1491 - Những khám phá mới về châu Mỹ thời kì tiền Columbus
Date: 2022-04-03T17:00:00+00:00
Keywords: Khoa học; Lịch sử
Description: Trước khi trở thành Tân Thế Giới, Tây Bán Cầu đã đông dân cư và tân tiến hơn những gì chúng ta vẫn nghĩ - xét tại thời điểm đó thì đây hẳn là một vùng đất đáng sống hơn cả... châu Âu. Những minh chứng mới về phạm vi phân bổ dân cư và sự phát triển về nông nghiệp của châu Mỹ đã đưa đến một phỏng đoán táo bạo: rừng mưa nhiệt đới có thể là một công trình nhân tạo. - Pdf VCtvegroup - Epub : Gago
Publisher: vctvegroup

CHARLES C. MANN
Đỗ Nguyễn Nhị Hà dịch
—★—

1491

• Những khám phá mới về châu Mỹ thời kì tiền Columbus •

Huy Hoàng & NXB ĐH Kinh Tế Quốc Dân

ebook©vctvegroup | 19-04-2022

Tác Giả - Tác Phẩm

LỜI KHEN TẶNG DÀNH CHO TÁC PHẨM 1491 CỦA CHARLES C. MANN

CUỐN SÁCH HAY NHẤT CỦA NĂM

Theo tạp chí A Time • Boston Globe • Salon • Tạp chí San Jose Mercury News Discover • Báo San Francisco Chronicle • USA Today• New York Sun • Times Literary Supplement • New York Times

“Tuyệt phẩm ký sự sống động, cuốn hút… Cuốn sách chứa đựng nhiều kiến thức và đầy hấp dẫn.”

The New York Review of Book

“Cực kỳ cuốn hút… Một cú dội sánh ngang các tác phẩm của Jared Diamond, đánh thẳng vào những quan niệm thông thường về phát triển toàn cầu. Mann đã ghi lại một chuyển biến quan trọng trong quan niệm của chúng ta về sự phát triển của thế giới, và con cái chúng ta có thể được học điều này khi chúng lên trung học.”

San Francisco Chronicle

“Giọng văn cuốn hút và vô cùng hấp dẫn… Đầy hứng khởi và thú vị… Mann đã cho ra đời cuốn sách, phần là câu chuyện trinh thám, phần là thiên anh hùng ca và phần là bi kịch, ông ấy lựa chọn chủ đề rất rộng: Cả nghìn năm lịch sử, hai lục địa khổng lồ và nền văn hóa từ các phức hợp đô thị sầm uất đến những tổ hợp thôn làng nhỏ, đa dạng phong phú đến độ danh từ mà chúng ta (phần lớn người Mỹ) dùng để gọi người châu Mỹ bản địa - Indian (người da đỏ) - dường như chẳng thể bất công và sai lệch hơn được nữa.”

San Jose Mercury News

“Tuyệt vời… Một phát hiện mới… Quan niệm hoang dã thuần túy chưa bị bàn tay thô bạo của con người chạm đến do chúng ta đặt ra nay cần vứt bỏ.”

The New York Sun

“Mann không trình bày luận điểm của mình như lý luận nhằm biện hộ cho sự phát triển vô độ. Trái lại, đó là lý luận ủng hộ con người quản lý đất đai tự nhiên và phản đối ‘thuyết đoạn diệt sinh thái học’ - tức quan niệm cho rằng rừng phải được giữ trong trạng thái nguyên sơ, chưa phải chịu các tác động khác.”

The Seattle Times

“Một tài liệu tổng quát về thời kỳ lịch sử tiền Columbus được nghiên cứu kỹ lưỡng, nhất định không thể bỏ qua, mỗi chương đều là sự cô đọng từ nhiều tập sách giúp người đọc có được cái nhìn bao quát về chủ đề này.”

The Providence Journal

“Cực kỳ công tâm và hấp dẫn. Những lý giải phong phú của Mann đã tạo nên một tác phẩm mang đậm tính học thuật nhưng lại rất tươi trẻ.”

St. Petersburg Times

“Súc tích và thú vị… Gọi cho người ta nhớ đến tài hùng biện với những chi tiết khoa học của John McPhee lẫn tham vọng thay đổi nhận thức thông thường của Jared Diamond. Khiến tôi phải nhìn nhận lại lịch sử theo cách khác.”

Jim Rossi, Los Angeles Times

“ Đầy mê hoặc… Sự chắt lọc khôn khéo dựa trên các bằng chứng đã được tích lũy và những tranh luận học thuật, 1491 nên được yêu cầu đọc trong tất cả các khóa học về lịch sử thế giới ở trung học phổ thông và đại học.”

Foreign Affairs

“Một đóng góp xuất sắc nhằm xóa bỏ sự mù mờ của phương Tây về những nền văn minh từng vô cùng rực rỡ ở châu Mỹ. Mann đã rất khéo léo trong việc chuyển đổi ngôn từ hàn lâm sang ngôn ngữ bình dân và viết về một vấn đề khoa học phức tạp bằng văn phong nhẹ nhàng dễ đọc. Thật bất ngờ là cuốn sách không chứa bất kỳ tư tưởng bài xích nào ngoài việc thừa nhận tính nhạy cảm của các vấn đề được nói đến.”

Literary Review

“Tuyệt phẩm! 1491 không phải là một tác phẩm tự sự mà tựa như nghi lễ khai mở với nhiều độc giả, hứa hẹn sẽ trở thành nỗi ám ảnh cả đời qua góc nhìn mới đầy chấn động, dần dần hé lộ về thời kỳ lịch sử này. Điều gây sốc nhất ở 1491 là nó tạo cảm giác cho người đọc như thể vừa thức dậy sau giấc ngủ dài mê man và nhận ra bấy lâu mình đã bị lừa bịp… Mann cũng đưa vào nhiều diễn giải mới về lịch sử châu Mỹ, làm tăng thêm tính phản biện vốn đã rất sâu sắc của tác phẩm này.”

Salon

“Có sự nghiên cứu kỹ lưỡng và cách viết đặc sắc… Thú vị và dễ hiểu. Hiếm có cuốn sách giới thiệu về lịch sử châu Mỹ thời tiền Columbus nào hay hơn, và chẳng có cuốn nào có những thông tin cập nhật mới nhất như tác phẩm này cả.”

The Spectator

“Một thành tựu lớn… Một công trình miêu tả cực kỳ hấp dẫn, phá vỡ mọi quan điểm cố hữu về cuộc sống của những người Anh-điêng ở châu Mỹ trước khi Columbus đến.”

Business Week

“Mann kể cho chúng ta một câu chuyện hấp dẫn và có tầm quan trọng đặc biệt… 1491 buộc ta phải nhìn nhận lại cách mình giảng dạy về lịch sử châu Mỹ và đối mặt với những hậu quả liên quan đến môi trường trong quá trình xâm chiếm thuộc địa.”

The Washington Post Book World

CHARLES C. MANN (1955)

Charles C. Mann là phóng viên của nhiều thời báo, tạp chí như The Atlantic Monthly, Science, và Wired, chịu trách nhiệm mảng khoa học, công nghệ và thương mại. Ông từng viết bài cho National Geographic, Fortune, The New York Times, Smithsonian, Vanity Fair, The Washington Post, HBO và Law & Order. Ông đã ba lần lọt vào chung kết giải thưởng Tạp chí Quốc gia, được nhận giải thưởng viết văn từ Hiệp hội Luật sư Hoa Kỳ, Viện Vật lý Hoa Kỳ, Hiệp hội quỹ Alfred P. Sloan và Hiệp hội quỹ Lannan.

Tác phẩm 1491 của ông được trao tặng Giải thưởng Truyền thông của Viện Hàn lâm Quốc Gia Mỹ ở hạng mục Cuốn sách hay nhất của năm.

Các bài viết của ông có mặt trong các tập The Best American Science Writing 2003 và The Best American Science and Nature Writing 2003.

Hiện ông đang sống cùng vợ và các con tại thị trấn Amherst thuộc hạt Hampshire, bang Massachusetts.

NHỮNG TÁC PHẨM KHÁC CỦA CHARLES C. MANN

• At Large: The Strange Case of the World’s Biggest Internet Invasion (1997)

(Tổng quát: Trường hợp lạ lùng của cuộc xâm lược Internet lớn nhất thế giới)

(David H. Freedman đồng tác giả)

• Noah’s Choice: The Future of Endangered Species (1995)

(Lựa chọn của Noah: Tương lai của những loài vật bị đe dọa)

(Mark L. Plummer đồng tác giả)

• The Aspirin Wars: Money, Medicine and 100 Years of Rampant Competition (1993)

(Cuộc chiến Aspirin: Tiền, Thuốc và 100 năm Cạnh tranh khốc liệt)

(Mark L. Plummer đồng tác giả)

• The Second Creation: Makers of the Revolution in Twentieth-Century Physics (1987)

(Sáng Thế thứ Hai: Những người tạo nên cuộc cách mạng Vật lý thế kỷ XX)

(Robert P. Crease đồng tác giả)

Lời Mở Đầu

Những hạt giống đầu tiên của quyển sách đã được ươm mầm từ rất lâu, ít nhất là từ năm 1983, khi tôi viết bài cho Science về chương trình giám sát nồng độ ozone trong tầng khí quyển của NASA. Nhằm hiểu hơn về chương trình, tôi cùng một đội nghiên cứu sử dụng chiếc máy bay có thiết bị lấy mẫu và phân tích khí quyển của NASA bay lên độ cao 9.144m. Sau một lúc, máy bay đáp xuống thành phố Merida nằm trên bán đảo Yucatán, Mexico. Vì vài lý do, ngày hôm sau các nhà khoa học được nghỉ phép nên chúng tôi đã bắt một chiếc xe tải Volkswagen cũ đến tham quan tàn tích của đế chế Maya tại Chichén Itzá. Tôi chẳng biết chút gì về nền văn hóa Trung bộ châu Mỹ cả, tôi thậm chí còn không biết có từ “Trung bộ châu Mỹ”, tức vùng đất trải từ trung tâm Mexico tới Panama, gồm cả Guatemala lẫn Belize, thêm một phần El Salvador, Honduras, Costa Rica và Nicaragua, quê hương nền văn minh Maya, Olmec, cũng là nhà của nhiều nhóm người bản địa khác. Chỉ ít phút sau khi rời khỏi xe, tôi đã hoàn toàn bị mê hoặc.

Tôi tự trở lại Yucatán 5-6 lần sau đó, lần là đi nghỉ, lần đi công tác, ba lần đi với anh bạn Peter Menzel đang làm phóng viên ảnh. Để kiếm được tư liệu cho một tờ tạp chí Đức, tôi và Peter phải lái xe suốt 12 giờ trên con đường đất bẩn thỉu (đầy ổ gà sâu tới đùi cùng gỗ gãy chắn ngang) xuống thủ phủ Calakmul (vào thời điểm ấy vẫn chưa được khai quật) của Maya. Hộ tống chúng tôi là một người Maya tên Juan de la Cruz Briceno, ông hiện đang coi sóc một tàn tích khác nhỏ hơn. Juan đã dành 20 năm làm một chiclero - người thu hoạch nhựa cây chicle, thường xuyên băng rừng trong nhiều tuần liền để tìm cây chicle có nhựa dẻo như sáp mà người Anh-điêng đã phơi khô rồi nhai trong hàng thiên niên kỷ, và cuối thế kỷ XIX, nó trở thành nguyên liệu chính yếu của ngành sản xuất kẹo cao su. Trong đêm lửa trại, ông kể cho chúng tôi nghe về những thành phố cổ xưa phủ đầy dây leo mà ông gặp trong vô số hành trình lang thang của mình, cả sự ngỡ ngàng của ông khi các nhà khoa học cho biết chính tổ tiên ông đã xây nên chúng. Đêm đó, chúng tôi mắc võng ngủ giữa những phiến đá từa tựa bia mộ với những dòng chạm khắc chưa từng được đọc suốt ngàn năm qua.

Mối quan tâm của tôi về những người đặt chân lên châu Mỹ trước Columbus thực sự bắt đầu vào mùa thu năm 1992. Vào một chiều Chủ nhật, tôi tình cờ lướt thấy một ấn bản đặc biệt phát hành nhân dịp kỷ niệm 500 năm Columbus phát hiện ra châu Mỹ, nằm trong khu trưng bày ở thư viện của một trường đại học, có tên Annals of the Association of American Geographers (Biên niên sử của Hiệp hội Địa lý Hoa Kỳ). Tò mò, tôi cầm lên, ngồi xuống ghế bành và bắt đầu đọc bài viết của William Denevan, một nhà địa lý học ở Đại học Wisconsin. Bài báo mở đầu với câu hỏi: “Tân Thế Giới từng như thế nào vào thời của Columbus?”. Đúng thế, tôi nghĩ, nó đã như thế nào vậy? Ai đã sống ở đây và họ đã suy nghĩ gì khi những cánh buồm châu Âu đầu tiên xuất hiện nơi chân trời? Tôi đọc hết bài báo của Denevan và say sưa đọc tiếp hết bài viết này đến bài viết khác tới tận lúc thư viện chớp đèn báo hiệu sắp đóng cửa.

Vào thời điểm ấy tôi vẫn chưa rõ, nhưng Denevan cùng một nhóm các nhà nghiên cứu đã dành cả sự nghiệp của mình cố gắng trả lời những câu hỏi đó. Bức tranh họ vẽ ra sau quá trình nghiên cứu khác xa với quan niệm phổ biến của hầu hết người châu Âu lẫn châu Mỹ, nhưng chẳng có mấy người biết đến ngoại trừ giới chuyên gia.

Một hay hai năm sau khi đọc bài viết của Denevan, tôi có tham gia cuộc thảo luận nhóm tại buổi hợp thường niên của Hiệp hội vì Sự tiến bộ Khoa học Mỹ mang tên “Cách nhìn nhận mới về Amazon”. Phiên hợp có sự tham gia của William Balée đến từ Đại học Tulane. Bài phát biểu của Balée xoay quanh các cánh rừng “nhân tạo”- những cánh rừng đã được người Anh-điêng kiến tạo suốt nhiều thế kỷ hoặc thiên niên kỷ trong quá khứ, một quan niệm tôi chưa từng nghe đến. Ông ấy cũng nhắc đến điều Denevan từng đề cập: Nhiều nhà nghiên cứu hiện nay tin rằng tổ tiên chúng ta đã ước tính thấp số lượng người ở châu Mỹ khi Columbus đến. Người Anh-điêng đã ở đó với số lượng đông đảo hơn rất rất nhiều so với quan niệm trước đây. Chà, tôi nghĩ, ai đó phải tổng hợp những điều này lại. Cuốn sách đó sẽ là một tuyệt phẩm.

Tôi tiếp tục chờ đợi cuốn sách ấy xuất hiện. Sự chờ đợi càng lúc càng bức bối khi con trai tôi nhập học và nó được học những điều mà tôi từng được dạy, những quan niệm mà từ lâu đã bị chất vấn gay gắt. Vì mãi không có ai viết cuốn sách ấy, cuối cùng tôi quyết định thử sức, phần cũng do tôi khao khát được biết nhiều hơn. Cuốn sách mà bạn đang cầm trên tay đây chính là kết quả.

Có những điều bạn sẽ không tìm thấy ở cuốn sách này. Đây không phải bản ghi theo hệ thống, trình tự thời gian về các nền văn hóa và sự phát triển xã hội của Tây Bán Cầu trước năm 1492. Một cuốn sách với phạm vi thời gian lẫn không gian rộng lớn như vậy sẽ không thể viết nổi - vì lúc tác giả viết đến đoạn kết của cuốn sách, khám phá mới sẽ lại tiếp tục xuất hiện và phần đầu cuốn sách sẽ lỗi thời. Một số trong những người cam đoan với tôi về điều này - không ai khác - chính là các nhà nghiên cứu đã dành nhiều thập niên vật lộn với sự đa dạng đáng kinh ngạc của xã hội thời kỳ tiền Columbus.

Cuốn sách này cũng không phải là bản tổng hợp đầy đủ tri thức lịch sử về những thay đổi trong cách nhìn nhận gần đây của giới nhân chủng học, khảo cổ học, sinh thái học, địa lý học, sử học đã và đang nghiên cứu cư dân nguyên thủy châu Mỹ. Viết cuốn sách như vậy cũng là điều không thể, những ý kiến mới sẽ luôn tiếp tục nổi lên theo quá nhiều hướng khác nhau, nhiều đến nỗi khó mà gom hết vào một cuốn sách.

Thay vào đó, cuốn sách này đi sâu vào ba trọng điểm của khám phá mới: Tình trạng dân số của người Anh-điêng (Phần I), Nguồn gốc của người Anh-điêng (Phần II) và Cộng đồng người Anh-điêng (Phần III). Vì rất nhiều cộng đồng xã hội thể hiện những điểm này theo quá nhiều cách khác nhau, tôi không tài nào nắm bắt hết được. Đổi lại, tôi chọn ví dụ từ các nền văn hóa được ghi chép lại nhiều nhất, thu hút sự chú ý của dư luận gần đây nhất, hay đơn thuần là có vẻ thú vị nhất.

Điều ngược đời ở cuốn sách này là dẫu nó được viết về cuộc sống thời kỳ tiền Columbus nhưng nội dung lại dành không ít dung lượng bàn về cuộc sống thời kỳ hậu Columbus. Có hai lý do giải thích cho điều này. Thứ nhất, nhiều nền văn hóa bản địa không có chữ viết, rất nhiều thông tin quan trọng nhất về những nền văn hóa này được thu thập từ biên niên sử của những người châu Âu lần đầu nhìn thấy chúng. Chắc chắn các bản ghi chép của thực dân đã bị bóp méo bởi góc nhìn thiển cận đối với văn hóa bản địa châu Mỹ, nhưng dù sao đó vẫn là những bản mô tả thực tế các khía cạnh khác nhau trong cuộc sống ở đó. Lý do thứ hai cũng không kém phần quan trọng, cuộc đụng độ giữa châu Âu và châu Mỹ có thể coi là một phát hiện mới đối với cả hai bên. Trong nhiều trường hợp, tình trạng giao thoa căng thẳng này đã bật lên nhiều khía cạnh đáng lẽ đã bị chìm khuất của các xã hội này. Cuộc chạm trán giữa tộc người Wampanoag và những Pilgrim (chủ đề của chương II), người Inka và quân đội Tây Ban Nha do Francisco Pizarro chỉ huy (phần chính của chương III) đều cho thấy cách nhìn nhận của người châu Âu về các nhóm thổ dân và phản ứng của họ khi chạm trán những con người xa lạ này.

Xuyên suốt cuốn sách, độc giả sẽ chú ý ngay đến việc tôi dùng từ “người Anh-điêng” để chỉ những cư dân đầu tiên của châu Mỹ. Đây là tên gọi gây nhiều khúc mắc và sai lịch sử, điều này không còn gì để bàn cãi nữa. Chắc chắn từ ngữ chính xác nhất để chỉ những thổ dân châu Mỹ là “người châu Mỹ”. Tuy vậy, thực ra sử dụng khái niệm táo bạo này sẽ còn gây khúc mắc hơn nữa. Trong cuốn sách này tôi cố gắng gọi họ bằng những tên gọi họ tự đặt cho mình. Nhưng một số lượng đông đảo các nhóm dân bản xứ ở cả Bắc Mỹ và Nam Mỹ đều tự gọi mình là “người Anh-điêng”. (Để hiểu thêm về thuật ngữ, xem Phụ lục A: “Những ngôn từ cảm tính”.)

Vào giữa thập niên 1980, tôi có ghé làng Hazelton trên thượng lưu sông Skeena giữa tỉnh British Columbia, nhiều cư dân nơi đó là người dân tộc Gitksan (hay Gitxsan). Thời điểm tôi đến, người Gitksan vừa khởi kiện đòi bồi thường từ cả chính quyền tỉnh British Columbia và chính phủ Canada. Họ muốn tỉnh lị lẫn đất nước nhìn nhận rằng người Gitksan đã sống ở đây từ rất lâu về trước, chưa bao giờ rời khỏi đây và chưa từng chấp thuận cho đi đất đai của mình; vì vậy họ có quyền sở hữu hợp pháp mảnh đất xấp xỉ 18.000km² của tỉnh. Họ sẵn sàng thương lượng, nhưng hoàn toàn không chấp nhận bị lờ đi.

Bay đến nơi, tôi hoàn toàn hiểu được tại sao người Gitksan lại bám trụ mảnh đất này. Máy bay bay qua những vách núi phủ tuyết tuyệt đẹp của dãy Rocher de Boule, tiến sâu vào vùng giao giữa hai thung lũng sông ngợp bóng cây. Hơi nước bốc mờ vùng đất. Người dân câu cá hồi và cá hồi vân trên sông mặc dù họ sống ở cách bờ biển chừng 265km.

Đoàn Gitanmaax* của người Gitksan đặt trụ sở tại Hazelton, tuy vậy đa số thành viên lại sống ở một khu bảo tồn ngay ngoài thị trấn. Tôi lái xe đến khu bảo tồn đó, Neil Sterritt - người đứng đầu Hội đồng Gitanmaax giải thích cho tôi về vụ tranh tụng. Ông là người thẳng thắn, có giọng nói từ tốn, khởi nghiệp bằng nghề kỹ sư mỏ, sau đó trở về quê hương với tâm thế sẵn sàng cho cuộc tranh cãi pháp lý kéo dài. Qua nhiều phiên tòa và kháng cáo, Tòa án tối cao Canada tại tỉnh British Columbia đã phải thương lượng về tình trạng đất với người Gitksan. Các buổi đàm phán vẫn còn kéo dài tới năm 2005, hai thập niên sau khi vụ kiện tụng nổ ra.

Một hồi sau Sterritt đưa tôi đến ‘Ksan - công viên lịch sử kiêm trường nghệ thuật, xây dựng năm 1970. Trong công viên có vài ngôi nhà dài được dựng lại, mặt tiền trang trí những hình vòng cung đen đỏ thanh thoát đầy uy lực của nghệ thuật Anh-điêng bờ Tây Bắc. Trường nghệ thuật dạy người Anh-điêng bản địa cách in mẫu thiết kế truyền thống lên tranh lụa. Sterritt để tôi lại phòng hậu trường và bảo tôi cứ việc tìm kiếm. Có lẽ ông không biết rằng trong phòng chứa nhiều đồ thế nào, vì tôi nhanh chóng tìm được những hộp đựng vài chiếc mặt nạ cổ tuyệt đẹp, cạnh chúng là một chồng ảnh in từ bản khắc, vài bức sử dụng chung mẫu thiết kế, có cả những hộp đựng đầy ảnh, cũ cũng như mới, rất nhiều tác phẩm nghệ thuật tuyệt vời.

Trong nghệ thuật phía Bờ Tây Bắc, sự vật được là phẳng và bóp méo - như thể chúng được chuyển từ dạng 3D thành 2D và gấp lại như gấp giấy nghệ thuật. Lúc đầu tôi cảm thấy tất cả mẫu thiết kế thật khó giải nghĩa, nhưng rất nhanh sau đó, có những mẫu mà tôi như thấy được tầng ý nghĩa nổi lên trên bề mặt ảnh. Chúng có những đường nét rõ ràng, chia cắt không gian thành từng phần đơn giản lẫn phức tạp: vật đan xen vào vật, người thì nửa người nửa thú còn thú thì nửa thú nửa người - tất cả đều biến dạng và hỗn loạn phi thực tế.

Vài sự vật tôi nhìn vào là hiểu ngay, vài thứ tôi hoàn toàn không thể hiểu được, vài thứ tôi nghĩ mình đã hiểu nhưng rõ ràng là không và một vài thứ đến cả người Gitksan cũng chẳng hiểu nổi, hệt như phần lớn người châu Âu ngày nay không thấu hiểu triệt để tác động của nghệ thuật La Mã lên tâm hồn những con người đã được chiêm ngưỡng khi chúng vừa hoàn thành. Nhưng tôi say mê các đường nét rắn rỏi cũng như lóa mắt bởi cảm giác nhìn vào một quá khứ rực rỡ mình chưa hề biết đến, và nó vẫn đang ảnh hưởng đến hiện tại theo cách mà tôi chưa bao giờ nhận ra. Suốt mấy tiếng đồng hồ sau đó, tôi đã xem hết vật này đến vật khác, luôn trong trạng thái háo hức muốn chiêm ngưỡng nhiều hơn. Lúc sắp xếp các chi tiết của cuốn sách này, tôi đã hy vọng có thể chia sẻ được niềm hứng khởi tôi trải qua lúc đó, và sẽ còn trải qua rất nhiều lần sau này.

(bản đồ) Bản địa châu Mỹ năm 1491 sau Công Nguyên

Một lưu ý về ấn bản này

Nhiều lần độc giả của 1491 đã viết thư hỏi liệu tôi có thay đổi phần trọng yếu nào của tác phẩm nếu được viết lại hay không. Trước đây, câu trả lời luôn là tôi không biết, câu hỏi này quá thiếu tính thực tế nên không thể trả lời - không ai cho tôi cơ hội tìm ra cả. Nhưng quá trình chuẩn bị tái bản và bổ sung 1491 đã cho tôi cơ hội đó. Từ lần đầu cuốn sách được xuất bản, những nhà nghiên cứu đã có nhiều khám phá ấn tượng về 15.000 năm đầu tiên của lịch sử châu Mỹ, tất cả đều khớp với các luồng ý kiến chủ chốt trong cuốn sách này. Luận điểm cơ bản của 1491: Những cộng đồng xã hội của người Anh-điêng vốn lớn hơn nhiều so với quan niệm trước đây (trọng tâm Phần I), họ có lịch sử lâu đời và phức tạp hơn nhiều so với những gì ta hình dung (Phần II), và họ tác động lên môi trường ở mức độ cao hơn rất nhiều những gì ta biết (Phần III) - dưới góc nhìn của tôi, đều cho thấy quan điểm của phần lớn học giả trong lĩnh vực này. Tôi không hề thay đổi cấu trúc trọng yếu của 1491, hay có thể nói rằng mặc dù tôi đã cải tiến lại nhiều đoạn, cuốn sách vẫn là chính nó, nhưng đã được gọt giũa, tô điểm thêm (hy vọng) giúp độc giả cảm thấy thú vị hơn.

GIỚI THIỆU Sai lầm của Holmberg

1 Nhìn từ trên cao

Ở Beni

Chiếc máy bay cất cánh trong thời tiết mát mẻ hơn hẳn bình thường của vùng trung tâm Bolivia và bay về phía Đông, hướng đến biên giới Brazil. Chỉ trong vài phút, đường sá lẫn nhà cửa biến mất, dấu vết duy nhất còn lại về sự định cư của con người là những đàn gia súc rải rác khắp thảo nguyên như vụn cốm màu trên kem tươi. Rồi sau đó, cả chúng cũng mất dạng. Lúc ấy, các nhà khảo cổ bắt đầu lấy máy ảnh ra và đang say sưa chụp lại những khung cảnh tuyệt vời.

Phía dưới chúng tôi là Beni, một tình của Bolivia có diện tích xấp xỉ bang Illinois cộng với bang Indiana, và bằng phẳng gần như hai bang đó. Trong khoảng nửa năm, mưa và tuyết tan từ các dãy núi phía Nam và phía Tây bao phủ mảnh đất bằng một lớp nước kỳ lạ, chậm chạp trôi để rồi cuối cùng, hòa mình vào những dòng sông ở Bắc Beni, tức những nhánh thượng lưu của sông Amazon. Khoảng thời gian còn lại, nước khô cạn và đồng cỏ xanh tươi mênh mông trở thành một dạng địa hình tựa như sa mạc. Vùng bình nguyên độc đáo, xa xôi cách biệt, thường ngập nước này đã thu hút sự chú ý của giới nghiên cứu, không chỉ vì đó là một trong những nơi hiếm hoi trên Trái Đất này có thể còn tồn tại những người chưa bao giờ trông thấy bất cứ người phương Tây cầm máy quay nào.

Nhà khảo cổ học Clark Erickson và William Balée ngồi phía trước. Erickson, thuộc Đại học Pennsylvania, đã hợp tác với một nhà khảo cổ Bolivia, nhưng hôm đó ông vắng mặt, nên máy bay còn dư một chỗ cho tôi. Balée, đến từ Đại học Tulane, vốn là nhà nhân chủng học, nhưng vì các nhà khoa học đã biết trân trọng hơn cách truyền tải thông tin giữa quá khứ và hiện tại nên sự khác biệt giữa giới nhân chủng học và khảo cổ học ngày càng mờ đi. Hai người đàn ông khác nhau về ngoại hình, tính cách lẫn xu hướng học thuật, nhưng cả hai đều áp mặt vào cửa kính máy bay với chung niềm hứng khởi.

Quang cảnh bên dưới rải rác vô số khoảnh rừng, nhiều khoảnh giống như những hình tròn hoàn hảo - những đụn cây xanh mướt giữa biển cỏ vàng. Mỗi khoảnh rừng đều cao khoảng 18m so với mực nước ngập, vươn thẳng, tạo điều kiện cho cây phát triển mà không bị úng nước. Rừng nối với nhau bởi những bờ đắp thẳng tắp như đường đạn bay dài hơn 5km. Erickson tin rằng toàn bộ cảnh tượng này - những khoảnh rừng trải gần 5000km² và gò đất nối nhau bằng cầu đắp - đã được xây dựng bởi một nền văn minh có công nghệ kỹ thuật vượt trội, dân cư phát triển đông đúc tồn tại hơn 1.000 năm trước. Balée, vốn không quen thuộc với Beni, cũng chỉ ngả theo ý kiến này chứ chưa dám chắc điều gì.

Erickson và Balée thuộc một nhóm các học giả, trong những năm gần đây, đã thách thức triệt để quan niệm thông thường về tình trạng Tây Bán Cầu trước khi được Columbus phát hiện ra. Thập niên 1970, khi học cấp III, tôi được dạy rằng người Anh-điêng đến châu Mỹ qua eo biển Bering từ khoảng 13.000 năm trước, họ sống chủ yếu theo nhóm nhỏ, biệt lập và ít tác động đến môi trường, kể cả sau khi họ đến cư trú cả thiên niên kỷ, hầu hết châu lục vẫn trong tình trạng hoang dã. Ngày nay, trường học đang tiếp tục truyền dạy quan niệm này. Quan điểm của những người như Erickson và Balée: có thể tóm lược thế này: Họ cho rằng quan niệm về cuộc sống của người Anh-điêng nói trên đều sai lệch ở hầu hết mọi khía cạnh. Các nhà nghiên cứu ấy cho rằng người Anh-điêng đã đến châu Mỹ từ trước đó rất lâu và có số dân lớn hơn nhiều so với quan niệm trên. Đồng thời, họ cũng thành công vượt trội trong việc cải tạo cảnh vật theo chủ ý, đến mức khi Columbus cập bến châu Mỹ năm 1492, ông đã đặt chân lên lục địa đầy dấu tích của loài người.

Vì những mối quan hệ gay gắt giữa cộng đồng người da trắng và người bản địa, hoạt động điều tra sâu vào nền văn hóa Anh-điêng dĩ nhiên không tránh khỏi tranh cãi. Nhưng kiến thức mới đặc biệt gây tranh luận. Khởi đầu, một số nhà nghiên cứu (nhiều người trong số đó là học giả thuộc thế hệ trước) chế nhạo rằng, các giả thuyết mới chỉ là sự tưởng tượng quá lố bắt nguồn từ những lý giải dữ liệu sai lệch có chủ ý và một sự xuyên tạc nhằm phục vụ mục đích chính trị. Betty J. Meggers, thuộc Viện Smithsonian, nói với tôi rằng: “Tôi chưa từng thấy bất cứ bằng chứng nào cho thấy từng có số lượng lớn người sống ở Beni. Khẳng định ngược lại chẳng qua là tưởng tượng hoang đường thôi.” Thêm vào đó, hai nhà khảo cổ học ở Argentina được Viện Smithsonian hậu thuẫn đã cho rằng những mô gò lớn chỉ là bồi đắp tự nhiên của sông ngòi; “số cư dân nguyên thủy ít ỏi” có thể đã xây nốt những cây cầu đắp còn lại và trồng trọt trong khoảng chừng một thập niên ngắn ngủi. Rất nhiều tuyên bố học thuật mới về người Anh-điêng cũng chịu chỉ trích tương tự, theo Dean R. Snow, nhà nhân chủng học tại Đại học bang Pennsylvania. Vấn đề là, “Bạn có thể khiến những bằng chứng ít ỏi về lịch sử dân tộc học nói lên bất cứ điều gì bạn muốn”, ông nói. “Rất dễ lừa phỉnh bản thân.” Một số người lên án rằng những tuyên bố mới chỉ để thúc đẩy các chương trình nghị sự chính trị cho nhóm người muốn hạ thấp nền văn hóa châu Âu, bởi vì những con số khổng lồ được đưa ra có vẻ như đang thổi phồng mất mát văn hóa bản địa.

Tranh cãi cũng nổi lên vì giả thuyết mới ảnh hưởng đến cuộc chiến môi trường ngày nay. Vô tình hay hữu ý, nhiều hành động vì môi trường đều được kích động dựa trên khái niệm nhà địa lý học William Denevan gọi là “Huyền thoại nguyên sơ” - niềm tin cho rằng châu Mỹ năm 1491 là vùng đất nguyên sơ, thậm chí có thể sánh ngang với Vườn Địa đàng. Và theo cách dùng từ của Đạo luật Wilderness năm 1964 (Đạo luật về vùng còn hoang sơ), một trong những văn kiện nền tảng cho các hoạt động vì môi trường toàn thế giới, thì nơi này là vùng đất “chưa bị con người gây hại”. Đối với giới hoạt động vì môi trường, như nhà sử học William Cronon thuộc Đại học Wisconsin đã viết, phục hồi trạng thái tự nhiên nguyên vẹn là nghĩa vụ đạo đức của cả xã hội. Nhưng nếu cách nhìn nhận mới là chính xác và các công trình nhân tạo đã phủ rộng khắp, thì dựa vào đâu để cố gắng phục hồi tự nhiên nữa?

Beni là một trường hợp được chú ý. Bên cạnh xây đường sá, cầu đắp, kênh rạch, đê điều, hồ chứa, mô gò, ruộng nương, có khả năng thêm cả sân bóng, Erickson cũng lý luận rằng người Anh-điêng sống ở đây thời tiền Columbus đã biết bẫy cá ở những đồng cỏ trũng ngập nước mùa lũ. Đánh cá không chỉ là vài người bản địa đơn lẻ dùng lưới đánh, mà là nỗ lực của cả xã hội; tức là, vài trăm hoặc vài nghìn người tạo nên mạng lưới đập bắt cá bằng đất (rào bắt cá) dày đặc chạy dọc các cầu đắp theo hình chữ chi. Phần lớn thảo nguyên được hình thành một cách tự nhiên, do kết quả của nước lũ dâng theo mùa. Nhưng người Anh-điêng đã duy trì và mở rộng đồng cỏ bằng cách thiêu trụi những trảng cỏ lớn. Qua nhiều thế kỷ, những lần đốt đồng đã tạo ra hệ sinh thái phức tạp gồm nhiều loài thực vật thích nghi với lửa nhờ tập quán này của người bản địa. Cư dân Beni ngày nay vẫn tiếp tục đốt đồng, nhưng chủ yếu để duy trì thảo nguyên cho đàn gia súc của họ. Khi chúng tôi bay qua khu vực này, mùa khô chỉ mới bắt đầu, nhưng những vệt lửa trải dài hàng dặm đã sớm xuất hiện. Khói cuồn cuộn bốc lên thành từng cột khổng lồ. Trong đống tro tàn ngọn lửa bỏ lại là những gốc cây cháy đen, trong đó có nhiều loài thực vật mà các nhà hoạt động vì môi trường đang đấu tranh bảo vệ ở nhiều khu vực khác của vùng Amazon.

Phía Bắc Beni là tỉnh Pando, nơi khá ít cư dân sinh sống và bị rừng bao phủ gần hết. Phía Bắc Pando là bang Acre của Brazil, cũng không đông dân, tuy nhiên phần lớn rừng ở đây đã bị đốn hạ để nhường chỗ cho nông trại gia súc. Chỉ còn cây dẻ Brazil được giữ lại - chặt hạ chúng bị quy vào hành động phạm pháp. (Đằng nào chúng cũng chết thôi, giống cây này cần được thụ phấn bởi một số loài ong rừng đặc biệt, mà những loài ong này lại không sống được trên các thảo nguyên mới hình thành.) Để ngăn giống cây khác mọc lại, máy bay của nông trại phun những đám mây hạt giống cỏ châu Phi xuống mảnh đất mới được khai hoang. Giống cỏ lá dày, dẻo dai này mọc thành thảm dày, tươi tốt đến mức hạt giống của loài khác không thể chen vào. Cuối thập niên 1990 khi tôi mới đến Beni lần đầu, rất ít người biết rằng việc khai khẩn quy mô lớn ở Acre đang làm lộ ra những hình vẽ khổng lồ được tạc trên nền đất mà nhà nghiên cứu Alceu Ranzi tại Đại học Federal của Acre đặt là “Geoglyph”. “Ngày nay, có hơn 200 hình vẽ đã được nhận diện; nhiều hình dài đến khoảng 150m. Với những hình tròn, hình vuông, chữ nhật được tạc chuẩn xác lên nền đất sét vùng Amazon, Geoglyph thực sự là quang cảnh ấn tượng khi nhìn từ máy bay, cũng giống như cảnh đồng ruộng và cầu đắp mà Balée và Erickson đã chỉ cho tôi thấy ở Beni. Tuy nhiên, thậm chí người ta còn ít hiểu biết về Geoglyph ở Acre hơn so với cảnh tượng ở Beni nữa. Tựa báo đầu tiên về những hình này phải đến tận năm 2007 mới xuất hiện trên một tạp chí chuyên ngành (Ranzi đồng tác giả). Năm năm sau, các nhà khảo cổ vẫn chưa tìm ra lời đáp chắc chắn cho các câu hỏi cơ bản như Những người tạo nên Geoglyph sống ở đâu? - những công trình này chẳng có dấu hiệu nào cho thấy từng có người cư ngụ. Erickson đã tìm ra một vài công trình trên nền đất tương tự ở Beni và tin rằng trước khi Columbus đến, 1.300-1.600km² vùng đất phía Tây vùng Amazon thuộc về một tập hợp những nền văn hóa trước đây chưa từng ai biết tới, những nền văn hóa đã biến đổi hoàn toàn phong cảnh xung quanh.

Tương lai vùng đất này vẫn chưa rõ ràng. Beni càng lúc càng được chủ trang trại và người trồng đậu tương - những kẻ thèm muốn vùng đất rộng mở và màu mỡ này - chú ý đến. Dân thu hoạch gỗ lại nhắm tới Pando. Đường cao tốc mới dẫn thẳng đến Thái Bình Dương mang lại số thương vụ khổng lồ cho Acre. Trong khi đó, phe bảo tồn lại cố thuyết phục giữ khu vực chưa nổi tiếng này gần với tự nhiên nhất có thể. Người Anh-điêng địa phương ngờ vực về ý tưởng của phe bảo tồn. Họ đặt ra câu hỏi: Nếu Beni trở thành nơi bảo tồn “tự nhiên”, liệu có tổ chức quốc tế nào sẽ để họ tiếp tục đốt những bình nguyên này không? Liệu tổ chức bên ngoài nào có thể tán thành việc thiêu đốt quy mô lớn ở vùng Amazon? Thay vào đó, người Anh-điêng đề xuất đưa họ nắm giữ quyền kiểm soát mảnh đất. Đổi lại, giới hoạt động xã hội cũng không vui vẻ gì với ý tưởng này - vài nhóm địa phương ở Tây Nam Hoa Kỳ thậm chí đã đề xuất sử dụng khu bảo tồn như chỗ chứa rác thải hạt nhân. Và, tất nhiên rồi, còn cả việc đốt rừng nữa chứ.

SAI LẦM CỦA HOLMBERG

“Đừng chạm vào cái cây đó”, Balée lên tiếng.

Người tôi cứng lại. Tôi đang leo lên một ngọn đồi thấp, dốc và sắp nắm lấy một nhành cây khẳng khiu, gần giống dây leo, có lá vát. “Triplaris Americana”, chuyên gia về thực vật rừng Balée nói. “Anh phải cẩn thận với nó”. Theo kiểu cộng sinh bất thường, Balée cho biết: T. Americana đóng vai trò là vật chủ của chủng kiến đỏ bé xíu - trên thực tế, giống cây này còn khó tồn tại nếu thiếu chúng. Những con kiến chiếm đóng các đường rãnh nhỏ xíu ngay dưới vỏ cây. Đổi lấy chỗ ẩn nấp, kiến sẽ tấn công bất cứ thứ gì động đến cây - côn trùng, chim, một nhà văn lơ đãng. Sự hiểm ác của các đòn tấn công phun độc ấy đã khiến T.Americana bị người dân địa phương gán cho cái tên Cây quỷ dữ.

Dưới gốc cây quỷ dữ có một cái hang thú khiến bộ rễ của nó bị lộ ra. Balée dùng dao bới một ít đất rồi vẫy tôi, Erickson và con trai tôi Newell, người đồng hành với chúng tôi. Cái hố nông đầy gốm vỡ. Chúng tôi có thể thấy những mảnh diềm đĩa và vật gì đó tựa như đế ấm trà - nó được tạo hình như chân người, tô điểm với móng chân sơn màu. Balée rút ra chừng một tá mảnh sứ: Những mảnh vụn ấm đĩa. Một thanh hình trụ đã bể, có thể là một phần của chân đỡ bình. Gần như 80% ngọn đồi này được tạo thành từ những mảnh vỡ như thế, ông nói. Cậu có thể đào bất cứ đâu và sẽ tìm thấy thứ tương tự. Chúng ta đang leo trên một đụn đồ sành vỡ.

Đụn này mang tên Ibibate, một trong những gò phủ rừng cao nhất ở Beni với chiều cao gần 18m. Erickson giải thích cho tôi: đống mảnh sứ có lẽ được dùng để xây đắp và thông khí đất bùn giúp cho định cư và nông nghiệp. Nhưng mặc dù lý giải này hợp lý về mặt kỹ thuật, nó cũng chẳng khiến hành động của người đã tạo nên mô gò cổ xưa này bớt bí ẩn hơn. Những mô gò bao phủ khoảng diện tích khổng lồ, đến mức khó có thể coi chúng là hệ quả của rác thải loại. Đông Nam Roma có một đồi chai lọ vỡ tên Monte Testaccio, bãi rác tập thể cho toàn thành đô. Ibibate còn lớn hơn cả Monte Testaccio. Và ngoài gò này, có cả mấy trăm gò đồi tương tự. Chắc chắn, người ở Beni không hề thải ra nhiều rác như ở Rome, theo lý luận của Erickson, các mảnh đồ gốm cho thấy ở Ibibate từng tập trung đông dân cư, nhiều người là lao động tay nghề cao, sống trên những gò đồi này một thời gian dài, mở tiệc và ăn uống linh đình suốt thời gian đó. Số thợ làm gốm cần thiết để tạo ra những đống đồ sành sứ, thời gian lao động cần thiết, số người cần thiết để cung cấp đồ ăn và nơi ở cho thợ làm gốm, công cuộc tổ chức quá trình đập phá và chôn vùi quy mô lớn, theo cách nhìn của Erickson, tất cả đều là bằng chứng cho thấy hàng nghìn năm trước Beni là vùng đất của một xã hội có tổ chức cao, xã hội mà qua những cuộc điều tra khảo cổ, chỉ mới bắt đầu hiện hình.

Đi cùng chúng tôi hôm ấy có hai người Anh-điêng thuộc bộ tộc Sirionó là Chiro Cuéllar và con rể ông, Rafael. Cả hai đều rắn rỏi, da đen và hầu như không râu; bước cùng trên đường mòn, tôi để ý thấy các vết khuyết nhỏ trên dái tai họ. Rafael hớn hở, gần như là tự mãn, thêm nếm chút gia vị cho buổi trưa bằng những lời bình luận; Chiro - một quan chức địa phương, vừa hút “Marlboro” sản xuất tại vùng này - vừa quan sát chúng tôi với vẻ khoan dung thích thú. Họ sống tại ngôi làng nhỏ ở cuối một con đường dài, cũ mòn và bụi bặm, cách đây khoảng 2km. Chúng tôi đã lái xe tới đó từ sớm, dừng lại dưới bóng một ngôi trường đổ nát và mấy tòa nhà giáo hội. Quần thể công trình kiến trúc co cụm với nhau gần đỉnh một ngọn đồi nhỏ - một gò đồi cổ xưa khác. Trong lúc tôi cùng Newell chờ cạnh xe tải, Erickson và Balée vào trường để xin Chiro và những quan chức khác cho phép đi thăm thú xung quanh. Nhận thấy chúng tôi đang ngồi không, vài đứa trẻ Sirionó cố thuyết phục bọn tôi xem một con báo đốm con nhốt trong chuồng và trả chúng tiền cho trò vui này. Sau vài phút, Erickson và Balée trở ra với giấy thông hành cùng hai người đi kèm: Chiro cùng Rafael. Bấy giờ, trèo lên Ibibate, Chiro quan sát thấy tôi dừng cạnh cây quỷ dữ. Khuôn mặt không chút cảm xúc, ông gợi ý tôi nên trèo lên đỉnh đồi. Trên ấy, theo lời ông nói, tôi sẽ tìm thấy loại trái cây rừng nào đó. “Anh chưa bao giờ gặp qua thứ gì như thế đâu”, ông hứa hẹn.

Từ đỉnh Ibibate có thể nhìn được thảo nguyên bao quanh. Cách đó khoảng 500m, cắt ngang dải cỏ vàng cao tới hông là một hàng cây thẳng tắp - theo lời Erickson, đó là cây cầu đắp cổ đại. Miền thôn dã nơi đây bằng phẳng đến độ có thể nhìn xa nhiều dặm từ mọi hướng, thậm chí là hàng dặm nếu bầu không khí nhiều nơi không bị khói phủ.

Sau đó, tôi thấy băn khoăn về mối liên hệ của những người Sirionó với nơi này. Liệu họ có giống những người Ý từng sống trong các di tích của Đế chế La Mã thời đó chăng? Lúc lái xe về tôi đã hỏi Erickson và Balée câu đó.

Câu trả lời của họ rời rạc, chiếm hết thời gian còn lại chiều hôm ấy, khi chúng tôi lái xe đến chỗ trọ dưới làn mưa trái mùa rét mướt và ăn tối ngay sau đó. Họ bảo, vào thập niên 1970, đa số chuyên gia sẽ trả lời câu hỏi về người Sirionó của tôi theo đúng một cách. Ngày nay, đa số họ sẽ trả lời theo một cách khác. Khác biệt này liên quan tới điều tôi đang trộm nghĩ, dù khá bất công, là sai lầm của Holmberg.

Dù Sirionó chỉ là một trong khoảng 20 nhóm người bản xứ châu Mỹ, họ là những người nổi tiếng nhất. Giữa năm 1940 và 1942, một nghiên cứu sinh tên Allan R. Holmberg đã sống với họ. Vào 1950, ông đã xuất bản cuốn ký sự về cuộc sống của người Sirionó mang tên Nomads of the Longbow (Trường cung của dân du mục) - tựa sách ám chỉ loại cung dài gần 2m người Sirionó dùng săn bắn. Nomads nhanh chóng được công nhận là một tác phẩm kinh điển, trở thành cuốn sách có tính hình tượng và gây ảnh hưởng lớn, đồng thời là một trong những lý do chính hình thành quan niệm của thế giới bên ngoài về người Anh-điêng Nam Mỹ khi tên sách liên tiếp xuất hiện trên loạt bài viết học thuật lẫn tập san nổi tiếng.

Theo tường thuật của Holmberg, tộc Sirionó “thuộc vào những tộc người lạc hậu nhất thế giới về mặt văn hóa”, luôn trong trạng thái đói khát và thiếu thốn, không có quần áo, không có gia súc, không có nhạc cụ (kể cả lục lạc hay trống), không có nghệ thuật lẫn đồ trang sức (trừ vòng cổ treo răng động vật), gần như vô thần (“Quan niệm về vũ trụ” của người Sirionó rất “thô lậu”). Thật khó tin nhưng họ không thể đếm quá 3 và tạo ra lửa (Ông viết rằng họ chuyền nó “từ lều này sang lều khác bằng cây đuốc [đang cháy]”). Loại chòi làm từ lá cọ chất lộn xộn của họ vô dụng trước những cơn mưa và côn trùng đến nỗi các thành viên bình thường của đoàn “trải qua nhiều đêm mất ngủ suốt cả năm”. Co cụm bên ngọn lửa trại leo lét trong những đêm ẩm ướt đầy rệp bọ, theo cách Holmberg diễn đạt, Sirionó là bằng chứng sống của người nguyên thủy - “ví dụ hoàn hảo” cho tình trạng “ăn lông ở lỗ”. Ông cho rằng họ đã sống như vậy suốt cả thiên niên kỷ và chẳng để lại dấu tích nào trên vùng đất. Cho đến khi họ chạm trán xã hội châu Âu, lịch sử của họ mới bắt đầu có thứ để kể.

Holmberg là một nhà nghiên cứu kỹ tính và nhiệt huyết, nhiều quan sát tinh ý của ông vẫn còn giá trị đến tận ngày nay. Ông cũng dũng cảm vượt qua những thử thách có thể khiến nhiều người chào thua ở Bolivia. Tháng ngày sống trên đồng cỏ ông luôn thấy khó ở, thường xuyên đói khát và đau ốm. Khi hai mắt bị mù vì nhiễm trùng, ông đã nắm tay một người dẫn đường Sirionó đi bộ xuyên rừng ròng rã nhiều ngày để đến được trạm y tế. Sức khỏe ông không bao giờ hồi phục hoàn toàn. Sau khi trở về, ông trở thành trưởng khoa Nhân chủng học tại Đại học Cornell, và trên cương vị đó, ông dùng những thành tựu lừng danh của mình để giúp vùng Andes xóa đói giảm nghèo.

Tuy vậy, ông đã sai khi nói về người Sirionó, sai cả về Beni - nơi người Sirionó sống - sai một cách bài bản, thậm chí là chuẩn mực.

Holmberg tin rằng trước khi Columbus đến, cả con người lẫn vùng đất đều không có lịch sử thực sự. Thẳng thắn mà nói, quan điểm cho rằng người Mỹ bản địa cứ sống tăm tối cả thiên niên kỷ cho tới tận năm 1492 nghe thật lố bịch. Nhưng thông thường, lỗ hổng trong cách nhìn nhận chỉ bộc lộ khi chúng được đề cập. Trường hợp này, người ta phải mất vài thập niên để sửa sai.

Sự bất ổn của chính phủ Bolivia và hàng loạt vụ bạo động bài Mỹ, bài Âu khiến ít nhà khảo cổ học và nhân chủng học nước ngoài theo bước Holmberg đến Beni. Không chỉ riêng sự thù địch của chính phủ mà bản thân vùng đất - một trung tâm buôn bán cocaine trong thập niên 1970 và 1980 - cũng rất nguy hiểm. Ngày nay buôn bán thuốc phiện đã giảm, nhưng vẫn có thể thấy những con đường đâm sâu vào rừng của dân buôn lậu. Xác một chiếc máy bay chở thuốc phiện bị rơi nằm không xa sân bay ở Trinidad, thị trấn lớn nhất Beni. Theo Robert Langstroth, nhà địa lý kiêm chuyên gia môi trường thuộc Wisconsin đã làm luận án điều tra tại đó, trong cuộc chiến thuốc phiện, “Beni là nơi nhếch nhác, kể cả với tiêu chuẩn của người Bolivia. Là vũng nước đục giữa ao tù.” Dần dà, vài ba nhà khoa học dấn thân vào khu vực này. Điều họ thu thập được đã thay đổi nhận thức của họ về mảnh đất và con người nơi đó.

Đúng như Holmberg nói, Sirionó là một trong những cư dân lạc hậu nhất về mặt văn hóa trên Trái Đất. Nhưng không phải vì họ không thay đổi gì từ thời tiền sử mà vì dịch đậu mùa và bệnh cúm đã tàn phá làng mạc của họ vào thập niên 1920.

Trước khi bệnh dịch bùng phát, đã có ít nhất 3.000 người Sirionó, và có lẽ còn nhiều hơn, sống ở phía Đông Bolivia. Đến thời của Holmberg, chỉ còn gần 150 người - hơn 95% dân số bị xóa sổ trong chưa đầy một thế hệ. Thảm kịch đã đẩy người Sirionó vào tình trạng “Cổ chai di truyền.” (Cổ chai di truyền xảy ra khi quần thể dân cư trở nên quá nhỏ, các cá nhân buộc phải giao phối cận huyết, tình trạng này có thể gây thoái hóa di truyền.) Tác hại của hiện tượng cổ chai được Allyn Stearman thuộc Đại học Central Florida miêu tả vào năm 1982 khi ông trở thành nhà nhân chủng học đầu tiên sau Holmberg đến tìm hiểu người Sirionó. Stearman phát hiện ra người Sirionó có nguy cơ bị vẹo bàn chân bẩm sinh cao gấp 30 lần so với quần thể cư dân thông thường. Đồng thời hầu hết người Sirionó đều có vết khuyết bất thường trên dái tai, giống dấu vết tôi thấy ở hai người đi cùng lúc trước.

Stearman biết thêm khi dịch bệnh bùng phát, bộ tộc còn phải chiến đấu chống lại những chủ trang trại người da trắng đang xâm chiếm mảnh đất. Quân đội Bolivia viện trợ cuộc xâm lăng này bằng cách truy sát người Sirionó và ném họ vào trại giam. Người được thả sau đó bị ép lao động khổ sai tại các đồn điền. Đoàn người lang thang mà Holmberg đồng hành cùng trong cánh rừng thực ra đang chạy trốn những kẻ áp bức họ. Holmberg đã liều lĩnh cố giúp họ, nhưng ông chưa bao giờ hiểu được rằng những người ông coi là cá thể còn sót lại từ thời Đồ Đá Cũ thực ra lại là kẻ sống sót đau khổ từ một nền văn hóa vừa bị tàn phá. Như thể ông bắt gặp người tị nạn từ các trại tập trung của Đức Quốc xã rồi kết luận rằng họ thuộc một nền văn hóa đã luôn đói khổ và rách rưới.

Vốn không phải là kẻ sót lại từ thời Đồ Đá, trên thực tế, người Sirionó còn là người tương đối mới ở Beni. Họ dùng ngôn ngữ thuộc ngữ hệ Tupí-Guarani, một trong số ngữ hệ quan trọng nhất tại Nam Mỹ, nhưng không phổ biến ở Bolivia. Dấu hiệu ngôn ngữ lần đầu tiên được các nhà nhân chủng học xem xét vào thập niên 70, đặt ra giả thuyết họ từ phía Bắc đến đây muộn nhất là trong thế kỷ XVII, cùng thời với những người khai hoang và truyền giáo Tây Ban Nha đầu tiên. Dấu hiệu khác lại cho rằng họ đến sớm hơn vài thế kỷ; các nhóm người dùng ngữ hệ Tupí-Guarani, có lẽ bao gồm cả Sirionó, đã tấn công đế chế Inka vào đầu thế kỷ XVI. Không ai biết được lý do người Sirionó tới Beni, có thể đơn giản vì lúc đó dân cư còn thưa thớt. Cách đó không lâu, xã hội của những cư dân đến trước vừa tan rã.

Qua Nomads of the Longbow, có thể thấy Holmberg không biết về nền văn hóa tồn tại trước đó - nền văn hóa đã xây cầu đắp, mô gò và đập bắt cá. Ông không nhận ra người Sirionó đang đi qua cảnh vật do người khác tạo dựng. Vài người thám sát đến đây trước Holmberg đã nhận biết sự tồn tại của các công trình bằng đất này, mặc dù vài người trong đó nghi ngờ lực lượng xây nên cầu đắp và mô gò không phải con người. Tuy vậy chúng chưa thu hút sự chú ý của giới học giả cho đến tận năm 1961, khi William Denevan đến Bolivia. Denevan, lúc đó còn là nghiên cứu sinh, đã biết về cảnh vật đặc biệt này qua một thời gian ngắn làm phóng viên tập sự tại Peru và cho rằng đây là chủ đề hay để viết luận án. Đến nơi, ông phát hiện ra những nhà địa chất của công ty dầu mỏ, tức những nhà khoa học duy nhất ở đấy, tin rằng Beni chứa đầy tàn tích của một nền văn hóa bí ẩn.

Khi bay qua vùng Đông Bắc Bolivia vào thời kỳ đầu của thập niên 1960, nhà địa lý học trẻ tuổi William Denevan đã rất sửng sốt khi nhìn thấy đồng ruộng của một xã hội đã tàn lụi bao phủ cảnh quan (ảnh trên). Những mương rạch mấp mô từa tựa hào đào rải rác khắp các cánh đồng, mục đích sử dụng của chúng vẫn là ẩn số. Tại bang Acre kế cận, các nhà khảo cổ đã tìm thấy vài trăm hình “geoglyph” [những hình vẽ, biểu tượng khổng lồ bí ẩn bằng đá, đất, cây cối… được tạo nên trên nền đất phẳng rộng như ruộng, đồi…] sắc nét (ảnh cuối cùng) và dấy lên nghi vấn rằng phần lớn vùng Tây Amazon là nhà của nhiều quần thể xã hội Anh-điêng phức tạp, mang quy mô lớn.

Denevan đã quan sát Beni từ trên cao sau khi thuyết phục người phi công địa phương thực hiện một chuyến bay xa hơn bình thường về phía Tây. Điều ông được chiêm ngưỡng cũng chính là điều tôi được thấy bốn thập niên sau: những cồn rừng tách biệt, bờ đất dài đắp cao, kênh đào, ruộng đất, mương rạch giống hào dã chiến chạy vòng tròn và luống đất kỳ lạ hình chữ chi. Denevan bảo: “Tôi biết chắc đây không phải công trình tự nhiên. Trong tự nhiên không tồn tại loại đường thẳng như thế.” Càng hiểu thêm về cảnh vật, ông càng kinh ngạc. “Đây hoàn toàn là cảnh quan nhân tạo”, ông nói. “Với tôi, đây là điều tuyệt vời nhất diễn ra ở vùng Amazon và các vùng lân cận. Tôi nghĩ có khi nó còn là thứ quan trọng nhất trên toàn Nam Mỹ. Và nó hầu như còn nguyên vẹn”, gần như chưa bị giới khoa học động tới - các nhà khảo cổ vẫn chưa lập xong bản đồ các mương đào và công trình kiến trúc bằng đất đó.

Erickson tin rằng nền văn hóa xa xưa này đã bắt đầu từ khoảng 3.000 năm trước, có lẽ do tổ tiên của người nói tiếng Arawak, nay gọi là tộc Mojo và tộc Bauré, lập nên - họ đã tạo ra một trong những môi trường nhân tạo lớn nhất, kỳ lạ nhất và có hệ sinh thái trù phú nhất hành tinh. Quần thể người này đắp mô gò để dựng nhà cùng trang trại, xây cầu đắp và kênh đào phục vụ giao thông vận tải, làm đập bắt cá để nuôi sống bản thân và đốt thảo nguyên để chống cây xâm lấn. Một nghìn năm trước, xã hội của họ đạt đến đỉnh cao. Làng mạc và thôn xóm rộng mênh mông, uy nghi, có hào và hàng rào bảo vệ. Theo giả thuyết của Erickson, có tới 1.000.000 người mặc áo trùm dài vải bông, cổ và cổ tay đeo đầy trang sức đã sinh sống trên những cầu đắp ở Đông Bolivia.

Hàng trăm năm đã trôi qua từ khi nền văn hóa Arawak biến mất, ngày nay, cánh rừng bao phủ Ibibate và xung quanh nó giờ trông như một Amazon kinh điển trong giấc mộng của các nhà bảo tồn: dây leo phủ um tùm rậm rạp, những chiếc lá như lưỡi dao dài 2m đung đưa, những cây điều Brazil thân trơn nhẵn, mấy bông hoa thân dày tỏa mùi thịt thối. Balée bảo tôi, về độ đa dạng sinh học, rừng ở Bolivia có thể sánh với bất cứ nơi nào ở Nam Mỹ. Có vẻ điều này cũng đúng với thảo nguyên Beni khi xét đến số loài sinh vật của nó. Về mặt sinh thái, khu vực này là một kho báu, nhưng là kho báu sinh thái được loài người thiết kế và thi công. Erickson coi cảnh quan Beni là một trong những thành tựu nghệ thuật vĩ đại nhất của nhân loại, một kiệt tác mãi đến gần đây mới được khám phá, một kiệt tác tồn tại ở nơi mà chẳng mấy người sống ngoài khu vực Bolivia biết tới.

“Sự rỗng tuếch của loài người và hệ lụy”

Beni không phải trường hợp đặc biệt, suốt gần năm thế kỷ, Sai Lầm của Holmberg - giả thuyết cho rằng Người Mỹ bản địa sống trong tình trạng vất vưởng kéo dài - đã làm mưa làm gió trong các tác phẩm học thuật, từ đó lan rộng ra sách giáo khoa trung học, phim Hollywood, báo chí, chiến dịch môi trường, tiểu thuyết thám hiểm lãng mạn và áo thun in lụa. Nó tồn tại dưới nhiều hình thức và được đón nhận bởi cả phe thù ghét lẫn phe ngưỡng mộ người Anh-điêng. Sai Lầm của Holmberg lý giải cách thực dân nhìn nhận hầu hết người Anh-điêng như kẻ man rợ tàn ác, là hình mẫu rập khuôn hão huyền cho rằng người Anh-điêng là người nguyên thủy cao quý. Tiêu cực hay tích cực thì trong cả hai hình dung trên, người Anh-điêng thiếu chủ quyền, như các nhà khoa học xã hội đã nói - họ không được tự chủ mà chỉ là đối tượng bị động trước mọi thiên tai thảm họa giáng xuống.

Khái niệm người nguyên thủy cao quý xuất hiện cùng lúc tác phẩm vang dội đầu tiên nghiên cứu về dân tộc bản địa châu Mỹ ra đời: Apologética Historia Sumaria (Tóm lược lịch sử biện giải) của Bartolome de Las Casas, phần lớn cuốn sách được viết trong những năm 1530. Las Casas, một thực dân Tây Ban Nha, vì ân hận về những hành động mình gây ra nên đã trở thành mục sư và dành hết quãng đời còn lại để chống đối sự tàn bạo của người châu Âu tại châu Mỹ. Theo ông, người Anh-điêng là sinh vật tự nhiên hiền lành như bồ câu sống trên “thiên đường trần thế.” Ông tin rằng họ đang im lặng chờ đợi với sự ngây thơ trong sáng - chờ đợi cả thiên niên kỷ - chờ đợi Công giáo đến soi lối. Pietro Martire d’Anghiera, nhà phê bình người Ý sống cùng thời Las Casas, cũng có chung tư tưởng trên. Người Anh-điêng, ông viết (trích bản dịch tiếng Anh từ cuốn 1556), “Sống trong thế giới hoàng kim mà các nhà văn thời xưa thường nhắc đến,” sự tồn tại “giản dị và hồn nhiên, không bị luật pháp ràng buộc”.

Vào thời chúng ta, đức tin vào sự mộc mạc, hồn nhiên cố hữu của người Anh-điêng chủ yếu dựa vào giả thiết họ ít tác động đến môi trường. Quan điểm này khởi nguồn sớm nhất từ thời của triết gia Henry David Thoreau, người đã dành nhiều thời gian tìm kiếm “Trí tuệ Anh-điêng”, một hệ tư duy bản xứ được cho là không biết cách đong đếm và phân loại, những kỹ năng mà ông tin là quỷ dữ dùng để sai khiến loài người biến đổi thiên nhiên. Ý kiến của Thoreau không ngừng lan tỏa. Giữa không khí kích động trong Ngày Trái Đất đầu tiên năm 1970, một nhóm người lấy tên là Tập đoàn Keep America Beautiful đã dựng các tấm bảng có hình một nam diễn viên mặc đồ Anh-điêng khóc than cho vùng đất bị ô nhiễm. Chiến dịch thành công vang dội. Gần một thập niên sau, hình ảnh người Anh-điêng than khóc xuất hiện toàn thế giới. Mặc dù người Anh-điêng ở đây đóng vai trò anh hùng, mẫu quảng cáo vẫn thể hiện Sai lầm của Holmberg, vì nó mô tả người Anh-điêng như những người chưa bao giờ biến đổi tình trạng hoang dã nguyên thủy của môi trường, vì lịch sử biến đổi mà họ lại là những người không có lịch sử.

Quan điểm chống đối Tây Ban Nha của Las Casas gặp phải sự công kích dữ dội tới mức ông phải yêu cầu người thực hiện di chúc chỉ xuất bản cuốn Apologética Historia sau khi ông mất tròn 40 năm (ông qua đời năm 1566). Thực tế, cuốn sách chỉ được công bố đầy đủ vào năm 1909. Sự trì hoãn này cho thấy những cuộc chiến luận về người nguyên thủy cao quý trong thế kỷ XVIII và XIX có xu hướng triệt hạ lòng thương cảm. Điển hình là sử gia người Mỹ George Bancroft, một tên tuổi lớn trong giới, vào năm 1834 đã lập luận rằng trước khi người châu Âu đến thì Bắc Mỹ là “một vùng hoang phế… Chỉ có vài bộ lạc của những kẻ man rợ lạc hậu sống rải rác, thiếu cả thương mại lẫn liên kết chính trị.” Cũng giống Las Casas, Bancroft tin rằng người Anh-điêng đã sống trong xã hội bất biến - chỉ khác là Bancroft coi sự bất biến này như biểu hiện của lười biếng, không phải hồn nhiên.

Quan điểm đầy cảm tính của Bancroft tiếp tục kéo dài đến thế kỷ sau. Vào năm 1934, Alfred L. Kroeber, một trong những người đặt nền tảng cho ngành nhân chủng học Hoa Kỳ lý luận rằng người Anh-điêng ở phía Đông Bắc Mỹ không thể phát triển - không thể có nền lịch sử - bởi vì cuộc sống của họ đầy “xung đột gây hao tổn khủng khiếp, không ngừng tiếp diễn”. Thoát khỏi vòng xung đột luẩn quẩn là “gần như bất khả thi. Nhóm người nào cố gắng chuyển đổi đời sống từ chiến tranh sang hòa bình hẳn đã tuyệt diệt từ lâu.”* Kroeber thừa nhận người Anh-điêng có tranh thủ gieo trồng lúc không phải chiến đấu, nhưng khăng khăng rằng nông nghiệp “không phải yếu tố cơ bản trong cuộc sống ở miền Đông, chỉ là phụ trợ, hoặc có thể coi như điều xa xỉ.” Kết cục, “Hơn 99% đất đai có thể phát triển vẫn còn nguyên sơ.”

Bốn thập niên sau, nhà văn hai lần đoạt giải Pulitzer - Samuel Eliot Morison đã kết lại bộ sách European Discovery of America (Khám phá của người châu Âu về châu Mỹ) dài hai tập của mình bằng lập luận ngắn gọn: Người Anh-điêng chẳng để lại bất cứ công trình hay thể chế nào. Bị giam cầm trong sự hoang dã bất biến, họ chính là “kẻ vô thần trông chờ kiếp sống tăm tối ngắn ngủi, không hy vọng về tương lai.” Năm 1965, sử gia người Anh - Hugh Trevor-Roper, nam tước Dacre xứ Glanton tuyên bố: “Chức năng lịch sử chính” của thổ dân châu Mỹ là “cho người thời nay thấy được hình ảnh quá khứ mà lịch sử đã bỏ quên.”

Sách giáo khoa phản ánh triệt để đức tin khoa học phi thực tế này. Theo một cuộc khảo sát sách giáo khoa lịch sử ở Mỹ, nhà báo Frances Fitzgerald kết luận từ thập niên 1840 đến thập niên 1940, những miêu tả về đặc điểm thổ dân châu Mỹ đã chuyển dịch, “có thể nói là thụt lùi”. Các ký giả trước đây nghĩ rằng người Anh-điêng đóng vai trò quan trọng, dù họ được coi là mọi rợ, nhưng sách báo sau này đóng khung họ trong công thức: “lười biếng, hoang dại và tàn ác”. Một quyển sách giáo khoa trọng yếu thời thập niên 1940 chỉ dành “vài đoạn văn” nói về thổ dân châu Mỹ. “Kết luận cuối cùng là: ‘Thổ dân châu Mỹ lạc hậu,’” bà viết.

Con người thời nay rất dễ cảm thấy vượt trội so với người sống ở quá khứ. Sử gia Alfred W. Crosby thuộc Đại học Texas lưu ý thấy nhiều người trong số các nhà nghiên cứu ủng hộ Sai Lầm của Holmberg sống vào thời mà dường như những lãnh tụ vĩ đại gốc châu Âu là nguồn thúc đẩy biến động, xã hội người da trắng trông có vẻ áp đảo các quần thể xã hội khác ở mọi nơi. Trong suốt thế kỷ XIX và phần lớn thế kỷ XX, chủ nghĩa dân tộc lên đến cao trào, sử gia đồng hóa lịch sử với quốc gia thay vì với nền văn hóa, tín ngưỡng hay lối sống. Nhưng Thế Chiến II đã dạy phương Tây rằng những người không phải Tây phương - chẳng hạn như Nhật Bản - có khả năng thay đổi xã hội mau lẹ. Sự sụp đổ nhanh chóng của các đế chế thực dân châu Âu còn nhấn mạnh điều này thêm. Crosby so sánh: tác động của những sự kiện này lên giới xã hội học không kém “khám phá cho thấy quầng sáng mờ giữa các ngôi sao trong dải ngân hà thật ra là những thiên hà xa xôi khác” trong giới thiên văn học.

Trong khi đó, tiến bộ khoa học kỹ thuật đang tạo ra cách thức mới để tìm hiểu quá khứ. Nhân khẩu học, khí hậu học, dịch tễ học, kinh tế học, thực vật học và nghiên cứu phấn hoa (phân tích phấn hoa); sinh học phân tử và sinh học tiến hóa, định niên đại bằng Carbon-14, lấy mẫu lõi băng, chụp ảnh vệ tinh, xét nghiệm mẫu đất; phân tích microsatellite (chuỗi lặp đơn giản) của gen, phối cảnh tổng thể 3D ảo - hàng loạt công nghệ và triển vọng mới được đưa vào sử dụng. Và khi chúng được ứng dụng, quan niệm đã đứng vững suốt mấy nghìn năm cho rằng loài người chỉ mới chiếm dụng 1/3 bề mặt Trái Đất bắt đầu trở nên phi lý. Dĩ nhiên, một số nhà nghiên cứu đã công kích mạnh mẽ các khám phá mới là sự cường điệu điên rồ. (“Chúng ta chỉ đơn thuần thay thế truyền thuyết cũ [về sự hoang dã nguyên sơ] bằng truyền thuyết mới”, truyền thuyết về cảnh quan nhân tạo,” nhà địa lý học Thomas Vale cáu kỉnh nói.) Tuy vậy, sau vài thập niên khám phá và tranh luận, quan niệm mới về châu Mỹ và cư dân nguyên thủy của nó đang dần hiện ra.

Các mẫu quảng cáo vẫn tán dương hình ảnh sống chan hòa với thiên nhiên, trong đó người du mục Anh-điêng cưỡi ngựa đuổi theo đàn bò rừng ở Đại Bình Nguyên Bắc Mỹ, nhưng vào thời Columbus đã có rất đông thổ dân châu Mỹ tập trung ở Nam Rio Grande. Họ không phải dân du mục mà là người đã xây dựng và định cư tại những thành phố lớn và sầm uất nhất thế giới. Khác xa với việc sống phụ thuộc săn bắt, đa phần người Anh-điêng sống dựa vào trồng trọt, số còn lại lấy đánh bắt thủy hải sản làm kế sinh nhai. Còn ngựa, chúng đến từ châu Âu; trừ loài đà mã (lạc đà không bướu) ở dãy Andes, Tây Bán Cầu không có động vật thồ hàng. Nói cách khác, châu Mỹ náo nhiệt, trù phú và đông đúc hơn những gì các nhà nghiên cứu hình dung rất nhiều.

Và cũng lâu đời hơn nữa.

Những thời đại đồ đá mới khác

Gần như trong suốt thế kỷ qua, các nhà khảo cổ tin rằng người Anh-điêng đến châu Mỹ qua Eo biển Bering từ khoảng 13.000 năm trước, vào cuối kỷ băng hà cuối cùng. Do những mảng băng ở hai cực Trái Đất khóa giữ lượng nước khổng lồ, mực nước biển toàn cầu giảm gần 100m. Eo biển nông Bering trở thành một cầu cạn lớn nối Siberia và Alaska. Theo giả thuyết, người Anh-điêng cổ, như cách khoa học gọi, đi bộ băng qua eo biển rộng khoảng 85km nay chia cắt hai lục địa. Năm 1964, nhà khảo cổ C. Vance Haynes thuộc Đại học Arizona đã hoàn thiện giản đồ này khi ông thấy vào đúng thời điểm khoảng 13.000 năm trước - hai mảng băng khổng lồ phía Tây Bắc Canada tách rời, lộ ra một con đường tương đối ấm, không bị đóng băng. Người Anh-điêng cổ có thể đã theo tuyến đường này để đi từ Alaska đến những vùng dễ sống hơn phía Nam mà không cần vượt qua băng trôi. Thời điểm ấy, băng trôi trải dài hơn 3.000km khắp phía Nam của eo biển Bering và hầu như không có sự sống. Nếu thiếu con đường không phủ băng của Haynes, thật khó mà hình dung ra cách giúp con người có thể Nam tiến. Sự kiện đồng thời xuất hiện chiếc cầu cạn và con đường không băng chỉ xảy ra một lần trong 20.000 năm qua, và chỉ tồn tại trong vài trăm năm. Đồng thời sự kiện này xảy ra ngay trước sự xuất hiện của Clovis, nền văn hóa lâu đời nhất được biết tới của châu Mỹ. Clovis cũng là tên một thị trấn bang New Mexico, nơi người ta lần đầu thấy các tàn tích của nền văn hóa này nên đặt tên thị trấn theo nó. Cách giải thích của Haynes khiến giả thuyết quá gượng ép đến nỗi sách giáo khoa ít khi đề cập nó. Tôi đã học điều này thời trung học. Và con trai tôi, 30 năm sau, cũng thế.

Trong năm 1997, giả thuyết đột nhiên gặp trục trặc. Một số người ủng hộ nó nhất, kể cả Haynes, công khai thừa nhận rằng cuộc tìm kiếm của giới khảo cổ ở Nam Chile đã tìm thấy dấu tích định cư của loài người từ hơn 12.000 năm trước. Cũng vì những người này sống cách Eo Bering khoảng 11.000km, phải mất thời gian dài họ mới di chuyển qua quãng đường này, rất có khả năng họ đã đến đây trước khi con đường không băng kia mở ra. (Dù sao thì, những nghiên cứu mới cũng nghi ngờ sự tồn tại của nó.) Vượt qua những sông băng mà không có con đường ấy gần như bất khả thi; vì vậy, vài nhà khảo cổ người Mỹ đặt giả thuyết rằng người châu Mỹ đầu tiên có thể đã đến từ cách đây 20.000 năm, khi băng trôi nhỏ hơn. Hoặc thậm chí sớm hơn thế nữa - khu khảo cổ ở Chile chứa chứng tích thuyết phục của những đồ tạo tác có niên đại hơn 30.000 năm. Hoặc người Anh-điêng nguyên thủy đã đến bằng thuyền, không cần cầu cạn. Hoặc có lẽ họ đến qua châu Úc, băng qua Nam Cực. “Chúng ta đang trong tình trạng rối loạn.” Cố vấn khảo cổ Stuart Fiedel nói với tôi như vậy. Ông bổ sung, hơi cường điệu một chút để tạo ấn tượng, “Tất cả những gì chúng ta biết có vẻ sai bét hết.”

Chưa có sự thống nhất nhưng ngày càng nhiều nhà nghiên cứu tin rằng có một nhóm người nhỏ đã vượt eo biển Bering, bị kẹt ở Alaska, sau đó di cư lẻ tẻ đến châu Mỹ theo từng nhóm riêng biệt, khả năng cao là di chuyển bằng thuyền dọc theo bờ Thái Bình Dương và định cư tại Tân Thế giới. Chi tiết cụ thể thì có nhiều ý kiến khác nhau; một số nhà khoa học đưa ra giả thuyết châu Mỹ đã đón ít nhất năm làn sóng định cư trước Columbus, làn sóng đầu xảy ra ít nhất khoảng 50.000 năm trước. Dù vậy các giả thuyết đều có điểm chung: người Anh-điêng ngày nay so ra là những người đến sau.

Các nhà hoạt động xã hội Anh-điêng không thích lý luận này. “Tôi không thể kể hết với ông bao nhiêu người da trắng đã bảo tôi ‘khoa học’ chứng minh người Anh-điêng chỉ là một đám ngoại lai,” Vine Deloria Jr., nhà chính trị học của Đại học Colorado ở Boulder nói với tôi trong cuộc trò chuyện trước khi ông mất vào năm 2005. Deloria là tác giả của nhiều cuốn sách, bao gồm cả Red Earth, White Lies (Đất của người da đỏ, sự dối trá của người da trắng) lên án xu hướng khảo cổ đại trà. Nội dung chủ đạo của cuốn sách thể hiện qua mục lục của nó; dưới phần “khoa học”, các mục gồm “sự thối nát và gian xảo và”, “lời giải thích của người Anh-điêng bị lờ đi bởi”, “thiếu bằng chứng thuyết phục”, “thiếu tính khách quan” và “phân biệt chủng tộc”. Theo ý Deloria, khảo cổ học chủ yếu chỉ để giảm nhẹ tội lỗi của người da trắng. Việc quả quyết người Anh-điêng đã thế chân những người khác vừa khớp với chủ đích này. “Nếu chúng ta chỉ là kẻ cướp đất đai từ người nào đó,” Deloria nói, “thì họ có thể tuyên bố ‘Chà, chúng ta cũng giống nhau thôi. Chúng ta đều là dân nhập cư ở đây, đúng không?’”

Logic đạo đức của lập luận “chúng ta đều là dân nhập cư” Deloria nêu ra thật khó phân tách; nó giống như hai cái sai tạo thành một cái đúng vậy. Hơn nữa, không có bằng chứng chứng minh “cái sai” đầu tiên là sai - chúng ta chẳng biết gì về mối liên hệ giữa những lớp người Anh-điêng cổ di cư cả. Nhưng dù thế nào, việc người bản xứ châu Mỹ là lớp người đầu tiên hay thứ hai đến đây đều chẳng liên quan tới công cuộc thẩm định thành tựu văn hóa của họ. Trong tất cả kịch bản có thể tưởng tượng ra, họ đều rời khỏi lục địa Á-Âu trước khi thời đại Đồ đá mới bắt đầu.

Thời đại Đồ đá mới đánh dấu bằng sự xuất hiện của hoạt động trồng trọt, không hề phóng đại khi nói về tầm quan trọng của sự kiện này. Sử gia Ronald Wright viết: “Quá trình phát triển của loài người chia thành hai nửa: trước và sau thời đại Đồ đá mới. Thời kỳ này khởi nguồn tại Trung Đông khoảng 11.000 năm trước, ở nửa Tây vùng Lưỡi liềm màu mỡ, vùng đất hình cung nằm giữa Nam Iraq và Israel, lấn vào Nam Thổ Nhĩ Kỳ. Các quần thể săn bắt hái lượm ở đó tập hợp thành làng mạc định cư, học cách trồng và nhân giống lúa mì lẫn lúa mạch dại trong vùng. Vài thiên niên kỷ sau, bánh xe và công cụ kim loại cũng bùng nổ. Người Sumer tập hợp các phát minh này lại, sáng tạo chữ viết và vào thiên niên kỷ III TCN, tạo ra nền văn minh vĩ đại đầu tiên. Tất cả nền văn minh Âu hay Á sau đó, dù hình thức khác nhau, đều thừa hưởng từ Sumer. Người Mỹ bản địa bỏ lỡ món quà này do rời khỏi châu Á từ rất lâu trước khi nông nghiệp xuất hiện. “Họ phải tự làm mọi thứ,” Crosby nói với tôi. Đáng chú ý là họ đã thành công.

Các nhà nghiên cứu từ lâu đã biết thời đại Đồ đá mới thứ hai -một thời đại Đồ đá mới riêng biệt xảy ra ở Trung bộ châu Mỹ. Vẫn chưa xác định thời gian cụ thể - các nhà khảo cổ không ngừng đẩy lùi mốc thời gian - nhưng hiện họ cho là xảy ra khoảng 10.000 năm trước, không lâu sau khi cuộc Cách mạng Thời kỳ Đồ đá mới ở Trung Đông bắt đầu. Dù vậy, năm 2003, các nhà khảo cổ phát hiện ra những hạt giống cổ đại của loài bí được gieo trồng ở vùng duyên hải Ecuador, dưới chân dãy Andes, có lẽ lâu đời hơn bất kỳ nền nông nghiệp nào tồn tại ở Trung bộ châu Mỹ - Thời đại Đồ đá mới thứ ba. Thời đại này chắc hẳn đã tạo nên những nền văn hóa ở Beni và nhiều thành tựu khác nữa. Hai thời đại Đồ đá mới ở châu Mỹ lan tỏa chậm hơn nhiều so với bản sao của chúng ở lục địa Á-Âu; có lẽ vì nhiều nơi ở châu Mỹ, người Anh-điêng chưa kịp tạo được mật độ dân số cần thiết, và có lẽ cũng do bản chất bất thường của loài cây trồng tiêu biểu nhất ở đây: Ngô.*

Tổ tiên của lúa mì, lúa nước, kê, lúa mạch vẫn giống như hậu duệ đã được thuần hóa của mình; vì chúng đều ăn được và có năng suất cao, thật dễ hiểu tại sao con người nảy ra ý tưởng trồng chúng. Ngô không thể tự sinh sôi vì nhân của chúng được bọc kỹ trong hạt, vậy hẳn người Anh-điêng phải lai tạo chúng từ vài giống cây khác. Nhưng chẳng có loài cây nào tương tự ngô cả. Giống cây có gen gần ngô nhất là một loài sơn thảo trông vô cùng khác biệt tên là teosinte (cỏ ngô) - “bắp” của nó còn nhỏ hơn cả loại ngô non phục vụ trong nhà hàng Trung Hoa. Không ai ăn cỏ ngô, giống này kết quá ít hạt đến mức không bõ công thu hoạch. Việc người Anh-điêng tạo ra giống ngô hiện nay từ loài cây không mấy năng suất này là một kỳ công quá mức phi thường, tới độ các nhà khảo cổ và sinh vật học đã tranh cãi hàng thế kỷ về cách thức thực hiện. Lai với bí, đậu và bơ, ngô cung cấp cho Trung bộ Nam Mỹ chế độ ăn uống cân bằng, có thể còn giàu dinh dưỡng hơn giống ngô ở Trung Đông và châu Á. (Nền nông nghiệp khu vục núi Andes tập trung chủ yếu vào khoai tây và đậu, cùng với nền nông nghiệp vùng Amazon tập trung chủ yếu vào sắn cũng có ảnh hưởng rộng lớn nhưng theo quy mô toàn cầu thì không bằng ngô.)

Mất khoảng 7.000 năm từ buổi bình minh của thời đại Đồ đá mới ở Trung Đông đến lúc nền văn minh Sumer thành hình. Người Anh-điêng đã đi theo con đường tương tự trong khoảng thời gian ngắn hơn một chút. (Dữ liệu quá sơ sài đến nỗi khó mà nói cụ thể hơn.) Niềm vinh dự này thuộc về Olmec, phức hệ văn hóa tiên tiến đầu tiên ở Tây Bán Cầu. Xuất hiện tại “vùng eo” hẹp của Mexico vào khoảng năm 1800 TCN, họ sống trong những thành phố và làng mạc xây quanh các núi đền. Rải rác giữa chúng là tảng đá khổng lồ hình đầu người đàn ông. Nhiều đầu tượng cao trên 1,8m, đội mũ trùm trông như mũ giáp, luôn chau mày và có nét giống người châu Phi, làm dấy lên suy đoán cho rằng nền văn hóa Olmec chịu ảnh hưởng của những người du cư đến từ châu Phi. Olmec chỉ là xã hội đầu tiên trong nhiều cộng đồng nổi lên ở Trung bộ châu Mỹ thời kỳ này. Đa phần họ mang tín ngưỡng xoay quanh hiến tế con người, một vết nhơ đối với chuẩn mực cùng thời, nhưng thành tựu kinh tế và khoa học của họ lại vô cùng rực rỡ. Họ sáng tạo hơn mười hệ chữ viết khác nhau, thiết lập mạng lưới giao dịch rộng khắp, theo dõi quỹ đạo các hành tinh, tạo ra loại lịch có 365 ngày (chính xác hơn những loại lịch đương thời ở châu Âu), và dùng những “quyển sách” gấp như nan quạt làm từ vỏ cây vả tây ghi lại lịch sử của mình.

Có lẽ thành tựu trí tuệ vĩ đại nhất của họ là tìm ra số 0. Trong tác phẩm kinh điển Number: The Language of Science (Số liệu: Ngôn ngữ của khoa học) của mình, nhà toán học Tobias Dantzig gọi việc tìm ra số 0 là “một trong những thành tựu vĩ đại nhất của nhân loại”, một “bước ngoặt” trong toán học, khoa học và kỹ thuật, số 0 bắt đầu xuất hiện ở Trung Đông vào khoảng năm 600 TCN. Khi tính số, người Babylon cổ xếp chúng theo cột, giống cách trẻ em học đếm ngày nay. Để phân biệt đương lượng số 11 và 101, họ dùng hai hình tam giác đánh dấu giữa các chữ số: 1𝚫𝚫1, đại khái như vậy. (Vì toán học Lưỡng Hà dựa trên hệ cơ số 60 thay vì 10 nên ví dụ chỉ đúng về lý thuyết.) Dù thế kỳ lạ là họ không dùng ký tự trên để thể hiện khác biệt giữa phiên bản số 1, 10 và 100. Người Babylon cổ cũng không cộng trừ với số 0, đừng nói đến phân cách ranh giới số dương và số âm bằng số 0. Các nhà toán học Ấn Độ bắt đầu lác đác sử dụng 0 như một con số thay vì ký hiệu khoảng trống vào vài thế kỷ đầu sau Công nguyên. Mãi đến thế kỷ XII, số 0 mới du nhập vào châu Âu và xuất hiện trong bảng chữ số Ả Rập chúng ta dùng ngày nay (sợ bị lường gạt, chính quyền vài nước châu Âu đã cấm các chữ số mới). Trong khi đó, bản ghi số 0 đầu tiên ở châu Mỹ xuất hiện trên một tấm phù điêu Maya có niên đại vào năm 357 sau Công nguyên, có lẽ là trước cả tiếng Phạn. Ngoài ra còn có các lăng mộ xây từ thời điểm trước Công Nguyên không chứa số 0 nhưng được đánh số bằng ngày tháng thuộc một hệ thống lịch dựa trên sự tồn tại của số 0.

Liệu điều đó có nghĩa là người Maya tiến bộ hơn người cùng thời với họ ở nơi khác, như châu Âu? Giới xã hội học sững người trước câu hỏi này, họ có lý do chính đáng. Người Olmec, Maya cùng các quần thể xã hội Trung bộ châu Mỹ khác là tiên phong trong lĩnh vực toán học, thiên văn học - nhưng họ không dùng bánh xe. Thật ngạc nhiên, họ đã sáng tạo ra bánh xe nhưng chỉ dùng nó như đồ chơi cho trẻ con. Người tìm kiếm sự vượt trội văn hóa có thể dẫn chứng số 0, người tìm kiếm thất bại có thể dẫn chứng bánh xe. Tuy thế, chẳng hướng lý luận nào hữu ích cả. Điều quan trọng nhất là vào năm 1000 sau Công nguyên, người Anh-điêng đã mở rộng cuộc cách mạng Đồ Đá Mới của họ và tạo ra một loạt nền văn minh phong phú trải suốt Tây Bán Cầu.

Năm trăm năm sau, khi Columbus giương buồm đến Caribê, hậu duệ của các cuộc cách mạng Đồ Đá Mới chạm trán nhau, để lại hậu quả nghiêm trọng cho cả hai bên.

Chuyến du lịch có hướng dẫn

Trong giây lát, hãy hình dung một hành trình không tưởng: cất cánh trên một chiếc máy bay từ phía Đông Bolivia như tôi đã làm, nhưng là vào năm 1000 sau Công nguyên, và thực hiện thám sát toàn bộ phần còn lại của Tây Bán Cầu. Những gì sẽ hiện ra ngoài cửa sổ máy bay? Năm mươi năm trước, câu trả lời của các sử gia sẽ rất đơn giản: Hai lục địa hoang dã, vài nhóm người sống tản mát với lối sống “ăn lông ở lỗ” từ kỷ băng hà. Khác biệt duy nhất có lẽ là Mexico và Peru, nơi người Maya và tổ tiên người Inka đang bò lết tới những ngọn đồi Văn Minh.

Ngày nay nhiều khía cạnh trong hiểu biết của chúng ta đã đổi khác. Hãy hình dung chiếc máy bay thiên niên kỷ kia bay về phía Tây, từ vùng đất thấp của Beni đến những đỉnh núi cao của dãy Andes. Dưới mặt đất là những cầu đắp và kênh rạch như ta thấy ngày nay, trừ việc chúng ở trong tình trạng tốt và đông đúc. (Năm mươi năm trước, chưa ai biết đến các công trình bằng đất này, kể cả người sống gần đó.) Sau mấy trăm cây số, chiếc máy bay vượt qua những ngọn núi - bức tranh lịch sử một lần nữa thay đổi. Trước đây, các nhà nghiên cứu sẽ nói: Vào năm 1000, chỉ có vài ngôi làng nhỏ và một hoặc hai thị trấn lớn với ít công trình bằng đá tươm tất nằm rải rác trên cao nguyên. Nhưng những cuộc điều tra khảo cổ gần đây tiết lộ rằng: vào thời gian đó, dãy Andes là nhà của hai thành bang miền núi, thành bang nào cũng lớn hơn nhiều so với dự đoán trước đó.

Thành bang gần Beni nhất được xây quanh hồ Titicaca, một hồ trên núi dài 190km và vắt ngang biên giới Peru-Bolivia. Đa phần khu vực này nằm ở độ cao từ 3.657m trở lên. Mùa hè rất ngắn và mùa đông đương nhiên kéo dài. “Vùng đất hoang vu, lạnh lẽo” này “dường như là nơi người ta không thể trông đợi một nền văn hóa phát triển”, nhà thám hiểm Victor von Hagen viết. Trên thực tế, hồ Titicaca tương đối ấm nên vùng đất quanh hồ ít chịu giá rét hơn so với cao nguyên xung quanh. Tận dụng khí hậu thuận lợi này, khoảng 800 năm TCN, làng Tiwanaku, một trong các cộng đồng định cư ven hồ, đã bắt tay vào tháo cạn vùng đất ngập quanh những con sông chảy vào hồ từ phía Nam. Nghìn năm sau, ngôi làng phát triển thành trung tâm một tổ chức xã hội lớn, được biết đến với tên Tiwanaku.

Giống một tập hợp khu tự trị chịu chi phối tôn giáo-văn hóa chính từ trung tâm hơn là một thủ phủ, Tiwanaku tận dụng sự khác biệt sinh thái lớn giữa vùng duyên hải Thái Bình Dương, các dãy núi trùng điệp và vùng bình nguyên cao để tạo ra mạng lưới trao đổi dày đặc: cá từ biển; đà mã từ bình nguyên cao; trái cây, rau quả và ngũ cốc từ đồng ruộng quanh hồ. Chìm trong thịnh vượng, thành phố Tiwanaku chuyển mình thành kỳ quan của những kim tự tháp bậc thang và tượng đài hùng vĩ. Với bờ đá chắn sóng trải tới tận hồ Titicaca, thuyền sậy mũi dài chen chúc trên hồ; nước sinh hoạt được đưa đến tận nhà bằng hệ thống vòi ống, cống thoát khép kín, tường sơn rực rỡ, Tiwanaku thực sự là một trong các thành phố ấn tượng nhất thế giới.

Nhà khảo cổ Alan L. Kolata của Đại học Chicago đã tiến hành khai quật Tiwanaku suốt thập niên 1980 và đầu thập niên 1990. Ông viết, “Vào năm 1000, dân số thành phố khoảng 115.000 người, cộng thêm khoảng 250.000 người ở các vùng ngoại ô xung quanh - đến năm thế kỷ sau Paris mới đuổi kịp số lượng này.” Phép so sánh này có vẻ hợp lý; vào thời điểm ấy, vương quốc Tiwanaku có diện tích xấp xỉ nước Pháp hiện nay. Nhiều nhà nghiên cứu khác cho rằng con số ước tính này quá cao. Theo Nicole Couture, nhà khảo cổ thuộc Đại học Chicago đã hỗ trợ hiệu đính bản in tác phẩm của Kolata năm 2003, thành phố trung tâm có 23.000 người thì hợp lý hơn. Vùng ngoại ô xung quanh có số dân tương tự, bà cho biết.

Quan điểm nào mới đúng? Mặc dù Couture rất tự tin vào ý kiến của mình, bà nghĩ sẽ mất “một thập niên nữa” vấn đề mới được giải quyết. Và trong mọi trường hợp, số lượng chính xác cũng không ảnh hưởng đến điều bà xem là chủ chốt. “Xây dựng nên khu vực rộng lớn này quả thực rất phi thường, tôi luôn cảm thấy như vậy mỗi lần tôi trở lại đây,” Couture nói.

Phía Tây và Bắc của Tiwanaku, nay thuộc miền Nam Peru, là thành bang đối thủ Wari, vương quốc chạy dài gần 1.600km dọc theo dãy Andes. Có tổ chức chặt chẽ và định hướng quân sự rõ ràng hơn Tiwanaku, các nhà cầm quyền của Wari thiết kế các pháo đài dọc theo biên giới. Thủ phủ Wari - được đặt theo tên đế chế - nằm trên đỉnh núi, gần thành phố Ayacucho ngày nay. Với dân số có lẽ khoảng 7.000 người, Wari có một hệ thống đường sá chằng chịt, dày đặc những ngôi đền bị che khuất, những mảnh sân ẩn, lăng mộ hoàng gia và các tòa chung cư cao đến sáu tầng. Đa phần các tòa nhà được trát vữa trắng, khiến thành phố như tỏa sáng dưới ánh mặt trời trên núi.

Vào năm 1000, cùng thời với chuyến bay tưởng tượng của chúng ta, cả hai cộng đồng xã hội đều đang vật lộn với đại hạn hán. Có lẽ từ 80 năm trước đó, mây bụi đã nuốt chửng vùng bình nguyên cao, nhuộm đen đỉnh các khối băng. (Mẫu băng thu được vào thập niên 1990 minh chứng cho thảm kịch này.) Sau đó, lời nguyền hạn hán giáng xuống, kéo dài hơn mười năm, xen kẽ là các trận lụt khủng khiếp. (Dấu vết trầm tích và vòng sinh trưởng cây mô tả chuỗi sự kiện này.) Nguyên nhân thảm họa vẫn là ẩn số, nhưng một số nhà khí hậu học tin rằng Thái Bình Dương đã hứng chịu những đợt “Mega-Niño”, phiên bản ghê gớm nhất của hiện tượng El Niño đang nhiễu loạn khí hậu Hoa Kỳ ngày nay. Mega-Niño xảy ra vài thế kỷ một lần suốt từ năm 200 đến năm 1600. Năm 1925, một đợt El Niño dữ dội - không phải Mega-Niño nhưng mạnh hơn El Niño thông thường - tàn phá vùng Amazon bằng khối khí khô nóng khủng khiếp đến mức lửa bùng phát giết chết hàng trăm, thậm chí hàng nghìn người trong rừng. Sông ngòi khô cạn, lòng sông trơ đầy xác cá. Đợt Mega-Niño thế kỷ XI có thể đã gây ra hạn hán trong thời gian đó. Nhưng dù nguyên nhân biến động khí hậu là gì, nó cũng đã thách thức gay gắt xã hội Wari và Tiwanaku.

Tuy thế, ta cần hết sức lưu ý, châu Âu bị một “Kỷ băng hà nhỏ” giá lạnh tột độ tàn phá vào giữa thế kỷ XIV và XIX, nhưng giới sử gia hiếm khi quy quá trình hình thành và sụp đổ của các thành bang châu Âu thời ấy cho biến đổi khí hậu. Mùa đông khắc nghiệt đẩy người Viking khỏi Greenland và gây ra mất mùa khiến căng thẳng xã hội ở châu Âu tăng cao, nhưng ít người tuyên bố “Kỷ băng hà nhỏ” đã dẫn đến Cải cách Tin lành. Tương tự, Mega-Niño chỉ là một trong nhiều tai họa giáng xuống các nền văn minh trên dãy Andes lúc ấy, tai họa mà cả Wari lẫn Tiwanaku đều không đủ nguồn lực chính trị để sống sót. Sau năm 1000 không lâu, Tiwanaku tan rã và phải mất bốn thế kỷ để thống nhất lại, khi bị người Inka càn quét. Wari cũng sụp đổ. Một quốc gia tên Chimor đã tiếp nối hoặc có lẽ xâm chiếm nó, sau đó lập nên đế chế trải khắp trung tâm Peru, cho đến khi chính Chimor cũng bị Inka nuốt chửng.

Những khám phá lịch sử mới mẻ như thế xuất hiện ở mọi nơi trên châu Mỹ. Chúng tôi bay về phía Bắc, hướng đến Trung Mỹ và Nam Mexico, tiến vào bán đảo Yucatán, quê hương của người Maya. Tàn tích Maya đã nổi tiếng từ 40 năm trước, nhưng chúng vẫn chứa rất nhiều khám phá mới. Như Calakmul, tàn tích tôi và Peter Menzel đã đến tham quan đầu thập niên 1980: Gần như chưa ai khai quật Calakmul từ khi nó được phát hiện, cây cỏ khô, rậm rạp phủ kín nơi chúng tôi đến và biến thành thảm gai trùm lên hai kim tự tháp đồ sộ. Khi Peter và tôi trò chuyện với William J. Folan đến từ Đại học tự quản Campeche, người mới bắt đầu làm việc tại thành phố, anh khuyên chúng tôi phải thuê xe tải hạng nặng để đến tàn tích, nhưng dù có xe tải cũng đừng cố đi nếu trời mưa. Hành trình đến Calakmul đúng như lời Folan nói: Cây cối bọc kín các tòa nhà, rễ của chúng dần xé toạc những bức tường đá vôi mềm. Peter chụp lại một công trình có dạng như trăn quấn, cao 1,5-1,8m với đầy rễ cây cuốn quanh. Rừng cây nhiệt đới phủ dày đến mức tôi nghĩ lịch sử của Calakmul sẽ mãi chìm trong bí ẩn.

Thật mừng là tôi đã sai. Vào đầu thập niên 1990, đội của Folan đã biết được chốn bị quên lãng này rộng cỡ 40km² và chứa hàng nghìn ngôi nhà, hàng chục hồ chứa cùng kênh đào. Đó là quần thể xã hội lớn nhất từ trước tới giờ: Maya. Các nhà nghiên cứu đã phát quang và chụp lại hơn một trăm công trình - vừa đúng lúc các nhà văn khắc học (học giả nghiên cứu văn tự cổ) giải mã được bộ chữ tượng hình của người Maya. Năm 1994, họ xác định được tên cổ xưa của thành bang là Kaan, Vương quốc Rắn. Sáu năm sau, họ phát hiện Kaan là trung tâm cuộc chiến khốc liệt đã nhiễu loạn Maya suốt hơn một thế kỷ. Và Kaan chỉ là một trong những điểm định cư của người Maya lần đầu được nghiên cứu trong vài thập niên qua.

Với tập hợp khoảng 60 vương quốc và thành trì trong một mạng lưới đồng minh lẫn thù địch đan xen như mạng lưới ở Đức thế kỷ XVII, vương quốc Maya là nhà của một trong những nền văn minh lỗi lạc nhất thế giới. Tuy vậy, khoảng một thế kỷ trước chuyến thám sát tưởng tượng của chúng ta, vùng trung tâm Maya bước vào Kỷ nguyên Đen tối. Nhiều thành phố lớn nhất bị bỏ hoang, các vùng nông thôn xung quanh cũng chung số phận. Đáng ngạc nhiên là vài phần của những bản khắc cuối cùng chỉ toàn lời lan man vô nghĩa, như thể người khắc đã mất khả năng viết và sa vào lối bắt chước tổ tiên vô nghĩa. Vào thời điểm chuyến bay, một nửa hoặc hơn nửa vùng đất từng phồn thịnh của người Maya đã bị bỏ hoang.

Vài nhà tự nhiên học cho rằng nguyên nhân sụp đổ này, gần với thời điểm Wari và Tiwanaku sụp đổ, là do một trận đại hạn hán. Người Maya, với số dân vài triệu người quần cư trên một vùng đất canh tác kém màu mỡ và không đủ cung cấp cho hệ sinh thái của họ. Trận hạn hán, có thể do Mega-Niño gây ra, đã đẩy cộng đồng đang đứng bên bờ vực rơi khỏi vách đá.

Những giả thuyết đó, kết hợp với mối nghi ngại về sinh thái học đương thời, trở nên nổi tiếng bên ngoài giới học thuật. Trong giới, thái độ hoài nghi có vẻ phổ biến hơn. Báo cáo khảo cổ cho thấy miền Nam Yucatán bị bỏ hoang, nhưng các thành phố Maya phía Bắc bán đảo vẫn chống chịu hay thậm chí còn phát triển. Đặc biệt, nơi bị bỏ hoang là những vùng ẩm ướt nhất - có sông, hồ và rừng mưa - lẽ ra đó là nơi tốt nhất để chờ hạn hán qua đi. Ngược lại, vùng phía Bắc khô cạn và đá sỏi. Câu hỏi đặt ra, là tại sao người ta lại trốn chạy hạn hán bằng cách đến vùng chịu ảnh hưởng nặng nề hơn?

Phần còn lại của Trung bộ châu Mỹ thì sao? Khi chuyến bay tiếp tục hướng về phía Bắc, hãy nhìn những ngọn đồi ở phía Tây, nay là bang Oaxaca và Guerrero của Mexico. Nơi đây từng là thành bang của người Ñudzahui (Mixtec) hiếu chiến về sau đã tiêu diệt người Zapotec, đối thủ truyền kiếp đóng đô tại thành phố thung lũng Monte Albán. Xa hơn về phía Bắc, bành trướng đế chế trong sự nóng nảy vội vã, càn quét bốn phương tám hướng khắp vùng vịnh Mexico rộng lớn ngày nay, chính là người Toltec. Như mọi khi, thắng lợi quân sự nhanh chóng của Toltec dẫn đến xung đột chính trị. Một cuộc tranh đấu như kịch Shakespeare trong nội bộ tầng lớp thống trị, được hợp thức hóa bằng hàng loạt lời buộc tội say xỉn và loạn luân, đã ép Topiltzin Quetzalcoatl, vị vua trị vì đã lâu, phải bỏ ngai vàng vào (có lẽ) năm 987. Ông trốn chạy cùng đoàn thuyền chở tôi tớ trung thành đến bán đảo Yucatán, và thề sẽ quay trở lại. Vào lúc chuyến bay của chúng ta khởi hành, Quetzalcoatl hẳn đã chiếm được thành phố Chichén Itzá của người Maya và đang tái thiết nó theo hình ảnh Toltec của riêng ông. (Những nhà khảo cổ lừng danh bất đồng ý kiến về các sự kiện, nhưng bích họa và đĩa khắc mô tả quân đội Toltec tàn sát thẳng tay binh lính Maya thì thật khó bác bỏ.)

Tiếp tục bay về Tây Nam Hoa Kỳ ngày nay, vượt qua các cánh đồng hoang và vách đá dựng, đến cộng đồng dân cư Mississippi ở Trung Tây. Cách đây ít lâu, giới khảo cổ đã sử dụng kỹ thuật tiên tiến để vén màn thảm kịch ở Cahokia, gần St. Louis ngày nay, nơi từng là cộng đồng dân cư đông đúc nhất vùng Trung Nam Rio Grande. Năm 1000, người ta khởi công xây dựng công trình bằng đất, về sau sẽ lớn cỡ 7ha và cao khoảng 30m, cao hơn mọi thứ quanh nó trong bán kính nhiều cây số. Trên đỉnh đồi, có điện thờ các thần vương, người điều khiển thời tiết cho mùa màng bội thu. Như thể trợ lực cho họ, những cánh đồng ngô dập dờn trải dài đến chân trời. Bất chấp chứng tích sức mạnh rõ rệt này, tầng lớp thống trị Cahokia lại đang tự đẩy mình vào rắc rối trong tương lai. Do khai thác rừng thượng nguồn để lấy củi và thả gỗ trôi sông xuống thành phố, họ bào mòn dần lớp phủ nền và làm tăng nguy cơ gây lũ lớn. Khi những cơn lũ kéo đến - sau này, chúng thực sự đã đến - các vị thần vương lên ngôi vì tuyên bố có thể kiểm soát được thời tiết sẽ phải đối mặt với lời tra vấn từ thần dân trong cơn thịnh nộ.

Bay tiếp về phía Bắc, đến vùng đất hoang vu nhất, vương quốc của săn bắt hái lượm. Được khắc họa trong vô số sách lịch sử Mỹ và phim ảnh Hollywood, người Anh-điêng ở Đại Bình Nguyên là hình ảnh quen thuộc nhất với quảng đại quần chúng. Xét về nhân khẩu học, họ sống sâu trong lục địa hẻo lánh và thưa thớt dân cư; cuộc sống họ khác xa chúa tể Wari hay Toltec, cũng như dân du mục Siberia khác với quý tộc Bắc Kinh. Văn hóa vật thể của họ cũng đơn giản hơn - không chữ viết, không quảng trường đá, không điện thờ đồ sộ - dù vậy các nhóm cư dân vùng Bình nguyên cũng để lại khoảng 50 vòng đá khá giống công trình Stonehenge ở Anh*. Thiếu hụt của cải vật chất khiến một số người coi những nhóm này như một minh chứng cho lối sống vô ưu trên trần gian. Có lẽ thế, tuy nhiên Bắc Mỹ là một nơi hối hả và náo nhiệt. Cho đến năm 1000, hoạt động giao thương đã trải khắp châu lục suốt hơn 1.000 năm; người ta từng tìm thấy xà cừ Vịnh Mexico ở Manitoba và đồng đỏ Hồ Thượng ở Louisiana.

Hoặc bỏ qua tất cả con đường phía Bắc và bay về hướng Đông từ Beni, tiến ra cửa sông Amazon. Vừa qua khỏi địa phận Beni sẽ gặp ngay những quần thể xã hội tuy khác biệt nhưng lại liên quan mật thiết với nhau đang bắt đầu hình thành, tại nơi ngày nay là tiểu bang Acre thuộc Tây Brazil; họ xây các công trình đất như ở Beni, nhưng chúng mang hình hài góc cạnh mạnh mẽ khác hẳn. Chúng ta còn ít biết về họ hơn; bài viết học thuật phổ biến rộng rãi đầu tiên về các cư dân này mới xuất hiện vào 2009, và năm nào cũng bổ sung phát hiện mới. Theo các nhà địa lý và khảo cổ học người Phần Lan, người đầu tiên thu hút sự chú ý đến các công trình đất tại Acre, “rõ ràng là những quần thể này có mật độ dân tương đối cao, khá phổ biến ở vùng hạ lưu Amazon”. Các nhà địa lý và khảo cổ học người Phần Lan đang tổng kết lại niềm tin của một thế hệ nhà nghiên cứu mới yêu thích vùng Amazon: Vào năm 1000, phần lớn con sông này đông đúc hơn hiện tại, đặc biệt ở vùng hạ lưu. Tập hợp dày đặc làng mạc chen nhau bên vách đá dọc bờ; dân làng đánh bắt cá trên sông, trồng trọt trên đồng bằng và đôi chỗ trên vùng cao. Quan trọng nhất là những vườn cây ăn quả nằm cách bờ nhiều cây số. Người Amazon ứng dụng một dạng nông-lâm nghiệp, trồng lương thực xen lẫn với cây rừng, khác hoàn toàn nền nông nghiệp đương thời ở châu Âu, châu Phi hay châu Á.

Không phải mọi thị trấn đều nhỏ bé. Gần Đại Tây Dương là thủ phủ của Marajó, tọa lạc trên hòn đảo lớn ngay cửa sông. Dân số của Marajó, theo ước tính gần đây là 100.000 người, thậm chí nhiều hơn do còn một quần thể chưa định danh sống tại Santarém, thị trấn yên bình nằm cách đó gần1.000km theo hướng thượng lưu đang ngủ say cho qua hậu quả từ hàng loạt cơn sốt vàng và khai thác cao su vùng Amazon trong quá khứ. Thế giới xa xưa nằm bên dưới và xung quanh thành phố hiện nay gần như chưa được nghiên cứu. Hầu hết điều chúng ta biết chỉ là nơi đó có vị trí lý tưởng: Trên vách cao nhìn ra cửa sông Tapajos, một trong những nhánh lớn nhất của Amazon. Tại bờ vách này, các nhà khảo cổ và địa lý đã phát hiện ra một khu vực dài khoảng 5km phủ đầy mảnh gốm vỡ, rất giống Ibibate. Theo William I. Woods, nhà khảo cổ và địa lý học của Đại học Kansas, vùng đất này có thể đã chứa tới 400.000 cư dân, chí ít là theo lý thuyết, khiến nó trở thành một trong những trung tâm đông dân nhất thế giới.

Vẫn còn nhiều nơi khác. Học giả phương Tây đã viết về lịch sử thế giới sớm nhất từ thế kỷ XII. Đương nhiên, các sử gia này tập trung vào nền văn hóa họ biết rõ nhất, nền văn hóa độc giả muốn nghe nhất. Nhưng theo thời gian, họ thêm vào chuyện về những nơi khác trên thế giới: những chương sách về Trung Hoa, Ấn Độ, Ba Tư, Nhật Bản… Các nhà nghiên cứu ngả mũ trước thành tựu khoa học nghệ thuật của những người ngoài phương Tây. Đôi khi những thêm thắt này không đáng kể, hoặc do bất đắc dĩ mà phải thêm vào, nhưng khoảng trống mênh mông trong câu chuyện về loài người đã dần được xóa bỏ.

Một cách để tóm lược học thuyết mới là, cuối cùng, nó đã bắt đầu lấp đầy một trong những khoảng trống lớn nhất lịch sử: Tây Bán Cầu trước năm 1492. Nơi đây, theo cách nhìn nhận bây giờ, là một chốn phồn thịnh và phong phú, một tập hợp đa dạng các ngôn ngữ, giao thương và văn hóa, một vùng đất nơi 10 triệu người đã yêu, đã ghét và đã sùng bái như con người ở mọi nơi. Bị bệnh tật và nô dịch hóa xóa sổ, phần lớn thế giới này đã biến mất sau khi Columbus đến. Sự tiêu biến nặng nề đến mức chỉ trong vài thế hệ, cả kẻ xâm lăng lẫn người bị xâm lăng đều không biết rằng nó từng tồn tại. Dù vậy, giờ đây, thế giới ấy đang dần hiện hữu trở lại.

PHẦN MỘT Những con số đến từ hư không?

2 Lý do Billington sống sót

Người Anh-điêng thân thiện

Vào ngày 22 tháng 3 năm 1621, một phái đoàn thổ dân châu Mỹ đi qua nơi ngày nay là New England để thương thuyết với nhóm người nước ngoài đã xâm chiếm một khu dân cư Anh-điêng bị bỏ hoang gần đấy. Đứng đầu phái đoàn là nhóm ba người đang bồn chồn lo lắng: Massasoit, sachem (thủ lĩnh chính trị-quân sự) của liên bang Wampanoag, một liên minh rời rạc gồm hàng chục làng mạc kiểm soát phần lớn Đông Nam Massachusetts; Samoset, sachem của một nhóm liên minh phía Bắc; và Tisquantum, một tù nhân đáng ngờ mà Massasoit miễn cưỡng mang theo để làm thông dịch viên.

Massasoit là một nhà chính trị khéo léo, nhưng tình thế ông đối mặt là thử thách gay go với cả nhà chính trị tài ba nhất. Khoảng năm năm trước, phần lớn thần dân của ông đã gục ngã trước một tai ương khủng khiếp. Nhiều ngôi làng bị tàn diệt - thực vậy, nơi những kẻ ngoại quốc đang chiếm đóng bây giờ chỉ là một trong những khu vực bỏ không. Tất cả điều ông có thể làm là tập hợp những người sống sót lại. Vấn đề càng trầm trọng hơn khi thảm họa không xảy đến với kẻ thù truyền kiếp của Wampanoag, liên minh Narragansett ở phía Tây. Massasoit e ngại, sớm thôi, chúng sẽ lợi dụng điểm yếu của Wampanoag và tiêu diệt họ.

Hiểm họa khôn lường đòi hỏi giải pháp khôn lường. Trong một ván cược, Massasoit định bãi bỏ, thậm chí đảo lộn nền chính trị vốn tồn tại lâu đời. Người châu Âu đã đến New England ít nhất một thế kỷ. Lùn hơn người bản địa, ăn mặc dị hợm, và thường thì bẩn thỉu khôn tả, những kẻ ngoại quốc xanh xao này có đôi mắt xanh kỳ lạ ló ra dưới mớ tóc tua tủa như lông động vật bọc lấy gương mặt họ. Họ cũng ba hoa đến mức khó chịu, hay gây gổ, và thường ngu ngốc một cách lạ lùng trước các vấn đề mà đối với người Anh-điêng thì chỉ là chuyện vặt. Tuy nhiên, họ cũng tạo ra những món đồ đẹp đẽ và hữu dụng - ấm đồng, kính lấp lánh màu sắc, dao thép và rìu - không giống bất cứ thứ gì ở New England. Hơn nữa, họ lại đổi những vật quý ấy lấy lông thú rẻ mạt, loại mà người Anh-điêng thường dùng làm chăn đắp. Giống như quầy hàng dơ dáy đem đổi hàng điện tử hợp mốt lấy những đôi tất đã dùng - hầu như ai cũng sẵn sàng bỏ qua sự dị hợm của chủ hàng.

Qua thời gian, người Wampanoag, như những cộng đồng khác ở duyên hải New England, dần học được cách ứng phó với sự hiện diện của người châu Âu. Họ khuyến khích trao đổi hàng hóa, nhưng chỉ cho phép các vị khách này dạo chơi chốc lát trên bờ dưới sự giám sát nghiêm ngặt. Kẻ nào ở quá lâu sẽ bị nghiêm khắc nhắc nhở về lòng hiếu khách hữu hạn của người Anh-điêng. Đồng thời, người Wampanoag cấm cản người Anh-điêng trong lục địa, ngăn chặn họ giao thương trực tiếp với người ngoại quốc. Bằng cách này, các nhóm người sống bên bờ biển trở thành giới trung gian điển hình, giám sát quá trình người châu Âu tiếp cận hàng hóa của người Anh-điêng và người Anh-điêng tiếp cận hàng hóa châu Âu. Giờ đây, Massasoit đang đến gặp một nhóm người Anh, dự định thay đổi luật trên. Ông sẽ cho phép những kẻ mới đến này ở lại bao lâu tùy ý; đổi lại, họ phải chính thức liên hợp với Wampanoag chống lại Narragansett.

Một năm rưỡi trước, thông dịch viên Tisquantum đã xuất hiện đơn độc tại nhà Massasoit. Anh ta nói tiếng Anh lưu loát vì đã sống vài năm ở Anh quốc. Nhưng Massasoit không tin tưởng người này. Đối với ông, anh ta là loại không thích cố định, chỉ biết lợi cho bản thân. Khi xảy ra tranh chấp, Tisquantum còn có thể về phe ngoại quốc. Massasoit đã giam giữ Tisquantum từ lúc anh ta đến, giám sát chặt chẽ hành động của anh. Và ông từ chối dùng anh ta để thương thuyết với thực dân cho đến khi ông có cách khác, không phải phụ thuộc anh ta để giao tiếp với họ.

Đó là lúc March Samoset - người cuối cùng trong liên minh ba người - xuất hiện, sau khi đã bắt một chuyến tàu Anh quốc từ quê hương Maine đến. Không rõ anh ta đến đây là do tình cờ hay Massasoit mời vì anh có thể nói được vài câu tiếng Anh nhờ giao thương với người Anh quốc. Dù sao chăng nữa, lúc đầu Massasoit đã cử Samoset thay vì Tisquantum đi gặp những kẻ nước ngoài.

Samoset một mình đi tay không vào giữa vòng vây lều trại thô sơ của người Anh vào ngày 17 tháng 3 năm 1621. Những thực dân nhìn thấy một người đàn ông tráng kiện, dáng hiên ngang, chỉ mặc độc chiếc khố; mái tóc đen thẳng cạo đằng trước nhưng để dài xõa xuống vai; ngạc nhiên hơn, anh ta chào họ bằng thứ tiếng Anh bồi nhưng dễ hiểu. Sáng hôm sau, anh rời đi, để lại vài món quà. Một ngày sau, anh quay trở lại cùng năm “người đàn ông cao to đẹp trai” - theo cách miêu tả của Edward Winslow - với những vệt đen dài khoảng 7cm vẽ giữa mặt. Hai bên nói chuyện xã giao, thận trọng quan sát đối phương trong vài tiếng. Còn bấy giờ, ngày 22, Samoset xuất hiện lần nữa tại căn cứ xiêu vẹo của đám người ngoại quốc, lần này đi cùng Tisquantum. Trong lúc đó, Massasoit và đoàn người còn lại chờ trong chỗ khuất.

Samoset và Tisquantum nói chuyện với thực dân khoảng một tiếng. Có lẽ họ đã ra tín hiệu. Hoặc có thể Massasoit chỉ đơn thuần làm theo kế hoạch định trước. Dù thế nào, ông và đoàn người Anh-điêng đã xuất hiện trên đỉnh đồi ở phía bờ Nam lạch sông chạy ngang khu trại của người ngoại quốc mà không hề báo trước.

Bị đánh động bởi sự xâm nhập bất ngờ, đám người châu Âu rút về ngọn đồi đối diện, nơi họ đặt vài khẩu pháo sau một rào chắn xây dở. Một chỗ trú ẩn.

Cuối cùng, Winslow thể hiện tính quyết đoán. Sau này, chính tính cách ấy đã khiến ông được bầu làm thống đốc thuộc địa. Toàn thân mặc giáp, tay lăm lăm thanh kiếm, ông lội qua suối và tự nộp thân làm con tin. Tisquantum đi cùng ông làm thông dịch. Em trai Massasoit canh chừng Winslow còn Massasoit đích thân vượt suối, theo sau là Tisquantum và 20 tùy tùng, tất cả đều không mang khí giới. Thực dân dẫn ngài sachem đến một căn nhà xây dở dang và đưa ông vài cái nệm để tựa. Hai bên cùng dùng chút rượu lậu ngoại quốc rồi bắt đầu bàn chuyện, Tisquantum phiên dịch.

Trong mắt thực dân, Massasoit dễ phân biệt với thuộc cấp của ông nhờ cử chỉ, không phải vì trang phục hay trang sức. Ông mặc áo choàng da hươu và dùng dầu xua côn trùng cùng màu nhuộm đỏ tía vẽ khắp mặt như thuộc hạ của mình. Quanh cổ ông treo một bao thuốc lá, một con dao dài và một chuỗi dày vỏ ốc trắng quý giá gọi là wampum, về hình dáng, sau này Winslow viết lại, “trong những năm tháng huy hoàng nhất đời mình”, ông là “một người đàn ông lực lưỡng, thân thể cường tráng, nét mặt nghiêm trang, kiệm lời.” Đoàn người châu Âu vừa suýt chết sau mùa đông lại mang dáng vẻ tệ hại hơn nhiều, non nửa đoàn đang nằm trong lòng đất, dưới những thẻ gỗ viết danh tự người chết; phần lớn người sống sót bị suy dinh dưỡng.

Cuộc gặp gỡ này là bước ngoặt trong lịch sử châu Mỹ. Phía thực dân gọi thuộc địa của họ là Plymouth (phần lớn phát âm là “Plimoth”); còn bản thân họ là những Pilgrim* lừng lẫy. Như trẻ em được dạy, tại cuộc gặp đó, các Pilgrim được Tisquantum, thường được biết đến là “Squanto” hỗ trợ. Thập niên 1970, khi tôi vào trung học, có cuốn sách lịch sử nổi tiếng là America: Its people and Values (Châu Mỹ: Con người và giá trị), tác giả Leonard C. Wood, Ralph H. Gabriel và Edward L. Biller. Chen giữa những hình minh họa màu sắc về cuộc sống thuộc địa là chú thích ngắn gọn về vai trò của Tisquantum:

Một người Anh-điêng thân thiện tên là Squanto đã giúp các nhà thực dân. Anh chỉ họ cách trồng ngô và sinh tồn nơi hoang dã. Một sĩ quan, đại úy Miles Standish, dạy các Pilgrim cách tự vệ chống lại người Anh-điêng thù địch.

Giáo viên của tôi giải thích rằng ngô rất xa lạ với Pilgrim nên Tisquantum đã giảng giải phương pháp trồng ngô đúng cách - nhét hạt giống vào đụn đất nhỏ, phụ thêm đậu và bí để sau này chúng quấn lên những thân cây cao. Ông cũng dạy các Pilgrim bón phân bằng cách chôn cá dọc luống ngô, phương pháp bản địa truyền thống cho vụ mùa bội thu. Làm theo lời khuyên này, giáo viên tôi nói, thực dân đã trồng được nhiều ngô đến mức nó trở thành món chính trong Lễ Tạ ơn đầu tiên. Sinh viên chúng tôi nhoay nhoáy ghi lại.

Câu chuyện trong America: Its People and Values không sai, chí ít là đến bây giờ. Nhưng ấn tượng nó để lại thì hoàn toàn sai lệch.

Tisquantum là mấu chốt cho sự tồn tại của thực dân, các học giả đương thời đều đồng tình. Anh ta chuyển đến Plymouth sau cuộc gặp và dành cả đời còn lại ở đấy. Đúng như lời giáo viên tôi nói, Tisquantum đã dạy thực dân chôn cá trên các đồi ngô, một quy trình thực dân châu Âu tuân theo suốt hai thế kỷ. Lời dạy của “Squanto”, Winslow kết luận, đã mang đến “tăng trưởng vượt bậc cho giống ngô Anh-điêng”- điểm khác biệt giữa sung túc và chết đói.

Winslow không biết rằng bón phân bằng cá có thể không phải là tập tục lâu đời của người Anh-điêng, mà dù có đi nữa thì cũng là một khám phá mới. Chẳng có bằng chứng nào cho thấy người Anh-điêng đã bón phân bằng cá cả, nên một số nhà khảo cổ tin rằng Tisquantum thực chất đã lấy ý tưởng này từ nông dân châu Âu. Quan điểm này không hề nực cười như người ta nghĩ. Tisquantum đã học tiếng Anh vì thủy thủ người Anh bắt cóc anh ta vài năm trước đó. Để trở về châu Mỹ, anh ta buộc phải bỏ trốn hai lần - một lần trốn khỏi Tây Ban Nha, nơi những kẻ bắt cóc bán anh làm nô lệ, một lần trốn khỏi nước Anh, nơi anh ta bị chuyển lậu đến từ Tây Ban Nha và sống như vật mua vui tại nhà một kẻ giàu có. Trong những chuyến hành trình của mình, Tisquantum đã ở vài nơi mà nông dân châu Âu dùng cá làm phân bón, tập tục có từ thời Trung cổ.

Bỏ qua quãng đời phức tạp của Tisquantum là điều dễ hiểu đối với cuốn sách giáo khoa có dung lượng hạn chế. Nhưng sự thiếu sót này là biểu hiện cho thất bại hoàn toàn khi xem xét động cơ của người Anh-điêng, hoặc người Anh-điêng có thể mang động cơ nào hay không. Liên minh Massasoit đạt được với Plymouth đã thành công dưới góc nhìn của Wampanoag, vì nó giúp họ ngăn chặn người Narragansett; nhưng xét tổng thể dưới góc độ cộng đồng Anh-điêng ở New England, nó là một thảm họa, vì liên minh đã bảo đảm sự tồn tại của thuộc địa Plymouth, mũi nhọn mở đầu làn sóng di cư của người Anh đến New England. Tất cả điều này không chỉ vắng bóng trong sách giáo khoa, mà còn trong cả các tài liệu học thuật căn bản.

Biến thể Sai Lầm của Holmberg từng xuất hiện từ thời các Pilgrim, những người gán sự kháng cự yếu ớt của dân bản địa cho ý Chúa trời. “Ý mệnh thánh thần”, thực dân Daniel Gookin viết, ưu ái “cuộc định cư lặng lẽ và yên bình của người Anh”. Sau này, các tác giả có xu hướng quy thành công của người châu Âu cho công nghệ kỹ thuật châu Âu thay vì thánh thần. Trong cuộc chiến mà chỉ một bên sở hữu súng lục và đại bác, thì tiềm lực của bên còn lại coi như bằng 0. Vào cuối thế kỷ XIX, tộc người Anh-điêng phía Đông Bắc được xem như những chi tiết mờ nhạt làm nền cho bản hùng ca về sự trỗi dậy của Hợp chúng quốc Hoa Kỳ - “những kẻ thấp kém cuối cùng đã phải cam chịu thất bại”, như cách James Axtec thuộc Cao đẳng William & Mary phát biểu cộc lốc trong một buổi phỏng vấn. Lời tố cáo Pilgrim là kẻ đô hộ hay phân biệt chủng tộc trong thời kỳ Chiến tranh Việt Nam chỉ là bình mới rượu cũ của sai lầm này. Dù nguyên nhân do thánh thần, súng đạn hay lòng tham của Pilgrim, việc người bản xứ thất bại là điều đã định; theo nhận định này, người Anh-điêng không thể chống lại ách đô hộ, và họ gần như không cố gắng chống lại.

Đầu thập niên 1970, Axtell, Neal Salisbury, Francis Jennings và nhiều sử gia khác cảm thấy bất mãn với nhận định trên. Salisbury, sử gia danh dự của trường Cao đẳng Smith nói với tôi: “Người Anh-điêng bị coi như miếng bột nhão tầm thường, bất lực. Nhưng nhận định cho rằng cả lục địa toàn là bột nhão thì thật phi lý.” Các sử gia này cố gắng đào xới các ghi chép của thực dân để tìm hiểu về cuộc sống người Anh-điêng chìm lấp trong đó. Hành động của họ dấy lên làn sóng tra vấn mạnh mẽ đánh vào mối tương tác giữa người bản địa và những kẻ mới đến trong kỷ nguyên mà hai bên còn đối diện nhau tương đối bình đẳng. Vào năm 2003, Joyce Chaplin, sử gia thuộc đại học Harvard, đã kinh ngạc thốt lên: “Không lĩnh vực nào trong lịch sử Hoa Kỳ phát triển nhanh đến thế.”

Các nhà nghiên cứu tranh luận rằng sự suy tàn của quần thể xã hội Anh-điêng bắt nguồn từ chính họ, chứ không phải do tâm linh hay công nghệ kỹ thuật. (Tuyên bố này không buộc tội các nền văn hóa bản địa đã gây nên sự sụp đổ của chúng, mà chỉ ra rằng chính chúng đã góp phần quyết định vận mệnh của mình.) “Nếu anh nhìn vào ghi chép lịch sử, anh sẽ thấy rõ người Anh-điêng đã cố gắng kiểm soát vận mệnh của mình,” Salisbury nói. “Và thường thì họ thành công”- để rồi như bao tộc người khác, nhận ra hậu quả kèm theo không phải điều họ mong đợi.

Chương này và chương tiếp theo sẽ khám phá cách thức hai cộng đồng xã hội Wampanoag và Inka phản ứng trước sự xâm nhập từ bên kia đại dương. Có vẻ kỳ lạ khi cuốn sách về cuộc sống người Anh-điêng trước khi chạm trán người châu Âu lại dành chỗ cho khoảng thời gian sau khi đụng độ, nhưng việc này có lý do riêng. Đầu tiên, các bản mô tả người châu Mỹ bản địa của thực dân là một trong số ít những vết tích mờ nhạt mà chúng ta biết về cuộc sống của người Anh-điêng khi chưa bị sự hiện hữu của người châu Âu tác động. Bản ghi chép những lần gặp mặt đầu tiên giữa hai bên là cánh cửa nhìn vào quá khứ, dù tấm kính bị định kiến lẫn hiểu lầm của người ghi chép bôi bẩn và bóp méo.

Thứ hai, dù câu chuyện về mối giao kết trước đó - người Wampanoag và người Anh, người Inka và người Tây Ban Nha - khác nhau từ nhân vật chính trở đi, nhưng nhiều nhà khảo cổ, nhân chủng học và sử gia gần đây đã nhận thấy chúng có điểm chung sâu sắc. Chuyện kể về cuộc gặp giữa những cộng đồng Anh-điêng khác với kẻ lạ mặt cũng giống nhau như vậy. Các quốc gia châu Mỹ tách biệt lớn về ngôn ngữ lẫn văn hóa; quần thể xã hội bản địa đa dạng đến kinh ngạc. Nhưng các câu chuyện về cuộc gặp gỡ giữa họ nhìn chung lại tương tự nhau. Khi người bản địa gặp kẻ mới đến, cả hai đều tìm cách trục lợi, như người bình thường sẽ làm. Thường thì, bên nào cũng tin mình là thượng đẳng - chủ nghĩa vị chủng có vẻ là đặc tính nhân loại toàn cầu - từ đó họ đinh ninh rằng họ có thể điều khiển bên còn lại để đạt được lợi ích. Nhưng dù những nhóm riêng lẻ này có muôn vàn ý tưởng về điều họ muốn và cách thực hiện, kết quả lại tương đồng đến mức các nhà nghiên cứu đã dựng nên cả thiên truyện về cuộc gặp giữa châu Âu và châu Mỹ. Dù ngoài giới chuyên gia, người ta vẫn biết rất ít về nó, thiên truyện này giải thích cho khởi nguồn của mọi quốc gia châu Mỹ ngày nay. Hơn thế nữa, nỗ lực tìm hiểu sự kiện hậu Columbus đã vô tình rọi sáng các khía cạnh trọng yếu trong cuộc sống tiền Columbus. Quả thật, thiên truyện này dẫn đến kết luận bất ngờ về quần thể xã hội bản địa châu Mỹ trước khi người châu Âu đến tới mức làm dấy lên một cuộc tri thức chiến đầy máu lửa.

Trưởng thành ở vùng đất bình minh

Hãy xem xét một chút về Tisquantum, “người Anh-điêng thân thiện” trong sách giáo khoa: Rất có thể, Tisquantum không phải tên khai sinh. Ở khu vực thuộc vùng Đông Bắc ấy, tisquantum chỉ cơn thịnh nộ, đặc biệt là cơn thịnh nộ của manitou, sức mạnh tâm linh bao trùm thế giới, cốt lõi trong tín ngưỡng của người Anh-điêng vùng duyên hải. Khi Tisquantum lại gần các Pilgrim và giới thiệu bản thân bằng biệt hiệu đó, giống như là anh ta đã chìa tay ra và nói: Xin chào, tôi là Cơn thịnh nộ của Chúa Trời. Không ai trong xã hội Tây phương đương thời có thể dễ dàng chấp nhận cái tên đó. Cả xã hội bản xứ thế kỷ XVII cũng thế. Tisquantum đang cố gắng thực hiện điều gì đó.

Tisquantum không phải người Anh-điêng. Đúng, tổ tiên anh ta đã cư trú tại Tây Bán Cầu suốt hàng nghìn năm. Và cũng đúng khi tôi gọi anh ta là người Anh-điêng, vì danh hiệu này khá tiện dụng; hậu duệ của anh ta cũng vậy, vì cùng lý do. Nhưng bản thân Tisquantum sẽ không xếp mình vào nhóm “Anh-điêng”, như cư dân ở cùng vùng đất đó ngày nay sẽ không tự gọi mình là “người Tây Bán Cầu”. Tisquantum lại càng không tuyên bố mình thuộc về “Norumbega”, tên gọi chỉ New England mà đa phần người châu Âu dùng. (Tên New England được đặt vào năm 1616.) Tiểu sử đời sau của Tisquantum đã làm sáng tỏ, anh ta trước hết coi mình là cư dân của Patuxet, một dải đất dọc bờ biển nằm giữa Boston và phần đầu mũi Cape Cod ngày nay.

Patuxet là một trong khoảng mười khu định cư bao gồm cả liên bang Wampanoag ở miền Đông Massachusett và đảo Rhode ngày nay. Ngược lại, Wampanoag là một phần trong liên minh với hai liên bang khác: Nauset, gồm khoảng 30 nhóm người ở mũi Cape Cod; và Massachusett, gồm vài chục cụm làng xã quanh vịnh Massachusett, thành viên của gia đình ngữ hệ Algonquia, cộng đồng lớn nhất miền Đông Bắc Mỹ thời đó. (Do vậy Massachusett vừa là tên của ngôn ngữ vừa là tên của nhóm người dùng ngôn ngữ này.) Ở Massachusett, tên của New England là Vùng đất Bình minh, nơi mặt trời mọc. Cư dân của Vùng đất Bình minh là người của Tia sáng đầu tiên.

Mười nghìn năm trước, khi người Anh-điêng ở Trung bộ châu Mỹ và Peru bắt đầu hoạt động nông nghiệp và hợp lại thành làng xóm, New England gần như hoang vu vì một lý do vô cùng hợp lý: Cách đấy không lâu, một lớp băng dày khoảng 2.000m đã bao phủ vùng đất. Dần dần, con người chuyển đến, dù vùng đất vẫn lạnh và khắc nghiệt trong suốt thời gian dài, đặc biệt dọc bờ biển. Do mực nước biển liên tục dâng lên ngập qua bờ, nên đến năm 1000 TCN, mũi Cape Cod lầy lội mới có hình dáng cố định. Thời điểm đó, Vùng đất Bình Minh đã phát triển thành nơi hấp dẫn hơn: Thảm sinh thái tuyệt mỹ của rừng phong ẩm ướt, bãi triều đầy sò ốc, rừng rậm cao nguyên, bãi lầy phủ rêu đầy mạn việt quất và phong lan, bản hợp âm rì rầm của doi cát và bờ biển, thân cây cháy sém của thông gỗ mềm - “Chỉ trong phạm vi vài cây số thôi, độ đa dạng đã thay đổi đến ngỡ ngàng,” nhà sử học sinh thái William Cronon nói.

Thiếu hụt các bản ghi chép, đội ngũ nghiên cứu đã phát triển kỹ thuật để tìm ra bằng chứng từ quá khứ. Trong đó có “ngữ thời học”, một nỗ lực nhằm phỏng đoán thời điểm hai ngôn ngữ tách ra từ một gốc chung bằng cách ước lượng mức độ khác nhau qua một danh sách từ vựng. Trong thập niên 1970 và 1980, các nhà ngôn ngữ học ứng dụng kỹ thuật ngữ thời học lên từ điển Algonquia do những thực dân đầu tiên biên soạn. Dù chỉ là ước đoán, kết quả cho thấy các ngôn ngữ Algonquia đều có cùng nguồn gốc, xuất hiện ở vùng Đông Bắc vài thế kỷ trước Công nguyên.

Mẫu ngữ này có thể xuất phát từ nền văn hóa Hopewell. Khoảng 2.000 năm trước, Hopewell nổi lên từ cứ địa của mình ở Trung Tây, thiết lập nên một mạng lưới giao thương bao phủ phần lớn Bắc Mỹ. Văn hóa Hopewell mang những công sự đào đắp bằng đất đồ sộ, và có thể là cả nền nông nghiệp, đến phần còn lại của miền Bắc lạnh lẽo. Mặc dù làng mạc của Hopewell cũng nhỏ như làng mạc của các nền văn hóa bình thường xung quanh, nhưng họ có phân đẳng cấp, giới tăng lữ kiểm soát toàn bộ giai cấp còn lại. Công cuộc khảo cổ không đem lại bất kỳ bằng chứng nào về chiến tranh quy mô lớn thời đó; vậy nên, có thể cho rằng Hopewell không giành ưu thế nhờ chinh phục. Thay vào đó, người ta có thể suy đoán phương tiện tạo nên sự biến đổi này là tôn giáo của Hopewell, với nghi lễ đám tang cầu kỳ nhưng đầy mê hoặc. Nếu vậy, sự tiếp nhận ngữ hệ Algonquia ở Đông Bắc sẽ đánh dấu kỷ nguyên xáo động tâm linh và biến đổi dữ dội, rất giống thời kỳ Hồi giáo nổi lên và truyền bá tiếng Ả Rập khắp vùng Trung Đông.

Hopewell suy tàn vào khoảng năm 400. Nhưng mạng lưới giao thương của Hopewell vẫn hoạt động. Dây chuỗi vỏ sò ốc từ Florida, đá vỏ chai từ dãy núi Rocky, mica từ Tennessee đều có mặt ở vùng Đông Bắc. Mượn kỹ thuật và tri thức từ vùng Trung Tây, dân du mục New England đã biến đổi quần thể xã hội của họ. Đến cuối thiên niên kỷ đầu tiên sau Công nguyên, nông nghiệp lan rộng nhanh chóng và khu vực trở thành một tập hợp kỳ lạ những quần thể xã hội với địa hình định cư ưa thích, cách thức sinh tồn và đặc trưng văn hóa riêng.

Tản mát quanh các hồ, ao và đầm lầy của vùng đất cao lạnh giá là nhóm du cư săn bắt và hái lượm nhỏ bé - nhà nghiên cứu thỉnh thoảng gọi họ là “người thu nhặt”. Đa số họ vừa mới hoặc sắp sửa ứng dụng nông nghiệp, nhưng đây vẫn là nguồn lương thực thứ yếu, phụ trợ thêm vào sản vật hoang dã từ vùng đất. Ngược lại, những thung lũng sông chính của New England lại chứa các ngôi làng lớn, cố định; nhiều cái nép giữa quần thể chòm xóm ngoại ô và khu trại săn. Nhờ có ruộng ngô, đậu lẫn bí rộng lớn bao quanh, những khu định cư này trải hàng dặm khắp Connecticut, Charles và thung lũng sông khác, thị trấn này san sát thị trấn kia. Dọc bờ, nơi Tisquantum và Massasoit sống, làng thường nhỏ và rời rạc hơn, dù cũng cố định như thế.

Khác với thợ săn vùng cao, người Anh-điêng vùng duyên hải không lang thang khắp khu vực; thay vào đó, đa số họ di chuyển giữa điểm săn mùa đông và điểm săn mùa hè, như chim di trú luân phiên giữa Manhattan và Miami. Khoảng cách tất nhiên nhỏ hơn, hộ gia đình dọc bờ biển sẽ đi bộ khoảng 15 phút trong đất liền nhằm tránh bão và thủy triều mùa đông. Mỗi ngôi làng có cách kết hợp trồng trọt và chăn nuôi đặc trưng - làng này nằm sát nhiều bãi hàu dồi dào nên có thể trồng ngô để đa dạng hóa; trong khi làng kia, chỉ cách chục cây số, có thể sinh sống hoàn toàn dựa vào gặt hái, chất đầy các kho dự trữ khổng lồ dưới lòng đất vào mỗi mùa thu. Mặc dù đây đều là khu định cư lâu đời, đông lẫn hè, nhưng thường không kết nối chặt chẽ thành cụm nhà và đồng ruộng phân ranh giới. Thay vào đó, dân làng dàn trải trên các cửa sông, đôi khi hợp thành cụm làng xóm, đôi khi sống thành từng gia đình đơn lẻ, đất trồng ngô phân bổ riêng rẽ. Mỗi cộng đồng liên tục “hợp và tan như những hạt thủy ngân lỏng trong vật chứa,” Kathleen J. Bragdon, nhà nhân chủng học đến từ trường Cao đẳng William & Mary đã viết - một kiểu định cư “không có tên gọi trong cả khảo cổ học hay nhân chủng học”.

Một trong những cộng đồng “thủy ngân” thuộc liên bang Wampanoag là Patuxet, nơi Tisquantum sinh ra vào cuối thế kỷ XVI.

Chen trong dải đất cong rộng lớn của vịnh Cape Cod, Patuxet tọa lạc trên một gò đất thấp phía trong một hải cảng nhỏ, bị cát xói và nông đến mức trẻ con có thể lội xuống biển và đi vài trăm mét trước khi sóng đánh lút đầu chúng, về phía Tây, những đồi ngô chạy cắt các đồi cát thành nhiều đường song song. Phía dưới cánh đồng, cách biển chừng 2km là một khu rừng rộng mờ và hơi giống công viên với sồi, dẻ, mại châu, có người chuyên trách dọn dẹp các cây bụi tầng thấp theo quy trình đốt rừng hằng năm. Theo lời miêu tả của một du khách người Anh thì “không khí và cảnh tượng rất dễ chịu”, Patuxet có “lượng chim cá dồi dào quanh năm”. Những đàn cá hồi Đại Tây Dương trĩu trứng, cá tầm mũi ngắn, cá vược sọc, cá trích Mỹ hàng năm đều tràn ngập hải cảng. Nhưng vụ đánh cá quan trọng nhất đến vào cuối xuân, khi đàn cá trích mắt to lội ngược dòng suối nông chảy xiết cắt ngang ngôi làng. Đàn cá đông và khỏe đến mức, khi những cậu bé nghịch ngợm lấy đá chặn suối, chúng bật tung qua chướng ngại đó - thân ánh bạc lấp lánh trong nắng - và tiếp tục ngược dòng.

Wetu (nhà) của Tisquantum kết từ những sào cong buộc lại thành vòm, mùa đông phủ chiếu cói đan chặt và mùa hè phủ mảnh vỏ cây dẻ mỏng. Một ngọn lửa đốt giữa nhà, khói thoát qua lỗ nhỏ giữa mái. Khách tham quan người Anh sẽ thấy quen thuộc với cách bài trí này; nước Anh vừa bắt đầu sử dụng ống khói, nên đa phần nhà ở, kể cả nhà giàu có, lửa vẫn được đốt ngay dưới lỗ thông ngay mái. Họ cũng không coi wetu của Vùng đất Bình minh là thô sơ; kết cấu nhiều lớp phủ giúp giữ lại các lớp khí khiến loại nhà này “ấm hơn nhà của người Anh chúng ta”, thực dân William Wood thở dài nói. Wetu cũng ít dột hơn kiểu nhà phên trát bùn vữa thông thường của người Anh. Wood không che giấu sự thán phục cách các tấm chiếu Anh-điêng “ngăn hoàn toàn nước mưa thấm vào, dù mưa dữ dội và kéo dài”.

Trong wetu, những dải vỏ cây bản rộng được chất giữa các sào cong bên ngoài và bên trong. Vì các sào này mềm dẻo nên lớp vỏ cây có thể được chèn thêm hay bỏ bớt tùy theo chủ nhà muốn tăng khả năng giữ nhiệt trong mùa đông hay muốn thêm thoáng khí trong mùa hè. Thiết kế đơn giản thanh nhã của wetu có thể làm cả kiến trúc sư hiện đại khó tính nhất phải hài lòng.

Quanh tường kê giường thấp, đôi khi đủ rộng để cả gia đình ngồi lên; thường cao khoảng 30cm, bằng phẳng, luôn trải chiếu và lông thú. Đi ngủ trong ánh lửa sáng, cậu bé Tisquantum hẳn đã dõi mắt theo cái bóng rung rinh của những túi sợi gai đan và hộp bằng vỏ cây treo trên xà nhà. Những giọng nói vang lên trong đêm tối: Một người hát ru, rồi đến người khác, cho tới khi tất cả đều say ngủ. Buổi sáng, khi cậu bé thức giấc, chiếc nồi lớn hình quả trứng chứa đầy ngô và đậu nghiền đặt trên bếp lửa, ninh với thịt, rau củ hoặc cá khô để làm món hầm nhừ cho bữa tối. Từ ngoài wetu, cậu sẽ nghe thấy tiếng thịch thịch vui tươi của chày và cối mà cánh phụ nữ dùng để nghiền ngô thành nokake, món bột “ngọt đậm, ngon lành và giàu dinh dưỡng”, Gookin viết, “người Anh-điêng sẽ đi ròng rã nhiều ngày chỉ với món này”. Dù người châu Âu than phiền về việc thiếu muối trong ẩm thực Anh-điêng, nhưng họ vẫn cho rằng nó rất bổ dưỡng. Theo sự tái dựng thời hiện đại, chế độ ăn uống của Vùng đất Bình minh chứa trung bình 2.500 calo một ngày, tốt hơn khẩu phần nghèo nàn thông thường của châu Âu.

Những ký giả Pilgrim kể khắp toàn cầu rằng gia đình người Wampanoag rất gần gũi và đầy yêu thương - vài người nghĩ còn hơn cả gia đình người Anh. Người châu Âu thời đó cho rằng, khoảng bảy tuổi, trẻ em đã chuyển hẳn từ giai đoạn thơ ấu sang trưởng thành, nên thường bắt chúng lao động ngay. Ngược lại, cha mẹ người Anh-điêng coi những năm tháng tiền dậy thì là thời gian vui chơi phát triển, và họ giữ con cái bên mình cho đến khi chúng kết hôn. (Dưới cách nhìn đương thời, vài Pilgrim không vừa lòng nói rằng đây là “chiều quá hóa hư”.) Những cậu bé như Tisquantum thám hiểm vùng thôn quê, bơi trong các ao hồ phía Nam cuối hải cảng, chơi bóng đá bằng một quả bóng da; mùa hè và mùa thu, chúng cắm trại dựng lều trên đồng ruộng, nhổ ngô và đuổi chim. Hai tuổi chúng đã tập bắn cung. Đến thời niên thiếu chúng sẽ chơi trò bắn cung vào nhau và né mũi tên bắn đến.

