Memnon
Author: Voltaire
Date: 0101-01-01 00:00:00+00:00
Keywords: Novels
Description: A cautionary tale that tries to protect us from getting too full of ourselves or too confident in our intellectual capabilities.
Publisher: tve-4u.org

Memnông hay là sự sáng khôn của loài người

Tác giả: Voltaire (21 November 1694 - 30 May 1778)

Làm ebook: thanhbt

Mục lục

Memnông hay là sự sáng khôn của loài người

Memnon the Philosopher

MEMNON ou LA SAGESSE HUMAINE

Memnông hay là sự sáng khôn của loài người

Dịch giả: Lê Tư Lành

Một hôm, Memnông có dự kiến điên rồ là sẽ rất mực sáng khôn. Rất ít người mà ý định điên rồ đó lại đôi khi không thoáng qua đầu óc họ. Memnông tự nhủ:

- Muốn rất sáng khôn và do đó được rất sung sướng thì chỉ có việc là đừng có dục vọng; và như mọi người đều biết, như thế thì không gì dễ bằng.

Một là, ta sẽ không bao giờ yêu phụ nữ, vì trông thấy một tuyệt thế giai nhân, mình sẽ tự bảo: một ngày kia, đôi má đó sẽ nhăn nheo; hai con mắt đẹp sẽ viền đỏ; cái vú tròn trĩnh kia sẽ xẹp đi và xệ xuống; cái đầu xinh xắn kia sẽ hói. Như vậy bây giờ mình cứ nhìn người ấy bằng con mắt mà mình sẽ nhìn thấy họ lúc đó, thì hẳn là cái đầu ấy sẽ chẳng làm đầu óc mình phải bối rối.

Hai là, bao giờ ta cũng có điều độ. Cơm ngon, rượu nồng, sự cám dỗ của các cuộc hội họp vui chơi không thể làm xiêu lòng ta; ta chỉ việc tưởng tượng ra kết quả của những sự vô điều độ, cái đầu nặng trĩu, cái bụng anh ách, mất trí khôn, sức khoẻ và thì giờ, thế thì ta sẽ chỉ ăn để mà sống; sức khoẻ ta lúc nào cũng như lúc nào, ý nghĩ của ta bao giờ cũng trong sáng. Tất cả cái đó rất dễ, đạt được cũng chẳng phải tài giỏi gì.

Sau nữa, Memnông nói, cần phải nghĩ tới của cải của ta một chút: lòng ham muốn của ta không thái quá, tiền tài của ta được đặt chắc chắn vào tay quan tổng giám thu tài chính ở Ninivơ[1], ta có đủ tiền để sống độc lập. Đó là cái quý nhất đời. Ta sẽ chẳng bao giờ bị thôi thúc phải đi chầu chực quỵ luỵ ai; ta sẽ chẳng ghen ghét ai và cũng chẳng ai ghen ghét mình. Điều này lại càng dễ làm hơn. Ta có bạn bè, Memnông tiếp tục nói, họ sẽ không bỏ ta vì họ sẽ chẳng có gì mà tranh chấp với ta. Ta sẽ chẳng bao giờ phải cáu gắt với họ; và họ cũng sẽ chẳng bao giờ cáu gắt với ta. Việc này thật chẳng có khó khăn gì hết.”

Sau khi đã sắp xếp xong ở trong phòng cái chương trình tối thiểu về sự sáng khôn, Memnông ngó đầu ra cửa sổ. Chàng trông thấy hai người đàn bà đang đi chơi dưới bóng cây phong ở gần nhà chàng. Một người thì già và ra vẻ không nghĩ đến gì hết; người kia thì trẻ, đẹp và hình như đang rất bận tâm. Người ấy thở dài, khóc và như vậy lại càng có vẻ yêu kiều hơn. Anh chàng sáng khôn của chúng ta xúc động không phải vì sắc đẹp của người đàn bà đó (chàng rất tin tưởng rằng không bao giờ cảm thấy sự yếu đuối ấy). Nhưng vì trông thấy nàng đau khổ. Chàng xuống đường, đến gần thiếu phụ thành Ninivơ với ý định khuyên giải nàng một cách khôn khéo. Giai nhân đó kể bằng một giọng ngây thơ và cảm động cho chàng hay tất cả tai họa mà một ông chú - thực ra, nàng chẳng có ông chú nào cả - đã gây ra cho nàng; gã đó đã dùng mánh lới như thế nào để đoạt món của mà nàng chẳng hề có; và nàng rất sợ gã hung bạo như thế nào. Nàng nói với chàng:

- Tôi thấy ông là một người có thể chỉ điều hay lẽ phải cho tôi được, nếu ông hạ cố đến tận nhà tôi và xem xét công việc của tôi, thì tôi tin chắc rằng ông sẽ giải thoát tôi khỏi hoàn cảnh lúng túng khổ cực hiện giờ.

Memnông không chút ngần ngại, liền đi theo nàng, để xem xét một cách sáng suốt, khôn khéo công việc của nàng và để chỉ bảo điều hay lẽ phải cho nàng.

