Đồng Cỏ Chát

Võ Đắc Danh

Thể loại : Bút ký

Nhà xuất bản : Trẻ

Ngày xuất bản : Tháng 01/2008

Số trang : 184

Kích thước : 14 x 20 cm

Trọng lượng : 200 g

Hình thức bìa : Bìa mềm

Giá bìa : 30.000 VNĐ

Thay lời giới thiệu

Đọc bút ký của Võ Đắc Danh người đọc còn biết được nhiều chuyện, chỉ là chuyện ruộng đồng, phân  bón, chuyện nước mặn ngọt thôi nhưng qua đó lại là bao nỗi niềm của những người nông dân đã một đời thân cò lặn lội vì độc lập dân tộc hôm qua rồi lại vì miếng cơm manh áo hôm nay.

Tinh, gọn và chắc khi dựng chân dung, những con người thật, qua lời kể chân thật của tác giả, làm người đọc cứ mong gặp họ một lần, chỉ một lần thôi là chẳng quên được bao giờ.

Hiểu cặn kẽ những điều mình viết, những câu chuyện thật về người và đất và rừng cháy, sông cạn chất chứa sự day dứt không chỉ của riêng mình...

( THÚY NGA – Câu chuyện về một vùng đất – Báo Tuổi trẻ, 3-11-2001 )

Qua Nỗi Niềm U Minh hạ, ta thấy bật lên một tâm hồn yêu tha thiết đất đai quê nhà Minh Hải – Cà Mau. Anh viết như nói, nhưng là tiếng nói của một nhà hùng biện. Nó cuốn hút người ta như thể một dòng sông đang cuộn chảy ra biển, để gặp những gì to tác hơn, bao la hơn và mặn nồng tình nghĩa hơn. Đó là những mặn nồng tình nghĩa của một khí chất Nam bộ, chơn chất, gãy gọn, thỉnh thoảng khôi hài ý vị và một chút bóng bẩy văn hoa. Qua Nỗi niềm U Minh hạ, ta thấy một Võ Đắc Danh của những con số và những sự kiện, nhưng là những con số và những sự kiện ngoài việc khái quát được vấn đề còn là những nghĩa tình dào dạt ẩn chứa bên trong một nhà báo dũng cảm. Đọc nó, ta như thấy được một “ Hồi ức làng Che” của Nguyễn Đức Thọ hoặc “ nổi cộm” hơn là “ Cái đêm hôm ấy ...” của Phùng Gia Lộc đã làm xôn xao dư luận một thời. Trong Nỗi niềm U Minh hạ ta như sống lại cái thời “ người thật việc thật thì ít, người giả việc giả thì nhiều quá” ( tr.130 ), để thấy người nông dân Minh Hải không đầu hàng hoàn cảnh. Họ dũng cảm đứng lên bảo vệ công bằng và lẽ phải. Hơn thế nữa, ta còn thấy ở họ những phẩm chất cao quý của những con người lúc nào cũng muốn làm giàu, làm đẹp cho quê cha đất tổ, để càng yêu họ hơn. Và Võ Đắc Danh đã thành công trong việc tạo cảm tình trân trọng nơi người đọc qua tác phẩm nầy, bởi anh “ đã viết đúng và viết hay”, “ để đường hoàng bày tỏ với bạn đọc những gì thuộc về cuộc sống – mà số đông cho là chân lý” – như lời ngỏ của Nhà thơ Nguyễn Bá cho quyển sách này...

( PHÙ SA LỘC – Nỗi niềm U Minh hạ – Báo Cần Thơ, 13-11-2001 )

Do từng sống chung trong một cơ quan, từng chơi với nhau nhiều năm, quan hệ cá nhân giữa hai chúng tôi cũng trải qua những thăng trầm với nhiều bất đồng, lầm lẫn ...Cũng chính vì mối quan hệ nầy mà phần lớn các bài viết in trong tập sách, tôi đã được tác giả của nó cho đọc từ khi chúng còn là bản thảo. Người và việc, cảnh vật và đất đai trong những trang viết ở quyển sách này của Võ Đắc Danh, phần lớn rất quen thuộc với tôi. Cũng phải nói thật điều này, không phải bản thảo nào khi được đọc, tôi cũng tán thành với cách cảm, cách nghĩ, cách kể và không kể ra của anh. Giờ đây, khi chúng được xếp lại thẳng hàng trong một  quyển sách, tôi thật sự khâm phục ở anh điều này : anh đã vững bước trên con đường mà anh đã chọn, dù con đường ấy không ít chông gai, trắc trở. Tôi đọc Nỗi niềm U Minh hạ như đọc lại ký ức của mình. Và, tôi cũng muốn nói lời cảm ơn với tác giả quyển sách, bởi vì nếu không có những con chữ này của anh, thì ký ức tôi cũng đã lãng quên đi rất nhiều điều, nhờ chúng mà những đóm lửa đã tắt trong trí nhớ tôi được thắp sáng lại. Mới hay, ký ức cần thiết với cuộc sống một con người biết dường nào, dù đó là những ký ức đau buồn nhất.

Võ Đắc Danh thường nói rằng, anh là một người viết văn nghèo trí tưởng tượng, nên lượng sức mình, anh chọn bút ký làm thể loại để gắn bó dài lâu. Tôi không có lời bình luận nào về trí tưởng tượng trong văn chương của Võ Đắc Danh. Thực ra đây cũng chỉ là cách anh nói cho vui. Tự thân mỗi người viết văn, ngay từ lúc manh nha bước vào cái nghiệp cô đơn nầy, phải chọn lấy cho mình một con đường đi. Mà vẫn có hằng hà những con đường được chọn không dẫn đến đâu cả. Nói gì đến những người viết, mà theo cách nói nôm na của người nông dân, là : “ Thấy người ta ăn khoai vác mai mà chạy” ! ... Điều mà tôi có thể nói được với cuốn sách này của Võ Đắc Danh là không phải người viết nào cùng sống, cùng đi, cùng nhìn cũng có thể thấy, có thể viết ra và cả từ chối không viết ra được như tác giả của chúng. Ở anh, cái được nhìn thấy, được viết ra nó nằm ẩn sâu ở bên trong một lương tâm ngay thẳng, trong sáng và một tình yêu với cuộc sống. Nói cụ thể hơn, đó là tình yêu đối với người nông dân. Cũng là tình yêu mà nhà văn Võ Đắc Danh dành cho mình : người nông dân Võ Đắc Danh. Xếp hàng lại các bài viết trong Nỗi niềm U Minh hạ theo trình tự thời gian, tôi còn thấy được một bước tiến dài của Võ Đắc Danh: Anh đã đi từ sự trung thực, dẫn đến nỗi bất bình, để rồi nhận ra thân phận của từng con người cụ thể. Càng về sau, những con chữ càng trĩu nặng hơn tâm tư và thân phận...

( Nhà thơ NGUYỄN TRỌNG TÍN – Đằng sau những trang viết chân thật – Báo Văn Nghệ TP HCM, 15-11-2001 )

Tôi đọc Nỗi niềm U Minh hạ – tập bút ký của Võ Đắc Danh vào những tháng cuối năm, trời đã trở mùa, se lạnh. 9 bút ký-hàng chục, hàng trăm cuộc đời của những con người nơi mảnh đất tận cùng Tổ quốc dần dần hiện qua từng trang viết của anh-những con người oằn vai dưới gánh nặng đau khổ của chiến tranh, của thiên tai và cả của cơ chế ở những năm đầu mở cửa nhưng vẫn bất khuất, trung kiên chống lại áp bức bất công. Những con người mang khí khái “ sống bộc trực, không khách sáo, hễ chịu chơi là chơi hết mình, chơi phạch ngực. Còn hễ thương nhau là thương hết lòng hết dạ, tình thương lai láng tràn trề như con nước lớn trong con nước rong”...

Có những con người nếu chỉ ngồi một chỗ mà nghe nói về họ, nghe kể về họ dễ khiến ta có những nhận định phiến diện. Thế nhưng tiếp xúc với họ rồi mới thấy hết cái đẹp của tâm hồn ẩn trong cái “ vỏ nông dân” chân chất bộc trực. Võ Đắc Danh đã đi và đến được những góc cạnh đời sống, tâm tư của họ, hiểu và viết về họ bằng cái tâm của con người với con người, của một nhà báo với những nỗi khổ của dân. Chất liệu cuộc sống ngồn ngộn qua từng trang viết giản dị, mộc mạc mà đầy ắp ân tình, làm sáng lên cái TÂM của người cầm bút ...

( NGUYỄN KHUÊ – Tình người nơi cuối đất – Báo Cần Thơ, 20-12-2001 )

Văn thực sự có hồn, câu chữ có nhịp thở – đó là trường hợp của Võ Đắc Danh. Tác giả không chọn lối viết liệt kê sự kiện mà viết cho mỗi một số phận, cho con người cụ thể. Đồng cỏ chát nói về chị Thiện với căn chòi giữa đồng ở giữa khu rừng tràm U Minh hạ. Chồng theo vợ bé, cuỗm gần hết gia sản, để lại một mình chị Thiện chèo chống cùng với bầy con nheo nhóc. Đau khổ giáng từng đợt nặng nề, uất nghẹn, cay đắng đến không tưởng nổi. Trang viết của Võ Đắc Danh hướng về con người thấp cổ bé họng, nhỏ nhoi, cứ ngỡ không tồn tại trên đời. “ Cái màu vàng của bông cỏ chát – mà tôi từng bị đánh lừa tưởng là màu của bông lúa chín – và màu tím của hoa mua đã nhuốm lên mảnh đất nầy, trùm lên bao nhiêu thế hệ, nó vẫn rực lên, ung dung như lời thách thức ...” bút ký được tác giả kết lại ở đoạn cuối không chút thanh thản ...

( NGUYỄN CHƯƠNG – Tìm ra một nội lực mới – Báo TTVH, 4-12-2001 )

Ai bảo người đồng bằng chỉ được cái thẳng ruột ngựa mà ít văn, ít thâm trầm ? Mỗi giọng kể thủng thẳng từ tốn mà ẩn chứa trong từng chữ, từng câu nỗi đau xé lòng về từng mảnh đất, từng cảnh ngộ. Võ Đắc Danh với tập bút ký Nỗi niềm U Minh hạ đã giới thiệu trước – phần nào – về mình, với độc giả. Anh tham gia cuộc thi lần nầy bằng hai bút ký: Đồng cỏ chát và Chuyện cũ. Chuyện về những người đàn bà. Một phụ nữ tham gia cách mạng rồi bị đánh tư sản, hơn hai mươi năm đi kêu oan mà chưa được giải quyết. Còn chị Thiện, nhân vật chính của Đồng cỏ chát thì là một người đàn bà bình thường. Bao nhiêu tai họa đến với chị và đàn con, mà anh chồng thì cứ vô tư chồng thêm những thảm họa khác.Thực ra đó là chuyện văn hóa – Võ Đắc Danh nói. Khi không có nền tảng văn hóa, người ta xử với nhau như thế, không ưu tư gì. Thiếu nền tảng văn hóa, cán bộ xử với dân như cường hào mới, và dân xử với nhau chẳng có tình người. Đó là nổi đau căn cơ nhất. Những trang bút ký đậm chất văn và đầy dũng cảm của anh bắt người đọc nhìn thẳng vào sự thật: Nếu sự thật là điều không nghe nổi. Thì còn gì ta đến với nhân dân ( Lê Chí ).

Vậy đó, hãy lắng nghe người đồng bằng kể chuyện, để biết thêm về những mảnh đất, những cảnh đời mà nếu không sinh ra, lớn lên bên cạnh, sẽ không bao giờ biết đến, và lắng nghe hơi hướng của khí khái đồng bằng vang lên trong những giọng kể đồng bằng chẳng trộn lẫn vào đâu ...

( NHẬT HUY – Lắng nghe, người đồng bằng kể chuyện – Báo Thanh Niên, 15-12-2001 )

Ký là mặt mạnh của văn học đồng bằng sông Cửu long, chuyện người thật việc thật có địa chỉ hẳn hoi lại thật phong phú sinh động được độc giả hân hoan đón nhận. Như chuyện về chị Thiện ở Đồng cỏ chát U Minh hạ ấy, vùng đất có thứ cỏ không cây trái gì khác có thể mọc lên được, số phận chị cũng thế, long đong chìm nổi không một nhà văn nào có thể hư cấu ra được, sự cùng cực đến thế là cùng ...

( Nhà văn LÊ VĂN THẢO – Tổng kết cuộc thi ký văn học ĐBSCL, 14-12-2001 )

Võ Đắc Danh vừa là nhà báo, nhà đạo diễn phim tài liệu, vừa sáng tác văn học. Vì vậy mà những trang viết của anh hội tụ khá nhiều yếu tố: sự phát hiện vấn đề sắc sảo của nhà báo, cách nhìn sâu sắc của nhà văn, và trái tim đa cảm của người nghệ sĩ. Những tác phẩm của Võ Đắc Danh thường gây ấn tượng mạnh và có sức truyền cảm lớn tới công chúng ...

( Nhà thơ ĐẠO TĨNH – Trái tim đồng bằng – Đài TNVN, 31-12-2001 )

Nỗi niềm U Minh hạ là một tập bút ký hay. Hay vì nó chân thật, có nội lực trong con chữ, có sức lay động tâm hồn người đọc, hay vì tác giả hòa tâm hồn mình với nông dân nghèo khổ, bày tỏ trái tim mình như bóc một cái bánh, với những tình cảm thiết tha nhất dành cho người nông dân và quê hương, một vùng sông nước hào hiệp ở tận cùng đất nước. Nó như một tiếng gọi đàn nhắc nhở các nhà văn hãy hướng lòng mình về những nỗi niềm khó nói của những người nông dân trong rừng, trên đồng ruộng.

( Nhà văn NGUYỄN QUANG THÂN – Nỗi niềm U Minh hạ, nỗi niềm người cầm bút – Báo Văn Nghệ TW số xuân 2002)

Đồng cỏ chát

Những thước phim của đời thường

1- Cô nữ sinh mặc áo dài trắng, đội nón lá, tay ôm cặp đứng đợi đò ở ngã ba sông. Dũng đang chuẩn bị động tác máy, bổng dưng anh dừng lại, lắc đầu tỏ ra mất hứng, tôi hỏi tại sao, Dũng chỉ về phía hậu cảnh có mấy cây bạch đàn và bức tranh cổ động với chủ đề phòng chống HIV. Tôi chợt nhớ Dũng từng nói với tôi rằng bộ phim nầy không thể có bóng dáng của cây bạch đàn và tranh cổ động. Không ai bảo ai, chúng tôi xuống vỏ dời máy qua phía đầu voi bên kia. Lúc ấy chiếc đò chèo cũng từ từ vào bến, cô nữ sinh bước xuống, chiếc đò lui ra. Cô nữ sinh đứng trên đò giữa dòng sông rộng, tà áo dài lất phất. Hậu cảnh là rừng dừa nước chen lẩn với rừng mấm ven sông.

Dũng rời tay máy với nụ cười đắc ý.

Đến một vàm sông khác, chúng tôi gặp bốn chiếc xuồng chài đang nằm đợi nước ròng. Kẻ nằm ngủ, người ngồi hút thuốc đăm chiêu. Dũng nhìn tôi như muốn hỏi chủ đề của cụm hình nầy, tôi nói đây là phút nhàn rỗi hiếm hoi của những con người suốt ngày vật lộn cùng sông nước cho cuộc mưu sinh. Dũng gật đầu. Tôi yêu cầu các diễn viên hãy giữ nguyên hiện trường, ai ngủ cứ ngủ, ai hút thuốc cứ hút, không được nhìn vào ống kính, quay xong tôi sẽ trả tiền catse mỗi người ... mười ngàn đồng. Sau cái cười, họ bắt đầu diễn y như thật.

Trên đường đi, Dũng nói rằng anh rất khoái trong cụm hình lúc nảy có cảnh quay từ cận mặt người đàn bà đang ngủ lia qua rổ cá, trong rổ có mấy con cá chốt đang ngáp ngáp giống như người ta đang trong trạng thái buồn ngủ.

Chúng tôi xuôi theo con sông Gành Hào, đến một ngã ba thì thấy một tốp người đứng trên voi lá đưa tay vẫy gọi :

- Ê, ghé lại chơi mấy anh ơi !

Tôi ra hiệu cho người lái vỏ quay lại. Thì ra một đám cúng miểu. Tôi nói với Dũng, có lẽ tổ độ chúng ta. Bộ phim nầy không thể thiếu cái miểu lá ở ngã ba sông. Thì đây, cái miểu lá vừa mới cất giữa rừng dừa nước mênh mông hoang vắng, những con gà luộc tréo cánh đang bày ra giữa khói nhang nghi ngút. Tôi yêu cầu mọi người cúng kiến tự nhiên để chúng tôi quay phim. Dũng đưa ống kính từ trên ngọn dừa nước thật cao lia xuống trong lúc mọi người đang trang nghiêm hành lễ. Người già đứng trước, người trẻ đúng sau, hai tay cầm ba nén nhang cúi đầu khấn vái thần linh phù hộ cho mưa thuận gió hoà, được mùa tôm mùa lúa, làng xóm bình yên, thoát khỏi đói ngèo bệnh tật ...

Xong, hai chiếc chiếu bông được trãi ra trên nền đất trước sân miểu, mâm cháo gà cũng được bày ra.

- Ngồi vô đi mấy anh ơi, uống vài cốc rồi làm quen sau.Bửa nay khánh thành cái miểu mà được mấy anh quay phim, vậy là hên lắm.

Chúng tôi vừa uống rượu vừa giới thiệu tên để làm quen. Lúc ấy có một cô gái từ trong xóm nhà đi ra, một tay cầm dĩa tép luộc, tay kia xách bình nước đá. Cô gái trắng trẻo với mái tóc dài trong bộ bà ba đen như cánh hoa muống biển mọc lên giữa rừng cỏ dại. Tôi chợt nghĩ đến chất liệu đậm đà của một vùng sông nước. Thấy chiếc xuồng máy đang đậu dưới bến sông, tôi bàn với Dũng nhờ cô gái lái xuồng máy trên sông để thực hiện một cụm hình. Làm phim về sông nước Cà Mau thì không thể thiếu hình ảnh cô gái mặc áo bà ba, tóc dài, đội nón lá lái xuồng máy đuôi tôm lướt trên sông nước. Ban đầu cô gái từ chối vì mắc cở, được cha mẹ cô và những người trong tiệc nhậu động viên, cuối cùng cô đồng ý. Anh sáng lúc nầy hơi ngược nên Dũng bảo phụ quay Huỳnh Lâm mang đèn và phản quan xuống xuồng. Tôi yên trí ngồi nhậu với nguồn cảm hứng lâng lâng thì mọi người bổng hốt hoảng nhốn nháo lên.

- Chìm xuồng ! Chìm xuồng !

Tim tôi muốn vỡ toang ra khi thấy Dũng, Lâm và cô gái đang hì hục chóng chọi với con sông Gành Hào đang chảy xiết. Mọi người xô xuồng ra vớt lên từng người một, mặt mày xanh mét, thất thần như vừa thoát chết. Chiếc máy betacam Dũng quàng trên cổ nước chảy ròng ròng.

Máy caméra mà rơi xuống nước mặn thì kể như vứt đi, những cảnh quay vừa qua mà Dũng tâm đắc nhất cũng vứt đi theo chiếc máy.

Tôi tiển anh em trong đoàn phim về Sài Gòn bằng một bửa cơm gia đình, thức ăn cũng ngon, rượu đế cũng ngon mà sao nghe chát ngấm. Thỉnh thoảng chỉ biết an ủi nhau bằng cái câu mất của còn người trong tiếng thở dài.

2- Nhưng rồi mọi chuyện cũng qua.

Hai tuần sau, chúng tôi làm lại cuộc hành trình bằng một máy quay mới hơn, hiện đại hơn.

Sợ Dũng còn mang cái ám ảnh chìm xuồng trong đầu rồi đâm ra mất hứng nên khởi đầu cho chuyến đi nầy tôi không muốn lang thang tìm chất liệu trên sông mà đi thẳng xuống nhà anh Hai Ô Rê ở kinh Hai Hạt. Theo kịch bản văn học, anh Hai Ô Rê là một biểu tượng đẹp của con người trên sông nước Cà Mau. Một vùng đất với hàng ngàn sông ngòi kinh rạch chằn chịt đan chéo nhau mà sinh thái của nước sông là hai mùa mặn ngọt. Vì vậy, muốn trồng được lúa, người ta phải đắp đập ngăn mặn để giữ ngọt, cho nên vào mùa nước mặn thì hàng ngàn con đập hình thành ở các đầu kinh. Xuồng đi qua phải kéo đập. Mỗi lần qua đập là cả một nỗi nhọc nhằn. Xuồng lớn, chở lúa gạo, cá mắm, hàng hóa phải chất hết lên bờ, chờ người đi qua nhờ kéo giúp. Có khi mất cả buổi mới đưa được chiếc xuồng qua đập.