Mục tiêu tiên quyết trong việc giáo dục ở Vùng đất Bình minh là định hình tính cách. Cả nam và nữ đều được kỳ vọng sẽ dũng cảm, cứng cáp, trung thực và không kêu ca. Ba hoa và ngồi lê đôi mách sẽ bị kỳ thị. Wood lý giải: “Họ chỉ có thiện cảm với người kiệm lời, dám nói dám làm.” Giáo dục tính cách bắt đầu rất sớm, bằng trò chơi gia đình ném đứa trẻ trần trụi vào tuyết. (Chúng được kéo ra nhanh chóng rồi đặt gần lửa sưởi, theo cách thức tương tự xông hơi của người Scandinavi.) Khi nam giới Anh-điêng đến tuổi trưởng thành, họ sẽ dành cả mùa đông sống một mình trong rừng, chỉ mang một cây cung, một chiếc rìu và một con dao. Cách giáo dục này rất hiệu quả, Wood tường thuật đầy nể phục. “Đánh họ, quất họ, nhéo họ hay đấm họ cũng được, nhưng nếu [người Anh-điêng] quyết không chùn bước, họ sẽ không chùn bước.”

Chế độ huấn luyện của Tisquantum chắc hẳn khắc nghiệt hơn bạn bè cùng lứa, theo sử gia Salisbury đến từ trường Cao đẳng Smith, có vẻ anh ta được chọn để trở thành pniese, một dạng tham vấn kiêm vệ sĩ của sachem. Để thành thạo nghệ thuật chịu đựng nỗi đau đớn, pniese tương lai phải can qua những trải nghiệm thống khổ như chạy chân trần trên bụi gai. Họ cũng thường nhịn ăn, để tập kiểm soát bản thân. Sau khi sống hết mùa đông trong rừng, ứng viên pniese trở lại tham gia bài kiểm tra phụ: uống nước ép cây long đởm đắng đến nôn ọe, lặp đi lặp lại quá trình điên cuồng này cho đến khi gần bất tỉnh, nôn ra máu.

Patuxet, giống như những khu định cư lân cận, do một sachem trị vì, phê duyệt luật lệ, thương thuyết các hiệp ước, kiểm soát liên hệ với bên ngoài, thu cống nạp, tuyên chiến, lo liệu cho góa phụ và trẻ mồ côi, phân chia đất nông nghiệp khi có tranh chấp. (Dân Vùng đất Bình minh sống rời rạc tản mát, nhưng họ biết gia đình nào có quyền sử dụng mảnh đất nào - theo lời Roger Williams, người thiết lập thuộc địa Đảo Rhode, gọi sự trông nom ranh giới tài sản của người Anh-điêng là “rất đúng đắn và chính xác”.) Phần lớn thời gian, sachem Patuxet thề trung thành với Đại sachem ở làng Wampanoag phía Tây Nam, và với các sachem trong liên minh Nauset ở Cape Cod, Massachusett quanh Boston thông qua Đại Sachem. Trong khi đó, Wampanoag là kẻ thù của Narragansett và Pequots ở phía Tây, cùng nhiều nhóm nhỏ của Abenaki ở phía Bắc. Sachem phải có được sự đồng thuận của thần dân, một vấn đề thiết thực, vì họ có thể dễ dàng chuyển đi và quy phục sachem khác. Tương tự, Đại sachem phải làm vừa lòng hoặc ức hiếp các sachem nhỏ hơn, nhỏ nhất bởi những cộng đồng họ mất uy thế có thể bỏ họ đi.

Vào thế kỷ XVI, New England có ít nhất 100.000 người và con số không ngừng tăng lên. Phần lớn người dân sẽ sống tập trung thành các cộng đồng bên bờ biển, nơi tăng dân số bắt đầu biến nông nghiệp từ một lựa chọn thành điều bắt buộc. Khu dân cư càng lớn nhu cầu quản lý tập quyền càng cao; tài nguyên thiên nhiên như mảnh đất màu mỡ hay con suối đầy cá tuy không phải hiếm nhưng giờ cần được quản lý. Do đó, các nhóm người ngày càng chú trọng ranh giới hơn. Sachem, có nhiều quyền lực và nhiều thứ cần bảo vệ hơn, trở nên gay gắt với nhau hơn. Mâu thuẫn chính trị lên cao. Theo nhà khảo cổ kiêm dân tộc học Peter Thomas, vùng duyên hải và ven sông New England là “một tập hợp thiên biến vạn hóa của những nhân vật, liên minh, âm mưu, bố ráp và chạm trán tác động đến mọi [vùng định cư] của người Anh-điêng”.

Giao tranh vũ trang diễn ra thường xuyên nhưng chóng vánh và nhẹ nhàng, xét theo chuẩn mực châu Âu. Casus belli (Sự cố chiến tranh) chỉ để rửa nhục hoặc khẳng định uy lực, không phải để chinh phục. Đa số các trận chiến là những đợt phục kích bất thình lình của các nhóm du kích trong rừng: Ánh chớp của cung tên sọc đen vàng, tiếng rít xé gió của mũi tên đầu đá lao trong không trung, tiếng la hét giận dữ nổ ra ồn ã. Nhóm tấn công chuồn đi ngay khi phục thù xong. Kẻ thua cuộc nhanh chóng thừa nhận thất bại. Nếu không sẽ chẳng khác nào cố đấm ăn xôi sau khi mất một quân cờ trọng yếu trong ván cờ - một cái gai của xã hội, một sự lãng phí thời gian và nguồn lực. Phụ nữ và trẻ em hiếm khi bị giết, dù đôi lúc họ cũng bị bắt cóc và ép phải theo phe chiến thắng. Tù nhân nam thường bị tra tấn (họ sẽ được ngưỡng mộ, dù không chắc được tha mạng, nếu họ vững chịu trước đau đớn). Thỉnh thoảng, phe chiến thắng lột da đầu tù nhân bị giết, giống các trận giao tranh giữa người Anh và Ireland đôi khi kết thúc bằng cuộc diễu hành cọc cắm đầu người Ireland. Trong trận đặc biệt lớn, địch thủ sẽ giáp lá cà ngoài trận địa tương tự chiến trường châu Âu, dù kết quả như Roger William ghi chú: “Bớt đẫm máu và ít ác liệt hơn những cuộc chiến tàn khốc của châu Âu.” Tuy vậy, vào thời Tisquantum, rào lũy phòng thủ ngày càng phổ biến, nhất là ở các thung lũng sông.

Trong các khu định cư là một thế giới của hơi ấm, gia đình và tục lệ quen thuộc. Nhưng bên ngoài, theo cách nói của Thomas, là “một mê cung của những hành động khôn lường và cá nhân chiến đấu để giữ lại sự tồn tại nào đó trong mặt tối của đổi thay.”

Nhưng đó là trước khi người châu Âu xuất hiện.

Du lịch và phản bội

Thuyền đánh cá của Anh có thể đã đến Newfoundland vào thập niên 1480 cùng các khu vực khác không lâu sau đó. Năm 1501, chỉ 9 năm sau hành trình đầu tiên của Columbus, nhà thám hiểm Bồ Đào Nha Gaspar Corte-Real đã bắt 50 người Anh-điêng từ Maine. Lục soát tù nhân, Corte-Real rất kinh ngạc khi thấy hai người đang đeo đồ chế tác ở Venice: một cây kiếm gãy và hai chiếc nhẫn bạc. Theo ghi chú của James Axtell, Corte-Real có thể bắt cóc số lượng người lớn như vậy vì người Anh-điêng đã quá quen thương lượng với người châu Âu đến mức họ sẵn sàng lên tàu của ông ta để ra nước ngoài.*

Bản mô tả sớm nhất về Người của Tia sáng Đầu tiên được viết bởi Giovanni da Verrazzano, một thủy thủ làm thuê được hoàng đế Pháp giao nhiệm vụ đi về phía Bắc, vòng qua châu Mỹ để tìm đường đến châu Á vào năm 1523. Giương buồm về phía Bắc từ Carolina, ông quan sát thấy dọc bờ biển đều có “dân cư tập trung dày đặc”, ám khói từ lửa đốt của người Anh-điêng; đôi lúc ông có thể ngửi thấy mùi khói từ hàng trăm dặm; con tàu thả neo tại vịnh Narragansett rộng lớn, gần Providence, đảo Rhode ngày nay. Verrazzano là một trong những người châu Âu đầu tiên dân bản xứ gặp, thậm chí có lẽ là người đầu tiên, nhưng họ không nao núng. Gần như ngay lập tức, 20 chiếc thuyền dài bao vây các lữ khách. Kiêu hãnh và phong nhã, sachem Narragansett bước lên tàu: một người đàn ông tóc dài cao lớn khoảng 40 tuổi, trên cổ và tai đeo trang sức sặc sỡ, “tôi chỉ có thể tả là đẹp như tượng tạc,” Verrazzano viết.

Phản ứng của ông rất bình thường. Nhiều người châu Âu mô tả Người của Tia sáng Đầu tiên như những mẫu hình khỏe mạnh khác thường. Chế độ ăn cực kỳ giàu dinh dưỡng, làm việc chăm chỉ nhưng không quá sức, người vùng New England cao lớn và vạm vỡ hơn những kẻ muốn tiến vào - Thomas Morton, tên Pilgrim bất trị miêu tả “đàn ông và phụ nữ vóc dáng lẫn tay chân đều chắc lẳn”. Vì nạn đói và dịch bệnh rất hiếm xảy ra ở Vùng đất Bình minh, người dân nơi đây không có sẹo đậu mùa hay tay chân khẳng khiu thường thấy ở phía bên kia Đại Tây Dương. Người bản địa New England theo quan điểm của William Wood “còn ưa nhìn hơn (dù họ chỉ ăn mặc như Adam) những người Anh đỏm dáng ăn vận theo mốt thời trang mới nhất.”

Các Pilgrim kém hào hứng với vẻ ngoài sặc sỡ của người Anh-điêng hơn. Lẽ đương nhiên, họ thừa nhận tính thực tiễn của đồ da hươu nhưng phản đối vì nó không hợp quần áo Anh quốc. Và thực dân hiểu được lý do da và tóc của người Anh-điêng lại bôi mỡ gấu hay mỡ đại bàng bóng loáng (chúng giúp chống nắng, gió lẫn côn trùng). Họ cũng lờ đi việc người Anh-điêng để trẻ chưa dậy thì chạy rông ngoài đường không mảnh vải che thân. Nhưng các Pilgrim, người coi đồ trang sức như vật thể hiện sự tôn thờ, bị choáng ngợp trước sở thích chưng diện của người bản địa. Trang phục bao gồm áo choàng đầu thú, thắt lưng da rắn, mũ gắn lông chim. Tệ hơn, nhiều cư dân Vùng đất Bình minh xăm mặt, cánh tay và chân với họa tiết hình học và biểu tượng động vật. Họ đeo trang sức làm từ vỏ ốc, bông tai từ lông tơ thiên nga, trâm cài từ lông đại đàng. Như thể chưa đủ, cả đàn ông lẫn phụ nữ đều tô mặt trắng, đỏ và đen - để rồi, Gookin khịt mũi, “nửa mặt màu này, nửa mặt kia màu khác, méo mó xẹo xọ.”

Từ năm 1585-1586, họa sĩ John White đã sống 15 tháng ở Bắc Carolina ngày nay, ông trở về với hơn 70 bức tranh màu nước vẽ người Anh-điêng, thực vật, động vật. Các tác phẩm của White sau này được in trong một chuỗi ấn bản lãng mạn hóa. Tuy nhiên, theo tiêu chuẩn ngày nay thì chúng không phải tài liệu chất lượng - những người Anh-điêng của ông đứng dáng như các bức tượng Hi Lạp. Nhưng mục đích của ông rất rõ ràng. Trong mắt ông, người vùng Carolina, anh em đồng văn với người Wampanoag, rất cường tráng, nhất là khi so sánh với người châu Âu gầy còm, lỗ rỗ sẹo đậu mùa. Và trong mắt người da trắng, họ sống tại những khu định cư bố trí trật tự, cùng với những cánh đồng ngô bạt ngàn, tươi tốt.

Và tóc, theo lệ, thanh niên để dài một bên tóc như bờm ngựa, bên còn lại cắt ngắn để tránh mắc vào dây cung. Nhưng đôi khi, họ cắt thành những kiểu hoang dại đến mức cố gắng bắt chước họ “sẽ hành hạ thần trí của bất cứ thợ cắt tóc tò mò nào”, Wood khịt mũi. Đầu trọc, đuôi lợn, đầu cạo hết chỉ chừa chùm tóc trán, những dải tóc dài bện đuôi sam cùng chùm tóc cắt ngắn như bờm cá ở giữa đầu - tất cả đều ngạo nghễ và kinh khiếp đối với các Pilgrim. (Không phải mọi người Anh đều nghĩ vậy. Lấy cảm hứng từ kiểu tóc so le của người Anh-điêng, các anh chàng London thế kỷ XVII để những lọn tóc rủ dài gọi là “lọn tóc tình yêu”. Trào lưu bắt chước này hết sức bình thường, cũng như quý ông châu Âu chăm chút thể hiện bản thân qua tóc giả và đồ lụa lòe loẹt, các cậu trai Anh-điêng làm tóc và xăm mình để thể hiện bản thân là người quan trọng và phong cách.)

Về phần người Anh-điêng, các bằng chứng cho thấy họ có xu hướng khinh thị người châu Âu ngay khi biết về những người này. Một nhà truyền giáo chán nản kể lại: Người Wendat (Huron) ở Ontario nghĩ rằng người Pháp sở hữu “ít trí tuệ hơn so với họ.” Dân châu Âu, theo lời người Anh-điêng truyền tai nhau, có thể trạng yếu ớt, yếu sinh lý, xấu xí kinh khủng và bốc mùi. (Nhiều người Anh và Pháp cả đời không tắm vô cùng kinh ngạc trước sự chăm lo vệ sinh cá nhân của người Anh-điêng.) Một thầy tu kể rằng đám “mọi rợ” này ghê tởm khăn tay: “Họ bảo chúng tôi gói những thứ dơ bẩn trong một mảnh vải lanh trắng tinh và bỏ vào túi như báu vật, trong khi họ sẽ vứt xuống đất.” Người Mi’kmaq ở New Brunswick và Nova Scotia chế giễu tư tưởng người châu Âu thượng đẳng. Nếu nền văn minh Cơ đốc giáo tuyệt vời như vậy, tại sao các cư dân đều cố gắng định cư ở nơi khác?

Trong 15 ngày Verrazzano và đoàn của ông được làm khách mời danh dự của Narragansett - dù vậy, Verrazzano thừa nhận, người Anh-điêng giữ phụ nữ tránh xa sau khi bắt gặp các thủy thủ “hú hét” mỗi lúc phụ nữ xuất hiện. Đa phần thời gian diễn ra trong đổi chác thân thiện.

Khá bối rối cho người châu Âu, thép và quần áo của họ không gây hứng thú với người Narragansett, họ chỉ muốn đổi hàng hóa lấy “những chiếc chuông nhỏ, pha lê xanh và trang sức rẻ tiền để đeo tai hay quấn quanh cổ.” Trạm dừng tiếp theo của Verrazzano, bờ biển Maine, người Abenaki muốn đổi lấy sắt và quần áo - thật ra là yêu cầu đổi chúng. Nhưng lên phía Bắc, sự chào đón thân thiện biến mất. Người Anh-điêng không cho phép những lữ khách này lên bờ, thậm chí từ chối chạm vào người châu Âu: họ chuyển hàng lên xuống trên một sợi dây bắc qua tàu.

Ngay khi đoàn thủy thủ chuyển xong món hàng cuối cùng, dân địa phương bắt đầu “chổng mông và cười cợt.” Ngẩn ngơ, Verrazzano choáng váng trước hành vi “man rợ” này, nhưng lý do có vẻ rõ ràng: không như người Narragansett, người Abenaki đã có nhiều trải nghiệm với người châu Âu rồi.

Trong suốt thế kỷ tiếp sau Verrazzano, người châu Âu thường xuyên đến Vùng đất Bình minh, thường là để đánh cá, thỉnh thoảng giao thương, đôi lúc bắt cóc người bản địa làm hàng lưu niệm. (Verrazzano cũng bắt được một người cho ông ta, một cậu bé tầm tám tuổi.) Vào năm 1610, riêng Anh quốc đã có khoảng 200 thuyền bè tuần du khắp Newfoundland và New England; hàng trăm chiếc khác đến từ Pháp, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha và Ý. Tất cả đều kể rằng New England rất đông dân và phòng thủ tốt. Năm 1605-1606, nhà thám hiểm lừng danh Samuel de Champlain ghé Cape Cod, dự kiến đặt căn cứ của Pháp ở đây, nhưng ông đã từ bỏ ý định ngay. Đã có quá nhiều người đang sống ở đó. Một năm sau, Sir Ferdinando Gorges - người Anh - cố gắng thiết lập một cộng đồng ở Maine. Công cuộc bắt đầu với nhiều người hơn, tổ chức tốt hơn và nguồn viện trợ dồi dào hơn cuộc thám hiểm Plymouth của các Pilgrim sau này. Tuy nhiên, người Anh-điêng bản địa với lực lượng khổng lồ và vũ trang kỹ lưỡng đã giết 11 tên thực dân, đánh đuổi hết số còn lại về nước chỉ trong vài tháng.

Nhiều thuyền nhổ neo tại Patuxet. Martin Pring, một thương gia Anh quốc, cắm trại ở đây với đoàn thủy thủ 44 người suốt bảy tuần vào mùa hè năm 1603 để khai thác cây dẻ vàng - loài cây thường mọc trong các khu vực quang đãng, cháy rụi ngoài rìa khu người Anh-điêng định cư. Để làm vui lòng chủ nhà, thủy thủ đoàn của Pring thường chơi đàn ghita cho họ (người Anh-điêng có trống, sáo, lúc lắc, nhưng không có nhạc cụ dây). Bất chấp màn giải trí, người Patuxet cuối cùng cũng phát chán những kẻ ngoại quốc cắm trại trên đất của họ. Để tế nhị mời các vị khách rời đi, 140 người dân địa phương có vũ trang đã bao vây khu lều của họ. Ngày hôm sau người Patuxet thiêu rụi rừng gỗ mà Pring và thủy thủ đoàn đang khai thác. Toán người nước ngoài rời đi trong vài giờ. Chừng 200 người Anh-điêng đứng trên bờ dõi theo, lịch sự mời họ quay trở lại thăm vào lần khác. Sau này cả Champlain cũng dừng chân tại Patuxet, nhưng rời đi trước khi sự chào đón dành cho ông cạn kiệt.

Tisquantum hẳn đã thấy Pring, Champlain lẫn những người châu Âu khác; nhưng lần đầu tiên người châu Âu được cho đã tác động đến cuộc đời anh ta là vào mùa hè năm 1614, khi một chiếc thuyền nhỏ cập bến, buồm phấp phới. Người Patuxet ra gặp thủy thủ đoàn. Gần như chắc rằng sachem cũng nằm trong số này, ông hẳn đã được những pniese hộ tống, gồm cả Tisquantum. Thủ lĩnh của những kẻ lạ mặt trông rất dị thường: một người đàn ông thấp bé, thậm chí thấp hơn đa số người nước ngoài, bộ râu rậm màu đỏ che kín mặt đến mức trong mắt người Anh-điêng, ông giống quái vật hơn là con người. Đây chính là thuyền trưởng John Smith trong câu chuyện Pocahontas nổi tiếng. Theo John Smith, ông đã sống một cuộc đời phiêu lưu và sóng gió. Ông kể khi còn trẻ, ông làm cướp biển, sau đó bị người Thổ Nhĩ Kỳ bắt và nô dịch. Ông đã trốn thoát và tự phong mình làm thuyền trưởng đội quân Smith, về sau ông thực sự trở thành thuyền trưởng của một con tàu và từng ghé Bắc Mỹ vài lần*. Dịp này ông cùng hai tàu khác giương buồm đến Maine, dự định săn cá voi. Đoàn người dành hai tháng đuổi theo con vật nhưng không bắt nổi một con. Kế hoạch B, Smith viết sau đó, là “Cá và Lông.” Ông phân công phần lớn thủy thủ đoàn bắt và phơi khô cá trên một chiếc tàu trong khi ông cùng chiếc còn lại lượn dọc bờ biển để đổi lông thú. Giữa chuyến đi vòng vòng này, ông xuất hiện tại Patuxet.

Bất chấp vẻ ngoài kỳ dị của Smith, Tisquantum và những người khác đối xử với ông rất tốt. Họ chắc chắn đã đưa ông đi tham quan một vòng, trong quá trình này ông thán phục những khu vườn, vườn cây ăn quả, ruộng ngô và “những đoàn người đông đúc được phân bổ hợp lý” chăm sóc chúng. Sau đó cãi cọ nổ ra, cung tên được rút khỏi bao, Smith nói, “40-50” người Patuxet bao vây ông. Bản chép của ông rất mơ hồ, nhưng người ta có thể hình dung người Anh-điêng đang ngụ ý về giới hạn cho chuyến dừng chân của ông. Dù thế nào, cuộc ghé thăm kết thúc khá thân mật, Smith trở về Maine rồi về Anh. Ông thuyết phục Hoàng tử Charles xem một tấm bản đồ vẽ lại những gì ông đã thấy, nịnh bợ ngài bằng cách xin ngài ban tên tiếng Anh cho mọi khu dân cư Anh-điêng. Sau đó, ông đưa những tấm bản đồ vào bộ sách ông viết nhằm ca tụng hành trình phiêu lưu của mình. Bằng cách này, Patuxet trở thành Plymouth, đặt theo tên một thành phố ở Anh (sau này được phát âm là “Plimoth”).

Smith phân Đại úy Thomas Hunt ở lại Maine để hoàn thành việc chất cá khô lên con tàu kia. Hunt ghé đến Patuxet mà không hỏi ý Smith. Lợi dụng trải nghiệm tốt đẹp người Anh-điêng vừa có với người Anh, ông ta mời dân chúng lên tàu ra nước ngoài. Ý tưởng tận hưởng một ngày hè trên tàu của những kẻ ngoại quốc hẳn rất hấp dẫn nên hàng chục dân làng, trong đó có Tisquantum, đã chèo thuyền đến tàu. Không lời cảnh báo, không một lý do, thủy thủ đoàn cố gắng xua họ vào khoang tàu. Người Anh-điêng chống trả, thuộc hạ của Hunt đã xả súng vào họ, gây ra “một cuộc đại thảm sát.” Chĩa súng vào những người sống sót, Hunt buộc họ chui xuống dưới boong. Với Tiquantum và ít nhất 19 người khác, ông giương buồm về châu Âu, chỉ ghé lại ở Cape Cod, nơi ông bắt cóc thêm bảy người Nauset.

Hành động của Hunt khiến cộng đồng Patuxet cũng như cả liên bang Wampanoag và Nauset nổi cơn thịnh nộ. Các sachem thề không bao giờ để kẻ ngoại quốc dừng chân trên bờ biển của họ nữa. Nhờ ơn tên “vô lại” Hunt, Gorges - thực dân tương lai của Maine -than thở “một cuộc chiến mới nổ ra giữa những người bản địa vùng đó và chúng ta.” Bất chấp súng đạn của người châu Âu, chính lực lượng áp đảo, các vị trí cố thủ, hiểu biết về vùng đất và tài bắn cung siêu việt của người Anh-điêng đã biến họ thành một đối thủ đáng gờm. Khoảng hai năm sau vụ bê bối của Hunt, một chiếc tàu Pháp bị đắm ngay đầu mũi Cape Cod. Thủy thủ đoàn dựng một chỗ trú sơ sài có tường phòng thủ làm bằng cột chắn. Người Nauset ẩn nấp bên ngoài giết từng thủy thủ, cho đến khi đoàn chỉ còn năm người. Họ bắt hết năm người đưa đến các nhóm nạn nhân của những kẻ bắt cóc. Một tàu đánh cá Pháp khác thả neo ở cảng Boston vào cùng thời gian đó. Người Massachusett giết hết toàn bộ thủy thủ đoàn và thiêu rụi con tàu.

Tisquantum lưu lạc trong 5 năm. Khi anh trở về, mọi thứ đã thay đổi theo hướng tồi tệ. Patuxet biến mất. Pilgrim đã xây làng mạc của họ ngay trên nó.

Đồi sọ

Theo gia phả, ông cố của bà cố của bà cố tôi là người châu Âu đầu tiên bị treo cổ ở Bắc Mỹ. Tên ông là John Billington. Ông đã lên tàu Mayflower nhổ neo tại bờ biển của Massachusetts vào ngày 9 tháng 11 năm 1620 để di cư. Nói giảm nói tránh thì ông không phải người lương thiện; chỉ trong sáu tháng kể từ ngày đến châu Mỹ, ông trở thành người châu Âu đầu tiên ở đây chống đối cảnh sát. Hai người con trai của ông cũng chẳng khá hơn. Thậm chí chưa lên bờ, một người đã suýt làm nổ tung tàu Mayflower khi nã đạn vào một thùng thuốc súng trên tàu. Sau khi lên bờ, người con trai còn lại chạy đi sống với vài người Anh-điêng gần đấy, khiến mọi người náo loạn và phải mở một cuộc tìm kiếm để lôi anh ta về. Trong khi đó ông cố tổ Billington sống vui vẻ với những người hạ lưu không theo Thanh giáo và ngông cuồng lên kế hoạch chống đối chính quyền. Gia đình này là “một trong những gia đình báng bổ nhất” ở thuộc địa Plymouth, William Bradford - thống đốc lâu năm tại đây - ca thán. Theo Billington, ông là “một thằng đểu, nên ông sẽ sống và chết như một thằng đểu.” “Sự nghiệp gây rối” của Billington, theo cách một sử gia đặt cho, kết thúc vào năm 1630. Ông bị treo cổ do bắn người trong một cuộc cãi cọ. Gia đình tôi luôn nói rằng ông bị gài bẫy - nhưng tất nhiên chúng tôi sẽ nói thế, đúng không?

Lớn lên, tôi luôn bứt rứt về mối liên kết của cá nhân phóng đãng này với lịch sử: là tín đồ Thanh giáo, nhưng không thực sự theo Thanh giáo. Khi đã trưởng thành, tôi quyết định tìm hiểu Billington kỹ hơn. Chỉ vài tiếng trong thư viện là đủ để tôi thấy vài khía cạnh của huyền thoại trong dòng họ không đúng sự thật. Mặc dù Billington thực sự đã bị treo cổ, nhưng có ít nhất hai người châu Âu khác ở Bắc Mỹ nhận án tử trước ông. Một trong hai người này bị kết án vì lý do đáng chú ý hơn nhiều: giết và ăn thịt người vợ đang mang thai. Tổ tiên của tôi hẳn chỉ đứng thứ ba, nhưng các học giả có chút nghi vấn về việc ông có đáng được xếp hạng cao vậy không.

Tôi đã học về Plymouth ở trường, nhưng chỉ đến khi lục tìm số tài liệu tham khảo vụn vặt về Billington tôi mới hiểu ra tổ tiên tôi, như bao người khác tại thuộc địa, đã xung phong ghi danh vào cuộc thám hiểm đẩy họ đến New England, không đồ ăn, không nơi trú ẩn và chỉ sáu tuần nữa là mùa đông sẽ bắt đầu. Không chỉ thế, ông tham gia một nhóm gần như không biết chút gì về nơi họ đang tới. Ở châu Âu, các Pilgrim từ chối thuê John Smith dạn dày kinh nghiệm làm hướng dẫn, mượn cớ họ có thể dùng bản đồ trong sách của ông. Kết quả sau đó khiến Smith rất hả hê, con tàu Mayflower xui xẻo mất mấy tuần mò mẫm quanh Cape Cod tìm chỗ neo trong lạnh giá, nhiều người đã ngã bệnh và chết. Cập bến Patuxet cũng chẳng làm tình hình sáng sủa hơn. Những người khai hoang này định tự sản xuất thức ăn, nhưng lại ngớ ngẩn quên mang theo bò, cừu, la hay ngựa. Chắc hẳn các Pilgrim đã định sinh nhai bằng đánh bắt cá thay vì trồng trọt. Nhưng dụng cụ bắt cá duy nhất họ mang theo lại vô dụng ở New England. Nửa số 102 người trên tàu Mayflower vượt qua được mùa đông đầu tiên, điều này với tôi thật quá sức tưởng tượng. Họ sống sót bằng cách nào?

Trong lịch sử trị vì thuộc địa Plymouth của mình, Thống đốc Brandford đưa ra một lời đáp: Cướp bóc nhà và mộ của người Anh-điêng. Mayflower dừng lần đầu tại Cape Cod. Một toán Pilgrim có vũ trang loạng choạng bước ra. Cuối cùng, họ tìm thấy một khu dân cư Anh-điêng trống không. Những kẻ mới đến - đói, lạnh, ốm yếu - đào tung mồ mả và lục lọi nhà cửa, tìm kiếm hầm chứa thức ăn. Sau hai ngày vừa làm vừa lo, toán người lôi được mười giạ ngô về tàu, mang theo phần lớn chiến lợi phẩm trong một thùng kim loại trộm được. Winslow viết “Chắc chắn việc chúng tôi tìm thấy số ngô này là nhờ lòng tốt của Chúa, nếu không chúng tôi thực sự không biết phải làm sao.”

Các Pilgrim rất hay thiếu sự chuẩn bị. Những chuyến du thám từ Pháp và Tây Ban Nha thường do chính quyền hậu thuẫn, và có các binh lính đã quen với điều kiện sống khắc nghiệt đi theo. Ngược lại, chuyến du hành của người Anh thường lấy quỹ từ những nhà đầu tư mạo hiểm hy vọng kiếm ra tiền nhanh chóng. Giống như Thung lũng Silicon trong thời hoàng kim của bong bóng dot-com*, London bấy giờ là trung tâm của con sốt đầu cơ vào châu Mỹ. Cũng như bong bóng dot-com, có rất nhiều lỗ hổng kiến thức sâu sắc xuất hiện. Vài thập niên sau lần đầu đặt chân lên châu Mỹ, các nhà đầu tư mạo hiểm ở London vẫn không biết rằng New England lạnh hơn Anh quốc dù chúng nằm xa về hướng Nam hơn. Kể cả khi tập trung vào nơi ấm hơn như Virginia, họ vẫn loay hoay như người mù mờ trồng trọt đi khai hoang; để nhân thêm khó khăn, các nhà thực dân tương lai đã đến nơi vào giữa một đợt hạn hán khủng khiếp kéo dài nhiều năm. Kết quả, những kẻ cướp phá Jamestown và các vùng khác thuộc Virginia phải sống sót nhờ vào lòng nhân từ của người Anh-điêng - họ “hoàn toàn phụ thuộc nên vì vậy dễ sai khiến,” trích lời Karen Ordahl Kupperman, sử gia đến từ Đại học New York. Đoàn của tổ tiên tôi ở Plymouth cũng trải qua điều tương tự.

Không kinh nghiệm trồng trọt, các Pilgrim cũng chẳng rành lâm nghiệp. Quả thật, họ thờ ơ với môi trường xung quanh đến mức Bradford cảm thấy bất đắc dĩ phải ghi lại vào ký sự của mình khi Francis Billington, con trai của tổ tiên tôi, trèo lên ngọn cây cao để nhìn ra xung quanh. Theo như Thoreau ghi chú với nỗi ghê tởm, những người khai hoang lên bờ tại Plymouth vào 16 tháng 12, nhưng đến ngày 8 tháng 1, một người trong số họ mới đi xa được khoảng 3km - và người đi cũng lại là Francis Billington. “Một đám người di cư đến California hoặc Oregon,” Thoreau kêu than:

không biết làm gì cả - và người Anh-điêng dữ tợn hơn - chỉ đi khám phá vào buổi trưa đầu tiên là hết cỡ, và Sieur de Champlain lừng lẫy có lẽ đã kịp phỏng vấn mấy kẻ mọi rợ cũng như đi tới tận Connecticut [Sông, cách 130km] để thăm thú đất nước, trước khi Billington kịp trèo lên cây.

Túm tụm trong ngôi làng xây dang dở suốt mùa đông đầu tiên, những kẻ khai hoang gần như không thấy dân định cư ở đây, ngoại trừ thỉnh thoảng có loạt mưa mũi tên bọc đồng hoặc vuốt sắc. Sau tháng 2, bóng dáng và sự xuất hiện của dân bản địa trở nên thường xuyên hơn. Sợ hãi, các Pilgrim kéo năm khẩu đại bác từ tàu Mayflower vào và đặt chúng trong một công sự phòng thủ. Nhưng sau tất cả những lo lắng ấy, cuộc gặp đầu tiên với người Anh-điêng diễn ra nhẹ nhàng bất ngờ. Vài ngày sau Tisquantum đến sống cùng họ. Và họ được nghe câu chuyện của anh.

Không tài liệu nào về chuyến hành trình đầu tiên băng qua Đại Tây Dương của Tisquantum còn tồn tại, nhưng số liệu có thể gợi chút thông tin về điều kiện trên tàu của Hunt. John Smith đã đến cùng hai chiếc tàu và đoàn thủy thủ 45 người. Nếu hai chiếc tàu cùng cỡ, Hunt đã khởi hành với đội thủy thủ 22 người. Vì Hunt, thuộc hạ của Smith, điều khiển chiếc nhỏ hơn, nên số lượng thực chắc chắn ít hơn. Thêm tối thiểu 20 tù nhân Anh-điêng nghĩa là con tàu ra khơi với ít nhất gấp đôi tải trọng thông thường của nó. Tisquantum hẳn đã bị trói hoặc xích để phòng nổi loạn, và ép vào góc tối trong hầm tàu. Đoán chừng anh đã được cho ăn cá khô từ tàu. Smith mất sáu tuần để vượt Đại Tây Dương về Anh. Không lý nào Hunt có thể đi nhanh hơn. Khác biệt duy nhất là hắn lái tàu đến Malaga, trên bờ biển Địa Trung Hải thuộc Tây Ban Nha. Ở đó hắn dự định bán toàn bộ hàng hóa trên tàu, kể cả con người.

Sự xuất hiện của người Anh-điêng chắc chắn đã gây náo động. Không lâu trước đó, Shakespeare đã ngụ ý qua vở kịch The Tempest (Giông tố) rằng: dân chúng của thành phố London đông đúc “sẽ chẳng xì một đồng cho người ăn mày què quặt, nhưng sẽ bỏ mười đồng để thấy một người Anh-điêng chết.” Hunt chỉ kịp bán được vài tù nhân trước khi các cha xứ Công giáo Roma địa phương bắt hết những người còn lại - Giáo hội Tây Ban Nha kịch liệt phản đối hành động tàn bạo này đối với người Anh-điêng. (Năm 1537, Giáo hoàng Paul Đệ Tam tuyên bố “người Anh-điêng là những con người đích thực” và không đáng bị “cướp đi tự do” hay “biến thành kẻ phục vụ chúng ta như súc vật.”) Các cha xứ dự định cứu rỗi thể xác của Tisquantum bằng cách giải phóng anh khỏi kiếp nô lệ, và linh hồn bằng cách cho anh cải đạo sang Công giáo. Có vẻ Tisquantum không thay đổi tín ngưỡng, nhưng khả năng cao anh đã khiến các thầy tu nghĩ rằng anh đã thay đổi. Dù thế nào, người đàn ông ranh mãnh này đã thuyết phục các cha xứ để anh trở về quê hương - hay đúng hơn là cố gắng trở về quê hương. Tisquantum đến London, nơi anh sống cùng John Slany, một thợ đóng tàu có đầu tư vào Newfoundland. Slany rõ ràng đã dạy Tisquantum tiếng Anh khi giữ anh làm của hiếm trong khu nhà mình. Trong khi đó, Tisquantum thuyết phục ông sắp xếp một chuyến đi bằng tàu đánh cá đến Bắc Mỹ. Rốt cuộc anh chỉ đến được một trại đánh bắt cá bé xíu của người Anh trên bờ Nam Newfoundland. Nó nằm cùng lục địa với Patuxet, nhưng giữa chúng là đường bờ biển lởm chởm đá dài hàng nghìn cây số và liên minh Mi’kmag - Abenaki, hai bộ tộc này lại đang xảy ra chiến tranh.

Vượt qua vùng lãnh thổ ác liệt này sẽ rất khó khăn, Tisquantum bắt đầu tìm cách quá giang đến Patuxet. Anh ca ngợi sự dồi dào của New England với Thomas Dermer, một thuộc hạ của Smith, người sau này ở cùng khu trại. Dermer, hào hứng với lời hứa hẹn về sự giàu có dễ dàng của Tisquantum, đã liên lạc Ferdinando Gorges. Gorges, một thời gian dài có chút đam mê với châu Mỹ, đã hứa sẽ gửi đến một con tàu cùng thủy thủ, hàng tiếp tế và giấy tờ hợp pháp đủ để Dermer thử thành lập một thuộc địa ở New England. Dermer và Tisquantum đáng lý sẽ gặp con tàu khi nó đến New England.

Edward Rowcraft chỉ huy chiếc tàu do Gorges điều động từ nước Anh. Theo người ghi tiểu sử chính của Gorges, Rowcraft “có vẻ không hợp cho chuyến mạo hiểm thế này.” Đây là một lời nhận xét có tính giảm nhẹ. Kỳ lạ là, Rowcraft dong buồm đến bờ Maine vào đầu năm 1691; nhanh chóng phát hiện thấy một thuyền đánh cá Pháp; bắt nó vì tội cố ý xâm phạm tài sản Anh quốc (Bắc Mỹ); trói toàn bộ thủy thủ đoàn thuyền ấy lên tàu mình rồi chuyển tù nhân cùng con tàu về cho Gorges; tiếp tục hành trình trên tàu nhỏ hơn của Pháp, gây nên một cuộc nổi loạn; dẹp loạn; trói những tên nổi loạn lên bờ Maine; phát hiện ra rằng a) thiếu đám nổi loạn, hắn không đủ người để điều khiển con tàu chiếm được, b) tàu bị thủng và nước đang dần tràn vào; quyết định lập tức dong tàu đến thuộc địa Jamestown, Virginia của Anh quốc, nơi có đủ cơ sở để sửa thân tàu - hành động này kéo theo việc bỏ qua lời hứa hẹn với Dermer. Tại Jamestown, Rowcraft lỡ đánh chìm tàu của mình. Không lâu sau đó, hắn chết trong một cuộc ẩu đả.

Thật bất ngờ, Dermer cũng không thực hiện vai trò của mình trong kế hoạch. Như một vở hài kịch chính thống, đáng lý phải chờ Rowcraft ở Maine, ông lại dong tàu về nước Anh cùng Tisquantum. (Hai con tàu có lẽ đã đi ngang qua nhau trên Đại Tây Dương.) Dermer và Tisquantum gặp riêng Gorges*. Rõ ràng họ đã gây ấn tượng tuyệt vời, vì bất chấp việc Dermer không có khả năng tuân thủ chỉ dẫn, Gorges đưa ông trở lại cùng Tisquantum trên một con tàu mới để đến gặp Rowcraft, người đáng lý đang chờ họ ở New England. Dermer cập bến Maine và phát hiện ra Rowcraft đã rời đi. Vào ngày 19 tháng 5 năm 1619, ông khởi hành đến Massachusetts cùng Tisquantum, hy vọng bắt kịp Rowcraft (ông không biết Rowcraft đã đánh chìm tàu của hắn.)

Thứ Tisuantum thấy khi trở về thật không tưởng tượng nổi. Từ miền Nam Maine đến vịnh Narragansett bờ biển rất hoang vu - “hoàn toàn trống vắng”, Dermer kể lại. Nơi từng là chuỗi cộng đồng đông đúc bây giờ chỉ còn đống nhà đổ nát, đồng ruộng bỏ hoang mọc đầy mâm xôi. Rải rác quanh các ngôi nhà và đồng ruộng là những bộ xương trắng hếu. Dần dần, đoàn của Dermer nhận ra họ đang lướt dọc theo một nghĩa địa dài 300km và rộng 60km. Không còn một ai. Toàn bộ xã hội của Tisquantum đã biến mất.

Lần tìm người thân thích, anh dẫn Dermer tiến vào một hành trình u tịch trên đất liền. Những khu định cư họ đi qua nằm chơ vơ giữa đất trời và đầy xác chết vất vưởng. Nhóm của Tisquantum cuối cùng cũng gặp người sống sót, một nhóm gia đình trong một ngôi làng hoang tàn. Đám người này loan báo cho Massasoit, ông xuất hiện, Dermer viết, “với đoàn vệ sĩ gồm 50 người mang khí giới” - cùng một thủy thủ Pháp bị bắt, người sống sót từ một vụ đắm tàu tại Cape Cod. Massasoit nhờ Dermer gửi trả lại anh chàng người Pháp. Sau đó ông kể cho Tisquantum chuyện đã xảy ra.

Một thủy thủ người Pháp đã học đủ tiếng Massachusett để thông báo cho những người bắt hắn rằng Chúa sẽ hủy diệt họ vì hành động tồi tệ của họ. Người Nauset chế giễu lời đe dọa. Nhưng người châu Âu mang theo một căn bệnh, và họ truyền nó cho các cai tù. Theo nghiên cứu của Arthur E. Spiess thuộc ủy ban Bảo tồn Lịch sử Maine và Bruce D. Spiess của Cao đẳng Dược Virginia, dựa vào ghi chép triệu chứng, dịch bệnh hẳn là viêm gan siêu vi. (Họ cho rằng căn bệnh giống viêm gan siêu vi A, có thể truyền qua thức ăn nhiễm khuẩn, thay vì quan hệ tình dục như viêm gan B, hay C.) Dù nguyên nhân gì đi nữa, hậu quả rất thảm khốc. Thương nhân Thomas Morton quan sát thấy người Anh-điêng “chết thành đống khi nằm trong nhà”. Hoảng loạn, người khỏe mạnh chạy khỏi người ốm, mang theo mầm bệnh đến các cộng đồng lân cận. Đằng sau họ, người chết “bị bỏ lại cho quạ, diều hâu và giòi bọ rỉa xác.” Bắt đầu từ năm 1616, bệnh dịch mất ít nhất ba năm mới ngưng trệ và giết đến 90% số người vùng duyên hải New England. Morton viết “những khúc xương và hộp sọ ở vài nơi tạo thành quang cảnh đáng sợ,” đến nỗi vùng rừng Massachusetts trông như một “Đồi Sọ thứ hai”, nơi thi hành án tử hình ở Jerusalem thời La Mã cổ đại.

Ngụ ý tôn giáo trong phép ẩn dụ của Morton được dùng rất hợp lý. Cả người Anh-điêng lẫn Pilgrim đều không có hiểu biết về bệnh truyền nhiễm như chúng ta ngày nay. Cả hai đều tin rằng bệnh tật thể hiện ý mệnh của các thế lực trên trời. Như cách nói của nhà văn kiêm sử gia Paula Gunn Allen:

Quan điểm cho rằng vương quốc các linh hồn hay thế lực siêu nhiên có tác động mạnh mẽ đến cuộc sống hằng ngày ở quốc gia hay làng xã rất phổ biến trên cả hai bán cầu… Cả hai (người châu Âu và người Anh-điêng) đều dự đoán sự kiện bằng vị trí một số ngôi sao nằm trên mặt phẳng hoàng đạo quanh Trái Đất cũng như các bí thuật tiên tri khác, và cả hai đều quy thực tế cho các thế lực siêu nhiên ác và thiện.

Câu hỏi duy nhất trong tâm trí cả hai phía là, liệu thế lực tâm linh của người Anh-điêng có thể tác động đến người châu Âu không, và ngược lại. (Nhằm thử nghiệm, mục sư lừng danh Cotton Mather của New England đã cố gắng xua đuổi “con quỷ trong một người phụ nữ bị quỷ nhập” bằng bùa chú ở Massachusett. Kết quả chứng thực phép thuật Anh-điêng vô hiệu với ma quỷ Kitô giáo khiến ông rất hài lòng.) Trước dịch bệnh, Massasoit trực tiếp điều hành một cộng đồng vài nghìn người và thống trị một liên bang gồm 20.000 người. Giờ đây nhóm của ông chỉ còn 60 người và cả liên bang còn chưa đầy 1.000 người. Sử gia Salisbury của Cao đẳng Smith viết rằng người Wampanoag đi đến kết luận hiển nhiên: “Các vị thần đã liên kết chống lại họ.”

Các Pilgrim có cùng quan điểm. Thống đốc Bradford đã quy dịch bệnh cho “phước lành của Chúa”, “đã ưu ái cho khởi đầu của chúng ta” bằng cách “quét sạch vô số dân bản địa… để dọn chỗ cho chúng ta.” Quả thực, hơn 50 ngôi làng đầu tiên của thực dân ở New England tọa lạc trên những khu vực mà người Anh-điêng bị bỏ hoang do dịch bệnh. Đại dịch, Gorges nói, bỏ lại vùng đất “không còn ai quấy rầy hay khuyên can sự chiếm hữu yên bình và tự do của chúng ta ở đấy, từ điều này chúng ta chỉ có thể kết luận, rằng CHÚA dọn đường để thực thi tác phẩm của Ngài.”

Trong bức chạm khắc lấy từ tác phẩm màu nước của John White vẽ một ngôi làng phía Bờ Đông này, hàng cọc rào cho thấy chiến tranh phổ biến đến mức dân làng bỏ công đốn hạ nhiều cây to bằng công cụ đá, nhưng thế lực xâm lăng không đông đảo đến mức cần hào, tường đá, đê đất hay bất cứ công sự phòng thủ lớn nào khác.

Giống như Đại địa chấn Lisbon năm 1755 giết chết 10.000 người ở những thành phố phồn hoa nhất châu Âu, làm dấy lên tình trạng bất ổn tâm linh lan khắp châu Âu, đại dịch ở New England đập tan ý niệm cho rằng họ sống trong sự cân bằng với một thế giới duy tâm của người Wampanoag. Trên hết, số người chết quá lớn gây ra khủng hoảng chính trị. Vì sự thù địch giữa Wampanoag và hàng xóm Narragansett đã hạn chế hai bên liên lạc qua lại, vậy nên căn bệnh không lan đến Narragansett. Thần dân của Massasoit không chỉ bị mất mát vây bủa, họ còn đứng trước nguy cơ bị xâm lược.

Sau khi biết về dịch bệnh, quẫn trí, Tisquantum đầu tiên trở về miền Nam Maine với Dermer. Chắc hẳn kết luận rằng mình sẽ không gặp được Rowcraft, năm 1620, Dermer quyết định đến New England. Tisquantum cũng trở về, nhưng không phải với Dermer. Thay vào đó, anh cuốc bộ về nhà - hành trình dài, rủi ro anh đã muốn tránh. Trong thời gian đó, một đội viễn chinh người Anh nữa tấn công Wampanoag, giết vài người mà không cần sự khiêu khích rõ ràng nào. Nổi giận, người Anh-điêng tấn công Dermer vài lần trong hành trình Nam tiến của ông; cuối cùng ông chết thảm trên Martha’s Vineyard dưới tay một người Anh-điêng từng bị bắt cóc. Còn Tisquantum, anh bị bắt trên đường về nhà, có lẽ do giao du với những kẻ nước Anh bị thù ghét, và gửi đến Massasoit như một tù nhân.

Như vốn thế, Tisquantum dùng lời lẽ để thoát thân. Lần này anh tán dương người Anh, rót vào tai Massasoit câu chuyện về những thành phố hoa lệ, số dân đông đúc, công nghệ kỹ thuật đầy quyền năng của họ. Theo lời kể của một thực dân quen biết Tisquantum, anh ta đã nói nếu sachem “có thể kết thân với người Anh thì không kẻ thù nào là quá mạnh với ông nữa” - nói cách khác, người Narragansett - “sẽ buộc phải cúi đầu trước ngài.” Ngài Sachem nghe nhưng không tin. Trong vài tháng, có tin đồn một nhóm người Anh đã dựng trại tại Patuxet. Người Wampanoag quan sát họ chịu đựng qua mùa đông khắc nghiệt đầu tiên. Cuối cùng Massasoit kết luận ông có lẽ nên liên minh với họ - so với Narragansett, họ là lựa chọn đỡ tệ hơn. Tuy thế, chỉ khi nhu cầu phiên dịch quá cấp thiết ông mới cho phép Tisquantum gặp các Pilgrim.

Massasoit đã có kha khá kinh nghiệm với người châu Âu - cha ông đã từng đối đầu với Martin Pring 17 năm về trước. Nhưng đó là trước đại dịch, khi Massasoit có thể lựa chọn trục xuất họ. Bây giờ ông lại bảo họ rằng ông sẵn sàng để họ yên (một lời dối trá, vì đánh đuổi họ đi sẽ thêm hao tổn cho nguồn lực ít ỏi của ông). Đổi lại, ông yêu cầu sự hợp tác chống lại Narragansett của thực dân.

Với các Pilgrim, động cơ của người Anh-điêng trong thỏa thuận này quá rõ ràng. Họ muốn lôi kéo công nghệ châu Âu về phe mình. Đặc biệt, họ muốn có súng, “ông ấy nghĩ chúng tôi có thể giúp sức cho ông ấy”, Winslow kể lại sau này, “Vì hàng hóa (tức là súng đạn) của chúng tôi rất kinh khủng đối với họ.”

Thật ra, Massasoit có một kế hoạch tinh vi hơn. Đúng là công nghệ châu Âu làm lóa mắt dân bản địa châu Mỹ trong lần đầu gặp. Nhưng vị thế tương quan giữa hai bên gần hơn chúng ta tưởng. Nghiên cứu đương thời chỉ ra rằng công nghệ của người bản xứ tại New England không kém cỏi hơn so với người Anh - hay đúng hơn, thuật ngữ “cao cấp” và “kém cỏi” không áp dụng lên mối quan hệ giữa công nghệ của người Anh-điêng và người châu Âu được.

Súng là một ví dụ. Theo sử gia Harvard Chaplin lý luận, người Anh-điêng New England quả thực rúng động khi lần đầu thấy súng của người châu Âu: tiếng nổ và khói, không thấy được đạn phóng. Nhưng người bản địa nhanh chóng nhận ra đa phần người Anh bắn rất tệ do ít luyện tập - súng của họ chẳng hơn một thứ gây tiếng ồn là mấy. Kể cả có bắn trúng, một khẩu súng ngắn đầu thế kỷ XVII còn sát thương kém một trường cung. Năm 1607, các thực dân ở Jamestown đã dùng một đích bắn họ tin là tên không thể xuyên qua để châm chọc người Powhatan. Kết quả khiến họ chưng hửng, mũi tên của người Anh-điêng cắm sâu hơn 30 phân vào đích bắn. Để lấy lại uy thế, người Anh dựng lên một đích bắn bằng thép. Lần này cung thủ “làm nát mũi tên của anh ta thành từng mảnh.” Anh chàng Anh-điêng “nổi cơn thịnh nộ”; người ta đoán anh đã nhận ra những kẻ ngoại quốc chơi gian lận. Chaplin ghi lại về sau, khi người Powhatan bắt John Smith, ông thà tự đập vỡ súng của mình còn hơn để lộ cho những kẻ bắt ông “sự thật tồi tệ rằng nó không thể bắn xa bằng mũi tên.”

Đồng thời, người châu Âu bị ấn tượng mạnh với công nghệ của châu Mỹ. Người ngoại quốc, đến từ vùng đất bị đói kém bủa vây, rất kinh ngạc trước ngô, cây lương thực có năng suất cao hơn bất kỳ loại ngũ cốc nào khác. Giày mọi Anh-điêng thoải mái và chống thấm tốt hơn rất nhiều so với đôi ủng cứng ngắc, chà xát của người Anh đến nỗi khi phải đi đường trường, người Anh-điêng thấy tội nghiệp cho những thực dân khốn khổ đi cùng nên thường cho họ những đôi giày mới. Xuồng làm từ vỏ cây bulô của người Anh-điêng cũng nhanh và linh hoạt hơn thuyền nhỏ của châu Âu. Năm 1605, ba người Anh-điêng đã vừa cười cợt vừa chèo vòng quanh con thuyền đánh cá ì ạch do nhà du hành George Weymouth và bảy người khác cầm lái. Bất chấp sự phản đối công khai, những người Anh bị hớp hồn vẫn háo hức trao đổi dao lẫn súng lấy xuồng Anh-điêng. Những chiếc tàu châu Âu lớn hơn và có buồm thì có lợi thế hơn. Người Anh-điêng sở hữu được chúng qua giao dịch và đắm tàu, rồi tự luyện bản thân thành các thủy thủ tài ba. Vào lúc dịch bệnh bùng phát, tỷ lệ tàu bè gốc bản xứ lưu thông dọc bờ biển New England tăng cao.

Đoán động cơ của Massasoit từ khoảng cách thời gian xa xôi này là việc rất hên xui. Nhưng khả năng cao ông không liên minh với người nước ngoài chỉ để lấy súng như họ nghĩ. Dù chắc chắn ngài sachem mê thích uy thế của thứ hỏa lực ngoại lai này, ông hẳn còn muốn đối đầu với Narragansett nhiều hơn, bất chấp viễn cảnh tăm tối sẽ phải tấn công một nhóm người Anh trong khi đối tác thương mại chính của họ là những người Anh khác. Đối mặt với nguy cơ bị mất vị thế trung gian họ đang hưởng, người Narragansett sẽ phải nghĩ kỹ trước khi xếp đặt một cuộc tấn công.

Nếu lời giải thích này đúng, Massasoit đang cố gắng đưa Pilgrim vào mạng lưới chính trị bản địa. Không lâu trước đó, Massasoit đã trục xuất những người ngoại quốc ở quá lâu trên địa phận Wampanoag. Nhưng với toàn liên bang giờ còn nhỏ hơn một cộng đồng của nó trước đó, lựa chọn tốt nhất có lẽ là cho phép các Pilgrim ở lại. Đó là một quyết định táo bạo, thậm chí chết người.

Âm mưu

Tisquantum cố gắng chứng tỏ giá trị bản thân với các Pilgrim. Anh ta thành công đến mức khi vài người Anh-điêng thù ghét người Anh bắt cóc Tisquantum, thực dân đã gửi một quân đoàn giải cứu anh về. Họ không buồn băn khoăn tại sao anh lại cố gắng trở nên trọng yếu như thế, ngay cả khi sống trong cảnh quê hương hoang tàn khổ sở ra sao. Nhưng nhìn lại, câu trả lời có vẻ khá rõ: ở lại với các Pilgrim hoặc trở về tiếp tục làm tù nhân của Massasoit.

Nhận thấy các Pilgrim không thể giữ anh mãi, Tisquantum quyết định tập hợp vài người Patuxet còn sống và khôi phục cộng đồng xưa tại khu vực gần Plymouth, vẫn nuôi tham vọng, anh muốn dùng ảnh hưởng của mình với người Anh để biến Patuxet thành trung tâm của liên bang Wampanoag, đoạt ngôi sachem từ Massasoit, người đã bắt giữ anh. Để đạt được mục đích, anh định khiến người Anh-điêng và người Anh chống lại nhau.

Kế hoạch rất liều lĩnh, nhất là khi Massasoit đa nghi gửi pniese của ông, Hobamok, đến Plymouth làm cố vấn. (Hobamok cũng như Tisquantum, lấy tên mới khi làm việc với người Anh; “Hobamok” là nguồn gốc của tội lỗi trong vũ trụ học Wampanoag.) Đôi khi Tisquantum và Hobamok làm việc cùng nhau khi họ giúp Pilgrim thương thuyết một hiệp ước với người Massachusett phía Bắc. Họ cũng giúp lập thỏa thuận đình chiến với người Nauset ở Cape Cod sau khi Bradford hứa sẽ đền bù những mất mát từ hành động cướp mộ trước đây.

Đến mùa thu, tình trạng của đoàn người khai hoang đã đủ dư dả để tổ chức Lễ Tạ ơn. Massasoit xuất hiện cùng 90 người, đa số là thanh niên mang vũ khí, dân quân Pilgrim đáp trả bằng cách dàn lực lượng ra xung quanh rồi bắn chỉ thiên đe dọa. Khi đã hài lòng, hai bên cùng ngồi lại, ăn uống linh đình và nói xấu Narragansett. Mừng Lễ Tạ ơn.

Suốt thời gian ấy, Tisquantum lén thuyết phục một người Wampanoag rằng anh ta có thể bảo vệ họ trước Narragansett tốt hơn Massasoit. Tisquantum tuyên bố, nếu bị tấn công anh ta có thể đáp trả với số quân tương đương gồm quân Anh-điêng, và Pilgrim, những người có thể đe dọa được kẻ thù. Anh tin chắc người Narragansett không đủ trải nghiệm với súng châu Âu để biết chúng chẳng đáng sợ như ấn tượng ban đầu. Để củng cố thêm, Tisquantum bảo những người Anh-điêng khác rằng đám ngoại quốc đang giấu những hòm chứa đầy chất đã gây ra đại dịch, và anh ta có thể thao túng họ giải phóng nó.

Không chỉ xúi giục người Anh-điêng ngờ vực Massasoit, Tisquantum còn bảo thực dân rằng Massasoit sắp tiêu diệt họ bằng cách phối hợp với Narragansett tấn công Plymouth. Và anh cố gắng lừa các Pilgrim tấn công ngài sachem.

Vào mùa xuân 1622, Tisquantum hộ tống một phái đoàn đến gặp người Massachusett ở cảng Boston. Bradford sau này nhớ lại, chỉ vài phút sau khi họ đi, một người Patuxet sống sót “chạy đến với vẻ hoảng sợ tột độ” để báo cho những người khai hoang rằng người Narragansett “và anh ta nghĩ cả Massasoit nữa” đang lên kế hoạch tấn công. Ý đồ rõ ràng là những thực dân, vì nổi giận trước cuộc tấn công giả này, sẽ nổi dậy và trừng phạt Massasoit. Tisquantum không góp mặt trong đó, nên có vẻ anh ta được xét là vô can. Nhưng mọi chuyện đều chệch hướng. Ở làng mạc Anh-điêng người ta chỉ có thể triệu tập dân chúng bằng cách la hét; một khi chiếc xuồng đã đi được vài trăm mét, không thể gọi nó về ngay. Nhưng khi tin tức về cuộc tấn công sắp xảy ra truyền đến, Bradford ra lệnh các Pilgrim bắn pháo gọi phái đoàn lẫn Tisquantum quay về. Trong khi đó, Hobamok - người đã học được ít tiếng Anh - phẫn nộ phủ nhận câu chuyện trên. Bằng một nước đi Tisquantum không lường trước, Bradford cử vợ Hobamok đến nhà Massasoit xem ngài sachem đang làm gì. Cô ấy báo lại “tất cả đều im lặng.” Thật ra không hoàn toàn như vậy. Massasoit rất tức giận với Tisquantum. Ông yêu cầu các Pilgrim đưa ngay tên thông dịch viên về cho ông để xử tử.

Bradford từ chối; kỹ năng ngôn ngữ của Tisquantum quá quan trọng. “Tisquantum là thần dân của tôi”, Massasoit nói, “Pilgrim không có quyền hạn với hắn ta”. Và ông đưa ra một kho lông thú để làm dịu thỏa thuận. Khi phía thực dân vẫn không chịu giao Tisquantum, Massasoit gửi một thông điệp kèm con dao đến bảo Bradford chặt tay và đầu của Tisquantum. Để thể hiện sự bất mãn, Massasoit triệu Hobamok về và cắt đứt liên hệ với các Pilgrim. Bất an, thực dân bắt đầu xây công sự phòng thủ. Tệ hơn, giữa tháng Năm đến giữa tháng Bảy gần như không có mưa khiến vụ mùa của họ khô héo hết. Vì người Wampanoag đã dừng giao thương với họ, người Pilgrim không thể bổ sung được gì vào vụ thu hoạch của mình.

Tisquantum e ngại cơn thịnh nộ của Massasoit nên không rời khỏi Plymouth mà không có người hộ tống. Tuy nhiên, anh ta vẫn đi cùng Bradford trong hành trình đến Đông Nam Cape Cod để thương thuyết một hiệp ước khác. Trên đường về, Tisquantum đột ngột ngã bệnh. Anh chết vài ngày sau đó, mọi hy vọng tan tành. Suốt vài thập niên tiếp theo, 10.000 người châu Âu đến Massachusetts. Massasoit dẫn dắt người của ông vượt qua làn sóng định cư này. Và hiệp ước ông ký với Plymouth có hiệu lực trong hơn 50 năm. Chỉ đến năm 1675, một người con trai của ông quá tức giận trước cảnh bị luật pháp thực dân chèn ép đã tổ chức cuộc tấn công có lẽ là bất khả kháng. Người Anh-điêng từ rất nhiều nhóm khác cùng tham gia. Xung đột, đẫm máu và đau thương đã xé toạc New England.

Người châu Âu đã thắng. Sau chiến tranh, Massachusetts bán hơn 1.000 người Anh-điêng làm nô lệ - có lẽ cứ mười người lớn trong vùng thì có một người bị đem bán. Đa số dạt đến Caribê, nhưng số ít đi xa đến tận những nơi như Bắc Phi. Sự đối đãi của họ, lạy Chúa, cũng chẳng phải ngoại lệ. Những thủy thủ bắt cóc và bán Tisquantum được những tên thực dân sẵn sàng làm điều tương tự tiếp bước, đặc biệt nếu người Anh-điêng dính líu đến việc bị coi là phạm pháp, như chống đối thuộc địa hóa. (Vài tội phạm người Anh cũng bị bán làm nô lệ với cùng lý do.) Vào đêm trước thềm Cách mạng Mỹ, một phần ba người bản địa ở đảo Rhode bị bắt làm nô lệ. Nô lệ Anh-điêng còn phổ biến hơn ở các thuộc địa phía Nam. Sử gia Alan Gallay ước tính từ năm 1670 đến năm 1715 giới buôn nô lệ người Anh ở Nam Mỹ đã bán khoảng 30.000 đến 50.000 người bản xứ. Quá nhiều người bị bán đến New England, đến mức hầu hết các thuộc địa ở đó cấm hoặc hạn chế giao dịch này - người Anh-điêng ở miền Nam bị coi là kẻ gây rối. Dĩ nhiên, người Anh-điêng không chỉ là nạn nhân xui xẻo. Phần lớn họ là tù nhân chiến tranh, bị bắt trong xung đột giữa các bộ lạc và bị nhóm Anh-điêng thù địch bán cho người Anh để đổi lấy súng, ấm chén và rìu. Tuy vậy, chỉ tính riêng việc buôn bán nô lệ Anh-điêng - hàng nghìn đàn ông lẫn phụ nữ làm nô lệ cho người châu Ấu - là bằng chứng cho sự mất mát quyền lực và vị thế thảm hại của người Anh-điêng.

Chuyện gì đã xảy ra? Các sử gia nói người châu Âu giành chiến thắng quân sự tại New England phần vì người Anh-điêng tự chia rẽ nhau. Người Anh-điêng cũng không sẵn lòng đối chọi với chiến thuật thảm sát cả làng của người Anh. Nhưng một lý do khác lớn hơn giải thích chiến thắng của người nước ngoài là: vào thập niên 1670, họ đông hơn người bản địa. Cộng đồng thoát khỏi đại dịch năm 1616 như Narragansett đã bị dịch đậu mùa năm 1633 tiêu diệt. Một phần ba đến nửa số người Anh-điêng còn lại ở New England đã chết. Người của Tia sáng Đầu tiên có thể tránh thoát hoặc thích nghi với công nghệ châu Âu, nhưng không thể đối chọi với bệnh tật châu Âu. Xã hội của họ bị hủy diệt bởi thứ vũ khí mà đối thủ của họ không thể kiểm soát và thậm chí còn không biết mình mang theo.

3 Mảnh đất có bốn vùng

“Xô đá tạt thẳng mặt”

Vào đầu thập niên 60, một nhà nhân chủng học trẻ tuổi tên Henry F. Dobyns đang làm việc cho dự án hỗ trợ vùng sâu vùng xa tại Peru đã điều động các trợ lý đến một nhà kho chứa nhiều bản ghi chép cổ xưa từ khắp cả nước. Còn Dobyns đích thân tới thánh đường trung tâm của Lima. Bước vào gian giữa, khách tham quan sẽ đi qua một nhà nguyện mà phía tay phải có đặt xác ướp của Francisco Pizarro - người Tây Ban Nha lãng mạn, khát máu đã chinh phục Peru trong thế kỷ XVI. Hoặc, đúng hơn là họ nghĩ rằng mình đi qua nhà nguyện có chứa xác ướp Francisco Pizarro; giấu trong hai hộp kim loại dưới bàn thờ, phần xác thực sự phải nhiều năm sau mới lộ diện. Dobyns không đến thánh đường để tham quan. Thay vào đó, ông đi xuống tầng hầm lạnh lẽo, tối tăm, le lói ánh đèn để xem xét sổ đăng ký khai sinh và báo tử được giữ ở đó.

Dobyns thuộc đội nghiên cứu do cố vấn cấp tiến sĩ của ông dẫn dắt - Allan R. Holmberg thuộc Đại học Cornell, hậu duệ của ngài Holmberg trong Sai Lầm của Holmberg do tôi phũ phàng đặt. Holmberg đã thuyết phục Cornell cho ông thuê một khu đất thuộc địa cũ ở nông thôn Peru (Quỹ từ thiện Liên đoàn Carnegie tài trợ).

Khu đất chứa cả một ngôi làng, dân làng làm tá điền, đa phần họ là người Anh-điêng. “Thực ra là một kiểu chế độ nông nô,” Dobyns bảo tôi trong cuộc trò chuyện dài trước khi ông qua đời năm 2009. “Dân làng nghèo khổ đến đau lòng.” Holmberg dự định thử nghiệm các chiến lược nhằm tăng thu nhập cho họ. Do quyền sử dụng đất là vấn đề khá phức tạp ở Peru, ông đã nhờ Dobyns hoàn thành hợp đồng thuê và tìm hiểu thêm về lịch sử khu đất. Cùng các phụ tá, Dobyns đi xem hàng chục văn thư lưu trữ, kể cả tập văn thư ở thánh đường.

Dobyns đã bước chân vào nghiên cứu lưu trữ hơn chục năm, kết quả tìm được khiến ông thích thú. Hành trình thâm nhập quá khứ đầu tiên diễn ra năm 1953, khi ông đi thăm cha mẹ ở Phoenix, Arizona trong kỳ nghỉ học. Người bạn tên Paul H. Ezell nhờ ông giúp đỡ làm luận án tiến sĩ. Luận án liên quan đến sự tiếp nhận văn hóa Tây Ban Nha của người Anh-điêng Pima, tộc người chiếm giữ khu bảo tồn rộng hơn 1.500km². Nhiều bản ghi chép về vùng đất thời đô hộ vẫn tồn tại nơi thị trấn Altar, Mexico, bang Sonora ngay biên giới. Ezell muốn xem xét các bản ghi này nên mời Dobyns đi cùng. Một ngày cuối tuần, hai người lái xe từ Phoenix đến Nogales, ngay tại biên giới. Từ Nogales, họ đi về phía Nam, Tây và lên cao nguyên để đến Altar trên những con đường đất.

Rồi những mái nhà nhỏ bao quanh chục cửa hàng nhỏ xuất hiện, Altar, Dobyns nói, là “tận cùng Trái Đất.” Phụ nữ địa phương vẫn phủ đầu bằng khăn quấn. Khách nước ngoài lác đác, có vẻ là người lần theo tin đồn về những mỏ vàng thất lạc trong núi.

Sau khi khiến cha xứ bất ngờ vì quan tâm tới các ghi chép của ông, hai chàng trai trẻ mang ra dụng cụ nghiên cứu chủ chốt: một máy copy xách tay hiệu Contura, tiền thân của máy photocopy Xerox mà mỗi lần sử dụng đều phải lắc hỗn hợp hóa chất. Chiếc máy hoạt động hết công suất trong điều kiện công nghệ của Altar, nơi chỉ có điện 6 tiếng/ngày. Dưới ánh đèn leo lét, hai người miệt mài nghiền ngẫm những sổ ghi vài trăm năm tuổi, các trang giấy được không khí khô hạn vùng sa mạc bảo quản rất tốt. Sự chênh lệch giữa con số khổng lồ những người được chôn ở giáo xứ và số lễ rửa tội ít ỏi khiến Dobyns kinh ngạc. Hầu hết chết vì bệnh dịch do người châu Âu mang đến. Người Tây Ban Nha đến và người Anh-điêng chết - với số lượng lớn, tốc độ nhanh khủng khiếp. Phát hiện này, Dobyns bảo tôi, “như một xô đá tạt thẳng mặt.”

Lúc đầu ông chẳng làm gì với kết quả quan sát được cả. Lịch sử nhân khẩu học không phải lĩnh vực của ông. Sáu năm sau, năm 1959, ông khảo sát thêm nhiều văn thư lưu trữ nữa ở Hermosilla và tìm thấy sự chênh lệch tương tự. Thời gian này ông gần như đã hoàn thành học vị tiến sĩ tại Cornell và vừa được chọn cho dự án của Holmberg. Lựa chọn này khá tùy tiện, vì Dobyns chưa bao giờ đến Peru.

Dobyns biết Peru là một trong những cái nôi của văn hóa trên thế giới, nơi mang tầm quan trọng không kém vùng Trăng lưỡi liềm Màu mỡ trong bản hùng ca nhân loại. Dù vậy ra khỏi dãy Andes chẳng mấy người nhận thức được ý nghĩa của nó. Phần vì người Tây Ban Nha đã tàn phá triệt để văn hóa Inka, phần vì chính người Inka muốn tôn vinh bản thân nên đã tích cực che giấu sự huy hoàng của những nền văn hóa trước đó. Thật ngạc nhiên, phải đến 300 năm sau khi sự sụp đổ của đế chế Inka được ghi nhận, bộ sách sử đầy đủ đầu tiên về sự kiện này mới ra đời: cuốn History of the Conquest of Peru (Lịch sử chinh phục Peru) của William H. Prescott, xuất bản năm 1847. Văn phong sôi sục của Prescott đọc khá thú vị, bất chấp niềm tin mãnh liệt vào đạo đức thấp kém của người bản địa trong tác phẩm, một thái độ rất phổ biến trong thời tác giả. Nhưng cuốn sách không có tác phẩm kế thừa, hơn một thế kỷ sau, khi Dobyns đến Lima, tác phẩm này vẫn là văn bản hoàn thiện duy nhất. (Một cuốn sách sử hay khác, Conquest of the Inka [Chiến công của người Inka] của John Hemming xuất bản năm 1970, nhưng cũng không có tác phẩm kế tục, bất chấp hoàng loạt thông tin mới xuất hiện.) “Người Inka bị lờ đi vì cả lục địa Nam Mỹ bị lờ đi,” nhà nhân chủng học Patricia Lyon thuộc Viện nghiên cứu vùng núi Andes ở Berkelay, California giải thích cho tôi. Bà cho rằng, đến tận cuối thời kỳ đô hộ, các nhà nghiên cứu thường làm việc dưới sự điều phối của quốc gia. “Người Anh cùng với Đức, Pháp ở châu Phi. Người Hà Lan ở châu Á, chẳng ai ở Nam Mỹ cả,” vì đa phần các quốc gia ở đó đều độc lập. Số ít các nhà nghiên cứu tìm hiểu quần thể xã hội Anh-điêng đều lạc đường vào chiến tranh ý thức hệ. Người Inka thi hành một thể chế độc tài, gây ra cuộc chiến luận gay gắt về việc liệu họ thực ra là những nhà chủ nghĩa xã hội thời kỳ quá độ hay những tiền nhân tàn bạo của người theo chủ nghĩa Stalin nước Nga.

Do thiếu vắng công trình nghiên cứu từ trước, khi Dobyns lần theo số lượng khai sinh và khai tử ở Lima, khó tránh khỏi phát hiện ra điều mới. Ông thu tất cả tài liệu nhân khẩu Peru ông có thể tìm được, bỏ tiền túi trả những người tham gia dự án của Cornell để họ nghiên cứu các văn thư lưu trữ ở thánh đường, kho lưu trữ quốc gia Peru và kho lưu trữ thành phố Lima. Dần dà, đối chiếu số liệu tỷ lệ sinh và tử, Dobyns tiếp tục ấn tượng mạnh với kết quả ông tìm thấy. Như bất cứ học giả nào, rốt cuộc ông cũng viết một bài báo về điều tìm được. Nhưng khi bài báo được xuất bản năm 1963, ông nhận ra phát hiện của mình không chỉ đúng với Peru.

Người Inka và Wampanoag khác nhau như người Thổ Nhĩ Kỳ khác người Thụy Điển. Nhưng Dobyns nhận ra, trên thực tế, cuộc chiến riêng biệt của họ với Tây Ban Nha và Anh đều xảy ra theo khuôn mẫu văn hóa sinh học tương đồng, một khuôn mẫu có thể lý giải được sự thật khó hiểu rằng mọi nền văn hóa Anh-điêng, dù lớn hay nhỏ, rốt cuộc đều thua trước châu Âu. (Liệu có ngoại lệ nào không?) Và rồi, suy luận ngược thời gian từ bài viết này, ông đưa ra cách nhìn mới về quần thể xã hội bản địa châu Mỹ, làm thay đổi không chỉ hiểu biết của chúng ta về châu Mỹ thời tiền Columbus mà cả hình dung của chúng ta về chính lục địa này.

TAWANTINSUYU

Vào năm 1491 người Inka thống trị đế chế vĩ đại nhất hành tinh. Lớn hơn Minh triều Trung Hoa, hơn nước Nga rộng lớn thời Ivan Đại đế, hơn Songhay ở Sahel hay Đại Zimbawe hùng mạnh ở bình nguyên Tây Phi, hơn Đế quốc Ottoman đỉnh cao, hơn cả Ba nước Đồng minh (được biết đến rộng rãi hơn dưới tên đế chế Aztec), lớn hơn rất nhiều so với bất cứ thành bang châu Âu nào, lãnh thổ Inka trải rộng khắp 32 vĩ độ - giống như một đế chế duy nhất thống trị từ St. Petersburg (Nga) đến Cairo (Ai Cập). Đế chế bao gồm mọi loại địa hình có thể tưởng tượng được, từ rừng mưa ở thượng lưu vùng Amazon đến sa mạc ở bờ biển Peru và những đỉnh núi cao hơn 6.000m của dãy Andes. Nếu tiềm lực hoàng gia được đánh giá bằng khả năng thích nghi với môi trường, sử gia của Oxford Felipe Fernandez-Armesto viết, “người Inka sẽ là người cai quản đất nước ấn tượng nhất thời đại của họ.”

Mục tiêu của người Inka là thống nhất các nhóm người khác nhau ở phía Tây Nam Mỹ - vài nhóm giàu có ngang với đế chế Inka, vài nhóm nghèo khổ và vô tổ chức, tất cả đều sử dụng ngôn ngữ riêng - thành một cơ cấu độc nhất nằm dưới sự thống trị của quốc vương. Sự thống nhất không chỉ về mặt chính trị: người Inka muốn hòa trộn tất cả tôn giáo, kinh tế và nghệ thuật của khu vực. Phương pháp họ dùng rất táo bạo, tàn ác và hiệu quả. Người Inka di dời cư dân khỏi quê hương bản quán, áp giải họ đi trên hệ thống đường sá lớn nhất hành tinh, một mạng lưới những con đường lớn lát đá có tổng chiều dài hơn 40.000km; và bắt họ làm việc cùng các nhóm người khác trên đồng ruộng xa xôi lẫn dự án xây dựng, chỉ được dùng tiếng Runa Sumi*, ngôn ngữ của người Inka. Để theo sát hợp tác xã khổng lồ này, người Inka phát triển một dạng thức chữ viết khác biệt, chuỗi các nút thắt trên dây bện lại tạo thành một dạng mã nhị phân tương tự ngôn ngữ máy tính ngày nay (xem Phụ lục B, “Ngôn ngữ nút thắt”). Công cuộc vẽ lại lãnh thổ của người Inka thành công đến mức lịch sử Anh-điêng “bắt đầu, không phải bằng chiến tranh giành Độc lập [Nam Mỹ] hay cuộc chinh phục của Tây Ban Nha, mà bằng kỳ tài tổ chức của [nhà lập quốc] Pachakuti ở thế kỷ XV.”

Cao nguyên Peru cũng lạ thường như chính người Inka. Nhà nhân chủng học John Murra của Đại học Cornell viết: đó là nơi duy nhất trên Trái Đất “hàng triệu người, đi ngược mọi quan niệm hiển nhiên, bền bỉ bám trụ tại độ cao 3.000m, thậm chí 4.000m so với mực nước biển. Không nơi nào con người lại sống suốt hàng nghìn năm trong hoàn cảnh nguy hiểm thường trực như thế.” Và không nơi nào con người sống tại độ cao đó - nơi đa phần cây trồng không thể phát triển, động đất và sạt lở diễn ra thường xuyên, thời tiết khắc nghiệt - lại liên tục tạo nên những nền văn minh lâu đời, tiên tiến. Quê hương người Inka, đặc biệt cao, cũng đặc biệt cheo leo với các con dốc nghiêng đến 65 độ. (Con đường dốc nhất ở San Francisco nổi tiếng với độ dốc gần như không thể lái xe, chỉ nghiêng 31,5 độ.) Và nó đặc biệt hẹp; đa phần khoảng cách từ bờ Thái Bình Dương đến đỉnh núi chưa đầy 120km, nhiều nơi còn chưa tới 80km.

Cao nguyên Peru, trong hình là tàn tích Winay Wayna của Inka, do phóng viên bản xứ Anh-điêng Martin Chambi (1891-1973) chụp, là vùng duy nhất trên Trái Đất nơi con người sống tại độ cao khắc nghiệt lại liên tục tạo ra những quần thể xã hội tinh vi.

Giới sinh thái học thừa nhận rằng những quần thể xã hội quy mô lớn của nhân loại có xu hướng khởi sinh từ những vùng địa lý có “địa hình và độ cao đa dạng trong phạm vi ngắn”, theo lời Jared Diamond thuộc Đại học California, Los Angeles. Ví dụ như vùng Trăng lưỡi liềm Màu mỡ, nơi đồi núi vùng Tây Iran và Biển Chết, vùng thấp nhất của Trái Đất, ôm lấy hệ thống sông Tigris và Euphrates. Một nơi khác là Peru. Trong quãng đường ngắn từ núi ra đại dương, người du hành sẽ đi qua 20 trên 34 hình thái môi trường chính của thế giới.

Để tồn tại trong hệ sinh thái dốc, hẹp và phức tạp này, cộng đồng Anh-điêng thường cử người đại sứ hoặc quản đốc đi lên những vùng cao hoặc dưới dốc có nguồn tài nguyên họ thiếu. Cá và sò ốc từ đại dương; đậu, bí và bông từ thung lũng ven sông; ngô, khoai tây cùng diêm mạch từ đồi dưới chân núi; đà mã và lạc đà cừu lấy lông và thịt từ vùng cao - mỗi vùng đều có sản vật đóng góp. Dân làng ở các khu định cư xung quanh trao đổi hàng hóa với trung tâm; gửi đậu lên trên dốc và nhận về thịt đà mã khô, đồng thời duy trì tư cách công dân tại vùng quê nhà họ hiếm khi thấy lại. Kết hợp sản vật từ nhiều hệ sinh thái, các nền văn hóa Anh-điêng đều được hưởng một cuộc sống tốt hơn so với chỉ khai thác từ một khu vực duy nhất và giảm bớt được rủi ro từ các thảm họa thiên nhiên thường trực. Murra gọi phương thức tồn tại này là “hệ quần cư dọc”.

Bố trí dọc giúp nền văn hóa khu vực núi Andes tồn tại nhưng cũng giới hạn nó trong quy mô nhỏ. Vì các dãy núi cản trở giao lưu Nam-Bắc, điều phối dòng chảy hàng hóa và dịch vụ từ Đông sang Tây so ra dễ dàng hơn. Kết quả là, toàn bộ khu vực trong hầu hết chiều dài lịch sử của nó chỉ là một tập hợp các nền văn hóa quy mô vừa và nhỏ, cách biệt với tất cả trừ hàng xóm kế cận. Dù vậy, đã ba lần các nền văn hóa vượt lên thống trị vùng Andes, thống nhất các nhóm rời rạc trước đó vào chung dưới một ngọn cờ. Thời kỳ bá chủ đầu tiên là thời Chavín, nền văn minh từ khoảng năm 700 TCN đến buổi đầu Công nguyên kiểm soát bờ biển miền trung Peru và các dãy núi lân cận. Tiếp theo, ngay sau khi Chavín tan rã, là thời của hai thế lực hùng mạnh: đế chế tinh thông kỹ thuật Wari kiểm soát vùng bờ biển thuộc Chavín trước đây; và Tiwanaku, tập trung quanh hồ Titicaca, hồ núi cao nằm giữa biên giới Peru-Bolivia. (Tôi đã nói sơ về Wari và Tiwanaku ở phần trước và sẽ trở lại với họ cùng phần còn lại của truyền thuyết hiển hách thời kỳ tiền Inka trong chương 6 và 7.) Sau khi Wari và Tiwanaku sụp đổ, vào cuối thiên niên kỷ đầu tiên, vùng Andes chia rẽ thành nhiều khu chính trị xã hội suốt hơn ba thế kỷ. Rồi đến Inka.

Đế chế Inka, nhà nước vĩ đại nhất từ trước đến nay ở vùng Andes, cũng là nhà nước tồn tại ngắn nhất. Nó khởi đầu từ thế kỷ XV và tồn tại trong chưa đầy 100 năm trước khi bị Tây Ban Nha đập tan.

Thật khó tưởng tượng người Inka là kẻ chinh phục. Thậm chí năm 1350 họ vẫn chỉ là một mảnh mờ nhạt giữa bối cảnh chính trị vùng trung tâm Andes, và cũng chỉ là kẻ chân ướt chân ráo. Trong câu chuyện truyền miệng được người Tây Ban Nha tên là Jesuit Bernabé Cobo ghi lại, đế chế Inka khởi phát từ một gia đình có bốn anh em trai cùng bốn chị em gái đã rời hồ Titicaca vì lý do nào đó, họ lang thang đến khi tới nơi sau này trở thành thủ phủ Inka: Qosqo (trong tiếng Tây Ban Nha là Cusco). Cobo, ngao ngán trước “sự dốt nát và man rợ cực độ” của người Anh-điêng, coi những truyện như thế này là “lố bịch.” Tuy nhiên, nghiên cứu khảo cổ lại thường bênh vực chúng: người Inka quả thực đã di cư từ nơi nào đó, có thể là hồ Titicaca, đến Qosqo vào khoảng năm 1200.

Bản ghi chép lịch sử Inka của thực dân gần nhất với nguồn thông tin bản xứ thuộc về Juande Betanzos, một thường dân Tây Ban Nha nổi danh vì kết hôn với công chúa Inka và trở thành thông dịch viên tiếng tăm nhất của chính quyền thực dân. Dựa theo các cuộc phỏng vấn gia đình bên vợ, Bentazos ước tính khi người Inka xuất hiện ở Qosqo, nơi đó đã có “hơn 200” nhóm dân cư nhỏ. Bản thân Qosqo, nơi họ định cư, là một ngôi làng với “khoảng 30 mái nhà rơm nhỏ, lụp xụp.”

Chứng cứ khảo cổ cho thấy người Inka dần dần mạnh hơn. Bước ngoặt lớn trong vận mệnh của họ xảy ra khi họ bằng cách nào đó gây thù với một nhóm khác, người Chanka; nhóm này rốt cuộc cũng tấn công họ. Tranh chấp nhỏ nhặt này có hệ quả quan trọng.

Theo niên biểu được trích dẫn rộng rãi của giáo sĩ Miguel Cabello Balboa thế kỷ XVII, cuộc tiến công của người Chanka xảy ra vào năm 1438. Người đứng đầu Inka lúc bấy giờ là Wiraqocha Inka.* “Một hoàng tử anh dũng,” theo Cobo, Wiraqocha Inka, ngay từ khi còn trẻ, đã rất hiếu chiến và từng thề rằng sau khi lên ngôi “ông sẽ chinh phục một nửa thế giới.” Có lẽ vậy, nhưng ông đã chạy trốn cuộc tấn công của Chanka cùng ba trong bốn người con trai của mình, gồm cả người kế nhiệm Inka Urqon. Người con trai nhỏ hơn, Inka Cusi Yupanki, từ chối tháo chạy. Thay vào đó, ông chiến đấu với Chanka dũng mãnh đến mức mà (theo truyền thuyết) cả đá cũng sống dậy để tham gia cuộc chiến. Inka Yupanki giành chiến thắng, bắt sống rất nhiều thủ lĩnh Chanka. Sau đó ông lột da họ để ăn mừng - Pizarro trông thấy chiến lợi phẩm được trưng ra. Nhưng đầu tiên Inka Yupanki tặng những tù nhân cho cha ông, để Wiraqocha Inka có thể thực hiện nghi lễ chiến thắng chà chân lên kẻ thù.

E sợ Inka Yupanki trở nên quá tự mãn, Wiraqocha Inka chọn thời điểm đó để nhắc nhở cậu về vị thế thứ cấp của mình. Ông tuyên bố vinh dự chà chân thật ra phải thuộc về Inka tiếp theo: Inka Urqon. “Đáp lại,” Bentazos viết, “Inka Yupanki trả lời rằng ông đang kính xin cha bước đi trên các tù nhân, và ông không giành chiến thắng để con đàn bà như Inka Urqon hay những người còn lại có thể bước lên chúng.” Tranh cãi nảy lửa đã dẫn đến chia rẽ. Như trong kịch Shakespeare, Wiraqocha Inka quyết định làm yên chuyện bằng cách ám sát người con trai nhỏ hơn. (Đó là “cơn bốc đồng điên loạn,” một vị tướng của Wiraqocha Inka sau này giải thích.) Inka Yupanki được cảnh báo và âm mưu thất bại. Wiraqocha Inka nhục nhã bỏ xứ tha hương trong khi Inka Yupanki trở về Qosqo trong vinh quang, lấy tên Pachakuti (Người làm chấn động thế giới) rồi tuyên bố gia tộc cầm quyền Inka là hậu duệ của mặt trời. Sau đó ông tiến hành chinh phục mọi thứ trong tầm mắt.

Chờ đã! Độc giả có lẽ sẽ thốt lên. Câu chuyện gia đình này li kỳ đến mức nếu băn khoăn về tính xác thực của nó âu cũng là điều hợp lý. Dù sao thì, những bản ghi chép về người Inka chúng ta biết đều được viết sau cuộc chinh phục, ít nhất một thế kỷ kể từ sự vùng dậy của Pachakuti. Và các câu chuyện đều khác nhau, đôi khi cường điệu hóa, phản ánh thành kiến và sự thiếu hiểu biết của tác giả, sự bóp méo lịch sử của người kể nhằm thần thánh hóa dòng dõi gia đình họ. Vì những lý do trên, nhiều học giả gạt bỏ hoàn toàn các biên niên sử này. Học giả khác thì chú ý thấy cả người Inka lẫn Tây Ban Nha đều có truyền thống lưu giữ lâu đời. Nhìn chung, các biên niên sử có vẻ đều ý thức được vai trò chứng nhân lịch sử của mình và cố gắng làm tốt vai trò ấy. Dị bản của chúng đều có khuôn mẫu sự kiện khá tương đồng. Kết quả là, đa số học giả sử dụng các bản ghi chép của thực dân một cách thận trọng, như cách tôi đang cố làm ở đây.

Sau khi lên nắm quyền, Pakachuti dành 25 năm tiếp theo mở rộng vương quốc từ cao nguyên Peru đến hồ Titicaca và xa hơn. Phương pháp của ông tinh vi và kinh tế hơn người ta tưởng, ví dụ sự xâm chiếm từ từ thung lũng ven biển Chincha. Vào khoảng năm 1450, Pakachuti điều phái một đội quân do anh trai nuôi của ông, Qhapaq Yupanki (nghĩa là “Người được vinh danh hào phóng”), chỉ huy đến Chincha. Tiến vào thung lũng cùng đoàn quân hàng nghìn người, Qhapaq Yupanki báo cho người dân địa phương đang sợ hãi rằng ông chẳng muốn lấy gì từ Chincha cả. Chiếu theo bản tường thuật của hai linh mục Tây Ban Nha nghiên cứu lịch sử thung lũng vào thập niên 1550, “Ông nói ông là con trai của thần Mặt trời. Và ông không cần bạc hay vàng hay con gái họ.” Không hề chiếm đất bằng bạo lực, thực ra, vị tướng Inka sẽ cho họ “tất cả những gì ông mang theo.” Trên thực tế ông đã phủ ngập giới cầm quyền Chincha bằng những núi tặng phẩm giá trị. Đổi lại, vị tướng chỉ yêu cầu chút lòng cảm kích, thể hiện bằng một ngôi nhà lớn mà ở đó, người Inka có thể điều hành việc, một người giúp việc có thể nấu nướng, dọn dẹp và tạo ra những vật phẩm cần thiết. Khi Qhapaq Yupanki rời đi, ông yêu cầu người Chincha hãy tiếp tục thể hiện lòng biết ơn bằng cách gửi thợ thủ công và hàng hóa đến Qosqo.

Một thập niên sau, Pachakuti gửi một đạo quân khác đến thung lũng, lần này do người con trai thừa kế ông, Thupa Inka Yupanki (Inka được Vinh danh Hoàng Gia), chỉ huy. Thupa Inka làm thân với giới cầm quyền địa phương và đề ra nhiều ý tưởng hấp dẫn nhằm cải thiện lợi ích của thung lũng, tất cả đều được tán thành với lòng biết ơn. Thể theo khuôn mẫu của Inka, các lãnh đạo địa phương lôi kéo toàn dân lao động, chia các hộ gia đình theo giới tính và độ tuổi thành các đội, mỗi đội đều có chỉ huy sẽ báo cáo tình hình cho chỉ huy của nhóm lớn hơn. “Mọi thứ nhằm giúp mọi người biết ai đang kiểm soát,” mục sư Tây Ban Nha viết. Thupa Inka ủy thác nhiệm vụ cho các nhóm dân được huy động: mở đường từ Chincha đến các khu vực khác do Inka kiểm soát, xây cung điện mới cho Inka và coi sóc các cánh đồng dành riêng cho Inka. Thupa Inka hẳn đã để lại vùng đất cho em trai ông phụ trách, người tiếp tục tận dụng lòng biết ơn của nó.

Cuộc viếng thăm tiếp theo do cháu trai Pachakuti dẫn đầu, có thể là vào thập niên 1490. Ông đến cùng đòi hỏi tăng cao về đất đai và phục dịch - vỏ bọc nhân nhượng đang dần phai đi. Thời điểm ấy người Chincha gần như không có lựa chọn nào ngoài tuân theo. Họ bị những quản đốc Inka bao vây; nền kinh tế mắc kẹt vào bộ máy cầm quyền; họ có hàng trăm nghìn người đang nằm dưới sự điều động của đế chế. Giới cầm quyền Chincha lo sợ phải đối đầu với quân đội Inka nên luôn chọn phục tùng thay vì lòng can đảm, và được thưởng những vị trí béo bở trong chính quyền đô hộ. Nhưng lãnh thổ của họ không còn là một thực thể độc lập nữa.

Năm 1976, Edward N. Luttwak, nay làm việc tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế ở Washington D.C, đã xuất bản một cuốn sách ngắn, gây tranh cãi về đế chế La Mã, trong đó phân biệt giữa đế chế lãnh thổ và đế chế bá quyền. Đế chế lãnh thổ trực tiếp chiếm giữ lãnh thổ bằng quân đội, loại bỏ người cai trị cũ và sáp nhập đất đai. Với đế chế bá quyền, những khu vực bị cai trị trở thành các chư hầu, quyền định đoạt chuyện nội bộ vẫn nằm trong tay họ. Đế chế lãnh thổ được kiểm soát chặt chẽ nhưng mất nhiều tài lực để duy trì, đế chế bá quyền lại chịu ít tổn thất, vì giới cầm quyền địa phương sẽ gánh mọi phí tổn quản lý khu vực, nhưng ràng buộc lỏng lẻo giữa chư hầu và mẫu quốc tạo điều kiện cho phiến loạn. Mọi quốc gia ôm mộng bá chủ đều là hỗn hợp cả hai hình thái, nhưng tất cả đế chế châu Mỹ bản địa có xu hướng nghiêng về hình thái bá quyền. Không có ngựa, binh lính Anh-điêng không thể di chuyển nhanh bằng binh lính châu Âu hay châu Á. Nếu quân đoàn bị bó buộc với vai trò canh giữ, sẽ không thể huy động nhanh chóng. Do đó, người Inka gần như buộc phải hợp tác với các nhà cầm quyền địa phương thay vì loại bỏ. Và họ làm việc đó tốt vượt sức tưởng tượng.

Pachakuti giao quyền chỉ huy quân đội cho con trai Thupa Inka vào năm 1463 và tập trung hoàn toàn vào việc tái thiết Qosqo thành thủ phủ hoàng gia, một bước trong quá trình trở thành một trong những nhà quy hoạch đô thị vĩ đại của lịch sử. Mặc dù tuân theo thẩm mỹ Anh-điêng truyền thống, Pachakuti vẫn đặt dấu ấn riêng lên nghệ thuật và kiến trúc Inka. Trong khi các tòa nhà của Sumer và Assyria phủ đầy những bức khảm rực rỡ và bích họa tuyệt mỹ, phong cách Inka lại cứng rắn, trừu tượng, giản lược hóa thành dạng thức hình học - giống nghệ thuật đương đại đến bất ngờ. (Theo nhà phê bình nghệ thuật người Peru César Paternosto, những họa sĩ lừng lẫy của thế kỷ XX như Josef Albers, Barnett Newman và Mark Rothko đều chịu ảnh hưởng từ nghệ thuật Inka.)

Công trình xây nề của Inka khiến người Tây Ban Nha xâm lược rất ngạc nhiên, họ không hiểu làm cách nào người Inka đặt các khối đá khổng lồ như vậy lại với nhau khi không có vữa hay súc vật kéo. Bền vững đến đáng kinh ngạc - nhà thám hiểm Hoa Kỳ Hiram Bingham chụp lại thành trì Machu Pichu năm 1913, nó gần như còn nguyên vẹn bất chấp bốn thế kỷ bị bỏ hoang.

Tại trung tâm Tân Qosqo là quảng trường Awkaypata, rộng 168m dài 190m, gần như toàn bộ diện tích được phủ lớp thảm dày bằng cát trắng từ Thái Bình Dương và được đội ngũ công nhân của thành phố cào hằng ngày. Biệt thự, đền thờ đồ sộ bao bọc ba phía quảng trường, tường của chúng làm từ những khối đá khổng lồ cắt xẻ chính xác và vừa khớp đến mức em họ Pedro của Pizzaro, người đi theo phụ giúp kẻ chinh phục kể lại “đầu cây kim cũng không đâm lọt các khe tiếp nối.” Dọc mặt tiền dát những tấm vàng ròng khổng lồ. Khi mặt trời trên núi cao soi rọi Awkaypata, với đường nét rắn rỏi định hình bằng mặt phẳng cát trắng và những dải vàng chếch nghiêng, không gian quảng trường trở thành thánh đường cho màn trình diễn diệu kỳ của ánh sáng.

Trong thiết kế tổng thể của Pakachuti, Awkaypata là trung tâm của đế chế - và cả vũ trụ. Từ quảng trường tỏa ra bốn con đường lớn cắt mảnh đất thành bốn phần bất đối xứng mà ông dùng phân chia đế chế, Tawantinsuyu, “Mảnh đất có Bốn Vùng”. Với người Inka, các vùng mô phỏng sự xếp đặt trật tự thiên đường. Dải ngân hà, dòng sông lớn trên trời trong vũ trụ học Anh-điêng, vắt ngang bầu trời Peru thành một góc khoảng 28 độ so với quỹ đạo Trái Đất. Trong sáu tháng dòng chảy các vì sao chảy ngang bầu trời từ Đông Bắc đến Tây Nam, sáu tháng kia lại chảy từ Đông Nam xuống Tây Bắc. Sự chuyển tiếp vừa khớp với sự chuyển tiếp giữa mùa khô và mùa mưa - thời gian dải ngân hà giải phóng dòng nước ban sự sống xuống Pacha Mama, Đất Mẹ - và chia thiên đường thành bốn phần. Phản chiếu mô hình này, Awkaypata chính là trục của vũ trụ.

Không chỉ thế, Qosqo còn là trung tâm của hình mẫu tâm linh thứ hai. Tỏa ra từ Awkaypata là mạng lưới chằng chịt của 41 đường gãy khúc mang sức mạnh tâm linh, được biết dưới tên zeq’e, kết nối những điểm linh thiêng của vùng đất: dòng suối, mộ phần, hang động, miếu thờ, đồng ruộng, đá.

Có khoảng 400 wak’a (miếu thờ) nằm xung quanh Qosqo - vùng đất quanh Qosqo tượng trưng cho sức mạnh của đất. (zeq’e cũng ảnh hưởng tới bộ lịch Inka với 41 tuần, mỗi tuần có tám ngày.) Mạng lưới zeq’e và wak’a này liên kết phức tạp đến nỗi nhà nhân chủng học Đại học Columbia Terence D’Altroy đã viết “nhiều học giả mẫn cán phải vò đầu bứt tai và đành tin tưởng vào phán đoán của người khác.” Mỗi wak’a có ý nghĩa, vị thế tương quan, liên kết xã hội và bộ dụng cụ hành lễ riêng. Một tảng đá to ngoài thị trấn được cho là thân xác một người anh em của Inka đầu tiên hóa thành; quân lính Inka thường mặc cho nó quần áo đẹp và mang theo như một loại bùa may mắn. Để nắm hết sự phong phú đa dạng của miếu thờ và đường vạch này, Cobo nhận xét, đế chế “có hơn 1.000 người ở Qosqo chẳng làm gì ngoài ghi nhớ những thứ này.”

Pachakuti không chỉ tái xây dựng thủ phủ, ông cũng lập ra thể chế tự trị cho Tawantinsuyu. Trong nhiều thế kỷ, dân làng dành một phần thời gian cùng lao động cho các dự án cộng đồng. Vừa đấm vừa xoa, Pachakuti tăng dần nghĩa vụ lao động công ích trong thầm lặng. Tại Tawantinsuyu, ông hạ lệnh, tất cả đất đai và tài sản đều thuộc về đất nước (thực ra là chính ngài Inka). Thường dân phải định kỳ làm việc cho nhà nước dưới vai trò nông dân, người chăn gia súc, thợ dệt, thợ xây, thợ thủ công, thợ mỏ hoặc binh lính. Thường các nhóm phải xa nhà suốt vài tháng. Trong quá trình lao động, nhà nước cung cấp thức ăn, đồ mặc và nhà cửa cho họ - tất cả đều từ thành quả lao động của các nhóm lao động khác. Người đi nghĩa vụ sẽ xây đập, cầu đắp và kênh rạch thủy lợi; họ trồng trọt trên đất đai của nhà nước, chăn gia súc trên đồng cỏ của nhà nước, làm đồ gốm trong xưởng của nhà nước và tích trữ hàng trăm kho chứa cho nhà nước; họ mở quốc lộ và cung cấp người đưa tin lẫn đà mã vận chuyển thư từ và hàng hóa trên những con đường đấy. Mở rộng quy mô dọc của xã hội khu vực núi Andes theo thể chế độc tài, giới cầm quyền đã đẩy dòng lưu thông hàng hóa lẫn con người đến mọi ngóc ngách trong khu vực núi Andes.

Xung quanh thủ phủ Qosqo của Inka (Cusco hiện nay) có hơn 400 wak’a, đặt tại vùng nắm giữ sức mạnh tâm linh. Nhiều wak’a là những tảng đá, một số được khắc hình công phu, có lẽ là hình khu vực chúng ảnh hưởng tới.

Đặc điểm không kém ngạc nhiên là hệ thống kinh tế này vận hành không cần tiền. Đúng, thiếu vắng tiền tệ không làm người Tây Ban Nha xâm lược bất ngờ - đa phần châu Âu không dùng tiền bạc cho đến thế kỷ XVIII. Nhưng người Inka thậm chí còn không có chợ. Giới kinh tế học sẽ dự đoán nền kinh tế không chợ này - xã hội chiều dọc, như nó được gọi - sẽ gây bất tiện đáng kể. Chuyện này hẳn đã xảy ra, nhưng thiếu sót này là do dư thừa, không phải thiếu thốn. Đoàn xâm lược người Tây Ban Nha đã vô cùng sửng sốt khi tìm thấy những kho chứa đầy quần áo và vật phẩm chưa dùng tới. Nhưng với người Inka, các kho đầy thể hiện uy thế và sự sung túc; đó là một phần trong kế hoạch. Quan trọng nhất, tiểu thuyết gia Peru Mario Vargas Llosa viết, Tawantinsuyu “xóa sổ được nạn đói”. Dù không phải người hâm mộ, ông vẫn thừa nhận “chỉ một số ít các đế chế trên thế giới đạt được kỳ tích này.”

Khi Tawantinsuyu thâu tóm một vùng đất mới, Inka cưỡng chế đưa người khai hoang từ những vùng đất xa xôi khác đến, thường với số lượng lớn, rồi cấp đất cho họ. Người mới đến được khuyên khích giữ lại trang phục và tập tục riêng thay vì hòa nhập với cư dân chủ nhà. Để giao tiếp, cả hai nhóm buộc phải dùng Ruma Suni, ngôn ngữ của kẻ thống trị. Trong ngắn hạn, động thái này gây ra mâu thuẫn chính trị vì người Inka đang thao túng để kiểm soát cả hai nhóm. Trong dài hạn, (nếu thành công) nó sẽ xóa mờ phân cách giữa các nền văn hóa và tạo nên một đất nước đồng nhất mang dấu ấn của Tawantinsuyu. Năm thế kỷ sau di dân tập trung trở thành dấu ấn đậm nét của Stalin và Mao Trạch Đông. Nhưng họ sẽ phải thán phục trước quy mô người Inka di chuyển các quân cờ trên bàn cờ dân tộc. Thật khó tin, rốt cuộc người nước ngoài trở nên đông đảo hơn người bản xứ ở nhiều nơi. Có lẽ xung đột sắc tộc cuối cùng cũng hủy diệt Tawantinsuyu, như trường hợp của vương quốc Nam Tư. Nhưng nếu Pizzaro không phá rối, người Inka có lẽ đã tạo ra một nền văn hóa thống nhất lâu đời như Trung Hoa.

Chiếc kiệu vàng của Inka

Pizzaro đã phá rối thế nào? Sớm hay muộn, ai nghiên cứu người Inka cũng đứng trước câu hỏi này. Henry Dobyns cũng tự hỏi điều này. Đế chế Inka đông đúc, thịnh vượng và tổ chức tốt như mọi đế chế trong lịch sử. Nhưng không đế chế nào sụp đổ trước một lực lượng nhỏ như thế: Pizarro chỉ có 168 người và 62 con ngựa. Các nhà nghiên cứu thường băn khoăn liệu sự sụp đổ của Inka có chỉ ra bài học lịch sử to lớn nào không. Câu trả lời là có, và bài học đó đã từng là ẩn số cho đến tận gần đây.

Thời điểm Dobyns bắt đầu đọc các bản ghi chép cũ của thực dân, lịch sử cơ bản của vương quốc được ghi nhận khá đầy đủ. Theo niên biểu của Cabello Balboa, Pachakuti yên bình ra đi vào năm 1471. Người con Thupa Inka, từ lâu đã nắm quyền quân đội, lên nhận “vương miện” - một sợi dây tết nhiều màu, quấn quanh đầu như băng-đô, có diềm tua rua đỏ buông trước trán. Ngồi trên chiếc kiệu vàng - ngài Inka không đi lại giữa chúng dân - Thupa Inka xuất hiện với vẻ uy nghiệm đến độ, theo nhà du hành Pedro Sarmiento de Gamboa, “người dân lui khỏi con đường ngài cần qua, trèo lên hai bên đồi, tôn thờ và tán tụng” ngài bằng cách “giựt lông mi và lông mày của mình.” Thuộc hạ thu thập và lưu giữ mọi thứ ngài chạm đến, kể cả đồ ăn thừa, để chắc chắn rằng không kẻ nào thấp kém hơn có thể chạm vào khiến chúng bị ô uế. Mặt đất quá dơ bẩn đến nỗi không xứng nhận nước miếng của ngài nên ngài luôn nhổ vào tay một cận thần. Người cận thần lau chỗ nước miếng ấy bằng một mảnh vải đặc biệt và giữ lại để bảo quản. Mỗi năm một lần tất cả những gì ngài Inka chạm vào - quần áo, rác thải, đồ giường chiếu, nước dãi - đều được long trọng hỏa thiêu.

Thupa Inka mở đầu cho tục lệ cưới chị em gái ruột của các Inka. Trên thực tế, Thupa Inka có thể đã cưới hai người chị em. Hành động này không tốt cho di truyền nhưng hợp lý về mặt đồng nhất. Chỉ họ hàng gần của Inka mới được coi là đủ thanh khiết để sinh ra người kế vị ngài. Khi ngôi vị Inka càng lúc càng tôn nghiêm, yêu cầu về sự thanh khiết càng cao. Đến cuối cùng chỉ người chị em gái của ngài mới đáp ứng được. Những chị em-vợ của Inka theo ngài chinh chiến, cùng với vài trăm hoặc cả nghìn người thiếp. Hậu cung quy mô khổng lồ này có vẻ không hề cản trở quá trình xưng bá của ngài. Trước lúc băng hà vào năm 1493, Thupa Inka đã điều quân tiến sâu vào Ecuador và Chile, tiếp tục bành trướng diện tích lãnh thổ của Tawantinsuyu lên gấp đôi. So về vùng đất chiếm được trong suốt cuộc đời, ông không hề thua kém Alexander Đại Đế hay Thành Cát Tư Hãn.

Tawantinsuyu đã khởi sinh và sụp đổ với tốc độ nhanh chóng mặt, nhưng biên niên sử chính xác về lộ trình của nó vẫn gây tranh cãi. Đa số nhà nghiên cứu cho ràng bản ghi chép của Miguel Cabello Balboa tương đối chính xác. Bản đồ này lập ra dựa theo ghi chép đó, tuy nhiên độc giả không nên coi đây là tài liệu chính xác hay được toàn thể chấp nhận.

Cái chết của Thupa Inka làm dấy lên cuộc chiến tranh giành ngôi vị. Tawantinsuyu không có luật thừa kế nghiêm ngặt. Thay vào đó Inka chọn người con trai ông cho là xứng đáng nhất. Theo Sarmiento de Gamboa, Thupa Inka có hơn 60 người con trai, vì vậy ông có rất nhiều lựa chọn. Than ôi, Thupa Inka rõ ràng đã chọn một người nhưng lúc hấp hối lại đổi ý và chọn người con khác. Các bè phái nổi lên quanh hai người con trai, dẫn đến một cuộc bạo loạn. Người con thứ nhất bị lưu đày hoặc giết hại; còn người thứ hai lấy tên Wayna Qhapaq rồi lên ngôi Inka. Vì Inka vẫn còn trong tuổi vị thành niên (tên ông mang nghĩa “Người trẻ tuổi hào phóng”), hai người chú của ông nắm quyền nhiếp chính. Một người cố gắng tước quyền nhưng bị người kia giết. Cuối cùng Inka cũng đủ tuổi để nắm quyền cai trị. Trong những động thái đầu tiên, ông giết hai người anh em ruột để phòng ngừa biến cố gia đình tương lai. Rồi sau đó, ông cũng như cha mình, kết hôn với em gái ông.

Wayna Qhapaq không phải nhà quân sự như cha ông. Ông có vẻ coi vai trò chính của mình là củng cố đất nước, có lẽ do Tawantinsuyu đang tiến dần đến giới hạn lãnh thổ có thể cai quản - giao tiếp dọc sườn Nam-Bắc của đế chế đã căng hết mức. Wayna Qhapaq dành phần lớn thời gian để tổ chức các công trình công cộng của đất nước. Thường những dự án này coi trọng tính chính trị hơn là tính hữu dụng. Lữ khách Tây Ban Nha Pedro Cieza de León kể lại, vì Inka tin rằng nhàn rỗi sẽ dẫn tới nổi loạn, ngài ra lệnh cho đội ngũ lao động rảnh tay “dời núi từ điểm này sang điểm khác” chẳng vì mục đích thực dụng nào. Cieza de León từng bắt gặp ba quốc lộ cùng nối hai thị trấn, mỗi quốc lộ được xây bởi một vị Inka khác nhau.

Công cuộc củng cố hoàn thành vào năm 1520. Wayna Qhapaq sau đó chỉ huy một đạo quân tiến đến Ecuador, dự định mở rộng đế chế về phía Bắc. Đó là chuyến hành trình trở về: Ông sinh ở miền Nam Ecuador trong một chiến dịch của cha ông. Bản thân ông cũng mang theo người con trai thiếu niên Atawallpa. Khi Wayna Qhapaq đến nơi mình chào đời, nay là Cuenca, Cobo kể lại: “ông ra lệnh xây một cung điện nguy nga tráng lệ cho riêng ông.” Wayna Qhapaq thích vùng đất mới của mình đến mức ông ở lại trong khi Atawallpa cùng các vị tướng đi chinh phục thêm vài vùng đất nữa.

Năm 1615, nhà văn người Inka Felipe Guamán Poma de Ayala giới thiệu công trình để đời của ông: bộ sử sách khổng lồ về xã hội Inka với 400 tranh vẽ cho vua Philip Đệ Nhị của Tây Ban Nha, hy vọng nhà vua sẽ xem nó để hiểu hơn về thần dân mới của ngài. Chúng ta không biết vua Philip có xem bản thảo này không, nhưng tác phẩm của Poma de Ayala - một trong số ít các bản ghi chép cuộc sống người Inka không phải do thực dân viết - hiện là một nguồn tài liệu học thuật quan trọng. Mặc dù những tấm chân dung ở đây không phải tả thực, nhưng vẫn cho thấy cách người Inka hình dung và nhớ về các thủ lĩnh của họ.

Họ không thành công. Người dân vùng rừng xích đạo ẩm ướt không thuộc hệ văn hóa Andes nên không hứng thú với việc gia nhập. Họ chống trả hung tợn. Bị phục kích, Atawallpa buộc phải rút lui. Nổi cơn tam bành trước thất bại này, Cobo viết, Wayna Qhapaq “nhanh chóng chuẩn bị đích thân đi rửa nhục”. Ngài rời cung điện an lạc của mình và công khai mắng nhiếc Atawallpa tại tiền phương. Trong trận chiến mới, đoàn quân tiến công dưới lệnh ngài Inka. Lăm lăm dùi cui, giáo mác, cung tên, thương, dây ném và rìu đồng, mang áo lông chim và giáp ngực bạc rực rỡ, vẽ mặt dữ tợn, đội quân Inka xông vào khu rừng phía bờ Bắc. Họ vừa hát vừa gào thét và chiến đấu. Cuộc chiến bất phân thắng bại đến khi một đòn tấn công bất ngờ đánh bật Wayna Qhapaq khỏi kiệu của ngài - một sự sỉ nhục. Suýt bị kẻ thù bắt, ngài buộc phải cuốc bộ như thường dân về lại cung điện. Quân đội Inka tập hợp và trở lại. Sau cuộc giằng co dai dẳng, họ cũng chinh phục được kẻ thù.

Cảm thấy thích thú vì khí hậu Ecuador ấm áp hơn Qosqo giá rét, Wayna Qhapaq trì hoãn chuyến trở về vinh quang của mình suốt sáu năm. Mặc những đồ mềm, nhẹ làm từ lông dơi quỷ, ông dạo quanh cung điện cùng một bát rượu cọ hoặc chicha, loại đồ uống giống bia ngọt và sền sệt, thường làm từ bột ngô. “Khi các thủ lĩnh và tộc trưởng Anh-điêng hỏi làm sao ông uống nhiều thế nhưng không bao giờ say, ông trả lời rằng ông uống vì những người nghèo, mà người nghèo thì ông cưu mang rất nhiều,” Pedro, em họ kiêm phụ tá của Pizarro kể lại.

Năm 1525, Wayna Qhapaq đột ngột ngã bệnh rồi qua đời trong lúc lui về Ecuador. Một lần nữa việc kế ngôi lại đầy xích mích và đẫm máu. Chi tiết khá mơ hồ; nhưng khi hấp hối ngài Inka có vẻ đã bỏ qua Atawallpa, người vẫn chưa chứng tỏ được bản thân, và chỉ định người con Ninan K’uychi lên kế vị. Thật không may, Ninan K’uychi chết vì căn bệnh tương tự Wayna Qhapaq. Lựa chọn tiếp theo là một người con 19 tuổi đang ở lại Qosqo. Theo tục lệ, những tăng lữ cấp cao gieo quẻ bói. Họ nhận thấy người con trai này sẽ xui xẻo khủng khiếp. Vị tăng lữ báo kết quả đau buồn này cho Wayna Qhapaq nhưng ngài đã chết. Do đó, các quý tộc triều đình phải chọn hoàng đế tiếp theo. Cuối cùng họ đành thuận theo lựa chọn cuối cùng của Inka.

Phẩm chất chính của người thiếu niên nằm ở chỗ: mẹ ông ta là em gái Wayna Qhapaq. Tuy nhiên, ông lập tức lên ngôi, thậm chí còn không đợi xem liệu Wayna Qhapaq có để lại di huấn hay nguyện ước nào không. Inka mới lấy tên Washkar Inka (“Inka Chuỗi Vàng”). Atawallpa ở lại Ecuador, mượn cớ ông không dám ra mặt sau khi bị cha mắng nhiếc, nhưng chắc hẳn cũng vì ông biết tuổi thọ anh em của Inka thường ngắn ngủi.

Trong khi đó, xác ướp Wayna Qhapaq được khoác đồ đẹp và đưa về Qosqo trên chiếc kiệu vàng trang trí bằng lông chim. Dọc đường, bốn quý tộc cấp cao đảm nhận hành lễ cho vị vua quá cố đã lập mưu phế bỏ và giết hại Washkar rồi đưa người con trai khác thế chỗ. Có gì đó đã khiến Washkar sinh nghi khi đoàn người gần đến Qosqo - có thể là ông phát hiện Atawallpa ở lại Ecuador cùng phần lớn quân đội Inka, có thể là một người cậu trung thành mà những kẻ kia từng tìm đến chiêu dụ đã mật báo cho ông. Sau khi tiến hành lễ tang trọng thể cho cha, Washkar ra lệnh cho những người thi hành lễ cùng đến gặp ông, tạo điều kiện bắt hết họ, kèm theo đó là sự tra tấn và án tử hình.

Thoát khỏi âm mưu, Waskar tiến hành tiêu diệt mọi trở ngại còn lại cho ngôi vị. Vì Wayna Qhapaq chưa thực sự cưới mẹ của Washkar - mối quan hệ dù cận huyết nhưng lại chưa hợp pháp - tân Inka ra lệnh cho mẹ ông thực hiện một lễ cưới hợp pháp với xác người cha. Kể cả với người vùng Andes thì hành động này rất quái dị. Washkar củng cố thêm địa vị thống trị của mình bằng cách cưới em gái ruột. Theo bản ghi chép không đồng tình của Cabello Balboa, mẹ Washkar sẵn lòng cưới người anh trai đã chết nhưng lại phản đối con trai bà cưới con gái bà. Lễ cưới diễn ra sau “rất nhiều lời khẩn cầu và van vỉ.”

Nội chiến hẳn không thể tránh khỏi. Bị các triều thần cùng tướng quân mưu mô khiêu khích, mối quan hệ giữa Atawallpa và Washkar trong vài năm đã chuyển từ nghi ngờ giấu giếm sang thù địch công khai. Washkar ở Qosqo nắm trong tay bộ máy chính quyền; thêm vào đó, quyền kế ngôi của ông hoàn toàn hợp lệ. Atawallpa ở Ecuador nắm trong tay đội quân dạn dày chinh chiến và những tướng lĩnh tài ba nhất nhưng địa vị lại thấp kém hơn (mẹ ông chỉ là em họ của cha ông, không phải chị em gái ruột.) Xung đột kéo dài hơn ba năm, giằng co xuyên suốt dãy Andes, đặc biệt ác liệt. Lúc đầu quân của Washkar chiếm ưu thế, tấn công Ecuador và thực sự đã bắt được Atawallpa, suýt nữa kéo rách tai ông trong khi xô xát. Sự kiện tiếp theo diễn ra như phim Hollywood, một người vợ của Atawallpa lén tuồn một dụng cụ giống cái nạy vào phòng giam dã chiến của ông (tên cai ngục say xỉn cho phép vợ ông vào thăm). Atawallpa đào đường thoát ra, trốn khỏi Ecuador, tái hợp quân đội và đánh đuổi kẻ thù về phía Nam. Trên một cao nguyên gần biên giới Peru-Ecuador, đội quân phương Bắc do Atawallpa chỉ huy đã đập tan đội quân của Washkar. Một thập niên sau Cieza de León tận mắt nhìn thấy chiến trường và từ đống hoang tàn lẫn mảnh xác chưa chôn, ông đoán số người chết phải lên đến 16.000. Phe chiến thắng bắt sống và chặt đầu chủ tướng của Washkar. Atawallpa lắp một cái bát lên đỉnh sọ, cắm ống vào giữa răng rồi dùng nó như cốc uống chicha.

Với tình thế xoay chiều bất lợi, Washkar rời Qosqo, đích thân xuất quân đi chiến đấu. Atawallpa dẫn quân đến đương đầu. Sau một trận chiến ác liệt (Cieza de León ước tính có khoảng 35.000 người chết), Washkar bị bắt trong một đợt phục kích vào mùa hè năm 1532. Các vị tướng của Atawallpa giải Inka đến Qosqo và chém đầu vợ con, họ hàng ngài ngay trước mắt ngài. Trong khi đó, đoàn chiến binh đắc thắng của Atawallpa, có lẽ khoảng 80.000 người, chậm chạp tiến vào Qosqo. Tháng Mười hoặc Mười Một năm 1532, đoàn người chiến thắng dừng chân bên ngoài thành phố Cajamarca nhỏ bé, nơi họ trông thấy những kẻ nhợt nhạt, bù xù ngồi trên con vật to lớn đã cập bờ.

Dù phần chuyện tiếp theo được kể lại bao nhiêu lần, nó vẫn không khỏi gây kinh ngạc: Atawallpa tò mò đã quyết định chờ đám người lạ đến xem thế nào; Pizzaro đã thuyết phục Atawallpa đến thăm đoàn người Tây Ban Nha đang ở quảng trường trung tâm Cajamarca, nơi ba phía là những dãy nhà dài trống huơ trống hoác (thị trấn hẳn đã di tản do chiến tranh); vị vua tương lai đến Cajamarca vào ngày 16 tháng 11 năm 1532 trên chiếc kiệu lấp lánh trải lông chim, đi phía trước là đoàn người mặc chế phục quét quang mặt đất và theo sau là đội quân 5.000-6.000 người, hầu hết chỉ mang vũ khí trang trí dùng khi diễu hành; Pizzaro đã giấu ngựa và đại bác trong các tòa nhà quanh quảng trường thị trấn, nơi 168 người Tây Ban Nha chờ đợi ngài Inka với sự sợ hãi ghê gớm đến mức, Pedro Pizzaro ghi lại, nhiều người “vô thức ‘tè ra quần’ vì kinh hãi cùng cực”; mục sư Tây Ban Nha đã tặng Atawallpa một cuốn kinh Công giáo nhàu nhĩ và ngài Inka ném nó qua một bên vì thấy vớ vẩn, tạo cớ cho người Tây Ban Nha mở màn tấn công (tội báng bổ Thánh Thư); người Tây Ban Nha, nổ đại bác, mặc giáp, cưỡi ngựa, tất cả đều là thứ người Anh-điêng chưa từng thấy qua, đột ngột xông vào quảng trường; người Anh-điêng hoảng loạn vì khói, lửa, thép và những con vật lao đến tới mức hàng trăm người giẫm đạp lên nhau tới chết khi cố tháo chạy (“họ tạo thành những gò lớn và tự dìm nghẹt nhau,” một người Tây Ban Nha xâm lược viết lại); người Tây Ban Nha lợi dụng quân lính thiếu khí giới nên đã giết hết phần còn lại; binh lính bản địa sau khi hoàn hồn đã tuyệt vọng vây xung quanh Atawallpa, dùng vai nâng đỡ chiếc kiệu của ông kể cả khi người Tây Ban Nha chém đứt tay họ; Pizarro đích thân lôi vị hoàng đế tương lai xuống và xô ông qua những đống xác trên quảng trường đến nơi sẽ thành nhà tù giam ông.

Pizarro không hân hoan với chiến thắng nhiều như người ta tưởng. Một con người tự lực, là đứa con mù chữ ngoài giá thú bị bỏ rơi của một đại úy, ông đau đáu giấc mơ giàu sang lẫn vinh danh hiệp sĩ bất chấp số của cải ông đã đạt được tại các thuộc địa Tây Ban Nha. Sau khi cập bến Peru, ông nhận ra mình và đội quân ít ỏi của mình đang tiến vào một vương quốc hùng mạnh. Kể cả sau chiến thắng oanh liệt ở Cajamarca, ông vẫn bị giằng xé giữa sợ hãi và tham vọng, về phần mình, Atawallpa thấy vàng bạc của Inka có sức mạnh làm mờ mắt người châu Âu*. Ở Tawantinsuyu kim loại quý không có giá trị cao như thế, vì họ không có hệ thống tiền tệ. Với thủ lĩnh Inka, ông có thể thao túng người châu Âu bằng cách lợi dụng sự hám vàng của chúng, ông đề nghị đổ đầy một căn phòng dài 7m rộng 5m bằng các món đồ vàng - và hai phòng tương tự với đồ bạc - để đổi lấy sự tự do của bản thân. Pizzaro nhanh chóng chấp nhận đề nghị.

Atawallpa - vẫn nắm quyền cai trị vương quốc - sai tướng lĩnh đi lột sạch vàng bạc ở Qosqo. Không sống trong thành phố từ nhỏ, ông hầu như không có chút lưu luyến gì với nó. Ông cũng bảo thuộc hạ giết Washkar, tù nhân họ đang giữ; tất cả người ủng hộ chủ chốt của Washkar và nhân tiện giết luôn cả những người anh em còn sống sót của Atawallpa. Có vẻ Atawallpa tin rằng sau khi sự giam giữ nhục nhã này kết thúc, sẽ không còn ai quấy phá vương vị của ông.

Từ tháng 12 năm 1532 đến tháng 5 năm 1533, từng đoàn chở báu vật - trang sức, tác phẩm điêu khắc tuyệt mỹ, đồ trang trí kiến trúc - thồ trên lưng đà mã đến Cajamarca. Cùng lúc vàng bạc dần chất đầy các căn phòng, cả Tawantinsuyu như đóng băng.

Như thể ai đó đã đột nhập điện Kremlin năm 1950 và chĩa súng vào Stalin, để lại đất nước, vốn đã quen tuân lệnh một bạo chúa, hoàn toàn mất phương hướng. Trong khi đó, đám người Tây Ban Nha đang chờ đợi, bất chấp thành công chưa từng thấy của họ, ngày càng hoảng sợ và sinh nghi. Khi Atawallpa hoàn thành phần thỏa thuận của ông và tài sản chuộc đã đủ, Pizarro nấu chảy tất cả thành thỏi và chuyển về Tây Ban Nha. Những kẻ xâm lược không thực hiện lời hứa. Thay vì thả Atawallpa, chúng thắt cổ ông, sau đó tiến vào Qosqo.

Gần như ngay tắp lự, chỉ 168 người đã giáng một đòn chí tử xuống đế chế vĩ đại nhất Trái Đất. Tất nhiên, chiến thắng của họ không kết thúc tại đó: các trận chiến đẫm máu quy mô lớn vẫn nằm phía trước. Kể cả sau khi đoàn quân xâm lược chiếm được Qosqo, vương quốc đã tập hợp lại tại các vùng sâu xa và tiếp tục chống trả quân đội Tây Ban Nha thêm 40 năm nữa. Dù thế, không thể phủ nhận quy mô chiến thắng của Pizarro ở Cajamarca. Ông đã đánh tan đội quân lớn gấp 50 lần quân số của mình, giành được món chuộc lớn chưa từng thấy và chế ngự một huyền thoại văn hóa đã kéo dài 5 thiên niên kỷ - mà không chịu bất cứ thương vong nào.

Đất hoang

Tôi vừa bịa chuyện đấy. Lịch sử Inka kể trên là cách hiểu của các học giả đương thời. Họ bất đồng về việc nên nhấn mạnh yếu tố xã hội nào và đặt nặng các mốc biên niên sử Tây Ban Nha thế nào, nhưng tổng thể câu chuyện không gây tranh cãi nào đáng kể. Bản tóm lược câu chuyện Pizarro chinh phục Inka của tôi cũng không đúng. Ít nhiều những gì tôi giới thiệu là lời diễn giải lúc Dobyns đến Peru. Nhưng qua những gì đọc được, ông đã phát hiện ra một lỗ hổng trong phiên bản này - một yếu tố trọng yếu tới mức thay đổi mạnh mẽ cách Dobyns nhìn nhận bản địa châu Mỹ.

Tại sao người Inka thua? Câu trả lời thường thấy là vì Pizarro có hai lợi thế: thép (gươm và giáp, đạn và đại bác) và ngựa. Người Anh-điêng không có vũ khí thép và động vật để cưỡi (đà mã quá nhỏ đối với một người đàn ông trưởng thành). Họ cũng không có bánh xe và mái vòm. Với công nghệ lạc hậu như vậy, Tawantinsuyu không có cửa thắng. “Người Inka có gì để chống lại kho vũ khí này chứ?” Sử gia kiêm kẻ chinh phục John Heming đặt câu hỏi. “Họ vẫn chiến đấu trong thời kỳ đồ đồng.” Người Inka tiếp tục chiến đấu sau khi Atawallpa chết. Nhưng dù họ đông gấp trăm lần người châu Âu, họ luôn thua. Hemming viết: “Dù sự anh hùng hay tính kỷ luật của quân đội Inka mãnh liệt bao nhiêu đi nữa cũng không thể đối chọi lại sức mạnh quân sự vượt trội của người Tây Ban Nha.”

Nhưng cũng như súng không quyết định được kết quả tranh chấp ở New England, thép không phải yếu tố quyết định ở Peru. Đúng, giới nhân chủng học từ lâu đã thấy ngạc nhiên vì người Anh-điêng không tạo ra thép. Có rất nhiều sắt trong núi, nhưng người Inka hầu như chẳng dùng kim loại cho việc gì hữu ích cả. Cuối thập niên 1960, Heather Lechtman, nhà khảo cổ tại Trung tâm Nghiên cứu Tài liệu về Khảo cổ học và Dân tộc học MIT, đã đề xuất với “một học giả tiếng tăm về người Anh-điêng tiền sử rằng chúng ta nên xem xét nghiêm túc và cẩn thận về nền luyện kim của người Anh-điêng”. Học giả ấy trả lời “Nhưng họ làm gì có”. Dù vậy Lechtman vẫn đi tìm kiếm. Bà phát hiện rằng nền luyện kim Inka thực chất tinh tế sáng ngang với nền luyện kim châu Âu, nhưng nó mang mục đích khác hẳn mà những chuyên gia học thuật chưa hề nhận ra.

Theo Lechtman, người châu Âu tìm cách tối ưu “độ cứng, sức mạnh, độ bền và sắc nhọn” của kim loại. Ngược lại người Inka coi trọng “độ dẻo, tính dễ dát và độ bền.” Người châu Âu dùng kim loại để sản xuất công cụ. Xã hội Anh-điêng chủ yếu dùng chúng như dấu hiệu thể hiện giàu sang, sức mạnh và địa vị xã hội. Thợ luyện kim châu Âu thường tạo vật dụng kim loại bằng cách đổ hợp kim nóng chảy vào khuôn định hình. Người Inka không phải không biết kỹ thuật đúc đó, nhưng các xã hội Anh-điêng ưa thích đe kim loại thành dải mỏng, xếp dải kim loại quanh khuôn và hàn chúng lại. Thành phẩm rất đáng nể với mọi chuẩn mực - một bức tượng bán thân tinh xảo mà Lechtman nghiên cứu cao chưa đầy 2,5cm nhưng được làm từ 22 tấm vàng riêng lẻ được chắp ghép công phu.

Để một miếng trang sức hay vật trang trí kiến trúc thể hiện địa vị của chủ nhân như người Inka khao khát, nó cần chói sáng. Vàng và bạc óng ánh nên được ưa chuộng hơn sắt xỉn mờ. Vì vàng và bạc nguyên chất quá mềm khó giữ hình dáng, thợ luyện kim Anh-điêng thường trộn chúng với kim loại khác, thường là đồng. Cách này tăng độ cứng của kim loại nhưng khiến nó mang màu đỏ đồng xấu xí. Để tạo bề mặt vàng rực rỡ, thợ rèn Inka đun nóng hợp kim vàng-đồng giúp đẩy nhanh quá trình hợp nhất của phân tử đồng và phân tử Oxy trong không khí - khiến kim loại ăn mòn nhanh hơn. Sau đó họ dùng vồ đập miếng kim loại nóng để các mảnh vụn ăn mòn văng khỏi bề mặt ngoài. Bằng cách lặp lại quá trình này nhiều lần, họ đã loại bỏ phân tử đồng ra khỏi bề mặt kim loại, tạo ra lớp vỏ bọc gần như toàn vàng nguyên chất. Đến cuối cùng người Inka có được những tấm kim loại chắc khỏe và lấp lánh dưới ánh mặt trời.

Các nền văn hóa Anh-điêng dĩ nhiên có tạo ra công cụ. Nhưng thay vì dùng thép, họ thích dùng sợi. Lựa chọn này thật ra không dị thường như người ta tưởng. Kỹ thuật cơ khí dựa trên hai lực chính: lực nén và lực căng. Cả hai đều được ứng dụng trong công nghệ châu Âu, nhưng cái đầu tiên phổ biến hơn - mái vòm là một ví dụ kinh điển của lực nén. Ngược lại, lực căng là thứ người Inka dùng. “Các sợi dệt được gắn kết bằng lực căng,” William Conklin, một cộng sự nghiên cứu tại Bảo tàng Dệt May nói với tôi. “Và họ lợi dụng lực căng với sự chuẩn xác và sáng tạo bất ngờ.”

Trong bầu công nghệ quyển của dãy Andes, Lechtman giải thích, “con người giải quyết các vấn đề cơ khí cơ bản bằng cách vận dụng sợi,” thay vì tạo ra và gắn kết gỗ cứng hay kim loại. Để làm thuyền, nền văn hóa Anh-điêng đan các sợi sậy lại thay vì chặt cây thành khúc và ghép chúng lại. Dù nhỏ hơn tàu của người châu Âu, những chiếc thuyền này không phải mớ bèo nhèo; người châu Âu lần đầu chạm mặt Tawantinsuyu khi họ bắt gặp một chiếc thuyền Inka chạy gần xích đạo, cách cảng của nó gần 500km, mang một cánh buồm bằng vải bông loại tốt. Nó chở đoàn thủy thủ gồm 20 người và có kích cỡ ngang một chiếc xe thể thao Tây Ban Nha. Rất khôn khéo, người Inka còn dùng những sợi cáp dài miên man làm cầu treo bắc qua các hẻm núi. Vì cầu châu Âu phải có phần chống đỡ bên dưới nên lúc đầu cầu Inka khiến người của Pizarro e sợ. Về sau một người cam đoan với đồng hương của anh ta rằng họ có thể đi qua phát minh này của người Inka “mà không gây nguy hiểm cho bản thân.”

Những loại sợi của người Anh-điêng được đan vô cùng chuẩn xác - áo quần cao cấp có thể chứa 500 sợi trên 2,5cm vải - và có kết cấu nhiều lớp phức tạp. Binh lính mặc áo giáp làm từ vải dệt, khắc và có khả năng che chắn tốt gần bằng áo giáp châu Âu nhưng nhẹ hơn rất nhiều. Sau khi dùng thử, những kẻ xâm lược Tây Ban Nha đã bỏ tấm che ngực lẫn mũ giáp thép của họ và mặc như quân lính Inka khi chiến đấu.

Dù quân đội Anh-điêng mang cung, lao, chùy và dùi cui, vũ khí ghê gớm nhất của họ, dây ném được làm từ vải. Một dây ném gồm một bao nhỏ nối với hai sợi dây. Người ném đặt một viên đá hoặc quả đạn vào bao, nắm hai đầu dây, quay vài vòng và thả một đầu dây ra khi đến thời điểm thích hợp. Nhà thám hiểm người Tây Ban Nha Alonso Enriquez de Guzman đã viết, chiến binh tinh nhuệ có thể quăng một hòn đá “với lực mạnh đủ giết một con ngựa… Tôi đã thấy một hòn đá ném bằng dây ném từ khoảng cách 30 bước chân đập gãy đôi thanh kiếm trên tay một người đàn ông.” (Thử nghiệm với một dây ném kiểu Anh-điêng dài 1,5m và hòn đá to cỡ quả trứng trong vườn nhà, tôi có thể ném hòn đá bay với vận tốc 50m/s theo nhẩm tính sơ bộ. Dù tay tôi rất yếu.)

Bằng sự sáng tạo đáng sợ, người Inka nung đá trong lửa đến khi chúng nóng đỏ, bọc chúng trong vải tẩm dầu hắc ín và quăng vào mục tiêu. Miếng vải sẽ bắt cháy giữa không trung. Trong cuộc công kích bất ngờ, bầu trời sẽ biến thành mưa đạn lửa. Suốt cuộc phản công tháng 5 năm 1536, một đội quân Inka dùng loại đạn này để thiêu rụi đám người Tây Ban Nha đang chiếm giữ Qosqo. Không thể bước ra ngoài, những kẻ xâm lược co rúm trong chỗ ẩn náu dưới làn đá lửa dữ dội kéo dài nhiều tuần. Thay vì di tản, người Tây Ban Nha, bằng lòng dũng cảm sánh ngang sự tham lam của mình, đã chiến đấu tới cùng. Trong một trận phản công sống còn tuyệt vọng, người châu Âu rốt cuộc cũng giành chiến thắng.

Yếu tố quan trọng hơn thép trong chiến thắng của Pizarro là ngựa. Loài vật lớn nhất của vùng Andes suốt thời Inka là đà mã, thường nặng khoảng 140kg. Ngựa, to gấp bốn lần, là cực kỳ mới lạ. Thêm vào đó cơn sốc khi nhìn thấy con người bằng cách nào đấy lại cưỡi lên lưng chúng như những vật thể nửa người nửa thú gớm ghiếc, dễ hình dung sự hoảng loạn do kỵ binh của Pizarro gây ra. Bộ binh Inka không chỉ phải vượt qua cơn sửng sốt ban đầu, chỉ huy của họ phải thay đổi phương án tác chiến giữa cuộc xâm lăng. Đội quân cưỡi ngựa có thể di chuyển với vận tốc chưa từng thấy ở Tawantinsuyu. “Kể cả khi người Anh-điêng có đội cản đường”, Hemming nhận xét, “kỵ binh Tây Ban Nha có thể vượt qua lính gác trước khi họ kịp chạy về báo hiệu nguy hiểm.” Hết trận này đến trận khác, “những con ngựa đáng sợ hoàn toàn bất bại.” Nhưng ngựa vốn không phải bất bại; người Inka chỉ không phát hiện ra điều đó tại nơi họ có lợi thế: hệ thống đường của họ.

Những kẻ Tây Ban Nha xâm lược phỉ báng con đường dốc của Inka vì chúng được thiết kế cho loài đà mã vững chân hơn là cho ngựa. Nhưng chúng được xây rất đẹp - con đường này, chụp vào thập niên 90, đã tồn tại hơn 500 năm mà chưa hề tu bổ.

Đường sá châu Âu xây dựng nhằm cho ngựa và xe đi lại nên coi bằng phẳng là ưu điểm; để đi lên đồi dốc, họ xây đường theo hình chữ chi để tạo độ bằng phẳng tối đa. Ngược lại, đường sá Inka được xây cho đà mã. Đà mã ưa thích sự mát lạnh ở vùng cao và không như ngựa, chúng sẵn sàng đi lên đi xuống các bậc thang. Do đó, đường sá Inka tránh đáy thung lũng và dùng bậc thang dài bằng đá để trèo trực tiếp lên đồi dốc - chí tử với guốc ngựa, những kẻ Tây Ban Nha xâm lược thường than phiền về điều này. Di chuyển từ đồi thấp đến Cajamarca, em trai Hernando của Francisco Pizarro than thở rằng con đường, loại quốc lộ theo người Inka là cực tốt, “quá tệ hại”, người Tây Ban Nha “không thể dùng ngựa để đi, kể cả khi có kỹ thuật tốt.” Thay vào đó người Tây Ban Nha phải xuống ngựa và dắt con vật ngập ngừng của mình qua các bậc thang. Thời điểm ấy họ rất mong manh. Vào cuối ngày, binh lính Inka đã biết chờ ở trên và lăn đá tảng xuống kẻ thù, giết mất vài con ngựa và dọa những con còn lại chạy tán loạn. Người còn sống sốt dễ dàng bị tiêu diệt. Nhiều trận phục kích đã lấy mạng vô vàn binh lính lẫn ngựa của Tây Ban Nha.

Dĩ nhiên ngựa có ưu thế ở đất bằng. Nhưng kể cả trên đồng bằng người Inka đã có thể thắng. Bộ binh thường đánh ngã đội kỵ binh. Tại trận Marathon năm 490 TCN, quân lính Athen đông đảo hơn, thiện nghệ hơn đã tiêu diệt đội kỵ binh Ba Tư của Darius Đệ Nhất. Hơn 6.000 quân Ba Tư chết; Hy Lạp tổn thất chưa đầy 200 người. Tình hình lúc đầu có vẻ cam go đến mức trước trận chiến, Athen đã gửi thư đến kẻ thù Sparta của họ xin viện trợ. Trong cuộc marathon đầu tiên, người đưa tin đã chạy hơn 160km trong hai ngày để báo tin. Nhưng khi đội viện trợ Sparta đến, chẳng còn gì ngoài xác quân Ba Tư.

Tổn thất của phía Inka nằm ngoài dự tính. Quân đội của họ bị cản trở bởi sự tôn sùng những vị tướng tinh nhuệ của họ, tức vị chỉ huy không dễ thay thế kể cả khi vị này bị bắt hay bị giết; và sự sáng tạo của thuộc cấp không được ủng hộ. Và đội quân chưa hề học được cách tụ quân thành cụm khít chặt như cách Hy Lạp làm ở trận Marathon, vì dồn quân thành nhóm lớn có thể chống lại kỵ binh. Tuy nhiên, vào thời điểm bao vây Qosqo, người Inka đã phát triển một chiến thuật chống kỵ binh rất hiệu quả: bola. Bola của Inka gồm ba hòn đá cột vào dây dài làm từ gân đà mã. Quân lính quay chúng vòng vòng và ném vào những con ngựa đang lao đến. Vũ khí này quấn vào chân ngựa rồi lôi chúng xuống để các viên đạn từ dây ném giết chúng. Nếu bola được dùng với số lượng lớn, kết hợp tiến công thay vì chỉ được vài người lính lẻ tẻ sử dụng vào lúc họ cho là thích hợp, Pizarro có lẽ đã gặp đối thủ.

Nếu không phải công nghệ và ngựa, thì thứ gì đã đánh bại người Inka? Như tôi đã nói, một phần tội trạng nên quy cho thể chế độc tài chuyên quyền của người Inka, vấn đề đã làm suy kiệt quân đội qua thời gian. Nhưng một lý do khác, phần chính yếu của câu trả lời lần đầu tiên được khẳng định chắc chắn bởi Dobyns. Trong quá trình đọc thêm về Peru, ông bắt gặp một đoạn văn của Pedro Cieza de León, nhà du hành người Tây Ban Nha đã nhìn thấy ba con đường cùng nối giữa hai thành phố. Bị triển lãm chiến lợi phẩm Inka đầu tiên ở Tây Ban Nha mê hoặc, Cieza de León đã vượt Đại Tây Dương khi còn niên thiếu và dành 15 năm sống tại Peru, Bolivia, Ecuador cùng Colombia, du hành, chiến đấu và ghi chép nhiều thông tin sau này trở thành bộ tài liệu nghiên cứu khổng lồ dài ba tập về vùng đất. Chỉ phần đầu tiên được xuất bản khi ông còn sống, nhưng đến thế kỷ XX các sử gia đã tìm ra và xuất bản hầu hết phần còn lại. Dobyns tìm được từ Cieza de León nhiều điều không hề được đề cập trong lịch sử của Prescott, ấn bản chính thức Handbook of South American Indians (Sổ tay về người Anh-điêng Nam Mỹ) của Smithsonian, hoặc bất cứ bản mô tả chuẩn mực nào sau này về Tawantinsuyu. Theo Cieza de León, Wayna Qhapaq, cha của Atawallpa, chết khi “một đại dịch đậu mùa bùng phát [trong năm 1524 hoặc 1525], dữ dội đến mức hơn 200.000 người chết, do nó lan khắp vương quốc.”

Đậu mùa không chỉ giết Wayna Qhapaq, mà còn giết cả người kế vị ông, cả anh em, chú bác và vợ ông. Những tướng lĩnh quan trọng và nhiều quan quân chết, người chép sử Inka Santacruz Pachacuti Yamqui Salcamayhua viết lại, “mặt họ đều chi chít vảy máu.” Hai vị quan nhiếp chính Wayna Qhapaq phân ở lại Qosqo để điều hành vương quốc cũng vậy. Salcamayhua kể lại, sau khi vị vua hấp hối Wayna Qhapaq tự nhốt mình để không ai thấy khuôn mặt mưng mủ của ông, ông gặp ác mộng giữa đêm rất khủng khiếp. Trong giấc mơ ông bị bao vây bởi “hàng triệu triệu người.” Ngài Inka hỏi họ là ai. “Linh hồn của những kẻ đã mất,” đám đông đáp lời. Tất cả họ “sẽ chết vì dịch bệnh,” từng người từng người một.

Câu chuyện này hẳn là ngụy tạo, nhưng tầm quan trọng của nó thì không. Đậu mùa có thời gian ủ bệnh khoảng 12 ngày, trong thời gian ấy người bệnh, có thể không biết mình đã nhiễm, hoàn toàn có khả năng truyền cho bất cứ ai họ gặp. Với đường sá thuận tiện và lưu lượng giao thông tấp nập, Tawantinsuyu là vị trí hoàn hảo cho một đại dịch. Đậu mùa lan khắp vương quốc như mực loang trên giấy thấm. Hàng triệu người đồng loạt mắc các triệu chứng: sốt cao, nôn mửa, đau đớn khủng khiếp, phồng rộp khắp người. Không thể đếm xuể số người chết, giáo sĩ Martin de Murúa chỉ có thể nói tổn thất lên đến “hàng nghìn người.”

Virus đậu mùa thường được cho là tiến hóa từ một trong hai chủng virus có quan hệ gần: virus camelpox, như tên gọi nó tác động lên lạc đà (camel) nội địa, hoặc virus taterapox, tìm thấy ở chuột nhảy Kemp, một loài gặm nhấm Tây Phi chuyên phá hoại nông nghiệp. (Tên chủng virus bắt nguồn từ tên khoa học gốc của loài chuột nhảy này: Tatera kempi.) Giả thuyết là khoảng 15.000 năm trước một biến đổi tình cờ đã cho phép chủng virus này “lây qua động vật khác,” theo cách giới khoa học gọi, và chúng truyền cho loài người. Cả lạc đà lẫn chuột nhảy đều không tồn tại ở châu Mỹ, vậy nên căn bệnh chưa bao giờ xuất hiện ở đó. Ở châu Âu, châu Á và châu Phi đậu mùa trở thành nỗi ám ảnh thường trực, lây lan cho hầu hết mọi đứa trẻ, giết hại nhiều người và để lại những sẹo rỗ đặc trưng trên những người thoát chết. Người sống sót trở nên miễn nhiễm với căn bệnh. Vì đa phần người châu Âu đều mắc bệnh này từ nhỏ, nên rất đông người trưởng thành châu Âu, kể cả những kẻ xâm lược, đều miễn nhiễm.

Ngược lại, người Anh-điêng chưa bao giờ nhiễm nó - họ, theo biệt ngữ khoa học, được gọi là “đất hoang”.

Tỷ lệ tử vong của “đất hoang” do đậu mùa rất khó thống kê vì suốt thế kỷ vừa qua, đa phần đối tượng nghiên cứu tiềm năng đã được tiêm chủng. Nhưng một nghiên cứu về 7.000 người chưa tiêm ngừa bị mắc đậu mùa ở miền Nam Ấn Độ đầu thập niên 60 cho thấy 43% nạn nhân chết vì căn bệnh. Để ý sự mong manh tột độ của người Anh-điêng - họ hẳn còn không biết phải cách ly bệnh nhân như người châu Âu - Dobyns đặt giả thuyết dân số vương quốc “có lẽ đã giảm một nửa suốt đại dịch.” Tức trong hơn 300 năm, cứ hai người ở Tawantinsuyu thì có một người chết vì bệnh.

