìn chữ Hán (việc học chúng sẽ tiêu tốn nhiều năm), việc biết một chút về chúng hiển nhiên là điều có thể. Nhưng vì lý do nào đó, thậm chí sau nhiều thế kỷ tiếp xúc, hiểu biết của phương Tây về chữ viết tiếng Trung vẫn bị cản trở bởi rất nhiều quan niệm sai lầm. “Có lẽ không lĩnh vực kiến thức nào trên Trái Đất có thể vượt qua được bộ môn chữ Hán, hay còn gọi là Hán tự, khi xét đến lượng thông tin sai lệch được cung cấp và lượng kiến thức sai được lưu truyền”, J. Marshall Unger, một giáo sư tiếng Nhật, người đã viết một cuốn sách về Hán tự, đã nói. Thứ gây khó khăn cho việc xua tan những thông tin sai lệch ấy là thực tế rằng chúng nhìn chung vẫn mang một phần sự thật quan trọng. Tôi sẽ đề cập đến những phần quan trọng này trước, và sau đó gọt bỏ những mẩu thông tin không chính xác.

1. CHỮ HÁN ĐƯỢC VIẾT TỪ TRÊN XUỐNG DƯỚI

Sự thật. Theo truyền thống, Hán văn đúng là được viết từ trên xuống dưới thành từng cột và các cột được xếp theo trật tự từ phải sang trái. Nếu không có khoảng trống để viết theo cột, ví dụ như trên một số biển hiệu nhất định, văn tự ấy sẽ được viết từ phải sang trái. Ở Đài Loan, Hồng Kông và các cộng đồng người Trung Quốc ở hải ngoại ngày nay, kiểu viết theo cột, từ phải sang trái vẫn thường xuất hiện trên các tờ báo và các cuốn sách. Những cuốn sách được sắp chữ theo kiểu này sẽ được đóng gáy ở bên phải, giống các cuốn sách tiếng Ả Rập và tiếng Hebrew.

Trên gáy sách, các tên sách được viết từ trên xuống dưới, với mỗi chữ được viết theo phương thẳng đứng ngay ngắn như bình thường. Cách này khác với cách làm trong tiếng Anh và các ngôn ngữ châu Âu khác, trong đó hầu hết các tên sách được xoay 90 độ: đa phần theo chiều kim đồng hồ với tiếng Anh, tiếng Hà Lan và các ngôn ngữ vùng Scandinavia, nhưng thường được xoay ngược chiều kim đồng hồ với tiếng Pháp và tiếng Tây Ban Nha - trong khi đó, những người Đức có vẻ không thể chọn dứt khoát một chiều xoay.

Nhưng không chỉ có vậy. Đa phần văn bản tiếng Trung ngày nay được viết và in từ trái sang phải trên các hàng ngang. Ở Trung Quốc đại lục, hiếm khi người ta tìm được kiểu in hoặc viết nào khác; ở những nơi khác, cách định hướng hàng chữ này ngày càng trở nên phổ biến.

2. CHỮ HÁN VỀ CƠ BẢN LÀ CÁC HÌNH VẼ

Sự thật. Một số chữ Hán thực sự là những hình vẽ đã được cách điệu của các vật thể, hoặc những kiểu hình ảnh hóa các ý tưởng một cách khá trực quan. Không cần dùng tới nhiều trí tưởng tượng, người ta cũng có thể luận ra rằng chữ 人 (RÉN), nghĩa là “người”, mô phỏng hai chân của một người, hoặc luận ra rằng có sự liên hệ giữa chữ 二 (ÈR) và nghĩa của nó, “hai”. Người ta dễ dàng tin rằng chữ 木 (MÙ) ra đời với vai trò minh họa một cái cây, cũng chính là thứ nó đại diện, mặc dù mối liên hệ này không rõ ràng đến mức hiểu được ngay tức thì. Các chữ khác khó truy nguồn hơn, chẳng hạn như chữ mang nghĩa SHUĬ (“nước”): 水. Tồn tại những bằng chứng lịch sử xác đáng, chứng minh rằng chữ này xuất phát từ hình ảnh một con sông đang uốn mình, với hai bên là bốn giọt nước hoặc xoáy nước.

Các chữ khác không phải những chữ tượng hình hoặc chữ tượng ý đơn lẻ, mà là các chữ ghép từ hai chữ trở lên. Các ví dụ được nhiều người biết đến bao gồm: chữ được tạo thành từ hai chữ “mộc”, để chỉ “rặng cây”, 林 (LÍN), và chữ được tạo thành từ ba chữ “mộc”, để chỉ “rừng”, 森 (SĒN)*. Một ví dụ nữa cũng thường xuyên được trích dẫn từ nhóm này là chữ 休 (XIŪ), chỉ “bóng râm” hoặc “nghỉ ngơi”: ở bên trái thân cây, chúng ta thấy ⺅ (một biến thể giản lược của chữ 人 chỉ “người” mà chúng ta đã thấy ở trên). Như vậy, ý của chữ này là “người đang nghỉ ngơi trong bóng râm dưới một cái cây” - một cách giải thích thật gọn gàng, rành mạch và hấp dẫn đến mức nhiều chuyên gia cho rằng đó chỉ là một giai thoại được dựng lên để giải thích nguồn gốc của chữ này.

Sẽ tìm được khá nhiều điểm thú vị trong lượng chữ tượng hình ít ỏi còn tồn tại. Theo các chuyên gia, chữ “trứng” 卵 (LUĂN) biểu thị một cặp của thứ được gọi là “trứng” trong tiếng Ả Rập, tiếng Nga, tiếng Tây Ban Nha, tiếng Đức và các ngôn ngữ khác - nhưng lại là nuts trong tiếng Anh, và không phải loại nuts mọc trên cây*. Với nội dung nhạy cảm không kém, chữ 母 (MŬ) đã giản lược khái niệm “mẹ” hoặc “nữ” thành hình ảnh một bộ ngực theo trường phái Lập thể, không hơn không kém, với các núm ngực hiện ra rõ ràng. Hoặc, chuyển từ những thứ trẻ con vặt vãnh sang câu chuyện toán học, hãy cùng tự hỏi tại sao chữ “bát”, nghĩa là “số tám”, 八 (BĀ), lại có hình dạng như bây giờ. Các nhà từ nguyên học thống nhất rằng ký hiệu này ban đầu có nghĩa “phân chia”. Một số người cho rằng 八 cũng được gán nghĩa “số tám” bởi con số này dễ chia - thậm chí chia được tới 3 lần, vì 8 bằng 2 mũ 3. Chẳng phải đó là một cách giải thích thú vị sao? Tuy nhiên, trường phái tư duy “ném đá hội nghị” đang chiếm ưu thế cho rằng ở một thời điểm nào đó trong lịch sử, các từ tiếng Trung mang nghĩa “phân chia” và “số tám” đã từng là những từ đồng âm - chúng nghe giống nhau, vậy đấy.

Chữ 兄 (XIŌNG), nghĩa là “anh trai”, là một chữ được tạo thành từ hai chữ tượng hình. Hình vuông ở chữ này là một thành phần thường xuyên xuất hiện, nghĩa là “miệng”, trong khi hai cái chân đỡ cho nó là một biến thể của một chữ mang nghĩa “đứa trẻ”. Vì vậy, 兄 tượng trưng cho một đứa trẻ với cái miệng (lớn). Rõ ràng, các ông anh trai được định nghĩa là những đứa trẻ luôn ra lệnh cho các em của chúng.

Nhưng không chỉ có vậy. Những chữ Hán không phải chữ tượng hình lẫn chữ tượng ý chiếm một tỷ lệ áp đảo - khoảng 98%. Bất kể bạn có nhìn vào chúng lâu và kỹ đến đâu, bạn cũng sẽ không bao giờ luận ra được nghĩa của chúng dựa trên bất cứ sự tương đồng nào về hình ảnh với những thứ ngoài đời thực. Hoặc nếu bạn có thể luận ra điều gì đó, thì hãy trách trí tưởng tượng của bạn, bởi vì hóa ra những chữ ấy thực sự không ra đời theo cách bạn luận ra.

3. CHỮ HÁN ĐÃ TỒN TẠI ĐƯỢC 3.500 NĂM

Sự thật. Các khắc văn tiếng Trung cổ nhất được bảo tồn tới ngày nay có niên đại vào khoảng năm 1500 TCN, và chữ Hán đã phát triển kể từ thời điểm đó mà không hề bị gián đoạn. Vì vậy, hoàn toàn chính xác khi tuyên bố rằng chữ viết ở Trung Quốc đã tồn tại được 3.500 năm, và thậm chí lâu hơn: những mẫu vật cổ nhất được tìm thấy, hoàn toàn không phải những chữ nguệch ngoạc mang mục đích thử nghiệm và bất quy tắc của một người phát minh, cho thấy bàn tay tự tin của một người viết đang sử dụng một hệ chữ viết đã phát triển đầy đủ.

Nhưng không chỉ có vậy. Những độc giả tiếng Trung hiện đại không thể đọc hiểu được những văn tự cổ nhất này, bởi vì - trừ những ngoại lệ hiếm hoi như — nghĩa là “số hai” - các chữ Hán đầu tiên hoàn toàn không giống các chữ thời nay. Những điểm khác biệt nhiều và lớn đến mức sau khi tìm thấy những khắc văn sơ khai nhất này, các học giả phải mất một thời gian dài chỉ để luận ra rằng chúng đại diện cho hệ thống chữ Hán.

Nhưng gượm đã - nếu hệ thống chữ Hán có truyền thống dài và không bị gián đoạn như vậy, chẳng phải chính điều này đã biện chứng được cho tuyên bố rằng chữ Hán thực sự đã tồn tại được 35 thế kỷ? Ờ thì, đó là một cách để nhìn vấn đề. Nhưng nếu ta nhìn theo cách đó, thì có thể nói rằng bộ ký tự Latinh thậm chí đã tồn tại được lâu hơn. Ít nhất 38 thế kỷ, hoặc thậm chí 53. Đó là vì, trong một truyền thống khác cũng kéo dài liên tục và không gián đoạn, bảng chữ cái này của chúng ta cũng là hậu duệ của bảng chữ cái đầu tiên, được thiết kế ở vùng Cận Đông (ở Ai Cập hoặc Canaan) vào khoảng năm 1800 TCN. Bảng chữ cái đầu tiên này chủ yếu được cấu thành từ các chữ tượng hình Ai Cập (chữ hieroglyph) - chính xác hơn, nó được cấu thành từ một tập hợp con của các chữ đại diện cho các âm đơn lẻ. Và vì những chữ tượng hình Ai Cập có niên đại vào khoảng năm 3300 TCN, cách lập luận này đặt bộ ký tự Latinh vào một truyền thống kéo dài 53 thế kỷ.

Phải thừa nhận rằng, tồn tại một điểm khác biệt: trong khi, ở Trung Quốc, cả bộ ký tự lẫn ngôn ngữ đều đã trải qua một quá trình phát triển từ từ, thì trong trường hợp của “chúng ta”, điều đó chỉ đúng với hệ chữ viết. Trên đường từ Ai Cập, xuyên qua vùng Cận Đông, Hy Lạp và Rome, tới cuốn sách này, tập quán viết của phương Tây đã nhảy nhót một vài lần từ một ngôn ngữ này sang ngôn ngữ tiếp theo, và thực sự từ một ngữ hệ này sang ngữ hệ tiếp theo.

4. TỒN TẠI 50.000 CHỮ HÁN

Sự thật. Con số 50.000 rất có thể được dựa trên 3 cuốn từ điển nổi tiếng từ những năm 1076, 1716 và 1915, mỗi cuốn chứa từ 47.000 đến 54.000 chữ đơn lẻ. Ấn phẩm chứa lượng chữ lớn nhất từ trước đến nay thậm chí còn có nhiều chữ hơn thế: Từ điển Hán ngữ dị thể tự năm 2004, được phát hành ở Đài Loan, chứa một lượng chữ Hán khổng lồ, 106.230 chữ.

Nhưng không chỉ có vậy. Nhiều chữ trong các từ điển này chỉ được sử dụng ở các địa phương hoặc mang nghĩa của chuyên ngành rất hẹp, chỉ có giá trị với những người làm các công việc kiểu như nhạc công sáo lưỡi gà hay nghệ sĩ sáng tạo từ phế liệu. Những chữ khác là các biến thể hiếm gặp của những chữ phổ biến hơn hoặc của những chữ cực kỳ cổ. Việc tính cả những chữ này vào phép đếm kia cũng giống như việc tuyên bố rằng plough và plow*là hai từ tiếng Anh khác nhau và thilke là một từ bởi nó đã từng tồn tại ở thời Chaucer (nó có liên quan tới từ ilk và có nghĩa là “đó” hoặc “những thứ đó”). Trong những chữ được liệt kê trong từ điển khổng lồ năm 2004 kia, nhiều lắm cũng chỉ một phần tám vẫn có giá trị vào thời nay. Và điều này càng không có nghĩa là một người Trung Quốc có học thức thường biết trên 13.000 chữ - không có gì phải xấu hổ ngay cả khi số chữ bạn biết chỉ bằng một phần tư con số đó. Tuy nhiên, những người thiết kế font sẽ phải đảm bảo rằng font của họ cho phép người dùng viết được tất cả những chữ ấy.

5. CHỮ HÁN KHÔNG HÉ LỘ MỘT CHÚT GÌ VỀ CÁCH PHÁT ÂM

Sự thật. Các chữ Hán không phải là những hướng dẫn đáng tin cậy và có tính hệ thống về cách phát âm. Thật vậy, một người mới học tiếng Quan thoại đơn thuần sẽ phải học cách phát âm chính xác bằng cách học thuộc, từng chữ một.

Nhưng không chỉ có vậy. Phần lớn chữ Hán cho người học chút manh mối về cách phát âm của chúng. Không phải tất cả những chữ ấy đều như vậy, đúng là thế, và những manh mối về ngữ âm này không đáng tin cậy như những gì người ta mong muốn, nhưng ít nhất còn có chút manh mối nào đó.

Ví dụ minh họa điển hình và phổ biến cho hiện tượng này là 媽. Điểm tối quan trọng cần biết là, giống phần lớn các chữ khác, nó bao gồm hai thành tố. Một khoảnh của nó, tức khoảnh một phần ba phía bên trái trong trường hợp này, là vị trí của một thứ gì đó trông giống một phiên bản đã co hẹp của chữ 女 (NŬ), nghĩa là “phụ nữ”. Đó chính xác là nguồn gốc của thành tố này, nhưng điều tối quan trọng cần nhận ra là, nếu một thứ bắt nguồn từ một chữ, nó không còn là một chữ. Một chữ có hai đặc tính: trên giấy, nó nhìn chung khớp vào một ô hình chữ nhật, nhưng trong khi nói, nó được phát âm. Đặc tính thứ hai nghe có vẻ nhàm chán, ai cũng biết, nhưng nó thực sự là tâm điểm của vấn đề: trong khi 女 được phát âm, phiên bản co hẹp của nó (phần bên tay trái của chữ 媽) lại không được phát âm. Còn khoảnh hai phần ba bên phải của chữ này là vị trí của một chữ 馬 (MĂ, nghĩa là “ngựa”) nhưng ở dạng mảnh mai hơn.

Giờ, nếu bạn chưa quen với chữ Hán, bạn rất có thể sẽ đoán rằng 媽 nghĩa là “ngựa giống cái”, nói cách khác là mare - “ngựa cái”. Nhưng hệ thống này không vận hành như thế.

Việc học đọc và viết các chữ Hán đòi hỏi luyện tập, luyện tập và luyện tập nhiều hơn nữa. Trên thực tế, ngày càng nhiều người làm việc này bằng bàn phím.

Cách chính xác để xử lý các kiểu chữ ghép này, hay còn gọi là các chữ hình-âm, như cách người Trung Quốc gọi chúng, là tìm một từ nghe giống một trong những thành tố của nó và có nghĩa liên quan đến thành tố còn lại. Cụ thể trong trường hợp này, thành tố “phụ nữ” cho manh mối về nghĩa và thành tố MĂ cung cấp thông tin về ngữ âm: chữ đang được xét đến ở đây mang nghĩa “mẹ” và được phát âm là /mā/ - tức là cùng cách phát âm với 馬 (MĂ), mặc dù với một thanh điệu khác. Tất nhiên, không phải cứ lần nào vô tình gặp chữ 媽 các độc giả Trung Quốc cũng phải giải câu đố này; họ ghi nhớ nó từ thời thơ ấu và giờ đây chỉ đơn giản là họ biết nó. Nhưng ít nhất còn có một câu đố để mà giải, cũng thường là thứ giúp trẻ em Trung Quốc và các sinh viên ngoại quốc ghi nhớ chữ này. (Vô tình, những chữ ghép này cũng giúp xử lý nhanh gọn một quan niệm sai lầm phổ biến, rằng “đa số chữ Hán không hé lộ một chút gì về nghĩa của chúng”.)

Tất nhiên, phương pháp này vô dụng với những chữ không phải chữ ghép, chẳng hạn như 馬 (MĂ). Chúng “im lìm hiện diện trên trang viết và bắt người ta phải chấp nhận chúng”, trích lời nhà ngôn ngữ học David Moser, và cách phát âm của chúng “chỉ có thể được ghi nhớ thông qua vô số giờ tập luyện lặp đi lặp lại”. Tương tự với nghĩa của chúng, trừ phi từ đó cho một manh mối bằng hình ảnh nào đó. Cụ thể, chữ MĂ thực chất có cho chúng ta manh mối đó, bởi vì 馬 đã biến hóa từ hình tượng trưng một con ngựa. Người ta vẫn có thể nhìn thấy bốn chân của nó, và nét phía dưới bên phải từng là một cái đuôi.

Nếu điều này nghe có vẻ dễ - và tôi sợ là nó không hề dễ -thì sau đây là một số vấn đề của hệ thống hai-gợi-ý này. Vấn đề đầu tiên là việc có nguy cơ không xác định được rõ ràng phần nào đưa ra manh mối nào. Thành tố ngữ nghĩa trong một chữ ghép có thể nằm bên trái (như thành tố “phụ nữ” trong 媽) hoặc bên phải (như trong 妆), hoặc ở dưới (婪), hoặc ở trên (tôi không tìm được ví dụ nào - không một phụ nữ nào được ở trên, có vẻ vậy), và một thành tố thậm chí có thể bao quanh thành tố còn lại (威). May mắn thay, số lượng manh mối về ngữ nghĩa là có hạn: đa số chúng, bao gồm cả manh mối về “phụ nữ”, nằm trong một danh sách chỉ trên 200 mục*. Vì thế, trừ phi một chữ chứa hai thành tố ngữ nghĩa - một kiểu phức tạp hóa vấn đề không hề hiếm gặp - người ta có thể xác định được đâu là thành tố ngữ nghĩa.