Người đàn bà buồn khổ kia dắt chàng vào một căn phòng thơm phức, lễ phép mời chàng ngồi với nàng ở trên một cái xô-pha[2] rộng, hai người cùng ngồi lên đó, vắt chéo chân, ở trước mặt nhau. Thiếu phụ nói, mắt nhìn xuống thỉnh thoảng lại nhỏ lệ, khi mắt ngước lên thì bao giờ cũng gặp cặp mắt của chàng Memnông sáng khôn đang nhìn nàng. Câu chuyện của nàng rất là cảm động, và mỗi khi họ nhìn nhau, câu chuyện lại càng cảm động bội phần. Memnông hết sức chú ý đến công việc của nàng, và thỉnh thoảng chàng lại cảm thấy có ý muốn nồng nhiệt làm ơn cho một người rất lương thiện mà lại khổ sở như thế. Trong khi nói chuyện nồng nàn họ thôi không ngồi đối diện với nhau nữa lúc nào không biết. Chân họ không vắt chéo nữa, Memnông ghé sát vào nàng khuyên nhủ, góp cho nàng những ý kiến rất đằm thắm đến nỗi cả chàng lẫn nàng không thể nói về công việc được nữa và cũng không còn biết rằng họ đang nói dở câu chuyện đến đâu.

Trong khi họ đang ở trong tình trạng như thế thì người chú đến, như ta có thể đoán được: gã mang khí giới lăm lăm và lời đầu tiên gã nói là theo đúng lẽ lẽ ra gã đã giết chàng Memnông sáng khôn và cô cháu gái hắn; lời cuối cùng hắn thốt ra là nếu cống hiến cho gã rất nhiều tiền, gã có thể tha tội cho. Memnông cũng bắt buộc phải cho hắn tất cả của cải của mình. Thời đó người ta rất lấy làm sung sướng được thoát nạn một cách rẻ tiền như vậy. Lúc đó, châu Mỹ còn chưa được phát hiện và những bà đau khổ không đến nỗi nguy hiểm lắm như các bà bây giờ[3].

Memnông, xấu hổ và thất vọng, về nhà mình: chàng thấy ở nhà một tờ giấy mời chàng đi ăn với mấy người bạn thân. Chàng nói:

- Nếu ta ở nhà một mình, trí óc ta cứ nghĩ mãi về câu chuyện đáng buồn ấy, thì ta sẽ không ăn được, ta sẽ ốm, chi bằng đi ăn với những người bạn thân còn hơn. Trong không khí họp mặt êm đềm, ta sẽ quên việc dại dột sáng nay.

Chàng đi đến nơi đã hẹn; người ta thấy chàng hơi buồn. Người ta rót rượu mời chàng uống để giải buồn. Rượu uống ít, có điều độ là một liều thuốc tốt cho tâm hồn và thân thể. Chàng Memnông nghĩ như vậy rồi chàng uống say khướt. Sau bữa cơm, người ta mời chàng đánh bạc. Đánh dăm ba ván với bạn bè là một lối giải trí lành mạnh. Chàng liền đánh. Chàng thua hết sạch sành sanh cả tiền trong túi và lại còn chịu bốn lần hơn thế nữa. Vì đánh bạc mà họ cãi lộn nhau, rồi họ nổi nóng: một người bạn thân của chàng ném cái bình lắc quân xúc xắc vào mặt chàng, làm chàng thủng một mắt. Người ta phải khiêng chàng Memnông sáng khôn, say rượu, hết tiền bạc và thiếu một mắt về nhà chàng.

Chàng say rượu nằm ngủ; và khi chàng thấy đầu óc đã tỉnh táo hơn, chàng sai đày tớ đi lấy tiền ở nhà quan tổng giám thu tài chính của thành Ninivơ để trả nợ những người bạn thân của chàng: người ta bảo chàng rằng người mắc nợ chàng[4] đã giả mạo vỡ nợ sáng hôm đó rồi làm cho hàng trăm gia đình phải nguy khốn. Memnông tức quá, mắt dán thuốc cao, tay cầm lá đơn, vào trong triều xin vua phân xử trị tội tên vỡ nợ. Trong một phòng khách, chàng gặp nhiều mệnh phụ mỗi người đều mang những cái vòng[5]
chu vi hai mươi bốn piê một cách nhẹ nhàng. Một bà trong bọn đó hơi biết chàng, vừa nói vừa nghé nhìn chàng:

- Úi chà! Khiếp quá!

Một người khác biết rõ chàng hơn, nói với chàng:

- Chào ông Memnông! Thưa ông, tôi thực rất lấy làm vui được gặp ông. Nhân tiện, xin hỏi ông Memnông, tại sao ông lại mất một mắt?

Rồi bà đi qua, không đợi chàng trả lời.