Thiệt hại nhân lực và xã hội không thể đếm xuể. Chấn động mạnh như thế đã làm rạn nứt mối liên kết kết nối các nền văn hóa với nhau. Đại dịch tấn công Athen năm 430 TCN, sử gia Thucydides kể lại, đã bao bọc thành phố trong “sự hỗn loạn cao độ.” Dân chúng “trở nên coi thường mọi thứ, cả thiêng liêng lẫn báng bổ.” Họ tham gia sùng bái dục lạc và cho phép người tị nạn bệnh tật trú ngụ tại các đền thờ lớn, rồi chết không ai chăm sóc. Một nghìn năm sau, Cái Chết Đen* làm rúng động toàn châu Âu. Cuộc nổi loạn chống lại Giáo hội Công giáo Rôma của nhà thần học Martin Luther là hệ quả kéo theo của dịch bệnh, giống như chủ nghĩa bài Do Thái thời hiện đại. Đồng ruộng của địa chủ vắng hiu vì chết chóc, buộc họ phải bóc lột nông dân nhiều hơn hoặc trả cao hơn để thu hút lao động. Cả hai cách đều gây nhiễu loạn xã hội: Khởi nghĩa Nông dân (Pháp, năm 1358), vụ nổi loạn Ciompi (Florence, năm 1378), nông dân Nổi dậy (Anh, năm 1381), nổi loạn Catalonia (Tây Ban Nha, năm 1395) và hàng chục cuộc khởi nghĩa ở các bang nước Đức. Còn cần phải nói thêm rằng những xã hội đang chìm trong cảnh huynh đệ tương tàn rất dễ bị chinh phục hay không? Theo câu ẩn dụ của sử gia Alfred Crosby, nếu Thành Cát Tư Hãn đến cùng với Cái Chết Đen, cuốn sách này sẽ chẳng viết bằng ngôn ngữ châu Âu.

Về phần Tawantinsuyu, đậu mùa xóa sổ Wayna Qhapaq và triều đình của ông, gây ra nội chiến khi người sống sót tranh giành chiến lợi phẩm, số binh lính chết trong trận chiến giữa Atawallpa và Washkar cũng nhiều ngang số người chết vì bệnh dịch.

Có một thông tục Anh-điêng đặc biệt bị tác động bởi đại dịch đã trầm trọng hóa sự ác liệt của nội chiến: xác ướp hoàng gia. Người trong xã hội Anh-điêng coi bản thân họ thuộc dòng dõi gia đình (người châu Âu cũng vậy, nhưng tầm quan trọng của dòng dõi không cao như ở vùng Andes. Một ví dụ điển hình là trong bộ tiểu thuyết Chúa tể những chiếc nhẫn, các nhân vật thường giới thiệu bản thân bằng câu “X, con trai của Y” hoặc “A, thuộc dòng họ B.”) Dòng dõi hoàng gia, tức panaqa, rất đặc biệt. Mỗi vị tân hoàng đều sinh ra trong một panaqa nhưng khi lên ngôi sẽ tạo ra một panaqa mới. Panaqa này bao gồm ngài Inka, vợ, con và nô bộc, cố vấn của ngài. Khi Inka chết panaqa của ngài sẽ ướp xác ngài. Vì Inka được cho là vị thần bất tử, xác ướp của ngài vẫn được đối xử như còn sống. Không lâu sau khi đến Qosqo, Miguel de Estete, bạn của Pizarro, đã được chứng kiến một cuộc diễu hành của những vị vua quá cố. Họ được đưa lên kiệu, “ngồi trên ngai và vây quanh là tùy tùng cùng phụ nữ cầm quạt lông chăm sóc với sự tôn kính như thể họ còn sống.”

Vì các xác ướp hoàng gia không được cho là đã chết, người kế vị hiển nhiên không được thừa hưởng của cải từ họ. Mỗi panaqa lưu giữ mọi vật của ngài mãi mãi, bao gồm cung điện, dinh thự, miếu thờ; mọi quần áo, dụng cụ ăn uống, móng tay và kẹp tóc; cũng như cống vật từ vùng đất họ chinh phục. Chính vì thế, như Pedro Pizarro nhận thấy, “Rất nhiều con người, châu báu, phí tổn và tệ nạn [ở Tawantinsuyu] nằm dưới quyền kiểm soát của người chết.” Các xác ướp truyền lời thông qua các bà đồng đại diện cho những hầu cận còn sống của panaqa hoặc hậu duệ của họ. Với cả chục đế vương bất tử chen lấn giành vị trí, các âm mưu chính trị chồng chéo mang quy mô đủ để mê hoặc nhà Medici* là đặc trưng của xã hội cấp cao Inka. Điển hình, Wayna Qhapaq không thể xây biệt thự riêng tại Awkaypata - tổ tiên bất tử của ông đã chiếm hết không gian sẵn ở đó. Xác là vấn đề nghiêm trọng của xã hội Inka.

Sau khi đậu mùa xóa sổ phần lớn giới cầm quyền chính trị, mỗi panaqa đều cố gắng chen vào khoảng trống ấy, khơi mào lại nội chiến. Xác ướp khác nhau tại thời điểm khác nhau hậu thuẫn cho thế lực tranh giành ngôi vị khác nhau. Sau chiến thắng của Atawallpa, panaqa của ông mang xác ướp Thupa Inka khỏi cung điện của ngài và thiêu nó bên ngoài Qosqo - thiêu sống, có thể nói là vậy. Sau đó Atawallpa ra lệnh cho thuộc hạ thu càng nhiều vàng càng tốt từ tài sản của một panaqa đối địch để chuộc ông, panaqa của xác ướp Pachakuti.

Panaqa của Washkar tiếp tục chiến đấu kể cả sau khi Washkar chết (hoặc đúng hơn, không chết). Trong lúc Atawallpa bị giam cầm, panaqa của Washkar cử người em trai Thupa Wallpa của ông đến Cajamarca. Trong cuộc gặp lén lút với Pizarro, Thupa Wallpa xưng là người kế vị hợp pháp của Washkar. Pizarro che giấu ông tại căn cứ riêng của mình. Không lâu sau đó, chúa đất vùng Cajamarca, người hậu thuẫn Washkar thời nội chiến báo với người Tây Ban Nha rằng đội quân 10.000 người của Atawallpa đang tiến đến. Ông nói các tướng lĩnh kia định tấn công Pizarro và giải thoát Atawallpa. Atawallpa thành khẩn phủ nhận cáo buộc. Tuy vậy Pizarro vẫn giải ông đi. Vài người Tây Ban Nha thương cảm ông nhất đã xin đi điều tra. Ngay sau khi họ đi, hai người Inka chạy đến chỗ Pizarro, báo rằng họ vừa thoát khỏi một cuộc tấn công vũ trang. Pizarro khẩn trương triệu tập một phiên tòa quân sự, nhanh chóng kết tội chết cho ngài Inka - có lẽ ông cho rằng, nếu ngài Inka chết đội quân kia sẽ ngừng tấn công. Đoàn do thám Tây Ban Nha trở về thông báo không có đội quân Inka nào đang đến cả nhưng đã quá muộn. Thupa Wallpa rời khỏi nơi ẩn náu và được trao vương miện để trở thành tân Inka.

Án tử hình này, theo nhà khảo cổ John Rowe của Berkeley là kết quả từ âm mưu giữa Pizarro, Thupa Wallpa và chúa vùng Cajamarca. Rowe lý luận rằng bằng cách tiêu diệt Atawallpa và móc nối với Thupa Wallpa, Pizarro “đã đổi một con tin miễn cưỡng lấy một người bạn và đồng minh.” Sự thực, Thupa Wallpa đã công khai thề trung thành với Tây Ban Nha. Với ông, lời thề chỉ tốn một cái giá nhỏ; bằng cách liên minh với Pizarro, panaqa của Washkar, “dòng dõi đã mất tất cả, sẽ có được một cơ hội nữa.” Hẳn nhiên vị tân Inka hy vọng sẽ trở về Qosqo cùng Pizarro, nơi ông có thể nắm quyền cai trị đất nước. Sau đấy, có lẽ ông có thể tiêu diệt đám người Tây Ban Nha.

Dù quần thể xã hội Anh-điêng bị bệnh dịch và bóc lột kinh tế vùi dập từ khi người châu Âu đến, truyền thống bản địa vẫn tồn tại đủ mạnh ở mức người bán chicha tại Cuzco này, ảnh chụp của Martin Chambi năm 1921, có thể vẫn là rất bình thường trong thời Inka.

Trên đường đến Qosqo, Pizarro gặp trở ngại quan trọng đầu tiên: thị trấn sông Hatun Xauxa, nơi đã bị lực lượng của Atawallpa tàn phá trong nội chiến. Đội quân đó đã trở lại thị trấn để chiến đấu chống Tây Ban Nha. Nhưng kế hoạch thiêu rụi thị trấn và ngăn kẻ thù vượt sông của tân Inka bị dân chúng vùng Xauxa và Wanka vốn từ lâu đã căm thù đế chế cản trở. Họ không chỉ chống lại Inka mà còn đem đồ tiếp tế cho Pizarro, theo câu ngạn ngữ cổ “kẻ thù của kẻ thù là bạn”.

Sau trận chiến Thupa Wallpa đột ngột qua đời - quá đột ngột đến mức nhiều người tin rằng ông bị đầu độc. Nghi can cầm đầu là Challcochima, tướng của Atawallpa đã bị Pizarro bắt tại Cajamarca và giải theo đến Qosqo. Challcochima có thể không ám sát Thupa Wallpa, nhưng ông hẳn đã lấy cái chết ra đảm bảo với Pizarro rằng Inka tiếp theo sẽ là con trai của Atawallpa chứ không phải bất kỳ ai có quan hệ với Washkar. Cùng lúc, panaqa của Washkar cử đến một người anh khác, Manqo Inka. Anh ta hứa nếu được chọn kế thừa Thupa Wallpa, anh cũng sẽ thề trung thành với Tây Ban Nha. Đổi lại, anh ta muốn Pizarro giết Challcochima. Pizarro đồng ý và quân Tây Ban Nha công khai thiêu chết Challcochima tại quảng trường của thị trấn tiếp theo họ tới. Rồi họ đi tiếp đến Qosqo.

Với Dobyns, đạo lý của câu chuyện quá rõ ràng. Ông viết, người Inka không thua vì thép hay ngựa, họ thua vì bệnh dịch và tư tưởng bè phái. Qua việc này, ông đang lặp lại kết luận Pedro Pizarro đã rút ra từ mấy thế kỷ trước. Nếu Wayna Qhapaq “vẫn còn sống khi quân Tây Ban Nha đến vùng đất,” những kẻ xâm lược nhận xét, “chúng tôi sẽ không thể thắng… Và tương tự, nếu vùng đất không bị chia rẽ bởi nội chiến và dịch đậu mùa, chúng tôi đã không thể bước vào hay giành được vùng đất.”

Dobyns nhận ra tuyên bố của Pizarro rất đúng, không chỉ với riêng Tawantinsuyu. Ông đã nghiên cứa bản ghi chép nhân khẩu ở cả Peru và miền Nam Arizona. Cả hai nơi, cũng như New England, đại dịch đều bùng phát trước khi thực dân giành được chiến thắng đầu tiên. Khi người châu Âu thực sự đến, những nền văn hóa vụn vỡ, tơi tả không thể thống nhất để chống lại sự xâm nhập. Thay vào đó một phe cảm thấy mình đang dần mất thế lực thống trị đã liên kết với kẻ xâm lược để cải thiện vị thế. Sự kết giao thường thành công, theo đó phe này giành được lợi thế như mong đợi. Nhưng thành công này thường là tạm thời và mọi nền văn hóa nói chung đều luôn thua.

Giữa thế kỷ XVI và XVIII, công thức này tái diễn hết lần này tới lần khác tại châu Mỹ và như một thiên truyện về lịch sử hậu giao lưu. Thực ra, người châu Âu thường thua khi họ không thể lợi dụng bệnh dịch và sự chia phe chính trị.

Người Tây Ban Nha xâm lược đã cố chiếm Florida vài lần từ trong các năm 1510-1560 nhưng lần nào cũng thua. Năm 1532, vua João Đệ Tam của Bồ Đào Nha chia bờ biển Brazil thành 14 tỉnh và phái thực dân đến từng tỉnh. Đến năm 1550 chỉ hai khu định cư còn trụ lại. Người Pháp không duy trì nổi các trạm thông thương ở St. Lawrence và thậm chí không dám cắm cờ trên vùng New England thời tiền đại dịch. Vi sinh vật châu Âu xâm nhập bán đảo Yucatán rất chậm và các phe phái chính trị ở đây quá nhỏ nên không sẵn sàng chống lại nhau. Do đó, Tây Ban Nha chưa bao giờ hoàn toàn chinh phục được người Maya. Khởi nghĩa Zapatista làm chấn động miền Nam Mexico thập niên 1990 chỉ là giao tranh gần nhất trong một cuộc chiến thực dân nhiều hồi nổ ra vào thế kỷ XVI.

Lý luận của giới sử gia lẫn các luận án tiến sĩ, tất cả đều quan trọng, nhưng Dobyns đang băn khoăn về một vấn đề khác. Nếu Pizarro phải sửng sốt trước quy mô của Tawantinsuyu thời kỳ hậu đại dịch và chiến tranh ác liệt, vậy trước đó đã có bao nhiêu người? Rộng hơn nữa, dân số của Tây Bán Cầu năm 1491 là bao nhiêu?

Cấp số cộng

Wayna Qhapaq chết trong đại dịch đậu mùa đầu tiên. Virus tấn công Tawantinsuyu lần nữa vào các năm 1533, 1535, 1558 và 1565. Lần nào hậu quả cũng không thể tưởng tượng nổi đối với thời đại may mắn của chúng ta. “Hàng trăm người chết”, một nhân chứng đợt dịch năm 1565 đã nói. “Làng mạc tiêu điều. Thây người la liệt trên các cánh đồng hoặc chất đống trong nhà lẫn lều… Đồng ruộng bỏ hoang; súc vật không ai chăm sóc và giá thực phẩm tăng cao đến mức nhiều người không mua nổi. Họ thoát khỏi dịch bệnh nguy hiểm, nhưng bị đói khát hạ gục.” Thêm vào đó, Tawantinsuyu còn bị các bệnh truyền nhiễm từ châu Âu khác tấn công, thứ bệnh dễ nhiễm không kém: sốt phát ban (có lẽ) vào năm 1546, bệnh cúm năm 1558 (cùng với đậu mùa), bạch hầu năm 1614, sỏi năm 1618 - xóa sổ những gì còn lại của văn hóa Inka. Tóm lại, Dobyns cho rằng các đại dịch đã giết 90% cư dân Tawantinsuyu.

Dobyns không phải người đầu tiên đi đến kết luận khủng khiếp này. Nhưng ông là nhà nghiên cứu thời hiện đại đầu tiên ghép nối nó với sự thật là dịch đậu mùa đến trước khi bất cứ người Nam Mỹ nào nhìn thấy người châu Âu. Dobyns nhận thấy khả năng cao nguồn virus là từ Caribê. Đậu mùa được ghi nhận đã xuất hiện trên đảo Hispaniola vào tháng Mười Một hoặc Mười Hai năm 1518. Nó giết chết một phần ba cư dân bản địa trước khi lan đến Puerto Rico và Cuba. Quân Tây Ban Nha phơi nhiễm với virus từ nhỏ nên gần như miễn dịch. Trong suốt cuộc chinh phục Mexico của Hernán Cortés, một đoàn viễn thám do Pánfilo de Narváez chỉ huy cập bờ ngày 23/4/1520 gần thành phố Veracruz ngày nay. Theo vài bản ghi chép tiếng Tây Ban Nha, đội quân có một nô lệ châu Phi mắc đậu mùa. Bản tường thuật khác lại nói người mang mầm bệnh là một người Anh-điêng Cuba mà Narváez mang theo như phụ tá. Dù sao đi nữa, ai đó đã mang virus - và truyền cho cả bán cầu.

Dịch bệnh lan đến Tenochtitlan, thành phố đầu não của Mexica (Aztec), tàn phá thủ phủ và rồi cả phần còn lại của vương quốc. Dobyns phát hiện các tài liệu thực dân cho thấy từ đó, đậu mùa băng qua Trung Mỹ đến Panama. Tại đó, nó chỉ còn cách biên giới Inka vài trăm cây số. Có vẻ virus đã vượt qua khoảng cách này, mang theo hậu quả tàn khốc.

Sau đó Dobyns đi sâu hơn. Ông lập luận: khi vi khuẩn đến Tây Bán Cầu, chúng hẳn phải lan từ bờ biển nơi người châu Âu lần đầu ghé đến tới vùng nội địa nơi những người Anh-điêng chưa bao giờ thấy kẻ da trắng nào đang sinh sống. Các nhà ghi chép thực dân biết rằng dịch bệnh xới nát “đất hoang” của châu Mỹ vô số lần trong thế kỷ XVI. Nhưng điều họ không biết và cũng không thể biết là đại dịch như mũi tên hủy diệt vọt ra từ một vài khu đất họ ghé tới rồi lao đến mọi ngóc ngách của bán cầu, tàn phá nhiều nơi vốn chưa bao giờ xuất hiện trong ghi chép lịch sử châu Âu. Chính vì vậy những người da trắng đầu tiên thám hiểm nhiều vùng của châu Mỹ hẳn từng đi qua nơi đã không còn người sống.

Kết quả, Dobyns nói, mọi ước tính dân số của thực dân đều quá thấp. Nhiều trong số đó, được tổng hợp lại ngay sau đại dịch, có lẽ chỉ thể hiện đáy dân số, không phải con số gần đúng thời tiền giao lưu. Từ vài biến cố mà con số trước và sau được ước tính tương đối chắc chắn, Dobyns tính toán rằng trong 130 năm đầu tiên từ khi giao lưu, khoảng 95% người châu Mỹ đã chết. Để ước tính số người bản địa tiền Columbus, phải nhân số lượng điều tra này lên 20 lần. Kết quả thu được từ quá trình này, theo chuẩn lịch sử, cao đến sững sờ.

Giới sử gia từ lâu đã băn khoăn về số người sống ở châu Mỹ thời tiền giao lưu. “Gây tranh cãi từ lúc Columbus đưa ra một phần kê khai dân số tại Hispaniola năm 1496, nó vẫn luôn là một trong những câu hỏi lớn của lịch sử,” Denevan, nhà địa lý học Beni viết. Các ước tính của giới nghiên cứu hồi đầu, nếu nói giảm nói tránh, được xác định rất cẩu thả. “Đa số tính toán còn chẳng gần đúng,” Denevan bảo tôi. “Chẳng cái nào gần đúng cả.” Chỉ đến năm 1928, ước tính kỹ càng đầu tiên về dân số bản xứ mới xuất hiện. Nhà dân tộc học tiếng tăm James Mooney thuộc Viện Smithsonian đã lần tìm trong các bản ghi chép của thực dân lẫn tài liệu chính phủ và kết luận rằng vào năm 1491, Bắc Mỹ có 1,15 triệu cư dân. Vào thập niên 1930, Alfred L. Kroeber, nhà nhân chủng học lẫy lừng của Berkeley đã dựa vào công trình của Mooney, cắt giảm số liệu kê khai hơn nữa, chỉ còn 900.000 - tức mật độ dân số còn chưa tới một người trên 10km². Kroeber cho rằng chỉ có 8,4 triệu người Anh-điêng sống trên toàn bán cầu.

Nhận thấy rằng ước tính toàn lục địa của mình chưa xem xét đến biến động theo khu vực. Kroeber khuyến khích học giả tương lai tìm và phân tích “các tài liệu xác thực được khoanh vùng rõ ràng.” Vì ông biết, vài đồng nghiệp Berkeley của ông đã và đang thực hiện những phân tích này. Nhà địa lý học Carl Sauer công bố ước tính hiện đại đầu tiên về dân số vùng Tây Bắc Mexico thời tiền Columbus vào năm 1935. Cùng lúc, nhà sinh lý học Sherburne F. Cook cũng điều tra về hậu quả của bệnh dịch trên khu vực đó. Giữa thập niên 1950, Cook hợp tác với Woodrow W. Borah, sử gia Berkeley. Trong loạt ấn bản kéo dài đến thập niên 1970, hai người đã nghiên cứu các bản ghi chép tài chính, điều tra dân số và đất đai.

Kết quả của họ khiến Kroeber khó chịu. Cook và Borah kết luận: khi Columbus cập bờ, riêng cao nguyên trung tâm Mexico đã có 25,2 triệu người. Đối lập với nó, Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha cộng lại còn chưa đầy mười triệu. Theo họ, miền trung Mexico là nơi có mật độ dân số cao nhất thế giới, với mật độ người/km² cao gấp hai lần Trung Quốc hay Ấn Độ.

“Tuy thế, giới sử gia và nhân chủng học có vẻ không chú ý lắm” đến Cook và Borah, Dobyns viết. Nhiều năm sau, công trình của ông, cùng với của Denevan, Crosby và William H. McNeill cuối cùng cũng gây được sự chú ý. Dựa theo công trình của họ và riêng ông, Dobyns lý luận rằng dân số Anh-điêng năm 1491 dao động từ 90 đến 112 triệu dân. Nói cách khác, khi Columbus đến, dân châu Mỹ đông hơn châu Âu.

Theo một ước tính năm 1999 của Hoa Kỳ, dân số Trái Đất đầu thế kỷ XVI rơi vào khoảng 500 triệu người. Nếu Dobyns đúng, dịch bệnh đã cướp đi sinh mạng 80 đến 100 triệu người Anh-điêng chỉ trong một phần ba đầu tiên của thế kỷ XVII. Tất cả con số trên là tính toán sơ bộ tốt nhất, nhưng ẩn ý lại rất rõ ràng: cứ khoảng 5 người trên Trái Đất thì có một người chết vì đại dịch. Theo nhà địa lý học W. George Lovell tại Đại học Queen ở Ontario, đó là “cuộc tàn sát lớn nhất lịch sử loài người.”

Dobyns xuất bản những kết luận của mình trên tờ Current Anthropology vào năm 1966. Chúng đã khơi dậy nhiều lời bác bỏ, các hội nghị, thậm chí cả vài quyển sách. (Denevan đã tổng hợp lại thành cuốn The Native Population of the Americas in 1492 [Dân số bản địa châu Mỹ năm 1492].) “Tôi luôn thấy tội lỗi về sức ảnh hưởng của bài báo tôi viết trên Current Anthropology Dobyns bảo tôi, “vì tôi vẫn nghĩ rằng Cook và Borah đã nói tất cả trong ấn bản trước đây, nhưng người ta không nghe họ. Nói thật, tôi vẫn bị choáng váng bởi hiệu ứng của nó. Có lẽ đến lúc rồi - ở thập niên 1960 này người ta đã sẵn sàng lắng nghe.”

Lắng nghe và công kích. Vài người nhanh chóng quy kết suy đoán dân số của Dobyns có động cơ chính trị - là sự tự nhục trước chủ nghĩa tự do tội lỗi của người da trắng hoặc tệ hơn, một nỗ lực thổi phồng mất mát của chủ nghĩa đế quốc từ đám người bài Mỹ. “Hiển nhiên, vài người muốn con số cao hơn đó,” Shepard Krech III, nhà nhân chủng học tại Brown, bảo tôi. Những người này, ông nói, bị kích động khi Dobyns đề cập lại vấn đề này trong một cuốn sách năm 1983, Their Number Become Thinned (Số lượng của họ giảm đi), và tăng con số ước tính của ông lên.

Vài nhà nghiên cứu ngày nay chấp thuận ước tính của Dobyns - dù có vẻ thái quá - nhưng đa số họ tin rằng số người bản địa cao hơn rất nhiều so với ước tính của các thế hệ trước. Đa số, nhưng không phải tất cả. Thành phần kịch liệt phản đối Dobyns, Denevan, Crosby, Cook và Borah là David Henige thuộc Đại học Wisconsin, tác giả cuốn sách Numbers from Nowhere (Những con số đến từ hư không) xuất bản năm 1998 là một cột mốc trong dòng tác phẩm về phân bố nhân khẩu học. “Năm 1966 đã đáng ngờ, đến nay vẫn không bớt đáng ngờ,” Henige nói về tác phẩm của Dobyns. “Có khi còn đáng ngờ hơn.” Henige vô tình bắt gặp một hội thảo chuyên đề về nhân khẩu học Anh-điêng do Denevan chủ trì năm 1976. Một “khoảnh khắc thức tỉnh” xảy đến khi ông đọc thấy Cook và Borah đã “phát hiện” con số 8 triệu người ở Hispaniola. Người ta có thể chế ra vài triệu người? Ông băn khoăn. “Qua ghi chép lịch sử chúng ta có thể huyễn hoặc rằng đã xảy ra sự sụt dân số và tản dân từ các giao tranh cốt nhục tương tàn lẫn dịch bệnh,” ông nói với tôi. “Nhưng là bao nhiêu? Ai biết được? Khi chúng ta bắt đầu định số cho những thứ như vậy - đưa ra con số khổng lồ như 95% - chúng ta đang nói điều không nên nói. Con số này thể hiện một cấp độ không tưởng.”

Các nhà hoạt động xã hội Anh-điêng phản đối lập luận này. “Bạn luôn thấy người da trắng cố gắng giảm thiểu số dân ban đầu mà tổ tiên họ đã hất cẳng đi,” theo lời Lenore Stiffarm, nhà nhân chủng học thuộc Đại học Saskatchewan. Dưới quan điểm của bà, gạt bỏ tác động của dịch bệnh chỉ là cách giảm bớt dân số nguyên thủy của châu Mỹ. “Ồ, từng có ít người ở đây, và bệnh dịch giết bớt vài ba người, vậy nên lúc chúng ta đến thì họ gần như chết hết rồi.”

Bà nói, số người Anh-điêng càng ít thì càng dễ coi rằng lục địa trống không và có thể chiếm dụng. “Di dời đến một vùng đất không người hợp tình hợp lý đến hoàn hảo,” Stiffarm bảo tôi. “Và vùng đất chỉ có vài ‘tên mọi rợ’ cũng hợp lý không kém.”

Khi Henige viết Những con số đến từ hư không, cuộc chiến về dân số tiền Columbus đã tiêu tốn không biết bao nhiêu giấy mực - mục lục tham khảo của ông dài đến 90 trang. Bốn thập niên trôi qua từ lúc bài báo của Dobyns xuất hiện, đồng nghiệp của ông “vẫn vật lộn cố thoát ra khỏi cái hố mà tác phẩm đó để lại trong ngành nhân chủng học,” trích lời James Wilson, tác giả cuốn Their Earth Shall Weep (Đất của họ sẽ khóc), một cuốn sử về người bản xứ Bắc Mỹ sau cuộc xâm lược. Tranh cãi chưa có dấu hiệu dịu đi. Một phần vì sự mê hoặc vốn có của chủ đề này, phần cũng vì nhận thức về độ rủi ro của nó đã tăng cao.

4 Những câu hỏi thường gặp

Không đủ cho sân vận động Yankee

Ngày 30/5/1539, Hernando De Soto dẫn đội quân riêng của ông đến gần vịnh Tampa ở Florida. De Soto là một hình mẫu lạ thường: vừa là chiến binh, vừa là nhà đầu tư mạo hiểm. Ông phất lên từ khi còn rất trẻ ở khu vực châu Mỹ thuộc Tây Ban Nha nhờ dẫn đầu thị trường buôn bán lao động mới mẻ. Lợi tức tài trợ cho cuộc chinh phục người Inka khiến De Soto càng giàu hơn. Ông theo Pizarro đến Tawantinsuyu, đánh bóng tên tuổi bằng sự tàn bạo - De Soto đã đích thân tra tấn Challcochima, tướng của Atawallpa, trước khi tử hình ông. Chính xác là tìm thêm vùng đất mới để thống trị, De Soto trở về Tây Ban Nha không lâu sau chiến tích ở Peru. Tại triều đình của Charles V, ông thuyết phục vị vua đang buồn chán cho ông thoải mái hành động ở Bắc Mỹ với đội quân riêng của mình. Ông dong buồm đến Florida cùng 600 binh lính, 200 con ngựa và 300 con lợn.

Từ quan điểm hiện nay, thật khó tưởng tượng ra hệ thống đạo đức nào có thể bao biện cho hành động tiếp theo của De Soto. Suốt bốn năm đội quân của ông lang thang qua nơi hiện là Florida, Georgia, Bắc và Nam Carolina, Tennessee, Alabama, Mississippi, Arkansas, Texas, và Louisiana, săn lùng vàng và cướp phá hầu như mọi thứ họ chạm đến. Các cư dân thường chống trả quyết liệt, nhưng họ bị động cơ của quân Tây Ban Nha ngăn trở, hình ảnh lẫn âm thanh của ngựa và súng gây kinh ngạc. De Soto chết vì bệnh sốt, chuyến viễn chinh của ông đi vào hồi kết. Dù vậy, dọc đường, ông đã hãm hiếp, tra tấn, nô lệ hóa và giết vô số người Anh-điêng. Nhưng điều tệ nhất ông làm, theo vài nhà nghiên cứu, lại không phải do ác ý - ông mang lợn đến.

Theo Charles Hudson, nhà nhân chủng học thuộc Đại học Georgia đã dành 15 năm tái dựng hành trình của De Soto, đoàn viễn chinh của ông làm thuyền xuôi dòng Mississippi khoảng chục cây số từ khu vực Memphis hiện nay. Đó là quãng thời gian đáng sợ: mỗi trưa, một người trong đoàn nhớ lại, vài nghìn binh lính Anh-điêng chèo xuồng tiến sát đến chỗ đám người Tây Ban Nha và chế nhạo khi họ lao động. Người Anh-điêng, “vẽ mặt bằng đất son,” đeo “lông chim nhiều màu, cầm khiên cắm lông che chở cho người chèo thuyền bên họ, các chiến binh đứng hiên ngang từ mũi tới đuôi tàu, mang cung tên.” Không chút sợ hãi, De Soto lờ đi sự châm chọc, thỉnh thoảng là cả những tràng mũi tên và cứ thế chống thuyền qua sông đến nơi nay là miền Đông Arkansas, vùng đất “dày đặc các thị trấn lớn,” theo bản ghi chép của một người lính, “từ một thị trấn có thể nhìn thấy hai hay ba thị trấn khác.” Mỗi thị trấn đều xây tường đất bảo vệ, hào lớn và cả lỗ châu mai. Với kiểu cách trâng tráo của mình, De Soto đi thẳng đến, đòi đồ ăn và đi ra.

Sau khi De Soto rời đi, suốt hơn một thế kỷ không người châu Âu nào đến vùng thung lũng Mississippi này. Đầu năm 1682, người ngoại quốc lại xuất hiện, lần này là những người Pháp đi xuồng. Ngồi trên xuồng có René-Robert Cavelier, Sieur de la Salle. La Salle băng qua nơi De Soto từng thấy nhiều thị trấn tập nập. Nhưng giờ đây hoàn toàn hiu quạnh - đoàn người Pháp không thấy ngôi làng Anh-điêng nào suốt 300km. Theo nhà khảo cổ học Đại học New Mexico Anne Ramenofsky, khoảng 50 khu dân cư đã tồn tại trên mảnh đất thuộc Mississippi này khi De Soto xuất hiện. Đến thời La Salle con số đã rút xuống còn khoảng mười, vài khu chắc chắn là do những cư dân mới dựng nên. De Soto “được đặc cách nhìn thấy” một thế giới của người Anh-điêng, Hudson bảo tôi. “Cánh cửa mở ra rồi đóng chặt lại. Khi người Pháp đến và các bản ghi chép được mở lại, thực tế đã đổi thay. Một nền văn minh đã sụp đổ. Vấn đề là, chuyện gì đã xảy ra?”

Ngày nay đa phần sử gia và nhà nhân chủng học tin rằng thủ phạm là bệnh dịch. Theo quan điểm của Ramenofsky và Patricia Galloway, nhà nhân chủng học Đại học Texas, nguồn bệnh có khả năng không đến từ đội quân của De Soto mà từ kho thịt di động của nó: 300 con lợn. Đoàn của De Soto quá nhỏ nên không thể trở thành một vũ khí sinh học hiệu quả cao. Bệnh tật như sởi hay đậu mùa hẳn đã hành hạ đội quân 600 người của ông từ rất lâu trước khi họ đến Mississippi. Nhưng đàn lợn của họ thì không.

Lợn với người Tây Ban Nha xâm lược cũng thiết yếu như ngựa vậy. Quân đội Tây Ban Nha di chuyển giữa một bầy lợn; bị những máng ăn khổng lồ hấp dẫn, đàn vật gầy còm ốm đói vây quanh đội quân như chó săn. Cả hai bên đều không thấy lạ với sự sắp xếp này; họ đã sống cùng chúng cả thiên niên kỷ tại châu Âu. Khi người và vật nuôi cùng chia sẻ doanh trại, hai bên thường xuyên tiếp xúc với vi sinh vật của nhau. Qua thời gian đột biến giúp bệnh gia súc lây qua người: cúm gia cầm thành cúm người, tả trâu bò thành sởi người, đậu ngựa trở thành đậu mùa. Không như người châu Âu, người Anh-điêng không thường xuyên tiếp xúc với nhiều động vật. Gia súc của họ chỉ có chó, gà tây (ở Trung bộ châu Mỹ) và đà mã, lạc đà cừu, ngan bướu mũi và chuột lang (ở vùng Andes). Xét trên nhiều khía cạnh điều này không ngạc nhiên lắm: Tân Thế Giới có ít động vật có thể thuần hóa hơn Cựu Thế Giới. Hơn nữa, ít người Anh-điêng mang gen cho phép người trường thành hấp thu lactose, một dạng đường bão hòa trong sữa. Theo hình dung, người không uống sữa sẽ ít khả năng làm việc với gia súc cho sữa. Nhưng đây chỉ là đoán mò. Trên thực tế, những gì mà các nhà khoa học gọi là bệnh động vật rất hiếm gặp ở châu Mỹ. Ngược lại, lợn, loài vật chính yếu của nông nghiệp châu Âu, truyền bệnh than, sốt Malta, bệnh xoắn khuẩn vàng da, bệnh giun xoắn và lao phổi. Nòi giống lợn rất phong phú và có thể truyền bệnh cho hươu lẫn gà tây, căn bệnh sau đó lây cho người. Chỉ cần vài con lợn của De Soto chạy lung tung đã đủ để lây nhiễm cả khu rừng.

Ramenofsky và Galloway cho rằng tai ương do đoàn viễn chinh De Soto mang đến đã lan khắp vùng Đông Nam. Quần thể xã hội Caddo trên biên giới Texas-Arkansas và Coosa ở miền Tây Georgia, cả hai đều tan rã không lâu sau đó. Người Caddo ưa thích kiến trúc đồ sộ: các quảng trường công cộng, đài tế lễ và lăng tẩm. Sau khi quân đội của De Soto rời đi, Caddo ngưng xây dựng các trung tâm cộng đồng và bắt đầu đào nghĩa trang tập thể. Giữa chuyến viếng thăm của De Soto và La Salle, theo Timothy K. Perttula, cố vấn khảo cổ tại Austin, Texas, dân số Caddo giảm từ 200.000 xuống khoảng 8.500 người - sụt gần 96%. Vào thế kỷ XVIII, con số kê khai còn giảm hơn, chỉ còn 1.400 người. Một mất mát tương tự ngày nay sẽ giảm số dân New York xuống còn 56.000 người, không đủ nhét đầy vào sân vận động Yankee. “Đó là lý do khiến người da trắng coi người Anh-điêng là dân du mục săn bắn,” Russell Thornton, nhà nhân chủng học tại Đại học California, Los Angeles, nói với tôi. “Mọi thứ khác - những quần thể đô thị đông đúc - đã bị xóa sổ.”

Liệu vài con lợn có thể gây ra sự hủy diệt ghê gớm này? Những kịch bản tận thế như vậy đã làm dấy lên hoài nghi từ khi Dobyns lần đầu thu được sự chú ý rộng rãi. Dù sao, không có bản ghi chép của nhân chứng nào về thảm họa - không cộng đồng nào ở Đông Nam có kiểu chữ viết còn truyền lại đến ngày nay. Không thể tin tưởng hoàn toàn lời kể của người Tây Ban Nha và Pháp, và đằng nào chúng cũng chẳng nói điều gì thực tế về dịch bệnh. (Niềm tin cho rằng đại dịch đã tràn qua vùng Đông Nam hiếm khi đến từ ghi chép của người châu Âu về vùng đất mà đến từ sự chênh lệch giữa các ghi chép ấy.) Mặc dù các hồ sơ khảo cổ rất gợi mở, nhưng lại thiếu hoàn thiện một cách khó chịu; không lâu sau khi quân Tây Ban Nha đến, mộ tập thể trở nên phổ biến ở Đông Nam, nhưng không có bằng chứng thuyết phục nào cho thấy dù chỉ một người Anh-điêng trong số đó chết vì bệnh do lợn truyền. Khẳng định chuyến ghé thăm của De Soto gây ra sự sụp đổ của Caddo và Coosa có lẽ chỉ là sai lầm của lối ngụy biện việc xảy ra sau phải là hậu quả của việc xảy ra trước đó.

Nhà khảo cổ như Dobyns, Perttula, và Ramenofsky không chỉ cho rằng những đại dịch không được ghi lại đã quét qua châu Mỹ, mà còn tuyên bố chúng chính là căn bệnh chết người chưa từng xảy ra. Như một quy luật, virus, vi sinh và ký sinh vật không giết đi phần lớn nạn nhân của chúng - vật ký sinh tiêu diệt hết vật chủ sẽ chẳng có tương lai tiến hóa tươi sáng. Đại dịch cúm năm 1918, cho đến căn bệnh thế kỷ AIDS thời hiện đại, lây cho mười triệu người khắp thế giới nhưng giết chưa đầy 5% số nạn nhân của nó. Kể cả Cái Chết Đen, biểu tượng của sự chết chóc, cũng không chết người bằng các đại dịch kia; đột biến chỉ mới tạo ra phiên bản bệnh phổi của khuẩn que Yersinia pestis. Nhưng kể cả vậy căn bệnh khi ấy có lẽ chỉ giết chết 1/3 số nạn nhân của nó. Nếu các nhà nghiên cứu nói đúng, người Anh-điêng trên hành trình của De Soto chịu tổn thất khủng khiếp bất thường. Điều này là thật sao? Những người hoài nghi đặt câu hỏi.

Suy xét cách tiến hành nhằm khôi phục số dân ban đầu theo hướng Dobyns: đặt ra một tỷ lệ tử giả định, thường là 95% đối với mức dân số đáy. Theo Douglas H. Ubelaker, nhà nhân chủng học tại Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Quốc gia Smithsonian, dân số người Anh-điêng phía Bắc Río Grande chạm đáy vào năm 1900, khi số người giảm chỉ còn khoảng nửa triệu. Giả sử tỷ lệ chết là 95% (Ubelaker theo phái hoài nghi, không tin điều này), dân số thời tiền giao lưu của Bắc Mỹ sẽ là 10 triệu. Tăng tỷ lệ tử thêm 1% thành 96%, số người chết sẽ thành 12,5 triệu - một thay đổi nhỏ xíu về tỷ lệ tử vong cũng tăng lên hơn hai triệu sinh mạng. Đến mức 98% thì con số người chết đã lên tới 25 triệu. Thay đổi nhỏ trong dữ liệu cơ bản sẽ dẫn đến khác biệt lớn về kết quả.

Tệ hơn, các số liệu có sai số rất lớn. Nhà thống kê Rudolph Zambardino thuộc trường Bách khoa Bắc Staffordshire tại Anh đã chỉ ra rằng tình trạng thiếu thốn dữ liệu chính thống buộc các nhà nghiên cứu phải dùng phép ngoại suy quanh co. Ví dụ, để ước lượng dân số Mexico thế kỷ XVI, sử gia chỉ có số liệu chính thức của casado (chủ hộ) ở vùng nhất định. Để tính tổng dân số, họ phải điều chỉnh dữ liệu bằng con số ước đoán số người trung bình trong mỗi nhà, con số ước đoán của những nhà không có casado (vì vậy không được tính), con số ước đoán của các casado bị sai lệch do lỗi của người điều tra dân số… Mỗi yếu tố này đều có sai số. Thật không may, như Zambardino chỉ ra, “các sai lệch nhân với nhau có thể leo thang chóng mặt thành con số lớn đến khó chấp nhận.” Ông nói, nếu các nhà nghiên cứu đối chiếu ước tính của mình với hạn mức sai lệch quy chuẩn, họ sẽ thấy sự chênh lệch quá lớn đến mức không thể tạo thành “một ước đoán định lượng có ý nghĩa.”

Tuyên bố phi thường cần bằng chứng phi thường, các nhà khoa học nói. Những đợt tử vong hàng loạt khác đều có dữ liệu phong phú: Cái Chết Đen ở châu Âu, nạn đói hậu bao cấp ở Liên bang Xô Viết, kể cả lượng nô lệ châu Phi. Cực kỳ ít dữ liệu ủng hộ quan điểm vi khuẩn và virus từ Cựu Thế Giới đã biến Tân Thế Giới thành lò sát sinh*. Bằng chứng tìm được từ vài dòng nguệch ngoạc trong sự chênh lệch giữa các bản ghi chép châu Âu, như Crosby thừa nhận, “chẳng khác nào chủ nghĩa ấn tượng.”

“Đa phần lý luận của các số liệu khổng lồ này chỉ là lý thuyết.” Ubelaker bảo tôi. “Nhưng khi ông cố kết hợp những lập luận thuần lý thuyết này với số liệu có sẵn về các nhóm riêng lẻ tại các vùng khác nhau, thật khó để bao biện cho những con số này.” Giới khảo cổ, ông nói, đang tiếp tục tìm kiếm các khu định cư chứa hàng triệu người như giả định. “Càng nhiều cuộc khai quật, người ta sẽ càng mong đợi tìm thấy nhiều bằng chứng cho [mật độ dân số dày đặc] hơn lượng tìm được đến bây giờ.” Dean R. Snow của Đại học Bang Pennsylvania đã nhiều lần xem xét các khu vực tiền giao lưu ở Đông New York và “không hề tìm thấy điều gì cho thấy đại dịch trên diện rộng từng quét qua khu vực.” Dưới góc độ của phái hoài nghi, Dobyns và những Máy Đếm Lượng Cao (tức người đề xướng số lượng lớn cư dân thời tiền Columbus) giống người phát hiện một tài khoản ngân hàng rỗng và tuyên bố rằng nó từng có hàng triệu đô la. Sử gia đề xướng lượng dân số Anh-điêng lớn, Máy Đếm Lượng Thấp phê phán, đang phạm lỗi trí tuệ lập luận từ im lặng.

Với những phản bác thuyết phục như thế, tại sao đa số các nhà nghiên cứu vẫn trở thành Máy Đếm Lượng Cao? Bằng lý luận rằng bệnh tật châu Âu gây ra tỷ lệ tử cao bất thường của người Anh-điêng, có phải các nhà nghiên cứu đang tuyên bố rằng họ đặc biệt dễ tổn thương? Tại sao đặt giả thuyết về sự tồn tại của đại dịch quy mô lớn, nguy hiểm chết người chưa từng thấy trong các ghi chép lịch sử? Tốc độ và quy mô của mất mát được đề xướng “thật khó tưởng tượng,” Colin G. Calloway, sử gia tại Dartmouth nhận xét - một lý do, ông đề xuất, rằng giới nghiên cứu đã lưỡng lự rất lâu mới chấp nhận nó. Quả thật, làm sao người ta có thể thấu hiểu mất mát tầm cỡ dị thường thế này? Và nếu việc người châu Âu đổ bộ vào châu Mỹ năm thế kỷ trước phải chịu trách nhiệm cho điều này, ngày nay họ có món đền bù đạo đức nào không?

Tính trạng di truyền dễ tổn thương

Tháng 8 năm 1967, một bé gái hai tuổi con người truyền giáo mắc bệnh sởi ở một ngôi làng bên sông Toototobi ở Brazil, gần biên giới Brazil-Venezuela. Cô bé cùng gia đình chỉ mới trở về từ thành phố Manaus vùng Amazon và đã được các bác sĩ Brazil kiểm tra, xác định âm tính trước lúc lên đường. Tuy thế, vết tấy đặc trưng của bệnh sởi vẫn xuất hiện ít ngày sau khi gia đình đến Toototobi. Dân làng cũng giống nhiều nơi khác trong vùng, chủ yếu là người Anh-điêng Yanomami, một xã hội lâm nghiệp tại biên giới Brazil-Venezuela, nằm trong số các xã hội ít bị Tây hóa nhất Trái Đất. Họ chưa bao giờ va chạm với virus sởi cả. Có hơn 159 người Yanomami sống trong làng thời điểm đó. Đa số hoặc tất cả đều mắc bệnh. Mười bảy người chết bất chấp nỗ lực hết mức của các nhà truyền giáo hoảng loạn. Sau đó virus thoát ra và lan khắp vùng trung tâm của người Yanomami, truyền đi bởi những người không biết mình đã nhiễm.

Phần vì tình cờ, nhà di truyền học Hoa Kỳ James Neel và nhà nhân chủng học Hoa Kỳ Napoleon Chagnon bay đến Yanonami giữa lúc dịch hoành hành. Neel từ lâu đã luôn lo lắng về bệnh sởi nên đem theo hàng chục ngàn vắc-xin. Than ôi, dịch bệnh đã đi trước họ. Họ điên cuồng nỗ lực thiết lập một “Tường lửa” dịch tễ bằng cách tiêm chủng đón đầu căn bệnh. Bất chấp cố gắng của họ, những ngôi làng nhiễm bệnh có tỷ lệ tử đáng sợ: 8,8%. Gần như cứ mười người lại có một người chết vì căn bệnh mà ở xã hội phương Tây chỉ là chút phiền hà thời thơ ấu.

Sau này Neel kết luận rằng tỷ lệ tử vong cao một phần do đau buồn và tuyệt vọng hơn là do chính virus. Tuy vậy, hậu quả kinh khủng của nó chưa hề có tiền lệ trong lịch sử. Suy luận, ban đầu có vẻ đáng ngờ, là người Anh-điêng trong tình trạng “đất hoang” dễ nhiễm dịch bệnh châu Âu hơn người châu Âu trong tình trạng “đất hoang”. Khá bất ngờ, có vài bằng chứng khoa học cho thấy người châu Mỹ bản địa mang loại gen có tính trạng mẫn cảm với vi sinh vật và virus xa lạ - một lý do khiến các nhà nghiên cứu tin rằng đại dịch mang quy mô và độ nguy hiểm theo lý luận của Dobyns có thể đã xảy ra.

Ở đây tôi phải phân biệt hai loại mẫn cảm. Loại thứ nhất là thiếu miễn dịch tập nhiễm - miễn dịch đạt được do trước đó đã tiếp xúc với mầm bệnh. Người chưa bao giờ mắc đậu gà dễ bị lây virus. Sau khi mắc bệnh, hệ thống miễn dịch tự tạo kháng thể chống lại, và họ không bao giờ mắc bệnh này nữa dù có tiếp xúc với mầm bệnh nhiều lần. Đa số người châu Âu thời đó đã mắc đậu mùa khi còn nhỏ, và người qua khỏi đã miễn dịch. Đậu mùa và các bệnh dịch châu Âu khác không tồn tại ở châu Mỹ, vì vậy theo cách này, tất cả người Anh-điêng đều mẫn cảm với chúng.

Ngoài việc không có miễn dịch tập nhiễm (loại mẫn cảm thứ nhất), vài nhà nghiên cứu cho rằng cư dân châu Mỹ có hệ miễn dịch hạn chế hơn người châu Âu. Nếu chuyện này đúng, một nhóm người Anh-điêng bẩm sinh ít có khả năng chống chọi các bệnh truyền nhiễm hơn (loại mẫn cảm thứ hai). Sự kết hợp thật tàn khốc.

Loại thứ hai xuất phát từ một sự trùng hợp ngẫu nhiên trong lịch sử. Giới khảo cổ tranh cãi về thời gian và cách thức người Anh-điêng đến châu Mỹ, nhưng hầu hết đều tin rằng số người ban đầu rất ít. Vốn gen tương ứng của họ rất hạn chế, tức hóa sinh của người Anh-điêng thuần nhất một cách bất thường. Ví dụ, cứ mười người châu Mỹ bản địa thì có hơn 9 người - và hầu hết người Anh-điêng Nam Mỹ - mang nhóm máu O, trong khi người châu Âu thường chia đều hơn giữa nhóm O và nhóm A.

Xét về mặt tiến hóa, đồng nhất di truyền vốn dĩ không tốt cũng không xấu. Nó có thể có lợi nếu quần thể không mang gen xấu. Năm 1491, người châu Mỹ gần như, hoặc hoàn toàn, không mắc bệnh xơ nang, múa giật Huntington, thiếu máu sơ sinh, tâm thần phân liệt, hen suyễn và (có thể) tiểu đường vị thành niên, tất cả đều có yếu tố di truyền, vốn gen hạn chế có thể đã đỡ cho người Anh-điêng rất nhiều.

Đồng nhất di truyền cũng có thể gây rắc rối. Vào thập niên 1960 và 1970, Francis L. Black, nhà virus học thuộc Đại học Yale đã thực hiện xét nghiệm độ an toàn và tính hiệu quả của một loại vắc-xin sởi mới đã được cải tiến lên người Anh-điêng Nam Mỹ. Trong quá trình xét nghiệm, ông lấy mẫu máu từ người đã tiêm vắc-xin rồi kiểm tra trong phòng thí nghiệm. Khi tôi gọi điện cho Black, ông bảo tôi kết quả “rất đáng suy ngẫm.” Hệ miễn dịch của từng cá nhân riêng lẻ phản ứng mạnh mẽ với vắc-xin. Nhưng toàn thể quần cư bản địa có một “phổ phản ứng rất hạn chế.” Và việc đó, ông nói, “có thể là một vấn đề lớn trong hoàn cảnh tương thích.” Với người Anh-điêng, những hoàn cảnh đó đã đến cùng Columbus.

Black đang nói đến kháng nguyên bạch cầu người (HLA), các phân tử bên trong phần lớn tế bào người, chìa khóa cho một trong hai phương thức tự vệ của cơ thể. Các loại tế bào thường được ví với các nhà máy sinh hóa náo nhiệt, ở đó hàng tá máy móc đang cần mẫn làm việc theo dây chuyền phức tạp vừa theo kiểu của kỹ sư Rube Goldberg vừa theo kiểu múa ba lê. Giống nhà máy vận hành tốt, các tế bào rất biết tận dụng; một phần máy móc tế bào cắt xé và tái sử dụng bất cứ thứ gì trôi nổi bên trong, bao gồm mảnh vụn tế bào và tác nhân xâm nhập, chẳng hạn virus. Không phải mọi mảnh cắt xé đều được tái sử dụng. Một vài mảnh được chuyển tiếp cho HLA, phân tử đặc biệt sẽ đẩy các mảnh vụn lên bề mặt tế bào.

Tuần tra bên ngoài là các tế bào bạch cầu, tức kháng thể. Như các trinh sát mẫn cán thăm dò trận địa tiềm ẩn, các kháng thể liên tục quét thành tế bào để tìm các mảnh vụn HLA đã đẩy ra, cố gắng phát hiện bất cứ thứ dị thường nào. Khi một kháng thể phát hiện một bất thường - như mẩu virus - nó sẽ lập tức phá hủy tế bào nhiễm hoặc chứa mầm bệnh. Nếu HLA không đẩy một virus xâm nhập đến nơi kháng thể có thể phát hiện nó, kháng thể không thể nhận biết nó tồn tại, đừng nói đến tấn công.

HLA vận chuyển vật thể lên bề mặt bằng cách xếp chúng vào một dạng đường rãnh. Nếu mảnh vụn không khớp đường rãnh, HLA không thể chuyển nó đi, và toàn phần còn lại của hệ miễn dịch sẽ không “thấy” nó. Mọi người đều có nhiều loại HLA, tức chúng có thể thông báo hầu hết các bất thường đến kháng thể của họ. Nhưng không phải tất cả. Dù sở hữu hệ miễn dịch thế nào, không ai có đủ HLA để nhận diện mọi chủng virus. Sẽ luôn có thứ gì đó thoát khỏi tầm kiểm soát. Hãy tưởng tượng ai đó hắt hơi trong thang máy chật kín, phóng ra mười biến thể của Rhinovirus, loại virus gây bệnh cảm thông thường. (Virus đột biến nhanh chóng và thường hiện diện dưới nhiều dạng trong cơ thể, mỗi dạng có chút khác biệt.) Nói đơn giản, giả sử người khác trong thang máy hít phải cả mười biến thể virus. Một người đàn ông may mắn: vô tình anh ta có HLA có thể khớp và chuyển hết mười dạng này đến bề mặt tế bào. Vì tế bào bạch cầu có thể nhận diện và phá hủy tế bào nhiễm virus, người này sẽ không ngã bệnh. Người phụ nữ bên cạnh xui xẻo hơn: cô có bộ HLA chỉ có thể thu và chuyển tám trong mười loại. Hai biến thể còn lại thoát được kháng thể và khiến cô cảm lạnh nặng (cuối cùng các máy móc miễn dịch khác vào cuộc và cô phục hồi). Kết quả khác biệt này cho thấy tầm quan trọng của việc quần thể có nhiều dạng HLA; HLA của người này có thể để lọt một con virus cá biệt, nhưng của người khác lại được trang bị để chống lại nó, và quần thể nhìn chung sống sót.

Đa phần các quần thể con người là hỗn hợp lẫn lộn của nhiều loại HLA, tức là gần như luôn luôn có vài người trong đó không nhiễm bệnh khi tiếp xúc với mầm bệnh cá biệt. Quả thực, nếu chuột thí nghiệm có lượng HLA quá phong phú, Black bảo tôi, giới nghiên cứu không thể dùng chúng để quan sát quá trình của một căn bệnh truyền nhiễm. “Ông sẽ ra kết quả vớ vẩn - tất cả không ngã bệnh.” Kết quả ngược lại cũng xảy ra, ông nói. Những người có dạng HLA tương tự nhau đều thành nạn nhân của cùng loại dịch bệnh theo cùng một cách.

Vào thập niên 1990, Black xem lại 36 nghiên cứu về người Anh-điêng Nam Mỹ. Không ngạc nhiên, ông phát hiện rằng nhìn chung, người Anh-điêng có ít dạng HLA hơn quần thể người ở châu Âu, châu Á hay châu Phi. Quần thể châu Âu có ít nhất 35 lớp HLA chính, trong khi các nhóm dân châu Mỹ có chưa đầy 17 lớp. Thêm vào đó, các bộ HLA của người châu Mỹ bản địa có số loại HLA ít bất thường. Black phát hiện ra gần một phần ba người Anh-điêng Nam Mỹ có bộ HLA đồng nhất hoặc gần như đồng nhất; trong khi người châu Phi tỷ lệ là 1/200. Ở Nam Mỹ, ông ước tính, khả năng thấp nhất một mầm bệnh sẽ truyền từ vật chủ này sang vật chủ khác có phổ miễn dịch tương tự là 28%, trong khi ở châu Âu con số này ít hơn 2%. Kết quả, Black nhận xét, “người của Tân Thế Giới dễ nhiễm bệnh của Cựu Thế Giới một cách bất thường.”*

Thật ra, vài quần thể ở Cựu Thế Giới cũng dễ tổn thương trước những căn bệnh ấy như người Mỹ bản địa, và có thể cũng vì cùng lý do. Họ hàng gần gen nhất với người Anh-điêng là người bản xứ Siberia. Họ không có giao lưu đáng kể nào với người châu Âu cho đến thế kỷ XVI, khi thương nhân buôn lông thú người Nga đảo chính, thiết lập các đồn quân sự khắp khu vực và đòi cống nạp lông thú. Đi kèm dòng giao thương của thị trường lông thú Nga là các bệnh dịch Nga, đặc biệt là đậu mùa.

Sự tương đồng với trải nghiệm của người Anh-điêng rất đáng chú ý. Năm 1768 virus tấn công bờ Thái Bình Dương của Siberia, hiển nhiên là lần đầu tiên. “Không ai biết được bao nhiêu người đã sống sót,” một nhà chức trách vùng Irkutsk, căn cứ Nga trên hồ Baikal thổ lộ, chắc hẳn vì không quan chức nào dám đến vùng nhiễm bệnh. Một thập niên sau, năm 1779, hành trình vòng quanh thế giới của thuyền trưởng James Cook chạm đến Kamchatka, bán đảo dài trên bờ biển Thái Bình Dương. Người Anh phát hiện ra đường bờ biển là một nghĩa địa. “Đi đâu chúng tôi cũng gặp tàn tích của những ngôi làng lớn không còn dấu vết nào khác ngoài các nền nhà,” thợ sửa tàu David Samwell than thở. “Người Nga bảo chúng tôi [các ngôi làng] đã bị đậu mùa tàn phá.” Nhà thám hiểm Martin Sauer, người đã đến Kamchatka năm năm sau hành trình của Cook phát hiện ra rằng chính phủ Nga cuối cùng cũng thâm nhập khu vực từng bị dịch. Theo báo cáo chính thức, gần như chỉ còn 1.000 người còn sống trên bán đảo; dịch bệnh đã lấy mạng hơn 5.000 người. Con số không thể kê khai chính xác, nhưng sự thật rất rõ ràng: cứ bốn người bản xứ Siberia tại khu vực đó thì có hơn ba người chết vì đại dịch.

Sau vài trải nghiệm như vậy, người bản xứ cố gắng chống trả. “Ngay khi [người bản xứ Siberia] hiểu rằng đậu mùa hay căn bệnh truyền nhiễm khác đang ở trong thị trấn,” người tù chính trị lưu vong Heinrich von Füch viết, “họ dựng các trạm gác dọc đường, trang bị cung tên và không cho bất cứ ai từ thị trấn bén mảng đến khu của họ. Tương tự, họ không nhận bột hay hàng hóa nào từ Nga, ít nhất là thứ có nhiễm đậu mùa.” Nỗ lực của họ là vô vọng. Bất chấp sự đề phòng cao độ, bệnh dịch vẫn hạ gục người Siberia hết lần này đến lần khác.

Sau khi biết được câu chuyện buồn thảm này, tôi gọi cho Francis Black lần nữa. Nếu do gen quyết định, sự đồng nhất HLA của người Anh-điêng không thể thay đổi (trừ khi hôn phối với chủng người khác). Liệu điều này có nghĩa đại dịch là bất khả kháng không? Tôi hỏi. Giả sử cư dân châu Mỹ, trong thế giới song song nào đó, hiểu được cách thức truyền nhiễm và đã được chuẩn bị để đối phó. Liệu có thể ngăn chặn việc người chết hàng loạt?

“Có nhiều trường hợp những thị trấn đơn lẻ tránh được dịch bệnh,” Black nói. Trong suốt đợt dịch, “các thành phố Trung cổ dựng tường rào phòng thủ và giết những ai cố gắng đi vào. Nhưng toàn bộ đất nước thì khó khăn hơn. Nước Anh đã tránh được bệnh dại. Đó là thành công lớn nhất trong lịch sử tôi nghĩ ngay đến. Nhưng bệnh căn bản là bệnh động vật, đỡ rất nhiều, vì ông chỉ cần trông chừng bến cảng - không cho nhiều kẻ ngoại quốc thiếu giấy tờ lẻn vào cùng những con chó ốm. Và bệnh dại không dễ lây nhiễm, nên kể cả nếu mầm bệnh xâm nhập đất nước này thì cũng khó có khả năng phát tán.”

Ông im lặng một lúc lâu đến mức tôi phải hỏi liệu ông còn nghe máy không.

“Tôi đang cố gắng tưởng tượng sẽ ra sao,” Black nói. “Nếu người Anh-điêng ở Florida để người bệnh vào, hậu quả sẽ lan đến tận nơi này của Connecticut. Vậy nên tất cả các nhóm khác biệt sẽ phải cùng phối hợp ngăn chặn nó. Và họ phải làm vậy trong vài thế kỷ - 400 năm - cho đến khi vắc-xin được phát minh. Tất nhiên họ sẽ muốn trao đổi, lông thú lấy dao, kiểu vậy. Nhưng việc giao thương sẽ phải thực hiên trong điều kiện vô trùng.”

Người Abenaki gửi hàng cho Verrazzano trên một sợi thừng căng từ thuyền xuống bờ biển, tôi nói.

“Ông sẽ phải khiến cả bán cầu làm như vậy. Và tất cả hoặc hầu hết người châu Âu có lẽ phải hợp tác. Thật sự tôi không tưởng tượng nổi chuyện này có thể diễn ra.”

Liệu điều đó có nghĩa đại dịch là không tránh khỏi và chẳng thể làm gì cả?

Nhà chức trách, ông đáp, có thể “cố gắng duy trì sự cách biệt, như tôi đã nói. Nhưng như vậy sẽ thành độc tài và không hiệu quả. Hoặc họ có thể tán thành hôn phối và sinh đẻ với người ngoài, tức liều lĩnh phá hủy xã hội họ đáng lý phải bảo tồn. Tôi không chắc mình nên đề xuất điều gì. Trừ phi cung cấp cho những cộng đồng này sự chăm sóc sức khỏe đúng mực, thứ họ gần như chưa bao giờ có.”

Trừ cái chết, ông nói tiếp, chẳng có gì trong y dược là không thể tránh khỏi. “Nhưng tôi không nghĩ được cách nào để ngăn chặn [làn sóng đại dịch từ châu Âu] trong thời gian dài như thế. Đó là một suy nghĩ khủng khiếp. Nhưng tôi đã làm việc với bệnh truyền nhiễm nhóm A suốt 40 năm, và tôi có thể nói với ông, về lâu dài, gần như hoàn toàn không thể ngăn chặn chúng.”*

“Bàng hoàng trước sự khiếp hãi”

Lý do thứ hai khiến các sử gia tin rằng đại dịch đã tàn phá cộng đồng Bản địa châu Mỹ trước khi người châu Âu đến là chúng vẫn tàn phá sau khi họ đến. Trong cuốn Pox Americana (Đậu mùa châu Mỹ) (2001) của mình, sử gia Elizabeth Fenn của Đại học Duke đã tỉ mẩn ghép lại từng mảnh bằng chứng cho thấy Tây Bán Cầu đã hai lần chịu chuyến ghé thăm ngắn ngủi của đậu mùa trước và trong Cách mạng Mỹ. Đợt dịch nhỏ hơn hẳn đã bắt nguồn từ ngoài Boston đầu năm 1774 và ẩn náu tại đó trong vài năm tiếp theo như một tay bắn tỉa, hạ dần 10-30 người mỗi ngày. Ở Boston, Tuyên ngôn Độc lập bị tuyên bố về chiến dịch tiêm chủng toàn thành trước đó làm lu mờ (một dạng vắc-xin sơ khai, rủi ro cao, theo đó, người thực hiện sẽ tự tiêm vào mình một liều nhỏ virus đậu mùa để sản sinh miễn dịch).

Không chỉ hoành hành ở Boston, virus cũng lan xuống vùng ven biển phía Đông, tàn phá tận Georgia. Nó hủy diệt Ani Yun Wiya (nhóm người thường được gọi là Cherokee, tên gọi miệt thị do kẻ thù của họ, liên bang Creek đặt) và Haudenosaunee (tên bản xứ của sáu quốc gia hợp thành liên minh Iroquois của người châu Âu). Cả hai đều là đối tác quan trọng của người Anh, sau đại dịch chẳng nhóm nào đấu lại được thực dân nữa. Đậu mùa cũng hủy diệt kế hoạch lập một đội quân nô lệ và người hầu bằng cách hứa hẹn thả tự do cho họ sau chiến tranh của người Anh - bệnh dịch giết hầu hết “Trung đoàn Ethiopia”, kể cả khi nó là tập hợp hỗn tạp.

Là một sát thủ công bằng, đậu mùa cũng tàn phá các phiến quân. Virus đã gây dịch tại châu Âu hàng thế kỷ, nên đa số người châu Âu trưởng thành đã phơi nhiễm từ hồi nhỏ. Nhưng ở châu Mỹ nó chỉ thỉnh thoảng ghé qua và gây họa, nên đa số thực dân trưởng thành ở châu Mỹ không có miễn dịch tập nhiễm từ nhỏ. Xét trên phương diện cá nhân, họ cũng mong manh như người Anh-điêng. Dù vậy xét về mức độ tập thể, họ ít đồng nhất di truyền hơn, nên có vài lợi thế tương đối; virus sẽ càn quét họ, nhưng không giết quá nhiều người. Tuy thế, nhiều binh lính thuộc Lục quân Lục địa chết bệnh đến mức các thống lĩnh cách mạng sợ rằng chính căn bệnh sẽ kết liễu cuộc nổi dậy của họ. “Đậu mùa! Đậu mùa!” John Adams viết cho người vợ Abigail của mình. “Bọn anh làm gì với nó đây?” Ông lo rằng chính virus, chứ không phải người Anh, sẽ ngăn Lục quân Lục địa tiến vào Quebec năm 1776. Trong quá khứ, Fenn bảo tôi, “Một trong những bước đi sáng suốt nhất của George Washington là tiêm ngừa đậu mùa cho quân đội trong trận Valley Forge mùa đông năm 78.” Nếu không tiêm ngừa, bà nói, dịch đậu mùa có thể đã dễ dàng nộp lại các thuộc địa cho người Anh.

Kể cả khi đợt bùng phát đầu tiên tàn lụi, Fenn viết, đợt thứ hai, hoàn toàn không liên quan đợt đầu, càn quét thành phố Mexico. Các ca nhiễm bệnh đầu tiên xảy ra vào tháng 8 năm 1779. Đến cuối năm có lẽ khoảng 18.000 người trong thành phố đã chết và căn bệnh tỏa mọi phía tới vùng nông thôn. Truyền thông thời ấy quá nghèo nàn đến nỗi chúng ta không thể khảo chứng chuỗi truyền bệnh, nhưng các bản ghi chép cho thấy đậu mùa bùng từng đợt lẻ về phía Nam như chuỗi pháo: Guatemala (1780-1781), Colombia (1781-1783), Ecuador (1783). Có phải virus lại theo dấu hành trình đến Tawantinsuyu nó từng đi qua không? “Có vẻ vậy,” sử gia Calloway của Dartmouth nhận định. Fenn cố gắng theo dấu virus về phía Bắc. Như Dobyns, bà kiểm tra hồ sơ chôn cất ở giáo xứ. Năm 1780 một đợt tăng đột biến số người tử vong lan dọc về phía Bắc theo con đường tấp nập dẫn đến Santa Fe. Từ đó, đậu mùa rõ ràng đã bùng phát ở hầu hết miền Tây Bắc Mỹ.

Nạn nhân đầu tiên theo các chứng cứ sơ sài là người Hopi. Vừa quay cuồng với một trận hạn hán, họ lại bị đậu mùa tàn phá - cứ mười người có thể có chín người chết. Khi chính quyền Tây Ban Nha nỗ lực đưa họ đến sống trong những giáo hội, thủ lĩnh của họ bảo ông đừng bận tâm: đại dịch sẽ sớm xóa sổ họ khỏi Trái Đất. Như thể hạn hán và dịch bệnh chưa đủ, người Hopi còn liên tục chịu sự tấn công từ người Nermernuh (hay Nemene), một tập hợp các nhóm săn bắt ngày nay được biết đến với tên Comanche (tên này do một nhóm kẻ thù của họ đặt, nghĩa là “đám người suốt ngày đấu đá với chúng tôi”). Ban đầu cư ngụ ở Bắc Santa Fe, người Nermernuh đang tiến dần đến thống trị vùng bình nguyên phía Nam; họ đã đánh đuổi đối thủ Apache và Hopi bằng các trận phục kích lẫn tấn công tàn sát và dự định thực hiện kế hoạch tương tự với những thực dân châu Âu xâm nhập. Năm 1781, cuộc công kích đột ngột dừng lại. Không động tĩnh gì suốt 18 tháng. Có phải sự đình chiến này là do đậu mùa từ thành phố Mexico được người Hopi truyền tới? Bốn năm sau, một lữ khách ghi chép rằng, người Nermernuh sống trong sợ hãi bệnh tật vì họ vừa bị đậu mùa tấn công - chứng cứ mong manh nhưng gợi mở.

Điều chắc chắn là cả người Hopi lẫn Nermernuh đều thuộc một mạng lưới giao dịch đã hoạt động mạnh mẽ từ thời cổ đại và gần đây càng phát triển dày đặc hơn nhờ có thêm ngựa, giúp đẩy nhanh truyền thông. Đậu mùa theo mạng lưới lan đến Đại Bình Nguyên và dãy Rocky, tung hoành giữa cộng đồng người Mandan, Hidatsa, Ojibwe, Crow, Blackfoot và Shoshone, một quá trình hỗn loạn trong đó virus chưa đầy hai năm đã nhảy cóc từ trung tâm Mexico đến bờ vịnh Hudson. Người Anh-điêng ở miền Nam Đại Bình Nguyên nắm giữ “bảng tính mùa đông”, biên niên sử truyền miệng về những sự kiện quan trọng nhất mỗi năm. Thường bảng tính có kèm một chuỗi hình vẽ xoắn ốc trên một tấm da thô, mỗi năm được tóm lược bằng một hình vẽ thay cho bản tóm tắt. Trong vài bảng tính Lakota (Sioux), các năm 1780-1781 được tổng kết là năm đậu mùa hoành hành. Và người Lakota không phải đối tượng nhiễm bệnh duy nhất.

Năm 1781, một đoàn người Blackfoot bắt gặp khu trại của người Shoshone gần sông Nai Đỏ ở Alberta lúc bình minh. Blackfoot là một liên bang gồm nhiều cộng đồng liên kết chặt chẽ định cư tại bình nguyên nằm giữa sông Missouri và Saskatchewan. Trang bị súng và ngựa từ thương nhân Pháp, họ đã đẩy hàng xóm Shoshone ở phía Nam - người đang bất lợi vì không tiếp cận với người và hàng hóa Pháp, và dù có tiếp cận với người Tây Ban Nha, những kẻ này cố gắng ngăn cản người Anh-điêng tiếp xúc với vũ khí - từ bình nguyên đến vùng núi nay là Wyoming và Colorado. Khi người Shoreshone cuối cùng cũng có được súng - họ đã giao dịch với người anh em Nermernuh có chung ngôn ngữ và mới thu được vũ khí như chiến lợi phẩm sau khi đánh bại quân Tây Ban Nha - chiến tranh quy mô lớn nổ ra. Trong bối cảnh máu lửa này, đoàn người Blackfoot biết chính xác phải làm gì khi gặp một khu trại Shoshone đang say ngủ. Với “dao găm và lưỡi lê sắc nhọn,” một người trong đoàn truy lùng sau này nhớ lại, họ lặng lẽ cắt rách lều của người Shoshone “và xông vào giao chiến; nhưng đoàn quân chúng tôi tức khắc dừng lại, bàng hoàng trước sự khiếp hãi; không còn ai để giao chiến ngoại trừ xác chết và người đang hấp hối, người nào cũng là một đống thối rữa.” Người Blackfoot không chạm vào xác chết, nhưng họ vẫn bị nhiễm. Khi đoàn người trở về, người truy lùng than thở, đậu mùa lan từ lều này sang lều kia như thể Linh hồn xấu xa mang chúng đi.”

Theo Fenn, “sự vượt trội của bằng chứng” cho thấy người Shoshone còn truyền đậu mùa từ sông Columbia ra Tây Bắc Thái Bình Dương. Calloway nhắc đến người Crow như một ví dụ hợp lý khác. Dù ai đã truyền virus đi, năm 1792, một thập niên sau hậu quả của nó vẫn hiển hiện, khi hoa tiêu người Anh George Vancouver dẫn đoàn viễn thám châu Âu đầu tiên đến khảo sát Puget Sound. Cũng như đoàn của thuyền trưởng Cook ở Kamchatka, ông thấy một nhà xác: những ngôi làng tiêu điều, thuyền đánh cá bỏ hoang, các mảnh xác người “vương vãi trên bờ biển với số lượng khổng lồ.” Mọi thứ họ thấy chỉ ra “đất nước này vào thời điểm khai hoang còn đông dân hơn hiện tại.” Thiếu úy Peter Puget ghi lại: vài người bệnh “rỗ nát khủng khiếp… quả thực, nhiều người đã mất cả mắt.”

Người châu Âu có kinh nghiệm dày dạn về việc cách ly triệt để. Khi có dịch, họ bịt kín nhà cửa và chạy về nông thôn. Ngược lại, sử gia Neal Salisbury nhận thấy, gia đình và bạn bè người Anh-điêng New England tập hợp bên giường bệnh chờ người bệnh bình phục, thông tục “chỉ khiến căn bệnh phát tán nhanh hơn.” Ngay cả ý nghĩ truyền nhiễm cũng mới lạ. “Chúng tôi không tin chuyện một người có thể mang [một căn bệnh] cho người khác,” người truy lùng tộc Blackfoot nhớ lại, “như thể người bị thương có thể mang vết thương của anh ấy cho người khác vậy.” Vì họ không biết các biện pháp bảo vệ, hậu quả trở nên kinh khủng hơn thông thường.

Sống trong thời đại của thuốc kháng sinh, chúng ta khó mà tưởng tượng cái chết đồng loạt của anh em, cha mẹ, họ hàng và bạn bè. Như thể trong chớp mắt, làng mạc Anh-điêng trở thành quần thể xã hội của những người góa vợ góa chồng và trẻ mồ côi; cha mẹ mất con, và trẻ con bỗng chốc bơ vơ. Hiếm người nào có tinh thần vui vẻ trong một cuộc diệt chủng. “Người dân của tôi đau khổ quá lâu đến mức họ ước mong tàn lụi đi, thay vì sinh sôi,” một phụ nữ Paiute viết năm 1883. Một bảng tính mùa đông của Lakota ghi nhận năm 1784 bằng hình ảnh nghiệt ngã: một người đàn ông lỗ rỗ sẹo đậu mùa đơn độc trong chiếc lều da, tự bắn mình.

Bệnh dịch không chỉ phá tan mối quan hệ gia đình nền tảng của xã hội Anh-điêng, mà còn xóa sổ cả cấu trúc thượng tầng chính trị bên trên. Vua Liholiho Kamehameha II và Nữ hoàng Kamamalu của Hawaii viếng thăm nước Anh thực hiện sứ mệnh ngoại giao năm 1824. Trong lúc ở lại một khách sạn London sang trọng và xem chiếu phim tại rạp riêng của vua nước Anh, cặp đôi hoàng gia và hầu hết phái đoàn đều ngã bệnh sởi. Căn bệnh giết chết Hoàng Hậu vào ngày 8 tháng 7. Đức vua đau khổ chết sáu ngày sau đó, hưởng dương 27 tuổi. Cái chết của cặp đôi hoàng gia mở ra một thời kỳ hỗn loạn xã hội. Bi kịch này đối với Hawaii cũng tàn khốc như cái chết của Wayna Qhapaq với Tawantinsuyu vậy.

Một mất mát thê thảm xảy ra vào mùa hè năm 1701, khi các thủ lĩnh của 40 quốc gia bản địa tập hợp tại Montreal để thương thuyết chấm dứt cuộc chiến dài hàng thập niên giữa họ và người Pháp. Thần Chết đã lẩn vào hội nghị dưới dạng bệnh cúm. Lúc ấy, người Anh-điêng vùng Đông Bắc đã biết quá rõ căn bệnh này: bệnh tật đã giết nhiều thành viên của Haudenosaunee đến nỗi liên minh buộc phải tự bổ sung bằng cách thu nhận người bị bắt cóc và tù nhân chiến tranh. Vào thời điểm diễn ra hội nghị, ít nhất một phần tư người Haudenosaunee là cựu tù binh. Với sự liều mạng, nhiều thủ lĩnh Anh-điêng vẫn tham dự hội nghị dù biết Montreal đang có dịch cúm. Hàng chục người đã chết. Trong số đó có thủ lĩnh Kondiaronk của người Huron, một nhà hùng biện lừng danh, ông đã triệu tập cuộc gặp như một nỗ lực cuối cùng nhằm tránh cuộc giao tranh tương tàn. Xác ông được đặt lên chiếc giường bằng da hải ly, phủ vải đỏ thắm và bên cạnh bày một bình bằng đồng, một khẩu súng và một thanh kiếm. Các vật thể đa dạng đó tượng trưng cho tập hợp hòa bình trong tương lai của những nền văn hóa mà Kondiaronk đã mong ước.

Không ai biết bao nhiêu người đã chết trong đại dịch thập niên 1770 và 1780, nhưng dù nắm được một con số cụ thể, thì cũng chẳng thống kê nổi tác động của đại dịch này. Bệnh dịch biến toàn bộ xã hội thành tro bụi. Sáu nhóm người Cree ở Tây Canada biến mất sau năm 1781; quốc gia Blackfoot bị đậu mùa tàn phá, cử phái viên đến gặp người Shoshone rồi nhận ra họ đã hoàn toàn biến mất. “Quốc gia phía Nam hoang vắng và u tịch,” Calloway viết. Người Omaha tàn tạ bởi bệnh dịch đến mức họ, theo truyền thống, phát động một cuộc tấn công liều chết với kẻ thù của họ. Người sống sót bỏ làng đi và trở thành kẻ lang thang vô gia cư.

Văn hóa cũng như sách, nhà nhân chủng học Claude Lévi-Strauss từng nhận xét, mỗi nền văn hóa là một chương sách trong thư viện của nhân loại. Vào thế kỷ XIX, sách đã bị đốt bỏ nhiều hơn bao giờ hết. Bao nhiêu Homer và Hesiod đã lụi tàn?* Những tác phẩm hội họa, điêu khắc, kiến trúc và âm nhạc vĩ đại nào đã biến mất hoặc không bao giờ được sinh ra? Ngôn ngữ, lời nguyện cầu, ước mơ, thói quen, và hy vọng đều mất hết. Và không phải chỉ một lần, mà liên tục nhiều lần. Trong thời đại thuốc kháng sinh này, làm sao chúng ta tưởng tượng được cảnh toàn bộ cuộc sống bỗng chốc bốc hơi? Làm sao có thể kiểm chứng toàn bộ tác động của thảm họa chưa từng biết đến đã ươm mầm cho thế giới chúng ta đang sống? Có lẽ rất cần tìm hiểu. Tôi sẽ đề xuất rằng cách tốt nhất để tiến gần đến hoàn thiện quy mô, chủng loại và nguyên nhân tổn thất là nhìn vào từng trường hợp riêng lẻ mà đời sống trí tuệ của một xã hội bản địa châu Mỹ được ghi nhận đầy đủ gần bằng sự diệt vong của nó.

Hoa và bài ca

Năm 1524, theo bản ghi chép của thực dân, một cuộc chạm trán dị thường đã diễn ra tại một trong những tòa nhà đồ sộ ở Tenochtitlan, thủ phủ của Ba nước Đồng minh - được biết đến rộng rãi dưới tên đế chế Aztec* - nơi Hernán Cortés đã xâm chiếm ba năm trước đó. Đối diện nhau trong một căn phòng, hai phái đoàn giáo sĩ cấp cao chiến luận qua lại về bản chất Chúa trời. Một phe gồm 12 tu sĩ nổi danh của dòng Francisco đến từ châu Âu dưới sự ủy nhiệm truyền giáo của giáo hoàng Hadrian VI. Phe còn lại là 12 giáo sĩ cấp cao từ Ba nước Đồng minh, người đã nắm giữ quyền lực chính trị và tâm linh to lớn cho đến khi Cortés đóng cửa các điện thờ và hạ bệ tầng lớp giáo sĩ. Mặc dù giáo hoàng ở Roma đã ủy thác nhiệm vụ truyền giáo của các thầy dòng, 12 người này đều là người Tây Ban Nha, vì Tây Ban Nha đã chinh phục đế chế Aztec, và vì Tây Ban Nha đã dành hàng thế kỷ để tách khỏi sự thống trị của Hồi giáo châu Phi, nên họ có kinh nghiệm đối phó với những ý thực hệ ngoại lai đầy quyền lực. Tương tự, giáo sĩ của Ba nước Đồng minh hẳn đều là người Mexica. Người Mexica là thành viên thống trị liên minh, họ đã lập nên và định cư tại Tenochtitlan, thành phố lớn nhất của đế chế.

Sứ mệnh truyền giáo của thầy tu dòng Francisco khởi nguồn từ thỉnh cầu của Cortés. Cortés tin rằng cuộc chinh phạt quân sự với Ba nước Đồng minh cần một cuộc chinh phạt tâm linh tương xứng đi kèm và hợp thức hóa nó. Người Anh-điêng phải được cứu rỗi, ông nói. Và ông xin vua Tây Ban Nha Charles V phái vài giáo sĩ đến làm việc này. Đến lượt nhà vua quay sang giáo hoàng để xin ngài chúc phúc và tư vấn. Cortés không cần “các giám mục và tổng giám mục ưa nhẹ nhàng,” sử gia William H. Prescott viết, “những kẻ thường xuyên tiêu tốn của cải của Giáo hội cho lối sống phóng đãng, mà phải là… người có đời sống thanh bạch không tì vết, được các tu viện giáo dưỡng, [người] coi nhẹ mọi hy sinh cá nhân cho chính nghĩa mà họ hiến dâng mình.”

Ban đầu là Martin de Valencia thông thái, một người tận tụy cho đức tin thánh thiện của mình tới mức đã kết thúc cuộc đời như một ẩn sĩ trong sa mạc Mexico, đoàn giáo sĩ định dẫn dắt những thần dân mới của Tây Ban Nha trên con đường với cộng đồng Công giáo. Các tu sĩ biết người Mexica đã có giáo hội - một giáo hội giả danh định dụ dỗ linh hồn họ cho ác quỷ, nhưng dù sao vẫn là một giáo hội. Và họ biết người Anh-điêng quá đông, kể cả giáo đoàn hăng hái nhất cũng không tiếp cận hết họ. Kế hoạch của Valencia là cảm hóa người đại diện: ông và 11 người còn lại sẽ khai hóa vẻ đẹp của đức tin chính thống cho các tư tế Anh-điêng, đạt được sự thần phục của họ qua tranh luận thần học hợp lý, và rồi các giáo sĩ sẽ tản ra và truyền bá Kinh Phúc Âm bằng tiếng bản địa của họ.

Bốn thập niên sau một thầy tu Francisco khác, Bernardino de Sahagún, đã biên soạn lại bản ghi chép duy nhất về cuộc tranh luận giữa các tu sĩ và người Mexica. Sahagún biết mười trong 12 người Tây Ban Nha ở cuộc họp, đã phỏng vấn bốn giáo sĩ Mexica và lấp các khoảng trống bằng phương pháp ngoại suy từ các cuộc tranh luận thần học tương tự ông đã tham gia. Viết theo dạng đối thoại, một vở Opera đối đáp với những đoạn hát nói dài, tác phẩm tái hiện của ông không khắc họa riêng biệt từng người - có lẽ, một số sử gia tin rằng vì đại hội này không thực sự diễn ra, bản ghi của Sahagún là bản tóm lược của rất nhiều cuộc đụng độ nhỏ hơn. Chỉ một phần bản thảo gốc còn tồn tại, viết bằng tiếng Nahuatl, ngôn ngữ của Mexica mà Sahagún rất thông thạo. Tuy vậy, phần sót lại đó vẫn đủ để thấy cách người Mexica nhìn nhận vị thế của mình đối với người Tây Ban Nha: thua trận, nhưng không thua kém.

Trong bản tái hiện của Sahagún, các tu sĩ Francisco lên tiếng trước, thông dịch viên của họ vật lộn khi truyền tải các khái niệm châu Âu sang tiếng Nahuatl, ngôn ngữ có lối diễn ngôn trang trọng. Các tu sĩ giải thích rằng “người truyền dạy những điều thần thánh cao quý hơn của họ”, đức giáo hoàng, đã cử họ đến để mang “lời chí tôn/của Vị Chúa Đích thực Duy nhất” tới Tân Tây Ban Nha. Thông qua thờ phụng tại các điện thờ giả, phe tu sĩ nói, “các người đã làm tổn thương Ngài/vì thế các người sống trong sự giận dữ, cơn thịnh nộ của Ngài.” Đức Chúa Công giáo quá tức tối trước sự sùng bái quan niệm sai trái và ma quỷ của người Anh-điêng nên Ngài đã phái “quân Tây Ban Nha/… kẻ hành hạ các người với nỗi thống khổ/vì các người bị trừng phạt/vậy nên các người suy tàn những điều này khiến ngài khổ tâm không ít”. Nói cách khác, Ba nước Đồng minh bị giày xéo vì chúng dân của họ đã không nhận ra vị Chúa Đích thực Duy nhất. Thông qua thừa nhận Kinh Thánh, các tu sĩ giải thích, người Mexica “sẽ có thể xoa dịu trái tim/của Đấng tạo hóa/để Ngài không hủy diệt hoàn toàn các người.”

Người Mexica lập tức đáp lời. Dù không muốn tham gia cộng đồng Công giáo, họ cũng biết mình không thể chống đỡ trong cuộc đối đấu trực tiếp với kẻ chinh phục. Một cách khôn ngoan, họ cố hướng đề tài tranh luận đến nền tảng hùng biện tương đắc hơn - hướng tiếp cận sẽ buộc các tu sĩ đối xử với họ như người đồng đẳng. “Ngay lúc này chúng tôi biết nói gì đây?” giáo sĩ đứng đầu hỏi. “Chúng tôi là người che chở dân chúng/là cha, là mẹ của dân chúng.” Dịch nghĩa: Chúng tôi có cùng nhiệm vụ như thầy tu Francisco các ông. Chúng tôi là những giáo sĩ cấp cao, những trí thức tinh hoa như các ông. Và cũng như ông, chúng tôi có một sứ mệnh: lo liệu sự thanh thản và ý nghĩa sống cho người dân thường. Chối bỏ đức tin của họ - các giáo sĩ giải thích - sẽ phá vỡ đời sống của họ. Vì lý do này và vài lý do khác, phe giáo sĩ giải bày, “bản thân chúng tôi chưa thể chấp thuận [đạo Công giáo] / chúng tôi chưa thể áp dụng nó cho chúng tôi được.” Lời từ chối của các giáo sĩ ngụ ý một thỉnh cầu: Các ông hiểu ở vị trí chúng tôi là như thế nào. Các ông mang cùng trách nhiệm. Như hai nhóm bề tôi tôn giáo được trọng vọng với nhau, đừng làm điều này với chúng tôi!

Các thầy tu đã nghĩ họ sẽ gặp những người bản địa non nớt, như trang giấy trắng chờ điền Giáo Lý vào, thay vào đó lại phải chống chọi với những nhà hùng biện tài ba tự hào về truyền thống trí thức của họ. Đến cuối cùng các tu sĩ phải dùng đến phương kế thô bạo nhưng hiệu quả: người Anh-điêng phải tuyên thệ trung thành với Chúa của Công giáo, vì “các thánh thần” của riêng họ “không đủ quyền năng để giải phóng họ khỏi tay người Tây Ban Nha.” Trong một buổi lễ buồn thảm, người Mexica đã từ bỏ tôn giáo cũ và cải đạo sang Công giáo.

Trong hơn một thập niên, Sahagún và các nhà chức trách tôn giáo khác coi sự cảm hóa này là một thắng lợi to lớn. Lúc đầu ông bắt tay vào tái dựng cuộc chiến luận để tưởng niệm nó. Nhưng ông chưa bao giờ xuất bản bản thảo gốc, vì dần dần ông nhận thấy nỗ lực của giáo hội Tân Tây Ban Nha là một thất bại. Bất chấp sự truyền miệng Kinh Phúc Âm, người Mexica vẫn nằm ngoài cộng đồng Công giáo, như vài hậu duệ của họ ngày nay vẫn thế.

Sahagún được coi là nhà nhân chủng học Hoa Kỳ đầu tiên, vì ông đã miệt mài hàng thập niên để tìm hiểu những người Anh-điêng mà ông cố cải đạo. Cùng các nhà truyền giáo khác, ông tích lũy được một kho lưu trữ về người Mexica lẫn hàng xóm của họ - các sử sách triều đại, từ điển các ngôn ngữ bản địa, bản mô tả tập quán, bộ sưu tập thơ và kịch, các phòng trưng bày tác phẩm hội họa và điêu khắc - không nhóm người Anh-điêng nào, kể cả Inka, có thể sánh bằng. Nổi lên từ đó, với gần như đầy đủ chi tiết, là bức chân dung tập thể của một giống nòi thường bị những mất mát che mờ.

Cao 65m và mỗi mặt dài 220m, Kim tự tháp Mặt trời ở Teotihuacan là kim tự xtháp lớn thứ ba thế giới. Nó được xây theo dạng bậc thang vào thế kỷ II và III trên một hang động nham thạch sâu dài 90m, có thể là biểu tượng cho nơi loài người đã xuất hiện trên Trái đất. Kim tự tháp và phần còn lại của thành phố được đặt trên một đường thẳng thẳng góc 15°25” so với hướng chính Bắc, có thể hướng này từng thẳng hàng với miệng hang động.

Không chỉ là những bậc thầy về quyền lực chính trị, những kỹ sư thiên tài, người Mexica cũng là những kẻ giàu xổi và giả tạo, những kẻ mới nổi lên tự tuyên bố một cách lệch lạc rằng họ là hậu duệ một dòng dõi kiêu hùng. Họ nổi tiếng với việc dựng nên đế chế vĩ đại nhất từng thấy ở Trung bộ châu Mỹ. Nhưng thành tựu lỗi lạc nhất của họ có lẽ là việc tạo ra một truyền thống trí thức vượt trội, tương tự như việc người Hy Lạp khởi nguồn bằng hàng loạt câu hỏi của các thi sĩ trữ tình và rồi tiến tới các trường học riêng biệt đáp ứng nhu cầu về học viện của giới tinh hoa.

Lịch sử Mexica bắt đầu việc di dân đến vùng lòng chảo Mexico. Vây quanh bởi các dãy núi, lòng chảo trải dài khoảng 160m từ Bắc xuống Nam và có lẽ khoảng 80m từ Đông sang Tây. Trung tâm nó là hồ Texcoco, một hồ núi lửa trải rộng 80m chứa dòng nước trong sạch khác thường. Khoảng đầu Công Nguyên, một ngôi làng nhỏ trên rìa Đông Bắc có tên Teotihuacan nổi lên như một thế lực quân sự. Suốt bốn thế kỷ tiếp theo, vương quốc của nó dần mở rộng cho đến khi nó thống trị trực tiếp phần lớn trung tâm Mexico, và gián tiếp qua những chính quyền bù nhìn xuống phía Nam tới tận Guatemala. Thủ phủ Teotihuacan lúc đó có thể đã có 200.000 người, dân số khổng lồ vào thời đấy; tàn tích của nó, cách một giờ xe buýt từ thành phố Mexico, là một trong những di tích ít ỏi còn lại của một thế giới cổ đại mà dường như ngày nay chúng ta không dám coi là nhỏ bé.

Thành phố được quy hoạch quanh Đại lộ Tử thần, con đường lớn trải từ Bắc-Nam dài hàng cây số cắt thẳng như dòng kẻ lên khu đất. Đầu phía Bắc của đại lộ là Kim tự tháp Mặt trời và Mặt trăng, cả hai đều đồ sộ không kém kim tự tháp Ai Cập. Phía Nam của chúng là Đền thờ Đại vũ xà, nơi giới cầm quyền của đế chế, cũng tàn nhẫn và say đắm hào quang đất nước như những người theo Bismarck, suy xét xem sẽ làm gì với quân lính của họ. Bất chấp danh tiếng và sức mạnh của đế chế, lịch sử của nó vẫn là bí ẩn; giới khảo cổ không biết người dân dùng ngôn ngữ gì, hay thậm chí tên gọi thực sự của nó (“Teotihuacan” được đặt vài thập niên sau). Đế chế này có loại chữ viết nào đó, có vẻ không dùng tới nhiều; dù sao đi nữa thì cũng không giải mã được các bản thảo.

Teotihuacan sụp đổ vào thế kỷ VII vì vài lý do bí ẩn và để lại dấu ấn lâu dài tại trung tâm Mexico. Ba trăm năm sau đó, người Toltec nổi lên và tự phong họ là người kế thừa của nó. Họ cũng dựng nên một đế chế và đế chế ấy lâm vào cảnh lục đục nội bộ trong khoảng năm 1200. Sự sụp đổ của người Toltec tạo ra một khoảng trống trên vùng lòng chảo ấm áp, màu mỡ. Nửa tá các nhóm người người từ sa mạc phía Bắc và phía Tây kéo đến, trong số đó có người Mexica.

Người Mexica không thể nào là lựa chọn kế vị theo huyền thoại hoàng gia của Teotihuacan và Toltec. Nghèo khổ và chất phác, họ hẳn đã đến hồ Texcoco vào khoảng năm 1250 và trở thành chư hầu của các nhóm uy quyền hơn. Cuối cùng vài kẻ thù đã đẩy họ khỏi bờ hồ màu mỡ. Người Mexica trốn chạy đến một hòn đảo lầy lội hoang vu. Theo ghi chép của Hernando Álvaro Tezozomoc, cháu trai của vị vua Mexica cuối cùng, đoàn tị nạn lần mò khắp đảo trong nhiều ngày, tìm kiếm thức ăn và nơi định cư, cho đến khi một giáo sĩ nằm mộng thấy điềm báo. Trong mộng, vị thần bảo trợ của người Mexica đã chỉ dẫn họ tìm một cây xương rồng trong đầm lầy. Đứng trên cây xương rồng, vị thần hứa hẹn, “các ngươi sẽ thấy một con đại bàng… đang sưởi nắng.”

Và [buổi sáng tiếp theo], một lần nữa, họ đi giữa những đám cói, những đám sậy, đến bờ suối

Và khi họ bước vào đám sậy

Ngay đó bên bờ suối là tenochtli (một loại trái xương rồng) Và họ thấy một con đại bàng trên tenochtli, đậu trên đó, đứng trên đó.

Nó đang ăn gì đó, nó đang mớm mồi.

Nó đang mổ thức ăn.

Và khi đại bàng thấy người Mexica, nó cúi thấp đầu.

Tổ của nó, ổ của nó, làm từ mọi loại lông chim quý

Lông sẻ biếc, lông cò thìa hồng, lông đuôi seo.

Và họ cũng thấy những đầu chim lẫn lộn rải rác quanh,

Đầu của những chim quý nối với nhau,

Còn có chân và xương của vài con chim

Và vị thần gọi họ, nói với họ,

“Ô Mexica, chính là đây!”

(Nhưng người Mexica không thấy ai đang lên tiếng.)

Vì lý do này, họ gọi nơi đây là Tenochtitlan

Và người Mexica khóc, họ nói,

“Ôi chúng ta hạnh phúc thay, may mắn thay!

Chúng ta đã nhìn thấy thành phố sẽ thuộc về chúng ta

Đi thôi, yên nghỉ thôi…”

Đây là vào năm… 1352.

Bằng cách này, Tenochtitlan, đối thủ duy nhất về chiều kích và sự giàu có của Teotihuacan, đã hình thành.

Giữa đoàn người Mexica, một hội đồng già lão của tộc chọn ra một thủ lĩnh tối cao. Hoặc đúng hơn, những thủ lĩnh tối cao - người Mexica phân chia quyền lực giữa một tlatoani (người phát ngôn), một thống lĩnh chính trị và quân sự kiểm soát mối quan hệ với những nhóm khác, và một cihuacoatl (mãng xà cái), người quản lý các vấn đề nội bộ. Trong một thế kỷ sau khi Tenochtitlan thành lập, vị trí tlatoani không ai mong muốn. Người Mexica đang quy phục một thành bang trên bờ hồ gần đó, và tlatoani bị bắt phải cống nạp đàn ông Mexica để làm lính cho các cuộc chiến của nó. Chỉ đến năm 1428, Itzacoatl, một tlatoani mới lên ngôi, liên kết với hai bang chư hầu nhỏ hơn để lật đổ chúa tể chung. Trong chiến thắng, ba nhóm đã chính thức lập thành Ba nước Đồng minh, với người Mexica là chân trụ mạnh nhất của thế kiềng ba chân này. Như Tawantinsuyu, đế chế này lớn mạnh nhanh chóng. Dù vậy, thiên tài đằng sau nó không phải Itzacoatl, mà là người cháu trai Tlacaelel (1398-1480) của ông.

Suốt cuộc đời dài của mình Tlacaelel đã hai lần được đề nghị nhậm chức tlatoani nhưng ông đều từ chối, ông ưa thích vị trí cihuacoatl, chủ quản các vấn đề nội bộ ít vinh quang và đáng lý ít mang tầm ảnh hưởng hơn, hơn 50 năm ông đứng đằng sau cai quản, thống trị Liên minh và tái thiết triệt để xã hội Mexica. Sinh ra trong một gia đình trí thức, Tlacaelel lần đầu gây tiếng vang ở tuổi 30 khi ông cổ vũ người Mexica chống lại bá chủ của họ, kiểm soát sự hình thành Liên minh, và là tướng quân dưới quyền Itzacoatl trong suốt cuộc tấn công. Sau chiến thắng, ông đến gặp Itzacoatl và các thủ lĩnh Mexica khác. Bên cạnh việc thu nhận tù binh và chiến lợi phẩm, phe thắng cuộc thời chiến ở trung tâm Mexico thường đốt sách của kẻ thù, những văn bản hình vẽ tay mà các giáo sĩ dùng ghi lại lịch sử của dân chúng. Tlacaelel nhất quyết yêu cầu ngoài đốt sách chép của kẻ từng áp bức họ, người Mexica nên đốt luôn sách chép của chính mình. Lời giải thích của ông cho việc này mang đậm tư tưởng độc tài: “Thật không nên để thần dân chúng ta/Biết về những bức tranh này/Người của chúng ta, thần dân của chúng ta, sẽ lạc lối/Và vùng đất của ta suy vong/Vì những hình này toàn lời dối trá”. “Lời dối trá” này chính là sự thật phiền phức rằng quá khứ của người Mexica là đói nghèo và nhục nhã. Để động viên tinh thần người dân một cách đúng đắn, Tlacaelel nói, giới tăng lữ nên viết lại lịch sử Mexica bằng cách tạo ra những sách chép mới, thêm vào những chiến công hiển hách mà nếu không có thì thật đáng xấu hổ, và tô điểm cho tổ tiên họ bằng quan hệ với người Toltec và Teotihuacan.

Là một người yêu nước biết nhìn xa trông rộng, Tlacaelel tin rằng người Mexica mang vận mệnh cai quản vương quốc rộng lớn.

Nhưng tham vọng dễ đạt được nhất khi ngụy trang bằng đức hạnh, ông muốn trang bị cho Liên minh một hệ tư tường sinh động -thuyết bành trướng do vận mệnh, hoặc sứ mệnh khai hóa. Ông đưa ra một lời ngụy biện: một thần hệ đã biến người Mexica thành kẻ nắm giữ trật tự vũ trụ.

Trung tâm là Huitzilopochtli, một chiến thần đội mũ giáp hình đầu chim ruồi và mang một con mãng xà thở ra lửa làm vũ khí. Huitzilopochtli từ lâu đã là thần bảo hộ của người Mexica. Chính ông đã báo mộng cho vị giáo sĩ nơi lập ra Tenochtitlan. Theo một sử gia Mexica ghi lại, sau khi Ba nước Đồng minh hình thành, Tlacaelel “bắt tay vào thuyết phục chúng dân” rằng Huitzilopochtli không phải một vị thần bảo hộ đơn thuần, mà là một thánh thần trọng yếu đối với vận mệnh loài người.

Đứng đầu thiên giới là Ometeotl, người nâng đỡ toàn bộ vũ trụ, “Chúa tể các Vùng lân cận” theo tiếng Nahuatl. Trong tưởng tượng của Tlacaelel, Ometeotl có bốn người con trai, một trong số đó là Huitzilopochtli. Bốn người con này đã luôn tranh đấu giành quyền tối thượng từ buổi đầu thế gian; lịch sử vũ trụ chủ yếu là bản ghi lại cuộc đấu đá bất tận của họ. Lúc đình chiến, những người anh em này sẽ ở thế cân bằng tạm thời, như những đô vật khổng lồ đứng hằm hè nhau trong vòng đấu, với một người trên đỉnh và ba người bên dưới. Trong trật tự giao thời này, Tlacaelel diễn giải, người con trai ở đỉnh sẽ kết nối bản thân với mặt trời, nơi mọi sinh vật sống đều phụ thuộc vào nó.

Trong vài phiên bản, vị thần này sẽ trở thành mặt trời; trong vài phiên bản khác, ông chỉ nắm quyền quản lý hoạt động của nó. Dù theo cách nào, sự sống chỉ tồn tại khi một người anh em cai quản, trận chiến vũ trụ tạm lắng và mặt trời có thể soi rọi. Nhưng khi thế cân bằng đổ vỡ - và luôn đổ vỡ - các anh em sẽ tiếp tục cuộc xung đột của họ. Mặt trời sẽ tối đen, nhấn chìm vũ trụ trong đêm chết chóc vô tận. Cuối cùng, ba anh em sẽ tiến đến một trật tự tạm thời mới và thắp lại mặt trời, giúp vạn vật tái sinh. Chu kỳ khải huyền này đã xảy ra bốn lần. Người Mexica sống trong thời kỳ Năm Mặt Trời, khi Huitzilopochtli cai quản mặt trời.

Mặt trời có vai trò cực kỳ khó khăn, Tlacaelel nói. Cả khi chiến trận giữa các người con của Ometeotl đã đủ yên để mặt trời soi sáng, hằng ngày mặt trời vẫn phải tranh đấu với mặt trăng và các vì sao khi nó nhô lên bầu trời - một trận chiến sống còn giữa ánh sáng và bóng tối. Mỗi ngày có ánh mặt trời là một chiến thắng mà ngày hôm sau cần tái đấu để tiếp tục giành lại. Vì mặt trời không thể mãi mãi đánh lại kẻ thù, một bản ghi chép tiếng Nahuatl vào thế kỷ XVI giải thích, một ngày nào đó mặt trời sẽ thua cuộc - không cách gì cứu vãn cả. “Thời đại Mặt trời này rồi sẽ qua/Trái đất sẽ dịch chuyển/ Nạn đói sẽ đến/Và tất cả chúng ta diệt vong.” Nhưng chúng ta có thể trì hoãn thảm họa, ít nhất một thời gian, nếu tiếp sức cho mặt trời đấu lại các vì sao. Để có được sức mạnh, mặt trời cần chalchíhuatl - dòng năng lượng sống vô định bí ẩn. Sứ mệnh thiêng liêng của Ba nước Đồng minh, Tlacaelel tuyên bố, là cung cấp vật chất sống còn này cho Huitzilopochtli, người sẽ dùng nó cho mặt trời, trì hoãn cái chết của vạn vật trên hành tinh.

Chỉ có một cách duy nhất để lấy được năng lượng sống này: nghi lễ hiến tế người. Để nhận được nạn nhân, Tlacaelel nói (theo một đồng nghiệp của Sahagún), mặt trời cần một “khu chợ” nơi ngài có thể “đến cùng quân đội của mình [tức quân đội của Ba nước Đồng minh] mua các nạn nhân, người để ngài ăn… Và đây sẽ là một điều tốt, vì giống như ngài tìm được bánh ngô nóng hổi vừa lấy từ vỉ ra - bánh tortilla từ một nơi gần đấy, nóng hổi và sẵn sàng thưởng thức bất cứ lúc nào ngài muốn.” Thỉnh thoảng nạn nhân là nô lệ và tội phạm, nhưng chủ yếu là tù nhân chiến tranh. Theo cách này sứ mệnh thiêng liêng của Ba nước Đồng minh được diễn giải thành một nhiệm vụ trần tục: để kiếm tù nhân hiến tế cho mặt trời, Liên minh cần thống trị thế giới. Theo kịch bản của Tlacaelel, các cuộc chinh phục cao quý là chìa khóa cho “cuộc chiến chính nghĩa chống lại ác quỷ,” Miguel León-Portilla, sử gia Mexico đã cống hiến phần lớn sự nghiệp để phân tích tư tưởng người Mexica giải thích. “Sự sống còn của vũ trụ phụ thuộc vào họ.”

Hiến tế người sống là một chủ đề nhạy cảm đến mức việc Ba nước Đồng minh thực thi nó không tránh khỏi những lời đàm tiếu. Trong đây có hai lời đồn quan trọng. Lời đồn đầu tiên là nghi lễ hiến tế chưa bao giờ xảy ra - nhiều bản ghi chép hậu xâm lược về cảnh giết người công khai đều là bịa đặt do phân biệt chủng tộc. Quả thực đúng là người Tây Ban Nha thích cường điệu hóa nghi lễ hiến tế, vì kết liễu thứ Cortés gọi là “tập tục kinh dị và ghê tởm nhất” này trở thành cái cớ chinh phục theo luật nhân quả báo ứng. Nhưng nhiều nghi lễ được mô tả chi tiết trong hội họa và văn bản Mexica chứng minh rằng nó đã xảy ra, thậm chí trên quy mô lớn. (Cortés có lẽ đã đúng khi ước đoán rằng lễ hiến tế lấy mạng “3.000-4.000 người” một năm.)

Lời đồn thứ hai là sự thèm khát cảnh chết chóc của Ba nước Đồng minh khác hoàn toàn với của châu Âu. Chặt đầu phạm nhân ở Palermo, thiêu sống người dị giáo ở Toledo, kẻ giết người bị phanh thây xẻ thịt ở Paris - người châu Âu lũ lượt kéo đến xem mọi hình thức chết đau đớn có thể tượng tượng ra, đây là màn giải trí miễn phí thu hút đám đông khổng lồ. Sử gia Fernand Braudel kể cho chúng tôi rằng, London một năm tám lần tổ chức hành hình thị chúng tại Tyburn, phía Bắc công viên Hyde. (Nhà ngoại giao Samuel Pepys còn trả tiền để có chỗ tốt trong một buổi treo cổ ở Tyburn năm 1664; ông viết, một đám đông “ít nhất 12.000-14.000 người” đứng xem nạn nhân van xin tha mạng.) Tại đa số, thậm chí là tất cả, các nước châu Âu, xác chết được đóng lên tường thành phố và treo dọc quốc lộ như lời cảnh cáo. “Trong nhiều bức họa xưa cũ, những xác chết đung đưa trên cây, những bóng dài tương phản với nền trời là chi tiết tả thực,” Braudel nhận xét. “Chúng là một phần của cảnh quan.” Giữa năm 1530 và 1560, theo sử gia V. A. C. Gatrell Đại học Cambridge, nước Anh tử hình 75.000 người. Thời ấy, dân số của nó khoảng ba triệu, có lẽ bằng 1/10 vương quốc Mexica. Tính toán cho thấy nếu nước Anh lớn bằng Ba nước Đồng minh, trung bình sẽ tử hình khoảng 7.500 một năm, gấp hai lần con số Cortés ước tính cho Liên minh. Theo Braudel, Pháp và Tây Ban Nha còn khát máu hơn nước Anh.

Xét về xu hướng của nghi lễ giết người công khai, Liên minh và châu Âu giống nhau hơn họ tưởng. Ở cả hai nơi, cái chết công khai đi kèm đọc văn tế. Và mục đích của cả hai bên đều nhằm tạo một sự thanh tẩy triệt để lòng trung thành với chính phủ - trường hợp của Mexica là để thu hồi sự phù hộ tâm linh về cho vương quốc; trường hợp của châu Âu là để đòi lại sức mạnh thần thánh tối cao sau khi bị hành động phạm tội gây tổn thương. Quan trọng nhất, không xã hội nào đáng bị phán xét - hoặc trong trường hợp này là phán xét lẫn nhau - dựa hoàn toàn trên sự tàn bạo của nó cả. Ai ngày nay sẽ muốn sống tại Hy Lạp thời Plato và Socrates, với chế độ nô lệ, chiến tranh liên miên, ấu dâm đồng tính nam được thể chế hóa lẫn sự chọn lọc tàn nhẫn đối với số dân dư thừa? Vậy nhưng người Athen sở hữu một truyền thống về hùng biện, kịch nghệ và triết học chói lọi. Tenochtitian và các thành phố khác trong Ba nước Đồng minh cũng thế. Sự thực là tập văn viết bằng tiếng Nahuati cổ điển, ngôn ngữ của Liên minh, còn dày hơn cả tập văn bản viết bằng tiếng Hy Lạp cổ.

Từ tlamatini trong tiếng Nahuatl (nghĩa là: “người biết mọi thứ”) mang nghĩa hơi giống “thầy dạy tư tưởng” - tức một triết gia, nếu bạn thắc mắc. Tlamatini, người mà “bản thân anh ta là chữ viết và trí tuệ,” được trông đợi sẽ viết và truyền giữ các sách chép và sống như một tấm gương đạo đức chuẩn mực. “Anh ta là tấm gương cho người khác,” người Mexica nói. Trong một dạng chương trình giáo dục bắt buộc quy mô lớn đầu tiên của lịch sử, mọi công dân nam của Ba nước Đồng minh, không phân biệt tầng lớp, phải tham gia trường lớp cho đến tuổi 16. Nhiều tlamatini giảng dạy tại các học viện tinh hoa đã đào tạo ra thế hệ giáo sĩ, giáo viên và quan chức cấp cao tiếp theo.

Như triết học Hy Lạp, việc giảng dạy của các tlamatini ít liên hệ tới giáo lý của Tlacaelel. (Đúng là Plato có bảo Socrate “sửa sai” Homer một chút, vì thánh thần đáng lý không thể cư xử vô đạo đức như nhà thơ miêu tả. Nhưng rốt cuộc thần điện Hy Lạp trên Đỉnh Olympus cũng chẳng đóng vai trò gì đối với Plato hay Aristotle.) Nhưng các tlamatini có cùng cảm quan tín ngưỡng về sự phù du của kiếp sống. “Có thực chúng ta sống trên Trái Đất?” Một bài thơ hoặc ca khúc được cho là của Nezahualcoyotl (1402-1472), nhà sáng lập tư tưởng ở Trung bộ châu Mỹ và tlamatini của Texcoso, một thành viên của Ba nước Đồng minh đặt câu hỏi. Lời ca khúc của ông, nằm trong loạt tác phẩm tiếng Nahuatl nổi tiếng nhất, tự trả lời câu hỏi của nó:

Không vĩnh viễn trên Trái Đất; chỉ một phút giây ngắn ngủi đây thôi.

Là ngọc thì tan vỡ.

Là vàng thì rạn nứt.

Là lông chim đuôi seo thì nát tưa.

Không vĩnh viễn trên Trái Đất; chỉ một phút giây ngắn ngủi đây thôi.

Trong một đoạn thơ khác được cho là của Nezahualcoyotl sự thể hiện tư tưởng này còn tàn nhẫn hơn:

Như bức họa, chúng ta sẽ bị xóa bỏ.

Như bông hoa, chúng ta sẽ khô héo trên Trái Đất này.

Như bộ lông chim quý,

Con chim quý có cái cổ ngọ nguậy,

Chúng ta sẽ đến lúc tận thế.

Chiêm nghiệm cái chết, triết gia của nhiều nền văn hóa đã đúc kết ra niềm an ủi từ viễn cảnh cuộc sống sau khi chết. Người Mexica phủ nhận sự an ủi này, họ rối bời với những gì sẽ xảy ra cho linh hồn người chết. “Liệu bông hoa có đi đến vùng đất của người chết?”

Nezahualcoyotl hỏi. “Ở dưới đó, chúng ta còn sống hay vẫn chết?” Nhiều, có thể là hầu hết tlamatini coi kiếp sống giống như hình ảnh mà nhà văn Nabokov e sợ: “một khoảnh khắc ngắn ngủi của ánh sáng giữa hai màn đêm bất tận.”

Trong lối nói hoa mỹ của tiếng Nahuatl, sự vật thường được thể hiện một cách bất thường qua việc gọi tên hai yếu tố của chúng - một dạng tính ngữ trữ tình kép. Thay vì đề cập thẳng cơ thể mình, một nhà thơ thường dùng “tay tôi, chân tôi” (noma nocxi), độc giả sẽ hiểu đây là phép hoán dụ, giống như khi nhà văn Anh nói đến “vương miện”, độc giả sẽ hiểu là ông đề cập toàn bộ triều đình, chứ không phải chỉ có thứ đội đầu. Tương tự, bài nói của nhà thơ sẽ là “ngôn từ của ông, hơi thở của ông” (itlatol ihiyo). Một thuật ngữ song hành biểu thị “sự thật” là neltilitztli tzintliztli, tức “sự thật nền tảng, nguyên lý cơ bản đích thực.” Trong tiếng Nahuatl, những từ này mang nghĩa liên tưởng rất hay: cái gì đúng đều có căn cứ, ổn định, bất di bất dịch và vững bền hơn tất cả.

Vì loài người rất mong manh, kiếp người ngắn ngủi như giấc mơ, các tlamatini cho rằng bản chất của sự thật bất di bất dịch nằm ngoài tầm trải nghiệm của con người. Trên Trái Đất luôn biến động này, sử gia Mexico León-Portilla viết, “chẳng gì là ‘đích thực’ trong cảm quan thế giới của Nahuatl.” Hết lần này đến lần khác, các tlamatini phải vật lộn với tình thế khó xử này. Làm sao một thực thể trong khoảnh khắc nắm bắt được sự vĩnh cửu? Thế chẳng khác nào đòi một tảng đá hiểu về cái chết vậy.

Theo León-Portilla, lối thoát khỏi ngõ cụt triết lý này được nhà thơ Ayocuan Cuetzpaltzin thế kỷ XV tìm ra, ông dùng phép ẩn dụ mô tả, như cách các nhà thơ làm, bằng việc dẫn chứng loài chim coyolli nổi tiếng có giọng hót như chuông ngân:

Chú hát ca, tặng những bông hoa.

Và tiếng hát của chú

Như ngọc thạch và lông đuôi seo

Trút xuống như mưa

Có phải điều này làm vui lòng Người Ban Sự sống?

Có phải đấy là sự thật duy nhất trên thế gian?

Lời diễn giải của Ayocuan phải đặt vào ngữ cảnh tiếng Nahuatl mới hiểu được, León-Portilla giải thích. “Hoa và bài ca” là một tính ngữ chuẩn mực chỉ bài thơ, nghệ thuật tối cao; “ngọc thạch và lông chim đuôi seo” là phép hoán dụ chỉ món đồ giá trị lớn, theo cách diễn giải này người châu Âu có thể nghĩ đến “vàng và bạc.” Khúc hát của chú chim dịch thoát nghĩa là cảm hứng mỹ học. León-Portilla nói, Ayocuan đang chỉ ra rằng có một thời điểm loài người có thể chạm đến sự thật vĩnh hằng nằm dưới kiếp sống phù du của chúng ta. Đó là thời điểm sáng tạo nghệ thuật thăng hoa. “Những bông hoa [sáng tạo nghệ thuật] làm mê đắm con người đến từ đâu?” nhà thơ hỏi. “Những bài hát làm say lòng, những bài hát đáng yêu? Và ông trả lời: “Chỉ có thể là từ ngôi nhà của Ngài [tức Ometeotl], từ nơi sâu thẳm nhất của thiên đàng.” Chỉ qua nghệ thuật, người Mexica nói, loài người mới có thể tiếp cận sự chân thực.

Cortés tóm lược: người Mexica không có cơ hội tiến xa như triết gia Hy Lạp hay Trung Quốc. Nhưng các bằng chứng còn sót lại cho thấy mọi thứ vẫn đi đúng hướng. Nhiều bản lưu trữ viết tay tiếng Nahuatl trong kho tàng của người Mexica miêu tả các tlamatini gặp gỡ để trao đổi ý kiến và tán gẫu, cũng như Nhóm ở Viên, triết gia Pháp, và trường học Tokyo thời Đại Chính. Nỗi suy tư của các tlamatini thường diễn ra trong các cuộc giao lưu trí thức mà triết gia Bỉ thường đến Bắc Kinh để thực hiện, nhưng tập hợp đều là người Mexica. Voltaire, Locke, Rousseau, và Hobbes không bao giờ có cơ hội đàm đạo với những người này hay thậm chí biết về sự tồn tại của họ - và đây, cuối cùng chúng ta cũng bắt đầu đánh giá đúng độ tàn nhẫn của thảm họa, vì châu Mỹ bản địa tan rã không chỉ là mất mất đối với các xã hội đó mà còn là mất mát đối với nhân loại nói chung.

Do phát triển tách biệt trong cả thiên niên kỷ, người châu Mỹ là một kho tàng vô hạn những ý tưởng, ước vọng, truyện kể, triết lý, tôn giáo, đạo đức, phát kiến và mọi sản phẩm trí tuệ khác đầy mới lạ. Có nhiều thứ tuyệt vời hoặc đặc thù hơn so với các nền văn hóa hòa trộn. Phát hiện ra châu Mỹ của người châu Âu gây ra một cuộc xáo động trí thức. Cuộc xáo động này sẽ còn lớn cỡ nào nếu các xã hội Anh-điêng vẫn tồn tại với diện mạo huy hoàng nhất.

Chúng ta thấy đâu đó những manh mối về điều đã từng xảy ra. Nghệ nhân Anh-điêng Tây Bắc Thái Bình Dương tạc nên các mặt nạ, hộp đựng, phù điêu, cột khắc hình tuyệt đẹp tuân theo chế luật của một hệ thống mỹ học phức tạp dựa trên mô hình quả trứng mà ngôn ngữ châu Âu không có từ diễn tả. Các tàu thuyền nước Anh trong thế kỷ XIX đã thay đổi triệt để nghệ thuật bản địa qua việc đưa đến màu vẽ tươi sáng và không trôi khi gặp mưa như phẩm màu bản địa. Người Anh-điêng kết hợp phẩm màu mới vào truyền thống của họ, mở rộng chúng và đang trong quá trình tạo ra một trào lưu mỹ học mới. Các họa sĩ trường phái siêu thực châu Âu bắt gặp nghệ thuật mới mẻ sặc sỡ này vào vài năm đầu thế kỷ XX. Và như họa sĩ luôn làm, họ đánh cắp mọi ý tưởng có thể, biến hóa các hình ảnh hơn nữa. Niềm hứng thú của họ giúp một thế hệ mới của các họa sĩ bản địa khám phá ra những đề tài mới.

Giờ hãy tưởng tượng việc bồi tụ qua lại này diễn ra theo một trăm cách với một trăm nền văn hóa - các tài năng từ bốn thế kỷ giao lưu trí tuệ. Thật khó để tưởng tượng ra sự kiện gì đáng giá hơn thế. Hãy nghĩ đến tác động tốt đẹp lên châu Âu và hậu duệ của nó nhờ qua lại với châu Á. Hãy tưởng tượng tác động từ một châu Á thứ hai lên những vùng đất và con người này. Cùng với những tổn thất to lớn về người, đó là những gì đã mất khi đậu mùa tràn đến.

ĐỔ LỖI

Đong đếm mất mát tầm cỡ như vậy, dĩ nhiên người ta sẽ muốn xác định và vạch mặt kẻ phải chịu trách nhiệm. Trong trường hợp của Mexica, bị cáo hiển nhiên là Hernán Cortés, người cập bến gần thành phố Veracruz ngày nay vào 22/4/1519. Là một chính trị gia xảo quyệt, Cortés nghiên cứu Ba nước Đồng minh nhằm mục đích phân rã nó. Ông nhanh chóng hiểu rằng vương quốc không hề thống nhất. Như Tawantinsuyu, nó giống một mớ chắp vá các thống đốc hơn là một thành bang thống nhất; quả thực, vài nhóm lớn dưới trướng Liên minh đã xoay xở để giữ chủ quyền bất chấp các thế lực thù địch vây bủa. Mặc dù vương quốc để lại tầng lớp tinh hoa của vùng đất họ chinh phục, nhưng lại làm nhục họ. Những người này rất phẫn uất và cay cú khi buộc phải cống nạp lượng cống phẩm ngày càng tăng cho Tenochtitlan. Cortés đoán được nỗi bất mãn dưới vẻ hùng mạnh của Liên minh và sau này lợi dụng nó.

Tiến từ biển vào nội địa, người Tây Ban Nha đầu tiên đụng độ liên tục với Tlaxcala, một liên bang của bốn vương quốc nhỏ (người Tây Ban Nha gọi là các lãnh địa) đã duy trì được nền độc lập bất chấp các cuộc tiến công liên tiếp từ Liên minh. Nhờ có súng, ngựa và lưỡi lê thép, phe ngoại quốc thắng mọi trận giao tranh, kể cả khi người Tlaxcala chiếm ưu thế lớn về quân số. Nhưng quân đội của Cortés giảm dần sau mỗi trận chiến. Ông đang có nguy cơ mất tất cả khi bốn vị vua của Tlaxcala đột ngột đổi thái độ. Từ kết quả các trận chiến họ rút ra kết luận có thể đánh đuổi người châu Âu, dù phải trả giá đắt, những thủ lĩnh Anh-điêng đề xuất một thỏa thuận, có vẻ như tất cả đều có lợi: họ sẽ ngừng tấn công Cortés, giữ mạng cho ông và đám người Tây Ban Nha còn sống, và cả những người Anh-điêng, nếu đổi lại ông hợp tác tiêu diệt Liên minh họ căm thù. Để ký kết quan hệ, một trong bốn vị vua - chỉ huy quân sự chính của Tlaxcala - đã gả con gái cho Pedro de Alvarado, phó chỉ huy của Cortés. Cưỡi trên con quái thú kỳ lạ, người Tây Ban Nha dẫn đầu đội quân khoảng 20.000 người Tlaxcalan. Tháng 9 năm 1519, họ tiến vào Tenochtitlan, vượt qua mọi cản trở của tlatoani Motecuhzoma lừng danh đang hồn xiêu phách lạc và do dự (phát âm hơi giống Mo-tayk-SZU-ma; thường được biết đến với cái tên sai lệch là Montezuma.)

Tenochtitlan làm lóa mắt những kẻ xâm lược - nơi này lớn hơn cả Paris, thủ phủ lớn nhất châu Âu. Quân Tây Ban Nha há hốc trước đường sá rộng rãi, tòa nhà được điêu khắc trang trí và chợ búa lấp lánh với hàng hóa từ cách đó hàng trăm cây số. Thuyền bè đậu như bướm quanh ba cầu đắp khổng lồ nối Tenochtitlan và lục địa. Những cống dẫn nước dài chuyển nước từ vùng núi xa xôi băng qua hồ vào thành phố. Gây sửng sốt hơn cả các đền thờ sừng sững, những biểu ngữ dày đặc và lối đi sặc sỡ là các thảo cầm viên -châu Âu hoàn toàn không có. Một đội quân nghìn người chuyên giữ những con đường đông đúc sạch tinh tươm cũng gây sửng sốt như thế. (Đường phố không hề ngập đến mắt cá chân vì rác thải! Người Tây Ban Nha xâm lược chưa bao giờ thấy một cảnh tượng như vậy.)

Cortés sau này trình bày cho vua Tây Ban Nha, tất cả của cải lẫn quyền lực đều rơi vào tay Motecuhzoma.

Có điều gì kỳ quái hơn việc tên vua mọi rợ này sở hữu dưới trướng mọi thứ trên thế gian, ăn diện với vàng bạc và trang sức và lông chim? Vàng bạc tinh khiết đến mức không thợ rèn nào trên thế giới có thể làm tốt hơn? Trang sức tinh xảo đến mức không thể tưởng tượng, không rõ được chúng được cắt gọt hoàn hảo như thế bằng dụng cụ gì?… Chẳng thứ gì ở Tây Ban Nha có thể sánh bằng.

Dù lóa mắt, Cortés cũng nhận thức được chỉ cần một mệnh lệnh Motecuhzoma có thể khiến quân đội của ông “xóa sổ mọi dấu vết.” Quân Tây Ban Nha chống trả mối nguy này bằng cách viện cớ bắt giữ ngài tlatoani trong lâu đài của ông, đầu tiên biến ông thành tù nhân và sau đó là con rối của họ.

Ở cả châu Âu lẫn Trung bộ Nam Mỹ, vua chúa trị vì dưới sự sắp đặt của thiên giới. Người Mexica phản ứng với vụ bắt cóc báng bổ thủ lĩnh của họ bằng nỗi kinh hoàng như sau này người châu Âu phản ứng với việc nhà chính trị và quân sự Cromwell xử tử vua Charles I năm 1649. Không muốn hành động hồ đồ khiến Motecuhzoma phải mất mạng, người Mexica mất bảy tháng để bàn cách đối phó. E sợ trường hợp xấu nhất, vị tlatoani nhục nhã công khai cầu khẩn dưới danh nghĩa quân Tây Ban Nha. Ông chết sớm, do bị quân Tây Ban Nha hạ sát (theo bản ghi chép của người Mexica) hay bị sám sát dưới tay chính thuộc hạ của mình (theo biên niên sử Tây Ban Nha). Rất nhanh sau đó cuộc tấn công bị trì hoãn từ lâu đã đến. Dưới quyền Cuitlahuac, một tân tlatoani kiêu hùng, quân đội Anh-điêng đánh đuổi những kẻ xâm lược đến một ngõ hẹp nơi ngựa gặp bất lợi. Dưới làn giáo mác, phi tiêu và tên bắn không ngớt, Cortés cùng thuộc hạ rút lui xuống các cầu đắp dài nối vào lục địa. Trong một đêm ác liệt người Mexica đã đánh bại hoàn toàn Cortés, giết hết ba phần tư quân của ông. Mặc dù Liên minh đã phá hủy cầu đắp phía trước, quân Tây Ban Nha sống sót vẫn có thể vượt qua khoảng trống do quân số chết nhiều đến mức họ có thể giẫm lên xác đồng hương để băng qua. Vì người Mexica không coi mục tiêu của trận chiến là quét sạch kẻ thù, họ không lùng theo đám người Tây Ban Nha đến cùng. Đây là sai lầm ghê gớm: vì Cortés nằm trong số đó.

Một thành phố khổng lồ, giàu có với kênh đào và (hầu hết) đảo nhân tạo giữa một hồ trên núi rộng lớn, thủ đô Tenochtitlan của Mexico gây sửng sốt cho đoàn quân xâm lược khi họ lân đầu thấy nó. Hình ảnh tái dựng này, bức bích họa do họa sĩ Miguel Covarrubias vẽ, nằm trong bảo tàng khảo cổ đồ sộ của thành phố Mexico, đã hạ thấp vẻ sầm uất của thành phố; các bản ghi chép của nhân chứng kể rằng thuyền bè lượn xung quanh rìa và trên các kênh đào như những đám mây.

Là người có quyết tâm bất diệt, Cortés chưa bao giờ nghĩ đến bỏ cuộc. Ông thuyết phục vài bang chư hầu khác tham gia liên minh giữa ông và Tlaxca chống lại Liên minh. Thương thuyết dữ dội, ông đã xếp đặt được một đội quân 200.000 người và đóng 13 con tàu lớn cho kế hoạch tấn công Tenochtitlan bằng đường thủy đầy táo bạo. Ông làm theo kế hoạch và về sau được lịch sử công nhận là người chinh phục thành phố. Nhưng mọi quyết tâm mạnh mẽ của ông sẽ chẳng là gì nếu thiếu đội quân bản xứ hùng hậu mà thống lĩnh của họ tin rằng họ có thể dùng quân Tây Ban Nha để thúc đẩy Ba nước Đồng minh diệt vong. Nhưng cả đội quân đông đảo này sẽ không đánh bại được đế chế nếu lúc Cortés đang đóng tàu, Tenochtitlan không bị dịch đậu mùa sau này xóa sổ Tawantinsuyu càn quét. Nằm ngoài mọi chủ ý rõ ràng của Cortés, siêu đô thị này mất ít nhất một phần ba dân số, gồm cả Cuitlahuac, vì dịch bệnh.

Hình vẽ đậu mùa của người Mexico thế kỷ XVI, căn bệnh đã hủy diệt đế chế vì làm suy yếu những người bảo vệ Tenochtitlan chống lại Cortés và các thổ dân đồng minh của ông ta.

General History of the Things of New Spain (Lịch sử tổng quát về Tân Tây Ban Nha) của Bernardino de Sahagún bắt đầu bằng câu “Một đợt dịch bùng phát, căn bệnh mụn nhọt. Những u nhọt lớn lan trên người, vài người nhọt phủ toàn thân. Nhọt lan khắp nơi, trên mặt, đầu, ngực… [Bệnh nhân] không thể đi lại, chỉ nằm tại chỗ ngủ nghỉ, không thể di chuyển hay cử động. Họ không thể trở mình để nắm nghiêng hay sấp, hay ngóc đầu dậy…

Những mụn nhọt tàn phá khủng khiếp; rất nhiều người chết vì chúng, và nhiều người thì chết đói; nạn đói nổi lên, không ai còn có thể chăm sóc người khác nữa.” Bức hình bên trên, lấy từ một sách chép thế kỷ XVI, là một hình tương tự hình được Bảng tính Mùa đông minh họa năm đậu mùa hoành hành. Hai người đàn ông nằm chết, cơ thể mọc đầy nhọt. Bức hình bên dưới, từ cuốn trên, cho thấy tiếng kêu đau đớn của các bệnh nhân.

Khi Cortés và các đồng minh Anh-điêng của ông cuối cùng cũng tấn công, người Mexica chống cự quyết liệt bất chấp thế yếu của mình đến mức cuộc vây hãm này được coi là trận chiến đắt giá nhất lịch sử - thương vong ước tính lên tới 100.000 người. Không có đậu mùa, có vẻ Cortés sẽ thua. Trong thực tế, ông đã chiếm được thành phố chỉ bằng cách hủy diệt nó. Liên minh đầu hàng vào 21/08/1521. Kết thúc huyền thoại hoàng gia kéo dài một thiên niên kỷ từ thời Teotihuacan.

Cortés chịu trách nhiệm trực tiếp cho đa số cuộc tàn sát tại Tenochtitlan, nhưng chiến tranh chỉ là một phần nhỏ trong một thảm họa lớn hơn, khó quy tội hơn. Khi Cortés cập bến, theo nhà nghiên cứu Cook và Borah của Berkeley, 25,2 triệu người đang sống ở trung tâm Mexico, vùng đất rộng khoảng 320.000km². Từ năm 1620-1625, chỉ còn 730.000, “xấp xỉ 3% số lượng lúc ông ta mới đặt chân đến.” Cook và Borah tính rằng cho đến cuối thập niên 1960, dân số vùng đất mới phục hồi lại bằng thế kỷ XV.

Từ Bartolome de Las Casas trở đi, người châu Âu đã biết rằng việc họ đến gây ra thảm họa cho người châu Mỹ bản địa. “Chúng ta, những tín đồ Công giáo, đã hủy diệt quá nhiều vương quốc,” Pedro Cieza de León, lữ khách thời hậu xâm lược Peru, phản ánh. “Vì bất cứ nơi nào quân Tây Ban Nha đi qua, chinh phục và phát hiện, cảnh tượng như thể một ngọn lửa đã quét qua, hủy diệt mọi thứ trên đường của nó.” Và từ khi sử gia kiêm tu sĩ, nhà hoạt động chính trị Las Casas tranh cãi liệu xét về đạo đức, người châu Âu và hậu duệ của họ ở châu Mỹ có chịu trách nhiệm cho những tổn thất khổng lồ của người Anh-điêng hay không. Quả thực, nhiều tác giả đã dùng thuật ngữ “thảm sát” nặng nề để mô tả mối tương quan và hậu quả của nó. Hậu quả biến thành tai họa: diệt chủng.

Người bênh vực châu Âu cãi rằng đây không thể coi là diệt chủng. Thường người châu Âu không biết về dịch bệnh, đừng nói đến cố ý gây ra chúng. Vì thế, vấn đề này thuộc phạm trù đạo đức khác vụ thảm sát người Do Thái, một chính sách giết người hàng loạt mang quy mô quốc gia. “Chắc chắn là thảm họa nhân chủng lớn nhất lịch sử, sự sụt giảm dân số của Tân Thế Giới với tất cả nỗi kinh hoàng và chết chóc chủ yếu là một bi kịch ngoài dự tính” Steven Katz viết trong cuốn Holocaust in Historical Context (Thảm sát trong bối cảnh lịch sử). Làn sóng tử vong của người Anh-điêng, theo cách nhìn của ông, là “một bi kịch không ngờ, bất chấp ước vọng chân thành và hiển nhiên của người châu Âu là giữ cho dân cư Anh-điêng sống.”

Nhà nghiên cứu Cook và Borah đã dành nhiều thập niên để tái xác định số dân Ba nước Đồng minh khi cuộc chinh phục của Tây Ban Nha trỗi dậy. Nhờ tổng hợp dữ liệu thời thuộc địa từ nhiều nguồn, hai người ước đoán số dân tại khu vực đã tụt từ 25,2 triệu năm 1518, ngay trước khi Cortés đến, xuống còn 700.000 năm 1623 - giảm 97% trong chỉ hơn một thế kỷ một chút. (Mỗi số liệu đánh dấu thể hiện số dân ước tính. Xem xét hồ sơ giáo xứ, nhà nhân khẩu học Mexico Elsa Malvido đã tính ra hậu quả của đại dịch trong khu vực, tỷ lệ của nó được thể hiện ở đây. Ngày tháng mang tính tương đối vì các đại dịch kéo dài vài năm. Việc xác định vài căn bệnh cũng không chắc chắn; ví dụ, quân Tây Ban Nha thế kỷ XVI quy chung các bệnh dịch ngày nay dễ phân biệt thành “dịch hạch”. Thêm vào đó, dân cư bản địa liên tiếp bị “cocoliztli” tấn công, một căn bệnh không có ở Tây Ban Nha nhưng các nhà khoa học cho rằng đây có thể do Hantavirus lây từ chuột - lan truyền theo từng khu vực do tình trạng kém vệ sinh của người Anh-điêng thời hậu chiến. Cả hai số liệu tái dựng đều là ước đoán, nhưng đa phần các nhà nghiên cứu trong lĩnh vực này đều chấp thuận biểu đồ tổng hợp về thảm họa suy giảm dân số.

Katz hơi phóng đại lập luận của mình. Đúng, người Tây Ban Nha xâm lược không muốn người Anh-điêng tử vong hàng loạt. Nhưng mong ước ấy không bắt nguồn từ động cơ nhân văn. Thay vào đó, người Tây Ban Nha muốn dùng người bản địa làm lao động khổ sai. Thực tế, cái chết của người Anh-điêng là một đòn đánh mạnh vào tài chính của thực dân, dẫn đến “suy thoái kinh tế” kéo dài “hơn một thế kỷ” như lời Borah. Để bổ sung lao động, người Tây Ban Nha bắt đầu nhập khẩu nô lệ từ châu Phi.

Từ đó về sau, vài kẻ đến sau còn vận động cổ súy trừ diệt người bản địa. Ví dụ nhà thơ kiêm thầy thuốc Oliver Wendell Holmes Sr. coi người Anh-điêng chỉ là “một bức phác họa người nguyên thủy bằng sáp đỏ.” Đối với “phiền toái trong mối quan hệ giữa họ và chủng tộc da trắng,” Holmes nói, chỉ có một cách giải quyết: “tiêu diệt.” Làm theo những lời kích động này, một vài người Tây Ban Nha - và một số người Pháp, Bồ Đào Nha, Anh - đã cố ý lan truyền dịch bệnh. Ngày càng nhiều người đốixử tàn tệ, dã man với người Anh-điêng, giết chết hàng nghìn người. Nhưng nỗi đau và cái chết do cố ý lây bệnh, sự tàn bạo chết người và phân biệt chủng tộc cực đoan gây ra chẳng là gì so với các cơn đại dịch, một phương tiện chinh phục mà người châu Âu không thể kiểm soát và nhiều khi còn không biết mình sở hữu. Vậy thì, làm sao họ mang tội đạo đức vì điều này?

Đợi đã nào, các nhà hoạt động lên tiếng. Người châu Âu có thể không biết về vi sinh vật, nhưng họ hiểu rõ bệnh truyền nhiễm. Gần 150 năm trước khi Columbus ra khơi, một đội quân Tartar bao vây thành phố Genoese của Kaffa. Rồi Cái Chết Đen đến, những kẻ tấn công chết dần trong niềm vui của những người bảo vệ thành. Nhưng niềm vui trở thành nỗi kinh hoàng khi thủ lĩnh Tartar treo xác thuộc hạ quanh tường thành phố, cố ý gây ra một đại dịch trong thành. Người Genoese tháo chạy khỏi Kaffa, để thành toang hoang cho quân Tartar. Nhưng họ không chạy kịp; tàu thuyền của họ truyền dịch cho mọi bến cảng họ đến.

Đến từ nơi có quá nhiều trải nghiệm về việc này, người châu Âu nắm rõ hậu quả tiềm ẩn của đậu mùa. “Và phản ứng chung của họ với hiểu biết này là gì?” Ward Churchill, một nhà hoạt động vì người Anh-điêng lâu năm hỏi.

Họ có bàng hoàng giật mình và bảo, “Chờ chút, chúng ta phải hoãn quá trình này lại, hoặc ít nhất làm chậm nó cho đến khi chúng ta nắm được cách ngăn chặn các tác động này?” Không, phản ứng gần như đồng loạt của họ là đẩy nhanh việc đến đó, và phân tán rộng ra hết mức có thể.

Nhưng nhận định này khá phóng đại. Cả người châu Âu lẫn Anh-điêng có một tư tưởng lâu đời về dịch bệnh. “Bệnh tật là sự thị uy hữu hình của ý Chúa,” Robert Crease, nhà triết học khoa học tại Đại học Bang New York ở Stony Brook bảo tôi. “Ông có thể truyền nó cho người khác, nhưng làm vậy giống như truyền ma quỷ, vận xui hoặc tâm trạng tồi tệ - sự chuyển tiếp này cũng phản ánh ý Chúa.” Người Tây Ban Nha xâm lược biết tác động tiềm ẩn của căn bệnh, nhưng tác động thật sự - thứ họ không thể kiểm soát - nằm trong tay Chúa.

Người Mexica đồng ý. Trong các bản ghi chép bản xứ về cuộc chinh phục và hậu chiến, nhà nhân chủng học J. Jorge Klor de Alva quan sát thấy người Mexica than khóc sau những mất mát, nhưng “quân Tây Ban Nha hiếm khi bị phán xét về mặt đạo đức, và Cortés chỉ thỉnh thoảng bị coi là kẻ phản diện. Đó có vẻ là một sự thấu hiểu chung” - ít nhất với nhóm mang tư tưởng đế quốc nặng thứ triết học u ám này - “rằng người Tây Ban Nha thực hiện những điều mà bất cứ người nào cũng sẽ thực hiện hoặc muốn thực hiện nếu có cơ hội.”

Thật cao đẹp, kẻ xâm lược Bemal Diaz de Castillo đánh dấu một trong những lý do ông và người khác theo Cortés: “để phục vụ Chúa và Bệ hạ [vua Tây Ban Nha], để mang ánh sáng đến cho những người đang chìm trong tăm tối, và để làm giàu, như mọi người đàn ông khao khát.” Trong danh sách của Diaz, lý do tâm linh và vật chất quan trọng ngang nhau. Cortés chăm chăm tìm vàng, nhưng ông cũng phải chịu kiềm chế từ các giáo sĩ đi cùng để không truyền bá kinh Phúc Âm trong những trường hợp sẽ làm người bản địa nổi giận. Sau khi Tenochtitlan diệt vong, triều đình Tây Ban Nha và giới trí thức tinh hoa rúng động với cuộc tranh cãi rằng việc cải đạo có xứng đáng với những đau khổ họ đã chịu hay không. Nhiều người tin rằng dù người Anh-điêng chết không lâu sau khi cải đạo, điều tốt vẫn xảy ra. “Công giáo không làm chúng ta khỏe mạnh, nhưng giúp chúng ta được cứu rỗi,” Crease tóm lược. Ngày nay không mấy tín đồ Công giáo tán thành luận điểm này, nhưng như thế cũng chẳng khiến việc quy kết tội lỗi cho tổ tiên của họ dễ dàng hơn.

Trong một tái bản phân tích của Black về hồ sơ HLA của người Anh-điêng, Jean Claude Salomon, nhà nghiên cứu y khoa tại Trung tâm nghiên cứu khoa học quốc gia Pháp, hỏi rằng nếu sự diệt vong của người bản địa là bất khả kháng, điều đó có “giảm nhẹ tội lỗi lịch sử của người châu Âu?” Theo cách nào đấy thì có, Salomon viết. Nhưng nó không khiến họ hết tội - họ đã gây chết người hàng loạt, và họ biết điều đó. “Những người đã mang vi sinh vật gây bệnh xuyên Đại Tây Dương chịu trách nhiệm về nó, nhưng không phải chịu tội,” Salomon kết luận. Tội lỗi không hoàn toàn truyền lại cho các thế hệ, nhưng trách nhiệm thì có. Bước đầu tiên để hoàn thành trách nhiệm của người châu Âu và hậu duệ của họ ở Bắc và Nam Mỹ là tôn trọng người bản xứ ngày nay - ôi chao, điều này không thể coi nhẹ. Nhận thức và tuân thủ các hiệp ước trong quá khứ cũng không phải ý kiến tồi.

CÓ PHẢI ĐÂY CHỈ LÀ CHỦ NGHĨA XÉT LẠI?

Đúng, tất nhiên - nhưng giống như xét lại chủ nghĩa xét lại thì đúng hơn. Những nhà thám hiểm Tây Bán Cầu đầu tiên không tính toán dân số tỉ mỉ, nhưng họ liên tục mô tả vùng bản xứ châu Mỹ như một nơi đông đúc, huyên náo - “một tổ ong toàn người,” theo cách Las Casas nói năm 1542. Với Las Casa, châu Mỹ đông người đến mức “như thể Chúa đã đặt tất cả hoặc phần lớn loài người tại những đất nước này.”

Được biết, Las Casas chưa hề cố gắng thống kê số dân bản địa. Nhưng ông đã nỗ lực tính toán số người chết vì bệnh tật và sự tàn bạo của người Tây Ban Nha. Theo “ước đoán chắc chắn, đáng tin cậy” của Las Casas, trong năm thập niên đầu tiên sau khi Columbus đến, người dân nước ông đã xóa sổ “hơn 12 triệu người, cả đàn ông, phụ nữ và trẻ em; và không cần huyễn hoặc bản thân, tôi tin trên thực tế nó lên đến hơn 15 triệu”. Hai mươi năm sau, ông tăng số lượng người Anh-điêng chết lên - suy ra dân số ban đầu - 40 triệu người.

Những người nối nghiệp Las Casas thường chung ý kiến với ông, như thầy tu thế kỷ XVIII Francisco Javier Clavijero khẳng định dân số Mexico thời tiền Columbus là 30 triệu. Nhưng dần dần một mối nghi ngờ nổi lên. Với nhiều sử gia, các bản ghi chép của thực dân có vẻ cường điệu hóa, tại sao thì thường không được giải thích. (“Người châu Âu thế kỷ XVI,” Cook và Borah nhận xét cộc lốc, “thực sự biết cách đếm.”) Đặc biệt ở Bắc Mỹ, ước đoán số người bản địa liên tục giảm. Vào thập niên 1920, con số này đã tụt còn 40-50 triệu trên toàn bán cầu. Hai mươi năm sau, con số giảm còn một phần năm.

Ngày nay tình thế đã đảo ngược. Những Máy Đếm Lượng Cao có vẻ đang thắng thế, ít nhất đến bây giờ. Không có số liệu gốc, nhưng phần lớn các mảnh bằng chứng sót lại đều chỉ ra. “Hầu hết các mũi tên đều chỉ hướng đó,” Denevan nói với tôi. Zambardino, nhà khoa học thống kê đã chê bai giới hạn sai số trong các ước tính này nhận định rằng, đến cả một suy luận bảo thủ cực độ cũng sẽ chỉ ra số dân thời tiền giao thoa của riêng trung tâm Mexico đã là 5-10 triệu, “một lượng dân số lớn, không chỉ với thế kỷ XVI mà với mọi thời kỳ.” Cả Henige, tác giả cuốn Numbers from Nowhere, cũng chẳng phải Máy Đếm Lượng Thấp. Trong Numbers from Nowhere, ông lập luận “có khoảng 40 triệu người trên toàn Tây Bán Cầu” không phải “không có lý” - nhận định này đưa ông vào cuối danh sách của các Máy Đếm Lượng Cao, nhưng vẫn là Máy Đếm Lượng Cao. Quả thực, nó cũng là ý kiến Las Casas đưa ra, vị thánh bảo trợ của phe Máy Đếm Lượng Cao, đứng đầu những nguồn tham khảo tiếng Tây Ban Nha xưa mà Henige đã dành nhiều trang để hạ thấp.

Với sử gia đậu mùa Fenn, tranh cãi về số người chết và mức độ quy tội ẩn chứa điều quan trọng hơn. Về lâu dài, Fenn nói, kết quả điều tra của học thuyết mới sẽ không phải nhiều người đã chết mà là nhiều người đã sống. Châu Mỹ mang trong mình sự đa dạng sinh động của nhiều tộc người đã lang thang trên lục địa suốt thiên niên kỷ. “Chúng ta đang bàn về số lượng người khổng lồ,” bà bảo tôi. “Ông buộc phải tự hỏi: Họ là ai? Và họ làm gì?”