Một vấn đề khác là việc tồn tại khá nhiều mức tương đồng khác nhau giữa cách phát âm của một chữ và cách phát âm của manh mối ngữ âm trong chữ đó. Thỉnh thoảng, sự tương đồng này ở mức hoàn hảo: manh mối ngữ âm và cách phát âm thực tế giống hệt nhau. Thường xuyên hơn, sự tương đồng ấy ở mức tương đối ổn, khi (các) phụ âm và (các) nguyên âm giống hệt nhau, nhưng thanh điệu không giống. Đây là trường hợp của 媽 (MĂ), trong đó manh mối ngữ âm có một âm Ă, không phải một âm Ā. Nhưng thường thường, sự tương đồng ấy ở mức tệ hơn mong đợi rất nhiều. Một ví dụ điển hình là 聞. Ở phần dưới chữ này, chúng ta nhìn thấy một phiên bản thu nhỏ của 耳, nghĩa là “tai” (nó bắt nguồn từ hình ảnh của một cái tai), và với phát âm là ĚR, nó đặc biệt giống từ ear (tai) trong tiếng Anh. Nó là thành tố ngữ nghĩa của 聞, một từ từng có nghĩa là “nghe”, mặc dù, một cách khó hiểu, nghĩa của nó đã chuyển thành “ngửi”. Phần còn lại của chữ này có thể được nhìn thấy rõ ràng ngay trên cái tai đó: 門 (nghĩa là “cổng”). Khi đứng riêng rẽ với tư cách một chữ hoàn chỉnh, nó sẽ được phát âm là /mén/. Ở đây, nó chỉ là một manh mối ngữ âm, nhưng là một manh mối khá tồi, bởi chữ ghép kia được phát âm là /wén/. Ở một thời điểm nào đó trong lịch sử, hai chữ này từng được phát âm tương tự nhau, có lẽ phát âm của chúng lần lượt kiểu như /muən/ và /miuən/. Không may thay, mối liên hệ giữa chúng dần trở nên lỏng lẻo, để lại cho chúng ta một manh mối ngữ âm rất không hoàn chỉnh.

Đây hoàn toàn không phải trường hợp tệ nhất. Cách phát âm của các từ khác đã thay đổi cực nhiều, đến nỗi không còn cách nào để tìm ra hoặc khẳng định sự tương đồng ban đầu giữa chúng. Một số người tin rằng đây mới thực sự là câu chuyện ẩn sau chữ 休 (XIŪ; “bóng râm” hoặc “nghỉ ngơi”) mà tôi đã đề cập ở trên: không phải một người đang nghỉ ngơi trong bóng râm của một cái cây, mà là một sự tương đồng về phát âm mà chúng ta không còn cách nào để tái dựng. Điều này không khiến cho giai thoại về nguồn gốc của chữ này trở nên ít hấp dẫn hơn, cũng không khiến nó kém hữu dụng hơn trong vai trò một công cụ giúp ghi nhớ.

6. CHỮ LÀ TỪ

Sự thật. Hầu như tất cả các chữ đều có nghĩa, không như một số âm tiết tiếng Anh, chẳng hạn như der, không truyền đạt bất cứ thông tin nào cho đến khi chúng trở thành một phần trong một từ (wonder (kỳ quan), derby (trận đấu giữa hai đội trong cùng một khu vực), vân vân). Nhiều chữ có thể được sử dụng như một từ trong tiếng Quan thoại, hoặc (như đã được mô tả trong chú thích cuối trang 393) như một phần của các chữ ghép; các chữ khác không còn thường xuyên được sử dụng cho các vai trò ấy trong tiếng Trung Quốc hiện đại, nhưng vẫn hoặc đã từng thuộc các biến thể vùng miền hoặc biến thể theo thời kỳ của tiếng Trung.

Nhưng không chỉ có vậy. Một phần rất lớn những từ trong tiếng Quan thoại là các từ ghép, được cấu thành từ hai chữ trở lên. Khoảng 88% các từ trong tiếng Trung Quốc hiện đại được cấu thành từ nhiều hơn một chữ. Trong những dòng nội dung chính của các văn bản, tỷ lệ này thấp hơn bởi một lượng có hạn các từ ngắn - đại từ, tiền giới từ và những từ khác, được gọi là từ chức năng - xuất hiện rất thường xuyên. Nhưng trong số các danh từ, động từ và tính từ, các từ được viết bằng một chữ chỉ chiếm một tỷ lệ rất nhỏ.

Lấy ví dụ, từ chỉ “cây sồi”, 橡樹 (XIÀNGSHÙ). Chữ đầu tiên có thể được sử dụng như một từ hoàn chỉnh khi đứng riêng, nghĩa là “sồi” hoặc “quả sồi”; chữ thứ hai nghĩa là “cây” hoặc “thực vật”. Tuy nhiên, thường xuyên, người ta sử dụng cả tổ hợp này thay vì chỉ phần đầu tiên. Đó là vì âm XIÀNG có vô vàn nghĩa khác, đa dạng như “bức tượng”, “(theo) hướng”, “con voi” cho đến “cái cổ”. Tuy nhiên, những nghĩa này được đại diện bởi các chữ khác nhau, vì thế trên mặt giấy, chỉ cần viết 橡 là đủ, bởi vì nó chỉ có thể mang nghĩa “cây sồi” (hoặc “quả sồi”, nhưng từ này thường sẽ được phát âm là XIÀNGZĬ, “con trai/ cây non/ trứng của cây sồi”). Nói cách khác, XIÀNG là một từ đồng âm có một vài nghĩa, vì thế khi phát âm, người ta cần làm rõ nghĩa nào đang được nói đến - vì vậy SHÙ, nghĩa là “cây”, được bổ sung. Trong khi viết, điều này không cần thiết, vì 橡 “cây sồi” chứa tất cả những thông tin cần thiết. Nhưng cách viết trong tiếng Quan thoại hiện đại tuân theo ngôn ngữ nói, vì thế từ được dùng để chỉ “cây sồi” giờ đây được viết thành hai chữ. Tuy nhiên, nếu ở thời gian trước đầu thế kỷ 20, chữ 樹 “cây” sẽ bị lược bỏ, bởi ngôn ngữ viết khi đó dựa trên tiếng Trung chưa cải cách, chứ không dựa trên ngôn ngữ nói đương đại.

(Nhân tiện, xin hãy lưu ý rằng các chữ ghép và từ ghép là những thứ khác nhau. Dưới mục 5, chúng ta thấy rằng 媽 nghĩa là “mẹ”, là một chữ ghép, được tạo thành từ một thành tố ngữ nghĩa và một thành tố ngữ âm, nhưng nó không phải là một từ ghép, bởi thực sự nó chỉ bao gồm một âm tiết: MĀ. Ở đây, dưới mục 6, chúng ta chạm trán một từ ghép, 橡樹 (XIÀNGSHÙ), nghĩa là “cây sồi”. Nó bao gồm hai chữ hoàn chỉnh, cả hai chữ ấy đều được phát âm đầy đủ. Tình cờ, cả hai chữ của từ ghép này đều là các chữ ghép, nhưng đây chỉ là sự trùng hợp ngẫu nhiên không hơn không kém.)

7. TẤT CẢ CÁC PHƯƠNG NGÔN TIẾNG TRUNG ĐỀU ĐƯỢC VIẾT THEO CÙNG MỘT CÁCH

Sự thật. Cho tới năm 1956, những người nói các phương ngôn tiếng Trung vẫn sử dụng (gần như) cùng một bộ chữ, thường là với cùng một bộ ngữ nghĩa. Hệ quả là, nếu hai người Trung Quốc đều chỉ nói được một phương ngôn tiếng Trung và phương ngôn của họ khác nhau (ví dụ, phương ngôn Bắc Kinh của tiếng Quan thoại và phương ngôn Quảng Đông của Việt ngữ), họ sẽ hiểu phần lớn những câu viết của nhau mặc dù họ sẽ không hiểu lời nói của nhau. Thậm chí, trong tiếng Quan thoại, các phương ngôn có thể khác nhau đến mức mọi người có thể sẽ gặp khó khăn trong việc nhận biết một từ cụ thể nào đó; việc viết ra sẽ giải quyết được vấn đề này. Đó là lý do tại sao các bộ phim tiếng Quan thoại được gắn phụ đề tiếng Quan thoại: nếu những người nói tiếng bản ngữ, ví dụ, Quảng Đông không nghe được một từ tiếng Quan thoại nào đó, họ thường vẫn có thể đọc được nó.

Tất cả những điều này đa phần vẫn đúng vào thời nay - với một yếu tố bổ sung làm mọi việc dễ dàng hơn, đó là việc mọi người đã học tiếng Quan thoại ở trường để ngay cả những người không thể thực sự nói tiếng Quan thoại cũng vẫn có thể đọc nó thông thạo. Tình huống này tương tự những gì xảy ra khi những người nói tiếng Anh với các giọng địa phương đa dạng và rất khác nhau, ví dụ như người Appalachia và người Scouse, gặp phải khó khăn trong việc nghe hiểu: việc viết ra những gì họ đang nói sẽ giải quyết được vấn đề. Tuy nhiên, sự khác biệt giữa tiếng Quan thoại và tiếng Quảng Đông lớn hơn nhiều so với sự khác biệt giữa bất kỳ hai biến thể nào của tiếng Anh.

Phụ đề tiếng Quan thoại (và tiếng Anh) là thành phần buộc phải có trong các bộ phim tiếng Trung. Đây là một bộ phím hài lãng mạn của Đài Loan mang tên My Egg Boy, với nhân vật chính là một bếp trưởng và con chó của anh ta.

Nhưng không chỉ có như vậy. Tồn tại những điểm khác biệt về ngữ pháp giữa các phương ngôn tiếng Trung (trật tự từ và cách sử dụng một số ngữ tố nhất định), xuất hiện trong khi viết. Đồng thời, một số phương ngôn tiếng Trung, đặc biệt là tiếng Quảng Đông, đã phát triển những chữ đặc biệt để viết những từ không được sử dụng trong tiếng Quan thoại. Trong khi đó, đa số các phương ngôn tiếng Trung hiếm khi được viết.

Quan trọng hơn cả, vào năm 1956, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa đã giản thể hóa hàng nghìn chữ, trong khi ở Hồng Kông và Đài Loan, các chữ phồn thể truyền thống từ đó đến nay vẫn được sử dụng. Nhiều chữ giản thể có hình dạng khác phiên bản phồn thể của chúng đến nỗi một người đọc viết thông thạo một trong hai thể vẫn không thể dễ dàng nhận ra thể còn lại.

Tuy nhiên, bù lại, quan niệm phổ biến này về chữ Hán chứa nhiều phần sự thật hơn phần lớn những quan niệm phổ biến khác được liệt kê trong chương này.

8. CHỮ HÁN LÀ VÔ CÙNG THÍCH HỢP ĐỂ CHƠI CHỮ

Sự thật. Tiếng Quan thoại là ngôn ngữ lý tưởng để chơi chữ, bởi nó sở hữu một lượng phong phú thứ mà những người hay chơi chữ thích nhất: các từ đồng âm.

Nhưng không chỉ có vậy. Những cơ hội tuyệt vời để chơi chữ xuất hiện không phải nhờ chữ viết, mà lại là khi không có chữ viết. Người ta dễ dàng phân biệt đa số các từ đồng âm tiếng Quan thoại khi chúng được viết trên giấy. Một trò chơi chữ, chẳng hạn như câu chuyện về con vịt gọi một cốc bia và bảo người phục vụ quầy bar “tính vào bill của tôi” sẽ không bao giờ đạt được hiệu quả chơi chữ khi được viết ra. Hai từ có thể nghe giống hệt nhau, chẳng hạn như từ bill mang nghĩa “cái mỏ” và từ bill mang nghĩa “hóa đơn thanh toán”*, nhưng chúng là những chữ khác nhau.

Mặt khác, trong tiếng Quan thoại, bạn đôi khi có thể dùng một chữ không chính xác nhưng đồng âm với nghĩa mà bạn chủ định hướng đến, và vẫn truyền tải được thông điệp. Nó giống như việc viết The Gnu Whirled thay vì The New World* - những chiếc máy tính sẽ bí lù trước cụm từ này, nhưng đa số độc giả con người sẽ không bị như vậy, và kể cả khi bị bí, họ cũng không mất nhiều thời gian để hiểu ra. Việc chơi chữ mở ra những khả năng tuyệt vời để né bức Phòng Hỏa Trường Thành (tên gọi của bộ máy kiểm duyệt trực tuyến khổng lồ của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa), một hệ thống chủ yếu dựa trên trí thông minh của máy tính để chặn đủ kiểu phát ngôn; không chỉ những lời lẽ chống đối về chính trị mà còn những từ thô tục đơn thuần. Ví dụ nổi tiếng nhất là CĂONÍMĂ - “ngựa bùn cỏ”, và trước khi hệ thống kiểm duyệt trở nên thông minh hơn, nó đã từng là một cách khác để nói CÀO NĬ MĀ - nếu dịch và thay thế tất cả những ngôn từ thô tục, nó có nghĩa “do your Mom”. Ngựa Bùn cỏ giờ đây thậm chí đã trở thành tên của một “bảng chú giải trực tuyến cho các meme, biệt danh và từ mới được tạo ra bởi cư dân mạng Trung Quốc và xuất hiện trong các cuộc thảo luận trực tuyến về chính trị”.

9. TIẾNG QUAN THOẠI SẼ ỔN HƠN NẾU NÓ VỨT QUÁCH CÁC CHỮ HÁN ĐI

Sự thật. Không thể phủ nhận rằng việc học đọc và viết chữ Hán tốn thời gian hơn nhiều so với việc học một bảng chữ cái, không chỉ với những người học tiếng Quan thoại như ngôn ngữ thứ hai, mà với cả những người nói tiếng Quan thoại bản ngữ.

Nhưng không chỉ có vậy. Ngay cả khi người ta có thể chứng minh rằng việc chuyển sang dùng bảng chữ cái Latinh là một bước đi mang lại nhiều lợi ích, việc chuyển đổi ấy vẫn sẽ không xảy ra. Và đó không phải vì văn hóa Trung Quốc đặc biệt bảo thủ, hay do một quan điểm sáo mòn tương tự của một người nghiên cứu về văn hóa phương Đông nào đó. Đúng hơn, nguyên nhân là việc tất cả các nền văn hóa đều bảo thủ khi nói đến câu chuyện chữ viết. Ngay đến những cải cách nhỏ về chính tả cũng làm dấy lên những xúc cảm mạnh mẽ. Những cải cách lớn chỉ diễn ra vào những thời kỳ có tính cách mạng - hãy nhớ lại nước Thổ Nhĩ Kỳ dưới thời Atatürk. Nhưng nó đã không xảy ra ở Trung Quốc dưới thời Mao Trạch Đông (mặc dù Mao Trạch Đông từng xem xét ý tưởng này, nhưng không thực sự chú trọng), và nó sẽ không xảy ra chừng nào chưa tới cuộc cách mạng tiếp theo - thậm chí có thể sẽ không diễn ra ngay cả trong cuộc cách mạng ấy.

Có thể nào những người Trung Quốc đã đúng khi bám lấy “hệ thống chữ viết khủng khiếp” của họ, như tờ báo Chronicle of Higher Education của Hoa Kỳ đã viết? Phương án thay thế hiển nhiên sẽ là chữ bính âm, hệ thống phiên âm bằng ký tự Latinh được phát triển vào thời Mao Trạch Đông, và đã được chấp nhận rộng rãi trong cả cộng đồng những người học tiếng Quan thoại (chủ yếu để biết được cách phát âm của các chữ) lẫn cộng đồng những người bản ngữ (chủ yếu để nhập các chữ vào điện thoại và máy tính). Nhưng dù chữ bính âm thường biểu thị một cách tỉ mẩn âm điệu của từng âm tiết, như trong bộ tứ nổi tiếng MĀ, MÁ, MĂ và MÀ, nó không phân biệt được nhiều từ đồng âm trong tiếng Quan thoại, tức là nó sẽ không phân biệt được tất cả những từ nào nghe hoàn toàn giống nhau, bao gồm cả thanh điệu. Hệ quả là, chữ bính âm sẽ tạo ra nhiều hiểu lầm hơn nhiều so với bộ ký tự chữ Hán kia.

Chí ít lý luận là như vậy. Nhưng gượm đã: chữ bính âm có thứ gì đó mà bộ ký tự chữ Hán kia vô cùng thiếu - những khoảng trống. Cái chúng ta gọi là từ đồng âm trong tiếng Quan thoại đa phần là những âm tiết nghe giống nhau, không phải các từ nghe giống nhau. Trong bộ ký tự chữ Hán, người ta không thể ngay lập tức xác định rõ một chữ đang đại diện cho một từ hoàn chỉnh hay đang là một phần của một từ dài hơn. Trong khi đó, trong chữ bính âm, tình trạng mập mờ như vậy không hề tồn tại. Ở những trang trước, chúng ta đã thấy rằng XIÀNG có thể mang nghĩa “cây sồi”, “bức tượng”, “(theo) hướng”, “con voi” và “cái cổ”. Nhưng trên thực tế, những người nói tiếng Quan thoại thường không nói XIÀNG để chỉ bất cứ khái niệm nào trong số này. Giống việc họ vẫn thường xuyên nói XIÀNGSHÙ để chỉ “cây sồi”, họ sẽ thường dùng DÀXIÀNG tức “con voi to” để chỉ “con voi”, JĬNGXIÀNG tức “cổ-cổ” để chỉ “cái cổ”, DIĀOXIÀNG để chỉ “bức tượng”, trong đó DIĀO nghĩa là “khắc”, và FĀNGXIÀNG để chỉ “phương hướng”, trong đó FĀNG nghĩa là “chỗ” hoặc một lần nữa mang nghĩa “hướng”.

Khi được viết ở dạng tiếng Quan thoại đã được bính âm hóa, mỗi từ này ngay lập tức được nhận ra là một từ, trong khi đó nếu được viết ở dạng Hán tự, chúng có thể đơn giản chỉ là hai từ ngẫu nhiên đứng cạnh nhau. Hệ quả là, chữ bính âm ít gây ra tình trạng mập mờ hơn nhiều so với những gì người ta tưởng khi mới nhìn lần đầu. Theo các nhà ngôn ngữ học người Trung Quốc, trích dẫn bởi nhà Hán học William Hannas, chưa đến 1% các từ tiếng Trung là từ đồng âm khác nghĩa. Họ đã tìm thấy 70 từ đơn âm mà các nghĩa của chúng, cả thảy 164 nghĩa, có khả năng gây ra sự nhầm lẫn thật sự, cừng với 39 từ đa âm có thể gây ra hiểu lầm với 82 nghĩa khác nhau. Nếu giả thiết rằng chữ bính âm là một hệ thống chính tả rất tuân theo quy tắc, các từ là bản sao của nhau trong văn nói (các từ đồng âm) vẫn sẽ là các bản sao của nhau khi viết (các từ đồng tự).

Tuy nhiên, vấn đề này có thể được giải quyết một cách dễ dàng. Các ngôn ngữ châu Âu cũng có các từ đồng âm: trong tiếng Anh, hãy nghĩ tới từ there, their và they’re, rode, road và rowed, here và hear. Các từ đồng âm tiếng Quan thoại có thể được phân biệt một cách dễ dàng khi viết bằng cách bổ sung một chữ câm, giống chữ phân biệt từ morning và mourning. Tất nhiên, công cụ này ở mức độ nào đó sẽ khiến việc học chữ bính âm của trẻ em trở nên khó hơn. Tuy nhiên, so với việc phải ghi nhớ các chữ Hán, việc này vẫn dễ dàng chẳng khác gì làm vỡ một chiếc bình gốm thời nhà Minh*.