Memnông náu mình vào một góc và chờ dịp quỳ dưới chân vua. Thời khắc đó đã đến. Chàng sụp lạy ba lần rồi đệ trình lá đơn. Hoàng thượng vui lòng nhận đơn và trao cho một trong những quan đại thần nghiên cứu để báo cáo cho vua biết. Quan tổng đại thần kéo chàng ra một nơi, vừa nói với giọng kẻ cả vừa cười chua chát:

- Tôi thấy ông là một người chột đáng buồn cười, đáng lẽ phải thỉnh cầu tôi thì lại đi thỉnh cầu vua, và lại đáng buồn hơn là dám kiện một người vỡ nợ lương thiện mà tôi đã chiếu cố che chở, vì người ấy là cháu một mụ hầu phòng của tình nhân tôi. Nếu ông muốn giữ con mắt còn lại thì ông ơi, ông hãy thôi việc ấy đi.

Memnông sau khi buổi sáng đã khước từ phụ nữ, không ăn uống quá độ, không ham chơi cờ bạc, không cãi cọ đánh nhau và nhất là đã khước từ chốn triều đình, thì chập tối đã bị một người đàn bà xinh đẹp lừa gạt và cướp bóc, đã say rượu, đã chơi bạc, đã cãi cọ đánh nhau, đã bị hỏng một mắt và đã vào trong triều bị người ta chế nhạo.

Ngạc nhiên sững người ra và đau đớn vô cùng, chàng trở về, lòng muốn chết đi được. Chàng muốn về nhà thì thấy bọn mõ toà do những chủ nợ phái đến đang khuân đồ đạc trong nhà chàng ra. Chàng gần như bị ngất đi ở dưới gốc cây phong. Ở đó, chàng gặp người đàn bà xinh đẹp buổi sáng đang đi chơi với ông chú thân yêu của mụ, và khi trông thấy Memnông dán thuốc cao thì mụ cười phá lên. Đêm đến, Memnông trải rơm ngủ gần tường nhà chàng. Chàng lên cơn sốt. Trong khi lên cơn, chàng ngủ chập chờn, nằm mơ thấy một vị thiên thần hiện ra.

Vị thiên thần chói loà ánh sáng, có sáu cánh xinh đẹp, nhưng không có chân, chẳng có đầu, không có đuôi, và chẳng giống cái gì hết. Memnông hỏi:

- Mi là ai?

- Ta là phúc thần của ngươi. - Vị thần trả lời.

- Vậy hãy hoàn lại cho tôi con mắt, sức khoẻ, của cải, sự sáng khôn của tôi. - Memnông nói.

Rồi chàng kể cho thần nghe chàng đã mất hết tất cả các thứ đó trong một ngày như thế nào.

- Đó là những chuyện chẳng bao giờ xảy ra trong cái thế giới mà các vị thiên thần ta ở. - Vị thần nói.

- Thế vị ở thế giới nào? - Con người đau khổ hỏi.

- Tổ quốc ta, - vị thần nói, - ở cách xa mặt trời năm trăm triệu dặm, trên một ngôi sao bé nhỏ ở cạnh Lang tinh, mà từ đây anh trông thấy được.

- Tốt thay xứ ấy! - Memnông nói. - Có đúng rằng tại nơi đó các vị không có những con mụ khốn nạn nó lường đảo một người khốn khổ, không có bạn thân thiết lấy hết tiền của người đó rồi lại đánh hắn hỏng một mắt, không có người vỡ nợ, không có những quan chế nhạo hắn mà không chịu phân xử cho hắn không?

- Không, chẳng có những việc đó đâu, - người cư dân ở ngôi sao nói. - Nơi ta ở không bao giờ bị phụ nữ lừa gạt vì không có đàn bà; cũng chẳng bao giờ ăn uống quá độ vì không hề ăn; chẳng có người vỡ nợ vì ở xứ của ta chẳng có vàng cũng không có bạc; không ai có thể đánh hỏng mắt của ta vì thân thể của ta khác hẳn thân thể các ngươi; và những vị quan chẳng bao giờ xử bất công, vì ở ngôi sao nhỏ bé của ta mọi người đều bình đẳng.

Memnông bèn hỏi thiên thần:

- Thưa thiên thần, không phụ nữ và không ăn uống thì các vị dùng thì giờ làm gì?

- Để trông nom các tinh tú khác đã được uỷ nhiệm cho chúng ta, - vị thần nói, - và vì vậy ta đến an ủi ngươi.

- Chao ôi, sao ngài không xuống đêm hôm qua để ngăn cản tôi làm bao nhiêu việc điên rồ. - Memnông nói.

- Hôm qua ta ở cạnh Atxan (Assan), anh cả ngươi, - người nhà giời nói. - Người đó còn đáng thương hơn ngươi. Đức vua khoan hoà Ấn Độ mà anh cả ngươi được hân hạnh làm quan trong triều đình đã chọc thủng hai con mắt của anh cả ngươi vì một chuyện bép xép nhỏ, và hiện nay anh cả ngươi đang bị giam trong phòng kín, chân tay bị xiềng xích.

Memnông nói:

- Thật là khổ tâm cho một gia đình có một vị phúc thần mà trong hai anh em, đứa thì chột, đứa thì mù, đứa thì nằm ổ rơm, đứa thì ở trong lao tù.