PHẦN HAI Những Mảnh Xương Cũ

5 Cuộc chiến Pleistocene*

Có LẼ LÀ MỘT NHÓM ĐƠN BỘI KỲ LẠ

Lần cuối tôi nói chuyện với Sérgio D. J. Pena, ông đang lùng tìm người Anh-điêng cổ đại trong dòng máu hiện đại. Máu được niêm phong trong những lọ thon mỏng tại phòng thí nghiệm của Pena ở Đại học Federal thuộc Minas Gerais, Belo Horizonte, thành phố lớn thứ ba Brazil. Với bất kỳ ai từng thấy một phòng thí nghiệm sinh học phân tử trên ti vi sẽ thấy quen thuộc với các giá đựng ống đông lạnh, chuỗi chiết gen xoắn và máy giải trình tự gen trong phòng thí nghiệm của Pena. Nhưng những gì Pena đang làm rất khác lạ. Mục đích của ông là tái hiện một dân tộc đã biến mất từ hàng nghìn năm trước. Nói cách khác, ông đang vật lộn với câu đố khoa học chưa có lời giải từ năm 1840.

Chính năm 1840 ấy, nhà thực vật học Đan Mạch Peter Wilhelm Lund tìm thấy 30 bộ xương trong hang động nằm cách Belo Horizonete 30km về phía Bắc. Các hang động được đặt tên theo ngôi làng Lagoa Santa. Bên trong chứa một mớ lộn xộn hài cốt người và thú lớn đã tuyệt chủng. Nếu xương người và thú thuộc chung một thời kỳ, như vị trí gần kề của chúng cho thấy, suy ra những người đó đã sống tại châu Mỹ từ nhiều nghìn năm trước, lâu hơn niềm tin của các nhà khoa học rất nhiều. Những thợ săn cổ đại này là ai? Vốn coi châu Âu là thủ phủ tri thức của thế giới, nhà thực vật học tò mò đã gửi phần lớn số hài cốt đến một bảo tàng ở quê hương Copenhagen. Ông tin rằng giới nghiên cứu sẽ nhanh chóng xem xét và nhận diện chúng. Nhưng không, số hài cốt nằm im trong hộp, gần như không ai động tới suốt hơn một thế kỷ.

Các nhà khoa học rốt cuộc cũng kiểm nghiệm hài cốt ở Lagoa Santa vào thập niên 1960. Kết quả thí nghiệm cho thấy khúc xương có thể lên tới 15.000 năm tuổi - có lẽ là di chỉ lâu đời nhất của loài người ở Tây Bán Cầu. Lund chú ý thấy hộp sọ có cặp lông mày rậm, rất hiếm gặp ở người Mỹ bản địa. Các đo đạc mới xác nhận sự kỳ lạ đó và chỉ ra nhiều điểm khác biệt thể chất đặc trưng so với người Anh-điêng hiện đại, tức người ở Lagoa Santa không thể là tổ tiên của cư dân bản địa ngày nay, ít nhất là theo vài nhà khảo cổ học Brazil. Nói cách khác, những cư dân đầu tiên của châu Mỹ là một chủng người khác.

Giới nghiên cứu Bắc Mỹ thường chế giễu ý kiến một chủng người phi Anh-điêng bí ẩn đã sống tại trung tâm Brazil 15.000 năm trước, nhưng giới nghiên cứu Nam Mỹ gồm cả Pena ít phản đối hơn. Pena đã học và làm việc ở nước ngoài 12 năm, chủ yếu là ở Canada và Hoa Kỳ. Năm 1982, ông trở về Belo Horizonte, một thành phố công nghiệp bất ổn ở cao nguyên phía Đông trung tâm đất nước. Theo cách nói của người Brazil, như thế chẳng khác nào từ bỏ cuộc sống tha hương xa hoa ở Paris để về Chicago. Trong lúc ở nước ngoài Pena đã hứng thú với việc dùng di truyền học làm công cụ lịch sử - xem xét gia phả bằng kiểm nghiệm ADN. Tại Belo Horizonte, ông trở thành giảng viên đại học, đồng thời lập công ty xét nghiệm ADN cung cấp các xét nghiệm huyết thống cho gia đình và giám nghiệm pháp y cho cảnh sát. Ông giảng dạy, nghiên cứu lẫn viết bài cho các tờ báo uy tín của Mỹ và châu Âu, đồng thời điều hành công ty riêng. Thời gian đó ông rất hiếu kỳ về các bộ xương ở Lagoa Santa.

Pena quyết định cách đơn giản nhất để biết liệu người Lagoa Santa có mối liên hệ với người Anh-điêng hiện đại không là so sánh ADN của hài cốt với ADN của người Anh-điêng đang sống. Năm 1999, đội của ông đã cố chiết ADN từ các khúc xương Lagoa Santa. Khi nhận thấy ADN này không dùng được, Pena nảy ra hướng tiếp cận thứ hai: ông sẽ tìm ADN của người Lagoa Santa trong người Botocudo.

Botocudo là một nhóm người bản xứ sống cách Rio de Janeiro ngày nay vài trăm cây số về phía Bắc. (Tên gọi bắt nguồn từ thuật ngữ miệt thị botoque của người Bồ Đào Nha, chỉ đĩa gỗ lớn người Botocudo nhét vào môi dưới và dáy tai để căng rộng chúng ra.) Mặc dù dân số vốn luôn ít ỏi, họ chống trả cuộc chinh phục tài ba tới mức chính quyền thực dân Bồ Đào Nha chính thức phát động một “cuộc chiến chống tộc ăn thịt người Botocudo” vào năm 1801. Sau một thế kỷ giao tranh liên miên, dần dần đẩy người Botocudo tới tuyệt chủng.

Sở hữu cặp lông mày hơi nhô lên, đôi mắt sâu và hàm bạnh, người Botocudo có hình thể khác biệt so với các tộc người lân cận -như người Tây Phi khác người Scandinavia vậy. Quan trọng hơn, vài nhà khoa học Brazil cho rằng người Botocudo có hình thể tương tự với người Lagoa Santa. Nếu sự tương đồng này là do di truyền - tức người Botocudo là tàn dư của quần thể dân số phi Anh-điêng xa xưa ở Lago Santa - nghiên cứu ADN người Botocudo sẽ cung cấp manh mối di truyền đang khuyết về những cư dân châu Mỹ đầu tiên. Để tìm hiểu liệu mối liên hệ di truyền này có tồn tại không, Pena trước hết phải thu được vài mẫu ADN của người Botocudo.

Yêu cầu này có vẻ bất khả thi, vì người Botocudo không còn tồn tại. Nhưng Pena có một ý tưởng để thu được mẫu ADN người Botocudo, đột phá hay vô luân lý tùy cách nhìn nhận của từng người.

Mỗi người đều có hai hệ gen. Hệ thứ nhất là hệ ADN nằm trong nhiễm sắc thể, hệ gen trong dự án nghiên cứu gen người nổi tiếng đã gây tiếng vang lớn năm 2000. Hệ thứ hai, nhỏ hơn nhiều là hệ ADN trong ty thể; nó được dựng hình vào năm 1981, nhưng ít gây chú ý. Ty thể là những vật thể nhỏ bé hình hạt đậu, hàng trăm mẩu trôi nổi trong lớp bọc ấm áp, mặn chát của tế bào. Là các nhà máy hóa chất của cơ thể, chúng nuốt khí Oxy và giải phóng ra các phân tử giàu năng lượng cung cấp sự sống. Nhiều người tin rằng ty thể xuất thân từ loài vi khuẩn mà xa xưa bằng cách nào đó đã kết hợp tạo thành một trong những tổ tiên tiến hóa của chúng ta. Chúng tự nhân bản độc lập với phần còn lại của tế bào mà không sử dụng ADN của nó. Để hoàn thành việc này, chúng có hệ gen riêng, một tập hợp tí hon chưa đầy 50 loại gen, phần dư thừa còn lại từ thể thực khuẩn trôi nổi xưa kia. Vì tế bào tinh trùng căn bản không chứa ty thể, hầu hết ty thể của phôi thai đến từ trứng. Ty thể của trẻ vì thế về bản chất tương đồng với ty thể người mẹ.*

Không chỉ thế, mọi ADN ty thể của một người phụ nữ không chỉ tương đồng với ADN ty thể của mẹ cô ấy, mà còn của bà ngoại, bà cố và ngược dòng gia phả từ nhiều thế hệ trước. Điều này không đúng với đàn ông. Vì người bố không đóng góp ADN ty thể cho phôi thai, sự kế thừa này chỉ diễn ra bên nữ giới.

Cuối thập niên 1970, vài nhà khoa học nhận ra ADN ty thể của một nhóm dân tộc có thể cung cấp manh mối về tổ tiên họ. Diễn giải thì phức tạp, nhưng quy luật lại đơn giản. Nói theo biệt ngữ, những người có ty thể tương đồng sẽ có chung “nhóm đơn bội”. Nếu hai nhóm dân tộc cùng chung nhóm đơn bội, bằng chứng phân tử chỉ ra họ có quan hệ mật thiết; thành viên của nhóm cùng thuộc một dòng nữ giới. Năm 1990, một đội do Douglas C. Wallace, nay thuộc Đại học California, dẫn dắt đã phát hiện rằng có 4 loại ty thể chiếm 96,9% người Mỹ bản địa - ví dụ cho sự tương đồng di truyền của người Anh-điêng, chưa biết tốt hay xấu. Ba trong số bốn nhóm đơn bội Anh-điêng đều phổ biến ở Nam Siberia. Xét theo kế thừa ADN ty thể, các nhà di truyền học có vẻ không thể phủ nhận việc người Siberia và Anh-điêng có chung nguồn gốc.

Nghiên cứu của Wallace cho Pena một mục tiêu. Ngay khi chính phủ Brazil càn quét người Botocudo, vài người Brazil gốc châu Âu đã và đang kết hôn với phụ nữ Botocudo. Những thế hệ sau, con cháu gái từ sự kết hợp này hẳn vẫn có ty thể tương đồng với ty thể của tổ mẫu Botocudo. Nói cách khác, Pena có thể tìm thấy ADN của người châu Mỹ cổ đại đang ẩn trong cư dân Brazil gốc châu Âu.

Pena có được mẫu máu của những người tin rằng ông bà hoặc cụ cố họ là người Anh-điêng sống trong thời khủng hoảng Botocudo. “Có lẽ tôi đang tìm kiếm một nhóm đơn bội kỳ lạ,” ông bảo tôi. “Một nhóm không hoàn toàn là Anh-điêng hay châu Âu.” Nếu một nhóm đơn bội như vậy xuất hiện trong thí nghiệm của Pena, nó có thể viết nên một trang sử mới về người Mỹ bản địa thời kỳ nguyên sơ. Ông đoán sẽ phải mất một thời gian, và cần thật cẩn trọng với những gì ông tìm được.

Trong phần đầu tiên của cuốn sách này, tôi đã mô tả con đường lòng vòng dẫn hầu hết (không phải tất cả) các nhà nghiên cứu đến kết luận: dân số Anh-điêng vốn đông đảo hơn quan niệm trước đây, và lần dấu đến những hệ quả của niềm tin này. Trong phần này, tôi tập trung vào tiến trình song song thứ hai - cách hầu hết (không phải tất cả) nhà nhân chủng học, khảo cổ học, di truyền học và ngôn ngữ học đã dần tin: quần thể xã hội Anh-điêng lâu đời hơn và thông thái hơn quan điểm từ khoảng 20 năm trước đó. Chủ đề này rất phức tạp và được chia thành hai phần. Chương này tập trung vào cuộc chiến luận dài hàng thập kỷ về những con người đầu tiên đặt chân lên châu Mỹ - phe chủ trương thời gian lâu hơn có vẻ đã thắng. Hai chương tiếp theo đi sâu vào sự phát triển của phức hệ xã hội ở châu Mỹ, tất nhiên cũng có tuổi đời lâu hơn quan niệm trước đây - khởi đầu tại một phần khác của bán cầu và sớm hơn gần 2.000 năm so với các nhà khoa học từng nghĩ.

Từ thế kỷ XVI, nguồn gốc Người Mỹ bản địa đã luôn là một ẩn số trí tuệ*. Vô vàn triết gia, cũng như các nhà nhân chủng học và khảo cổ học nghiệp dư đã nhăm nhe nó từ khi vấn đề đau đầu này xuất hiện. Giới chuyên gia không buồn che giấu ác cảm với thành phần nghiệp dư này, coi họ như kẻ phiền toái, lập dị hoặc dối trá. Thật không may cho giới chuyên gia, thập niên 1920 và 1930, các giả thuyết ban đầu về con đường người châu Mỹ nguyên thủy tiến vào của họ bị lật đổ và khiến đám phiền toái kia được chứng nhận. Ba mươi năm sau, một thế hệ nghiên cứu mới lại đặt ra một giả thuyết khác về nguồn gốc người Mỹ bản địa và được tán thành rộng rãi. Nhưng thập niên 1980 và 1990, các hoạt động khảo cổ, phòng thí nghiệm nhân học, đơn vị nghiên cứu sinh học phân tử và mô phỏng trên máy tính của các nhà ngôn ngữ học đã đưa ra một loạt thông tin mới về những người châu Mỹ đầu tiên. Thêm lần nữa các phát hiện làm rạn nứt sự đồng thuận về lịch sử khởi nguyên châu Mỹ, nhấn chìm nó trong tranh cãi. “Như thể mọi quy tắc khoa học đều bị vứt bỏ hết,” nhà khảo cổ C. Vance Haynes hậm hực nói với tôi. “Nếu ông lắng nghe ‘đám nghiên cứu không chính thống’, họ muốn đạp đổ hết mọi thứ chúng ta đã lập ra.”

Haynes quá lời - phe chỉ trích không hề muốn vứt bỏ mọi thứ trong quá khứ. Nhưng tôi có thể hiểu giọng điệu cay nghiệt của ông. Một lần nữa các bằng chứng lại cho thấy giới chuyền gia đã sai, mở ra cánh cửa vốn đóng kín cho những nhà tư tưởng lập dị. Một lĩnh vực có vẻ thống nhất nay chia rẽ thành nhiều hướng xung khắc. Và dự án như của Pena vốn từ lâu luôn bị coi là ngoài lề, thậm chí điên khùng, nay lại được coi trọng.

Pena chậm rãi từng bước tiến hành dự án Botocudo, đây là ý tưởng dài hạn, và ông còn nhiều việc khác phải làm. Đội ngũ sáu người của ông liên lạc với 173 người đến từ một ngôi làng nhỏ từng là đất nước Botocudo, giải thích cho họ điều đội của ông đang làm, thu mẫu máu, chiết và xét nghiệm ADN ty thể. Hai mươi người có các nhóm đơn bội Anh-điêng. Trong số đó, chín có cấu trúc đột biến nhỏ mà các nhà nghiên cứu “không tìm thấy trên bất cứ cơ sở dữ liệu hay văn bản nào.” Nhóm cũng chiết DNA từ 14 hộp sọ người Botocudo trong Bảo tàng Quốc gia Rio de Janeiro. Tháng 10 năm 2010, hơn một thập niên từ khi Pena nói về dự án với tôi, đội của ông công bố kết quả: vài đột biến khớp nhau. Họ tin rằng họ đã tìm thấy dấu vết của người Anh-điêng cổ đại trong dòng máu hiện đại - bước đầu tiên trên đường viết lại lịch sử châu Mỹ, có lẽ thế.

Nhiều năm trước, tôi đã hỏi Pena nghĩ phản ứng sẽ ra sao nếu ông phát hiện người Anh-điêng cổ đại thực ra không hề có tương quan di truyền với người Anh-điêng hiện tại. Lúc đó ông đứng cạnh một máy in vi tính đang cho ra những đồ thị và biểu đồ, một kết quả so sánh ADN khác. “Lúc đầu sẽ rất khó tin,” ông nói, lật qua dữ liệu in. “Nhưng nếu nó đúng - tôi không đoan chắc điều này - người ta cuối cũng sẽ chấp nhận nó thôi, như mọi ý tưởng bất khả thi khác họ đã chấp nhận.”

NHỮNG BỘ TỘC THẤT LẠC

Các dân tộc châu Mỹ đa dạng đến mức thống kê tổng quát toàn lục địa gần như là việc điên rồ. Tuy nhiên, người ta có thể nói rằng cuộc gặp gỡ giữa người Anh-điêng và người châu Âu khiến người châu Âu choáng váng nhiều hơn là người Anh-điêng. Người Anh-điêng bất ngờ khi thấy những kẻ trông kỳ lạ xuất hiện trên bờ biển của họ, nhưng không như người châu Âu, họ không bất ngờ vì sự tồn tại của những kẻ kỳ lạ.

Nhiều người bản xứ cố gắng phân loại đám người mới đến này đã đưa ra giả thuyết chúng thuộc về vương quốc siêu nhiên. Họ thường tiếp cận các vị khách như thể đó là những vị thần, và có kiêng có lành, quyền lực thiên giới là toàn năng. Người Anh-điêng Taino, Columbus kể lại sau chuyến hải trình đầu tiên, “tin chắc rằng tôi, cùng thuyền và thủy thủ của tôi, đến từ thiên đàng… Nơi nào tôi đến, [họ] đều chạy từ nhà này sang nhà khác, tới các thị trấn xung quanh loan báo ‘Đến đây! Đến đây! Xem người từ thiên đàng này!’” Trong những chuyến hải trình sau của Columbus, thủy thủ đoàn vui vẻ nhận sự sùng bái - cho đến khi người Taino thử kiểm tra tính thần thánh bằng cách dúi đầu họ xuống nước thật lâu để xem người Tây Ban Nha có bất tử như thánh thần không.

Theo nhiều văn bản học thuật, người Motecuhzoma tin rằng Cortés là vị thần Quetzalcoatl anh hùng trở về nhà theo lời tiên tri. Việc sử gia Barbara Tuchman gọi quốc vương là “một tên đần độn và quá cuồng tín” thường được cho là do vị này không lập tức sai quân đội quét sạch quân Tây Ban Nha. Nhưng sử gia Matthew Restall chú ý thấy không tài liệu ghi chép nào của quân Tây Ban Nha xâm lược đề cập đến sự tồn sùng này, kể cả bản hồi ký dài mà Cortés gửi cho vua Tây Ban Nha, miêu tả chi tiết mọi kỳ tích ông làm. Thay vào đó câu chuyện Quetzalcoatl lần đầu xuất hiện vào vài thập niên sau. Đúng, người Mexica có gọi quân Tây Ban Nha là teteo, thuật ngữ chỉ thần thánh và những người hùng mạnh, quyền năng. Sự mù mờ định hình thái độ của người bản xứ đối với những kẻ lông lá, ăn mặc dị hợm trên bờ biển của họ: vừa nhận thấy tầm quan trọng trong sự hiện diện của mình, vừa tự nguyện tin rằng những kẻ dị thường kia có thể sở hữu phẩm chất khác biệt với người thường.

Tương tự, nhóm người như Wampanoag, Narragansett và Haudenosaunee ở phía Đông Bắc Mỹ lúc đầu cũng nghĩ người châu Âu có quyền năng siêu nhiên. Nhưng đây là vì người Anh-điêng ở Nam và Bắc Mỹ coi người châu Âu là thực thể giống họ. Theo thế giới quan của họ, một số nam và nữ nhất định, trong trường hợp thích đáng, có thể sở hữu sức mạnh hơn người. Nếu người Wampanoag và Mexica có thầy pháp có thể dùng phép gây bệnh tật, tại sao người Anh không có? (Những người châu Âu tin rằng con người có thể trở thành phù thủy như và dùng phép lan truyền dịch bệnh ắt hẳn không thể tranh cãi về điều này.)

Theo quy luật, người Anh-điêng đã được thần học chuẩn bị tư tưởng về sự tồn tại của người châu Âu. Ví dụ như truyền thuyết Choctaw, Đấng Sáng Thế thổi sự sống vào nhiều cặp đôi nguyên thủy của nhân loại rải rác khắp Trái Đất. Hẳn các nhà tư tưởng Choctaw không quá ngạc nhiên khi hậu duệ của một cặp đôi lại xuất hiện trên lãnh thổ thuộc hậu duệ một cặp khác. Tương tự, người Zuni rất thản nhiên trước sự tồn tại của quân Tây Ban Nha, dù trước hành động của họ thì không. Với lời giải thích về khởi thủy và lịch sử nguyên sơ được mô tả kỹ lưỡng như trong Kinh Thánh, người Zuni coi loài người nảy sinh từ một nhóm nhỏ hiện diện trong lòng một thế giới thấp kém, tối tăm, nhỏ bé như tử cung. Mặt trời thương hại những linh hồn hoang mang này nên cho họ ngô để ăn, và phân bổ họ khắp mặt đất. Vì thế cuộc gặp với người châu Âu chỉ là cuộc gặp giữa những người anh em họ xa cách.

Giao lưu với người Anh-điêng gây sửng sốt cho người châu Âu hơn. Tận lúc xuống mồ, Columbus vẫn tin rằng ông đã cập bờ châu Á, gần Ấn Độ. Do đó cư dân của vùng đất trước đây chưa từng thấy là người châu Á - vì thế sinh ra tên gọi sai lệch “Anh-điêng.” Khi hậu duệ ông phát hiện châu Mỹ không phải một phần châu Á, người Anh-điêng trở thành vấn đề nhân chủng học nhức nhối. Theo Sách Sáng Thế, tất thảy con người và con vật đều diệt vong trong Đại Hồng Thủy trừ những kẻ lên thuyền của Noah, con thuyền cập bến “trên dãy núi Ararat,” được cho là ở miền Đông Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay. Vậy làm sao loài người và vật có thể băng qua Thái Bình Dương mênh mông? Có phải sự tồn tại của người Anh-điêng phủ nhận Kinh Thánh và giáo lý Công giáo hay không?

Trong số những người đầu tiên giáp mặt trực tiếp với câu hỏi này có mục sư José de Acosta, người đã sống một phần tư thế kỷ tại Tân Tây Ban Nha. Năm 1590, ông có viết, mọi giải thích về nguồn gốc người Anh-điêng “không hề mâu thuẫn với lời Kinh Thánh dạy rằng tất cả loài người đều sinh ra từ Adam.” Vì Adam đã sống ở Trung Đông, Acosta “buộc” phải kết luận “người Anh-điêng đã du hành từ châu Âu hoặc châu Á đến đó.” Để như vậy, châu Mỹ và châu Á “phải nối với nhau ở nơi nào đó.”

Nếu điều này là đúng, quả thực theo tôi nó đúng,… chúng ta sẽ phải suy rằng họ không dong thuyền vượt biển, mà đi bộ. Và họ lần theo con đường này khá vô tư, từng chút từng chút thay đổi nơi chốn và vùng đất, vài người định cư tại vùng đất đã được phát hiện, người khác tiếp tục tìm kiếm vùng đất mới.

Hình thái cơ bản của giả thuyết này được đón nhận rộng rãi trong nhiều thế kỷ. Thật ra với người kế thừa Acosta, vấn đề chính không phải tìm hiểu xem có đúng tổ tiên người Anh-điêng đã đi bộ từ Đại lục Á-Âu đến không, mà là người châu Âu hay châu Á nào đã đi. Những người hăng hái đã đề xuất hàng chục ứng cử viên cho vị trí này: người Phoenicia, Basque, Trung Hoa, Scythia, La Mã, châu Phi, “Ấn Độ giáo”, Hy Lạp cổ đại, Assyria cổ đại, Ai Cập cổ đại, cư dân Atlantis, kể cả các nhóm người xứ Wales đi khai hoang. Nhưng ứng viên nhận nhiều sự tán thành nhất là Những Bộ Tộc Thất Lạc của Israel.

Câu chuyện về Những Bộ Tộc Thất Lạc phần nhiều được kể trong cuốn Sách Các vị vua thứ hai trong Cựu Ước và Kinh Esdras thứ hai (hoặc thứ tư, tùy loại Kinh Thánh). Theo Kinh thư, vào thời đó, các chi tộc Do Thái chia rẽ thành hai liên bang kế cận, vương quốc Judah phía Nam với thủ đô Jerusalem và Israel phía Bắc với thủ đô Samaria. Sau khi các chi tộc phía Nam hành xử tội lỗi, sự trừng phạt của thần thánh giáng hạ qua vua Assyria: Shalmaneser V, người đã càn quét Israel và đày mười chi tộc của nó đến Lưỡng Hà (nay là Iraq và Syria). Theo lời giải thích trong Kinh Thánh, do hối hận về tội lỗi của mình, các bộ tộc quyết ý “đến một vùng đất xa xôi chưa ai đến và quy phục luật lệ ở đó.” Giữ lời, họ bỏ đi và không bao giờ còn thấy nữa.

Vì Sách Ezekiel tiên đoán vào những ngày cuối cùng, Chúa “sẽ chọn con cháu Israel giữa bầy ngoại đạo… và đưa họ về vùng đất của họ,” học giả Công giáo tin rằng hậu duệ Israel cổ đại - con cháu Israel trong Sách Ezekiel - vẫn còn sống nơi nào đó xa xôi, chờ đợi được đưa về quê hương. Xác nhận người Anh-điêng là “Những Bộ Tộc Thất Lạc” sẽ giải quyết được cùng lúc hai câu đố: người Israel cổ đại đã đi đâu, và nguồn gốc người Mỹ bản địa.

Acosta cân nhắc giả thuyết người Anh-điêng là người Do Thái nhưng rồi bác bỏ nó vì người Anh-điêng không cắt bao quy đầu. Ngoài ra, ông vô tư giải thích, người Do Thái hèn nhát và tham lam, người Anh-điêng thì không. Các nhà nghiên cứu khác không coi trọng lời phủ định này. Giả thuyết Những Bộ Tộc Thất Lạc được nhiều chuyên gia từ Bartolome de Las Casas đến người thành lập bang Pennsylvania William Penn cùng bộ trưởng Cotton Mather nổi danh tán thành. (Trong một dị bản, Sách Mặc Môn cho rằng vài người Anh-điêng là hậu duệ của Israel cổ đại nhưng không hẳn là của Những Bộ Tộc Thất Lạc.) Năm 1650, từ các dữ liệu phả hệ trong Cựu ước, tổng giám mục của Armagh James Ussher đã tính ra ngày Chúa tạo nên vũ trụ là Chủ Nhật ngày 23 tháng 10 năm 4004 TCN. Danh tiếng của Ussher lừng lẫy đến mức sử gia Andrew Dickson White viết, “ngày tháng của ông được ghi bên lề ấn bản Kinh Thánh tiếng Anh, và thực tế nhanh chóng sánh ngang tầm ảnh hưởng với chính thánh thư.” Theo niên sử của Ussher, Những Bộ Tộc Thất Lạc rời Israel vào năm 721 TCN. Giả sử họ bắt đầu đến châu Mỹ ngay sau đó. Kể cả đi chậm, người Israel cổ đại cũng phải đến châu Mỹ khoảng năm 500 TCN. Khi Columbus cập bến, người châu Mỹ chỉ mới định cư chưa đầy 2.000 năm.

Giả thuyết Những Bộ Tộc Thất Lạc thống trị cho tới thế kỷ XIX mới bị vài sự kiện làm lung lay. Như Lund gặp ở Brazil, các nhà khoa học Anh đã phát hiện vài bộ xương người kỳ lạ nằm lẫn lộn với xương động vật có vú Thế Pleistocene đã tuyệt chủng. Phát hiện nhanh chóng lan rộng ở Pháp và gây nên một cơn chấn động. Với người ủng hộ học thuyết tiến hóa vừa xuất bản của Darwin, điều này chứng tỏ tổ tiên loài người đã sống suốt kỷ băng hà 10.000 năm về trước.

Người khác công kích lập luận này, và các bộ xương trở thành một trong những cái cớ cho cuộc chiến tiến hóa. Phát hiện này cũng gián tiếp khuấy động tranh cãi về cuộc định cư của người châu Mỹ. Phe ủng hộ thuyết tiến hóa tin rằng Tây Bán Cầu và Đông Bán Cầu đã cùng phối hợp phát triển. Nếu người nguyên thủy đã sinh sống tại châu Âu suốt kỷ băng hà, họ cũng phải sống tại châu Mỹ cùng thời điểm ấy. Vì vậy người Anh-điêng hẳn đã tới đó trước năm 500 TCN. Niên sử của Ussher và giả thuyết Những Bộ Tộc Thất Lạc trở nên sai lệch.

Thế kỷ XIX là kỷ nguyên của khoa học nghiệp dư. Ở châu Âu lẫn Hoa Kỳ, số đông người ủng hộ Darwin nhiệt tình là thương nhân có sở thích sưu tầm ong bướm. Khi nghe tin rằng tổ tiên người Anh-điêng hẳn phải đến châu Mỹ nhiều nghìn năm trước, một lượng lớn bất ngờ trong số họ quyết định đi săn lùng bằng chứng cho việc đó.

“Thủ lĩnh mù quáng của đám người mù quáng”

Năm 1872, một trong những người tìm kiếm - Charles Abbott, một bác sĩ ở New Jersey - tìm thấy đầu mũi tên, dao nạo và lưỡi rìu bằng đá trong trang trại của ông ở thung lũng Delaware. Vì những vật phẩm chế tạo rất sơ sài, Abbott cho rằng chúng không phải do người Anh-điêng trong sách sử mà do những người sơ khai hơn, “hoang dã” hơn tạo ra, là tổ tiên xa xưa của người Anh-điêng hiện đại. Ông hỏi ý kiến một nhà địa chất Harvard, người này cho biết các hòn sỏi quanh vật thể tìm thấy có tuổi đời 10.000 năm, Abbott coi đây là bằng chứng cho việc cư dân Thế Pleistocene đã sống tại New Jersey chí ít từ khi đó. Quả thực, ông lý luận, cư dân Thế Pleistocene đã sống tại New Jersey trong nhiều thiên niên kỷ đến mức họ hẳn phải sinh sôi ở đây. Nếu người Anh-điêng hiện đại di cư từ châu Á, Abbot nói, họ hẳn phải “xua đuổi” những cư dân chính gốc này. Kích động, đám người săn xương nửa mùa khác nhanh chóng tìm thấy các khu vực có chứa vật phẩm thô sơ tương tự. Đến năm 1890, giới khoa học nghiệp dư tuyên bố đã tìm ra dấu vết của người châu Mỹ Pleistocene ở New Jersey, Indiana, Ohio và ngoại ô Philadelphia lẫn Washington, D.C.

C. C. Abbott

Hiển nhiên, giới cầm quyền Công giáo phủ định tuyên bố của Abbott, vì nó đối nghịch cả niên sử của Ussher lẫn giả thuyết Những Bộ Tộc Thất Lạc thuận theo thuyết thần học. Sự phản đối kịch liệt của giới chuyên gia khảo cổ và nhân chủng học, đặc biệt ở Viện Smithsonian, nơi đã thành lập Phòng Dân tộc học châu Mỹ năm 1897, càng gây bối rối hơn, ít nhất dưới góc nhìn hiện nay. Theo David J. Meltzer, nhà khảo cổ Đại học Nam Methodist đã viết rất nhiều về lịch sử thuộc lĩnh vực của ông, những người sáng lập Phòng quyết tâm xây dựng bộ nguyên tắc mới trên nền tảng khoa học chính thống. Điều này cũng đồng nghĩa với việc xóa bỏ giả khoa học. Phòng Dân tộc học châu Mỹ cử William Henry Holmes đi xem xét trường hợp người Anh-điêng nguyên thủy Thế Pleistocene.

William Henry Holmes

Holmes là người lớn tuổi, nghiêm khắc và “hoàn toàn không có khiếu hài hước,” Meltzer bảo tôi. Holmes còn lâu mới tin người Anh-điêng là hậu duệ của Những Bộ Tộc Thất Lạc, và cũng không tin rằng người Anh-điêng hay ai khác đã cư trú tại châu Mỹ từ kỷ băng hà. Sự hoài nghi bảo thủ của ông về vấn đề này rất khó đong đếm. Thực sự là, nhiều bộ xương cổ đại ở châu Âu khác biệt hoàn toàn với người hiện đại - quả thực, họ là người Neanderthal, một loài hoặc phân loài khác với người hiện đại - trong khi hài cốt người Anh-điêng các nhà khảo cổ tìm được có kết cấu giống người hiện đại. Nhưng tại sao điều này khiến Holmes cho rằng người Anh-điêng chỉ mới di cư đến châu Mỹ trong quá khứ gần, một quan niệm nảy sinh từ niên sử trong Kinh Thánh? Ẩn dưới hành động của ông có lẽ là nỗi căm ghét của các nhà nghiên cứu thuộc Phòng dành cho “những kẻ hám danh” như Abbott, người bị coi là kẻ khoác lác phô trương.

Holmes máy móc kiểm tra khoảng chục khu vực đưọc cho là thuộc kỷ băng hà, kể cả trang trại của Abbott. Đến mỗi nơi, ông đều khẳng định các “vật phẩm cổ đại” toàn là mảnh vỡ và đồ bỏ đi từ các phân xưởng Anh-điêng thời thuộc địa. Theo bản tóm tắt mỉa mai của Holmes, “200 năm bất hạnh của thổ dân và sự lơ đễnh, bất cẩn của kẻ nửa mùa” - ám chỉ Abbott - đã biến đống phế thải vài trăm năm tuổi tầm thường thành “bảng biểu về sự phát triển văn hóa trải dài 10.000 năm.”

Phòng Dân tộc học châu Mỹ hợp tác chặt chẽ với Cục Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ, một cơ quan nhà nước độc lập thành lập cùng thời. Như Holmes, nhà địa chất học W. J. McGee thuộc Cục tin rằng ông có nhiệm vụ bảo vệ ngôi đền Khoa học khỏi sự báng bổ của những kẻ nghiệp dư kém cỏi và hoang tưởng, ông than thở: Nhân chủng học “đặc biệt hấp dẫn với nhân loại, vì thế người chưa thạo hay lân la tiếp cận nó; và vì mỗi nhà thám hiểm cẩu thả lại dẫn theo một đám a dua tạp nham, nghĩa vụ của người mang phẩm chất khoa học là… thức tỉnh những thủ lĩnh mù quáng của đám người mù quáng.”

Với McGee, Abbott là trường hợp “nhà thám hiểm cẩu thả” trầm trọng nhất, sự cống hiến của Abbott cho giả thiết người Anh-điêng Thế Pleistocene trong mắt McGee là ví dụ tồi tệ nhất của cuồng tín. Sự nghiệp bác sĩ của ông sụp đổ vì bệnh nhân không ưa ý nghĩ nhạy cảm và bài giảng lập dị của ông về các mũi giáo cổ đại. Buộc phải làm mục sư tại Trenton, New Jersey, một thị trấn ông căm ghét, Abbott tranh thủ ngày cuối tuần lùng tìm bằng chứng về người Anh-điêng Pleistocene trong trang trại của mình. (Thực tế, trang trại Abbott có rất nhiều hiện vật; bây giờ nó là một Mốc Lịch sử Quốc gia chính thức.) Giận dữ vì vị trí thấp kém của mình trong giới nghiên cứu, ông phủ ngập các tập san khoa học bằng các bài viết tố cáo Holmes và McGee, giải thích giả thuyết của chính ông, lẫn công trình điều tra về trí thông minh của loài cá (“lớp động vật này ‘thông thái’ hơn chúng ta tưởng, tôi không nghi ngờ gì về nó”), chim (“trí thông minh bậc cao”), và rắn ( “cả những tài liệu xa xưa ít ỏi về loài mãng xà tìm thấy ở New Jersey, lẫn các văn bản về bò sát gần đây hơn đều không chứa phát biểu đề cập trực tiếp đến trí thông minh của loài rắn”).

Không ngạc nhiên, Abbott căm hận William Henry Holmes, W. J. McGee và “đám khoa học gia Washington” đang hiệp lực chống lại sự thật. Ông viết một trong số bài thơ dở tệ hiếm hoi được đăng trên tờ Science:

Những hòn đá được xét tra

Và Holmes gào la: “phản đối,

Chúng chỉ là vài ba mảnh vỡ

Dưới mảnh đất ông ta liếc xuống

Sự thật, kệ xác lý thuyết của ông

Và Washington gọi ông cuốn gói về…

Vậy nên WJ. thân yêu,

Chẳng còn gì để nói cả

Vì ông sẽ chẳng chịu thừa nhận

Điều gì là sự thật,

Nhưng vấn đề không nghi ngờ gì nữa

Chỉ đến từ Holmes hay đầu óc của McGee.

Abbott rùng mình xúc động khi đồng sự Ernest Volk của ông đào lên một khúc xương đùi người nằm sâu trong đám sỏi trang trại. Volk đã dành cả thập niên tìm kiếm người kỷ băng hà ở New Jersey. Hả hê cho rằng phát hiện của mình là “chìa khóa cho mọi thứ,” Volk gửi khúc xương đến nhà nhân học hình thể Aleš Hrdlička để kiểm nghiệm. (Tên gọi phát âm từa tựa A-lesh Herd-lish-ka, chứng tích sự chào đời ở Bohemia của ông.) Hrdlička từng thấy xương người Neanderthal, hoàn toàn không giống xương người hiện đại. Tương tự, ông tin rằng xương người Anh-điêng cổ đại cũng sẽ khác với xương hậu duệ của họ. Khúc xương đùi của Volk lại giống về mặt giải phẫu học. Nhưng kể cả khác biệt, Hrdlička nói, nó cũng không đủ để chứng minh tổ tiên người Anh-điêng đã đến New Jersey từ hàng nghìn năm trước. Volk và Abbott còn phải chứng minh tuổi đời của nó. Kể cả nếu khúc xương trông giống xương người Neanderthal, cũng không thể phân loại nó vào nhóm này nếu nó được tìm thấy trong đống đổ nát ở công trường thời hiện đại. Chỉ khi xác định được bối cảnh khảo cổ - đất đá quanh mẫu vật - là cổ đại thì khúc xương mới được coi là vật cổ đại.

Trong một phần tư thế kỷ tiếp theo, giới săn xương nghiệp dư phát hiện ra hàng chục di vật mà họ tin là hài cốt cổ đại trong đống trầm tích cổ đại. Aleš Hrdlička lúc này đã chuyển đến Smithsonian và trở thành nhà nhân học hình thể lỗi lạc nhất thời ấy, đã hạ gục họ. Ông luôn bảo các khúc xương trông giống hệt xương người hiện đại. Và trầm tích quanh chúng quá lộn xộn nên không thể xác định niên đại. Dân chúng đào đất xây mộ, ông nhắc nhở. Bạn nên xác định ngay từ đầu rằng nếu tìm thấy một bộ xương nằm sâu 2m dưới đất thì xương cốt sẽ mới hơn nhiều so với đất đá quanh chúng.

Aleš Hrdlička

Ánh nhìn nghiêm nghị, bộ ria cau có, mái tóc dày, dài vuốt ngược, Hrdlička là hình ảnh tiêu biểu của một chuyên gia cần mẫn. Là người nỗ lực không biết mệt mỏi, ông đã viết khoảng 400 bài báo và cuốn sách, thành lập tờ American Journal of Physical Anthropology; tận tụy biên tập nó suốt 24 năm; thu thập, kiểm nghiệm và phân loại hơn 32.000 bộ xương khắp thế giới, nhét chúng vào từng đống hộp đựng tại Smithsonian, về tính cách, ông hoài nghi bất cứ điều gì có chút mới lạ hay theo phong trào. Lạy trời, danh sách những thứ ông coi là tri thức dỏm gồm cả các nhà khoa học nữ, nhà phân tích di truyền học, và toàn bộ quy tắc thống kê - đặc biệt kể cả phép đo lường thống kê đơn giản như độ lệch chuẩn cũng vắng bóng trong American Journal of Physical Anthropology. Hrdlička tự cho mình là lương tri của nhân học hình thể và nghĩa vụ của ông là dựng nên giới hạn. Ông triệt để hạ thấp các phát hiện nổi tiếng về người Anh-điêng cổ đại đến mức một chủ tịch sau này của Phòng Dân tộc học châu Mỹ thừa nhận rằng, suốt nhiều thập niên, nhà khảo cổ nào tuyên bố đã “phát hiện ra dấu hiệu về sự xa xưa đáng nể của người Anh-điêng” thì coi như sự nghiệp chấm dứt.

Tại châu Âu, mọi “hang động có triển vọng” đều chứa bằng chứng “của người cổ đại nào đấy,” Hrdlička tuyên bố vào tháng 3 năm 1928. Và bằng chứng họ tìm thấy trong những hang động ấy “không phải một công cụ đơn lẻ hay đồ lặt vặt”, mà là vật phẩm với “số lượng nhiều đến mức lấp kín vài bảo tàng ở châu Âu.” Dù vậy ở châu Mỹ thì không. “Châu Mỹ có thứ gì như vậy không?” ông chế giễu giới nghiệp dư. “Các vật dụng, xương động vật đám người cổ xưa đã ăn đâu?… Lời giải trình cho mọi thứ này đâu? Vấn đề là gì?”

FOLSOM VÀ NHỮNG LÃO LÀNG

Hai mươi năm trước lời chế nhạo của Hrdlička, một đợt lũ quét đã hằn một rãnh sâu lên nông trại ở góc Đông Bắc Mexico, gần thôn Folsom. Sau đó người trông coi nông trại George McJunkin đi kiểm tra mức độ hư hại chỗ hàng rào. Dọc cái rãnh mới, ông bắt gặp vài khúc xương lớn lòi ra bên thành rãnh, vốn là một nô lệ trước Nội chiến Nam-Bắc, McJunkin không được giáo dục đàng hoàng - khi trưởng thành ông mới học đọc. Nhưng ông là một kỵ sĩ, một người tự học chơi vĩ cầm, và một nhà địa chất học, thiên văn học lẫn lịch sử tự nhiên học nghiệp dư. Ông tức khắc nhận ra các khúc xương không thuộc bất cứ loài nào hiện nay nên hẳn phải có niên đại lâu đời. Tin rằng phát hiện này rất quan trọng, trong nhiều năm ông đã cố cho dân Folsom xem chúng. Đa phần bác bỏ lập luận của ông. Rốt cuộc một thợ rèn da trắng ở thị trấn gần đó đến, thấy và cũng mừng rỡ như vậy. McJunkin qua đời năm 1922. Bốn năm sau, người thợ rèn thuyết phục chủ tịch Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Colorado Jesse D. Figgins cử ai đó đến Folsom.

Figgins muốn trưng bày một con bò rừng hóa thạch trong bảo tàng, đặc biệt nếu ông có thể kiếm được nhiều giống bò rừng khổng lồ đã tuyệt chủng Thế Pleistocene. Khi nhận được một báo cáo thú vị từ Folsom, ông phái một đội ngũ đến để đào các khúc xương. Thành viên đội nhanh chóng phát hiện hai đồ vật - không phải đầu mũi tên thô sơ giống của Abbott, mà là đầu mũi giáo được chế tác tinh xảo. Họ cũng tìm thấy một mảnh thuộc các mũi giáo đó đang cắm vào phần đất quanh xương một con bò rừng. Vì loài động vật này đã tuyệt chủng hàng nghìn năm trước, mũi giáo và chủ nhân chúng cũng phải tồn tại cùng thời.

Mấy mũi giáo vừa gây hứng thú vừa gây chán nản cho Figgins. Bảo tàng ông đã phát hiện chứng cứ về cư dân châu Mỹ Thế Pleistocene, một sự đảo chính khoa học mạnh mẽ. Nhưng điều này cũng đặt Figgins, người ít hiểu biết về khảo cổ, vào tầm ngắm của Aleš Hrdlička.

Đầu năm 1927, Figgins đem các mũi giáo đến Washington, D.C. Ông gặp cả Hrdlička và Holmes, thật nhẹ nhõm là cả hai đều cư xử nhã nhặn với ông. Hrdlička bảo Figgins nếu có thêm các mũi giáo khác xuất hiện, đừng nên khai quật vì sẽ khiến người khác khó thấy chúng trong bối cảnh địa chất và khảo cổ vốn có. Thay vào đó, ông nên để chúng đấy và nhờ các chuyên gia chỉ dẫn việc khai quật.

Figgins coi lời của Hrdlička là một đề xuất thân thiện. Nhưng theo Meltzer, nhà nhân chủng học Đại học Southern Methodist, động cơ của con người lỗi lạc này không rộng lượng như thế. Figgins đã cử đội ngũ khai quật đến cả vài địa điểm ngoài Folsom, và họ cũng tìm ra các công cụ ở đó. Vững lòng với lượng phát hiện theo ông ước đoán là tăng lên mỗi ngày. Thậm chí giờ đây ông tuyên bố những vật phẩm này có niên đại nửa triệu năm tuổi. Nửa triệu năm!

Có thể hình dung ra sự khinh ghét của Hrdlička - Người Tinh Khôn còn không được cho là lâu đời đến thế. Bằng cách yêu cầu Figgins chỉ khai quật mọi “phát hiện” mới dưới sự chứng kiến của giới khoa học tinh hoa, Hrdlička hy vọng sẽ dẹp bỏ được một đám ba hoa khác trước khi xảy ra tai họa.

Tháng 8 năm 1927, đội của Figgins bắt gặp một mũi giáo găm giữa hai mảnh xương sườn bò rừng. Ông đánh điện tín đi. Ba nhà khoa học nổi tiếng lập tức đến New Mexico và xem đội của Figgins gạt đất khỏi mũi giáo và lấy nó ra khỏi cái rãnh. Cả ba đều đồng tình, và họ nhanh chóng báo tin cho Hrdlička rằng phát hiện cho thấy một lời giải duy nhất: hàng nghìn năm trước, một thợ săn Thế Pleistocene đã đâm một con bò rừng.

Sau đó, Meltzer bảo tôi, “cuộc đấu đá suốt 40 năm cơ bản đã kết thúc. Một trong ba chuyên gia, A. V. Kidder nói ‘Khu này là thật,’ và thế đấy.” Một chuyên gia khác, Barnum Brown thuộc Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Hoa Kỳ tại New York chiếm quyền khai quật, gạt Figgins sang một bên. Sau mùa hè tiếp theo tại Folsom, ông giới thiệu khu khai quật cho toàn thế giới trong một buổi hội nghị khoa học. Bài phát biểu của ông thậm chí còn không nhắc đến Figgins.

Hrdlička thực hiện bài phát phát biểu chua cay “những thứ đó đâu” vài tháng sau khi nhận tin về Folsom - một hành động gian xảo. Nhưng ông không bao giờ trực tiếp chất vấn niên đại của các mũi giáo. Thực tế, ông né tránh chủ đề Folsom cho tới lúc qua đời năm 1943, trừ việc nhấn mạnh rằng khu vực không phải bằng chứng thuyết phục cho chuyện đã có người định cư ở châu Mỹ từ Thế Pleistocene. “Ông chiến thắng mọi trận đấu nhưng thua cả cuộc chiến,” Meltzer nói. “Tất cả những điểm mà ông nghi ngờ, quả thực, đều không phải từ Thế Pleistocene, ông đúng, ông cũng đúng khi yêu cầu Figgins khai quật Folsom dưới sự chứng kiến của giới chuyên gia. Nhưng Abbott và những ‘kẻ gàn dở’ khác cũng đúng về chuyện con người đã đến châu Mỹ sớm hơn rất nhiều.”

Sự NHẤT TRÍ VỀ CLOVIS

Đầu năm 1920, Viện Smithsonian nhận được một lá thư từ cậu bé 19 tuổi Ridgely Whiteman ở làng Clovis, New Mexico, gần biên giới giáp Texas. Mùa hè vừa rồi Whiteman đã tốt nghiệp trung học và dự định sẽ kiếm sống bằng nghề thợ mộc, cậu hy vọng thêm nghề họa sĩ nữa. Lang thang giữa lưu vực phía Nam Clovis, cậu quan sát thấy nhiều thứ giống như khúc xương lớn lòi ra từ nền đất sét xanh xám khô cứng. Whiteman là người lai Anh-điêng vốn mê đắm truyền thuyết Anh-điêng và luôn theo dõi biến động khảo cổ ở Folsom, cách đó hơn 300km về phía Bắc. Cậu gửi một bức thư đến Viện Smithsonian thông báo rằng cậu tìm thấy “xương của loài voi đã tuyệt chủng” và ai đó nên đến xem thử. Thật ngạc nhiên, bảo tàng hồi đáp lại. Mùa hè năm ấy nhà cổ sinh vật học Charles Gilmore bắt xe lửa đến Clovis.

Clovis nằm ở đầu phía Nam Llano Estacado (“Bình nguyên cọc nhọn”), một bãi cát và cây bụi bằng phẳng đơn điệu rộng hơn 80.000km². Các khúc xương Whiteman nói nằm tại Blackwater Draw, Thế Pleistocene là kênh thoát nước nông, rộng của địa phương, một dạng hồ dài, lưu chuyển chậm. Khi kỷ băng hà kết thúc, Blackwater Draw dần khô cạn. Dòng lưu thông không ngừng của nước trở thành ao hồ tách biệt. Động vật săn mồi tụ tập quanh hồ, và thợ săn theo chúng đến. Lúc Gilmore ghé qua, Blackwater Draw chỉ còn là mớ hỗn độn các dải cát bồi và trầm tích vôi nứt nẻ, khô cằn không bóng cây. Gilmore đi quanh khu vực suốt một giờ, khẳng định rằng nó chẳng có gì hấp dẫn, ông bắt xe lửa về lại Washington, một trong những sơ sót trầm trọng nhất của ngành khảo cổ.

Phản ứng bất mãn này khiến Whiteman sửng sốt, cậu đã phát hiện vài tá hóa thạch và hiện vật ở đó. Đôi lúc, cậu tiếp tục nỗ lực thu hút sự chú ý từ giới học giả. Mùa hè 1932, một tờ báo địa phương giúp cậu liên lạc với Edgar B. Howard, tốt nghiệp sinh thuộc Đại học Pennsylvania và, theo một phụ tá của ông sau này viết lại, có “niềm đam mê cuồng nhiệt” với việc tự tìm thấy một địa điểm như Folsom. Howard đã dành ba năm đào xới vùng Tây Nam tìm xương cốt cổ xưa, lăn lê trong các hang toàn rắn chuông để đào xới. Hứng thú với các món đồ cổ của Whiteman, ông ngỏ ý kiểm nghiệm chúng vào kỳ nghỉ đông năm ấy. Howard đem chúng về Philadelphia nhưng không có cơ hội nghiên cứu chúng. Vài tuần sau khi ông về một công trình xây dựng gần Clovis đào được nhiều khúc xương lớn khác. Dân địa phương hớn hở đem chúng đi - một chiếc răng hàm voi ma mút to bằng trái bóng bowling biến thành đá chặn cửa. Nghe tin, Howard vội vã trở lại để xem có thể cứu giữ được gì. Ông đánh điện cho các vị lãnh đạo của mình vào ngày 16/11:

MỎ XƯƠNG RỘNG LỚN TẠI ĐỊA ĐIỂM MỚI, ĐA PHẦN LÀ BÒ RỪNG, CÓ NGỰA VÀ MA MÚT, VÀI CHỨNG TÍCH LÒ NẤU DỌC RÌA, SẼ XIN PHÉP CHO CÔNG TÁC TƯƠNG LAI.

Howard về lại Clovis mùa hè năm 1933 và thực hiện khảo sát bài bản Blackwater Draw, tìm kiếm nơi có vật dụng nhân tạo lẫn với động vật đã tuyệt chủng như Folsom, ông nhanh chóng tìm thấy vài chỗ và tiến hành đào bới. Một lần nữa, điện tín được gửi đi. Một đoàn chức sắc từ miền Đông lũ lượt kéo đến để kiểm duyệt việc khai quật. Howard làm việc tại Clovis trong bốn năm, lần nào cũng bố trí đội ngũ với những người địa phương cháy nắng vận ủng và quần bò lẫn đám sinh viên mặc đồ Ivy League may khéo đang đi nghỉ. Trợ lý trưởng của Howard sau này nhớ lại, “Tôi thấy một cậu lính mới quở trách người bạn Massachusetts của mình vì, cũng như chính cậu, không chịu hiểu ngay rằng các cối xay gió [của nông dân địa phương] là để quạt mát cho đàn gia súc nóng lả.” Cối xay gió không phải điều ngạc nhiên duy nhất với đám sinh viên. Nhiệt độ trong hố đào đôi lúc lên tới 54 độ c.

Chầm chậm lột dần các lớp đất đá, đội của Howard phát hiện thấy Blackwater Draw không chỉ là nhà của một, mà là hai nền văn hóa cổ đại. Một để lại những di vật như ở Folsom. Dù vậy tầng đất dưới chúng lại có một lớp cổ vật khác biệt: to hơn, dày hơn và không tinh xảo bằng. Nền văn hóa lâu đời hơn thứ hai này được biết đến như nền văn hóa Clovis.

Vì Clovis quá khô hạn, địa tầng của nó - các lớp địa chất chồng lên nhau - chưa bị dòng nước hậu sinh xáo trộn, mối nguy hại khảo cổ thường trực. Nhờ sự rõ ràng bất thường và vì Howard luôn ghi chép tỉ mỉ công tác của ông tại đó, kể cả các nhà khảo cổ đa nghi nhất cũng nhanh chóng chấp nhận sự tồn tại và tính lâu đời của văn hóa Clovis. Để loan báo phát hiện, Howard sắp xếp cho Học viện Khoa học Tự nhiên ở Philadelphia chủ trì một hội thảo chuyên đề quốc tế về người tiền sử. Hơn 400 nhà khoa học từ châu Âu, châu Á, châu Phi và châu Úc đến dự. Hội thảo trưng bày bản sao một phần đặc biệt ấn tượng thuộc khu khai quật của Howard theo tỷ lệ thực, dài 10m rộng 5m, hoàn thiện với những khúc xương và đồ vật thật. (Whiteman không được mời, ông mất tại Clovis năm 2003, thọ 91 tuổi.)

Người phát ngôn nổi bật nhất Philadelphia là Aleš Hrdlička, lúc đó 68 tuổi. Hrdlióka dành cho Clovis phần thưởng tối cao: sự im lặng. Trước dàn khán giả ngành khảo cổ đông đảo nhất lịch sử, Hrdlička chọn thảo luận về những bằng chứng liên quan đến xương cốt chứng minh người Anh-điêng đến châu Mỹ từ sớm. Ông liệt kê các phát hiện hài cốt xưa trong hai thập niên vừa qua, và nhạo báng toàn bộ. Ông kết luận: “Trừ phi có tàn tích xương người, đến giờ chẳng có bằng chứng nào có thể biện hộ cho lời dối trá tầm cỡ, như về địa chất cổ xưa,” cho người Anh-điêng châu Mỹ. Mọi lời Hrdlička nói đều đúng - nhưng không hợp lý. Nhờ tập trung vào hài cốt, ông tránh được bàn luận về Clovis, trọng tâm buổi hội thảo, vì Howard chưa tìm thấy xương người ở đấy.*

Văn hóa Clovis có một bộ dụng cụ đặc thù: đồ nạo, vót giáo mác, dao pha nhìn giống cái rìu, vật thể hình lưỡi liềm chưa rõ chức năng. Vật tiêu biểu là “mũi Clovis”, một mũi giáo dài 10cm có đuôi hơi lõm; bóng của nó sẽ trông khá giống loại bánh quy hoa quả hình cá vàng. Ngược lại, mũi Folsom nhỏ hơn và tinh xảo hơn - có lẽ khoảng 5cm và dày 2,5cm - đuôi thường nhỏ hơn. Cả hai đều có một đường xoi hoặc rãnh rộng, nông gọi là “rãnh máng” cắt trên hai mặt mũi giáo. Người dùng có lẽ đã đặt cán giáo vào rãnh máng và quấn nhiều vòng dây da hoặc gân quanh đó để nối chúng lại. Khi mũi bị vỡ - đồ đá luôn vỡ - người dùng có thể nới lỏng đầu mũi, rút nó ra và lắp mũi mới vào. Một phát kiến của người Anh-điêng cổ, loại rãnh máng này chỉ có ở châu Mỹ.

Blackwater Draw trở thành mẫu chuẩn giúp các nhà khoa học biết chính xác phải tìm kiếm điều gì. Trong các thập niên tiếp theo, họ phát hiện hơn 80 địa điểm Anh-điêng cổ trên toàn Mỹ, Mexico và Nam Canada. Tất cả chúng hoặc có mũi Clovis hoặc có mũi Folsom, khiến nhiều nhà khảo cổ tin rằng người Clovis, thuộc nền văn hóa lâu đời hơn, chính là người nguyên thủy châu Mỹ.

Dù vậy không ai thực sự biết tuổi đời người Clovis, vì rất khó xác định chính xác niên đại địa tầng địa chất. Figgins phỏng đoán văn hóa Folsom có niên đại khoảng 15.000-20.000 năm trước, tức Clovis phải lâu đời hơn một chút. Những mốc thời gian cụ thể hơn phải đến thập niên 1950 mới được công bố, khi nhà hóa học thuộc Đại học Chicago Willard F. Libby phát minh ra carbon phóng xạ.

Mũi Clovis (trái) và mũi Folsom (tỷ lệ thực; rãnh máng nấm dưới đáy).

Nghiên cứu của Libby bắt đầu trong cuộc chạy đua khoa học toàn cầu thập niên 1930 và 1940 nhằm nắm bắt bức xạ vũ trụ, các mẩu hạ nguyên tử siêu tốc bí ẩn liên tục phóng từ ngoài vũ trụ xuống Trái Đất.

Như vô số viên đạn, các mẩu này đập vào phân tử không khí ở khí quyển tầng cao, làm chúng văng thành mảnh, đến lượt các mảnh này đập tiếp vào các phân tử không khí khác. Libby nhận thấy trong quá trình, chuỗi tương tác sinh ra một lượng nhỏ carbon-14 (C14), một dạng phóng xạ yếu của carbon theo thời gian sẽ phân rã - phân hủy, theo cách nói của giới khoa học - thành một dạng Nitơ. Libby quả quyết rằng tốc độ bức xạ vũ trụ tạo ra C14 sẽ xấp xỉ bằng tốc độ phân hủy của nó. Kết quả, carbon trong không khí, biển và đất có chứa một lượng nhỏ nhưng ổn định C14. Thực vật hấp thụ C14 qua quang hợp, động vật ăn cỏ hấp thụ nó từ cây và động vật ăn thịt hấp thụ nó từ động vật ăn cỏ. Do đó, mọi tế bào sống đều chứa một lượng nhỏ nhất định C14 - tất cả chúng có mức phóng xạ yếu, một hiện tượng lần đầu tiên Libby xem xét thực nghiệm.

Khi con người, động vật và thực vật chết, chúng dừng hấp thụ C14, C14 trong chúng tiếp tục phân rã, kết quả phần trăm C14 trong cơ thể chết giảm dần. Đã xác định được chính xác chu kỳ bán rã của C14; mỗi 5.730 năm, nửa số nguyên tử C14 trong vật chất chết sẽ chuyển hóa thành nguyên tử carbon bình thường. Libby lập luận, bằng cách so sánh tỷ lệ đồng vị C14 trong mẩu gỗ và xương với tỷ lệ bình thường trong các mô sống, giới khoa học có thể xác định niên đại của các vật này với sự chính xác chưa từng thấy. Như kiểu mọi sinh vật sống có một đồng hồ phóng xạ vô hình trong tế bào của chúng.

Năm 1949, Libby cùng một cộng tác viên xác định tỷ lệ C14 trong một quan tài xác ướp, một mảnh sàn lót Hittite, một thuyền tang của pharaoh Ai Cập, và lăng mộ Medyum của Sneferu, pharaoh thuộc Vương triều Thứ Tư, cùng nhiều mẫu vật khác. Giới khảo cổ đã biết ngày tháng xây dựng chúng, thường là từ văn bản ghi chép; giới khoa học muốn so sánh ước tính của họ với con số đấy. Dù Libby và người cộng tác viên vẫn đang tìm hiểu cách đo C14, ước đoán của họ hiếm khi lệch quá một thế kỷ - độ khớp “có vẻ thỏa đáng”, họ ghi ngắn gọn.

Năm 1960, Libby nhận Giải Nobel. Vô cùng xứng đáng. Thời điểm ấy, carbon phóng xạ đã tạo ra cuộc cách mạng ngành khảo cổ. “Các bạn đọc sách và thấy lời tuyên bố một khu khảo cổ hay xã hội nào đó có tuổi đời 20.000 năm,” ông nhấn mạnh. “Đột ngột chúng ta biết rằng những con số đó, tuổi đời xa xưa đó là không đúng.” Các nhà khảo cổ đã luôn suy đoán từ nguồn dữ liệu gián tiếp, hạn chế. Với carbon phóng xạ, có thể nhận biết những con số đố, tuổi đời xa xưa đó, với độ chính xác chưa từng thấy.

Xác định tuổi văn hóa Clovis là một trong số nhiệm vụ đầu tiên được chỉ định cho kỹ thuật mới này. Đa phần công tác diễn ra ở Đại học Arizona, Tuscon, nơi đầu tiên trên thế giới lập ra phòng thí nghiệm phóng xạ carbon chuyên sâu cho khảo cổ học năm 1958. Tại đó, có một nghiên cứu sinh tiến sĩ tên là C. Vance Haynes. Haynes vốn là kỹ sư mỏ mang niềm đam mê với khảo cổ từ lúc phục vụ trong không quân. Thời gian phục vụ tại căn cứ Tây Nam, ông bắt đầu sưu tập các đầu mũi tên, sở thích đã khiến ông từ bỏ địa chất học và đến Đại học Arizona dưới tư cách một sinh viên tốt nghiệp ngành khảo cổ học. Khi các mốc thời gian văn hóa của Clovis đến được phòng thí nghiệm của ông, Haynes vô cùng ấn tượng trước tính nhất quán của chúng. Dù điểm khai quật ở đâu, phóng xạ carbon đều chỉ ra chúng có tuổi đời 13.500 và 12.900 năm*. Với Haynes, cùng kiến thức địa chất học của ông, ngày tháng này rất chuẩn khớp. Nền văn hóa Clovis nổi lên trong thời gian duy nhất sự di cư từ Siberia có vẻ khả thi.

C. Vance Haynes

Suốt kỷ băng hà, nước toàn thế giới đóng thành băng tảng nhiều đến mức mực nước biển tụt khoảng 121m. Eo biển giữa Bán đảo Chukotsky của Siberia và Bán đảo Seward của Alaska chỉ còn rộng khoảng 90km và sâu khoảng 36m, nông hơn rất nhiều ao hồ. Suy giảm mực nước biển khiến hai bán đảo nối liền nhau. Nơi từng là vùng sinh sống lạnh giá của cá voi nay thành một miền thôn dã bằng phẳng rộng hơn 1.600km². Vùng đất nay được gọi là Beringia này có khí hậu ôn hòa đáng ngạc nhiên, đôi lúc còn ấm hơn hiện tại; từng thảm hoa cỏ phủ khắp vùng đất mỗi mùa xuân. Khí hậu tương đối thuận lợi nơi đây có vẻ thật phi thường, vì Beringia nằm trên Vòng Cực Bắc và Trái Đất vẫn đang trong kỷ băng hà, nhưng có rất nhiều bằng chứng chứng minh cho điều đó. Ví dụ, tại Siberia và Alaska, các nhà cổ sinh vật học - giới khoa học chuyên nghiên cứu côn trùng cổ đại - đã phát hiện loài bọ cánh cứng và bọ chỉ sống nơi nhiệt độ mùa hè lên đến trên 50 độ trong các trầm tích hóa thạch cuối Thế Pleistocene.

Beringia rất dễ băng qua, Tây Canada thì không, vì nó nằm dưới hai tầng băng chắp nối khổng lồ, mỗi tầng dày cả nghìn mét và trải dài 600km. Kể cả ngày nay, băng qua một vùng băng tuyết hoang dã rộng lớn vẫn là nhiệm vụ rủi ro cần các phương tiện đặc biệt lẫn sự hỗ trợ to lớn. Cả đoàn người thồ những túi chất đầy hàng tiếp tế đi qua nó là điều cực kỳ bất khả thi. (Với lại, tại sao họ lại muốn làm điều đó chứ?)

Dù vậy có một thời gian ngắn có thể tránh chướng ngại này - ít nhất là vài nhà khoa học tin vậy. Kỷ băng hà đến ngày tàn vào khoảng 15.000 năm trước. Do khí hậu ấm lên, các tảng băng tan dần và mực nước biển tăng lên; trong vòng 3.000 năm, Beringia lần nữa chìm dưới nước. Thập niên 1950, vài nhà địa chất học kết luận giữa thời điểm khí hậu ấm lên và mảnh đất nối hai vùng nội địa chìm xuống, rìa hai mảng băng khổng lồ tại Tây Canada co lại, tạo một lối đi tương đối dễ chịu. Con đường không băng này chạy xuống thung lũng sông Yukon và dọc bờ Đông dãy Rocky ở Canada. Các nhà khoa học này nói kể cả khi Thái Bình Dương nhấn chìm Beringia, động thực vật đã chiếm lấy con đường không băng. Vừa vặn để người Anh-điêng cổ băng qua.

Trong một lập luận quả quyết trên tờ Science năm 1964, Haynes gây chú ý đến mối tương quan giữa sự ra đời “con đường không băng bắc tới Canada” và “sự xuất hiện đột ngột của nền văn hóa Clovis khoảng 700 năm sau.” Ông đề xuất khoảng 13.000-14.000 năm trước, một cánh cửa mở ra đúng lúc. Trong thời gian này - và chỉ có thể trong thời gian này - người Anh-điêng cổ mới băng được qua Beringia bằng con đường không băng, đổ bộ vào miền Nam Alberta, từ đó họ có thể đã phân tán khắp Bắc Mỹ. Tức mọi xã hội Anh-điêng ở bán cầu này đều là hậu duệ của Clovis. Những người ở Blackwater Draw là nền văn hóa gốc rễ của châu Mỹ.

Haynes là người đầu tiên chắp nối tổng thể bức tranh lại. Ông bảo tôi, phản ứng “khá thỏa đáng.” Cộng đồng khảo cổ học khó tính đón nhận ý kiến của ông với sự đồng tình hiếm có; chúng nhanh chóng trở thành hình mẫu chuẩn mực cho người châu Mỹ. Tình huống Haynes đặt ra nghe hợp tình hợp lý đến mức nó nhanh chóng nhảy từ các trang trên tờ Science sang sách giáo khoa lịch sử, trong đó có sách tôi đã học. Ba năm sau, năm 1967, bức tranh được cường điệu hóa thêm với chuyện lạm sát.

Nếu các nhà du hành thời gian ngày nay ghé thăm Bắc Mỹ cuối Thế Pleistocene, họ sẽ thấy trong những cánh rừng và trên các bình nguyên có một thế giới kỳ vĩ với những chú voi răng mấu say ngủ, những con tê giác oai phong như mặc áo giáp, đàn sói gian xảo, hổ răng kiếm, thú răng chạm dài 3m như loài tatu khổng lồ. Những con hải ly to bằng ghế bành; rùa nặng gần bằng chiếc xe hơi; con lười có thể với tới ngọn cây cao 6m; chim săn mồi cỡ đại không biết bay như loài đà điểu háu đói - bản kê các loài quái vật Thế Pleistocene rất dài và đầy mê hoặc.

Vào thời của Clovis - theo một nghiên cứu năm 2009, thời này , khoảng từ 13.800 đến 11.400 năm trước - hầu hết các loài vật trên biến mất. Thảm họa ghê gớm tới mức nhiều loài thú có vú lớn ở châu Mỹ ngày nay như tuần lộc, nai sừng tấm, gấu nâu đều là di cư từ châu Á. Đợt tuyệt chủng xảy ra nhanh chóng mặt - số liệu thống kê theo nghiên cứu cho thấy nó xảy ra chỉ trong tích tắc. Và khi nó kết thúc, nhà tự nhiên học Alfred Russell Wallace viết, châu Mỹ trở thành “một thế giới động vật nghèo nàn, nơi mọi loài kỳ lạ nhất, hung tợn nhất và to lớn nhất vừa biến mất.”

Đợt tuyệt chủng biến đổi vĩnh viễn cảnh vật lẫn lịch sử châu Mỹ. Trước Thế Pleistocene, châu Mỹ có ba giống ngựa và ít nhất hai giống lạc đà có thể cưỡi được; các loài thú có vú khác lẽ ra có thể được thuần hóa để lấy sữa và thịt. Nếu chúng sống sót, hệ quả có lẽ rất khác. Không chỉ gia súc sẽ thay đổi xã hội Anh-điêng, chúng có thể sẽ gây ra những bệnh dịch động vật. Không có đợt tuyệt chủng, sự va chạm giữa châu Mỹ và châu Âu có thể gây chết chóc ngang ngửa cho cả hai bên - một thế giới mà cả hai bán cầu đều trải qua thảm họa suy giảm dân số.

Các nhà nghiên cứu trước đó đã chú ý thời gian trùng hợp giữa việc người Anh-điêng cổ đến với sự kiện đại tuyệt chủng, nhưng họ không tin vài nhóm thợ săn nhỏ có thể thực hiện cuộc tàn phá môi trường như thế. Paul Martin, nhà cổ sinh vật học từng là đồng nghiệp của Haynes tại Arizona, lại nghĩ khác, ông coi rằng tuyệt chủng là kết quả gần như bất khả kháng khi quái thú chưa từng chạm trán người tinh khôn đột ngột chạm trán “một loài săn mồi vượt trội mới, một thợ săn thích giết chóc và sẽ luôn tàn sát động vật khi chúng còn hiện diện.”

Hãy tưởng tượng, Martin nói, một nhóm cả trăm thợ săn băng qua Beringia xuống con đường không băng. Dữ liệu lịch sử cho thấy ngưỡng dân số có thể gia tăng nhanh chóng; thế kỷXIX, tỷ lệ sinh hằng năm của Mỹ tăng cao đến mức 5%. Nếu cứ 20 năm người Anh-điêng cổ lại tăng gấp đôi (tỷ lệ sinh sản 3,4%), dân số sẽ đạt 10 triệu người trong 30 năm, chỉ như tích tắc xét theo kỷ địa chất. Martin lý luận một triệu người Anh-điêng cổ có thể dễ dàng tạo thành làn sóng thợ săn lan tỏa từ đầu Nam con đường không băng, biến lục địa thành lò sát sinh. Kể cả với giả thuyết bảo thủ nhất về tốc độ gia tăng của người Anh-điêng cổ, thì cảnh tàn phá vẫn sẽ tràn qua vịnh Mexico chỉ trong 3-5 thế kỷ. Trong 1.000 năm, Tierra del Fuego sẽ bị tấn công. Martin chỉ ra theo dữ liệu khảo cổ, cơn bão tàn sát này chỉ xảy ra gần như cùng thời điểm các đồ vật Clovis có mặt khắp Bắc Mỹ - và “đợt tàn diệt chóng vánh của các động vật có vú của bản địa châu Mỹ.” Quả thực, đây là điều người ta nhận thấy.

Không phải ai cũng bị mô hình của Martin thuyết phục. Giới cổ sinh vật học chú ý thấy nhiều loài động vật ăn cỏ cũng biến mất, nên theo họ làn sóng tuyệt chủng có khả năng do biến đổi khí hậu đột ngột cuối Thế Pleistocene hơn. Martin chỉ ra rằng, thiên niên kỷ trước đó cũng trải qua biến đổi dữ dội tương đương nhưng không hề có tuyệt chủng. Thêm vào đó, những đợt tuyệt chủng tương tự cũng xảy ra khi loài người lần đầu xâm chiếm Madagascar, Úc, New Zealand, quần đảo Polynesia.

Bất chấp giả thuyết tàn diệt không được chấp nhận hoàn toàn, nó vẫn đặt nền móng cho chân dung kiểu mẫu của dân cư châu Mỹ đầu tiên. Hay di dịch, sống rải rác thành nhóm nhỏ, cực kỳ khát máu, theo suy tưởng của giới khảo cổ, người Anh-điêng cổ trên hết là “những thợ săn thú lớn dũng cảm, liều lĩnh và tham lam”. Trong bản tóm lược đầy hoài nghi của Norman Easton, nhà nhân chủng học Cao đẳng Yukon, tại Whitehorse, người Clovis được cho là có ham thích đặc biệt với voi ma mút: Đó là kho chứa thịt di động tuyệt vời. Đôi khi họ lùa đàn lớn loài vật lông lá này vào mương rãnh hoặc vũng lầy lầy lội, dùng tiếng la hét, chó, đuốc, và có thể cả thần chú dồn đàn sinh vật vào chỗ chết. Dù vậy, thông thường thợ săn sẽ bám theo một con thú đơn lẻ rồi tiếp cận đủ gần để phóng lao vào bụng nó. “Sau đó ông chỉ cần bám theo nó từ khoảng 1-2 ngày, tới lúc nó gục ngã vì mất máu hoặc nhiễm trùng,” nhà khảo cổ sinh thái thuộc Đại học Bang Utah, Charles Kay, bảo tôi. “Đó không phải môn thể thao như chúng ta nghĩ, nhưng lại hiệu quả và an toàn hơn rất nhiều so với đấu tay đôi cùng một con voi ma mút.”

Di chuyển vị trí để săn mồi, người Clovis đi vòng quanh vùng lãnh thổ với đường kính đôi khi lên đến hơn 300km (kích thước thay đổi phụ thuộc điều kiện môi trường). Nếu may mắn, lãnh thổ sẽ chứa đá lửa, ngọc thạch anh hoặc đá Canxedon - nguyên liệu thô cho mũi giáo, nạo thịt và dụng cụ đi săn khác. Các nhóm thường khoảng 50 người, có phụ nữ đi kèm để phối hôn. Tại trại, phụ nữ và các bé gái may quần áo, hái lượm - mận dại, việt quất, nho - và chăm sóc con cái. Đàn ông và trai tráng đi săn, có thể theo nhóm cha con, mỗi chuyến đi hẳn phải kéo dài vài ngày.

Khi đợt tuyệt chủng diễn ra, người Clovis chuyển từ voi ma mút sang loài bò rừng nhỏ hơn, đông hơn. Mũi giáo trở nên nhỏ hơn, việc săn mồi diễn ra hệ thống hơn (khi con mồi trở nên khan hiếm hơn, đây là việc cần thiết). Các nhóm dựng trại trên các dải đất trông ra ao hồ - họ muốn nhìn thấy đàn thú khi chúng đi uống nước. Khi con vật vùi mõm vào dòng nước, toán thợ săn tấn công, dồn con bò rừng hoảng hốt chạy xuống con mương chết chóc. Con thú rống lên trong kinh hoàng và đau đớn khi đoàn người Anh-điêng cổ tiến tới và dùng giáo đâm. Đôi lúc họ giết khoảng hơn chục con cùng lúc. Mỗi thợ săn có thể ngấu nghiến 4,5kg thịt bò rừng một ngày. Họ trở về lặc lè dưới những tải thịt. Cuộc sống châu Mỹ thời nguyên thủy trong hình dung này khó khăn nhưng dễ chịu; về nhiều mặt, các nhà khảo cổ nói, cuộc sống ấy không khác mấy so với cuộc sống ở những nơi khác trên hành tinh cùng thời điểm đó.

Nhưng có lẽ cũng không hoàn toàn như vậy.

PHÂN RẼ LỤC ĐỊA

Đầu thập niên 1980, một tạp chí nhờ tôi tường thuật trận chiến pháp lý tranh giành cá hồi vùng Tây Bắc Thái Bình Dương. Một liên minh Anh-điêng đã kiện bang Washington vì hiệp ước đã ký với họ năm 1854, khi bang vẫn còn thuộc lãnh thổ Oregon. Theo hiệp ước, lãnh thổ hứa tộn trọng “quyền đánh bắt cá tại tất cả vùng đất lẫn địa điểm thông thường và quen thuộc” của người Anh-điêng. Bộ tộc tin họ sẽ được chia phần cá hồi thu hoạch hằng năm. Bang Washington tuyên bố hiệp ước không mang ý người Anh-điêng nói, và dù sao tình thế đã thay đổi nhiều nên hiệp ước không còn ràng buộc nữa. Tòa án không ngừng tán thành quan điểm của người Anh-điêng và bang Washington không ngừng kháng cáo, hai lần lên tới Tòa án Tối cao Hoa Kỳ. Khi người Anh-điêng thắng kiện, căng thẳng trong ngư nghiệp leo thang, lúc đó ngư nghiệp gần như là do người da trắng nắm giữ. Tạp chí muốn tôi viết về cuộc xung đột này.

Để tìm hiểu tranh chấp, tôi ghé qua châu thổ sông Nisqually, mũi phía Nam Puget Sound. Với tư cách quê nhà của bộ tộc Nisqually, dải đất này là vùng đặc cư của họ, với bãi cỏ dọc bờ sông nơi hiệp ước được ký, mỗi ngày, hàng nghìn người đi làm bằng xe buýt đi qua châu thổ trên con đường cao tốc liên bang cắt ngang vùng đặc cư. Thời điểm tôi ghé thăm, tộc Nisqually đã quấy nhiễu giới chức địa phương hàng thập niên, kiên trì đeo đuổi niềm tin vào quyền đánh bắt cá tại khu vực đánh bắt của tổ tiên họ. Tôi gặp Franks, cặp cha con tài ba ngoan cường lúc đó đang điều hành bộ tộc, từ một văn phòng lộn xộn chiếm nửa chiếc xe moóc cỡ đại, theo như tôi còn nhớ. Cả hai đã nhiều lần bị bắt do “đánh bắt cá trái phép” - bắt cá khi bang nói họ không được - và vì họ là thủ lĩnh tinh thần đằng sau vụ kiện tụng. Sau khi nói chuyện, người con Billy Frank bảo tôi nên ghé qua Medicine Creek, nơi tộc Nisqually và tám bộ tộc khác đã thương thuyết hiệp ước. Và ông nhờ một người gần đó dẫn tôi đi.

Người đó tự giới thiệu là Denny. Anh ta mảnh dẻ và sành điệu với mái tóc đen rất dài xõa trên vai chiếc áo khoác Levi. Sau lưng áo may hình con đại bàng Mỹ trên tờ đô la. Không cần bằng cấp học vị tôi cũng hiểu mình đang đứng trước một người ưa châm biếm. Anh nói anh không phải người Nisqually mà từ một tộc khác ở Tây Bắc - đã quá lâu nên tôi không nhớ nổi. Chúng tôi leo lên một xe tải cũ có thành bên hông cạo nhẵn. Khi khởi hành, Denny hỏi: “Ông là nhà khảo cổ à?”

Tôi trả lời mình là phóng viên.

“Tốt,” anh nói, vào số chiếc xe tải.

Vì phóng viên hiếm khi được chào đón nồng nhiệt như vậy, tôi đoán - chính xác là thế - sự chấp thuận của anh ấy liên quan đến việc tôi không phải nhà khảo cổ. Từ đây tôi hiểu rằng giới khảo cổ đã khiến vài nhà hoạt động xã hội người Mỹ bản địa giận dữ.

Chúng tôi lái xe đến chỗ một con tàu nhỏ chất ngư cụ được cột dọc bờ Nisqually. Denny khỏi động máy và chúng tôi xuôi xuống hạ lưu tìm hải cẩu cảng biển, anh bảo chúng thỉnh thoảng thơ thẩn dọc sông. Cây bụi nổi bật trên bờ sỏi, bên dưới là những xác cá hồi đã hết trứng lộ ánh đỏ, côn trùng bu kín. Có thể nghe thấy tiếng xe cộ trên đường cao tốc. Sau nửa giờ chúng tôi rẽ vào một phụ lưu và cập bến một bãi bùn. Cách đó trăm mét có một thân cây linh sam gãy đôi, đứng bên bãi cỏ như lính gác. Buổi thương thuyết hiệp ước đã diễn ra dưới tán cây ấy. Anh kể từ dưới những nhánh cây này chính quyền lãnh thổ đã xuất hiện đầy đắc chí với hai mảnh giấy đánh dấu X cho 62 thủ lĩnh Anh-điêng, vài người trong đó phản đối hiệp ước nên không có mặt.

Denny nói chuyện suốt chuyến du ngoạn nho nhỏ của chúng tôi. Anh bảo tôi cái móng vuốt nắm mũi tên đằng sau tờ một đô la là do Benjamin Franklin sao chép lại từ một tình tiết trong truyền thuyết của Haudenosaunee; rồi chuyện căn cứ quân sự kế bên đôi khi nã pháo vào khu đặc cư; rồi Billy Frank từng bị bắt chung với Marlon Brando; rồi câu chuyện Willie Frank, cha của Billy Frank, kể với tôi về ông bà ông đã nhặt phải những chiếc chăn nhiễm đậu mùa trên bờ biển chỉ là chuyện bịa, một ví dụ cho thói thích lừa bịp các phóng viên nhẹ dạ của Willie; rằng Denny biết một cậu trai cũng có con đại bàng trên lưng áo như anh, nhưng cậu ta có thể cử động vai để đại bàng giang cánh khiến anh rất ngưỡng mộ; thế rồi đa phần người Anh-điêng ghét Sở Thuế Vụ hơn cả Cục Đặc trách người bản địa châu Mỹ, vì họ thấy mình bị buộc phải đóng thuế trong khi chính quyền liên bang bắt họ từ bỏ hơn 800.000km² đất; và nếu tôi muốn thấy tội ác thiên nhiên thực sự, tôi nên đến khu đặc cư Quinault trên bán đảo Olympic, nơi đã bị các tên khai thác gỗ cướp bóc hết vào thập niên 1950 (Vài tuần sau tôi đến đó, Denny nói đúng). Anh cũng giải thích tại sao anh và nhiều người Anh-điêng kì thị giới khảo cổ. Theo lời anh kể thì có nhiều lý do, nhưng hai trong số đó có vẻ đặc biệt dễ hiểu: Aleš Hrdlička và giả thuyết tàn diệt.

Ham muốn cầu toàn của Hrdlička thúc đẩy ông gom góp hài cốt Anh-điêng nhiều hết mức có thể. Không may, đam mê với hài cốt của người Anh-điêng xa xưa không nhận được sự hưởng ứng tương xứng từ người Mỹ bản địa. Cả ham muốn và sự thờ ơ của ông đều thể hiện một cách trơ trẽn trên đảo Kodiak, Alaska, nơi từ năm 1932 đến năm 1936 ông đã khai quật khoảng 1.000 bộ hài cốt tại Larsen Bay, một ngôi làng của người Anh-điêng Alutiiq. Nhiều hài cốt có tuổi đời 2.000 năm, nhưng nhiều bộ bị lấy từ các ngôi mộ Alutiiq mới đây, và vài bộ hoàn toàn không phải của người Alutiiq - vợ một quản lý nhà máy đóng hộp cá hồi tại địa phương quá hăm hở giúp đỡ khoa học đã chuyển cho Hrdlička thi thể các công nhân Trung Quốc đã qua đời.

Larsen Bay là khu khai quật đơn lẻ dồi dào nhất trong sự nghiệp lâu dài của Hrdlička. Đối diện với thứ ông coi là một kho tàng trí tuệ, con người kỹ tính, tỉ mỉ, chỉn chu này hoàn toàn mê đắm trước hứng khởi và lòng tham học vấn. Trong sự hối hả vô tư đào bới xương cốt, ông đã dùng xe ủi đất bới tung khu vực mà còn chẳng thèm ghi chú, vẽ bản đồ hay thực hiện các bản vẽ mô tả. Không có tài liệu, Hrdlička về sau không thể phân định nhà cửa, hầm lưu trữ, lò luyện và hố chôn cất ông đã xới lên. Ông lục lọi các bản ghi chép cổ xưa của Mỹ và Nga để tìm câu trả lời, nhưng ông chưa bao giờ hỏi chính người ở Larsen Bay về văn hóa của họ. Có lẽ việc ông không tiếp cận họ là điều tốt. Cuộc khai quật của Hrdlička tiến hành mà không có sự cho phép của họ đã chọc điên họ đến mức, 50 năm sau khi Denny đến đó trên một chiếc thuyền đánh cá, người dân vẫn còn rất tức giận. (Viện Smithsonian hoàn trả các bộ xương vào năm 1991 và dân làng đã chôn chúng lại.)

Thuyết tàn diệt cũng chung lối tư duy đó, Denny bảo. Thập niên 1960, khi phong trào môi trường lớn mạnh, anh nói, người da trắng nhận ra người Anh-điêng quản lý tài nguyên đất tốt hơn. Người bản xứ vượt trội hơn họ - thật ghê gớm! Những tay súng - cách Denny gọi nhà khảo cổ - phải nhảy vào cứu lấy lòng tự trọng của người da trắng. Và họ thực hiện điều đó với lý lẽ nực cười rằng người Anh-điêng là tác giả của một đại họa sinh thái. Thật điển hình, Denny nghĩ. Theo quan điểm của anh, chức năng chính của giới khảo cổ là khiến người da trắng thấy bản thân họ là người tốt - ý kiến mà giới khảo cổ học khổ sở mới hiểu rằng không phải chỉ Denny nghĩ vậy.

“Giới khảo cổ bị chính định kiến của mình giam cầm,” nhà khoa học chính trị Vine Deloria Jr. ở Colorado bảo tôi. Nhà địa lý Carl Sauer của Berkeley lần đầu đặt giả thuyết tàn diệt vào thập niên 1930, ông nói. “Giả thuyết ngay lập tức bị bác bỏ, vì rất nhiều loài sò ốc lẫn thú có vú nhỏ cũng tuyệt chủng, và những thợ săn Pleistocene trong truyền thuyết cũng sẽ không tận diệt chúng. Nhưng công bố khoa học đáng lý phải khách quan như là người Anh-điêng là kẻ tàn sát sinh thái hàng loạt lại không thể buông bỏ nó.”

Theo cách nhìn của Deloria, không chỉ thuyết tàn diệt mà cả thuyết Clovis tiên phong chỉ là một âm mưu học thuyết rối rắm. “Bỗng dưng có con đường không băng xuất hiện thần kì ngay trước khi vùng đất cầu nối bị chìm xuống nước,” anh nói. “Và người Anh-điêng cổ đang sống tốt ở Siberia đột nhiên quyết định chạy qua Alaska. Và rồi họ băng qua con đường, đúng lúc có đầy thú săn cho họ. Và họ tiếp tục chạy nhanh đến mức lan tràn khắp bán cầu, thậm chí còn nhanh hơn cả người châu Âu - và họ không có ngựa vì họ quá bận rộn giết hết chúng.” Anh bật cười, “Thế mà chính những người này lại nói các câu chuyện khởi thủy truyền thống là phi thực!”

Các bình luận chính trị xã hội như của Delora và Denny không tác động mấy lên phe khảo cổ và nhân chủng học chủ đạo. Về mặt nào đó, điều này cũng không cần thiết. Chính giới khoa học đã liên tục bài bác vị thế tiên phong của Clovis, sự tồn tại của con đường không băng và tính hợp lý của thuyết tàn diệt đến mức sự nhất trí về Clovis đã tan vỡ, có lẽ không thể phục hồi.

Năm 1964, khi Haynes công bố mô hình Clovis tiên phong, nhà khảo cổ Alex D. Krieger đã liệt kê 50 khu được coi là lâu đời hơn Clovis. Năm 1988 Haynes và những người có thẩm quyền khác đã bác bỏ hết chúng một cách không khoan nhượng đến nỗi các nạn nhân phải ca thán vì sự khủng bố của “cảnh sát Clovis.” Haynes, người ngoại đạo nói, là Hrdlička thứ hai (chỉ thiếu sự vô tâm với người Mỹ bản địa đang sống). Như trước đó, giới khảo cổ e sợ bị công kích khi tranh luận rằng người Anh-điêng đã tới châu Mỹ trước thời gian quy chuẩn. Có lẽ do vậy, những bài khoa học phê phán Clovis thuyết phục nhất ban đầu đến từ lĩnh vực giao với khảo cổ học, nhưng chủ yếu vẫn nằm ngoài nó: ngôn ngữ học, sinh học phân tử và địa chất học.

Từ ưu thế ngày nay, cuộc công kích có vẻ đã bắt đầu một cách ngược ngạo với ấn bản năm 1986 về mốc tiền Clovis trên tờ Current Anthropology do một nhà ngôn ngữ học, một nhà nhân chủng học hình thể và một nhà di truyền học viết. Phần ngôn ngữ học đặc biệt gây chú ý. Sinh viên ngôn ngữ học từ lâu đã rối loạn trước sự phong phú và phân tán của ngôn ngữ Anh-điêng. Riêng California đã có 86 thứ tiếng, giới ngôn ngữ học chia chúng thành 5-10 ngữ hệ (họ bất đồng về cách chia). Không có ngữ hệ nào thống trị cả. Trên toàn châu Mỹ, người Anh-điêng dùng 1.200 ngôn ngữ khác biệt đã được chia thành 180 ngữ hệ. Ngược lại, toàn châu Âu chỉ có 4 ngữ hệ bao gồm Ấn-Âu, Phần-Hung, Basque và Turk; trong đó, người châu Âu dùng tiếng Ấn-Âu chiếm áp đảo. Giới ngôn ngữ học từ lâu đã băn khoăn làm sao người Anh-điêng có thể phát sinh nhiều ngôn ngữ đến vậy trong 13.000 năm từ thời Clovis còn người châu Âu đã qua 40.000 năm lại có ít hơn rất nhiều.

Trong phần đầu của bài viết năm 1986, nhà khảo cổ Joseph H. Greenberg thuộc Đại học Stanford tuyên bố: sự phong phú của các lối diễn đạt thực chất rõ ràng hơn. Sau 40 năm đối chiếu từ vựng và ngữ pháp bản địa châu Mỹ, ông đã kết luận ngôn ngữ Anh-điêng thuộc về ba ngữ hệ chính: Aleut, do người miền Bắc thuộc khu vực rộng lớn từ Alaska đến Greenland sử dụng; Na-Dené, do người Tây Canada và Tây Bắc Hoa Kỳ sử dụng; và Amerind, ngữ hệ lớn nhất, do người ở những nơi còn lại sử dụng, gồm cả Trung Mỹ và Nam Mỹ. “Ba kho tàng ngôn ngữ thể hiện cho ba luồng di dân riêng biệt”, ông nói.

Theo phân tích ngữ học của Greenberg, người Anh-điêng cổ đã băng qua Beringia không phải chỉ một, mà là ba lần. Áp dụng ngữ thời học, ông ước tính tổ tiên người dùng Aleut đã vượt qua eo biển khoảng năm 2000 TCN, tổ tiên người dùng Na-Dené khoảng năm 7000 TCN. Còn Amerind, Greenberg cho rằng “chúng ta đang đối mặt với khoảng thời gian có thể xa xưa hơn thời lượng 11.000 năm rất nhiều.” Nhưng không quá nhiều, tức tổ tiên ngôn ngữ Amerind đến đây khoảng lúc Clovis xuất hiện theo dữ liệu khảo cổ. Clovis tiên phong, đúng, nhưng tiên phong trong ba ngữ hệ (Aleut, Na-Dené, Amerind).

Trong cùng bài báo, nhà nhân chủng học hình thể Christy G. Turner II thuộc Đại học Bang Arizona ủng hộ giả thuyết ba luồng di dân qua bằng chứng nha khoa. Mọi người đều có chung số và loại răng, nhưng đặc trưng của chúng - hình dạng răng cửa, kích cỡ răng nanh, thứ tự gốc răng hàm, các rãnh trên bề mặt răng - sẽ hơi khác nhau tùy theo nhóm dân. Sau một quá trình công phu vô cùng, Turner tính ra “28 loại thân và gốc răng đặc trưng chủ chốt” từ 200.000 răng người Anh-điêng. Ông phát hiện thấy người Anh-điêng hợp thành “ba nhóm nha khoa tại Tân Thế Giới” ứng với Aleut, Na-Dené, và Amerind của Greenberg. Đối chiếu với độ đa dạng trong dân cư châu Á, Turner ước tính tốc độ các đặc trưng thứ yếu của răng nảy sinh. (Vì những nhân tố này không thay đổi chức năng răng, giới nhân chủng học kết luận mỗi sự thay đổi thể hiện biến dị ngẫu nhiên, đến lượt giới sinh học quy kết điều này xảy ra với tốc độ gần như bất biến.) Áp dụng “tốc độ tiểu tiến hóa về răng trên phạm vi toàn cầu” của mình lên ba luồng di dân, Turner đưa ra ngày tháng di trú gần như tương tự. Nhóm Amerind, theo ông kết luận, đã tách từ nhóm người Đông Bắc Á khoảng 14.000 năm trước, vừa khớp “với quan điểm phổ biến rằng người châu Mỹ đầu tiên là các thợ săn thú lớn Anh-điêng cổ thuộc nền văn hóa Clovis.”

Bài viết nhận lại phản ứng dữ dội, không phải tất cả đều là điều tác giả mong đợi. Trong nhận thức muộn màng, dấu vết điều sắp xảy đến nằm ở phần ba, đoạn nhà di truyền học Bang Arizona Stephen L. Zegura thừa nhận “phép phân loại người Anh-điêng hiện đại thành ba phần này vẫn chưa có xác nhận rõ ràng” từ ngành sinh học nguyên tử. Theo chỉ trích của tác giả, thiếu xác nhận hiển nhiên dẫn đến: toàn bộ thuyết ba luồng di dân đều sai. “Cả phân loại ngôn ngữ lẫn tương quan răng/di truyền đều không được ủng hộ,” Lyle Campbell thuộc Đại học Bang New York tại Buffalo than thở. Campbell cho rằng “nên bác bỏ” phép chia ba ngữ hệ của Greenberg “để tránh khiến người không chuyên bối rối.” Nhà ngôn ngữ học Johanna Nichols thuộc Berkeley bình luận ngữ hệ Amerind quá phong phú, khả năng chứng minh nó thực sự tồn tại “là từ số 0 đến vô vọng.”

Dù giả thuyết ba luồng di dân bị công kích mạnh mẽ, nó đã thúc đẩy giới di truyền học theo đuổi công cuộc nghiên cứu nguồn gốc người Mỹ bản địa. Chiến trường chính là ADN ty thể, loại ADN đặc biệt nhà di truyền học Brazil Pena hy vọng có thể dùng nó để tìm vết người Botocudo. Như tôi đã đề cập trước đây, năm 1990, một đội khoa học do Douglas Wallace nhận thấy hầu hết người Anh-điêng thuộc về một trong bốn nhóm đơn bội ty thể, ba trong số đó đều phổ biến ở châu Á (ty thể có đặc trưng di truyền giống nhau, như là một biến thái đặc biệt hoặc phiên bản gen đều thuộc chung nhóm đơn bội). Phát hiện của Wallace lúc đầu có vẻ xác nhận lại mô hình ba luồng di dân: các nhóm đơn bội được coi là di sản từ các làn sóng di cư tách biệt, nhóm đơn bội phổ biến nhất tương ứng với nền văn hóa Clovis. Wallace đúc kết thêm nhiều dữ liệu hơn khi ông bắt đầu làm việc với James Neel, nhà di truyền học đã nghiên cứu phản ứng của người Yanomami với bệnh sởi.

Trong công trình trước, Neel tổng hợp dữ liệu từ nhiều nguồn để phỏng đoán rằng hai nhóm người Anh-điêng có họ hàng ở Trung Mỹ đã tách nhau ra từ 8.000-10.000 năm trước. Giờ đây Neel và Wallace xem xét kỹ lưỡng ADN ty thể của hai nhóm. Qua thời gian, nó hẳn sẽ tích lũy nhiều đột biến, đa phần là các thay đổi nhỏ trong ADN không dùng đến và không ảnh hưởng chức năng của ty thể. Qua việc đếm số đột biến xảy ra trên nhóm này chứ không phải nhóm kia, Neel và Wallace đã xác định được tốc độ biến đổi tách biệt của ADN ty thể trong thiên niên kỷ sau khi chúng phân rẽ: 0,2 đến 0,3% mỗi 10.000 năm. Năm 1994 Neel và Wallace sàng lọc ADN ty thể từ 18 nhóm người Anh-điêng phân bố trên diện rộng để tìm đột biến đã xảy ra khi tổ tiên chung của họ rời châu Á. Sử dụng tốc độ biến đổi di truyền tính ra trước đó làm hằng số chung, họ ước đoán thời điểm nhóm người nguyên thủy di cư đến châu Mỹ: 22.414 đến 29.545 năm trước. Người Anh-điêng đã tới châu Mỹ 10.000 năm trước Clovis.

Ba năm sau, hai nhà di truyền học Sandro L. Bonatto và Francisco M. Bolzano, thuộc Đại học Liên bang Rio Grande do Sul, phía Nam thành phố Pôrto Alegre tại Brazil, đã tái phân tích ADN ty thể của người Anh-điêng - và vẽ lại một bức tranh khác. Wallace và Neel tập trung vào ba nhóm đơn bội cũng phổ biến ở châu Á. Thay vào đó, hai nhà di truyền học Brazil chú trọng vào nhóm thứ tư - Nhóm đơn bội A là một cái tên không tưởng - nó gần như vắng bóng ở Siberia nhưng có mặt trong mọi quần thể dân cư bản địa châu Mỹ. Vì sự khan hiếm ở Siberia, giả thuyết nhiều luồng di dân mang hệ luận ẩn tàng và khiên cưỡng cho rằng một số lượng nhỏ người mang Nhóm đơn bội A vô tình lẫn vào đoàn người băng qua Beringia - không chỉ một mà nhiều lần. Hai người lý luận sẽ hợp lý hơn nếu chỉ có một luồng di dân đơn lẻ duy nhất từ châu Á và vài người trong đó có Nhóm đơn bội A.

Bằng cách kê khai biến đổi di truyền tích lũy trong người có Nhóm đơn bội A, Bonatto và Bolzano tính ra người Anh-điêng đã rời châu Á từ 33.000 đến 43.000 năm trước, sớm hơn cả ước tính của Wallace và Neel. Không chỉ thế, phép đo của Bonatto và Bolzano cho thấy sau khi đoàn di cư đến Beringia, họ chia làm hai. Một nửa khởi hành đến Canada và Hoa Kỳ. Nửa còn lại ở lại Beringia, lúc đó tương đối dễ sống. Người Anh-điêng cổ tiến về phía Nam chắc chắn không trải qua hành trình khổ cực, vì họ đến ngay trước đỉnh điểm của kỷ băng hà cuối cùng một chút - tức là thời điểm hai mảng băng ở Canada hợp nhất với nhau. Dù thế khi rào băng ấy đóng lại, người Anh-điêng ở lại Beringia bị mắc kẹt trong gần 20.000 năm. Cuối cùng khi nhiệt độ tăng, vài người trong họ Nam tiến, tạo ra làn sóng di cư thứ hai, và sau đó có thể là làn sóng thứ ba. Nói cách khác, chỉ một nhóm người Anh-điêng xâm chiếm châu Mỹ, nhưng phân thành hai hoặc ba lần.

Khi các phép đo lường khác xuất hiện, rối rắm ngày càng tăng. Giới di truyền học bất đồng về việc tổng dữ liệu tiềm ẩn một luồng di dân hay nhiều hơn; cư dân tổ tiên ít ỏi (theo các phép tính độ đa dạng ADN ty thể) hay đông đảo (theo các phép tính khác); người Anh-điêng đã di cư từ Mông cổ, khu vực quanh hồ Baikal ở Nam Siberia hay từ duyên hải Đông Á, thậm chí có thể là Nhật Bản.

Tất cả mọi thứ dường như đều sẵn có - hoặc hầu hết mọi thứ. Trong mớ dữ liệu hỗn độn đầy mâu thuẫn, nhà di truyền học Rebecca L. Cann của Đại học Hawaii tường thuật lại vào năm 2001: “thứ duy nhất chắc chắn” là giới khoa học có thể tranh luận về mọi thứ, bà nói, nhưng họ đều tin rằng phần lớn những bằng chứng mới về gen và khảo cổ không hỗ trợ cho “giả thuyết khảo cổ ‘Clovis tiên phong’ về cuộc di cư muộn màng vào Bắc Mỹ.”

TỪ BỜ BIỂN ĐẾN BỜ BIỂN

“Bằng chứng khảo cổ mới” Cann nhắc đến là từ Monte Verde, một bãi bùn lầy lội ở Chile do Tom Dillehay của Đại học Kentucky, Mario Pino của Đại học Chile và một đội ngũ sinh viên lẫn chuyên viên khai quật. Họ bắt đầu quá trình năm 1977, kết thúc năm 1985 và công bố báo cáo thành hai tập sách lớn năm 1989 và 1997. Trong 20 năm, từ những xẻng đất đầu tiên đến những bản đính chính cuối cùng, các nhà khoa học đúc kết rằng người Anh-điêng cổ đã định cư tại Monte Verde ít nhất 12.800 năm trước. Không chỉ thế, họ tìm thấy vài dấu hiệu thể hiện vết tích định cư của loài người cách đây hơn 32.000 năm. Monte Verda nằm ở miền Nam Chile, cách eo biển Bering 16.000km. Giới khảo cổ có xu hướng cho rằng người Anh-điêng cổ sẽ cần cả thiên niên kỷ mới có thể đi từ cực Bắc châu Mỹ đến miền Nam. Nếu Monte Verde có tuổi đời tối thiểu là 12.8000 năm, người Anh-điêng phải đến châu Mỹ từ vài nghìn năm trước.

Phần lớn thời gian, giới khảo cổ thiếu giám định để đưa ra bằng chứng chống-Clovis từ giới nhân chủng học và ngôn ngữ học. Nhưng Monto Verde thuộc khảo cổ học. Dillehay đã khai quật được khu vực giống một ngôi làng có các công trình dạng lều làm từ da động vật, buộc lại bằng cột và sợi sậy xoắn - một nền văn hóa theo ông đã tồn tại hàng thế kỷ trước Clovis, và có thể còn đa dạng hơn. Ngờ vực dấy lên gay gắt, thậm chí cay nghiệt, tranh cãi kéo dài hàng năm trời, chủ yếu phê phán bằng chứng của Dillehay quá thiếu thuyết phục. “Người ta từ chối bắt tay tôi tại các cuộc họp,” Dillehay kể. “Như thể tôi đang giết con cái họ vậy.”

Năm 1997, khoảng chục nhà nghiên cứu lừng lẫy gồm cả Haynes đã bay tới Chile để kiểm tra khu vực và cổ vật ở đó. Họ hy vọng sẽ bình ổn được cuộc tranh cãi kéo dài bằng cách tái dựng chuyến đi đến Folsom của những người xa xưa. Sau khi tự kiểm nghiệm khu vực - một bờ sông ẩm ướt, bùn lầy khác biệt hoàn toàn sa mạc khô cằn chôn giữ Folsom và Clovis - các nhà khảo cổ dừng chân tại một quán rượu nhỏ tên La Caverna. Sau một chầu, tranh cãi nổ ra, một phần do sự ngờ vực cố chấp của Haynes. Dillehay bảo Haynes kinh nghiệm với công cụ đá ở Arizona của ông chẳng ích gì cho ước định các đồ vật gỗ ở Peru, rồi bỏ ra ngoài với một người cùng phe. Nhưng bất chấp ngôn từ gay gắt, một sự đồng thuận mong manh xuất hiện. Các chuyên gia viết bài báo công khai kết luận thống nhất. “Monte Verde là thật,” Alex W. Barker, nay làm tại Bảo tàng Công chúng Milwaukee nói với tạp chí New York Times. “Lại là một màn tung hứng mới.”

Tom Dillehay

Không phải ai cũng muốn tham gia. Hai năm sau, cố vấn khảo cổ Stuart J. Fiedel tại Alexandria, Virginia phê phán bản báo cáo cuối cùng của Dillehay về Monte Verde vừa mới xuất bản là lập luận kém cỏi - “cẩu thả” và “khó ưa”, hai trong loạt từ ông dùng để miêu tả - rằng xác định địa điểm ban đầu “của hầu hết mọi đồ vật sắc nét, ‘hấp dẫn’ tại khu vực là bất khả thi. Công cụ đá - giới khảo cổ coi đây là vật dụng quan trọng nhất - lại không có carbon hữu cơ, vì vậy không thể dùng phóng xạ carbon. Các nhà nghiên cứu phải tính tuổi của chúng bằng cách xác định tuổi của đất đai quanh chúng, đến lượt chúng lại cần tài liệu ghi chép tỉ mỉ về nguồn gốc. Vì đội của Dillehay không xác định thích đáng vị trí các đồ đá ở Monte Verde, tính cổ xưa của chúng rất đáng nghi, Fiedel nói; chúng có thể nằm trong lớp trầm tích mới đây. Năm 1997, Haynes đã xác thực về Monte Verde, nhưng sang năm 1999 lại tuyên bố khu vực đó cần “xem xét kĩ hơn.”

Tranh cãi quanh mô hình Clovis tiếp tục gia tăng. Thập niên 1990, giới địa lý học đưa ra dữ liệu cho thấy các tảng băng vốn lớn hơn và ngự trị lâu hơn người ta từng nghĩ, và kể cả khi con đường không băng tồn tại thì cũng cực kỳ khó sống. Tệ hơn, giới khảo cổ học không tìm thấy dấu vết của người Anh-điêng cổ (hoặc thú có vú lớn họ săn bắt) vào thời điểm đó trên con đường này. Trong khi đó, giới cổ sinh vật học biết được khoảng hai phần ba loài vật đã tuyệt diệt trước khi người Clovis xuất hiện theo ghi chép khảo cổ một chút. Cuối cùng, có lẽ người Clovis không thích săn bắt đến vậy. Trong 60 khu trại Anh-điêng cổ Meltzer và Donald K. Grayson, nhà khảo cổ Đại học Washington tại Seatle đã khảo sát, chỉ 14 khu có dấu vết săn bắt thú lớn, và chỉ gồm hai loài thú: voi răng mấu, bò rừng. “Giả thuyết tàn diệt vẫn sống,” cả hai nhếch mép, “không phải vì chuyên gia khảo cổ và cổ sinh vật học trong lĩnh vực ủng hộ nó, mà vì nó liên tục được người không chuyên nhắc lại.”

Người bảo vệ thuyết Clovis vẫn cứng ngắc như lời phê phán của họ. Về Monte Verde, Haynes bảo tôi, “ý kiến của tôi là: các hình chụp những ‘đồ vật’ này khi chúng còn ở nguyên chỗ đâu? Nếu ông đang cố khẳng định về khu vực đấy với các nhà khảo cổ khác và ông tìm thấy thứ rõ ràng là đồ vật bằng đá tại nơi thuộc khu vục 12.000 năm tuổi, mọi người sẽ chạy đến cùng chiếc máy quay. Chỉ đến khi chúng tôi đề cập chuyện này họ mới lôi ra vài tấm ảnh. Và chúng mờ tịt! Sau chuyện này tôi thực sự hoài nghi.” Những khu vực tiền Clovis giả định thế này là “bức xạ nền,” ông nói. “Tôi tin rằng một trăm năm nữa vẫn sẽ có các khu vục ‘tiền Clovis’ này, và chuyện này sẽ tiếp diễn vô tận.”

“Vài đồng nghiệp của chúng tôi đã quá lầm đường lạc lối,” Thomas F. Lynch thuộc Texas A&M than thở trong Review of Archaeology năm 2001. Tự hào tuyên bố ông đã giúp “tố cáo” những kẻ thách thức Clovis khác, Lynch miêu tả việc kêu gọi ủng hộ cho các ứng viên tiền Clovis là biểu hiện của “xuyên tạc mang mục đích chính trị.” Ông dự đoán Monte Verde rồi sẽ “phai nhạt” thôi.

Nó không phai nhạt. Đội của Dillehay đã xuất bản thêm nhiều bằng chứng hơn về sự ngụ cư - gồm cả một công cụ đá có ít rong biển đã cắt trên lưỡi dao vào 2008 (bờ biển Thái Bình Dương lúc đó cách Monte Verde khoảng 88km). Ba năm sau, vào tháng 3/2011, một đội nghiên cứu do Michael Waters từ Đại học Texas A&M dẫn đầu công bố trên tờ Science một phát hiện đáng chú ý: đồ vật 15.000 năm tuổi tại một khu vực có niên đại lâu đời hơn Clovis 2.000 năm. Theo nhà nhân chủng học Đại học Kansas Michael Crawford, những người hăng hái ủng hộ Clovis, như Máy Đếm Lượng Thấp “hiện là thiểu số” - kết luận mà Fiedel, Haynes hay phe hoài nghi rầu rĩ nhắc lại. Khu ở Texas có quá ít vật chất sinh học để dùng phóng xạ carbon nên các nhà nghiên cứu đã ứng dụng phát sáng kích thích quang học (OSL), một kỹ thuật phát minh vào thập niên 1990 nhằm xác định lần cuối khoáng chất tiếp xúc với ánh mặt trời. Vì OSL mới ra, nó chưa được áp dụng cho các khu khai quật trước - tức như Waters thừa nhận, nhiều khu vực tiền Clovis có thể đã được phát hiện nhưng bị phủ nhận sai lệch.

Thuyết Clovis cuối cùng cũng sụp đổ là điều tất yếu, David Henige, tác giả cuốn Numbers from Nowhere, bảo tôi. “Giới khảo cổ luôn tính niên đại thứ gì đó vào khoảng 5.000 năm trước rồi nói đây chắc chắn là lần đầu tiên nó xảy ra vì họ chưa tìm được minh chứng lâu đời hơn. Và rồi, thật kinh ngạc, họ cố sống cố chết bảo vệ lý lẽ đó. Nó vốn lý không thể bảo vệ.” Ông nói Clovis tiên phong là “một ví dụ kinh điển cho việc đoán mò. Kể cả trong khảo cổ, chẳng phải ngành khoa học cao siêu gì” - ông mỉm cười - “chỉ là ông có thể bám lấy nó một thời gian dài thôi.”

ÔM LẤY BỜ BIỂN

Từ sau Holmes và Hrdlička, giới khảo cổ và nhân chủng học đã cố tách bản thân họ với con cháu hiện nay của Abbott: đám người vã mồ hôi tay đam mê khảo cổ hay đọc sách về Đại Tây Dương và điều hành trang web về người ngoài hành tinh ở Peru lẫn người xứ Wales thời Trung cổ ở Iowa. Sự nhất trí về Clovis giúp kìm hãm họ, nhưng màn đưa đẩy rối rắm của các nghiên cứu di truyền học đã khai mở một chương mới. Không thể dùng giả thuyết nào của riêng họ để phản pháo đám đám bất tài khoe mẽ, giới khảo cổ và nhân chủng học thấy bản thân mắc kẹt trong mớ suy luận hỗn độn.

Ví dụ nổi danh nhất gần đây về hiện tượng này chắc chắn là Kennewick. Một bộ xương 9.400 năm tuổi được tìm thấy năm 1997 tại Kennewick, Washington. Kennewick trở thành đề tài tranh luận khi công cuộc tái dựng ban đầu cho thấy nó mang đặc trưng của người da trắng (hay chính xác hơn là đặc trưng của “Đại chủng Âu”). Xuất hiện trên báo chí toàn thế giới, cuộc tái dựng đưa ra khẳng định người Anh-điêng có nguồn gốc châu Âu. Lần đầu tiên cả giới khảo cổ lẫn nhà hoạt động xã hội Anh-điêng đều nhạo báng quan điểm này. ADN ty thể của người châu Âu và Anh-điêng khác nhau một trời một vực. Làm sao người Anh-điêng có thể bắt nguồn từ người châu Âu khi họ không kế thừa cấu trúc gen châu Âu?

Tuy vậy, như Fiedel thừa nhận với tôi, sự sụp đổ của đồng thuận về Clovis cho thấy giới khảo cổ phải xem xét các tiềm năng ngoại đạo, bao gồm cả việc có người đến châu Mỹ trước tổ tiên người Anh-điêng ngày nay. Như thể chứng minh cho luận điểm của ông, tin tức về đội khoa học gồm 26 người của nhà hải dương học James Kennett đưa ra thuyết một sao chổi đường kính 5km đã đâm xuống Canada 11.000 năm trước tràn ngập các mặt báo. Thảm họa thiên văn kèm theo sự kiện Trái Đất chìm trong giá lạnh hàng thế kỷ, giết chết nhiều sinh vật Bắc Mỹ - đợt tuyệt chủng sau này bị đổ lên “thuyết tàn diệt.” Các nhà nghiên cứu nói bằng chứng trọng yếu cho việc tàn sát voi ma mút là một “lớp màu đen giàu carbon” chứa đầy than củi (từ ngọn lửa dữ dội do chấn động sinh ra), iridium (một chất hiếm ở Trái Đất nhưng phổ biến trong các thiên thạch) và kim cương vi lượng (hình thành do các sóng áp suất từ vụ nổ khủng khiếp) tại nhiều khu khai quật Clovis. Bị truyền thông toàn cầu kích động, hơn chục nhà khảo cổ đã tìm kiếm chứng tích tương tự tại các khu khảo cổ khác. Tất cả đều thất bại. Năm 2010, tập san Science đưa tin “Bãi miễn tác động của thợ săn voi ma mút”. Vài nhà khoa học phàn nàn với tôi những kết luận trái ngược không bao giờ nhận được nhiều chú ý như đề xướng sai lệch ban đầu. Một sao chổi đường kính 5km! Đây chính xác là kiểu quan điểm ngông cuồng giới trí thức muốn quăng vào sọt rác lịch sử. Bây giờ tất cả trở lại từ đầu. Nếu Clovis không tiên phong, khảo cổ châu Mỹ sẽ rộng mở, một miền đất hứa vừa đáng sợ vừa chào đón. “Rõ ràng là, chuyện gì đến chăng nữa,” Fiedel bảo tôi. “Đám người điên đã tiếp quản viện tâm thần.”

Bất chấp những mối nghi hoặc như vậy, người ta có thể thấy vài nét phác của một giả thuyết đang thành hình. Vài năm vừa qua giới nghiên cứu đã chú tâm hơn đến một đề xướng liên quan tới cái tên Knut Fladmark, nhà khảo cổ Đại học Simon Fraser, British Columbia. Tốt nghiệp giữa thập niên 1970, Fladmark rất bất ngờ khi thấy bằng chứng của con đường không băng khan hiếm đến nỗi, ông băn khoăn liệu người Anh-điêng cổ có đến bờ Thái Bình Dương bằng thuyền không. Xét cho cùng 10.000 năm trước thổ dân đã đến châu Úc bằng thuyền. Tuy nhiên, đa phần giới khảo cổ bác bỏ ý kiến trên vì thiếu minh chứng.

Qua xét nghiệm phấn hoa trong trầm tích đại dương gần bờ biển Thái Bình Dương, giới nghiên cứu gần đây biết được rằng, dù trong kỷ băng hà, dòng hải lưu ấm áp phía Nam vẫn tạo ra nơi nương náu ôn hòa dọc bờ - ốc đảo của cây cỏ giữa vùng băng giá. Di chuyển từ ốc đảo này sang ốc đảo khác, người Anh-điêng cổ có thể đi xuống bờ biển bất cứ lúc nào trong 40.000 năm qua. Fladmark viết “Thuyền bè thô sơ cũng có thể đi dọc bờ biển Thái Bình Dương từ Bắc Mỹ đến Nam Mỹ trong chưa đầy 10-15 năm.”

Rất ít bằng chứng về tuyến đường ven biển này, đặc biệt khi giới khảo cổ chưa bao giờ tìm kiếm khu định cư của người Anh-điêng cổ trên bờ biển. Công cuộc tìm kiếm tương lai sẽ rất khó khăn: hàng nghìn năm trước, sông băng tan làm tăng mực nước biển, nhấn chìm các khu định cư dọc biển nếu chúng có tồn tại. Nhưng việc cũng không phải bất khả thi: năm 2008 và 2009, các nhà khảo cổ Đại học Oregon báo đã tìm thấy phân người hóa thạch và một công cụ nạo lâu đời hơn Clovis trong một hang động cách ven bờ Thái Bình Dương hơn 300km. Năm 2011, các nhà khảo cổ Mexico lặn xuống hệ thống hang động ngập nước trên bán đảo Yucatán - mực nước biển dâng cao sau kỷ băng hà đã nhấn chìm chúng - họ công bố phát hiện động trời: xương người lẫn với xương voi răng mấu trong hốc sâu cuối một đường hầm dài hơn 1.200m dưới nước. (Do đường hầm bị nhấn chìm khoảng 12.000 năm trước, các nhà khoa học cho rằng số hài cốt phải lâu đời hơn thế dù vào thời điểm công bố quá trình kiểm nghiệm chưa hoàn tất.) Tuy vậy, tuyến đường duyên hải không có hậu thuẫn thực nghiệm; người ủng hộ nó có xu hướng tán thành giả thuyết vì nó có vẻ hợp lý. Thêm vào đó, hình ảnh vượt biển khớp vừa vặn quan điểm phổ biến mới về cuộc sống người Anh-điêng cổ.

Vì khu vực Clovis được phát hiện đầu tiên là một trại săn bắt, giới khảo cổ thường quy chụp xã hội Clovis chú trọng vào săn bắn.

Quả thực, người Clovis được cho là đã xuất hiện dọc con đường không băng qua trò chơi phe hoài nghi gọi là “đuổi theo tuần lộc”. Giới nhân chủng học biết rằng trong xã hội săn bắt hái lượm thời đó, công việc hái lượm của phụ nữ cung ứng phần lớn khẩu phần hằng ngày. Thịt do đàn ông mang về khá xa xỉ, thường dùng cho tiệc tùng và ăn mừng, Pleistocene giống như một hộp sô cô la Toblerone khổng lồ. So sánh với các đồng đạo khác trên thế giới, xã hội Clovis cùng sự chú trọng săn bắt quy mô lớn của nó sẽ là bất bình thường. Một tuyến đường ven biển đã giúp đưa người Anh-điêng cổ trở về đúng quỹ đạo.

Cũng như bây giờ, vùng ven biển Tây Bắc ngày ấy là thiên đường hái lượm phủ đầy trái cây và hải sản: dâu dại, việt quất xanh dại, bồ hòn, việt quất, mâm xôi Tây Ấn, phúc bồn tử Mỹ; trai, sò, hến, hàu; cá bơn, cá tuyết than, cá hồi. (Dân địa phương có câu: Để kiếm bữa sáng, đi vào rừng, để kiếm bữa tối, chờ triều rút.) Có lẽ mùi mỡ cá than hiện diện trong mọi món ăn của người ven biển Tây Bắc sau này đã lơ lửng trên bếp lửa của những lữ khách đầu tiên. Người ta có thể đoán được thuyền của họ không làm bằng gỗ vì họ đã sống rất lâu trên vùng bình nguyên gần như không cây Beringia. Thay vào đó có thể chúng làm từ da thú, một nguyên liệu sẵn có; dù nền thuyền mềm, loại thuyền da trông mỏng manh này đi được cả ngàn cây số trên mặt nước. Một lữ khách ghé thăm vùng Tây Bắc vào 20.000 năm trước có lẽ đã thấy tạo vật ấy nhấp nhô trên sông như chiếc bong bóng dài trôi nổi, 10-20 người đứng hai bên thành, cầm giáo mác mũi bằng đá đuổi theo cá voi Minke.

Tất cả điều này đều là suy đoán và có thể sai hoàn toàn. Xét cho cùng, sang năm, giới địa lý học có thể tuyên bố con đường không băng đi qua được. Hoặc các trại săn bắt xuất hiện thêm. Nhưng điều không thay đổi là nhận thức về việc người Anh-điêng có thể đã đến châu Mỹ từ 20.000 hoặc thậm chí 30.000 năm trước. Vì kỷ băng hà khiến thung lũng Loire phía Bắc châu Âu trở nên không thể sinh sống cho đến khoảng 18.000 năm trước, có lẽ không nên gọi Tây Bán Cầu là “Tân Thế Giới” nữa. Anh quốc, quê hương ông tổ Billington của tôi hoàn toàn hoang vu cho tới khoảng năm 12.500 TCN vì nó bị băng tảng bao phủ. Nếu Monte Verde là sự thật như nhiều người vẫn tin, con người đã đổ bộ từ Alaska đến Chile khi phần lớn miền Bắc châu Âu vẫn vắng bóng loài người và những công trình của họ.

6 Bông (hoặc Cá cơm) và Ngô

(Câu chuyện về hai nền văn minh, Phần I)

TÒA NHÀ LỚN

“Ông muốn cầm thử một mảnh vải 4.000 năm tuổi không?”

Không chờ tôi đồng ý, Jonathan Haas đặt mảnh vải vào tay tôi, dài khoảng 5cm, nhỉnh hơn miếng vải thừa một chút và bạc phếch như màu rơm cuối mùa. Trong mắt tôi, nó có vẻ được chế tác rất công phu: dệt từ sợi bông loại tốt, mỗi 2,5cm có 10 đến 15 sợi, cách khoảng 1cm lại đan với hai sợi ngang theo lối “đan sợi mành” giống đan rổ rá. Haas là nhà khảo cổ thuộc Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Field ở Chicago, ông mới đào được miếng vải trước đó ít phút, hai tốt nghiệp sinh quay lại quá trình bằng máy quay kỹ thuật số. Hàng nghìn năm trước đã có những người mặc nó, cầm nó; vài mảnh ADN của họ có khi vẫn dính trên sợi vải. (Nếu vậy, tôi đang làm hư nó.) Trở thành người đầu tiên sau 200 thế hệ được thấy hoặc chạm vào một món đồ - vượt qua thời gian bằng thính giác và thị giác - là một trong số lý do những người như Haas dành thời gian đào xới đất đai cổ xưa.

Thông thường, giới khảo cổ sẽ lập tức ghi nhãn và lưu trữ món đồ như thế. Nhưng ngay khi Haas vừa lấy mảnh vải ra khỏi đất, ông bị tiếng reo hò từ một nhóm công nhân cách đó 30m làm sao nhãng.

Haas trèo qua khu đất lộn xộn để xem thử. Lộ ra khỏi phần đất dưới chân đoàn công nhân là thứ gì đó trông như diềm đĩa ăn. Haas quỳ xuống xem xét nó. Khi đứng dậy, lông mày ông cau lại. “Sao thứ này lại ở đây?” Ông thốt lên. “Trông như gốm chưa nung.” Khu vực này rất cổ xưa - cổ xưa hơn thời điểm người địa phương chế tác ra đồ gốm rất nhiều. “Tốt hơn hết nên xem thử nó.” Thò tay vào túi quần để lấy cái bay, ông nhận ra mình vẫn đang cầm mảnh vải và ông hỏi liệu tôi có thể cầm nó không.

“Ông muốn cầm thử một mảnh vải 4.000 năm tuổi không?”

Haas đang đứng lưng chừng một gò cao 18m trong thung lũng dọc vùng duyên hải trung tâm của Peru, cách Lima khoảng 200km về phía Bắc. Thung lũng hoang vu, héo úa và vàng vọt trừ dải màu xanh cong cong đánh dấu dòng chảy của sông Fortaleza. Cuối thập niên 1990, Haas cùng Winifred Creamer- nhà khảo cổ Đại học Bắc Illinois, đồng thời là vợ kiêm đồng chỉ huy đội ông - trợ giúp một đội nghiên cứu đã có nhiều năm thám sát một trung tâm nghi lễ cổ xưa cách 15 dặm về phía Nam do Ruth Shady Solis, nhà khảo cổ người Peru chỉ huy. Bằng phóng xạ carbon, họ đã giúp chứng minh rằng người Peru đã khai quật thành phố cổ xưa nhất được biết tới ở châu Mỹ.

Về sau, Haas, Creamer và nhà khảo cổ Peru Álvaro Ruiz lái chiếc xe dẫn động bốn bánh qua đường mòn giữa khu khai quật đó và thung lũng Fortaleza. Mang tên Norte Chico, vùng đất trải đầy các gò đơn độc cao 6-15m và dài gần 70m. Gần một thế kỷ đám gò này được coi như tàn tích tiềm năng nhưng chưa ai khai quật vì chúng có vẻ không chứa vàng bạc giá trị hay đồ sành sứ. Đường cao tốc Liên Mỹ đã đâm xuyên qua nó mà không gây ra vụ phản đối nào. Haas, Creamer và Ruiz đã quyết định ghé đến vì họ nghi ngờ các gò này có thể thú vị và phong phú hơn người ta nhận thấy. Cuối cùng, ba nhà nghiên cứu quả quyết rằng Norte Chico lưu giữ tàn dư của ít nhất 25 thành phố, và họ muốn khám phá hết. Vào ngày tôi đến, đội đang đào bới một thành phố họ gọi là Huaricanga, theo tên một thôn làng gần đấy. Nơi đây đường cao tốc Liên Mỹ đã cắt ngang một vài công trình công cộng lâu đời nhất thế giới.

“Ý em là không ai có cái tăm xỉa răng* nào ư?” Haas nói. “Nhiêu đây người và không ai có tăm? Anh cần một cái.”

“Không ai có cả,” Creamer nói. Bà rời đi điều động khu đào thứ hai cách đó gần 200m bên kia đường cao tốc.

Haas thở dài, đội lại chiếc mũ rơm rộng vành và cắm cúi vào đất với dao nhíp cùng cọ phủi. Bất chấp những đám mây thấp - một tấm thảm gần như trơn nhẵn lơ lửng 300m trên đầu chúng tôi - mồ hôi vẫn rịn bên thái dương ông. Với Ruiz ghi lại công cuộc bằng máy quay kỹ thuật số, Haas lặng im bới ra xác côn trùng, mảnh lá cây và mấy dải shicra, một dạng dây bện làm từ sậy. Khi tạm làm sạch chúng xong, ông ngồi xuống và nhìn chăm chú đám đồ vật. “Tôi chẳng biết đây là gì cả,” ông bảo. “Có cái nhíp không?” Ruiz rút ra một cây cỡ chuẩn từ balo của ông.

“Hoan hô,” Haas nói. “Chúng ta có nhíp.”

Dù gò Huaricanga trông giống một đồi cát cổ xưa, bề mặt êm mềm, chảy lún, hơi sạn của nó không phải cát mà là đất mịn bị gió cuốn đi, giới địa chất học gọi là “hoàng thổ.” Nếu được tưới tắm thì sẽ rất màu mỡ, hoàng thổ phủ lấp công trình bên dưới như tấm vải bạt phủ lên máy móc. Đó đây các nhà khảo cổ đã xúc đi để lộ ra những bức tường granite vốn từng được trát nhẵn nhụi. Qua thời gian, thời tiết, địa chấn và có lẽ cả hiềm khích của con người đã đè bẹp phần lớn các bức tường, nhưng kiến trúc tổng thể của chúng vẫn còn. Đội ngũ đã dỡ từ đằng sau tường thành ít nguyên liệu làm móng: túi đá, tạo bằng cách đan shicra thành túi mắt cáo, đổ các khoanh đá granite đầy túi và dùng những “viên gạch” nặng 20kg này làm nền móng.

Chậm rãi, Haas gắp các mảnh vụn ra - trông như tàn dư của một chiếc đĩa ăn - đưa chúng cho Ruiz, Ruiz bỏ chúng vào một túi nhựa khóa lại được.

“Mấy mảnh này đều từ một vật à?” Tôi hỏi.

“Tôi đoán vậy, nhưng cũng chỉ là đoán giống ông thôi,” Haas nói. Khuôn mặt bè, chòm râu xám và nụ cười vui vẻ; trong thoáng chốc, ông nhìn như một ca sĩ dân ca lớn tuổi. “Tôi chỉ có thể nói là thực sự rất lạ.”

Gần 20 người đang làm việc trên gò Huaricanga, xúc hoàng thổ đang che lấp đi. Nửa số họ là công nhân địa phương; Peru có rất nhiều tàn tích từ đông đảo nền văn hóa đến mức ở nhiều thị trấn nhỏ lao động khảo cổ trở thành ngành thương mại lao động tay chân rất phát triển. Còn lại là sinh viên đã tốt nghiệp đến từ Peru và Mỹ. Sau hai ngày lao động, công nhân và sinh viên đã tiến được nửa đường trong công cuộc dọn quang nóc bệ và cầu thang dẫn lên nó; cấu trúc tổng thể của nó đã đủ rõ để vẽ lại bản đồ. Điện thờ này (do gò chắc chắn được xây để phục vụ tín ngưỡng) nằm trải dài trong một hình chữ U lớn, nông, dài khoảng 45m và cao 18m, một quảng trường trũng nằm giữa hai vành chữ. Vào thời hoàng kim vẻ hùng vĩ của nó hẳn sẽ làm choáng ngợp các du khách. Chẳng ngạc nhiên: vào thời nó được xây dựng, điện thờ Huaricanga nằm trong số những tòa nhà lớn nhất thế giới.

Thời sinh viên tôi có đọc một cuốn lịch sử thế giới do sử gia William H. McNeill tài ba viết. Tên cuốn sách rất đơn giản: A World History (Lịch sử thế giới), xuất bản năm 1967, mở đầu với bốn nơi mà McNeil cũng như đa phần giới sử gia coi là cái nôi của văn minh nhân loại: Thung lũng Lưỡng Hà, tức Iraq hiện nay, nhà của Sumer, phức hệ xã hội lâu đời nhất; châu thổ sông Nile, Ai Cập; thung lũng sông Ấn ở Pakistan; và tại trung tâm phía Đông Trung Quốc, thung lũng sông Hoàng Hà. Nếu bây giờ McNeil mới viết A World History, những phát hiện như ở Huaricanga sẽ khiến ông phải thêm vào hai khu vực nữa. Khu đầu tiên và nổi tiếng hơn là Trung bộ châu Mỹ, nơi khoảng nửa tá quần thể xã hội, đầu tiên trong số đó là Olmec, đã trỗi dậy từ trước Công nguyên. Nơi thứ hai là duyên hải Peru, nhà của một nền văn minh lâu đời hơn rất nhiều nhưng chỉ mới lộ diện vào thế kỷ XXI.*

Nếu cư dân Trung bộ châu Mỹ chỉ tạo ra ngô, họ cũng đã xứng đáng vinh danh vì đã tạo ra lương thực quan trọng nhất thế giới rồi. Nhưng cư dân Mexico và Trung Mỹ còn lai tạo ra cà chua, nay là nguyên liệu cơ bản trong ẩm thực Ý; hồ tiêu, không thể thiếu trong thức ăn Thái và Ấn; tất cả giống bầu bí trên thế giới (trừ vài giống được du nhập vào Mỹ); và nhiều giống đậu xuất hiện trên bàn ăn khắp thế giới. Một nhà văn ước tính người Anh-điêng đã tạo ra ba phần năm cây lương thực đang được canh tác, đa phần là xuất phát từ Trung bộ châu Mỹ. Khi đã ổn định về cái ăn, xã hội Trung bộ châu Mỹ quay sang trau dồi trí thức. Trong một thiên niên kỷ hoặc ít hơn, thời gian tương đối ngắn, họ đã phát minh ra chữ viết, thiên văn học và toán học, gồm cả số 0.

Vài thập niên trước, nhiều nhà nghiên cứu sẽ ghi danh nền văn minh Anh-điêng vượt trội vào danh sách danh dự những thành tựu của Trung bộ châu Mỹ. Theo nó, người Olmec đã đến Peru, và dân địa phương bắt chước hình mẫu của họ như người học sinh cần mẫn. Ngày nay chúng ta biết rằng các quần thể xã hội thành thạo kỹ nghệ trỗi dậy ở Peru đầu tiên - trong sự ngạc nhiên của giới khảo cổ, thời điểm bắt đầu ngày càng lùi về sau. Giữa năm 3200 và 2500 TCN, tòa nhà công cộng quy mô lớn gồm cả thần điện tại Huaricanga mọc lên ở ít nhất bảy vùng định cư dọc duyên hải Peru - sự thăng hoa kỳ vĩ đối với thời điểm và không gian ấy. Khi người ở Norte Chico đang xây dựng những thành phố này, trên Trái Đất chỉ có duy nhất một phức hợp đô thị khác: Sumer.

Trong chương trước, tôi đã miêu tả giới khảo cổ đã mất cả thế kỷ vừa qua để đẩy lùi ước tính thời điểm người Anh-điêng lần đầu đặt chân lên châu Mỹ như thế nào. Bây giờ, tôi chuyển sang hành trình trí tuệ diễn ra song song: hiểu biết về tính cổ xưa, đa dạng, phức tạp và thông tuệ kỹ nghệ của xã hội Anh-điêng đã phát triển thế nào. Cũng như sử gia về buổi đầu của lục địa Á-Âu tập trung vào Lưỡng Hà, Nile, Ấn và thung lũng Hoàng Hà, sử gia về châu Mỹ tập trung vào Trung bộ châu Mỹ và dãy Andes.

Như các trung tâm văn minh Âu-Á, Trung bộ châu Mỹ và Andes là nơi các truyền thuyết văn hóa phức tạp, lâu dài khởi đầu. Nhưng có sự khác biệt mạnh mẽ giữa Đông và Tây Bán Cầu: độ tương tác giữa các trung tâm văn hóa lớn. Giao lưu hàng hóa cùng tri thức liên tục giữa hàng loạt xã hội Á-Âu cho phép họ mượn hoặc dùng những phát kiến hữu ích nhất của nhau: đại số từ Hồi giáo, giấy từ Trung Hoa, guồng quay sợi (có lẽ) từ Ấn Độ, kính viễn vọng từ châu Âu. “Trong các tiết giảng, tôi đã phê phán điều này rất dữ dội,” Alfred Crosby bảo tôi. “Tôi nói chẳng ai ở châu Âu hay châu Á từng phát minh ra cái gì cả - họ lấy nó từ người khác.” Ông bổ sung, “khi ông nghĩ đến hàng chục công cụ quan trọng nhất từng được phát minh - bánh xe, bảng chữ cái, bàn đạp, luyện kim - không thứ nào được phát minh ở châu Âu cả. Nhưng chúng đều được dùng ở đấy.”

Ngược lại, có rất ít trao đổi người, hàng hóa hay tri thức giữa Trung bộ châu Mỹ và Andes. Lữ khách trên Con đường Tơ Lụa nối Trung Quốc và Địa Trung Hải phải băng qua hoang mạc và dãy núi Hindu Kush, đều là trở ngại khắc nghiệt. Nhưng không có con đường nào nối xuyên 3.000km qua đồi núi trập trùng cùng rừng mưa rậm rạp giữa Trung bộ châu Mỹ và dãy Andes. Thực ra, bây giờ vẫn chưa có. Phần đường thuộc cao tốc Liên Mỹ nối giữa chúng vẫn chưa hoàn thành, phần vì Panama e sợ xa lộ sẽ thâu tóm ngành giao dịch cocaine và xung đột du kích lâu đời tại Columbia vào địa hạt của nó, phần vì chi phí san ủi và khoét hầm qua dãy núi ẩm ướt rất lớn, kể cả dùng thiết bị hiện đại. Gần như đơn độc hoàn toàn suốt hàng nghìn năm, hai trung tâm văn minh khác biệt đến mức các nhà nghiên cứu ngày nay khó mà tìm nổi một từ định nghĩa dùng được cho cả hai. Tuy vậy, câu chuyện về quá trình biến chuyển gần như tách biệt của họ xứng đáng với vị trí nổi bật trong lịch sử thế giới.

KỶ NGUYÊN BÔNG

Peru là nơi đứng mũi chịu sào lúc lục địa trôi dạt. Dẫn đầu cuộc tiến quân chậm chạp, nghiến rít của Nam Mỹ về hướng châu Úc, bờ duyên hải Peru đập vào nền đại dương và nhăn nhúm như tấm thảm nhét vào chân ghế. Ngoài khơi chấn động đẩy mảng lục địa dưới lòng Thái Bình Dương xuống, thềm lục địa đè lên, tạo ra một rãnh sâu gần 8.000m. Trong lục địa chấn động xô đẩy hai dãy núi song song cấu thành nên dãy Andes ở Peru: dãy núi cao Cordillera Negra, tức Dãy Đen, về phía Tây, và dãy núi cao hơn Cordillera Blanca, tức Dãy Trắng, về phía Đông. (Đặt tên như vậy do Dãy Trắng có tuyết; Dãy Đen hiếm khi có.) Ở miền Nam Peru dãy núi thứ ba xuất hiện giữa chúng: vùng Altiplano (bình nguyên cao), một dãy bình nguyên trên cao kéo dài khoảng 800km, lấp đầy khoảng trơ trọi phía Nam. Hai dãy Cordillera và Altiplano hợp thành dãy Andes, rặng núi lớn thứ hai trên thế giới.

Kẹp giữa dãy Andes và Thái Bình Dương, vùng duyên hải Peru là một dải nâu xám mỏng manh. Theo góc nhìn địa chất học, nó là một bất thường tuyệt vời, bắt đầu với sự khô cằn của nó. Trên hầu hết vùng đất rộng lớn Nam Mỹ, ngọn gió chính đến từ phía Đông, ngang qua Brazil. Khi khối khí ẩm Amazon đụng dãy Andes sừng sững, nó lạnh đi và hơi ẩm biến thành tuyết. Gần như chẳng còn lại gì cho duyên hải Peru bị kẹt giữa màn mưa của đồi núi. Đáng ngạc nhiên, hơi ẩm từ Thái Bình Dương cũng bị cản lại tại nơi đây, ngọn gió mậu dịch tạo ra màn mưa thứ hai. Thổi từ hướng Tây Nam, gió mậu dịch xô mặt nước ấm áp về phía Đông Nam, đẩy làn nước lạnh giá từ rãnh sâu ngoài khơi lên bề mặt. Khối nước trồi này, hay còn gọi là hải lưu Humboldt, làm lạnh khối khí trên nó. Gió mậu dịch Thái Bình Dương từ phía Tây đụng khối khí lạnh từ hải lưu Humboldt, bị đẩy cao lên theo hiện tượng nghịch đảo nhiệt khá phổ biến ở Nam California. Trong nghịch nhiệt, không khí không thể lưu thông - khối khí lạnh không bốc lên cao và khối khí nóng không hạ xuống được - mưa bị khóa giữ. Tách biệt khỏi không khí ẩm, duyên hải Peru cực kỳ khô hạn: lượng mưa trung bình hằng năm chỉ khoảng 5cm. Sa mạc Atacama trên bờ biển Chile phía Nam Peru là nơi khô hạn nhất trên Trái Đất - ở vài nơi chưa từng có ghi chép về mưa. Giới nghiên cứu không gian dùng Atacama làm mẫu hình cho cát trên Sao Hỏa.

Hoa tiêu của Pizarro từng giải thích cách định vị bờ biển Thái Bình Dương từ Mexico đến Peru: Dong thuyền dọc theo bờ cho đến lúc anh không thấy cây cối nữa, lúc đó anh đã tới Peru. Tuy vậy nơi đây không phải kiểu sa mạc thông thường với những đụn cát và ánh mặt trời gay gắt như Sahara. Hơn 50 con sông từ tuyết tan trên dãy Andes chảy ra biển điểm xuyết cho nó. Dải thực vật dọc bờ như những ốc đảo màu mỡ nơi con người có thể trồng trọt. Phần lớn thời gian trong năm khối khí đại dương vào sáng mùa đông sẽ mát lạnh đủ để sương mù lấn sâu vài chục mét vào các thung lũng. Người dân mặc đồ nỉ và lau chùi hơi sương trên các tấm chắn gió. Buổi trưa, sương tan sau khi đã để lại cả trăm inch hơi ẩm (tổng kết cả năm sương mù đóng góp chủ yếu 5cm lượng mưa hàng năm của vùng).

Nếu lý luận của phe chống-Clovis đúng, người Anh-điêng cổ đã đi bộ hoặc chèo thuyền đến Peru ít nhất 15.000 năm trước. Nhưng cư dân đầu tiên của Peru trong dữ liệu khảo cổ xuất hiện đâu đó khoảng năm 10.000 TCN. Theo hai nghiên cứu trên tạp chí Science năm 1998, những người này hẳn đã sống một phần thời gian trong năm tại vùng đồi thấp, săn bắt hái lượm (về săn bắt, hiện chưa tìm thấy dấu vết của mũi Clovis). Khi đông đến, họ di dời đến vùng duyên hải ấm hơn. Tại Quebrada Jaguay, một lòng suối khô cạn ở bờ biển phía Nam đất nước từng được miêu tả cùng một khu vực khác trong tạp chí Science, họ đào chem chép và dùng lưới đánh bắt những đàn cá trống dài 15cm. Họ tha chiến lợi phẩm về căn cứ cách bờ khoảng 8km. (Quebrada mang nghĩa “khe núi” và thường ám chỉ các rãnh sâu do lũ quét gây ra.) Khu vực còn lại Quebrada Tacahuay nằm gần bờ biển hơn nhưng còn khô hạn hơn: lượng mưa trung bình hằng năm chưa tới 0,6cm. Đây là nghĩa địa chim chóc, quá trình xây dựng một con đường đã làm lộ ra nó. Trên hành trình đi lại giữa đồi thấp và bờ biển, người Anh-điêng cổ có vẻ thường định kì đến đó để làm thịt chim cốc và ó biển làm tổ trên các tảng đá bên bờ biển.

Vào năm 8.000 TCN, người Anh-điêng cổ đã tỏa khắp miền Tây Nam Mỹ. Cuộc sống của họ cũng khá tương tự người săn bắt-hái lượm, có lẽ bây giờ nên gọi đơn giản là người Anh-điêng. Dù tên gọi là gì, họ cũng đủ đa dạng để khiến Walt Whitman hài lòng. Vài nhóm định cư trong hang núi, xiên những con lạc đà vicuña to cỡ con nai bằng giáo; nhóm khác bắt cá từ các đầm lầy ngập mặn; vài nhóm vẫn sống trên bờ biển như tổ tiên của họ đã từng, đan và thả lưới. Tại sa mạc Atacama cằn cỗi, người Chinchorro đã tạo ra xác ướp đầu tiên.

Xác ướp lần đầu được phát hiện ở Atacama vào đầu thế kỷ XX. Nhưng chỉ đến năm 1983, người Chinchorro mới thu hút sự chú ý lâu dài khi người ta phát hiện 96 thi thể được bảo quản rất tốt dưới một khối núi trên thành phố Arica, Chile. Khoảng 90% thực đơn của họ là hải sản - cá, sò ốc, thú biển và tảo biển - người Chinchorro gần như không ăn trái cây, rau củ hay thú trong đất liền. Khoảng thời gian trước năm 5.000 TCN, họ bắt đầu ướp xác - đầu tiên là trẻ em, sau đó đến người lớn. Không ai biết lý do. Họ lột da tay chân như lột tất, bọc đất sét trắng quanh thi thể, tô vẽ nó như người chết, đội lên đầu nó bộ tóc giả làm từ chính tóc của người chết. Kỹ thuật ướp xác của người Chinchorro tốt đến mức các nhà khoa học vẫn có thể lấy ADN từ những thi thể cổ xưa hơn kim tự tháp Ai Cập mấy nghìn năm.

Nhiều xác trẻ em cho thấy chứng bệnh thiếu máu cấp tính, điều đáng ngạc nhiên với người sống bằng hải sản. Trong xác ướp, nhiều nhà cổ kí sinh trùng học (giới khoa học nghiên cứu kí sinh trùng cổ đại) đã phát hiện trứng của Diphyllobothrium pacificum, một loài sán dây biển thường ký sinh trên cá và sư tử biển nhưng có thể lan qua người ăn hải sản sống. Loài ký sinh trùng này trườn qua ruột và hút dinh dưỡng từ cơ thể. Vài con dài đến gần 5m. Nếu con sán bám vào đúng nơi trong ruột, nó có thể hút vitamin B12 từ nạn nhân, gây ra chứng thiếu máu chết người. Có vẻ ký sinh trùng đã vây hãm xã hội Chinchorro.

Xác ướp Chinchorro thường được tô vẽ lại, cho thấy người sống không chôn chúng ngay mà giữ lại để trưng bày, có lẽ trong nhiều năm. Người ta có thể suy đoán rằng người cha mẹ đau khổ trong xã hội coi linh hồn gắn chặt với da thịt đã không thể buông bỏ thân thể con mình. Chắc chắn, xác ướp Chinchorro là biểu trưng đầu tiên của hiện tượng đặc thù trong xã hội Anh-điêng đến tận thời Inka: niềm tin rằng sùng bái, bảo quản xác chết có thể gây ra ảnh hưởng mạnh mẽ lên người sống.

Khoảng trước năm 3200 TCN, hoặc có thể là 3500 TCN, sự kiện nào đó đã xảy ra tại Norte Chico. Trên tầm thế giới, sự bùng nổ ở Norte Chico là điều vô lý, thậm chí bất thường. Lưỡng Hà, Nile, Ấn và thung lũng Hoàng Hà đều là vùng đất màu mỡ, ngập nắng và ẩm ướt với những dải đất trũng dài mời gọi nông dân gieo hạt. Vì thâm canh nông nghiệp được coi là điều tiên quyết cho phức hợp xã hội, từ lâu đã xuất hiện tuyên bố rằng các nền văn minh chỉ có thể trỗi dậy ở những nơi thuận lợi cho nông nghiệp. Duyên hải Peru là vùng không thể canh tác: cằn cỗi, âm u, gần như không có mưa, động đất lẫn khí hậu không ổn định. Trừ vùng bên sông, chỉ có địa y và thực vật biểu sinh (loài cây không rễ hút chất ẩm từ sương) mọc. “Đó là nơi cuối cùng mà bạn muốn gây dựng nên thứ gì to lớn,” Creamer nói. “Trông như chẳng có gì ở đó để xây đắp cả.”

Tuy nhiên, họ đã dựng nên nó. “Khu phức hệ ở Norte Chico rất lạ thường,” Haas và Creamer đã viết vào năm 2005.

Trong khi ở những vùng khác của Andes chỉ tìm được ít khu vực cỡ vừa có kiểu kiến trúc công xã, sự tập trung của ít nhất 25 khu vực lễ nghi/cư trú ở các thung lũng Norte Chico rất độc đáo. Suy ra, đa phần vùng Andes phủ cát (từ năm 3000 TCN tới năm 1800 TCN). Ở vài điểm, có tổ kiến nổi bật hẳn trên nền cát. Tức là, ở Norte Chico có một ngọn núi lửa.