Nhưng rất có thể công cụ bổ sung này thậm chí còn chẳng cần thiết. Tiếng Việt cũng có nhiều từ đồng âm. Không giống chữ bính âm, tiếng Việt thường không đánh dấu ranh giới giữa các từ, bởi các âm tiết của mỗi từ thường được viết rời nhau. Tuy vậy, người Việt Nam có vẻ không gặp vấn đề gì với bộ ký tự của họ.

10. GIỜ BẠN ĐÃ BIẾT MỌI THỨ VỀ CÁC CHỮ HÁN

Hoàn toàn không đúng, tôi e vậy. Chữ Hán khác các hệ thống chữ viết khác đến nỗi chúng dấy lên lượng câu hỏi nhiều hơn những gì tôi có thể trả lời trong chương này. Làm thế nào bạn xếp những từ được viết bằng chữ Hán theo một kiểu trật tự nào đó (ở đây tôi đang tránh dùng từ “theo thứ tự của bảng chữ cái”), chẳng hạn như trong một cuốn từ điển? (Việc này đòi hỏi việc đếm nét chữ.) Làm thế nào bạn phân biệt được hai chữ đồng âm trong văn nói, mà không phải viết chúng ra? (Bằng cách đề cập đến một từ quen thuộc chứa chữ đó, kiểu như “weigh trong heavyweight, không phải trong highwvay“.)* Có thể nào mô tả một chữ mà không phải viết nó ra? (Các nét chữ đều có tên, nhưng thường thì cách thực dụng hơn để mô tả một từ là viện ra hai thành tố mà dựa trên đó đa số các chữ Hán được cấu thành, như đã bàn luận tại mục 5 ở trên.) Người ta viết tiếng Trung bằng chữ Braille như thế nào? (Bằng cách viết chữ bính âm bằng chữ Braille.) Vân vân.

Khi đã thành thạo, không có giới hạn nào cho những người sáng tạo sử dụng tiếng Quan thoại. Lego là một thách thức không nhỏ, nhưng những người pha chế cà phê còn tìm thấy những khoảng không vô hạn cho nghệ thuật của họ.

Cũng tồn tại nhiều hiểu lầm phổ biến khác, trong đó có các hiểu lầm sau: “Mỗi chữ đại diện cho một âm tiết.” (Tồn tại hàng trăm ngoại lệ, mặc dù chính phủ Trung Quốc không thừa nhận phần lớn những ngoại lệ này.) “Các chữ mới không còn được tạo ra.” (Chúng vẫn đang được tạo ra, cả theo cách chính thống lẫn để đáp ứng nhu cầu nhất thời.) Và rồi còn cả hiểu lầm này nữa: “Tiếng Nhật cũng được viết bằng chữ Hán.”

Thật vậy không? Vấn đề này xứng đáng có riêng một chương nói về nó.

2b. (quay lại chủ đề) Tiếng Nhật

Một hệ thống chữ viết thiếu tính hệ thống

Nếu ga King’s Cross ở London có thể có sân ga 9¾ (và sân ga này không chỉ tồn tại trong hư cấu), hẳn một cuốn sách cũng có thể có một chương 2b chứ? Lý do của tôi khi chèn một chương như vậy vào đây là, trước khi chuyển sang ngôn ngữ được sử dụng rộng rãi nhất thế giới, tôi muốn thăm lại một người khổng lồ nhỏ hơn, tiếng Nhật. Một trong những thứ khiến ngôn ngữ này đặc biệt là một hệ thống mà, nếu không phải là ma thuật hoặc hư cấu, thì chắc chắn vô lý và khó học hơn bất cứ phép thuật, lời nguyền hay bùa chú nào. Ở đây tôi đang nói về hệ thống chữ viết của tiếng Nhật. Tôi không bàn về nó ở chương 13 vì nó dựa trên bộ ký tự chữ Hán, mà ngay bộ ký tự này đã là một thử thách tương đối lớn, như chúng ta vừa thấy.

Không nên diễn giải cụm từ “dựa trên bộ ký tự chữ Hán” thành “gần như giống hệt nó”, vì chữ viết tiếng Nhật có nhiều sự rối rắm, lùng nhùng, xoắn xuýt và thắt nút hơn tiếng Trung - nhiều đến mức nó được đông đảo mọi người công nhận là hệ thống chữ viết phức tạp nhất trong những hệ thống vẫn được sử dụng hiện nay. Vậy, hãy cùng đi thẳng vào bức tường dường như không thể xuyên thấu của chữ viết tiếng Nhật để xem liệu chúng ta có thể bằng một phép thuật nào đó vượt sang được phía bên kia không.

CHỮ KANJI VÀ CÁCH PHÁT ÂM CHÚNG

Các văn tự tiếng Nhật cổ nhất được viết hoàn toàn bằng bộ ký tự chữ Hán, thứ được đưa vào sử dụng ở nước Nhật vào thế kỷ 5 hoặc 6, bởi các học giả người Triều Tiên. Không giống tiếng Việt và tiếng Hàn Quốc, những ngôn ngữ không còn sử dụng chữ Hán, tiếng Nhật chưa bao giờ thay thế chúng, mà thay vào đó bổ sung các phần bổ trợ. Không một hệ thống chữ viết nào dựa trên chữ Hán lại đơn giản cả. Nhưng vì tiếng Nhật và tiếng Quan thoại khác nhau một cách cơ bản ở cấu trúc và kho từ vựng cốt yếu, bộ ký tự chữ Hán ngay từ đầu đã không đặc biệt phù hợp với tiếng Nhật. Hệ quả là, việc tiếp nhận và sử dụng nó để viết tiếng Nhật có những điểm cực kỳ rắc rối.

Vậy, điều gì đã xảy ra khi người Nhật quyết định sử dụng các chữ Hán - hay KANJI (nghĩa là “Hán tự”), như họ vẫn gọi chúng?*’ Trước hết, khi đó các manh mối về cách phát âm của chúng đã biến mất. Như chúng ta đã thấy ở chương trước, đa số các chữ được cấu thành từ một thành tố ngữ nghĩa và một thành tố ngữ âm, cho người đọc các manh mối về nghĩa và cách phát âm của chúng. Phần manh mối ngữ nghĩa cũng hữu ích trong tiếng Nhật, nhưng phần manh mối ngữ âm không như vậy. Xét cho cùng, những chữ này giờ đây đang bị buộc đóng vai trò đại diện cho các từ tiếng Nhật, không phải các từ tiếng Trung, và không có lý do nào để những từ có phát âm tương tự nhau trong ngôn ngữ này cũng phải phát âm giống nhau trong một ngôn ngữ khác. Quay lại ví dụ điển hình: nếu chữ mang nghĩa “mẹ” về hình thức có liên quan đến từ “con ngựa”, đó là vì các từ “mẹ” và “ngựa” nghe tương tự nhau trong tiếng Quan thoại, nhưng trong tiếng Anh - lẫn tiếng Nhật - chúng không như vậy. Vì thế, khi học tiếng Nhật, trẻ em và những học viên ngoại quốc phải trải qua một thời gian thậm chí còn vất vả hơn so với khi học tiếng Trung để ghi nhớ mối quan hệ giữa hình dạng và cách phát âm đúng. Trong một nỗ lực để khiến việc viết chữ dễ dàng hơn, một vài chính phủ thời hậu chiến đã xuất bản các danh mục “những chữ thường xuyên được dùng”, nhờ đó chuẩn hóa bộ ký tự này và giới hạn tổng số chữ. Nhưng ngay cả thế, hiện nay có tới 2.136 chữ. Trên thực tế, ít nhất một nghìn từ nữa vẫn đang được sử dụng.

Vậy người học tiếng Nhật có phải học cách phát âm chính xác 2.136 chữ Hán không? Giá mà được như thế. Nhiều chữ trong số đó có nhiều hơn một “cách đọc” - tức là, nhiều hơn một nghĩa với một cách phát âm của riêng nó. Thường xuyên, một trong những nghĩa này là nghĩa tiếng Nhật thực sự. Ví dụ, 手 có thể được phát âm là /te/, cho chúng ta từ tiếng Nhật mang nghĩa “bàn tay”. Đây là cách đọc kiểu tiếng Nhật bản ngữ. Nhưng trong từ ghép 着手 (nghĩa đen là “chạm tay vào”, nghĩa bóng là “bắt đầu”), chữ thứ hai được phát âm là /shu/ thay vì /te/. Cách phát âm này dựa trên một cách phát âm của tiếng Trung ở nhiều thế kỷ trước, khi từ này được mượn. Nửa đầu tiên của từ này, 着, có phát âm là /chaku/ dựa trên một cách phát âm tiếng Trung đã lỗi thời từ lâu, /chak/. Nhưng chữ này, cũng giống với chữ trên, có thể đại diện cho một từ tiếng Nhật bản ngữ, với ví dụ minh họa là từ ghép 着物 (“kimono”, nghĩa đen là “một thứ gì đó để mặc lên người”), trong đó nó được phát âm là /ki/.

BẰNG CÁCH NÀO MÀ MỘT “CHAKUBUTSU” GẦN NHƯ LÀ MỘT KIMONO

Mỗi chữ có hai cách phát âm hoàn toàn khác nhau, một cách phát âm bản ngữ, một cách phát âm được mượn từ ngoại ngữ. Tệ quá phải không? Nhưng mọi chuyện còn tệ hơn thế. Một số chữ không chỉ có một mà tới hai cách đọc bản ngữ, và một vài chữ thậm chí còn có nhiều cách đọc hơn thế. Quan trọng hơn, nhiều chữ đã được mượn qua lại hai hoặc ba lần, trong các giai đoạn khác nhau và từ nhiều vùng khác nhau của Trung Quốc, dẫn đến nhiều cách phát âm khác nhau như vậy. Không phải tất cả 2.136 chữ “có cách sử dụng tuân theo quy tắc” đều có nhiều cách phát âm, nhưng một lượng lớn các chữ trong số này có hai cách phát âm, bao gồm một cách dùng trong đời sống hằng ngày và một hoặc hai cách chỉ xuất hiện trong những thuật ngữ chuyên ngành, chẳng hạn như trong các văn tự Phật giáo. Chữ 泳, nghĩa là “bơi”, có một cách phát âm bản ngữ được phiên âm bằng ký tự Latinh là OYO, nhưng cách phát âm bắt nguồn từ tiếng Trung của nó lại là EI. Nó xuất hiện trong động từ “bơi” (泳ぐ, OYOGU) và trong “kiểu bơi” (泳法 EIHŌ). Nó tương tự như việc: tưởng tượng trong tiếng Anh người ta viết hai từ “swimming”và “natation”* theo cùng một cách. Một số chữ còn đi xa hơn khi tích lũy rất nhiều cách đọc. Kỷ lục đang được giữ bởi chữ 生 nổi tiếng có hàng tá cách đọc, bao gồm chín cách đọc chỉ riêng trong các từ tiếng Nhật bản ngữ, và nhiều cách đọc nữa trong các từ mượn tiếng Trung, với cả một chuỗi rất nhiều ngữ nghĩa, từ “sinh con” cho tới “lụa sống” và “học sinh”.

Tất cả những điều này nghĩa là việc đọc tiếng Nhật sẽ đòi hỏi người nói ra quyết định liên tục, hết lần này đến lần khác: phát âm của mỗi từ sẽ phụ thuộc vào ngữ cảnh. Các chữ của từ “kimono”, 着物, cũng có thể được phát âm là /chakubutsu/, nhưng cách phát âm ấy không thể hiện bất cứ nghĩa nào; người đọc phải phát âm nó là /kimono/, cách phát âm này tất nhiên có nghĩa. Tiếng Anh cũng có vài tá từ trong đó người ta phải suy luận ra cách phát âm chính xác từ ngữ cảnh. Các từ này, được gọi là từ đồng tự, bao gồm sewer (vần với lower hoặc viewer), sow (vần với cow hoặc low), động từ read mà nhiều người biết (vần với lead hoặc lead - xin lỗi, phải là bead và bed) và, để tỏ lòng kính ngưỡng nhân vật chính của chương này, từ sake* (vần với make hoặc Iraqi). Nhưng trong tiếng Anh, một văn bản điển hình của bạn sẽ có rất ít vấn đề tiềm tàng như vậy; còn trong tiếng Nhật, phần lớn các chữ đều có cách đọc khác, ngoài cách đọc bản ngữ.

Hay là tôi đang làm cho việc này nghe có vẻ khó hơn thực tế? Xét cho cùng, nếu 手 được phát âm là /te/ bất cứ khi nào nó là một từ riêng lẻ, nhưng là /shu/ trong từ ghép 着手 /shuchaku/*, người đọc sẽ được khuyên rằng tốt hơn hết hãy tập trung vào cả từ thay vì ký tự riêng lẻ. Nhìn chung đó cũng là những gì chúng ta làm trong tiếng Anh: chúng ta không biết phát âm các chữ CHA như thế nào, cho đến khi chúng ta đã thấy từ chứa các chữ đó, chẳng hạn như CHARACTER (chữ), CHAPTER (chương), CHAMPAGNE (sâm-panh), CHAOS (sự hỗn loạn), CHAFE (vết trầy xước), CHAISE (ghế dài, thấp, có tựa lưng và chỗ để chân), CHA-CHA (điệu nhảy chachacha), CHALK (phấn) hoặc GOTCHA (“bắt được mi rồi”, hoặc “hiểu ý bạn rồi”) (hoặc thậm chí CHANUKKA (lễ hội Hanukka) hay CHALYBEATE (liên quan tới mạch nước khoáng có chứa các loại muối sắt)). Đúng vậy - nhưng đó là chưa tính đến việc tiếng Nhật không đánh dấu các ranh giới giữa các từ như tiếng Anh và đa số các ngôn ngữ khác vẫn làm: không có khoảng trống nào giữa các chữ. Điều này nghĩa là hai chữ nằm cạnh nhau có thể thuộc hoặc không thuộc cùng một từ. Bất chấp khó khăn này, bất cứ người nào thuần thục việc đọc tiếng Nhật vẫn có thể chỉ ra được những chữ nào thuộc cùng một từ và những chữ nào không, tuy nhiên việc này đòi hỏi người ta hết sức chú ý đến ngữ cảnh. Việc đọc tiếng Nhật giống như đọc các câu tiếng Anh chứa nhiều từ SEWER, READ, SOW và SAKE.

GIỮ NHỮNG CÁI KẾT CÓ HẬU

Mặc dù trên 2.000 chữ đã là phần khó thuần thục nhất, sự tinh vi và phức tạp không dừng lại ở đó. Trong tiếng Trung, các từ không có đuôi ngữ pháp, vì thế không tồn tại chữ nào để viết các đuôi ngữ pháp. Trong khi đó, tiếng Nhật có rất nhiều đuôi, và những người viết tiếng Nhật đã nhận ra từ rất sớm rằng việc mặc kệ chúng sẽ khiến cho các văn bản của họ gần như không thể hiểu nổi. Phải làm gì đây?

Thử nghiệm đầu tiên của họ để giải quyết vấn đề này là sử dụng các chữ nghe giống các đuôi đó, bất kể chúng mang nghĩa nào. Để hiểu rõ hơn cách này trên thực tế được thực hiện như thế nào, hãy tưởng tượng rằng chúng ta đang dùng cách này với tiếng Anh. Tiếng Anh cũng có một số đuôi ngữ pháp, ví dụ như -ing, vì thế, nếu giả sử chúng ta đã tiếp nhận và sử dụng chữ kanji do một lý do ngẫu nhiên nào đó của lịch sử, chúng ta cũng sẽ có nhu cầu như những người Nhật. Vậy, chúng ta sẽ viết các từ có đuôi -ing, ví dụ như buying, như thế nào? Động từ buy (mua) sẽ là 買, bởi vì nghĩa của chữ này là “mua”. (Cách phát âm của chữ này trong tiếng Quan thoại là /măi/, nhưng thông tin này chỉ để cho biết chứ không quan trọng.) Phần -ing hơi phiền phức, vì không tồn tại chữ nào được phát âm là /ing/. Nhưng việc mượn một bộ ký tự nước ngoài luôn đi kèm với sự thỏa hiệp ở mức độ nhất định, vì thế chúng ta sẽ tạm xoay xở với một chữ được phát âm là /ying/: 矨 (và không cần quan tâm đến nghĩa của nó trong tiếng Quan thoại). Vì thế, 買矨 sẽ là cách viết đúng của buying.

Trở lại với nước Nhật, giải pháp thuở sơ khai này có hai điểm bất tiện. Thứ nhất, nó bỏ ngỏ câu hỏi: một chữ sẽ đại diện cho nghĩa thường gặp của nó hay chỉ được dùng vì giá trị phát âm của nó. Khi đã quen với rất nhiều điểm mơ hồ, những người viết và đọc tiếng Nhật đáng lẽ đã không phải bận tâm về vấn đề này quá nhiều nếu như không có điểm bất tiện thứ hai: sự cực nhọc của việc phải bổ sung các chữ rất chi tiết hết lần này đến lần khác chỉ để thể hiện các đuôi. Trong ví dụ hư cấu của chúng ta, chữ 矨 hay /ying/ bao gồm chín nét, và nhiều chữ khác đòi hỏi nhiều công sức hơn nhiều khi viết.

Vì thế không lâu sau, những người viết tiếng Nhật nảy ra ý tưởng giản thể hóa các chữ có chức năng ngữ pháp, để chúng trở nên khác với chữ kanji thực sự. Cách này giải quyết cả hai vấn đề chỉ trong một nét bút - đây là cách nói hình tượng, vì dù những ký tự thu được từ giải pháp này đơn giản hơn nhiều so với các ký tự ban đầu, phần lớn chúng vẫn cần tới một vài nét.

Ngày nay, những ký tự giản thể này được gọi chung là kana. Và mặc dù các thể và cách sử dụng của chúng đã thay đổi theo thời gian, chúng vẫn là một thành tố quan trọng của chữ viết Nhật, chỉ đứng sau kanji. Xét từ một góc nhìn thực dụng một cách triệt để, kana đáng lẽ là tất cả những gì tiếng Nhật cần, bởi mọi từ và câu của ngôn ngữ nói này* đều có thể được viết bằng chữ kana, mà không cần dùng bất cứ chữ Hán nào. Từ năm 1945 đến năm 1965, chính phủ Nhật Bản và Hội đồng Ngôn ngữ của nó đã lên kế hoạch bãi bỏ hoàn toàn chữ Hán. Nhưng góc nhìn văn hóa khác góc nhìn thực dụng triệt để rất nhiều, và các tác giả văn chương đã gắng xoay xở và thành công trong việc thay đổi quan điểm của Hội đồng, và vì thế thay đổi được cả quan điểm của chính phủ. Ngày nay, một tác giả dựa hoàn toàn vào chữ kana sẽ bị xem là kẻ phàm phu tục tử và không biết thưởng thức cái đẹp trong mắt người Nhật. Nhưng không phải lúc nào cũng như vậy: mặc dù theo truyền thống, các chữ Hán từ nhiều đời có địa vị hết sức danh giá, đã từng có một thời gian, trước năm 1700, khi các văn bản chỉ dùng chữ kana chứng minh rằng tác giả không phải là một kẻ ít học, mà là một… phụ nữ hết sức có học thức. (Vào thời đó, sự phân biệt giới tính trong ngôn ngữ nói, mà chúng ta đã thấy ở chương 13, cũng tồn tại trong ngôn ngữ viết.) Ngày nay, được biết đến với cái tên HIRAGANA, nó là một trong hai loại chữ kana khác nhau hiện đang được sử dụng.