Động vật ở ngôi sao nói:

- Số phận ngươi sẽ thay đổi. Dĩ nhiên là ngươi sẽ chột suốt đời, nhưng trừ điều ấy ra, ngươi sẽ còn được khá sung sướng, miễn là ngươi đừng bao giờ lại có ý định dại dột là muốn rất mực sáng khôn.

- Vậy ra đó là một điều không thể đạt được ư? - Memnông vừa kêu lên vừa thở dài.

- Không thể được, cũng như là không thể rất mực khéo léo, rất mực khoẻ mạnh, rất mực sung sướng, - người kia đáp. - Ngay bọn ta cũng còn xa mới được như vậy. Chỉ có một tinh cầu có đủ tất cả thứ đó thôi, còn trong một trăm nghìn triệu tinh cầu khác ở tản mát trong không gian thì tất cả đều tiếp diễn ở mức độ trình tự. Ở tinh cầu thứ nhất người ta có ít trí khôn ngoan và lạc thú hơn là ở tinh cầu thứ hai, ở tinh cầu thứ hai lại ít hơn tinh cầu thứ ba và cứ như thế từ tinh cầu thứ ba cho đến tinh cầu cuối cùng, ở trong tinh cầu cuối cùng này, mọi người đều hoàn toàn điên rồ.

- Tôi sợ rằng, - Memnông nói - tinh cầu nhỏ bé toàn đất và nước của chúng tôi sẽ chính là những nhà thương điên của vũ trụ mà tôi vừa được hân hạnh nghe vị nói.

- Không phải hoàn toàn thế, - vị thần nói, - nhưng gần như thế: tất cả mọi thứ đều phải ở đúng chỗ.

- Thế nhưng, - Memnông nói, - có một số thi sĩ, triết gia nói rằng tất cả đều tốt chẳng hoá ra rất sai hay sao?

- Họ nói đúng lắm vì họ căn cứ vào sự sắp xếp của toàn thể vũ trụ, - vị triết học nhà giời nói.

- Chao ôi! Chàng Memnông đáng thương hại trả lời, - chỉ khi nào tôi không chột nữa thì tôi mới tin như thế.

HẾT

Memnon the Philosopher (Human Wisdom)

Memnon one day took it into his head to become a great philosopher. "To be perfectly happy," said he to himself, "I have nothing to do but to divest myself entirely of passions; and nothing is more easy, as everybody knows. In the first place, I will never be in love; for, when I see a beautiful woman, I will say to myself, these cheeks will one day grow sallow and wrinkled, these eyes be encircled with vermilion, that bosom become lean and emaciated, that head bald and palsied. Now I have only to consider her at present in imagination as she will afterwards appear in reality, and certainly a fair face will never turn my head.

"In the second place, I shall always be temperate. It will be in vain to tempt me with good cheer, with delicious wines, or the charms of society, I will have only to figure to myself the consequences of excess—an aching head, a loathing stomach, the loss of reason, of health, and of time: I will then only eat to supply the waste of nature; my health will be always equal, my ideas pure and luminous. All this is so easy that there is no merit in accomplishing it."

"But," says Memnon, "I must think a little of how I am to regulate my fortune: why, my desires are moderate, my wealth is securely placed with the Receiver General of the finances of Nineveh. I have wherewithal to live independent; and that is the greatest of blessings. I shall never be under the cruel necessity of dancing attendance at court. I will never envy any one, and nobody will envy me. Still all this is easy. I have friends, and I will preserve them, for we shall never have any difference. I will never take amiss anything they may say or do; and they will behave in the same way to me. There is no difficulty in all this."

Having thus laid this little plan of philosophy in his closet, Memnon put his head out of the window. He saw two women walking under the plane-trees near his house. The one was old, and appeared quite at her ease. The other was young, handsome, and seemingly much agitated. She sighed, she wept, and seemed on that account still more beautiful. Our philosopher was touched, not, to be sure, with the lady, (he was too much determined not to feel any uneasiness of that kind) but with the distress which he saw her in. He came down stairs, and accosted the young Ninevite, designing to console her with philosophy. That lovely person related to him, with an air of the greatest simplicity, and in the most affecting manner, the injuries she sustained from an imaginary uncle—with what art he had deprived her of some imaginary property, and of the violence which she pretended to dread from him.

"You appear to me," said she, "a man of such wisdom, that if you will come to my house and examine into my affairs, I am persuaded you will be able to relieve me from the cruel embarrassment I am at present involved in."

Memnon did not hesitate to follow her, to examine her affairs philosophically, and to give her sound counsel.

The afflicted lady led him into a perfumed chamber, and politely made him sit down with her on a large sofa, where they both placed themselves opposite to each other, in the attitude of conversation; the one eager in telling her story, the other listening with devout attention. The lady spoke with downcast eyes, whence there sometimes fell a tear, and which, as she now and then ventured to raise them, always met those of the sage Memnon. Their discourse was full of tenderness, which redoubled as often as their eyes met. Memnon took her affairs exceedingly to heart, and felt himself every instant more and more inclined to oblige a person so virtuous and so unhappy. By degrees, in the warmth of conversation they drew nearer. Memnon counseled her with great wisdom, and gave her most tender advice.