Norte Chico có bốn thung lũng sông hẹp: lần lượt từ Nam tới Bắc là Huaura, Supe, Pativilca và Fortaleza. Chúng nằm đồng tâm trên một phần bờ biển dài chưa đến 50km. Cuộc điều tra khảo cổ toàn diện đầu tiên về khu vực diễn ra năm 1941 khi hai nhà khảo cổ học đến từ Harvard là Gordon R. Willey và John M. Corbett làm việc tại Aspero, đầm lầy mặn ngay cửa sông Supe. Họ tìm thấy một đống rác lớn và một tòa nhà nhiều phòng không chứa đồ gốm và một ít lõi ngô dưới nền đất sét nện. Họ không biết nên làm gì với chúng. Tại sao lại không có đồ gốm ở đây, trong khi tất cả cuộc thám sát khu định cư lớn ở Peru trước đó đều có gốm? Tại sao chỉ có một mớ lõi ngô trong toàn khu vực khi ngô là lương thực chủ yếu, ít nhất đối với giới tinh hoa? Và sao đi nữa, làm thế nào họ trồng được ngô trên đầm lầy ngập mặn? Làm sao họ có thể làm nông mà lại không có đồ gốm? Thời điểm này phóng xạ carbon chưa ra đời, họ không có cách nào biết được tuổi đời của Aspero. Những nhà khảo cổ rối trí mất 13 năm để công bố dữ liệu của mình.

Các thành phố Anh-điêng ở Peru là những khu khảo cổ bị cướp phá nặng nề nhất trên thế giới. Các vụ cướp phá xảy ra cả thiên niên kỷ về trước khi người Inka tàn phá nhiều khu trung tâm của tiền nhân, đôi khi tái sử dụng các bức tranh và công trình đá. Cuộc thu vét Tawantinsuyu của người Tây Ban Nha trầm trọng hóa công cuộc cướp bóc này, thời hiện đại nó còn bị đẩy mạnh bởi nạn đói khủng khiếp của người Anh-điêng ở Peru. Tại thung lũng Fortaleza, những kẻ trộm mộ - chắc chắn phần lớn là nông dân địa phương - đã phá tan nhiều ngôi mộ hàng nghìn năm tuổi để tìm kiếm đồ vật bằng vàng trong vô vọng. Người khác gom tàn dư còn lại vào các lăng mộ bí mật, cầu nguyện cho người chết dưới ánh nến, người có quyền năng được nhận diện bằng rượu và thuốc lá.

Willey và Corbett nhận thấy giữa nhiều điều kỳ lạ của Aspero là 5-6 mô gò, vài cái cao gần 5m. Hai người viết lại “những ụ hoặc cồn” này “là thiên địch của cát.” Ba mươi năm sau cuộc khai quật lần đầu, Willey ghé lại Aspero cùng Michael E. Moseley, nhà khảo cổ nay làm việc tại Đại học Florida. Chán nản, ông nhanh chóng nhận ra các “ụ” tự nhiên này thực chất là các “bệ thờ dạng gò” nhân tạo, bằng chứng cho một nền văn hóa tiên tiến hơn nhiều so với ông từng tưởng tượng có thể tồn tại ở thời đại ấy. Quả thực, Aspero có thể có tới 17 gò nhân tạo, Willey bỏ sót tất cả trong lần khai quật đầu tiên. “Đó là ví dụ tuyệt vời, có thể là đáng xấu hổ về việc không tìm thấy được điều ông không tìm kiếm,” ông bình luận.

Cùng thời điểm ấy, một sinh viên tốt nghiệp trường Moseley viết luận án tốt nghiệp về Aspero. Anh có đủ tiền phụ cấp để trả cho bảy xét nghiệm carbon phóng xạ. Theo một trong số đó, Aspero có từ năm 3000 TCN. Người sinh viên này cũng cho xét nghiệm một khu vực nhỏ hơn bên cạnh tên As8 và thu được mốc thời gian năm 4900 TCN. Thật nực cười, anh nghĩ. Những ngày tháng này quá lâu đời - chắc chắn sai ở đâu đó rồi. Có lẽ mẫu vật bị nhiễm xạ. Và anh loại bỏ ngày tháng này đi.

Đó có thể là một sai lầm. Năm 1994, Ruth Shady Solis thuộc Đại học Quốc gia San Marcos, Lima bắt đầu làm việc cách Aspero 22km. Công việc rất khó khăn. Peru có rất ít tiền chi cho khảo cổ và hầu hết số đó dùng để dự phòng cho các tàn tích đá kỳ vĩ trên núi. Shady gần như không có gì để khai quật trừ những khối đá chẳng mấy người biết bên bờ biển. Thường bà không có tiền trả cho phụ tá và phải làm việc đơn độc trong một thung lũng hầu như hoang vắng. Đôi lúc bà phải ngủ trong xe hơi. Từng có người cố gắng đánh cắp chiếc xe khi bà đang ở trong đó. Trận vật lộn sau đó tặng bà một phát đạn vào đầu gối. Công cuộc khai quật tiến nhanh hơn khi bà thuyết phục được 25 binh lính Peru giúp bà đào bới. Năm này qua năm khác, bà dần dần lột bỏ lớp cát bụi che phủ Caral. Từ đất cát bà đã phát hiện ra khối kiến trúc đồ sộ, hùng vĩ rộng hơn 600.000m²: sáu bệ hình gò lớn, một gò cao 18m và cạnh dài 152m; hai quảng trường nghi lễ tròn, nằm lõm; nửa tá phức hợp gò và bệ; các tòa nhà bằng đá lớn với nhà chung cư. Haas và Creamer đến khu này năm 2000. Ấn tượng trước điều Shady tìm thấy, họ đề xuất dùng quỹ của họ để thực hiện vài xét nghiệm phóng xạ carbon cho mẫu vật từ Caral. Xét nghiệm đầy đủ đã xác nhận tuổi đời của thành phố: trước năm 2600 TCN.

Một thành phố vô danh ở Peru có tuổi đời ngang với kim tự tháp Ai Cập - phát hiện này làm dậy sóng truyền thông toàn thế giới. Tranh cãi cũng đã nổ ra. Đại học Quốc gia San Marcos của Shady, Bảo tàng Field của Haas và Đại học Bắc Illinois của Creamer đề cao thành quả của các nhà nghiên cứu lên tận mây xanh. Nhưng các tổ chức Hoa Kỳ có tiếng nói hơn. Đa phần các câu chuyện trong các bản tin tức ít đề cập đến quá trình lao động khổ cực của Shady. Oán hận nổi lên ở nhiều vùng châu Mỹ Latinh về việc người Hoa Kỳ với ngân sách lớn đã nhảy vào trục lợi từ các học giả địa phương nghèo khó, rất hợp lý. Quan hệ cộng tác chấm dứt. Shady tiếp tục công tác tại Caral, Haas và Creamer, thêm Ruiz tách ra để nghiên cứu Pativilca, dòng sông kế cận phía Bắc, và Fortaleza phía Bắc Pativilca. Haas bảo tôi họ đã tìm thấy “những trung tâm đô thị lớn có kiến trúc đồ sộ, công trình nghi lễ và kiến trúc dân cư ngang ngửa Caral. Vài trong số chúng còn lâu đời hơn.”

Công cuộc điều tra Huaricanga và quần thể cộng đồng xung quanh còn rất lâu mới hoàn thành - Haas, Creamer và Ruiz công bố những phát hiện đầu tiên của mình vào 12/2004. Họ tìm thấy bằng chứng về người đã sống từ bờ biển vào đất liền trong khoảng năm 9210 TCN. Nhưng thời gian chắc chắn nhất gắn liền với một thành phố là khoảng 3500 TCN tại Huaricanga. (Có manh mối về ngày tháng sớm hơn.) Những khu đô thị khác theo sát: Caballete năm 3100 TCN, Porvenir và Upaca năm 2700 TCN. Xét riêng lẻ, không nơi nào trong 25 thành phố đó lớn bằng thành phố của Sumer, nhưng tổng quy mô lại lớn hơn Sumer. Tôi có hỏi Haas và Creamer nếu người ngoài hành tinh đến Trái Đất để tìm kiếm xã hội ưu tú nhất vào khoảng năm 3000 TCN, họ sẽ đáp xuống đâu. “Tôi ghét câu hỏi như thế,” Haas nói, vì chúng bắt giới khoa học phải thực hiện công việc vừa khó vừa mơ hồ là xếp hạng các nền văn hóa đối chọi nhau trên một thang đo.

“Vậy không phải sẽ tùy thuộc điều người ngoài hành tinh coi là ưu tú sao?” Creamer hỏi. “Ý tôi là ai biết họ sẽ nghĩ cái gì chứ.”

Tôi xin họ hãy chiều lòng tôi.

“Tôi biết ông đang muốn biết gì,” Haas lưỡng lự nói. “Vào năm 3000 TCN, đám người ngoài hành tinh của ông có khá ít lựa chọn. Một trong số đó sẽ là Norte Chico.”

Vì loài người hiếm khi tình nguyện dành thời gian mang vác những túi đá nặng trịch để xây công trình công cộng, Haas, Creamer và Ruiz lập luận rằng những thành phố này phải có một chính phủ tập quyền điều động và chỉ huy công việc. Nói cách khác, tại Norte Chico, Người Tinh Khôn trải qua hiện tượng thời điểm đó mới chỉ diễn ra đúng một lần ở Lưỡng Hà: sự xuất hiện dù tốt hay xấu của những lãnh đạo có đủ uy thế, tầm ảnh hưởng và đẳng cấp để sai khiến thần dân của họ lao động khổ sai. Đây là trải nghiệm thứ hai với chính quyền của loài người.

“Chính quyền nảy sinh từ đâu?” Haas hỏi. “Điều gì khiến dân chúng quyết định từ bỏ một phần tự do cá nhân cho nó? Họ thu được gì từ nó? Các triết gia đã đưa ra loạt câu hỏi này từ hàng thế kỷ, và giới khảo cổ nên đóng góp gì đó. Ở Norte Chico, chúng tôi có thể tìm được vài câu trả lời. Nó là một trong hai nơi trên Trái Đất - ba nếu tính luôn Trung bộ Nam Mỹ - mà chính quyền là một phát minh. Mọi nơi khác nó được truyền thừa hoặc vay mượn. Dân chúng sinh ra trong xã hội đã có chính quyền hoặc thấy chính quyền của nước lân cận và bắt chước. Ở đây, con người tự tạo ra nó.”

Niềm hưng phấn của Haas dường như đối lập với vài đồng nghiệp của ông. “Thế còn các thủ lĩnh Amazon, các xã hội Mississippi Bắc Mỹ và những nơi khác?” Nhà khảo cổ James Petersen thuộc Đại học Vermont hỏi tôi. “Thêm châu Phi, họ cũng tự tạo ra chính quyền ở đó.” Nhưng Haas tranh luận rằng những người này đã biết về xã hội phân cấp có tổ chức cùng các thủ lĩnh chuyên quyền và có thể xây dựng xã hội họ theo mẫu đấy. Chỉ ở vài nơi trong đó có Norte Chico là những nền văn hóa đã đi lên mà không có hình mẫu sẵn, ông nói vậy.

Tại Norte Chico, Haas bảo tôi, chính quyền có vẻ không nảy sinh từ nhu cầu tự vệ chung như giới triết gia thường suy đoán. Hai mươi lăm thành phố không được xếp đặt theo chiến lược và cũng không có tường thành bảo vệ; chưa tìm thấy chứng tích chiến tranh như nhà cửa cháy hay người chết bị cắt xẻo. Thay vào đó, ông nói, nền tảng quyền lực của giới cầm quyền là nền kinh tế tập thể và đức hạnh tâm linh. Norte Chico là vương quốc của Vua Bông.

Shady phát hiện rằng để nuôi sống dân số ngày càng tăng, người vùng thung lũng học cách tưới tiêu đất đai. Không được ban cho môi trường thâm canh nông nghiệp thuận lợi, họ đã cải tạo cảnh quan cho phù hợp với mục đích của mình hơn. Thật may mắn, địa hình khu vực thuận lợi tưới tiêu. Với nông dân, hiểm họa của tưới tiêu là sự bốc hơi. Cũng như nước bay hơi trong ống thủy tinh sẽ để lại một màng muối và khoáng chất, nước bay hơi từ các kênh tưới tiêu để lại cặn trong đất. Trong thời gian ngắn không tưởng, chất cặn mặn đắng có thể tích đến mức gây độc khiến vùng đất không thể sử dụng nữa. Do Cordillera Negra phình ra đặc biệt sát bờ biển Norte Chico, các thung lũng ngắn và bị núi dốc bao phủ; gần như dốc đứng, sông ngòi đổ thẳng ra biển với vận tốc cao. Kể cả khi đã dịu đi, nước vẫn vọt qua hệ kênh rạch tưới tiêu nhanh đến mức nó không thể bốc hơi rồi tích lại muối trong đất đai. Đến ngày nay, người ta chỉ có thể tới nhiều khu khảo cổ ở Norte Chico bằng cách đi dọc theo hệ kênh tưới đầy ắp, thất thường, vài kênh trong đó hẳn là do chính những nông dân đã đắp nên các gò thi công.

Sản phẩm quan trọng nhất của tưới tiêu là bông. Có gần 40 giống bông trên khắp thế giới, bốn trong số đó đã được thuần hóa, hai ở châu Mỹ, hai ở Trung Đông và Nam Á. Châu Âu biết đến bông vào thế kỷ XIII nhưng đến thế kỷ XVIII nó mới trở nên phổ biến; Columbus và người của ông mặc vải lanh ráp và len thô.* Bông Nam Mỹ (Gossypium barbadense) vốn mọc hoang dọc bờ Thái Bình Dương và Đại Tây Dương. Có thể đầu tiên nó được thuần hóa ở vùng Amazon, đoán chừng ở gần cửa sông. Ngày nay giống bông Mexico (Gossypium hirsuturri) đã thay thế nó, cung cấp phần lớn lượng bông thu hoạch trên thế giới. Nhưng trong quá khứ của người Anh-điêng, những nang bông châu Mỹ dài, căng mập, nhiều loại có ánh hồng, lam hoặc vàng tự nhiên từng là nền móng mềm của nền văn hóa Anh-điêng. “Tại Norte Chico chúng ta gần như không thấy các nghệ huật hữu hình,” Ruiz nói sau khi tôi đưa ông mảnh vải. “Không điêu khắc, không chạm trổ hay tranh khảm, gần như không có sơn vẽ - nội thất hoàn toàn trống trơn. Thứ chúng ta thấy chỉ là những gò lớn này và vải vóc.”

Bông là thành tố chủ chốt trong thương mại khu vực. Người ở khu định cư ven biển như Aspero có thể đánh bắt được lượng lớn cá cơm và cá mòi; Caral, Huaricanga và các thị ưấn nội địa khác có bông, trái cây và rau củ trồng. Vô số xương cá ở Caral và Huaricanga cùng hạt trái cây lẫn lưới vải bông ở duyên hải là bằng chứng họ có trao đổi hàng hóa với nhau. Theo Haas, các trung tâm nội địa hẳn đã kiểm soát việc trao đổi vì ngư dân cần bông để dệt lưới. Bông vừa cần thiết vừa dễ bảo quản, nó trở thành phương tiện trao đổi hoặc thể hiện địa vị xã hội. Tại Upaca thuộc Pativilca, đội của Haas phát hiện tàn tích nhà kho bằng đá. Nếu những nhà kho này dùng để cất giữ bông như Haas phỏng đoán, thì trong xã hội chuộng vải vóc này, chúng sẽ là biểu trưng sức mạnh và sự giàu có của nhà nước, một Fort Knox* cổ đại.

Qua tuyên bố này, Haas và Creamer đang chiếm lĩnh một vị trí trong cuộc chiến luận dai dẳng. Năm 1975, nhà khảo cổ thuộc Florida Michael Moseley đã tổng kết công trình của ông ở Aspero và các nghiên cứu trước đó của những nhà nghiên cứu Peru lẫn nhà nghiên cứu khác thành giả thuyết: Nền tảng nền văn minh hàng hải Anh-điêng (Maritime Foundations of Andean Civilization/MFAC). Ông cho rằng quanh Aspero nông nghiệp tự cung tự cấp rất ít vì đây là trung tâm ngư nghiệp, sau đó, các nền văn hóa Anh-điêng cao nguyên, bao gồm cả Inka hùng mạnh vốn đều khởi nguồn từ nền ngư nghiệp vĩ đại nhờ dòng hải lưu Humboldt chứ không phải vùng núi. Thay vì lập nên từ nông nghiệp, quần thể thành phố cổ đại ven biển Peru lấy biển làm phương kế sinh nhai.

Giả thuyết MFAC - cho rằng xã hội ngư nghiệp có thể lập nên một nền văn minh - rất “cực đoan, gây khó chịu và bị phê phán là phi kinh tế,” Moseley hồi tưởng. Cũng dễ hiểu! Giả thuyết MFAC giống như một viên gạch ném thẳng vào cửa sổ của lý thuyết khảo cổ. Giới khảo cổ vốn luôn tin rằng xét về các khía cạnh cơ bản, xã hội loài người ở mọi nơi đều giống nhau dù biểu hiện bên ngoài khác nhau thế nào. Nói vậy, nếu đi ngược về khởi đầu, mọi câu chuyện đều sẽ giống nhau: xã hội du mục phát triển nông nghiệp; nguồn cung cấp thức ăn tăng dẫn đến bùng nổ dân số; xã hội phát triển và phân cấp, giới tăng lữ đầy quyền lực đứng đầu và tá điền nông dân đứng cuối; lao động công ích quy mô lớn xảy ra, đi cùng chiến tranh và xung đột xã hội liên tiếp. Nếu giả thuyết MFAC đúng, nền văn minh ban đầu ở Peru, xét về một khía cạnh chủ chốt, sẽ khác biệt hoàn toàn nền văn minh thuở đầu ở Lưỡng Hà, Ai Cập, Ấn Độ và Trung Quốc. Trồng trọt, viên đá nền móng của mọi phức hệ xã hội khác trên thế giới, chỉ là thứ cấp ở Peru. (Trong Chương I, tôi gọi Peru là nhà của một cuộc cách mạng Đồ đá mới độc lập, một sự kiện mà qua các hoạt động khảo cổ tôi nhận định rằng bắt đầu từ việc phát minh ra nông nghiệp. Nếu MFAC đúng, nhận định này sẽ phải thay đổi.)

Giả thuyết MFAC cực đoan, phe ủng hộ thừa nhận, nhưng cũng không thể bác bỏ các bằng chứng của nó. Phân tích xương cốt cho thấy người sống ở vùng duyên hải cuối Thế Pleistocene “có 90% protein lấy từ biển - cá cơm, cá mòi, sò ốc…” nhà khảo cổ Susan de France thuộc Đại học Florida nói. Và mô hình này tiếp diễn hàng nghìn năm nữa, hết cuộc đào bới khảo cổ này đến cuộc đào bới khảo cổ khác. “Các khu vực sau này như Aspero chứa đầy xương cá và gần như không có dấu vết cây lương thực.” Bà bảo tôi giả thuyết MFAC có thể tóm tắt thành niềm tin rằng “lượng lớn xương cá cơm đang mách bảo điều gì đó.” Theo Daniel H. Sandweiss thuộc Đại học Maine, “điều gì đó” chính là “đại dương giàu có ngoài khơi bờ biển nghèo nàn này là nhân tố trọng yếu.”

Giữa thập niên 1990, thêm nhiều bằng chứng ủng hộ lẫn phản đối giả thuyết MFAC xuất hiện từ hoạt động cắt ngang dòng chảy sông Supe của Shady. (Hãy nhớ: Aspero nằm ngay cửa sông.) Đội Shady đã khai quật 17 khu định cư bên sông, Caral là khu lớn thứ hai. Theo nhìn nhận của bà, các tòa nhà đồ sộ đồng nghĩa với số dân cư lớn, nhưng lần nữa lại có rất nhiều xương cá cơm cùng rất ít dấu vết trồng trọt ở địa phương trừ cây bông. Với Moseley, xương cá cho thấy lượng protein dư dả ven biển cho phép dân chúng vào nội địa và xây đắp kênh rạch tưới tiêu trồng bông, thứ thiết yếu để mở rộng đánh bắt cá. Theo góc nhìn của Haas, nhu cầu lưới bắt cá đã giúp các thành phố nội địa chiếm lợi thế - Norte Chico sống dựa vào trồng trọt như mọi phức hệ xã hội khác, dù không phải trồng lương thực. Bên cạnh đó, ông nói, nhiều người sống dọc bốn dòng sông hơn là trên bờ biển nên họ hẳn đã thống trị. Moseley tin rằng Aspero lâu đời hơn các thành phố khác và đã trở thành hình mẫu cho chúng, dù nó vẫn chưa được khai quật hoàn chỉnh. “Với khảo cổ,” de France nói, đến cuối cùng “thứ quan trọng” không phải là tầm cỡ của xã hội mà là “nơi khởi phát của xã hội đó cùng nguồn lương thực. Bạn không thể ăn bông được”. Bằng chứng cách này hay cách khác có thể xuất hiện nếu Moseley và Shady trở lại Aspero theo kế hoạch. Nếu họ đúng, và Aspero hóa ra thực chất lâu đời hơn quan niệm hiện nay, nó có thể giành vị trí thành phố cổ xưa nhất thế giới - nơi văn minh nhân loại ra đời. “Có khi chúng tôi thực sự sẽ ngăn mọi người gọi nó là ‘Tân Thế Giới’,” Moseley đùa.

Giới cầm quyền Norte Chico gần như chắc chắn thuộc thần quyền, dù không đến mức cực đoan; người lãnh đạo sai khiến thuộc hạ bằng sự kết hợp giữa ý thức hệ, uy tín và sự củng cố tích cực khéo léo theo thời gian. Rải rác gần như vô định quanh đỉnh gò là các khối đá bị Oxy hóa và cháy sém - đá lát - nằm giữa vụn xương cá lẫn tro bụi. Với Haas và Creamer, những thứ này trông giống tàn dư từ nhiều bữa chè chén. Lãnh đạo thành phố động viên và trao thưởng cho nhân công trong quá trình xây dựng lẫn bảo tồn gò bằng cách dựng giàn nướng cá cùng củ achira ăn mừng ngay tại công trường. Sau đó, họ trộn rác từ đó vào gò, hợp nhất ăn mừng với xây dựng. Tại những bữa tiệc này, vài món đồ uống có cồn chắc hẳn được đề cao. Vậy có lẽ cả âm nhạc, bao gồm ca hát lẫn nhạc cụ cũng thế; khai quật Caral, Shady phát hiện 32 ống sáo làm từ xương cánh bồ nông nằm trong một hốc trong điện thờ chính.

Xây dựng những công trình vĩ đại đầu tiên này như thế nào? Tháng 6 năm 1790, một năm sau khi cách mạng Pháp quét sạch nền quân chủ suy tàn, hàng nghìn người Paris từ mọi tầng lớp xã hội hợp lại xây nên Champ de Mars khổng lồ làm công trình kỷ niệm cho xã hội mới. Tự nguyện làm việc không lương dưới làn mưa dầm dề, họ đào toàn bộ không gian rộng lớn đến độ sâu hơn 1m rồi đổ đầy cát và sỏi để làm một hội trường ngoài trời đủ cho nửa triệu người. Công trình hoàn thành chỉ trong ba tuần. Hoạt động gì đó tương tự - một sự ăn mừng khoa trương đáng kinh ngạc cho thể thức mới - có lẽ đã xảy ra tại Norte Chico.

Kể cả ngày nay, đối lập giữa sa mạc và vùng đất được tưới tiêu có những đồng ngô, đường và cây ăn trái sum sê vẫn rất mạnh mẽ. Ra khỏi tầm nước, đất đai lập tức khô cằn; ranh giới giữa chúng rõ đến mức bước một bước là qua. Với người sinh ra ở vùng sỏi đá và sương mù, khoảng xanh tươi này hẳn rất lóa mắt. Lẽ dĩ nhiên họ sẽ tán tụng các thầy tu và thủ lĩnh hứa hẹn duy trì điều kì diệu này. Thêm cả viễn cảnh chè chén say sưa sau đó nữa.

Qua một hình vẽ khắc trên bầu đựng (trái) được phát hiện gần đây, vài nhà nghiên cứu phải thừa nhận vị Thần Cầm Trượng có răng nanh này là nhân vật trung tâm trong một tín ngưỡng Anh-điêng truyền thống trải dài gần 4.000 năm. (Bên phải, một Thần Cầm Trượng đến từ thiên niên kỷ đầu tiên sau Công nguyên.)

Dấu vết duy nhất hiện nay về thánh thần Norte Chico có lẽ là một hình vẽ khắc trên mặt một quả bầu. Nó mô tả trực diện một nhân vật răng nhọn, đội mũ và cầm mỗi tay một cái gậy dài hoặc cái roi. Khi Creamer tìm thấy quả bầu năm 2002, hình ảnh này gây sốc giới Anh-điêng học. Trông nó như phiên bản ban đầu của Thần Cầm Trượng, vị thần có răng nanh, cầm quyền trượng, một trong những vị thần chính trong hệ thống thần Anh-điêng. Trước đó, hình tượng Thần Cầm Trượng được cho là xuất hiện sớm nhất vào khoảng năm 500 TCN. Theo xét nghiệm phóng xạ carbon, quả bầu Norte Chico thu hoạch vào giữa năm 2280 TCN và 2180 TCN. Haas và Creamer lập luận niên đại cổ xưa cho thấy truyền thống tâm linh Anh-điêng chính yếu khởi nguồn tại Norte Chico, và truyền thống này đã kéo dài ít nhất 4.000 năm, sớm hơn một thiên niên kỷ so với thời điểm ước đoán trước đây.

Nhiều nhà nghiên cứu nghi ngờ phát hiện này. Theo nhà khảo cổ Krzysztof Makowski thuộc Đại học Giám mục Công giáo Peru ở Lima, hình ảnh đó quá dị thường - Creamer tìm thấy nó trong địa tầng có tuổi từ năm 900 đến 1.300 - nếu nói hình này khắc trên một quả bầu cổ được khí hậu khô hạn cực độ bảo quản thì hợp lý hơn. Việc tái dụng nguyên liệu cổ xưa như vậy không hiếm, nhưng chưa ai thấy việc này xảy ra với một quả bầu 3.000 năm tuổi. Quan trọng hơn, Makowski nói, giới nghiên cứu có rất ít bằng chứng cho thấy người Peru cổ đại thực sự tin vào một vị thần bao quát duy nhất tên Thần Cầm Trượng. “Thần Cầm Trượng mà chúng ta miêu tả là một quy ước,” ông giải thích cho tôi, một hình tượng được tiêu chuẩn hóa tương tự những hình tượng được tiêu chuẩn hóa trong nghệ thuật Byzantine. Tín ngưỡng truyền thống của Peru theo ông là chuỗi chồng chéo các đức tin liên quan hiện chỉ mới bắt đầu được tháo gỡ; như thể các nhà khảo cổ trong tương lai xa đang khai quật châu Âu và nghiền ngẫm hình ảnh người đàn ông trên giá thập tự nhan nhản ở mọi nơi. Có phải đây là một người? Nhiều người được khắc họa cùng một kiểu? Một người nhưng ý nghĩa thay đổi theo thời gian?

Còn rất nhiều thứ để tìm kiếm. Trên bờ biển phía Nam Caral, một đồng nghiệp ở San Marcos của Shady đang khai quật một khu có lẽ lớn gần bằng và hơi lâu đời hơn Caral; năm 2010, tại phía Bắc Norte Chico, đội nghiên cứu do Daniel H. Sandweiss thuộc Đại học Maine lưỡng lự kết luận một di tích tiền sử có thể lâu đời hơn Huaricanga. Mọi nỗ lực này ở Norte Chico đều đã kết thúc, như mọi nỗ lực của con người phải kết thúc. Shady, Sandweiss, Moseley và hai nhà nghiên cứu người Mỹ khác đã công bố rằng vào khoảng năm 1800 TCN, một đợt địa chấn cùng lũ lụt El Niño bất ngờ đã gây sạt lở đất khủng khiếp ở Caral; trong khi đó Aspero nằm ngay cửa sông lại ngập cát. Nếu những thảm họa khí hậu này xảy ra trên khắp Norte Chico, chúng có thể kết liễu nền văn minh đã thành hình tại khu vực hai thiên niên kỷ về trước.

Sự sụp đổ không cản bước loài người ở miền Tây Nam Mỹ. Nền văn hóa và xã hội mới mọc lên từ tàn dư cũ. Khi các xã hội Anh-điêng phát triển và giàu có hơn, điện thờ và bức họa bên trong chúng đồ sộ hơn, tinh tế hơn, dù thiết kế vẫn là hình chữ U và quảng trường lõm như ở Norte Chico. Cuối cùng, người được vẽ như Thần Cầm Trượng vẫn luôn đứng thẳng, nghiến răng nanh và vung quyền trượng. Qua cả thiên niên kỷ, vị thần hoặc những vị thần này chuyển hóa thành Wiraqocha, vị thần sáng thế của Inka, việc thờ phụng ngài bị Tây Ban Nha đàn áp khốc liệt.

Moseley nói dù ven biển hay thung lũng sông, Norte Chico đã thắp lên một ngọn lửa văn hóa. Trong 3.000 năm tiếp theo, Peru trở thành nhà của nhiều văn hóa phong phú đến mức các mốc khảo cổ trong sách giáo khoa, với số mũi tên và nhánh rẽ của nó, cũng không thể dò hết được như gia phả vua chúa châu Âu. Bất chấp sự đa dạng này, Haas nói, tất cả dường như đều khởi sinh từ cái nôi Norte Chico. Mô tả điểm giống nhau cũng khó như giữ chặt một giọt thủy ngân vậy, vì ngoại lệ thì vô kể và hành vi con người lại muôn hình vạn trạng. Tuy nhiên, xem xét lịch sử Anh-điêng sẽ nhận thấy vài cách thức hành động lặp đi lặp lại, rất ấn tượng với người ngoài, đôi khi trong biến thể này, đôi khi trong biến thể khác, như chủ đề trong một khúc ứng ca nhạc jazz. Tính ưu việt của trao đổi trên diện rộng, thiên hướng lao động hội hợp tập thể, sự đánh giá cao vải vóc và kỹ thuật dệt vải - dường như không quá khi nói Norte Chico đã thiết lập hình mẫu cho tất cả những yếu tố trên.

Và chỉ có Norte Chico. Trong 4.000 năm tiếp theo, văn minh Anh-điêng chỉ chịu ảnh hưởng từ duy nhất một thứ bên ngoài: ngô. Vài loại lương thực khác xuất hiện sau, bao gồm thuốc lá, được bản địa hóa ở vùng Amazon, rồi đưa đến miền Bắc và trở thành thú vui ưa thích của người Anh-điêng từ Trung bộ châu Mỹ tới Maine. Nhưng dấu ấn của xã hội, văn hóa và thậm chí nền chính trị cũng tập trung vào ngô - hiện tượng đầu tiên và duy nhất trong nhiều thế kỷ lan truyền từ Trung bộ châu Mỹ đến Andes. Sản phẩm nhập khẩu trọng yếu tiếp theo, lạy Chúa, là đậu mùa.

LÕI NGÔ TÍ HON

Dù mới sáng sớm, vài người đã chờ sẵn ngoài cửa tiệm nhỏ. Khi cánh cửa kim loại cuốn lên, tôi theo họ vào trong. Cửa hàng nằm trong một khu phố trung lưu thuộc thành phố Oaxaca, miền Nam Mexico. Đằng sau quầy hàng thấp, 5-6 người phụ nữ loay hoay bên những lò nướng xi măng cao tới eo. Hai đĩa đất sét nông làm chảo nướng đặt lõm vào đỉnh vòm mỗi lò. Với động tác thành thạo, họ bỏ tortilla - miếng bột mỏng tròn màu kem đường kính khoảng 20cm - lên chảo nướng nóng rực. Trong tích tắc chiếc tortilla khô lại và phồng lên như miếng bánh souffle. Mùi ngô nướng tỏa ra từ lò, mùi hương đã lan khắp Mexico và Trung Mỹ suốt hàng nghìn năm.

Một tiệm tortilla ngon tại Oaxaca, Itanoní là nỗ lực nhằm bảo tồn hàng trăm giống ngô ở Nam Mexico, một truyền thống thuộc Trung bộ châu Mỹ đã tồn tại hàng nghìn năm.

Thành lập năm 2001, tiệm tortilla này là nỗ lực sáng tạo nhằm bảo tồn một trong những tài sản văn hóa và sinh học vĩ đại nhất Trái Đất: vô vàn giống ngô địa phương trên vùng “eo” hẹp miền Nam Mexico. Eo đất là một hỗn hợp núi, bãi biển, rừng nhiệt đới ẩm lẫn thảo nguyên khô cằn, là khu vực đa dạng sinh thái nhất Trung bộ châu Mỹ. “Vài nơi thuộc Oaxaca cao đến 2.750m,” nhà thực vật học T. Boone Hallberg thuộc Viện Công nghệ Oaxaca bảo tôi. “Vài nơi khác thấp ngang mực nước biển. Đôi lúc đất đai nhiễm chua nặng, đôi lúc nhiễm phèn - tất cả chỉ trong hơn trăm mét đất. Ông có thể đi dọc hai phía đường cao tốc và khí hậu bên làn phía Đông sẽ khác bên làn phía Tây.” Địa lý nhân văn vùng cũng phong phú không kém: đây là nhà của hơn chục bộ lạc Anh-điêng chủ chốt có lịch sử lâu dài và kiên cường. Bất chấp xung đột giữa họ, tất cả đều đóng góp vào thành tựu vĩ đại nhất của vùng, sự phát triển nông nghiệp Trung bộ châu Mỹ, được cho là hình thức trồng trọt thân thiện với môi trường nhất thế giới, với sản phẩm trọng tâm Zea may, còn gọi là “ngô” theo giới nông học.

Tôi đến gặp Amado Ramirez Leyva, chủ tiệm tortilla. Sinh ra tại Oaxaca và học chuyên ngành nông học, Ramirez Leyva đã thành lập một hợp tác xã gồm nông dân truyền thống, cùng là người Anh-điêng như ông (Ramirez Leyva là người Ñudzahui [Mixtec], tộc người đông thứ hai trong vùng). Hợp tác xã cung cấp tám loại ngô khô khác nhau cho cửa hiệu Itanoní của ông, tại đây hạt ngô được nghiền kỹ, nặn thành tortilla bằng tay và nướng tươi cho khách. Itanoní trong tiếng Ñudzahui nghĩa là “hoa ngô”, chỉ loài hoa hay nở trên ruộng ngô. Nó là một trong số ít cửa hiệu tortilla trên khắp Mexico - không chừng là cửa hiệu duy nhất - bán thứ có thể gọi là tortilla “đẳng cấp”: được ghi nhận đầy tự hào do làm từ một giống ngô sản xuất trong một khu vực.

“Mọi người dân Mexico đều biết cách làm một chiếc tortilla thực thụ,” Ramirez Leyva bảo tôi. “Nhưng hiện nay không cách nào làm được nữa. Có lẽ trừ phi làm trong bếp của bà nội.” Đầu tiên ngâm ngập hạt ngô khô trong nước chanh pha loãng để loại bỏ lớp màng mỏng, trong suốt của nó (quá trình này mang tên nixtamalizar). Sau đó dùng cối đá nghiền ngô thành masa, hỗn hợp nhạt màu, hơi dính, thơm mùi đặc trưng của ngô. Không thêm muối, gia vị, bột nở hay chất bảo quản, masa cần được nấu ngay trong vài giờ sau khi nghiền và ăn ngay sau khi nướng. Ăn nóng là ngon nhất, có thể cuốn với nấm hoặc phô mai thành món tlacoyo. Ông nói cũng như một ly rượu vang, chiếc tortilla cần mang hương vị quê gốc của nó. “Ông ăn thử chứ?”

Tôi đã thử. Mùi hương trong cửa hiệu - ngô nướng sém, phô mai nông trại đang tan chảy, hoa bí áp chảo với dầu ép thủ công -khiến não bộ tôi bị chi phối bởi cơn thèm khó cưỡng.

Ramirez Leyva đưa tôi một đĩa đầy tlacoyo. “Đây chính xác là thứ ông sẽ ăn vào 10.000 năm trước,” ông nói.

Trong niềm phấn khích, Ramirez Leyva hơi quá lời. Người Anh-điêng không có phô mai là một. Và 10.000 năm trước họ không ăn tortilla, dù món này thực sự rất lâu đời. Được biết 11.500 năm về trước người Anh-điêng cổ đang săn bắt trong những hang động nay thuộc Puebla, bang nằm phía Tây Bắc Oaxaca. Họ không săn voi răng mấu hay voi ma mút, vì cả hai loài đó đều đã tuyệt chủng. Thay vào đó con mồi là hươu, ngựa, linh dương, thỏ rừng tai to, thỉnh thoảng là rùa khổng lồ cũng như vài loài gặm nhấm. Trong 2.000 năm sau đó, mấy loài vật này cũng biến mất, trừ hươu, do biến thể tàn diệt ở địa phương hoặc do khí hậu nóng hơn, khô hạn hơn, hoặc cả hai. Nhằm thích nghi với sự khan hiếm thú săn, người ở Puebla và Oaxaca tập trung hơn vào hái lượm. Những gia đình đơn lẻ, sống tự cung tự cấp du cư qua lại giữa các vùng đất trù phú, mùa xuân và thu họ ăn hạt cùng trái cây, mùa đông đi săn. Đến mùa hè, họ hợp với nhau thành nhóm 25-30 gia đình - mùa đó, lá xương rồng, món ưu thích của dân địa phương, đủ dồi dào để cung ứng cho quần thể lớn hơn.

Suốt thời gian đấy, hiểu biết về môi trường của họ tăng lên. Người dân biết cách biến cây thùa thành đồ ăn (nướng chúng), cách loại bỏ axit Tanin trong quả sồi (nghiền chúng thành bột rồi ngâm), cách làm kẹp để nhổ trái xương rồng đầy gai, cách tìm hoa bí dại dưới lòng đất và nhiều thứ hữu ích khác. Trong quá trình, họ để ý thấy hạt vứt xuống đất một năm sau sẽ tự mọc. Những điều trên hợp lại đưa đến nền nông nghiệp toàn diện - không chỉ ở thung lũng Tehuacán mà ở cả nhiều nơi khác trên miền Nam Mexico. Trong số cây trồng đầu tiên có bí, bầu, tiêu và mận Mỹ. Loại ngũ cốc đầu tiên hẳn là kê - không phải loại kê gốc châu Phi phổ biến hiện nay mà là anh em gần của nó: kê đuôi cáo, bây giờ không ai trồng nữa. Và rồi đến ngô.

Xét về ADN, tất cả ngũ cốc chính - lúa mì, gạo, ngô, kê, lúa mạch - giống nhau đáng ngạc nhiên. Dù vậy, hình dáng và phản ứng của ngô khác hoàn toàn các giống còn lại. Như kiểu một người tóc đỏ hay dậy sớm trong gia đình toàn tóc đen ưa thức khuya vậy. Nếu không chăm sóc, các loại ngũ cốc khác có thể tự nhân giống. Còn do hạt ngô bọc trong một lớp vỏ dai, con người phải gieo trồng chúng - nó hoàn toàn không thể tự nhân giống. Tổ tiên hoang dại của các loài ngũ cốc khác khá giống hậu duệ đã thuần chủng của mình. Loài người thực sự đã ăn hạt của chúng; ví dụ ở Trung Đông, lúa mạch dại trên một khoảnh đất nhỏ có thể nuôi sống một gia đình. Ngược lại, chưa ai thấy tổ tiên hoang dã của ngô dù đã tìm kiếm hàng thập kỷ. Họ hàng gần ngô nhất là loài sơn thảo tên teosinte trông chẳng giống nó chút nào (teosinte chẻ thành nhiều nhánh mỏng trong khi ngô chỉ có một thân đơn dày). Không giống lúa mì hay gạo, teosinte thực tế không phải nguồn thức ăn; “bắp” của nó chỉ khoảng 2cm và có 7-12 hạt cứng như gỗ. Một “bắp” teosinte chứa ít dinh dưỡng hơn cả một hạt ngô ngày nay.

Hạt lúa dại mọc gần đầu nhánh. Khi nó già, nhánh cây dần bung ra - theo thuật ngữ là tách ra - để hạt giống rơi xuống đất. Trong lúa mì và lúa mạch hoang, một khối đột biến gen đơn tan vỡ. Với cây cối, thay đổi sẽ rất bất lợi, nhưng nó tạo điều kiện cho con người thu hoạch - hạt giống nằm trên ngọn có thể dễ dàng tước lấy. Việc phát hiện và cấy trồng lúa thóc không tách hạt được cho là phần chính yếu trong cuộc cách mạng Đồ đá mới ở Trung Đông. Như các giống cỏ khác, teosinte cũng tách ra, nhưng đến nay chưa tìm thấy biến thể không tách hạt. (Ít nhất 16 gen kiểm soát việc phân tách của teosinte và ngô, tình thế quá phức tạp đến mức giới di truyền học đã hoàn toàn bó tay sau khi cố gắng tìm hiểu xem làm thế nào một chủng loại không tách hạt có thể tự nảy sinh.) Không tìm ra tổ tiên hoang dã, không có cách thức tự nhiên cụ thể nào để tiến hóa thành biến thể không tách hạt, không thể tự phát tán - chẳng trách trong một triển lãm năm 1982 Bảo tàng Văn hóa Quốc gia Mexico tuyên bố ngô “không phải thuần hóa mà là được tạo ra” - gần như từ con số 0.

Vào thập niên 1960, Richard S. MacNeish thuộc Học viện Phillips ở Andover, Massachusetts đã dẫn dắt một đội khảo cổ khai quật kỹ lưỡng thung lũng Tehuacán tại Puebla để tìm dấu vết nông nghiệp nguyên thủy. Như duyên hải Peru, thung lũng Tehuacán lọt trong hai màn mưa, kẹp giữa hai rặng núi. Tình trạng khô hạn giúp bảo quản các bằng chứng khảo cổ. Đội MacNeish lục tung cả 50 hang động mới tìm thấy gì đó. Tại hang thứ 50, một hang đá gần ngôi làng Coxcatlán, đội tìm thấy lõi ngô to cỡ đầu lọc thuốc lá.

Cuối cùng, đội của MacNeish tìm thấy 23.607 lõi ngô nguyên vẹn hoặc đã sứt mẻ trong năm hang động tại thung lũng Tehuacán. Đống phế thải cổ đại này trở thành đối tượng cho cuộc chiến luận kéo dài giữa nhà thực vật học Paul C. Mangelsdoft của Havard và nhà di truyền học George Beadle, làm việc tại Stanford, Viện Công nghệ California cùng Đại học Chicago. Cuối thập niên 1930, hai người đề xuất giả thuyết về nguồn gốc giống ngô. Mangelsdorf cho rằng ngô lai từ tổ tiên hoang dại của nó với giống cỏ dại Tripsacum, còn teosinte chẳng có vai trò gì ở đây cả. Beadle đưa ra giả thuyết đơn giản hơn: ngô phát triển trực tiếp từ teosinte. Mangelsdorf ngờ vực ý kiến này. Ngày nay độc giả sẽ chẳng lạ lẫm gì khi biết một cuộc tranh luận rối rắm về quá khứ xa xôi có thể trở thành tư thù cá nhân. Quan hệ giữa hai người trở nên nguội lạnh, rồi gay gắt, và rồi bùng nổ. Giới thực vật học chia phe và viết những bức thư cay nghiệt về nhau.

Mangelsdorf hợp tác cùng MacNeish phân loại 23.607 lõi ngô cổ. Ông tuyên bố loại lõi nhỏ nhất và cổ xưa nhất chính là tổ tiên hoang dã đích thực của ngô, sau này người Anh-điêng đã lai chúng với Tripsacum để ra giống ngô hiện đại. Bằng chứng về lõi ngô tí hon của Mangelsdorf thuyết phục đến mức thập niên 1960, nó dường như đã đè bẹp giả thuyết teosinte, mặc dù Beadle, người thắng cuộc sau này đã có nghiên cứu khác giành giải Nobel. Năm 1970, nhà thực vật học Hugh Iltis thuộc Đại học Wisconsin tái điều chỉnh giả thuyết của Beadle. Iltis tuyên bố ngô xuất phát từ một biến đổi hàng loạt kỳ lạ của teosinte, theo đó người Anh-điêng bổ sung và loại trừ các đặc tính bằng gây giống thâm canh. Phe Mangelsdorf rơi vào thế yếu; Iltis đã hân hoan chỉ ra rằng lõi “ngô dại” trong thung Lũng Tehuacán tương đồng với loại ngô kỳ dị, được bản địa hóa hoàn toàn từ Argentina. Đến lúc đó tranh cãi quanh nguồn gốc giống ngô đã tốn giấy tốn mực và gay gắt không kém chiến luận liên quan đến Clovis.

Năm 1997, nhà sinh vật học Mary W. Eubanks thuộc Đại học Duck đã tinh chỉnh lại giả thuyết lai tạo theo một biến thể mới. Bà cho rằng có thể người Anh-điêng đã tạo ra ngô bằng cách liên tục lai tạo Zea diploperennis (một họ hàng hiếm của ngô) với hòa thảo miền Đông, một họ hàng khác của nó. Lai sinh vật khác gen với nhau có thể dẫn đến “đột biến sinh học”, sự tái cấu trúc gen hàng loạt khiến “giống mới có thể xuất hiện khá đột ngột”, như lời nhà sinh vật học Barbara McClintock. Theo lý thuyết của Eubanks, người Anh-điêng vô tình bắt gặp sự kết hợp giữa Zea diploperennis cùng hòa thảo và nhận thấy lai trộn chúng có thể tạo ra một thực thể sinh học hoàn toàn mới. Để dẫn chứng, bà đã công bố kết quả lai tạo Zea diploperennis-hòa thảo trong phòng thí nghiệm có mang đặc tính ngô cổ đại.

Phe teosinte vẫn ngờ vực. Năm 2001, một nhóm 12 nhà khoa học về ngô công kích dữ dội công trình của Eubanks vì theo họ, nó không chứng minh được phép lai của bà thực sự là kết quả lai tạo Zea diploperennis với hòa thảo và không phải thành quả ngẫu nhiên khi lai Zea diploperennis và ngô hiện đại. (Lỗi như vậy là mối nguy thường trực; trong phòng thí nghiệm bận rộn, các nhà sinh vật học rất dễ dùng sai phấn hoa, gắn sai nhãn hoặc lầm lẫn bản phân tích với nhau.) Trong khi đó các nhà di truyền học khác lại xác định được đột biến teosinte có thể đưa đến giống ngô hiện đại, trong đó có sugary 1, một biến thể gen đã biến đổi tinh bột ngô khiến tortilla có được chất bột nhẹ, bông xốp nổi tiếng ở Itanoní.

Vì từ teosinte phát triển thành ngô mất rất nhiều bước, những nhà khoa học này lập luận rằng giống ngô hiện đại được chủ định gây trồng từ một nhóm nhỏ người gây giống chuyên tìm kiếm giống teosinte có các đặc điểm họ mong muốn. Năm 1998, những nhà di truyền học Đại học Rutgers tại New Brunswick, New Jersey ước tính nhóm người gây giống thông tuệ, cần mẫn và kiên định đó - người Anh-điêng vốn vậy - có thể đã lai ra ngô chỉ trong một thập niên nhờ tìm đúng biến thể teosinte.

Các sử gia không quan trọng sự khác biệt giữa hai giả thuyết này. Trong cả hai phương án, người Anh-điêng đều bắt đầu lai tạo ngô tại Nam Mexico từ hơn 6.000 năm trước, có lẽ trên cao nguyên. Cả hai đều cho rằng ngô hiện đại là kết quả của hành động thao túng sinh học có chủ đích đầy táo bạo - “có thể coi là kỳ công đầu tiên, và không chừng là vĩ đại nhất của con người,” nhà di truyền học Nina V. Federoff thuộc Đại học Bang Pennsylvania viết năm 2003. Lời mô tả của Federoff trên tờ Science khiến tôi tò mò. Nó khiến giới khoa học thế kỷ XXI nghe như kẻ chết nhát, tôi nói khi gọi cho Federoff. “Đúng thế,” bà nói. “Tạo ra ngô từ teosinte thật điên rồ - thời nay sẽ chẳng ai trợ cấp cho ông thực hiện việc đó, vì quá điên rồ.” Bà nói thêm, “người làm được điều đó ngày nay sẽ giành giải Nobel! Ý tôi là nếu Tổ chức Hòa bình Xanh không đóng cửa phòng thí nghiệm của họ.”

Với người đã quen ngô màu tối hay vàng, chủng loại ngô ở Mexico sẽ gây choáng ngợp: Đỏ, xanh, vàng, cam, đen, hồng, tím, màu kem, nhiều màu - màu sắc lộn xộn của ngô Mexico cũng thể hiện sự đa dạng văn hóa và vùng sinh thái của khu vực. Nơi này ngô có lõi to bằng tay em bé và hạt màu đỏ nhỏ như hạt gạo, khi rang sẽ biến thành các cục bông nho nhỏ; thung lũng kia thì ngô có lõi dài 60cm và hạt căng phồng, người Mexico thả chúng vào súp như vụn bánh mì nướng. “Mỗi loại có cách dùng riêng,” Ramirez Leyva giải thích cho tôi.

Ngô thổ sản vùng Oaxaca

“Loại này dùng cho lễ hội, loại này làm tortilla, loại này làm niquatole [một loại gelatin ngô], loại kia làm tejate,” loại đồ uống lạnh làm từ bột ngô, hồng xiêm, hạt cacao trắng lên men và các nguyên liệu khác ngâm nước qua đêm, thêm đường và đánh bông. Theo lệ thường, thực vật thuần hóa kém đa dạng di truyền hơn thực vật hoang dã do người gây giống cố gắng loại bỏ đặc tính không mong muốn. Ngô thuộc số ít cây trồng đa dạng sinh học hơn hầu hết thực vật hoang dã.

Theo nhà nghiên cứu ngô Flavio Aragón Cuevas tại văn phòng Oaxaca thuộc Viện Nghiên cứu Nông-Lâm-Ngư nghiệp Quốc Gia, hơn 50 giống ngô “landrace” có gen đặc trưng ở Mexico đã được xác định, ít nhất 30 loại là giống bản xứ Oaxaca. Landrace là một họ thực vật địa phương, mỗi giống trong đó có thể có đặc điểm “cây trồng” hoặc là giống được trồng. Có thể có khoảng 5.000 giống cây trồng ở Trung bộ Nam Mỹ.

Ngô thụ phấn chéo - phân tán hạt rất rộng và xa. (Lúa mì và lúa nước tự thụ phấn.) Do gió thường thổi hạt phấn từ ruộng ngô này sang ruộng ngô khác, các giống ngô liên tục hòa trộn với nhau. “Ngô cực kỳ pha tạp,” nhà nông học Hugo Perales thuộc viện nghiên cứu Ecosur, Chiapas bảo tôi. Qua thời gian, thụ phấn chéo không kiểm soát sẽ biến các chủng loại thành một loại duy nhất, một thực thể tương đối đồng nhất. Nhưng không, nông dân sẽ sàng lọc cẩn thận hạt giống họ sẽ gieo trong mùa tới và thường không chọn hạt có dấu hiệu lai rõ ràng. Vì vậy vừa có một dòng gen ổn định giữa các họ ngô landrace vừa có biện pháp cản trở dòng gen đó. “Các chủng loại không phân tách riêng rẽ,” Perales diễn giải. “Chúng giống dải đồi uốn lượn mềm mại - ông thấy chúng, chúng hiển hiện rõ ràng, nhưng ông không thể xác định chính xác điểm khởi đầu của chúng.”

Thị trấn miền núi San Juan Chamula ở trung tâm Chiapas gần biên giới giáp Guatemala là một ví dụ. Nằm ngoài thành phố thuộc địa San Cristobal de Las Casas, có một nhà thờ từ thế kỷ XVI với nội thất màu xanh da trời rực rỡ, đây là điểm tham quan nổi tiếng. Nhưng bên cạnh những gian hàng lưu niệm trong quảng trường thánh đường, đa phần 44.000 cư dân Chamula sống nhờ các sườn núi khô khốc ngoài thị trấn. Hầu hết là người Tzotzil, một nhánh Đông Nam của người Maya; năm 1995, thời điểm sớm nhất có thống kê dân số, khoảng 28.000 người không nói tiếng Tây Ban Nha. Theo khảo sát của Perales, 85% nông dân trồng cùng loại ngô landrace với cha ông họ, các giống ngô đã truyền qua hàng thế hệ. Loại lương thực trên đồng ruộng ngày nay là kết quả tổng hợp từ hàng nghìn năm chọn lọc của các cộng đồng người trong quá khứ.

Nông dân Anh-điêng trồng ngô trên milpa, tức “ruộng ngô”, nhưng có ý nghĩa phức tạp hơn. Milpa là đồng ruộng nhưng không phải lúc nào cũng thường xuyên được phát quang, trên đó nông dân trồng nhiều loại lương thực cùng lúc, bao gồm ngô, bơ, các loại bí và đậu, dưa, cà chua, ớt, khoai lang, củ đậu (sắn nước), amaranth (một loại cây tương tự ngũ cốc) và đậu mèo rừng (thuộc họ đậu nhiệt đới). Trong tự nhiên, đậu và bí dại thường mọc trên cùng mảnh ruộng với teosinte, đậu quấn lấy thân teosinte cao để vươn đến ánh sáng; dưới mặt đất, rễ đậu tổng hợp Nitơ cung cấp cho teosinte. Milpa là môi trường tái dựng quan hệ tự nhiên này, khác hẳn trang trại thông thường chỉ có một giống lương thực mọc tùy tiện trên vùng đất không cày xới.

Cây trên milpa bù đắp dinh dưỡng và môi trường sống cho nhau. Ngô thiếu niacin tiêu hóa được, tức axit amin Lysin và Tryptophan cần thiết để tạo protein, chế độ ăn chứa quá nhiều ngô có thể dẫn đến thiếu protein hoặc pellagra, một loại bệnh do thiếu niacin gây ra. Đậu có cả Lysin và Tryptophan nhưng thiếu axit amin Cystein và Methionin có trong ngô. Kết quả, ngô và đậu hợp thành bữa ăn đầy đủ dinh dưỡng. Còn bí cung cấp vitamin, bơ cung cấp chất béo. Theo ước tính của nhà nghiên cứu ngô H. Garrison Wilkes thuộc Đại học Massachusetts ở Boston, milpa “là một trong những phát minh thành công nhất của loài người.”

Wilkes đang đề cập đến nỗi e ngại môi trường bủa vây nền nông nghiệp hiện đại. Vì đồng ruộng nông nghiệp kém đa dạng hơn hệ sinh thái tự nhiên, chúng không thể thực hiện hết tất cả chức năng. Do đó, đất ruộng có thể bạc màu nhanh chóng. Tại châu Âu và châu Á, nông dân áp dụng luân canh để tránh vắt kiệt đất; năm nay họ có thể trồng lúa mì, năm sau họ trồng rau đậu, năm sau nữa để đất nghỉ. Nhưng nhiều nơi cách này chỉ có tác dụng tạm thời hoặc lãng phí kinh tế khi bỏ hoang đất một năm. Rồi nông dân dùng phân hóa học, không chỉ đắt tiền nó còn có thể hủy hoại đất đai về lâu về dài. Không thể rõ phương thức này còn tiếp diễn bao lâu nữa. Ngược lại, milpa có lịch sử thành công lâu dài. “Có những nơi ở Trung bộ Nam Mỹ đã được dùng cho trồng trọt suốt 4.000 năm và vẫn rất màu mỡ,” Wilkes bảo tôi. “Milpa là cơ chế duy nhất cho phép canh tác lâu dài.” Khả năng cao chúng ta không thể tái tạo milpa trên quy mô lớn. Nhưng nghiên cứu bản chất đặc trưng của nó, giới nghiên cứu có thể làm dịu mối nguy hại môi trường của nông nghiệp truyền thống. “Chúng ta còn cần học nhiều từ Trung bộ Nam Mỹ,” Wilkes nói.

Theo cách Wikes nghĩ, phương thức canh tác Anh-điêng cổ đại có thể xử lý nỗi lo của nông nghiệp hiện đại. Từ thập niên 1950, giới khoa học đã lai tạo các giống lúa mì, gạo, ngô và nhiều loại cây trồng khác năng suất cao gấp bội giống cây truyền thống. Sự kết hợp giữa chúng và việc sử dụng phân bón hóa học lẫn tưới tiêu tăng mạnh dẫn đến cuộc Cách mạng Xanh nổi tiếng, về nhiều mặt, Cách mạng Xanh đem lại lợi ích to lớn; năng suất thu hoạch ở nhiều quốc gia nghèo tăng nhanh đến mức nạn đói giảm chóng mặt bất chấp gánh nặng dân số. Dù vậy, thật không may, khả năng chống chọi sâu bệnh của những giống lai tạo mới gần như luôn yếu hơn giống cổ truyền. Ngoài việc quá đắt đỏ với nhiều nông dân nghèo, phân bón và tưới tiêu nếu dùng tùy tiện có thể gây hại cho đất đai. Có lẽ điều tệ nhất là về lâu dài, sự lan tỏa mạnh mẽ của Cách mạng Xanh đã đẩy nhiều giống cây trồng truyền thống đến bờ tuyệt chủng, khiến độ đa dạng gen cây trồng giảm sút. Wikes tin vài hoặc tất cả vấn đề trên có thể giải quyết bằng cách phục dựng các đặc tính của milpa trong bối cảnh hiện tại. Nếu điều này xảy ra, đây sẽ là lần thứ hai việc phổ biến kỹ thuật nông nghiệp Trung bộ châu Mỹ mang ảnh hưởng văn hóa to lớn - lần thứ nhất, tất nhiên, là khi chúng khởi đầu.

Từ lợi thế ngày nay rất khó để hình dung tác động của ngô lên Nam Mexico thời gian đầu, nhưng có lẽ một phép so sánh sẽ có ích trong trường hợp này. Theo hai nhà nông học Jack R. Harlan và Daniel Zohary, người đã thám sát Trung Đông trong thập niên 1960 để xác định sự phân bố ngũ cốc dại, “gần như chỉ toàn” lúa mì einkorn bao phủ “vài chục cây số vuông” ở Thổ Nhĩ Kỳ, Iraq, Syria và nhiều vùng khác thuộc Trung Đông. Họ viết trên tờ Science, “Chúng phủ khắp hàng nghìn hecta” tại những đất nước trên, “hoàn toàn có thể thu hoạch lúa mì dại ngày nay từ môi trường tự nhiên với năng suất ngang với lúa mì trồng trên đồng ruộng.” Vì vậy, tại Trung Đông, mở rộng diện tích cho lúa mì, lúa mạch, các loại ngũ cốc khác bằng cách tạo giống chống chịu được điều kiện khí hậu lẫn thời tiết mà giống dại không chịu được còn thiết yếu hơn tăng năng suất của chúng. Ngược lại, châu Mỹ không có ngô dại, do đó không có thu hoạch ngô dại. Teosinte mọc hoang, nhưng “bắp” bé xíu và thường vỡ vụn, rất khó để thu hoạch. Vì thế thời tiền nông nghiệp người dân Trung bộ châu Mỹ chưa từng trải nghiệm cảm giác đứng giữa đồng lúa. Đồng lúa - mảnh đất lương thực! - chỉ là một phần của tưởng tượng xa vời với người dân Trung bộ Nam Mỹ. Chúng hoàn toàn xa lạ ở Trung bộ Nam Mỹ. Người Anh-điêng không chỉ tạo ra giống loài mới, họ tạo cả môi trường mới cho nó. Không ngạc nhiên khi tiếng vang còn lưu lại suốt nhiều thế kỷ.

Nhà khảo cổ Michael D. Coe thuộc Đại học Yale viết: “Ngô trong milpa là chìa khóa… để hiểu nền văn minh Trung bộ Nam Mỹ. Nơi nó sinh sôi cũng là nơi nền văn hóa tiên tiến sinh sôi.” Tuyên bố này chính xác hơn vẻ ngoài của nó. Thập niên 1970, nhà địa lý Anne Kirkby phát hiện thấy nông dân Oaxaca cho rằng nếu năng suất một milpa không đủ 90kg hạt/mẫu thì chẳng bõ công phát quang và canh tác. Sử dụng con số này, Kirkby trở lại với những lõi ngô cổ đại tìm thấy ở thung lũng Tehuacán và thử ước tính khối lượng hạt/mẫu họ từng thu hoạch. Kích thước lõi càng gần hiện tại càng lớn. Theo Kirkby tính toán, vụ mùa vượt mức 90kg/mẫu vào khoảng năm 2.000-1.500 TCN. Theo ghi nhận khảo cổ, khoảng thời điểm đó, bằng chứng đầu tiên về phát quang quy mô lớn phục vụ milpa xuất hiện. Đi kèm theo đó là văn minh vĩ đại đầu tiên của Trung bộ châu Mỹ: Olmec.

Sống dọc bờ vịnh eo Mexico, bên một rặng núi thấp kéo từ Oaxaca, người Olmec hiểu rõ sự thay đổi sâu sắc ngô mang lại -họ còn đưa nó vào nghệ thuật. Giống như những cửa sổ kính màu trong thánh đường châu Âu, các bức chạm khắc và phù điêu cỡ lớn của Olmec vừa để trang hoàng vừa để diễn giải. Vị thế trung tâm của ngô là chủ đề chính, thường diễn tả bằng bắp ngô dựng đứng có hai lá ngả xuống ở hai bên, một biểu tượng bùa chú tương tự hoa bách hợp. Trong nhiều tác phẩm điêu khắc, bắp ngô nảy ra như các ý nghĩ từ đầu một thực thể siêu nhiên. Người Olmec thường khắc họa chân dung vị vua đang sống lên bia đá. Trong những bức chân dung này, quần áo nhà vua, thứ thể hiện vai trò tâm linh trọng yếu của ông với sự thịnh vượng xã hội, thường gồm cả một mũ miện có khắc hình bắp ngô phía trước như ngôi sao. Theo Virginia M. Fields, người phụ trách mảng nghệ thuật tiền Columbus tại Bảo tàng Nghệ thuật hạt Los Angeles, biểu tượng này nổi tiếng đến mức sau đó “nó trở thành biểu trưng tước hiệu hoàng gia cao quý nhất, alhaw” trong bảng chữ tượng hình Maya. Theo câu chuyện sáng thế nổi tiếng Popul Vuh của người Maya, loài người sinh ra từ ngô.

Ngô và milpa từ từ lan tỏa khắp châu Mỹ, chúng chỉ dừng lại nơi khí hậu trở nên quá lạnh hoặc khô hạn. Vào thời các Pilgrim, những cánh đồng trồng chung ngô, đậu cùng bí trải dọc duyên hải New England và tại nhiều nơi, chúng vào sâu hàng cây số trong nội địa. Về phía Nam, ngô trải tận Peru và Chile. Ngô chiếm vị thế quan trọng dù các nền văn hóa Anh-điêng đã phát triển hệ nông nghiệp riêng có khoai tây là chủ đạo. (Vùng Amazon dường như là ngoại lệ; đa số nhưng không phải tất cả giới nghiên cứu cho rằng ở đó sắn đã lấn át ngô.)

Ngô mang ảnh hưởng tương tự đến hầu hết phần còn lại của thế giới sau khi Columbus giới thiệu nó với châu Âu. Người Trung Âu đặc biệt ưa thích nó; vào thế kỷ XIX, ngô trở thành món chủ đạo trong bữa ăn hằng ngày của người Serbia, Rumania và Moldavia. Miền Bắc nước Ý và Tây Nam nước Pháp phụ thuộc quá nhiều vào cháo bột ngô đến mức pellagra (bệnh do ăn quá nhiều ngô gây nên) lan rộng. “Tôi không biết dùng từ tốt đẹp nào để nói về những người này cả.” Goethe, người từng đến miền Nam nước Ý năm 1786 viết lại. Phụ nữ “mang bộ dạng thảm hại, trẻ con trông tội nghiệp đến đau lòng; đàn ông trông khá hơn chút… nguyên nhân gây bệnh được xác định do thường xuyên ăn ngô dại và ngô Thổ Nhĩ Kỳ.”

Tại châu Phi tác động còn mạnh mẽ hơn, ngô thay đổi cả nền nông nghiệp vào cuối thế kỷ XVI. “Có thể ngô và các cây trồng Anh-điêng khác đã khiến dân số châu Phi bùng nổ,” Alfred Crosby bảo tôi. “Lượng người tăng thêm này đã tiếp sức cho hoạt động buôn bán nô lệ.” (“Các cây trồng Anh-điêng khác” gồm đậu phộng và sắn hiện đều là lương thực chính của châu Phi.) Ngô xâm nhập châu Phi cũng nhanh như các dịch bệnh đã đề cập xâm chiếm xã hội Anh-điêng. Đối mặt với vấn nạn thiếu hụt lao động, người châu Âu bắt đầu dòm ngó đến châu Phi. Các xã hội loạn lạc của lục địa này đã tiếp tế cho họ hàng triệu người. Crosby tin rằng dân số ngô nuôi sống đã giúp ngành thương mại độc ác này tiếp diễn mà không vắt kiệt lục địa,

CÂU HỎI NGU NGỐC NHẤT THẾ GIỚI

Vài ngày sau khi gặp ông chủ hiệu tortilla Ramirez Leyva, chúng tôi đến Soledad Aguablanca, một cụm các nông trại nhỏ cách thành phố Oaxaca hai giờ về phía Đông Nam. Chờ chúng tôi bên đường là Héctor Diaz Castellano, một trong những nông dân cung cấp ngô cho cửa hiệu Itanoní. Diaz Castellano để râu mảnh, đội chiếc mũ rơm ngang tàng. Tiếng Tây Ban Nha của ông nhiễm nặng tiếng Zapotec, ngôn ngữ của quần thể Anh-điêng lớn nhất Oaxaca, đến mức tôi không hiểu nổi, Ramirez Leyva phải dịch lại cho tôi. Cánh đồng ngô nằm cuối con đường dài đầy bụi dẫn lên dốc. Dù chúng tôi rời đi ngay khi trời tảng sáng, lúc đến, tôi chỉ ước mình mang theo mũ vì ánh mặt trời quá chói chang. Diaz Castellano đi dọc các luống, nhìn không sót thân cây nào trên đường đi. Ông nói liên tục một tiếng đồng hồ về ngô của mình và thị trường ngô. Tôi đoán chừng ông không phải người ba hoa, nhưng sáng hôm ấy ông đã gặp trúng chủ đề ưa thích.

Hector Diaz Castellano

Ruộng ngô của Diaz Castellano nằm trong số 340.000 trang trại ở Oaxaca. Trang trại của ông, cũng như 2/3 trang trại khác trong hạt, rộng chưa tới mười mẫu - nhỏ đến khó tin so với chuẩn của quốc gia đã phát triển. Đa phần ngô landrace trồng trên những trang trại này. Phần vì truyền thống, phần vì chúng thường ở vùng quá cao, quá khô hạn, quá dốc hoặc quá bạc màu nên không thể trồng giống năng suất cao (hoặc do nông dân quá nghèo không mua nổi phân bón cần thiết). Như thể bị trồng trên trang trại bé xíu trong điều kiện tồi tệ vẫn chưa đủ, ngô landrace thường năng suất không cao bằng giống lai tạo; năng suất thông thường là 0,4-0,8 tấn/mẫu, trong khi các giống thuộc Cách mạng Xanh thu về 1,2-2,5 tấn/mẫu khi được chăm bón đàng hoàng, lợi thế hơn hẳn. Các vụ mùa nghèo nàn cũng đủ sống nhưng hiếm khi được đem ra chợ, vì các làng nông nghiệp thường cách thị trấn lớn gần nhất vài giờ xe trên những con đường đất bụi. Nhưng cả khi nông dân cố thử cũng vô ích: giống lai hiện đại có năng suất quá cao nên bất chấp khoảng cách, các tập đoàn Mỹ có thể bán ngô với giá thấp hơn Diaz Castellano. Ngô landrace ngon hơn, ông nói, nhưng thật khó để tìm cách khiến người ta trả tiền cho chất lượng. Ông bảo ông thật may mắn vì Ramirez Leyva đang cố bán ra giống cây ông trồng.

Chúng tôi đến nhà Diaz Castellano ăn sáng. Vợ ông, Angelina, mập tròn, tóc ngắn, mặc bộ váy kẻ ô ôm sát, đang nấu tortilla trong cái lán ngoài trời có vách nhôm gợn sóng. Một vỉ nướng đất sét lõm gọi là comal kê trên ba hòn đá, bên dưới đốt củi gỗ - phương thức nấu nướng xưa như văn hóa Trung bộ Nam Mỹ. Bên ngọn lửa, trong bát đá ba chân là một khối masa tươi to gấp đôi lò nướng bánh. Thường người nông thôn Mexica rất hào phóng với người lạ. Qua đĩa ăn đầy ụ Angelina đưa cho tôi, ấn tượng này hoàn toàn không phai mờ.

Tôi hỏi chồng bà là người gì. Tôi muốn biết ông thuộc dân tộc Anh-điêng nào, nhưng ông lại trả lời rất ngộ.

“Somos hombres de maiz,” ông nói, phát âm thật rõ cho tôi nghe. Chúng tôi là người của ngô.

Tôi không biết nên hiểu lời nói đầy thâm ý của ông thế nào. Ông đang trêu tôi à?

“Mọi người đều nói vậy,” Ramirez Leyva nói khi thấy tôi bối rối. “Đó là một thành ngữ.” Một thời gian ngắn sau tôi đến thăm một nhà nhân chủng học Đan Mạch tại Trung tâm Cải tiến Ngô và Lúa mì Quốc tế (CIMMYT) bên ngoài Mexico. Xem thước phim phỏng vấn người Oaxaca của cô, tôi thấy hai cụ bà cũng giới thiệu mình là Somos hombres de maiz. Vậy Ramirez Leyva nói đúng. Một ngày sau có nhà sinh vật học CIMMYT đưa tôi cuốn sách bìa mềm, nói rằng đó là “cuốn sách hay nhất về Trung bộ châu Mỹ.” Tên nó là Hombres de maiz, tác giả Migue Angel Asturias. Được rồi, tôi nghĩ. Tôi hiểu rồi.

Trong lúc đó Angelina đã rời comal và đến ngồi cạnh chồng. Họ giải thích cho tôi tại miền quê Oaxaca, một ngôi nhà không trồng ngô ở sân sau cũng như một ngôi nhà không nóc vậy. Ông không thể thiếu ngô, họ nói, thản nhiên như thể đang chỉ tôi cách bắt xe buýt. Họ nói kể cả trong thành phố, dù không thể trồng ngô, chẳng ai tưởng tượng ngồi một ngày không ăn ngô sẽ thế nào.

Tò mò, tôi hỏi họ nghĩ điều gì sẽ xảy ra nếu không có ngô ăn hằng ngày. Diaz Castellano nhìn tôi như thể tôi vừa hỏi câu hỏi ngu ngốc nhất thế giới.

“Tại sao tôi lại muốn trở thành một người khác cơ chứ?” ông nói.

7 Chữ viết, bánh xe và dây chuyền nhân công

(Câu chuyện về hai nền văn minh, Phần II)

“CHÚNG RỤNG NHƯ SuNG”

Vào ngày 16/01/1939, Matthew W. Stirling đi tản bộ sáng sớm trong khu rừng rậm rạp, ẩm ướt tại bang Veracruz bên bờ vịnh phía Nam Mexico. Tám mươi năm trước đó, một dân làng cũng thơ thẩn qua khu rừng này và bắt gặp một tượng đá cao gần 2m hình đầu người chôn dưới đất. Dù đây rõ ràng là phát hiện khảo cổ quan trọng, nhưng vật thể quá lớn và nặng nên tám thập niên sau vẫn chưa thể lôi nó ra khỏi đất. Một năm trước, đầu năm 1938, Stirling, giám đốc Cục Dân tộc học Hoa Kỳ Smithsonian đã tới Mexico để nhìn tận mắt bức tượng. Ông tìm ra nó sau tám giờ đi ngựa từ thị trấn gần nhất. Cái đầu nằm giữa khoảng 50 mô gò nhân tạo lớn bằng đất - tàn tích của một trung tâm hành chính Maya chưa ai biết, Sterling phấn khích kết luận. Ông quyết định bố trí một đội nghiên cứu chuyên thăm dò khu vực vào năm sau và thuyết phục Hội Địa lý Quốc gia tài trợ dự án. Khi trở lại Veracruz, ông cùng đội dọn sạch đất quanh cái đầu đá vĩ đại, trầm trồ trước độ tinh xảo, chân thật, khác biệt hoàn toàn loại điêu khắc thô cứng, cách điệu thông thường ở mọi nơi khác thuộc Trung bộ châu Mỹ của nó. Gần đấy, họ tìm thấy một tấm bia, mặt bia phẳng rộng và khắc kín hình vẽ. Với hy vọng tìm thấy thêm, buổi sáng tháng Một đó Stirling đang dạo tới cuối khu vực mô gò, nơi một công nhân đã chú ý thấy khối đá lớn, phẳng, hơi trồi lên khỏi đất: tấm bia thứ hai.

Đi cùng ông là 12 công nhân từ thôn Tres Zapotes gần đó. Họ dùng cọc gỗ bới tấm bia lên, nhưng nó trống trơn. Thất vọng, Stirling đưa đội đến một tấm bia khác nữa. Họ cạo bỏ lớp đất bao bọc và lần này, cũng như tấm đầu tiên, phủ đầy hình vẽ phức tạp. Hỡi ôi, các hình chạm khắc quá mòn nên không thể giải mã. Stirling nổi cáu, ông nhờ công nhân phơi bày lưng phiến đá ra bằng cách đào dưới nó và dùng cột chống bẩy lên. Sau này ông nhớ lại, vài người “quỳ xuống, dùng tay gạt đất khỏi khối đá, rồi một người reo lên bằng tiếng Tây Ban Nha: ‘Sếp! Có số này!’”

Lưng phiến đá khắc những cụm dấu chấm và vạch ngang, loại ký hiệu Maya rất quen thuộc với Stirling. Người Maya dùng dấu chấm chỉ số 1 và gạch ngang chỉ số 5; số 19 theo đó sẽ là ba vạch và bốn chấm. Stirling sao chép dãy số và “nhanh chóng trở về trại, tại đấy chúng tôi ngồi xuống và giải mã chúng.” Hình khắc hóa ra là ngày tháng: ngày 3 tháng 9 năm 32 TCN theo lịch bây giờ.

Stirling đã biết Tres Zapotecs rất dị thường - nó cách các khu định cư Maya từng được phát hiện ít nhất 240km. Ngày tháng này càng gây khó hiểu hơn. Nó có vẻ là bản ghi ngày trưng tấm bia, tức Tres Zapotecs đã vận hành từ năm 32 TCN - hàng thế kỷ trước bất cứ khu vực Maya nào khác từng thấy. Vì vậy ngày tháng có lẽ cũng thể hiện rằng người Maya khởi nguồn từ phía Tây, tại nơi nào đó được cho là quê gốc của họ, và từ lâu hơn rất nhiều. Stirling không tin điều này. Chắc chắn người Maya không nổi lên ở Tres Zapotecs rồi đi hàng trăm cây số về phía Đông. Nhưng lý giải khác - Tres Zapotecs không thuộc cộng đồng Maya - cũng vô lý không kém. Maya được toàn thế giới cho là nền văn minh tiên tiến cổ xưa nhất Trung bộ châu Mỹ. Người đã khắc bia đá kia phải có kiến thức về chữ viết và toán học. Nếu họ không phải người Maya, vậy tức là có ai khác đã dựng nên nền văn minh tại Trung bộ châu Mỹ.

Dân địa phương cho Stirling biết Tres Zapotecs chỉ là một trong nhiều khu mô gò ở Veracruz, ông quyết định trở lại vào năm 1940 để khảo sát toàn bộ. Kể cả với một kẻ thích nhai xì gà, uống whisky và nghiện thám hiểm như Stirling, nhiệm vụ cũng rất khó khăn. Hầu hết các trung tâm mô gò nằm giữa đầm lầy ngập mặn không dấu người hoặc trên những khúc sông hẹp, không có trên bản đồ và đầy ngập lục bình, vắt lẫn muỗi rất dai dẳng và nhiều khủng khiếp; vắt kinh khủng hơn muỗi vì cần móc chúng khỏi thịt bằng dao. Có lúc, Stirling cùng đồng nghiệp đã bắt một xe tải chở tiêu đến khu nhỏ hơn. Sau khi vật vã trên con đường đầy ổ gà sâu hoắm “thách thức toàn bộ sức lực của mọi chiếc xe,” hai người được thả xuống một đồng cỏ khó xác định đặc tính rõ rệt. Stirling đến nói chuyện với người tài xế.

“Lũ vắt ở đây không tệ chứ, phải không?” Tôi nhìn đám cỏ và cây bụi cao nằm giữa con đường và những gò đất rồi hỏi anh ta, đầy hy vọng. “Không,” người tài xế vui vẻ trả lời. “Khi no, chúng rụng như sung ấy, chẳng hại gì cả. Nhưng ở đây có hàng triệu con.”

Tại La Venta, một “hòn đảo” khô hạn nhô lên giữa đầm lầy ven biển, đội của Stirling phát hiện bốn chiếc đầu khổng lồ nữa. Như chiếc đầu tiên, chúng không có cổ hay thân mình và đội mũ che hơi giống mũ bảo hộ thể thao. Tất cả đều cao ít nhất 1,8m, đường kính 4,5m và khắc từ đá bazan núi lửa nguyên khối. Stirling băn khoăn, làm cách nào họ chuyển được các khối đá nặng mười tấn này xuống núi và băng qua đầm lầy? Cuối cùng ông kết luận dù những người này là ai, họ cũng không thể là người Maya. Thay vào đó tất cả đều thuộc về một nền văn hóa khác. La Venta phủ đầy mô gò và nền đất, mách bảo Stirling rằng từng có nhiều người sống ở đây. Năm 1940 ông viết lại: thành phố “rất có thể là nền văn minh nền tảng, nơi khởi nguồn của các trung tâm nghệ thuật lớn khác như Maya, Zapotec, Toltec và Totonac.” Ông gọi “những người bí ẩn” này là Olmec.

Ghi nhận của Stirling dựng nên hình mẫu chuẩn mực trong hàng chục năm. Từ ngày đó, Olmec gắn liền với hai tính ngữ trữ tình: họ rất “bí ẩn” và là “tổ mẫu văn hóa” vùng Trung bộ châu Mỹ. (Ví dụ: Hướng dẫn viên hãng Frommer tại Mexico năm 2010 đã tư vấn du khách ghé thăm tàn tích của “những người bí ẩn” đã tạo dựng “tổ mẫu văn hóa vùng Trung bộ châu Mỹ.”) Nhưng mấy năm gần đây nhiều nhà khảo cổ dần tin rằng cả hai mô tả đó đều sai.

Những dân làng tò mò vây quanh chiếc đầu Olmec khổng lồ do nhà khảo cổ Mathew Stirling khai quật năm 1939 tại bang Veracruz, Mexico.

Sự bí ẩn nổi tiếng của người Olmec liên quan đến sự xuất hiện của họ. Với Stirling và những người kế thừa ông, người Olmec dường như không có đồng tuế hay tổ tiên; họ đột ngột xuất hiện hoàn toàn từ hư vô, như Athena nhảy ra từ trán Zeus. Đầu tiên là một cánh rừng có vài ngôi làng mờ nhạt; rồi, đột nhiên một vương quốc phức tạp với công trình kiến trúc đồ sộ, bia khắc, kim tự tháp đất, chữ tượng hình, sân bóng và công trình nghệ thuật tinh xảo - tất cả xuất hiện bất ngờ tựa phép thần. Người Olmec, nhà khảo cổ Betty Meggers thuộc Viện Smithsonian viết, là một “thay đổi hạt nhân.” Vị thế tiền nhân của họ khiến giới khảo cổ tin rằng sự xuất hiện sau này của các phức hợp văn hóa khác đều dựa theo hình mẫu hoặc cuộc chinh phục của họ. Kể cả Maya hùng mạnh cũng chỉ nối tiếp con đường người Olmec đã vạch ra. “Gần như không còn nghi ngờ gì nữa,” nhà khảo cổ Michael Coe đến từ Đại học Yale viết vào năm 1994, “tất cả nền văn minh Trung bộ châu Mỹ sau này, Mexica hay Maya, đều dựa trên nền tảng Olmec.”

Nói thẳng thì Coe đã sai. Thời điểm ông viết điều này, nhiều nhà khảo cổ cực kỳ nghi ngờ việc Olmec đơn độc xuất hiện hay nó là tổ mẫu văn hóa. Đúng, nó đột ngột xuất hiện, họ nói, nhưng chỉ nhóm đầu tiên trong nửa tá phức hợp văn hóa khác - “văn hóa chị em” - đã nảy sinh tại miền Nam Mexico từ lúc nền nông nghiệp ngô phát triển. Họ tin rằng tập trung vào ưu thế thời gian của Olmec sẽ che lấp sự thật quan trọng hơn: Trung bộ châu Mỹ là nhà của vô vàn phát minh xã hội, mỹ thuật và kỹ thuật từ nhiều nền văn hóa đa dạng, náo nhiệt.

NGƯỜI CAO Su

Không ai biết tên thật của người Olmec, “Olmec” là tên sai. Họ dùng ngôn ngữ thuộc ngữ hệ Mixe-Zoque, vài thành viên của nó hiện vẫn được một số cộng đồng biệt lập miền Nam Mexico sử dụng. Dù vậy, “Olmec” là từ tiếng Nahuatl, ngôn ngữ của người Mexica ở phía Bắc. Nó ít nhiều mang nghĩa “vùng đất cao su”. Người Olmec không gặp nhiều vấn đề với tên gọi lắm nên họ không sử dụng nó - họ phải được gọi là gì đó, nhưng không ai biết được tên ấy. Vấn đề cũng không phải là cao su mà người Olmec dùng, và có thể đã phát minh (thập niên 1990 giới khoa học phát hiện rằng họ tạo ra cao su bằng cách xử lý hóa học sáp chứa mủ của Castilla elastica, loại cây sau này bị khai thác dữ dội ở thượng lưu Amazon.) Vấn đề là người Mexica thực sự không dùng cái tên này để chỉ nền văn hóa tổ mẫu giả định ở Veracruz, mà chỉ nền văn hóa hoàn toàn khác biệt nằm phía Tây Puebla; không như Olmec, nền văn hóa này vẫn tồn tại đến tận lúc Tây Ban Nha xâm lược. Sự rối rắm giữa Olmec của người Mexica và Olmec của Stirling khiến vài nhà khảo cổ đề xuất gọi Olmec thứ hai là “Văn hóa La Venta,” theo tên khu vực khảo sát. Đa phần mọi người đồng ý rằng tên gọi mới là một cải tiến lớn, hợp tình hợp lý. Thật không may, chẳng ai dùng nó. Không phải lần đầu tiên trong lịch sử bản địa châu Mỹ, cái tên sai lệch, gây rối rắm đã thắng thế.

Vùng trung tâm của Olmec là những khu rừng ven biển ở Veracruz. So với Norte Chico, khu vực này hứa hẹn hơn nhiều. Cũng kẹt giữa núi và biển như duyên hải Peru, nhưng thay vì bị cản, luồng gió chính đến được nơi đây và đem theo mưa. Bờ biển rất lầy lội, nhưng cách đó không xa, vương quốc đã nảy sinh từ một cao nguyên màu mỡ, tươi tốt. Nằm sâu hơn là dãy Tuxtla cùng vô vàn dòng sông tuôn trào từ vách núi. Mùa mưa nước sông ngập lũ, bồi đắp đất đai như ở châu thổ sông Nile. Thời gian còn lại trong năm khí hậu khô hơn, nông dân trồng trọt và chăm bón milpa của họ trên nền đất phù sa.

Dấu vết đầu tiên của tiền thân Olmec xuất hiện khoảng năm 1800 TCN. Lúc đó họ gần như không khác gì các nhóm người khác ở Trung bộ châu Mỹ. Nhưng điều gì đó đã xảy ra tại Veracruz, một sự khơi mào hoặc kích động thúc đẩy văn hóa, trong ba thế kỷ tiếp theo người Olmec đã xây nên và định cư tại San Lorenzo, khu định cư quy mô lớn đầu tiên ở Bắc Mỹ, trải rộng 7km². Nằm trên cao nguyên phía trên lưu vực sông Coatzacoalcos, San Lorenzo chủ yếu chỉ có giới tinh hoa sinh sống, những người còn lại sống trong nhiều khu làng nông nghiệp quanh đấy. Trung tâm nghi lễ thành phố - một dãy sân và gò thấp, trên gò hẳn từng có nhà lá - tọa lạc trên một bệ nổi cao 45m, mỗi cạnh dài gần 2km. Bệ được ghép từ khoảng 2.300.000m³ đá, đa phần vận chuyển từ những mỏ núi đá cách đó 25km.

Rải rác quanh bệ là đài tưởng niệm bằng đá: ngai đá khổng lồ cho vị vua đang sống, đầu đá lớn cho những vị đã chết. Người trị vì làm trung gian giữa thế lực siêu nhiên trên trời và vùng ngập nước nơi người chết sống bên dưới. Khi vị vua qua đời, ngai của họ đôi lúc được biến đổi thành vật để người kế vị tưởng niệm: những cái đầu khổng lồ. Dáng vẻ của các bức chân dung khổng lồ này rất tự nhiên và cực kỳ biểu cảm - suy tư hay tự hào, vui vẻ hay chán nản. Theo phán đoán, chúng được sắp đặt nhằm tạo ấn tượng chuyên chế hết mức có thể: Đức vua đang ở đây, ngài đang quan sát ngươi.*

Như phù điêu và cửa sổ kính màu trong thánh đường châu Âu, nghệ thuật ở San Lorenzo và các thành phố Olmec khác chủ yếu mang những hình ảnh mạnh mẽ, lặp đi lặp lại - có thể nói là hình ảnh đóng đinh và trinh nữ phiên bản Trung bộ châu Mỹ cổ đại. Trong loạt hình này có một nhân vật gầy gò, nhợt nhạt mang cái đầu sưng phù gớm ghiếc. Các nhà khảo cổ bối rối từ lâu đã miêu tả hình chạm khắc này là “người lùn” hay “vũ công.” Năm 1997, một nhà khảo cổ cùng một dược sĩ có hiểu biết về khảo cổ đã xác định chúng là phôi thai người. Dáng vẻ chúng đủ chính xác để nhận định giai đoạn phát triển. Giới nghiên cứu không nhận ra chúng vì văn hóa châu Âu gần như vắng bóng tác phẩm nghệ thuật về phôi thai (bức vẽ đầu tiên chúng ta biết là của Leonardo). Những hình vẽ phổ biến khác bao gồm người phong hủi, người bệnh béo phì và người suy tuyến giáp, tất cả đều được thể hiện rất chi tiết dưới góc nhìn giải phẫu học. Có lẽ hình tượng nổi tiếng nhất là một người đàn ông hoặc bé trai ôm chặt một “were-jaguar”: một em bé ẻo lả, béo ị, phi giới tính có mũi tẹt và cái miệng nhăn nhó như miệng báo đốm.

Cư dân San Loeno hẳn không khó chịu với hình thể méo mó trong các chân dung khắc họa này như người châu Âu. Quả thực, theo chuẩn mực thời đó giới thượng lưu Olmec sẽ tự tái định dạng cơ thể mình. Họ dùng các mảnh gỗ phẳng, nhỏ ép hộp sọ lại để làm nó dài và cao hơn bình thường. Để khẳng định vị thế hơn nữa, người giàu còn khắc rãnh lên răng và dùng xương xoi lỗ trên cánh mũi rồi trang trí bằng chuỗi ngọc. (Vì giới khoa học chưa tìm thấy hài cốt người Olmec nên họ nhận định những thông tục trên dựa trên các bức tượng và bức điêu khác chân dung quý tộc Olmec, chưa có bằng chứng chính thức.)

Dạo quanh các khu thượng lưu, những người giàu có và quyền lực khoác lên mình trang phục loại tốt nhưng chỉ có từ thắt lưng trở xuống - đàn ông vận khố và phụ nữ mặc váy kèm thắt lưng. Veracruz quá nóng nên không khoác thêm bất cứ thứ gì. Khi có dịp đến nơi công cộng, họ điểm trang thêm lắc tay, lắc chân, dây chuyền nhiều chuỗi, khăn xếp gắn trang sức và mặt dây chuyền to như kiểu hip-hop. Cuối cùng là chiếc gương lõm làm từ sắt mài nhẵn bóng. Được mài giũa chính xác, những mảnh gương này có thể đánh lửa và phản chiếu hình ảnh lên mặt phẳng, giống như chiếu vi ảnh. Đoán chừng chúng dùng để làm lóa mắt dân thường. Còn người nghèo, khả năng là họ không mặc đồ, có thể chỉ đi dép quai hậu.

San Lorenzo tan rã vào khoảng năm 1.200 TCN, do cách mạng hoặc xâm lược. Hoặc có lẽ nó bị bỏ hoang hay cướp phá vì lý do tôn giáo - giới khảo cổ đã đặt ra vài giả thuyết cho sự sụp đổ của thành phố. Điều chắc chắn là thành phố đã bị bỏ hoang, tấm bia bị xóa và tượng điêu khắc bị chặt đầu. Nói như vậy, những cái đầu lớn đã không có thân từ trước, nay bị đập phá bằng búa và chôn thành hàng dài có hệ thống. Cây cối phủ lên các sàn đất thổ chu đỏ thẫm, các tiệm thủ công chế tác tượng gốm, chuỗi hạt sắt và dây cột rìu bằng cao su.

Đáng ngạc nhiên là xã hội Olmec hoàn toàn không chịu ảnh hưởng từ sự sụp đổ chính thể của nó. Cách đó hơn 60km, La Venta, một thành phố còn lớn hơn đang dần thành hình trên một đảo giữa đầm lầy.

Ngày nay La Venta phần nào bị một nhà máy lọc dầu che phủ, nhưng trong thời hoàng kim của nó - ước chừng khoảng năm 1150 đến 500 TCN - nó gồm một vòng nhà cửa bao lấy một trung tâm nghi lễ đồ sộ. Trung tâm thành phố, tháp Eiffel hoặc quảng trường Thiên An Môn của nó, là gò đất sét cao 31m, một ống sáo hình nón lồi hơi giống đầu củ tỏi cắm dọc. Gò đất nổi lên tại đầu phía Nam một sảnh đường hình chữ nhật dài 90m có hào lũy sâu tới gối bao quanh. Đầu phía Bắc sảnh đường là một sân lõm hình chữ nhật có hàng cột đất bazan cao 2m dựng trên bức tường gạch sống thấp bé, vàng vọt bọc ba mặt. Mặt thứ tư ở phía Bắc để ngỏ ra gò đất thứ ba, lớn hơn gò đất nhỏ nhưng nhỏ hơn hẳn gò đất lớn. Sảnh đường và sân có tường sơn cùng sàn màu cát lẫn đất sét; những tác phẩm điêu khắc chất đầy khu vực, bao gồm vài tượng hình đầu đặc trưng. Giới khảo cổ tin rằng khu trung tâm thành phố dành riêng cho tăng lữ và vua chúa. Nơi đây là sự kết hợp của cả Cung điện Buckingham và tòa thánh Vatican.

La Venta cũng bị tàn phá vào khoảng năm 350 TCN, có lẽ do chủ ý. Nhưng cuộc đời 800 năm tuổi của nó đã trải qua quãng thời gian ấn tượng nhất lịch sử châu Mỹ. Vào lúc La Venta lên đến đỉnh cao, phát kiến nghệ thuật và kỹ thuật Olmec xuất hiện khắp Trung bộ châu Mỹ. Hình tượng của Olmec như em bé jaguar, bia khắc, tượng gốm đặc trưng lan rộng tới mức nhiều nhà khảo cổ tin rằng sự hiện diện ở mọi nơi của nó là bằng chứng cho việc người Olmec “không chỉ gầy dựng Trung bộ châu Mỹ mà còn tạo ra đế chế Trung bộ châu Mỹ đầu tiên.” Mô tả trên thuộc về cựu giám đốc Bảo tàng Nhân chủng học Quốc gia lừng danh của Mexico Ignacio Bernal.

Qua đời năm 1992, Bernal đã tạo dựng hình dung về một đế chế trải khắp phần lớn Nam Mexico, cưỡng chế cải bỏ tín ngưỡng ở đó và ép buộc các nhóm khác cống nộp vật phẩm tốt nhất của họ cho trung tâm của nó. Theo ông, Olmec chính là La Mã của Trung bộ châu Mỹ, một xã hội quyền uy “đã thiết lập đường lối cho các nền văn hóa bá quyền khác noi theo suốt hàng thế kỷ.”

Sau khi Bernal qua đời nhiều nhà nghiên cứu đã có nhận định khác về Olmec. Theo nhà nhân chủng học Kent Flannery và Joyce Marcus thuộc Đại học Michigan, trung tâm Olmec chỉ là một trong bốn trung tâm lớn ở vùng: Lòng chảo Trung tâm ở phía Bắc, nơi cư dân như người Tlatilco và Tlapacoya đặt nền móng cho các đế chế Teotihuacan và Toltec; vương quốc Oaxaca ở eo đất và người Olmec dọc Bờ Vịnh; sau này thêm cộng đồng Maya ở Yucatán và miền Bắc Guatemala. Vài người tin rằng còn có thế lực thứ năm: Chalcatzingo, một vương quốc quan trọng nằm giữa Lòng chảo Trung tâm và Oaxaca.

Trong thiên niên kỷ đầu tiên TCN, cả bốn (hoặc năm) thế lực đều đang chuyển đổi từ các ngôi làng vững mạnh đơn lẻ thành các nhóm vương quốc rồi thành nhà nước chuyên chế. Dù Olmec đi trước những nền văn hóa khác, nó không phải hình mẫu cho họ. Thay vào đó, họ gây ảnh hưởng lẫn nhau, lúc thì qua giao thương, lúc thì qua bạo lực, mỗi bên đều phát triển các kỹ thuật mới, xuất khẩu mặt hàng độc đáo riêng và lấy cắp ý tưởng của nhau. Trong xã hội “tương tác cạnh tranh” này, mọi phe đều đấu đá giành lợi thế. Giao thương hàng hóa quan trọng, nhưng giao thương ý tưởng mới là vấn đề.

Qua lập luận này, tôi đang đứng về một phía trong cuộc tranh cãi kéo dài về đề xuất “tổ mẫu văn hóa” và “văn hóa chị em”. Nói cách khác, theo lời một người phe “tổ mẫu văn hóa” tôi đang “nhiễm hết mấy thứ [vớ vẩn] của Marcus”. Có lẽ ông đúng. Nhưng tôi sẽ lập luận rằng có sự khác biệt giữa kế thừa một truyền thống văn hóa, như những người kế thừa văn hóa Norte Chico đã làm, và bắt chước nó, như những đề xuất về Olmec lập luận. Không ai tranh cãi về việc xã hội người Hán ở Trung Quốc đã nảy sinh rất lâu trước các hàng xóm lân cận của nó ở châu Á, nhưng giới khảo cổ châu Á không coi Trung Hoa là “tổ mẫu văn hóa” của châu Á, vì các nước này chỉ dùng một phần gia tài trí tuệ của nó để tự dựng nên hệ thống chữ viết, kỹ thuật nông nghiệp, thông tục hoàng gia và nhiều điều khác mang đặc trưng của riêng họ. Theo chứng cứ rành rành như thế, việc tương tự có thể đã xảy đến với Olmec và Trung bộ châu Mỹ cổ đại. (Dù sao thì với tôi là vậy - nhiều nhà nghiên cứu không đồng ý.)

Trong hàng nghìn năm Trung bộ châu Mỹ là cái nôi của phát tiến văn hóa. Bản đồ này không miêu tả chính xác, vì những xã hội không tồn tại cùng thời - ví dụ, Olmec tan rã hàng thế kỷ trước khi Ñudzahui và Zapotec bắt đầu chạm đến đỉnh cao. Tuy nhiên, nó phần nào cũng chỉ ra vùng trung tâm của từng xã hội.

Biểu trưng cho sự phát triển nhảy vọt này là hàng xóm của Olmec ở Oaxaca, Zapotec, tộc người mà Flannery và Marcus đã nghiên cứu hơn hai thập niên. Zapotec nằm cách Olmec một dãy núi, trên Thung lũng Trung tâm ở Oaxaca - ba hố trũng dài 60 đến 90km nằm giao nhau thành hình chữ Y xẹo xọ. Khoảng năm 1550 TCN, họ dần bỏ săn bắt và tập hợp lại thành làng mạc có rào phòng thủ.* Những ngôi làng đầu tiên này có nhà tranh vách đất, gốm mỹ nghệ và vài công trình kiến trúc. Chúng nằm dưới quyền kiểm soát của “các đại nhân”, thuật ngữ khoa học cho người đàn ông tài ba có thể thực hiện ý đồ qua thương thuyết hoặc ép buộc theo sự sắp đặt không chính thức. Trong vài trăm năm, các đại nhân dần đạt được thứ bậc - tức họ bắt đầu nắm giữ sức mạnh không chỉ nhờ uy tín cá nhân mà còn nhờ xã hội đã cho họ vị thế bậc cao chính thức. Đó là sự khác biệt giữa thủ lĩnh tinh thần của đội bóng chày và thủ lĩnh được bổ nhiệm chính thức của đội tuyển cao đẳng. Sau đó, các tổ hợp chính trị phát triển nhanh chóng. Không lâu sau ba vương quốc nổi lên, mỗi nước chiếm lĩnh một đầu chữ Y. Họ không hòa thuận, Flannery và Marcus để ý thấy vùng đất đệm rộng hơn 70km² ở giữa “hầu như bỏ hoang.”

Vương quốc lớn nhất nằm gần làng San Jose Mogote ngày nay. Khoảng năm 750 TCN nó bị tấn công và thần điện bị lửa thiêu rụi đến mức tường đất sét tan chảy. San Jose Mogote nhanh chóng xây lại nó cách đó vài mét.

Bên kia tác phẩm thủ công mới là một tảng đá khắc. Khắc trên mặt nó, nơi rất tiện giẫm chân, là hình một người đàn ông lõa thể nằm chết phanh bụng, hẳn là kẻ thù bị đánh bại, máu chảy tràn bên người anh. Theo thị hiếu của tôi, bức tranh khắc rất đẹp, đường nét vô cùng thanh nhã, bất chấp chủ đề đẫm máu, như tranh Matisse. Dù vậy đó không phải vấn đề giới nghiên cứu quan tâm, họ để ý đến hai dấu hiệu bí ẩn giữa chân xác chết, hai hình khắc. Chữ viết cổ xưa nhất châu Mỹ. Dù cụt ngủn, chúng vẫn chứa đầy thông tin, vừa vì bản chất chữ viết, vừa vì cách đặt tên đặc biệt của người Trung bộ châu Mỹ.

ĐẾM VÀ VIẾT

Chữ viết khởi đầu cùng đếm số. Khi một nền văn hóa đủ lớn mạnh, nó sản sinh một nền trí thức để quản lý những khía cạnh được coi là quan trọng: tiền, hàng dự trữ, sinh tử, thời gian. Tại vùng Trăng lưỡi liềm Màu mỡ, kế toán thôn làng bắt đầu ghi chép lên thẻ đất sét từ khoảng năm 8000 TCN. Khi nhu cầu sự chuẩn xác tăng, họ vạch nét vào thẻ như phương tiện ghi nhớ. Ví dụ, họ có thể đã phân biệt số đếm cừu với số đếm lúa mì bằng cách vẽ con cừu lên một thẻ và nhánh lúa mì lên thẻ còn lại. Dần dần thông tin trên mỗi thẻ tăng lên. Các quan chức không định tạo ra chữ viết. Thay vào đó họ chỉ đơn thuần thêm hình tượng hữu ích khi cần thiết. Vào năm 3200 TCN, thợ chép thuê người Sumer đã biết dùng sậy vót nhọn khắc lên phiến đất sét. Một phiến có thể có hai vạch đậm, một cái hộp, một vòng tròn có đánh dấu thập ở giữa, một hình giống dấu hoa thị, ba hình tam giác xếp với nhau. Thợ chép sẽ hiểu hai dấu vạch là “hai”, cái hộp là “đền thờ,” vòng tròn tượng trưng cho “gia súc,” dấu hoa thị tức “nữ thần,” và các hình tam giác là “Inanna” - hai con vật thuộc về đền thờ nữ thần Inanna. (Ở đây tôi lấy ví dụ của nhà nhân chủng học Gary Urton thuộc Harvard.) Họ không có cách thức thể hiện động từ lẫn tính từ hay phân biệt chủ ngữ và vị ngữ, vốn từ cũng rất hạn chế. Dẫu vậy, người Sumer đang tiến gần đến phát minh ra chữ viết.

Tại Trung bộ châu Mỹ, việc ghi chép thời gian đã tạo nên sự thúc đẩy mà tính toán đã tạo ra ở Trung Đông. Như các nhà chiêm tinh đương thời, người Olmec, Maya và Zapotec tin rằng hiện tượng thiên văn như các giai đoạn của mặt trăng và sao Kim ảnh hưởng đến cuộc sống hằng ngày. Đo lường và dự đoán những điềm báo này cần quan sát bầu trời kỹ lưỡng và một bộ lịch. Đáng chú ý, quần thể xã hội Trung bộ châu Mỹ đã tạo ra ba bộ lịch: bộ lịch dân sự 365 ngày; bộ lịch tôn giáo 260 ngày có một không hai; và bộ Đại Lịch độc đáo không kém, đây là một bảng đếm ngày từ một thời điểm nhất định cách đây hàng nghìn năm. Kiến dựng ba bộ lịch này cần hiểu biết thiên văn học; đồng bộ chúng cần tới toán học.

Bộ lịch tôn giáo 260 ngày có thể liên quan đến quỹ đạo sao Kim; tất nhiên, lịch 365 ngày theo dấu quỹ đạo Trái Đất và Mặt trời. Cả hai bộ đều có ngày tháng. Ví dụ, ngày 12/10/2004 là 2 Lamat II Yax, 2 Lamat là ngày trong lịch tôn giáo và II Yax là ngày trong lịch dân sự. Vì hai bộ lịch khác số ngày, chúng không đồng bộ; ngày 2 Lamat tiếp theo sẽ trùng một ngày khác trên lịch dân sự. Thực ra sau ngày 12/10/2004, 2 Lamat II Yax sẽ không xảy ra trùng nhau cho đến khoảng 18.980 ngày, tức 52 năm nữa.

Các nền văn hóa Trung bộ Nam Mỹ biết hết những điều này, họ nhận ra nếu ghi ngày tháng bằng cả hai lịch họ có thể phân biệt từng ngày trong chu kỳ 52 năm. Nhưng họ không thể phân biệt mỗi chu kỳ 52 năm với nhau. Giống như nếu Dương lịch ký hiệu năm chỉ bằng ‘04 chẳng hạn - chúng ta sẽ không thể phân biệt năm 1904 với năm 2004, 2104. Để tránh lầm lẫn, quần thể xã hội Trung bộ châu Mỹ tạo ra bộ lịch thứ ba, Đại Lịch. Đại Lịch ghi nhận thời gian từ một khởi điểm, như Dương lịch bắt đầu từ ngày Chúa giáng sinh. Khởi điểm này được tính khái quát là ngày 11 tháng 8 năm 3114 TCN, dù vài nhà khảo cổ coi ngày chính xác là 10 hoặc 13 tháng 8, thậm chí ngày 6 tháng 9. Dù thế nào, ngày tháng Đại Lịch gồm số ngày, một “tháng” 20 ngày, một “năm” 360 ngày, một “thập niên” 7.200 ngày, một “thiên niên kỷ” 144.000 ngày tính từ khởi điểm. Giới khảo cổ thường diễn tả chúng bằng dãy năm chữ số chia cách bởi dấu chấm, như giao thức địa chỉ Internet. Đặt 11 tháng 8 làm ngày bắt đầu, ngày 12/10/2011 theo Đại Lịch sẽ là 12.19.18.14.4. (Để hiểu rõ hơn xin tham khảo Phụ lục D.)

Vì nó đi thẳng từ năm 1 trước Công nguyên đến năm 1 sau Công nguyên, Dương lịch từ lâu đã khiến giới thiên văn học nhức não. Các nhà khoa học theo dõi siêu tân tinh, quỹ đạo sao chổi và các hiện tượng thiên văn khác vẫn sẽ phải cộng trừ thêm năm thủ công khi vượt giới hạn TCN-SCN nếu vào thế kỷ XVI, nhà thiên văn học Joseph Scaliger không phát minh ra lịch thiên văn riêng có đầy đủ năm do quá chán ngán vấn đề này. Lịch Julian (Scaliger đặt theo tên cha ông) đếm từ Ngày 0, Scaliger chọn Ngày 0 là ngày 1 tháng Một năm 4.713 TCN; Ngày 1 là ngày 2 tháng Một. Theo hệ lịch này, 12/10/2011 sẽ là ngày 2.455.874 ngày Julian.

Đại Lịch bắt đầu với ngày 0.0.0.0.0.* về mặt toán học, điều ấn tượng nhất của ngày tháng này là số 0 thực sự là số 0. Số 0 có hai chức năng. Nó là con số dùng tính toán như những số khác, tức chẳng có gì khác biệt. Và nó cũng là ký hiệu giữ chỗ trong một hệ ký hiệu vị trí, chẳng hạn như hệ số dựa trên 10, trong đó số đơn như 1 có thể thể hiện một đơn vị đơn lẻ nếu nó đứng hàng đơn vị hoặc thể hiện mười đơn vị nếu nó đứng hàng chục.

Số 0 không phải “không có gì” là một khái niệm đã nhiễu loạn người châu Âu đến tận thời kỳ Phục Hưng. Làm sao tính toán với “không có gì” cơ chứ? Họ hỏi. Quan ngại số Hindu-Ả Rập - tức số 0 đến 9 dùng hiện nay - sẽ gây rối loạn và sai lệch, vài nhà chức trách châu Âu đã cấm chúng cho tới tận thế kỷ XIV. Theo nhà khoa học lịch sử Dick Teresi, một cách cổ điển để thể hiện số 0 như con số là điểm trung bình:

Trong hệ bốn điểm, điểm A ngang với 4, B ngang3… và cuối cùng E ngang 0. Nếu một học sinh thi bốn khóa và đạt điểm A ở hai khóa, trượt hai khóa còn lại, điểm trung bình của cậu sẽ là 2,0 hoặc C. Hai điểm 0 kéo hai điểm A xuống. Nếu 0 là “không có gì”, người sinh viên có thể tuyên bố rằng điểm của môn cậu trượt không tồn tại, và yêu cầu điểm trung bình phải là 4,0. Chủ nhiệm của cậu hẳn sẽ cười vào suy luận này.

Nếu không có một hệ ký hiệu vị trí, đại số sẽ vừa khó nhằn vừa buồn tẻ, như trẻ con cảm thấy khi giáo viên bắt chúng nhân hay trừ chữ số La Mã. Trong số La Mã, CLIV là 154, trong khi XLII là 42. Điên đầu là cả hai số đều có L (50) đứng ở hàng thứ hai, nhưng chúng không giống nhau vì chịu ảnh hưởng của số X đứng trước, tức trừ đi 10 ra được 40. Mặc dù cả CLIV vàXLII đều có bốn chữ số, số bên tay trái của số đầu tiên (C) không thể so trực tiếp với số bên tay trái của số thứ hai (X). Hệ ký hiệu vị trí đã cứu nguy cho đại số.

Tấm bia của Stirling ở Tres Zapotecs có ghi ngày 7.16.6.16.18 theo Đại Lịch. Tức vào năm 32 TCN, người Olmec đã có ba hệ lịch và số 0 để khởi đầu. Điều này cũng không chắc, vì ngày tháng này không chứa số 0 hay dựa theo hệ lịch khác. Nhưng thật khó tưởng tượng làm cách nào Đại Lịch ra đời mà không có chúng. Vì vậy, các nhà khảo cổ ấn định nhắm chừng số 0 ra đời vào đâu đó khoảng trước năm 32 TCN, vài thế kỷ trước khi nó ra đời ở Ấn Độ.

Bao lâu trước năm 32 TCN? Hình khắc tử thi ở San Jose Mogote có thể cung cấp manh mối. Trong văn hóa Trung bộ châu Mỹ, ngày sinh là một điềm báo quan trọng cho tương lai đến mức người dân thường lấy nó làm tên. Nếu sinh ra vào ngày Giao Thừa là một điềm tốt nên những đứa trẻ sinh vào ngày đó sẽ được đặt tên “ngày 1 tháng 1.” Có vẻ đây là trường hợp của người đàn ông ở đền thờ San José Mogote. Giữa chân anh là hai hình chạm khắc, một trông tựa một cái mũ nồi có chữ U sơn phía trước, một trông từa tựa con quái thú mỉm cười trong hoạt hình Nhật Bản. Theo Marcus, nhà nhân chủng học trường Michigan, hình khắc tương ứng với 1-Địa Chấn, cái tên Zapotec chỉ ngày 17 trong 260 ngày của lịch tôn giáo. Vì bức khắc miêu tả một người thay vì một sự kiện nên ngày tháng được cho là tên của người chết. Nếu vậy, 1-Địa Chấn là người đầu tiên có tên trong lịch sử châu Mỹ. Kể cả nếu ngày tháng này không phải tên, hai hình khắc vẫn chỉ thời điểm dựng phiến đá là khoảng năm 750 TCN, người Zapotec không chỉ đang tiến tới chữ viết mà còn kết hợp thêm kiến thức toán học và thiên văn học cần cho một bộ lịch.

Phát hiện năm 1975, người đàn ông nằm sõng soài với cái bụng mở toang này được tạc trên một phiến đá trước đền thờ ở San José Mogote, gần thành phố Oaxaca. Giữa chân xác chết hẳn là ngày tháng cổ xưa nhất được ghi lại tại châu Mỹ: hai hình khắc (màu đậm) chắc dùng diễn tả tên anh ta: 1-Địa Chấn. Những xoáy trang trí đâm ra bên hông anh ta là máu. Theo nhà khảo cổ đầu tiên nghiên cứu bức chạm này, Joyce Marcus, từ “hoa” và “vật hiến tế” trong tiếng Zapotec khá tương đồng nên hình hoa máu này có thể là một sự chơi chữ.

Đánh giá qua dữ liệu khảo cổ, sự tiến triển này xảy ra trong thời gian ngắn kinh ngạc; Trung bộ châu Mỹ chỉ mất chưa đầy 1.000 năm so với 6.000 năm của người Sumer. Quả thực, quần thể xã hội Trung bộ châu Mỹ trong thời gian đó đã tạo ra hơn chục hệ chữ viết, vài loại chỉ được biết đến qua một đoạn văn bản ngắn ngủn. Niên đại ra đời chính xác của chúng vẫn là ẩn số, nhưng có thể giải bằng vật sau đây do một nông dân phát hiện trên thửa ruộng. Ví dụ, văn bản Olmec lâu đời nhất hiện nay khắc trên mảnh gốm có niên đại khoảng năm 300 TCN. Trong một thời gian dài không ai có thể đọc nó. Năm 1986, một đội công nhân xây bến tàu trên sông Acula ở Veracruz bới được một tấm bia dài 2m khắc đầy chữ Olmec. Được cho đã viết vào năm 159 TCN, 21 cột chữ tượng hình là văn bản Olmec đầu tiên đủ dài để giới ngôn ngữ học giải mã. Hai nhà ngôn ngữ học đã thực hiện điều này vào năm 1993. Tấm bia ghi lại sự nổi dậy của một vị chiến vương Chúa Harvest Mountain, người đã ăn mừng ngôi vương của mình bằng cách chém đầu kẻ thù lớn nhất trong lễ đăng quang. Cùng thông tin này, giới ngôn ngữ học trở lại với văn bản trên mảnh gốm. Thật đáng tiếc, nó chỉ là vài câu lảm nhảm vô vị về nhuộm và cắt vải.

Từ 1-ĐỊA CHẤN ĐẾN 8-HƯƠU

Sự phát triển chữ viết trong xã hội Zapotec đi cùng với sự phát triển đô thị. Vào khoảng năm 500 TCN, San Jose Mogote dường như đã di dời đến Monte Alban, nằm giữ vùng đệm. Cách thành phố Oaxaca một giờ đi xe buýt, Monte Alban ngày nay là một mớ ngổn ngang tường thành và kim tự tháp ẩn trong thảm cỏ um tùm (Cỏ này đến từ châu Âu, vốn không hiện diện ở châu Mỹ thời tiền Columbus). Du khách đến đây sẽ bị các “hướng dẫn viên” mang balo đựng đầy tượng giả cổ và bản vẽ Mexica lưu niệm khắc họa sai lệch về mặt dân tộc học mời gọi nhiệt tình. Sự góp mặt của họ không làm giảm đi vẻ hiên ngang cô độc của tàn tích. Monte Alban nằm trên một ngọn đồi dốc cao khoảng 450m nhìn ra thung lũng Oaxaca. Người Zapotec đã tái định hình cả ngọn đồi để xây nên thành phố, vạt ra những khoảng sân và bệ. Bằng cách san bằng toàn bộ đỉnh đồi, họ đã tạo ra mảnh sân rộng hơn 222.000m², bằng nửa tòa thánh Vatican. Thời kỳ đỉnh cao, Monte Alban có 17.000 người và có lẽ là trung tâm dân số lớn mạnh nhất Trung bộ Nam Mỹ.

Nền tảng xây dựng của nó lại là chủ đề của một cuộc tranh cãi khảo cổ nữa. Một bên cho rằng Monte Alban hình thành do nông nghiệp ngô đã giúp dân số thung lũng Oaxaca phát triển, khiến các thôn làng tập hợp lại thành cụm gần giống thành phố. Vì vậy, suốt phần lớn chiều dài lịch sử của nó, Monte Alban là một ngôi làng lớn, không phải thành phố thực sự, càng không phải một nhà nước giai cấp. Bên khác cho rằng chiến tranh quá khốc liệt, như độ tàn phá đã thấy ở San Jose Mogote, đến mức vương quốc chính ở thung lũng đã lập một trụ sở liên minh phòng thủ tại Monte Alban. Bên thứ ba lại cho rằng người Zapotec ở Monte Alban - chứ không phải người Olmec ở La Venta - đã hợp lại để lập ra thế lực đế chế đầu tiên của Bắc Mỹ, một thành bang hiếu chiến đã chinh phục vài chục ngôi làng khác.

Trong những bằng chứng thuyết phục nhất cho giả thuyết thứ ba, có gần 300 phiến đá khắc tại Monte Alban mô tả kẻ thù bị phanh thây và tàn sát. Marcus tin rằng, đó là những thủ lĩnh của cộng đồng bị Monte Alban chinh phục. Vài phiến đá có khắc tên kẻ thù, giống như 1-Địa Chấn xui xẻo. Đây có thể dùng kỷ niệm chiến thắng trong cuộc chiến ác liệt giành quyền bá chủ của Monte Alban với đối thủ tại vùng đó, San Martin Tilcajete, nằm ở phía Nam thung lũng trung tâm. Khi San Jose Mogote thành lập Monte Alban, Tilcajete đáp trả bằng cách tập hợp người từ các làng xung quanh, đông đảo hơn gấp bội, và dựng lên những tòa nhà nghi lễ của riêng nó. Chiến tranh là điều không tránh khỏi. Monte Alban tàn phá Tilcajete vào khoảng năm 375 TCN. Không nao núng, Tilcajete phục dựng tại một điểm cố thủ khác và huy động đội quân lớn hơn. Khi nó lần nữa trở thành mối nguy, Monte Alban tấn công lần thứ hai vào năm 120 TCN. Lần này là dứt điểm. Họ thiêu rụi cung điện của nhà vua và phá tan phần còn lại của Tilcajete, cả thung lũng nay nằm dưới tay Monte Alban.

Không còn gì cản trở nữa, người Monte Alban tỏa ra và dựng nên một lãnh thổ rộng gần 26.000km². Trong hàng thế kỷ, nó đứng ngang hàng với hai hàng xóm của nó, thành bang Maya đang nổi lên ở phía Đông và Teotihuacan ở phía Bắc. Quan hệ giữa họ tương đối hòa hảo, nhưng với người Ñudzahui (người Tây Ban Nha gọi là Mixtec), một nhóm lãnh chúa nhỏ ở phía Tây, thì không. Ngược với Monte Alban, đây chỉ gồm những đối tượng rất nhỏ; hầu hết là những cụm làng đơn sơ, nằm rải rác trong 25-50km². Dù vậy, họ lại cực kỳ phiền nhiễu. Monte Alban nhiều lần càn quét các tiểu bang Ñudzahui, nhưng chưa bao giờ tiêu diệt được họ. Những lãnh địa nhỏ nhoi, ngoan cường này chống chịu suốt hơn 1.000 năm. Trong khi đó, đế chế Zapotec hùng mạnh và chuyên quyền hơn sụp đổ hoàn toàn vào khoảng năm 800 TCN.

Có tám cuốn sách chép tay bằng chữ Ñudzahui còn lưu lại, được làm từ da hươu hoặc vỏ cây có thể xếp lại như nan quạt hoặc treo tường như bích họa. (Quân Tây Ban Nha đã phá hết số còn lại.) Mang tính hình tượng hơn bản thảo của Maya hay Zapotec, các văn bản xếp gần như ngẫu hứng trên trang sách; có đường kẻ đỏ chỉ hướng đọc qua từng trang. Ký hiệu gồm hình vẽ sự kiện, chân dung kèm tên (ví dụ vị vua 4-Phong được ký hiệu bằng ký tự gió và bốn bong bóng nhỏ trong một dòng), thậm chí cả thơ vẽ tay. Lượng chữ viết còn lưu lại khi kết hợp với nghiên cứu khảo cổ đã cho ra một bức tranh rõ nét về đời sống người Ñudzahui.

Như các thành bang nước Ý thời Trung cổ, các tiểu bang Ñudzahui phân tầng rất rõ ràng, vua và một nhóm nhỏ thân vương cùng cố vấn quý tộc nắm hầu hết đất đai lẫn tài sản. Kết cấu liên tục thay đổi, vài nhóm mở rộng bằng cách di dời đến các vùng lân cận, vài nhóm tan rã nội bộ khi ngôi làng họ kiểm soát bỏ theo chính thể khác. Liên minh qua hôn nhân hoàng tộc ở Mixtec thế kỷ XI cũng phổ biến như ở châu Âu thế kỷ XVII. Trong cả hai, gia phả hoàng tộc kéo thành một mạng lưới phức tạp xuyên quốc gia, nhưng ở Mitex đất đai của nữ hoàng vẫn truyền lại cho dòng tộc của bà - người thừa tự của nhà vua không nhất thiết là người thừa tự của nữ hoàng. Một điểm khác nữa là, quyền trưởng nam không tồn tại. Nếu nữ hoàng nghĩ con trai trưởng của bà không phù hợp, bà có thể truyền ngôi cho đứa con khác, thậm chí cho cháu trai hay anh em họ.

Ít nhất bốn trong tám cuốn sách kể về câu chuyện của 8-Hươu Vuốt Báo Đốm, một tăng lữ kiêm tướng lĩnh và chính trị gia với tình yêu bi thảm dành cho người vợ của kẻ thù lớn nhất của ông. Sinh vào năm 1063 SCN, 8-Hươu là họ hàng xa của dòng tộc thống trị Tilantongo, gia tộc từ nhiều thập niên qua đã mắc kẹt vào cuộc chiến vương quyền với vương quốc Bọc Đỏ và Trắng. (Đây là tên đặt thời hiện đại, bắt nguồn từ hình khắc miếng vải gói người dùng bọc linh vật; vị trí chính xác của nó vẫn chưa xác định.) Như cha, một tăng lữ cấp cao, 8-Hươu được đào tạo để trở thành tăng lữ, những các sự kiện chính trị tham vọng ngông cuồng của chính ông đã ngăn ông tiến theo con đường đó.

Sau một cuộc tấn công vô cớ từ phe Tilantongo khiến hiềm khích chạm ngưỡng báo động, hai phe tham chiến chấp thuận gặp mặt tại một hang động trên núi thiêng cùng Tăng lữ Chết chóc, một nhà tiên tri đầy quyền năng đã tự róc thịt khỏi hàm để tạo vẻ ngoài hung tợn như đầu lâu. 8-Hươu thay mặt người cha vừa qua đời đại diện cho Tilantongo. Thật đáng tiếc, tăng lữ kia đứng về phe đối nghịch và yêu cầu 8-Hươu, người tranh đấu cho Tilantongo, phải tha hương đến Tututepec, một ngôi làng nhỏ bé nằm bên bờ Thái Bình Dương cách đó khoảng 160km.

Ẩn mình tại Tututepec, 8-Hươu tập hợp một đội quân bí mật, bố trí thêm họ hàng và sau một chuỗi chiến dịch du kích, ông đã chiếm được vài chục ngôi làng cùng thành bang lân cận. Ngoài việc gây dựng nên đế chế vĩ đại nhất từng thấy trong vùng, cuộc chinh phục đã giúp giết hại hầu hết anh em ruột và họ đứng trên ông trong chuỗi chờ kế vị. Sau 6 năm chinh chiến, ông trở về quê hương Tilantongo. Theo nhà khảo cổ John M. D. Pohl, người đưa ra lời diễn giải tôi đang trình bày ở đây, trong chuyến viếng thăm này, 8-Hươu vô tình chạm mặt 6-Thân, người vợ trẻ của vị vua Bọc Trắng và Đỏ lớn tuổi. Bất chấp mối thù truyền kiếp giữa hai vương quốc, 8-Hươu và 6-Thân lén lút trở thành tình nhân.

Năm 1096, quốc vương Tilantongo băng hà một cách bí ẩn. Tăng lữ Chết chóc chọn người em trai yêu quý cùng cha khác mẹ của 8-Hươu làm nhiếp chính - chỉ còn người anh em này ngăn trở 8-Hươu đến với ngai vàng của Tilantongo. Ba năm sau, một thích khách bí ẩn đâm chết người anh em này trong buổi tắm hơi. 8-Hươu đau buồn bước lên ngôi quốc vương Tilantongo và tuyên chiến với Bọc Trắng và Đỏ, lấy cớ họ đã sắp đặt vụ ám sát.

Trong mảnh trích từ một cuốn sách Ñudzahui, vua 8-Hươu (phải) đang nắm tóc 4-Phong, con trai của tình nhân cũ. Còn trong những cuốn sách Ñudzahui còn lại, tên các nhân vật được thể hiện bằng ký hiệu hình tròn có đầu chữ thập đi kèm.

Cung điện Bọc Trắng và Đỏ tọa lạc trên vách đá nhìn ra một khúc sông. Có tường dốc bao bọc ba mặt, lính canh chỉ cần trông chừng mặt còn lại, nơi có một cầu đất nhỏ bắc qua. Dẫn đầu đội quân hơn nghìn người, 8-Hươu cùng binh lính ném thang dây lên và ào qua cầu, xâm nhập vào cung điện. Như một kẻ chinh phục, 8-Hươu vận chiến bào vải bông cầu kỳ, đeo bộ râu giả trang trọng và trùm mũ làm từ đầu báo đốm. Vòng cổ bằng vàng và ngọc thạch lủng lẳng trên bộ ngực trần của ông. Tại cung điện ông, tìm thấy 6-Thân và chồng cô, quốc vương Bọc Trắng và Đỏ. Cả hai đều bị thương nặng. Theo ghi chép của Pohl, 8-Hươu đã ôm 6-Thân khi cô chết.

Bị bắt cùng cặp đôi hoàng gia là hai người con trai của họ, người anh lớn là người kế vị ngôi vua. Nắm lấy tóc cậu, 8-Hươu ép người thanh niên phủ phục trước ông. Nhưng ông cũng đưa ra một quyết định có lẽ khá yếu lòng: ông tha mạng cho con trai người tình. Sự dại dột của hành động này trở nên rõ ràng khi 4-Phong và em trai cậu đào tẩu.

Khát khao phục thù, 4-Phong cầu viện đế chế Zapotec. Được Zapotec hậu thuẫn, cậu liên kết phiến quân tại Bọc Trắng và Đỏ với một nhóm các thành phố thất bại dưới tay 8-Hươu. Họ vây hãm Tilantongo vào năm 1115. Cuộc chiến kéo dài sáu tháng, kết thúc bằng sự thất bại của Tilantongo. Lặp lại quá khứ, 4-Phong buộc 8-Hươu phủ phục trước cậu. Ông đã 55 tuổi và có sáu thành bang chính thức cùng hàng chục tiểu bang dưới quyền kiểm soát. Đắc thắng và hận thù, 4-Phong đích thân phanh thây ông. Sau đó, cậu cưới con gái 8-Hươu.

Trong nước cờ trị quốc đầu tiên của 4-Phong, ông từ bỏ đồng minh đã giúp mình lên ngôi: Zapotec, sau đó liên kết Tilantongo với đế chế Toltec phía Bắc và tấn công Zapotec. Cuối cùng, người Ñudzahui dưới sự chỉ huy của ông đã chiếm gần hết Oaxaca, buộc Zapotec phải cống nạp. Đế chế lớn gấp nhiều lần đế chế của 8-Hươu do ông tạo dựng tồn tại đến tận thế kỷ XV, khi người Mexica xâm chiếm. Và rồi Cortés đến.

XE ĐẨY CÓ BÁNH

Khi Mathew Stirling cùng đội đang tránh vắt và đào bới bia đá ở Tres Zapotes, họ tìm thấy kho chứa 15 chiếc bát gốm úp ngược nằm sâu dưới 2m đất. Mấy chiếc bát đậy lấy 35 bức tượng tô vẽ nhỏ cỡ đồ chơi và 12 đĩa đất sét nhỏ sơn màu. Trong đám tượng nhỏ có hai con chó và một con báo đốm, mỗi con đều có những ống mỏng nối chân trước với chân sau. Mớ đĩa đặt cạnh chúng. Phát hiện tương tự cũng xuất hiện gần thành phố Mexico, xa hơn về phía Bắc.

Hồi thập niên 1980, tôi đã thấy những con vật của Tres Zapotecs, hoặc những con tương tự tại một bảo tàng ở bán đảo Yucatán. Tôi đến đó cùng một kỹ sư người Ý tình cờ gặp vài tiếng trước. Ngay trước mặt tôi, người kỹ sư phát hiện ra tầm quan trọng của những cái ống giữa chân tượng, “Chúng để lắp trục bánh xe,” ông nói. “Và đây,” ông chỉ mấy cái đĩa, “hẳn là bánh xe”. Nhìn mấy bức tượng nhỏ bé, có lẽ chúng thực sự đã được lắp thêm bánh xe như ông bảo.

Người kỹ sư nhăn mặt hoài nghi. Tres Zapotes có niên đại ít nhất từ năm 1.000 TCN. Tức người Olmec và hậu nhân của họ đã dùng bánh xe trong hơn 2.000 năm. “Tại sao họ không dùng nó cho việc gì hữu ích hơn mấy món đồ chơi?” Ông hỏi bằng tiếng Ý. “Sao họ lại không hiểu họ có thể làm bánh xe to hơn và lắp chúng vào xe đẩy? Hanno fatto proprio una stupidaggine, quei tipi.”

Từ stupidaggine (ngu xuẩn) trong tiếng Ý cũng gần như trong tiếng Tây Ban Nha vang vọng khắp phòng, thu hút mọi ánh nhìn. Người kỹ sư dường như chẳng bận tâm. Trông ông khá ức chế với việc người Olmec không nhìn nhận thế giới theo cách kỹ sư châu Âu đương thời nhìn.

Tôi lý lẽ khó dễ với ông, nhưng tôi dễ hiểu sự bối rối này. Tại Lưỡng Hà, bánh xe xuất hiện ít nhất từ thời Sumer. Nó là phần cơ bản trong đời sống khắp lục địa Á-Âu. Bánh xe ngựa, guồng nước, bàn quay làm gốm, guồng xoay đá - thật khó tưởng tượng một châu Âu hay Trung Hoa vắng bóng chúng. Thứ duy nhất bí ẩn hơn việc không phát minh ra bánh xe chỉ có phát minh ra bánh xe nhưng không dùng nó. Nhưng đó chính là điều người Anh-điêng đã làm. Giả sử hàng nghìn người lăn vần qua lại những tượng đồ chơi. Làm sao không ai trong họ nghĩ đến việc tạo ra bánh xe lớn và hữu ích hơn?

Vài lý do khá rõ ràng. Do đợt tuyệt chủng trong Thế Pleistocene, châu Mỹ mất đi loài vật có thể thuần hóa để chở hàng; thiếu động vật kéo xe, từng cá nhân trên địa hình gồ ghề có thể dùng ván trượt, hiệu quả không kém. Dù kể cả với động vật, người Olmec cũng chẳng cần dùng bánh xe. Đất nước họ quá ẩm ướt và lầy lội đến mức ngựa của Stirling lún trong bùn tới tận ngực; thuyền bè vẫn là phương tiện chuyên chở chính mãi đến gần đây. Thêm vào đó, có thể thấy quần thể xã hội Trung bộ châu Mỹ không đơn độc trong việc này. Dù Lưỡng Hà có bánh xe vào khoảng năm 4000 TCN, Ai Cập gần đó đến 2.000 năm sau mới dùng bánh xe, dù thường xuyên tiếp xúc. Dẫu thế, không lý do nào giải thích được tại sao không xã hội Trung bộ châu Mỹ nào dùng bánh xe để làm gốm hay nghiền ngô. Xét cho cùng, tất cả xã hội Âu-Á rốt cuộc đều dùng bàn xoay làm gốm và bánh xe cối xay.

Một lời giải hợp lý hơn có thể ẩn trong cuốn sách The Genius of China (Thiên tài Trung Hoa) của Robert Temple xuất bản năm 1998, kể về lịch sử phát triển khoa học kỹ thuật ở Trung Hoa. Theo Temple, người Trung Quốc đã phát minh ra lưỡi cày cong vào thế kỷ thứ III TCN. Làm từ sắt đúc, lưỡi cày cong được uốn thành hình chữ V, lưỡi dao cắm vào đất và hai cánh chữ V cong ra như cánh mòng biển. Vì cánh cong, chúng gạt đất khỏi lưỡi dao, vừa giảm ma sát vừa giúp xới đất hiệu quả hơn.

Thiết kế của lưỡi cày cong quá hiển nhiên đến mức thật lạ khi người châu Âu chưa bao giờ nghĩ đến. Trước khi lưỡi cày kiểu Trung Hoa nhập vào châu Âu trong thế kỷ XVII, nông dân Pháp, Đức, Ý, Hà Lan và nhiều đất nước khác phải cực khổ cào bằng thứ hệt như miếng kim loại thuôn nhỏ xuống đất. “Ma sát tăng đồng nghĩa với cần nhiều bò hơn, trong khi với lưỡi cày Trung Quốc chỉ cần một con bò,” Temple giải thích. Thất bại trong việc nghĩ ra lưỡi cày cong của người châu Âu theo nhà khoa học kiêm sử gia Teresi, “giống như Henry Ford thiết kế xe hơi thiếu chân ga, bạn phải về số, đạp thắng và ngửa người ra để thay đổi tốc độ. Và chúng ta đã làm vậy suốt 2.000 năm.”

Năng suất nông nghiệp châu Âu bùng phát sau khi lưỡi cày cong xuất hiện. Sự phồn vinh mà nó này mang lại là một trong những bước đệm cho Thời kỳ Khai Sáng. Temple viết, lưỡi cày kiểu cũ “quá thiếu hiệu quả, tốn công và cực kỳ mất sức đến nỗi quá trình cày bừa kém cỏi này có thể coi là thứ gây lãng phí công sức và thời gian nhất của loài người”. Hàng triệu người châu Âu dành hàng thế kỷ đi sau cái cày, chòng chọc nhìn lưỡi dao khi nó đâm xuống đất vô ích. Làm sao không ai trong họ nghĩ đến chuyện thay đổi thiết kế để việc cày bừa hiệu quả hơn?

Độ phức tạp của công nghệ thuộc một xã hội không liên quan nhiều đến độ phức tạp xã hội của nó - điều mà chúng ta, trong kỷ nguyên công nghệ thay đổi nhanh chóng và dường như áp đảo này khó nắm bắt được. Mọi xã hội, dù lớn hay nhỏ, đều bỏ qua những công nghệ “hiển nhiên”. Khiếm khuyết này có ảnh hưởng rất lớn đến đời sống con người - hãy tưởng tượng châu Âu có lưỡi cày tốt và Maya có công cụ sắt - nhưng không ảnh hưởng lắm lên quy mô những nỗ lực của một nền văn minh, như lịch sử châu Âu và Maya cho thấy. Suy ra, giao thương tri thức rộng rãi và cởi mở là cách tốt nhất để bù đắp khiếm khuyết. Chao ôi, về mặt này, Trung bộ châu Mỹ cực kỳ hạn chế. Cũng như châu Âu, nó là một nơi vô cùng đa dạng nền tảng giao lưu văn hoá. Nhưng khi châu Âu có nhiều nền văn minh khác biệt sâu sắc để học hỏi nhiều ý tưởng, Trung bộ châu Mỹ lại hoàn toàn đơn độc.

Hoặc dù sao, thì có vẻ là vậy.

LÁT CẮT PERU

Cách biên giới Peru-Chile khoảng 160km về phía Bắc, đường cao tốc duyên hải cắt ngang một bãi biển không người có chuỗi hàng rào cao bao quanh. Ở lối vào hàng rào, có một bức tượng phụ nữ khổng lồ cách điệu đeo đôi hoa tai lớn. Cạnh bức tượng treo một tấm bảng phai mờ ghi: Bolivia Mar.

Khi Bolivia tuyên bố độc lập, nó có một phần lãnh thổ trải dài từ vùng đất Anh-điêng trung, qua sa mạc Atacama ra biển. Vùng đất không thể trồng trọt nhưng lại có bốn cảng biển khá an toàn và mỏ phân chim tiền sử lớn, các công ty Chile khai thác và chuyển nó đến châu Âu làm phân bón. (Bolivia hồi đó cũng như bây giờ, nghèo nàn nên không có vốn cho ngành công nghiệp này.) Năm 1878, Hilarion Daza, đứa con hoang của một nhà chính trị Ý lên cầm quyền Bolivia. Ngay lập tức, ông tăng thuế mỏ phân chim do Chile sở hữu, một điều mà chính phủ Bolivia các đời trước hứa không làm. Tức điên, Chile đưa quân đội vào khu vực. Bolivia tuyệt vọng liên minh với Peru để chống trả; Chile dễ dàng đánh bại đội quân không cân sức này và chiếm toàn bộ khu vực, cũng như một vùng Nam Peru. Bị cơn thịnh nộ của dân chúng trục xuất, Daza tháo chạy đến châu Âu, mang theo gần hết tài sản của Bolivia.

Về sau, Chile cũng trao trả phần lớn lãnh thổ Peru vào năm 1929, nhưng chưa bao giờ trao trả bất cứ phần đất nào cho Bolivia - hậu quả mà quốc gia này chưa bao giờ chấp nhận. Đến tận ngày nay, nghị viện Bolivia vẫn có một đại diện từ tỉnh ven biển đã mất. Cuộc thi Hoa hậu Bolivia luôn có một thí sinh trên danh nghĩa đến từ vùng duyên hải. Bản đồ bán ra vẫn vẽ vùng bị chiếm thuộc chủ quyền Bolivia.

Trong một nghĩa cử với người đồng minh lâu đời đau khổ, năm 1992, Peru trao tượng trưng hai dặm bờ biển của mình cho Bolivia. Bolivia Mar - Bolivia giáp Biển - là một hòn đảo Bolivia nhỏ nằm lọt thỏm trong Peru. Nó không có bất kỳ công trình nào, tôi có thể thấy khi đi ngang qua đó. Doanh nghiệp tư nhân đáng lẽ sẽ xây một cảng miễn thuế ở Bolivia Mar. Cho đến giờ thị trường tự do vẫn chưa chấp nhận thử thách này. Thỉnh thoảng, người Bolivia đánh xe xuống Bolivia Mar để bơi lội - một nghĩa cử chính trị.

Đường cao tốc chính nối Bolivia Mar và Bolivia chạy dọc theo thung lũng Osmore, cắt ngang Peru một lát cắt hoàn hảo. Ở 24km đầu tiên, con đường băng qua vùng hoang mạc mờ sương, gần như không có người sinh sống. Rồi con đường chạy đến một cao nguyên và sương tan dần. Cảnh quan mở ra trước mắt khô hạn đến mức trong nhiều năm sông Osmore mất hút vào sa mạc.

Quanh thành phố nhỏ Moquegua, dòng sông trở lại và đường cao tốc đột ngột rẽ vào Cordillera Negra. Cảnh quan trải ra đủ hẻm núi, dốc cao, núi bằng và vách núi đủ để làm hàng chục tập phim hoạt hình Road Runner (Chạy đua trên đường). Cao gần 2.400m, vượt hơn hẳn xung quanh, có một cột đá bản rộng, đỉnh tròn và vặn xoắn hơi giống não người. Cột đá tên là Cero Baúl. Suốt 200 năm, nó là nơi tiếp giáp giữa hai xã hội lớn nhất châu Mỹ - có thể nói là sánh ngang với vương quốc Maya, nhưng ít nổi tiếng hơn.

Hai nhà nước Wari và Tiwanaku hẳn là tiền thân vĩ đại nhất của Inka, và hẳn nhiên hậu duệ của họ được kế thừa nhiều nhất. Trên con đường riêng của mình, cả hai đều là con cháu của Norte Chico. Họ thờ phụng các hình tượng Thần Cầm Trượng, sống trong mạng lưới trao đổi theo chiều dọc và có những công trình công cộng mang thiết kế dựa trên mẫu hình từ vùng duyên hải. Nhưng về mặt khác, họ khác nhau như Sicilia khác Scandinavia. Trong hai xã hội, Wari là nhà nước chuyên quyền, chuyên chế hơn. Nằm phía Bắc Lima trên dãy Andes, nó bắt đầu nổi lên vào thế kỷ XVI - thời điểm tệ hại để xây dựng một quốc gia bên bờ Nam Mỹ Thái Bình Dương. Bấy giờ, quần thể xã hội Anh-điêng phải hứng chịu những năm đầu tiên trong đợt hạn hán kéo dài hàng thập niên, ngắt quãng bởi hàng loạt cơn lũ El Niño gây ra, thật nghịch lý. Vài chính thể có lẽ đã tan rã do thảm họa khí hậu, nhưng Wari lại lớn mạnh. Lý do chính đằng sau sự thành công là công nghệ đắp đê điều và tưới tiêu tiên tiến của nó, cái sau quyết định cái trước. Đáng ngạc nhiên, Peru có nhiều đất trồng ở độ cao 2.750m hơn so với dưới thấp. Bằng cách điều hướng tuyết tan từ nhiều chỏm băng vĩnh viễn trên dãy Andes đến ruộng bậc thang cao nguyên, Wari đã vượt khỏi hạn hán và lũ lụt ở các tầng thấp hơn.

Một bất thường ở dãy đồi thấp phía Nam dãy Andes, tảng đá khổng lồ của Cerro Baúl lấn át các con dốc lân cận. Trên đỉnh nó là tàn tích thành trì Wari.

Lương thực chính vùng cao là khoai tây, thường sinh trưởng ở độ cao 4.000m, khác ngô; các giống củ với hàng trăm loại đã thuần hóa có thể bỏ trong lòng đất cả năm (miễn là nhiệt độ đất trên -2°C) để dự trữ cho lúc cần. Kể cả khoai tây đóng băng cũng dùng được. Sau đóng băng qua đêm, thành tế bào củ khoai bị phá vỡ, nông dân da đỏ tách hết phần nước để làm chuño khô, một loại thực phẩm gần như không thể hư thối và trữ được nhiều năm. (Khả năng chịu lạnh của khoai tây khiến nông dân châu Âu rất chuộng. Không chỉ mọc được ở nơi các giống cây khác bất lực, nó còn là đồng minh của các tiểu chủ trong cuộc đấu tranh không ngừng nghỉ chống lại giới cầm quyền kinh tế-chính trị. Một vựa lúa mì, lúa mạch đen hay đại mạch là mục tiêu béo bở của các địa chủ tham lam và đội quân cướp bóc; trong khi khoai tây chôn sâu trong đất không dễ bị cướp đi.) Dù vậy ngô lại là thứ người dân mong muốn, là ngũ cốc dành cho giới tinh hoa - nguyên liệu để làm chicha. Thanh thế của nó cũng đóng góp vào thành công của Wari. Do ruộng bậc thang đón được nhiều ánh nắng hơn sườn dốc, ngô có thể sinh trưởng với năng suất cao hơn bình thường; tương tự, tưới tiêu cũng mở rộng thêm diện tích gieo trồng ngô.

Trong một quá trình mà Michael Moseley đã so sánh như “sáng chế và tiếp thị một phát minh lớn”, người Wari truyền lại kỹ thuật khai hoang của mình cho các vùng xung quanh, mang vùng Andes thuộc Peru trải dài gần 2.000km về dưới trướng văn hóa của họ. Một dấu hiệu cho tầm ảnh hưởng của họ là sự lan truyền tôn giáo Wari, trong đó hình tượng Thần Cầm Trượng (theo cách gọi của giới khảo cổ) là đấng tối cao - dù người Wari đã biến đổi vị thần thành một nhánh ngô, như để nhắc nhở người khác về ân huệ nông nghiệp của họ. Vào thiên niên kỷ đầu tiên sau Công nguyên, kỹ thuật của Wari đã khai phá hơn một triệu mẫu đất trồng từ dốc núi đến gần như tất cả những nơi được coi là khô hạn, dốc lẫn lạnh giá không tưởng. Ngày nay, ba phần tư ruộng bậc thang bị bỏ hoang, vùng núi cao vẫn chưa lấy lại được sức sản xuất của nghìn năm trước. Nhưng vào thời điểm người Tây Ban Nha chinh phục, ruộng bậc thang bắt nguồn từ Wari đã hiện diện khắp các thung lũng Anh-điêng, “như thể chúng bọc trong những dãy bậc thang”, Jesuit Bernabé Cobo miêu tả.

Thành đô Wari (cũng mang tên Wari) tọa lạc trên một cao nguyên vùng núi gần thành phố Ayacucho ngày nay. Quá trình xây dựng bắt đầu vào khoảng vài thế kỷ đầu Công nguyên. Cuối cùng, thành phố trải rộng khắp 5 km², một dãy phức hợp nhà hai, ba tầng có tường thành đồ sộ bao quanh. Theo nhà nhân chủng học William H. Isbell thuộc Đại học Bang New York tại Binghamton và nhà khảo cổ Alexei Vranich thuộc Bảo tàng Khảo cổ và Nhân chủng học Pennsylvania, nhà dân thường và cung điện nguy nga đều xây cùng kiểu. Mọi thứ đều nằm sau tường trắng cao. Năm 2004, hai nhà nghiên cứu trên đã mô tả nó như một cái tổ gồm “nhiều tế bào tái lặp xếp trong các khu tường cao hình khối bao quanh”.

Không có tòa nhà công cộng nổi bật, không gian công cộng rộng lớn hay cảnh quan ngoạn mục - chỉ có một dạng tường và đường đi hẹp đan xen rác rưởi (giới khảo cổ đã khai quật được ít sàn nhà và bề mặt sạch sẽ đến mức “rõ ràng người Wari coi rác thải sinh hoạt là bình thường và vô hại”, Isbell và Vranich viết). Rõ ràng, tường thành bao bọc và đan chéo thành phố nhằm tạo không gian riêng tư, không phải để phòng vệ; Wari nằm ở vị trí khó phòng thủ. Vương quốc thiết lập một chuỗi gồm hơn chục trung tâm hành chính như phiên bản thu nhỏ của thủ đô dọc sống dãy Andes. Chúng cũng không được xây nhằm phòng vệ. Quả thực, có rất ít ghi nhận về chiến tranh ở Wari. Uy thế của nó nằm ở thương mại và trí tuệ; nó nghiêng về phát tiến kỹ thuật hơn là binh đoàn bộ binh. Tất cả điều này có thể giải thích vài động thái của Wari tại Cerro Baúl.

Theo hai nhà khảo cổ Patrick Ryan Williams và Donna V. Nash thuộc Bảo tàng Field đã công tác tại Moquegua từ đầu thập niên 1990, sứ thần Wari đến nơi đây vào khoảng năm 600. Một nền văn hóa thô sơ hơn đã chiếm dụng phần đất canh tác. Người Wari chẳng hăm hở đánh đuổi họ hay chán nản rút lui. Có thể hình dung rằng, với chỉ dẫn từ cơ quan đầu não, họ nhanh chóng dụng lên khu cư trú tại Cerro Baúl. Đỉnh núi bằng rộng lớn này ngày nay được coi là một apu, linh hồn cổ đại hóa thân thành đá. Chính vì vậy, xây thành phố ngay trên đỉnh nó là lời tuyên bố ấn tượng: Chúng ta đang ở đây.

Xét về thực tế, sống trên một đỉnh núi bằng dài 450m là nhiệm vụ gian nan. Để cung ứng nước, người Wari đục một ống dẫn xuyên từ đỉnh xuống đáy Cerro Baúl, công trình kỹ thuật đến ngày nay vẫn là một thách thức. “Và kể cả thế cũng chỉ đưa nước đến chân đồi,” Williams bảo tôi. “Sau đó, chúng được đưa lên qua những dây chuyền nhân công.” Khi tôi thở hổn hển sau chuyến cuốc bộ 30 phút qua con dốc khúc khuỷu lên đỉnh núi, ông gợi ý tôi hình dung một hàng nhân công nối tiếp chuyền nhau các vò sứ (vò trĩu nặng đầy ắp nước đi lên; vò rỗng nhẹ đi xuống) dọc theo con đường, ròng rã nhiều ngày để cung cấp nước cho các tăng lữ và hoàng tử ở trên.