MỘT BỘ KÝ TỰ KHÁC CHO TẤT CẢ CÁC DỊP

Gượm đã - Hai bộ chữ kana khác nhau? Nhưng, chẳng phải tôi vừa nói rằng chữ kana đáng lẽ là tất cả những gì tiếng Nhật cần để viết mọi từ trong ngôn ngữ này sao? Tôi đã nói thế. Thế nhưng, chúng tồn tại đấy: HIRAGANA và KATAKANA, với nghĩa đen lần lượt là “kana mượt” và “kana một phần”*. Nhìn chung chúng trông khá khác nhau, nhưng chúng đại diện cho cùng một bộ âm thanh. Mỗi ký tự trong 46 ký tự hiragana có một ký tự tương ứng trong bộ ký tự katakana, và ngược lại. Những điểm khác biệt, giống những điểm khác biệt giữa chữ viết thường và chữ viết hoa trong bảng chữ cái tiếng Anh, không nằm ở phát âm, mà nằm ở hình dạng và chức năng.

Về hình dạng, chữ hiragana được gọi là “chữ mượt” là có lý do. Các hình dạng của nó không góc cạnh, mà nhiều đường cong. Chúng khiến cho chữ viết tiếng Nhật có sự độc đáo về hình dạng: các ký tự つ,の và お (lần lượt đại diện cho /tsu/, /no/ và /o/) không thể nào là chữ Hán (dạng in). Các ký tự katakana cũng không tồn tại trong tiếng Trung, nhưng trong mắt người “ngoại đạo”, điều này không rõ ràng như ở trường hợp của chữ hiragana: các ký tự ツ,ノ và オ là các ký tự katakana cũng đại diện cho /tsu/, /no/ và /o/. Chúng được gọi là “chữ một phần” vì chúng là các phần - các mảnh rời - của các chữ mà từ đó chúng bắt nguồn. Ví dụ, ký tự オ bắt nguồn từ nửa bên trái của chữ 於. Chữ hiragana cũng ra đời theo cách này, nhưng dựa trên các chữ được viết theo lối viết thảo thay vì các chữ được in.

Về chức năng, hai bộ chữ kana này cũng khác nhau một cách rõ ràng. Chữ hiragana đóng vai trò sống còn mà chúng ta đã bàn luận ở phần trước: nó giúp viết các đuôi ngữ pháp. (Ở mức độ nào đó, nó cũng giải quyết được vấn đề thiếu các khoảng trống giữa các từ, bởi các đuôi ngữ pháp biểu thị các ranh giới giữa các từ.) Ngoài ra, chữ hiragana cũng thay các chữ Hán khi, vì một lý do nào đó, chúng không còn là những lựa chọn thực tế: do người viết không biết chữ chính xác cần dùng hoặc người đọc (chẳng hạn như trẻ em) có thể sẽ không nhận ra chữ đó. Chữ hiragana cũng được dùng để viết các từ mà không chữ Hán nào đại diện. Cuối cùng, chữ hiragana đôi khi được đặt ngay cạnh chữ kanji, để hỗ trợ việc đọc - một cách làm được người ta gọi là FURIGANA (“gán kana”) hoặc YOMIGANA (“đọc kana”) và chúng chỉ rõ rằng các chữ Hán ít quan trọng đến thế nào, thậm chí tới mức có thể bỏ đi được.

Bàn phím kiểu Nhật cực kỳ thông minh: hạn có thể gõ vào đó chữ hiragana hoặc chữ cái Latinh và nó sẽ chuyển những từ bạn gõ và thành bất cứ thứ gì bạn muốn: katakana, hiragana hay thậm chí kanji - mặc dù với loại chữ cuối cùng, bạn sẽ thường được yêu cầu chọn lấy một từ trong các từ đồng âm.

Trong khi đó, chức năng của katakana là đánh dấu và giúp người đọc dễ dàng hiểu được những từ mà chúng ta sẽ gọi là “các từ khó và lạ”: các từ có gốc nước ngoài (nhưng không phải gốc tiếng Hán), được mượn hoặc trích dẫn; các thuật ngữ kỹ thuật và khoa học bao gồm tên của các chủng loài và khoáng chất; và các từ tượng thanh như boom và swoosh. Chữ katakana cũng có thể làm cho một từ thêm phần quan trọng. Để tóm tắt sự khác nhau giữa hai loại chữ này, chúng ta có thể nói rằng chữ hiragana là một công cụ hỗ trợ ngữ pháp và phát âm, trong khi chữ katakana có cùng chức năng với kiểu chữ nghiêng trong văn bản tiếng Anh.

NGHỆ THUẬT THĂNG BẰNG THANH LỊCH VÀ KHÔNG THANH LỊCH LẮM

Vẻ đẹp của hệ thống chữ kana nằm ở chỗ mỗi ký tự đại diện cho một âm tiết*. Nhưng trong tiếng Nhật hiện đại, tồn tại hơn một trăm âm tiết khác nhau, trong khi số ký tự kana trong mỗi bộ là 46 cộng thêm một số ký tự bổ sưng. Sự không tương xứng này đã được giải quyết bằng thuật thăng bằng chính tả (orthographic acrobatics), và nó không phải lúc nào cũng thanh lịch.

Các dấu phụ nhỏ xíu được trao cơ hội thực hiện phần lớn công việc ấy, đặc biệt là dấu phụ được cấu thành từ hai nét ngắn, nằm ở góc trên bên phải ký tự (DAKUTEN, gọi kiểu thông tục là “các dấu chấm”). Nó làm mềm phụ âm, hoặc nói bằng ngôn ngữ có tính chuyên môn hơn, nó “bổ sung thanh”*. Vì thế, か được phát âm là /ka/ (cứng, vô thanh), nhưng khi được bổ sung các dấu chấm, như が, thứ bạn thu được là âm /ga/. Cũng tồn tại một ký tự được gọi là HANDAKUTEN, hay “dấu tròn”, thứ thay đổi các phụ âm theo một cách khác.

Điều còn tệ hơn những dấu phụ tiếng Nhật này, ít nhất trong đôi mắt ngoại quốc của tôi, là việc quy luật “một kana, một âm tiết” dường như bị phá vỡ ở các âm tiết trong đó một âm /y/ xuất hiện giữa phụ âm và nguyên âm, ví dụ như /kya/. Âm này được viết là きゃ, rõ ràng được cấu thành từ hai thành tố. Nhưng một người đọc tiếng Nhật thuần thục sẽ nhìn thấy chỉ một kana ở đây: ký tự bên phải nhỏ hơn ký tự bên trái, và vì thế nó được xem là một phần của ký tự lớn hơn. Nói cách khác, cặp ký tự này tạo thành một chữ kép, rất giống ch trong tiếng Anh. Một chữ kép được tạo thành từ hai ký tự, nhưng đại diện cho chỉ một âm, và trong một vài ngôn ngữ, trong đó có tiếng Nhật nhưng không có tiếng Anh, hai ký tự ấy vì vậy được xem như một và không thể tách rời.

IRASHUNAL, SHAW

Hơn 2.000 chữ kanji, phần lớn những chữ này đều có nhiều hơn một cách phát âm; hai bộ kana, mỗi bộ bao gồm hơn 100 ký tự cơ bản và ký tự ghép, những ký tự đôi khi được đặt cạnh chữ kanji - những thứ này hẳn sẽ đủ để mang về cho tiếng Nhật danh hiệu “bộ ký tự phức tạp nhất thế giới”. Nhưng lúc này chúng ta chưa cần để tâm đến chuyện đó lắm.

Đối với phần lớn chúng ta, các văn bản tiếng Nhật là một biển sâu không thể hiểu nổi, của những đợt sóng chữ kanji đen tối cùng những đỉnh sóng chữ kana sáng màu hơn một chút. Nhưng thỉnh thoảng, chúng ta nhìn thấy thứ gì đó quen thuộc. Các con số là một ví dụ. Và ngạc nhiên hơn, cả các chữ cái Latinh nữa. Các phóng viên, blogger, người dùng email và những người viết bằng tiếng Nhật khác coi việc dùng thêm các từ thỉnh thoảng mới xuất hiện kia, được viết bằng chữ RŌMAJI - đó là cách họ gọi bảng chữ cái Latinh - là điều hết sức bình thường. Xét cho cùng, các độc giả của họ đã thành thục quá nhiều ký tự với quá nhiều cách phát âm đến mức họ không ngại một sự bổ sung nhỏ nhặt vặt vãnh như 26 chữ của chúng ta*.

Đa số các từ được viết bằng chữ Latinh là các từ viết tắt, có tính quốc tế như km, CD hoặc SMS, hoặc các từ viết tắt do tiếng Nhật tạo ra dựa trên tiếng Anh, chẳng hạn như OB và OG để lần lượt chỉ “nam cựu sinh viên” và “nữ cựu sinh viên” (xuất phát từ các từ old boy (nam sinh cũ) và old girl (nữ sinh cũ)) và OL để chỉ office lady, một nữ nhân viên văn phòng.

Và còn một yếu tố nữa khiến vấn đề phức tạp hơn: tiếng Nhật có thể được viết theo chiều dọc, khi đó các cột chữ được xếp từ phải sang trái, hoặc theo chiều ngang, với các hàng được viết từ trái sang phải. Điều này nghĩa là một số cuốn sách tiếng Nhật được mở bằng cách lật trang sang trái, như trong các ngôn ngữ châu Âu, các quyển sách còn lại được mở bằng cách lật trang sang phải, như trong tiếng Ả Rập và tiếng Hebrew.

Tôi có thể hỏi thêm lần nữa về việc tại sao hệ thống chữ viết phức tạp này vẫn chưa được cải tiến cho hợp lý, nhưng câu trả lời cũng sẽ giống như ở chương trước: ý tưởng sửa đổi ngôn ngữ viết của tiếng Nhật một cách chắp vá, dù là thay đổi về nguyên tắc chính tả hay thay đổi trong việc chọn bộ ký tự, luôn dẫn đến một phản xạ bảo thủ trong phần lớn chúng ta, mà chỉ trong những thời kỳ vô cùng rối ren về xã hội, người ta mới có khả năng vượt qua được những phản xạ như vậy. Một số tổ chức vào nửa cuối thế kỷ 19 và nửa đầu thế kỷ 20 đã thực hiện những chiến dịch vận động chỉ sử dụng chữ kana hoặc bảng chữ cái Latinh, nhưng tất cả đều không có tác dụng. Vào cuối những năm 1940, các nghiên cứu đã cho ra những bằng chứng rõ ràng rằng các cuốn sách giáo khoa viết bằng chữ Latinh không gây ảnh hưởng xấu lên thành tích của học sinh và thậm có thể còn nâng cao nó. Vì kết quả này trái ngược với những gì các nhà nghiên cứu trước đó đã mong đợi và hy vọng nên nó ngay lập tức bị giấu nhẹm. Phi lý trí ư? Chắc chắn rồi. Nhưng ngôn ngữ, như chúng ta đã thấy cho đến giờ, còn phải xoay quanh bản sắc và văn hóa quốc gia.

1 Tiếng Anh

1,5 tỷ người sử dụng

Là bản ngữ của 375 triệu người ở Vương quốc Anh và một số lãnh thổ cũ của nó, đặc biệt là Hoa Kỳ, Canada, Úc, Ireland, New Zealand, Nam Phi và một số đảo Caribbean. Hơn một tỷ người nói tiếng Anh như ngôn ngữ thứ hai, chủ yếu ở những thuộc địa cũ khác (Nam Á, châu Phi) và châu Âu, nhưng cũng ở các nơi khác nữa. Những lượng đáng kể dân di cư nói tiếng Anh có thể được tìm thấy ở tất cả các nước, ngoại trừ những nước có thái độ ít hiếu khách nhất.

TỰ ĐỊNH DANH Trong 19 ngôn ngữ Babel khác, tiếng Anh được gọi như sau (theo thứ tự của các chương): ANH, YŎNGŎ, ĀṄKILAM, İNGİLİZCE, INGGRIS, ENGELISI, AṄGREZĪ, EIGO, KIINGEREZA, ENGLISCH, ANGLAIS, INGG(E)RIS, ANGLIYSKIY, INGLÊS, INGREJI, ʾINGILĪZIYY, AṄGREZĪ, INGLÉS và YĪNGYŬ.

NGỮ HỆ Tiếng Anh là một ngôn ngữ German chịu ảnh hưởng mạnh của ngữ chi Romance, và vì thế là một thành viên của ngữ hệ Ấn-Âu.

BỘ KÝ TỰ Bảng chữ cái Latinh, không có các ký tự dấu phụ. Chính tả của tiếng Anh đầy tai tiếng do mối liên hệ vô cùng khác thường và kỳ dị giữa cách viết và cách phát âm.

NGỮ PHÁP So với các ngôn ngữ Ấn-Âu khác, tiếng Anh nổi bật vì nó có rất ít biến tố và chỉ chứa những dấu vết mờ nhạt nhất của hiện tượng giống trong ngữ pháp.

PHÁT ÂM Tiếng Anh có một lượng lớn đến mức hiếm thấy các nguyên âm khác nhau (hơn 20, bao gồm cả các nguyên âm đôi). Tập hợp phụ âm của nó, khoảng 24 âm, có quy mô tương đối vừa phải.

TỪ MƯỢN Tiếng Anh cho đến nay đã mượn một lượng khổng lồ từ tiếng Pháp, tiếng Latinh và tiếng Hy Lạp, và những lượng từ vừa phải hơn từ tiếng Tây Ban Nha, tiếng Ý, tiếng Hà Lan, tiếng Đức, tiếng Ả Rập, tiếng Hebrew, tiếng Ba Tư và tiếng Phạn.

MỘT MÌNH Một điều bất thường về tiếng Anh là, đặc biệt do lượng từ mượn khổng lồ của nó, không một ngôn ngữ nào tương đồng với tiếng Anh đến mức những người nói tiếng Anh có thể dễ dàng học nó. Đối với những người nói tiếng Bồ Đào Nha, việc học tiếng Tây Ban Nha dễ như án kẹo, và giáo viên tiếng Việt của tôi đã cam đoan với tôi rằng cô ấy cảm thấy tiếng Trung không khó đến mức kinh khủng. Việc được là một người nói tiếng Anh bản ngữ mang lại hàng đống những lợi thế… nhưng việc ấy cũng có nhược điểm lớn này. Đa số những người nói tiếng Anh là người hoàn toàn đơn ngữ.

Một ngôn ngữ cầu nối đặc biệt?

Như chúng ta đã thấy trong cả cuốn sách này, các ngôn ngữ cầu nối đã tồn tại hàng thiên niên kỷ, và ở nhiều vùng trên thế giới. Nhưng không một ngôn ngữ nào từng đạt được thành công dễ dàng như tiếng Anh ngày nay. Các con số đáng tin cậy, một lần nữa, không tồn tại, nhưng có vẻ trung bình cứ bốn người trên hành tinh này lại có khoảng một người nói tiếng Anh - tuy không phải người nào cũng nói tốt.

Và con số ấy cứ thế tăng lên: ngày nay, trẻ em Trung Quốc ở trường bắt đầu học tiếng Anh thậm chí trước khi chúng thành thạo nghệ thuật viết tiếng Quan thoại. Trung bình trong cứ năm cuốn sách được phát hành trên toàn thế giới, một cuốn được viết bằng tiếng Anh. Hơn 80% các bài báo học thuật được viết bằng tiếng Anh. Gần như tất cả các bộ phim bom tấn quốc tế và các bài hát “hit” đều dùng tiếng Anh. Và khoảng nửa số trang chủ của các trang được truy cập nhiều nhất trên Internet sử dụng tiếng Anh. Ngôn ngữ chính thức của hàng không dân sự là tiếng Anh, ngôn ngữ cầu nối của Nam Cực là tiếng Anh và ngôn ngữ duy nhất từng được nói trên Mặt Trăng là tiếng Anh. Xét theo một khía cạnh nào đó, tiếng Anh là sự kết thúc của Babel - hay đúng hơn, nó là sự kết thúc cho chuỗi ngày gây phiền phức của Babel. Mức đa dạng ngôn ngữ vẫn rất cao - cao ngất, nếu bạn thích - nhưng việc giao tiếp với người lạ không còn là một bức tường không thể vượt qua. Tiếng Anh chính là cửa ngõ.

Đây là thời điểm phù hợp cho một cuộc hội thoại nữa. Và vì bản thân tôi là một người nói tiếng Anh như ngôn ngữ thứ hai, hãy để tôi một lần nữa chào đón người nói tiếng Anh bản ngữ mà tôi đã gặp ở Ba Tư.

Cảm ơn - thật tốt khi được trở lại. Khi chúng ta nói về tiếng Ba Tư, anh đã giải thích cách nó phát triển mạnh mẽ được trong nhiều thế kỷ trên một khu vực rộng mênh mông. Vậy những phẩm chất nào đã khiến ngôn ngữ của tôi có được vị thế áp đảo đến vậy?

Điều gì khiến anh nghĩ rằng vấn đề nằm ở phẩm chất?

Thành công của nó, tất nhiên rồi. Nếu nó không có một số phẩm chất tuyệt vời, nó sẽ không thành công đến thế, phải không?

“Tại sao không? Thành Cát Tư Hãn, dịch hạch và tờ báo News of the World đều cực kỳ thành công vào thời của mình. Các giếng dầu đã cho vịnh Ả Rập một phần khổng lồ trong kho của cải của thế giới này. Nhiều thứ có thể phát triển mạnh nếu gặp đúng những điều kiện cần thiết. Tiếng Anh đã phải đợi hàng thế kỷ trước khi các diễn biến về chính trị, kinh tế và văn hóa khiến nó trở nên phổ biến đến tràn ngập như bây giờ. Vào cuối những năm 1400, nó được sử dụng bởi chỉ khoảng 3 triệu người - ở nước Anh - và gần như chẳng có bất cứ ai ở những nơi khác sử dụng nó. Không một ai vào thời đó cảm thấy tiếng Anh có bất cứ một phẩm chất nội tại nào khiến nó, như một định mệnh, phải trở thành một ngôn ngữ cầu nối toàn cầu. Đất nước ấy và ngôn ngữ của nó khi đó có sức ảnh hưởng không đáng kể. Chỉ vào đầu thế kỷ 17, nước Anh và tiếng Anh mới bắt đầu cho thấy triển vọng về chính trị và kinh tế.

Anh đang nói về các thương nhân người Anh đặt chân đến Ấn Độ phải không? Ý tôi là, có phải họ đã đặt nền móng cho Đế quốc Anh, thứ sẽ truyền bá tiếng Anh ra toàn cầu?