At this interesting moment, as may easily be imagined, who should come in but the uncle. He was armed from head to foot, and the first thing he said was, that he would immediately sacrifice, as was just, both Memnon and his niece. The latter, who made her escape, knew that he was disposed to pardon, provided a good round sum were offered to him. Memnon was obliged to purchase his safety with all he had about him. In those days people were happy in getting so easily quit. America was not then discovered, and distressed ladies were not then so dangerous as they are now.

Memnon, covered with shame and confusion, got home to his own house. He there found a card inviting him to dinner with some of his intimate friends.

"If I remain at home alone," said he, "I shall have my mind so occupied with this vexatious adventure, that I shall not be able to eat a bit, and I shall bring upon myself some disease. It will therefore be prudent in me to go to my intimate friends and partake with them of a frugal repast. I shall forget, in the sweets of their society, the folly I have this morning been guilty of."

Accordingly he attends the meeting; he is discovered to be uneasy at something, and he is urged to drink and banish care.

"A little wine, drank in moderation, comforts the heart of God and man:" so reasoned Memnon the philosopher, and he became intoxicated. After the repast, play is proposed.

"A little play, with one's intimate friends, is a harmless pastime." He plays and loses all in his purse, and four times as much on his word. A dispute arises on some circumstance in the game, and the disputants grow warm. One of his intimate friends throws a dice-box at his head, and strikes out one of his eyes. The philosopher Memnon is carried home drunk and penniless, with the loss of an eye.

He sleeps out his debauch, and, when his head becomes clear, he sends his servant to the Receiver General of the finances of Nineveh, to draw a little money to pay his debt of honor to his intimate friends. The servant returns and informs him, that the Receiver General had that morning been declared a fraudulent bankrupt, and that by this means an hundred families are reduced to poverty and despair. Memnon, almost beside himself, puts a plaster on his eye and a petition in his pocket, and goes to court to solicit justice from the king against the bankrupt. In the saloon he meets a number of ladies, all in the highest spirits, and sailing along with hoops four-and-twenty feet in circumference. One of them, slightly acquainted with him, eyed him askance, and cried aloud: "Ah! what a horrid monster!"

Another, who was better acquainted with him, thus accosts him: "Good-morrow, Mr. Memnon, I hope you are well, Mr. Memnon. La! Mr. Memnon, how did you lose your eye?" and turning upon her heel, she tripped unconcernedly away.

Memnon hid himself in a corner, and waited for the moment when he could throw himself at the feet of the monarch. That moment at last arrived. Three times he kissed the earth, and presented his petition. His gracious majesty received him very favorably, and referred the paper to one of his satraps. The satrap takes Memnon aside, and says to him with a haughty air and satirical grin:

"Hark ye, you fellow with the one eye, you must be a comical dog indeed, to address yourself to the king rather than to me: and still more so, to dare to demand justice against an honest bankrupt, whom I honor with my protection, and who is also a nephew to the waiting-maid of my mistress. Proceed no further in this business, my good friend, if you wish to preserve the eye you have left."

Memnon having thus, in his closet, resolved to renounce women, the excess of the table, play, and quarreling, but especially having determined never to go to court, had been in the short space of four-and-twenty hours duped and robbed by a gentle dame, had got drunk, had gamed, had been engaged in a quarrel, had got his eye knocked out, and had been at court, where he was sneered at and insulted.

Petrified with astonishment, and his heart broken with grief, Memnon returns homeward in despair. As he was about to enter his house, he is repulsed by a number of officers who are carrying off his furniture for the benefit of his creditors. He falls down almost lifeless under a plane-tree. There he finds the fair dame of the morning, who was walking with her dear uncle; and both set up a loud laugh on seeing Memnon with his plaster. The night approached, and Memnon made his bed on some straw near the walls of his house. Here the ague seized him, and he fell asleep in one of the fits, when a celestial spirit appeared to him in a dream.

It was all resplendent with light: it had six beautiful wings, but neither feet, nor head, and could be likened to nothing.

"What art thou?" said Memnon.

"Thy good genius," replied the spirit.

"Restore me then my eye, my health, my fortune, my reason," said Memnon; and he related how he had lost them all in one day. "These are adventures which never happen to us in the world we inhabit," said the spirit.

"And what world do you inhabit?" said the man of affliction.

"My native country," replied the other, "is five hundred millions of leagues distant from the sun, in a little star near Sirius, which you see from hence."

"Charming country!" said Memnon. "And are there indeed with you no jades to dupe a poor devil, no intimate friends that win his money and knock out an eye for him, no fraudulent bankrupts, no satraps, that make a jest of you while they refuse you justice?"