Các mô hình nhà trại, sân trại thô sơ, nhỏ bé nằm rải trên đỉnh gò núi lẻ loi. Đa phần các mô hình chỉ phác lên những bức tường, hàng rào và cửa với mấy tảng đá rời rạc, nhưng có vài công trình tinh xảo trang hoàng với mô hình xe hơi nhựa, thú đồ chơi và mái tranh. Người dân sẽ leo lên Cerro Baúl, xây các mô hình và cầu mong trời cao ban cho những thứ đó ngoài đời thật. Các tiểu cảnh nông trại phủ khắp hàng trăm mét vuông. Đó đây, thánh giá tự chế và hình các vị thánh điểm thêm chút màu Công giáo vào tín ngưỡng Anh-điêng bản xứ. Vài bức tường tàn dư của người Wari bị tường thành mô hình hư hỏng che lấp. “Thật hết cách,” Williams nói. “Tôi không muốn đạp đổ ngôi nhà mơ ước của ai đó để đến khu khảo cổ.”

Vào khoảng năm 750, khoảng một thế kỷ sau khi Wari đến Cerro Baúl, những nhóm người Tiwanaku kéo đến khu vực xung quanh nó. Tại hầu hết mọi nơi, cuộc chạm trán này sẽ gây căng thẳng. Và nếu Tiwanaku giống Wari hơn sẽ ngay lập tức có chiến tranh. Nhưng Tiwanaku quá khác biệt đến mức diễn tiến thông thường không xảy ra với nó. Nhà nhân chủng học lừng danh Clifford Geertz từng nửa đùa nửa thật đề xuất chia mọi nhà nước thành bốn loại: đa nguyên, trong đó người dân coi nhà nước là chuẩn mực đạo đức; dân túy, nhà nước đại diện ý dân; “mãnh thú”, giới cầm quyền dùng binh lực để khiến chúng dân khiếp sợ; và “đại bịp”, giới thượng lưu dùng khói và gương để thuyết phục dân chúng về quyền hành đã định của mình. Mọi nhà nước đều là hỗn hợp của tất cả thể loại này, nhưng với Tiwanaku, tỷ lệ “đại bịp” đặc biệt cao.Tuy nhiên, Tiwanaku vẫn tồn tại hàng thế kỷ.

Thành phố Tiwanaku, thủ phủ của Tiwanaku nằm cuối hồ Titicaca về phía Tây Nam. Tọa lạc trên độ cao hơn 3.800m, nó là thành phố cao nhất trong thế giới cổ đại. Ngày nay, du khách từ vùng thấp hơn thường xuyên được cảnh báo rằng khu vực này rất lạnh. “Hãy mang quần áo ấm,” Williams khuyên tôi khi ở Cerro Baúl. “Ông sẽ rét cóng đấy”. Lời cảnh báo khiến tôi bối rối, vì hồ Titicaca đủ lớn để duy trì nhiệt độ tầm 10°C đã điều hòa khí hậu (đây là lý do giúp nông nghiệp có thể tiến hành tại độ cao thế này). Vào đêm đông, nhiệt độ xuống mức âm - lạnh, nhưng không hơn New England, và ấm hơn hẳn nhiệt độ thông thường tại độ cao 3.800m. Đến nơi tôi mới biết, đây là nhiệt độ trong nhà. Thị trấn Tiwanaku hiện tại là một nơi nghèo nàn và rất ít nhà có lò sưởi. Đêm nọ, tôi tham gia buổi biểu diễn của một gánh xiếc gia đình đang lưu diễn quanh vùng Andes. Trong lều lạnh đến mức, vài phút sau, đầu khán giả đã chìm trong làn sương từ hơi thở. Chủ nhà của tôi đêm ấy là một nhà khảo cổ người Mỹ. Sáng hôm sau, khi tôi thức dậy trong phòng ngủ dành cho khách của cô ấy, vị chủ nhà đang vận ác khoác, găng tay và đun nước trên lò sưởi. Cái lạnh không làm giảm đi vẻ đẹp của vùng đất: Tiwanaku nằm giữa một bình nguyên, bao quanh là những đỉnh núi phủ tuyết. Từ tòa nhà cao nhất ở tàn tích có thể nhìn thấy khu hồ rộng lớn cách đó gần 20km. Vùng nước mênh mông như hòa làm một với bầu trời, không chút gợn sóng.

Khu định cư quan trọng đầu tiên quanh Titicaca có lẽ là Chiripa, nằm trên bán đảo nhỏ ở bờ hồ phía Tây Nam. Trung tâm lễ nghi của nó được xây quanh một quảng trường lõm kiểu Norte Chico, có thể có niên đại khoảng năm 900 TCN. Chiripa là một trong nửa tá trung tâm nhỏ lẻ, tranh đua nhau xuất hiện quanh hồ thời điểm ấy. Đa số sống dựa vào trồng trọt, nông dân trồng lương thực trên bề mặt phẳng nhân tạo như người làm vườn tại gia trồng rau củ trên luống đất. (Các mảnh ruộng tương tự nhưng lớn hơn đã được tìm thấy tại Beni, lòng chảo Mexico cùng nhiều nơi khác. Đến Công Nguyên, hai trong số những chính thể này nổi lên thống trị: Pukara ở bờ phía bắc hồ Titicaca, bên rìa Peru và Tiwanaku ở phía ngược lại, bên Bolivia. Thế kỷ III CN, Pukara đột nhiên tan rã về mặt chính trị. Người dân vẫn sống ở đó, nhưng thị trấn phân rã thành nông thôn, hoạt động làm gốm, khắc bia và xây công trình chấm dứt. Không ai biết tại sao.

Dù Tiwanaku đã có người ở từ ít nhất năm 800 TCN nhưng chỉ đến khoảng năm 300 TCN, nó mới trở thành trung tâm quan trọng; và chỉ đến khoảng 200 năm sau khi Pukara tan rã, nó mới mở rộng về phía Nam Titicaca. Nhưng lúc nó thực sự tiến tới phía Nam và Tây, Tiwanaku biến đổi thành “nhà nước thú dữ”, theo cách gọi của nhà khảo cổ Alan Kolata thuộc Đại học Chicago. Thuật ngữ này không nói rằng nó là nhà nước vũ trang chuyên chế. Thay vào đó, nó là một quần thể thành phố tiếp nhận sự vượt trội về tín ngưỡng của Tiwanaku. Kolata lập luận “tín ngưỡng quốc gia và hệ tư tưởng đế quốc hoạt động như xâm lược vũ trang, nhưng cái giá phải trả thấp hơn hẳn”. Kinh ngạc trước sức mạnh siêu cường và huy hoàng mà giới tăng lữ Tiwanaku kiểm soát, những thủ lĩnh địa phương tự quy phục.

Trọng tâm chiến lược đe dọa này là thành phố Tiwanaku. Một kỳ quan đã mất của thế giới, ngày nay nó bị hư hại nghiêm trọng. Trong hai thế kỷ vừa qua, người dân đã tháo dỡ nhiều tòa nhà, dùng đá của chúng để xây thánh đường, nhà cửa, cầu đường cùng công trình công cộng, thậm chí cả bãi rác. Có thời gian, chính phủ Bolivia xây đường xe lửa ngang thành phố (gần đây, họ đã xây một con đường chạy qua nơi khác). Bàn tay con người mù quáng biến đổi cấu trúc nhiều tòa nhà còn sót lại. Dù vậy, tàn tích vẫn còn đủ để hình dung về thành phố cổ đại này.

Sừng sững ngay chân trời là kim tự tháp bảy tầng Akapana, kiểu dáng có lẽ lấy cảm hứng từ thập tự Anh-điêng. Phổ biến trong nghệ thuật vùng cao nguyên, thập tự Anh-điêng là một hình bậc thang mà theo nhiều người, lấy cảm hứng từ chòm Nam Thập Tự; một số khác tin rằng nó tượng trưng cho bốn phần thế giới. Dù thế nào, người xây Akapana cũng lên kế hoạch rất cầu kỳ. Họ dựng tường chống bằng khối cát lẫn đá, mỗi 3m lại có một cột đá chữ nhật cao đến 3m. Các cột đá lớn tới mức Pedro Cieza de León, người châu Âu đầu tiên đến đây, sau này, thú thật rằng ông không “hiểu họ dùng dụng cụ hay công cụ gì để dựng nên chúng”. Nổi lên giữa một hào lớn, Akapana mô phỏng núi non quanh nó. Một hệ thống cấp thoát nước thiết kế chuẩn xác dẫn nước từ giếng chứa trên đỉnh xuống chân và quanh tháp, tượng trưng dòng nước mưa chảy trôi xuống dãy Andes, khiến tòa tháp trông càng giống ngọn núi hơn.

Tại đỉnh công trình nhỏ hơn gần đó, một khu tường rào tên là Kalasasaya, cổng Mặt Trời, cắt gọt từ một khối đá nguyên (nay đã vỡ đôi và được gắn lại). Bọc trong đường diềm trang trí công phu, cánh cổng 3,5m này hướng tầm nhìn du khách đến hình tượng một vị thần duy nhất khắc trên thanh xà: Thần Cầm Trượng.

Thập tự Anh-điêng

Ngày nay cổng Mặt Trời là hình ảnh tượng trưng cho Tiwanaku. Vào Đông chí (ở Nam Mỹ là tháng Sáu), hàng trăm du khách châu Âu và châu Mỹ thủ sẵn máy ảnh túc trực suốt đêm lạnh tại Kalasasaya để chờ bình minh, chỉ ngày đó mặt trời sẽ nhô lên qua Cổng Mặt Trời. Hướng dẫn viên mặc trang phục truyền thống giải thích rằng hình chạm trên thanh xà là một lịch thiên văn phức tạp có thể do người ngoài hành tinh đem đến Trái Đất. Để giữ ấm suốt thời gian dài, du khách hát những khúc ca hòa bình bằng vài thứ tiếng, vẫn luôn thế, đoàn khán giả sửng sốt khi thấy ánh bình minh lóe lên bên cánh cổng. Chỉ sau đó, họ mới phát hiện cánh cổng không ở vị trí gốc, và có thể chẳng liên quan gì tới thiên văn học hay hệ lịch.

Nếu những du khách đó đến Tiwanaku thời kỳ đỉnh cao, đi qua hàng dặm ruộng đồng bao quanh đến dãy tường đá đặt sít sao của thành phố, họ sẽ bất ngờ trước sự nguy nga tráng lệ. Nhưng có thể nó cũng mang vẻ khiếm khuyết kỳ lạ, khi mà nửa thành phố đổ sụp đang cần sang sửa và nửa còn lại đang được thi công. Các bức vẽ thành phố cổ đại có khuynh hướng khắc họa chúng vào một thời hoàng kim tưởng tượng, những công trình vĩ đại xếp đặt ngay hàng thẳng lối, hoàn hảo như mô hình kiến trúc. Nhưng Tiwanaku không như vậy, thậm chí nó cũng không định trở thành như vậy, Isbell và Vranich nói. Năm 2004, cả hai đã viết rằng, ngay từ đầu, thành phố đã bị tàn phá một phần - do chủ ý, vì những bức tường đổ nát truyền lại cho Tiwanaku uy quyền quá khứ. Trong khi đó, các phần còn lại của thành phố thường xuyên nằm trong dự án thi công, biểu trưng cho sức sống và thịnh vượng bất tận của đất nước. Đôi khi, các dự án thi công này cần nguyên liệu xây dựng từ công trình cũ, đẩy nhanh quá trình tạo dựng tàn tích. Theo văn hóa Anh-điêng, lao động thường đi kèm tiệc tùng tại nơi làm. Các bữa tiệc theo lễ nghi bao gồm đập phá lượng lớn đồ gốm đôi lúc cắt ngang sự huyên náo của quá trình thi công. Nhưng mọi chuyện luôn tiếp diễn. “Họ xây công trình như thể chưa bao giờ định hoàn thành chúng,” viện sĩ Tây Ban Nha Polo de Ondegardo kinh ngạc nhận xét vào năm 1571. Chính xác, Isbell và Vranich nói. Mục tiêu không phải hoàn thành chúng. Mục tiêu là tiếng xáo động liên hồi từ hoạt động có chủ đích.

Khi những du khách từ hiện đại trong tưởng tượng này dạo quanh cảnh náo động khi xây dựng và đập phá, họ có thể cảm thấy dù ồn ã vậy, những vẫn thiếu điều gì đó. Không như thành thị châu Âu, Tiwanaku không có chợ - không có những quầy hàng vọng tiếng la hét, mặc cả, con buôn lươn lẹo; không phố bày hàng hóa, đồ gốm và rượu rẻ tiền; không người tung hứng hay diễn viên kịch câm đang cố gắng thu hút đám đông; không móc túi. Ở châu Phi, châu Á, châu Âu, “thành thị là nơi gặp gỡ và pha trộn của nhiều loại người… Qua giao thương và trao đổi, qua mua bán bất kỳ thứ gì họ nghĩ ra, thành thị hình thành và tái hình thành”. Tiwanaku hoàn toàn khác biệt. Xã hội Anh-điêng sống dựa vào mạng lưới trao đổi hàng hóa và dịch vụ rộng khắp, nhưng chính phủ và họ tộc kiểm soát dòng lưu thông chứ không phải các thế lực thương gia. Dân chúng tự trồng lương thực và dệt quần áo, hoặc lấy từ dòng tộc hay kho của chính quyền. Và thành phố, theo cách Kolata gọi, là một nơi “biểu trưng cho sự tập trung quyền lực chính trị và tôn giáo của giới tinh hoa”. Các thành phố Anh-điêng khác, trong đó có Wari, cũng tương tự. Nhưng Tiwanaku đã đẩy nó đến mức cực đoan.

Loại thuyền sậy Totora này hiện vẫn qua lại trên hồ Titicaca, như suốt 2.000 năm qua. Bản mô phỏng một chiếc Totora lớn này được dựng vào năm 2001 nhằm chứng minh những tàu thuyền kiểu này có thể chở các hòn đá to dựng nên tường thành Tiwanaku.

Cổng Mặt Trời thu hút hàng nghìn người hành hương đến tìm kiếm ý nghĩa thiên văn. Thật không may, nó đã bị dịch chuyển đến vị trí hiện tại vào thế kỷ XX.

Người ta đã khai quật Tiwanaku suốt một thế kỷ, giới khảo cổ càng tìm hiểu sâu về nó thì càng thấy ít hơn. Với Vranich, khác biệt so với thành thị châu Âu của nó còn không chỉ không có chợ. Khác xa biểu tượng trung tâm tập quyền các nhà nghiên cứu từng nghĩ, ông nói, Tiwanaku là tập hợp giữa tòa thánh Vatican và khu vui chơi Disneyland, một thủ phủ phô bày tín ngưỡng có dân số tương đối nhỏ - gần như một cây quyền trượng - thu hút hàng nghìn du khách. Giống đoàn du khách đến vào ngày điểm chí bây giờ, các lữ khách đến đây cũng sửng sốt và choáng ngợp trước diện mạo đế chế. “Tại trung tâm thành phố, nhà cửa đền đài uốn lượn trập trùng,” Vranich kể về Tiwanaku, nơi ông công tác từ năm 1996. “Họ không hoàn thành công trình nào trọn vẹn, mà chỉ quan tâm mặt tiền thôi. Mặt phô bày phải thường xuyên được thay đổi để thu hút đám đông.”

Cuộc chạm trán giữa Tiwanaku và Wari tại Cerro Baúl có vẻ đã diễn ra cực kỳ suôn sẻ. Bất luận thế nào, xem xét hơn nghìn ngôi mộ Wari và Tiwanaku cũng không tìm thấy dấu tích bạo loạn vũ trang. Thay vào đó, hai xã hội phân chia vùng đất giữa họ. Wari đóng đô trên đỉnh Cerro Baúl và Cerro Mejía, gò đồi lân cận. Giữa chúng có một thung lũng dốc rải rác các khu định cư của Tiwanaku. Do gốm Wari và gốm Tiwanaku khác nhau, Williams và Nash có thể dựng bản đồ phân bố dân cư dựa theo sự phân bố các mảnh gốm. Kênh đào Wari cung cấp nước uống nhưng phải chạy ngang lãnh thổ Tiwanaku dưới chân Cerro Baúl. Tiwanaku để nước chảy qua nhưng vẫn lấy đi phần nước đủ tưới cho 700 mẫu ruộng bậc thang.

Wari và Tiwanaku đồng thời cũng tách biệt nhau. Dù họ cùng chung nguồn tài nguyên, rất ít dấu vết cho thấy người bên này thường xuyên giao du với người bên kia, hoặc có tình hữu nghị vượt mức chính trị. Nhà người Wari trang hoàng bằng đồ Wari, nhà người Tiwanaku dùng đồ Tiwanaku. Dù sống cạnh nhau, người dân vẫn nói ngôn ngữ khác biệt, mặc trang phục khác biệt, tìm cảm hứng và chỉ dẫn từ các thủ phủ khác biệt. Thuật ngữ khoa học-xã hội cho việc hòa trộn nhưng không hòa tan này là “đan xen”. Suốt hai thế kỷ tại Cerro Baúl, Wari và Tiwanaku như người sống ở hai thế giới song song, cùng thời gian và không gian nhưng hoàn toàn tách biệt, cần chú ý rằng, người Anh-điêng không phải kiểu hàng xóm thân thiện do phía biện hộ dựng lên hay những chiến binh tàn bạo, hung hãn như vài nhà phê bình chính trị gièm pha.

Hồi kết đến vào khoảng năm 800, Williams kể. Ông thuộc một đội Peru-Mỹ đã phục dựng những ngày cuối cùng của Cerro Baúl vào năm 2005. Khoảng 28 quý tộc và tăng lữ cấp cao tập hợp tại cung điện lớn nhất Wari để dùng bữa tiệc cuối cùng ở sảnh tiếp đãi dài hơn 9m, ghế đá xếp dọc bức tường. Căn phòng mở ra một điều mà giới khảo cổ nghĩ “có thể là phòng điều hành quốc gia”, tương tự Phòng Bầu dục trong Nhà Trắng. Các mảnh thức ăn vương vãi còn lại cho thấy bữa tiệc chia tay là một buổi “thác loạn” với thịt đà mã, lạc đà cừu, thỏ rừng Anh-điêng và bảy loại cá, ngập chicha tươi phục vụ trong những chiếc ca lớn trang trí bằng huy hiệu, mỗi ca chứa gần 2 lít rượu. Cuối buổi, đoàn người say xỉn liêu xiêu bước qua cung điện, đập phá bát đĩa và nổi lửa thiêu cả cung điện. “Dường như họ đã có khoảng thời gian khá điên loạn,” Williams nói. Sau cùng là hầm ủ chicha và các nữ hầu cao cấp ở đó. Các lãnh chúa châm lửa phòng xay hạt có mái lợp và ném cốc rượu vào ngọn lửa. “Sau đấy, khi than nguội đi, sáu chuỗi vỏ ốc và đá được đặt lên đám tro bụi như hành động sùng kính cuối cùng,” các nhà khảo cổ ghi lại.

Sự thoái trào nằm trong đợt sụp đổ chung. Có thể Tiwanaku đã tuyên bố đầu tiên, dẫn theo Wari giải thể đế chế của nó trên Cerro Baúl. Hoặc có thể Wari tự rút lui do lý do nội bộ. Cả hai giả thuyết đều quy cho hạn hán, nhưng điều này gây nhiều tranh cãi. Một là, Wari đã tồn tại qua hạn hán. Còn Tiwanaku, “hạn hán thì ảnh hưởng bao nhiêu tới Disneyland chứ?”, Vranich nói. Khả năng giữ chân khán giả của nó quan trọng hơn nhiều.

Người kế vị Wari lẫn Tiwanaku kết hợp kỹ năng tổ chức của cả hai và thụ cảm thiết kế cùng phô trương của Tiwanaku. Đầu tiên là Chimor, sau đó là đế chế vĩ đại nhất từng thấy ở Peru. Trải rộng hơn 1.000 km bờ biển vào thời đỉnh cao, Chimor là một quốc gia đầy tham vọng, họ trồng ngô và bông trên gần 50.000 mẫu ruộng tưới tiêu đầy đủ quanh sông Moche (Peru hiện đại chỉ đến năm 1960 mới đạt được tầm vóc này). Đợt El Niño khủng khiếp vào khoảng năm 1100 khiến tưới tiêu ngưng trệ một thời gian. Để đối phó, chính phủ bắt các nhóm tù binh đào con kênh dài 85km, thành đắp gạch, để dẫn nước từ sông Chicama ở thung lũng kế cận phía Bắc về đồng ruộng dưới thung lũng Moche. Kênh đào là một thất bại, vài khúc dốc ngược, rõ ràng do thiết kế yếu kém, các khúc còn lại thất thoát chín phần mười nước vì bay hơi và rò rỉ. Vài nhà khảo cổ tin rằng kênh đào vốn không để sử dụng. Theo họ, nó chỉ là sự phô trương giả dối của chính quyền Chimor nhằm thể hiện rằng mình rất tích cực chống lại hiện tượng El Niño.

Khi thời tiết tồi tệ qua đi, Chimor nhòm ngó đến xung quanh. Quân đội ra đi và chiến thắng trở về Chan Chan, thủ đô bên bờ biển có khu trung tâm dày đặc trải khắp 10km² của Chimor. Với chín cung điện kiêm lăng mộ hoàng gia tường cao cửa rộng, cùng năm phức hệ thi hành lễ như thánh đường, thành phố là chuẩn mực cho cả sự nguy nga lẫn vắng lặng bất thường vì đường sá chỉ dành riêng cho giới tinh hoa. Dân thường, ngoại trừ vài kỹ thuật viên và thợ thủ công đặc biệt, bị cấm. Mỗi tòa nhà có cạnh dài hơn trăm mét, nhiều tòa cao ba tầng. Bên trong không gian trữ đồ chiếm ưu thế - khu vực sống là thứ yếu. Các xà lớn trang hoàng bằng các món vàng bạc tuyệt mỹ, những công trình đồ sộ gắn dính nhau quanh trung tâm thị trấn như đoàn người chen chúc nhau dưới mái hiên.

Cung điện ở Chan Chan bị thừa mứa do người cầm quyền đã mất được coi như nhân vật thần thánh. Với Inka, xác ướp vị vua tiếp tục sống như ông hoàng tại tư gia và không thể thay thế họ; thậm chí các xác ướp còn cần hiện diện tại những dịp quan trọng của đất nước. Do đó, mỗi vị vua mới phải xây cung điện riêng và trở nên đủ giàu có để duy trì nó mãi mãi. Hệ thống này đảm bảo tham vọng hoàng gia cùng nhu cầu xây cất dồi dào.

Cung điện lớn nhất còn lại ở Chan Chan có thể thuộc về Minchaçaman - vị vua thứ 11 của vương triều Chimor, nổi danh là người đã chinh phục phần lớn vùng duyên hải, theo một bản ghi chép Tây Ban Nha. Minchaçaman là nhân vật quyền lực đáng lẽ đã có thể chinh phục nhiều vùng đất hơn. Không may cho ông, ông sống vào thời gian Inka - một nhóm người vô danh trước đó - có thủ lĩnh mới: Pachakuti. Vào khoảng năm 1450, quân đội Inka do em trai Pachakuti, Qhapaq Yupanki chỉ huy vây hãm thành bang Cajamarca nằm ở vùng đồi núi thấp phía Đông Chimor. Thủ lĩnh Cajamarca đã liên minh với Minchaçaman, người gấp rút dẫn quân đội đến viện trợ. Ông không biết mình sắp đối mặt với điều gì, hẳn vì ông chỉ coi Inka như đám mọi rợ quê kệch. Qhapaq Yupanki đón ông bằng một trận phục kích. Minchaçaman cùng đội quân của ông buộc phải tháo chạy khi Cajamarca thất thủ dưới tay Inka. Qhapaq Yupanki nổi danh đến mức khi ông trở về Qosqo, anh trai ông cảm thấy tương lai bị đe dọa liền lập tức trục xuất ông.

Trong bức ảnh chụp từ trên cao năm 1931 hiếm hoi này, khi làn sóng cướp phá hiện đại chưa phá tan hoang khu vực, tàn tích thủ phủ Chan Chan nằm trải theo bờ biển Bắc Peru. Một trong những kì quan thế giới thế kỷ XV, Chan Chan thất thủ dưới tay Inka vào khoảng năm 1450; và 80 năm sau, dịch bệnh và quân lính Tây Ban Nha tàn phá phần lớn những gì còn sót lại.

Khoảng chục năm sau - năm 1463, nếu sử sách Tây Ban Nha ghi đúng - vị hoàng đế phái một đạo quân do con trai và người kế vị ông, Thupa Inka Yupanki, chỉ huy. Thời điểm đó không ai coi người Inka là những kẻ cục mịch nữa. Thupa Inka đổ bộ xuống sông Moche và gây tê liệt hàng phòng thủ Chimor chỉ bằng mưu kế đơn giản: đe dọa phá hủy nguồn cấp nước của nó. Minchaçaman bị bắt sống đưa về Qosqo và buộc phải chứng kiến lễ ăn mừng chiến thắng của Thupa Inka. Chinh phục Chimor là những kẻ rất nhanh nhạy. Thích thú trước vẻ tráng lệ nguy nga của Chan Chan, họ vơ vét hết mọi thứ có thể, và quan trọng hơn, ép thợ vàng, bạc, đá quý hộ tống chúng về Qosqo. Họ nhận lệnh phải biến thành phố thành một Tân Chimor, thậm chí phải lộng lẫy hơn. Bảy mươi năm sau, khi Pizzaro ăn mừng chiến thắng ở Qosqo, nó đã tráng lệ không kém bất cứ thành phố châu Âu nào.

LÀM wak’a

Jonathan Haas và Winifred Creamer đưa tôi đến Caballet, một vùng đất trũng hẹp và bụi bặm, có lẽ dài khoảng 800m và rộng 400m, nằm cách bờ biển Peru vài cây số về phía thượng nguồn sông Forrtaleza. Trên miệng hố trũng có ba mô gò nằm thành hình bán nguyệt đối diện với gò thứ tư. Trước một gò có vòng đá wak’a lộn xộn trông như phiên bản cỡ 1/8 của Stonehenge: đá thiêng. Cách đó không xa, đám trộm cướp đã đào xới một ngôi mộ cổ, lôi các xác người ra và lột bỏ lớp băng quấn để tìm vàng cùng trang sức. Khi không tìm thấy gì, họ quẳng chúng đi. Mảnh đất dài khoảng 50m nằm bên rìa trải đầy xương người vụn và các mảnh vải cả nghìn năm tuổi.

Chúng tôi đi thêm chút nữa và bắt gặp cảnh tượng thú vị: đầu lâu từ nghĩa trang được gom lại thành từng đống nhỏ. Quanh đó là vỏ bia, đầu lọc thuốc lá, hộp biệt dược, ảnh chụp cháy dở và nến hình phụ nữ khỏa thân bị đâm kim yểm bùa qua đầu và âm đạo. Dân địa phương đến đây vào ban đêm để đào mộ và phù phép, Haas nói. Trong ánh mặt trời giữa trưa, trông chúng thật tồi tàn và buồn thảm. Tôi hình dung gia đình của những người chôn tại Caballet cách đây rất lâu hẳn sẽ nổi cơn tam bành nếu họ biết được chuyện gì sẽ xảy ra với thân xác người thân của họ.

Lịch sử xã hội Anh-điêng phong phú và phức tạp đến mức giới kháo cổ thường cảm thấy quá tải - quá nhiều thứ để tìm hiểu, không thể nào theo kịp. Chẳng hạn, đến thập niên 1930, giới khoa học mới xác nhận sự tồn tại của Vạn Lý Trường Thành Peru, bức tường đá chạy dài 65km dọc dãy Andes. Và họ chưa bao giờ khai quật đầy đủ cả.

Nhưng rồi tôi hiểu ra có lẽ cư dân Norte Chico quá khứ lẫn hiện tại không thấy vậy. Tôi không biết người Wari hay Chimor sẽ nghĩ gì về cảnh tượng trước mắt tôi. Trong phần này, cho đến bây giờ, tôi chủ yếu miêu tả lịch sử kinh tế - chính trị của người Anh-điêng. Nhưng người dân cũng tồn tại phương diện xúc cảm và thẩm mỹ - vì vậy, họ chôn xác người và thỉnh thoảng đào lên rồi rẩy tình dược lên chúng. Bất chấp mọi tri thức giới khoa học thu được trong vài thập niên qua, phương diện cảm xúc này vẫn rất khó lý giải.

Điển hình, ở duyên hải phía Nam là Nazca, nổi danh vì những hình vẽ lớn trên mặt đất. Mô hình động vật lẫn cây cối, cả ngàn ký tự hình học, mũi tên xếp dài nhiều cây số - chúng để làm gì? Năm 1927, nhà khảo cổ Toribio Mejia Xesspe người Peru lần đầu thu hút được sự chú ý của công chúng vào những hình vẽ nổi danh này. Bốn thập niên sau, nhà văn Erich von Däniken người Thụy Sĩ đã gây chấn động quốc tế khi tuyên bố người Anh-điêng Nazca không phải tác giả các hình tượng trên, vì họ quá “thô lậu” đến mức không thể tạo nên chúng, và vì chúng chỉ có thể nhìn thấy từ trên cao. Thay vào đó, ông nói, các hình tượng khổng lồ đó là biển báo hạ cánh cho du hành gia; cả bình nguyên là một dạng sân bay vũ trụ khổng lồ. Xuất hiện trong vài cuốn sách bán chạy nhất, giả định này biến những hình ảnh ấy thành điểm thu hút du khách. Những nhà khảo cổ bực bội chỉ ra rằng: a) nhiều nhóm nhỏ có thể tạo ra các hình tượng bằng cách di chuyển mặt đá tối màu để làm lộ ra lớp đất sáng màu hơn bên dưới, b) người Nazca không cần phải nhìn thấy hình mới vẽ được chúng, vì họ có thể hiểu chỉ bằng cách đi theo đường vẽ, và giới khoa học tin rằng họ đã làm vậy. Giả thuyết đang phổ biến hiện nay cho rằng, các đường thẳng phác họa đoạn gãy đứt dưới lòng đất khu vực. Nhưng không ai biết tại sao họ lại tạo chúng thành hình động thực vật, vì có vẻ không mang chức năng thực thụ lắm. Người Nazca đã nghĩ gì khi tạo ra chúng? Họ thấy sao khi đi trên chúng? Thật khó chịu, đến bây giờ câu trả lời vẫn còn rất xa vời.

Hoặc xét về người Moche, giới lãnh đạo một nhà nước quân phiệt đã thôn tính phần lớn duyên hải phía Bắc, sáp nhập nạn nhân của nó vào chính thể. Thủ đô Huaca del Sol của Moche sở hữu kiến trúc gạch sống lớn nhất dãy Andes, bất chấp bao thế kỷ cướp phá đến nay nó vẫn đồ sộ đáng sợ. (Không muốn cực khổ đào bới lăng mộ cung điện, quân Tây Ban Nha đã điều hướng sông Moche chảy qua và cuốn trôi tài sản đi như Hercules rửa chuồng ngựa của vua Augean; đám trộm cướp cùng thời thì an phận với cuốc xẻng.) Sau khoảng năm 300, nghệ sĩ Moche chỉ bó gọn lại trong khoảng nửa tá sự vật, tranh vẽ kể chuyện về nhân vật siêu nhiên trên gốm sứ và tranh tường với kỹ thuật khắc họa tự nhiên hơn bao giờ hết. Các diễn viên tái hiện những câu chuyện này trong đám rước và nghi lễ lớn. Đấu tay đôi là chủ đề phổ biến; người thua thường bị trịnh trọng lột hết quần áo và phải diễu hành khỏa thân. Một câu chuyện khác thường được kể lại liên quan đến cái chết và buổi mai táng một vị vua chúa. Nhiều người trong những bức họa này được khắc họa riêng biệt sắc nét. Đã có nhiều nỗ lực nghiên cứu người Moche, nhưng như Moseley nói, nhân dạng và động cơ của họ vẫn còn là ẩn số. Chính thể Moche sụp đổ vào khoảng năm 800, kéo theo nó là cơ hội tìm hiểu của chúng ta.

Trong vài khoảnh khắc khi tưởng tượng, tôi có thể khái quát điều gì đó trong cuộc sống nội tâm của những con người xa xưa từng sống tại Chavín de Huantar, thành phố vài nghìn dân tồn tại từ khoảng năm 800 TCN đến năm 200 CN. Đặc trưng quan trọng nhất của nó - thần điện hình chữ U theo phong cách Norte Chico - là một kiệt tác về kiến trúc hăm dọa. Sử dụng mạng lưới lỗ thông gió cùng đường dẫn ẩn khuất, giới tăng lữ nạt nộ người bước vào đền. Người viếng đi qua ba tầng cầu thang giữa tràng âm thanh rít gào, tiến vào một lối đi dài kín mít. Ở cuối hành lang, trong một căn phòng hình chữ thập với ánh đuốc bập bùng là bức tượng đá mặt mèo, với móng vuốt, răng nanh nhọn hoắt và mái tóc như nữ thần tóc rắn Medusa cao 4,5m. Không ai ngày nay biết chắc chắn về thân phận vị thần này. Ngay trên nó, khuất tầm mắt người khách là một tu sĩ, người chuyển lời thần thánh. Sau quãng đường dài dưới ánh đuốc, ta bước thẳng vào tầm mắt của một vị thần cau có, các ống bễ bí ẩn vang động tường đá, lời sấm truyền vọng từ trên cao hẳn khiến người ta lạnh gáy.

Đa phần các phức hệ này mở cửa đón du khách. Nhiều tác phẩm điêu khắc được đặt trong viện bảo tàng, nhiều hiện vật khác đã bị đánh cắp. Dù vậy, tiến vào điện thờ vẫn khiến tôi thấy như tiến vào một ngọn núi đá. Hết lần này đến lần khác, các câu chuyện Anh-điêng kể về những linh hồn ám vào đá và người khổng lồ hóa thân thành vật thể tự nhiên. Vùng đất sở hữu vị trí địa lý phức tạp; do đó, người dân cho rằng nơi đây cần được kính trọng và lưu tâm. Theo cách nhìn nhận này, Trái Đất có liên hệ mật thiết; các wak’a rải rác tại nhiều địa điểm nghiên cứu nhân chủng học Peru thường chạm trổ một phần, như thể chúng cần chút chú ý của con người để thể hiện tính thiêng liêng của chúng. Do đó, các đường hầm nhân tạo dẫn vào trong điện thờ chính là yếu tố làm nên phần nào uy thế của một ngọn núi. Khi đi xuống hành lang leo lét ánh sáng đến nơi vị thần được đuốc thắp sáng đã đứng, tôi chạm tay dọc theo bức tường thành những thợ thủ công Chavín đã xây. Chúng sát rạt nhau, lạnh và cứng như ngọn núi khởi nguồn của chúng. Nhưng chúng cần bàn tay của tôi để hoàn thiện mạch sức mạnh. Thế giới tự nhiên sẽ khiếm khuyết nếu thiếu đi sự tiếp xúc với con người.

PHẦN BA Vùng Đất Với Những Hình Vẽ

8 Sản xuất tại Mỹ

Tiến vào nước

Ở thời điểm nào đó, Chak Tok Ich’aak hắn phải nhận ra ngày 14 tháng 1 năm 378 là ngày tận thế của mình. Vua của Mutal, thành bang lớn và đa dạng nhất Maya, ông sống và làm việc tại một lâu đài rộng lớn cách điện thờ trung tâm thành phố vài trăm mét. (Hiện là Tikal, di tích Mutal đã trở thành điểm thu hút du khách quốc tế.) Người tò mò đi vào lâu đài qua ba loạt cửa chạm khắc dày đặc bên tường thành phía Đông. Bên trong là phòng tiếp dân nơi những người thỉnh cầu chờ đợi đức vua chú ý đến. Một cánh cổng phía trong thông đến căn buồng thắp đuốc sáng, nơi Chak Tok Ich’aak đang ngả người trên chiếc ghế bành uy nghi, đứng cạnh là các cố vấn và người hầu. Có lẽ, chiếc ghế bành ấy là nơi số phận ông đã định.*

Như đa phần giới cầm quyền Maya, Chak Tok Ich’aak dành rất nhiều thời gian sống xa hoa trong vương triều với các người hầu bé nhỏ hầu hạ tận răng và nghệ sĩ thổi kèn ốc cùng kèn trompet gỗ ở phía sau. Nhưng ông cũng rất xuất sắc trong các nhiệm vụ của đế vương như thực hiện điệu nhảy nghi thức cộng đồng, cử những đoàn giao thương thám hiểm mang sản vật quý giá, và chiến đấu - một tấm bia mừng đã miêu tả Chak Tok Ich’aak đích thân giẫm lên một tù nhân chiến tranh bị xiềng xích. Trong bản chân dung khác, một bức phù điêu, đức vua được khắc họa như người đàn ông vận khố dài đứng cảnh giác, vòng tay, vòng chân, dây chuyền trĩu nặng, trang sức lủng lẳng quanh thân ông. Một tấm trùm cầu kỳ hình chim săn mồi quấn lông vũ phủ khoảng 30cm qua đầu ông. Giống đa phần hội họa Maya, bức chân dung được cách điệu hóa quá mức nên không thể coi như bản vẽ tả thực. Tuy nhiên, nó cũng nói lên rằng Chak Tok Ich’aak là một nhân vật lịch sử quan trọng.

Đến giờ chúng ta đã biết Mutal (Tikal ngày nay) và đại thành bang Teotihuacan có quan hệ thương mại hòa hảo từ năm 200 CN. Tình hình đột ngột thay đổi vào tháng 1 năm 378, khi một đạo quân do tướng Siyaj K’ak’ chỉ huy kéo đến triều đình của vua Mutal Chak Tok Ich’aak. Theo bức họa vẽ trên bình hoa Mutal này, đội quân ngoại quốc mang giáo mác xuất phát từ một tòa nhà kiểu Teotihuacan (hình trên) và chạm trán với vị vua Mutal vận thường phục trên bậc thềm cung điện (gần góc trái). Kết cục của cuộc gặp - Chak Tok Ich’akk chết - có lẽ thể hiện ở hình cuối (phía xa góc trái), trong đó những người Maya tóc dài đang tỏ lòng thành kính trước một kim tự tháp rỗng.

Bằng cách chắp nối các mảnh dữ liệu từ vài bản khắc, giới khảo cổ tính được Chak Tok Ich’aak hẳn đã lên ngôi vào năm 360 CN. Thời điểm ấy, vương quốc Maya gồm khoảng 60 tiểu bang nhỏ chen chúc nhau trải khắp Bắc Belize, Guatemala và bán đảo Yucatán ngày nay. Mutal lâu đời và giàu có nhất, nhưng còn lại cũng không khác biệt nhiều. Chak Tok Ich’aak đã thay đổi điều đó. Trong 18 năm trị vì, thành phố phát triển ngoại giao và quyền lực thương mại; dân số lên đến khoảng 10.000 người và quan hệ giao thương trải rộng khắp Trung bộ châu Mỹ. Khi phát đạt, Mutal thu hút sự chú ý đáng kể, có lẽ đến cuối cùng, điều này đã hủy hoại đức vua.

Kéo đến chỗ ông vào tháng 1 năm ấy là đoàn quân vũ trang từ Teotihuacan cách đó 630 dặm về phía Tây. Thống lĩnh gần hết miền Trung Mexico, Teotihuacan đang tìm kiếm vùng đất mới để chinh phục. Dẫn đầu đoàn viễn chinh là Siyaj K’ak’, tướng lĩnh hoặc cố vấn tin cẩn của quốc vương Teotihuacan. Bốn thành trì Maya trên đường Siyaj K’ak’ đi qua ghi lại tiến trình của của ông bằng bích họa, tranh đóng khung và bia đá. Các văn bản và tranh vẽ miêu tả người Teotihuacan như những nhân vật dũng mãnh với tấm gương tròn buộc sau lưng và mũ giáp chóp bằng ôm lấy hàm. Họ để ngực trần nhưng mặc quần ôm tua rua, đeo dây chuyền vỏ sò trĩu nặng và đi giày cột dây cao. Nắm trong tay lao cùng mác đá vỏ chai để phóng. Tranh vẽ ở một thành trì cho thấy quân Maya vận binh phục báo đốm xông tới tấn công người viếng thăm, nhưng thực tế dường như ít khả năng có quần cư nhỏ bé nào kẹp giữa Teotihuacan và Mutal dám quấy nhiễu họ.

Không có bản mô tả chi tiết cuộc chạm trán giữa Siyaj K’ak’ và Chak Tok Ich’aak, nhưng chúng ta được biết cuộc bàn cãi không kéo dài. Hai người gặp nhau vào ngày 14/01/378. Cùng ngày, Chak Tok Ich’aak “tiến vào nước”, cách nói khác của “đến một nơi tốt hơn”. Người đọc tấm bia sẽ hiểu rằng trái tim già cỗi của Chak Tok Ich’aak đã nhẹ nhàng ngừng đập sau khi Siyaj K’ak’ hoặc người nào đó trong đội quân cắm lưỡi dao qua nó. Rất có thể, toàn bộ gia đình ông đã tiêu vong, cũng như tất cả những ai chống đối. Dù sao thì, có vẻ không ai dám ý kiến khi Siyaj K’ak’ thiết lập một vương triều mới tại Mutal bằng cách đưa con trai của chủ nhân mình lên ngôi vị đang bỏ trống.

Cái chết của Chak Tok Ich’aak khởi đầu cho một thời kỳ hỗn loạn trong lịch sử Trung bộ châu Mỹ. Vương triều mới do Teotihuacan hậu thuẫn tại Mutal đã đưa thành phố lên tầm cao uy lực và thanh thế mới. Hiển nhiên, sự mở rộng này gây thù oán. Kaan, một thành bang phía Bắc nay là Calakmul, đã huy động quân đội từ các bang chư hầu và mở vài đợt tấn công. Cuộc xung đột kéo dài suốt 150 năm, lan khắp vùng trung tâm Maya, hủy hoại hơn chục thành bang, gồm cả Mutal lẫn Kaan. Sau hàng loạt tổn thất do thua liên tục, Mutal bất ngờ đánh bại quân đội Kaan hùng hậu, có thể đã giết luôn quốc vương Kaan. Vương quốc Kaan thất bại, nhục nhã mất đi sự ủng hộ từ các chư hầu và trở nên khánh kiệt.

Người hoàng gia Teotihuacan một lần nữa kế vị Mutal. Nhưng vinh quang của nó, dù đánh đổi bằng nhiều năm dài chiến đấu, lại rất ngắn ngủi. Chỉ trong một thế kỷ, nền văn minh Maya quanh nó sụp đổ, một trong những bí ẩn dai dẳng nhất ngành khảo cổ. Sau phút huy hoàng cuối cùng, nó theo bước Kaan cũng như phần lớn các thành phố trung tâm Maya khác lụn bại và suy tàn. Khoảng năm 900, cả Mutal lẫn Kaan cùng vài chục thành bang Maya khác gần như bỏ hoang. Và rất nhanh sau đó, số người ít ỏi sống tại đó cũng quên mất thời hoàng kim một thuở.

“HÒA MÌNH VỚI THIÊN NHIÊN”

Tại sao người Maya rời bỏ tất cả thành phố của mình?

“Không lời nào có thể gây nhức nhối cho giới khảo cổ Maya hơn câu hỏi này,” nhà khảo cổ Maya David Webster thú nhận vào năm 2002. Là nhà nghiên cứu thuộc Đại học bang Pennsylvania, Webster thừa nhận trong “những năm thanh xuân bồng bột”, ông thường bảo hành khách cùng chuyến bay với mình rằng ông đang đến làm việc tại “trung tâm Maya cổ đại nào đó. Sau đấy, hiển nhiên, câu hỏi đáng sợ kia (sẽ) xuất hiện. Bây giờ, già dặn và thông tuệ hơn, tôi thường nói vài lời mơ hồ về ‘công việc’ rồi chúi mũi vào tạp chí hàng không”.

Một lý do khiến Webster né tránh câu hỏi là phạm vi của nó. Hỏi chuyện gì đã xảy ra với người Maya giống như hỏi chuyện gì đã xảy ra trong chiến tranh Lạnh vậy - chủ đề quá rộng đến mức khó mà biết bắt đầu từ đâu. Đồng thời, uẩn khúc đó cũng chính là thứ khiến sự sụp đổ của Maya mê hoặc giới khảo cổ từ những năm 1840, khi người ta lần đầu biết đến các thành phố bỏ hoang ở Yucatán. Ngày nay, chúng ta biết sự tàn lụi không diễn ra nhanh chóng, gay gắt và rộng rãi như các học giả trước đây nghĩ. Tuy nhiên, theo nhà địa lý Billie Lee Turner thuộc Đại học Clark, thành phố Worcester, Massachusetts, trong lịch sử thế giới, nó rất độc đáo. Văn hóa trỗi dậy và tàn lụi, nhưng chưa bao giờ lại có xã hội quy mô lớn nào tan rã mà chẳng có gì thay thế như vậy. “Khi Đế chế La Mã tan rã,” ông nói, “Ý không hề bỏ hoang - không phố xá, không xã hội cấp tiến -trong suốt hơn mười thế kỷ. Nhưng vùng trung tâm Maya thì có”. Chuyện gì đã xảy ra?

Vào thập niên 1930, nhà Maya học Sylvanus G. Morley của Harvard, hẳn là nhà Maya học lừng lẫy nhất thời ông, đã đặt ra giả thuyết mà đến tận ngày nay vẫn nổi tiếng: Maya sụp đổ vì họ vượt ngưỡng chống chịu của môi trường. Họ vắt kiệt nguồn tài nguyên, trở nên đói khát và lũ lượt rời bỏ các thành phố, để lại chúng như lời cảnh báo cho hiểm họa xấc xược với nền sinh thái.

Khi Morley đề xuất giả thuyết này, nó chẳng gây tiếng tăm nhiều. Tuy vậy, từ đó về sau, theo đo đạc khoa học, phần lớn phấn hoa trong trầm tích dưới ao hồ cho thấy người Maya thực sự đã đốn hạ phần lớn rừng trong vùng đất để lấy củi đốt và đất trồng. Mất rừng che phủ sẽ gây xói mòn quy mô lớn và lũ lụt. Khi đồng ruộng dần biến mất và dân số tăng lên, nông dân Maya buộc phải khai thác đất trồng nhiều hơn với cường độ mạnh hơn bao giờ hết. Hệ thống mất cân bằng này rất dễ tổn thương trước cú huých mạnh đầu tiên, chính là đợt hạn hán kéo dài một thế kỷ tại Yucatán giữa năm 800 và 900. Quá trình phân rã xã hội diễn ra ngay sau đó.

Xuất hiện trong vô số tựa báo và sách, cùng thuyết tàn diệt Pleistocene, sự sụp đổ của Maya đã trở thành truyện ngụ ngôn môi trường, câu chuyện cảnh báo về việc vượt giới hạn Tự Nhiên mà giới hoạt động vì môi trường thường xuyên kể đến. Người Maya “đã xây được một phức hệ xã hội với những thành tựu văn hóa và trí tuệ vĩ đại, nhưng cuối cùng lại hủy hoại mọi thứ họ tạo nên,” Clive Ponting viết trong cuốn Green History of the World (Lịch sử thế giới màu xanh) (1991) lừng lẫy của mình.

Từ ẩn ý này về cái kết của người Maya, ông hỏi, “Liệu các xã hội hiện nay có kiểm soát tốt việc sử dụng nguồn tài nguyên lớn và tạo áp lực nặng nề lên môi trường hơn gấp nhiều lần họ không? Liệu nhân loại có đang quá tự tin vào khả năng tránh được thảm họa sinh thái của mình? Câu chuyện về thổ dân Anh-điêng này đã dạy chúng ta nhiều thứ, Ponting cùng các đồng sự đề xuất.

Dù vậy, thật kỳ lạ, giới hoạt động vì môi trường cũng miêu tả lịch sử thổ dân châu Mỹ như hiện thân của bài học hoàn toàn đối nghịch: Làm sao để sống chan hòa với Thiên Nhiên. Các giá sách oằn mình dưới hàng loạt tựa sách như Sacred Ecology (Sinh thái thiêng liêng), Guardians of the Earth (Người bảo vệ Trái Đất), Mother Earth Spirituality (Linh hồn Đất Mẹ) và Indigenous Traditions and Ecology: The Interbeing of Cosmology and Community (Truyền thống và sinh thái bản địa: tương tác giữa vũ trụ và cộng đồng). Quan điểm này được tán thành mạnh mẽ đến mức nhiều danh mục ra đời chỉ để xác thực liệu các cuốn sách có mô tả đúng giá trị môi trường của họ không. Ví dụ, The Native Cultures Authenticity Guideline (Hướng dẫn xác thực văn hóa bản địa) đề cập đến “ngũ đại giá trị” trong “mọi nền văn hóa bản địa trọng yếu” (tức kể cả Maya), một trong số đó là “sống chan hòa với Thiên Nhiên” - “coi trọng sự hòa hợp tự nhiên thiêng liêng của Thiên Nhiên và với Nhiên Thiên”. Nói chính xác về mặt lịch sử, theo bảng hướng dẫn, các nền văn hóa bản địa trọng yếu phải thể hiện việc “tôn kính món quà của cuộc sống”.

Người Anh-điêng như tấm gương cho thảm họa sinh thái, người Anh-điêng là mẫu hình sống xanh: hai hình dung này không mâu thuẫn như chúng ta nghĩ. Cả hai đều là biến thể từ Sai lầm của Holmberg, quan niệm rằng người Anh-điêng chỉ giậm chân tại chỗ, không tác động lên thứ gì và không thay đổi bản thân, như những tồn tại vô thực trên vùng đất. Hai phần đầu của cuốn sách đã đề cập hai hướng giới nghiên cứu gần đây đã bài bác quan niệm này. Tôi kể về việc họ tăng ước tính dân số bản địa năm 1492, cùng các lý do; và tại sao đa phần giới nghiên cứu hiện nay tin rằng xã hội người Anh-điêng đã xuất hiện tại đây từ xa xưa hơn, phát triển phức tạp và tiên tiến hơn quan niệm trước kia rất nhiều. Trong phần này, tôi đề cập một phương diện khác thuộc Sai lầm của Holmberg: quan niệm cho rằng người Anh-điêng không hề và không thể kiểm soát môi trường sống của họ. Quan điểm cho rằng người Anh-điêng không để lại vết tích gì trên vùng đất là ví dụ điển hình; cho rằng họ vô tư tiến thẳng đến bi kịch là phiên bản tinh vi hơn. Cả hai đều khắc họa người Anh-điêng thụ động đón nhận mọi thứ đến với họ, dù là thành quả của việc giữ toàn vẹn môi trường hay hình phạt cho việc biến đổi nó.

Tương tác giữa người Mỹ bản địa với môi trường cũng đa dạng như chính người Mỹ bản địa vậy, nhưng chúng luôn là sản phẩm của quá trình lịch sử đặc biệt. Đôi lúc, giới nghiên cứu có thể kể chi tiết quá trình đó với sự chuẩn xác nhất định, như trường hợp người Maya. Nhưng thường người ta chỉ có thể thấy quá trình khái quát, như sự tái dựng nửa Đông Hoa Kỳ. Hai hình mẫu tiêu biểu này là chủ đề bây giờ tôi sẽ đề cập. Ở cả hai, người Anh-điêng đều làm việc trên quy mô lớn, biến đổi những vạt cỏ lớn của vùng đất để phục vụ nhu cầu bản thân. Sàng lọc các bằng chứng, có thể thấy nhiều, dù không phải tất cả, người Anh-điêng là những người quản lý đất đai xuất sắc - họ không sống mờ nhạt trên vùng đất. Và họ thực sự có nhiều bài học để dạy chúng ta, nhưng không phải những điều chúng ta thường nghĩ.

NƠI ĐỐT LỬA

Adriaen van der Donck là vị luật sư năm 1641 đã chuyển tới thung lũng sông Hudson, lúc đó là thuộc địa Nieuw Nederland của Hà Lan. Ông hành nghề công tố viên và là người thu nợ cho Công ty Đông Ấn Hà Lan, chủ sở hữu cũng như người sử dụng vùng thuộc địa như thái ấp riêng. Bất cứ khi nào có thể, van der Donck đều bỏ công việc để lang thang quanh các cánh rừng và thung lũng nông thôn. Ông dành rất nhiều thời gian với người Haudenosaunee, sự cố thủ tự do cá nhân của họ khiến ông thích thú. Ông viết “bản chất họ hoàn toàn tự do và sẽ không chấp nhận bất cứ sự áp đặt hay khống chế nào”.

Khi một hội đồng dân định cư quyết định kiến nghị lên chính phủ về hành động chuyên quyền của Công ty Đông Ấn Hà Lan, họ nhờ luật sư duy nhất ở New Amsterdam - van der Donck - viết lá thư kháng nghị và đích thân chuyển nó đến The Hague. Lá thư của ông đã thiết lập quyền cơ bản mà theo ông là thuộc về tất cả cư dân trên đất Mỹ - lời kêu gọi tự do chính thống đầu tiên ở các thuộc địa. Có thể đoán rằng, van der Dock lấy cảm hứng từ thái độ của người Haudenosaunee.

Chính phủ Hà Lan phản hồi lá thư bằng việc tước quyền kiểm soát New Amsterdam từ Công ty Đông Ấn Hà Lan và thành lập chính phủ tự trị tại Manhattan, từ đó khởi nguồn quá trình hình thành New York. Tức giận khi mất quyền lực, hội đồng quản trị công ty đã cản trở van der Dock trở lại suốt năm năm ròng. Thời gian vật vờ tại châu Âu, ông viết một cuốn hồi ức ca ngợi vùng đất ông đã phải lòng.

Mỗi mùa thu, ông nhớ lại, người Haudenosaunee nổi lửa đốt “rừng, bình nguyên và đồng cỏ” để “tỉa bớt và phát quang cánh rừng khỏi cây chết và cỏ dại, giúp chúng tươi tốt hơn vào mùa xuân”. Lúc đầu, ngọn lửa hoang dại khiến ông hoảng sợ, nhưng qua thời gian van der Dock dần say mê cảnh tượng đốt lửa hằng năm. “Ngọn lửa như vậy quả là một cảnh tượng huy hoàng khi chèo thuyền trên sông (Hudson và Mohawk) vào ban đêm, lúc khu rừng cả hai bên bờ chìm trong lửa,” ông hồi tưởng. Với cánh rừng cháy rừng rực cả hai bờ, thuyền bè của thực dân như trôi xuyên một kênh lửa, du khách mắt tròn mắt dẹt nhìn ngọn lửa như đám trẻ con nhìn khu trò chơi điện tử. “Lửa ở mọi nơi, mọi phía… một cảnh tượng tuyệt vời khi chiêm ngưỡng từ xa.”

Van der Donck tin rằng Bắc Mỹ chỉ “cách đó vài trăm cây số” và rõ ràng, cũng cho rằng tất cả cư dân nơi ấy đều giống người Haudenosaunee. Niềm tin thứ nhất sai, nhưng xét mặt nào đó thì niềm tin thứ hai đúng: từ Đại Tây Dương đến Thái Bình Dương, từ vịnh Hudson đến Rio Grande, người Haudenosaunee và hầu hết các nhóm Anh-điêng khác đều định hình môi trường bằng lửa, ít nhất phần nào đó.

Đầu thế kỷ qua, giới sinh thái học phát hiện hiện tượng “kế tục”, một trình tự ít nhiều đã được định rõ mà theo đó, hệ sinh thái phủ kín vùng đất trống. Ví dụ điển hình là, sau vụ phun trào năm 1980 của núi St. Helens tại miền Nam bang Washington, mắc ma, tro núi lửa và bùn nhấn chìm hơn 500km² đất đai. Những loài cây sống sót nhanh chóng hồi phục, đôi lúc đâm chồi nảy lộc chỉ trong vài tuần. Rồi loài tầm gửi như đậu Lupin xuất hiện, dọn chỗ cho cỏ dại trở lại. Mười lăm năm sau vụ phun trào, những sườn núi hoang tàn đã điểm xuyết cây thân gỗ và cây bụi: gỗ trăn đỏ, thông, rặng liễu. Đó đây ánh lên màu thân cây thạch nam đỏ như sáp. Các loại cây rừng khổng lồ như độc cần, linh sam và thông Sitka đang manh mún. Theo trình tự kế tục cổ điển, mỗi hệ thực vật sẽ thay thế tiền bối của chúng, cho tới khi lên đến hệ thực vật cuối cùng - hệ sinh thái “cực đỉnh”, thường là rừng cây cao.

Nếu không gì cản được kế tục sinh thái, cây cối kỳ đỉnh cao sẽ phủ kín các lục địa: thế giới riêng của đại thụ, tối tăm và tĩnh lặng. Những loài đứng trước trong chuỗi kế tục sẽ biến mất. May cho chúng, kế tục thường bị gián đoạn - Thiên Nhiên không vận động theo chu trình cố định. Giông bão, lửa từ sấm sét, núi lửa phun trào và nhiều thảm họa tự nhiên khác triệt hạ cây cối và dọn quang cánh rừng, hoặc ngăn vùng đồng quê trở thành chốn rừng rú. Sau vài năm hoặc vài thập niên yên bình, cây bụi và thân gỗ có thể thay thế hoa cỏ, rồi đến lượt chúng bị bão tố san bằng, nhường chỗ cho cây cỏ lớn mạnh. Sau một thời gian, cây bụi cùng thân gỗ trở lại, để rồi bị lũ quét đi. Cứ như thế. Mỗi loại xáo trộn khác nhau định hình hệ sinh thái khác nhau: lũ lụt ở sông Nile, lở đất ở vách dốc trên dãy Andes, bão lốc ở bán đảo Yucatán. Trong hơn 10.000 năm, phần lớn hệ sinh thái Bắc Mỹ nằm dưới sự kiểm soát của lửa.

Trong thần thoại Hy Lạp, món quà lửa từ Prometheus đời đời phục vụ loài người - ngọn đuốc cháy là biểu tượng của sáng tạo và nhân tạo. Dù vậy, xét theo lẽ hiển nhiên nơi trần thế, truyền thuyết nổi tiếng này sai bét: Thiên Nhiên luôn dùng lửa như công cụ định hình đất đai. Prometheus chỉ giúp con người nắm bắt nó. “Trái Đất,” nhà hỏa sinh thái học tiên phong Edward V.Komarek viết, “sinh ra trong lửa, gột rửa bằng sấm chớp, từ trước khi sự sống bắt đầu nó đã là một hành tinh lửa”. Ngọn lửa tự nhiên sinh ra từ sấm chớp, lên dây cót cho chiếc đồng hồ sinh thái, đưa dãy động thực vật tụt lùi lại vài kỳ. Lửa tạo điều kiện cho loài ưa sáng, đồng thời kìm hãm loài ưa ánh chạng vạng ở tầng rừng thấp; nó ưu đãi những loài vật ăn các loại cây này trong khi tiết chế các loài khác; đổi lại, động vật ăn thịt sinh sôi rồi tuyệt diệt. Theo cách này, lửa điều hòa đặc tính sinh thái.

Lửa là nguyên tố thống trị tại nhiều vùng đất, nếu không nói là hầu hết. Có hai nguồn lửa chính: sấm chớp và Người Tinh Khôn. Tại Bắc Mỹ, lửa sấm chớp phổ biến ở vùng núi phía Tây. Dù vậy, ở những nơi khác, người Anh-điêng kiểm soát nó - ít nhất cho đến khi người châu Âu tiến vào, rất lâu về sau nhiều nơi vẫn duy trì hoạt động này. Thomas Morton kể lại, tại Đông Bắc, người Anh-điêng luôn mang theo một túi da hươu đựng đầy đá lửa để “nhóm lên ngọn lửa quê hương tại mọi nơi họ đến”. Đá lửa nhóm đuốc, thứ quan trọng không kém cung tên trong các cuộc đi săn. Họ dùng lửa để săn đuổi hươu ở vùng Đông Bắc, cá sấu Mỹ ở Everglades, trâu rừng ở thảo nguyên, châu chấu ở Đại Bình Nguyên, thỏ ở California, nai sừng tấm ở Alaska. Dân bản địa châu Mỹ có thể tạo các vòng lửa lớn “bằng cách đốt lá rụng trên đất để dồn thú vật vào rồi giết chúng bằng cung tên, giáo mác cùng các vật phóng khác”, Thomas Morton viết. Không phải lúc nào người Anh-điêng cũng dùng lửa cho mục đích thực dụng nghiêm ngặt. Vào buổi đêm, các tộc người trên dãy Rocky phô diễn cho nhà thám hiểm Meriwether Lewis và William Clark bằng cách gắn ngọn đuốc vào cây linh sam rỉ nhựa, cái cây sau đó sẽ nổ tung như pháo hoa.

Thay vì thuần hóa động vật lấy thịt, người Anh-điêng cải tạo hệ sinh thái làm lợi cho nai sừng tấm, hươu và gấu. Việc thường xuyên thiêu đốt tầng cây thấp giúp tăng lượng động vật ăn cỏ, động vật ăn thịt ăn chúng, và con người ăn cả hai. Thay vì những lùm cây chằng chịt, sừng sững như triết gia Thoreau hình dung, vùng rừng miền Đông rộng lớn là cảnh tượng rực rỡ của vườn tược, mâm xôi leo, dải rừng thông, rừng hạt dẻ, mại châu và sồi trải dài tít tắp. Đoàn người châu Âu đầu tiên ở Ohio đã tìm thấy những cánh rừng gỗ từ tựa như công viên ở Anh - họ có thể đưa xe chở hàng qua các rặng cây. Cách đảo Rhode 24km, Giovanni da Verrazzano tìm thấy rừng cây đủ thưa để “một quân đoàn lớn có thể hành quân xuyên qua”. John Smith tuyên bố đã từng phi ngựa nước đại xuyên qua khu rừng Virginia.

Ngày nay, thật khó tưởng tượng bò rừng xuất hiện dọc từ New York đến Georgia. Là động vật thảo nguyên, bò rừng bison được người Mỹ bản địa đưa đến miền Đông dọc theo con đường lửa khi họ biến một phần rừng thành đất hoang nhằm giúp chúng sinh sống vượt xa khu vực thông thường. Sử gia William Cronon miêu tả:

khi người Haudenosaunee đi săn, họ chỉ đang thu hoạch thức ăn mà họ đã chủ định tạo ra. Rất ít quan sát viên người Anh có thể hiểu điều này. Người đã quen với động vật thuần hóa thiếu nhận thức để hiểu rằng người Anh-điêng đang tiến hành một dạng gặt hái lạ lùng của riêng họ.

Dù vậy, cần lưu ý, đây không phải những đàn bò rừng lớn như Tây phương thế kỷ XIX tán dương. Do người Anh-điêng muốn ăn thịt chúng, họ kiểm soát khu vực tối đa có thể săn chúng. Nhưng họ cũng săn rất nhiều, nên trong chính những khu vực này, số lượng bò cũng trở nên thưa thớt. (Nếu lượng sinh vật dồi dào, người dân đã không phải khổ cực đốt rừng để thúc đẩy chúng.)

Trung tâm lục địa là nơi lửa mang ảnh hường lớn nhất, nơi Người Mỹ bản địa đã cải tạo thành một cánh đồng săn bắt kỳ lạ. Ví dụ, phần lớn bang Indiana và một phần Illinois là thảo nguyên hoặc “dải đất hoang” khi người ta lần đầu nghiên cứu chúng vào năm 1818-1820; năm 2009, nghiên cứu cây cối còn sót lại từ thời tiền Columbus cho thấy kể cả nơi dày đặc cây cối tần suất đốt lửa cũng đủ để lại sẹo trên thân cây, tức trung bình 2,82 năm/lần. Vì “sấm chớp (tại khu vực này) thường đi kèm mưa nên lửa sấm chớp nhanh chóng bị dập tắt”, các nhà nghiên cứu từ Đại học Nam Illinois và Cao đẳng Principia viết năm 2010, “gần như mọi ngọn lửa nguyên thủy này” đều do bàn tay con người. Xa hơn về phía Tây, hoạt động thiêu đốt tương tự cũng xảy ra, nhưng với quy mô còn lớn hơn. Người Mỹ bản địa đốt Đại Bình Nguyên và đồng cỏ Trung Tây nhiều và thường xuyên đến mức lãnh địa của họ tăng lên; dù thế nào, những cư dân đầu tiên đã tạo lập và duy trì một phần đáng kể đồng cỏ bạt ngàn mà dân du mục tôn thờ. “Khi Lewis và Clark đi về phía Tây từ St. Louis,” nhà phong tục học Dale Lott viết, “họ không phải đang thám hiểm vùng hoang dã mà là thám hiểm đồng cỏ rộng lớn do Người Mỹ bản địa tạo dựng”.

Năm 1792, viên thanh tra Peter Fidler trở thành người châu Âu đầu tiên xem xét vùng bình nguyên miền Nam Alberta một cách bài bản. Cùng vài nhóm dân Anh-điêng, ông dành nhiều ngày ròng rong ruổi trên vùng đất cháy lửa. “Cỏ bị đốt trụi”, ông kể lại vào ngày 12 tháng 11, “ba ngày qua tôi không thấy nổi một cây thông”. Ngày hôm sau: “Toàn bộ mặt đất cháy rụi cả ngày.” Một ngày sau: “Cả ngày, cỏ gần như cháy hết chỉ chừa lại dải ven Hồ.” Một tháng sau: “Cỏ đang cháy dữ dội.”

Mỗi mùa thu và mùa xuân, cả mùa đông khi không có tuyết, luôn có phần nào đó của vùng bình nguyên ngập trong lửa, và khi cỏ mọc cao còn gió thổi mạnh, đám cháy trở nên gay gắt và dữ dội, lan ra cực kỳ nhanh chóng.

Fidler biết lửa có thể “rất nguy hiểm” nhưng ông cũng hiểu mục đích của chúng. “Những ngọn lửa này đốt bỏ lớp cỏ cũ,” ông kể, “mùa xuân và hè năm sau, ngựa lẫn trâu sẽ có cỏ non tươi ngon để gặm…”

Khi cộng đồng người Anh-điêng tan rã do dịch bệnh và áp bức, rừng xâm chiếm đồng cỏ tại Wisconsin, Illinois, Kansas, Nebraska, Wyoming cùng vùng nông thôn miền núi Texas, người châu Âu quên đi cảnh quan trước đây và cả lý do đằng sau nó. Thuyền trưởng John Palliser đã đi qua vùng đất Fidler đi 60 năm trước đó than thở về “tập tục thiêu đốt thảo nguyên khủng khiếp chỉ vì mấy lý do nhỏ nhặt vớ vẩn” của người Anh-điêng. Sau này, cả ký ức về ngọn lửa của dân bản địa cũng phai nhạt. Vào thế kỷ XX, giới sinh học phủ định gay gắt sự tồn tại của chúng. Năm 1937, nhà tự nhiên học Hugh Raup thuộc Harvard quả quyết rằng “khu rừng rộng mở giống công viên” mà những người định cư trước đã thấy không phải hình thành do lửa, mà “vốn là đặc trưng xa xưa của vùng đất bạt ngàn nơi Bắc Mỹ”. Nhận xét tóm lược của Raup về ý kiến cho rằng chúng do hoạt động thiêu đốt thường xuyên trên quy mô lớn của người Anh-điêng tạo ra? “Hoang đường.” Một cuốn sách giáo khoa về lâm học được sử dụng rộng rãi năm 1973 khẳng định rằng, “ít nhất, việc cho rằng người người Anh-điêng không có tập tục đốt lửa theo hệ thống là một giả thuyết hợp lý”. Tại miền Tây nước Mỹ, năm 2002, nhà địa lý Thomas R. Vale có viết, số dân cư Anh-điêng “ít ỏi chỉ biến đổi một phần nhỏ xíu trong vùng đất để phục vụ nhu cầu sống”.

Người như Vale giờ là thiểu số. Bị thuyết phục bởi những sử gia như Cronon, đa phần giới khoa học đã thay đổi quan điểm về lửa Anh-điêng. Sử dụng kỹ thuật xét nghiệm tiên tiến, họ đã rút ra rằng trong hầu hết trường hợp, truyền thuyết và sử ký xa xưa của các bộ lạc đã đúng: ánh than hồng của người Anh-điêng đã bập bùng giữa màn đêm châu Mỹ hàng thế kỷ trước khi người Sumer đặt bước lên đền thờ kim tự tháp của họ.

Đá lửa và đuốc trong tay, người Anh-điêng sống hài hòa với thiên nhiên - nhưng họ nắm thế thượng phong. Định hình theo nhu cầu và mong muốn của người dân, vùng đất châu Mỹ đã trở nên vừa vặn với cuộc sống họ như tấm áo may khéo. Đó là hệ thống cực kỳ thành công và ổn định. Nếu “ổn định” là từ chuẩn để chỉ cơ chế bao gồm việc đều đặn phủ lấp hàng cây số đồng quê trong khói và tro bụi. Đó cũng là hệ thống mà người Anh-điêng đang dần bỏ khi dân số tăng cao chưa từng thấy, tại thời điểm người châu Âu đến.

MƯỜI NGHÌN GÒ ĐẤT

Bất cứ ai đi ngược sông Mississippi năm 1100 sẽ thấy thấp thoáng từ xa một gò đất bốn tầng lớn hơn cả đại kim tự tháp Giza. Quanh nó là hàng loạt gò tương tự nhưng nhỏ hơn, vài cái cắm cọc gỗ cao trên đỉnh, được bao bọc bởi mạng lưới kênh tưới tiêu và vận chuyển, ruộng ngô bố trí công phu cùng hàng trăm ngôi nhà gỗ sàn lát bùn trộn rơm có mái dốc nhọn như các ngôi nhà truyền thống trên đồng ruộng Nhật Bản. Tọa lạc gần ngã ba sông Missouri, Illinois và Mississippi, thành phố Anh-điêng Cahokia là một bến cảng tấp nập. Xuồng đậu dày như ong trước bãi; thương nhân mang đồng và xà cừ từ nơi xa đến; thợ săn mang thú quý hiếm như trâu rừng và nai sừng tấm; sứ thần và quân lính mang khí giới đứng trên những chiếc thuyền dài; công nhân chở gỗ từ thượng nguồn xuống làm củi nấu; ngư dân mang lưới và dùi cui nhan nhản khắp nơi. Rộng 13km² và chứa ít nhất 15.000 người, Cahokia là nơi tập trung dân lớn nhất phía Bắc Rio Grande cho đến thế kỷ XVIII.

Cách xa bờ sông nhưng Cahokia chẳng kém náo nhiệt và ấn tượng. Tiêu điểm của nó là gò đất khổng lồ - hiện tên là gò Monks, đặt theo nhóm tu sĩ dòng Luyện tâm sống gần đó vào khoảng thế kỷ XVIII và XIX. Dòng người với những hình vẽ, xăm trổ trên cơ thể phủ mờ bụi từ nền bùn cứng như gạch trải kín thành phố đi đi lại lại quanh gò. Vài người xây gò mới hoặc bảo trì gò cũ; người khác mang gỗ làm nhiên liệu đốt hoặc mang nước đựng trong túi da hoặc gieo hạt trên đồng ngô bằng cuốc đá. Phụ nữ mang hàng chồng vải dệt, gùi cá và vật phẩm, réo gọi trẻ con. Khói bếp bốc cao.

Cờ làm từ da thú sơn màu phấp phới khắp nơi. Ai từng đến Siena hay Venice sẽ biết một thành phố không động cơ máy móc có thể ồn ã bất ngờ tới mức nào. Vào lúc cao điểm, nếu điều kiện gió thuận lợi, tiếng từ Cahokia có thể vang xa nhiều cây số.

Gò Monks mở ra một quảng trường dài 300m. Góc Tây Nam của nó là hai gò, một hình nón, một hình vuông. Ngày nọ, tôi trèo lên sườn dốc rậm cỏ của chúng lúc hoàng hôn. Rất hiếm du khách ở đó. Đường lồi của gò đất khổng lồ hiện lên từ khoảng xanh trống trải như chiếc tàu thảo nguyên đầy uy lực. Mặt trời dần lặn và gò đất vĩ đại ngả bóng dài tưởng như chạm đến dãy Allegheny. Trong phút chốc, tôi không thấy dấu hiệu nào của cuộc sống đương thời; St. Louis, bên kia sông, vẫn chưa lên đèn. Quanh tôi chỉ toàn gò và gò. Với người hiện đại như chúng ta, cảm giác tồn tại giữa môi trường nhân tạo tràn lan khắp nơi, đến mức như vô hình - trong tháp ngà của những khu trung tâm thương mại và ô tô, chúng ta như cá không thể cảm nhận dòng nước mình đang bơi. Ngày ở Cahokia lại khác. Vào 1.000 năm trước, đó là nơi duy nhất trong cả nghìn dặm mà người ta có thể hoàn toàn đắm chìm trong cảnh quan nhân tạo.

Với du khách ngày nay, rõ ràng Cahokia và nhiều khu vực gò đất khác tại Trung Tây và Đông Nam là tàn dư của các khu định cư Anh-điêng. Trong quá khứ thì không. Những tác giả thế kỷ XIX gán phức hệ mô gò này cho người Trung Hoa, người xứ Wales, người Phoenicia, quốc gia Atlantis đã mất và nhiều nhân vật trong Kinh Thánh. Một giả thuyết được đón nhận rộng rãi cho rằng tác giả của chúng là dân Scandinavia lưu vong, sau đó đã liều mình di cư đến Mexico và trở thành người Toltec. Nhà văn khoa học viễn tưởng đam mê khảo cổ Robert Silverberg đã viết cả một cuốn sách vô cùng thú vị về nguồn gốc các gò đất này, những di tích không ngừng làm đau đầu giới trí thức Mỹ suốt một thế kỷ. Tổng thống Thomas Jefferson lấy mặt cắt từ một gò đất trên lãnh địa của mình, quan sát lớp địa tầng và tuyên bố rằng người Anh-điêng đã tạo ra chúng. Năm 1840, George Bancroft, một trong những người khai sinh sử học Mỹ không tán đồng, đã viết rằng các gò đất hoàn toàn do thiên nhiên tạo ra.

Ưu ái mà nói, người ta có thể cho rằng Bancroft đúng: Cahokia vốn là sản phẩm từ địa lý tự nhiên của nó, sản phẩm của kỷ băng hà. Khi các sông băng tan chảy, nước tuôn về phía Nam tạo thành sông Mississippi và hai dòng Illinois, Missouri đổ vào nó. Chúng gặp nhau tại ngã ba sông rộng 130km. Khi nước sông rút, chúng làm lộ ra dải đất nền rộng. Một nhóm người Anh-điêng đã đến đây vào khoảng năm 800.

Không ai biết họ tự xưng là gì hay dùng ngôn ngữ nào. Họ không phải “người Cahokia” - chính cái tên ấy cũng là xuyên tạc ngôn ngữ bắt nguồn từ nhóm người chẳng liên quan di cư đến gần nghìn năm sau. Dù vậy, giới khảo cổ không tìm được cái tên nào tốt hơn. Theo William Woods, nhà địa lý kiêm khảo cổ học tại Đại học Kansas, gò Monks đã phủ lấp hết mọi khu cư trú những người này có trước khi họ xây Cahokia. Để thấy được dấu tích còn lại của các khu định cư nguyên thủy này, giới khoa học sẽ phải lật toàn bộ gò đất khổng lồ này lên và đào xuống lòng đất. Gần như điều duy nhất có thể chắc chắn về nhóm người đầu tiên này là họ thuộc một tín ngưỡng 4.000 năm tuổi rất đa dạng với đặc thù là xây đắp những gò đất khổng lồ.

Hình thành quanh sông Mississippi cùng các phụ lưu của nó, những quần thể xã hội này xây 10.000 gò đất từ Nam Canada và Đại Bình Nguyên đến duyên hải Đại Tây Dương và vịnh Mexico. Chúng đặc biệt tập trung tại thung lũng Ohio, nhưng số lượng xấp xỉ cũng được tìm thấy tại Đông Nam. Phát triển đường cao tốc, nông trại lẫn nhà cửa đã phá hủy phần lớn chúng, và giới khoa học chỉ mới nghiên cứu được một phần nhỏ số gò còn sót lại. Đa phần các công trình đất này có hình chóp hoặc kim tự tháp bậc thang, nhưng vài cái mang hình chim, thằn lằn, gấu, cá sấu đuôi dài khổng lồ, và tại Peebles, Ohio là một con mãng xà dài 400m.

Các gò Ouachita có lẽ trông như thế này khi chúng được xây đắp 5.400 năm trước.

Điển hình lâu đời nhất được biết đến nằm tại miền Đông Bắc Lousiana khoảng 5.400 năm trước, rất lâu trước khi nông nghiệp ra đời. Vì lý do bí ẩn, người Anh-điêng đắp một vòng gồm 11 gò đất kích cỡ không đều nhau, đa số chúng kết nối bằng một lằn đất, nằm trên đồi nhìn ra dòng Ouachita. Gò lớn nhất cỡ tòa nhà hai tầng. Vòng gò đất ở Ouchita là lâu đời nhất giữa vài khu tương tự đã tìm thấy. Không gò nào trong số này che lấp khu chôn cất hay chứa vật phẩm, hoặc cho thấy dấu hiệu sử dụng nào. Quả thực, chúng dường như chẳng có mục đích gì, đến nỗi nhà khảo cổ học Joe Saunders thuộc Đại học Đông Bắc Louisiana, cùng với đội của mình khai quật các gò Ouachita năm 1997 từng nửa đùa nửa thật nói với tạp chí Science rằng động cơ xây chúng có thể chính là quá trình xây chúng. “Tôi biết nghe như Thiền ngôn vậy,” ông thừa nhận.

Vì người săn bắt-hái lượm ngày nay ở châu Phi sống thành nhóm du canh du cư theo chủ nghĩa quân bình với nhau, giới khảo cổ cho rằng người săn bắt-hái lượm bản địa châu Mỹ cũng hành động tương tự. Việc phát hiện ra những gò đất ở Louisiana gây xáo trộn quan điểm này: chúng cho thấy ít nhất vài người Anh-điêng nguyên thủy sống định cư. Quan trọng hơn, chúng minh chứng cho các cấp công quyền và tổ chức dân sự gần như dân du mục không có. Đắp một vòng gò đất bằng những chiếc xô hay túi da hươu đựng đầy đất là công việc gian khổ kéo dài. Trong quá trình xây dựng, công nhân cần ăn, tức là phải có người cung cấp thức ăn. Mức độ quy hoạch như vậy thường được coi như bước chuyển mình sang nông nghiệp. Khi con người canh tác và gieo trồng trên đất đai, giới nhân chủng học nói, họ thiết lập các hệ thống nhằm bảo vệ công sức của mình. Cuối cùng, ai đó sẽ lãnh trách nhiệm phân phát thức ăn lẫn dịch vụ. Nhưng những người xây gò ở Louisiana xây lên các công trình khổng lồ đó từ rất lâu trước khi nông nghiệp xuất hiện - như luồng gió từ một đại dương xa xôi. Tại các thung lũng sông trung tâm Bắc Mỹ, con người có lối sống chưa một ai biết đến.

Sau loạt gò đất đầu tiên này, di tích trở nên hiếm hoi. Di tích lâu đời thứ hai cách vòng gò Ouachita hơn một thiên niên kỷ. Xuất hiện vào khoảng năm 1500 TCN, khi một quần thể làng xã phát triển tại phía Đông Bắc Louisiana, lớn nhất trong số đó là Poverty Point. Cách khu Ouachita 90km, Poverty Point có một công trình đáng chú ý mang dáng dấp như nhà hát: sáu chóp nhọn hình chữ C đồng tâm nằm trên con dốc hướng ra sông, mỗi chóp cao 1,5m. Vòng cung chữ C lớn nhất dang rộng 1.200m, rộng đến mức giới khoa học không nhận ra những chóp này cho đến khi họ chụp hình khu vực từ trên không vào thập niên 1950.

Một khoảng trống khác: 700 năm. Sự kế tục tầm cỡ tiếp theo xảy ra chủ yếu ở thung lũng Ohio, hàng trăm cây số về phía Bắc. Tại đây, có một nhóm người mang tên Adena - tên của một khu vực nổi tiếng. Vì các gò đất Adena được dùng làm lăng mộ, giới nghiên cứu biết nhiều về cái chết hơn là đời sống của họ. Chôn cùng vài quý tộc trong ngôi mộ đến thế giới bên kia là chuỗi vòng, hạt bằng đồng, phiến đá và mặt chuỗi đá, vải dệt và dùi khêu, đôi lúc cả ống điếu đá mang hình động vật tưởng tượng. Đầu các sinh vật hướng về người dùng, họ sẽ hút khói thuốc từ miệng chúng. Thuốc lá Adena khác với thuốc lá ngày nay, nó chứa vài loại ma túy gây ảo giác và lượng nicotine gấp 5-10 lần - đủ để tác động đến não bộ.

Gò nhân tạo 3400 TCN - 1400 CN

Thuốc lá chỉ là một trong số những cây trồng ở các ngôi làng Adena. Vùng thung lũng sông Mississippi, Ohio và phần lớn Đông Nam Hoa Kỳ là nhà của Phức hệ Nông nghiệp Đông phương. Một cuộc cách mạng nông nghiệp toàn diện với tập hợp cây trồng đa dạng, phức hệ này là ví dụ cho một cuộc cách mạng nông nghiệp tầm cỡ đã hoàn toàn biến mất. Cây lương thực của nó rất xa lạ, như Iva, chút chít, hòa thảo và tiểu mạch - tất cả chúng vẫn còn tồn tại; người ta có thể mở một nhà hàng chuyên đặc sản từ chúng. (Thực đơn mẫu: Chả hòa thảo, hạt chút chít hấp và lưỡi trâu.) Dù thế, có vẻ không ai làm vậy cả. Thực tế, nông dân ngày nay coi vài loại trong số chúng là cỏ dại - họ thường xuyên triệt sạch tiểu mạch bằng thuốc diệt cỏ. Các nhà khảo cổ tìm thấy vài dấu hiệu cho thấy việc thuần hóa nguyên thủy rải rác từ Illinois đến Alabama từ năm 1.000 TCN. Nhưng có thể nói nông nghiệp không nảy sinh cho đến khi người Adena xuất hiện.

Ảnh hưởng từ Adena lên tập tục và sản vật có thể thấy tại các khu khảo cổ từ Indiana đến Kentucky và dọc phía Bắc đến Vermont, thậm chí cả New Brunswick. Suốt một thời gian dài, giới nghiên cứu tin rằng điều này cho thấy người Adena đã chinh phục những nhóm khác trong toàn vùng; nhưng hiện nay, nhiều người tin đây là ảnh hưởng văn hóa: như thanh thiếu niên châu Âu mặc quần ống thụng và nghe hiphop, hàng xóm của Adena tiếp nhận tập tục của nó. Giới khảo cổ đôi lúc gọi khu vực lưu chuyển văn hóa như vậy là “khối tương tác”. Ít nhiều khác quốc gia, khối tương tác là khu vực một đoàn thể phát tán biểu tượng, giá trị và phát minh của nó cho đoàn thể khác; ví dụ như phần lớn châu Âu thời trung cổ chịu ảnh hưởng mỹ học lẫn tư tưởng Gothic. Khối tương tác Adena tồn tại khoảng từ năm 800 đến năm 100 TCN.

Đôi khi, sách giáo khoa viết rằng người Hopewell đã nối tiếp người Adena, nhưng mối quan hệ này rất mơ hồ; Hopewell có thể chỉ là nhà nước lớn hơn có cùng nền văn hóa. Người Hopewell cũng đắp gò và có vẻ cũng nói một ngôn ngữ Algonquia như Adena. (“Hopewell” chỉ người nông dân mà người ta đã phát hiện một khu vực nguyên thủy trên đất của ông.) Nằm tại miền Nam Ohio, khối tương tác Hopewell tồn tại đến khoảng năm 400 CN và trải rộng 2/3 nước Mỹ ngày nay. Vỏ sò từ vịnh Mexico, bạc từ Ontario, răng cá mập hóa thạch từ vịnh Chesapeake và đá vỏ chai từ Yellowstone đều hội tụ về Trung Tây. Đổi lại Hopewell xuất khẩu phát kiến: cung tên, công trình đất kỳ vĩ, gốm nung (ấm bình Adena không nung trong lò) và, có lẽ quan trọng nhất, chính là tín ngưỡng Hopewell.

Người Hopewell, cố nhiên, tìm kiếm sự ngất ngây tinh thần bằng cách đưa bản thân vào trạng thái xuất thần, có lẽ với trợ giúp từ thuốc lá. Trong trạng thái đê mê, linh hồn du hành đến thế giới khác. Thông thường, người có khả năng đặc biệt sẽ xuất hiện để trợ giúp người du hành đi qua cánh cửa đến vùng đất thiêng. Qua thời gian, những thầy pháp này trở thành người gác cổng, kiểm soát lối vào vương quốc siêu nhiên.

Họ truyền lại quyền hành và đặc lợi cho con cháu, tạo thành chức tư tế cha truyền con nối: cố vấn cho vua hoặc chính các vị vua. Họ có hiểu biết về nghề chữa bệnh, thông thạo và phát tiến nghi lễ, học về các vị thần trong thần điện Hopewell. Ngày nay, chúng ta biết rất ít về những vị thần này vì rất hiếm hình ảnh của họ còn tồn tại tới bây giờ. Có lẽ, các thầy pháp thuật lại câu chuyện của họ cho đám đông lắng nghe; chắc hẳn họ đã giải trình thời gian và địa điểm thần thánh muốn đắp gò đất.

Trong bối cảnh làng xã, gò đất có thể nhìn thấy từ mọi địa điểm cũng giống ngọn hải đăng trên thánh đường trung cổ vậy. Nhà thờ Gothic có quảng trường để biểu diễn các hoạt động bí ẩn linh thiêng ngoài trời, các gò đất có trảng cỏ xanh phía trước chúng: khu nghi lễ công cộng. Chi tiết những hoạt động này đã thất truyền, nhưng tất cả dấu hiệu đều cho thấy đây là những phong tục hoa mỹ. “Ohio Hopewell có mạch sống mãnh liệt,” Silverberg viết:

Tính phô trương và yêu thích sự vượt trội thể hiện không chỉ qua các rào đất hình học rắc rối, các gò đất đồ sộ mà còn qua sự tiêu phí lộ liễu trong việc chưng diện lòe loẹt cho các phần mộ. Bọc xác chết từ đầu đến chân bằng ngọc trai, đè nó bằng hàng cân đồng, xếp đầy các tác phẩm điêu khắc lẫn đồ gốm tuyệt mỹ, sau đó chôn tất cả dưới hàng tấn đất - điều này cho thấy một mạch văn hóa đã khiến những người theo sau sững sờ và kính phục.

Mạnh mẽ và tinh tế, có lẽ hơi thô tục trong phần ham thích phô trương, tín ngưỡng Hopewell lan truyền khắp miền Đông Hoa Kỳ trong bốn thế kỷ đầu tiên sau Công Nguyên. Khi Công giáo lan rộng, những người mới cải đạo khó có thể hiểu tín ngưỡng này theo cách của người sáng lập. Tuy nhiên, Công giáo mang tác động sâu sắc. Theo một biến thể, có lẽ Công giáo đã thúc đẩy sự trỗi dậy của Cahokia.

Sự TRỖI DẬY VÀ SỤP ĐỔ CỦA HẠ HOA KỲ

Cahokia là một mảnh trong bức tranh vương quốc trải suốt nửa hạ lưu Mississippi và vùng Đông Nam vào cuối thiên niên kỷ thứ nhất sau Công Nguyên. Gọi chung là văn hóa vùng Mississippi, những xã hội này nổi lên vài thế kỷ sau khi văn hóa Hopewell tan rã, hẳn là hậu duệ xa của nó. Có thời điểm vài thế chế lớn hơn thống trị vài chục hoặc hơn trăm vương quốc nhỏ lẻ. Lớn nhất là Cahokia, nắm thế thượng phong từ khoảng năm 950-1250 sau Công Nguyên. Rất lạ thường, thành phố lớn nhất của Rio Grande, cũng là thành phố duy nhất ở phía Bắc Rio Grande, lớn hơn ít nhất năm lần các chính thể Mississippi khác, dân số tối thiểu 15.000 người, ngang tầm với London nhưng nằm trên một vùng đất rộng lớn vắng bóng Paris, Cordoba hay Rome.

Tôi gọi Cahokia là thành phố để có danh xưng mà gọi nó, nhưng nó không phải thành phố theo cách nghĩ hiện nay. Một thành phố cung cấp hàng hóa và dịch vụ cho vùng lân cận, trao đổi thực phẩm từ nông thôn với sản phẩm từ những người thợ tay nghề cao của nó. Theo định nghĩa này, cư dân của nó là thị dân, không phải nông dân. Tuy nhiên, Cahokia là tập hợp lớn những nông dân sống kế cận nhau. Có rất ít thợ thủ công và không có thương nhân trung lưu. Ngẫm lại, khác biệt so với các thành phố khác của Cahokia không hề kì dị, do chưa bao giờ tận mắt trông thấy một thành phố, cư dân nơi này phải kiến tạo ra mọi phương diện đời sống đô thị cho bản thân.

Bất chấp sự mê mẩn với các gò đất, giới khảo cổ chỉ bắt đầu nghiên cứu kỹ lưỡng Cahokia từ thập niên 1960. Từ đó, nghiên cứu có bước nhảy vọt. Nhìn chung, họ mới chỉ xác nhận danh tính Cahokia qua khái quát bên ngoài. Cahokia tọa lạc tại phía Bắc vùng Hạ Hoa Kỳ. Đất đai vùng chủ yếu là đất sét, khó canh tác và dễ gây lũ. Cahokia nằm kế dải đất trồng phì nhiêu lớn nhất Hạ Hoa Kỳ. Tại rìa phía xa của nó, rừng sồi và mại châu che phủ dãy sườn dốc. Rất ít người sinh sống tại đấy cho đến tận năm 600, khi người dân kéo đến và lập nên vài làng nhỏ. Các nhóm khoảng vài trăm người trồng trọt và dong thuyền xuôi ngược Mississippi đến các làng khác. Khi thiên niên kỷ qua đi, dân số Hạ Hoa Kỳ lên đến vài nghìn người. Rồi, không lời báo hiệu, theo nhà khảo học Timothy R. Pauketat thuộc đại học Illinois, “Big Bang” - vài thập kỉ với hàng loạt thay đổi dữ dội - đã xảy ra.

Các gò đất Cahokia xuất hiện trong thời “Big Bang” cùng với phức hệ gò Đông St. Louis cách đó 2km (hệ gò lớn thứ hai sau Cahokia, dù hiện đã bị phá hủy gần hết) và hệ gò St. Louis bên kia sông Mississippi (lớn thứ tư). Gò Monks là gò đầu tiên và đồ sộ nhất trong các công trình xây dựng. Lõi là một phiến đất sét dài 275m, rộng 200m, cao hơn 6m. Theo cách nhìn của kĩ sư xây dựng, không bao giờ nên chọn đất sét làm vật liệu chống đỡ một công trình đất lớn. Đất sét dễ hút nước, trương nở ra. Đất sét Hạ Hoa Kỳ, còn gọi là đất sét smectit, đặc biệt dễ trương phình, thể tích có thể nở gấp tám lần. Khi khô, nó co rút lại kích thước ban đầu. Qua thời gian, sự giãn nở sẽ phá hủy mọi thứ xây trên nó. Giải pháp của người Cahokia cho vấn đề này chủ yếu do Woods, nhà khảo cổ kiêm địa lý học tại Đại học Kansas phát hiện sau hai thập niên khai quật gò Monks.

Những bán tái hiện Cahokia đầy nghệ thuật từ bảo tàng khu vực này cho thấy quy mô vĩ đại của thành phố, nhưng không thể coi là chính xác, ví dụ chúng dường như thể hiện các gò phủ hoa cỏ, cỏ lót là giống châu Âu, du nhập vào châu Mỹ sau Columbus.

Để giảm thiểu tính bất ổn, ông nói, người Cahokia giữ phiến đất tại mức ẩm ướt nhất định: ướt nhưng không sũng nước. Giữ ẩm đất sét rất dễ - việc dẫn nước sẽ lấy nước từ vùng ngập, nơi có mực nước ngầm cao. Mẹo là ngăn bốc hơi gây khô phần đỉnh. Người Cahokia đã bọc phiến đất sét lại, ngăn nó với không khí bằng cách bọc nó dưới nhiều lớp cát-đất sét mỏng xen kẽ, một màn trình diễn tri thức kỹ thuật tuyệt vời. Cát hoạt động như lớp chắn phiến đất. Nước dâng qua đất sét gặp cát nhưng không thể xuyên qua do cấu tạo cát quá lỏng lẻo để dẫn nước xa hơn. Nước cũng không thể bốc hơi, các lớp đất sét trên cát đè nước xuống và ngăn không khí xâm nhập. Thêm vào đó, cát khiến mưa bốc hơi khỏi gò đất, ngăn nó thấm nước quá mức. Kết quả cuối cùng là kiến trúc bằng đất trải khắp 60.000m², lớn nhất Tây Bán Cầu; dù xây từ vật liệu không phù hợp trên đồng bằng ngập nước, nó đã đứng vững suốt nghìn năm.

Vì phiến đất phải ẩm, người xây cần đắp và che phủ nó nhanh chóng, nhiệm vụ cần lượng lớn lao động. Bằng chứng cho thấy người dân di chuyển từ hàng cây số quanh đó đến Hạ Hoa Kỳ để góp công xây dựng. Nếu đề xuất của nhà khảo cổ Pauketat đại học Illinois đúng, những người di cư hẳn đã hối hận vì quyết định di dời của mình. Theo ông, Big Bang xảy ra khi một kẻ tham vọng thâu tóm quyền lực, có lẽ trong một cuộc đảo chính. Triều đại của ông có thể khởi đầu rất lý tưởng, nhưng Cahokia nhanh chóng trở thành chuyên chế; dự án xây dựng này nảy sinh trong một đợt phô trương thanh thế của ông. Tôi tớ trung thành cưỡng chế dân di cư tham gia lao động, duy trì kiểm soát bằng vài đợt thảm sát. Những khu chôn cất cho thấy sự gia tăng quyền lực của giới cầm quyền: tại một gò nhỏ cách gò Monks khoảng 800m về phía Nam, giới khảo cổ cuối thập niên 1960 đã phát hiện sáu xác người thượng lưu chôn cùng vỏ sò ốc, phụ kiện bằng đồng, tác phẩm bằng mica, cùng hơn trám nô bộc. Trong đó có 50 thiếu nữ bị chôn sống.

Woods không đồng tình với thứ ông gọi là giả thuyết “trại lao động tiền-Stalin”. Không ai bị ép đắp gò Monks cả, ông nói. Bất chấp đôi lần cưỡng chế, ông bảo, người Cahokia dựng nó lên “vì họ muốn thế”. Họ “tự hào khi được là một phần trong các biểu tượng đặc trưng của cộng đồng”. Gò Monks và đồng đạo của nó phần nào là lời tuyên bố đến thế giới - Nhìn đây! Chúng tôi đang làm điều khác biệt! Nó cũng là xây đắp vùng đất thiêng trong bầu không khí tín ngưỡng thăng hoa. Hạ Hoa Kỳ trong hình dung này là một trong những điểm hành hương vĩ đại nhất thế giới. Quan trọng không kém, Woods nói, thành phố gò đất này phần lớn là thành quả từ việc gieo trồng ngô trước đó của cộng đồng.

Trước khi Cahokia nổi lên, người dân đang dần săn bắt nai và bò rừng đến mức cạn kiệt. Cây lương thực thuộc Phức hệ Nông Nghiệp Đông Phương không thể sẵn sàng bù đắp khác biệt. Giữa vô vàn vấn đề, đa phần chúng có hạt nhỏ - hãy tưởng tượng cố gắng nuôi sống gia đình bằng hạt mè, thì sống bằng hòa thảo cũng như thế. Ngô đã xuất hiện từ thế kỷ đầu tiên TCN. (Có thể xuất hiện sớm hơn, nhưng người Anh-điêng cần tạo giống có thể chống chịu thời tiết lạnh hơn, mùa gieo trồng ngắn hơn và ngày hè dài hơn phía Bắc). Tuy nhiên, Hopewell gần như lờ nó đi. Khoảng năm 800, những người kế tục đói khát của họ nhìn lại loài cây này và trở nên thích thú. Với lượng đất đai quang đãng, phù hợp trồng ngô dồi dào, Hạ Hoa Kỳ là một trong số nơi tốt nhất trên toàn vùng rộng lớn để trồng chúng. Người mới đến cần trữ đồ thu hoạch cho mùa đông, nhiệm vụ hoàn thành tốt nhất khi có kho lương thực chung. Kho lương thực cần có người quản lý - ngỏ lối cho chế độ tập quyền phát triển. Tăng trưởng diễn ra nhanh chóng và có thể cũng nhờ một thủ lĩnh tài ba thúc đẩy, Woods nói, nhưng thành phố như Cahokia sớm muộn gì cũng phải xuất hiện.

Vùng trũng châu Mỹ 1300 CN

Ngô cũng góp phần vào sự tan rã của thành phố. Cahokia đại diện cho lần đầu tiên người Anh-điêng phía Bắc Rio Grande đã nỗ lực cung cấp nơi ăn chốn ở cho 15.000 người tại cùng địa điểm, và họ mắc sai lầm của người mới bắt đầu. Để lấy nhiên liệu đốt và xây dựng, để trồng lương thực, họ đốn cây từ các sườn dốc đến vùng phía Đông, trồng cây trên từng centimet đất có thể trồng. Vì dân số tiếp tục gia tăng, rừng không thể mọc lại. Thay vào đó, người dân tiếp tục đi xa hơn để lấy gỗ, sau đó phải chuyển chúng về qua quãng đường dài. Không có động vật chuyên chở, người Cahokia phải tự vác chúng về. Trong khi đó, Woods bảo tôi, thành phố bắt đầu vượt giới hạn nguồn cấp nước của nó - nhánh sông “có phần yếu ớt” tên Canteen Creek. Để giải quyết cùng lúc hai vấn đề này, người Cahokia tất nhiên phải thay đổi đường lối, dẫn đến hậu quả họ không thể lường trước.

Ngày nay, Cahokia Creek chảy từ hướng Bắc và Canteen Creek chảy từ hướng Đông giao nhau tại điểm cách gò Monks khoảng 400m về hướng Đông Bắc. Trên đường đổ về Mississippi, hợp lưu này trôi lững lờ qua quảng trường trung tâm dài 200m. Dù lúc đầu chỉ có dòng Canteen Creek chảy qua kênh này. Cahokia Creek đổ vào một hồ ở phía Tây Bắc rồi chảy thẳng đến Mississippi, cả hai cùng băng qua Cahokia. Theo nghiên cứu chưa công bố của Woods, giữa năm 1100 và 1200, Cahokia Creek chia thành hai nhánh. Một nhánh chảy tiếp như cũ, nhưng nhánh thứ hai lớn hơn chảy vào Canteen Creek. Hợp lưu rộng khoảng 20m này cũng cấp nhiều nước hơn cho thành phố. Nó cũng giúp tiều phu ở thượng nguồn chuyển gỗ về gần tới gò Monks. Theo quan điểm của Woods, lẽ tự nhiên là, thành phố trong quá trình xây dựng đã “cố ý đổi hướng” dòng Cahokia Creek.

Vào mùa hè, mưa tuôn xối xả xuống thung lũng Mississippi. Không còn rừng đầu nguồn, nước mưa sẽ đổ về các nhánh sông nhanh và mạnh hơn, tăng nguy cơ lũ lụt và sạt lở đất. Do hợp lưu Cahokia-Canteen Creek bây giờ chuyên chở lượng nước lớn hơn trước, xói lở lan rộng khắp Hạ Hoa Kỳ hơn nhiều so với khi chỉ có một dòng. Theo Woods, bắt đầu từ khoảng năm 1200, ruộng ngô ở Cahokia liên tục gặp lũ lụt khiến mùa màng thất bát.

Vấn đề này không phải của riêng Cahokia. Sự nổi lên của thành phố trùng với sự lan rộng khắp nửa đông Hoa Kỳ của ngô. Những người Anh-điêng gieo trồng nó đã bỏ lại truyền thống cả thiên niên kỷ để đón nhận kỹ thuật mới. Trong quá khứ, họ định hình cảnh quan bằng lửa; rìu chỉ dùng để trồng vườn cơm cháy đen cùng tiểu mạch. Khi ngô thâm nhập, người Anh-điêng đốt và phát quang hàng hecta đất, chủ yếu ở thung lũng sông. Như tại Cahokia, lũ và lở đất đã đền ơn họ. (Làm cách nào giới khảo cổ biết điều này? Qua sự gia tăng đột ngột lớp trầm tích sông - một nghiên cứu năm 2011 ước tính nền nông nghiệp ngô lên ngôi đã đẩy sự xói mòn bề mặt thung lũng sông Delaware lên 50% - cùng việc phấn hoa cây tầng thấp gần như biến mất khỏi lớp trầm tích này.) Giữa năm 1100 và 1300, đại hồng thủy càn quét các khu định cư Anh-điêng từ thung lũng Hudson đến Florida.

Dĩ nhiên phần đông đã rút ra kinh nghiệm; sau lần ấy, giới khảo cổ không còn thấy dạng xói mòn diện rộng này nữa, dù họ vẫn gặp rất nhiều ngô. Năm 1669, một lữ khách kể lại rằng hơn 15km² ruộng ngô bao phủ quanh khắp các ngôi làng Haudenosaunee. Hai thập niên sau, ước đoán này được chứng thực bởi Marquis de Denonville, nhà chức trách New France đã tàn phá vụ mùa của bốn ngôi làng Haudenosaunee kế cận nhằm ngăn chặn những đợt tấn công trong tương lai. Denonville kể ông đã thiêu rụi 1,2 triệu giạ ngô, tương đương 42.000 tấn. Ngày nay, như tôi đã nói trong Chương 6, nông dân Oaxaca thông thường phải gieo trồng 1,25-2,25 mẫu đất để thu về một tấn ngô. Nếu đồng quê New York tương đồng - một giả định táo bạo nhưng không hoang đường - tính toán cho thấy bốn ngôi làng nằm sát cạnh nhau sẽ bao bọc bởi 20-40km² ruộng ngô.

Nằm giữa các ruộng ngô là rừng, thứ người Anh-điêng tiến hành thay đổi đồng thời. Thời điểm nào đó trong thiên niên kỷ đầu tiên sau Công Nguyên, người Anh-điêng từng thiêu đốt tầng cây thấp để thúc đẩy chăn nuôi bắt đầu trồng lại các vành đai rừng một cách có hệ thống, biến chúng thành vườn cây ăn quả và lấy gỗ (tên chung cho cây hạt sồi, dẻ gai, hạt dẻ sồi, bồ đào, phỉ, hồ đào, hạt dẻ). Hạt dẻ đặc biệt phổ biến - không phải loại hạt dẻ rang châu Âu nhập khẩu ở góc phố Manhattan mỗi mùa thu, mà là loại bản địa châu Mỹ nhỏ hơn, vỏ mềm, ngọt đậm, nay gần như tuyệt diệt do bệnh cháy lá. Trong thời thực dân, cứ bốn cây giữa Đông Nam Canada và Georgia thì có một là hạt dẻ - có vẻ phần nào do hoạt động thiêu đốt và trồng trọt của người Anh-điêng.

Cây hạt sồi cũng được ưu ái. Lang thang qua vùng Đông Nam thập niên 1770, nhà tự nhiên học William Bartram thấy các gia đình người Creek dự trữ một trăm giạ hạt sồi cùng một lúc. “Họ giã vụn chúng rồi bỏ vào nước sôi, sau khi làn nước chảy qua lưới lọc nhuyễn sẽ cho ra phần dầu mỡ nhất” để làm sữa đặc “béo ngọt như kem tươi, có mặt trong hầu hết món ăn của họ, đặc biệt là cháo ngô hoặc bánh ngô”. Nhiều năm trước, tôi và một người bạn được một họa sĩ lập dị nơi thâm sơn cùng cốc vùng sâu Georgia tên St. EOM tự xưng là hậu duệ người Creek đãi sữa hạt sồi. Bất chấp hình thức mất vệ sinh, món sữa như thiên đường - thơm nức, đậm đà, khác hẳn mọi món tôi từng nếm.

Trong vài thế kỷ, người Anh-điêng vùng rừng phía Đông tái định hình phần lớn cảnh quan quanh họ từ một bãi săn bắt chắp vá thành tập hợp nông trại và vườn cây ăn quả. Rừng vẫn được gìn giữ đủ để săn bắt nhưng nông nghiệp càng lúc càng phát triển. Kết quả là một “cân bằng thiên nhiên” mới.

Theo quan điểm ngày nay, thành công của chuyển đổi thật ấn tượng. Nó bao quát và phổ biến đến mức những du khách châu Âu thời đầu sửng sốt trước lượng cây ăn hạt, cây ăn quả cùng sự trống trải quang đãng nhưng gần như không nhận thức được đây là do nhân tạo. Một lý do khiến Bartram không nhận ra bàn tay con người trong cảnh vật ông thấy là vì chúng quá tự nhiên; cảnh quan mới hoạt động trôi chảy, rất ít nơi xuất hiện sự quá đà đang nhiễu nhương việc quản lý đất đai nước Anh. Rất ít, nhưng không phải không có: Cahokia là ngoại lệ tiêu biểu.

Năm 2002, tôi cùng một người bạn ghé thăm Cahokia. Woods, sống gần đó, đã hào hiệp đồng ý dẫn chúng tôi đi tham quan. Khu này hiện là công viên tiểu bang với một bảo tàng nhỏ. Từ gò Monks, chúng tôi cuốc bộ qua quảng trường phía Nam và dừng giữa chừng để nhìn lại. Woods chỉ ra rằng từ quảng trường không thể thấy các vị tư tế tại đỉnh gò. “Khói và tiếng động cùng các hoạt động thiêng liêng liên tục diễn ra trên đó, nhưng dân thường không biết họ đang làm gì.” Tuy nhiên, dân chúng hiểu mục đích của chúng: đảm bảo các thế lực trên cao tiếp tục phù hộ thành phố. “Và lời ngụy biện ấy tan vỡ theo những con lũ,” Woods nói.

Rất ít bằng chứng cho thấy lũ lụt ở Cahokia giết người hay gây ra nạn đói trên diện rộng. Tuy nhiên, chuỗi thống khổ khơi mào khủng hoảng pháp lý. Không thể nắm bắt sức mạnh điều khiển như những người tiền nhiệm, giới tăng lữ cầm quyền xoay xở vụng về, thậm chí phản tác dụng. Khi lũ lụt gia tăng, họ điều động xây dựng một rào chắn khổng lồ dài 3km quanh các công trình trung tâm, kiên cố hóa với thành lũy và lối vào được bảo vệ, (có lẽ) cả lối lên đỉnh. Tường thành này xây vội đến mức nó đâm xuyên qua và nhà dân.

Là thành phố lớn nhất khu vực, có vẻ rào chắn không phải để ngăn ngừa kẻ thù tấn công (trừ trường hợp nhỡ nhàng). Thay vào đó, nó hẳn được tạo ra nhằm ngăn cách giới cầm quyền với quần chúng, mục đích nhằm nhấn mạnh mối liên kết cách biệt, ưu việt và trọng yếu trong xã hội của giới tăng lữ với thánh thần. Đồng thời, hàng rào cũng chào đón công dân - ai cũng có thể tự do đi qua tầm chục cánh cổng lớn của nó. Hành động xây cất tốn kém này ngốn hết 20.000 cây.

Tai hại hơn, giới cầm quyền tu sửa lại gò Monks. Qua việc nới rộng một bệ thấp từ một mặt, họ tạo ra một sân khấu để tư tế thực hiện nghi lễ trước chúng dân. Theo mô phỏng âm thanh của Woods, mọi tiếng động sẽ vang vọng xuống dưới, vén lên bức màn bí mật bấy lâu. Nó là đợt Cải cách Tin lành phiên bản Cahokia, trừ việc Giáo hội tự gánh vác nó. Trong khi đó, giới quý tộc chơi nước đôi.

Giai cấp cầm quyền Cahokia cố gắng nâng cao vị thế bằng cách xây những tòa nhà lớn hơn và phô trương nhiều mặt hàng xa xỉ hơn như gốm sứ cao cấp và trang sức làm từ đá bán quý.

Tất cả đều vô dụng. Đầu thế kỷ XIII, một trận động đất khủng khiếp tàn phá Cahokia, làm sụp toàn bộ phần phía Tây gò Monks. Năm 1811 và 1812, những trận động đất lớn nhất lịch sử Hoa Kỳ đột ngột nâng lên hoặc hạ thấp phần lớn thung lũng trung tâm Mississippi xuống 4m. Động đất ở Cahokia gây ra do cùng sai lầm này cũng trọng đại như thế. Nó chắc chắn đã nghiền vụn nhiều ngôi nhà gỗ trát vữa của thành phố; đèn đuốc rơi vỡ và bếp lửa vương vãi sẽ đốt cháy đống hoang tàn, thiêu rụi phần lớn công trình còn lại. Sông bị động đất khuấy động sẽ dâng một đọt sóng thần cỡ nhỏ đánh vào đất liền.

Kiệt quệ vì lũ lụt, Cahokia không bao giờ hồi phục sau trận động đất. Giới cầm quyền xây lại gò Monks, nhưng phần chắp vá thiết kế kém nhanh chóng võng xuống. Trong khi đó, bất ổn xã hội trở nên dữ dội, nhiều căn nhà bốc cháy. “Nội chiến bùng nổ,” Woods nói. “Giao tranh nổ ra khắp đường phố. Toàn chính thể trở nên vị kỷ và tự cắn xé lẫn nhau.”

Với mọi sức mạnh của mình, giới cầm quyền Cahokia mắc một sai lầm khủng khiếp: họ không trực tiếp nỗ lực giải quyết vấn đề. Đúng là nhiệm vụ này rất khó khăn. Cây cối không mọc lại dễ dàng. Cahokia Creek cũng không thể lập tức trở lại dòng chảy ban đầu. “Một khi nước bắt đầu chảy theo dòng chảy mới,” Woods nói, “gần như không thể đưa nó về dòng cũ nhanh như khơi dòng mới.”

Dù vậy với trình độ kỹ thuật của Cahokia, biện pháp hoàn toàn trong tầm tay: nâng cao sườn đồi, đắp đê sông, thậm chí di dời Cahokia. Như nhiều kẻ độc tài khác, giới cầm quyền Cahokia tập trung vào việc duy trì quyền lực với chúng dân mà gần như không quan tâm tình trạng thực tế. Vào năm 1350, thành phố gần như bỏ không. Bắc Mexico không bao giờ còn có cộng đồng Anh-điêng nào lớn như vậy nữa.

TRĂM NĂM CHIẾN TRANH

Đầu thập niên 1980, tôi ghé thăm Chetumal, thành phố duyên hải bên biên giới Mexico-Belize. Một tạp chí đã nhờ tôi xử lý đợt náo động trí thức do diễn giải chữ tượng hình Maya gây ra. Qua nghiên cứu tựa báo, nhiếp ảnh gia Peter Menzel và tôi trở nên tò mò về khu vực Calakmul, bấy giờ còn chưa nổi tiếng, lần đầu tiên được biết đến vào 50 năm trước đó. Mặc dù là tàn tích Maya lớn nhất, chưa nhà khảo cổ nào khai quật nó cả. Đền thờ và biệt thự của nó lọt thỏm trong thảm rừng nhiệt đới, rất giống một thành phố thất lạc chúng ta có thể tìm thấy. Dù vậy, trước khi đến Calakmul, Peter muốn chụp nó từ không trung. Sân bay gần nhất nằm tại Chetumal, vì vậy chúng tôi đến đó.

Đối nghịch: Vào cuối thập niên 1980, thành phốKaan của Maya (nay là Calakmul) nằm chìm trong cây cỏ (hình phía trên). Việc khai quật đã làm lộ ra các kim tự tháp dưới tán cây (gò bên phải trong hình phía trên là kim tự tháp ở hình dưới), ví dụ cho đợt bùng nổ thông tin vê người Maya gần đây.

Ngày ấy thành phố rất tiêu điều. Đến nơi lúc tối muộn, nhà hàng duy nhất chúng tôi tìm được phục vụ chỉ một món: bạch tuộc với gan bò. Tôi vốn ghét bỏ mứa, nhưng nhìn những khúc bạch tuộc trắng như cao su trên đống gan đen nhầy, lần đầu tiên từ bé đến giờ tôi bỏ cả bữa ăn. Không lâu sau đó, toàn thị trấn tắt hết đèn. Vì lẽ đó, đến tận lúc đi ngủ, chúng tôi mới biết giường nệm khách sạn của mình lúc nhúc sinh vật đói ngấu bé xíu. Đến hôm sau, khi gặp người phi công, tôi đã phát cáu.

Lúc đầu, chúng tôi bay theo Cao tốc 186, con đường từ Chetumal hướng về phía Tây xuyên qua trung tâm Maya. Thỉnh thoảng, người phi công gõ vai tôi và chỉ về một mô gò vô danh ùm tùm cây. “Ruinas”, cậu nói. Còn lại chẳng có gì đáng kể. Sau một hồi, chúng tôi đổi hướng Nam, bay về phía biên giới Guatemala. Càng về phía Nam, bán đảo Yucatán càng ẩm ướt. Cây cối bên dưới nhanh chóng trở nên cao lớn, rậm rạp, um tùm và cứng cáp hơn.

Đột ngột, chúng tôi nhìn thấy Calakmul. Toàn thành phố xây trên một đỉnh núi thấp, từng là nhà của khoảng 50.000 người và trải khắp khu vực rộng 65km². (Tổng dân số thành phố có thể lên đến 575.000 người.) Nội khu trung tâm đã có khoảng 6.000 công trình gạch vữa: nhà cửa, đền thờ, cung điện lẫn kho lương thực, cả một tường thành cao 5,5m. Rải rác quanh vùng phụ cận là mạng lưới hồ chứa, nhiều hồ đầy ắp cá. Hàng nghìn mẫu ruộng trải dài tít tắp. Thời điểm đó, chúng chưa được biết tới - tôi trích lời các báo cáo sau này - và từ máy bay không thể nhìn thấy gì trong số chúng cả. Từ góc nhìn của chúng tôi, bằng chứng hữu hình duy nhất về Calakmul huy hoàng trong quá khứ là hai kim tự tháp trung tâm vĩ đại chìm khuất đến tận vai dưới thảm thực vật.

Peter nhờ người phi công lượn vài vòng thấp quanh kim tự tháp khi ông tìm góc, chỉnh sáng, canh ống kính và tốc độ màn trập cho chuẩn. Ông chuyển ống kính, máy ảnh và góc cửa sổ khoảng chục lần. Đến một lúc, nhìn chăm chăm qua màn trập, ông hỏi “Cuanta gasolina tenemos?” (Chúng ta còn bao nhiêu nhiên liệu?)

Người phi công liếc qua đồng hồ đo nhiên liệu: đầy ba phần tư. Mặt cậu bối rối. Tôi ngả về phía trước nhìn khi cậu gõ gõ lớp nhựa mờ sương đậy trên đồng hồ đo. Cây kim lùi về gần mức 0 - nó đã bị kẹt.

Peter hạ máy xuống.

Hồi sau, chúng tôi cũng định thần lại và bắt đầu suy tính. Chúng tôi phải quyết định nên chọn con đường ngắn nhất đến sân bay, ngang qua khu rừng, hay đổi hướng Bắc và bay về phía Đông dọc Cao tốc 186, chúng tôi có thể cố gắng hạ cánh trên cao tốc nếu cạn nhiên liệu. Đổi lại tuyến đường cao tốc dài hơn rất nhiều, lựa chọn nó sẽ tăng cao khả năng buộc phải hạ cánh. Rồi chúng tôi nhanh chóng nhận ra quyết định chỉ còn xoay quanh câu hỏi: hạ cánh trong rừng đáng sợ đến mức nào?

Tôi nhớ mình đã nhìn xuống cánh rừng. Nó nuốt chửng những tòa nhà đồ sộ và rễ cây đang dần xé toạc lớp đá vôi mềm. Lượn vòng trên thành phố, tôi đã nghĩ “Sẽ không ai tìm được gì ở đây. Khu rừng quá áp đảo”. Cư dân Calakmul đã vạt một khoảng đất nhỏ bên sườn nó để xây thành phố, nhưng giờ đây thảm thực vật um tùm và vô cảm đang phủ lấp mọi vết tích về sự tồn tại của họ. Nhìn từ máy bay cánh rừng như kéo dài miên man đến tận chân trời.

Chúng tôi bay theo đường cao tốc. Tôi cố gắng không liếc qua đồng hồ nhiên liệu. Tuy vậy, tôi không thể lờ đi loạt đèn báo động lần lượt bật sáng. Máy bay cạn nhiên liệu tới mức động cơ tắt ngấm ngay sau khi chúng tôi đáp xuống lớp đá giăm rải nhựa đường. Khi chúng tôi lặng lẽ lết dần đến điểm đậu, người phi công nhảy xuống hôn lên mặt đất. Tôi ngồi lại và thấy yêu Chetumal hơn bao giờ hết.

Giữa thập niên 1990, chính phủ Mexico mở đường đến Calakmul, hiện là trung tâm của Khu dự trữ Sinh quyển Calakmul rộng 1,7 triệu mẫu. Quang cảnh nhìn từ không trung thật ngoạn mục; giới khảo cổ đã dọn quang phần lớn thành phố trung tâm. Trong quá trình, ngược với ấn tượng ban đầu của tôi, họ đã biết được nhiều điều về Calakmul, vùng đất nó tọa lạc, sự sụp đổ đã đưa rừng trở lại. Đầu tiên, họ diễn dịch được tên chính thống của Calakmul: Kaan, Vương quốc Rắn. Ấn tượng là họ tìm ra nó từ nguồn tốt nhất có thể: Chính người Maya cổ đại.

Ghi chép của người Maya được viết trong các cuộn giấy làm từ vỏ cây hoặc da hươu. Không may cho hậu thế, quân Tây Ban Nha đã phá hủy tất cả trừ bốn cuộn sách. Phần còn lại là chữ viết trên lăng mộ, bích họa và đồ gốm - ước tính khoảng 15.000 bản chữ viết. Gắn kết các sự kiện từ những nguồn này giống như cố tìm hiểu Nội chiến Hoa Kỳ từ các tấm bảng trước tượng đài trong công viên: có thể thực hiện được, nhưng phải thật tinh tường. Kết hợp diễn dịch với hiểu biết bối cảnh, các nhà văn khắc học (chuyên gia dịch chữ cổ xưa) 30 năm qua đã kéo những pho sử Maya vốn chìm khuất ra ánh sáng. Năm 2000, nhà Maya học David Stuart thuộc Đại học Havard đã phác họa được cuộc gặp giữa Chak Tok Ich’aak với đoàn viễn chinh Teotihuacan. Và năm 1996, Simon Martin thuộc Đại học Cao đẳng London cùng Nikolai Grube thuộc Đại học Bonn đã lần đầu ráp nối được các mảnh rời rạc của cuộc chiến Mutal-Kaan.

Đa phần các tấm bia ở Kaan làm từ loại đá mềm đã quá mòn nên không thể đọc được. Vì vậy, Grube và Martin phải dựa vào văn bản tại các khu vực khác có đề cập đến Kaan và những thủ lĩnh của nó. Bất ngờ là chúng rất nhiều. Theo cách nào đó thì quá nhiều: giới khảo cổ đã khai quật được ít nhất 11 phiên bản về lịch sử khởi nguyên của Kaan vẽ trên vò lớn. Đáng quan ngại là chúng không kể về cùng câu chuyện. Danh sách khác nhau có trình tự các vị vua khác nhau, vài danh sách không kể đến những vị vua đã biết và vài danh sách gồm cả những vị vua có lẽ chỉ có trong thần thoại - như thể danh sách các vị vua nước Anh hiển nhiên bao gồm Vua Arthur và cha ông, Uther Pendragon. Ngày tháng cũng mâu thuẫn. Khỏi nguồn của Kaan có thể bắt đầu từ năm 400 TCN. Nhưng ghi chép về thành bang vẫn mờ nhạt cho đến khoảng năm 500 TCN, khi vua Yuknoom Ch’een trị vì. Thành bang đã hoàn toàn lấn át các vùng xung quanh; năm 546, người kế nhiệm Yuknoom Ch’een khi ấy đã giám sát lễ đăng quang của một quốc vương năm tuổi gần Naranjo.

Việc giám sát này được ghi lại trên tấm bia dựng sau đó 70 năm, đây là mình chứng đầu tiên được biết đến về một đặc trưng vùng Trung bộ châu Mỹ: Người giám sát lễ đăng quang. Gần như trong suốt thế kỷ qua, đa số giới Maya học tin rằng vào thời hoàng kim -ước đoán khoảng năm 200 đến năm 900 - vương quốc Maya chia thành nhiều thành bang lớn nhỏ. Các nhà phê bình chỉ ra giả thuyết này không khớp với một sự thật phiền nhiễu: Kaan, Mutal cùng vài thành phố khác rộng lớn và uy thế hơn các vùng xung quanh, và vì vậy có thể cho rằng chúng có thế lực hơn. Theo những người hoài nghi, xã hội Maya chia thành vài khối nhỏ, mỗi khối do một thành phố thống lãnh, mỗi khối đều cố bồi đắp được vài phương diện tương đồng với vương quốc.

Bằng chứng thuyết phục cho quan điểm này đến giữa thập niên 1980 mới xuất hiện khi nhiều nhà văn khắc học phát hiện rằng chữ khắc ahaw của Maya, tức “tối cao” hay “chúa tể”, có thể thức sở hữu, y-ahaw, “chúa tể của ngài”, tức một chúa tể “thuộc về” một chúa tể khác: một vị vua chư hầu. Một chữ khắc khác, u-kahi, hóa ra mang nghĩa “do tác động của (ai đó)”. Chúng chỉ là hai từ, nhưng đủ để giải nghĩa hàng chục văn bảng. Trên tấm bia, ahaw năm năm tuổi tại Naranjo đã được phong “bởi hành động của” ahaw của Kaan. Vị vua Naranjo nhỏ tuổi “thuộc về” Kaan. (Naranjo là tên gọi các nhà khoa học đặt cho thành phố, tên gốc của nó có thể là Saal.)

“Cảnh chính trị ở Maya cổ đại khá giống nhiều nơi tại Cựu Thế Giới - có thể so với Hy Lạp cổ đại hay Ý thời Phục Hưng - nơi nền văn hóa tinh anh và lưu truyền rộng rãi nảy nở giữa bất hòa và xung đột không ngừng”, Martin và Grube viết trong Chronicles of the Maya Kings and Queens (2000) (Biên niên sử Quốc vương và Hoàng hậu Maya), bản tóm lược xuất sắc những phát hiện văn khắc từ ba thập niên qua. Nó là “thế giới đan xen với vô số quan hệ thân chủ -người bảo trợ lẫn liên kết gia tộc, trong đó các trung tâm lớn ganh đua nhau bằng sự thù địch có thể kéo dài hàng thế kỷ”. Theo cách Martin nói cho tôi, nền văn minh Maya có nhiều điểm tương đồng ấn tượng với Hy Lạp cổ đại. Người Hy Lạp chia rẽ thành nhiều cộng đồng hỗn loạn, vài cộng đồng có khả năng áp chế cộng đồng khác bằng đe dọa vũ trang, liên minh bất bình đẳng, hoặc thương mại. Và cũng như xung đột giữa Athen với Sparta là nét chủ đạo trong đời sống người Hy Lạp, xã hội Maya vang vọng suốt hàng trăm năm vì cuộc chiến giữa Mutal và Kaan.

Thời điểm nào đó trước năm 561, một vị vua tước hiệu “Sky Witness”, nghĩa là Chứng nhân của Trời, lên cầm quyền Kaan. Tên hiệu trái ngược với sự đen tối của ông ta. Sky Witness ra quân san bằng Mutal. Động cơ thù ghét của ông vẫn còn mập mờ, dù có thể nó bắt nguồn từ cuộc xâm lược của Teotihuacan. Những kẻ cầm quyền mới ở Mutal đang tích cực phô trương thanh thế vào thời Sky Witness kiểm soát khoảng 21.000km². (Riêng thành phố Mutal đã có dân số ước tính khoảng 60.000 người, chưa kể vùng xa xôi.) Đặc biệt quan trọng, vương triều do Teotihuacan hậu thuẫn đã chiếm đóng vài đồn điền trên hệ thống sông Usumacinta, tuyến đường thương mại quan trọng nhất Yucatán. Thuyền bè chở hàng xa xỉ từ vùng xa xôi thường phải xuôi ngược dòng Usumancita; việc Mutal có thể đánh thuế và giám sát thương mại hẳn phải gây ức chế khủng khiếp, kể cả nếu nó ít mang tầm quan trọng thực tế. Sky Witness có lẽ cho rằng Mutal đang trở thành một hàng xóm nguy hiểm và quyết định ra tay trước. Hoặc có thể ông muốn chiếm quyền kiểm soát Usumacinta và cống phẩm. Tranh chấp vương quyền cũng có thể liên quan. Grube bảo tôi rằng ông nghĩ vua chúa Kaan, vốn chưa bao giờ liên minh với Teotihuacan, có thể muốn dập tắt ảnh hưởng ngoại lai nguy hại - xu hướng bài ngoại là một động lực mãnh liệt với mọi nền văn hóa. Dù động cơ là gì, kế hoạch triệt phá Mutal của Sky Witness đã rất xuất sắc, nếu xét trên ngắn hạn. Về lâu dài, kế hoạch ấy góp phần cấu thành sự sụp đổ của Maya.

Kaan và Mutal đứng trước nhiều nguy cơ. Bán đảo Yucatán như một doi đá vôi khổng lồ đâm ra biển Caribê. Nói chung, dải Tây Bắc - Đông Nam, giao với đại lục địa, chạy ngang qua vùng trung tâm Maya. Mặc dù lượng mưa trung bình mỗi năm từ 1-1,5m, khu vực này khá khô hạn. Hầu hết lượng mưa trong mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 12 nhanh chóng thấm xuống lớp đá vôi lỗ rỗ, nên rất khó thu giữ. Năm tháng khô hạn còn lại từ tháng 1 đến tháng 4 hầu như không có giọt nước nào. Vùng đất thực ra có đầm lầy, hố sụt, ao hồ luôn đọng nước, nhưng thường chúng quá mặn nên không dùng được hoặc chỉ dùng cho tưới tiêu. Nước ngầm lại độc hại đến mức một đội nghiên cứu Mỹ - Mexico năm 2002 đã bình luận, vương quốc Maya mang “địa chất thù địch” với thực dân hóa đô thị. Vùng đất của nó “giống vùng định cư trên mặt trăng hoặc châu Nam Cực hơn hầu hết các khu sinh sống trên mặt đất”.

Đa phần muối nằm trong lớp trầm tích dưới đáy đầm lầy. Để nước dùng uống được, người Maya rải một lớp đá vôi vụn trên lớp trầm tích, che phủ phần muối một cách hiệu quả. Các nhà nghiên cứu nhận thấy việc này phải hoàn thành trước khi người Maya có thể dọn đến và dựng lên milpa và vườn tược. “Dân số cố định quanh năm chỉ có thể xuất hiện khi có kỹ thuật dự trữ nguồn nước.” Nói cách khác, vùng trung tâm Maya là các ốc đảo nhân tạo có đủ điều kiện cho con người sinh sống.

Khi dân số Maya tăng lên, các ốc đảo cũng tăng theo. Phía Bắc Kaan, nửa tá thành phố nhỏ cải thiện điều kiện nông nghiệp bằng cách nâng toàn bộ đồng ruộng lên và tạc lên những sườn đồi khô hạn các dải ruộng bậc thang trữ nước mưa. Bản thân Kaan đào một chuỗi hồ chứa, nối kết chúng với nhau và liên kết tổ hợp này bằng đường sá cùng hệ thống đường dẫn nước. Trung tâm Mutal bao quanh bởi chuỗi bảy hồ chứa, thêm một hồ chứa trung tâm dành cho hoàng gia.

Tôn tạo lại vùng đất vừa giúp các thành phố Maya mở rộng vừa khiến chúng mong manh hơn. Dù thường xuyên bảo trì, xói mòn lấp nghẽn các hồ chứa, giông bão phá hủy ruộng bậc thang, rong rêu cùng trầm tích làm tắc mạng lưới tưới tiêu. Qua thời gian, người Maya nhận thấy họ đang vừa phải duy trì hệ thống hiện có vừa ra sức khắc phục sai lầm quá khứ. Nếu tổn thất chiến tranh khiến cư dân thành phố không tiếp tục công việc này được, họ sẽ gặp rắc rối; những cư dân ốc đảo đã phá hủy nhà mình sẽ không còn nơi để chuyển đến. Có thể, đoán thấy việc lâm vào đường cùng đã khiến xung đột Kaan-Mutal đặc biệt dai dẳng.

Chiến lược của Sky Witness là bao vây Mutal bằng chuỗi thành bang lệ thuộc cùng đồng minh rồi bóp nghẹt theo thế trăn cuộn. Theo đó, Kaan sẽ vừa nắm thế thượng phong trong vương quốc Maya vừa tiêu diệt được kẻ thù. Bước đầu tiên là mua chuộc chư hầu quan trọng nhất của Mutal: vua của Oxwitza’ (bây giờ là Caracol). Với dân số 115.000 người, Oxwitza’ đông gấp đôi Mutal và sở hữu vùng lãnh thổ tương đương. Vậy nhưng nó trở thành chư hầu của Mutal ngay sau khi Teotihuacan thiết lập vương triều mới. Chưa có bằng chứng cụ thể cho thấy sự kiện thứ nhất dẫn đến sự kiện thứ hai, nhưng thời điểm trùng hợp thật khó bỏ qua. Sky Witness dường như đã nhận thấy lòng hận thù hoặc đã kích động lòng hận thù tại Oxwitza’. Vua Oxwitza’ lên ngôi “do tác động của” Mutal vào năm 533. Trong vòng ba năm, Sky Witness đã thuyết phục được vị tân vương Oxwitza’ phản bội chủ nhân.

CHIẾN TRANH TRĂM NĂM

526 - 682 CN

Cuộc chiến Kaan-Mutal kéo dài hơn một thế kỷ và lan ra gần hết vùng trung tâm Maya. Chiến lược của Kaan là bao vây Mutal lẫn thành bang chư hầu của nó bằng liên minh kẻ thù. Qua chiến chinh, thương thuyết cùng hôn nhân, Kaan đã bủa vây thành công kẻ thù của mình, nhưng lại không tháng trong cuộc chiến.

Các chính thể Maya không đủ lớn để duy trì quân đội thường trực; thay vào đó, cả Kaan lẫn Oxwitza’ huy động binh lính ngắn hạn để chiến đấu. Mặc giáp vải bông và mũ giáp gỗ, lăm lăm giáo mác, rìu, chùy, khiêng kiệu trang trí cầu kỳ với hình thần thánh chạm nổi, hai đạo dân quân tiến vào Mutal. Kaan cách Mutal 100km về phía Bắc, Oxwitza’ cách Mutal 80km về phía Nam. Hai thành bang dự định kẹp Mutal ở giữa. Họ cẩn thận chọn ngày tấn công. Tư tế Maya xem chuyển động của Sao Kim, theo họ là điềm báo quyền năng.

Ngày Sao Kim xuất hiện trên bầu trời ban ngày được coi là ngày chiến tranh và bạo lực sẽ được đền đáp - ngày thích hợp nhất để tấn công một thành phố. Vào ngày 29/04/562, trong trận chiến mà các nhà khảo cổ gọi là Chiến tranh giữa các vì sao, hai đạo quân được trời dẫn đường đã tràn vào Mutal, phá tan hoang nội thành và chắc hẳn đã giết chết quốc vương Mutal (các chữ khắc kể về câu chuyện này quá mờ nên không thể đọc được.)

Kaan không trực tiếp chiếm dụng Mutal, các thành phố Maya chiến thắng ít khi đủ nhân lực để thống trị trực tiếp kẻ thù. Thay vào đó, với mô hình bá quyền nay đã quen thuộc, họ cố gắng ép thống lĩnh những thành bang chiến bại trở thành chư hầu. Nếu người tối cao bên kẻ thù bị giết như ở Mutal, phía xâm lăng thường không lập người mới; vua chúa là thánh thần, do đó không thể thay thế. Thay vào đó, phe chiến thắng đơn thuần rời đi, hy vọng mọi vấn đề tồn đọng sẽ biến mất trong mớ hỗn loạn kéo theo. Chiến lược này ở Mutal thành công một phần - không tượng đài đề ngày tháng nào được dựng lên trong thành phố suốt cả thế kỷ. Vì những thủ lĩnh hậu chiến đều có họ hàng xa với vị vua chính thống đã bị giết, họ vùng vẫy hàng chục năm để vực dậy. Bất hạnh cho Kaan, cuối cùng, họ đã thành công.

Tác nhân trong sự trở lại của Mutal là vị vua Nuun Ujol Chaak. Lên ngôi năm 620, ông quyết tâm khôi phục thời hoàng kim của thành phố, bất chấp cản trở từ vua chúa Kaan. Ông mua chuộc láng giềng Naranjo phía Đông Kaan để sau này tấn công cựu đồng minh Oxwitza’ của Mutal. Xung đột kéo theo leo thang khắp vùng trung tâm Maya. Hàng thập niên đấu đá, kèm cuộc nội chiến dai dẳng ở Mutal đã dẫn đến sự hình thành hai khối liên minh lớn: một do Mutal đứng đầu, một do Kaan thống lĩnh. Khi các thành phố công kích nhau, nửa tá trong số đó tan hoang, gồm cả Naranjo, Oxwitza’, Mutal và Kaan. Đến năm 2001, câu chuyện này mới hé lộ hoàn toàn khi một cơn bão làm bật một gốc cây tại tàn tích Dos Pilas, tiền đồn Mutal. Trong cái hố dưới bộ rễ, các nhà khảo cổ tìm thấy dãy bậc thang khắc tiểu sử B’ajlaj Chan K’awiil, người em ruột hoặc anh em cùng cha khác mẹ với Nuun Ujol Chaak. Theo nhà văn khắc học Stanley Guenter giải mã, các bậc thang và công trình liên quan hé lộ cuộc đời sóng gió của kẻ đại tội đồ, người dành cả đời chạy ngược chạy xuôi giữa quân đội Mutal lẫn Kaan và tìm cách khích họ thù ghét nhau.

Sinh năm 625, B’ajlaj Chan K’awiil lập mưu tiếm quyền từ căn cứ của mình tại Dos Pilas, kích động nội chiến giữa các thế lực ủng hộ ông và thế lực ủng hộ Nuun Ujol Chaak. Thời điểm ấy, Tikal bị chia rẽ, Kaan đã chinh phục nó, bắt cả hai anh em thừa nhận thành phố khác là chúa tể của họ. B’ajlaj Chan K’awiil đổi phe và trở thành thuộc hạ trung thành của Kaan. Nuun Ujol Chaak chọn con đường ngược lại. Ông lập mưu trả thù Kaan và đồng minh của nó, bước đi đầu tiên của ông là tấn công Dos Pilas, tống khứ người em láo xược. Sau khi thống nhất Tikal, ông xây dựng quân đội cho cuộc phản công đã trì hoãn từ lâu. Nuun Ujol Chaak cùng đạo quân của mình chạm trán quân Kaan vào ngày 30/04/679. Chiến trường Maya hiếm khi xảy ra trận giáp lá cà lớn. Đây là ngoại lệ. Trong đoạn dẫn dụ đến cao trào kỳ lạ, đoạn khắc trên bậc thang kể lại cảnh kinh hoàng: “thây người Mutal chất thành núi, máu chảy thành sông”. B’ajlaj Chan K’awiil được kiệu đến trận chiến dưới lốt thần Ik’ Sip, vị thần mang khuôn mặt tô đen. Bằng cách này, ông có được sức mạnh thần thánh. Theo bản ghi, cách thức này đã hữu hiệu: Giữa trận chiến, “B’ajlaj Chan K’awiil đánh văng cây lao và khiên của Nuun Ujol Chaak”. Sau khi giết anh trai, tên phản bội B’ajlaj Chan K’awiil lên ngôi vua Mutal.

“Sách” Maya gồm vỏ cây vẽ hình rồi gấp như nan quạt thành bó, gọi là sách chép. Thời gian và quân xâm lược Tây Ban Nha đã tiêu hủy tất cả, chỉ còn lại bốn cuộc sách không toàn vẹn (hình này là một mảnh trong cuộn sách Paris, phần nào đã được phục chế; hình còn lại là một mảnh trong cuộn Grolier).

Trong lễ ăn mừng, B’ajlaj Chan K’awiil cùng các thống lĩnh Kaan nhảy điệu mừng công hân hoan vào ngày 10/05/682. Nhưng cả khi ông đã nhảy cùng chủ nhân của mình, một cuộc đảo chính phản cách mạng đã đưa con trai Nuun Ujol Chaak lên ngôi, cậu nhanh chóng trở thành rắc rối. Ngày 05/08/695, binh lính Kaan và Mutal thêm lần nữa đụng độ nhau. Cờ rực rỡ, lưỡi lê bằng đá vỏ chai sáng loáng dưới ánh mặt trời, đội quân Kaan xông đến kẻ thù nó từng nhiều lần đối mặt trước đây, nhưng hoàn toàn thất bại. Trong một đòn đánh tâm lý, Mutal thu giữ hình nộm thần bảo hộ Kaan - con báo đốm khổng lồ đầy quyền năng mà đội quân Kaan khiêng đến chiến trường. Một tháng sau, trong một nghi lễ nhạo báng, quốc vương Mutal đã diễu hành với hình nộm này gắn sau kiệu của ông.

Thất bại của Kaan đánh dấu màn khởi đầu cho sự sụp đổ của Maya. Kaan không bao giờ hồi phục sau chiến bại; Mutal tồn tại được một thế kỷ trước khi chính nó cũng rơi vào quên lãng. Từ năm 800 tới năm 830, hầu hết những vương triều chính yếu sụp đổ; các thành phố khắp vùng trung tâm Maya tan rã. Văn bản khắc cuối cùng của Mutal có niên đại năm 869; không lâu sau đó, các khu vực công cộng lớn đầy người chiếm dụng. Trong vài trăm năm tiếp theo, dân số phần lớn những khu vực phía Nam giảm ít nhất ba phần tư.

Thảm họa văn hóa cũng sánh ngang thảm họa nhân khẩu; hàng triệu người Maya vẫn tiếp tục sống, nhưng thành phố trung tâm của họ thì không. Nhà khảo cổ Morley thuộc Đại học Harvard dẫn chứng sự suy thoái văn hóa này khi ông phát hiện lượng văn khắc Maya với niên đại Đại Lịch Maya tăng dần kể từ bản lâu đời nhất tìm thấy được, tại Mutal năm 292; lên cao điểm vào khoảng năm 790; và tụt dốc vào năm 909. Sự suy thoái kéo theo tình trạng mất dần tri thức khoa học cần thiết để duy trì các bộ lịch phức tạp của giới tăng lữ.

Nguyên nhân của sụp đổ được cho là do dân số quá đông, lạm dụng tài nguyên thiên nhiên và nạn hạn hán. Đúng là người Maya rất đông đúc; giới khảo cổ đồng tình rằng năm 800 có nhiều người sống ở vùng trung tâm hơn ngày nay. Người Maya quả thực đã vượt quá ngưỡng năng suất nghèo nàn của quê hương. Bằng chứng về hạn hán cũng rất thuyết phục. Có bốn nguồn bằng chứng độc lập: dữ liệu lịch sử dân tộc học; tương quan giữa mưa tại Yucatán và nhiệt độ đo được tại Tây Âu; đo đạc thể oxy trong trầm tích hồ có liên quan với hạn hán; nghiên cứu mức titanium trong thềm biển Caribê, thứ liên đới với lượng mưa - tất cả cho thấy một đợt hạn hán nặng nề đã giáng xuống trung tâm Maya vào thời gian nó sụp đổ. Mực nước xuống thấp đến mức nhà khảo cổ Richardson Gill năm 2000 lập luận rằng, “đói khát” đã giết hàng triệu người Maya. “Họ không thể làm gì. Họ không còn nơi nào để đi. Toàn thế giới của họ chịu cơn hạn hán khô hạn, cháy bỏng khủng khiếp… Không còn gì để ăn. Hồ chứa nước khô cạn, không còn gì để uống.”

Cảnh tượng thật đau thương: đám người hoang phí không thể chống chọi cơn thịnh nộ của Tự Nhiên. Tuy nhiên các nhà phê bình thuộc Gill bác bỏ nó. Nhà địa lý Tuner thuộc Đại học Clark nghi ngờ bằng chứng về đợt hạn hán chết người. Nhưng kể cả có xảy ra đợt hạn hán đó, ông nói, “Toàn bộ sự trỗi dậy của Maya diễn ra trong thời kỳ khô hạn kéo dài”. Do họ đã dành hàng thế kỷ điều phối nguồn cấp nước khan hiếm, ông cho rằng họ không thể nhanh chóng lụi tàn trước hạn hán.

Hơn nữa, sự sụp đổ không diễn ra theo kiểu thông thường. Nếu hạn hán là nguyên nhân, nhìn chung, các thành phố ẩm ướt hơn ở phía Nam sẽ sụp đổ đầu tiên và nặng nề nhất. Trong khi đó, các thành phố phía Bắc như Chichén Itzá, Uxmal và Coba không chỉ tiếp tục tồn tại mà còn phồn vinh hơn. Thực tế, tại phía Bắc, các khu vực có tài nguyên thiên nhiên khan hiếm nhất và dễ tổn thương trước hạn hán nhất là các khu đông đúc và thành công nhất. “Như thế nào và tại sao,” nhà khảo cổ Bruce H. Dahlin thuộc Đại học Howard hỏi, “đợt hạn hán kéo dài đồng thời gây ra một thảm họa tại vùng đất thấp trung tâm và phía Nam - nơi người ta ít nghĩ đến nhất - rồi tăng dần và bành trướng tại phía Bắc, cũng tại nơi người ta ít nghĩ đến nhất?”

Năm 2002, Dahlin lập luận rằng Chichén Itzá đã thích nghi với hạn hán bằng cách “thay đổi toàn bộ kinh tế, quân sự, chính trị và tôn giáo”. Những nhà nước Maya trước đó đều do vị quốc vương hùng mạnh hiện thân của tôn giáo và độc quyền về thương mại điều hành. Hầu hết mọi thông cáo cùng nghi lễ công cộng đều xoay quanh nhân vật trị vì tối cao; trong tấm bia kể lại chiến tích của hoàng gia, những nhân vật khác chỉ có gia đình của vị vua, vị vua khác và nhân vật siêu nhiên. Bắt đầu từ cuối thế kỷ thứ IX hoặc đầu thế kỷ thứ X, công trình công cộng tại Chichén Itzá ít chú trọng vào vua chúa hơn, đổi từ chuyện kể chính thống về các hoạt động vương giả sang hình ảnh sơ phác, ngẫu nhiên về tôn giáo, thương mại và chiến tranh.

Dưới chế độ mới, thế lực kinh tế chuyển giao cho tầng lớp mới: thương nhân đem muối, sô cô la và bông từ Chichén Itzá đổi lấy hàng hóa từ các vùng khác tại Trung bộ châu Mỹ. Trong những thế kỷ trước, thương mại tập trung vào món hàng mang tính tượng trưng nhằm trực tiếp giành tình cảm từ nhà vua, như trang sức cho hoàng tộc. Tuy vậy, trong đợt hạn hán, một mô hình tương tự chợ xuất hiện. Dahlin tính rằng các hồ muối khô cạn ngoài một vùng duyên hải thuộc Chichén Itzá có thể cho ra ít nhất 3.000 tấn muối xuất khẩu mỗi năm; đổi lại, người Maya thu về hàng tấn đá vỏ chai làm lưỡi dao, đá bán quý làm trang sức, tro núi lửa để làm gốm, và quan trọng nhất là ngô. Như Nhật Bản xuất khẩu hàng điện tử dân dụng và nhập khẩu thịt bò từ Mỹ và lúa mì từ Úc, Chichén Itzá có vẻ đã buôn bán để vượt qua cơn hạn hán.

Tương quan giữa Bắc và Nam rất gay gắt, và đáng suy ngẫm. Khác biệt rõ rệt nhất là cuộc chiến quy mô lớn kéo dài một thế kỷ rưỡi tại phía Nam. Cả hai phần vương quốc Maya đều dựa vào cảnh quan nhân tạo luôn cần để tâm. Nhưng chỉ giới cầm quyền Maya ở phía Nam mờ mắt trước viễn cảnh huy hoàng của mình mà sa vào lơ là. Hạn hán quả thực đã thách thức hệ thống, nhưng tan rã xã hội ở phía Nam không phải do vượt ngưỡng sinh thái mà là do sự thất bại trong việc tìm giải pháp chính trị. Vào thời chúng ta, Liên bang Xô Viết tan rã sau khi hạn hán gây mất mùa liên tục trong thập niên 1970 và 1980, nhưng không ai nói rằng khí hậu đã kết liễu thời cai trị của họ. Tương tự, cũng nên để người Maya có danh dự được nhận trách nhiệm cho thất bại cũng như thành công của họ.