Ở mức độ nào đó, đúng vậy. Đế quốc Anh khi đó lớn khủng khiếp, thực sự là đế quốc lớn nhất từng tồn tại, và nó gửi những gốc rễ và mầm mống tiếng Anh đi khắp nơi trên thế giới. Nhưng trong phần lớn thời gian nó tồn tại, thứ tới gần vị thế ngôn ngữ thế giới nhất là tiếng Pháp. Tiếng Anh chỉ bắt đầu cạnh tranh sau Chiến tranh Thế giới thứ Nhất - ngay sau thời kỳ đôi khi được gọi là “Thế kỷ Đế quốc Anh”. Trên thực tế, tiếng Anh vẫn chưa bắt đầu có triển vọng của một ngôn ngữ thế giới cho đến sau Chiến tranh Thế giới thứ Hai, khi Thế kỷ của Hoa Kỳ bắt đầu. Và ngôi vị bá chủ của nó, một ngôi vị không ai có thể nghi ngờ, chỉ mới được xác lập gần đây: nó được xác lập cùng thời điểm kết thúc của Chiến tranh Lạnh, khi tiếng Nga không còn là đối thủ cạnh tranh của nó.

Par avion: khi các dịch vụ bưu tín mở rộng ra toàn cầu trong thế kỷ 19, tiếng Pháp vẫn là ngôn ngữ được lựa chọn.

Tiếng Nga, một đối thủ cạnh tranh? Anh hẳn đang nói đùa.

Tôi không nói đùa. Trong thế giới dân chủ và tư bản, tiếng Nga hẳn không có sức ảnh hưởng đáng kể, nhưng trong các nước thuộc hệ thống xã hội chủ nghĩa, nó được sử dụng rộng rãi hơn rất nhiều - và vào những năm 1970, tồn tại rất nhiều nước như vậy. Trung Quốc cũng gần như không hề để ý tới tiếng Anh. Thậm chí ở châu Mỹ Latinh, tức sân sau của Hoa Kỳ, tiếng Anh không có sự hiện diện đáng kể vào thời đó.

Tất nhiên, tôi không nói rằng Vương quốc Liên hiệp Anh và Bắc Ireland hoàn toàn không đóng vai trò nào trong sự bành trướng của ngôn ngữ này - nó thực sự có vai trò, đặc biệt ở Bắc Mỹ và trong Khối Thịnh vượng Chung. Nhưng ở những nơi khác, ngôn ngữ này lại đến từ nước Mỹ, được truyền bá bởi những công ty đa quốc gia, các sản phẩm tiêu dùng, các chương trình truyền hình, phim điện ảnh và âm nhạc. Tiếng Anh đã lan tỏa theo phương thức gần như hoàn toàn giống cách mà các ngôn ngữ cầu nối vẫn luôn lan tỏa: nó đi theo quyền lực, tiền và những thứ tốt cho cuộc sống. Chỉ là, vô tình nhờ có công nghệ hiện đại mà giờ đây một ngôn ngữ có thể có sự hiện diện đầy quyền uy ở phần lớn các vùng trên thế giới.

Và để trung bình cứ 4 người lại có 1 người có thể sử dụng nó.

Đúng, có lẽ vậy. Tính như vậy sẽ cho kết quả 1,9 tỉ người. Có thể đấy: 375 triệu người nói tiếng Anh bản ngữ và hơn một tỷ rưỡi người nói tiếng Anh như ngôn ngữ thứ hai. Các con số ấy có vẻ chính xác, nếu chúng ta tính cả những người mà tiếng Anh của họ khá khó hiểu và những người quá mất bình tĩnh hoặc quá ngần ngại đến mức không thể nói được tiếng Anh.

Tôi vẫn nghĩ sự trỗi dậy của tiếng Anh hẳn phải liên quan thế nào đó với các phẩm chất riêng của nó, đặc biệt là ngữ pháp đơn giản. Chính anh đã nói rằng tiếng Ba Tư trở thành một ngôn ngữ cầu nối cho những người thợ xây đến từ khắp nơi trên đế quốc bởi nó có ngữ pháp đơn giản.

Không hẳn. Điều tôi nói là việc tiếng Ba Tư trở thành một ngôn ngữ cầu nối giữa những người thợ xây, và sau đó, hệ quả của việc này là việc ngữ pháp của nó được đơn giản hóa. Nó mất đi phần lớn “tính phức tạp về hình thái” của nó - nói một cách đơn giản, là mất đi các đuôi và giống của nó. Và điều này cũng diễn ra với tiếng Anh, khi những người Viking định cư ở nước Anh và cưới những người phụ nữ bản địa. Những hộ gia đình hỗn hợp về ngôn ngữ ấy, giống những công trường hỗn hợp về ngôn ngữ ở Ba Tư, đã tạo ra một ngôn ngữ được đơn giản hóa. Và việc tiếng Anh thay đổi một ít đuôi và giống ngữ pháp đã khiến người ta dễ thành thục nó hơn.

Đó là lý do tại sao nó trở thành một ngôn ngữ thế giới. Như tôi đã nói.

Anh đang kết luận quá vội vàng. Quá trình đơn giản hóa đã diễn ra 1.000 năm trước, và ngôn ngữ này đã phát triển thêm nhiều điểm phức tạp tinh vi kể từ đó, trên nền móng những gì nó vẫn duy trì ngay từ đầu. Không phải là một người mà tiếng Anh là bản ngữ, tôi có thể cam đoan với anh rằng ngữ pháp tiếng Anh kỳ cục và khó hơn anh nghĩ. Đặc biệt là những thì của động từ. Sự khác biệt giữa thì hiện tại tiếp diễn và thì hiện tại đơn - tức là, ví dụ, she’s deciding (cô ấy đang quyết định) và she decides (cô ấy quyết định). Và rồi tồn tại vô số những điểm phức tạp, tinh vi như was going to do (khi ấy đang định làm) và would do (khi ấy sẽ làm) và have been meaning to do (từ bấy tới giờ vẫn luôn có ý làm) và was going to have it done (khi ấy đang định cho việc đó được hoàn thành) và would have been going to do (tới lúc đó hẳn sẽ vẫn luôn có ý định làm)…

Không biên giới chính trị nào cho tiếng Anh - thậm chí Triều Tiên cũng quảng bá cho liên hoan phim của nó bằng ngôn ngữ cầu nối toàn cầu này.

Tôi không chắc là bình thường người ta vẫn nói would have been going to do (tới lúc đó hẳn sẽ vẫn luôn có ý định làm) đâu.

Nếu anh còn không chắc, làm sao tôi có thể nào chắc được? Và còn rất nhiều thứ nữa. Nào là các động từ mạnh, việc thay đổi nguyên âm của chúng và đôi khi cả phụ âm của chúng. Nào là các mạo từ - mạo từ xác định, mạo từ không xác định hoặc hoàn toàn không có mạo từ - những thứ phức tạp hơn nhiều so với bề ngoài của chúng, khi người ta mới nhìn thấy chúng lần đầu. Rồi cả mảng tiền giới từ, một mảng đầy rắc rối và phiền phức, chẳng hạn như trong looking at someone (nhìn vào ai đó) và looking on someone as (xem ai đó như) hay looking to someone for (mong đợi sẽ nhận được cái gì từ ai đó). Rồi cả mảng cụm động từ thành ngữ, một mảng rộng lớn và gớm ghiếc, chẳng hạn như getting by on (vượt qua được khó khăn với cái gì đó trong tay) và getting along with (hòa hợp với ai đó) và getting on for (tiến gần tới mốc nào đó).

Nhưng những tiền giới từ này không phải ngữ pháp, phải không, không phải các đuôi ngữ pháp? Chúng là một phần của kho từ vựng tiếng Anh, tức một thứ hoàn toàn khác. Và kho từ vựng ấy khổng lồ, tôi đồng ý. Nó là một trong những điều làm nên vẻ lộng lẫy của ngôn ngữ này!

Một số trong các ví dụ trên nằm trong một vùng xám nơi ngữ pháp và từ vựng giao thoa nhau, tôi thừa nhận. Nhưng bản thân kho từ vựng lớn của tiếng Anh lại là một vấn đề. Nó là một vinh quang đỉnh cao trong tâm trí anh, nhưng là một câu chuyện kinh dị đối với những người mà nó không phải là bản ngữ như chúng tôi. Một ngôn ngữ cầu nối quốc tế phải hiệu quả, không phung phí từ vựng. Có tính kinh tế chứ không lãng phí. Căn cơ tiết kiệm chứ không tiêu hoang. Dè sẻn chứ không hoang toàng. Thanh đạm chứ không…*

Được rồi được rồi, anh đã trình bày rất rõ và thuyết phục ý của anh. Quá nhiều từ, đó là điều anh đang nói tới. Nhưng hãy nhìn vào vấn đề đó theo hướng này: chúng ta có một hỗn hợp các từ tiếng German và các từ tiếng Romance, chẳng hạn như get và obtain*, hay street (phố) và avenue (đại lộ). Điều này khiến nó trở thành ngôn ngữ cầu nối lý tưởng - dễ học không chỉ đối với những người Đức và người Scandinavia mà còn đối với người Pháp, người Tây Ban Nha và vân vân.

Đã bao giờ anh hỏi một người nói tiếng Tây Ban Nha xem họ có thấy tiếng Anh dễ hay không? Tôi có ấn tượng rất rõ rằng họ không thấy thế. Họ cảm thấy các cụm động từ và tiền giới từ là những thứ họ không thể xử lý nổi, họ không thể phát âm được tất cả các nguyên âm khác nhau của tiếng Anh… Bình tĩnh nhìn vào vấn đề nhé, không phải tôi đang cố nói rằng tiếng Anh hoàn toàn không phù hợp để làm một ngôn ngữ thế giới. Ý tôi là nó không đặc biệt phù hợp. Nó có một số thứ hỗ trợ vai trò ấy, chẳng hạn như việc không có các đuôi ngữ pháp và giống, nhưng nó cũng có nhiều thứ chống lại vai trò ấy: phát âm khó, chính tả lộn xộn, một kho từ vựng dồi dào tới mức thái quá và ngữ pháp khá lạ lùng.

Nhưng còn những ưu điểm của nó thì sao? Nó có thể được dùng cho nhiều mục đích khác nhau và dễ thích nghi. Nó sẵn sàng tạo ra các từ mới, và hấp thu từ từ các ngôn ngữ khác, và nó nổi tiếng với sự thẳng thắn quân bình chủ nghĩa - không như, tiếng Pháp chẳng hạn, với kiểu phân biệt tu-vous.

Tôi rất tiếc phải nói rằng đó là một loạt những điều mà người ta đã nói đến phát nhàm nhưng không có cơ sở, được những người gần như không biết gì về ngôn ngữ học đưa ra một cách thiếu thận trọng. Tất cả các ngôn ngữ đều tạo ra từ mới vì chúng cần từ mới, và chúng làm thế ngay khi chúng cần đến từ mới. Tiếng Anh vay mượn một cách tự do từ các ngôn ngữ khác, đúng vậy, nhưng việc ấy chẳng có gì là xấu hay tốt cả - việc vay mượn cũng chỉ là một cách nữa để mở rộng kho từ vựng theo nhu cầu. Và nó còn linh hoạt theo những khía cạnh nào nữa? Với tư cách người ngoài, tôi thường gặp phải các vấn đề với những trật tự từ đầy lý tính nhưng bị ngữ pháp của ngôn ngữ này không cho phép. Ví dụ, “Her I like best to kiss” (Cô ấy, người tôi thích hôn nhất), trong rất nhiều ngôn ngữ, đây là một cách tuyệt vời để xác định một người mà người ta thích hôn hơn tất cả những người khác, nhưng trong tiếng Anh, câu này khiến bạn nghe giống Master Yoda trong Star Wars.

Còn nói về những bản năng có tính quân bình chủ nghĩa - hẳn rồi, tôi thừa nhận với anh là tiếng Anh không bận tâm đến những khác biệt giữa người với người trong ngữ pháp của nó, thứ mà đa số các ngôn ngữ châu Âu hơi quan tâm và một số ngôn ngữ Đông Á rất quan tâm. Nhưng chẳng có cái gì gọi là thẳng thắn hay dân chủ trong bản thân ngôn ngữ Anh cả. Bất cứ tương tác nào trong đời thực sử dụng tiếng Anh đều đòi hỏi kiến thức về phép xã giao trong ngôn ngữ. Trong nhiều ngôn ngữ, bạn có thể đơn thuần hỏi mọi người thứ họ muốn, nhưng trong tiếng Anh, bạn phải hỏi thứ “(mà nếu được chọn) họ sẽ muốn” hoặc “sẽ thích”, thứ “bạn có thể lấy cho họ”, rằng liệu “bạn có thể giúp đỡ họ”, hoặc một công thức ngôn ngữ nào đó dài dòng khó hiểu tương tự. Việc gọi một vại bia bằng câu I want a beer (Tôi muốn một cốc bia) cũng thô lỗ chẳng kém gì việc dùng TU với một người bồi bàn người Pháp*. Đó là tôi còn chưa đả động đến những nhúm please (làm ơn, cảm phiền) và thank you (cảm ơn), người ta phải rải chúng lung tung trong biết bao nhiêu câu. Tôi không nói rằng đó là chuyện xấu - thực ra nó phù hợp với tôi - nhưng nó cũng chẳng dễ dàng.

Tiếng Anh có vô số “lỗi phổ biến”. Trang web này của người Indonesia, Learn English with Demi, đã làm rất tốt việc giải thích những lỗi ấy.

Tuy vậy, ít nhất tiếng Anh không phải là một ngôn ngữ thanh điệu, giống tiếng Trung. Hẳn đó là một ưu điểm?

Tôi đồng ý với anh ở điểm này. Cái thứ thanh điệu đó rất khó để thuần thục, vì thế việc không có nó là điều tốt cho một ngôn ngữ toàn cầu. Nhưng phát âm tiếng Anh khó theo những cách khác. Tôi đã mất hết năm này qua năm khác để phân biệt, trong cả khi nói lẫn khi nghe, giữa had (đã có) và head (cái đầu), giữa poor (nghèo) và pour (trút, rót), giữa coughs (ho) và cuffs (cổ tay áo) hoặc giữa leaf (chiếc lá) và leave (rời đi).

Anh đang cố tình tranh luận ngược lại để khích tôi tranh luận sâu hơn, phải không?

Không… không hẳn. Hồi tôi còn đang học tiếng Việt, tôi phải học thanh điệu, và tôi cảm thấy nó khó nhưng có thể làm được. Tôi cũng thấy như vậy với những thứ vi tế trong phát âm tiếng Anh: ngay cả bây giờ, khi nhấn trọng âm, tôi thỉnh thoảng có thể phát âm leave thành /leaf/, any (bất kỳ) thành /annie/ và vân vân. Đấy là sau 40 năm luyện tập rồi đấy. Thực sự, việc rất nhiều người học tiếng Anh như một ngôn ngữ thứ hai không có nghĩa là nó dễ học! Nó đòi hỏi người ta học tập chăm chỉ và không bao giờ ngừng.

Trời đất! Còn tôi ở đây lại vẫn cứ nghĩ rằng chúng tôi đã cho thế giới ngôn ngữ cầu nối lý tưởng. Phải chăng chúng tôi, những người nói tiếng Anh, đã hoàn toàn nhầm lẫn do tin vào những thứ không có cơ sở?

Không cần phải quá nghiêm khắc với bản thân. Điều anh cảm nhận được về tiếng Anh cũng nằm trong những quy luật thường thấy. Cứ để một ngôn ngữ, bất cứ ngôn ngữ nào, trở nên phổ biến và chiếm vị trí thống trị, và chẳng mấy chốc, người ta bắt đầu tâng bốc nó: nó mới tuyệt vời làm sao, thật phong phú, thật đầy nhạc tính, vân vân và vân vân. Thực tế, mọi ngôn ngữ lớn đều có khởi đầu không hứa hẹn lắm: tiếng Ả Rập sinh ra giữa đám thổ dân trong các bộ lạc sống trên sa mạc, tiếng Ba Tư và tiếng Phạn sinh ra giữa đám người cưỡi ngựa trên thảo nguyên, tiếng Quan thoại sinh ra giữa cộng đồng nông dân trồng lúa, tiếng Pháp sinh ra giữa những binh lính La Mã và những người Gaul bị đánh bại - thế nhưng rồi, vài thế kỷ sau, những ngôn ngữ này được sùng kính như những đỉnh cao của mọi thời đại về thành tựu ngôn ngữ. Tiếng Ả Rập và tiếng Tamil được xem là ngôn ngữ thần thánh; tiếng Latinh và tiếng Hy Lạp phù hợp một cách độc nhất vô nhị với văn chương; tiếng Nga được cho là ngôn ngữ của cõi niết-bàn, vô sản, không phân biệt giai cấp; tiếng Pháp được xem là logic tới mức có một không hai.

Và giờ đến lượt tiếng Anh, thứ được cho là dễ học, có nhạc tính, thẳng thắn, rõ ràng, linh hoạt và nhiều thứ khác. Nó rất có thể dễ hơn tiếng Nga, có nhạc tính hơn tiếng Đức và thẳng thắn hơn tiếng Java, nhưng nó gần như chắc chắn không dễ bằng Quốc tế ngữ và đa số các ngôn ngữ lai, không có nhạc tính bằng tiếng Ý và ít thẳng thắn hơn… tôi không biết, ngay từ đầu đây đã không phải là một đặc điểm ngôn ngữ. Tiếng Hà Lan có thể thẳng thắn đến mức gây sốc, hoặc ít nhất là chúng tôi được cho biết như thế, nhưng chúng tôi có cùng ngôn ngữ với người Flemish, và họ thì không thẳng thắn.

Trọng tâm kinh tế toàn thế giới giờ đây đang chuyển từ Hoa Kỳ sang châu Á. Vậy, một khi điều đó diễn ra, liệu tiếng Anh có tiếp tục là ngôn ngữ thế giới không?

Tôi chắc chắn rằng tiếng Anh sẽ duy trì vị thế hiện tại của nó trong ít nhất một thế hệ nữa hoặc đại loại thế, bởi hàng trăm triệu trẻ em trên toàn thế giới đang học nó ngay lúc này. Nhưng điều gì sẽ xảy ra sau đó? Không thể đưa ra kết luận võ đoán rằng con của những đứa trẻ ấy cũng sẽ học tiếng Anh. Nếu 20 hoặc 30 năm nữa họ cảm thấy rằng trẻ em có thể sử dụng thời gian một cách hữu ích hơn, việc học tiếng Anh sẽ bắt đầu giảm sút. Những chuyện như vậy vẫn xảy ra. Ông tôi đã viết cho bố tôi những lá thư bằng tiếng Pháp bởi ông cho rằng ngôn ngữ này vừa hữu ích vừa trang nhã. Điều này đã từng đúng, vào những năm 1900, khi ông còn là một cậu bé, nhưng không còn chính xác nữa vào những năm 1950, khi ông viết những bức thư ấy. Những thay đổi tương tự đã diễn ra trong suốt lịch sử.

Đó là lý do tại sao ngày nay những phụ huynh đầy tham vọng buộc con họ học tiếng Quan thoại. Họ đúng hay sai?

Không có gì phải nghi ngờ, họ đã đúng khi tin rằng tiếng Quan thoại ngày nay rất hữu ích và sẽ trở nên hữu ích hơn nữa trong tương lai. Suốt một thời gian, người ta vẫn luôn đoan chắc rằng Trung Quốc sẽ là siêu cường tiếp theo, vì thế việc nói được ngôn ngữ của nó là một kỹ năng đáng để sở hữu. Nhưng nếu ý anh là “tiếng Quan thoại sẽ trở thành ngôn ngữ cầu nối toàn cầu phải không?”, đó lại là vấn đề rất khác. Đó là một quan điểm thường được biểu hiện - ở những người nào lập luận rằng sự thống trị về kinh tế sẽ dẫn đến sự thống trị về chính trị, thứ tiếp đó sẽ dẫn đến sự thống trị về ngôn ngữ - nhưng anh sẽ thấy rằng nhiều nhà ngôn ngữ học không có cùng quan điểm này.