- Năm ấy tía tôi cho miếng đất cất nhà ngay chổ cái đập nầy – anh Hai Ô Rê kể trước ống kính chúng tôi – người ta gọi là đập Hai Hạt. Thấy mình ở ngay đập, mấy ông chính quyền xã giao cho giữ cái đập đừng cho nước mặn tràn vào thì khỏi phải đi lao động công ích. Tưởng giữ đập có mấy tháng nước mặn xướng hơn vác dá đi dân công, ai dè cực còn hơn trâu. Mỗi ngày có hằng trăm chiếc xuồng lớn nhỏ qua lại. Thấy ông già, bà cả, con nít, đàn bà giá kéo không nổi mình phải kéo tiếp chớ không lẽ ngồi đó dòm, coi sao được. Riết rồi muốn le lưỡi. Có khi nửa đêm nửa hôm cũng bị kêu cửa, gặp phải mấy bà lỡ thời đi qua, mấy bả nhờ mình kéo tiếp, đã mệt còn bị vợ ghen. Nhiều đêm tôi có suy nghĩ làm cách nào để chế ra cái máy kéo, vừa đỡ cực, vừa kéo mướn lấy tiền. Kệ mẹ, làm một ngày bằng đào mướn một công đất cũng được. Chớ kéo tay kiểu nầy nhiều khi  gặp xuồng chở hàng hoá người ta cho tiền bồi dưỡng mình cũng đâu dám lấy, mà kéo dùm riết chắc chết.

Đầu tiên tôi dùng cái tay quay bằng gổ, gắn sợi dây thừng vòng qua chiếc ròng rọc rồi chuyền xuống một trục quay cũng bằng gổ nằm giữa hai đường ray hình vòng cung ôm choàng con đập từ đáy bên nầy qua đáy bên kia. Rồi từ cái trục quay ấy lại có một sợi dây thừng nối xuống lườn một chiếc xe cũng bằng gổ với bốn bánh bằng sắt áp sát đường ray. Khi xuồng đến, tôi buông tay quay cho chiếc xe chìm xuống nước, người khách chỉ việc rấn lườn xuồng lên chiếc xe và tôi xiết tay quay mấy vòng là chiếc xe chở chiếc xuồng qua đập. Xuồng nhỏ thì một người quay, xuồng chở lúa hoặc tàu đò thì hai người quay, khỏe re, khỏi phải xuống hàng xuống khách. Sau đó tôi nghĩ kéo tay được thì có thể kéo bằng máy được. Tôi mua chiếc D12 của Trung Quốc về chế thêm giàn nhông, kéo dây cuorore trực tiếp qua cái trục quay. Thế là xong, mình chỉ ngồi một chỗ điều khiển, khỏi phải dùng đến sức người.

Xong phần thu phát biểu, chúng tôi dựng cảnh quay anh Hai điều khiển động cơ diesel để kéo xuồng qua đập. Dũng mãi mê không rời ống kính trước hàng chục chiếc xuồng lớn nhỏ cứ lướt qua lướt lại con đập theo nhịp bàn tay lắc qua lắc lại của anh Hai như một phù phép lạ lùng.

Quả là một kỳ công. Một sáng kiến giải phóng sức lao động cho hàng triệu con người. Mỗi năm, nhà nước thu thuế hàng chục tỷ đồng từ những chiếc xe kéo xuồng qua đập. Trong lúc uống rượu, chúng tôi hỏi anh Hai thì được biết rằng, chẳng những anh không được thưởng công đồng xu cắc bạc nào mà ngay con đập của anh vẫn phải nộp thuế sòng phẳng như bao nhiêu người khác. Sau thành công của anh, bà con các nơi tìm đến học hỏi cách làm, được anh hướng dẫn tận tình, thậm chí anh đến tận nơi để giúp họ thiết kế, thi công mà không nhận tiền bồi dưỡng.

Cũng như anh Năm Nhanh, người mà chúng tôi đi tìm hai ngày nhưng không gặp. Các thợ máy ở Cà Mau kể rằng, anh Nhanh là người đầu tiên thử nghiệm việc dùng máy xe hơi cải tiến thành máy thủy động cơ để chạy vỏ tốc hành. Anh Năm Nhanh thành công cho thỏa mãng sự tìm tòi sáng tạo rồi sau đó là phá sản, người khác ứng dụng sáng kiến của anh trở nên giàu có. Ngày nay, vỏ lãi tốc hành chạy bằng máy xe đã trở thành phương tiện chính trên sông nước miền Tây. Nhiều công ty ra đời chuyên nhập máy xe nghĩa địa từ Nhật, Pháp, Mỹ để cải tiến thành máy thủy, nhiều chủ doanh nghiệp chuyên kinh doanh vỏ tốc hành, họ trở thành những nhà tỷ phú, riêng anh Năm Nhanh thì âm thầm về U Minh chạy xe honda ôm.

3- Chúng tôi xuôi theo dòng sông Cửa Lớn về vàm Kinh Tắc Năm Căn, một thị trấn sầm uất nằm ở đoạn cuối cùng trên quốc lộ 1A được bao bọc bởi một vùng sông nước. Người ta gọi Năm Căn là cái túi chứa các dòng di dân từ đời nầy sang đời khác để rồi hình thành bộ mặt xã hội trên sông với một tính cách riêng biệt của vùng Đất Mũi Cà Mau. Ở đây, người ta xúm nhau khai thác dòng sông để kiếm sống, từ những hàng đáy bè cho đến các loại câu, lưới, rập cua, phương tiện giao thông ... Người giàu có cách khai thác dòng sông của người giàu và kẻ trắng tay cũng có cách riêng của họ. Có người đầu tư bạc tỷ để sắm một đoàn ca nô từ sáu mươi mã lực đến siêu tốc làm phương tiện đưa rước khách trên các tuyến sông từ Cà Mau đi Năm Căn, Rạch Gốc, Viên An, Tam Giang, Đất Mũi ..., cũng có kẻ suốt ngày lặn hụp dưới đáy sông để kiếm tìm phế liệu, của rơi hay mò lặn thuê cho những người bị chìm xuồng.

Tôi gặp cha con ông Đàm Văn Phúc và Đàm Bé Tư chuyên sống nghề thợ lặn. Ông Phúc năm nay gần bảy mươi tuổi, đã bỏ nghề vì sức yếu, anh Bé Tư mới ba mươi tuổi nhưng đã có thâm niên mười sáu năm sống dưới đáy sông. Những ngày ở vàm kinh Tắc, tôi thường bắt gặp hai cha con họ ngồi thu mình trong căn nhà sàn lộng gió bên bờ sông Cửa Lớn. Trong nhà có cái bàn thờ tang khói hương nghi ngút. Dưới bến là hai chiếc ghe chuyên dùng cho nghề thợ lặn. Trên bờ, ngổn ngang những thứ phế liệu, từ thanh gỗ mục, tấm ván xuồng, thỏi sắt, tô chén bể ... đó là những thứ còn lại sau khi đã bán tất cả những gì có thể bán được cho những người chuyên mua đồng nát. Cái dáng ngồi của hai cha con ông Phúc lúc nào cũng giống như người đang lạnh cóng, mắt trũng sâu đờ đẫn khác thường, nước da ngấm một màu nâu, tóc vàng cháy, bù xù như đống dây cước mục. Anh Bé Tư kể, cái nghề của anh là nghề cha truyền con nối từ Cần Thơ theo những dòng sông trôi dạt về đây. Vàm sông nầy hồi chiến tranh là căn cứ hải quân ngụy nên dưới đáy sông có rất nhiều đầu đạn và vỏ đạn đồng, nhờ thế mà gia đình anh phất lên được mấy năm. Khi anh cưới vợ, cha anh tách ra cho anh một chiếc ghe. Lúc cha anh nghỉ hưu, chiếc ghe truyền thống của gia đình được trao lại cho người anh kế - anh Ba Đức. Hơn mười năm nay, dù dưới đáy sông không còn đầu đạn và vỏ đạn đồng nhưng họ vẫn trụ lại đây vì hai lẽ : thứ nhất, Năm Căn đã là xứ tận cùng, gần giáp biển rồi thì còn biết đi đâu; thứ hai, sông Cửa Lớn vào mùa chướng thường xảy ra tai nạn chìm xuồng, những lần như thế người ta đều đến thuê anh lặn vớt tài sản, tiền công được tính theo trị giá của mỗi món đồ, nhờ thế mà sống được. Nhưng rồi tai nạn lại đến với chính người anh ruột của Bé Tư – anh Ba Đức – cách nay hai tháng, Ba Đức được thuê đi lặn mò một chiếc tàu cá bị chìm  ở độ sâu quá mức cho phép, anh bị vỡ mạch máu và tắt thở dưới đáy sông.

Tôi định mua vài món đồ thả xuống dòng sông rồi thuê Bé Tư lặn mò để thực hiện những cảnh quay về cái nghề đầy nghiệt ngã nầy nhưng bị  anh từ chối, anh nói rằng cái chết của anh Ba Đức đã làm cho anh không còn can đảm để lặn xuống đáy sông. Anh định mua tay lưới về để kéo cá sống qua ngày. Tôi nhìn cái bàn thờ tang trong căn chòi lộng gió, nhìn hai chiếc ghe bị sóng vỗ nhào lộn dưới bến sông, nhìn hai cha con ông Phúc ngồi thu mình bên ngổn ngang những đống đồ phế thảy - những sản phẩm của đáy sông được vớt lên qua nhiều năm tháng - tôi chợt nghĩ, câu chuyện của gia đình họ đã vượt khỏi chất liệu của phim tài liệu bởi vì bản thân nó đã hoàn chỉnh một bộ phim truyện đầy tính nhân văn.

Những ngày ấy, cứ mỗi lần bất chợt nhìn thấy cái dáng ngồi cú rũ của Bé Tư bên dòng sông mênh mông sóng nước, tôi bị ám ảnh bởi câu chuyện huyền thoại về một loài chim mà có lần tôi được nghe các cụ già ngoài Thủ Tam Giang kể lại, rằng ngày xửa ngày xưa – khi con sông Cửa Lớn còn nằm giữa hai bên rừng già cô tịch – có hai anh em nhà nọ làm nghề giăng câu cá úc trên sông. Trong một đêm tối trời, lưỡi câu mắc gốc, người anh lặn xuống đáy sông để gở rồi bị  cá mập ăn mất xác, người em chờ mãi không thấy nên giật mạnh dây câu, lưỡi câu bị quát, người em hốt hoảng gọi : “ Câu quát anh ơi ! Câu quát anh ơi !”. Cứ thế người em gọi mãi cho đến khàn hơi rồi gục chết trên ghe. Sau một trận mưa đêm, người em biến thành con chim câu quát. Con chim nhỏ nhắn có bộ lông màu xanh, mỏ đỏ. Đặc tính của loài chim nầy là chỉ sống một mình, hay đậu cú rũ trên những thân cây mục ở ven sông sau mỗi cơn mưa. Ban đêm tối trời, nó bay la đà trên mặt sông và cất tiếng kêu “ câu quát ! Câu quat !”. Tiếng kêu toát ra một thứ âm thanh thật não nùng, bi thiết.

Từ ấy đến nay, cứ mỗi lần nhìn thấy con chim câu quát là tôi lại nhớ đến Bé Tư với cái dáng ngồi cú rủ.

4- Chúng tôi chọn nhà khách của ủy ban huyện Ngọc Hiển làm cứ điểm để từ đó, mỗi sáng xuôi theo những dòng sông và những cánh rừng đi tìm chất liệu và chiều trở về ăn nghỉ. Nhà khách nằm bên bờ sông Cửa Lớn, cách ngã ba Kinh Tắc chừng trăm mét. Đó là nơi tạm dừng chân của những đoàn ghe từ tứ xứ đổ về. Trong những buổi chiều la cà dưới bến, tôi làm quen với một người mà sau nầy anh trở thành một trong những nhân vật hấp dẫn của bộ phim – anh Nguyễn Văn Sấn – hai vợ chồng cùng với bốn đứa con trên một chiếc ghe câu.

Một buổi chiều tôi phát hiện Sấn ngồi trầm ngâm trước mũi ghe với tấm lưng trần cháy nắng, hai tay khoanh trước ngực, mắt ngó bâng quơ về phía xóm nhà xa tít bên kia sông. Anh đang mơ ước một ngôi nhà chăng ? Phía sau lái ghe, chị Hen – vợ anh – đang làm bữa cơm chiều, đứa con gái lớn khoảng mười sáu tuổi đang gọt bầu giúp mẹ, ba đứa nhỏ vô tư ôm con chó cò vạch lông tìm bọ chét.

Quay xong cảnh ấy, Dũng quệt mồ hôi trán rồi lắc đầu nói nhỏ với tôi :

- Tội nghiệp con bé, nó sắp trở thành một cô gái hẳn hoi rồi. Những sinh hoạt cá nhân của nó, sinh hoạt vợ chồng của anh Sấn sẽ ra sao khi tất cả phải diễn ra trên một chiếc ghe nhỏ xíu.

Sáng hôm sau, chúng tôi vào quán cà phê thì thấy anh Sấn đã ngồi trong đó, anh nói :

- Hôm nay là ngày lễ Vu Lang, vợ chồng em nghỉ giăng câu một ngày để nấu nồi chè, trước cúng ông bà, sau cho mấy đứa nhỏ nó ăn. Vã lại … tụi nó cũng muốn được xem vidéo một đêm cho đã.

Sấn kể, quê anh ở xã Phong Thạnh, huyện Giá Rai, tỉnh Bạc Liêu. Một vùng đất chuyên sống nghề trồng lúa, gia đình anh có sáu anh em nhưng chỉ có sáu công ruộng. Người anh lớn lấy vợ và sống nhờ bên vợ, đứa em gái lấy chồng và theo chồng về quê. Sấn với người chị thứ ba và ông anh thứ tư cộng lại tới mười ba đứa con phải sống chung một nhà với cha mẹ và thằng em trai út. Sáu công ruộng không thể nuôi nổi hai mươi mốt miệng ăn. Năm 1995, sau khi cưới vợ cho thằng em út, gia đình họp lại bàn kế sinh nhai và đi đến một quyết định cuối cùng : giao sáu công ruộng lại cho thằng út nuôi cha mẹ, ba gia đình anh chị kéo nhau xuống ba chiếc ghe câu. Gọi là ghe vì nó không phải là chiếc xuồng chớ thật ra nó chỉ lớn hơn chiếc xuồng một chút. Một chiếc ghe gỗ tạp, một chiếc máy thủy bốn mã lực tân trang, một ngàn năm trăm lưỡi câu cá ngát, tất cả trị giá khoảng hai chỉ vàng, vậy mà nó lại là phương tiện ăn ở cho cả sáu người.

Trong trường hợp nầy, tôi không thể hỏi anh Sấn về chuyện học hành của những đứa con anh. Khi tôi hỏi anh có dự định lên bờ không, anh nói :

- Sống bằng cái nghề nầy thì biết chừng nào mới có vốn để lên bờ. Em chỉ mong sao có đủ tiền để sắm thêm một chiếc ghe cho hai đứa lớn.

Ở cái bến sông nầy, anh Sấn không phải là những số phận hiếm hoi.

Chiều hôm ấy, chú Ba Hồ Tây – một thành viên trong đoàn phim phụ trách nhiếp ảnh – dẫn tôi xuống bến để làm quen với ông Ba Lợi, năm mươi ba tuổi, cụt cánh tay mặt. Khác với anh Sấn, ông Ba Lợi goá vợ, ông sống trên chiếc ghe câu với một đứa con gái chín tuổi và một đứa con trai bảy tuổi. Ông nói hồi trước vợ chồng ông cũng có căn chòi nhỏ trong khu rừng bên xã Tam Giang, khi lâm trường 184 thành lập, ông bị đuổi đi vì cư trú trái phép. Vợ chồng ông phải dời qua khu rừng khác, vài năm sau, lâm trường Tam Giang ra đời, ông lại bị đuổi đi cũng vì lý do cư trú trái phép. Lần nầy vợ chồng ông nghĩ rằng trên rừng không còn đất sống nên quyết định mang hai đứa con xuống ghe, một đứa ba tuổi và một đứa mới lên sáu tháng. Hai tháng sau, vợ ông bệnh nặng, trút hơi thở cuối cùng ngay trên chiếc ghe câu. Không có chiếu, ông lấy tấm cao su che mưa để bó xác vợ mình rồi lấp vội bên bờ sông Tam Giang, ba cha con ông tiếp tục cuộc hành trình trên sông nước. Ba năm sau, tình cờ một buổi chiều đậu ghe ở vàm Ông Định, ông gặp một người đàn bà cùng cảnh ngộ – bà Nguyễn Thị Ut, bốn mươi tuổi, góa chồng, nuôi sáu đứa con nheo nhóc trên chiếc ghe câu. Từ chỗ đồng nghiệp, đồng cảm đến đồng vợ đồng chồng. Hai người chung sức nuôi tám đứa con. Thế nhưng không đầy một năm, những đứa trẻ bất hòa, hai người không dàn xếp được, thế là ghe ai nấy đi, mỗi người trôi theo một dòng sông khác.

Khi dựng cảnh quay cuối cùng về ông Ba Lợi, tôi cho hai đứa bé nằm ngủ, ông ngồi hút thuốc bên cạnh cái bếp un. Tôi bảo ông hãy nhìn lên bìa rừng và tưởng tượng trên đó là ngôi mộ của người vợ quá cố. Ông lặng lẽ làm theo, vài phút sau, trên đôi má nhăn nheo và đen sạm của ông bổng ánh lên hai dòng nước mắt .

5- Đã có nhiều, thậm chí rất nhiều nhà văn trên đất nước nầy bày tỏ cảm xúc trước đầm Bà Tường bằng nhiều cách viết khác nhau. Nhà văn Nguyễn Quang Thân không kềm chế được đã hô vang trên mặt đầm khi anh vừa mới đến : Oi, tuyệt vời hơn cả Hồ Tây ! Tôi là người bản địa, đã đến đây không biết bao nhiêu lần nhưng vẫn cảm thấy bồi hồi trước một vùng nước mênh mông hiện ra trong mắt. Làm phim về sông nước Cà Mau thì không thể thiếu đầm Bà Tường dù chỉ một cảnh quay.

Lần nầy trở lại đầm, tôi tỏ ra lấy oai với đoàn phim vì mình đã có ông anh kết nghĩa ở đây, ở căn chòi giữa mênh mông đầm nước, đó là vợ chồng anh Ba Hùng và chị Phượng. Thật ra cũng là chuyện tình cờ, cách nay hai tháng, tôi thuê chiếc vỏ lãi đưa hai vợ chồng nhà văn Dạ Ngân và Nguyễn Quang Thân một chuyến chu du khắp vùng đất Mũi, khi đến đầm Bà Tường, thấy căn chòi bỏ trống giữa đầm, chúng tôi bày rượu ra nhậu để thưởng thức cái không khí trong lành của trời nước hoang vu, vừa chờ đến tối để xem đèn lú rực lên như hàng triệu ngôi sao lung linh trên mặt nước. Không ngờ đang nhậu thì hai vợ chồng anh chủ nhà bơi xuồng về tới. Chúng tôi đang ngượng ngùng chưa biết ăn nói ra sao về cái tộixâm phạm gia cư bất hợp pháp thì vợ chồng anh chủ nhà tỏ ra ái náy và lên tiếng xin lỗi chúng tôi vì khách đến mà chủ nhà không kịp về để tiếp. Thế rồi anh vô bờ mua gà và mời mấy người bà con trong xóm ra nhậu với chúng tôi gần suốt cả đêm. Sau chuyến đi ấy, anh Nguyễn Quang Thân về Hà Nội lấy oai với bạn bè đồng nghiệp về cái bản sắc văn hoá của những con người ít chữ nghĩa trên Đất Mũi Cà Mau qua những trang mô tã tính cách của vợ chồng anh Ba Hùng và chị Phượng.

Khác với những trang viết của anh Nguyễn Quang Thân, tôi tìm đến anh Ba Hùng lần nầy là để tìm một nhân vật cho bộ phimMột vùng sông nước. Anh Ba Hùng quê ở Kiên Giang, năm mười ba tuổi, anh đã đi làm liên lạc cho ông Nguyễn Ngọc Hoằng – ông Hoằng sau nầy là giám đốc nông trường Sông Hậu nổi tiếng, cha của chị Nguyễn Ngọc Sương, vị giám đốc kế nhiệm và đương nhiệm ngày nay – Năm mười bảy tuổi, Ba Hùng đi bộ đội. Đến năm 1981, anh sang chiến đấu ở Campuchia. Năm 1986, anh được giải ngủ và về cưới vợ – tức chị Phượng bây giờ. Ở Vĩnh Thuận, anh làm ngư phủ được ba năm, anh bỏ nghề lên bờ làm thầu số đề, bị sập thầu, vở nợ đến trắng tay, hai vợ chồng ẳm đứa con mới sanh đi trốn nợ. Đó là lý do vì sao anh không còn đất sống phải ra cất chòi ở giữa đầm. Về đây, Ba Hùng mua lại giàn lú tám chục miệng để đặt tôm mua gạo sống qua ngày. Mới đó mà đã mười năm, vợ chồng anh sanh thêm một đứa con trai, còn tài sản thì vẫn là căn chòi và tám mươi miệng lú.

Chúng tôi đến lần nầy cũng vào một buổi chiều. Thấy tôi, chị Phượng mừng rỡ như gặp người thân. Chị nói anh Hùng đi đám cúng cơm trong bờ, chị bảo chúng tôi ngồi chơi để chị bơi xuồng đi rước. Lát sau anh Hùng về, có cả mấy người trong xóm. Anh ngồi giữa xuồng, hai tay ôm choàng can rượu, đầu gục lên gục xuống, miệng hát nghêu ngao : xưa thật là xưa, nhớ mấy cho giừanhớ mẹ kể đêm mưa, có ông Ba Hùng, dắt con ra đầm tự nhiên xây cất ...