Cahokia và Maya, lửa và ngô: tất cả đều minh chứng cho quan điểm mới về tác động của người bản địa lên môi trường. Khi giới học giả lần đầu tăng ước tính hoạt động quản lý sinh thái của người Anh-điêng, họ gặp trở ngại đáng kể, đặc biệt từ giới sinh thái học và những người hoạt động vì môi trường. Sự bất đồng, bắt nguồn từ can thiệp chính trị, có thể tóm lược hết bằng vùng Amazon, chủ đề tôi sẽ đề cập sau đây. Trong những năm qua, ngày càng nhiều nhà nghiên cứu đã lập luận rằng, cộng đồng Anh-điêng có tác động rất lớn đến môi trường. Như cảnh quan tại Cahokia và vùng trung tâm Maya, vài nhà nhân chủng học nói rừng Amazon cũng là tạo vật từ văn hóa, tức là một sản phẩm nhân tạo.

9 Vùng Amazon

ĐIỀU ORELLANA ĐÃ THẤY

Khó khăn lớn nhất khi phục dựng thời tiền Columbus là thiếu vắng tiếng nói từ quá khứ. Người Trung bộ châu Mỹ bỏ lại đằng sau những văn bản đang dần mất đi bí mật chúng nắm giữ, nhưng ở vùng thiếu chữ viết, chỉ còn sự im lặng khủng khiếp. Đúng là dấu vết quá khứ có thể tìm thấy trong truyền thuyết truyền miệng của người bản địa châu Mỹ, nhưng chúng tập trung vào diễn giải sự thật vĩnh hằng thay vì chi tiết tin tức và lịch sử. Kinh Thánh dạy ta nhiều bài học, nhưng các chuyên gia phải thận trọng khi dùng nó, bổ trợ nó bằng các nguồn khác khi họ dạy về lịch sử Trung Đông cổ đại. Cũng như vậy, truyền thuyết Anh-điêng còn lưu truyền chiếu rọi vào quá khứ luồng ánh sáng rực rỡ nhưng quanh co. Để hiểu cuộc sống người Anh-điêng xa xưa, chúng ta không thể bỏ qua bản ghi chép của những người biết chữ đầu tiên đã thấy họ: lính đánh thuê châu Âu, kẻ săn tìm vận may và người truyền giáo.

Với vai trò tư liệu lịch sử, bản ghi chép của thực dân để lại khá nhiều thông tin. Tác giả thường là kẻ thù của những người họ viết về, thường không nói ngôn ngữ cần thiết và luôn có động cơ thay vì chỉ là miêu tả tập tục bản địa. Có người viết để nâng cao địa vị, người khác để ghi điểm chính trị. Tuy nhiên, không thể bài bác những biên niên sử này chỉ vì vậy. Sử dụng cẩn thận, chúng có thể chứng thực, thậm chí làm sáng tỏ nhiều điều.

Lấy trường hợp Gaspar de Carvajal, tác giả bản ghi chép miêu tả đầu tiên về Amazon, tác phẩm từ ngày xuất bản đã bị công kích vì tính thiếu chính xác lẫn vị kỷ của nó. Sinh ra vào khoảng năm 1500 tại thị trấn Extremadura ở Tây Ban Nha, Carvajal gia nhập dòng Đa Minh và đến Nam Mỹ để cải đạo cho người Inka. Ông tới năm 1536, bốn năm sau khi Atawallpa thất thế. Francisco Pizarro bấy giờ đã là thống sứ Peru và đang dần hiểu rằng, để tránh bạo loạn bất chợt bùng nổ, ông cần khiến thuộc hạ của mình luôn bận rộn. Kẻ phiền nhiễu nhất là em trai cùng cha khác mẹ của ông: Gonzalo Pizarro. Thời điểm đó, toàn thể quân Tây Ban Nha xâm lược đang ầm ĩ về câu chuyện vua El Dorado, vị vua bản địa được đồn là sở hữu rất nhiều vàng, đến mức trong một nghi thức hằng năm, ông phủ bột vàng toàn thân và rồi rửa lớp áo rực rỡ này đi tại một hồ nước đặc biệt. Sau nhiều thế kỷ tắm rửa như vậy, bột vàng trải kín lòng hồ. Một hồ vàng! Với người thế kỷ XXI, câu chuyện nghe thật hoang đường, nhưng với Gonzalo Pizarro, người đã góp công thâu tóm một vương quốc chất đầy vàng và kim loại quý, thì không. Khi ông quyết định tìm kiếm El Dorado, Francisco liền ủng hộ - ông gần như đã đẩy Gonzalo ra khỏi cửa. Năm 1541, Gonzalo rời thành phố Anh-điêng Quito để dẫn đầu đoàn thám hiểm gồm 200-280 người lính (các bản ghi chép có sự khác biệt), 2.000 con lợn và 4.000 người Anh-điêng, có thể hiểu họ là nô lệ. Gaspar de Carvajal đã đi cùng đoàn thám hiểm này với tư cách giáo sĩ.

Cuộc tìm kiếm của Gonzalo nhanh chóng tuột dốc từ hào hứng thành thảm họa. Không biết tìm El Dorado ở đâu, ông lùng sục hàng tháng trời tại các ngọn đồi thấp phía Đông dãy Andes, lúc đó cũng là vùng rừng rú như bây giờ. Vì ngọn núi đã giữ lại toàn hơi ẩm từ gió Amazon, vùng đất vừa dốc vừa ẩm ướt. Ngọn núi cũng mang sức sống mãnh liệt: côn trùng vo ve rào rạo, nóng ẩm như hơi thở ác quỷ, vĩnh viễn chìm trong bóng dây leo và cành nhánh chằng chịt. Chỉ trong vài tuần, phần lớn ngựa gục chết, móng của chúng thối rữa trong các đám bùn lầy. Phần lớn lao động khổ sai Anh-điêng cũng thế, gục ngã vì làm việc đến kiệt sức tại vùng đất nóng nực nằm dưới vùng núi quê hương họ 3.650m. Mất vật thồ, gia súc và nhân lực, đám quân Tây Ban Nha líu ríu đóng một chiếc thuyền sơ sài rồi thả trôi súng cùng trang thiết bị nặng xuống sông Napo, một nhánh thượng lưu sông Amazon. Trong khi đó, quân lính ì ạch lội dọc theo bờ, trên con đường song song nhưng nhọc nhằn hơn.

Rừng càng lúc càng rậm rạp, vùng quê thưa thớt người hơn. Không lâu sau, họ hoàn toàn đơn độc. “Yên lặng đến mức không có một tiếng lá rơi,” William H. Prescott viết trong cuốn History of the Conquest of Peru của mình. “Không bóng dáng một sinh vật nào trừ chủ nhân hoang dã của vùng đất hoang dã, những con trăn khổng lồ và cá sấu dữ tợn gầm rít bên bờ suối.” Không còn làng mạc Anh-điêng để cướp phá nhu yếu phẩm, đoàn thám hiểm cạn kiệt lương thực. Khu rừng quanh họ có nguồn thực phẩm dồi dào, nhưng quân Tây Ban Nha không biết cây nào ăn được. Thay vào đó, họ ăn hết số lợn còn lại, cả lũ chó, rồi họ chuyển sang săn thằn lằn. Ngày càng nhiều người ngã bệnh. Đã từng nghe vài câu chuyện mơ hồ về đất nước giàu có nằm xa hơn phía hạ lưu sông Napo, Francisco de Orellana, em họ kiêm phó đoàn của Gonzalo Pizarro đề xuất tách đoàn để đi xem có thể kiếm thêm đồ tiếp tế không. Pizarro chấp thuận, và Orellana khởi hành với con thuyền quý giá của đoàn vào ngày 26 tháng 12 năm 1541, cùng 59 người khác, trong đó có Carvajal.

Chín ngày và gần 1.000km xuôi dòng Napo, Orellana tìm thấy làng mạc có lương thực - cộng đồng ông gọi là Omagua. Người của ông ngốn đầy thức ăn rồi bắt đầu suy tính. Họ không hứng thú với viễn cảnh chuyển đồ tiếp tế ngược dòng đến cho Gonzalo Pizarro cùng đoàn người còn lại; chèo ngược dòng rất khó, và họ biết quá rõ sẽ chẳng có gì ăn trên đường. Orellana quyết định phó mặc Gonzalo đói khát cho số phận và dong thuyền về cửa sông, ông đã đoán đúng rằng con sông thông ra Đại Tây Dương (nhưng lại sai khi cho rằng nó không quá dài).

Hiểu rằng nếu Gonzalo may mắn sống sót, ông ta sẽ buộc tội Orellana phản nghịch, Carvajal tự cho mình trách nhiệm tạo ra chuỗi tư liệu biện minh: một bản ghi chép “chứng minh” rằng họ không còn lựa chọn nào khác, buộc phải bỏ Gonzalo lại. Để thỏa mãn luật pháp Tây Ban Nha, Orellana dàn dựng cho thấy ông thà từ bỏ quyền chỉ huy tạm thời hơn là từ bỏ Gonzalo. Thủy thủ đoàn, Carvajal nói, sau đó đã thề “Nhân danh Chúa… nhân danh dấu Thập tự, nhân danh bốn Phúc Âm thiêng liêng”, họ muốn Orellana trở lại làm thống lĩnh. Dưới sức ép, Orellana chấp thuận. Sau đó, họ lắp con thuyền mới và xuôi xuống hạ lưu.

Lo lắng về phản ứng của Gonzalo là có cơ sở. Nửa năm sau khi Orellana rời đi, những người sống sót trong đoàn thám hiểm tả tơi về lại Quito, trong đó có Gonzalo. Ông ngay lập tức đòi bắt và xử trảm Orellana. Qua việc lấy chiếc thuyền, phần lớn xuồng và vài vũ khí từ đội quân chết đói của ông, Gonzalo nói, Orellana đã thực hiện “tội ác kinh khủng nhất từng thấy của một kẻ vô đạo”.

Trong khi đó, Orellana và đoàn của ông mất năm tháng xuôi dòng Amazon. Carvajal ghi lại mọi khoảnh khắc. Sẽ là nói dối nếu tuyên bố cảnh vật xung quanh họ không gây sửng sốt. Lớn hơn rất nhiều so với bất kỳ con sông nào ở châu Âu hay châu Á, sông Amazon chiếm một phần năm lượng nước ngọt lộ thiên trên thế giới. Trên sông có những hòn đảo lớn bằng cả đất nước và cụm cây trôi nổi lớn bằng cả hòn đảo. Nửa tá phụ lưu của nó sánh ngang với mọi con sông nổi danh thế giới. Khi còn cách Đại Tây Dương 1.600km, dòng sông vẫn rộng lớn đến nỗi khi triều lên, phía bên kia sông chỉ là một đường mờ nhỏ nơi chân trời. Thuyền bè mất nửa tiếng mới băng qua được. Thuyền bè đi dọc đến Iquitos của Peru, cách cửa sông 3.700km, một cảng nước sâu. Trên thế giới, đây là cảng nằm sâu nhất trong nội địa.

Quan điểm thông thường về vùng Amazon cho rằng, cánh rừng nguyên sơ bất tận. Cánh rừng này thực sự tồn tại, nhưng loài người từ lâu đã là một phần thiết yếu của nó.

Viễn cảnh về án nổi loạn thường xuyên ám ảnh, Carvajal viết tương đối ít về cảnh tượng kỳ vĩ xung quanh. Thay vào đó, ông tập trung tạo dựng tình huống cho thấy giá trị và sự cần thiết trong hành trình của Orellana. Dưới góc nhìn ngày nay, ông không có nhiều thứ để tiến hành. Tình huống của ông có ba yếu tố chính: (1) Orellana bị ép buộc (đọc phía trên), (2) sự dâng hiến của đoàn cho Thánh Nữ và (3) những gian nan họ đã gánh chịu trên đường đi. Thực tế, yếu tố cuối cùng có vẻ không phải bịa đặt. Trong ghi chép của Carvajal, đau đớn và dịch bệnh luân phiên với đói khát. “Chúng tôi ăn da thuộc từ chỗ ngồi và cốt yên ngựa,” một hồi tưởng quen thuộc. “Chưa kể đến cá bơn, và chỉ toàn cá bơn, tẩm thứ nước xốt duy nhất chỉ là cơn đói cồn cào.”

Họ thường xuyên chạm trán với dân cư bên sông, thường là trong thù địch. Vượt qua lãnh thổ dân bản địa dọc sông giống như vượt qua một chuỗi tổ ong giận dữ. Được báo hiệu trước về các du khách bằng trống và kẻ đưa tin, người Anh-điêng chờ họ đằng sau cây cối, trên xuồng khuất, bắn hàng tràng tên tẩm độc rồi rút lui.

Xuôi dòng chục cây số sẽ là một nhóm Anh-điêng khác, một đợt tấn công khác. Trừ phi cần thức ăn, đoàn sẽ tránh các làng mạc xa nhất có thể. Dù vậy, ba người lính Tây Ban Nha vẫn chết trận. Một mũi tên bắn trúng mặt Orellana, khiến ông chột một mắt.

Carvajal viết rất ít về những người đã cố giết họ. Nhưng vài dòng miêu tả của ông cho thấy một vùng đất đông đúc và phồn thịnh. Khi đến biên giới Peru và Brazil ngày nay, ông viết, “Càng đi xa càng đông người ở, càng dễ tìm đất đậu”. Trên dải đất dài 300km “đâu đâu cũng có dân cư, làng này cách làng kia không đến một đường tên bay”. Những người Anh-điêng dưới hạ lưu sở hữu “vô vàn khu định cư lớn cùng vùng quê xinh đẹp và đất đai màu mỡ”. Và ngay sau, họ là làng mạc đông đúc chen chúc nhau: “Có ngày chúng tôi đi ngang hơn 20 ngôi làng”. Tại nơi khác, Carvajal thấy một khu định cư “trải dài năm hải lý với những ngôi nhà san sát nhau”.

Gần cửa sông Tapajós, cách biển khoảng 650km, đội quân tả tơi của Orellana bắt gặp điểm dân cư lớn nhất từng thấy - nhà cửa, vườn tược nối dài hơn 160km bên bờ sông. “Cách sông khoảng hai hải lý… có thể thấy vài thành phố rất lớn.” Một lực lượng đón tiếp hùng hậu với hơn 4.000 người Anh-điêng trên 20 chiếc xuồng chiến, mỗi chiếc chở 20-30 người ra chào đón đoàn người Tây Ban Nha. Hàng trăm hoặc hàng nghìn người đứng trên sườn dốc phía bờ Nam, vẫy lá cọ theo nhịp để tạo ra một dạng vẫy cổ vũ, rõ ràng là, khiến Carvajal thấy lạ thường và bất an. Để ý đến cảnh vật, lần đầu tiên ông ghi lại vài chi tiết cụ thể. Tiến đến trên những chiếc xuồng lớn, binh lính Anh-điêng vận áo choàng lông chim rực rỡ. Phía sau hạm đội là dàn nhạc nổi gồm tù và, tiêu và nhạc cụ giống đàn luýt ba dây. Khi nhạc nổi lên, người Anh-điêng tấn công. Chỉ có bất ngờ lớn từ hỏa lực của người Tây Ban Nha mới tạo cho họ cơ hội đào thoát.

Orellana mất năm 1546 trên chuyến hải trình thứ hai (đã thất bại) đến Amazon. Carvajal sống tiếp với chút danh tiếng là thầy tu tại Lima, bình thản nhắm mắt trước ngưỡng tuổi 80. Cả hành trình của Orellana lẫn ký sự của Carvajal đều không gây được chú ý như họ muốn; quả thực, đến 1894 ký sự của Carvajal mới chính thức được xuất bản. Một nguyên nhân cho sự hờ hững này là do Orellana không gặt hái được gì - ông ta chỉ sống sót trở về. Nhưng nguyên nhân khác là do ít người tin vào miêu tả về Amazon của Carvajal.

Lý do chính cho nỗi hoài nghi này là tuyên bố nổi danh của ông về việc giữa đường, quân Tây Ban Nha đã chiến đấu với những người phụ nữ ở trần cao lớn sống không nhà, không đàn ông. Khi những “người Amazon” này muốn duy trì nòi giống, họ bắt giữ đàn ông. Sau khi “tính đồng bóng được thỏa mãn”, họ trao trả nạn nhân đã qua sử dụng về nhà. Kẻ dũng cảm nào tự thấy mình có đủ sức hút để thỏa mãn họ có thể ghé thăm Amazon, Carvajal nghiêm túc cảnh báo họ sẽ “khi đi trai tráng, khi vê bủng beo”. Câu chuyện lố bịch này được coi như bằng chứng cho sự bịa đặt của Carvajal và sự bội bạc của Orellana. “Menirosa (Toàn lời giả dối),” sử gia Francisco López de Gómara nhạo báng ngay sau khi Carvajal hoàn thành bản thảo.

Giới vật lý đặc biệt khó chấp nhận mô tả vùng Amazon của ông. Với giới sinh thái học, cánh rừng nhiệt đới rộng lớn ở Nam Mỹ là khu Vườn Địa Đàng cổ xưa, hoang dại và nguyên thủy, có quy mô lớn nhất trên hành tinh và gần như chưa có dấu hiệu con người. Gò bó trong thời tiết khắc nghiệt, đất đai bạc màu và thiếu thốn dinh dưỡng, các nhà khoa học này lý luận, cộng đồng quy mô lớn chưa bao giờ và không bao giờ có thể tồn tại ở đây, trong lòng chảo sông này. Vùng Amazon, do đó, không thể là nơi chen chúc, đông đúc như Carvajal miêu tả.

Khi giới nhân chủng học biết nhiều hơn về tính thất thường trong công tác thực địa, họ đối xử với Carvajal nhẹ nhàng hơn. “Có thể ông không bịa toàn bộ về Amazon,” nhà nhân chủng học William Balée thuộc đại học Tulane nói với tôi. “Có thể ông đã thấy nữ chiến binh, hoặc chiến binh mà ông nghĩ là nữ. Nếu ông hỏi người Anh-điêng khác về họ, ông có thể đã hiểu lầm câu trả lời. Hoặc ông cũng có thể đã hiểu đúng, nhưng không biết rằng người trả lời đang trêu chọc ông. Ngày nay, chúng ta biết rằng dân tộc học rất phức tạp và rất dễ đi sai.”

Quan trọng hơn, các nhà nhân chủng học, khảo cổ học, địa lý học và sử học đang tái đánh giá tác động lên môi trường từ các nền văn hóa bản địa Nam và Trung Mỹ hẳn nhiên phải tìm đến cánh rừng nhiệt đới này. Và ngày càng nhiều nhà nghiên cứu tin rằng lòng chảo Amazon cũng mang dấu tích những cư dân nguyên thủy. Khác xa cảnh hoang dã bất tận hàng triệu năm được minh họa trên lịch, những nhà khoa học này nói, cánh rừng là sản phẩm từ mối tương tác giữa môi trường và con người - con người dưới hình thái các xã hội đông đúc, trường tồn như Carvajal đã miêu tả.

Tuyên bố như trên đã khiến nhiều nhà bảo tồn và sinh thái học tức giận. Giới hoạt động xã hội cảnh báo rằng, vùng Amazon đang tàn tạ nhanh chóng đến mức giải cứu vùng rừng này phải trở thành ưu tiên hàng đầu của thế giới. Khi xe ủi đất đang san bằng một trong những nơi hoang dã vĩ đại cuối cùng trên hành tinh, giới sinh thái học nói, thì việc tuyên bố rằng vùng lòng chảo có thể thoải mái chứa lượng lớn người suốt thiên niên kỷ là hành vi vô trách nhiệm, gần như vô đạo đức, chẳng khác nào bật đèn xanh cho các chủ công trình.

Amazon không hề hoang dã, các nhà khảo cổ và nhân chủng học đáp trả. Và cứ bừa bãi tuyên bố Amazon hoang dã sẽ khiến vấn đề sinh thái tồi tệ hơn mức các nhà hoạt động xã hội muốn gánh vác rất nhiều. Như đồng đạo của mình ở nơi khác tại châu Mỹ, những quần cư Anh-điêng đã bồi tụ lượng kiến thức khổng lồ nhằm quản lý và cải thiện môi trường quanh họ. Qua việc phủ nhận khả năng tồn tại hoạt động đó, các nhà nghiên cứu nói, giới hoạt động vì môi trường sẽ đẩy nhanh, chứ không phải là trì hoãn, sự diệt vong của khu rừng.

NHÀ TÙ XANH

Nhà tự nhiên học thế kỷ XIX Thomas Belt có lẽ đã nói đúng nhất. Trong tác phẩm Darwin gọi là “ký sự lịch sử tự nhiên hay nhất”, Belt đã xác lập hình ảnh kinh điển về khu rừng nhiệt đới: dải đất khổng lồ rậm rạp, đa dạng sinh học rất cao nhưng vô định hình. “Một sự sống bất tận đã đan cảnh rừng nhiệt đới thành một thể đơn điệu,” ông miêu tả. Và từ đó trở đi, thuật ngữ như “vùng Amazon” và “lòng chảo vùng Amazon” thường dùng để chỉ một thực thể đơn lẻ, đồng nhất.

Thông lệ này khiến các chuyên gia địa lý khó chịu cực độ. Nói cho đúng, “lòng chảo Amazon” ám chỉ mạng lưới sông của Amazon và các phụ lưu. Ngược lại, “vùng Amazon” chỉ vùng đất lớn hơn, giáp dãy Andes ở phía Tây, Guiana Shield ở phía Bắc và Brazilian Shield ở phía Nam. Hoàn toàn không giáp với “rừng mưa Amazon”. Trước hết, không phải toàn bộ “rừng mưa Amazon” đều có mưa - vài nơi có lượng mưa hằng năm thấp hơn cả New York. Trên hết, khoảng một phần tư vùng Amazon là thảo nguyên chứ không phải rừng - Beni Bolivia là trảng cỏ lớn nhất. Bãi lầy của sông chính và các phụ lưu chiếm 5-10% vùng lòng chảo. Chỉ khoảng một nửa lòng chảo là rừng thượng nguồn, với dây leo chằng chịt trên đầu như hệ thống cột buồm do đám say rượu chằng buộc. Cây cối đan dày thành nhiều tầng, bọ cánh cứng to bằng bươm bướm và bươm bướm to bằng chim chóc - hệ sinh thái người ngoài thường nghĩ đến khi nói “Amazon”.

Với giới sinh vật học, vẻ phì nhiêu của khu rừng là một sự giả tạo. Luận điểm này được nêu rõ trong nghiên cứu kinh điển The Tropical Rain Forest (Rừng mưa nhiệt đới) của Paul Richards năm 1952. Đúng, Richard nói, rừng Amazon tuyệt mỹ và đa dạng kỳ lạ. Nhưng lớp vỏ tươi tốt đó chỉ là tấm mặt nạ che phủ nền đất nghèo nàn. Đất nền khu vực rất ít dinh dưỡng. Dù điều kiện nguyên thủy của nó ra sao, mưa và nhiệt độ cao nơi đây đã làm xói mòn bề mặt, rửa trôi mọi chất khoáng và phân hủy các hợp chất hữu cơ thiết yếu. Do đó, phần lớn loại đất đỏ vùng Amazon đều bị phong hóa, nhiễm phèn nặng và bạc màu - một lý dó khiến các nhà sinh thái học gọi khu rừng nhiệt đới này là “sa mạc ướt”.

Nói cho đúng, đa phần dinh dưỡng trong khu rừng không đến từ đất mà đến từ thực vật mọc trên nó. Khi lá hoặc cành cây rơi rụng, Carbon và Nitơ trong các mảnh vụn nhanh chóng thẩm thấu nhờ vào hệ thống rễ siêu năng của thực vật nhiệt đới. Nếu tiều phu hay nông dân dọn quang lớp thực vật, họ cũng loại bỏ đi nguồn dinh dưỡng tự cung tự cấp. Thông thường, rừng sẽ nhanh chóng lấp đầy khoảng trống ấy, như khoảng trống do cây đại thụ gãy đổ, và tổn thất được giảm thiểu tối đa. Nhưng nếu khoảng trống quá rộng hay mặt đất được giữ quang quá lâu, mặt trời và mưa gió sẽ phân hủy mọi vật chất hữu cơ còn lại và nướng mặt đất thành thứ vật chất mang màu sắc và tính kháng nước như gạch đất. Nói ngắn gọn, vùng đất sẽ gần như không thể duy trì sự sống nữa. Do đó, thảm rừng nhiệt đới này dù có sức sống mãnh liệt nhưng vẫn đang “nghìn cân treo sợi tóc”.

Cuốn sách Amazonia: Man and Culture in a Counterfeit Paradise (Vùng Amazon: Con người và Văn hóa trong một Thiên đường Giả tạo) của nhà khảo cổ Betty J. Meggers thuộc viện Smithsonian đã tiếp nhận và mở rộng các luận điểm này. Xuất bản năm 1971, nó có lẽ là cuốn sách mang ảnh hưởng sâu sắc nhất về Amazon. Meggers chỉ ra nông nghiệp phụ thuộc vào việc hút dưỡng chất từ đất. Với nền đất bạc màu, bà nói, nông dân Amazon muôn đời phải đối mặt với nhiều hạn chế sinh thái. Hình thái nông nghiệp duy nhất họ có thể thực hiện trong thời gian dài là làm rẫy, hay còn gọi là “di canh”. Nông dân phát quang các cánh đồng nhỏ bằng rìu và dao rựa, đốt bỏ gốc rạ và rác rưởi rồi gieo hạt. Tro đốt cung cấp dinh dưỡng tức thời cho đất, tạo cơ hội cho cây trồng. Khi vụ mùa phát triển, rừng nhanh chóng trở lại - đầu tiên là cỏ dại, rồi giống cây nhiệt đới phát triển nhanh. Trong vài năm trước khi rừng bao phủ lại mảnh đất, nông dân có thể gặt hái được sản vật gì đó.

Làm rẫy là “một phương thức hữu hiệu để đối phó với hạn chế sinh thái”, Meggers bảo tôi. Nông dân gặt hái vài vụ mùa, nhưng mặt đất không bị phơi lộ trước mưa gió và mặt trời quá lâu để dẫn đến tổn thương vĩnh viễn. Di canh từ nơi này sang nơi khác, nông dân di canh sống trong rừng mà không hủy hoại hệ sinh thái họ phụ thuộc: một sự hòa hợp linh hoạt và cân bằng. Theo luận điểm này, lối sống cổ đại đó vẫn tồn tại tới ngày nay tại phức hợp hình vòng Yanomamo. (Thực ra, đa phần người Yanomamo sống quanh hệ thống sông lớn khác của Nam Mỹ, hệ thống sông Orinoco, nhưng họ cũng được coi là biểu tượng của vùng Amazon.) Gần như trần truồng lướt đi dưới tán cây, chăm nom khu vườn tạm thời của mình, người Yanomamo thường được ví như cánh cửa nhìn vào quá khứ, sống gần giống lối sống của tổ tiên họ. Sự sinh tồn của họ chưa hề gây hại cho khu rừng, Meggers bảo tôi, bằng chứng cho sức mạnh cưu mang các nhóm người trong điều kiện sinh thái hạn chế khắc nghiệt vùng nhiệt đới của làm rẫy.

Lý do thứ hai cần tiến hành làm rẫy là khuynh hướng chống chịu “sự kiện mega-Niño” - đợt biến đổi khí hậu El Niño siêu mạnh xảy ra mỗi 300-500 năm trong vùng, Meggers nói. Trong ghi chép khảo cổ, bà nói, “chúng ta có thể thấy vài trận hạn hán dữ dội liên quan đến những sự kiện mega-Niño này. Chúng khiến nguồn cung cấp lương thực suy giảm. Đợt El Niño năm 1998 là một ví dụ nho nhỏ - có hạn hán, cháy rừng và suy giảm nguồn cấp khi cây cối không ra hoa.” Cháy rừng tại bang phía Bắc Romania năm ấy thiêu rụi khoảng rừng rộng đến mức Brazil phải xin viện trợ từ Liên Hiệp Quốc. Trong quá khứ, Meggers nói, “nhóm người có tổ chức cao sống cố định trên một lãnh thổ suốt vài trăm năm không thể chống chịu hạn hán, và thế là họ tan rã. Chuyện này đã lặp lại ít nhất bốn lần trong hai thiên niên kỷ qua.” Nói cách khác, bất cứ người Anh-điêng nào cố gắng chuyển từ làm rẫy sang định canh định cư sẽ buộc phải trở lại làm rẫy do mega-Niño. Làm rẫy sẽ “tránh được các rủi ro, bao gồm cả rủi ro tăng trưởng - một việc làm khôn ngoan”, bà nói.

Là người nổi tiếng trong thế giới dân tộc học, người Yanomamo thường được ví như cánh cửa nhìn vào quá khứ, cư trú tại nơi rừng rú hoang dã suốt thiên niên kỷ, gần như không thay đổi. Gần đây, các nghiên cứu đã gây hoài nghi về hình dung này. Quả thực, người Yanomamo chỉ là cư dân tương đối mới của khu vực, nhiều người chỉ mới đến từ thế kỷ XVII khi họ trốn chạy khỏi dịch bệnh và sự tàn bạo của người châu Âu từ phía Nam. Vài học giả tin ràng xã hội của họ vốn lớn hơn và tổ chức phức tạp hơn nhiều, đến mức hình dung về sự tồn tại bình dị, “tự nhiên” thông thường thực chất là cuộc sống lưu vong khổ cực.

Meggers thừa nhận di canh di cư có một khuyết điểm lớn: nó không đủ năng suất để nuôi sống một quần thể phức tạp. Canh tác chuyên sâu hơn có thể tạo ra thặng dư cần thiết, nhưng không thể duy trì; vùng đất canh tác phơi ra trước các tác động sẽ bị hủy hoại chỉ trong một thập niên. Giới sinh thái học nói kể cả với làm rẫy, khu rừng phải mất khoảng 100 năm mới hồi phục hoàn toàn trạng thái trước đó. Nông nghiệp kiểu châu Âu sẽ không chỉ sụp đổ trước mega-Niño mà còn hủy hoại đất rừng mãi mãi.

Vì vậy, Carvajal đã nhầm lẫn về cảnh tượng ông thấy, Meggers bảo tôi. Hoặc đơn giản là, ông ta bịa ra tất cả, không chỉ về Amazon. Kẹt trong cái bẫy xanh rậm rạp, người Anh-điêng không thể phát triển đông đúc như ông miêu tả - quả thực, Meggers từng đề xuất giới hạn dân số cao nhất của họ là 1.000 người. Và các ngôi làng cũng không thể là nơi phức tạp với thủ lĩnh tối cao, tầng lớp xã hội và lao động chuyên môn (ví dụ, dàn nhạc quân đội) như ông miêu tả. Đó là lý do giới khảo cổ và nhân chủng học đã bắt gặp tàn tích thuộc các xã hội phức tạp khắp Trung bộ châu Mỹ và vùng Andes, nhưng chỉ thấy người săn bắt hái lượm cùng di canh di cư ở vùng Amazon.

“Điều cơ bản nơi Amazon là những cư dân tại đây đã có thời gian lâu dài để thực nghiệm và thu lợi từ kiến thức về môi trường này,” Meggers nói. “Nhóm nào khai thác môi trường quá mức, họ sẽ chết. Với người sống sốt, kiến thức dần bồi tụ vào tư tưởng và hành vi trước điều kiêng kỵ cùng các thứ khác.” Do đã đạt đến ngưỡng cao nhất trong môi trường của họ, bà giải thích, cuộc sống người Anh-điêng Ở Amazon ít thay đổi, hoặc không hề thay đổi suốt ít nhất 2.000 năm.

Để chứng minh, Meggers chỉ ra Marajó, hòn đảo lớn gấp hai lần New Jersey án ngữ như một nút chai khổng lồ tại cửa sông Amazon. Hòn đảo thấp và thường lầy lội này hình thành do va chạm giữa sông Amazon và biển, khiến dòng sông lưu lại lượng trầm tích đã lắng đọng. Phần lớn chìm lút trong mùa mưa, kể cả trong mùa hè khô ráo những mảnh rìa hỗn độn liên tục rời ra như băng tảng và rơi xuống nước. Tuy điều kiện khắc nghiệt như vậy, người Marajó vẫn xây dựng nên một xã hội phức tạp vào khoảng năm 800 đến năm 1400.

Gốm của vùng đảo, vài món rất lớn, từ lâu đã được tán tụng nhờ hình vẽ và chạm khắc động thực vật của nó, với sự trang trí phong phú gọi đến chính khu rừng. Đồ gốm tinh xảo cho thấy Marajó là một quần thể quy mô lớn - quần thể duy nhất sau đó được biết đến rộng rãi khắp vùng Amazon. Cuối thập niên 1940, Meggers và chồng bà, Clifford J. Evans, quyết định tìm hiểu thêm.

Một quyết định đầy tham vọng. Giới khảo cổ thường tránh rừng nhiệt đới do khí hậu phá hủy hết gỗ, vải vóc và vật liệu hữu cơ - trừ ceramide và đá, không có nhiều thứ để đào xới. Lòng chảo Amazon bản chất là một thung lũng sông lớn khủng khiếp hình thành từ đất bùn bồi tụ gần như không có đá, nên giới khảo cổ cũng sẽ chẳng tìm thấy chúng. (Do quặng kim loại gần nhất nằm trên dãy Andes, cách hàng nghìn cây số về phía thượng nguồn, người dân Amazon không có kim loại.)

Tại Marajó, Meggers và Evans nhanh chóng nhận thấy một điều lạ: dấu vết lâu đời nhất về văn hóa Marajó lại là dấu vết chi tiết nhất. Khi vài thế kỷ trôi qua, chất lượng ceramide xuống cấp trầm trọng. Hình mẫu trở nên thô cứng hơn, các chủ đề ít đi, công nghệ kỹ thuật suy giảm. Thời gian đầu, vài khu mộ xây dựng công phu hơn các khu mộ khác, bằng chứng cho phân tầng xã hội. Sau đó, tất cả người chết đều được chôn theo cùng một cách thô sơ. Buổi đầu lịch sử, người Marajó chắc chắn đã phỉ nhổ vào nền văn hóa tụt hậu nằm bên biên giới của họ. Nhưng khi khu rừng, theo quá trình tương tự như trong tiểu thuyết Heart of Darkness (Giữa lòng tăm tối) của Joseph Conrad, bóc đi từng lớp văn minh, họ dần đồng hóa với hàng xóm của họ. Một trăm năm trước khi Columbus đến, Meggers nói, họ phải hứng chịu một đợt mega-Niño và bị những thứ thấp kém xưa kia càn quét. Lịch sử Marajó chỉ có sụp đổ, không có trỗi dậy.

Trong một bài viết táo bạo trên American Anthropologist năm 1954, Meggers đã tuyên bố ý nghĩa của điều này:

Có một thế lực trong công việc mà người dân dưới nền văn hóa đó phải phục tùng. Yếu tố quyết định này vận hành thống nhất bất kể thời gian hay không gian, hệ tâm lý hay chủng tộc. Hiệu ứng cào bằng của nó dường như không thể tránh khỏi. Cả những nỗ lực gây dựng văn minh tại rừng nhiệt đới Nam Mỹ cũng thất bại, hoặc chỉ tồn tại khi thường xuyên có hỗ trợ từ bên ngoài. Nói ngắn gọn, tiềm năng môi trường nơi rừng nhiệt đới chỉ đủ khả năng để văn hóa phát triển đến mức độ làm rẫy; phát triển cao hơn là điều không thể, và bất cứ nền văn hóa cao hơn nào cố gắng định cư và duy trì bản thân trong môi trường rừng nhiệt đới rồi cũng sẽ trở lại mức ban đầu (làm rẫy).

Sự vô vọng trong việc vượt khỏi làm rẫy là hệ quả của một “định luật giới hạn môi trường lên văn hóa” tổng quát hơn. Và bà khẳng định rõ định luật, in nghiêng phần tầm quan trọng của nó “Hạn mức để một nền văn hóa có thể phát triển phụ thuộc vào tiềm năng nông nghiệp của môi trường nó cư ngụ.”

Làm cách nào Marajó thoát được bàn tay thép của môi trường quanh nó, dù chỉ là tạm thời? Và tại sao không có dấu hiệu vượt ngưỡng sinh thái lúc ban đầu của nó, chỉ có sự sụp đổ sau này? Meggers và Evans đưa ra câu trả lời ba năm sau đó trong một chuyên khảo lừng danh. Họ nói, Marajó thực ra không phải một cộng đồng thuộc Amazon. Thực tế, nó là một mảnh cắt thất bại từ một nền văn hóa cấp tiến hơn ở vùng Andes, một họ hàng với Wari hoặc Tiwanaku. Kẹt trong sa mạc ướt của vùng Amazon, nền văn hóa này cố gắng tìm chỗ đứng, chập chững tiến được vài bước, rồi tàn lụi.

Thiên đường Giả tạo là sản phẩm từ hơn 20 năm nghiên cứu. Nhưng đó không phải lý do chính khiến nó vang danh. Thông điệp về giới hạn môi trường của Meggers xuất bản chỉ một năm sau Ngày Trái Đất đầu tiên, vang vọng vào tai những người mới chuyển đổi qua hoạt động môi trường. Từ đó về sau, vô số chiến dịch nhằm cứu rừng mưa đã dựa vào bài học này: phát triển trong rừng nhiệt đới sẽ hủy diệt cả khu rừng lẫn người phát triển. Xuất hiện trong sách giáo khoa sinh thái học, lý luận của Meggers trở thành suối nguồn cho chiến dịch cứu rừng mưa, một trong những lần hiếm hoi trong lịch sử ngày nay mà loài người thực sự cố gắng làm điều có ích từ bài học quá khứ.

Dù vậy, cả khi chủ đề của Thiên đường Giả tạo lan truyền trong thế giới khoa học tự nhiên và hoạt động chính trị, ý tưởng của Meggers gây ảnh hưởng vô cùng nhỏ lên chính khảo cổ học. Qua bài đăng đáng chú ý tại Smithsonian, bà chiến đấu nhân danh định luật giới hạn môi trường. Nhưng thành tựu chính của bà có lẽ là đã vô tình giữ được những ý kiến mới về lịch sử người Amazon khởi công chúng - những ý kiến về quá khứ của Amazon mà theo người ủng hộ đang đóng vai trò bảo vệ tương lai nó.

HANG ĐÁ SƠN VẼ

“Thay vì ngưỡng mộ hay hào hứng,” đại văn hào Euclides da Cunha người Brazil viết vào cuối thế kỷ XIX, “cảm giác trước tiên xâm chiếm một người khi lần đầu nhìn thấy Amazon là thất vọng”. Như tờ san quảng cáo du lịch sinh thái ngày nay, các ghi chép về lòng chảo Amazon thời của da Cunha đã ca ngợi quy mô nhưng ít khi nhắc đến hình thái bằng phẳng tột cùng của nó - trong 4.600km đầu tiên của Amazon, chênh lệch độ cao chỉ có 150m. “Như thể vùng đất không có tuyến dọc,” da Cunha phàn nàn. “Trong vài giờ, người quan sát đành chịu thua trước sự đơn điệu bất thường đầy mòn mỏi.” Hàng năm, dòng sông lại dâng lũ, không phải thảm họa, mà là một mùa. Con kênh rộng một dặm trong mùa khô có thể lên đến 30 dặm trong mùa lũ. Sau 5 tháng, nước rút để lại lớp phù sa màu mỡ. Từ trên không, dòng sông rỉ như dòng kim loại bẩn thỉu qua lớp tráng xanh rì không dốc đá lãng mạn, không kênh lạch hay điểm cao thể hiện tính hoang dã lẫn cảnh tượng tự nhiên như đối với phần lớn hậu duệ người châu Âu.

Khu vực quanh thành phố Santarém ở hạ lưu Amazon là một ngoại lệ. Phía Tây thị trấn, sông Tapajos đổ vào sông Amazon từ phía Nam, tạo thành một vịnh nội địa mà vào lúc triều cường sẽ rộng 25km và dài 160km. Tại các đảo sông thấp, nước lũ dâng cao tới đầu gối, khiến cây cối nơi đó nổi bật lên như phép lạ giữa con kênh. Ngư dân từ thị trấn đạp xe lên các con thuyền nhỏ, đậu xe bằng cách treo chúng lên những thân cây giữa dòng nước. Dọc bờ vịnh là dốc núi cao ngả bóng dài. Gần 500 năm trước, người Anh-điêng đã đứng dọc bên bờ dốc, vẫy lá cọ trêu chọc Orellana.

Ngược lại, bờ Bắc con sông là chuỗi núi cát-đá chạy dài tới Guiana Shield ở phía Bắc, dừng sát mép nước. Cao hơn 150m, chúng vươn khỏi tán cây như những bia mộ cổ. Nhiều hang động dưới gốc chằng chịt chữ tượng hình cổ xưa - hình vẽ bàn tay, ngôi sao, ếch và người trên đá, màu sắc lẫn lộn gồm đỏ, vàng, nâu - tất cả gọi đến Joan Miró. Vào thập niên 1990, một trong những động đá này là Caverna da Pedra Pintada, hay còn gọi là Hang Họa Thạch, đã thu hút sụ chú ý đáng kể trong giới khảo cổ học.

Rộng, nông và sáng sủa, Hang Họa Thạch ít dơi hơn các hang động khác. Lối vào dạng vòm cao 7m và đầy ấn tượng với hình ảnh sặc sỡ. Mặt tiền là hàng hiên tự nhiên ngập nắng rào lại bằng vài tảng đá lớn, rất hợp cho dã ngoại. Trong chuyến viếng thăm tôi đã ăn bánh mì kẹp trên một hòn đá đặc biệt thoải mái và nhìn qua tán rừng cọ đào đến con nước cách đó hơn trăm cây số. Tôi nghĩ những người tạo ra các bức khắc chắc hẳn cũng đã làm điều tương tự.

Hang Họa Thạch đã thu hút giới khoa học từ giữa thế kỷ XIX, khi Alfred Russel Wallace ghé qua nó. Là nhà tự nhiên học, Wallace quan tâm đến rừng cọ bên ngoài hang động hơn những người từng sống ở đó. Phần phía sau phải để đến nhà khảo cổ Anna C. Roosevelt, lúc đó đang làm tại Bảo tàng Field. Truyền thông thường nhấn vào việc bà là con cháu của Tổng thống Theodore Roosevelt (bà là chắt của ông), như thể dòng dõi của bà quan trọng hơn thành tựu của bà, điều này khiến bà rất tức giận. Dù vậy, bà đã thể hiện phần nào sự thính nhạy với vấn đề kịch tính và gây tranh cãi giống tổ tiên mình.

Roosevelt lần đầu thu hút sự chú ý công chúng khi bà tái khai quật Marajó vào thập niên 1980. Bằng cách sử dụng bộ ứng dụng công nghệ cảm ứng từ xa mới - gồm bản đồ đo vẽ toàn đạc, radar xuyên thấu và máy dò siêu cảm biến trong cường độ từ trường, độ dẫn điện và điện trở - bà đã dựng lên một bức tranh về Marajó chi tiết hơn rất nhiều so với Meggers và Evans đã làm vào thập niên 1940-1950 khi họ công tác tại đấy. Rất chi tiết và khác biệt.

Xuất bản năm 1991, bản báo cáo đầu tiên của Roosevelt giống như phiên bản phản biện của Thiên đường Giả tạo. Từng có nhiều nhà khoa học thách thức ý kiến của Meggers; Roosevelt chỉ trích chúng từ đầu tới cuối. Khác xa một nhánh lụn bại từ nền văn hóa khác cao cấp hơn, bà kết luận, Marajó là “một trong những thành tựu văn hóa bản địa nổi bật của Tân Thế Giới”, một cường quốc tồn tại hơn mười thế kỷ, có “hơn 100.000” cư dân và trải dài hàng trăm dặm vuông. Thay vì gây tổn hại khu rừng, “dân số đông đúc, đời sống cao và các hệ thống công trình công cộng lớn” của Marajó đã cải thiện nó: những nơi người Marajó từng sống có sự tăng trưởng cao và đa dạng nhất. “Nếu ông nghe theo giả thuyết của Meggers, những nơi này đáng lẽ phải bị hủy hoại,” Roosevelt nói với tôi.

Thay vì chèn ép Marajó, bà nói, sông và rừng mở ra nhiều triển vọng. Tại cao nguyên Mexico, “không dễ tránh thoát khỏi người khác. Với tất cả sườn đồi lởm chởm đá và hoang mạc, ông không thể ngay lập tức bắt đầu lại cuộc sống. Nhưng tại Amazon, ông có thể chạy thoát - chống xuồng ra khơi và biến mất.”

“Như trong tiểu thuyết Huckleberry Finn của Mark Twain?” tôi hỏi.

“Nếu ông thích nghĩ như thế,” bà nói. “Ông có thể đi dọc sông đến nơi nào ông muốn và dựng nhà cửa - khu rừng cho ông mọi loại hoa trái và động vật, dòng sông cho ông cá và thực vật. Điều đó rất quan trọng với xã hội như Marajó. Họ phải ít gò bó hơn, thoải mái hơn, linh động trong quan hệ xã hội hơn, nếu không cư dân sẽ không ở đó nữa.” So với phần lớn thế giới thời điểm ấy, người ở Amazon “tự do hơn, khỏe mạnh hơn, và họ sống trong một nền văn minh thật tuyệt vời.”

Trong bản tái hiện quần thể Marajó dựa trên hình dung của nhà khảo cổ Anna Roosevelt này, nhà cửa nằm chen chúc trên các bệ gò nhân tạo đắp cao hơn nền đất ẩm ướt trong khi đồng ruộng trải dài về phía nội địa hòn đảo.

Marajó chưa bao giờ dựng lên các công trình công cộng kỳ vĩ như Tenochtitlan hay Qosqo, Roosevelt ghi chú, vì giới thống trị “không thể cưỡng chế lao động.” Tuy nhiên, bà nói, xã hội Marajó “vẫn trật tự, tươi đẹp và phức tạp. Họ khai sáng cho chúng ta thấy rằng không cần một bộ máy nhà nước đồ sộ vẫn có thể đạt được những điều đó. Và Meggers, quá đắm chìm trong giả thuyết môi trường quyết định của mình nên đã bỏ qua toàn bộ. Tôi nói rất nhiều về điều này trong cuốn sách của tôi.”

Meggers phản ứng với chỉ trích từ Roosevelt bằng cách chế nhạo “giọng điệu gây hấn” lẫn các “tuyên bố ngông cuồng” của bà. Qua việc kết luận khu vực lớn tại Marajó thường xuyên có cư dân sinh sống, (theo Meggers) Roosevelt đã phạm phải sai lầm người mới dễ mắc: lẫn lộn giữa khu vực từng được các nhóm nhỏ, bất định, cư trú nhiều lần với khu vực từng được một xã hội đơn nhất, trường tồn cư trú. Meggers giải thích cho tôi các tàn tích văn hóa “tích tụ trên nhiều khu vực trải dài xấp xỉ vài trăm mét, vì [các nhóm người Anh-điêng di cư] không dừng lại tại một điểm cố định nào. Họa tiết gốm không thay đổi nhiều theo thời gian, do đó ông có thể thu nhặt hàng chục mảnh vỡ và nói ‘ô, coi này, đây là một khu định cư lớn!’. Tất nhiên, trừ phi ông biết ông đang làm gì.” Dưới góc nhìn của bà, tuyên bố những quần cư Amazon có thể thoát khỏi ràng buộc từ môi trường cũng không hơn sự xuẩn ngốc khoa học là bao, như phiên bản khảo cổ của việc cố gắng thiết kế những cỗ máy chuyển động vĩnh viễn.

Anna Roosevelt

Theo phe chỉ trích Meggers, luận điểm giới hạn môi trường không chỉ sai mà còn quen thuộc - quen thuộc theo nghĩa tiêu cực. Từ buổi đầu giao lưu, người châu Âu đã coi người Anh-điêng vùng nhiệt đới như sống trong khoảng thời gian ngưng đọng. Năm 1580, Michel de Montaigne đã tuyên bố với vẻ ngưỡng mộ rằng cư dân Amazon “không có kiến thức về số đếm, không có thể chế cho thống đốc hay thống lĩnh chính trị, không có khuất phục hay giàu có hay đói nghèo… không quần áo, không trồng trọt, không kim loại”. Họ tồn tại “không chút khổ ải” trong một khu rừng “hào phóng” đến mức “cho họ dư dả mọi thứ họ cần… Họ vẫn sống trang trạng thái phúc lành, không khao khát gì ngoài các nhu cầu tự nhiên ấy: với họ những thứ xa xỉ hơn đều là thừa thãi,” ông nói.

Những người nối gót Montaigne nhanh chóng đảo lộn quan điểm của ông. Như ông, họ coi người Amazon như sống ngoài vòng lịch sử, nhưng bây giờ họ coi đó là điều tệ hại. Năm 1743, nhà lịch sử tự nhiên học người Pháp Charles Marie de la Condamine đã theo dấu hành trình của Orellana. Ông trở về với niềm kính trọng đặc biệt cho khu rừng - nhưng với cư dân nơi đó thì không. Người dân tại vùng Amazon ở Peru chẳng khác gì “động vật rừng”, ông nói. “Trước khi biến chúng thành tín đồ Công giáo, phải biến chúng thành người đã.” Quan điểm của Condamine kéo dài đến thế kỷ XX, dưới hình thái nhẹ nhàng hơn. “Khi con người sống trong vùng nhiệt đới, ít khi có ngoại lệ, họ phải chịu sự kìm hãm phát triển,” nhà địa lý học lừng danh Ellen Churchill Semple nhận xét vào năm 1911. “Môi trường sống của họ khiến họ mãi là đứa trẻ.” Đúng là người ủng hộ thuyết giới hạn môi trường không tán thành quan điểm phân biệt chủng tộc như trong quá khứ, nhưng họ vẫn cho rằng cư dân nguyên thủy vùng Amazon mắc kẹt trong môi trường của họ như côn trùng trong đá hổ phách. “Định luật giới hạn môi trường đối với văn hóa” của Meggers chẳng khác gì biến thể mới của Sai Lầm của Holmberg, phe phản đối nói như vậy.

Qua thời gian, tranh cãi Meggers-Roosevelt ngày càng gay gắt và mang tính tư thù hơn; điều không thể tránh khỏi trong bối cảnh học thuật đương thời, thể hiện lời kết tội chủ nghĩa thực dân, chủ nghĩa quý tộc và địa vị hội viên trong CIA. Điều khiến Meggers đặc biệt bực bội là một số người từng yêu cầu chứng cứ cụ thể cho các khu vực tiền Clovis đã vui vẻ chấp nhận sự suy xét lại của Roosevelt về Marajó. Một thành phố lớn, phồn vinh tự thân nổi lên giữa rừng Amazon ngột ngạt? “Tôi ước gì một bác sĩ tâm lý nghe được điều này,” bà nói với tôi.

Trong khi đó, Roosevelt tiến tiếp tới Hang Họa Thạch. Trên sàn động, một thứ trông không có gì đặc sắc với tôi hóa ra lại là đống phân cổ đại: một đống chất thải. Đội của Roosevelt từ từ gạt đi lớp trầm tích, ngược dòng quá khứ với từng centimet. Cả khi dấu vết con người cư trú biến mất, họ vẫn đào tiếp. (Ông luôn cần đào sâu hơn 1m so với mức mà ông cho là hết hy vọng,” bà bảo tôi.) Hơn chục phân dưới lớp đất mà bà nghĩ là lớp cuối cùng, bà tìm thấy một lớp nữa - một nền văn hóa đáng lẽ không tồn tại ở đó, sau này bà nói lại. Nó có tuổi đời ít nhất 13.000 năm.

Hang Họa Thạch đã có người cư trú vào khoảng thời gian văn hóa Clovis đang Bắc tiến. Nhưng người Anh-điêng cổ đại tại Amazon không có cùng lối sống như đồng đạo phía Bắc, Roosevelt nói. Họ không dùng mũi Clovis. Họ không săn thú lớn (gần như không hiện diện tại Amazon). Thay vào đó, họ hái quả dại trong rừng, in dấu bàn tay lên tường và ăn 1.500 loại cá của sông Amazon, đặc biệt loài piraruçu nặng 230kg, loài cá nước ngọt lớn nhất thế giới. Và rồi, sau 1.200 năm, những người nguyên thủy này chính thức rời bỏ hang động.

Hang Họa Thạch có người cư trú trở lại vào khoảng năm 6000 TCN. Chắc hẳn nó chỉ là nơi tạm trú, một nơi tị nạn khi nước lũ dâng quá cao. Người dân có thể đã mang đến đây hàng đống rùa và sò ốc, nhóm lửa trong hang động và tận hưởng phần đất khô ráo. Dù thế nào thì, những người này đã có đồ sành, từ màu đỏ đến nâu xám - Roosevelt gọi họ là văn hóa Paituna, theo tên ngôi làng gần đó. Món đồ sành tại Hang Họa Thạch và nhưng nơi khác trong khu vực là loại đồ sứ cổ nhất cho đến nay tại châu Mỹ.

Vậy là có hai đợt cư trú: một rất lâu đời, có đồ sành; một còn lâu đời hơn, không có đồ sành. Với Roosevelt, quần thể định cư đầu tiên tại Hang Họa Thạch cho thấy rừng Amazon không phải nhà của một một nhánh thuộc Clovis. Nền văn hóa nguyên thủy này là thực thể riêng biệt, theo quan điểm của bà; đây như lời chế giễu giả thuyết Clovis là mẫu hình. Đợt cư trú thứ hai, với sự phát triển gốm sứ từ rất sớm và hoàn toàn độc lập, cũng cho thấy điều quan trọng tương tự: vùng Amazon không phải vùng đất chết, nơi môi trường sớm muộn sẽ bóp nghẹt văn hóa trong vòng kìm kẹp của nó. Nơi đó là suối nguồn cho sáng tạo kỹ thuật và xã hội mang tầm quan trọng trên toàn lục địa.

Khoảng 4.000 năm trước, người Anh-điêng vùng Amazon đã biết trồng lương thực - ít nhất 138 loại, theo một thống kê gần đây. Lương thực chính hồi đó, cũng như bây giờ, là sắn, giống củ lớn mà người Brazil nướng, chặt, chiên, lên men và nghiền thành vô vàn món. Ngày nay, không bàn ăn bên bờ sông nào thiếu một bát farofa: món sắn nướng giòn, hơi giống phô mai Parmesan bào vụn, mà người Amazon thường rắc rất nhiều lên đồ ăn. Với nông dân, sắn có nhiều ưu điểm tuyệt vời: nó gần như có thể trồng ở mọi nơi, mọi điều kiện. Tại Santarém, tôi từng gặp một phụ nữ kể rằng chính quyền thành phố vừa bóc lớp nhựa đường trước nhà cô lên. Dưới mặt đường đã lát từ nhiều năm trước là một mớ sắn.

Sắn đã luôn là lương thực chính của người Amazon. Ngày nay, nó hiện diện ở mọi nương rẫy bao quanh các khu làng xóm bên bờ sông. Những cánh đồng nhỏ bé, không cố định này dường như không thay đổi gì so với quá khứ. Nhưng ý kiến này hoàn toàn sai. Thay vì hình ảnh người bản địa sống hòa mình với thiên nhiên mà sách giáo khoa hay thể hiện, nhiều nhà khảo cổ hiện nay xem nông làm rẫy như một kỹ thuật tương đối hiện đại lan rộng nhờ công nghệ châu Âu. Lý do chính là chiếc rìu đá.

Sống trong cánh rừng rậm rạp nhất thế giới, cư dân vùng lòng chảo Amazon gần như luôn phải chặt rất nhiều cây nếu muốn gặt hái điều gì đó. Rìu đá là công cụ chính cho nhiệm vụ này. Không may, rìu đá thực sự là công cụ tệ hại. Với rìu đá, người ta không thể chặt cây mà chỉ đập nát một phần cây, làm gốc yếu đi cho đến khi nó không tự chống đỡ nổi thân cây nữa. Ở ngoại ô thành phố Manaus trung tâm vùng Amazon, một nhà nghiên cứu đã cho tôi “chặt” một cây dẻ Brazil lớn bằng bản sao chiếc rìu đá truyền thống địa phương. Sau khi đập liên hồi, tôi đã tạo được một vết lõm nhỏ trên thân cây. Trông giống như đang “chặt” vào một đại lục vậy. “Mấy thứ đồ này thật tệ,” nhà nghiên cứu lắc đầu nói.

Vào thập niên 1970, Robert Carneiro thuộc Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Hoa Kỳ đã tính toán lượng lao động cần thiết để phát quang một cánh đồng trước khi thép xuất hiện. Ông quan sát người Yanomamo làm việc với rìu đá và rìu thép rồi rút ra công thức tính thời gian cần thiết để đốn hạ từng cây với hai loại rìu. Sự khác biệt gây sửng sốt. Đốn hạ một cây đường kính 1m bằng rìu đá sẽ mất 115 giờ - trung bình mỗi ngày tám tiếng trong gần ba tuần. Với rìu thép, tiều phu có thể đốn hạ cùng cây đó trong chưa đầy ba giờ. Rìu đá sẽ mất 153 ngày (mỗi ngày 8 tiếng) để phát quang một mẫu ruộng và một nửa hoặc toàn bộ ruộng hoa màu trên rẫy thông thường. Rìu thép sẽ mất tám ngày - nhanh hơn gần 20 lần. Theo khảo sát của Stephen Beckerman, nhà nhân chủng học thuộc Đại học Bang Pennsylvania, nông dân làm rẫy Amazon có thể canh tác mảnh ruộng vườn của mình trong trung bình ba năm trước khi rừng hoàn xâm chiếm trở lại. Xét chuyện người nông dân còn cần săn bắn, chăn nuôi, xây nhà, mở đường, săn sóc vườn tược và thực hiện cả trăm việc việc khác, Carneiro băn khoăn làm sao họ có thể dành ròng rã nhiều tháng đập cây cối để phát quang lại cánh đồng ba năm một lần.

Dĩ nhiên, người dùng công cụ đá ham muốn công cụ kim loại ngay khi vừa gặp chúng - nó sẽ giảm được bao nhiêu công sức lao động. Theo William Balée, khi Columbus đặt chân đến, người Yanomamo đã sống thành làng mạc định cư tại lòng chảo Amazon. Tả tơi sau dịch bệnh châu Âu và nạn săn lùng nô lệ, nhiều người trốn chạy đến Orinoco, trở thành người du mục lang thang. Vào thế kỷ XVII, họ có được công cụ thép và dùng chúng để lội ngược dòng từ săn bắt hái lượm bán di cư về lại làm nông trong những ngôi làng ít nhiều cố định. Trong thời gian này, rìu châu Âu trở nên quý giá tới mức, theo nhà nhân chủng học Brian Ferguson thuộc Đại học Rutgers, khi nguồn hàng xuất hiện, người Yanomamo sẽ dời cả làng đến gần đó. Ông bảo tôi công cụ thép “có tác động chuyển biến quan trọng tới mọi giao dịch và quan hệ hôn nhân toàn vùng. Chúng mang lại mạng lưới giao thương mới, đồng minh mới, thậm chí cả chiến tranh”. Giới nghiên cứu thường nói người Yanomamo “dữ tợn”, hiếu chiến khi các ngôi làng nhỏ luôn xảy ra xung đột với nhau. Theo ước tính của Ferguson, một nguyên nhân xung đột do các nhà nhân chủng học và truyền giáo Tây phương quan sát thấy là chính họ, họ đã cho người phục tùng mình “hàng đống” công cụ thép - rìu, rìu nhỏ, dao rựa - để thu phục người dân. Ngay tức khắc, ngôi làng chấp chứa người Tây phương sẽ trở nên giàu có; láng giềng của nó sẽ muốn kiếm chác phần nào món chiến lợi phẩm bất công đó; xung đột sẽ nổ ra. “Thép với người Yanomamo giống như vàng với người Tây Ban Nha vậy,” Ferguson nói. “Nó có thể khiến người bình thường làm chuyện họ không nghĩ họ sẽ làm.” (Các nhà nhân chủng học và truyền giáo kịch liệt phủ nhận tuyên bố của Ferguson. Nhưng đến nay, theo tôi nhận thấy, họ không nói giả thuyết này là hoang đường. Thay vào đó, họ nói, để tránh hậu quả đáng tiếc, họ đã kiểm soát cẩn thận số lượng tặng phẩm.”

Công cụ kim loại đã góp công lớn tạo nên nền nông nghiệp nương rẫy, nhà địa lý William M. Denevan của Wisconsin bảo tôi. “Hình dung về di canh di cư như hoạt động cổ xưa giữ người Anh-điêng trong trạng thái cân bằng bất tận với thiên nhiên này, gần như - hoặc hoàn toàn - chỉ là truyền thuyết. Tôi cho là thế. Ít nhất không có bằng chứng nào về nó cả, và rất nhiều bằng chứng phản bác, kể cả suy luận logic đơn giản.” Làm rẫy đáng lý là một đặc trưng tinh hoa vùng Amazon, “là một phát tiến hiện đại”.

Một hiện tượng tương tự dường như đã xảy ra tại Bắc Mỹ, nơi người Anh-điêng được nhiều người cho là đã tiến hành làm rẫy như một phần của tập quán sống bình dị. Năm 2000, gạt phắt các tuyên bố này, nhà địa lý William E. Doolittle thuộc Đại học Texas viết: đa số bản ghi chép của thực dân cho thấy người Anh-điêng thường xuyên phát quang đồng ruộng, thậm chí nhổ cả gốc rạ để ngăn chúng mọc mầm. “Khi phát quang đồng ruộng, họ dự tính sử dụng mãi mãi, hoặc ít nhất cũng trong thời gian dài.” Khi dân số tăng, “nông dân phát quang tiếp phần rừng còn lại”. Làm rẫy là sản phẩm của rìu châu Âu - và cả dịch bệnh châu Âu, nguyên nhân khiến dân số Anh-điêng sụt giảm đến mức họ phải áp dụng hình thức nông nghiệp ít tốn sức hơn nhưng năng suất cao hơn này.

Tại Amazon, việc áp dụng di canh di cư là thảm họa. Canh tác nương rẫy đã trở thành một trong những nguyên nhân chính gây mất rừng nhiệt đới. Dù di canh di cư cố cho phép rừng mọc lại, biện pháp này cực kỳ thiếu hiệu quả và hại môi trường. Đốt rừng cũng đốt luôn lượng dưỡng chất trong cây cối - gần như toàn bộ Nitơ, một nửa số Phốtpho và Kali bốc theo làn khói. Đồng thời, nó thải lượng lớn khí Cácbonic vào không khí, góp phần làm nóng lên toàn cầu. (Chủ đồn điền lớn là người gây hại chính ở vùng Amazon nhưng tiểu nông cũng góp vào 1 /3 thiệt hại rừng.) Thật may, đây là hoạt động tương đối mới, nên chưa có nhiều thời gian gây tổn hại. Quan trọng hơn, cánh rừng rậm rạp này đã tồn tại 12.000 năm dưới sự sử dụng của quần thể dân số lớn, cho thấy bất cứ hình thức nào người Anh-điêng từng áp dụng trước di canh di cư, hình thức đó chắc chắn phải thân thiện với môi trường hơn.

TẠI PHÍA TÂY

Năm 1977, Alceu Ranzi, sinh viên địa lý người Brazil, nhận việc làm thêm vào mùa hè với Chương trình Nghiên cứu Khảo cổ Quốc gia tại vùng lòng chảo Amazon. PRONAPABA, viết tắt theo tiếng Bồ Đào Nha, là chương trình đầu tiên do viện Smithsonian hậu thuẫn thực hiện khảo sát khảo cổ toàn diện vùng Amazon, nơi đang bị chặt phá để mở đồn điền với tốc độ gây quan ngại. Thật ngạc nhiên cho Ranzi, tại tiểu bang quê hương Acre nằm tận cùng phía Tây Brazil của cậu, một trung tâm đồn điền - PRONAPABA phát hiện nửa tá rãnh tròn khắc trên mảnh đất mới phát quang.

PRONAPABA không chính thức thông báo phát hiện cho đến 11 năm sau, mà cũng chỉ qua một tờ báo mập mờ không liên quan. Trong khi đó, Ranzi dần trở thành nhà cổ sinh vật học lừng danh gần đây nhất tại Đại học Liên bang Acre ở Rio Branco. Trên một chuyến bay đến Acre năm 1999, ông nhìn ngắm vùng đất mới phát quang ngoài cửa sổ. Trên nền đất trống trải là một hình chạm khắc - ông thấy lại công trình đất ngày đó. Nhớ lại công việc trước đây của mình, ông bắt tay vào tìm hiểu thêm, lái xe quanh các đồn điền, xin quá giang các máy bay tư nhân. Trong một năm, “chúng tôi đã tìm thấy vài chục công trình,” ông bảo tôi. Mang hình tròn, lục giác, hình chữ nhật lồng nhau, những công trình đất này có đường kính khoảng 90-270m và vết xẻ rãnh sâu đến 7m.

Dù kích thước như vậy, Ranzi gặp khó khăn khi thu hút công luận chú ý đến chúng. Acre nằm phía Tây Amazon, trên biên giới phía Bắc Bolivia, thâm sơn cùng cốc của thâm sơn cùng cốc. Đường cao tốc từ trung tâm đất nước không thể xuyên qua nó suốt nửa năm. Chuyến bay đến vừa hiếm vừa lâu. Nhiều người du lịch quanh tiểu bang bằng tàu thuyền qua nhiều nhánh phụ lưu Amazon. Với người ngoài, tiểu bang nổi danh là nhà của thợ cao su, người tổ chức công đoàn và nhà hoạt động chống phá rừng Chico Mendes, ông ta bị ám sát tại đây năm 1988; khu bảo tồn rừng lớn nhất tiểu bang được đặt theo tên ông. Với nhiều người Brazil, Acre cũng chẳng đỡ hẻo lánh hơn - khi tôi lần đầu ghé thăm, một người bạn ở Rio de Janeiro của tôi không tin nổi tôi sắp tới đó. Tuy vậy, Ranzi không ngừng liên lạc bất cứ ai ông nghĩ có thể giúp mình tìm hiểu thêm về công trình đất này. Để thu hút sự chú ý, ông gọi chúng bằng cái tên nghe bắt tai: Geoglyph. Cuối cùng, các nhà nghiên cứu cũng đến Acre. Năm 2005, Ranzi đồng chỉ huy một đội nghiên cứu với Martti Pärssinen thuộc Đại học Helsinki và Denise Schaan thuộc Bảo tàng Goeldi tại Belém, gần cửa sông Amazon.

Sáu năm sau, thống kê geoglyph tại Acre đã lên đến hơn 200 hình. Hơn 100 hình nữa vẫn chưa tìm ra hết tại Acre, tiểu bang Rondonia sát bên và khu hành chính Pando lân cận, đội tìm kiếm geoglyph nói. Trong một chuyến đi đến khu vực này, Ranzi xin được một cuốc bay bằng trực thăng quân đội cho Schaan, ông và tôi; chuyến bay kéo dài hơn một tiếng đã đủ để phát hiện thêm ba hình nữa. (Tấm hình trong chương đầu tiên của cuốn sách được chụp trong chuyến bay đó.)

Mục đích của các geoglyph vẫn còn là ẩn số. Tuy vậy, Schaan bảo tôi, vị trí lẫn kích thước của chúng đủ để khiến chúng “vượt quá những quan niệm của chúng ta trong quá khứ”. Đa phần các geoglyph không nằm gần bãi sông mà trên phần đất cao hơn. Schaan cùng Ranzi ước tính, để tạo ra một geoglyph dài 180m sẽ cần di dời tầm 7.650m khối đất - một nhiệm vụ lớn mà lại thiếu công cụ kim loại. Xét lượng lao động cần thiết để xây dựng và lượng lớn đất phục vụ công trình, đội nghiên cứu geoglyph cho rằng khu đất cao tại Acre đã từng có “những quần thể cư dân lớn, tổ chức theo tín ngưỡng” sinh sống “suốt hàng trăm năm”.

Về mặt nào đó, các geoglyph không nên nằm ở đây. Quần thể cư dân đông đúc, trường tồn cho thấy Acre chính là minh chứng cho điều mà từ lâu, giới khảo cổ cho rằng bất khả thi về mặt môi trường. Hơn nữa, chúng không nằm gần bãi sông, nơi đất đai được phù sa bồi đắp và người dân có thể đánh bắt cá, mà là trên vùng đất cao, nơi có rất ít nguồn tài nguyên khiến giới nghiên cứu từ lâu luôn tin chúng không phù hợp để con người cư trú lâu dài. Phần vì những lập luận này, nhiều nhà sinh thái học đã cho rằng vùng đất cao - chiếm hơn 90% lòng chảo Amazon - chỉ có rừng nguyên thủy và thảo nguyên hoang sơ, một vùng đất không có dấu vết loài người. Các geoglyph cho thấy điều ngược lại. Vì không thể nhìn thấy chúng qua tán rừng rậm rạp, đội nghiên cứu cho rằng chúng phải được hình thành khi vùng đất còn thưa thớt cây cối. Nói cách khác, khu rừng Amazon vĩ đại có lẽ từng có diện mạo khác trong quá khứ chưa quá xa xưa.

Geoglyph chỉ là một mảnh trong bộ xếp hình. Theo giới khảo cổ gần đây biết được, những cư dân đầu tiên của miền Tây Amazon đã tạo dựng một dải công trình đất kéo dài giữa Beni tại Đông Nam Bolivia và Acre tại Tây Brazil - dải công trình dài hàng nghìn cây số gồm ruộng cạn; kênh dẫn nước giống hào; gò dân cư cao, bể bơi tròn; rào bắt cá cố định hình chữ chi, cầu đắp cao dài hàng cây số; và hàng trăm công trình đất từ mương rãnh đơn giản, bất cân xứng ở phía Nam đến trận đồ phức tạp ở phía Bắc. Theo Clark Erickson, nhà nghiên cứu thuộc Đại học Pennsylvania đã mời tôi đến Beni, vùng đất là một phòng thí nghiệm lịch sử sinh thái học - một mô hình cho thấy con người có thể dùng cả những vùng đất trông cằn cỗi nhất để tạo dựng và duy trì môi trường đáp ứng nhu cầu của họ.

Từ xưa, giới khảo cổ đã coi rừng nhiệt đới ẩm là thiếu triển vọng. Vì vùng Amazon có rất ít đá và kim loại, “99% văn hóa vật thể dễ mục rữa,” Erickson bảo tôi. “Sợi mây, gỗ cọ, xương, rổ rá, gỗ - không loại nào sống sót nổi trong điều kiện thế này cả. Toàn bộ nền văn hóa dường như biến mất hết, kể cả nó đã ở đó suốt nghìn năm. Hệ quả là, giới khảo cổ buộc phải áp dụng các phương pháp khác, từ hóa học thổ nhưỡng đến lý thuyết mạng, ông nói. Thay vì làm việc theo từng khu riêng lẻ như cách thức khảo cổ bấy lâu, giới nghiên cứu phải tìm hiểu toàn vùng đất.

Beni nơi Erickson cùng các đồng sự Bolivia của ông đang nghiên cứu là ví dụ. Thấp và phẳng kỳ lạ, phần lớn khu hành chính chìm gần 1m dưới lớp nước bồng bềnh suốt bốn tháng mỗi năm - tuyết tan từ dãy Andes lẫn mưa lớn tại địa phương. Trong mùa khô, nước bốc hơi, Beni trở thành thảo nguyên nóng bức, khô cằn, được giữ quang bằng việc thiêu đốt hằng năm. Để tránh lũ lụt thường niên, người Anh-điêng sống trên những “đảo” rừng cao hơn chút. Tại nơi thấp nhất khu hành chính, các “đảo” không đủ cao nên người dân đắp hàng nghìn gò đất làm nơi trú ẩn. Đa phần các gò đều nhỏ, đỉnh gò chỉ vừa vượt khỏi mặt nước - nhưng số ít cao đến 9m, thậm chí 18m. Vài gò vẫn còn người Anh-điêng sinh sống.

Sống trên quần đảo nhân tạo này, người bản địa có chế độ ăn nhiều cá, chúng di cư và sinh sôi tại vùng thảo nguyên ngập lũ. cắt dọc thảo nguyên là mạng lưới rào cá bằng đất: các cầu đắp thấp nối kết nhau, tạo hình chữ chi, mỗi đoạn dài 9-30m. Tại góc gấp khúc là khe hở dạng phễu dẫn đến lưới hoặc rổ hứng cá. Khi nước rút, cư dân ban đầu của vùng đất cần đảm bảo cá sẽ đổ xô vào hàng trăm ao nhân tạo. Ngày nay vài ao vẫn đầy ắp cá.

Nông nghiệp cũng không kém cạnh. Trên vùng thảo nguyên rộng lớn, cư dân Beni nguyên thủy đã đắp ruộng cạn - các bệ đất nhân tạo nâng cây trồng lên khỏi mặt nước. Như luống vun tại vườn tược ôn đới, chúng giúp thoát nước và tăng lượng đất trên bề mặt để gieo trồng. Vài mẫu phóng xạ carbon cho thấy đồng ruộng kiểu này có tuổi đời 3.000-5.000 năm - tính đến khoảng thời gian quân Tây Ban Nha tới, mang theo bệnh truyền nhiễm châu Âu. “Như mọi loại đồng ruộng, người ta không sử dụng chúng mãi mãi,” Erickson bảo tôi. “Chúng đến và đi khỏi quá trình sản xuất, cho thấy chúng ta đang nhìn ngắm một hệ thống lâu dài nhưng năng động.” Do gò đất, rào cá và đồng ruộng cần lượng lớn lao động để xây dựng và duy trì, Erickson cho rằng những quần cư này có số dân lớn, “mười, thậm chí hàng trăm nghìn người”.

Để di chuyển người và hàng hóa từ nơi này đến nơi khác, người Anh-điêng xây mạng lưới cầu đắp và kênh đào thẳng tắp, vài cái dài tới 5km. Kỳ lạ là không phải nơi nào cũng có cầu đắp và kênh đào. “Có phải chúng nằm ở đây vì vùng này ẩm ướt hơn nên cần cầu đắp cùng kênh đào?”, Erickson hỏi. “Tại sao người sống tại đầm lầy và thảo nguyên lại dùng cầu đắp còn người khác sống trên các gò nhưng lại không thấy cây cầu đắp nào?” Cả khi người Anh-điêng đắp cầu, không phải gò nào cũng nối nhau, điều khiến Erickson hy vọng có thể sử dụng để diễn dịch mối quan hệ giữa các nhóm. Để cắt nghĩa mô hình này, ông cùng một sinh viên - một người Phố Wall đang tạm rời xa thị trường để theo đuổi giấc mơ học thuật của mình - đã cố ứng dụng kỹ thuật phân tích mạng lưới để tìm kiếm điểm mấu chốt trong hệ thống cầu đắp, kênh đào, gò đất và đồng ruộng. Kết quả ban đầu cho thấy vài “đảo” đắp cao chính yếu kiểm soát mạng lưới giao thông tương tác rộng lớn trải khắp 500km², lớn ngang với nhiều nhà nước nguyên thủy.

Kể cả khi giới khảo cổ cố gắng tìm hiểu cách cư dân nguyên thủy của vùng tái định hình môi trường vật chất quanh họ, các nhà khoa học khác đã đang bắt đầu lần dấu tác động của họ lên gen di truyền. Theo Charles R. Clement, nhà thực vật học tại viện Nghiên cứu Amazon Quốc gia của Brazil tại Manaus, miền Tây Amazon là một trung tâm thuần hóa thực vật - giới thực vật học gọi là “trung tâm Vavilov” (tên này bắt nguồn từ nhà thực vật học tiên phong Xô Viết Nikolai Vavilov, người đầu tiên đã nhận dạng nửa tá trung tâm nguồn gốc các loại cây trồng.) Giới di truyền học nông nghiệp từ lâu đã thừa nhận miền Tây Amazon là cái nôi của đậu phộng, đậu răng ngựa Brazil (Canavalia plagiosperma), cùng hai loại ớt (Capsicum baccatum và C. pubescens). Nhưng theo nhà địa lý học Susanna Hecht thuộc Đại học California tại Los Angeles đã làm việc tại đó 30 năm, danh sách còn dài hơn rất nhiều. “Tôi sẽ thêm cao su [làm từ nhựa cây Hevea brasiliensis] vào danh sách,” bà bảo tôi. Dùng cho vô số mục đích trong cộng đồng cư dân tiền Columbus, “nó ít nhất là một giống bán thuần, và chắc chắn do con người nhân giống”. Còn quang trọng hơn với bà là cây sắn (Manihot esculenta).

Là giống cây thu hoạch hằng năm quan trọng thứ sáu trên thế giới, loại củ lớn này đã đóng vai trò chính yếu trong chế độ ăn của người Amazon suốt 7.000 năm hoặc hơn thế. Trong hàng thập niên, đa số giới nghiên cứu cho rằng sắn cũng như ngô, không có nguồn gốc hoang dã; họ cho rằng nó khởi nguồn từ một lai tạo tình cờ giữa vài giống họ hàng. Đầu thập niên 1990, các nhà nghiên cứu Brazil đã phát hiện một loài phụ hoang dã, M. esculenta flabellifolia, tại Rondonia. Không lâu sau đó, Kenneth M. Olsen và Barbara A. Schaal thuộc Đại học Washington tại St. Louis đã chứng minh vốn gen của sắn trồng bắt nguồn từ flabellifoli, nó chính là tổ tiên loài sắn. (Theo Olsen, loài phụ này cũng có thể xuất hiện xa hơn về phía Tây, tại Beni, giáp với Rondonia; chưa ai tìm kiếm ở đó cả.)

Trên đỉnh nhiều gò đất và “đảo” ở Beni là các rãnh sâu, phần lớn chúng mang hình tròn hoặc bầu dục. Tương tự như các geoglyph phía Bắc, chúng thường dài 150m, dù vài mẫu lớn hơn đáng kể. Do các gò thường phủ rừng, Erickson và đồng sự Bolivia của ông, Patricia Alvarez thuộc Đại học San Simon tại Cochabamba, đã buộc phải đo đạc chúng bằng cách đốn hạ cây và dây leo. Công cuộc có thể chậm chạp kinh khủng; trong một chuyến ghé thăm của tôi, Erickson và Alvarez dành phần lớn buổi trưa loay hoay xuyên tán rừng rậm rạp với dao rựa để xác định dấu vết một đường rãnh giống như trên Thiết bị Định vị Toàn cầu (GPS).

Vì rừng che phủ, không ai biết thực có tất cả bao nhiêu geoglyph. Về phần Erickson, ông nói ông “sẽ không bất ngờ nếu gò nào cũng có chúng”. Như để khẳng định quan điểm này, năm 2008, nhà nhân chủng học John Walker thuộc Đại học Trung tâm Florida tuyên bố rằng ông đã phát hiện các rãnh hình vòng trên mấy gò đất tại Trung Bắc Bolivia, nơi chúng chưa từng được nhắc đến trước đây. “Chúng tôi tìm thấy đồ sành trên bốn đảo rừng chúng tôi đã xem xét,” ông nói với tôi trong một thư điện tử gửi từ Bolivia, “và mỗi đảo đều có những công trình đất mà tôi có thể gọi là rãnh hình vòng” - geoglyph dạng tròn.

Quan hệ giữa geoglyph cùng các công trình đất khác vẫn còn mập mờ. “Chúng ta có nhóm người xây rãnh vòng và nhóm khác xây cầu đắp, gò đất,” Alvarez bảo tôi. “Câu hỏi là liệu họ có phải cùng chung quần thể.” Theo cách nhìn của bà, cảnh quan nông nghiệp đa dạng hẳn phải thể hiện “những mảng công trình của những nhóm dân tộc riêng biệt trên khu vực riêng biệt” song song với “giao lưu dân tộc” sâu sắc, thường xuyên - một khu vực xã hội đông đúc, đan xen chằng chịt mà Alvarez nghĩ đã trải hàng trăm cây số khắp bốn phương tám hướng.

Giới nghiên cứu tại Brazil lẫn Bolivia cho rằng có thể geoglyph trải dài không ngừng từ Acre đến Beni. Nhưng họ không dám chắc, vì giữa chúng là khu hành chính Pando, nơi phần lớn là rừng. Họ cũng không biết chức năng của các geoglyph là gì. Một công trình đất của Walker có kết nối với con sông gần đấy “bằng một kênh đào sâu, nối kết với một đầm lầy”, ông bảo tôi. “Có thể dùng để kiểm soát dòng nước chảy khỏi thảo nguyên vào mùa khô. Nên ít nhất vài công trình đất này có thể dùng dẫn nước.” Nhưng phần lớn geoglyph nằm trên vùng đất cao, như vậy chúng khó có thể mang chức năng cấp thoát nước. Nhiều cái có tường thành nhìn xuống khu vực trung tâm, cho thấy chúng không dùng để phòng thủ. Và đôi lúc còn gần như không có bất cứ dấu vết nào của con người, như phân tro. Theo Peter Stahl, nhà khảo cổ tại Đại học Bang New York-Binghamton, “suy luận đưa ra lập tức sẽ chỉ là mang tính biểu tượng”. “Nhưng đó chỉ là tin vịt ngày xưa của giới khảo cổ. Nếu ông không thể tìm ra chức năng của thứ gì đó, ông bảo nó thuộc về những lễ nghi.”

Đa phần geoglyph xuất hiện muộn, chỉ vài trăm năm trước khi Columbus đến. Sự đầy rẫy của chúng có thể cho thấy một đợt càn quét văn hóa thay thế những sắp đặt xã hội trước đó. “Nhưng dù thứ gì từng tồn tại ở đó, những cộng đồng này cũng đã hoàn toàn bị quên lãng,” nhà nhân chủng học đảm trách sự phát triển bền vững và đời sống người bản địa tại Pando, Guillermo Roja nói. “Chỉ mới 400 năm từ lúc họ biến mất,” ông bảo tôi. “Tại sao không ai biết gì về họ? Họ đã sống tại đây rất lâu nhưng không ai biết họ là ai.” Căn phòng chứng tôi ngồi nói chuyện đầy ảnh chụp rừng rậm. Roja nói, “Chúng ta phải gìn giữ nơi này.” Ông nói, “Những người này rõ ràng đã phát tiến một bộ công cụ cho phép họ kiểm soát môi trường nhưng vẫn giữ được nó cho tương lai - cho chúng ta.” ông bảo, “Chúng ta có nhiều thứ phải học hỏi nơi đây. Ai biết được có thể tìm thấy gì chứ?”

VẬT LÝ HỌC MƯA RƠI

Vườn đu đủ sum suê và tươi tốt đến mức trông như từ trong quảng cáo bước ra - hình nền cho một ngôi sao trong mẫu quảng cáo nước uống đu đủ mới. Ròng ròng mồ hôi dưới ánh mặt trời vùng xích đạo, vài nhà nghiên cứu trầm trồ thưởng lãm các quả đu đủ xanh mướt, căng mọng, to bằng đầu em bé, đậu thành chùm quanh thân cây vững chắc. Các nhà khoa học khác quỳ xuống hớt đất lên đầy tay với nỗi thán phục không kém. Con đường đến vườn ươm chạy xuyên vào mảnh đất nổi tiếng cằn cỗi của Amazon -mang màu cam đỏ chói như mỹ phẩm rẻ tiền, gần như sáng đến kỳ ảo giữa nền lá xanh đen của rừng cây. Nhưng dưới tán đu đủ, đất mang màu nâu đậm, ẩm ướt, tơi xốp như lý tưởng của những người làm vườn.

Thoạt nhìn, đất này trông giống thứ đất tại vành đai lương thực ở Bắc Mỹ hay châu Âu. Dù vậy, nếu quan sát kĩ hơn, nó hoàn toàn khác biệt, vì chứa đầy mảnh sành vỡ. Sự kết hợp giữa đất đai màu mỡ, nông nghiệp vượt trội và bằng chứng về sự cư trú của người Anh-điêng trong quá khứ đã cuốn hút giới khoa học đến mảnh vườn. Tôi được mời đi cùng.

Khu vườn nằm cách 1.600km về phía thượng nguồn Amazon, cách Manaus hai giờ đi thuyền và xe buýt. Manaus, thành phố lớn nhất dọc con sông này nằm trên bờ Bắc sông Amazon, tích tụ nhờ mối giao giữa sông Amazon và sông Negro, một phụ lưu chính của nó.* Giữa hai dòng sông là dải đất, tùy cách nhìn nhận mỗi người, có thể coi là gần như bị diệt vong do sự phát triển của con người hoặc do quá ít người cư trú khi so sánh về độ tương đồng với một thành phố triệu dân của nó. Gần điểm mũi đất là ngôi làng Iranduba nhỏ bé: một sân bay dân dụng, 5-6 cửa hàng xập xệ, vài quán bar với máy hát tự động bật lớn đến mức đủ để dọa chim rơi xuống đất, một vũng tàu để chất dỡ hàng hóa của nông dân địa phương. Tầm 10km ngoài Iranduba, trên một dốc đá bên sông Amazon là vườn đu đủ, một trong những nông trại nhỏ ven sông do con cháu người dân Nhật Bản di cư điều hành.

Năm 1994, Michael Heckenberger thuộc Đại học Florida ở Gainesville và James B. Petersen thuộc Đại học Vermont ở Burlington đã quyết định đi tìm khu khảo cổ tiềm năng tại trung tâm Amazon. Với một đội nhà khoa học Brazil, Meggers đã khảo sát phần lớn con sông cùng các nhánh phụ lưu của nó vào thập niên 1970-1980 rồi kết luận rằng, không khai quật được nhiều - thêm bằng chứng cho sự ràng buộc sinh thái bất khả kháng. Tin rằng khảo sát của Meggers quá sơ sài, Heckenberger và Petersen quyết định khảo sát thật kĩ lưỡng một khu vực cùng với Eduardo Goes Neves thuộc Đại học São Paulo lẫn vài chục sinh viên của Neves, sau đó cả Robert N. Bartone thuộc Đại học Maine tại Farmington, họ tìm thấy hơn 30 khu tại điểm giao Amazon-Negro và đã khai quật toàn diện bốn khu. Vườn đu đủ nằm trong số đó. Hiện nay, Neves, Petersen và Bartone đang dẫn dắt một nhóm nhà nghiên cứu cùng một nhà báo tham quan khu vực.

Từ bóng râm dưới cửa ra vào, người cha trong một gia đình nhìn chúng tôi đi lòng vòng với nụ cười cảm thông. Một thiếu nữ đứng bên ngoài, uể oải xua đàn bướm vàng. Qua tấm bảng gắn lỏng lẻo trên tường vọng lên tiếng liến thoắng chói tai từ chương trình truyền thanh về trận thua bóng đá mới nhất từ Argentina, kẻ thù truyền kiếp của Brazil. Dù đang là mùa đông, trời vẫn nóng đến chảy mồ hôi.

Tại rìa vườn đu đủ là mười gò đất thấp mà đội đã xác định do con người tạo ra. Phóng xạ carbon cho thấy chúng được xây vào khoảng năm 1000. Đội khảo cổ đã bắt đầu khai quật gò lớn nhất. Đến nay họ phát hiện được chín ngôi mộ, một thi thể được quàn trong chiếc bình lớn đựng tro cốt, tất cả đều chôn cùng thời điểm. Vì các nhà khoa học không thể nào chỉ mới đào mà đã trúng ngay nơi duy nhất tập trung dấu vết con người được, nên họ tin rằng toàn bộ gò có thể chứa đầy mộ người - hàng trăm ngôi mộ. “Tức là, từng có hàng nghìn người sống tại đây,” Neves nói. “Vào năm 1000, đó là con số khổng lồ.”

Đội lại chiếc mũ lưỡi trai, ông tiến vào khu khảo cổ, cái hố hình chữ nhật dài 2m với các góc vuông vắn và thành ngang chằn chặn, dấu hiệu của khảo sát khảo cổ. Một trong những nhà khảo cổ ghé thăm đã truyền xuống tấm biểu đồ màu đất Munsell. Được tạo ra từ các dải màu, tấm biểu đồ được các nhà thổ nhưỡng học dùng để phân loại đất. Neves cào nhẹ thành đất, để lộ ra lớp đất tươi và dùng ngón tay đính biểu đồ lên. Từ đỉnh hố đào ông thả xuống dải băng đo - các đoạn băng đỏ, trắng, xanh dài 10cm xen kẽ nhau - để khảo sát độ sâu. Dàn máy ảnh kỹ thuật số chạy rè rè và rền rĩ. Phiên bản nhỏ hơn của cuộc thám sát Folsom của những lão làng.

Neves gặp chút rắc rối với việc treo dải băng vì gần như chỗ nào nó cũng có thể vướng vào mảnh gốm sứ vỡ trồi ra từ thành đất.

Chúng đâm tua tủa từ cạnh hố đào giống như ở các gò tại Beni cách đó hàng trăm cây số về phía thượng nguồn. Vài mảnh trông như tạo thành những lớp xếp ngang. Như ở Beni, mảnh gốm sứ đã được cố ý đập vụn, có lẽ để đắp bề mặt.

Tôi hỏi chuyên gia đồ gốm sứ Petersen liệu có bao nhiêu chiếc đĩa bát và cốc chén nằm trong những gò đất này. Ông rút ra mảnh giấy cùng cây bút rồi hí hoáy vài con số. Một, hai phút sau ông ngẩng lên. “Đây chỉ là phép tính nhẩm sơ bộ,” ông cảnh báo khi đưa tôi kết quả: một gò đất chúng tôi đang đứng có thể chứa hơn 40 triệu mảnh gốm. “Hãy nghĩ đến nền công nghiệp cần để sản xuất lượng đồ gốm cỡ vậy,” Neves nói. “Và rồi họ đập vỡ chúng. Hãy nhìn cách họ chất đống loại đất phì nhiêu này [để làm gò chôn cất], tất cả đều là hành động lãng phí. Tôi nghĩ thiếu thốn chẳng phải vấn đề ở đây.”

Ràng buộc sinh thái trên đất đai nhiệt đới phần lớn do lực hấp dẫn của nước mưa. Mưa rơi, ào ào ngày này qua tháng nọ, biến hàng chục centimet đất mặt thành bùn nhão khiến dinh dưỡng dễ bị rửa trôi và chính nó cũng dễ bị cuốn đi. Nơi rừng chưa bị chặt hạ, tán cây cản nước mưa, hấp thụ bớt lực rơi. Nước cuối cùng vẫn rơi khỏi lá, nhưng sẽ tiếp đất nhẹ nhàng hơn rất nhiều. Khi nông dân hay tiều phu chặt cây, hạt mưa tạt xuống đất với lực lớn hơn gấp bội.

Làm rẫy giảm thiểu thời gian mảnh đất phơi lộ ra. Canh tác chuyên sâu sẽ cho năng suất cao hơn nhưng cũng tăng phơi lộ đất. Cái giá đắt phải trả này là lý do giới sinh thái học lập luận rằng bất cứ nỗ lực phát triển vượt khỏi làng mạc nhỏ nào từ các cộng đồng trong rừng nhiệt đới đều sẽ thất bại.

Dù vậy, theo nhà thực vật học Charles R. Clement tại Manaus, những người vùng Amazon đầu tiên đã tránh được thế tiến thoái lưỡng nan của Vật lý học Mưa rơi. Nhìn chung, cách thức của họ không phải phát quang cây rừng mà là thay thế bằng giống cây đáp ứng nhu cầu sử dụng. Họ dựng cửa hàng trên các bờ dốc nằm ngay mép nước triều - đủ gần sông để đánh bắt cá, đủ xa để tránh lũ lụt. Và rồi, thay vì định hướng nông nghiệp theo vụ mùa hằng năm, họ tập trung vào số lượng loài cây cực kỳ đa dạng tại Amazon.

Theo quan điểm của ông, cư dân Amazon nguyên thủy đã khổ công phát quang từng mảnh ruộng vườn nhỏ bằng rìu đá. Nhưng thay vì chỉ trồng sắn cùng các loài lương thực theo mùa vụ hằng năm cho đến khi rừng lấn chiếm trở lại, họ trồng những giống cây thân gỗ được chọn lọc chung với sắn và kiểm soát việc chuyển tiếp. Trong 138 loại thực vật thuần hóa tại Amazon, hơn một nửa là cây thân gỗ. (Tùy theo định nghĩa từ “thuần hóa”, ước tính có thể lên đến 80%.) Hồng xiêm, bầu đặc ruột và quả hạch; babaçu, açai và dứa dại; cọ dừa, cọ dầu Mỹ, cọ sợi rơm - lượng cây trái, quả hạnh và dừa cọ dồi dào tại Amazon thật đáng ngưỡng mộ. “Du khách luôn ấn tượng khi có thể đi vào rừng nơi đây và hái quả ở mọi nơi,” Clement nói. “Đó là do con người đã trồng chúng. Họ đang đi qua những khu vườn xa xưa.”

Cọ đào, loài cây tôi đã thấy tại Hang Họa Thạch, là điển hình tiêu biểu Clement ưa thích. Cao chót vót, thẳng tắp, chúng có khoảng chục nhánh lá, một thảm gai nhọn bảo vệ bọc quanh gốc cây. Sự phòng thủ này khá không cần thiết, gỗ cọ đào cứng đến mức ở Beni, người ta dùng nó để làm lưỡi cưa. Hàng chùm hoa quả vàng đỏ trĩu xuống dưới cuống lá. Các loại quả mọng dầu và giàu beta-carotene, vitamin C, đáng ngạc nhiên là có cả protein. Khi khô, phần cùi thịt trắng hoặc hồng sẽ được dùng làm bột cho món bánh mỏng như tortilla; khi hấp hoặc xông khói, nó trở thành món khai vị; khi nấu và lên men, nó trở thành bia. (Nhựa cây cũng dùng làm một loại rượu vang.) Một năm thường có hai vụ mùa; tính theo năng suất trên từng mẫu, cọ đào còn có năng suất cao hơn lúa gạo, đậu hay ngô. Cây bắt đầu đậu trái sau 3-5 năm và có thể tiếp tục cho trái suốt 70 năm nữa. Như dâu tây, chúng mọc rất tự nhiên. Với chút công phu, chúng ta có thể thu được “tim cọ” - rất ngon, theo trải nghiệm của tôi. Bactris gasipaes (tên khoa học của nó) có hơn 200 tên gọi thông thường như Pupunha, Cahipay, Tembe, Pejibaye, Chontaduro, Pijuayo. Với Clement, tên gọi phong phú như vậy cho thấy loài cây này được nhiều nền văn hóa khác nhau dùng cho nhiều mục đích khác nhau.

Vào năm 1980 và đầu năm 1990, Clement tính toán số cọ đào trên toàn lòng chảo Amazon, ông nhận ra vài đặc tính vật lý, bao gồm cả kích cỡ của trái cây, đã suy giảm dần khi so với những cây sinh trưởng ở trạng thái gần như là hoang dại nhất tại miền Tây Amazon, gần Beni; tức là, có thể cọ đào đã được lai tạo ở đó. Jorge Mora-Urpi, một cộng tác viên của Clement đã dùng cách khác để kết luận rằng người Anh-điêng có thể từng gây giống cọ đào bằng cách lai cây cọ từ vài vùng khác, gồm cả Amazon tại Peru. Dù nguồn gốc thế nào, con người đã thuần hóa loài cây từ hàng nghìn năm trước và nhân giống nó nhanh chóng, đầu tiên là toàn vùng Amazon, sau đó đến Caribê và Trung Mỹ. Bactris gasipaes xuất hiện tại Costa Rica từ 1.700-2.300 năm trước và có thể sớm hơn nữa. Vào lúc Columbus tới, một nhà thám sát thế kỷ XVII viết rằng người bản địa châu Mỹ coi trọng chúng “đến mức chúng chỉ đứng sau vợ con họ”.

Không giống sắn hay ngô, cọ đào có thể sinh trưởng mà không cần con người săn sóc. Đáng buồn, phẩm chất này lại trở nên vô cùng hữu dụng. Vào thế kỷXVII-XVIII, nhiều người Anh-điêng vùng Amazon, gồm cả Yanomamo đã bỏ làng quê của họ, nơi họ phải gánh chịu bệnh dịch và nạn buôn bán nô lệ từ người châu Âu. Họ lẩn vào rừng, trốn chạy từ nơi này sang nơi khác; trong tình trạng Balée gọi là “hồi quy nông nghiệp”, những con người bị truy đuổi này buộc phải từ bỏ làm ruộng và sống bằng cách cướp phá. “Các bộ tộc Thời Đồ Đá giữa rừng hoang Amazon” trong hình dung của nhiều người châu Âu phần lớn là do người châu Âu cùng biến cố lịch sử tạo ra; họ sống sót vì “rừng hoang” là vườn tược của tổ tiên họ. “Những cánh rừng cổ xưa phần lớn gọi là rừng hoang này từng được các nhà nghiên cứu phương Tây xếp vào loại rừng cây cao (rừng nguyên sinh trên nền đất khô ráo),” Balée viết năm 2003, nhưng chúng “sẽ không tồn tại” nếu thiếu “hoạt động nông nghiệp của con người”. Quả thực, người Amazon thường không phân biệt được vùng “đất trồng” và “đất hoang” như thường thấy ở phương Tây; thay vào đó, họ phân chúng theo chủng loại, tùy thuộc vào loài thực vật mọc ở vùng đó.

Sau một lúc nói chuyện, Clement dẫn tôi rời văn phòng đến rừng thực nghiệm của tổ chức INPA. Dưới con mắt nghiệp dư của tôi, nơi này trông không khác gì những cánh rừng du lịch sinh thái quanh lán trại ngoài Manaus, trừ việc nhân viên INPA hạn chế cây tầng thấp sinh sôi. Cũng ánh xanh tươi mát từ tán cây, cũng mùi nồng ấy, cũng cảm giác choáng ngợp trước sự phong phú đa dạng ấy. Cũng sự huyên náo ồn ã của tiếng hú, lầm rầm, ì oạp và tiếng chim chiêm chiếp lay động không khí. Có vài lạch nhỏ chảy dọc trên một số thân cây như nhựa cây khô. Trong chuyến ghé thăm Amazon trước đây, tôi từng thấy lạch nhỏ như thế này trên một thân cao su tại một đồn điền bỏ hoang. Cho rằng chỉ là giọt mủ cây, tôi giật nó ra. Nó hóa ra lại là lớp che phủ của đường mối bò. Mối ào ra khỏi tổ và bu đầy lên tay tôi. Mối cắn. Tôi bật lùi lại, cuống quýt vẩy chúng khỏi tay. Chân tôi đạp phải tổ ong bắp cày dưới đất. Từ đây, tôi bỗng hiểu tại sao vài người Amazon lại kỳ thị đa dạng sinh học. Suốt chặng đường còn lại, tôi không dám chạm vào cái gì nữa.

Lúc đó là tháng Bảy - mùa đông ở Amazon - thời điểm cây ít đơm trái nhất. Dù vậy, Clement vẫn tìm được quả hạch vàng và açai tím. Ông hái một quả trông như quả đậu tây dài 1,2m từ một nhành cây, tách dọc và đưa tôi xem dải hạt mỏng sáng bóng như hàm răng trong ruột quả. Mỗi hạt to bằng xương ngón tay cái, ẩn trong lớp vỏ bông trắng mịn. “Thử đi”, ông nói. “Đây là đậu kem.” Tôi bỏ một hạt vào miệng. Lớp vỏ đúng là có vị như kem vani và mát lạnh không kém, tôi ăn thêm vài hạt nữa, hạt nào cũng ngon lạ lùng như vậy. (Đây là điều người ta thích ở đa dạng sinh thái.) Cọ đào chưa vào mùa, nhưng ông tìm được một giống khác cùng loài. Khi lột vỏ, trái cọ đào nhìn có phần thiếu thiện cảm - mùi vị, màu sắc lẫn chất thịt đều như giấy bìa nhão nước. Clement bóp ít cùi thịt. Dầu rỉ khỏi tay ông rơi xuống đất. “Thứ này sẽ cho ông chút calo,” ông nói.

Cấy trồng khu vườn của họ suốt cả thiên niên kỷ, những cư dân Amazon nguyên thủy đã dần biến trảng cỏ mênh mông nơi bãi sông Amazon thành thứ dễ chịu hơn cho sự sống của con người. Tại đồng quê có cư dân Ka’apor sinh sống, vùng nội địa Đông Nam Marajó, hàng thế kỷ khổ công đã thay đổi sâu sắc cộng đồng vùng rừng. Trong khu rừng do người Ka’apor quản lý, theo thống kê cây rừng của Balée, gần nửa loài mang tầm sinh thái quan trọng được con người sử dụng làm thức ăn. Trong khu rừng tương tự nhưng gần đây không được quản lý, tỷ lệ chỉ là 20%. Trong một bài báo lan truyền rộng rãi năm 1989, Balée đã thận trọng ước tính rằng ít nhất 11,8%, khoảng 1/8 rừng không ngập vùng Amazon là “nhân tạo”, trực tiếp hoặc gián tiếp do con người tạo ra.

Vài nhà nghiên cứu ngày nay cho rằng ước tính này khá khiêm tốn. “Tôi, về cơ bản, nghĩ rằng tất cả đều là nhân tạo,” Clement bảo tôi. Nhà khảo cổ Erickson thuộc Đại học Pennsylvania cũng nghĩ vậy, ông là người ở Bolivia từng bảo tôi khu rừng nhiệt đới tại vùng trũng ở Nam Mỹ là một trong những công trình nghệ thuật công phu nhất hành tinh. “Vài đồng nghiệp của tôi sẽ nói điều này hơi quá khích,” ông nói. Theo nhà khảo cổ Peter Stahl thuộc Đại học Bang New York tại Binghamton, “nhiều” nhà nghiên cứu tin rằng “hình tượng sinh thái lý tưởng nguyên sơ, tinh khôi thực chất đã nằm dưới sự quản lý của con người trong suốt thiên niên kỷ”. Cụm từ “xây dựng môi trường”, Erickson lập luận, “ứng với phần lớn, nếu không nói là tất cả cảnh quan Trung và Nam Mỹ”.

MÓN QUÀ TỪ QUÁ KHỨ

“Cảnh quan” trong trường hợp này mang nghĩa chuẩn xác 100% - Người Anh-điêng vùng Amazon thực sự đã tạo ra vùng đất dưới chân họ. Theo Susana Hetch, nhà địa lý học thuộc Đại học California tại L.A, các nhà nghiên cứu đến vùng thượng nguồn Amazon chủ yếu lấy mẫu đất dọc đường cao tốc, con đường đi qua những khu vực đất xấu - vài vùng nhiễm độc nhôm nặng đến mức chúng được dùng cho khai thác Bô xít. Dù vậy, vài nhà khoa học vẫn tìm thấy nhiều khoảnh đất nhỏ giá trị hơn. “Phần vì mô hình Amazon vô giá trị,” Hetch bảo tôi, những khoảnh đất nhỏ này “bị coi là hi hữu và vụn vặt”. Nhưng vào thập niên 1990, giới nghiên cứu bắt đầu xem xét loại vùng terra preta - vùng “đất đen Anh-điêng” màu mỡ, giàu dinh dưỡng bất thường mà giới nhân chủng học cho rằng do con người tạo ra này.

Dọc khắp vùng Amazon, nông dân đánh giá cao terra preta vì chúng cho năng suất tốt; vài người đã canh tác trên chúng hàng năm ròng mà không cần chăm bón gì nhiều. Trong số đó, có chủ nhân của vườn đu đủ tôi ghé thăm, họ đã gieo trồng mùa vụ trên terra preta của mình suốt hai thập niên. Ngạc nhiên hơn, mảnh gốm sứ ở terra preta nơi đồn điền cho thấy đất đai ở đây đã giữ được dinh dưỡng suốt khoảng một thiên niên kỷ. Xét tại địa phương, terra preta có giá trị đến mức dân địa phương đào chúng lên và bán làm đất trồng cây chậu, lạy Chúa, hành động này đã phá hủy vô số tạo vật. Dưới sự thất kinh của giới khảo cổ, các bồn hoa chứa đầy terra preta kèm mảnh gốm sứ vỡ thời tiền Columbus đón chào du khách từ sân bay Santarém. Vì terra preta chịu chung điều kiện khắc nghiệt như vùng đất xấu xung quanh, “sự hiện diện của nó gây ngạc nhiên lớn,” theo nhà hóa học Bruno Glaser thuộc Viện Khoa học Thổ nhưỡng và Địa lý học Thổ nhưỡng tại Đại học Bayreauth, Đức. “Nếu ông căn cứ vào sách giáo khoa, thứ này không thể xuất hiện ở đây.”*

Do chưa bao giờ có cuộc khảo sát sâu sát nào về thổ nhưỡng vùng Amazon, không ai biết số lượng phân bổ của terra preta. Woods dự đoán chúng chiếm khoảng 10% lòng chảo Amazon, tức ngang cỡ nước Pháp. Một ước tính khiêm tốn hơn gần đây cho rằng chúng chiếm 0,1-0,3% vùng lòng chảo, khoảng chục nghìn cây số vuông. Sự khác biệt giữa hai con số này kém nghiêm trọng hơn chúng ta tưởng: chục nghìn cây số vuông đất nông nghiệp đã đủ để nuôi sống hàng triệu người tại trung tâm Maya.

Phần lớn khu vực terra preta lớn nằm tại các sườn dốc thấp ngay mép vùng đất ngập. Thông thường, chúng rộng 5-15 mẫu, nhưng vài khu rộng ít nhất 700 mẫu. Lớp đất đen thường dày 30-60cm nhưng có thể lên đến 1,8m. Theo một nghiên cứu do Dirse Kern thuộc tổ chức Museu Goeldi tại Belém, terra preta “không liên quan đến loại đất gốc hay điều kiện môi trường đặc biệt nào,” tức nó không do tự nhiên tạo ra. Một manh mối cho nguồn gốc nhân tạo của nó là thứ gốm vỡ hay trộn chung. “Họ đã tiến hành nông nghiệp tại đây hàng thế kỷ,” Glaser bảo tôi. “Nhưng thay vì hủy hoại đất, họ cải thiện nó, và ngày nay chúng ta không biết làm sao được như vậy” với đất đai vùng nhiệt đới.

Vốn terra preta có nhiều lân, canxi, lưu huỳnh và Nitơ “tốt cho cây” hơn vùng rừng mưa thông thường; nó cũng chứa nhiều vật chất hữu cơ hơn, giúp lưu giữ độ ẩm cũng như dinh dưỡng tốt hơn, và sẽ không nhanh chóng bạc màu do nông nghiệp nếu quản lý khéo. Bí quyết cho sự màu mỡ trường tồn của terra preta chính là than củi, Glaser nói terra preta chứa lượng than củi gấp 64 lần so với vùng đất đỏ xung quanh. Vật chất hữu cơ “bám” vào than củi thay vì bị rửa trôi đi hay dính theo các hợp chất vô dụng khác. “Qua thời gian, nó bị Oxy hóa một phần, giúp tăng thêm nơi gắn kết dinh dưỡng.” Nhưng chỉ trộn than củi với đất chưa đủ để tạo ra terra preta. Vì than củi chứa rất ít dinh dưỡng, “cần thêm chất bón giàu dinh dưỡng như phân và chất thải như rùa, cá lẫn xương động vật”, Glaser lập luận.

Vi sinh vật đất đặc biệt có thể cũng đóng vai trò trong sự màu mỡ vĩnh cửu của nó. Năm 2010, một đội nhà khảo cổ, khoa học thổ nhưỡng và sinh học nguyên tử Brazil-Mỹ đã phát hiện terra preta chứa lượng vi khuẩn gấp trăm lần so với đất đai lân cận, chủng loại khuẩn cũng khác biệt hoàn toàn. Nhiều loài giới khoa học vẫn chưa ghi nhận, kể cả những loài có vẻ quen thuộc cũng gây ngạc nhiên - vài loại vốn không thể xuất hiện trên ruộng lúa miền nhiệt đới. Phát hiện như trên củng cố khả năng tạo ra một “gói” gồm than củi, dinh dưỡng cùng vi sinh vật tại địa phương dùng để cải tạo đất xấu vùng nhiệt đới thành terra preta của giới khoa học.

Dù chứa than củi, terra preta không phải phụ phẩm của nền nông nghiệp nương rẫy. Thứ nhất, làm rẫy không thể sản xuất đủ than củi để tạo nên terra preta - carbon chủ yếu sẽ tan vào không khí theo dạng CO₂. Thay vì thiêu toàn bộ vật chất hữu cơ thành tro bụi, nông dân cổ xưa đốt nửa chừng để tạo than củi, rồi trộn than vào đất. Ngoài ra, cách đốt rừng làm than này còn giảm đáng kể lượng CO₂ thải vào không khí so vởi đốt rừng làm nương, giúp giảm tác nhân gây biến đổi khí hậu. Cây trữ lượng lớn carbon trong thân, nhánh, lá. Khi chúng chết hay con người đốn hạ, carbon thường tan vào khí quyển, gây nóng lên toàn cầu. Kiểm chứng bởi bà Makoto Ogawa thuộc Trung tâm Kỹ thuật Môi trường Kansai gần Kyoto, Nhật Bản, than củi sẽ lưu giữ carbon trong đất đến 50.000 năm. “Đốt rừng làm than thật thông thái,” Ogawa bảo tôi. “Không ai ở châu Âu hay châu Á mà tôi quen từng biết về đặc tính của than củi trong đất cả.”

Theo nhà địa lý Hecht thuộc Đại học California tại L.A, người Anh-điêng vẫn tạo terra preta bằng cách này. Hecht dành nhiều năm sống chung với người Kayapó tại trung tâm vùng Amazon, quan sát họ tạo lửa “sinh khối thấp”, “đủ mát để đi xuyên qua” từ cỏ dại, chất thải nấu nướng, vụn cây lá, lá cọ và gò mối. Việc thiêu đốt diễn ra thường xuyên, bà viết, “Sống giữa người Kayapó là sống giữa nơi mà một phần vùng đất luôn âm ỉ cháy”. Hecht coi lửa Anh-điêng như một phần thiết yếu trong cảnh quan Amazon, giống như rừng ở Bắc Mỹ. “Chúng ta phải vượt qua hội chứng Bambi,” bà bảo tôi, ám chỉ cảnh cháy rừng trong bộ phim ấy đã dạy nhiều thế hệ trẻ em rằng thiêu đốt vùng đất hoang dã là tội ác. “Hãy để người Kayapó đốt rừng mưa, họ biết họ đang làm gì.”

Trong một kiểm tra sơ bộ việc tạo ra terra preta, Steiner và Wenceslau Teixeira thuộc Tập đoàn Nghiên cứu Nông nghiệp Brazil cùng Wolfgang Zech thuộc Đại học Bayreuth đã áp dụng nhiều cách xử lý gồm cả than củi và phân bón suốt ba năm lên ruộng lúa và cao lương bên ngoài Manaus. Năm đầu tiên, không có mấy khác biệt giữa các cách xử lý (trừ vườn kiểm dịch, không thứ gì mọc ở đó cả). Năm thứ hai, Steiner nói, “than củi thực sự tạo nên khác biệt rõ ràng”. Vườn chỉ có than củi cây mọc rất ít, nhưng vườn vừa có than củi vừa có phân bón đạt năng suất gấp 880% so với vườn chỉ có phân bón. Đây chính là terra preta của ông ấy, Steiner bảo tôi, dù ông không cố gắng tái gây dựng cân bằng vi sinh xa xưa.

Bắt đầu từ khoảng hơn 2.000 năm trước, vùng trung và hạ Amazon rúng động trước biến đổi văn hóa sâu sắc. Những nhóm người nói tiếng Arawak di cư đến từ phía Nam và Tây, đôi lúc đẩy các nhóm nói tiếng Tupi về phía Bắc và Đông. Làng mạc cố định mọc lên. Terra preta cũng thế. Chưa ai biết hai sự kiện này liên quan nhau thế nào. Đầu Công Nguyên, trung tâm Amazon có ít nhất vài ngôi làng định cư lớn - Neves, Petersen và Bartone khai quật một khu bờ cao cách Rio Negro chừng 50km. Xét theo phóng xạ carbon và trình tự đồ gốm, họ tin rằng đã có hai làn sóng định cư nơi đây từ khoảng năm 360 TCN, khi terra preta bắt đầu hình thành, đến năm 1400 CN. “Chúng tôi chưa khai quật xong, nhưng có vẻ có một quảng trường trung tâm cùng vài con hào phòng thủ tại đó.” Đó là những lời Petersen nói với tôi trong một lần nói chuyện trước khi ông qua đời vào năm 2005. Khu quảng trường dài ít nhất 400m, hào dài hơn 90m, rộng 5m và sâu 2m: “Một khu định cư lớn.”

Terra preta xuất hiện tại vườn đu đủ vào giữa năm 620 và 720. Vào thời gian đấy, dường như nó đã trải khắp làng mạc toàn trung tâm Amazon. Vài trăm năm sau, terra preta mở rộng đến thượng nguồn Xingú, một phụ lưu dài của sông Amazon có đầu nguồn nằm sâu trong miền Nam Brazil. Con người đã sống dọc Xingú từ trong thời gian dài. Nhưng khoảng năm 1100-1200, người nói tiếng Arawak đã chuyển đến, cạnh tranh cùng người nói tiếng thuộc ngữ hệ Tupí-Guaraní. Năm 2003, Heckenberger, người từng làm việc với Petersen và Neves, công bố trên tờ Science rằng ông cùng đồng sự đã tìm thấy tàn tích của chín ngôi làng lớn kết nối bằng mạng lưới đường sá thênh thang “mang tầm quy hoạch đô thị phức tạp” tại khu vực này. Quanh các khu định cư xuất hiện vào khoảng giữa năm 1250-1400, người Xinguanos xây “cầu, kè ngăn sông và ao hồ nhân tạo, cầu đắp, kênh đào và nhiều công trình khác… một môi trường sống được xây dựng kỳ công không thua gì các phức hợp xã hội đương thời khác tại châu Mỹ hay bất cứ nơi đâu”. Những cư dân nguyên thủy không để lại dấu vết gì về terra preta; các ngôi làng mới nhanh chóng rải xuống lớp đất đen dày. “Với tôi,” Woods nói, “như thể ai đó đã phát minh ra tất cả, và kỹ thuật này truyền đến hàng xóm láng giềng”.

Do vùng Amazon thiếu đá và kim loại, cộng thêm khí hậu nóng ẩm hủy hoại gỗ và vải vóc, vết tích vật thể về các xã hội trong quá khứ rất khó tìm. Ngoại lệ duy nhất là đồ gốm, cái vạc trang trí cầu kỳ vùng Santarém (hình phải, có lẽ được chế tạo vào thế kỷ XVII) là một ví dụ ấn tượng cho những gì sót lại. Đá do rất hiếm nên được dùng làm vật thể đặc biệt như chày (trái) dùng để nghiền thuốc gây ảo giác yobo.

Một trong số khu terra preta lớn nhất nằm trên các sườn dốc cao ngay cửa sông Tapajos, gần Santarém. Vào thập niên 1960, lần đầu lên bản đồ nhờ giám đốc Wim Sombroek thuộc Trung tâm Thông tin và Quy chuẩn Đất Quốc tế tại Wageningen, Hà Lan, vùng terra preta này dài 5km và rộng 800m, cho thấy con người đã cư trú trên diện rộng - đây chính là điều Orellana từng thấy. Vùng cao nguyên chưa bao giờ được khai quật kỹ lưỡng, nhưng quan sát từ nhà địa lý Woods và Joseph McCann thuộc Đại học New School tại thành phố New York cho thấy nó chứa đầy gốm vỡ. Nếu hoạt động nông nghiệp tại vùng Hạ Tapajos cũng chuyên sâu như tại các nền văn hóa phức tạp nhất thời tiền Columbus, Woods bảo tôi, “tức vùng này sẽ đủ nuôi sống 200.000-400.000 người”, khiến nơi đây trở thành một trong những nơi đông dân nhất thế giới thời đó.

Woods thuộc một liên đoàn khoa học quốc tế nghiên cứu terra preta. Nếu bí ẩn của nó được khai phá, ông nói, nó có thể cải thiện tình trạng đất xấu lan rộng đang hủy hoại nông nghiệp châu Phi -món quà cuối cùng từ những người đã cho chúng ta cà chua, ngô, sắn và hàng nghìn cách thức sinh tồn.

“Betty Meggers sẽ chết mất nếu nghe tôi nói điều này,” Woods bảo tôi. “Tận sâu trong lòng bà ấy lo sợ dữ liệu này sẽ bị sử dụng sai.” Năm 2001, Meggers viết trong một bài báo trên tờ Latin American Antiquity rằng tuyên bố của giới khảo cổ về việc vùng Amazon có thể chịu được nông nghiệp thâm canh cũng giống như khi bảo “các chủ công trình [rằng họ] có quyền khai thác tùy tiện”. Do đó, những nhà nghiên cứu này đã vô tình “góp phần đẩy nhanh tốc độ suy thoái môi trường”. Hàng thế kỷ sau khi bị xâm lược, “truyền thuyết El Dorado đang được giới khảo cổ làm sống lại,” bà than thở.

Dù vậy, nỗi lo chính trị của bà rõ ràng có cơ sở - theo một số người bạn của bà quan sát thấy - thật khó để tưởng tượng những kẻ tài phiệt tham lam “nghiên cứu kỹ càng các trang báo Latin American Antiquity trước khi quyết định đẩy mạnh khai thác”. Nhưng hình tượng mới không tự động hợp pháp hóa đốt rừng. Thay vào đó, nó cho thấy suốt thời gian dài những người khôn ngoan đã nắm được thủ thuật sử dụng nhiều vùng đất tại Amazon nhưng không hủy hoại chúng mà ngày nay chúng ta vẫn mờ tịt. Đối diện với vấn đề sinh thái, người Anh-điêng đã cải hóa chúng. Thay vì thích nghi với Thiên Nhiên, họ tạo ra nó. Họ đang trong quá trình khai hóa vùng Amazon thì Columbus đến và phá hỏng tất cả.

10 Hoang dã nhân tạo

KUDZU LAN TRÀN KHẮP nơi

Đại lục Á-Âu và châu Mỹ gắn với nhau thành đại lục địa khổng lồ giới địa chất học gọi là Pangaea cho đến khoảng 200 triệu năm trước. Pangaea lìa thành từng mảnh, đẩy các lục địa trôi nổi trên thềm đại dương như tàu chở hàng. Suốt hàng triệu năm, các mảnh rời rạc của Pangaea gần như không có giao thoa gì. Tiến hóa thiết lập hệ sinh vật của chúng theo quỹ đạo riêng biệt, động thực vật mỗi vùng lệch nhau đến mức Columbus kinh ngạc kể lại “cây cối tại đấy khác với cây cối của chúng ta như ngày với đêm; trái cây, thảo mộc, đất đá và mọi thứ đều khác”.

Columbus là người đầu tiên chứng kiến khoảng cách sinh học khác biệt giữa châu Âu và châu Mỹ. Ông cũng là người cuối cùng thấy trạng thái thuần khiết của nó. Chuyến đi của ông, theo cách Alfred Crosby nói, đã khởi đầu quá trình nối lại đường ranh Pangaea. Từ năm 1492, hai bán cầu càng lúc càng trở nên tương đồng, như thể loài người trộn lẫn sinh vật của thế giới vào một nồi lẩu toàn cầu. Vì đó, chuối cùng cà phê, hai loại cây châu Phi đã trở thành hàng xuất khẩu nông nghiệp chính yếu của Trung Mỹ; ngô cùng sắn do người Trung bộ châu Mỹ và Amazon thuần hóa đáp lễ tương ứng khi trở thành lương thực chính tại miền nhiệt đới châu Phi. Trong khi đó, các vườn cây cao su, giống bản địa châu Mỹ, đã nhấp nhô dọc các sườn đồi Malaysia; ớt cùng cà chua từ Trung bộ châu Mỹ trở thành xương sống trong nền ẩm thực Ý và Thái Lan; khoai tây Anh-điêng gây thừa thiếu lương thực tại Ireland; và táo, gốc Trung Đông, xuất hiện tại chợ Manaus đến Manila hay Manhattan. Vào năm 1972, Crosby sáng tạo một thuật ngữ cho sự vận động sinh học này: thời kỳ Trao đổi Columbus.

Qua việc nối lại đường ranh Pangaea, Columbus đã khởi đầu cho sự phát triển ồ ạt về sinh thái lớn chưa từng thấy từ Kỷ băng hà. Nhiều loài bị tổn hại đến mức suy giảm (tiêu biểu nhất là Người Tinh Khôn, chỉ một thế kỷ rưỡi sau khi Columbus đến, họ đã mất 1 /5 dân số, chủ yếu do dịch bệnh). Các loài khác rơi vào các hệ sinh thái mới và bị biến đổi thành chúa tể môi trường, được minh họa trong các loại sách ảnh thể hiện khái niệm mà giới khoa học gọi là “giải phóng sinh thái”.

Trong giải phóng sinh thái, một sinh vật thoát khỏi lãnh thổ của nó và bước vào hệ sinh thái nó chưa từng va chạm trước đó. Phần lớn kẻ đào tẩu ấy nhanh chóng phải nhận lấy cái chết, không thể sinh trưởng hay sinh sôi trong môi trường mới. Hầu hết những cá thể sống sót tìm một vị trí yên bình để ẩn thân, kín đáo hòa nhập với cá thể xung quanh, Nhưng số ít nhận thấy mình ở vào môi trường gần như hoặc hoàn toàn không có kẻ thù tự nhiên, nên đã ngó nghiêng xung quanh với nỗi hoài nghi đầy hy vọng như một thiếu niên bất hảo phát hiện thấy máy quay giám sát của trung tâm thương mại bị hỏng, bèn gây rối. Ở môi trường cũ, như mọi sinh vật khác, những loài vật này có đủ bộ ký sinh trùng, vi trùng, virus và côn trùng đi kèm khiến chúng giảm tuổi thọ và sống rất khổ sở. Đột ngột thoát khỏi gánh nặng này, chúng có thể vươn dậy và khắc chế vùng đất.

Người Nhật Bản nghiền củ một loại dây leo thấp tên là Kuzu (Puerarira lobata) thành loại bột trắng giúp làm đặc món súp và được cho là có khả năng chữa bệnh; họ cũng trồng giống cây này trên rìa đường cao tốc để ngăn xói mòn đất. Vào thập niên 1930, Quân đoàn Dân sự Hoa Kỳ đã gieo hàng triệu hạt Kudzu để ngăn thất thoát đất, nỗi sợ lớn trong kỷ nguyên Cơn bão Đen*. Mang tên mới “Kudzu”, loài dây leo này đã ngăn xói mòn tốt đến mức làng mạc khắp Đông Nam Hoa Kỳ ăn mừng lễ hội Kudzu và trao danh hiệu nữ hoàng Kudzu. Người dân thu hoạch chúng như cỏ khô và đem cho bò ăn; thương nhân bán ngũ cốc Kudzu, thức ăn cho chó và sốt cà từ Kudzu. Đầu thập niên 1950 những vùng nông thôn đột ngột thức tỉnh khỏi cơn mê và nhận ra Kudzu đang lấn át cuộc sống của họ. Vắng bóng thiên địch, chúng phát triển nhanh đến mức người miền Nam đùa rằng họ phải đóng cửa sổ ban đêm để ngăn chúng bò vào. Tệ hơn, loài cây này mang kích cỡ lớn hơn ở Nhật - không ai biết nguyên nhân. Nuốt trọn đồng ruộng trong lớp củ và dây leo dày đặc, Kudzu xuất hiện ở khắp các trang trại, leo hàng cây số dọc theo đường dây điện thoại, quấn lấy cây cối, kho chứa và nhà cửa như trong tác phẩm xanh của cặp họa sĩ Christo*. Rễ chúng đâm sâu đến mức phần dây leo gần như không thể nhổ ra. Năm 1996, chính phủ liên bang ước tính Kudzu đã nuốt chửng bảy triệu mẫu đất. Con số này bây giờ còn lớn hơn nhiều.

Những gì xảy ra sau khi Columbus đến cũng giống như Kudzu lan tràn khắp nơi. Khắp lục địa, hệ sinh thái nứt vỡ và xê dịch như băng mùa đông. Sự náo động sinh học vang vọng xuyên suốt các bản ghi chép của thực dân. Thực dân tại Jamestown phàn nàn về việc những người hàng xóm Anh-điêng than thở về lũ chuột phá hại mà họ đã vô tình đưa tới. Dẫu vậy, không phải tất cả sinh vật mới xuất hiện đều là thứ sâu bệnh nhiễu nhương như thế. Cỏ ba lá hay cỏ lam tại châu Âu lành tính và hiền như bột, qua châu Mỹ liền trở thành “tai họa của trời” trong giới sinh vật, càn quét những vùng đất mênh mông nhanh đến mức đoàn người Anh đầu tiên đến Kentucky đã thấy chúng vẫy chào họ tại đó. Đào, thường không bị coi là cỏ dại, sinh sôi mạnh mẽ tại vùng Đông Nam đến mức nông dân thế kỷ XVIII lo sợ vùng Carolina sẽ trở thành “rừng đào hoang”.

Nam Mỹ bị tấn công đặc biệt nặng nề. Diếp xoắn và chân vịt thoát khỏi vườn rau của thực dân rồi phát triển thành những bụi cây um tùm cao 2m bên bờ biển Peru; vươn cao hơn nghìn mét, bạc hà lấn áp các thung lũng Anh-điêng. Tại nhiều vùng đồng hoang ở Argentina và Uruguay, hành trình của Charles Darwin đã phát hiện hàng trăm dặm vuông đất bị atisô hoang đàn áp. “Trên bình nguyên trùng điệp nơi những loài cây này chiếm dụng, không thứ gì khác có thể sinh sống được nữa,” ông nhận xét. Đào dại cũng lan tràn Nam Mỹ. Darwin nhận ra rừng đào “đã trở thành nguồn củi chính cho thành phố Buenos Ayres.” Vài đợt xâm chiếm tự loại trừ nhau. Đợt bùng phát diếp xoắn có lẽ đã bị một đợt bùng phát chuột kìm hãm, ký giả Garcilaso de la Vega thế kỷ XVI ghi nhận lại sự kiện này: “Vô số chuột lan tràn khắp vùng đất và hủy hoại mùa màng.”*

Một hiện tượng gần giống giải phóng sinh thái có thể xảy ra khi một loài vật đột nhiên thoát khỏi thiên địch. Cơ giới hóa đánh bắt cá vào thập niên 1920 đã làm giảm đáng kể lượng cá tuyết từ vịnh Maine đến Grand Banks. Cá tuyết giảm, giải thoát nhím biển khỏi kẻ thù truyền kiếp của chúng. Rất nhanh, một tấm thảm gai đã bao trùm đáy vịnh. Nhím biển ăn tảo bẹ. Khi chúng bùng phát, hủy diệt thảm tảo bẹ trong khu vực, tạo ra hiện tượng giới ngư học gọi là “hoang mạc nhím biển”.

Tại vùng này, cá tuyết là loài vật thống trị toàn quần thể sinh thái. Theo biệt ngữ sinh thái trong định nghĩa của nhà sinh học Edward O. Wilson thuộc Đại học Harvard, loài cá này là sinh vật “chủ chốt”. Sinh vật chủ chốt có tác động đặc biệt lớn đến hệ sinh thái của chúng. Loại bỏ chúng “sẽ gây biến đổi tương đối sâu sắc trong quần thể sinh thái”, Wilson giải thích.

Trước thời Columbus, người Anh-điêng là sinh vật chủ chốt trên phần lớn bán cầu. Đốt cây tầng thấp hằng năm, phát quang và tái trồng rừng, đào kênh và đắp ruộng, săn bò rừng và bắt cá hồi, trồng ngô, sắn cùng Phức hợp Nông nghiệp Đông phương, người bản địa châu Mỹ đã chế ngự môi trường quanh suốt hàng nghìn năm. Như Cahokia cho thấy, họ nhầm lẫn. Nhưng xét tổng thể họ đã cải tạo cảnh quan theo hướng ổn định, linh hoạt và phục hồi nhanh chóng. Vài khu milpa đã dùng cho gieo trồng suốt hàng nghìn năm - khoảng thời gian mà nông dân đồng bằng Lưỡng Hà, Bắc Phi và nhiều nơi tại Ấn Độ đang hủy hoại đất đai của họ. Cả sự chuyển đổi quy mô lớn tại nhiều nơi như Peru, nơi ruộng bậc thang kèm hệ thống tưới tiêu trải rộng khắp cũng được quản lý tốt. Nhưng những thành tựu này đòi hỏi sự coi sóc thường xuyên và chặt chẽ. Vào thế kỷ XVI, đại dịch đã tiêu diệt chủ nhân của chúng.

Châu Mỹ sau năm 1492 trở nên trống vắng - “hoang vu”, theo lời sử gia Francis Jennings. Đột ngột bị bỏ mặc, các hệ sinh thái chao đảo, như tách trà giữa trận động đất. Không chỉ diếp xoắn và chuột mà cả các loài vật bản địa bùng phát sau khi sự kìm hãm từ dân bản địa biến mất cũng bủa vây các hệ sinh thái này. Cánh rừng đoàn thực dân New England đầu tiên cho là rừng nguyên sinh lâu đời thực chất đang trải qua biến động mạnh mẽ và suy giảm số lượng loài. Biến động khủng khiếp và bất khả kháng đến mức khó mà nghĩ có thứ gì từ thời trước tồn tại được. Không hề, cảnh quan cùng con người vẫn tồn tại, dù tả tơi rệu rã. Và họ có bài học để đời, cả về Trái Đất chúng ta sống và về những thành kiến chúng ta gán cho Trái Đất.

MỘT TRONG SỐ BỐN CON CHIM

Khi bồ câu viễn khách uống nước, chúng nhúng ngập đầu xuống nước đến qua mắt. Khi di chuyển, đầu chúng lắc lư và xoay bên này bên khác. Bồ câu viễn khách là kẻ phàm ăn tục uống; nếu chúng tìm thấy thêm đồ ăn sau khi đã no, chúng sẽ nôn thứ vừa ăn ra rồi nhào tới món đồ ăn mới. Ngấu nghiến miếng mồi, chúng thỉnh thoảng sẽ phát ra tiếng du dương đến mức người ta tưởng là tiếng bé gái. Chúng ngốn nhiều dẻ gai cùng hạt sồi đến nỗi đôi lúc, chúng rơi khỏi chỗ đậu xuống đất và nát thân. Nhưng khi bay, chúng như thiên thần: duyên dáng lướt trên không trung với tốc độ mà người ta đặt cho chúng biệt danh “sao băng xanh”.

Khi bồ câu viễn khách tìm thấy vùng có hạt hay quả để ăn, chúng xếp thành đội hình như vạch kẻ dài, xông thẳng về trước, đầu chĩa thẳng xuống đất. Hạt sồi, dẻ gai, hạt dẻ, dâu, việt quất, mâm xôi đen, lúa mì, yến mạch lẫn ngô - tất cả đều trôi xuống cái cổ phủ lông óng ánh. Để chia mồi, đám bồ câu phía sau liên tục lượn qua đầu đồng đội và hạ cánh tại rìa trước đám bay đầu. Rồi đám chim phía sau bay qua chúng. Dòng chim tiến tới theo dòng cuộn liên hồi “như cái bánh xe mang đôi cánh mà tiếng gầm rít cua nó có thể vang rất xa”, nhà bảo tồn John Muir nhớ lại.

Bồ câu viễn khách bay thành đoàn lớn, hàng tỷ con, thải xuống lượng phân đủ để xua người vào trong nhà. Khi còn bé, Muir đã chứng kiến một đàn chim quét sạch “hàng nghìn mẫu hạt sồi trong vài phút”. Bồ câu thường xuyên phá hoại đồng ruộng đến mức các giám mục Quebec chính thức rút phép thông công của chúng năm 1703. Đến 110 năm sau, nhà tự nhiên học kiêm họa sĩ John J. Audubon thấy một đàn đàn bồ câu bay thành đám lớn kéo qua đầu suốt ba ngày liền. Audubon sau này viết lại, “bồ câu bay đầy không trung; ánh sáng ban ngày biến mất như giữa kỳ nhật thực”. Khi ông đến chỗ trú chân của chúng, “phân chim dày gần 5cm” trải suốt nhiều dặm.

Đàn bồ câu hàng nghìn con đậu xuống mọi nơi, con này xếp trên con kia cho đến khi đám lớn như thùng phuy đậu đầy trên các nhánh cây. Đó đây, chỗ đậu chịu không nổi sức nặng, lìa ra rơi xuống đất, giết chết hàng trăm con chim phía dưới, giảm bớt các cụm chim dày đặc mà mỗi nhành cây đang gánh. Một cảnh tượng náo động và kỳ quặc. Tôi hoàn toàn không thể nói át tiếng đập cánh ồn ào, hay hét lên với người đứng gần tôi nhất.

Theo Arlie W. Schorger, tác giả một nghiên cứu chuyên sâu về loài chim này, vào thời của Audubon, ít nhất cứ bốn con chim tại Bắc Mỹ thì có một là bồ câu viễn khách.

Vào thời thực dân, người Haudenosaunee ăn mừng chim đậu đến bằng cách tập hợp quanh đàn chim để mở tiệc. Horatio Jones, bị người Seneca (một trong sáu nước liên minh) bắt khi còn là thiếu niên, đã tham gia một cuộc săn bồ câu lớn gần sông Genesee vào khoảng năm 1782. Đàn chim đậu la đà trên các nhành cây thấp, quá no và quá ngu ngốc nên không thể bay thoát. Đàn ông đập chúng rơi xuống bằng sào hoặc rung cây chúng đậu. Trẻ em chộp cổ chim trong khi phụ nữ hầm chúng trong vạc, hun khói và phơi khô chúng để dự trữ. Đôi lúc, người Seneca ăn hết 5-6 tổ chim một lúc, cổ chúng được buộc với nhau như những bức điêu khắc ăn được. “Đó là mùa lễ hội,” Jones sau này nhớ lại. “Cả con chó xấu tính nhất trong trại cũng được ngốn đầy thịt bồ câu.” Trong truyền thuyết Haudenosaunee, loài chim đại diện cho sự hào phóng của thiên nhiên, một loài vật được thế giới tâm linh lựa chọn để nuôi dưỡng loài người.

Người phi Anh-điêng cũng coi loài bồ câu này là biểu tượng sự giàu có của Trái Đất - “bức tranh minh họa sự phong phú thực phẩm sống động, rộn rã, huyên náo mà Thiên Nhiên hào phóng ban tặng, với tất cả sự sản sinh thừa mứa năng lượng lẫn sự sống trong niềm hân hoan tột đỉnh của Người,” một thương gia đam mê bồ câu thốt lên. Thực dân nướng chúng, hầm chúng cùng thịt heo muối và nướng chúng làm bánh nhân thịt; họ nhổ lông chúng nhồi nệm, ngâm chua trong thùng để dành cho mùa đông, và đem chúng làm thức ăn cho vật nuôi. Đáng kinh ngạc là, thợ săn vùng quê giăng lưới 10.000 con bồ câu và chuyển chúng đến các câu lạc bộ săn bắn nơi thị thành làm mục tiêu tập bắn.

Rồi, đột nhiên, bồ câu viễn khách biến mất - con chim cuối cùng, Martha (đặt theo tên Martha Washington) đã chết vào ngày 01/09/1914. Bồ câu viễn khách vẫn là biểu tượng cho thiên nhiên hào phóng, nhưng giờ đây nó cũng thể hiện việc phung phí sự hào phóng đó. Năm 1947, nhà bảo tồn Aldo Leopold đã đặt một tượng đài bồ câu gần chiếc tổ lớn nhất của chúng từng được ghi nhận, nơi thợ săn đã tàn sát 1,5 triệu con. Tấm bảng ghi: “Loài vật này bị tuyệt chủng do con người hám lợi và cạn nghĩ.”

Loài bồ câu này quả thực nên tượng trưng cho lời quở trách và cảnh báo. Nhưng nếu giới khảo cổ đúng, sẽ không thể coi nó là một biểu tượng cho sự dư giả của tự nhiên nữa.

Bồ câu viễn khách chủ yếu ăn quả sồi, tên gọi chung cho hạt sồi, dẻ gai, hạt dẻ các loại; chúng cũng rất thích ngô. Tất cả đều là thực phẩm quan trọng với người Anh-điêng tại miền Đông Bắc Mỹ. Do đó, bồ câu viễn khách và người bản địa châu Mỹ là đối thủ sinh thái.

Hệ quả mối thù này là gì? Cố vấn khảo cổ Thomas W. Neumann tại Atlanta đưa ra câu hỏi. Neumann nhận thấy người Anh-điêng cũng tranh giành sồi và ngô với hươu, gấu mèo Mỹ, sóc cùng gà tây. Hiển nhiên, họ rất tích cực săn chúng, thể hiện qua những khúc xương tại các khu khảo cổ. Quả thực, như Neumann nhận thấy, người Anh-điêng thực sự truy lùng cá thể mang thai và đang chăm con, những sinh vật mà thợ săn ngày nay được chỉ dẫn phải thả đi. Họ săn gà tây hoang vào mùa xuân, ngay trước khi chúng đẻ trứng (nếu họ chờ đến khi trứng nở, gà con có thể sống sót và sẽ bám theo bất kỳ con gà mái nào). Mục đích là tiêu diệt đối thủ cạnh tranh quả sồi. Đường lối hành động kiên định đến mức người Anh-điêng chắc chắn đã cố tình làm giảm lượng hươu, gấu mèo và gà tây, Neumann bảo tôi.

Xét tính háu đói khủng khiếp của loài bồ câu viễn khách với hạt sồi và ngô, người ta dễ hiểu nếu người Anh-điêng cũng sẽ săn và muốn giảm thiểu chúng. Do đó, tại các khu khảo cổ sẽ có rất nhiều xương bồ câu. Nhưng “chúng gần như không xuất hiện tại đó, như thể người dân không hề ăn chúng”, Neumann nói với tôi. Loài bồ câu này đậu thành đàn lớn nên rất dễ bắt, như trong chuyến săn của người Seneca. “Nếu chúng dễ săn như vậy, và ông mong đợi người dân sẽ giảm thiểu sức lao động, tối đa hóa thành quả lao động, ông sẽ thấy các khu khảo cổ chứa đầy xương của chúng. Nhưng không hề.” Với Neumann, kết luận quá rõ ràng, trước Columbus, bồ câu viễn khách không đông đảo như thế. “Ảnh hưởng từ giao lưu với châu Âu đã thay đổi động thái sinh thái theo chiều hướng khiến bồ câu viễn khách bùng phát.” Bầy chim Audubon đã thấy chính là “sự bùng nổ quân số - triệu chứng thường trực của một hệ sinh thái chịu biến động bất thường”.

Ngạc nhiên trước lập luận của Neumann, nhà nghiên cứu Cahokia là William I. Woods và nhà lịch sử môi trường Bernd Herrmann thuộc Đại học Gottingen đã khảo sát sáu bản nghiên cứu khảo cổ tại Cahokia và vài vùng lân cận. Tất cả đều khá gần điểm trú chân khổng lồ của bồ câu mà Audubon từng ghé qua. Nghiên cứu xem xét rác thực phẩm sinh hoạt và nhận thấy dấu vết của bồ câu viễn khách rất hiếm. Xét thấy người Cahokia ăn “hầu hết mọi loại động vật cung cấp protein”, Herrmann cùng Woods viết “dễ kết luận lúc đó bồ câu viễn khách không đủ số lượng để con người săn bắt”.

Vài nhà khảo cổ đã chỉ trích cật lực những kết luận này, cho rằng do xương bồ câu viễn khách không dễ bảo quản. Nếu vậy, sự hiện diện của chúng chẳng nói lên gì về việc người Anh-điêng có ăn chúng không. Nhưng cả sáu dự án tại Cahokia đều tìm thấy vô vàn xương chim, kể cả vài mảnh xương cá bé xíu; một dự án tìm thấy 9.053 mảnh xương từ 72 loài chim. “Họ tìm thấy ít xương bồ cư di cư, nhưng chỉ vài mảnh,” Wood bảo tôi. “Đây lại là những người ham thích tiêu thụ protein. Lời giải thích đơn giản nhất cho việc thiếu vắng xương bồ cư di cư là thiếu vắng bồ câu viễn khách. Trước năm 1492, đây là loài chim hiếm.”

Bồ câu viễn khách chỉ là một ví dụ cho hiện tượng trọng đại hơn. Theo nhà tự nhiên học Ernest Thompson Seton, vào thời Columbus, Bắc Mỹ là nhà của 60 triệu con bò rừng, 30-40 triệu linh dương đầu gạc, mười triệu nai sừng tấm, mười triệu hươu la và hai triệu cừu núi. Sáu mươi triệu bò rừng! Tưởng tượng thôi cũng rùng mình. Bò rừng có thể chạy 50km/h suốt nhiều giờ và dùng cái đầu khổng lồ mang sừng như búa ghè. Con trưởng thành nặng đến một tấn. Sáu mươi triệu con sẽ là hơn 30 triệu tấn động vật có vú bẳn tính và thần tốc nện gót trên bình nguyên.

Seton đưa ra ước tính vào năm 1929; ngày nay, nó vẫn được nhắc đến rộng rãi. Giới sinh thái học từ khi ứng dụng các công cụ giả định phức tạp hơn đã hạ dần ước tính số lượng, năm 2002 nhà thông tục học Dale Lott tính số lượng bò rừng tại “châu Mỹ nguyên thủy” vào khoảng 24-27 triệu con. Tuy nhiên, phần lớn vẫn đồng thuận giả thuyết cơ bản của Seton: châu Mỹ mà những thực dân đầu tiên đã thấy là mảnh đất hoang dã của hàng đàn thú lớn gầm rú và các cánh rừng đại cổ thụ cao chọc trời, hồ nước đầy ắp cá. Dù vậy, giới khảo cổ đang yêu cầu xem xét lại ngày một nhiều. Họ nói châu Mỹ mà những thực dân đầu tiên chứng kiến thực sự tràn ngập thú lớn. Nhưng châu lục này ở trong tình trạng đó chưa lâu. Thực sự thế giới Địa Đàng này chủ yếu là tạo phẩm vô tình của người châu Âu.

Vào thời Columbus, Tây Bán Cầu đã đầy dấu vết con người. Nông nghiệp diễn ra trên khoảng hai phần ba nội địa Hoa Kỳ ngày nay, với vô vàn dải đất vùng Tây Nam được vun đắp và tưới tiêu. Trong các ruộng ngô tại Trung Tây và Đông Nam, hàng nghìn gò đất tô điểm vùng đất. Rừng từ bờ biển được phát quang, nông trại thế chỗ. Lưới bắt cá hồi giăng ngang gần như mọi con suối đổ ra biển tại vùng Trung Tây. Và gần như nơi đâu cũng xuất hiện ngọn lửa Anh-điêng.

Tác động của người Anh-điêng lên hệ sinh thái châu Mỹ mang tính biến đổi, tinh tế và lâu dài, như có thể thấy qua các tấm ảnh chụp tàn tích đồi ngô bản địa châu Mỹ tại ngoại ô Northampton, Massachusetts thập niên 1920. Ngô từ nhiều thế kỷ trước đã không còn mọc ở đây nữa, nhưng tác phẩm thủ công của cư dân nguyên thủy nơi đây vẫn còn đó cho đời sau chiêm ngưỡng.

Ruộng bậc thang như thế này tại thung lũng Colca, Peru vẫn phủ khắp hàng nghìn cây số vuông tại Trung bộ châu Mỹ và vùng Andes, bằng chứng câm lặng cho sự quản lý đất đai lâu dài đầy thành công của người bản địa châu Mỹ.

Hệ thống tưới tiêu khổng lồ gấn Pisco, một thị trấn duyên hải phía Nam Lima này đã tan nát dưới bánh xe ủi đất - bức hình chụp vào 1931.

Phía Nam Rio Grande, người Anh-điêng đã cải tạo lòng chảo Mexico và Yucatán thành môi trường nhân tạo thuận tiện cho làm nông. Ruộng bậc thang, kênh đào và quốc lộ đá định hình diện mạo miền Tây Andes. Ruộng và cầu đắp cao bao trùm Beni. Nông nghiệp lan xuống Argentina và trung tâm Chile. Người Anh-điêng đã cải tạo có lẽ khoảng một phần tư vùng rừng Amazon rộng lớn thành nông trại, rừng nông nghiệp, vùng Andes từng là rừng thành trảng cỏ lẫn cây bụi (người Inka bận tâm về nguồn nhiên liệu nên trồng cả cây lấy gỗ).

Tất cả tác động này liên đới đến quần thể động vật. Khi Cahokia phát triển, ruộng ngô cũng phát triển theo, Woods nói. Rõ ràng, nông dân Cahokia không thích viễn cảnh đàn trâu giẫm nát đồng ruộng, cũng không muốn hươu, nai sừng tấm hay bồ câu viễn khách ăn mất ngô. Họ săn chúng tới khi chúng trở nên khan hiếm quanh nơi họ ở. Đồng thời, họ cũng thúc đẩy chúng sinh sôi tại vùng xa hơn, nơi chúng sẽ hữu dụng. “Kết quả cuối cùng là nhằm giữ chúng trong tầm tay,” Woods bảo tôi. “Tổng số lượng bò rừng có vẻ giảm đi đôi chút, nhưng họ muốn chúng luôn có sẵn cho những cuộc săn bắt kéo dài vài ngày trên đồng cỏ.”