"No," said the inhabitant of the star, "we have nothing of the kind. We are never duped by women, because we have none among us; we never commit excesses at table, because we neither eat nor drink; we have no bankrupts, because with us there is neither silver nor gold; our eyes cannot be knocked out, because we have not bodies in the form of yours; and satraps never do us injustice, because in our world we are all equal."

"Pray my lord," said Memnen, "without women and without eating how do you spend your time?"

"In watching, over the other worlds that are entrusted to us; and I am now come to give you consolation."

"Alas!" replied Memnon, "why did you not come yesterday to hinder me from committing so many indiscretions?"

"I was with your elder brother Hassan," said the celestial being. "He is still more to be pitied than you are. His most gracious majesty, the sultan of the Indies, in whose court he has the honor to serve, has caused both his eyes to be put out for some small indiscretion; and he is now in a dungeon, his hands and feet loaded with chains."

"'Tis a happy thing, truly," said Memnon, "to have a good genius in one's family, when out of two brothers, one is blind of an eye, the other blind of both; one stretched upon straw, the other in a dungeon."

"Your fate will soon change," said the spirit of the star. "It is true you will never recover your eye; but, except that, you may be sufficiently happy if you never again take it into your head to be a perfect philosopher."

"Is it then impossible?" said Memnon.

"As impossible as to be perfectly wise, perfectly strong, perfectly powerful, perfectly happy. We ourselves are very far from it. There is a world indeed where all this takes place; but, in the hundred thousand millions of worlds dispersed over the regions of space, everything goes on by degrees. There is less philosophy and less enjoyment in the second than in the first, less in the third than in the second, and so forth till the last in the scale, where all are completely fools."

"I am afraid," said Memnon, "that our little terraqueous globe here is the madhouse of those hundred thousand millions of worlds, of which your lordship does me the honor to speak."

"Not quite," said the spirit, "but very nearly; everything must be in its proper place."

"But are those poets and philosophers wrong, then, who tell us that everything is for the best?"

"No, they are right, when we consider things in relation to the gradation of the whole universe."

"Oh! I shall never believe it till I recover my eye again," said the unfortunate Memnon.

END

MEMNON ou LA SAGESSE HUMAINE

(Memnon: 1749 - Memnon ou la Sagesse humaine: 1756)

Memnon conçut un jour le projet insensé d'être parfaitement sage. II n'y a guère d'hommes à qui cette folie n'ait quelquefois passé par la tête. Memnon se dit à lui-même: "Pour être très sage, et par conséquent très heureux, il n'y a qu'à être sans passions; et rien n'est plus aisé, comme on sait. Premièrement, je n'aimerai jamais de femme; car, en voyant une beauté parfaite, je me dirai à moi-même: ces joues-là se rideront un jour; ces beaux yeux seront bordés de rouge; cette gorge ronde deviendra plate et pendante, cette belle tête deviendra chauve. Or je n'ai qu'à la voir à présent des mêmes yeux dont je la verrai alors, et assurément cette tête ne fera pas tourner la mienne.

"En second lieu je serai toujours sobre; j'aurai beau être tenté par la bonne chère, par des vins délicieux, par la séduction de la société; je n'aurai qu'à me représenter les suites des excès, une tête pesante, un estomac embarrassé, la perte de la raison, de la santé et du temps, je ne mangerai alors que pour le besoin; ma santé sera toujours égale, mes idées toujours pures et lumineuses. Tout cela est si facile qu'il n'y a aucun mérite à y parvenir.

"Ensuite, disait Memnon, il faut penser un peu à ma fortune; mes désirs sont modérés; mon bien est solidement placé sur le receveur général des finances de Ninive; j'ai de quoi vivre dans l'indépendance: c'est là le plus grand des biens. Je ne serai jamais dans la cruelle nécessité de faire ma cour; je n'envierai personne, et personne ne m'enviera. Voilà qui est encore très aisé. J'ai des amis, continuait-il, je les conserverai, puisqu'ils n'auront rien à me disputer. Je n'aurai jamais d'humeur avec eux, ni eux avec moi; cela est sans difficulté. "

Ayant fait ainsi son petit plan de sagesse dans sa chambre, Memnon mit la tête à la fenêtre. Il vit deux femmes qui se promenaient sous des platanes auprès de sa maison. L'une était vieille, et paraissait ne songer à rien; l'autre était jeune, jolie, et semblait fort occupée. Elle soupirait, elle pleurait, et n'en avait que plus de grâces. Notre sage fut touché, non pas de la beauté de la dame (il était bien sûr de ne pas sentir une telle faiblesse), mais de l'affliction où il la voyait. Il descendit; il aborda la jeune Ninivienne dans le dessein de la consoler avec sagesse. Cette belle personne lui conta, de l'air le plus naïf et le plus touchant, tout le mal que lui faisait un oncle qu'elle n'avait point; avec quels artifices il lui avait enlevé un bien qu'elle n'avait jamais possédé, et tout ce qu'elle avait à craindre de sa violence. " Vous me paraissez un homme de si bon conseil, lui dit-elle, que si vous aviez la condescendance de venir jusque chez moi, et d'examiner mes affaires, je suis sure que vous me tireriez du cruel embarras où je suis. " Memnon n'hésita pas à la suivre, pour examiner sagement ses affaires, et pour lui donner un bon conseil.