Sáng hôm sau chúng tôi tỉnh dậy trong một cơn mưa tầm tả, mưa trắng xóa mặt đầm, sóng to, gió lớn. Mở chiếc radio, nghe đài báo tin áp thấp nhiệt đới.

Chúng tôi ở trong căn chòi của anh Ba Hùng suốt bốn ngày mưa gió. Căn chòi khoảng mười sáu mét vuông nằm chơi vơi giữa đầm ấy, vừa chịu đựng những cơn giông của áp thấp nhiệt đới, vừa phải gồng gánh một đoàn phim sáu người cộng với hai vợ chồng và hai đứa con của anh Ba Hùng. Thật là một cảnh tượng vô cùng khủng khiếp. Căn chòi nằm cách bờ có hơn năm trăm mét, mỗi ngày chị Phượng phải bơi xuồng đưa hai đứa con lên bến, ở đó chúng đón tàu đò đi thêm năm cây số nữa mới đến trường. Buổi chiều, chị lại bơi xuồng lên bến đón chúng trở về. Như vậy, nếu tính ra một năm học của hai đứa con, chị Phượng phải bơi hằng trăm cây số.

Công việc mưu sinh của vợ chồng chị cũng chẳng dễ dàng chút nào. Khi mặt trời sắp lặn là chị phải trầm mình dưới nước sâu ngang ngực để kéo chiếc xuồng đi treo đèn lú. Sáng sớm, lại phải trầm mình đi đổ lú. Mỗi ngày kiếm được vài trăm gram tôm bạc, bán được vài chục ngàn đồng. Phần cá tạp gồm nhiều thứ như cá đối, cá nâu, cá phi, cá mè ... chị dành lại cho bà con trên bờ. Tôi hỏi sao không bán, chị nói cho để giữ cái tình với bà con trên bờ, ở đầm nầy ai cũng vậy, hễ tôm thì bán còn cá thì cho, có khi cá nhiều hơn tôm cũng cho, thay vì bán cũng được vài chục ngàn đồng. Cứ mỗi sáng, trước khi chị Phượng đi đổ lú về thì đã có bốn năm người bơi xuồng đến chòi chờ sẳn. Sau khi cân tôm cho lái, chị chia đều phần cá ra cho mỗi người, kể cả phần của chị. Thì ra điều ấy đã trở thành một thói quen, một nguyên tắc sống của đạo lý trên đầm Bà Tường.

Bốn ngày lánh nạn áp thấp nhiệt đới trong căn chòi của anh Ba Hùng kể ra cũng là điều may mắn vì trong cái sự bất khả kháng ấy, ống kính chúng tôi đã mô tả được sự tần tảo của vợ chồng anh Ba Hùng trên đầm trong sự nghiệt ngã của gió mưa.

6 – Uống gần cạn bình trà, tôi hỏi anh Ba Dũng :

- Anh Ba năm nay mấy mươi rồi ta ?

- Bốn mươi chín.

- Già rồi mà còn chơi cái đầu đinh kỳ lắm nghen ! – Tôi nói

Ba Dũng đưa tay vuốt đầu và nhăn mặt cười bẽn lẽn :

- Chú nói tới cái đầu tôi mới nhớ. Hồi tôi nghèo, cái đầu tôi bạc trắng, bạc đến nổi thành danh Dũng đầu bạc ở cái xứ nầy. Mà hồi đó tôi mới có ba mươi tuổi chớ bao nhiêu. Vậy mà bây giờ, khi mình giàu lên rồi, bổng dưng tóc nó đen lại. Nhiều lúc tôi nghĩ, chẳng lẽ khi mình đổi đời thì mái tóc nó cũng đổi màu theo ?

Sáng hôm ấy tôi nói với Đào Anh Dũng rằng hãy dựng lại cái cảnh anh Ba Dũng đang kè những tảng đá dưới bờ sông để khẳng định cái bến của nhân vật nầy đã vững vàng so với những mãnh đới còn lênh đênh trên sông nước.

Theo sự hướng dẫn của anh Ut Ky, cán bộ xã Đất Mới, chúng tôi đến nhà anh Ba Dũng chỉ với mục đích là quay cảnh xổ tôm để giới thiệu cái sản vật độc đáo của Một vùng sông nước. Nhưng không ngờ lại bắt gặp một con người có cái lai lịch vô cùng hấp dẫn.

- Hồi năm 1980 – Ba Dũng kể – hai vợ chồng tôi về đây, tài sản vỏn vẹn chỉ có chiếc xuồng be chín chở mười bó lá dừa với một hủ gạo chừng hai chục ký, một cái nồi nhôm, hai cái chén, hai đôi đũa. Tôi mà có nói gian cho trời giết tôi chết liền. Xứ nầy hồi đó rừng không, dân có tiền ai thèm vô đây.

- Mà tại sao anh vô đây ?

- Vậy chớ hổng vô đây thì biết đi đâu với hai bàn tay trắng ? Chú nghĩ coi, gia đình tôi tới mười hai anh em mà chỉ có mười ba công ruộng. Mình cưới vợ rồi thì chết sống gì cũng phải ra riêng chớ ở đó mà giành ăn với em út coi sao được.

Một chiếc xuồng con, mười bó lá dừa, một hủ gạo mà trở thành tỷ phú ...

Tôi đang say mê với ý tưởng ấy thì Ba Dũng kể tiếp :

- Chú biết không, năm năm sau tôi mới mua được cái khạp da bò để đựng nước uống, chớ lúc đầu mượn không.

- Kể chuyện lúc mới lên bờ nghe chơi !

- Tôi dựng căn chòi chừng hơn chục mét vuông. Thằng Dừa, con trai đầu lòng của tôi lúc đó mới mười sáu tháng. Sáng sớm vợ chồng tôi đi làm, đóng cửa nhốt nó trong nhà, lấy dây cột ngang eo ếch, một đầu cột vô vách không cho nó bò xa. Có hôm chiều về thấy nó ỉa trây cho tới cứt khô luôn.

Vợ thằng Dừa đứng sau cửa buồng nhìn chồng cưới chọc quê, cả nhà cười rộ lên. Tôi hỏi tiếp :

- Lúc đầu anh làm gì ?

- Phá rừng làm ruộng. Hồi đó đất nầy toàn rừng tạp, mấm,vẹt dù, cóc, xu, đước, chà là, cóc kèn, ...Giải phóng ra, Nhà nước quy hoạch khu kinh tế mới cho dân Hà Nam Ninh mà tôi lại là dân bản xứ nên lúc mới vào đây bị chính quyền đuổi đi không cho ở. Tôi năn nỉ hết mấy ngày, cuối cùng mấy ông xã bảo tôi làm đơn mang về quê cho chính quyền địa phương bên huyện Cái Nước xác nhận là không có đất rồi cắt hộ khẩu chuyển qua. Phải chèo tới chèo lui cả tháng trời mới làm xong thủ tục. Năm ấy tôi khai phá được hai chục công. Chú biết không, khai phá đất rừng đâu phải là chuyện dễ, phải đốn cây gom lại thành đống, chờ cho khô rồi đốt. Sau đó phải đào bới từng gốc, vợ chồng ì ạch khiêng lên bờ. Dọn đất xong rồi phải chèo đi khắp nơi mua từng xuồng mạ, gần hai tháng trời mới xong vụ cấy. Vậy mà có dễ ăn đâu. Lúa vừa chín thì lũ heo rừng, chồn, sóc, chim, chuột phá sạch. Mình chỉ ăn được lúa mót. Dân Hà Nam Ninh chịu không nổi lần lượt bỏ đi, vợ chồng tôi kiên trì ở lại, hết làm ruộng tới làm rẫy, hết làm rẫy thì đi đào đất mướn. Dần dà cũng có dư chút đỉnh, tôi mua lại phần đất của những người bỏ đi. Nói cho ngay, giá đất hồi ấy rẽ mạt, nhờ vậy mà tôi mua thêm được tám chục công, tính ra khoảng vài chục cây vàng.

- Còn giá bây giờ thì sao ?

- Bây giờ hả ? Một trăm công đất của tôi, nói xin lỗi, ba trăm cây vàng chưa rớ được !

- Anh giàu lên từ lúc nào ?

- Khi con tôm lên ngôi, cả vùng nầy chuyển sang nuôi tôm. Nhờ diện tích đất tôi lớn nên thu nhập cao, tích lũy được. Đến năm 1994, nạn tôm chết kéo dài, nhiều người lại bỏ đất ra đi. Một lần nữa, vợ chồng tôi kiên trì ở lại. Tôi chuyển sang nuôi cá, nuôi cua, vậy mà năm nào tôi cũng kiếm được cả trăm triệu đồng. Đến năm 1997, tôi chuyển sang nuôi tôm sú bán thâm canh, ông trời đãi tôi mấy năm lên tiếp.

- Bây giờ Dũng đầu đinh tích lũy được bao nhiêu rồi ? Nói thiệt nghe chơi !

Ba Dũng vừa gãi đầu, vừa ngập ngừng nói :

- Cái nầy ... nói thiệt nghen. Anh em tới đây chia sẽ niềm vui với tôi, tôi hãnh diện lắm nên chẳng giấu giếm làm gì. Vàng thì một trăm tám chục cây, mới mua miếng vuông bên Kinh Đứng một trăm cây nữa là hai trăm tám, cộng thêm miếng vuông sau nhà tính giá bèo ba trăm cây nữa là năm trăm tám, cọng thêm căn nhà mới xây năm chục cây nữa là sáu trăm ba. Còn đồ đạc trong nhà thôi nghen, lặt vặt khỏi tính.

- Có lưới điện quốc gia bao lâu rồi ?

- Hồi tháng ba năm 1999. Chú nói tới điện tôi mới nhớ, hồi đó vợ tôi phải bơi xuồng đi đổi nước cách đây ba cây số. Xứ nầy nước chảy xiết, phải đợi nước lớn bơi đi, nước ròng bơi về. Có bữa về gần tới nhà gặp xuồng máy chạy qua, sóng đánh chìm xuồng. Vậy là phải lặn mò khạp lên, tát nước xuồng, đợi con nước sau mới đi chở tiếp. Còn bây giờ, khoan giếng nước tại nhà, đặt cái bồn inox trên lầu, gắn cái máy bơm có rờ-le tự động. Hễ hết nước thì nó tự bơm, bơm đầy thì nó tự ngắt.

- Bây giờ Dũng đầu đinh còn mơ ước gì nữa không ?

- Tôi chỉ có ba đứa con. Thằng Dừa có vợ có con rồi, tôi sẽ cho nó một cái vuông tôm, cái vuông mới mua một trăm cây vàng bên Kinh Đứng. Thằng Nước đang học lớp mười, con Ngọt đang học lớp tám. Tôi phải lo cho hai đứa nó học hành tới nơi tới chốn. Đó là mơ ước lớn nhất của tôi, nếu tụi nó mà hư hỏng thì dù tôi có vàng kho cũng kể như vô nghĩa.

Chúng tôi thực hiện cảnh quay cuối cùng của bộ phim : thằng Dừa mở chương trình vidéo ca nhạc trên đầu đĩa CD, vợ chồng anh Ba Dũng và đứa cháu nội – con trai đầu lòng của thằng Dừa, cũng mới mười sáu tháng – ngồi xem trên bộ salon. Khi tiếng nhạc phát ra, thằng bé nhìn lên màn hình vừa cười vừa nhảy nhót lưng tưng. Vợ thằng Dừa đứng nép bên cửa buồng, hết nhìn con rồi lại nhìn chồng cười chúm chím. Trong ánh mắt ấy, chắc có hình ảnh thằng Dừa hồi mười sáu tháng tuổi mà cha chồng nó vừa kể với chúng tôi.

Ôi ! Những thước phim của đời thường vô giá !

Cà Mau, tháng 3 năm 2001

V. Đ . D

Chuyện cũ

Nếu sự thật là điều không nghe nổi

Thì còn gì ta đến với nhân dân

Lê Chí

- Sao rồi cậu?

Không biết đây là lần thứ mấy chị Hấn đã hỏi tôi như vậy. Câu hỏi cứ xoáy vào lòng tôi một nỗi đau bất lực. Đã hơn một năm qua, cách vài tuần lễ, sau giờ làm việc tôi từ cơ quan chạy xe về thì gặp chị ngồi trên ghế đá trước cửa nhà tôi, dáng rụt rè, chiếc nón lá úp lên đầu gối, ánh mắt như cầu khẩn đến mỏi mòn:

- Sao rồi cậu?

Tôi lại ngồi cạnh chị, mùi phân heo bốc lên từ những ngón tay, những ngón chân thúi móng, từ bộ bà ba nhàu nát, từ cả trong gương mặt trái xoan đầy nhân hậu còn toát lên vẻ đẹp của một thời con gái - dù tuổi chị đã quá năm mươi.

- Em muốn vô nhà chị nhậu chơi với anh Hai - Tôi nói.

- Đi bây giờ?

- Ừ, ghé chợ mua lươn với trái giác vô nấu canh chua.

Chị tỏ ra mừng lắm, cái mừng của người nghèo được đón khách đến nhà.

Từ trung tâm thành phố Cà Mau đi theo Quốc lộ 1A về hướng Năm Căn chừng bảy cây số là đến nhà chị. Thật ra gọi là nhà chị thì hoàn toàn không phải, đó là cái chuồng heo khoảng hai mươi mét vuông. Hai vợ chồng chị ở chung với mười sáu con heo, cũng không phải là gia tài của chị. Vợ anh trưởng phòng công chứng có đất vườn, bỏ tiền ra cất nhà và mua heo giống, chị Hấn nấu rượu lấy hèm nuôi heo.

Thấy tôi lấy xô múc nước dội chuồng, chị nói:

- Tại cậu không quen, chớ anh chị ở chung với chúng nó quen rồi, dội suốt ngày sao chịu nổi.

Tôi với anh Chủ - chồng chị - ngồi nhậu trên chiếc giường bên cạnh đàn heo, bốn bề ruồi nhặng vây quanh, chúng đậu lên cả thức ăn. Chị Hấn ngồi quạt ruồi, anh Chủ ngà ngà say nhìn chị nói:

- Chị Hai mày ngày xưa đẹp lắm, hồi tao cưới bả mới mười bảy tuổi, tóc dài, thắt đáy lưng ong. Nhiều thằng mê bả đâm ra thất tình, tụi nó nhậu say rồi đi ngang chửi tao...

Chị Hấn nói sang chuyện khác:

- Hồi đó chị giàu có nhất ở xóm Rau Dừa... vậy mà...

Chị cúi xuống gỡ móng tay, dường như chị muốn khóc.

Đã nhiều lần tôi đọc đi đọc lại chồng hồ sơ hàng chục trang về cuộc đời và ngôi nhà của chị, rồi lặn lội đi tìm các nhân chứng, hầu hết những người xác nhận cho chị là những cán bộ lãnh đạo cấp tỉnh, có người đã qua đời, có người đã nghỉ hưu, có người còn đương chức. Họ kể rằng, chị Đoàn Thị Hấn là con của một gia đình có truyền thống cách mạng, cha chị là liệt sĩ, mẹ chị là biệt động thành bị giặc bắt giam ở Rạch Giá. Vợ chồng chị Hấn là cơ sở hoạt động bí mật của Ban An ninh tỉnh Cà Mau từ năm 1972. Hồi ấy, chị là một người giàu có nổi tiếng ở Rau Dừa, cơ ngơi của chị gồm một vựa cá đồng, một lò đường và một nhà máy chà gạo.

Với công việc kinh doanh cá đồng trên tuyến đường Rau Dừa - Cà Mau thời ấy, chị làm mạch máu giao thông giữa Ban Chỉ huy An ninh và các cơ sở cách mạng trong lòng thị xã: nắm tình hình hoạt động của đối phương để báo cáo về Ban An ninh; mua hàng hóa phục vụ cho chiến đấu; tạo cơ sở hợp pháp để mở rộng chiến thuật nở hoa trong lòng địch; đưa trinh sát vào bám trụ trong địa bàn thị xã...

Trong văn bản số 04 của Ban Giám đốc Công an tỉnh Cà Mau ký ngày 9 tháng 8 năm 1999 có đoạn viết: Năm 1974, do yêu cầu tăng cường phát triển cơ sở nội thị, lãnh đạo Ban An ninh tỉnh quyết định đưa chị Hấn vào bám trụ tại thị xã Cà Mau. Quyết định này được vợ chồng anh Chủ và chị Hấn chấp hành nhưng thực tế Ban An ninh không có tiền mua nhà để tạo cơ sở cho vợ chồng chị Hấn hoạt động hợp pháp. Vì sự nghiệp Cách mạng, vợ chồng chị Hấn đã bán toàn bộ đất đai, tài sản của mình tại ấp Ba Vinh, xã Hưng Mỹ để ra Cà Mau mua nhà, vừa có chỗ dựa để hoạt động, vừa có nơi buôn bán tạo điều kiện nuôi sống gia đình. Quyết định trên của vợ chồng anh Chủ đã được Ban lãnh đạo An ninh tỉnh khen ngợi và ghi nhận sự cống hiến ấy. Tài sản anh Chủ và chị Hấn bán bao gồm: đất đai, nhà ở, một phần hùn nhà máy xay lúa trị giá 1,2 triệu đồng; một phần hùn nhà máy đường trị giá 1,6 triệu đồng; một vựa cá lớn tại Rau Dừa trị giá trên 1 triệu đồng.

Tháng 1 năm 1974, vợ chồng anh Chủ và chị Hấn mua căn nhà số 84 đường Quang Trung, thị xã Cà Mau của ông Quách Hữu Danh với giá tám triệu đồng. Kể từ đó căn nhà này vừa là vựa cá của chị Hấn, vừa là nơi hoạt động bí mật của Ban An ninh tỉnh Cà Mau.

Trong văn bản số 25 ngày 27 tháng 4 năm 1995 của Ban Nội chính Tỉnh ủy Minh Hải có đoạn viết: Quá trình hoạt động của chị Hấn, bọn an ninh quân đội theo dõi và hai lần bắt chị tra tấn nhiều cực hình, cả việc giam chuồng cọp mười ngày đêm nhưng chị vẫn giữ được cơ sở. Qua hai lần bị bắt giam, chị Hấn và tổ chức phải lót tay cho tên thiếu tá Trình, phụ trách an ninh quân đội, số tiền hai trăm ba chục ngàn đồng (trị giá tương đương 9 chiếc Honda) - cũng chính bằng đồng tiền của chị Hấn - để được thả ra và lại tiếp tục hoạt động.

Đến ngày 30 tháng 4 năm 1975, chính chị Hấn là người dẫn đường đưa lực lượng Ban An ninh tỉnh vào thị xã Cà Mau đồng thời giúp ta truy quét số tàn quân địch còn lẩn trốn trong những ngày đầu giải phóng. Thế nhưng sau đó ta tiến hành "cải tạo công thương nghiệp" thì nhà của chị bị xếp vào đối tượng bị kiểm kê, niêm phong và tịch thu toàn bộ tài sản hiện có trong nhà và khẩu súng K54 của chị được trang bị để hoạt động.

Theo bản kê của Công an tỉnh Cà Mau thì ngoài căn nhà ra, tài sản của chị Hấn bị tịch thu gồm có: mười hai cây vàng 24K; bốn triệu đồng tiền mặt; mười sáu cây vải; hai tấn rưỡi mắm lóc; bảy mươi thùng cá đang sử dụng; ba trăm tấm tôn dùng để làm thùng cá; một chiếc xe Honda và toàn bộ đồ trang trí nội thất và gia dụng.

Ông Lê Văn Biểu, tức Sáu Đe, nguyên Phó Ty Công an tỉnh Cà Mau, người trực tiếp tổ chức và lãnh đạo chị Hấn trong thời kỳ hoạt động bí mật, đã kể lại với tôi rằng mấy ngày đầu giải phóng, vựa cá chị Hấn còn hơn một tấn cá lóc nhưng chị không bán mà để nuôi một Đại đội An ninh vũ trang ở trong nhà chị. Những ngày ấy, chị phải thuê người nấu cơm để chị cùng các anh An ninh đi truy quét tàn quân.

Khi sự cố cải tạo công thương nghiệp xảy ra, chị Hấn đã đến Ty Công an cầu cứu, ông Sáu Đe đích thân đến Ban Chỉ đạo X2 - tức Ban Cải tạo tư sản - để can thiệp rằng gia đình chị Hấn không phải là tư sản mà là cơ sở của Ban An ninh do ông tổ chức. Ông Nguyễn Văn Để, Trưởng Ban Chỉ đạo X2, trả lời rằng: Tình hình lúc này đang phức tạp, việc cải tạo tư sản là một chủ trương lớn nên cứ chấp hành, từng trường hợp cụ thể sẽ xem xét sau. Lúc này tại nhà chị Hấn, tổ công tác của X2 đang tiến hành kiểm kê tài sản. Không kiềm chế được, anh Chủ buộc chị Hấn giao chìa khóa tủ để anh lấy khẩu súng ra ăn thua. Một lần nữa, chị Hấn lại chạy đến ông Sáu Đe cầu cứu, lần này ông gọi anh Chủ lên để động viên, ông nói về công lao đóng góp cho kháng chiến của vợ chồng anh, rằng cháu đã dám xem thường cả tài sản lẫn tính mạng để  ra đây hoạt động vậy là cháu đã chấp nhận hy sinh, rằng hãy tiếp tục hy sinh cái riêng để vì sự nghiệp lớn lao, rằng đừng bốc đồng vì quyền lợi cá nhân mà làm nhục gia đình, xóa sạch cả một đời làm Cách mạng, rằng...