Tại sao lại thế? Chẳng phải nó chỉ xoay quanh sự thống trị thôi sao?

Không hoàn toàn. Những nhà ngôn ngữ học có tiếng như David Crystal và John McWhorter tin rằng cơ chế vận hành cũ trong chính trị và kinh tế, thứ vẫn luôn truyền động lực để một số ngôn ngữ trở thành các ngôn ngữ cầu nối, sẽ không có tác dụng lần này. Một lý do là, đơn giản, tiếng Quan thoại quá khó. Không chỉ đối với chúng ta, mà đối với phần lớn những người sống ngoài vùng Đông Á, và ở khía cạnh nào đó thậm chí quá khó đối với những người sống trong vùng này, do bộ ký tự không hiệu quả.

Còn bất cứ lý do nào khác không?

Có: quy mô tới ngưỡng. Trong quá khứ, ngay cả những ngôn ngữ cầu nối thành công nhất cũng chỉ được sử dụng ở một số vùng nhất định - ví dụ, tiếng Aram ở Trung Đông hoặc tiếng Latinh ở Tây Đế quốc La Mã - hoặc được sử dụng bởi giới tinh hoa trên toàn cầu, đặc biệt như tiếng Pháp được dùng làm ngôn ngữ ngoại giao toàn cầu vào thế kỷ 18 và 19. Sự thịnh hành của chúng dựa vào quyền lực của những người sử dụng. Khi những người Ả Rập chinh phục được Trung Đông, tiếng Ả Rập trở nên áp đảo và tiếng Aram không còn được thịnh hành, chỉ tồn tại với tư cách một ngôn ngữ mẹ đẻ. Khi nước Pháp mất đi tầm ảnh hưởng ở thời hậu Napoleon, các nhà ngoại giao dần thay thế tiếng Pháp bằng tiếng Anh, dù đã trễ mất một thế kỷ. Tuy nhiên, tiếng Anh ngày nay được truyền bá trên toàn cầu - một mạng lưới người sử dụng với quy mô toàn thế giới, trong đó những người sử dụng có mối liên hệ khăng khít ở nhiều nước phương Tây và trong Khối Thịnh vượng Chung, và có mối liên hệ lỏng lẻo hơn ở những nơi khác. Và các ngôn ngữ giống như các thiết bị truyền thông-giao tiếp khác: càng nhiều người được tiếp cận với chúng, chúng càng trở nên hữu ích. Tôi đồ rằng chúng ta đã bước qua một ngưỡng mà, vượt qua ngưỡng đó, không một ngôn ngữ nào khác có thể có cơ hội trở thành một ngôn ngữ cầu nối mới.

Vậy tiếng Anh đã thắng?

Vào khoảng thời gian này thì đúng là vậy.

Anh nói gì cơ? Anh vừa nói không một ngôn ngữ nào có thể có hy vọng đánh bại nó.

Tôi đã nói thế. Nhưng tồn tại một số kịch bản khả dĩ mà trong đó chiến thắng của tiếng Anh chưa phải là kết cục không thể thay đổi. Anh có nhớ chuyện gì đã xảy ra với tiếng Latinh ở Tây Âu không?

Nó đã biến đổi thành các ngôn ngữ Romance?

Đúng vậy, nó trở thành tiếng Pháp, tiếng Tây Ban Nha và tiếng Bồ Đào Nha và các ngôn ngữ khác. Nhưng đó chỉ là một nửa của câu chuyện. Nửa còn lại là việc một phiên bản đã được tinh giản hóa một chút của tiếng Latinh tiếp tục là một ngôn ngữ cầu nối trong thêm 1.000 năm nữa, mặc dù chỉ được sử dụng bởi những người giữ địa vị cao trong tôn giáo và giới tinh hoa tri thức. Tương lai của tiếng Anh có thể sẽ tương tự. Một mặt, nó có thể phát triển thành những biến thể vùng miền và cuối cùng trở thành các ngôn ngữ riêng biệt và không cho phép người sử dụng hiểu được lẫn nhau, do chịu ảnh hưởng của các ngôn ngữ địa phương như tiếng Hindu-Urdu, tiếng Swahili hoặc tiếng Hàn Quốc. Các biến thể hiện tại của tiếng Anh, được biết đến như tiếng Hinglish ở Ấn Độ, tiếng Uglish ở Uganda, tiếng Konglish ở Hàn Quốc, và vân vân, có thể là những thứ báo hiệu cho nhiều việc sắp tới. Mặt khác, do những người nói tiếng Anh bản ngữ đại diện cho một tỷ lệ thậm chí còn nhỏ hơn, những điểm tinh vi phức tạp của ngôn ngữ cầu nối quốc tế này có thể sẽ được giảm bớt. Nhiều thành ngữ có nghĩa mù mờ, ví dụ to nail one’s colours to the mast (từ chối đầu hàng hoặc từ chối ngừng bắn) hay not to put too fine a point on it (nói một cách thành thật nhưng khó nghe), sẽ không còn được xem là một phần của ngôn ngữ này: vẫn là một phần của tiếng Anh bản ngữ, đúng vậy, nhưng không phải một phần của ngôn ngữ cầu nối quốc tế. Tôi sẽ không ngạc nhiên nếu, ở một thời điểm nào đó, các ngoại lệ nhất định trong ngữ pháp sẽ bị vứt lại bên lề: thì quá khứ của swim (bơi) rất có thể sẽ trở thành swimmed, dạng số nhiều của sheep sẽ trở thành sheeps*. Đối với anh điều này nghe giống một tội ác…

Hình biếm họa này của Ấn Độ xuất hiện trên một website của Montenegro - nhưng ở bất cứ đâu trên thế giới người ta cũng có thể hiểu được nó.

Tội ác ư? Tôi sẽ nói rằng, nghe nó cực kỳ kỳ dị.

Nhưng những thay đổi như thế xảy ra suốt! Thì quá khứ của shape (định hình) đã từng là shope, của help (giúp đỡ) đã từng là holp, của laugh (cười) đã từng là low. Và điều đó cũng xảy ra với các dạng số nhiều: shoes (những chiếc giày) từng là shoon, eyes (những con mắt) từng là eyen, người Mỹ thích dùng từ cannons thay vì thứ từng là cannon, vân vân. Phải thừa nhận rằng, đôi khi chúng ta nhận được những thay đổi theo hướng ngược lại, chẳng hạn như dived (lặn) trở thành dove và sneaked (lẩn) trở thành snuck. Nhưng trong một ngôn ngữ cầu nối, những dạng bất quy tắc sẽ luôn là thứ bị buộc phải tuân thủ nguyên tắc, không bao giờ điều ngược lại xảy ra. Và quá trình này có thể sẽ tiếp diễn. Có lẽ sự khác biệt giữa “she saw” (cô ấy đã từng nhìn thấy) và “she has seen” (cô ấy đã nhìn thấy) sẽ dần biến mất vì ít người thực sự hiểu được ý nghĩa của sự phân biệt này - ai mà biết được chứ. Và tôi rất tin rằng việc phát âm red (màu đỏ) là /ret/ và three (số ba) là /sree/ sẽ là điều hoàn toàn chấp nhận được. Và một khi thứ tiếng Anh quốc tế này đã phát triển theo hướng riêng, tách biệt đủ nhiều khỏi tiếng Anh bản ngữ, rất có thể chính tả của nó cũng sẽ được đơn giản hóa một chút, bỏ chữ “b” ra khỏi debt, dumb và doubt* và viết tomb thành toom, để người ta không còn tưởng nó vần với bomb, mà vần với doom.

Kinh dị, những cái thứ ấy. Tôi hy vọng rằng kịch bản khác của anh dễ chịu hơn.

Nó là một giải pháp công nghệ: phiên dịch tức thời bằng máy.

Ha, con cá Babel! Máy phiên dịch vạn ngôn trong The Hitchhiker’s Guide to the Galaxy!

Chính xác. Hay đúng hơn là sản phẩm tương tự nó nhưng bằng Silicon: con chip Babel. Bạn nói tiếng Mã Lai với tôi, hoặc tiếng Bồ Đào Nha hoặc tiếng Punjab, và trong tai nghe của mình tôi nghe được bất cứ ngôn ngữ nào mà tôi đã chọn. Vấn đề duy nhất là, chúng ta không thể hoàn toàn đảm bảo rằng nó sẽ vận hành mượt mà như những gì mong đợi của chúng ta, những mong đợi bị dẫn dắt bởi các truyện khoa học viễn tưởng và các ngài đầu to mắt cận ở Google. Việc phiên dịch bằng máy đang ngày càng tốt hơn đối với một số ngôn ngữ, nhưng nó vẫn khá tồi với các ngôn ngữ khác. Và đó là dựa trên văn bản viết. Nếu dữ liệu đầu vào là lời nói tự nhiên, có lẽ với một giọng địa phương và trong một môi trường ồn ào, trong phần lớn các trường hợp, các phần mềm hiện nay sẽ không thể xử lý nổi.

Con cá Babel của Douglas Adam - một thời “rất có thể là thứ kỳ cục nhất trong vũ trụ”, nhưng dần tiến hóa thành câu trả lời cho cuộc sống, vũ trụ và mọi thứ.

Chắc hẳn nó sẽ được hoàn thiện trong vòng một vài năm?

Có thể. Phiên dịch bằng máy đã cho thấy nó oái oăm hơn người ta dự đoán, ở mức độ nào đó, nhưng các công ty công nghệ lớn có vẻ đã thực sự tiến được những bước dài. Và nếu con chip Babel trở thành hiện thực, tiếng Anh đột nhiên sẽ thất bại trong vai trò một ngôn ngữ cầu nối, vì số người quan tâm đến việc học một ngôn ngữ nào đó ngoài ngôn ngữ mẹ đẻ của họ sẽ ít đi.

Vậy việc giao tiếp với những người nói ngôn ngữ của nước khác sẽ giống như trong một bộ phim có thuyết minh?

Chỉ khác ở chỗ bạn đồng thời vẫn nghe thấy lời thoại gốc. Hay chính xác hơn, nghe thấy ngay trước lời thuyết minh, bởi vì tôi dự đoán sẽ có một độ trễ nho nhỏ về thời gian.

Vậy trí tuệ nhân tạo có thể giải cứu tình hình này. Hay tiếng Quan thoại sẽ chiếm vị trí thống trị. Hay tiếng Anh vẫn sẽ mãi mãi áp đảo. Hay nó sẽ suy thoái thành một thứ tiếng “Globish” nhạt nhẽo, kèm theo đủ loại biến thể địa phương. Anh sẽ đặt cược vào kịch bản nào?

Về trung hạn, tôi sẽ đồng ý với giả thuyết rằng tiếng Anh tiếp tục duy trì vị trí áp đảo của nó, trong khi vẫn trải qua nhiều thay đổi đa dạng theo vùng miền, còn con chip Babel đóng một vai trò ngày càng quan trọng, về dài hạn, tôi dự đoán rằng trí tuệ nhân tạo sẽ chiếm vị trí thống trị - về mặt ngôn ngữ, và không có gì phải nghi ngờ nếu nó thống trị ở nhiều mặt khác.

Vậy tiếng Anh sẽ bị thất sủng?

Không nhất định. Tiếng Anh kiểu bản ngữ có thể vẫn sẽ là tiêu chuẩn cho giới tinh hoa toàn cầu bao gồm các chính trị gia, các nhà ngoại giao, các trí thức và tầng lớp thượng lưu trong giới kinh doanh. Trong khi đó, các kiểu tiếng Anh địa phương của các nước châu Á và châu Phi sẽ ngày càng mang đậm đặc điểm vùng miền. Nhưng sự trỗi dậy của Globish có thể sẽ bị con chip Babel chặn đứng.

Tạ ơn trời vì những điều kỳ diệu của công nghệ.

Tuy nhiên, đó là những điều kỳ diệu không đáng trông cậy. Tôi không nghĩ việc phiên dịch bằng máy có thể được hoàn thiện trong tương lai gần. Nhưng cứ để thêm một thập kỷ hay khoảng khoảng thế, và nó có thể sẽ đủ tốt để thuyết phục nhiều người rằng việc học tiếng Anh không phải vấn đề thiết yếu - và nó sẽ gần như chắc chắn củng cố niềm tin của nhiều người nói tiếng Anh bản ngữ rằng họ không cần học bất cứ ngôn ngữ nào ngoài tiếng Anh.

Và đó có phải là điều tốt không?

Nó là mất mát lớn cho cả hai bên! Ngày trước cũng như bây giờ, đa số những người nói tiếng Anh bản ngữ sẽ bỏ lỡ những niềm vui của việc có được năng lực song ngữ - sự nhanh nhạy của tâm trí, hiểu biết tốt hơn về các nền văn hóa khác và những bất ngờ vô tận của một ngôn ngữ thứ hai. Nhưng, những người phải lệ thuộc vào con chip Babel của họ để hiểu tiếng Anh cũng sẽ không có được những lợi thế mà những người khác có được. Tiếng Anh là một ngôn ngữ mà việc học nó khiến bạn phát điên, ngay cả khi bạn là người Hà Lan, nhưng một khi bạn đã thành thục, nó sẽ là công cụ tuyệt vời ngoài sức tưởng tượng. Bạn có thể đọc những áng văn đẹp đến từ nhiều vùng trên thế giới và trải nghiệm nhiều bộ phim trong số những tác phẩm điện ảnh xuất sắc nhất thông qua ngôn ngữ của chính những bộ phim ấy. Tôi có thể sẽ phải vật lộn với ngôn ngữ thời Elizabeth của Shakespeare, nhưng hãy cho tôi một tiểu thuyết của Wodehouse và tôi, sau khi vừa phàn nàn với những người giỏi tiếng Anh nhất về những thứ thừa thãi thái quá của kho từ vựng tiếng Anh, sẽ vui sướng khi bắt gặp một đoạn như thế này: Intoxicated? The word did not express it by a mile. He was oiled, boiled, fried, plastered, whiffled, sozzled, and blotto.

(Say ư? Từ đó chẳng lột tả được tình huống một chút nào. Anh ta say mèm, say khướt, say lê tê phê, say tê người, say nồng nặc, say quắc cần câu, và say không biết trời trăng gì nữa.)

Hãy thử cho câu đó vào con cá Babel của bạn.

•

Piet Mondrian là một họa sĩ người Hà Lan. Ông nổi tiếng với các bức tranh có những đường nét rất đơn giản và rất ít màu sắc. Ông thường chỉ sử dụng 3 màu đỏ, vàng và xanh lam cho các bức tranh của mình. (Các chú thích được đánh dấu bằng số Ả Rập là chú thích của người dịch và ban biên tập. Các chú thích được đánh dấu bằng chữ cái là của tác giả.)

•

Joseph Mallord William Turner là một họa sĩ nổi tiếng với tài sử dụng màu nước. Màu sắc trong tranh của ông tinh vi, huyền ảo, và hòa quyện vào nhau một cách tinh tế. Vì thế, người ta rất khó tách biệt các màu trong tranh của ông.

•

Babel là một ngọn tháp được nhắc đến trong sách Sáng Thế Ký (Genesis). Theo sách này, sau trận Đại Hồng Thủy, con người nói cùng một ngôn ngữ và vì thế họ rất dễ hợp tác, đồng lòng với nhau. Tháp Babel được con người xây dựng để đỉnh tháp chạm đến tận thiên đường. Khi tháp Babel ngày một cao, Thiên Chúa đã ngăn chặn người ta xây dựng nó bằng cách tạo ra nhiều ngôn ngữ khác nhau, gây ra sự bất đồng về ngôn ngữ và khiến con người không thể hợp tác dễ dàng với nhau như trước nữa.

•

Khalip là người đứng đầu một thể chế nhà nước Hồi giáo trước đây.

•

Các đoạn trong dấu “ ” được tác giả viết bằng tiếng Anh. Riêng các từ in nghiêng được tác giả viết bằng tiếng Việt. Trong câu này, tác giả trộn lẫn từ tiếng Việt vào câu tiếng Anh: khó khăn (tiếng Việt) và “it’s difficult” (tiếng Anh).

•

Trước đó tác giả tưởng tên của cô giúp việc được viết là Tuyet (không có dấu).

•

Tôi cảm ơn Assimil vì đã cung cấp cho tôi khóa học tiếng Việt của họ. Trong phần “Nguồn tham khảo và đọc thêm” ở cuối cuốn sách này, tôi liệt kê các nguồn tư liệu mà tôi đã sử dụng.

•

Cách của danh từ là một hiện tượng ngữ pháp trong một số ngôn ngữ như tiếng Hy Lạp và tiếng Latinh.

•

Lưu ý: ở một vài khía cạnh, các ngôn ngữ Slav hoàn toàn khác tiếng Việt Trong nhiều thập kỷ, Liên bang Xô-viết là đồng minh chính của Việt Nam, và điều này buộc hai thế hệ vất vả học tiếng Nga - một ngôn ngữ thuộc nhóm Slav.

•

Gremlin là một loài sinh vật trong thần thoại, cổ tích, thường chui vào và phá hỏng các loại máy móc.

•

Nguyên văn: “preposition”. Từ này được chúng tôi dịch là “tiền giới từ” để phân biệt với “hậu giới từ” (postposition) mà sau này tác giả sẽ nhắc đến. Cả tiền giới từ và hậu giới từ đều là giới từ. Vì tiếng Anh không có “hậu giới từ” nên trước đây nhiều người dịch “preposition” là “giới từ”.

•

Tiếng ồn trắng là một dạng tiếng ồn được tạo ra bằng cách kết hợp nhiều âm thanh có tần số khác nhau. Tiếng ồn trắng thường không phải là âm thanh có nghĩa về ngôn ngữ. Một số ví dụ về tiếng ồn trắng bao gồm: tiếng mưa rào, tiếng sóng, tiếng dế kêu trong đêm.

•

Tôi sử dụng khái niệm “chữ Hán” vì tiếng Quan thoại không phải là nguồn chủ yếu của các từ mượn trong tiếng Việt. Các ngôn ngữ miền Nam Trung Quốc đóng vai trò quan trọng hơn trong hiện tượng vay mượn ngôn ngữ này.

•

Cu-lắc là một từ khác dùng để gọi người nông dân giàu có, tức “phú nông”.

•

Từ gốc tiếng Pháp của các từ mượn này là: CHOCOLAT, CHAMPAGNE, MOUTARDE, CONTACT, JAMBON, CIMENT, CRÈME, KIOSQUE và BLEU.

•

Còn được gọi là từ phân loại, loại từ, danh từ phân loại, hoặc danh từ chỉ đơn vị.

•

Ở đây tác giả gán mỗi nốt nhạc cho một cung bậc trong cuộc sống của người Hà Nội. Trong âm nhạc, nốt nhạc được ký hiệu bằng chữ cái. Vì thế, tác giả liên hệ ngay mỗi ký hiệu nốt nhạc với một từ trong tiếng Anh bắt đầu bằng chữ cái tương ứng. Ví dụ, nốt Đô được ký hiệu bằng chữ C và tác giả liên hệ với từ “civil”, có nghĩa là “văn minh”.