Khi dịch bệnh quét sạch người Anh-điêng khỏi vùng đất, toàn bộ đế chế cổ đại này sụp đổ. Đoàn lữ hành của Hernando De Soto lê lết qua vùng Đông Nam bốn năm ròng vào đầu thế kỷ XVI, họ thấy vô số người nhưng tuyệt nhiên không một con bò rừng. (Không bản ghi chép nào nói về chúng, và không lý nào những người chép sử lại bỏ qua cảnh tượng về loài sinh vật khổng lồ như thế.) Hơn một thế kỷ sau, nhà thám hiểm người Pháp La Salle lên xuồng xuôi dòng Mississippi. Nơi De Soto đã thấy nhiều thành phố phồn thịnh, La Salle chỉ gặp “sự quạnh quẽ cô liêu, gần như không chút dấu vết loài người”, sử gia thế kỷ XIX Francis Parkman viết. Đoàn người Pháp bắt gặp bò rừng ở mọi nơi, “từng đàn từng đàn chạy khắp đồng cỏ rộng lớn ven sông”. Theo nhà nghiên cứu bò rừng Valerius Geist thuộc Đại học Calgary, khi người Anh-điêng chết, loài vật lông lá này tăng nhanh và lan rộng khủng khiếp, ông cho rằng “lượng bò rừng đông đảo thời hậu Columbus” chủ yếu là do “dịch bệnh Á-Âu gây suy giảm hoạt động săn bắt của người Anh-điêng”. Đàn thú khổng lồ gầm rú là một bệnh lý, vùng đất chưa từng gặp điều này và có thể sẽ không gặp lại nữa.

Nhiều loài sinh vật khác có lẽ cũng gặp tình trạng tương tự. “Nếu nai sừng tấm vốn luôn đông đúc như thế, các khu khảo cổ đáng lý phải chứa đầy xương nai,” nhà sinh thái học về đời sống hoang dã Charles Kay thuộc Đại học Bang Utah nói. “Nhưng các nhà khảo cổ sẽ bảo ông rằng, chúng không có ở đó.” Trong những đống phân quanh công viên quốc gia Yellowstone, chúng lần đầu xuất hiện với số lượng lớn vào khoảng 500 năm trước, cùng thời đại dịch, ông nói. Theo nhà địa lý William S. Preston thuộc Đại học Bách Khoa Bang California tại San Luis Obispo, trước khi người châu Âu tràn tới, bờ biển ấm áp của California vô cùng đông đúc.

Sau khi Columbus đến, mọi thứ đổi thay. Quần cư Anh-điêng tan rã, lượng trai sò bùng phát, kích cỡ của chúng cũng lớn hơn. Động vật săn mồi lan tràn vùng đất. Phó đô đốc Francis Drake dong thuyền đến cảng San Francisco năm 1579 và thấy một vùng đất giàu có. “Vùng đất định mệnh của vô vàn con hươu to lớn,” ông tuyên bố. Ông không hề biết chỉ một thế kỷ trước, bờ biển này vô cùng đông dân và hươu nai hiếm hơn rất nhiều.

Không phải tất cả quan điểm trên đều được đón nhận nồng nhiệt. Công trình nghiên cứu loài nai sừng tấm của Kay nhận lại phản ứng đặc biệt gay gắt. Nai sừng tấm rất lớn và người Anh-điêng có thể đã xẻ thịt chúng ngay nơi chúng chết, tức là xác chúng sẽ hiếm xuất hiện trong phân. Tuy nhiên, ngày càng nhiều nhà sinh thái học và khảo cổ học đồng thuận rằng sự diệt vong của người Anh-điêng cũng hủy hoại hệ sinh thái họ quản lý. Khắp vùng rừng phía Đông, cảnh quan rộng mở như công viên những người châu Âu đầu tiên nhìn thấy nhanh chóng tiếm vị. Vì họ không đốt dọn mảnh đất với kỹ thuật và tần suất như cư dân trước đó, rừng cây mọc dày hơn. Không được săn sóc, ruộng ngô mọc đầy cỏ dại, rồi cây bụi và cây thân gỗ. Con cháu cụ tổ Billington của tôi có lẽ không biết rằng cánh rừng tối đen rậm rạp mà triết gia Henry David Thoreau ngưỡng mộ lại là thứ Billington chưa hề chứng kiến. Tất nhiên, sau này, người châu Âu đã đốn hạ gần sạch cây cối tại New England.

Khi đoàn người mới đến tiến về phía Tây, một làn sóng bệnh dịch và làn sóng nhiễu loạn môi trường đã đi trước họ. Bệnh dịch leo thang với tốc độ chóng mặt và nhiễu loạn môi trường đôi lúc mất hơn một thế kỷ mới dịu bớt, chúng cũng kéo theo nhiều dư chấn. “Thế kỷ XVI-XVII không hề có rừng nguyên sinh,” sử gia Stephen Pyne viết, “nó được tạo ra vào cuối thế kỷ XVIII và đầu thế kỷ XIX”. Người châu Âu thực ra không phá hủy sự hoang dã nguyên sơ, họ tạo ra nó.

Cho đến năm 1800, bán cầu này chứa đầy cảnh hoang dã nhân tạo. Nếu “rừng nguyên sinh” mang nghĩa khu rừng không vết tích loài người, Denevan viết, thì vào thế kỷ XIX chúng còn nhiều hơn ở thế kỷ XVII.

Các tạo phẩm của thiệt hại dân số, sự hoang dã mới ra đời quả thực tuyệt mỹ. Nhưng chúng nảy sinh từ nhiều nấm mồ của người Anh-điêng và từng phần của chúng cũng là một tàn tích, như các ngôi đền thờ Maya.

BỜ BIỂN MỚI

Tôi từng đến Santarém tại trung tâm Amazon giữa mùa lụt thường niên, khi nước tràn bờ dâng ngập hàng cây số trên đất liền. Đường rừng hóa kênh rạch, người dân chèo thuyền ngược xuôi giữa cây cối. Nông dân vùng ngập dựng nhà cửa, lán chòi trên cột cao. Gia súc liên hồi cựa quậy trong chòi ló đầu ra nhìn ngó cá heo sông Amazon bơi lượn trên bậc thềm. Những tảng thực vật lập lờ trôi qua - “đảo nổi” lừng danh của Amazon. Khách du lịch sinh thái được đưa qua vùng rừng ngập bằng thuyền máy. Trẻ con trên thuyền đánh cá theo sau, cố mời họ mua những bao trái cây ngon lành.

Tại trung tâm Santarém, cột điện thoại được làm bằng xi măng, như thường thấy tại các quốc gia vùng nhiệt đới. (Cột bằng gỗ có thể bị ăn mất.) Tại rìa thị trấn, giới chức sắc đốn cây dựng cột bất cứ khi nào họ cần; trong sự thờ ơ, công nhân thị trấn không hề chặt bỏ nhánh cây, lột vỏ cây hay dây leo, hay thậm chí loại bỏ tổ mối. Đi thêm chừng 2km, họ không chặt cây nữa mà mắc thẳng dây điện lên nhánh cây. Xa thêm chút nữa đường dây điện cũng không còn. Cư dân duy nhất bên sông khúc này chỉ là làng mạc trên sườn dốc hay sát mép nước. Tòa nhà lớn nhất dường như luôn là nhà thờ phong trào Ngũ Tuần hoặc nhà thờ của Giáo hội Cơ Đốc Phục Lâm. Sau khi làm công quả xong, trẻ con tràn vào nền sân đất đỏ của nhà thờ chơi thả diều. Thỉnh thoảng, chúng gắn dao cạo vào hông con diều và cố gắng cắt đứt dây diều của nhau trong một trận loạn đả. Trừ bóng đá, sự kiện thể thao chính tại vùng sâu vùng xa Brazil có lẽ là Diều Công Phá.

Giữa các cộng đồng, giao thông sông nước vẫn chảy trôi liên tục như thoi đưa dù nhiều thuyền bè vẫn vận hành bằng chèo chống. Tại mép sông trong mùa lụt, cây cối cỡ nhỏ bị ngập đến tận ngọn. Vượt trên chúng chừng chục mét là trái bông gạo đỏ lúc lắc trên thân cây cao, mỗi bầu quả đỏ thắm phản chiếu trọn vẹn dưới mặt nước lặng. Người dân tạo lối tắt qua những đường hầm trong các thảm thực vật gọi là furo. Khi ghé thăm một vườn ươm xa xưa tên Taperinha, một khu vực Anna Roosevelt từng đào xới, người lái thuyền đột ngột quay thuyền tiến thẳng vào rừng. Chúng tôi xuyên qua một furo dài 600m và rộng 2m. Tôi được biết vài furo đã tồn tại nhiều thế kỷ. Đã có đường sông nước trong rừng từ trước Columbus.

Tất cả điều này tờ rơi du lịch đều miêu tả là “hoang dã”. Nếu thế hệ nhà nghiên cứu mới đúng, miêu tả này sai hết. Quả thực, vài người cho rằng ngày nay có ít người sống tại vùng sâu vùng xa Brazil hơn so với năm 1491. Dù vậy, khi con thuyền chở tôi lướt vào furo, cánh rừng bưng kín khoảng trời như gấp lại một cái ô. Đi khoảng vài trăm mét, dấu tích con người gần như biến mất. Tôi thấy cô độc và nhỏ bé, nhưng cũng phấn khởi kỳ lạ. Nếu thứ quanh tôi không phải tự nhiên hoang dã, thế là gì? Giờ đây, khi số mệnh khu rừng nằm trong tay chúng ta, chúng ta nên quyết định tương lai của nó thế nào?

Giới bảo vệ môi trường châu Âu và Hoa Kỳ khăng khăng rằng không nên chặt hạ hay sử dụng cánh rừng - một vùng đất không người, nó nên tồn tại càng lâu càng tốt. Trong một phiên bản sinh thái của chủ nghĩa trị liệu tự nhiên, họ muốn để lưu vực sông tồn tại tự nhiên. Những người Brazil tôi đã gặp thường không hào hứng với đề xuất này. Vâng, vâng, chúng tôi yêu môi trường, họ nói. Nhưng chúng tôi cũng có hàng triệu người nghèo đói khốn cùng ở đây. Để phát triển kinh tế nước ông, ông san bằng khu rừng và dựng lên trung tâm thương mại. Tại sao chúng tôi không thể làm thế? Nếu muốn có thêm rừng, sao ông không đập bỏ vài trung tâm thương mại và trồng rừng? Vâng, vâng, chúng tôi muốn giúp người nghèo, giới bảo vệ môi trường đáp. Nhưng nếu đốn hạ rừng nhiệt đới, ông cũng không giàu nổi. Thay vào đó, ông chỉ hủy hoại đất đai thôi. Biến Amazon thành vùng đất bạc màu thì chẳng giúp được ai cả.

Đoạn đối thoại nước đổ lá khoai này thường xuyên diễn ra đến mức người tham gia gần như có thể lặp lại mấy lời họ nói như con vẹt. Những lời này hoàn toàn không có tác dụng đối với các nhà bảo vệ môi trường, những người sống ở các thành phố giàu có như London, Berlin hay San Francisco, hoặc ít nhất cũng thể hiện thể hiện quan điểm của người dân ở các thành phố này. Và người ủng hộ phát triển thường đến từ São Paulo, Rio de Janeiro hay Brasilia, những thành phố cách Amazon hàng vạn dặm và cũng cách biệt văn hóa như thành phố của giới bảo vệ môi trường. “Ông phải thấy vẻ mặt của người dân nơi đây [Amazon] khi chúng tôi bảo họ rằng mình đến từ São Paulo,” Eduardo Neves bảo tôi. “Giống như người New York đến miền nam bang Illinois, chỉ càng đáng chán hơn thôi. Chúa ơi, người ngoài hành tinh đến! Mau giết chúng trước khi chúng truyền dịch bệnh cho tất cả chúng ta!”

Đồng thời, không thể bỏ qua va chạm giữa phe bảo vệ môi trường và phe ủng hộ phát triển. Đến cuối cùng, cánh rừng lớn nhất thế giới đang nghìn cân treo sợi tóc. Và các cuộc bàn cãi tương tự cũng diễn ra tại hàng trăm hàng nghìn nơi khác cần bảo vệ. Đằng sau vô vàn động cơ cá nhân chồng chéo, cuộc chiến luận là một trong những truyền thống triết học Tây phương lâu đời nhất, cuộc chiến giữa lý tính và cảm tính. Người Hy Lạp cổ đại xem sự tồn tại là cuộc chiến giữa lý tính (lý trí/trật tự/kỹxảo) và cảm tính (phi lý/ hỗn độn/tự nhiên), về mặt môi trường, Thoreau, người xem vùng đất là nơi chứa đựng sự hoang dã thiết yếu có nguy cơ bị hủy hoại không thương tiếc là người theo cảm tính. Phe cảm tính nói, hãy để Tự Nhiên dẫn lối, hãy nhường lối cho môi trường, và nó sẽ tự biết cách sống khỏe. Phe lý tính là những triết gia hậu hiện đại cho rằng toàn vùng đất đều là nhân tạo - nó không mang tính cơ bản, bẩm sinh mà chỉ là một phản ánh cơ hội và hành động của con người. Phe lý tính nói rằng không trạng thái sinh thái nào tốt đẹp hơn trạng thái mà tất cả chúng đều là sản phẩm từ lựa chọn của con người (kể cả vùng không người, vì chúng ta lựa chọn không đến đó).

Đồng thuận về mức độ tác động lên môi trường của người Anh-điêng dường như đẩy chúng ta về phe lý tính. Năm 1983, Cronon diễn giải lịch sử vùng quê New England trong cuốn sách trắc địa của ông, Changes in the Land (Vùng đất đổi thay). Theo đó, ông quan sát thấy tính hoang dã trong quan niệm thông thường không hề tồn tại ở miền Đông Hoa Kỳ, và không hề tồn tại từ hàng nghìn năm trước. (Vài năm sau, Denevan nói đến đức tin về sự hoang dã là “huyền thoại nguyên sơ”.) Khi Cronon công bố giả thuyết này trên một bài báo của New York Times, giới sinh thái học và bảo vệ môi trường công kích rằng ông đã bị thuyết tương đối và triết học hậu hiện đại chi phối. Kéo theo một đợt tranh luận ồn ào, kèm hàng trăm diễn giải. Từ đó, ra đời một trong những cuốn sách độc nhất công kích triết học hậu hiện đại chủ yếu do các nhà sinh vật học viết nên. Một cuốn khác, The Great New Wilderness Debate (Chiến luận Tân Đại Hoang Dã) xuất bản năm 1998 được biên tập bởi hai triết gia mạnh mẽ khẳng định họ là “người Âu-Mỹ… di sản văn hóa là nền văn minh Tây phương tối cao trong hình thái hậu thực dân, bá chủ toàn cầu hiện nay”.

Thật dễ vặn vẹo các học giả vì thứ ngôn ngữ hấp tấp và tối nghĩa của họ, như tôi đang làm. Tuy nhiên, có thể hiểu được mối bận tâm của các triết gia. Tán cây phủ kín trên đầu tôi tại furo ở Amazon khiến tôi cảm nhận được sự hiện diện của điều gì đó vượt khỏi tầm bản thân, một trực cảm gần như ai cũng trải qua khi đi vào rừng một mình. Thứ đó dường như có luật lệ và sức kháng cự riêng, không xuất phát từ tôi. Tuy vậy, tuyên bố khu rừng là sản phẩm nhân tạo dường như không chừa chỗ cho điều khác, thứ gì đó lớn hơn và sâu rộng hơn loài người.

Hiểu rằng thiên nhiên không mang quy chuẩn nào không đồng nghĩa với mọi thứ đều vậy. Nỗi kính sợ đến từ sự nhận diện lầm lẫn giữa hoang dã và chính cánh rừng. Thay vào đó, vùng đất là một đấu trường cho tương tác giữa các thế lực xã hội lẫn tự nhiên, một dạng vở diễn, và kẻ ưa thích mọi vở diễn này không hoàn toàn nằm dưới quyền kiểm soát của các tác giả kịch bản.

Người bản địa châu Mỹ vận hành lục địa theo cách họ thấy phù hợp. Các quốc gia hiện đại cần làm như thế. Nếu muốn khôi phục cảnh quan năm 1491 hết mức có thể, họ sẽ phải tạo ra những khu vườn lớn nhất thế giới.

Vườn được định hình cho nhiều mục đích bằng nhiều công cụ khác nhau, nhưng đều cần cộng tác với thế lực tự nhiên. Hiếm khi, người làm vườn tuyên bố họ đang phục chế hay phục dựng thứ gì từ quá khứ; họ cũng chưa bao giờ kiểm soát hoàn toàn được kết quả. Thay vào đó, dùng các công cụ tốt nhất có thể và tất cả kiến thức trau dồi được, họ làm việc để tạo ra môi trường trong tương lai.

Nếu có bài học nào, thì đó là hãy tư duy như cư dân ban đầu nơi đây: chúng ta không nên đặt mục tiêu phục dựng môi trường quá khứ mà hãy tập trung tạo dựng một thế giới để sống trong tương lai.

HỒI KẾT

11 Hiến pháp Hòa Bình

Trốn chạy khỏi cuộc càn quét của Đức Quốc Xã, nhà văn Vladimir Nabokov cùng gia đình lên tàu đến Hoa Kỳ vào mùa xuân năm 1940. Dù Nabokov là con cháu một gia đình quý tộc Nga, ông căm ghét cảnh lệ thuộc, hèn hạ nhan nhản khắp quê hương mình. Ông rất vui khi những nhân viên hải quan Hoa Kỳ thấp kém tại bãi thuyền Manhattan không khúm núm trước phong thái và dòng dõi quý tộc của ông. Thay vào đó, ông kể lại, “khi họ mở vali của tôi ra và thấy hai đôi găng đấm bốc, hai nhân viên đeo chúng vào và thử đấm bốc. Người thứ ba chú ý đến bộ sưu tầm các loại bướm của tôi, thậm chí gợi ý thêm một loài mà cậu ta gọi là ‘thuyền trưởng’. Khi cuộc đối thoại về bướm và trò đấm bốc kết thúc, mấy nhân viên hải quan đề nghị tôi đóng vali lại và đi.” Họ thẳng thắn, thậm chí lỗ mãng, như ám chỉ rằng mọi người đều cùng chung tầng lớp xã hội, gồm cả ông.

Nabokov không phải người di cư đầu tiên bất ngờ về khác biệt giữa người châu Mỹ và châu Âu - sự cách biệt văn hóa mà Henry James cũng như nhiều người khác quy cho “tinh thần dân chủ” của tiền nhân. Như nhiều người thấy, tinh thần này có cả mặt tích cực lẫn tiêu cực. Dường như ai cũng như ai thúc đẩy tự chủ doanh nghiệp, nhưng cũng dẫn đến điều người ngoài coi là bất khả tri chính trị. Dù lợi hay hại, tinh thần này cũng được coi là một trong những món quà quý giá của Mỹ dành cho thế giới. Khi các cổ đông giàu có ở London hay Paris tự hào giữ lại giọng nói của tầng lớp lao động, khi khán giả xuất hiện tại La Scala trong bộ thường phục và giày đế mềm, khi người Nam Phi và Thái phàn nàn rằng viên cảnh sát nghi ngờ quyền lợi của họ như thường làm trong các buổi tái chiếu bộ phim Starsky & Hutch, khi quân khởi nghĩa chống chính phủ tại Cairo hát khúc nhạc Phúc Âm “We Shall Overcome” bằng giọng Ai Cập - tất cả ê chề đối với chức sắc xã hội và pháp lý này mang âm hưởng đặc trưng của Mỹ, dù chúng xảy ra ở đâu. Đúng, lãnh đạo khởi nghĩa đòi tự do nổi lên ở nhiều nơi. Nhưng rất đông người lấy cảm hứng từ tấm gương nước Mỹ, hoặc tấm gương bản địa châu Mỹ, vì một trong những căn nguyên của nó chính là văn hóa bản địa châu Mỹ, đặc biệt là văn hóa của Haudenosaunee.

Một liên minh quân sự lỏng lẻo giữa người Seneca, Cayuga, Onondaga, Oneida và Mohawk, sau năm 1720 có thêm người Tuscarora, Haudenosaunee là một trong những chính thể bản xứ vĩ đại nhất phía Bắc Rio Grande trong hai thế kỷ trước khi Columbus đến và chắc chắn là chính thể vĩ đại nhất trong hai thế kỷ sau đó. Bằng chứng chưa tường minh, nhưng con cháu Ngũ Quốc kể trên, các nhóm săn bắt hái lượm lân cận có thể đã sống trên quê hương họ từ thời những dòng sông băng rút khỏi những hồ Finger - bảy hồ sâu và hẹp giống vết mèo cào ngang qua trung tâm Bang New York. Khoảng năm 1000, bộ ba nông sản của người Anh-điêng là ngô, đậu, bí xuất hiện tại đây. Tiếp nhận nông nghiệp, dân quanh những hồ Finger (lúc này đã chia thành năm nhóm chính), đã kiến tạo những dải đồng ruộng trên đồi núi trong vùng. Dân số tăng, như mọi lần loài người chuyển từ săn bắt hái lượm sang làm nông. Các nền văn hóa đang bành trướng đánh nhau. Vì mọi hành vi bắt cóc, sát thương thành viên nào trong gia đình cũng phải được trả thù nên mọi sự kiện bạo lực đều dẫn đến một vòng xoáy tử thù, nợ máu trả bằng máu. Từ giữa chảo dầu loạn lạc này, một vị anh hùng xuất hiện: Deganawidah, Người Hòa Giải.

Chúng ta không biết nhiều về cuộc đời Deganawidah, đến mức giới khảo cổ bất đồng ý kiến về việc ông có thật hay chỉ là thần thoại. Các truyền thuyết khác nhau lại đưa ra tiểu sử khác nhau về ông, nhưng đa phần chúng đều nói Deganawidah vốn không thuộc Ngũ Quốc. Ông là thầy pháp do một nữ đồng trinh trong ngôi làng xa xôi phía Bắc sinh ra. Từ bỏ quá khứ, ông rời quê hương trên chiếc xuồng làm từ đá trắng rồi lang thang trong rừng Adirondack và rừng Allegheny, rồi đến một nơi đầy rẫy bạo lực và cả những kẻ ăn thịt cả đồng loại.

Deganawidah mang thông điệp hòa bình. Dù vậy, ông không phải là người giỏi truyền bá, vì mắc một trở ngại diễn đạt ngôn ngữ nghiêm trọng, có lẽ là nói lắp. Bằng cách nào đó, ông kết nối được với Ayenwatha, nhà hùng biện nổi tiếng người Onondaga. (Dưới tên “Hiawatha”, người đàn ông này đã trở thành nhân vật chính trong bộ sử thi cùng tên do Henry Wadsworth Longfellow viết.) Ayenwatha trở thành người phát ngôn cho Deganawidah, cả hai đã đối chất với Tododaho, vị thủ lĩnh quyền lực của Onondaga, đồng thời là thầy pháp kiêm chiến binh, người chìm đắm trong tư tưởng trả thù kiêu hãnh đến mức ông coi hòa giải là phản bội. Trong cuộc xung đột kéo theo, Tododaho giết ba người con gái của Ayenwatha, gần như dập tắt cuộc đấu tranh hòa bình. Một phiên bản khác cho biết, ba thiếu nữ bị giết trong một trận bố ráp với nhóm người khác. Dù thế nào, Ayenwatha cũng đã thề rằng không bậc cha mẹ nào sẽ phải trải qua mất mát này thêm nữa và hiến thân cho công cuộc truyền bá tư tưởng của Deganawidah.

Qua nhiều năm, họ thuyết phục được người Seneca, Cayuga và Mohawk thành lập liên minh thay vì tiến hành chiến tranh liên miên. Tododaho cùng Onondaga vẫn từ chối. Trong một cuộc hòa đàm, Deganawidah lấy một mũi tên và mời Tododaho bẻ nó, ông ta bẻ dễ dàng. Rồi ông buộc năm mũi tên lại và nhờ Tododaho bẻ tất cả. Ông ta không bẻ được. Theo đó, Deganawidah tiên đoán, Ngũ Quốc đứng riêng lẻ rất yếu và sẽ chìm sâu vào bóng tối, trừ phi liên kết với nhau.

Không lâu sau, nhật thực xảy ra. Tododaho run sợ đồng ý đưa Onondaga gia nhập liên minh non trẻ. Nhưng ông ra điều kiện khá cao, yêu cầu ngôi làng lớn nhất Onondaga - ngày nay đã chìm lấp dưới thành phố Syracuse, bang New York - trở thành trụ sở chính của liên minh. Bất chấp bao biến động lịch sử, người Onondaga đã giữ ngọn lửa hội đồng cháy sáng đến ngày nay cho Haudenosaunee, và Tododaho vẫn là chức vị chủ trì chính trong liên minh.

Deganawidah đề ra quy tắc hoạt động của liên minh mới trong hiến pháp Haudenosaunee: Hiến pháp Hòa Bình. Khi liên minh xảy ra trục trặc, Tododaho sẽ triệu tập 50 sachem đại diện cho các bộ tộc Ngũ Quốc. Các quốc gia khác nhau có số sachem khác nhau, các con số chênh lệch không thành vấn đề vì mọi quyết định đều phải được nhất trí; Ngũ Quốc coi sự đồng thuận là lý tưởng xã hội. Dù vậy, như ở mọi đoàn thể lấy nhất trí làm phương châm, các thành viên phải chịu áp lực không gây gián đoạn quá trình bằng những lý do phản đối vụn vặt. Trưởng tộc (đều là nữ) sẽ chọn ra các sachem (đều là nam). Theo luật, cháu trai của sachem sẽ kế thừa ngôi vị, nhưng thể chế này không hẳn là cha truyền con nối - sachem có thể bị truất ngôi nếu họ làm bộ tộc bất đồng, và nếu cháu trai họ không phù hợp cho vai trò, người ngoại tộc có thể lên nắm quyền.

Vào thời bấy giờ, ấn tượng nhất đó là 117 điều luật của Hiến pháp quan tâm nhiều đến việc thiết lập giới hạn quyền lực lẫn việc cấp quyền của hội đồng. Pháp quyền của nó tiết chế nghiêm ngặt trong quan hệ giữa các quốc gia và các nhóm bên ngoài; vấn đề nội bộ là chuyện riêng của các quốc gia. Dù sẽ thương thảo các hiệp ước hòa bình, hội đồng không thể tuyên chiến - tuyên bố chiến tranh thuộc quyền tự chủ của thủ lĩnh các quốc gia thành viên trong Haudenosaunee. Hiến pháp quy định khi hội đồng sachem phải quyết định “một vấn đề đặc biệt hệ trọng, cấp bách”, các thành viên của hội đồng phải “để dân chúng quyết định” theo kiểu trưng cầu dân ý nào đó.

Qua việc tạo ra những tiết chế quyền hạn như vậy, liên minh trở thành biểu hiện chính thức cho một truyền thống toàn vùng.

Sachem của các nhóm Anh-điêng trên bờ biển phía Đông, theo lý thuyết, chắc chắn là các quốc vương. Trong thực tế, thống lĩnh thực dân Roger Williams viết, “họ sẽ không kết luận điều gì… cho đến khi người dân sinh ra bất mãn”. Nói tóm lại, liên minh quyết định dựa theo sự chấp thuận của giai cấp bị trị, nếu không có người dân, toàn liên minh sẽ sụp đổ. So với xã hội chuyên chế thường thấy tại châu Âu và châu Á, Haudenosaunee như một giấc mơ tự do.

Theo đó, nó cũng là giấc mơ nữ quyền: nội bộ Ngũ Quốc chủ yếu do nữ trường tộc điều hành và Hiến pháp quy định rõ thành viên hội đồng phải nghe “lời cảnh báo từ các họ hàng nữ của họ”. Không tuân theo sẽ bị trục xuất. Bình đẳng với phụ nữ không phải dạng bình đẳng mà giới nữ quyền phương Tây hình dung - đàn ông và phụ nữ không được đối xử như nhau. Thay vào đó, hai mảng nhiệm vụ xã hội riêng biệt được phân theo giới tính, không phân chia thấp kém. Không người phụ nữ nào có thể trở thành thủ lĩnh chiến tranh; không người đàn ông nào có thể điều hành bộ tộc. Giới nhân chủng học tranh cãi về quyền hạn của phụ nữ trong sự sắp đặt “tách biệt nhưng bình đẳng” này, nhưng theo sử gia Barbara Mann thuộc Đại học Toledo, tác giả cuốn Iroquoian Women: The Gantowisas (2004) (Nữ giới Iroquois: Các Gantowisas), hội đồng do phụ nữ lãnh đạo đặt nghị trình cho Liên minh - “đàn ông không thể xem xét vấn đề mà phụ nữ không chuyển giao cho họ”. Phụ nữ đứng danh sở hữu mọi đất đai và tài sản có thể bác bỏ quyết định của các thống lĩnh nam trong Liên minh và yêu cầu xem xét lại vấn đề. Trong thể chế này, phụ nữ quan trọng hơn rất nhiều so với đồng đạo của họ tại châu Âu, đến mức các nhà nữ quyền Mỹ thế kỷ XIX như Lucretia Mott, Elizabeth Cady Stanton và Matilda Joslyn Gage, những người sống tại đất nước Haudenosaunee đều lấy cảm hứng từ họ.

Theo truyền thuyết Haudenosaunee, liên minh đã thành lập nhiều thế kỷ trước khi người châu Âu đến. Các nhà nghiên cứu phi Anh-điêng từ lâu đã luôn hoài nghi tuyên bố này. Theo quan điểm của họ, liên minh này quá mong manh và dễ chia rẽ; nếu thành lập từ cả nghìn năm trước, nó hẳn đã tan rã rất lâu trước thời các Pilgrim. Và có rất ít bằng chứng khảo cổ cho thấy liên minh tồn tại nhiều thế kỷ. Nhưng cả truyền thuyết lẫn tính toán thiên văn đương đại cho thấy Haudenosaunee khởi nguồn từ khoảng năm 1090-1150. Con số đầu tiên do sử gia người Seneca là Paula Underwood tính ra dựa trên thống kê thế hệ trong văn bản truyền miệng. Con số sau do sử gia Mann và đồng nghiệp tại Toledo của bà, nhà thiên văn học Jerry Fields tính ra. Ngũ Quốc ghi lại sự kế tục của thành viên hội đồng bằng cả dấu mốc lẫn hình khắc trên các trụ gỗ tên Condolence Canes - Cây Tiếc Thương. (Chữ tượng hình Iroquois có thể truyền đạt tư tưởng trí thức, nhưng chúng chủ yếu giúp ghi nhớ, chứ không phải một hệ chữ viết thực thụ. Các ký tự không mang tính quy ước; tức là, người này không dễ dàng đọc hiểu thứ người kia viết.) Theo sử gia người Mohawk là Jake Swamp, 145 Tododaho đã chủ trì liên minh từ khi thành lập đến năm 1995, khi Mann và Fields đưa ra ước tính. Với con số này trong tay, Mann và Fields tính tuổi đương nhiệm trung bình của hơn 300 người được bổ nhiệm khác, bao gồm cả giáo hoàng, vua và nữ hoàng châu Âu, thẩm phán Tòa án Tối cao Hoa Kỳ. Nhân số năm đương nhiệm trung bình với số lượng Tododaho, hai nhà nghiên cứu ước tính liên minh hẳn đã ra đời vào giữa thế kỷ XII. Để kiểm chứng, Mann và Fields xét đến bảng thiên văn. Trước năm 1600, nhật thực toàn phần có thể quan sát từ vùng thượng New York xảy ra lần cuối vào ngày 31/08/1142. Nếu Mann và Fields đúng, đây là ngày Tododaho chấp thuận liên minh. Do đó, Haudenosaunee sẽ sở hữu liên minh đại diện vẫn đang tồn tại lâu đời thứ hai trên Trái Đất, chỉ sau Althing thành lập năm 930 của Iceland.

Các học giả tranh cãi những ước tính này, nhưng không ai phủ nhận rằng Haudenosaunee minh họa cho thông tục mạnh mẽ về quyền hạn hạn chế và quyền tự chủ của chung các nền văn hóa Bắc Rio Grande. Ở mức độ nào đó, sự tự do này đơn thuần phản ánh quá trình tiếp nhận nông nghiệp tương đối mới của người Anh-điêng Bắc Mỹ. Làng mạc nông nghiệp nguyên thủy trên thế giới thường ít chuyên chính hơn các xã hội sau này. Nhưng người Anh-điêng bên bờ biển phía Đông thể chế hóa tự do của họ đến mức bất thường, đặc biệt là Haudenosaunee, nhưng nhiều chính thể khác cũng thế. (“Toàn Hiến pháp của họ chẳng thở ra điều gì trừ tự do cả,” thực dân James Adair tại vùng Ani Yun Wiya [Cherokee] cho biết.) Xét tầm quan trọng lịch sử, đây là những người tự do mà người Anh và Pháp đã gặp - biểu hiện của nền tự trị dân chủ rõ rệt đến mức nhiều sử gia và nhà hoạt động xã hội lập luận rằng Hiến pháp Hoa Kỳ lấy cảm hứng trực tiếp từ Hiến pháp Hòa Bình.

Xét nghĩa đen, nhận định này có vẻ hoang đường và sự hoài nghi của giới sử gia có vẻ hợp lý. Với chính phủ liên bang có thể bác bỏ luật pháp tiểu bang lẫn địa phương, dựa theo số đông hơn là nhất trí, cơ quan lập pháp lưỡng viện của chính phủ liên bang (thành viên mỗi viện được bầu vào thời điểm cố định), không cho phép phụ nữ, nô lệ hay giai cấp vô sản bỏ phiếu, Hiến pháp Hoa Kỳ buổi đầu khác xa Hiến pháp Hòa Bình. Thêm vào đó, Hiến pháp Hoa Kỳ coi trọng việc bảo vệ tài sản cá nhân, trái ngược với những tục lệ về quyền sở hữu chung của Haudenosaunee. Nhưng xét rộng hơn, theo tôi tuyên bố này chính xác. Những người lập ra Hiến pháp Hoa Kỳ, giống như những thực dân Bắc Mỹ khác, cũng sống vào thời sự hiện hữu của người Anh-điêng còn lớn mạnh, nên hiển nhiên suy nghĩ lẫn hành động của những người Mỹ ấy sẽ chịu ảnh hưởng.

Trong phần còn lại của cuốn sách, tôi đã cố khắc họa điều giới học giả nhất trí - điều phần lớn các nhà nghiên cứu trong lĩnh vực này tin theo - trong khi vẫn đưa ra nhìn nhận đúng đắn cho người bất đồng ý kiến. Từ đây, tôi sẽ nói về những ý kiến mà đa phần giới học giả không tin, và cho rằng chúng cần xem lại. Nhận xét của tôi chủ yếu chỉ giới sử gia Bắc Mỹ. Tại miền Nam Rio Grande, ảnh hưởng từ người bản xứ lên xã hội thực dân và hậu thực dân đã được tán tụng suốt hàng chục năm, dù nó không phải lúc nào cũng dạy trẻ con ở đó kiến thức chính xác về các xã hội bản địa này hay đối xử công bằng với người bản xứ hiện tại. Dấu vết bản địa thể hiện rõ trong nghệ thuật Mỹ-Latinh; hội họa lẫn kiến trúc giao thoa giữa phong cách của Anh-điêng và châu Âu từ Mexico đến Chile là “một trong những thành tựu vĩ đại và đa nhánh nhất nhân loại”, nhà sử học mỹ thuật Gauvin Alexander Bailey thuộc Đại học Clark lý luận trong một chuyên khảo năm 2005. Nhưng sự giao thoa này còn hiện diện ở nhiều khía cạnh văn hóa khác, tại vùng đất mà ba phần tư dân số ít nhiều đều mang dòng máu Anh-điêng.

Tại Bắc Rio Grande, tình hình khác hoàn toàn. Luật bất thành văn là nếu những ảnh hưởng này không thể chối bỏ, chúng sẽ bị gạt đi. Ở mức độ nào đó, điều này dễ hiểu. Người Anh-điêng nơi đây vốn thưa thớt hơn. Đa phần xã hội bản địa tại Mỹ và Canada ngày nay không có chữ viết, công trình kiến trúc đồ sộ hay truyền thống mỹ học lan rộng như đồng đạo phía Nam. Dù vậy người Anh, Pháp và Hà Lan xâm chiếm nơi đây cũng sững sờ trước văn hóa bản địa như người Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha ở phía Nam. Những nhà tư tưởng vĩ đại người châu Âu thế kỷ XVII-XVIII rất quan tâm đến các tư tưởng mới về tự do và cải tổ xã hội. Làm sao họ có thể không để tâm đến hình thức chính quyền mới mẻ phía bên kia Đại Tây Dương này? Nếu họ muốn biết tình trạng của “người nguyên sơ”, còn nơi nào tốt hơn để tìm hiểu ngoài “người nguyên sơ” mới phát hiện tại châu Mỹ (hay đúng hơn là người mà họ cho là “nguyên sơ”)?

Với những nhà tư tưởng này, người Anh-điêng là minh chứng sống cho các cách thức tồn tại hoàn toàn mới mẻ - trường hợp điển hình mà vô số người châu Âu đã suy xét, dù ít khi thấu hiểu hoàn toàn. Thực dân và những người ở lại quê nhà, trí thức và dân thường đều vò đầu bứt tai cố hiểu, theo nhà sử học kiêm xã hội học Denys Delage thuộc Đại học Lava tại Quebec, “sự tồn tại của các xã hội quân bình này khác biệt hẳn về cấu trúc lẫn quan hệ xã hội so với ở châu Âu”. Kết quả nhằm thúc đẩy thái độ mới với “thuyết tương đối văn hóa”, tiếp sức cho cuộc chiến luận thời kỳ Khai Sáng “về thể chế chính phủ cộng hòa, dưỡng dục, ý tưởng về tự do, bình đẳng, hữu nghị và quyền mưu cầu hạnh phúc”, Delage giải thích.

Không phải ngẫu nhiên mà Thomas More, tác giả cuốn Utopia (Địa Đàng Trần Gian) năm 1615, lại đặt quốc gia kiểu mẫu của ông tại châu Mỹ. Tương tự với vô số trích dẫn dày đặc các tích Anh-điêng trong tác phẩm của Montaigne, Locke, Voltaire, Jefferson, Franklin và Thomas Paine. Hay khởi nguồn cho tuyên bố của Hobbes: cuộc sống của những kẻ nằm ngoài xã hội “rất cô độc, thảm thương, nghèo nàn, khắc nghiệt và ngắn ngủi” chính là cuộc sống của “đám dân mọi rợ tại nhiều nơi ở châu Mỹ”. Hay Rousseau thời trẻ lại đưa vài tư tưởng nguyên sơ về xã hội và cá nhân của ông vào vở opera về Columbus và người Anh-điêng. (Vở nhạc kịch không được ra mắt vì cả người hâm mộ Rousseau nhất cũng không thích nó.) Tất cả đều bị thu hút, bối rối, kích thích và khó chịu bởi điều họ nghe về những con người kỳ lạ bên kia đại dương.

Nếu các trí thức xa xôi này còn quan tâm đến bài học từ đời sống bản địa nhiều như vậy, chính thực dân Anh, Pháp, người chứng kiến các nền văn hóa bản địa trọn vẹn trong suốt ba thế kỷ thì sao? Trong hai thế kỷ đô hộ đầu tiên, rào cản giữa người bản xứ và người mới đến rất nhỏ, gần như không tồn tại. Hai quần thể xã hội giao hòa theo cách ngày nay rất khó hình dung. Trong một lá thư gửi cho Thomas Jefferson, John Adams nhớ lại, Massachusetts thời ông còn trẻ là một xã hội đa sắc tộc. “Giám mục Aaron Pomham lẫn Moses Pomham của Tộc Punkapaug và Neponsit thường ghé thăm Nhà của Đức Cha,” ông viết với giọng đầy hoài niệm. “Có rất nhiều gia đình trong thị trấn [Quincy, Mass., nơi Adams lớn lên], lều wigwam của họ chỉ cách Nhà của Đức Cha khoảng một dặm.” Họ thường xuyên đến thăm Adams, “và tôi trong những cuộc du ngoạn thời niên thiếu thường í ới trước các wigwam; ở đó, tôi luôn được cho nào sơn việt quất, nào mâm xôi đen, dâu tây, táo, mận, đào…” Thực dân Susana Johnson miêu tả New Hampshire thế kỷ XVIII như “một mớ hổ lốn toàn mọi rợ và cư dân, không có luật lệ cai trị, tới mức thật khó miêu tả tình trạng xã hội”. Tại Philadelphia, Benjamin Franklin cũng không xa lạ với đời sống dân bản địa châu Mỹ. Là nhà ngoại giao, ông thương thuyết cùng liên minh Ngũ Quốc vào năm 1744; thời đó, hiểu biết về tính cách người Anh-điêng là một trong những yêu cầu trọng yếu các thống đốc phải nắm được. Trong số bạn bè thân nhất của ông có Conrad Weiser, con nuôi của tộc Mohawk và người đại diện không chính thức cho phía Anh-điêng trong các buổi nói chuyện. Và một trong những ấn phẩm nghiệp vụ chính còn lưu lại của Franklin là các bản hiệp ước chính thức của người Anh-điêng, được coi như tài liệu quốc gia trọng yếu.

Suốt vài thế kỷ đó, người Anh-điêng chịu ảnh hưởng lớn từ thực dân, về văn hóa, kỹ thuật lẫn tri thức. Nếu xem đây là cuộc giao lưu một chiều - người Anh-điêng không có hoặc có rất ít ảnh hưởng lâu dài nào lên thực dân - thì thật hoang đường. Ít nhất, đây là điều cần chứng minh chứ không phải giả định.

Như Franklin và nhiều người khác đã nhận xét, đời sống dân Anh-điêng, không chỉ riêng Haudenosaunee mà xuyên suốt vùng Đông Bắc, mang đặc trưng là chế độ tự chủ mà châu Âu không có. Tổ tiên Franklin có thể đã di cư khỏi châu Âu để trốn chạy luật lệ hà khắc, nhưng các xã hội thực dân vẫn gò bó và phân tầng hơn nhiều so với làng mạc bản xứ. “Mọi con người đều tự do,” Robert Rogers, người khai hoang, kể cho một người Anh còn đang hồ nghi về làng xóm Anh-điêng. Tại nơi đó, ông nói, không ai dù da trắng hay Anh-điêng, sachem hay nô lệ “có quyền tước đoạt tự do của người khác”, về Haudenosaunee, toàn quyền thực dân Cadwallader Colden trình bày vào năm 1749 rằng, họ mang “khái niệm tuyệt đối về Tự do, đến mức họ không cho phép bất kỳ loại hình ưu quyền nào, và họ cấm mọi sự nô dịch trên lãnh địa của họ”. (Colden sau này trở thành phó thống đốc bang New York, ông cũng là con nuôi của tộc Mohawk.)

Roger và Colden ngưỡng mộ những người Anh-điêng này, nhưng không phải người châu Âu nào cũng vậy. “Đám mọi rợ không biết tuân lệnh là gì,” nhà thám hiểm người Pháp Nicolas Perrot phàn nàn vào thập niên 1670. Người Anh-điêng “nghĩ mọi người đều có quyền tự quyết mà không bị cản trở”, thầy tu Louis Hennepin viết 20 năm sau đó. Người Anh-điêng “chỉ tin những gì họ thích”, ông than phiền - một hành vi nguy hiểm đối với xã hội có trật tự cao theo quan điểm của Hennepin. “Không gì khó kiểm soát hơn các bộ lạc châu Mỹ,” một thầy tu khác ngán ngẩm nhận xét. “Tất cả đám man rợ này có thứ luật hoang dã thô lậu - chúng sinh ra, sống và chết tùy tiện không chút ràng buộc; chúng không biết ràng buộc và tự kiềm chế là gì.”

Sự bảo thủ về quyền tự do cá nhân của người Anh-điêng đi kèm với cố chấp về bình đẳng xã hội. Người Anh-điêng Đông Bắc kinh hãi trước thiên hướng phân tầng xã hội của người châu Âu, khi người ở bậc thấp hơn trong hệ thống cấp bậc buộc phải phục dịch cho người ở cấp cao hơn. Nhà thám hiểm người Pháp Louis Armand de Lom d’Arce, Nam tước vùng Labonta, sống tại Canada thuộc Pháp từ năm 1683-1694 thường ghé thăm Huron. Khi ngài Nam tước viết về hoạt động thượng tầng ở châu Âu, người Anh-điêng lấy làm kinh ngạc, ông kể lại trong một ký sự về ngày tháng trên đất Mỹ của mình, nhưng người Huron hoàn toàn không hiểu được tại sao.

người này nên hơn thua người kia, người Giàu lẽ ra được kính trọng hơn người Nghèo… Họ gắn mác Nô Lệ cho chúng tôi, gọi chúng tôi là những linh hồn khốn khổ, mang cuộc sống vô giá trị, không đáng thừa nhận. Rằng chúng tôi tự hạ thấp bản thân khi cúi mình trước một Người [Đức Vua] nắm mọi quyền hành, và ông ta không có luật lệ nào ràng buộc trừ ý chí của ông ta… [Cá nhân Anh-điêng] coi trọng bản thân họ hơn mọi thứ, do đó họ luôn “ruột để ngoài da”.

Rằng ai cũng Cao Quý như nhau, và do Ai cũng được sinh ra từ cùng loại Đất Sét, không nên có sự phân hiệt hay Cao -Thấp giữa mọi người.

Tác phẩm của Labonta vô cùng nổi tiếng và được dịch ra tiếng Anh ngay khi nó xuất hiện; 25 ấn bản ra mắt tại Pháp chỉ trong nửa thế kỷ tiếp theo và mộng cảnh thiên đường châu Mỹ của ông dường như đã ăn vào quan niệm của Voltaire, Rousseau lẫn Diderot. Dù vậy, các nhà văn này cũng có khả năng đã nghĩ đến người Anh-điêng mà không cần ông - nhà văn chuyên viết tiểu luận Montaigne đã nhận xét về cùng thái độ chống chuyên quyền từ một thế kỷ trước đó. Đoàn người Anh-điêng ghé thăm Pháp “để ý thấy vài người trong chúng ta ngấu nghiên no nê với đủ thức ăn trong khi những người khác lại là ăn mày, khốn khổ vì nghèo đói. Họ thấy việc những người nghèo khổ này phải chịu đựng sự bất công (nói giảm nói tránh) như vậy thật kỳ lạ, vì những người đó không cắt cổ hay đốt nhà ai cả.”

Tôi hỏi bảy nhà nhân chủng học, khảo cổ học và sử gia rằng họ muốn là một công dân bình thường ở châu Âu hay Haudenosaunee vào năm 1491. Không ai thấy vui với câu hỏi, vì nó buộc họ phải xét đoán quá khứ bằng chuẩn mực hiện tại - sai lầm mà các nhà xã hội học mỉa mai là “chủ nghĩa hiện tại”. Nhưng cả bảy học giả đều chọn trở thành người Anh-điêng. Nhiều thực dân khác cũng có cùng câu trả lời. Các nhà lãnh đạo ở Jamestown từng cố gắng thuyết phục người Anh-điêng trở thành người châu Âu. Thật đáng xấu hổ, gần như mọi sự chuyển giao đều ngược lại - nhiều người Anh gia nhập dân địa phương, bất chấp lời đe dọa về sự trừng phạt thảm khốc. Tại New England cũng tương tự, các thủ lĩnh Thanh giáo kinh hoàng khi thấy vài thành viên khu định cư Anh quốc đối địch bắt đầu sống chung với người Anh-điêng Massachusett. Khát khao gia nhập với họ của ông tổ tôi đã dẫn đến lời vu khống giết người khiến ông bị xử tử, hoặc ít nhất đó là những gì ông tôi kể cho tôi.

Khi một đứa trẻ Anh-điêng được chúng tôi nuôi nấng (Franklin viết năm 1753), học ngôn ngữ và quen với phong tục của chúng tôi, nhưng chỉ cần cậu ta gặp họ hàng của mình và làm một chuyến ngao du Anh-điêng với họ, sẽ chẳng thể nào thuyết phục cậu ta trở lại. [Nhưng] khi một đứa trẻ, dù trai hay gái, bị người Anh-điêng bắt khi còn nhỏ và sống giữa họ, dù được chuộc về và đối đãi tử tế hết mức để giữ chúng ở lại với người Anh, thì chỉ trong thời gian ngắn, chúng sẽ ghê tởm lối sống của chúng tôi… và sẽ chớp ngay lấy Cơ Hội để trốn thoát về Rừng, nơi không bao giờ đem chúng về được nữa.

Chịu ảnh hưởng do tiếp xúc gần gũi với người Anh-điêng - do gần hình mẫu sống cho sự tự do của con người - thực dân châu Âu tiếp nhận thái độ không nhún mình của họ, “gây rắc rối cho giới tinh hoa quyền lực nước Pháp,” sử gia Cornelius J. Jaenen nhận xét. Nam tước d’Arce là ví dụ; bất chấp tước hiệu cao quý, theo đoạn văn ông đặc biệt đề xuất, bản ghi chép của ông nhấn mạnh sự tự do của người Anh-điêng như một yếu tố kích động nổi loạn. Trong tiểu thuyết Candide của Voltaire, nhân vật chính Candide được một nhóm người Anh-điêng cứu sống khi họ phát hiện anh ta không phải mục sư như họ tưởng; nhà văn tỏ thái độ thông cảm rõ rệt với quan điểm chống giáo hội, chống độc tài của nhóm người Anh-điêng mà ông gọi là “Oreillion”. Cả giới giáo sĩ lẫn Louis XIV, vị vua mà Nam tước d’Arce đang chọc điên, đều cố gắng diệt trừ tư tưởng nguy hiểm này bằng cách chỉ thị chính quyền Pháp cưỡng ép giáo dục văn hóa Pháp lên người Anh-điêng, đồng thời tiến hành chính sách ngu dân. Nỗ lực này “thất bại ở mọi nơi”, Jaene kể lại.

Theo cách trực tiếp nhất, sự tự chủ của người Anh-điêng biến các xóm làng bản địa thành các đối thủ, gây trở ngại đến lòng trung thành của thực dân. Các xã hội thực dân không thể trở nên quá hà khắc, vì thành viên của các xã hội ấy - xung quanh là những người sống cuộc sống tự do - luôn có lựa chọn chống đối bằng cách đào thoát khỏi xã hội đó. Có khả năng những làng mạc Anh quốc đầu tiên tại Bắc Mỹ, cách mẫu quốc hàng nghìn cây số, đã đánh mất nhiều thứ bậc xã hội khắc nghiệt đặc trưng của đời sống châu Âu. Nhưng rõ ràng, họ đã tiếp nhận sự thô lỗ tùy tiện, dân chủ từ nền văn hóa bản địa châu Mỹ. Tinh thần ấy báo động và gây nhiễu loạn nhiều người châu Âu, thường dân cũng như quý tộc. Tuy vậy, nhiều người khác lại thấy nó là một viễn cảnh đáng chú ý về khả năng của con người.

Giới học giả từ lâu đã thừa nhận sự vay mượn này qua giày da đanh, ngô, chiến thuật quân sự - đánh du kích kiểu Anh-điêng mà thực dân phiến loạn đã dùng khiến quân đội Anh điêu đứng. (“Tại đất nước này, chúng ta phải tuân theo và học tập Nghệ thuật Quân sự từ Kẻ thù Anh-điêng”, Gen. John Forbes lập luận năm 1758.) Với thay đổi nhằm thích ứng như cách sử gia James Axtell đã gọi, người châu Âu đã ứng dụng kỹ thuật và chiến lược Anh-điêng để đạt mục đích của họ. Nhưng họ không thay đổi quan niệm về bản thân hay thế giới. Theo luận văn nổi danh mà Axtell xuất bản năm 1981, vai trò quan trọng nhất của người Anh-điêng trong cách mạng Hoa Kỳ là trở thành “kẻ thù quân sự và văn hóa” - là “sự khác biệt” thực dân phải chống lại. “Toàn bộ kinh nghiệm đối phó hàng loạt ‘vấn đề Anh-điêng’ của thực dân đã đóng góp lớn vào đặc trưng gắn liền với nước Mỹ của họ,” ông viết. Chịu ảnh hưởng chung từ dân bản địa châu Mỹ, người châu Âu đã học được cách tạo ra phiên bản mới của chính mình.

Dù vậy, phần lớn giới sử gia Mỹ dừng ở đây. Họ đã thấy các nhóm người nói tiếng ngữ hệ Algonquia và Iroquois tại vùng Đông Bắc quá khác biệt với người Anh quốc để có thể gây biến đổi lâu dài lên họ. Làm cách nào những kẻ chân ướt chân ráo phân cấp, hám lợi, theo định hướng thị trường, độc thần, vị chủng này có thể tiếp nhận tư tưởng và phong tục từ những người bản địa quân bình, tương hỗ, không tư lợi, phiếm thần và vị chủng này? Theo Alan Taylor thuộc Đại học California tại Davis, đề xướng cho rằng người Haudenosaunee có thể tác động đến tính cách người Mỹ thật “hồ đồ”, vì nó “tối giản hóa cách biệt văn hóa giữa dân bản địa thuận tình thuận lý và thực dân áp bức”. Có lẽ vậy, nhưng rồi phe hoài nghi phải giải thích tại sao cách biệt văn hóa giữa người Anh-điêng và Tây Ban Nha - đối tượng thực sự ảnh hưởng sâu sắc đến nhau -lại nhỏ hơn rất nhiều.

(Sử gia Francis Jennings đã tự hỏi làm sao “các nhà truyền giáo Iroquois”, theo cách gọi của ông, có thể dẫn lời Benjamin Franklin về người Anh-điêng như tôi vừa làm, “nếu xét sự khinh miệt thường trực với ‘lũ mọi ngu xuẩn’ của ông… Nhưng con người tin những gì họ muốn tin khi đối mặt với lập luận và chứng cứ”. Tranh luận thật bế tắc, như tuyên bố rằng Âu-Mỹ không chịu ảnh hưởng văn hóa từ Mỹ-Phi vì họ sỉ vả và đàn áp người Mỹ-Phi.)

Rất khó để ghi lại ảnh hưởng văn hóa trên tài liệu hay hành vi cụ thể. Tuy nhiên, ảnh hưởng văn hóa thực sự tồn tại. Năm 1630, John Winthrop chỉ huy đoàn thực dân Anh lớn nhất thời bấy giờ khoảng 700 người - đến Massachusetts, nơi họ đã lập nên thành phố Boston. Khi cuộc thám hiểm đang diễn ra, Winthdrop sùng đạo đã diễn giải viễn cảnh thuộc địa mới trong tương lai: “Một thành phố trên đồi”. Thành phố sẽ được cai quản dưới luật lệ của Đức Chúa Pilgrim. Trong những luật lệ đó có Đấng Tối Cao yêu thương đồng đều tất cả mọi người, nhưng Ngài không định để họ đóng vai trò bình đẳng trong xã hội:

Đức Chúa Vĩ Đại với ý mệnh thiêng liêng và thông tuệ của ngài đã không loại bỏ thân phận của con người, như mọi thời, người được giàu, người phải nghèo; và người mang quyền lực và danh tiếng vượt trội, lẫy lừng; người khác hèn mọn và phải thuần phục.

Cộng đồng lý tưởng của Winthdrop không phải nơi mọi người bình đẳng hay phân biệt xã hội bị xóa bỏ; tình cảnh “hèn mọn” của người nghèo “trong mọi thời” là một phần ý Chúa, và không thể thay đổi sâu sắc (nếu người nghèo trở nên quá thảm thương, người giàu phải giúp họ). Lý tưởng xã hội có trách nhiệm gắn liền với chính quyền tôn giáo, không phải theo tự do dân chủ.

Thực tế lại hoàn toàn khác biệt. Thay vì tạo ra xã hội có trật tự như Winthdrop mơ ước, các Pilgrim đã nghĩ ra phiên hợp thị trấn đầy máu lửa, cực kỳ dân chủ tại New England - một hệ thống cai trị “mang sắc thái chính trị đồng thuận của chính quyền Algonquia hơn là chỉ thị thiêng liêng của chính quyền Thanh giáo”, Colin Calloway, sử gia Dartmouth, nói. Với tôi, bảo các điển hình về cuộc sống Anh-điêng quanh họ không có vai trò gì trong thay đổi này nghe thật vô lý.

Chấp nhận rằng các quần cư bản địa có ảnh hưởng lên văn hóa Mỹ sẽ mở ra nhiều câu hỏi mới mẻ, thú vị. Đầu tiên, có khả năng người bản địa cũng mang ảnh hưởng tiêu cực (vì vậy, chủ đề này không hoàn toàn “đạo đức” hay “lãng mạn hóa nguyên sơ”, như cách sử gia Felipe Fernandez-Armesto thuộc Đại học Oxford đã phàn nàn). Nhìn về vùng Đông Nam nơi Taylor nhận xét “các quần cư thực dân đã thực thi chế độ nô lệ hà khắc hơn bất cứ chế độ nào ở châu Âu” và “chủ nô dùng người Anh-điêng để bắt nô lệ đào tẩu”. Cũng ở nơi đó, người bản địa xuất thân từ các quần cư Mississippi phân cấp và chuyên quyền hơn nhiều so với các nhóm dùng hệ ngữ Algonquia và Iroquois vùng Đông Bắc. Như Gallay ghi nhận, xã hội bản địa hợp tác hoàn toàn với chế độ nô lệ, gửi tù nhân chiến tranh đến thực dân để xuất ngoại. Ngược lại, tại vùng Đông Bắc, người Wendat (Huron) và Haudenosaunee hoặc giết, hoặc thường thấy hơn là nhận nuôi tù nhân, rất hiếm xảy ra cưỡng ép lao dịch.

Trên bản đồ, đường ranh giữa xã hội nô lệ và phi nô lệ xuất hiện tại Virginia, tiền thân của ranh giới Mason-Dixon chia cắt các bang nô lệ sau này. Mau hình này liên quan đến địa lý - khí hậu và đất đai Đông Nam thích hợp trồng cây theo vụ như thuốc lá và bông. Tình trạng chuộng chiếm hữu nô lệ của thực dân miền Nam có lẽ phản ánh hoàn cảnh sắc tộc, tầng lớp và tôn giáo khác biệt của họ. Nhưng liệu có thể bỏ qua các quần cư Anh-điêng khác biệt tại nơi đó không? Và nếu không, các xung đột tại Mỹ thời ấy đã thúc đẩy hệ quả chia cắt nền văn hóa hàng trăm năm tuổi thời tiền Columbus đến mức nào?

Dưới mắt tôi, giới sử học đã lúng túng gạt bỏ mối liên hệ đó. Vài phần do dự có lẽ là dư niệm từ cuộc chiến luận giữa giới học giả và giới hoạt động xã hội về vai trò của Haudenosaunee nổi danh trong Hiến Pháp Hoa Kỳ - một trận chiến không vui vẻ gì cho cả hai bên. Có lẽ, phần nào chỉ là sự lưỡng lự khi thừa nhận rằng văn hóa tự do, đặc trưng trọng yếu của Hoa Kỳ, có thể có nhiều tiền thân khác biệt như vậy. Hãy nghĩ về sử gia lừng danh I. Bernard Cohen, người đã nghiên cứu Những Nhà Kiến tạo Hiến Pháp Hoa Kỳ và tuyên bố giới Triết học Khai sáng đúc kết ý tưởng tự do từ vật lý học Newton, trong khi đọc qua các bản thảo của họ cũng thấy họ lấy rất nhiều minh chứng cho sự tự do từ người bản địa. Cũng như thực dân Boston trong phong trào Tiệc Trà chống đối Anh quốc đã ăn mặc như “người Mohawk”. Khi người khác đọc sử sách của trí thức châu Âu, hình ảnh tự do của người Anh-điêng có ảnh hưởng sâu rộng về thời gian lẫn không gian tại vùng Đông Bắc thế kỷ XVI. Với cùng lý do như nghị dân ở Boston, quân khỏi nghĩa tại Nam Hàn, Trung Quốc và Ukraine án vận như “người bản địa châu Mỹ” lần lượt vào thập niên 1980,1990 và đầu thế kỷ XXI.

Tư tưởng mọi người đều bình đẳng, tự do được chấp nhận rộng rãi trên thế giới đến mức thật khó xác định thay đổi lớn lao của tự do đến xã hội loài người mà nó đại diện. Nhưng cũng chỉ là một chút ngoa ngôn khi nói người ở mọi nơi đều quý trọng tự do - từ Anh đến Bangladesh, Thụy Điển đến Soweto ở Nam Phi - mọi người đều là con cháu Haudenosaunee cùng các nước láng giềng của nó. Hãy tưởng tượng - cho tôi xin nói riêng với độc giả không phải người Anh-điêng - bằng cách nào đó bạn gặp được một thành viên Haudenosaunee từ thời 1491. Liệu có phóng đại không khi nói rằng ngoài hình xăm xoắn xít, tóc cắt lệch và áo choàng lòe loẹt, bạn sẽ nhận ra ai đó gần gũi với bạn hơn tổ tiên của bạn rất nhiều, ít nhất ở vài khía cạnh nhất định.

PHỤ LỤC

PHỤ LỤC A Những Ngôn Từ Cảm Tính

Bất cứ ai cố gắng viết hoặc thậm chí chỉ nói về dân gốc châu Mỹ đều nhanh chóng sa vào trận địa của thuật ngữ. Và nỗ lực nằm giải cứu tác giả lẫn độc giả theo cách hợp lý, thấu đáo thường kết cục là cả hai phía càng lún sâu hơn. Khó khăn rơi vào hai mảng lớn: tên từng nhóm Anh-điêng riêng lẻ và tên phân loại xã hội để gọi các nhóm đó. Từ thông dụng nhất trước kia là Anh-điêng, vốn từ lâu đã bị coi là phi lý đến mức thập niên 1960-1970, giới khoa học xã hội chuyển đổi nó thành “người bản địa châu Mỹ”, hay đôi lúc là “thổ dân người Anh-điêng”.

Thay đổi này mang ý tốt, nhưng không thực sự thành công, về nghĩa đen, tên gọi thay thế này rắc rối không kém tên gọi gốc. “Người bản địa châu Mỹ” vốn định để chỉ cư dân châu Mỹ trước khi Columbus đến và con cháu họ ngày nay. Dù vậy, nghĩa đen của nó lại ám chỉ điều khác, như nhà hoạt động xã hội Russell Means phàn nàn, “bất kỳ ai sinh ra tại Tây Bán Cầu đều là người bản địa châu Mỹ”. Tệ hơn, thuật ngữ này khai sinh một loạt rắc rối mới. “Anh-điêng” không chỉ người Inuit, Aleut và những người ở vùng xa phía Bắc, với văn hóa, ngôn ngữ và cả ngoại hình khác biệt láng giềng phía Nam đến mức giới nghiên cứu nhìn chung lập luận rằng họ đến châu Mỹ theo làn sóng di cư riêng biệt và muộn hơn rất nhiều (dù vẫn trước Columbus nhiều thế kỷ). Nhưng tất cả họ đều là người bản địa châu Mỹ, điều này đã xóa bỏ đi khác biệt mà giới học giả và những người bản địa đều công nhận.

Trong các cuộc đối thoại, những người bản địa tôi từng gặp (không tính ngoại lệ) thường dùng từ “Anh-điêng” hơn “người bản địa châu Mỹ”. Ngày nọ, tôi dùng từ “người bản địa châu Mỹ” khi nói chuyện với một sinh viên đã tốt nghiệp Bolivia người Anh-điêng. Cô lắc đầu phủ nhận. “Aquísomos indios, Los ‘americanos natives’ viven solamente en los Estados Ưnidos,” (Chúng tôi là người Anh-điêng, người bản địa châu Mỹ chỉ sống ở Hoa Kỳ thôi) cô giải thích. “Tôi căm ghét từ người bản địa châu Mỹ,” Means tuyên bố năm 1998. Nói là làm, Means tham gia một nhóm đấu tranh vì quyền lợi dân bản xứ tên American Indian Movement (Phong trào người Anh-điêng châu Mỹ) và trở nên nổi tiếng. “Chúng ta bị nô lệ hóa dưới tên người Anh-điêng châu Mỹ,” ông viết, “chúng ta bị đô hộ dưới tên người Anh-điêng châu Mỹ, và chúng ta sẽ đoạt lại tự do dưới tên người Anh-điêng châu Mỹ, sau đó chúng ta sẽ tự gọi mình bằng bất cứ cái tên xấu xa nào chúng ta chọn.” (Cùng lúc đó, cách dùng “người Anh-điêng da đỏ” để phân biệt người Mỹ bản địa và “người Anh-điêng miền Đông” trong tiếng Anh cũng bị phản đối.)

Xét tính lịch sử, cả “Anh-điêng” lẫn “người bản địa châu Mỹ” đều khác xa cách dân cư nguyên thủy châu Mỹ nghĩ về bản thân họ. Giống như dân Đế chế La Mã thần thánh thế kỷ X không tự gọi mình là “người châu Âu”, cái tên đặt vào thế kỷ XVII, cư dân Tây Bán Cầu thời điểm ấy cũng không nghĩ đến thuật ngữ “Anh-điêng”, “người Bản địa châu Mỹ” hay bất kỳ tập hợp thực thể thuộc bán cầu nào. Thay vào đó, họ coi bản thân thuộc về cộng đồng bấy giờ của mình, ví dụ làng Patuxet thuộc liên minh Wampanoag.

Điều này về mức độ đáng kể vẫn đúng với ngày nay. Khi nhà nhân chủng học Russell Thornton thuộc Đại học California tại Los Angeles (UCLA) hào hiệp gửi cho tôi vài bản thảo của mình ông đính kèm sơ yếu lý lịch, trong đó ghi ông là “thành viên đã được công nhận của Quốc gia Cherokee”, không phải người Anh-điêng, bản địa châu Mỹ, người Anh-điêng châu Mỹ hay người bản xứ nào. Khi tôi đề cập điều này với Thornton, ông đáp rằng chỉ có điểm duy nhất tương đồng giữa sự đa dạng nhân học tại châu Mỹ: chịu sự càn quét từ cuộc xâm lược của châu Âu. “Anh-điêng hay người bản địa châu Mỹ đều do châu Âu tự định ra,” ông nói.

Vì tất cả những lý do trên, cuốn sách này sử dụng từ “Anh-điêng” và “người bản địa châu Mỹ” thay phiên nhau, từ sau chủ yếu nhằm tránh lặp từ.

Dù vậy, cần chú ý là tôi dùng các thuật ngữ này như một mục phân loại văn hoá - địa lý, không phải phân biệt chủng tộc. “Người Anh-điêng” là đối tượng tại Tây Bán Cầu tương đương với “người châu Âu”, không phải với “người da trắng”. Phân loại sắc tộc không tránh khỏi rắc rối, vì chúng bề ngoài là hình thái sinh học - tức chúng đáng lý phải dựa theo đặc trưng ngoại hình di truyền như màu da - nhưng sự thực, chúng mang đậm tính văn hóa, như luật “một giọt máu” khét tiếng tại miền Nam nước Mỹ thế kỷ XIX, điều luật tuyên bố rằng người nào đó là người da màu, dù ngoại hình không khác gì người da trắng, chỉ cần tổ tiên họ, dù xa cỡ nào, cũng là người châu Phi. Sẽ dễ tránh sự mâu thuẫn và nhập nhằng này hơn nếu tránh phân loại qua chủng tộc - điều tôi đang cố gắng làm - trừ vài dịp hùng biện chuyên sâu.

Qua gọi tên các nhóm Anh-điêng cụ thể - người Wampanoag hay người Maya - tôi đã dùng quy tắc kinh nghiệm đơn giản: gọi nhóm người bằng tên mà thành viên của nhóm mong muốn. Cách tiếp cận này trông có vẻ nhã nhặn, nhưng đôi lúc bị công kích là có ý trịch thượng. Xét cho cùng, người ở Mỹ dùng từ tiếng Anh “French” (tiếng Pháp) và“German” (tiếng Đức) thay vì français và Deutsch. Do đó, kiên quyết đòi dùng tên “đàng hoàng” cho người Anh-điêng lại đặt họ vào diện đặc biệt mong manh. Nhưng lý lẽ này chưa thấu đáo. Dù người nói tiếng Anh nói “Germans” (người Đức) thay vì Deutscher, “French people” (người Pháp) thay vì les français, họ thường tránh dùng từ miệt thị như “Kraut” và “Frog”. Nhiều tên gọi chung cho các tộc người Anh-điêng lại miệt thị như vậy, hoặc bắt nguồn từ sự miệt thị đó. Không có gì lạ khi chúng đang dần thay đổi.

Quy tắc “đơn giản” của tôi khi gọi nhóm người bằng tên họ muốn có vẻ rắc rối hơn bề ngoài. Ví dụ, vùng xa phía Bắc là nhà của một nhóm các quần cư gắn kết thường được biết đến như “người Eskimo”, nhưng vào thập niên 1980 tại Canada thuật ngữ này được thay thế bằng “Inuit”, địa bàn phần lớn các nhóm này sinh sống, sau khi họ phàn nàn rằng “Eskimo” bắt nguồn từ từ miệt thị trong tiếng Algonquia chỉ “người ăn thịt sống”. Lý do nó gây khó chịu vẫn mập mờ vì thịt sống là món ưa thích trong thực đơn của người phía Bắc, giống như người Nhật thích ăn sushi vậy. Dù thế nào, giới ngôn ngữ học cho rằng “Eskimo” thật ra bắt nguồn từ từ Algonquia chỉ “người mang giày tuyết” hay “người nói ngôn ngữ khác”, chẳng ý nào có vẻ đặc biệt xúc phạm. “Inuit” còn tệ hơn cho mục đích thời ấy, nó cũng là tên một nhánh riêng biệt thuộc quần cư Bắc Cực, không bao gồm người bản địa như Aleutiiq trên quần đảo Aleutian và Innu tại Labrador. Chưa hết, người Inupiat tại Alaska thuộc nhánh này nhưng lại dùng ngôn ngữ khác biệt với họ hàng ở Canada và thường thích dùng từ “người bản địa Alaska” hay đôi lúc “Eskimo”, thay vì “Inuit”.

Một nguồn rắc rối khác xuất hiện khi các ngôn ngữ bản xứ có lối chuyển ngữ khác nhau. Runa Simi (Quechua), nhóm ngôn ngữ đế chế Inka sử dụng có vài cách; tôi đã cố lần theo lối do Học viện Peru Mayor de la Lengua Quechua công bố năm 1995, có vẻ nó đang dần trở nên phổ biến. Với nhóm “Maya” gồm khoảng 30 ngôn ngữ khác nhau, lựa chọn khó khăn hơn nhiều. Ví dụ, tên vị vua bị giết đầu chương 8 được ghi thành Toh-Chak-Ich’ak, Chak Toh Ich’ak, Chak Tok Ich’aak và nhiều cách gọi khác; tước hiệu của ông, “quốc vương” được chuyển ngữ thành ahau, ahaw, ajau, ajaw, thậm chí axaw. Năm 1989, Bộ Thể thao và Văn hóa Guatemala xuất bản một hệ quy chiếu chuẩn cho Maya. Không may, Mexico có một bản khác biệt. Thực chất nó có nhiều bản. Nhiều cơ quan Mexico khác nhau đã ban hành nhiều hệ quy chiếu chính thức giả định, phần lớn dựa trên tác phẩm kinh điển Diccionario Maya Cordemex của Alfredo Barrera Vasquez, tất cả đều nhằm “ngăn những ngôn ngữ này tuyệt chủng”. Trong cuốn sách, tôi đã bó tay và đành ghi tên Maya theo nguồn đáng tin cậy nhất tôi bắt gặp gần đây Chronicle of the Maya Kings and Queens do nhà văn khắc học Simon Martin và Nikolai Grube viết. (Những điều trên không có nghĩa là tôi không phạm sai lầm hay đôi lúc bất tuân nguyên tắc tôi đặt ra. Tôi chắc chắn đã phạm phải điều đó dù đã cố gắng.)

Rắc rối phân loại thứ hai cũng nan giải không kém. Sử dụng thuật ngữ “văn minh” - “một từ có thể châm ngòi hàng loạt tranh cãi nảy lửa”, Alfred Crosby viết. Tranh cãi xảy ra khi nền văn hóa không được gọi là nền văn minh; có phải vậy là họ “không văn minh”? Giới khảo cổ và nhân chủng học đã đề xuất hàng tá định nghĩa và tranh cãi liệu sự tồn tại chữ viết có cần thiết. Nếu có, có lẽ ngoài Trung bộ châu Mỹ ra không còn nền văn minh châu Mỹ nào khác. Dù vậy, những vùng khác trên châu Mỹ lại đầy tàn tích (Tiwanaku, Marajo, Cahokia) mà tại vùng khác trên thế giới chúng sẽ được coi là sản phẩm từ một nền văn minh. Sự khác biệt này với tôi dường như không chút hữu dụng. Như Crosby, tôi dùng từ này “không nhằm đánh giá văn hóa mà để chỉ người dân sống trong trong thành phố, làng mạc, thôn xóm, và chỉ nền chính trị, kinh tế, xã hội lẫn quân sự gắn liền với bộ phận dân cư ấy”.

Đôi lúc, giới nghiên cứu cố gắng tránh gây tranh cãi bằng cách dùng thuật ngữ “phức hợp xã hội”. Không ích lợi gì lắm, vì nó ngụ ý rằng người săn bắt hái lượm có đời sống đơn giản. Cách đây một thế kỷ, nhà nhân chủng học Franz Boas đã chứng minh điều ngược lại khi ông nỗ lực tìm hiểu mô hình đời sống người Anh-điêng Bờ Tây Bắc đầy phức tạp, rối rắm. Dù vậy, thuật ngữ này vẫn gây tiếng vang nhất định. Khi các quần cư phát triển, thành viên của nó dùng nhiều đồ chế tác hơn, cả hai chuẩn hóa cho tiêu thụ đại trà lẫn hàng đặt riêng cho giới tinh hoa. Sự phát triển này đi kèm với gia tăng chiều kích và chủng loại cơ sở hạ tầng kỹ thuật. Tôi dùng từ “phức hệ” và “phức tạp” xét theo khía cạnh vật chất này.

Trong cuốn sách này tôi thường dùng thuật ngữ như “vua” và “đất nước” hơn là “tộc trưởng” và “bộ tộc”. Đáng lý, hai từ sau chủ yếu chỉ quần thể dòng tộc trong khi hai từ đầu chỉ quần thể lớn hơn dựa trên một đặc trưng chung. Dù vậy, thực tế trong lịch sử, “tộc trưởng” và “bộ tộc” được dùng để chỉ các nền văn hóa ngoài biên cương đang phải thần phục các nền văn hóa lớn hơn một cách miệt thị. Trong sách giáo khoa, các hoàng đế La Mã - những anh hùng của nền văn minh Hy-La - thường xuyên phải chiến đấu chống “các tù trưởng” thuộc “các bộ tộc người Đức”. Nhưng các “bộ tộc” này có vua chúa sống trong cung điện nguy nga, nắm quyền trên vùng lãnh thổ rộng lớn và phải tuân thủ các bộ luật. “Bộ tộc” Burgundy thậm chí từng chinh phục La Mã và dựng lên chính quyền La Mã bù nhìn vào thế kỷ V. (Ông bị một “bộ tộc” khác giết, họ đã đưa vị vua của họ lên ngôi.)

Bản đồ châu Âu thế kỷ V và VI thường mô tả “Vương quốc Celtic”, “Vương quốc Lombard”… biên giới của họ đánh dấu bằng đường kẻ đậm chúng ta dùng để vẽ biên giới quốc gia. Nhưng các chính thể tương tự với diện tích lớn hơn và công nghệ tiên tiến hơn tại Tây Bán Cầu lại hay bị gọi là “bộ lạc”, “bộ tộc”, ngụ ý họ làm sao đó lại khác biệt và mang quy mô nhỏ hơn. Và biên giới của họ chỉ là đường mờ, như thể chỉ ra sự lỏng lẻo trong tổ chức và định nghĩa của họ. “Bộ tộc và bộ lạc không phải thuật ngữ khoa học trung tính,” nhà khảo cổ Alice Beck Kehoe bày tỏ. “Chúng mang cảm tính chính trị.” Tôi thường tránh dùng chúng.

Nhìn chung, tôi đã cố dùng những thuật ngữ mà sử gia châu Âu hay châu Á sẽ dùng để chỉ chính thể văn hoá - chính trị mang cùng chiều kích lẫn độ phức tạp. Cách tiếp cận này có nguy cơ xóa bỏ khác biệt giữa chúng, lấy ví dụ tòa án Qosqo và tòa án Madrid. Nhưng nó hỗ trợ cho mục đích lớn hơn của cuốn sách này: dùng thuật ngữ chuyên dụng để diễn giải giới nghiên cứu ngày càng thừa nhận vai trò của Tây Bán Cầu trong lịch sử nhân loại cũng hấp dẫn và quan trọng không kém Đông Bán Cầu.

Lưu ý cuối cùng: trong suốt văn bản, tôi dùng hệ thời gian trước và sau Công Nguyên của châu Âu. Nhiều nhà nghiên cứu phản đối chúng như ràng buộc sắc tộc. Sự thực là, khá kỳ lạ khi nói về “trước Công Nguyên” để kể đến nền văn hóa không liên quan gì Công giáo. Nhưng không có sự thay thế hợp lý nào khác. Vài sử gia dùng B.C.E (Before Common Era), nhưng do lịch Common Era chỉ là tên khác của Dương lịch, tức là nó vẫn đề cập sự kiện quá khứ theo mốc Công giáo, đây là mối bất bình chính. Cũng có thể đổi qua loại lịch trung tính như lịch Julius giới thiên văn sử dụng (ít nhất nó không vấp mốc 0 - nó cũng là loại lịch châu Âu đầu tiên tinh vi như Đại Lịch Trung bộ Trung Mỹ). Điều này có vẻ không hữu ích lắm; để nắm bắt nội dung, độc giả sẽ phải chuyển ngày tháng lịch Julius thành loại lịch họ biết: TCN và SCN quen thuộc. Tốt nhất không nên gây thêm phiền phức như vậy.

PHỤ LỤC B Ngôn Ngữ Nút Thắt

Mọi bản ghi chép về Inka đều xuất hiện sau cuộc xâm lược, tất nhiên chủ yếu viết bởi quân Tây Ban Nha, những người chưa từng chứng kiến thời hoàng kim của đế chế này. Do nhiều người chép sử rất tận tâm với công việc nên hầu hết học giả vẫn dùng bản ghi chép của họ, bất chấp các thiếu sót, như tôi đã làm trong cuốn sách. Vì những lý do hiển nhiên, sử gia nghiên cứu Inka không hề muốn phải dựa hoàn toàn vào nguồn ghi chép hậu chiến từ tác giả không phải người bản xứ, nhưng có vẻ điều này không tránh được.

Dù vậy, gần đây, vài nhà nghiên cứu tin rằng người Inka thực sự có chữ viết - thậm chí chữ viết Inka còn được trưng bày tại bảo tàng khắp nơi trên thế giới, nhưng chưa ai nhận ra chúng. Tôi đang đề cập đến mớ dây thắt nút mang tên khipu (hay thường phát âm là quipu). Thuộc những món tạo tác tuyệt hảo nhất của Tawantinsuyu, chúng chứa một dây thắt chính, thường có đường kính 1-2cm, từ đó rủ xuống những dây tua rua mảnh hơn - thường có hơn 100 dây, nhưng đôi lúc lên đến 1.500 dây. Những dây tua rua này, đôi lúc móc thêm dây phụ, thường mang hàng cụm nút thắt, mỗi nút thắt theo một trong ba kiểu thắt. Trong tóm lược sơ bộ của nhà sử gia toán học George Gheverghese Joseph, thuộc Đại học Manchester, kết quả “trông giống cây lau nhà xuống cấp”.

Theo ghi chép của thực dân, khipukamayuq - “người giữ nút” trong tiếng Ruma Suni - phân tích chúng qua quan sát bằng mắt và sờ dọc theo chúng như đọc chữ nổi, đôi lúc kết hợp thêm thao tác với đá đen và trắng. Ví dụ, để thu thập lịch sử đế chế Inka, thống sứ Tây Ban Nha Cristobal Vaca de Castro đã triệu hồi khipukamayuq để “đọc” các dây thắt vào năm 1542. Các bản thảo Tây Ban Nha ghi lại lời khai của họ nhưng không giữ lại khipu; thậm chí, có thể họ đã thủ tiêu chúng, về sau, người Tây Ban Nha phát cáu khi các khipu ghi nhận sự kiện mâu thuẫn với bản ghi Tây Ban Nha. Nên vào 1583, họ quy tất cả dải dây thắt tại Peru là văn hóa phẩm mê tín dị đoan và ra lệnh đốt chúng. Chỉ khoảng 600 dây thắt thoát được đại nạn.

Mọi hệ chữ viết chúng ta biết đều sử dụng công cụ ghi hoặc khắc lên mặt phẳng. Ngược lại, khipu là dải nút ba chiều. Dù sử sách Tây Ban Nha liên tục mô tả khipukamayuq tra cứu khipu của mình, đa phần giới nghiên cứu không hình dung nổi món đồ kỳ lạ đó là bản ghi chép. Thay vào đó, họ đoán đây là công cụ ghi nhớ -công cụ ghi nhớ cá nhân, như chuỗi tràng hạt - hoặc cùng lắm là các bàn tính bằng vải. Suy đoán sau được ủng hộ vào năm 1923, khi mà sử gia khoa học L. Leland Locke chứng minh rằng kiểu thắt trên phần lớn các khipu ghi lại kết quả tính toán - dải dây thắt là công cụ tính toán. Khipu là các dải thập phân phân tầng, Locke nói, nút thắt ghi hàng đơn vị nằm ở tầng thấp nhất, hàng chục tầng tiếp theo, cứ như vậy. “Bí ẩn đã được hóa giải,” nhà khảo cổ Charles W. Mead hoan hỉ, “vậy giờ chúng ta đã biết quipu là gì vào thời tiền sử… đơn thuần là công cụ ghi số”.

Dựa theo những đánh giá như thế, đa phần giới Anh-điêng học coi Inka là nền văn minh lớn duy nhất từng tồn tại mà không có chữ viết. “Người Inka không có chữ viết,” nhà khảo cổ Brian Fagan thuộc Đại học California tại Santa Barbara viết trong bản nghiên cứu văn hóa Bản địa châu Mỹ năm 1991 của ông: Kingdoms of Gold, Kingdoms of Jade (Vương quốc Vàng, Vương quốc Ngọc). “Quipu chỉ là cách thức lưu trữ thông tin chính xác, một máy tính ghi nhớ thời tiền Columbus, có thể coi như vậy.”

Nhưng cả khi Pagan viết điều này, giới nghiên cứu đang dần nghi ngờ kết luận trên, vấn đề nằm ở chỗ quy luật của Locke chỉ giải mã 80% số khipu - phần còn lại vẫn mịt mù. Theo nhà khảo cổ Robert Ascher thuộc Đại học Cornell, những khipu này “rõ ràng không phải con số”. Năm 1981, Ascher và người vợ kiêm nhà toán học Marcia của ông xuất bản cuốn sách gây chấn động lĩnh vực qua việc đề xuất rằng những khipu “dị thường” này có thể là một dạng chữ viết nguyên thủy - theo lời Ascher, dạng chữ này đã “nhanh chóng phát triển thành điều gì đó vô cùng thú vị” ngay thời điểm văn hóa Inka bị đánh đổ.

Vợ chồng Ascher dần có thêm người ủng hộ. “Các học giả kỹ tính nhất nghiên cứu khipu hiện nay tin rằng chúng không chỉ là công cụ ghi nhớ mà quan trọng hơn nhiều,” chuyên gia văn bản Anh-điêng cổ đại Galen Brokaw thuộc Đại học Bang New York tại Buffalo nói với tôi. Brokaw thừa nhận quan điểm này có vẻ vô lý vì các nhà khoa học coi Tawantinsuyu là một đế chế văn chương cũng đồng nghĩa thừa nhận rằng không ai đọc được nó. “Không một khipu tường thuật nào có bản dịch thật sự thuyết phục,” nhà nhân chủng học Gary Urton thuộc Đại học Harvard thừ nhận, tình cảnh mà ông mô tả “thất vọng khôn tả”.

Phần nào được thúc đẩy bởi những hiểu biết mới đây của giới học giả ngành dệt may, Urton đã kích động cuộc công kích gay gắt, dai dẳng nhất từng thấy vào mã khipu. Trong Signs of the Inka Khipu (2003) (Dấu vết Inka Khipu), Urton lần đầu tiên phá giải có hệ thống mã khipu thành các thành phần ngữ pháp, rồi dùng danh mục này để tạo ra cơ sở dữ liệu khipu tương quan nhằm giúp xác định mẫu hình bố trí các nút thắt. Như dấu hình nêm, khipu hẳn đã khởi nguồn như một loại công cụ kế toán mà Locke nhận định, Urton nói với tôi. Nhưng vào lúc Pizarro đến, chúng đã phát triển thành một dạng nhị phân ba chiều, khác hoàn toàn mọi loại chữ viết trên Trái Đất.

Vợ chồng Ascher chủ yếu nghiên cứu nút khipu. Nhưng tại một hội nghị năm 1997, nhà nghiên cứu William J. Conklin thuộc Bảo tàng Dệt may tại Washington D.C chỉ ra rằng các nút thắt có thể chỉ là một phần hệ thống khipu. Trong một buổi phỏng vấn, Conklin -có lẽ là chuyên gia dệt may đầu tiên nghiên cứu khipu - giải thích rằng, “Khi nhìn vào khipu… tôi thấy quy luật mã hóa trong màu sắc lẫn đường chỉ chạy, vặn xoắn, theo đó mỗi sợi dây đều mang cấu tạo phức tạp. Tôi nhận ra 90% thông tin đã nằm trong sợi dây trước khi nó được thắt nút.”

Theo kiến thức này, Urton lập luận người làm khipu buộc phải tuân theo bản chất đan dệt để tạo ra chuỗi kết cấu nhị phân. Gồm cả loại vật liệu (bông hoặc len), đường chỉ chạy và vặn xoắn (ông miêu tả bằng “S” hoặc “Z”, theo đường “xéo” của sợi thắt), hướng (trái hoặc phải) của nút thắt gắn sợi tua rua với sợi chính, và hướng trục chính của từng nút thắt (S hoặc Z). Kết quả, mỗi nút thắt theo ông là một “dải nhị phân 7 bit”, dù thuật ngữ này không chính xác vì khipu có ít nhất 24 màu chỉ. Mỗi dải có thể mã hóa 26x24 “đơn vị thông tin riêng biệt” - tổng 1.536 đơn vị, phần nào hơn khoảng 1.000-1.500 ký hiệu hình nêm của người Sumer, và xấp xỉ hai lần 600-800 chữ tượng hình của Ai Cập hay Maya.

Nếu Urton đúng, khipu rất độc đáo. Chúng là tài liệu chữ viết ba chiều duy nhất trên thế giới (chữ nổi là bản dịch từ chữ viết trên giấy) và là tài liệu duy nhất “dùng hệ thông tin mã hóa” rất “giống hệ mã hóa dùng trong ngôn ngữ lập trình ngày nay, mang cấu trúc chính như mã nhị phân”. Thêm vào đó, chúng có lẽ là số ít “chữ tượng hình” không thể hiện phát âm, khác với tiếng Anh, tiếng Trung hay Maya. “Một hệ ký tự không nhất thiết phải tái hiện âm nói để truyền tải thông điệp,” sử gia văn hóa Anh-điêng Catherine Julien thuộc Đại học Tây Michigan giải thích cho tôi. “Chưa rõ chúng ta sẽ tìm thấy gì qua khipu, nhưng chắc chắn chúng thể hiện nội dung không cần phải nói thành lời.”

Không phải mọi nhà nghiên cứu đều ủng hộ thuyết nhị phân của Urton. Trong một buổi phỏng vấn, Brokaw lập luận “không có cách nào để dung hòa nó với hệ thập phân mà rõ ràng khipu cũng góp phần”. Chưa hết, ông nói, thuyết của Urton thiếu dữ liệu dân tộc học. Nhưng Brokaw quan tâm nhiều hơn đến một công trình về khipu khác của Urton. Họp tác với nhà toán học kiêm thợ dệt Carrie J. Brezine thuộc Đại học Harvard, Urton đã dùng vốn dữ liệu khipu mới trong năm 2005 để nhận dạng 7 khipu có vẻ là bản ghi hệ phân cấp tính toán. Được tìm thấy vào nửa thế kỷ trước tại nhà một khipukamayuq ở Puruchuco, một trung tâm hành chính Inka gần Lima ngày nay, dải khipu này có vẻ được xếp theo tầng, các giá trị số ở khipu tầng dưới cộng dồn vào số ở khipu tầng trên. Đáng chú ý, vài nút thắt ở khipu trên cùng dường như không phải con số. Urton và Brezine lý luận rằng diễn giải hợp lý nhất về những nút thắt này là chúng chỉ nguồn gốc 7 khipu, Puruchuco. Nếu Urton và Brezine đúng, các nút này sẽ là “từ ngữ” đầu tiên dịch đúng nghĩa “chữ” khipu.

Viết và đọc là một trong những cách thức truyền tải thông tin giữa người với người cơ bản nhất. Trong các nền văn hóa trên thế giới, quy cách này về cơ bản là như nhau. Người ta đọc một hàng ký tự, thu nhận thông tin bằng thị giác; từ nhấn mạnh lẫn bối cảnh được thể hiện trực quan bằng cách thay đổi kích cỡ và hình thái ký tự (in nghiêng hoặc in đậm, phóng to hay thu nhỏ cỡ chữ, rải chữ hoặc ký tự quanh trang viết). Tất cả người châu Âu và châu Á đều có chung trải nghiệm đọc - ngồi ghế, sách đặt trong lòng, đung đưa đầu từ bên này sang bên kia (châu Âu) hoặc từ trên xuống dưới (châu Á).

Vì Tawantinsuyu chỉ tồn tại trong vài thế kỷ, nó được nhiều người cho là bắt nguồn từ các dạng thức chữ viết xưa cũ hơn đã xuất hiện tại khu vực. Và những nền văn hóa này rất độc đáo, nếu Urton đúng. Sách - của họ là mớ dây rũ rượi - ở khía cạnh nào đó thì thiết thực hơn cuộn giấy hay cuốn sách vì chúng ít chịu hư tổn do nước hay tác động vật lý. Chúng ta vừa đọc bằng xúc giác khi lướt tay qua các nút thắt, vừa bằng thị giác khi nhìn màu sắc sợi dây. Và trong khi lựa chọn dùng từ hay chữ vào đầu câu hoặc đoạn văn ít mang liên kết vật lý với từ hay chữ ở cuối, lựa chọn của người tạo khipu không thể dừng lại giữa chừng. Do đó, mỗi dải tua rua của khipu cung cấp lượng lớn thông tin ngay từ đầu và càng về sau càng chuẩn hóa.

Dù trong mắt người châu Âu, chúng rất kì dị, nhưng loại hình chữ viết này đã bắt rễ sâu trong văn hóa Anh-điêng. Giao tiếp qua nút thắt chỉ là một khía cạnh trong sự phát triển kỹ thuật dệt may của những xã hội này. Heather Lechtman thuộc Viện Công nghệ Massachusetts lập luận rằng vải vóc “là vật chứng minh địa vị, vật liệu truyền thông tin ở bất cứ tín ngưỡng, nền chính chính trị hay khoa học nào”. Tương tự, Urton bảo tôi, sự đối lập nhị phân là đặc trưng của dân trong vùng, họ sống trong các xã hội “phân lập theo cơ cấu kép đến mức cực đoan”, từ phân rẽ dân thị trấn thành nửa “trên” và nửa “dưới” bổ trợ lẫn nhau đến sắp xếp thơ văn thành thể nhị nguyên. Trong môi trường này, “khipu là chuyện quen thuộc”, ông nói.

Cùng lúc, Urton và các chuyên gia khipu khác vẫn nỗ lực tìm kiếm kiếm phiến đá Rosetta bản Inka - bản dịch một khipu vẫn còn tồn tại. Một ứng viên xuất hiện, có lẽ thế. Năm 1996, sử gia nghiệp du Clara Miccinelli thuộc giới quý tộc xứ Napoli gây náo động khi tuyên bố rằng bà đã đào được trên đất đai gia tộc một khipu kèm bản dịch tiếng Tây Ban Nha (nó mã hóa một bài dân ca). Nhưng vì chiếc khipu giả định này không giống kết cấu các khipu khác còn tồn tại và tài liệu này cũng nói rằng Pizarro chinh phục đế chế Inka bằng cách đầu độc các tướng lĩnh của họ bằng rượu vang hòa thạch tín, giới học giả Mỹ vốn đã hoài nghi tính xác thật của chúng. Tức giận, Miccinelli từ đó tới nay chỉ cho giới nghiên cứu Ý xem xét các tài liệu, dù bà cũng từng để một phòng thí nghiệm Úc xét nghiệm chúng bằng một quang phổ kế cực đại. (Kết quả công bố năm 2000 cho thấy chúng xuất hiện từ thế kỷ XV.) Do tranh cãi, phần lớn giới nghiên cứu theo Brokaw đã “chủ ý phớt lờ” những tài liệu Ý này, ít nhất trong hiện tại.

Được chấp nhận rộng rãi hơn có 32 chiếc khipu tìm thấy trong một ngôi mộ vùng Amazon tại Peru năm 1996, một trong số đó Urton đã đoán định là bản thống kê dân số khu vực vào cuối thời tiền Hispanic. Với sự trợ giúp từ một đồng nghiệp trường MacArthur năm 2001, ông đã và đang tìm kiếm trong các kho lưu trữ Peru nhằm tìm ra thứ gì đó mang nội dung diễn giải rõ ràng hơn để khớp với những khipu khác - một cuộc tìm kiếm theo Julien “có thể mang lại kết quả tốt”. Nếu cuộc tìm kiếm của Urton cùng các cuộc tìm kiếm tương tự thành công, bà bảo, “Chúng ta sẽ lần đầu tiên có thể nghe được tiếng nói thực sự của người Inka”.

Tôi hỏi bà nghĩ tiếng nói đó sẽ như thế nào - tiếng nói từ những con người sống hòa với sức ép và vải vóc, những người coi đá cũng mang linh hồn, chưa từng thấy gia súc nào lớn hơn con đà mã, người chia thế giới thành hai nửa bổ trợ nhau và nghĩ theo kiểu trên xuống dưới chứ không phải từ Bắc chí Nam, người thu nhận thông tin trên thế giới qua ngón tay.

“Lạ lẫm,” bà nói.

PHỤ LỤC C Ngoại lệ Giang mai

Ngày nay, không ai nghi ngờ tác hại khủng khiếp của virus và vi khuẩn châu Âu lên châu Mỹ. Dịch bệnh châu Phi như sốt rét và sốt vàng da cũng tương tự. Câu hỏi đặt ra là liệu bệnh dịch châu Mỹ có gây tác hại chết người tương đương cho kẻ xâm lược không. Một ứng viên từ lâu đã được đề xuất: bệnh giang mai.

Giang mai do loại vi khuẩn giống giun hình xoắn ốc trên đĩa kính hiển vi tên là Treponema pallidum gây ra. Căn bệnh xảy ra dưới bốn dạng, giới nghiên cứu giang mai bất đồng về việc liệu các dạng khác biệt này là do các nhánh khác biệt của Treponema pallidum gây ra hay vốn Treponema pallidum không phải một loài riêng biệt mà là một tổ hợp các loài có phần khác nhau, mỗi loại chịu trách nhiệm cho vài triệu chứng. Dạng bệnh thứ nhất là bejel, bệnh gây những vết loét nhỏ như mụn rộp trong và ngoài miệng; chủ yếu hoành hành tại Trung Đông. Dạng hai là ghẻ cóc, lây qua vết xước da và gây đau đớn kéo dài, tìm thấy tại mọi vùng nhiệt đới trên thế giới. Cả hai dạng ít khi lan đến xương và hệ thần kinh, cũng hiếm gây chết người. Giang mai, dạng thứ ba, lại là một chuyện khác. Lây truyền chủ yếu qua quan hệ tình dục, gây phát ban và lở loét vùng sinh dục cho đến khi lặn mất, giải thoát bệnh nhân khỏi đau đớn nhưng âm thầm, và thường chết người, xâm nhập vào xương, tim, não. (Dạng thứ tư tồn tại chủ yếu ở Trung bộ châu Mỹ, một bệnh da liễu nhẹ.)

Có phải Columbus đã mang mầm bệnh từ châu Mỹ về như thời điểm bùng phát dịch lần thứ nhất cho thấy? Có ba luận điểm chính ủng hộ nhận định này và con số tương xứng phản đối. Luận điểm ủng hộ đầu tiên là sự chết chóc tuyệt đối của căn bệnh - các bản ghi chép cho thấy giang mai thời đó còn rùng rợn hơn bây giờ. Nhọt xanh to bằng hạt sồi, mưng mủ, hôi thối, nổi khắp người. Bệnh nhân đau đớn “như thể đang nằm trong lửa”, một quan sát viên thế kỷ XVI ghi lại. Tỷ lệ tử vong cao. Sự chết chóc này khớp với giả thuyết Treponema pallidum mới xuất hiện ở châu Âu. Thuyết Tiến hóa chính thống dự đoán, qua thời gian, tác hại các căn bệnh truyền nhiễm sẽ giảm dần - trạng thái nghiêm trọng nhất là chúng giết vật chủ nhanh đến mức không kịp truyền qua vật chủ khác. Vì vậy, tính chết người nghiêm trọng của giang mai giống như một dịch bệnh mới.

Luận điểm thứ hai là người châu Âu thời điểm ấy tin rằng cán bệnh “bắt nguồn từ hòn đảo Espanola [Hispaniola] ngày nay”, theo bác sĩ lừng danh Ruy Diaz de Isla năm 1539. Diaz tuyên bố ông từng quan sát và cố chữa giang mai cho thủy thủ đoàn trong chuyến viễn chinh đầu của Columbus, có lẽ bao gồm cả thuyền trưởng tàu Pinta. Hiển nhiên, vị này đã nhiễm ký sinh trùng tại Hispaniola, mang nó về châu Âu và chết vài tháng sau đó - nhưng ông đã kịp truyền chúng cho người đồng đội xấu số nào đấy. Lời kể của Diaz de Isla được thầy tu Bartolome de Las Casas thân với dân Anh-điêng làm chứng, bấy giờ đang ở Seville khi Columbus trở về.

Luận điểm thứ ba, giang mai dường như đã tồn tại ở châu Mỹ từ trước năm 1492. Vào giữa thập niên 1990, nhà nghiên cứu Bruce và Christine Rothschild thuộc Trung tâm Viêm thấp khớp Đông Bắc Ohio, Youngstown đã khám nghiệm 678 bộ hài cốt Anh-điêng cổ từ Mỹ và Ecuador để tìm dấu vết giang mai. Đến 40% số hài cốt có dấu hiệu bệnh. Để giải mã chuỗi truyền bệnh, sau này, họ đã làm việc cùng các nhà nghiên cứu thuộc Cộng hòa Dominica, Ý và đã phát hiện ra vào thời điểm Columbus đến, giang mai ở Hispaniola cũng phổ biến không kém. Thậm chí, căn bệnh dường như đã xuất hiện từ 2.000 năm trước - có thể, nó vốn là một biến thể ghẻ cóc trên cao nguyên Colorado.

Ba luận điểm phản biện tương ứng là: một, Treponema pallidum có thể đã tồn tại ở châu Âu từ trước khi Columbus đến châu Mỹ. Giới khảo cổ đã tìm thấy vài bộ hài cốt Trung cổ mang dấu vết hao hao giang mai, chủ yếu ở Anh quốc. Dù hài cốt nhiễm giang mai thời tiền 1492 có xuất hiện tại châu Mỹ, vài hình mẫu sẽ giảm nhẹ lời buộc tội Columbus như trường hợp của Mary Thương Hàn*. Quả thực, vài dược sĩ cho rằng giang mai vốn luôn tồn tại trên toàn thế giới, nhưng bộc lộ khác nhau tại những nơi khác nhau. Thứ hai, đợt bùng phát năm 1495 có thể không phải sự xuất hiện căn bệnh mới, mà lầm tưởng về một căn bệnh cũ, căn bệnh thường hay bị lẫn với bệnh Hansen (hay phong hủi). Mô tả về giang mai trước và sau đợt dịch năm 1494-1495 với bệnh Hansen trước đó tương đồng đến đáng ngạc nhiên; cả hai đều được “chữa trị” bằng thủy ngân. Năm 1940, giáo hoàng bãi bỏ lệnh cấm phong hủi ở châu Âu, cho phép hàng đoàn người bệnh trở về nhà. Có thể nào, hành động nhân văn ấy đã tạo ra một làn sóng người bệnh giang mai? Ít nhất thì, vài nhà nghiên cứu tin là có thể.

Luận điểm phản biện thứ ba là về tâm lý. Như Alfred Crosby thừa nhận, một phần ban đầu ông chú ý đến khả năng giang mai bắt nguồn từ châu Mỹ “vì tôi thấy bứt rứt khi quá nhiều căn bệnh từ phương Tây vượt Đại Tây Dương đến nhưng không căn bệnh nào truyền ngược lại”. Ông cho rằng phải có “sự đối xứng dịch tễ - địa lý” nào đấy. Các sử gia khác theo sát phía sau. Về sau, Crosby nhận ra nghiên cứu các bằng chứng với hy vọng uốn nắn lại cân bằng truyền nhiễm là một sai lầm. “Họ muốn có đậu mùa cấp ở châu Âu để cân bằng với đậu mùa ở Mexico,” Vine Deloria Jr. bảo tôi. “Họ đều muốn tìm thấy một ý định báo thù đích thực.”

Dù vậy nếu giang mai thực sự bắt nguồn từ Tân Thế Giới, cán cân cũng không cân bằng. Bệnh giang mai thật đáng chú ý, “như mọi căn bệnh hoa liễu,” Crosby viết năm 2003, “nhưng nó không làm biến động lịch sử” như đậu mùa. Treponema pallidum dù tệ hại, nó không lật đổ cả đế chế hay đẩy dân chúng đến tuyệt diệt. “Gần như không có sự cân xứng trong trao đổi dịch bệnh giữa Tân và Cựu Thế Giới,” Crosby nói, “và lượng yếu tố ảnh hưởng đến lịch sử nửa cuối thiên niên kỷ qua cũng vậy”.

PHỤ LỤC D Phép Tính Lịch

Từ điển định nghĩa lịch như một cỗ máy: “một hệ thống xác định điểm bắt đầu, độ dài và mốc chia trong năm”. Nhưng trong các nền văn hóa, lịch còn hơn thế rất nhiều. Người dân trải nghiệm thời gian cả theo chiều dài lẫn theo chu kỳ. Một mặt, thời gian trôi thẳng từ lúc con người ra đời đến lúc chết, một đường thẳng tuyến tính có điểm mốc cố định và vận tốc đều đều. Một mặt, thời gian lại tuần hoàn, vòng xoay mùa màng liên tục quay đều, không có khởi đầu và kết thúc rõ ràng. Lịch là bản lưu giữ nỗ lực của mỗi nền văn hóa trong việc đong đếm và điều chỉnh những cách nhìn khác nhau.

Trong các xã hội châu Âu nguyên thủy, thời điểm cuối năm được cho là nguy hiểm; thời gian lịch hết ngày đếm, tối tăm lạnh lẽo bao trùm, không ai chắc chắn thiên đường sẽ mở ra vào năm mới. Để thể hiện khoảng thời gian bí ẩn khi bộ lịch bằng cách nào đó quay vòng và lặp lại, người La Mã ăn mừng Saturnalia, tuần lễ đảo nghịch khi chủ nhân phục vụ người hầu, nô lệ nắm quyền điều hành nhà nước. Dương lịch đánh dấu chuỗi ngày đen tối kỳ lạ cuối năm này bằng Giáng Sinh, biểu tượng cho sự tái sinh, vào ngày 25/12, và thêm Lễ Ba Vua vào ngày 06/01, ngày ba vị vua nhận ra đứa bé Jesus sơ sinh là Đấng Cứu Thế, một biểu tượng khác cho sự tái sinh. Giáng Sinh cùng Lễ Ba Vua nối kết khoảng cách nguy hiểm giữa cuối năm cũ và đầu năm mới.

Lịch Trung bộ châu Mỹ cũng nối kết thời gian chảy trôi và tuần hoàn, nhưng chi tiết hơn. Trong dạng thức đầy đủ nhất của nó, vào thời hoàng kim của Maya, bao gồm ba bộ lịch riêng biệt nhưng liên kết: một bộ lịch thiêng mang tên tzolk’in; bộ haab, bộ lịch thường tính dựa theo chu kỳ Mặt trời như dương lịch; và Đại Lịch, hệ lịch kết nối hai bộ kia.

Bộ lịch thiêng vừa là loại lịch khác lạ nhất so với dương lịch, vừa đóng vai trò quan trọng nhất trong cả ba. Mỗi ngày trong tzolk’in có tên lẫn số riêng, khá giống cách chúng ta gọi “Thứ Tư ngày 15” trong dương lịch, tên ngày (ví dụ Thứ Tư) có chu kỳ bảy ngày, tạo thành một tuần, và số thứ tự của ngày (ví dụ 15) có chu kỳ 28, 30 đến 31, tạo thành một tháng. Tzolk’in tuân theo quy luật tương tự, nhưng ít biến đổi theo chu kỳ hơn; “tuần” của nó gồm 20 ngày có tên riêng và “tháng” gồm 13 ngày đánh số. Nhưng cũng như Thứ Năm ngày 16 theo sau Thứ Tư ngày 15 trong dương lịch, ngày 10 Akbal sẽ theo sau ngày 9 Ik trong tzolk’in. (“Tuần” của người Maya có 20 ngày do họ dùng hệ số 20 thay vì hệ số 10 như các xã hội châu Âu.)

Vì tzolk’in không nhằm theo dõi quỹ đạo Trái Đất quanh Mặt trời, người sáng tạo lịch này không cần lo khớp “tuần” hay “tháng” của nó với 365 ngày trong năm. Thay vào đó, họ cứ lấy ngày đầu năm làm ngày đầu tiên của “tuần” và “tháng”, rồi để chu kỳ tự vận động. Theo ngôn ngữ toán học sơ cấp, bội số chung nhỏ nhất của 13 và 20 là 260. Do đó, tzolk’in có 260 ngày.

Trong dương lịch, sự kết hợp nhất định giữa ngày có tên và ngày đánh số (ví dụ Thứ Tư ngày 15) sẽ xảy ra vài lần một năm. Ví dụ, ngày thứ 15 của năm 2006 trùng vào Thứ Tư ba lần, vào tháng Hai, Ba và Mười Một; năm 2007, Thứ Tư ngày 15 chỉ xảy ra một lần vào Tháng Tám. Khoảng thời gian bất quy tắc này là do độ dài các tháng khác nhau, phá vỡ chu kỳ. Trong tzolk’in, mọi “tháng” và “tuần” đều có cùng độ dài. Kết quả, lấy ví dụ thực tế là “Thứ Tư ngày 15” - hay ngày 1 Imix - xảy ra đều đặn; mỗi lần đều cách nhau chính xác 13x20=260 ngày.

Nhiều nhà nghiên cứu tin rằng chính chuyển động của Sao Kim - tinh tú mà giới chiêm tinh Trung bộ châu Mỹ theo dõi sát sao - là nguồn cảm hứng cho tzolk’in. Sao Kim xuất hiện trong 263 ngày liên tiếp như ngôi sao buổi sớm, rồi khuất sau mặt trời hết 50 ngày, rồi xuất hiện lại trong 263 ngày nữa như ngôi sao chiều muộn. Như tôi ghi chú trong Chương 8, nó là hiện thân hùng mạnh từ thiên đàng, và bộ lịch dựa theo quỹ đạo thiên thể của nó sẽ mang phần nào sức mạnh ấy. Trong năm thiêng, mỗi ngày đều được xem là mang đặc trưng riêng biệt, đến mức người dân còn lấy tên ngày sinh để đặt làm tên riêng: 12 Eb, 2 Ik… Tại vài nơi đàn ông và phụ nữ không được cưới nhau nếu họ trùng tên. Ngày tháng trong tzolk’in cũng ảnh hưởng đến những sự kiện lớn. Từ ăn mừng đến tuyên chiến đều được cho là sẽ thuận lợi hơn nếu xảy ra vào ngày lành tháng tốt.

Lịch Trung bộ châu Mỹ xét cùng một khoảng thời gian vừa phức tạp, vừa chuẩn xác hơn lịch châu Âu. Nó gồm bộ lịch có 365 ngày liên tiếp, bộ haab (bên phải), khá giống lịch châu Âu đương thời. Lịch haab gắn liền với bộ lịch thiêng tzolk’in, khác hoàn toàn lịch châu Âu. Với “tuần” gồm 20 ngày có tên gọi riêng và “tháng” gồm 13 ngày đánh số, tzolk’in tạo thành một “năm” gồm 260 ngày. Người Trung bộ châu Mỹ dùng cùng lúc hai bộ lịch, do đó mỗi ngày mang hai tên (1 Ix 0 Xul như trong hình). Tôi không minh họa haab theo dạng bánh răng lồng nhau như tzolk’in, dù nó cũng có “tuần” và “tháng” hoàn toàn bình thường. Nhưng do haab phải khớp với năm dương 365 ngày, người Maya phải phá vỡ hệ thống bằng cách kết thúc năm với một tháng ngắn bất thường.

Vì người dân cũng cần một bộ lịch dân sự cho mục đích thông thường như nhận biết thời điểm gieo trồng, thu hoạch, các quần cư Trung bộ châu Mỹ có bộ lịch trường kỳ thứ hai: bộ haab, gồm 18 “tháng”, mỗi tháng 20 ngày. (Khác tzolk’in, tháng của haab bắt đầu từ “0” thay vì “1”, không ai biết lý do tại sao.) Phép tính đơn giản cho thấy 18 tháng 20 ngày như vậy tạo thành một năm 360 ngày, thiếu ngày so với chu kỳ cần thiết. Người Anh-điêng cũng biết điều đó. Thay vì rải các ngày đó vào các tháng trong năm, họ xếp riêng chúng thành một “tháng” cuối năm. Họ coi đây là những ngày xui xẻo - như thể cuối năm kết thúc bằng 5 ngày Thứ Sáu ngày 13 liên tiếp. Dù người Maya biết một năm thật ra có có 365+1/5 ngày (khác với đồng đạo châu Âu của họ), họ không buồn tính đến 1/5 ngày ấy; tại Trung bộ châu Mỹ không có năm nhuận. Việc này khá bất ngờ, khi xét đến chứng cầu toàn thái quá của giới chiêm tinh nơi đây khiến họ tính được độ dài tháng âm lịch chính xác đến mức mười giây.

Do có hai bộ lịch, mỗi ngày có hai tên gọi, tiên thiêng theo tzolk’in và tên thường theo haab. Thường người Maya gọi bằng cả hai tên: 1 Ix 0 Xul. Hai bộ lịch khác biệt, bộ nào cũng cân đối hoàn hảo (nhưng một bộ cân đối hơn bộ kia), vận hành nối gót, tạo thành Vòng Lịch. Sau một 1 Ix 0 Xul, phải mất 18.980 ngày, tức 52 năm nữa 1 Ix 0 Xul mới xuất hiện lại.

Bằng cách gọi ngày tháng bằng cả hai bộ lịch, các quần cư Trung bộ châu Mỹ có thể phân biệt tên của tất cả ngày trong chu kỳ 52 năm. Nhưng họ không thể phân biệt được chu kỳ 52 năm này với 52 năm khác - như thể dương lịch không phân biệt được năm 1810, 1910 và 2010 vậy. Để tránh nhiễu loạn và dễ nắm bắt dòng thời gian, quần cư Trung bộ châu Mỹ sáng chế ra Đại Lịch, bộ lịch đếm ngược từ mốc khởi đầu được cho là ngày giữa tháng Tám năm 3.114 TCN. Ngày tháng Đại Lịch chứa số ngày, “tháng” gồm 20 ngày, “năm” gồm 360 ngày, “thập niên” gồm 7.200 ngày, và “thế kỷ” gồm 144.000 ngày tính từ điểm khởi đầu. Giới khảo cổ thường diễn tả lịch này thành một dãy năm chữ số ngăn cách bằng dấu chấm. Khi Columbus đến vào ngày Thứ Ba, 11/10/1492, người Maya hẳn đã đánh dấu nó là 11.13.12.4.3, “thế kỷ” đứng đầu và ngày đứng cuối. Theo lịch tzolk’in và haab, ngày này sẽ là 2 Akbal 6 Zotz.

Dù Đại Lịch phụ trợ của người Maya chỉ có năm đơn vị số, người Maya biết thời gian chảy trôi và sẽ đến lúc họ cần đưa thêm đơn vị số vào. Quả vậy, các linh mục tinh thông toán học của họ đã tính sẵn 19 đơn vị số nữa, kết tinh thành alautun, khoảng thời gian có 23.040.000.000 ngày, tức 63 triệu năm. Hẳn là khoảng thời gian dài nhất có tên gọi trong bất kỳ bộ lịch nào, aiautun là minh chứng cho quy mô đồ sộ của lịch pháp Trung bộ châu Mỹ. Cũng như tzolk’in là một trong những chu kỳ thời gian hoàn hảo nhất con người từng phát minh, Đại Lịch là một trong những loại lịch tịnh tiến thuần túy nhất, một mũi tên chỉ thẳng đến hàng triệu năm trong tương lai.

Chờ đã, chẳng phải trên Internet đầy rẫy thông tin rằng lịch Maya không kéo dài đến tương lai ư? Rằng nó đột ngột kết thúc vào ngày 13.0.0.0.0, tức ngày 21/12/2012? Và khi lịch kết thúc, người Maya dự đoán đó là ngày tận thế?

Quả thực, ngày có bốn số 0 như 13.0.0.0.0 chỉ xảy ra 5.126 năm một lần trong lịch Maya. Nhưng tuyên bố rằng ngày 13.0.0.0.0 sẽ dẫn đến tận thế bắt nguồn không phải từ thời cổ đại mà từ năm 1996, khi hai nhà văn khắc học hiện đại phát hiện một mảnh văn tự Maya trên một lăng mộ đổ vỡ ở bang Tobasco, Mexico. Họ giải thích lăng mộ “ghi lại một sự kiện lịch đại vào đầu thế kỷ XXI, khi vị thần [Bolon Yokte’ K’uh] có thể giáng thế ye-ma, y-emal [có chút trục trặc kỹ thuật với bản dịch này]”. “Sự kiện” hiển nhiên liên quan đến thực tế “13 baktun sẽ kết thúc vào ngày 13.0.0.0.0 theo Đại Lịch Maya”, hai học giả nói. Với độc giả, thông tin này nghe như một lời tiên tri cổ: vào ngày bộ lịch kết thúc, một thiên thể sẽ rơi xuống hành tinh - sự sống diệt vong.

Dù chỉ xuất hiện như thông tin bên lề trên một tập san khảo cổ, “lời tiên tri” đã thu hút đông đảo người hứng thú với ẩn ý trong bộ lịch thời tiền Columbus và hoạt động tích cực trên mạng. Nhận thấy sự chú ý này, giới khảo cổ lưu tâm hơn đến đoạn văn tự. Bản dịch chính thức ra mắt năm 2019:

Tám Katun và ba Baktun (đi trước),

Baktun thứ 13 sẽ hoàn thiện;

Sẽ là 4 Ajau 3 Kankin.

Nó sẽ xảy ra, chứng kiến sự huy hoàng của Bolon Yokte’

Trong lễ sắc phong vĩ đại.

Chuyên gia về Maya Matthew Restall và Amara Solari tại Đại học bang Pennsylvania và Đại học bang Oregon đã đề xuất rằng lời dịch có thể nói nôm na là:

Vòng lặp Đại Lịch thứ 13 sẽ kết thúc vào ngày 4 Ajau 3 Kankin. Khi một kỳ quan xảy đến và Bolon Yokte’ sẽ giáng thế trong lễ sắc phong vĩ đại.

Theo cách này, đoạn văn tự nghe giống một lời hứa hẹn trong tương lai xa xôi về một lễ tiệc huy hoàng hơn là lời tiên tri. Nhưng khi Stephen Houston và David Stuart, hai dịch giả đầu tiên rút lại lời diễn giải ban đầu và tuyên bố lăng mộ này không ghi lời tiên tri nào cả, họ bị những “nhà 2012 học” công kích dữ dội, buộc tội rằng họ đang che giấu sự thật.

Giới khảo cổ Maya thường ác cảm với suy diễn 2012. Nó không chỉ sai mà về cơ bản còn thiếu tôn trọng người Maya. Thay vì là ví dụ về trí tuệ bản địa, giới học giả nói, “lời tiên tri” tận thế là phép chiếu giá trị và tư tưởng châu Âu lên người phi châu Âu. Xã hội từ lâu đã dự đoán Tận Thế là Công giáo châu Âu chứ không phải Maya, người châu Âu chứ không phải Maya hoảng loạn khi tờ lịch xuất hiện nhiều số không vào năm 1000. Làn sóng 2012 là minh chứng cho sự thất bại trong việc dừng áp đặt tư tưởng châu Âu lên các xã hội khác. Bốn thế kỷ sau Columbus, con cháu ông vẫn gặp rắc rối khi nhìn nhận những con người ông đã gặp.

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành cuốn sách này, tôi đã theo bước các nhà đại du hành, nhà khoa học lẫn sử gia từ William H. Prescott, Francis Parkman và John Lloyd Stephens trong thế kỷ XIX cho đến (tôi chỉ nêu vài ví dụ) William Cronon, Alfred W. Crosby, William M. Denevan, Francis Jennings, John Hemming, Claude Lévi-Strauss, Roderick Nash và Carl Sauer trong thế kỷ XX và XXI. Sự so sánh này thật khập khiễng. May mắn thay, tôi nhận được nhiều lời khuyên hữu ích, những khích lệ và phê phán từ nhiều học giả, dẫn đầu là Crosby và Denevan. Một số nhà nghiên cứu đọc một phần hoặc toàn bộ bản thảo; vì sự tận tâm này, tôi xin cảm ơn Crosby, Denevan, William Balée, Clark Erickson, Susanna Hecht, Frances Karttunen, George Lovell, Michael Moseley, James Petersen, Matthew Restall và William I. Woods. Mặc dù họ đã giúp đỡ tôi rất nhiều, nhưng đến cuối cùng, đây vẫn là tác phẩm của tôi, cũng như mọi thiếu sót và sai lệch của nó.

Tôi chân thành biết ơn tất cả những nhà nghiên cứu đã tốt bụng dẹp bỏ hoài nghi để giúp đỡ một phóng viên; ngoài những người trên, tôi muốn đặc biệt cảm ơn Helcio Amiral, Flavio Aragon Cuevas, Charles Clement, Michael Crawford, Winifred Creamer, Vine Deloria Jr., Henry F. Dobyns, Elizabeth Fenn, Stuart Fiedel, Susan deFrance, Jonathan Haas, Susanna Hecht, Charles Kay, Patricia Lyon, Beata Madari, David Meltzer, Len Morse-Fortier, Michael Moseley, Eduardo Neves, Hugo Perales, Amado Ramirez Leyva, Anna C. Roosevelt, Nelsi N. Sadeck, Wim Sombroek con, Russell Thornton, Alexei Vranich, Patrick Ryan Williams cùng nhiều sinh viên tốt nghiệp tại Bolivia, Brazil, Canada, Mexico và Mỹ - vì sự giúp đỡ, kiến thức hay đơn giản là thời gian quý báu của họ. Tôi gửi lời biết ơn đến biên tập viên của những tạp chí đã đăng tải các trích đoạn đầu tiên của 1491 Corby Kummer, Cullen Murphy, Sue Parilla, Bill Whitworth, Mike Kelly con tại The Atlantic Monthly, và Tim Appenzeller, Elizabeth Culotta, Colin Norman cùng Leslie Roberts tại Science; David Shipley, Carmel McCoubrey tại New York Times; Nancy Franklin tại Harvard Design Magazine; cùng George Lovell tại Journal of the Southwest.

Về quyền truy cập thư viện, bí quyết du lịch, lời phê bình, động viên thân mật vào thời điểm căng thẳng, và cả một danh sách trợ giúp dài, xin cảm ơn Bob Crease, Josh D’Aluisio-Guerreri, Dan Farmer (cùng tất cả bạn bè trên fish.com listservs), Dave Freedman, Judy Hooper, Pam Hunter (và Carl nữa, tất nhiên), Toichiro và Masa Kinoshita, Steve Mann, Cassie Phillips, Ellen Shell, Neal Stephenson, Gary Taubes, Dick Teresi và Zev Trachtenberg. Newell Blair Man, người đồng hành vui tính ở Bolivia và Brazil; Bruce Bergethon chiều ý tôi mà đến Cahokia; Peter Menzel đi cùng tôi đến Mexico bốn lần. Jim Boyce giúp đưa tôi đến Oaxaca và CIMMYT, Nick Springer cung cấp phác thảo cho bản đồ thô mà tôi và Tim Gibson đã ráp nối lại. Stephen S. Hall đã vô cùng kiên nhẫn và nhiệt tình giải thích về hệ miễn dịch. Ify và Ekene Nwoyoke nhiều lần giữ tôi ngăn nắp trật tự. Brooke Childs giúp xin quyền sử dụng ảnh. Rick Balkin cũng vậy (cuốn sách thứ năm ông giúp tôi). June Kinoshita và Tod Machover cho phép tôi hoàn thành Chương 4 tại khu nhà để xe ngựa của họ ở Waltham. Lời cảm ơn sâu sắc nhất dành cho Faith D’Aluisio và Peter Menzel đã cho tôi cùng gia đình trú tại nhà khách của họ ở Napa, nơi Chương 6 đến Chương 8 ra đời. Caroline Mann đọc một bản thảo sơ phác và đưa ra nhiều góp ý hữu ích. Nhân đây, cũng vô cùng cảm ơn sự trợ giúp ngay phút cuối của Dennis Normile và Câu lạc bộ Phóng viên Ngoại quốc Tokyo.

Tôi cũng gặp may mắn với nhà xuất bản, Knoft ở Mỹ và Granta Vương quốc Anh. Trong cuốn này, cuốn sách thứ ba chúng tôi hợp tác, Jon Segal tại Knoft đã chứng tỏ sự thành thạo không chỉ về kỹ năng truyền thống của biên tập viên tiêu chuẩn mà còn cả những kỹ thuật mới theo kịp thời đại để cuốn sách ra đời. Thêm vào đó, tôi phải ngả mũ trước Kevin Bourke, Romeo Enriquez, Ida Giragossian, Andy Hughes và Virginia Tan tại đất Borzoi. Cảm ơn Sara Holloway tại Granta đã cho nhiều lời khuyên hữu ích và dung thứ cho vô số lần can thiệp cũng như trì hoãn của tôi. Nhiều người tại nhiều nơi đã phải thực hiện công việc dưới danh nghĩa tôi, chịu đựng vô số cuộc gọi, sắp xếp các cuộc ghé thăm ngoài lề, biên tập hay kiểm duyệt bản thảo, gửi tôi những bài báo hay cuốn sách khó tìm mà tôi không thể liệt kê hết. Tôi hy vọng đến cuối cùng, cuốn sách này xứng đáng với mọi khổ ải đó.

â€¢ Đoàn Gitanmaax là một tổ chức của người Anh-điêng, đôi khi được gọi là một Bộ Tộc Đầu Tiên, là đơn vị nền tảng của chính quyền người Mỹ bản địa, chịu sự kiểm soát của Đạo luật người Anh-điêng. (ND)

â€¢ Theo Joseph Conrad, bạo lực bắt nguồn từ ăn uống. “Quý Ngài Da Đỏ là một thợ săn tài giỏi” tiểu thuyết gia vĩ đại giải thích, “nhưng vợ ông lại kém khoản nấu nướng - và hậu quả thật tồi tệ. Bảy bộ tộc xung quanh Ngũ Đại Hồ và Mã tộc vùng bình nguyên là những nạn nhân của chứng rối loạn tiêu hóa dai dẳng.” Vì bị “sự cáu kỉnh phiền muộn do phải ăn thức ăn dở tệ gây nên” tàn phá cuộc sống, họ không ngừng sinh sự.”

â€¢ Nguyên văn: “Maize”. Tác giả dùng từ “Maize” thay vì “Corn” để chỉ giống ngô có hạt nhiều màu, chủ yếu được dùng, sau khi phơi khô và xay nhuyễn - khác hoàn toàn giống ngô có vị ngọt, màu vàng, hạt đều được biết đến rộng rãi ở Bắc Mỹ với tên “corn” (ngô [Mỹ]). Ở Anh, “corn” chỉ loại ngũ cốc chính của một vùng, chẳng hạn như yến mạch ở Scotland thỉnh thoảng cũng được gọi là “corn”.

â€¢ Stonehenge là một di tích từ thời tiền sử tại Wiltshire, nước Anh. Công trình bao gồm nhiều khối đá khổng lồ dựng đứng, mỗi khối cao khoảng 4m, rộng2,1m và nặng25 tấn. (BTV).

â€¢ Các hành khách trên tàu Mayflower, chuyến tàu đưa những công dân Anh đầu tiên di cư sang Mỹ vào năm 1620, thường được gọi là các Puritan, nhưng họ không thích tên ấy. Họ dùng thuật ngữ “những người ly khai”, vì họ đã tách mình khỏi giáo hội Anh quốc. “Pilgrim” là danh xưng mà Hiệp hội Hậu duệ của những người trên tàu Mayflower ưa dùng. (BTV)

â€¢ Những người châu Âu đầu tiên đặt chân lên châu Mỹ được biết đến là người Viking, họ đã ghé qua miền Đông Canada vào thế kỷ X. Hiện chưa tìm thấy ảnh hưởng nào từ chuyến thám hiểm ngắn ngủi của họ lên đời sống dân bản địa. Nhiều nhóm người châu Âu khác cũng đã đến đây trước Columbus, nhưng họ cũng không để lại tác động rõ ràng lên những người nơi họ đến.

â€¢ Những câu chuyện hoang đường này có thể ẩn chứa sự thật; các câu chuyện kỳ thú khác có lẽ phần nào cũng là thật. Khi Smith thiết lập thuộc địa ở Jamestown, rất có thể Pocahontas thực sự đã cứu mạng ông, dù phần còn lại của huyền thoại được miêu tả trong phim hoạt hình Disney thì không. Ví dụ, tên thật của cô là Mataoka - Pocahontas là biệt danh mang nghĩa “bé con tinh nghịch”. Mataoka sống tại thị trấn trung tâm thuộc liên minh Powhatan, một vương quốc nhỏ ở bãi triều Virginia, và là con gái của quốc vương Wahunsenacawh. Vào tuổi 12, cô bé có thể đã bảo vệ Smith, nhưng không xin tha mạng cho ông lúc ông bị bắt và sắp bị tử hình năm 1607 như ông viết. Sự thực, “tử hình” hẳn chỉ là nghi thức do Wahunsenacawh dàn dựng để áp đặt quyền hành lên Smith bằng cách biến ông thành thành viên của bộ tộc; nếu Mataoka có van xin, cô bé chỉ diễn “vai trò” của mình mà thôi. Có thể sự kiện Mataoka cứu Smith xảy ra một năm sau, khi cô cảnh báo người Anh rằng Wahunsenacawh đã chán họ và sắp tấn công. Trong phiên bản của Disney, Smith về lại Anh sau khi bị một tên thực dân xấu xa bắn trúng vai. Trên thực tế, ông rời Virginia năm 1609 để về chữa trị, nhưng chỉ vì ông lỡ gây nổ một túi thuốc súng đeo trên cổ.

â€¢ Bong bóng dot-com, hay bong bóng Y2K, là bong bóng thị trường cổ phiếu khi cổ phiếu của các công ty công nghệ cao, nhất là các công ty mạng, được đầu cơ. Bong bóng dot-com đã góp phần tạo nên sự thịnh vượng bất thường cho nền kinh tế Hoa Kỳ cuối thập niên 1990. (BTV)

â€¢ Gorges có thể đã gặp Tisquantum trước đó. Năm 1605 nhà thám hiểm George Weymouth bắt cóc 5 người Anh-điêng, dụ ba người tự nguyện lên tàu và cưỡng chế hai người còn lại. Theo hồi ký của Gorges, Tisquantum nằm trong số đó. Anh ta ở với Gorges trong chín năm, sau đó đến New England cùng John Smith. Nếu điều này đúng, Tisquantum chưa hề trở về quê hương trước khi bị bắt cóc lần nữa. Các sử gia không đánh giá cao câu chuyện của Gorges, phần vì hồi ký của ông được viết vào cuối đời, các chi tiết bị lẫn lộn, phần vì ý kiến Tisquantum bị bắt cóc hai lần thật khó tin.

â€¢ Runa Simi (Quechua trong tiếng Tây Ban Nha) là ngôn ngữ dùng cho mọi tên gọi của Inka, bao gồm cả “Inka”. Tác giả dùng phiên âm Latinh chuẩn của Runa Simi thay vì phiên âm “Inca” của tiếng Tây Ban Nha.

â€¢ Inka tối cao có tước hiệu “Inka” - ông ta là người gốc Inka và có thể đưa “Inka” vào tên mình. Thêm nữa, giới tinh hoa Inka đổi tên trong suốt cuộc đời mình, nên mỗi Inka có rất nhiều tên, bất cứ tên nào trong đó cũng có thể có từ “Inka”.

â€¢ Do bị vàng ám ảnh, nhiều nhà chinh phục đã bị xem là ‘‘cuồng vàng”. Thực tế, họ không ham mê vàng như ham mê địa vị. Giống như Hemán Cortés, người đã chinh phục Mexico, Pizarro sinh ra trong tầng lớp quý tộc cấp thấp, ông hy vọng những thành tích sẽ giúp mình có được tước hiệu, địa vị và tiền trợ cấp từ hoàng gia Tây Ban Nha. Để có được những ân huệ của hoàng gia, những cuộc viễn chinh phải đem về cho nhà vua điều gì đó. Dù có khó khăn, chi phí vận chuyển đắt đỏ, những thứ kim loại giá trị - ‘‘rắn đặc, không thể phá vỡ, có thể chia đều” như trong ghi chép của sử gia Matthew Restall - là những hàng hóa duy nhất có thể chuyển về Châu Âu. Do đó, vàng và bạc của người Inka thể hiện cho người Tây Ban Nha thấy viễn cảnh về cải thiện xã hội.

â€¢ Cái Chết Đen, xảy ra ở châu Á và châu Âu hồi thế kỷ XIV, là trận bùng phát bệnh dịch hạch và đại dịch chết chóc kinh hoàng nhất lịch sử nhân loại. Theo ước tính, đại dịch này đã giết chết 30-60% dân số châu Âu. (BTV)

â€¢ Nhà Medici, khởi đầu là một gia đình ngân hàng, tiếp đó trở thành đế quốc chính trị và sau này là một triều đại thống trị Florence vào nửa đầu của thế kỷ 15. (BTV)

â€¢ Bệnh giang mai được cho là đã lây lan từ châu Mỹ sang châu Âu, dù thông tin này vẫn còn gây tranh cãi. Xem Phụ Lục C.

â€¢ Vì luận điểm này liên tục bị hiểu nhầm, nên phải nhắc đi nhắc lại rằng sự tương đối đồng nhất di truyền của người Anh-điêng không thể hiện sự thấp kém trong di truyền. Ngay cả chuyên gia hàng đầu về người Anh-điêng như sử gia Francis Jennings cũng hiểu sai điều này. Ông viết trong cuốn Invasion of America (Xâm lược châu Mỹ) gây tranh cãi của mình: “Khả năng chống chịu một số bệnh tật nhất định của người châu Âu khiến họ, theo thuyết của Darwin, thượng đẳng hơn người Anh-điêng.” Không hề: quân Tây Ban Nha chỉ có lượng gen phong phú hơn. Khẳng định họ thượng đẳng hơn chẳng khác nào nói rằng một đám đông hỗn tạp tham gia trận bóng đá thượng đẳng hơn nhóm họ hàng dự buổi sum họp gia đình.

â€¢ Năm 2004, hai nhà nhân chủng học Hoa Kỳ và một nhà nghiên cứu y khoa Venezuela đề xuất nguyên nhân thứ hai có thể khiến người Mỹ bản địa dễ mắc bệnh truyền nhiễm: tế bào hỗ trợ T, cũng giống HLA, giúp hệ miễn dịch nhận ra vật thể lạ. Nói đơn giản, tế bào hỗ trợ T có hai loại chính, một loại nhắm tới vi sinh vật và một loại nhắm tới ký sinh trùng. Cơ thể không chứa được số lượng lớn hai loại này, vì vậy hệ miễn dịch của người trưởng thành có xu hướng thiên về một dạng, thường phụ thuộc vào việc khi còn bé cơ thể tiếp xúc với vi sinh vật hay ký sinh sinh trùng thường xuyên hơn. Người Anh-điêng, về phương diện lịch sử, hay bị sán lá gan, sán dây và giun tròn nên chủ yếu mang tế bào hỗ trợ T chống ký sinh trùng. Người châu Âu, lớn lên trong môi trường đầy mầm bệnh, thường nghiêng hẳn về bên còn lại. Kết quả, ba nhà nghiên cứu đề xuất: người trưởng thành Anh-điêng đã và vẫn dễ tổn thương trước bệnh truyền nhiễm hơn người trưởng thành châu Âu. Ngược lại, người châu Âu sẽ dễ bị tổn thương bởi ký sinh trùng hơn. Nếu những nghiên cứu sâu hơn ủng hộ giả thuyết này, ngăn ngừa ký sinh trùng từ nhỏ có thể khiến hệ miễn dịch của người Anh-điêng hướng về vi khuẩn và virus, có lẽ sẽ giảm được số người tử vong trong tương lai.

â€¢ Homer là một trong những nhà thơ Hy lạp cổ đại xuất sắc nhất, sống vào khoảng thế kỷ VIII TCN. Hesiod là nhà thơ truyền khẩu người Hy Lạp, cùng thời với Homer. (BTV)

â€¢ Giới sử gia ngày càng né tránh thuật ngữ “Aztec” vì nhà tự nhiên học thế kỷ XIX Alexander von Humboldt đã sử dụng thuật ngữ này do hiểu lầm. “Aztec” của Humboldt thực ra là dân chúng của ba quốc gia thành viên trong Ba nước Đồng minh.

â€¢ Thế Pleistocene hay thế Canh Tân là một thế địa chất, diễn ra vào khoảng 2,588±0,005 triệu năm trước. (BTV)

â€¢ Tác giả dùng những từ mơ hồ như “căn bản”, “hầu hết”, “về bản chất” vì thực ra tinh trùng có chứa 50 đến 100 ty thể, vừa đủ để nuôi sống chúng trong cuộc đời ngắn ngủi của mình. Ngược lại, trứng có khoảng 100.000 ty thể. Khi tinh trùng và trứng kết hợp, trứng sẽ tiêu diệt ty thể của tinh trùng. Thỉnh thoảng, vài ty thể vẫn thoát được và hợp với tế bào của phôi thai.

â€¢ Ẩn số trí tuệ đối vối người Châu Âu; nhưng người Anh-điêng có vẻ đã thỏa mãn với những lời giải thích lâu đời về nguồn gốc của họ.

â€¢ Lời phàn nàn về sự thiếu sót các bằng chứng hài cốt của Hrdlička còn bất công vì một lý do khác: hài cốt người Anh-điêng cổ cực kỳ hiếm. Tại Châu Âu, giới khảo cổ phát hiện rất nhiều hài cốt tối thiểu 10.000 năm tuổi. Ngược lại, chưa đầy một tá hài cốt khá trọn vẹn có tuổi đời tương tự được tìm thấy ở Bắc Mỹ (có một vài bộ nữa ở Nam Mỹ, dù thế, cũng như hài cốt Lagoa Santa, nguồn gốc của chúng thường không rõ ràng). “Lý do chúng ta không tìm thấy các khu chôn cất là một ẩn số lớn,” nhà khảo cổ James Petersen thuộc Đại học Vermont bảo tôi. “Vài người Anh-điêng sẽ nói với ông: những người chết trong cộng đồng của họ đều được chuyển đến một cỗ máy biết bay thần thánh, nghe hợp lý như mọi câu trả lời khác chúng tôi có vậy.”

â€¢ Đoạn này và xuyên suốt cuốn sách, tác giả đưa ra ngày tháng được chấp thuận hiện nay, nhờ xác định bằng công nghệ tiên tiến hơn và tính toán các biến số của phóng xạ Carbon kỹ hơn so với thời của Haynes. Thập niên 1960, giới khoa học phát hiện tốc độ hình thành và hấp thụ C14 đa dạng hơn Libby nghĩ. Vì vậy, ngày tháng C14 thô cần hiệu chỉnh để lấy ngày tháng trên lịch, nhưng giới khoa học không phải lúc nào cũng chắc chắn. Thêm vào đó, họ thường viết ngày tháng là B.P. (Trước ngày nay) với ngày nay theo quy ước 1950 SCN. Vì vậy, năm 2000 TNN là năm 50 TCN. Nhằm giảm rắc rối, mọi ngày tháng trong sách là ngày tháng bình thường trên lịch - tức ngày tháng phóng xạ Carbon được hiệu chỉnh gần đây nhất. Giới khoa học thường ghi ngay tháng C14 cùng sai số tiềm ẩn của nó, như 3000+150 TNN (1050+150 TCN). Để tránh lộn xộn, tôi không ghi thêm khoảng sai số, tin rằng độc giả sẽ hiểu sự bất định khó tránh khỏi trong đo lường mức độ chi li của phóng xạ tồn dư.

â€¢ Nguyên văn : dental pick: dụng cụ nha khoa mà các nhà khảo cổ học thường dùng để làm sạch bụi đất khỏi những mẫu vật dễ vỡ nhỏ. (Gago)

â€¢ Tôi không lên án McNeil vì danh sách nền văn minh của ông thiếu vắng các nền văn minh châu Mỹ, ông chỉ đang thể hiện đức tin thời bấy giờ. Nhưng tôi lên án World History: Patterns of Changes and Continuity (Lịch sử thế giới: Những thay đổi và tiếp diễn), cuốn giáo khoa viết sau đó hai thập niên, vừa lúc con tôi phải học nó. Đề cập chuyên biệt về “bốn trung tâm khởi thủy” văn minh thế giới, cuốn sách này chỉ dành chín trang viết về châu Mỹ tiền Columbus. Luận điểm trong cuốn sách trên tay bạn đây cho rằng Bản địa châu Mỹ xứng đáng nhiều hơn thế.

â€¢ Khi được lựa chọn giữa mớ len nhàu nhĩ của họ và đồ vải bông của người Anh-điêng. Người Tây Ban Nha xâm lược đã quẳng quần áo của mình đi và thay bằng áo quần bản địa. Về sau, châu Âu bắt chước cách làm này. Thế kỷ XVIII, khi bông trở nên quá sẵn có và thâu tóm quá nhiều thị trường may mặc đến mức giới sản xuất len của Pháp phải thuyết phục chính quyền ra lệnh cấm loại vải mới này. Bộ luật thất bại trong việc ngăn dòng chảy vải bông. Theo sử gia Fernand Braudel ghi lại, vài nhà sản xuất len nảy ra ý tưởng táo bạo: họ đề xướng đưa những kỹ nữ vận đồ vải bông lang thang trên đường phố Paris, nơi cảnh sát sẽ công khai lột đồ họ. Theo kịch bản, phụ nữ nhà danh giá sẽ tránh mặc vải bông vì sợ bị nhầm thành kỹ nữ và bị cưỡng ép lột đồ. Hình thức bảo vệ này chưa bao giờ được thực thi.

â€¢ Hầm vàng được cho là lớn nhất thế giới của Mỹ. (Gago)

â€¢ Đôi môi dày và chiếc mũi tẹt của các bức tượng khiến các sử gia châu Phi học như Clyde Winters và Ivan Van Sertima tuyên bố rằng người châu Phi đã gặp gỡ người Olmec hoặc đã di dân đến đây. Do vậy, sự trỗi dậy nhanh chóng của Olmec là nhờ tri thức của người châu Phi. Quan điểm này chưa được chứng thực rộng rãi. Đáng ngạc nhiên là, nhiều nhà khảo cổ tiếng tăm, bao gồm Betty Meggers và Gordon Ekholm, lại đề xuất trái ngược: người Olmec lấy cảm hứng từ Trung Hoa. Họ cho rằng, người triều Thương đã vượt Thái Bình Dương đến dạy người Olmec cách viết, cách xây công trình lớn và thờ phụng một vị thần giống mèo. Giả thuyết này cũng không gây được sự chú ý.

â€¢ Ở đây và nhiều phần khác trong sách tôi nói niên đại lịch sử không chuẩn xác. Rào chắn Zapotec cổ xưa nhất mà Flannery và Marcus khai quật được có phóng xạ carbon nằm trong khoảng năm 1680 TCN đến 1410 TCN; để giản lược, tôi chỉ ghi “khoảng năm 1550 TCN”.

â€¢ Thật ra không phải vậy, “thiên niên kỷ” 144.000 ngày bắt đầu với ngày 13 thay vì 0. Do đó ngày đầu tiên trong lịch là 13.0.0.0.0. Khi tôi thắc mắc điều này với một nhà toán học, ông chỉ ra có những xã hội mà hệ thống đếm thời gian quá bất thường đến mức trẻ con phải dùng nhịp điệu để học thuộc các ngày trong tháng (“Tháng Chín có 30 ngày…”) không có tư cách chê bai nét dị thường của các hệ lịch khác. Ít ra “tháng” trong lịch Trung bộ châu Mỹ có cùng số ngày, ông nói.

â€¢ Tên Chak Tok Ich’aak, cũng như đa phần tên người Maya, dễ đọc hơn chúng ta tưởng. Trong đa số bản chuyển ngữ, các ký tự đều phát âm giống tiếng Anh, trừ âm X là “sh”. Do đó, tàn tích Xpuhil bé nhỏ là “Shpoo-heel”. Phần khó khăn duy nhất là các quãng ngắt, khi người nói giọng Brooklyn phát âm “bottle”, cổ họng sẽ bị thắt lại. Trong tiếng Maya, quãng ngắt thể hiện bằng dấu móc lửng, như Ich’aak. Vô tình, Chak Tok Ich’aak mang nghĩa tương tự như “Móng báo đốm vĩ đại”.

â€¢ Phụ lưu chính trong khu vực này mang tên Solimões. Các bản đồ tiếng Anh luôn gọi đoạn Solimões giao với Negro là Manaus, nhánh Solimões khi về thượng nguồn Amazon. Các bản đồ của Brazil cho thấy Amazon là sự kết hợp của Negro và Solimões.

â€¢ Terra preta có hai thể gồm terra preta (loại đất đen chứa đầy mảnh gốm) và terra mulata (loại đất nhạt màu chứa ít gốm hơn). Một số nhà nghiên cứu cho rằng dù người Anh-điêng tạo ra cả hai loại, họ chỉ chủ định tạo ra terra mulata. Terra preta là loại đất tạo trực tiếp quanh các ngôi nhà từ than củi bếp cùng nhiều loại chất thải hữu cơ. Tôi dùng terra preta để chỉ chung cả hai loại.

â€¢ Cơn bão Đen (Dust Bowl) là thời kỳ bão bụi khủng khiếp gây tổn thất nghiêm trọng cho hệ sinh thái và nông nghiệp khắp các vùng thảo nguyên vở Mỹ và Canada suốt những năm 1930. (BTV)

â€¢ Bộ đôi nghệ sĩ Christo and Jeanne-Claude, Christo Vladimirov Javacheff (1935–2020) và Jeanne-Claude Denat de Guillebon (1935–2009). Theo Wikipedia (Gago)

â€¢ Tôi bàn về Thời kỳ Trao đổi Columbus và ảnh hưởng toàn cầu của nó trong tập sách sau cuốn sách này, cuốn 1493.

â€¢ Mary Mallon (1869-1938), hay Typhoid Mary, là người đầu tiên ương lịch sử Hoa Kỳ mang theo vật ký sinh thương hàn.

Table of Contents

- Tác Giả - Tác Phẩm

- LỜI KHEN TẶNG DÀNH CHO TÁC PHẨM 1491 CỦA CHARLES C. MANN

- CHARLES C. MANN (1955)
- NHỮNG TÁC PHẨM KHÁC CỦA CHARLES C. MANN
- Lời Mở Đầu
- Một lưu ý về ấn bản này

- GIỚI THIỆU Sai lầm của Holmberg

- 1 Nhìn từ trên cao

- PHẦN MỘT Những con số đến từ hư không?

- 2 Lý do Billington sống sót
- 3 Mảnh đất có bốn vùng
- 4 Những câu hỏi thường gặp

- PHẦN HAI Những Mảnh Xương Cũ

- 5 Cuộc chiến Pleistocene*
- 6 Bông (hoặc Cá cơm) và Ngô
- 7 Chữ viết, bánh xe và dây chuyền nhân công

- PHẦN BA Vùng Đất Với Những Hình Vẽ

- 8 Sản xuất tại Mỹ
- 9 Vùng Amazon
- 10 Hoang dã nhân tạo

- HỒI KẾT

- 11 Hiến pháp Hòa Bình

- PHỤ LỤC

- PHỤ LỤC A Những Ngôn Từ Cảm Tính
- PHỤ LỤC B Ngôn Ngữ Nút Thắt
- PHỤ LỤC C Ngoại lệ Giang mai
- PHỤ LỤC D Phép Tính Lịch
- LỜI CẢM ƠN