Vậy là vợ chồng chị dẫn đứa con trai tám tuổi về quê với hai bàn tay trắng. Năm ấy chị mới tròn hai mươi tám tuổi!

Về quê! Tay trắng đã đành! Không còn đất đai nhà cửa đã đành! Ăn nhờ ở đậu với em út cũng đành! Nhưng cái mặc cảm lớn lao là biết giải thích thế nào với chòm xóm, với người thân? Hai vợ chồng dắt díu nhau đi làm thuê, ở mướn...

Thời gian trôi qua, hai tỉnh Cà Mau - Bạc Liêu nhập lại, bộ máy chính quyền hình thành với nhiều ban bệ xa lạ với người dân. Chị chắt mót được ít tiền tàu xe làm sở phí đi xin lại căn nhà thì không ai biết chị là ai, người ta nói trong danh sách tư sản bị cải tạo không có ai tên Đoàn Thị Hấn. Căn cứ vào hồ sơ thì căn nhà 84 Quang Trung là của ông Quách Hữu Danh, một người có tham gia chế độ cũ đang học tập cải tạo.

Khi ông Quách Hữu Danh được trả tự do thì  ông Ba Trường Sơn -  một cán bộ lãnh đạo của Ban An ninh tỉnh Cà Mau cũ - gợi ý nhờ ông Danh lấy danh nghĩa là người chủ cũ để đứng ra xin lại căn nhà cho chị Hấn, vì hiện tại, chị Hấn không chứng minh được mình là chủ căn nhà.

Hồ sơ của ông Quách Hữu Danh nhiều lần bị bác bỏ.

Thế là không còn cách nào khác, đến năm 1995, chị Hấn mới đứng ra làm đơn kêu cứu để xin lại ngôi nhà. Chị chứng minh quyền sở hữu của mình bằng cách nhờ những người lãnh đạo cũ, những người đồng đội cũ xác nhận cho mình. Trong đó, có những người từng là chiến sĩ trinh sát, là tình báo đã ở trong căn nhà của chị để vẽ sơ đồ thị xã Cà Mau chuẩn bị cho cuộc tổng tấn công mùa Xuân năm 1975.

Đọc chồng hồ sơ của chị, tôi không khỏi bàng hoàng khi gặp bút tích của ông Nguyễn Văn Để, ông xác nhận rằng lúc làm chỉ huy X2, ông Sáu Đe đã nhiều lần đến gặp ông để giải thích về căn nhà chị Hấn, nhưng lúc ấy ông đã dùng quyền lực để bác bỏ một cách lạnh lùng. Ông Nguyễn Văn Để nay đã qua đời, những dòng chữ ông cứ ám ảnh tôi như những lời sám hối! Tiếc rằng nó chẳng làm động lòng ai?!

Sau Tết Nguyên đán vừa qua, cũng một buổi trưa đi làm về, tôi gặp chị Hấn đã ngồi chờ tôi trên ghế đá trước hàng ba. Nhưng tôi lấy làm lạ vì không nghe chị hỏi cái câu sao rồi cậu như bao nhiêu lần trước.

- Tôi đến từ giã cậu - Chị ôn tồn nói.

- Chị đi đâu?

- Tôi về quê.

- Về quê? Còn đàn heo, nó chưa tới ngày xuất chuồng?

- Tôi với bà chủ định giá rồi chia đôi, trừ cấn hết mọi thứ tôi còn nợ bà chủ năm triệu, nhưng để đó trả dần.

- Sao chị làm như vậy?

- Anh Hai bị viêm mũi, đi khám, bác sĩ hỏi gần nhà có ao nước thúi không, tôi đâu dám nói mình ở chung với heo.

- Rồi về quê chị ở đâu?

- Ở với hai vợ chồng thằng con. Bây giờ tôi tính thế này, hai triệu bạc cậu cho mượn hôm trước cộng với năm triệu Công an tỉnh Cà Mau cho, tôi mang về giúp thằng con sửa lại căn nhà một ít, còn một ít làm vốn buôn bán lặt vặt sống qua ngày, cậu thấy sao?

Tôi chưa biết trả lời sao thì chị nói tiếp:

- Chớ không lẽ ở đây hửi cứt heo để chờ Nhà nước trả lại tài sản cho mình. Thôi thì đã sống trong tuyệt vọng hơn hai mươi lăm năm qua rồi, phần đời còn lại cũng chẳng bao lâu. Tại cái số của mình nó vậy!

Chị nói bình thản mà tôi nghe gai óc nổi cùng mình.

Không hiểu sao lúc ấy tôi cứ ngồi im lặng. Thậm chí định xin lỗi chị vì tôi đã không giúp được gì cho chị, vậy mà cũng không nói được. Cứ thế, tôi cứ ngồi gục xuống cho đến khi chị đứng dậy vỗ vai tôi:

- Thôi chị về, anh Hai đang đợi ở bến xe. Hôm nào rảnh chị ra thăm cậu. Hay là cậu có đi công tác xuống Rau Dừa, ghé chị chơi! Chị đi nghen!

Vậy rồi chị đi.

Từ ấy đến nay, thỉnh thoảng trong những buổi trưa đi làm về, tôi thèm được nghe cái câu sao rồi cậu kèm theo ánh mắt cầu khẩn đến mỏi mòn; thèm nghe cái mùi phân heo bốc lên từ những ngón tay, ngón chân thúi móng, từ bộ bà ba nhàu nát, từ cả trong gương mặt trái xoan đầy nhân hậu. Nhưng tất cả đã không còn vì chị không thèm hỏi tôi sao rồi cậu nữa.

Tôi viết những dòng này để xin lỗi chị.

Xin đừng ai hiểu rằng tôi muốn tranh cãi với ai.

Cà Mau, đêm 23 tháng 3 năm 2001

V . Đ . D

Người mẹ chưa được tôn vinh

Khi thực hiện bộ phim tài liệu Tấm lòng Đất Mũi của Hãng phim Hội Nhà văn Việt nam, chúng tôi đã tìm đến chị – một người phụ nữ với một trận đánh tàu binh Mỹ đã đi vào sử sách – Quê chị ở Khánh Bình Đông, một vùng quê hẻo lánh, một trong những xã nghèo nhất của Cà Mau.

Hôm ấy, chúng tôi đặt hai chiếc caméra, một cảnh toàn, một cảnh cận, mở máy suốt một buổi ngồi  nghe chị kể.

- Đêm ấy, đêm 22 tháng 10 năm 1969, đơn vị Quân báo của Tỉnh đội làm lễ truy điệu cho ba chị em tôi ngay trong khu vườn nầy, còn hai trái bom thì cột sẵn dưới đáy ghe đạu trong con rạch bên kia – chị chỉ tay về phía rặng trâm bầu trước cửa nhà – Thật ra, nói làm lễ truy điệu trước cũng không đúng, đó là một buổi tiệc tiễn đưa, coi như tiễn đưa vĩnh viễn vì không ai nghĩ rằng chúng tôi trở lại. Tôi còn nhớ chị Năm Sáng đã trao bộ quần áo cho má tôi và nói rằng : Con chỉ có bộ đồ nầy đẹp nhất, nếu con không về, nhờ cô gởi cho mẹ con để làm kỷ niệm. Lúc ấy không ai cầm được nước mắt nhưng cố nén lại để động viên nhau, chúc cho ngày mai chiến thắng.

Đây là một trận đánh lớn, mang một ý nghĩa lớn nhưng lại diễn ra một cách lặng lẽ, âm thầm mà đội quân chỉ là ba cô gái trẻ.

Để thực hiện chiến dịch Nhổ cỏ U Minh nhằm tiêu diệt vùng căn cứ của Khu ủy khu 9 và Tỉnh ủy Cà Mau, tháng 10 năm 1969, người Mỹ đã đưa sáu mươi tàu chiến đến sông Ông Đốc. Tỉnh đội Cà Mau quyết định đánh phủ đầu để ngăn chận chiến dịch nầy. Thế nhưng, nếu đánh bằng chủ lực quân thì có thể hy sinh nhiều mà hiệu quả chưa chắc đã cao bởi đoàn tàu giặc được trang bị những phương tiện chiến tranh rất quy mô và hiện đại. Cuối cùng, một phương án tối ưu được chọn là dùng tổ quân báo để đánh bằng bom nổ chậm.

Sau mấy ngày đóng vai người chèo xuồng đi bán hàng bông để dò thám tình hình, chị Năm Nhi đã xác định : trong đoàn tàu đậu dọc theo sông Ông Đốc, có một cụm hơn mười chiếc tập trung tại chi khu Rạch Ráng, trong đó có hai chiếc tiểu pháo hạm đậu cách nhau chừng vài trăm mét, hai chiếc nầy là đầu não chỉ huy, vừa là nơi đặt những khẩu pháo lớn nhất. Nếu tiêu diệt được hai chiếc nầy thì có thể bẻ gảy chiến dịch Nhổ cỏ U Minh.

Sáng ngày 23 tháng 10, chị Năm Nhi chỉ huy tổ Quân báo chở hai quả bom từ Khánh Bình ra sông Ông Đốc. Mỗi quả bom nặng năm trăm ký được treo dưới lườn ghe. Trên ghe được ngụy trang bằng trấu và gạo. Cùng đi với chị Năm Nhi là chị Năm Sáng và chị Lệ Quân. Theo kế hoạch phân công, chị Năm Nhi lái máy, khi có mật lệnh đầu tiên thì chị Năm Sáng cắt dây quả bom thứ nhất, mật lệnh thứ hai thì chị Lệ Quân cắt dây quả bom còn lại. Nếu lỡ bị bắt thì khai rằng các chị đi chà gạo về để lo đám tang cho bà nội.

Vừa tới chi khu Rạch Ráng, thấy bọn Mỹ ôm phao lội tắm đầy sông, lòng các chị rộn lên như người đi săn phát hiện ra bầy thú. Đến gần chiếc tiểu pháo hạm thứ nhất, chị Năm Nhi ra hiệu, một quả bom chìm xuống đáy sông. Chuẩn bị cắt quả bom thứ hai thì bất thần bọn Mỹ bắn ba phát súng gọi các chị lên tàu. Viên thông ngôn nói rằng mấy ông sĩ quan Mỹ mời các cô lên ăn sáng. Chị Nhi nói phải về gấp để kịp lo đám tang cho bà nội. Bọn Mỹ cứ vồn vả nắm tay chị kéo vào bàn ăn, chị nhìn đồng hồ, chỉ còn hai mươi lăm phút nửa là bom nổ. Không còn cách nào khác, chị nói với viên thông ngôn rằng, để cho hai đứa em tôi chở gạo về lo đám tang, còn tôi sẽ ở lại vui với các anh. Hiểu được quyết định hy sinh của chị Nhi, chị Sáng và chị Quân đã khóc và kiên quyết không chịu về. Chị Nhi kéo hai người sang một bên nói rằng đây là mệnh lệnh, các em phải thi hành, chị hy sinh để hai em tiêu diệt chiếc tiểu pháo hạm thứ hai và trở về một cách an toàn. Chị Sáng khẳng định nếu phải hy sinh thì hy sinh hết cả ba người. Cuối cùng, chị Nhi lại nghĩ ra một kế khác, chị nói : hay là mời anh vô nhà tôi chơi, cách đây chỉ vài cây số thôi, rất an toàn. Chiều nay xong đám tang rồi, cả ba chị em tôi sẽ trở ra với các anh, chớ bây giờ cả nhà đang đợi, chúng tôi không có lòng dạ nào để vui vẻ mà chìu chuộng các anh được. Viên thông ngôn nói lại với mấy tên sĩ quan Mỹ, chúng gật đầu. Lúc ấy chỉ còn mười lăm phút nửa là bom nổ. Viên thông ngôn cùng với chị Nhi bước xuống ghe, nhưng khi chiếc ghe chuẩn bị lui ra thì tên sĩ quan Mỹ lại gọi hắn lên tàu. Chị Nhi nghĩ bụng, nếu hắn chịu đi theo thì may ra cái mạng hắn còn sống.

Đến chiếc tiểu pháo hạm thứ hai, chị Nhi ra hiệu, quả bom chìm ngay vị trí. Khi các chị vừa kịp rẽ vào Rạch Bần thì đã nghe hai tiếng nổ long trời lở đất cùng với hai cột nước dựng lên.

Đêm ấy, tin của Quân báo từ chi khu Rạch Ráng báo về Tỉnh đội Cà Mau : hai chiếc tiểu pháo hạm và hai chiếc PCF bị phá hủy hoàn toàn, sáu chiếc tàu khác bị hư hỏng nặng, toàn bộ lính Mỹ tắm trên sông bị thiệt mạng, con số cụ thể chưa nắm được ...

Cho đến bây giờ, vẫn chưa ai biết được các nhà tổng kết chiến tranh Việt Nam của Mỹ đã đánh giá về sự thất bại của chiến dịch Nhổ cỏ U Minh như thế nào ? Có lẽ, họ không thể ngờ nổi những người con gái xinh xắn, bình dị trên đất U Minh từng làm rung động trái tim họ lại có sức mạnh phá vỡ những phương tiện chiến tranh hiện đại cùng với những âm mưu tội ác của một siêu cường quốc Hoa Kỳ.

Trong quyển sách MINH HẢI – BA MƯƠI NĂM CHIẾN TRANH có một đoạn viết như sau : Ngày 23 tháng 10 năm 1969, đơn vị Quân báo hợp pháp tỉnh đội Cà Mau tổ chức ba đồng chí : Võ Lệ Quân, Phạm Thị Năm ( Năm Sáng ) do đồng chí Nguyễn Thị Nhi chỉ huy đánh cụm tàu sắt tại chi khu Rạch Ráng bằng hai quả bom nổ chậm, mỗi quả nặng 700 cân gắn kíp hẹn giờ do đồng chí Trần Lượm, ban công binh tỉnh cải tiến từ bom lép của giặc. Xuất phát từ đập Thăm Trơi đến cụm tàu, mặc dù địch tuần tra, đề phòng rất nghiêm ngặt nhưng ba đồng chí đã mưu trí, linh hoạt lọt qua mắt địch. Khi đến vị trí, đồng chí Phạm Thị Năm cắt dây quả bom thứ nhất, đồng chí Võ Lệ Quân cắt dây quả bom thứ hai. Ba mươi phút sau, hai tiếng nổ, nước bốc cao trắng xoá, 4 chiếc tàu sắt chìm tại chổ, 6 chiếc hư nặng, 100 tên giặc đền tội ác, có 67 sĩ quan và lính Mỹ . Với chiến công nầy, các đồng chí Nguyễn Thị Nhi, Phạm Thị Năm và Võ Lệ Quân được Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hoà miền nam Việt nam tặng thưởng Huân chương chiến công Hạng Ba ...

Ngày giải phóng miền nam, các chị cho rằng mình đã làm tròn bổn phận của người dân mất nước. Được sống sót, được hưởng độc lập tự do, được làm vợ, làm mẹ là một hạnh phúc quá lớn lao so với những người đồng đội đã vĩnh viễn nằm lại chiến trường, mang theo những khát vọng tình yêu và hạnh phúc. Chị kể về chị Chín Mai, một người phụ nữ xinh đẹp, dịu dàng mà gan gốc. Chồng đi tập kết, chị Mai biến nỗi nhớ thương thành lòng dũng cảm, kiên cường trong chiến đấu. Năm 1962, được tin chồng vượt Trường sơn về Nam, chị mừng đến chảy nước mắt. Sau đó chị âm thầm may một cái mùng thật lớn, chị nói may sẵn để anh Chín về ngủ chung cho nó rộng, tao với anh Chín bây sẽ ngủ một đêm để bù lại tám năm thương nhớ. Nhưng rồi mấy hôm sau, trên đường đi công tác chị rơi vào ổ phục kích của giặc. Chị đã bắn trả đến viên đạn cuối cùng và ném trái lựu đạn cuối cùng, giặc chết nhiều, chị bị thương. Chúng trả thù chị bằng cách lột hết áo quần, thay nhau hãm hiếp và giết chết. Đúng hai mươi mốt ngày sau, anh Chín trở về, nắm mồ hãy còn nhão ướt !

Phải chăng vì lẽ ấy mà các chị đã từ chối khi những người lãnh đạo cũ yêu cầu làm thủ tục báo công để được phong tặng danh hiệu Anh hùng ? Chị Lệ Quân theo chồng về Giá Rai làm ruộng, chị Năm Sáng theo chồng về Ngọc Hiển nuôi tôm, các chị đều khá giả. Riêng chị Năm Nhi ở lại Khánh Bình Đông gắn chặt cuộc đời mình với một vùng quê nghèo khó. Chồng chị, anh Tô Minh Hoàng, hồi trước là Huyện đội trưởng Cái Nước, cũng đánh giặc nổi tiếng một thời nhưng bị thương nặng rồi nghỉ luôn ở nhà với chị. Hai công vườn tạp và bảy công đất ruộng không thể đưa anh chị vượt qua cảnh nghèo túng quanh năm, lại thêm năm đứa con cứ lần lượt ra đời, cũng như hàng trăm, hàng ngàn hộ dân trong xã, gia đình chị luôn luôn nằm trong danh sách nghèo vànghèo gay gắt.

Với chị, nghèo vốn là số phận đã đành, nhưng nổi rai rức xé lòng là tương lai học hành của những đứa con. Chị nhớ, hồi năm 1968, Tỉnh đội quyết định cho chị đi học lớp tình báo ở Trung ương cục, nhưng cuối cùng do trình độ học vấn không đạt tiêu chuẩn nên không được đi. Chị đã khóc đến khô nước mắt. Thỉnh thoảng chị đem chuyện ấy ra kể với các con để đi đến một kết luận rằng : trong chiến tranh, dốt thì còn có thể đánh giặc. Nhưng trong hoà bình, dốt là nghèo đói, bần cùng.

Năm 1988, khi đứa con trai đầu lòng học xong cấp I, hai đứa con gái học hết lớp ba, chị ra Cà Mau mượn miếng đất trước nhà người em trai trong khu tập thể sĩ quan Quân đội để cất căn chòi nhỏ cho ba đứa con mình ở đó đi học, chị nhờ người em dâu trông nom, dạy dỗ, kiểm tra giờ giấc học hành.

Một căn chòi lá ọp ẹo mọc lên giữa phố phường trong lòng thị xã, thật chẳng giống ai, vậy mà ...

Cứ vài ngày chị chèo ra một lần. Đoạn đường từ Khánh Bình Đông ra Cà Mau đi về trên năm mươi cây số. Hai giờ khuya là chị đã thức dậy chèo đi, mười giờ trưa chị lại chèo về, bất kể nắng mưa, sóng gió. Có khi là một xuồng lá chuối chị đem bán cho những người gói bánh, có khi là một xuồng chuối chín, bắp chuối, dừa khô, rau cải, rau đồng, cá mắm ... tất cả những gì góp nhặt trong khu vườn có thể bán được là chị đem bán để chắt mót từng cắt từng đồng. Những gia đình trong khu tập thể thấy vậy, họ rủ nhau mua hết cá, hết rau của chị với giá cao, ăn một ngày không hết thì để dành trong tủ lạnh để chị khỏi phải ra ngồi chợ ngã giá, mời mọc từng người.

Vậy mà đã mười ba năm ! Mười ba năm, đoạn đường chị chèo nối lại bằng mấy vòng trái đất ? Căn chòi ấy đã trải qua bao nhiêu xác lá ? Vậy mà nó vẫn tồn tại cho đến bây giờ. Mười ba năm ! Căn chòi được dựng lên từ khi thằng Ut mới lên ba tuổi, nay nó đã học lớp mười, một mình nó ở trong căn chòi ấy, các anh chị nó đã ra đi. Cháu Tô Chí Cường nay đã trở thành một sĩ quan Quân đội. Chị Nhi nói không hiểu sao thằng Cường lại thi vào Đại học Quân sự, tánh tình giống y như cậu nó. Cậu nó tức là Đại tá Nguyễn Xuân Hùng, có lẽ nó ở trong khu tập thể sĩ quan nên nó mê mấy cậu. Còn cháu Mộng Cầm và cháu Hồng Cẩm học Đại học Sư phạm ngoại ngữ, vừa mới thực tập xong, chuẩn bị thi tốt nghiệp. Thằng con trai thứ tư, cháu Tô Nha là sinh viên năm thứ hai trường Đại học Công nghệ Thông tin. Chị nói nó thèm cái máy vi tính đến chảy nước miếng nhưng làm sao mua nổi, cái máy loại xoàn nhất bây giờ cũng trị giá gần bốn trăm giạ lúa, lây đâu ra !