La dame affligée le mena dans une chambre parfumée, et le fit asseoir avec elle poliment sur un large sofa, où ils se tenaient tous deux les jambes croisées vis-à-vis l'un de l'autre. La dame parla en baissant les yeux, dont il échappait quelquefois des larmes, et qui en se relevant rencontraient toujours les regards du sage Memnon. Ses discours étaient pleins d'un attendrissement qui redoublait toutes les fois qu'ils se regardaient. Memnon prenait ses affaires extrêmement à coeur, et se sentait de moment en moment la plus grande envie d'obliger une personne si honnête et si malheureuse. Ils cessèrent insensiblement dans la chaleur de la conversation, d'être vis-à-vis l'un de l'autre. Leurs jambes ne furent plus croisées. Menons la conseilla de si près, et lui donna des avis si tendres, qu'ils ne pouvaient ni l'un ni l'autre parler d'affaires, et qu'ils ne savaient plus où ils en étaient.

Comme ils en étaient là, arrive l'oncle, ainsi qu'on peut bien le penser: il était armé de la tête aux pieds; et la première chose qu'il dit fut qu'il allait tuer, comme de raison, le sage Memnon et sa nièce; la dernière qui lui échappa fut qu'il pouvait pardonner pour beaucoup d'argent. Memnon fut obligé de donner tout ce qu'il avait. On était heureux dans ce temps-la d'en être quitte à si bon marché; l'Amérique n'était pas encore découverte et les dames affligées n'étaient pas à beaucoup près si dangereuses qu'elles le sont aujourd'hui.

Memnon, honteux et désespéré, rentra chez lui: il y trouva un billet qui l'invitait à dîner avec quelques-uns de ses intimes amis. "Si je reste seul chez moi, dit-il, j'aurai l'esprit occupé de ma triste aventure, je ne mangerai point; je tomberai malade: il vaut mieux aller faire avec mes amis intimes un repas frugal. J'oublierai, dans la douceur de leur société, la sottise que j'ai faite ce matin. " Il va au rendez-vous; on le trouve un peu chagrin. On le fait boire pour dissiper sa tristesse. Un peu de vin pris modérément est un remède pour l'âme et pour le corps. C'est ainsi que pense le sage Memnon; et il s'enivre. On lui propose de jouer après le repas. Un jeu réglé avec des amis est un passe-temps honnête. Il joue; on lui gagne tout ce qu'il a dans sa bourse, et quatre fois autant sur sa parole. Une dispute s'élève sur le jeu, on s'échauffe: l'un de ses amis intimes lui jette à la tête un cornet, et lui crève un oeil. On rapporte chez lui le sage Memnon ivre, sans argent, et ayant un oeil de moins.

Il cuve un peu son vin, et dès qu'il a la tête plus libre, il envoie son valet chercher de l'argent chez le receveur général des finances de Ninive pour payer ses intimes amis: on lui dit que son débiteur a fait le matin une banqueroute frauduleuse qui met en alarme cent familles. Memnon, outré, va à la cour avec un emplâtre sur l'oeil et un placet à la main pour demander justice au roi contre le banqueroutier. Il rencontre dans un salon plusieurs dames qui portaient toutes d'un air aisé des cerceaux de vingt-quatre pieds de circonférence. L'une d'elles, qui le connaissait un peu, dit en le regardant de côté: "Ah ! l'horreur!" Une autre, qui le connaissait davantage, lui dit: "Bonsoir monsieur Memnon; mais vraiment, monsieur Memnon, je suis fort aise de vous voir; à propos, monsieur Memnon, pourquoi avez-vous perdu un oeil ?" Et elle passa sans attendre sa réponse. Memnon se cacha dans un coin, et attendit le moment où il put se jeter aux pieds du monarque. Ce moment arriva. Il baisa trois fois la terre, et présenta son placet. Sa gracieuse Majesté le reçut très favorablement, et donna le mémoire à un de ses satrapes pour lui en rendre compte. Le satrape tire Memnon à part, et lui dit d'un air de hauteur, en ricanant amèrement: "Je vous trouve un plaisant borgne de vous adresser au roi plutôt qu'à moi, et encore plus plaisant d'oser demander justice contre un honnête banqueroutier que j'honore de ma protection, et qui est le neveu d'une femme de chambre de ma maîtresse. Abandonnez cette affaire-la, mon ami, si vous voulez conserver l'oeil qui vous reste."

Memnon, ayant ainsi renoncé le matin aux femmes, aux excès de table, au jeu, à toute querelle, et surtout à la cour, avait été avant la nuit trompé et volé par une belle dame, s'était enivré, avait joué, avait eu une querelle, s'était fait crever un oeil, et avait été à la cour, où l'on s'était moqué de lui.