•

Ở đây tác giả chơi chữ. Có 2 từ “tonic” đồng âm khác nghĩa. Một từ “tonic” có nghĩa là thuốc bổ, khiến con người khỏe mạnh và vui vẻ hơn. Một từ “tonic” khác có nghĩa là âm chủ đạo.

•

Nguyên văn: “Sound and Sensibility”. Tác giả đặt tên chương này dựa trên tên của cuốn tiểu thuyết nổi tiếng Sense and Sensibility của Jane Austen.

•

Không may thay, người ta đang lưu hành tới mấy hệ thống phiên âm Latinh khác nhau cho tiếng Hàn Quốc, và càng không may hơn, hệ thống chính thức hiện nay ở Hàn Quốc gộp chung những âm tương đối khác nhau lại và phiên âm Latinh chúng theo cùng một kiểu. Vì thế, một cách nhất quán, tôi vẫn sử dụng hệ thống cũ, hiện vẫn được sử dụng ở Bắc Triều Tiên. Tuy nhiên, tôi vẫn luôn sử dụng cách viết “Hangeul” ngày càng phổ biến cho tên gọi của bảng chữ cái tiếng Hàn Quốc, thay vì cách viết Han’gŭl của hệ thống cũ.

•

Giống âm “a” trong tiếng Việt.

•

Các từ này đều chứa âm /ah/.

•

Giống âm “i” trong tiếng Việt.

•

Các từ này đều chứa âm /ee/.

•

Nguyên văn: sense. Trong tiếng Anh, từ này có hai nghĩa: “ý nghĩa” và “cảm giác”.

•

Nghĩa là “mũi”.

•

Các từ này lần lượt mang các nghĩa: nổ bốp, nhảy phắt lên, lật nhanh, thụi.

•

Các từ này lần lượt mang các nghĩa: đánh, chống (thuyền), đập đầu (vào ai hoặc thứ gì đó).

•

Một cách ngẫu nhiên, tiếng Swahili, ngôn ngữ duy nhất thuộc châu Phi Hạ Sahara được bàn tới trong cuốn sách này, biểu hiện ít tính biểu trưng âm thanh hơn so với phần lớn các ngôn ngữ khác trong vùng.

•

Nguyên văn: Sinhala Only Act. Đạo luật này còn có tên “The otíicial Language Act”, tức “Đạo luật Ngôn ngữ Chính thức”. Theo đạo luật này, tiếng Sinhala trở thành ngôn ngữ chính thức của Nhà nước tự trị Ceylon (tên gọi của Sri Lanka vào thời gian đó).

•

Phiến đá Rosetta là một phiến đá lớn, trên đó một sắc lệnh được khắc bằng ba thứ ký tự: ký tự demotic, ký tự tượng hình của tiếng Ai Cập, và ký tự của tiếng Hy Lạp cổ đại. Phiến đá này là chìa khóa quan trọng để giải mã các ký tự tượng hình của tiếng Ai Cập. Cụm từ Rosetta Stone đã trở thành một cụm thành ngữ, chỉ một chìa khóa tối quan trọng trong quá trình giải mã các thông tin bị mã hóa.

•

Nguyên văn: Brahmins. Theo quan niệm của Hindu giáo, đây là những người có đẳng cấp cao nhất trong tôn giáo này. Họ là những nhà lãnh đạo tinh thần.

•

Năm 1996, thành phố thủ phủ của Madras được đổi tên thành Chennai. Lựa chọn này dường như dựa trên những nền tảng ngôn ngữ không vững chắc. Gốc của cả hai cái tên đều chưa từng được xác định chắc chắn, nhưng có khả năng cái tên Madras có nguồn gốc từ tiếng Tamil, trong khi cái tên Chennai có khả năng bắt nguồn từ tiếng Telugu.

•

Trong nguyên tác, tác giả viết “Tamil was declared an official language, alongside Sinhalese as the official language”. Trong tiếng Anh, mạo từ “an” được dùng để chỉ một sự vật không phải là duy nhất, ở đây, khi nói đến tiếng Tamil, người ta dùng mạo từ “an” với ý rằng tiếng Tamil không phải ngôn ngữ chính thức duy nhất. Tuy nhiên, mạo từ “the” trong tiếng Anh thường chỉ được dùng khi muốn nhắc đến một sự vật nào đó độc nhất vô nhị, không có sự vật nào khác trên đời giống nó nữa. Ở đây, người ta viết “Sinhalese as the official language” với ẩn ý rằng tiếng Sinhala thực ra mới là ngôn ngữ chính thức duy nhất của Sri Lanka. Đây là trò lắt léo về câu chữ của chính quyền để một mặt nhượng bộ những người Tamil, mặt khác ngầm khẳng định địa vị độc tôn của tiếng Sinhala.

•

Còn được gọi là Tiểu Á.

•

Tức các sultan. Hồi vương (hay sultan) là vua của nước theo Hồi giáo.

•

Nguyên gốc: the Turks have now captured the big prize.

•

Đây là một bản chuyển sang tiếng Thổ Nhĩ Kỳ hiện đại; vì thế các chữ i viết hoa có dấu chấm trên đầu.

•

Cụm từ tiếng Pháp, nghĩa là “khoa học tự nhiên”.

•

Trong tiếng Pháp, danh từ được chia theo giống (giống đực và giống cái) và số (số ít và số nhiều). Giống và số của tính từ phải tuân theo giống và số của danh từ mà nó bổ nghĩa. Trong trường hợp này, từ “Sciences” là danh từ giống cái, số nhiều nên tính từ “naturelles” cũng ở giống cái, số nhiều.

•

Nguyên văn: fact-free politics. Đây là một thuật ngữ chỉ các hoạt động chính trị theo kiểu cung cấp thông tin hoàn toàn sai sự thật.

•

Từ này bắt nguồn từ “rehydrate”, nghĩa là làm ẩm lại. Ý tác giả là: từ “rehydratable” vốn không có trong từ điển, nhưng người đọc vẫn có thể dễ dàng hiểu nghĩa và chấp nhận nó khi biết nghĩa của động từ “rehydrate” và hậu tố “-able”.

•

Nguyên văn: prescriptive. Ngữ pháp chuẩn tắc (prescriptive grammar) là những nguyên tắc rạch ròi, có tính áp đặt, do một số người có quyền lực nhất định đặt ra từ trước và sau đó người sử dụng ngôn ngữ áp dụng vào thực tế.

•

Nghĩa là: nếu người nói muốn nhắc đến một từ ngoko, nhưng từ này lại có một từ đồng nghĩa ở nhóm krama, thì người nói buộc phải sử dụng từ thuộc nhóm krama chứ không được phép dùng từ thuộc nhóm ngoko.

•

Nguyên văn: Persia proper. Cụm từ này dùng để chỉ vùng địa lý của nước Ba Tư thuở ban đầu, còn được gọi với cái tên khác là Persis. Người ta dùng cụm từ “Ba Tư gốc” để phân biệt nó với Đế quốc Ba Tư.

•

Giống âm “a” trong tiếng Việt.

•

Ngôn ngữ tổ tiên thời kỳ đầu của tiếng Punjab và các ngôn ngữ khác của Bắc Ấn Độ được cho là cũng có tính thanh điệu. Đó là tiếng Phạn Vệ-đà, tức tiếng Phạn của kinh Vệ-đà của Hindu giáo, có niên đại trước tiếng Phạn cổ điển. Nó được sử dụng vào khoảng 3.000 năm trước.

•

Một loại âm /t/ được gọi là âm đầu lưỡi vòm cứng, âm còn lại gọi là âm răng, sự khác biệt giữa hai âm này nằm ở vị trí của đầu lưỡi. Bạn có thể nghe các âm này ở đây: bit.ly/t1-retro và bit.ly/t2-dental.

•

Nguyên văn: pronounced. Về nghĩa đen, từ này chỉ việc âm thanh được phát âm nặng hơn, rõ hơn. Về nghĩa bóng, nó mô tả một hiện tượng, vấn đề, hoặc rắc rối trở nên rõ ràng hơn, dễ nhận ra hơn, hoặc trầm trọng hơn.

•

Trò chơi “Thì thầm kiểu Trung Quốc” được đặt tên tiếng Anh dựa trên tính khó hiểu mà người ta cảm thấy về ngôn ngữ này, chứ không phải tính bất khả mà người ta giả định cho việc thì thầm bằng tiếng Trung Quốc. Cũng với lý do này, trò chơi này được gọi là “điện thoại kiểu Ả Rập” trong tiếng Pháp.

•

Đây là cách tôi diễn giải câu đầu tiên trong một cuốn sách của nhà ngôn ngữ học xã hội Momoko Nakamura, mang tên Giới tính, Ngôn ngữ và Hệ tư tưởng

•

Nguyên văn: “Luncheon is on the tableon”. “Luncheon” nghĩa là bữa trưa, giống từ “lunch”, nhưng ở dạng trang trọng hơn, vì thế chúng tôi dùng từ tiếng Hán “ngọ phạn” để dịch từ này. “Tableon” không tồn tại trong tiếng Anh, nhưng tác giả cố tình sáng tạo ra từ này, với hàm ý rằng đây là dạng trang trọng của từ “table”. Vì thế, chúng tôi dùng từ Hán “xan trác”, nghĩa là cái bàn ăn, để dịch từ này. Cả câu này có nghĩa là “bữa trưa ở trên bàn ăn”, nhưng chúng tôi dịch là “ngọ phạn trên xan trác”, nghe có vẻ kỳ cục để cố gắng truyền tải ý tác giả: việc sử dụng kính ngữ đến mức thái quá trong tiếng Nhật là hết sức kỳ cục.

•

Trong tiếng Anh, hậu tố “-eon” nằm ở cuối một số từ, chỉ tính trang trọng. Ví dụ: luncheon.

•

Đàn ông “trẻ”? Vâng, hoặc thậm chí “cậu bé”. Từ ngữ tiếng Nhật không chỉ được phân biệt theo giới mà còn, ở mức độ hạn chế nào đó, theo các độ tuổi khác nhau.

•

Âm này giống âm “ai” trong tiếng Việt.

•

Âm này giống âm “ê” trong tiếng Việt.

•

Tác giả đang liên hệ tới câu “grab them by the pussy” của tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump.

•

“Mizu” trong tiếng Nhật chỉ có nghĩa là nước chung chung, ở đây chúng tôi dịch theo đúng nguyên gốc là “cold water”.

•

Một cách khó hiểu, phần lớn các ngôn ngữ châu Phi được đề cập ở đây, và nhiều ngôn ngữ khác, có nhiều hơn một cái tên. Trong một số trường hợp, những người nói những phương ngữ khác nhau thích các cách chỉ định tên ngôn ngữ khác nhau, ở những trường hợp khác, các nhà cầm quyền ở thuộc địa hoặc các nhà ngôn ngữ học ngoại quốc là những người phải chịu trách nhiệm cho tình trạng khó hiểu này. Trong vốn ngôn ngữ của Jonas, những tên gọi khác của các ngôn ngữ bao gồm: tiếng Wuzlam còn được gọi là tiếng Uldeme (viết là Ouldémé trong tiếng Pháp), tiếng Vame cũng là Pelasla, tiếng Wandala cũng là Mandara hoặc Mura, tiếng Fula cũng là Fulfulde, Fulani, Pular hoặc (trong tiếng Pháp) Peul, và tiếng Zulgwa cũng là Zulgo-Gemzek. Chỉ tiếng Mada là có duy nhất một danh tính, ngoại trừ việc đôi khi tên nó được viết là Mada để phân biệt nó với một ngôn ngữ trùng tên nhưng hoàn toàn không liên quan, được sử dụng ở vùng cách đó 500 km về phía Tây.

•

Ở đây tác giả cố tình bắt chước từ VIP (Very Important Person), tức người rất quan trọng.

•

Tác giả phải giải thích như vậy vì ông đang dùng từ “pole”. Từ này vừa có nghĩa là “trụ cột”, vừa có nghĩa là “cực từ”.

•

Ngôn ngữ học, như những môn khoa học khác đang gặp vấn đề về phân loại, có những người thích tách nhỏ có những người thích gộp chung. Bằng cách nhấn mạnh những điểm khác biệt, nhóm người thứ nhất làm tăng số lượng ngôn ngữ; nhóm người thứ hai, nhìn vào những điểm tương đồng, làm giảm con số này.

•

Henry Fowler là một nhà soạn từ điển nổi tiếng với cuốn sách Dictionary of Modern English Usage, một cuốn hướng dẫn văn phong dùng cho văn nói, văn viết, và phát âm tiếng Anh - Anh

•

Lynn Truss là một tác giả nổi tiếng vì liên tục đấu tranh cho sự chuẩn xác và tính thẩm mỹ của tiếng Anh.

•

Tương truyền, “nút thắt Gordian” là một hình ảnh ẩn dụ chỉ một vấn đề nào đó cực kỳ khó giải quyết.

•

Ở đây tác giả cố tình chơi chữ. “WALS” phát âm giống “walls”, nghĩa là các bức tường.

•

Câu này nhằm tới những độc giả biết tiếng Anh. Các từ ring, angst và finger trong tiếng Đức có nghĩa giống hệt ring, angst và finger trong tiếng Anh.

•

Một số người gọi là “bất trùng khả tố”.

•

“La différence” nghĩa là “sự khác biệt”, ở đây chúng tôi giữ nguyên cách dùng từ của tác giả.

•

Nguyên văn: stink to high heavens. Ở đây tác giả chơi chữ để tạo hai lớp nghĩa. Nghĩa đen của cụm này chỉ việc pho mát ở Pháp thực sự có thể rất bốc mùi. Nghĩa bóng chỉ việc vị của pho mát đó có thể thực sự dở tệ.

•

Đây là một cụm từ tiếng Pháp, chỉ các thị trấn nhỏ ở nông thôn nước Pháp, trái ngược với những đô thị lớn và hiện đại ở Pháp.

•

Jules và Jeanne là những cái tên rất đậm chất truyền thống Pháp, có thể được coi là những cái tên tiêu biểu cho những cái tên Pháp.

•

Tác giả dùng từ “laissez-faire” mà tiếng Anh mượn từ tiếng Pháp để chơi chữ. Cụm này nghĩa là “cho phép tự do muốn làm gì thì làm, muốn nói gì thì nói”.

•

Nghĩa là “đám tiện dân ngu dốt”.

•

Nghĩa là “Quốc gia chính là ta.”

•

Nguyên gốc: straitjacket.

•

Từ nguyên học là bộ môn nghiên cứu nguồn gốc của từ.

•

Vua Louis XIV.

•

Mãi tới năm 1932, gần 3 thế kỷ sau đó, Viện Hàn lâm mới xuất bản một cuốn sách ngữ pháp. Nó là một sản phẩm vô dụng. Các nhà phê bình vứt bỏ tất cả sự tôn kính mà họ dành cho viện này và công kích cuốn sách như một thất bại thảm hại. Viện Hàn lâm cho đến nay chưa bao giờ thử lần thứ hai.

•

Nghĩa là “ngôn ngữ đẹp”.

•

Nghĩa là “ngôn ngữ của Molière”. Molière là một nhà soạn kịch, diễn viên và nhà thơ người Pháp. Ông được xem là một trong những tác giả vĩ đại nhất trong văn học.

•

Nghĩa là “một ý tưởng được đông đảo mọi người chấp nhận”.

•

“Patois” ở đây nghĩa là các phương ngữ, thổ ngữ. Đây là một từ tiếng Pháp nên chúng tôi giữ nguyên ý đồ của tác giả.

•

Tổng thống Charles de Gaulle có vẻ đã coi bất cứ sự đa dạng nào, không chỉ sự đa dạng về ngôn ngữ, là trở ngại cho việc điều hành đất nước hiệu quả. “Làm sao người ta có thể cai trị một đất nước có 246 loại pho mát?” ông nói một cách châm biếm vào năm 1962.

•

Nghĩa là “sự khủng bố về ngôn ngữ”.

•

Nghĩa là “chuẩn mực”.

•

Với một ngoại lệ quan trọng: nửa phía Tây của New Guinea, còn được biết đến với cái tên Papua (trước đây gọi là Irian Jaya); xin đừng nhầm vùng này với Papua New Guinea độc lập, bao phủ nửa phía Đông của New Guinea. Người Papua rất khác với các dân tộc khác trên quần đảo này về ngôn ngữ, văn hóa và thậm chí cả gien. Lãnh thổ này không phải là một phần của Indonesia vào thời điểm đất nước giành được độc lập, nhưng vào những năm 1960 được Indonesia thâu tóm theo một cách không hẳn danh chính ngôn thuận. Kể từ đó, xung đột bạo lực đã xuất hiện, hầu như ở mức thấp, nhưng đôi khi bùng lên một cách kinh hoàng.

•

Imam là một vị trí lãnh đạo trong Hồi giáo.

•

Tác giả dùng từ “marketplace” để chỉ “chợ”. Tuy nhiên, từ này còn có nghĩa là “thương trường”. Vì thế tác giả phải giải thích rằng ông đang nói đến “marketplace” thật sự, tức “chợ”, chứ không phải “marketplace” với nghĩa “thương trường”.

•

Còn có tên là Maluku.

•

Khá giống âm “gi-” trong tiếng Việt.

•

“Sinh ra cùng nhau” không đồng nghĩa với “được mượn cùng nhau”. Từ bank (bờ, ngân hàng) tồn tại trong tiếng Anh, tiếng Đức, tiếng Nga và nhiều ngôn ngữ khác, nhưng nó không phải là từ cùng gốc. Bank bắt nguồn từ tiếng Ý thế kỷ 14, từ đó nó dần lan truyền ra khắp châu Âu. Nhưng điều này không ngăn được nhiều ấn phẩm dạy ngôn ngữ gọi từ này và các trường hợp tương tự là “từ cùng gốc”.

•

Tất cả ngoại trừ Nikolay Yakovlevich Marr (1864 - 1934) và trường phái tư duy của ông. Tôi đã viết về ông trong một bài viết về ngôn ngữ học lập dị. Xem bit.ly/Aeon_TalkingGibberish

•

Giống số mũ trong lũy thừa.

•

Ở đây, để thuận tiện, tôi đã lược bỏ một số thông tin. Câu chuyện đầy đủ như sau: tiếng Nga và các ngôn ngữ Đông Slav khác đã từng có đuôi t’. (Âm t’ này tương tự âm t trong từ tiara.) ở một thời điểm nào đó, tiếng Nga đã đánh mất đuôi này. Sau này, tiếng Nga thu nhận đuôi t được đề cập trong nội dung chính ở trên, rất có thể đây là hệ quả của việc thể động từ này thường xuyên có từ tŭ theo sau, một từ cổ mang nghĩa “đây, này” hoặc “đó”. Vì thế, đuôi t mà chúng ta thấy trong tiếng Nga ngày nay, nói một cách chặt chẽ, không có chung nguồn gốc với đuôi t trong tiếng Latinh và tiếng Đức. Nhưng tiếng Nga trước đây đúng là đã từng có một đuôi cùng gốc với các đuôi này, một số phương ngữ của tiếng Nga vẫn còn đuôi này và tiếng Ukraine, một ngôn ngữ có liên hệ gần gũi với tiếng Nga, cũng thế. Nói ngắn gọn, tôi đang nói dối ra sự thật.