Mười mấy năm cực nhọc, bốn đứa con vào Đại học rồi, tưởng khỏe, ai ngờ những nỗi lo khác cứ chất chồng lên, nặng nề hơn. Cái máy vi tính cho cháu Tô Nha biết rằng không dám ước mơ hy vọng, nhưng mỗi lần nhớ tới nó thì cứ rai rức như mình có lỗi với con. Còn hai cháu Mộng Cầm, Hồng Cẩm, chị đã chạy xin việc làm cho cháu từ năm học thứ ba, lúc ấy một người quen đã hứa nhận hai cháu về dạy trường cấp ba của huyện, nhưng mới đây người ta trả lời rằng trường huyện đã đủ giáo viên ngoại ngữ, chị chạy ra Cà Mau nhờ người quen lo giúp. Nhưng người ta lại nói muốn dạy tại Cà Mau thì mỗi đứa phải tốn một cây vàng. Chị nghe choáng cả mặt mày. Nhiều lúc chị nghĩ, nếu cùng đường, hai cây vàng chị sẽ cố gắng chạy vay cũng được, nhưng nếu con mình biết được chuyện ấy thì thái độ và lương tâm nghề nghiệp của nó liệu có còn trong sáng hay không ?

Những lời kể sau cùng của chị nằm ngoài ý đồ bộ phim tài liệu của chúng tôi, nhưng biết làm sao được khi đó là hiện thực, thậm chí một hiện thực vô cùng nghiệt ngã trong khi chúng tôi chỉ muốn ghi nhận hình ảnh chị của quá khứ với những chiến công hào hùng mà chị đã gởi vào nền độc lập tự do của dân tộc, hình ảnh chị với những nhịp chèo cộng lại bằng mấy vòng trái đất, những con cá, cọng rau, tàu chuối, trái dừa khô ... mà chị đã góp nhặt hơn hai mươi  năm qua để làm nên những công dân trí thức. Những chất liệu ấy đủ để chúng tôi khắc hoạ bức chân dung của người mẹ Việt nam Anh hùng dù chị chưa được tôn vinh bằng danh hiệu. Tiếc thay ...

Mà thôi, sở dĩ tôi ngồi viết lại những dòng nầy là vì tôi đã cắt đi cái phần nghiệt ngã ấy trên phim.

Cà Mau, tháng Tư năm 2001

Đồng cỏ chát

Cánh đồng nằm giữa khu rừng tràm U Minh hạ. Nhìn từ xa cứ tưởng lúa đang vào mùa chín rộ bởi một màu vàng rực mênh mông. Tôi nói bà con U Minh năm nay trúng mùa dữ quá ! Chị Thiện nhìn tôi cười thông cảm : Không phải lúa đâu cậu ơi, đó là cỏ chát ! Tôi chợt ngậm ngùi nhìn cánh đồng rồi tìm lại trong ký ức tuổi thơ, hồi ấy, cánh đồng quê tôi cũng có những gò đất mọc đầy cỏ chát. Vào tháng mười, lúa bắt đầu đứng cái, tôi thường lẽo đẽo theo mẹ ra đồng nhổ cỏ chát trên những gò cao. Cỏ chát tấn công làm cây lúa bị èo ọp, lơ phơ như ông già lao phổi, bông cỏ chát chín vàng giống y như màu vàng của lúa.

Chị Thiện nói đất nào cỏ chát mọc thành rừng là người nông dân ở đó không ngóc đầu lên nổi. Điều chị nói được chứng minh bởi dọc theo bờ kinh tôi đã đi qua toàn là những căn chòi. Cái nghèo ở xứ sở nầy còn ám ảnh tôi bởi trên những bờ kinh mọc đầy hoa mua tím. Tôi không hiểu sao một loài hoa đẹp thế lại chỉ mọc trên những vùng đất khô cằn, có lẽ vì vậy mà màu tím hoa mua luôn gợi lên một nỗi buồn man mác. Tôi nhìn chị Thiện, cứ so sánh cuộc đời chị cũng khô cằn như cánh đồng cỏ chát và buồn như màu tím hoa mua. Bốn mươi hai tuổi đời mà trông chị già ...cóp thùng thiếc như một bà cụ, hàm răng xếu xáo, da đen sạm, nhăn nheo, mắt trũng sâu như người mất ngủ. Chồng chị – anh Tư Điều – đã ôm gần hết cái tài sản hiếm hoi của gia đình để đi theo vợ bé, bỏ chị với bầy con nheo nhóc trong căn chòi giữa cánh đồng nầy suốt sáu năm qua với bao nhiêu khổ đau chồng chất.

Tôi hỏi vì sao ngày xưa chị lấy anh Điều ? Chị trả lời rất gọn : Sơ ảnh chọi lựu đạn vô nhà nên má tôi gả. Thấy tôi trố mắt ngạc nhiên, chị giải thích : Hồi mới giải phóng, ảnh đi du kích ấp, gia đình ảnh cậy người sang hỏi tôi nhưng má tôi không gả vì chê ảnh không biết chữ. Một hôm ảnh ra Cà Mau xin về một xâu lựu đạn đeo đầy hông, qua ngang nhà ảnh nói với má tôi :Nếu bác không gả con Thiện cho tôi, nửa đêm tôi chọi lựu đạn vô nhà thì đừng có nói tôi ác. Suốt mấy đêm liền má tôi không ngủ được. Có lần tôi đang làm cỏ đám mạ, ảnh cầm trái lựu đạn ra dọa tôi : Nếu em không ưng tôi thì tôi cho trái lựu đạn nầy nổ, hai đứa mình cùng chết. Tôi vừa khóc vừa chạy vô nhà. Má tôi thấy không yên nên gả tôi cho ảnh. Năm ấy tôi mới mười sáu tuổi.

Cái kiểu đi hỏi vợ của Tư Điều đã lý giải với tôi về những hành vi mà anh đã cư xử với chị Thiện sau nầy.

Làm dâu được một năm, vợ chồng chị ra riêng với bảy công đất phụ ấm. Chị nói anh Điều không siêng năng, không biết tính toán như người ta nhưng được cái là chị bảo đâu làm đó. Bảy công đất không đủ sống, họ lần lượt khẩn hoang thêm được hai hecta. Nhưng đất ở đây toàn là cỏ chát, cỏ chát làm cho cây lúa nghẽn bông, năm nào trúng lắm cũng chỉ được ba trăm giạ, trừ tiền cày, tiền cấy, tiền phân, tiền gặt, tiền suốt lúa ... còn lại không được một bồ trong khi sáu đứa con lần lượt ra đời mà mọi chi phí gia đình chỉ dựa vào hạt lúa.

Năm 1992, chị bàn với anh Điều bán bảy công đất phụ ấm để lấy vốn làm ăn, chớ ở cái xứ nầy, xong mùa cấy là ăn ở không, thậm chí kiếm việc làm mướn làm thuê cũng không có. Sau khi bán bảy công đất được 2,6 lượng vàng, chị trang trải nợ nần hết năm chỉ, còn lại đi mua chiếc ghe với cái máy Robin cũ và một số hàng bách hóa. Cấy lúa xong, hai vợ chồng với sáu đứa con xuống ghe chạy sang rừng đước Năm Căn để làm một cuộc mưu sinh mới. Đến cửa Ông Trang, chị mượn cái chòi vuông tôm bỏ hoang để làm nơi tạm trú. Hàng ngày, Tư Điều cùng với hai đứa nhỏ xuống ghe, chạy đi bán hàng tạp hóa theo các kinh rạch trong rừng, bốn đứa lớn ở lại chòi với chị, hai đứa đi móc cua, hai đứa đi cưa gốc đước về cho chị hầm than. Cực khổ nhưng có đồng ra đồng vô, chị thấy dễ chịu hơn cái cảnh ăn không ngồi rồi, túng quẩn ở quê nhà sau mùa cấy. Đến mùa lúa chín, họ lại kéo nhau về, sau khi đem lúa vô bồ, vợ chồng con cái lại xuống ghe.

Thế rồi hơn một năm sau, chị phát hiện thấy anh Điều có cái gì khác lạ, trước đây chiều nào anh cũng chạy ghe về, dù trời tối cũng về. Còn bây giờ có khi anh đi suốt ba bốn ngày liền, anh nấu cơm ăn luôn dưới ghe. Chị hỏi, anh nói đi bán xa ngoài bãi bồi ven biển, ngủ lại ngoài ấy để hôm sau đi bán cho tiện. Một hôm, bé Ut Nên – đứa con gái mười tuổi – rỉ tai với chị rằng : Con thấy có cô Hồng hay xuống ghe ngủ với ba, ba nói nếu con mét má thì ba đánh. Mấy hôm sau, chị đánh liều nhảy xuống tàu đò ra bãi bồi thì gặp Tư Điều với một người đàn bà ngồi trong quán cà phê. Thấy chị, anh nắm tay người đàn bà ấy nhảy xuống ghe, chị nhanh tay giành lấy cây sào, hai người giằn co nhau, anh nói : Bà về đi, từ nay tôi không ở với bà nữa, tôi đi với con Hồng. Chị nói : Ông đi thì lên bờ mà đi, trả chiếc ghe lại cho tôi ! Anh lại nói : Chiếc ghe nầy do tôi bán đất của ba má tôi để mua, nó là của tôi. Mấy người đàn bà ở xóm bãi bồi kéo lại giữ chiếc ghe giúp chị và xúm nhau xỉ vả bà Hồng : Đồ con đĩ chó ! Mầy là dân nào mà dám công khai giựt chồng giựt ghe người ta giữa ban ngày ban mặt? Mấy người đàn ông đang đứng trên bờ cũng không kềm chế được, họ mắng chửi Tư Điều : Tôi cho anh đi theo con đĩ ấy nhưng phải trả chiếc ghe lại cho vợ anh, nếu anh lấy ghe, tụi tôi sẽ xử anh như xử một thằng ăn cướp.

Bà Hồng mắc cở bỏ đi. Tư Điều ngồi phệt xuống mũi ghe hút thuốc, đầu gục xuống. Chị Thiện bước ra sau lái nổ máy chạy về.

Hôm sau Tư Điều nằm dàu dàu dưới ghe không đi bán. Chị Thiện đang nấu cơm bổng thấy con bướm bà thật to bay lượn trong căn chòi. Chị linh cảm đây là điềm dữ. Chiều lại bé Ut Nên bị sốt mê man. Chị mua nhang và trái cây ra miếu Bà ngoài ngã ba khấn vái, con bé vẫn sốt cao, người nó nóng như lửa và lên cơn mê sảng, miệng cứ lảm nhảm một câu : Nếu con có chết, má đem con về chôn gần mã ông nội. Chị hốt hoảng chở con sang trạm xá Ông Trang, thấy tình thế nguy ngập, trạm làm giấy chuyển lên bệnh viện huyện Ngọc Hiển. Bác sĩ ở đây cho biết, cháu Nên bị sốt xuất huyết não. Hết tiền, chị gở chiếc máy Robin đem cầm ba trăm ngàn đồng để chữa bệnh cho con, nhưng bệnh tình quá nặng, ba ngày sau nó đã tử vong.

Trong lúc sáu mẹ con chị ngồi quanh xác bé Nên gào khóc, chị đã nhận được những tấm lòng mà cho đến bây giờ chị vẫn không biết của ai giữa nơi xứ lạ quê người, khi tỉnh dậy, chị thấy trong túi mình có một xấp tiền và một chỉ vàng, rồi có mấy người khiêng đến một chiếc áo quan, một chiếc chiếu và một sắp vải mùng, họ nói là của Hội Chữ Thập đỏ giúp chị tẳm liệm cháu Nên.

Chiếc quan tài để trong ghe, sáu mẹ con chị ngồi phía trước, Tư Điều chạy máy. Đến một chòm mả ven sông Cái Keo, Tư Điều ghé lại bảo chôn con ở đây, chị không chịu, chị nói con nó đã đòi về nằm gần ông nội, anh ráng chìu ý con một lần cuối cùng không được sao ? Anh hằn hộc nói : Vậy thì bà đưa nó về đi, tôi trở lại bãi bồi tìm con Hồng. Tư Điều vừa nói vừa đạp lái ghe nhảy lên bờ đi mất, mặc cho năm đứa nhỏ vừa khóc em, khóc chị, vừa gào thét gọi ba.

Mười  lăm ngày sau khi chôn cất bé Nên xong, sáu mẹ con chị Thiện tiếp tục xuống ghe quay về căn chòi cũ. Lần nầy thì chị để hai đứa lớn -  thằng Nhờ và con Lành - ở chòi lấy củi hầm than, chị chở thằng Em, bé Diễm và bé Trường theo ghe đi bán hàng tạp hóa.

Khoảng một tháng sau, tình cờ một hôm ghé bán hàng cho một quán cà phê trong căn nhà sàn ở cửa Cá Mòi, chị gặp lại Tư Điều. Anh bị sốt rét, người run rẩy xanh xao đang nằm trên võng. Thấy chị, anh quỳ lụy van xin, rằng tôi đã biết lỗi, rằng bà hãy tha thứ cho tôi, từ đây về sau tôi sẽ không bao giờ dám cặp với ai nữa, tôi xin thề suốt đời làm lụng nuôi vợ nuôi con. Chị im lặng để cho hai hàng nước mắt tuôn rơi. Chị nhớ con Nên, nhớ cái hôm anh đạp lái xuồng nhảy lên bờ bỏ mẹ con chị chở chiếc quan tài một ngày một đêm trong mưa gió. Nhưng rồi nhìn cái dáng xanh xao như người sắp chết của anh, chị thấy động lòng. Con Hồng đâu ? Chị hỏi, anh lắc đầu nói : Xin không được vuông tôm, nó bỏ về Cà Mau, từ hôm vô đây đến nay tôi không gặp, tôi đi làm mướn kiếm tiền sống qua ngày rồi bị sốt ... Chị lại nói : Chớ không phải thấy ông không có chiếc ghe nên nó đá đít ông sao ?Anh thề : Tôi nói thật tình mà, tôi mà có nói gian cho ông trời đánh tôi chết ! Thấy mấy đứa nhỏ than khóc van xin cho anh, chị không nở cầm lòng. Xuống ghe đi ! Chị nói như ra lệnh rồi bước ra phía sau cho nổ máy. Tư Điều lầm lũi bò vô mui ghe, lấy mền quấn lại. Chị Thiện chạy về trạm y tế Viên An Tây đưa anh lên khám bệnh, mua thuốc rồi đưa anh về căn chòi cho thằng Nhờ và con Lành chăm sóc, chị tiếp tục đi bán.

Mấy ngày sau Tư Điều khỏe lại, anh vác búa vô rừng đốn củi cho hai đứa nhỏ hầm than. Chị Thiện thấy công việc buôn bán không hợp với mình nên giao lại cho anh. Tư Điều chở bé Diễm và bé Trường theo ghe, thằng Nhờ đi móc cua, con lành và thằng Em đi đốn củi, chị trở lại công việc đốt lò than. Chị Thiện hy vọng cuộc sống sẽ dần dần ổn định, kiếm một ít vốn chị sẽ về quê buôn bán cho mấy đứa nhỏ học hành, ít ra thì cũng phải biết đọc, biết viết đúng chính tả, biết cộng trừ nhân chia, không thể để chúng dốt đặc như Tư Điều. Để lớn lên, khi phải lòng ai mà không dám nói thì ít nhất chúng cũng phải biết viết một lá thư chớ không phải cầm trái lựu đạn đi hâm dọa như cha nó hai mươi năm trước... Nhiều đêm trong căn chòi chị đã ước mơ như vậy. Thế rồi, kết quả của lòng bao dung tha thứ cho Tư Điều trong cái quán cà phê ở vàm Cá Mòi hôm nọ là một cái bào thai mà sau nầy, có một lý do mà chị phải đặt tên con là thằng Hận.

Một buổi chiều chạng vạng, chị thấy bé Diễm trong cơn sốt run rẩy bò lết vô chòi, nhìn xuống bến không thấy chiếc ghe của Tư Điều, chị hỏi ba đâu? Con bé nói không biết, chị hỏi ai đưa con về đây? Con bé nói cô Hiếu, chị hỏi cô Hiếu nào? Nó nói cô Hiếu bán ôc len ở chợ Ông Trang, quen với ba. Nó chỉ biết rằng nó bị sốt nằm mê dưới ghe từ hôm qua, lúc nảy tỉnh dậy thì thấy nằm dưới chiếc xuồng nhỏ, cô Hiếu đưa nó lên bờ, bảo nó lội vô chòi rồi chèo xuồng đi mất.

Sáng hôm sau chị đón tàu đò ra chợ Ông Trang để tìm chị Hiếu bán óc len, bà con trong chợ cho biết : chị Hiếu quê ở Mỹ Tho, làm nghề mại dâm và trôi dạt dần cho đến tận Năm Căn. Sau một đợt truy quét tệ nạn xã hội, chị bị đưa đi cải tạo lao động sáu tháng, không còn đủ nhan sắc để trở lại nghề cũ, Hiếu xuống Ông Trang, chị thuê một phòng trọ, buổi chiều vào rừng bắt ôc len, buổi sáng đem ra chợ bán. Gần đây Hiếu có quen với một người đàn ông bán ghe hàng. Thông tin về chị Hiếu chỉ có thế, chị Thiện tưởng tượng ra rằng, Tư Điều và Hiếu đã mang chiếc ghe đi xây tổ ấm, nhưng tại sao họ lại mang theo cả bé Trường ?

Chị hối hận vì mình đã tha thứ cho anh, nếu không, chị đâu phải mất chiếc ghe và mang thêm cái bào thai trong bụng. Bây giờ thì mọi chuyện đã muộn màng, ở lại thì không biết lấy gì để sống, mà về quê thì lấy gì làm phương tiện đi về. Suốt ba ngày liền chị nằm vật vả trong chòi, không ăn không uống. Chị không ngờ đời mình đến đây phải làm lại từ đầu trong cảnh trắng tay giữa xứ lạ quê người với một đàn con nheo nhóc. Nhưng dù muốn hay không cũng phải làm lại từ đầu. Năm mẹ con chị ì ạch đi lấy củi hầm than, cứ vài ngày thì đón tàu đò chở ra chợ Ông Trang bỏ mối, mỗi phiên chợ cũng kiếm được vài chục ngàn đồng, ba tháng sau, chị tích lũy được sáu trăm ngàn đồng và một trăm ký than, chị quyết định mua chiếc ghe cũ để mấy mẹ con chở một trăm ký than chèo về quê làm ruộng. Một trăm ký than đem về U Minh bán cũng được năm trăm ngàn đồng, ít ra cũng có một ít chi phí lo cho mùa cấy. Ba năm gồng gánh, chống chèo đi lưu lạc xứ người, mất mác nhiều hơn cái làm ra, lại thêm những khổ đau chồng chất, cuối cùng cũng quay lại với cánh đồng cỏ chát ... Chị đang nghĩ ngợi thì bổng nghe một cơn đau bụng nhói lên, chị buông chèo nhẩm tính ... vậy là đứa bé sắp ra đời. Chị bảo thằng Nhờ và con Lành, đứa chèo đứa bơi quay xiết lại trạm y tế chợ Đầm Cùng. Hai đứa nhỏ dìu chị lên bờ trong cơn đau quằn quại .

Khi tỉnh dậy, chị biết mình sinh một đứa con trai, chị đặt nó tên là thằng Hận – Phạm Văn Hận. Sau khi hiểu được hoàn cảnh của chị, các nhân viên của trạm y tế đã miễn các khoản chi phí và giúp cho chị tiền thuốc, tiền cơm. Bảy ngày sau, chị gởi cho trạm phân nửa ghe than để gọi là đền ơn đáp nghĩa rồi tiếp tục cuộc hành trình. Thằng Nhờ và con Lành thay phiên nhau chèo. Hễ nước xuôi thì chèo, nước ngược thì đậu nghỉ. Ba ngày ba đêm, mẹ con chị mới về tới Khánh Hòa, về tới căn chòi nằm giữa mênh mông đồng cỏ chát.

Về vừa tới đầu kinh, chị Thiện lại nghe thêm một cái tin sét đánh : Tư Điều đã bán một hecta đất cho vợ chồng Năm Dữ ở cạnh nhà với giá 1,3 lượng vàng, bỏ thằng Trường bên nhà ông bà nội rồi dẫn cô Hiếu ra đi. Nghe nói họ đã bán chiếc ghe để về Mỹ Tho sinh sống.

Chị Thiện bước lên bờ đứng như trời trồng mà nghe đầu óc muốn vỡ tung ra. Mảnh đất nầy hồi cháy rừng U Minh chị đã quần quật mấy năm để lật từng gốc tràm gốc mốp, hì hục từ lúc hừng đông cho đến khi cúm núm kêu mới lê từng bước chân đói lã vô nhà. Bây giờ một nửa đã về tay người khác, còn lại một hecta làm sao đủ nuôi sống cả bảy miệng ăn. Chị qua thương lượng với Năm Dữ rằng để chị đi vay tiền chuộc lại, Năm Dữ không chịu. Chị đâm đơn ra tòa, xin Tòa xử cho chị chuộc lại vì Tư Điều bán đất mà không có sự đồng tình của chị. Tòa mời hai người ra xử nhưng chị thua kiện vì ông phó Chánh án Tòa án huyện U Minh là cậu vợ của Năm Dữ. Ức lòng, chị làm đơn chống án. Toà án tỉnh xử phúc thẩm cho chị được chuộc lại đất. Hôm ấy sau khi xử xong, anh chủ tọa phiên tòa nói với chị rằng trong trường hợp của chị, nếu chị kiện đòi lại đất thì luật pháp vẫn bảo vệ quyền lợi của chị mà vô hiệu hợp đồng bán đất giữa Tư Điều và Năm Dữ, nhưng vì chị đã tự nguyện trả lại cho Năm Dữ 1,3 lượng vàng  nên tòa phải xử như vậy. Chị nói chị cũng biết vậy nhưng ở gần ở gũi, làm vậy sẽ gieo cho gia đình Năm Dữ một mối thù.