Pétrifié d'étonnement et navré de douleur, il s'en retourne la mort dans le coeur. II veut rentrer chez lui; il y trouve des huissiers qui démeublaient sa maison de la part de ses créanciers. II reste presque évanoui sous un platane; il y rencontre la belle dame du matin, qui se promenait avec son cher oncle, et qui éclata de rire en voyant Memnon avec son emplâtre. La nuit vint; Memnon se coucha sur de la paille auprès des murs de sa maison. La fièvre le saisit; il s'endormit dans l'accès, et un esprit céleste lui apparut en songe.

Il était tout resplendissant de lumière II avait six belles ailes, mais ni pieds, ni tête, ni queue, et ne ressemblait à rien. "Qui es-tu ? lui dit Memnon. - Ton bon génie lui répondit l'autre. - Rends-moi donc mon oeil, ma santé, mon bien, ma sagesse, lui dit Memnon." Ensuite il lui conta comment il avait perdu tout cela en un jour. " Voilà des aventures qui ne nous arrivent jamais dans le monde que nous habitons, dit l'esprit.- Et quel monde habitez-vous ? dit l'homme affligé. - Ma patrie, répondit-il, est à cinq cents millions de lieues du soleil, dans une petite étoile auprès de Sirius, que tu vois d'ici. - Le beau pays ! dit Memnon; quoi ! vous n'avez point chez vous de coquines qui trompent un pauvre homme, point d'amis intimes qui lui gagnent son argent et qui lui crèvent un oeil, point de banqueroutiers, point de satrapes qui se moquent de vous en vous refusant justice ? - Non, dit l'habitant de l'étoile, rien de tout cela. Nous ne sommes jamais trompés par les femmes, parce que nous n'en avons point-; nous ne faisons point d'excès de table, parce que nous ne mangeons point; nous n'avons point de banqueroutiers, parce qu'il n'y a chez nous ni or ni argent; on ne peut pas nous crever les yeux, parce que nous n'avons point de corps à la façon des vôtres; et les satrapes ne nous font jamais d'injustice, parce que dans notre petite étoile tout le monde est égal."

Memnon lui dit alors: "Monseigneur, sans femme et sans dîner, à quoi passez-vous votre temps ? - A veiller dit le génie, sur les autres globes qui nous sont confiés; et je viens pour te consoler.-Hélas ! reprit Memnon, que ne veniez-vous la nuit passée pour m'empêcher de faire tant de folies ? - J'étais auprès d'Assan, ton frère aîné, dit l'être céleste. Il est plus à plaindre que toi. Sa gracieuse Majesté le roi des Indes, à la cour duquel il a l'honneur d'être, lui a fait crever les deux yeux pour une petite indiscrétion, et il est actuellement dans un cachot, les fers aux pieds et aux mains.  - C'est bien la peine, dit Memnon, d'avoir un bon génie dans une famille pour que, de deux frères, l'un soit borgne, l'autre aveugle; l'un couche sur la paille, l'autre en prison.  -  Ton sort changera, reprit l'animal de l'étoile. Il est vrai que tu seras toujours borgne; mais, à cela près, tu seras assez heureux, pourvu que tu ne fasses jamais le sot projet d'être parfaitement sage. - C'est donc une chose à laquelle il est impossible de parvenir ? s'écria Memnon en soupirant. - Aussi impossible, lui répliqua l'autre, que d'être parfaitement habile, parfaitement fort, parfaitement puissant, parfaitement heureux. Nous-mêmes, nous en sommes bien loin. II y a un globe où tout cela se trouve; mais dans les cent mille millions de mondes qui sont dispersés dans l'étendue tout se suit par degrés. On a moins de sagesse et de plaisir dans le second que dans le premier, moins dans le troisième que dans le second, ainsi du reste jusqu'au dernier, où tout le monde est complètement fou. - J'ai bien peur, dit Memnon, que notre petit globe terraqué ne soit précisément les petites-maisons de l'univers dont vous me faites l'honneur de me  parler. - Pas tout à fait, dit l'esprit; mais il en approche: il faut que tout soit en sa place. - Eh mais ! dit Memnon, certains poètes, certains philosophes, ont donc grand tort de dire que tout est bien ? - Ils ont grande raison, dit le philosophe de là-haut, en considérant l'arrangement de l'univers entier. - Ah ! je ne croirai cela, répliqua le pauvre Memnon, que quand je ne serai plus borgne. "

FIN

Nghe đọc: https://www.youtube.com/watch?v=LuT39WutbXQ

[1]
Ninivơ (Ninive): Thủ đô của xứ Atxyri (Assyrie) thời cổ.

[2]
Xôpha (Sofa): một thứ ghế giống như cái tràng kỷ nhưng có nệm dày.

[3]
Ý nói bệnh giang mai truyền từ châu Mỹ tới.

[4]
Chỉ quan tổng giám thu.

[5]
Tức cái váy trong có vòng để váy xoè ra như một cái nơm lớn.

Table of Contents

- Memnông hay là sự sáng khôn của loài người
- Memnon the Philosopher
- MEMNON ou LA SAGESSE HUMAINE
- [1]
- [2]
- [3]
- [4]
- [5]