•

Dạng số nhiều của MAN và WOMAN.

•

Các từ này đều được tạo thành bằng cách ghép một giới từ (off, over, hoặc up) với một từ khác.

•

Christ là danh hiệu của Chúa Jesus.

•

COLÓN gợi đến các từ “colony” và “colonialism”, lần lượt mang nghĩa “thuộc địa” và “chủ nghĩa thực dân”.

•

“Man-o’-war” cũng là tên một loài sứa.

•

Tên khác là mũi Hảo Vọng.

•

Nguyên văn: game of Sorry, tức trò cá ngựa. Trong trò chơi này, người chơi thường xuyên tìm mọi cách, dù có vẻ nhẫn tâm, để “đá” quân của người khác ra khỏi cuộc chơi trong khi người kia không có cách nào để ngăn chặn, và mỗi lần như thế họ thường nói “sorry”, nghĩa là “tôi rất lấy làm tiếc”. Tương tự, trong thời gian trên, các đế quốc thường nhân lúc đế quốc khác không phòng bị để chiếm, hoặc chiếm lại, các thuộc địa. Vì vậy, tác giả so sánh các diễn biến này với một trò cá ngựa.

•

Ở đây, chúng tôi dịch theo đúng nguyên gốc: “It bears some slight resemblance to our own script in that it turns from left to right and it has spaces between words, unlike Arabic and Chinese respectively”. Có lẽ tác giả viết nhầm, phải là “unlike Chinese and Arabic respectively”, tức là “không giống chữ Hán, được viết từ phải sang trái và chữ Ả Rập, bộ ký tự không có khoảng trống giữa các từ”.

•

Xét về mặt lịch sử, nét thẳng này là thứ gì đó có tính hệ quả tự nhiên. Những người sao chép bản thảo thuở xưa ở Bắc Ấn , viết bằng bút ống sậy trên lá chuối hoặc lá cọ, thích thêm nét móc nhỏ ngẫu nhiên vào các nét bút của họ, giống các nét vuốt (nét serif) của nhiều phông chữ Latinh như Gentium (phông chữ tiếng Anh của bản gốc cuốn sách này). Thậm chí khi những nét móc này dàn được xem như những phần không thể tách rời của các chữ cái, chúng đã mở rộng và hòa nhập thành đường thẳng liền mạch ngày nay. Ở Nam Ấn Độ, việc sử dụng bút trâm (bút stylus) đã dẫn đến một kiểu chữ khác. Việc viết những nét móc gấp khúc sẽ xé rách những chiếc lá, và vì thế, những hình dạng cong mềm hơn của các chữ cái đã ra đời. Tất nhiên, kể từ đó các ký tự vẫn luôn thay đổi, nhưng sự tương phản ấy đã để lại những dấu vết rõ ràng đến tận ngày nay.

•

Các âm này giống “a”, “u” và “e” trong tiếng Việt.

•

Giống âm “âu” trong tiếng Việt.

•

Behemoth là một sinh vật trong thần thoại, có kích thước khổng lồ và sức mạnh phi thường.

•

Nghĩa là: “phân biệt nhóm tinh hoa với đám tiện dân và phụ nữ tầm thường”.

•

Giống âm “i” trong tiếng Việt.

•

Giống âm “u” trong tiếng Việt.

•

Giống âm “s” trong tiếng Việt.

•

Giống âm “x” trong tiếng Việt.

•

Giống âm “i” trong tiếng Việt.

•

Người ta khó có thể tránh được niềm cám dỗ của việc phát biểu điều này một cách hùng hồn, rằng “ý tưởng viết lách” đã lan truyền, nhưng nói vậy sẽ không chính xác. Ở cả Hy Lạp và Nam Á, các dạng chữ viết khác đã tồn tại từ trước, để rồi bị lãng quên khi những nền văn hóa gắn liền với các dạng chữ viết ấy sụp đổ. Khá nhiều chuyên gia Nam Á tin rằng thay vì Phoenicia, bộ ký tự của Thung lũng sông Ấn mới là tổ tiên của ký tự Brahmi. Tuy nhiên, họ phải giải thích được khoảng trống 1.400 năm trong kho tàng lưu trữ và sự thiếu tương đồng một cách bất thường về hình dạng.

•

Gần giống âm “a” trong tiếng Việt nhưng khi phát âm miệng hẹp hơn.

•

Ngày nay là Myanmar.

•

Câu này dựa trên một câu thành ngữ tiếng Anh: “apples don’t fall far from the tree”, có nghĩa khá giống câu “con nhà tông không giống lông cũng giống cánh”.

•

QUR’AN là một cách chuyển tự tương đối ổn cho từ này trong tiếng Ả Rập, mặc dù một cách chuyển tự khác tốt hơn là QURʾĀN, với một dấu nháy hamza thay vì một dấu nháy đơn và, quan trọng hơn, một dấu gạch ngang phía trên (dấu macron) chữ a. Tuy nhiên, theo tôi, đây không phải là tên tiếng Anh của cuốn thánh kinh Hồi giáo này. KORAN là một ngoại danh tiếng Anh của cuốn thánh kinh này, trong khi QUR’AN hoặc QURʾĀN là nội danh tiếng Ả Rập; cũng theo góc nhìn này, AUSTRIA là một ngoại danh của từ ÖSTERREICH, một nội danh tiếng Đức, và LANDAN (لندن) là ngoại danh tiếng Ả Rập của LONDON. Tồn tại một xu hướng trong tiếng Anh, xu hướng tiếp nhận và sử dụng các nội danh với niềm tin sai lầm rằng ngoại danh thể hiện sự thiếu tôn trọng. Trên thực tế, chúng thường chỉ là những bản thích ứng hóa các tên nước ngoài theo âm vị học và quy tắc chính tả của một ngôn ngữ nào đó. Thay vì khiến cho Qur’an trở nên đáng kính ngưỡng hơn, kiểu viết giả tạo này khiến nó trông xa lạ. Còn về phát âm, những người nói tiếng Anh và các ngôn ngữ châu Âu khác hiếm khi phát âm được gần giống cách phát âm gốc, bất kể từ đó được đánh vần như thế nào.

•

Một ví dụ khác của miền liên tục là dải quang phổ của ánh sáng mặt trời mà con người nhìn thấy được. Dải quang phổ này có vô số màu, biến thiên liên tục và dần dần từ đỏ đến tím. Khi nhìn vào dải quang phổ đó, ta không thể nhìn ra một ranh giới rõ ràng nào giữa hai màu liên tiếp, vì màu trên quang phổ thay đổi rất mượt, liên tục, và từ từ.

•

Nguyên văn: Sultanate. Vương quốc Hồi giáo (sultanate) là một lãnh thổ được cai trị bởi một Hồi vương (sultan), tức một nhà vua ở đất nước theo Hồi giáo.

•

Tiếng Tây Ban Nha, nghĩa là Hợp chúng quốc Hoa Kỳ.

•

Các đoạn này lần lượt có nghĩa là “nếu tôi ở vị trí của bạn” và “chúng tôi yêu cầu anh ta giữ im lặng”, ở các câu này, động từ to be được để ở dạng không tuân theo các nguyên tắc thường thấy, do nó đang tuân theo nguyên tắc ngữ pháp của thể giả định. Thực tế, thể giả định là một hiện tượng ngữ pháp rất hiếm gặp trong tiếng Anh và nhiều người cũng không hiểu tại sao động từ to be lại được đặt ở dạng như vậy trong các ví dụ trên.

•

Ở đoạn trên là “He is buying eggs”, nhưng đến đây tác giả lại viết là “He is buying chocolate”. Chúng tôi giữ đúng nguyên gốc.

•

Trong tiếng Anh, định từ “less” và “fewer” đều có nghĩa là “ít hơn”. Tuy nhiên, theo đúng quy tắc ngữ pháp, chỉ được dùng “less” với các danh từ không đếm được, và dùng “fewer” với các danh từ đếm được. “People” là danh từ đếm được, và vì thế theo nguyên tắc, định từ “fewer” mới phù hợp. Nhưng trên thực tế, ngày càng nhiều người nói “less people” thay vì “fewer people”.

•

Ý tác giả là họ có thể ly hôn bất cứ lúc nào.

•

Chính xác hơn, SER là con lai của hai động từ tiếng Latinh: ESSE, sau này thành ESSERE, “to be” (“là”); và SEDERE, mang nghĩa, và cũng là một từ cùng gốc về mặt từ nguyên học với, động từ “to sit” (“ngồi”). Dạng nguyên thể SER và một vài dạng khác bắt nguồn từ SEDERE, trong khi ES, FUI và nhiều dạng khác bắt nguồn từ ESSERE.

•

Tiếng Pháp đã nhập hai động từ này thành một: động từ ÊTRE và các dạng của nó như ÉTAIT bắt nguồn từ ESTAR, trong khi dạng SUIS, FUT, SERA và tất cả các dạng khác bắt nguồn từ ESSE.

•

Ở đây chúng tôi không dịch nghĩa câu này vì nghĩa của nó giống hệt câu trước. Đây cũng là một ví dụ cho thấy, về mặt ngữ nghĩa, động từ “to be” trong tiếng Anh không có giá trị nhiều.

•

Có vẻ have và HABER rõ ràng là các từ cùng gốc, nhưng thực chất chúng không cùng gốc. Have trong tiếng Anh là từ cùng gốc với động từ CABER trong tiếng Tây Ban Nha, có nghĩa là “vừa, tiến vào”. HABER trong tiếng Tây Ban Nha, giống AVOIR trong tiếng Pháp và AVERE trong tiếng Ý, bắt nguồn từ một gốc Ấn-Âu cổ, và gốc này không để bất kỳ dấu vết nào trong tiếng Anh, ngoại trừ các từ mượn Latinh hóa như habit (thói quen) và prohibit (ngăn cấm).

•

Đây là cách hiểu riêng của tác giả để dễ thống nhất nghĩa của từ “có” trong tiếng Việt ở nhiều ngữ cảnh khác nhau. Xét từ góc nhìn của những người Việt học tiếng Anh, chúng tôi cho rằng cấu trúc và ngữ nghĩa của câu “tôi có một chiếc điện thoại mới” hoàn toàn không khác câu “I have a new telephone”.

•

Tiếng Tây Ban Nha, nghĩa là “chúc một ngày tốt lành!”

•

Hoặc có lẽ chúng vẫn sẽ là những ngôn ngữ khó nhất thế giới. Hẳn là vậy với tiếng Quan thoại, nếu ý kiến của nhà Hán học David Moser là có thể tin cậy được. Hãy cho bản thân chút thời gian khuây khỏa và đọc bài viết hết sức hài hước này “Why Chinese Is So Damn Hard”: http://bit.ly/MoserMandarin.

•

SĒN là một trong nhiều chữ Hán có thể được cho là có nghĩa mà không phải là - dù sao cũng chỉ trong ngôn ngữ hiện đại - một từ độc lập. Một số ví dụ của hiện tượng này có thể được tìm thấy trong tiếng Anh: were trong werewolf (ma sói) nghĩa là “người”, ly trong quickly bắt nguồn từ một từ mang nghĩa “cơ thể” và ceive trong receive và các động từ khác có thể được cho là mang nghĩa, hoặc đã mang nghĩa, “tóm lấy”. Dành cho những ai thích kiến thức ngôn ngữ học của mình có thêm chút gia vị từ những từ chuyên biệt: thuật ngữ chỉ những thứ này là “bound morphemes” - “hình vị bị ràng buộc” hoặc “hình vị phụ thuộc”.

•

Trong tiếng Anh, có nhiều từ “nuts” đồng âm nhưng khác nghĩa. Một từ chỉ các loại hạt mọc trên cây, chẳng hạn như hạt dẻ. Từ còn lại chỉ đầu người hoặc phần túi tinh hoàn của nam giới. Chính vì vậy tác giả dùng cách nói tránh.

•

Đây chỉ là hai cách viết khác nhau của cùng một từ, mang nghĩa “cái cày” hoặc chỉ hành động “cày”.

•

Về lý thuyết, danh sách này, có đâu đó khoảng 201 đến 214 mục, chứa các bộ. Một bộ không hẳn là một thành tố ngữ nghĩa, nhưng trong tình huống này có thể coi như vậy. Đây là một cách làm gần đúng chấp nhận được.

•

Trên thực tế, tiếng Anh đúng là có hai từ bill đồng âm khác nghĩa như vậy.

•

Hai cụm từ này đồng âm nhưng khác nghĩa.

•

Cụm từ tiếng Việt tương đương với cụm từ này là câu chửi bậy phổ biến nhất trong tiếng Việt. Chúng tôi xin phép không nêu ra ở đây.

•

Trong quan niệm của một người phương Tây như tác giả, các bình gốm thời nhà Minh là thứ rất mong manh, dễ vỡ.

•

Trong tiếng Anh, hai từ “weigh” và “way” phát âm giống nhau.

•

Chữ Braille là chữ nổi dành cho người khiếm thị.

•

Trong suốt chương này, chúng tôi dùng các từ “chữ” và “kanji” để chỉ lẫn nhau. Chúng tôi không dùng từ “chữ” để chỉ các thành tố khác của chữ viết tiếng Nhật.

•

Hai từ này đều có nghĩa là “bơi”. Tất nhiên, trong tiếng Anh người ta không viết hai từ này theo cùng một cách.

•

“Sake” là một từ tiếng Anh, mượn từ tiếng Nhật, dùng để chỉ các loại rượu của Nhật nói chung.

•

Ở đây, tác giả có chút nhầm lẫn, phải là /chakushu/.

•

Nguyên văn: “Keeping the endings happy”. Ở đây tác giả cố tình chơi chữ với từ “ending”. Từ này mang hai nghĩa: “kết thúc” hoặc “đuôi ngữ pháp”. Vì vậy, một cách khác để hiểu cụm này là: “giữ cho các đuôi luôn hài lòng”, tuy không tự nhiên nhưng lại phù hợp trong riêng trường hợp này.

•

Kana có thể chỉ một ký tự đơn lẻ (một “chữ cái”, như nó từng là) hoặc cả bộ ký tự hoàn chỉnh mà các ký tự đơn lẻ ấy thuộc về (“bảng chữ cái”, nói một cách gần đúng).

•

Trong văn viết tiếng Nhật, tồn tại nhiều từ mượn tiếng Trung mà người ta chỉ có thể phân biệt được khi viết: cách phát âm của chúng giống hệt nhau, nhưng cách viết kanji của chúng khác nhau. Điều này nghĩa là, khi được đọc to, chúng rất có thể sẽ khiến người nghe khó hiểu hoặc nhầm lẫn, trừ phi ngữ cảnh cho người nghe đủ manh mối. Người ta có thể lập luận là - tôi cũng lập luận như vậy - những câu nào đánh đố người nghe thường thể hiện cách viết tồi. Theo cách nghĩ này, những chữ kanji nào chỉ đóng vai trò phân biệt các nghĩa khác nhau của những từ, mà nếu không có các chữ kanji ấy, giống hệt nhau có thể sẽ gây ra nhiều tác động tiêu cực hơn là tích cực đối với tiếng Nhật.

•

Người ta còn gọi chúng lần lượt là “chữ mềm” và “chữ cứng”.

•

Điều này khiến nó trở thành, xét một cách nguyên tắc, một bộ ký tự âm tiết, như chúng ta đã thấy ở chương 6 về các bộ ký tự của Ấn Độ. Mặc dù khi xét một cách rất nguyên tắc, nó không phải bộ ký tự âm tiết, bởi một ký tự đơn lẻ của nó không đại diện cho một âm tiết, mà đại diện cho một mora, một đơn vị đo thời gian trong ngôn ngữ học. Đa số các âm tiết tiếng Nhật đều trùng khớp với một mora, nhưng những âm tiết kết thúc với một phụ âm hoặc có một nguyên âm dài (có một dấu gạch ngang ở trên khi được viết bằng ký tự Latinh: ā, ō) tương ứng hai mora, vì thế Nippon được cấu thành từ hai âm tiết và mỗi âm tiết dài hai mora, tương tự với tên Tōkyō. Người Nhật lấy cảm hứng cho chữ kana từ một hệ thống trong đó mỗi ký hiệu thực sự đại diện cho một âm tiết, chính là bộ ký tự Brahmi của tiếng Phạn, ngôn ngữ của các văn bản Phật giáo đến từ Ấn Độ.

•

Một âm hữu thanh (có thanh) là một âm mà khi phát ra, dây thanh quản của người nói rung lên, ví dụ như âm “a” trong tiếng Việt. Ngược lại, khi phát ra âm vô thanh, dây thanh quản không rung, chẳng hạn như khi tạo ra âm “ph”.

•

Tác giả đang nói đến 26 chữ trong bảng chữ cái tiếng Anh, vì tác giả mặc định độc giả của cuốn sách này là người nói tiếng Anh.

•

Ở đây tác giả cố tình sử dụng nhiều từ khác nhau nhưng gần nghĩa để cho thấy tiếng Anh có quá nhiều từ mang nghĩa gần giống nhau một cách không cần thiết. Đối với tác giả, một ngôn ngữ cầu nối phải hiệu quả, tức có kho từ vựng vừa phải, mỗi từ trong đó diễn tả chỉ một nghĩa và mỗi nghĩa được diễn tả bởi chỉ một từ.

•

Cả hai từ này đều mang nghĩa “giành được, đạt được, lấy được”.

•

Trong loạt phim Star Wars, Yoda là một nhân vật có cách sắp xếp trật tự từ rất kỳ lạ, nếu xét theo tiêu chuẩn của tiếng Anh. Ông ta thường xuyên đặt các tân ngữ hoặc động từ lên trước chủ ngữ.

•

Trong tiếng Pháp, người ta chia ra hai ngôi tu và vous để gọi người đối diện. Chỉ khi nào người đối diện là người khá thân thiết hoặc cả người nói lẫn người đối diện đều là người trẻ, người ta mới dùng tu. Việc dùng tu với một người không quen biết như bồi bàn là một hành động rất bất lịch sự.

•

Hiện tại, dạng quá khứ của động từ swim là swam, còn số nhiều của sheep vẫn là sheep.

•

Trong các từ này, chữ “b” không được phát âm, và vì thế không có ý nghĩa gì về phát âm. Việc giữ lại chữ “b” trong cách viết khiến khá nhiều người phát âm sai các từ này.

Table of Contents

- Tác Giả
- Lời giới thiệu
- 20. Tiếng Việt
- 19. Tiếng Hàn Quốc
- 18. Tiếng Tamil
- 17. Tiếng Thổ Nhĩ Kỳ
- 16. Tiếng Java
- 15. Tiếng Ba Tư
- 14. Tiếng Punjab
- 13. Tiếng Nhật
- 12. Tiếng Swahili
- 11. Tiếng Đức
- 10. Tiếng Pháp
- 9. Tiếng Mã Lai
- 8. Tiếng Nga
- 7. Tiếng Bồ Đào Nha
- 6. Tiếng Bengal
- 5. Tiếng Ả Rập
- 4. Tiếng Hindi-Urdu
- 3. Tiếng Tây Ban Nha
- 2. Tiếng Quan thoại
- 2b. (quay lại chủ đề) Tiếng Nhật
- 1. Tiếng Anh