Hôm ấy chị phải bán con gà mái bốn chục ngàn để làm lộ phí ra Cà Mau dự phiên tòa, cả ngày chị chỉ ăn một gói xôi.

Thắng kiện rồi, chị phải chạy vay 1,3 lượng vàng để nộp cho Đội thi hành án, mỗi tháng phải đóng lời hơn một chỉ. Mấy mẹ con chị phải đầu tắt mặt tối quanh năm, hết mùa ruộng thì kéo nhau đi làm mướn, mà ở xứ nầy ai cũng nghèo, có việc gì để làm ngoài nhổ cỏ mướn, gặt mướn, cấy mướn. Mùa mưa năm ngoái, một tai họa lại giáng xuống gia đình chị : chị với thằng Nhờ, con Lành và thằng Em đi cấy trên hậu đất, để ba đứa nhỏ ở nhà. Buồn miệng, chúng rủ nhau ra bờ kinh nhổ củ xả ăn cho đỡ thèm quà bánh, nhổ xong, thằng Trường mang đi rửa, bị trợt chân, nó té xuống kinh. Khi làng xóm hay tin đem lên xốc nước thì nó đã chết, mấy củ xả còn trôi lờ đờ dưới mé kinh ...

Kể chuyện thằng Trường xong, chị chỉ sang bé Diễm mười bốn tuổi đang ngồi chơi trước cửa nhà với cái dáng ốm xanh như tàu chuối, chị nói nó đang bị bứu tim, không biết nó sẽ bỏ chị ra đi lúc nào. Tôi hỏi sao không đưa cháu đi bệnh viện, chị nói hôm trước bán hai con gà mái đẻ được bảy chục ngàn chở nó ra bệnh viện Cà Mau, Bác sĩ nói bệnh của nó được điều trị miễn phí nhưng lấy đâu ra tiền để mà ở ngoài ấy nôi con. Vay 1,3 lượng vàng chuộc đất, ba tháng rồi không có tiền đóng lãi, mang giấy chủ quyền đất ra xã làm thủ tục đi Ngân hàng vay vốn thì đất lại do anh Điều đứng tên nên không vay được. Chị ra phòng Địa chính sang tên thì người ta nói phải có mặt anh Điều, hoặc là chị phải làm thủ tục để chứng minh anh Điều mất tích. Chị sang phòng Tư pháp, một cán bộ ở đây bảo chị phải qua Tòa án đóng lệ phí để nhờ họ nhắn tin trên các cơ quan báo chí, nếu sau sáu tháng mà anh Điều không về thì Toà án sẽ làm thủ tục mất tích cho anh và trao quyền thừa kế đất đai cho chị, lúc ấy phòng Địa chính sẽ làm thủ tục sang tên.

Chị nghĩ, anh Điều dứt tình với chị để ra đi một cách biệt tăm sao quá dễ dàng trong khi chị muốn chứng minh cái sự ra đi của anh bằng pháp lý thì lại quá khó khăn ? Chị rời chợ huyện, chèo xuồng về nhà trong mưa và nước mắt. Chị nhẩm tính, nếu mỗi hecta đất nông nghiệp được vay năm triệu đồng thì số lãi phát sinh của 1,3 lượng vàng từ nay đến lúc chị làm xong thủ tục cộng với nợ gốc thì số tiền nếu có vay được của Ngân hàng cũng không đủ trả, lấy gì để đầu tư cho sản xuất ? Nhưng không đi làm đủ các thủ tục để vay thì lấy gì để trả nợ ? Rồi lãi suất mỗi tháng 1,3 chỉ vàng cứ chất chồng lên, lúc ấy có bán hết hai hecta đất cũng không đủ trả.

Chị Thiện ngồi đối diện với tôi trên bộ vạc tre, lưng chị tựa vào tấm vách lá, mắt nhìn xa xăm về phía cánh đồng cỏ chát mênh mông. Đôi mắt trũng sâu và ráo oảnh, có lẽ nước mắt đã cạn nguồn. Tôi cũng ngồi im lặng, không dám hỏi thêm vì sợ tiếp tục khơi dậy những nỗi đau trong lòng chị, mà nói lời an ủi chị thì biết phải nói sao, dù có nói bao nhiêu cũng trở thành vô nghĩa bởi cái cần thiết cho sự sống của mẹ con chị bây giờ không phải là lời nói đầu môi.

Chiếc ca-nô của chúng tôi đậu dưới mé kinh đã gợi sự tò mò cho hàng xóm, họ lần lượt kéo đến đầy căn chòi chị Thiện, những người đàn bà tay bồng tay bế, những đứa trẻ đầu tóc vàng hoe, mình mẩy, tay chân, mặt mày đầy vết bẩn. Chúng trố mắt nhìn những người khách lạ rồi nhìn chiếc ca-nô như chưa từng thấy bao giờ. Còn tôi thì nhìn chúng rồi lại nhìn cánh đồng cỏ chát, nhìn những hàng hoa mua tim tím trên bờ kinh. Cái màu vàng của bông cỏ chát ( mà tôi từng bị đánh lừa ) và màu tím của hoa mua đã nhuốm lên mảnh đất nầy, đã trùm lên bao nhiêu thân phận con người của bao thế hệ, nó vẫn rực lên, ung dung như lời thách thức ...

Chúng tôi từ giã mọi người rồi cho ca-no nổ máy, không dám nói gì thêm, mà thật ra cũng chẳng biết nói gì. Giá như lời cầu nguyện có linh thiêng, có phép màu thì tôi sẽ cầu nguyện cho chị Thiện có cơ may trả nợ, cầu nguyện cho những đứa trẻ trên cánh đồng nầy đừng trở thành bản sao cuộc đời của cha mẹ chúng !!!

Cà Mau, 16/ 5/ 2001

V.Đ.D

Chiều chiều ra đứng ngõ sau

Chị Hoa kể rằng, quê chị ở Đại Ngải, Sóc Trăng, một xóm cù lao nằm bên bờ tây con sông Hậu. Cũng như bao nhiêu cô gái nghèo ở miền quê hẻo lánh nầy, lớn lên chị lấy chồng, sinh con, cày sâu cuốc bẩm, tiếp nối cuộc đời tần tảo của bao thế hệ đi qua. Năm bốn mươi tuổi, chồng chị đột ngột qua đời sau một cơn bạo bệnh, để lại cho chị năm đứa con, năm công đất ruộng với căn chòi trống trơ, xiêu vẹo bên bờ sông. Thế nhưng cuộc sống ấy sẽ chẳng có gì đáng nói, đáng bàn nếu như chị không bước thêm bước nữa. Mà thật ra, chị cũng chẳng bao giờ nghĩ rằng mình sẽbước thêm bước nữa, có lẽ đó là định mệnh.

Năm 1987, chị đi nuôi bệnh cho người em trong Quân y viện 121 Cần Thơ, chị thấy bên chiếc giường đối diện có một bệnh nhân nam bị mù đôi mắt, cụt một cánh tay, anh ta nằm đó suốt cả tuần mà chẳng hề có người thân chăm sóc. Cảm thấy chạnh lòng, chị đến giúp đỡ và hỏi thăm, anh tên là Nguyễn Văn Mộc – Mười Mộc – thương binh ¼, quê ở kinh xáng Thọ Mai, huyện Cái Nước, tỉnh Cà Mau. Anh nói rằng anh cũng có vợ, có con, một trai hai gái, có nhà cửa, vườn ruộng thênh thang. Nhưng vợ anh thì hung dữ, con cái thì hổn hào, anh thì mù lòa, què cụt, không làm chủ được gia đình. Cả nhà lúc nào cũng xem anh như là của nợ. Tới bửa cơm thì dằn mâm xán chén, mắng chó chửi mèo, đến lúc anh ngã bệnh thì chẳng ai thèm ngó tới. Trong cơn tuyệt vọng, một đứa cháu hàng xóm thương tình đưa anh đến quân y ...

Từ đó, chị trở thành người chăm sóc cho anh, mỗi ngày một thiết thực hơn, cụ thể hơn, gần gũi hơn ... nhưng, theo cách giải thích của chị thì tất cả chỉ là sự bình dị của một thứ tình người.

Ba tuần sau, em chị xuất viện, chị về quê. Lúc ấy, chị cảm thấy lo lắng cho anh một mình ở lại. Còn anh chỉ ngồi im lặng thở dài. Làm sao mà chị biết được anh nghĩ ngợi gì bởi anh không còn đôi mắt. Về nhà, thỉnh thoảng ngồi một mình chị lại nhớ đến anh, tội nghiệp cho hoàn cảnh của anh, lo lắng cho cuộc sống của anh không có người chăm sóc. Có khi sáng ra chị chợt nhớ anh rồi tự hỏi: giờ nầy có ai đi mua tô cháo cho anh ? Hoặc ai sẽ giặt quần áo cho anh ? Người đâu mà bất hạnh đến tột cùng ?

Thế rồi gần một tháng sau, bất ngờ một buổi trưa, anh xuất trên chiếc tàu đò ghé vào bến sông nhà chị, tay cầm chiếc gậy dò dẫm trên sân. Chuyện người mù có thể lên xe xuống ngựa đi khắp mọi nơi thì chị đã từng nghe, từng thấy. Nhưng sự xuất hiện của anh làm cho chị vừa bối rối, vừa tủi tủi, mừng mừng. Chị cảm nhận được cuộc đời mình bắt đầu từ hôm nay sẽ có sự đổi thay, còn đổi thay như thế nào thì chị không thể lường trước được. Đêm ấy, chỉ có ngọn đèn dầu với bình trà chứng kiến cuộc hôn nhân. Dường như cố gắng lắm anh mới nói được có mỗi điều: Hoa à, anh muốn được chung sống với em, anh không thể sống thiếu em. Chị không từ chối, cũng không bằng lòng ngay mà chỉ nói: Anh thì tăm tối, tật nguyền, em thì quá nghèo làm sao nuôi được anh. Anh trấn an chị: Em đừng lo, nghèo thì sống nghèo, mỗi tháng anh góp vô cho mẹ con em mấy trăm ngàn tiền lương thương binh của anh, coi như tạm ổn, mọi chuyện từ từ rồi tính.

Họ thành vợ thành chồng từ hôm ấy.

Một tháng sau, anh Mộc đưa chị về Thọ Mai, anh nói trước nhất là về thăm lại con cái, xóm làng, sau là để nói chuyện dứt khoát với người vợ cũ cho mọi chuyện rõ ràng. Nhưng vừa về đến nơi thì bà Bảy – vợ anh Mộc – đã nổi cơn thịnh nộ. Mà thật ra, bà không có lý do gì để trách mắng anh và cả chị Hoa, bà chỉ chửi xuyên chửi xéo theo kiểu mắng chó chửi mèo. Chị Hoa ôn tồn nói: Lúc anh Mộc bệnh không có người chăm sóc, em giúp đỡ anh ấy. Nay nếu chị còn thương ảnh thì em trả ảnh lại cho chị, em không có ý định giựt chồng của chị đâu. Đêm ấy chị đến xin ngủ nhờ ở ủy ban xã. Nửa đêm, mẹ con bà Bảy xô anh Mộc ra sân rồi trói lại và xúm nhau đánh đập, cũng may là bà con lối xóm và chính quyền ra tay ngăn cản. Chị Hoa về quê được mấy ngày thì anh Mộc cũng tìm đến. Anh nói, để triệt tiêu con đường sống của anh, bà Bảy đã làm đơn tố cáo anh là thương binh giả, vì vậy mà huyện Cái Nước tạm ngưng cấp lương cho anh để chờ xác minh, cho nên anh cần một số tiền làm lộ phí để về Rạch Giá làm lại hồ sơ. Trước tình cảnh ấy, chị Hoa phải cầm cố năm công ruộng để dẫn anh đi ròng rả mấy tháng trời từ Kiên Giang đến Cà Mau tìm các cơ quan và đồng đội cũ của anh để làm lại hồ sơ. Cuối cùng, số tiền truy lãnh được cũng chỉ đủ để chuộc lại đất. Cuộc sống cứ nương nhờ vào năm công ruộng và mấy đồng lương thương binh thì không thể nào ngóc đầu dậy nổi. Một hôm, anh bàn với chị về giấc mộng đổi đời, anh nói xứ Năm Căn là xứ rừng vàng biển bạc, ở đó anh có người em kết nghĩa hồi chiến tranh, bây giờ đang nuôi tôm ở Viên An. Cách đây hai năm, anh ta có hứa với anh rằng nếu anh chịu về thì anh ta sẽ sang nhượng lại một miếng vuông, khi nào làm có tiền thì trả lại. Vậy là anh chị quyết định khăn gói ra đi, dẫn theo hai đứa con gái nhỏ, bé Lùn sáu tuổi và bé Hận bốn tuổi. Thế nhưng khi tìm đến Năm Căn thì anh bị hụt hẫng giữa xứ lạ quê người, do mấy năm trời không liên lạc được với nhau nên người em kết nghĩa đã sang miếng đất nuôi tôm cho người khác. Nhưng rồi giữa cái xứ sở đầy phóng khoáng nầy, sự may mắn lại đến với anh, ban giám đốc lâm ngư trường Tắc Biển cấp cho vợ chồng anh 5,5 ha đất nuôi tôm kết hợp với trồng rừng, lại được vay mười triệu đồng để thuê mướn xẻ kinh mươn, đắp bờ bao, làm miệng cống. Chị Hoa đào đất đắp nền, đốn cây, đốn lá dựng lên căn chòi nhỏ.

Đến năm 1993, anh Mộc được chính quyền địa phương cấp mười triệu đồng để xây dựng nhà tình nghĩa. Để giảm chi phí, anh quyết định mua vật liệu về để chị Hoa tự xây. Chị Hoa chưa bao giờ biết làm thợ hồ, nhưng nhờ có anh bên cạnh, anh bảo đến đâu chị làm đến đó, cuối cùng ngôi nhà cũng được hình thành dù tường vôi lổm chổm, đường nét chẳng giống ai. Có nhà, có vuông nhưng gặp những năm tôm chết liên tục, nợ nần cứ luôn đeo đẳng, anh Mộc lại bị những vết thương cũ tái phát, hết nằm bệnh viện huyện lại lên bệnh viện tỉnh, chị Hoa phải bỏ vuông, bỏ nhà theo chăm sóc cho anh. Cuối năm 1997, anh Mộc qua đời.

Thế rồi trong cái cảnh góa bụa bơ vơ giữa xứ lạ quê người, nỗi buồn đau chưa cạn, sự nghèo túng chưa kịp qua đi thì bà Bảy xuất hiện, bà dẫn theo hai đứa con gái, thằng con trai và thằng rễ ngang nhiên đến chiếm nhà chiếm vuông, đánh đập chị Hoa rồi quăng hết quần áo của mẹ con chị ra ngoài. Chính quyền địa phương đến can thiệp mấy lần cũng không được, công an huyện đến bắt mấy mấy đứa con của bà Bảy về xử phạt hành chánh, chúng vẫn chứng nào tật nấy.

Cuối cùng, chị Hoa đành phải ra đi. Nhưng nỗi oan ức làm chị không thể nào rời bỏ cái xóm kinh rừng ấy được. Chị gởi hai đứa con ở nhà người quen rồi lang thang ra Cà Mau tìm chổ kêu oan. Tình cờ có một người nghe được tâm sự của chị nên dẫn chị đến Trung tâm trợ giúp pháp lý của tỉnh. Ở đây chị được giúp đỡ tận tình, Trung tâm cử nhân viên đi xác minh chứng cứ rồi làm thủ tục khởi kiện dân sự. Ngày 27 tháng 8 năm 2001, Tòa án nhân dân huyện Ngọc Hiển xét xử sơ thẩm, chị Hoa thắng kiện, gia đình bà Bảy chống án, ngày 22 tháng 4 năm 2002, Tòa án nhân dân tỉnh Cà Mau xử phúc thẩm, chị Hoa lại thắng kiện nhưng mẹ con bà Bảy vẫn tiếp tục chiếm nhà, chiếm vuông dù đội thi hành án của huyện đã đến lập biên bản cưỡng chế hai lần.

Ông Huỳnh Văn Khương, chánh tòa dân sự Tòa án nhân dân huyện Ngọc Hiển cho biết: Có lẽ phải khởi tố hình sự, bắt giam mẹ con bà Bảy về tội chống đối pháp luật. Rồi ông lại thở dài nói: Cái gốc là do thiếu văn hóa nên người ta mới xử sự theo cái kiểu luật rừng như vậy !

Chúng tôi rời con rạch Ông Như vào một buổi chiều mưa tầm tã, mưa ở rừng ngập mặn Năm Căn vốn đã buồn lại càng buồn hơn trước tình cảnh của mẹ con chị Hoa. Chị vẫn ngồi bệt dưới sàn nhà như tượng đá, lưng tựa vào cánh cửa, tay chống lên cạnh hàm, mắt đăm chiêu nhìn về phía ngôi nhà và miếng vuông của mình cách đó vài trăm mét. Anh chủ nhà cho chị ở đậu nói, chiều nào chị cũng ngồi như thế. Tôi chợt nghiệm ra, vì vậy mà dân gian mới có bài hát ru em buồn đến não lòng:

Chiều chiều chim vịt kêu chiều

Bâng khuâng nhớ bạn chín chiều ruột đau

Chiều chiều ra đứng ngỏ sau

Trông về quê cũ ruột đau chín chiều

Ruột đau ruột thắt gan teo

Vì bởi tôi nghèo nên mới tới đây

Cần Thơ, ngày 28 tháng 7 năm 2002

Dì tôi

Dì Sáu tôi có nghề thiến heo,

Thiến chưa rồi đứt chỉ chết queo

Hồi ấy mấy anh em tôi thường hay núp sau cánh cửa hô lên đồng thanh như vậy khi thấy dì Sáu Bèo xuất hiện ngoài đường với tiếng kèn thiến heo vang lên từ tay dì những tiếng tít te ... tít te ... Có lần bà ngoại tôi xách chỗi chà rượt chúng tôi : Đồ con nít quỷ, nói hổn không sợ dì Sáu bây buồn. Nhưng dì Sáu tôi không buồn, dì gở cây chỗi trên tay ngoại tôi rồi nhìn chúng tôi cười, nụ cười ngọt ngào và đôn hậu. Dì ngồi xuống bộ ván gỗ, nêm cho ngoại tôi mấy miếng trầu, nói vài câu chuyện rồi lại ra đi, tiếng kèntít te, tít te lại vang lên trong xóm. Dì thường mặc bộ bà ba đen, đội nón lá, tóc bới tròn như trái cam, chân đi dép Nhật, dáng đi nhanh nhẹn, gọn gàng. Tay phải cầm chiếc kèn cứ bóp lia bóp lịa.Tít te, tít te. Trên vai dì quảy cái túi nải nhỏ, trong đó có mấy món đồ nghề gồm dao mổ, thuốc sát trùng, kim, chỉ khâu, tiền bạc và vài món tư trang. Khi có ai gọi thiến heo Sáu ơi thì dì ghé vào, chỉ trong tích tắc, con heo la lên vài tiếng thất thanh là mọi việc đã xong. Dì nhét tiền vào túi nải rồi lại ra đi, những tiếng kèn lại vang lên trong xóm. Hồi ấy dì khoảng bốn mươi tuổi.

Một lần tình cờ nghe những mẫu đối thoại thì thầm giữa dì với mẹ tôi trong nhà bếp, tôi mới biết dì Sáu tôi chính là Việt cộng nằm vùng. Còn dượng Sáu tôi thì đang ở tù ngoài Phú Quốc.Từ đó tôi không còn trêu chọc dì bằng những câu hát đồng dao nữa.

Và khi lớn lên, đi góp nhặt những mẫu chuyện đời qua những tiệc tùng trong họ hàng thân tộc, tôi đã chép lại thành câu chuyện sau đây.

Dì Sáu tôi tên thật là Dương Thị Cư, nhưng không nghe ai gọi dì là Sáu Cư mà chỉ gọi là Sáu Bèo. Cái tên cúng cơm ấy đã gắn cuộc đời dì như bọt bèo sông nước. Dì với mẹ tôi là chị em con cô con cậu, dì vai chị nhưng nhỏ hơn mẹ tôi năm tuổi. Trong thân tộc tôi có ít nhất là ba mươi người đàn bà mang nổi bất hạnh của chiến tranh, như mẹ tôi chẳng hạn, mẹ tôi bị mất đi người chồng và hai người con trai lớn, nhưng bù lại bà được Nhà nước trao tặng danh hiệu Bà Mẹ Việt nam anh hùng. Mỗi gia đình có một câu chuyện bi kịch khác nhau, nhưng câu chuyện gia đình dì Sáu Bèo cứ ám ảnh tôi nhiều nhất. Theo mẹ tôi kể, dì lấy chồng hồi năm hai mươi tuổi, không hiểu duyên số nào sắp đặt mà cả hai vợ chồng lại cùng thứ cùng tên – ông Sáu Cư, Tạ Vĩnh Cư. Đám cưới chưa được bao lâu thì dượng Sáu tôi đi tập kết. Trong những thước phim tư liệu quay cái cảnh chia ly đầy nước mắt ở bến sông Ông Đốc có hình ảnh dì Sáu tôi úp mặt rung rung trên chiếc khăn rằn.

Trong thời kỳ hoạt động bí mật, dì làm cán bộ giao liên văn phòng liên tỉnh ủy miền Tây. Nhiệm vụ chính của dì lúc bấy giờ là chèo ghe đưa ông Tư Bình – tức ông Vũ Đình Liệu, bí thư liên tỉnh – đi hoạt động công khai trong vùng kềm của giặc từ sông Hậu, Ngã Bảy đến Cà Mau, Rạch Gốc, Ông Trang ... Ông Tư Bình đóng vai ông thầy thuốc Bắc, trong ghe có đủ các loại thuốc thang và cao-đơn-hoàn-tán. Dì Sáu tôi nhỏ hơn ông gần hai mươi tuổi nên không biết đóng vai gì cho phù hợp, vai vợ thì quá nhỏ, vai con thì quá lớn. Cuối cùng hai người nghĩ ra cách, hễ gặp giặc thì dì nói dì là em vợ đi rước anh rể về trị bệnh cho bà nội. Nhiều lần đi qua đồn giặc, lính đồn gọi ông Tư Bình lại nhờ khám bệnh, ông giả vờ khám rồi đoán mò và hốt cho chúng vài thang thuốc, căn dặn đôi điều như một ông thầy chuyên nghiệp rồi lại ra đi, bọn lính rối rít cảm ơn.

Khi Đường lối Cách mạng miền Nam ra đời, dì Sáu Bèo được giao nhiệm vụ vận chuyển tài liệu cho các cơ sở Đảng trong vùng tạm chiếm. Dì nghĩ ra cách giấu tài liệu trong những đòn bánh tét giả rồi để chung với các loại bánh thật cùng với trái cây, nhang đèn như một người đi đám cúng cơm. Cứ thế, Đường lối Cách mạng miền Nam được dì chở đi khắp các cơ sở Đảng trong vùng để góp phần làm nên ngày Đồng khởi. Có lần đi qua Khâu Bè – Giáp Nước, gặp bọn lính sư đoàn 21, chúng cặp xuồng lại chọc ghẹo và lấy bánh ăn, dì với cô Ba Lộc và cô Năm Nga đã lanh trí ứng xử bằng cách ném các loại bánh khác cho chúng và giựt những đòn bánh tét trở lại, dì nói với bọn lính : Con rễ gì mà hổn quá, bánh nầy chưa cúng ông bà, không có được ăn, rồi dì xô xuồng ra, rủ chúng chèo đua với điều kiện là các anh chèo kịp em thì tụi em sẵn sàng làm vợ. Nhờ mưu kế ấy mà những đòn bánh tét không lọt vào tay giặc. Ba người lách sang một cua quẹo rồi nhảy lên bờ, ôm tài liệu chạy vô rừng. Bọn lính nghi ngờ bắn theo mấy phát súng rồi thôi.

Năm 1962, dì Sáu tôi chuyển sang làm công tác kinh tài của tỉnh Cà Mau cũng là lúc vợ chồng dì sum họp. Ông Sáu Cư vượt Trường Sơn về nam với cấp hàm Thượng úy, ông được bổ nhiệm làm tiểu đoàn phó Tiểu đoàn U Minh II. Ông Sáu Cư là một sĩ quan phong độ, lại có tài đánh giặc, ông chỉ huy trận nào là thắng gọn trận đó, quân lực lại ít hy sinh, vì vậy mà ông sớm nổi tiếng và được nhiều người ngưỡng mộ. Chẳng bao lâu, ông được thăng chức lên phó ban, rồi trưởng ban tác chiến của Tỉnh đội Cà Mau. Tuy nhiên, bên cạnh cái tài đánh giặc, ông Sáu Cư lại là con người độc đoán và cao ngạo, dường như ông chẳng biết nể nang ai dù là những người đang ở những cương vị bắt buộc ông phải tuân thủ phục tùng.

Cuối năm 1967, tại căn cứ Xẻo Lá, ông TH – một trong những người lãnh đạo của tỉnh mà tác giả xin miễn nêu tên – đang triển khai kế hoạch tổng tấn công thị xã Cà Mau vào dịp tết Mậu Thân, cả hội trường đang im lặng lắng nghe thì bất thần Sáu Cư đứng lên hỏi : Xin đồng chí cho biết mục tiêu của trận đánh nầy là gì để tôi lập phương án tác chiến cho phù hợp. Nếu đánh để chiếm Cà Mau thì phương án khác, còn đánh để làm suy yếu kẻ thù rồi rút lui thì sẽ có phương án khác chớ không thể nói chung chung mà không có mục tiêu được. Bị hỏi bất ngờ, ông TH chỉ tay vào mặt Sáu Cư nói : Tôi bảo đánh là đánh chớ không được hỏi lại. Sáu Cư nói : Con c… , vậy thì anh chỉ huy đánh đi ! Nói xong, Sáu Cư bỏ ra ngoài, cả hội trường ngơ ngác.

Sau cuộc họp ấy, ông bị đưa vào trại kỷ luật của Tỉnh đội.

Ở đây tôi không bàn về chuyện Mậu Thân, vì đó là công việc của các nhà làm sử. Tuy nhiên, thắng hai bại của từng trận đánh là điều bình thường của chiến tranh. Nhưng điều phiền hà cho Sáu Cư là sau tết Mậu Thân, người ta trút cơn giận lên đầu ông, người ta cho rằng ông là CIA nên mới để cho kẻ thù phá vỡ kế hoạch của từng cánh quân Giải phóng. Thế là Sáu Cư bị giải từ trại kỷ luật sang trại tù binh ngụy ở Kiến Vàng.

Dù là vô tình hay cố ý, cái tin ông Sáu Cư làm tình báo CIA bị bắt giam cứ ngày một rộng ra làm cho chính quyền ngụy và quân đội Mỹ hiểu rằng có một nhân viên CIA bị Việt cộng bắt giam cần phải ra tay giải thoát.

Tháng 3 năm 1969, một tiểu đoàn biệt kích Mỹ được trang bị trực thăng và tàu chiến, nửa đêm đột nhập vào trại tù binh Kiến Vàng để giải tỏa cho Sáu Cư. Viên chỉ huy bước vào trại giam lễ phép hỏi : Xin lỗi các chiến hữu, ở đây ai tên là Tạ Vĩnh Cư ? Sau khi Sáu Cư lên tiếng, hắn nói : Xin chào ông, chúng tôi đến đây để giải thoát cho ông, bắt đầu từ bây giờ, ông sẽ được đối xử theo luật quốc tế, xin mời ông xuống tàu cùng đi với chúng tôi. Còn tất cả các chiến hữu hãy lên trực thăng để về vùng tự do.

Sáu Cư ngơ ngác theo chúng xuống tàu, chiếc tàu chiến được trực thăng bảo vệ bằng róc-két phóng rạp hai bên bờ sông cho đến khi về tới chi khu Hải Yến. Sáu Cư được chúng đưa lên đó tắm rửa, thay quần áo, nghỉ ngơi, ăn uống hai ngày như thượng khách. Sáng ngày thứ ba, chúng đưa ông xuống tàu ra Cà Mau, đến ở trong một căn phòng sang trọng tại trung tâm quân sự Cao Tắng. Suốt cả tuần lễ ở đây, bọn sĩ quan ngụy cứ dạ dạ vâng vâng tận tình phục vụ ông như một người khách quý mà chẳng hề hỏi ông một câu nào gọi là có ý khai thác. Một hôm, có một tên sĩ quan cấp tá đến báo tin cho ông biết rằng ông sắp được chuyển về Sài Gòn và hỏi ông có cần gặp vợ con không, ông nói rằng ông rất muốn gặp, hắn hứa rằng hắn sẽ cố gắng giúp ông.

Về phần dì Sáu tôi, sau khi chồng bị giam vào trại tù binh Kiến Vàng, dì được tổ chức phân công ra hoạt động hợp pháp ở Cà Mau. Nhưng thật ra đó là một giải pháp để người ta đưa dì ra khỏi vùng căn cứ bởi vì hoạt động nội thành mà không có liên lạc được với ai. Buồn chán, dì ẳm đứa con trai đầu lòng mới lên hai tuổi về quê cất nhà ở vùng ven thị xã. Khi nghe tin trại giam Kiến Vàng bị giải tỏa, dượng Sáu tôi được đưa về trung tâm Cao Thắng, dù không biết thực hư như thế nào, dì cũng cố dò la tin tức và tìm mọi cách đến thăm. Một sự trùng hợp ngẫu nhiên là lúc dì tìm đến thăm cũng là lúc bọn sĩ quan ở đây cũng đang tìm mọi cách để giúp ngài Sáu Cư gặp vợ con. Thế là, để chúc mừng cho cuộc hội ngộ nầy, một tên sĩ quan đã chụp tặng vợ chồng ông một bức ảnh.

Cuộc gặp gỡ cũng chẳng lý giải được điều gì, cả hai người cũng nhận định rằng đây là một sự hiểu lầm nào đó của cả bên địch lẫn bên ta.

Mấy ngày sau, ông được đưa lên máy bay về Sài Gòn, lại được đối xử đàng hoàng như thượng khách. Ông cũng chẳng biết nơi ấy là đâu. Một hôm, có một viên Đại tá đến chào ông, hắn tự xưng hắn là tổng cục phó tình báo Việt Nam Công Hoà. Cuộc thẩm vấn bắt đầu, ông không thể nào hiểu nổi những điều mà hắn đặt ra. Ví dụ như hắn hỏi ông cộng tác với CIA từ lúc nào ? Người ông trực tiếp quan hệ là ai ? Đến lúc nầy cả hai mới ngớ ra. Ông thì ngớ ra rằng chúng đã lầm ông với một người cùng tên nào đó. Còn hắn thì ngớ ra rằng hắn đã uổng công với một tên Việt cộng nòi khi ông đã nói rõ về thân thế của ông. Song, sau vài phút ngớ người, hắn thấy rằng đây là một miếng mồi ngon nên chuyển ông sang Trung tâm chiêu hồi để dở trò dụ dỗ. Ngày sau ông được tiếp xúc với một tên sĩ quan tâm lý chiến thuộc loại cáo già. Hắn nói rằng Cộng sản đã đối xử với ông như thế thì không có lý do gì ông không quay lại trả thù, rằng nếu ông chịu hợp tác thì hắn sẽ thăng cho ông vượt lên hai cấp, nghĩa là từ Thượng úy lên hàm Thiếu tá, chức vụ tiểu đoàn trưởng. Hắn sẽ cấp cho ông một tiểu đoàn tinh nhuệ nhất với đầy đủ phương tiện khí giới để ông kéo quân về dưới mà tha hồ trả thù những kẻ đã ám hại ông ...

Sáu Cư hẹn trả lời hắn trong ba ngày.

Suốt ba ngày ấy ông có đủ thời gian suy nghĩ. Ông căm giận những người đã hại ông lắm chớ ! Nhưng vì họ mà đứng về phía giặc để trả thù thì mình trả thù ai đây ? Đảng của mình, đồng bào mình, bà con làng xóm mình, vợ mình, con mình ... tất cả là của mình. Không thể vì sự căm giận nhỏ nhen mà quay lưng với tất cả.

Ba ngày sau, ông trả lời với hắn rằng ông chán cảnh đánh nhau, ông muốn trở về làm một người nông dân để được sống an nhàn với vợ con. Hắn gia hạn cho ông suy nghĩ thêm một tuần. Và một tuần sau ông cũng trả lời như thế. Hắn doạ nhốt ông, ông cũng trả lời như thế. Ngày sau, chúng đưa ông lên chiếc xe tù và giải ông xuống Cần Thơ. Ở trại giam Cần Thơ sáu tháng, chúng đày ông ra Phú Quốc.

Năm 1973, ông được trao trả tù binh theo Hiệp định Paris. Nhưng khổ thay, những người bạn tù của ông thì còn đường tìm về đồng đội cũ, còn ông thì biết tìm ai ?

Ông tìm về với vợ con. Dì Sáu tôi ngày ngày với chiếc kèn tít te tít te đi thiến heo khắp đầu làng cuối xóm. Ông lặng lẽ ở nhà với tâm trạng ngổn ngang. Ông giữ cái THẺ CĂN CƯỚC TÙ BINH CỘNG SẢN VIỆT NAM của Bộ Quốc phòng ngụy với hy vọng một ngày nào đó gặp lại những đồng đội cũ, may ra nó chứng minh được thân phận của mình để cùng nhau xếp lại quá khứ mà vươn đến tương lai. Nhưng rồi hai năm sau, ngày miền Nam giải phóng thì cũng là ngày ông bị đưa đi cải tạo cùng với những tên sĩ quan và tề ngụy Sài Gòn ! Dì Sáu tôi chạy đi khóc lóc kêu oan khắp nơi, kể cả những người lãnh đạo cũ, người ta nói rằng đây là chuyện bí mật của ngành an ninh, cần phải có thời gian điều tra làm rõ. Mấy năm đầu ông bị giam trong khu chấp pháp, một nhà tù của chế độ cũ ở gần trường học phường Năm, lúc ấy thằng Dũng con trai ông đã học lớp bốn, lớp năm tại trường nầy. Thỉnh thoảng tôi nhìn thấy nó vào những buổi chiều tan học, nó đứng miết ngoài hàng rào kẽm gai nhìn vô nhà giam mà nước mắt nó rưng rưng. Chị Huỳnh Thanh Hương – một người bà con xa với tôi – là giáo viên dạy lớp năm của Dũng nhiều lần nhìn thấy Dũng đứng lặng như thế khi chị đạp xe về muộn, con đường đã vắng bóng học trò, chị dừng lại hỏi thì Dũng chỉ khóc. Hôm sau chị đến trường mở lý lịch Dũng ra xem thì chỉ thấy một dòng ngắn gọn : Cha Tạ Vĩnh Cư, đang học tập cải tạo không rõ lý do. Chị đem chuyện ấy hỏi tôi, tôi kể cho chị nghe, chị đã khóc. Từ đó, chị dành hết tình cảm cho Dũng, những buổi chiều về thấy Dũng đứng ngoài hàng rào trại giam như thế thì chị dừng xe lại dỗ dành và đưa Dũng về nhà. Sau khi trại giam Cây Gừa ở Bạc Liêu được xây dựng, ông Sáu Cư được chuyển về đó mấy năm. Đến năm 1982, ông được thả về với cái giấy tạm tha. Tạm tha cũng có nghĩa là sẽ bị bắt lại, người cai tù nói với ông như thế để ông đừng hòng kiện cáo. Mà ông nào có kiện cáo với ai, gần mười lăm năm ông như quả bóng chuyền của hai đối phương cứ ném qua ném lại hai bên giềng lưới, cuối cùng ông bị giăng ra lề sân cỏ khi thân phận đã nhão nhừ. Ông bị bệnh tê thấp, bị phù thủng khắp người, tinh thần cũng không còn để đi tìm chân lý. Một lần ông tìm ra Tỉnh đội để hỏi Bộ chỉ huy về tình cảnh của mình. Người ta hứa với ông rằng chuyện của ông rồi sẽ được minh oan, mọi quyền lợi rồi sẽ được phục hồi trở lại, tạm thời ông hãy yên tâm về nhà dưỡng bệnh. Sau đó người ta viết cho ông cái giấy giới thiệu về địa phương nói rằng ông là bộ đội phục viên, trong thời gian chờ đợi giải quyết chính sách, yêu cầu chính quyền địa phương tạo điều kiện thuận lợi cho ông sinh sống.

Cái nghề thiến heo không còn nuôi sống được gia đình, dì Sáu tôi chuyển sang làm vườn, trồng chuối, xê-ri và các loại rau cải hàng ngày mang ra chợ bán. Ông Sáu Cư vừa hết chứng phù thủng thì chuyển sang tai biến mạch máu não, nằm liệt mấy năm trời. Dì Sáu tôi phải vừa nuôi bệnh, nuôi thằng Dũng học hành, cuộc mưu sinh gói tròn trong những thúng rau. Quỹ thời gian không đủ để lo cho hiện tại thì lấy gì để lo cho những chuyện đã qua, mà lại là những chuyện ngoài sức vóc của một người đàn bà thiếu chữ nghĩa, sức yếu thế cô. Cuộc sống cứ thế xoay vần, vật đổi sao dời, kẻ trở về với đất, người trở lại đời thường, người khác lo con đường thăng quan tiến chức ... ai để tâm nhớ đến những lời hứa suông cho qua chuyện – lại là chuyện phiền hà cần phải cố quên. Ngay cả trong họ hàng thân tộc, chuyện của ông Sáu Cư từng là chuyện thời sự trong tiệc rượu, tiệc trà, đám cưới, đám giỗ, đám tang. Nhưng từ khi ông ngã bệnh, không còn lui tới họ hàng, những người già lần lượt qua đời hoặc không còn khả năng tụ họp trong những lúc có tiệc tùng thì với đám trẻ chuyện của Sáu Cư đã trở thành chuyện cũ, người ta thích nghe những chuyện mới hơn. Vì thế mà chuyện của ông cũng đi vào quên lãng.

Đầu tháng bảy năm nay, bất chợt tôi vác máy ảnh tìm đến ông sau nhiều năm không gặp. Một căn nhà khiêm tốn nằm trong một khu vườn khiêm tốn ven quốc lộ 1A đoạn nối dài xuống Năm Căn, cách thành phố Cà Mau chừng năm cây số. Ông năm nay đã bảy mươi hai tuổi rồi, già cộng với tai biến cuộc đời, tai biến mạch máu não đã làm cho ông trở thành một con người lụm khụm, không còn nghe thấy gì nữa. Dì Sáu tôi phải dìu ông từ trong buồng ra ngoài với từng bước đi loạn choạn. Thằng Dũng bây giờ đã có vợ hai con, cất nhà ra riêng cặp lộ xe làm nghề sữa đồ điện tử. Tôi hỏi thăm đời sống, dì Sáu tôi nói nhờ nối dài quốc lộ, đất lên giá, dì cắt nền ra bán được vài chục cây vàng, xây lại căn nhà và chừa chút đỉnh dưỡng già, cũng đở. Tôi nhìn lên vách thấy có tấm Huân chương kháng chiến hạng Nhì của Chủ tịch nước Trần Đức Lươngtặng cho bà Dương Thị Cư vì đã có thành tích trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Dì lấy cho tôi xem quyển sách truyền thống lịch sử của ngành Giao – Bưu - Vận tỉnh Cà Mau, trong đó có mấy trang kể lại chuyện ngày xưa dì chở ông Vũ Đình Liệu đi hoạt động công khai, chuyện dì vận chuyển Đường lối Cách mạng Miền nam trong đòn bánh tét. Thấy dì đang vui nên tôi không dám hỏi thăm về chuyện cũ, khi mời hai ông bà ra chụp ảnh, tôi chỉ nói dối rằng để dành khi hữu sự.

Ngay cả khi ngồi viết lại câu chuyện nầy, tôi cũng không có ý đấu tranh để đem lại cho gia đình dì Sáu tôi một sự công bằng, bởi vì điều ấy nếu có thì nó đã có từ lâu. Mười tám năm trước, khi dượng Sáu tôi mới ra tù, tôi còn nghĩ tới điều ấy. Nhưng sau mười tám năm lăn trải với những va chạm trong đời, tôi đã hiểu rằng, cuộc đời có những sai lầm vô phương chữa.

Cần Thơ, tháng 7 năm 2001

Quạnh hiu đời chị

Lật cái bàn chân trái chỉ còn ba ngón cho tôi xem, chị Bé Hai nói : Hồi chị bị thương, ở trong rừng không có dụng cụ y tế, mấy ảnh cưa chân chị bằng lưỡi cưa sắt nghe rột rột mắc ớn xương sống. Tôi hỏi chị bị thương nhiều lần mà sao lại xếp hạng 4/4, chị nói : Hồi mới giải phóng chị còn rất trẻ nên khi ra Hội đồng Giám định y khoa gặp toàn bác sĩ đàn ông, chị mắc cở không dám cho họ xem những vết thương ở chổ kín. Tôi nói với chị rằng tôi đã gặp không biết bao nhiêu người phụ nữ bị thiệt thòi vì chuyện ấy. Tại sao người ta không sắp xếp một nhóm nữ bác sĩ trong Hội đồng Giám định y khoa để khám cho thương binh nữ ? Thấy tôi có vẻ bất bình, chị khuyên, mà không biết chị khuyên tôi hay khuyên nhủ chính mình : Thôi em ơi, vết thương của thể xác còn có thể được bù đắp, còn vết thương lòng thì có mấy ai bù đắp được cho mình !

Chị say sưa kể chuyện đánh giặc, chuyện tình yêu cho tôi nghe, rồi chị kết luận : Trong chiến trường chị luôn là người chiến thắng. Nhưng trong tình yêu, chị luôn là người thất bại, thất bại đến trắng tay. Năm mười tám tuổi, lúc ấy công tác ở Dân y tỉnh Cà Mau, chị yêu anh Bảy Vũ. Mối tình đầu thuở ấy đẹp như đoá hoa rừng nở giữa ban mai. Hai người chưa hề nắm tay nhau một lần, vậy mà yêu tha thiết. Mẹ anh Bảy Vũ đã đến coi mắt và đặt vấn đề cưới chị, chị xin mẹ anh một lời hẹn đến ngày đất nước thanh bình. Thế rồi trên một tuyến đường giao liên, anh Vũ bị trực thăng bắn chết. Năm năm sau, lúc làm trung đội phó trung đội nữ pháo binh huyện Cái nước, trong những lần phối hợp với bộ đội địa phương quân đi bao vây đồn giặc, chị yêu anh Liêm, chính trị viên của trung đội đặc công. Chị yêu anh Liêm ở cái tài năng và lòng dũng cảm, xuất quỷ nhập thần, vào ra đồn giặc giữa ban ngày như có phép thần thông. Năm 1974, anh Liêm hy sinh trong một trận công đồn. Từ đó chị không dám yêu ai nữa, mãi cho đến gần hai mươi năm sau, trong một trường hợp đặc biệt chị gặp anh Hai Còn, lại một lần nữa thất bại trắng tay ...

Gần ba mươi năm sau chiến tranh, lúc nào chị cũng mang bên mình quyển nhật ký chiến hào như một báu vật thiêng liêng, quyển sổ tay tự đóng bằng giấy pelure đã ngả màu vàng úa :

Ngày 23 tháng 4 năm 1974, tổ 3 người đánh sư đoàn 21 đổ dù, giặc chết và bị thương 35 tên. Đồng chí Ngân bị thương.

Ngày 10 tháng 10 năm 1974, kết hợp với CII đánh đồn Ba Tiệm, diệt 7 tên, bị thương 3, bắt sống 8, thu 20 ngàn viên đạn, 14 súng M16. Anh Liêm hy sinh.

Ngày 20 tháng 12 năm 1974, kết hợp với CI bao vây đồn Bà Lái, đêm 25 bưc rút. Đồng chí Thắm hy sinh.

Ngày 8 tháng 1 năm 1975, kết hợp với CI, CII bao vây đồn Rạch Chèo. Ngày 12 bức rút. Diệt 8 tên, bắt sống 39 tên, có 1thiếu úy, 1 chuẩn úy, 4 trung sĩ, 5 hạ sĩ và 1 đại úy trưởng đồn.

Lần theo từng trang nhật ký, tôi lấy máy tính cộng thử, từ năm 1972 đến năm 1975, trung đội nữ pháo binh Cái Nước đã tham gia đánh 49 trận lớn nhỏ, trong đó có 34 trận công đồn, diệt 202 tên giặc, bị thương 208 tên, bắt sống 96 tên, thu hằng trăm vũ khí.

Đọc những trang hồi ký viết tay của chị Bé Hai, tôi cảm giác như khói đạn chiến trường bốc lên trên từng trang giấy. Chị viết :Ngày 3 tháng 6 năm 1973, trung đội nữ kết hợp với CII địa phương quân bao vây đồn Sào Lưới. Sau hai ngày đêm chúng bỏ chạy, ta lui về tuyến trong thì chúng tái chiếm trở lại.

Ngày 8 tháng 9 năm 1973, trung đội nữ và CII tiếp tục đánh tái chiếm. Lần nầy giặc trang bị kiên cố hơn và tập trung quân đông hơn. Địa hình nơi đây phức tạp, đến con nước lớn là công sự bị ngập, không trụ lại bao vây được, ta chỉ pháo kích cho chúng hoang mang rồi rút quân về. Nhưng huyện đội chỉ đạo phải đánh cho kỳ quyết. Lần thứ ba, ngày 22 tháng 10 năm 1973, trung đội nữ cùng với CI đưa quân ra đào công sự. Đúng 2 giờ đêm, pháo của trung đội nữ phát quả đầu tiên, các mũi của đơn vị nam cũng bắn dồn dập vô đồn. Bọn giặc hốt hoảng kêu cứu liên tục trên máy PRC25. Các khẩu pháo của giặc từ chi khu Bình Hưng, Ván Ngựa, Đầm Cùng thi nhau nhả đạn vào đội hình của ta.Khi pháo giặc ngưng thì pháo của ta đồng loạt nhả vào đồn giặc. Cứ như thế kéo dài cho đến sáng. Bọn giặc trong đồn lớp chết lớp bị thương kêu la inh ỏi. Suốt ngày hôm ấy ta bắn kềm không cho giặc chạy ra. Tối lại ta tiếp tục dập pháo, đến 3 giờ khuya thì những tên còn sống sót đã tháo chạy bỏ đồn ...

Cứ thế, mỗi trận công đồn các chị phải trầm mình dưới nước suốt cả ngày đêm, bất chấp những ngày kinh nguyệt. Để có được những chiến công, các chị đã đánh đổi cả một thời con gái. Trung đội nữ pháo binh Cái nước đã trở thành niềm tự hào của truyền thống phụ nữ Cà Mau. Ngay cả bây giờ, sau gần ba mươi năm chiến tranh, hào khí của các chị đã truyền tụng đến thế hệ hôm nay như huyền thoại . Chỉ có điều, số phận từng con người cụ thể của các chị hiện tại ra sao thì ít ai biết tới.

Sau năm 1975, trung đội giải thể, một vài chị chuyển sang công tác khác, đa số còn lại về quê lấy chồng, sinh con, lam lũ với ruộng đồng. Chị Hiền, Trung đội trưởng bây giờ đi bán tôm giống ở Năm Căn; chị Dung, Trung đội phó đi đóng đáy ở Đất Mũi; chị Sắc, chị Giang, chị Phượng, chị Ngân, chị Đẹp đi làm ruộng ở những vùng sâu huyện Cái Nước ... Riêng chị Bé Hai đi học bổ túc văn hóa rồi lên tỉnh làm cán bộ ở một cơ quan hành chánh. Lúc ấy, Quân khu 9 cử người xuống đề nghị chị làm thủ tục để phong danh hiệu Anh hùng. Chị nói, nếu phong thì phong cho tập thể, còn phong cho riêng chị thì chị xin từ chối. Các anh bảo rằng Trung đội nữ pháo binh Cái Nước rất xứng đáng để nhận danh hiệu ấy nhưng tiếc rằng đơn vị đã giải thể nên không thể phong tặng được.

Năm 1988, những vết thương cũ của chị bắt đầu tái phát mỗi khi trái gió trở trời, người chị mỗi ngày một tiều tụy xanh xao. Chị quyết định làm đơn xin nghỉ hưu trước tuổi. Thương chị về hưu trong cảnh cô đơn, nghèo túng, công đoàn cơ quan nhượng lại cho chị ba hecta đất nuôi tôm ở bìa rừng phòng hộ, gần cửa biển Cái Đôi Vàm. Ơ đây, chị dựng lên một căn chòi nhỏ bên bờ kinh xáng, ngày ngày gắn chặt với đất đai, với rừng, với biển, với chòm xóm, với cuộc mưu sinh lặng lẽ giữa đời thường. Và, cuộc đời chị sẽ chẳng có gì để kể thêm nếu không có người đàn ông kia xuất hiện – anh Hai Còn.

Thật ra chỉ là chuyện tình cờ. Anh Hai Còn từ Tắc Vân lần mò xuống Cái Đôi Vàm để tìm mua đất nuôi tôm, và anh đã mua được miếng đất bên cạnh vuông tôm của chị. Nghĩ rằng trước sau gì cũng là chổ hàng xóm, chị mời anh Hai Còn vào chòi uống trà và dùng một bửa cơm đạm bạc. Khi biết được anh cũng là thương binh, chị cảm thấy thân mật hơn nên không ngần ngại trút hết tâm sự của mình một cách vô tư.

Mấy ngày sau, chị Nhi, vợ anh Hai Còn tìm đến chị, chị Nhi chở đến cho chị một xuồng khẳm nào là nước mưa, gạo, chuối, dừa, vải may quần áo và nhiều thứ đồ dùng khác trong nhà. Trước sự chăm chút ân cần, thân thiện của chị Nhi, chị Bé Hai cứ nghĩ rằng đó là sự bắt đầu tốt đẹp của một người hàng xóm. Nhưng không ngờ đêm ấy khi hai người ngủ với nhau, chị Nhi ôm chị vào lòng và nói một câu như trời giáng: Chị muốn cưới em cho anh Hai còn ! Chị Bé Hai hốt hoảng ngồi bật dậy: Chị nói cái gì ? Chị Nhi cũng ngồi dậy, với tay vặn to ngọn đèn trứng vịt và ôn tồn nói:Em bình tĩnh, chị nói thật lòng chớ không phải đùa đâu. Chị ở với anh Hai Còn có sáu đứa con nhưng toàn là con gái, anh Hai muốn cưới vợ nhỏ để kiếm một đứa con trai. Biết không thể nào cản được ý muốn của đàn ông, hơn nữa ảnh đã đặt vấn đề thẳng thắn với mình, chị đồng ý nhưng với điều kiện là người đó phải do chị đứng ra lựa chọn. Chị phải chọn một người hiền hậu dễ thương để sống hòa thuận với nhau, không xảy ra mâu thuẫn. Hôm anh Hai Còn xuống đây về, ảnh đã kể về em cho chị nghe, bây giờ gặp em, chị thấy chị em mình hợp nhau lắm. Chị nghĩ rằng em cũng rất cần có một đứa con, dù là trai hay gái. Nếu không phải là con trai theo ý nguyện của anh Hai Còn thì em cũng có một đứa con để an ủi sau nầy. Em nghe lời chị đi, chị sẽ về đây cất nhà bên miếng đất chị mới mua, coi như vuông ai nấy làm, nhà ai nấy ở, chị thì khi xuống khi lên, anh Hai chạy qua chạy lại, vừa trông coi vuông, vừa chăm sóc cho em ...

Đêm ấy chị Nhi nói nhiều lắm, chị Bé Hai chỉ biết ngồi khóc, mà cũng không hiểu chị khóc vì lẽ gì, vì mừng hay vì tủi. Chị chỉ biết rằng chị bị đánh gục bởi câu nói em cũng rất cần có một đứa con. Thế rồi từ đó, mọi chuyện chị đều làm theo sự sắp xếp của chị Nhi với anh Hai Còn, và mọi chuyện diễn ra cũng đúng như lời chị Nhi đã nói. Nghĩa là cất nhà xong, chị Nhi về quê, thỉnh thoảng chị dẫn con cái xuống chơi năm mười ngày rồi lại về, để cho chị Bé Hai với anh Hai Còn tự do chung sống. Cứ mỗi lần xuống, chị Nhi vẫn mang quà cho chị, vẫn thân mật, ngọt ngào như tình nghĩa chị em.

Thế rồi một năm, hai năm, năm năm trôi qua, chị Bé Hai chờ đợi cái bào thai trong mỏi mòn vô vọng. Anh Hai Còn đưa chị đi khám, mới hay rằng chị mắc bệnh phụ khoa không thể sinh con. Định mệnh khắc khe với chị, nhưng lại nới tay với hạnh phúc anh Hai Còn, một năm sau đó, chị Nhi sinh được một đứa con trai. Vậy là, chị không còn lý do gì để sống với anh Hai Còn nữa, và, dường như vợ chồng anh Hai Còn cũng chẳng cần đến chị, chẳng cần ở lại xứ nầy, họ bán nhà, bán vuông về quê. Chị Bé Hai ở lại một mình chơi vơi như vừa trải qua cơn ác mộng.

Một năm sau, tháng 11 năm 1997, vào một đêm tối trời, cơn bão Linda ập đến. Căn chòi của chị bị cuốn đi từng mảnh vụn cùng với tất cả đồ đạc ra đi. Cùng với dòng người chạy bão, chị lần mò trong bóng đêm tìm ra thị trấn. Ơ đây, chị gặp chị Mười Hồng, bí thư đảng ủy, một đồng đội trong chiến tranh, giờ cũng đồng cảnh không chồng không con như chị. Sau một đêm tâm sự, hai chị em quyết định sẽ nương tựa vào nhau sống phần còn lại của cuộc đời.

Trong những ngày tang tóc sau cơn bão Linda, vợ chồng anh Hai Còn đã lặn lội đi tìm chị, họ hốt hoảng khi thấy căn chòi đã biến mất, còn chị thì không biết trôi dạt nơi đâu. Cuối cùng, họ cũng gặp nhau ở thị trấn. Chị Nhi ngõ ý giúp chị Bé Hai dựng lại căn nhà và đầu tư cải tạo lại vuông tôm, nhưng chị đã từ chối. Thực lòng, chị Bé Hai không muốn trở lại cuộc sống cô đơn trên mảnh đất mà chị vừa nếm trải những kỷ niệm đau buồn. Hơn nữa, chị đã nhận lời với chị Mười Hồng về làm công tác phụ nữ ở thị trấn, chị hy vọng sẽ tìm được sự thanh thản trong công việc gắn bó với cộng đồng.

Từ đó, người ta thấy ở Cái Đôi Vàm xuất hiện một chị Bé Hai như một nhà từ thiện, ngày ngày chị lặn lội trong các xóm ấp, đến với từng nhà giúp chị em phụ nữ nghèo lập dự án vay vốn sản xuất kinh doanh để xóa đói giảm nghèo. Có lẽ chị đang tìm được niềm vui trong cuộc sống.

Gã khùng

TÔI KHÔNG CÓ Ý NÊU GƯƠNG NGƯỜI TỐT VIỆC TỐT ĐỂ ĐỘNG VIÊN CHÚNG TA HỌC TẬP, BỞI SẼ VÔ CÙNG PHI LÝ NẾU CHÚNG TA ĐI HỌC TẬP NHỮNG ĐIỀU HAY LẼ PHẢI Ở MỘT THẰNG KHÙNG. NHƯNG TRONG THỜI BUỔI HÃY CÒN LẮM CHUYỆN NHIỄU NHƯƠNG NẦY, Ở HẮN CÒN CÓ NHIỀU ĐIỀU ĐÁNG ĐỂ CHÚNG TA SUY GẪM !

Suốt cả tuần lễ, cứ mỗi ngày hai lần, ngày nào tôi cũng vào bệnh viện tìm hắn, có khi gặp, có khi không. Mà thật ra, khi gặp hắn thì cũng chẳng hỏi han được điều gì, bởi hắn là một thằng khùng. Vậy là mỗi lần vào bệnh viện, tôi lại ngồi uống cà phê với dì Sáu Trân - chủ căn-tin - người đã từng bảo bọc hai cha con hắn, hoặc trò chuyện với mấy anh bảo vệ, các Y Bác sĩ, kể cả ông Giám đốc bệnh viện để nghe họ kể những câu chuyện về hắn.

Điều làm tôi suy nghĩ là cả trăm cán bộ, nhân viên và Y Bác sĩ trong bệnh viện nầy đều xem hắn một cách thân thiện như người nhà. Hỏi thì ai cũng trả lời một câu ngắn gọn rằng tuy hắn khùng nhưng lại là người tốt. Dì Sáu Trân thỉnh thoảng rầy la hắn như một người mẹ mắn con : Khởi, mầy có chịu đi hớt tóc không ? Hoặc:Ở dơ như thế mà chịu được hả ? Các Bác sĩ trưởng khoa, phó khoa nói rằng khi họ mới ra trường về đây thì đã thấy thằng Khởi ở trong bệnh viện nầy, có nghĩa là hắn đã cư trú ở đây trên mười năm. Nhưng không ai biết hắn họ gì, bao nhiêu tuổi. Qua diện mạo, người ta đoán chừng hắn khoảng ba mươi lăm hoặc bốn mươi, hoặc trên bốn mươi, tùy theo từng lúc, nghĩa là lúc hắn tắm rửa sạch sẽ, mặc áo mới, hớt tóc cao thì trông hắn cở ba lăm, còn lúc hắn ở dơ, tóc quến cục như lông nhím, mặt mày quằn quện, quần áo be bét thì trông hắn cở bốn lăm. Lai lịch của hắn cũng rất mơ hồ, người ta chỉ biết đại khái rằng quê hắn ở huyện Đầm Dơi, Cà Mau. Cha mẹ hắn ly dị, cha lấy vợ khác, mẹ lấy chồng khác. Hắn theo mẹ thì không ở được với dượng ghẻ, còn theo cha thì không ở được với dì ghẻ, đó là lý do để hắn cư trú trong cái bệnh viện nầy.

Bác sĩ Việt nói có lần anh nghe một bệnh nhân quê ở Đầm Dơi kể lại rằng, một hôm ông ta chứng kiến thằng Khởi mang cái tổ ong vò vẽ về nhà để tấn công dì ghẻ. Không hiểu bằng cách nào, hắn lấy đất bùn nhém bít các cửa sổ trên tổ ong rồi mang về xóm, cái tổ ong to bằng cái thúng, ai thấy cũng hoảng hồn bỏ chạy, chỉ cần sơ sẩy một chút thì có thể mất mạng biết bao nhiêu người. Cuối cùng chỉ có cha hắn ra dỗ ngọt, năn nỉ hắn cho cái tổ ong vào một cái bao rồi đem nhận nước. Sau đó thằng Khởi bỏ xứ ra đi. Bác sĩ Việt nói rằng thằng Khởi chỉ nổi cơn khi bị người ta xúc phạm hoặc đụng chạm đến thằng con trai của hắn, còn bình thường hắn rất hiền, không quậy phá, không trộm cắp, không xin xỏ của ai. Ngược lại, hắn rất căm ghét bọn móc túi và trộm cắp. Có lần trong bệnh viện xảy ra vụ trộm, hắn cùng với đội bảo vệ rượt bắt, tên trộm cùng đường nhảy xuống ém dưới cái ao lụt bình phía sau bệnh viện. Vì đây là cái ao nước thảy rất dơ nên mấy anh bảo vệ không dám xuống, thế là thằng Khởi nhảy đùng xuống ao nắm đầu tên trộm lôi lên. Đêm hôm sau, trên đường đi móc bọc, thằng Khởi bị đồng bọn của tên trộm trả thù bằng một trận đòn. Lúc ấy chỉ có một mình hắn chịu đựng.

Hắn có nhiều cách để mưu sinh, ban đêm hắn quảy cái bao đi nhặt phế liệu, sáng sớm mang đi bán cho vựa, xong hắn đến các cửa hàng thu mua thủy sản đứng chờ người ta sai khuân vác, có người thì cho tiền, có người thì cho cá. Cho bao nhiêu lấy bấy nhiêu, hắn không đòi hỏi. Ở bệnh viện, có việc gì nặng nhọc thì có mặt thằng Khởi, kể cả những công việc trong nhà xác. Thỉnh thoảng hắn cũng trúng đậm khi người ta sai hắn dọn dẹp kho hoặc khuân vác thuốc, ngoài tiền công, hắn được hưởng tất cả thùng giấy và chai lọ, có khi hắn bán được mấy trăm ngàn. Có tiền, hắn mua một chiếc xe đạp, hắn đi cua gái, cũng là những cô gái lang thang, tưng tửng ở hè phố, ở công viên. Đời hắn có nhiều mối tình, nhưng có hai mối tình lâm ly bi đát nhất.

Ở Cà Mau hồi ấy có cô Bích mắc bệnh điên vì bị người yêu phản bội. Ban đêm, cô hay đến trước cửa nhà người yêu cũ, cởi hết quần áo và gào thét, khóc lóc gọi tên anh. Gia đình đưa cô vào trại tâm thần trong bệnh viện. Ở đây cô gặp thằng Khởi. Không hiểu sao thằng Khởi lại có uy ở trại tâm thần. Cứ mỗi lần có bệnh nhân lên cơn quậy hoạn thì người ta hay gọi thằng Khởi đến giàn xếp, hắn chỉ cần lườm một cái là tất cả im re. Thế rồi hắn yêu cô Bích, hắn lo cho cô từ ly sữa, ổ bánh mì, dĩa cơm, tô cháo ... Sau cái tết, cô Bích về nhà và không thấy vào trại, nghe người ta nói cô đã chết. Thế là hắn khóc như đám tang. Cứ nửa đêm, hắn nằm úp mặt trên chiếu, hắn gào thét, hắn rên rỉ, hắn gọi tên cô Bích, ai thấy cũng mũi lòng cho mối tình của một người điên.

Gần một năm sau hắn lấy vợ, cô ấy tên Thanh, cũng mắc bệnh tâm thần, bụng đang mang thai - tất nhiên là không phải bào thai của hắn. Câu chuyện nầy được dì Sáu Trân kể khá tỉ mỉ : Cách nay khoảng bảy tám năm, cô Thanh từ Bạc Liêu trôi dạt xuống, cô bị tâm thần trong lúc đang mang thai, bị chồng bỏ rơi, cô đến gánh nước mướn cho các quán cà phê ở ngang bệnh viện. Một hôm đang ngồi ăn cháo trong căn-tin thì bổng dưng cô ngất xỉu, người ta khiên cô vào trại cấp cứu. Nghe tin ấy thằng Khởi vào thăm, thế rồi hắn yêu, người ta thấy hắn lo cho cô Thanh như chồng lo cho vợ. Khi cô Thanh xuất viện thì cũng sắp đến ngày sinh nở, người ta đưa cô qua khoa sản nằm chờ, thằng Khởi cũng theo qua bên ấy. Trong những ngày chờ sanh, hắn mua chiếu, mua mùng, mua mền, mua gối ... và hằng đêm hắn ngủ với cô ngoài hành lang khoa sản. Khi cô Thanh sinh ra một thằng con trai, hắn mừng như một người cha, hắn cũng lăn xăn, bận rộn như bao nhiêu người cha khác.

Khoảng cách giữa các khoa trong bệnh viện là những nền xi măng sạch sẽ, dưới những tàng cây cổ thụ, hắn chọn một mái hiên làm nơi tá túc. Hắn đi chợ mua về một cái bếp dầu, vài cái xoong, vài cái chén ... cô Thanh tuy tưng tửng nhưng cũng còn nhớ công việc làm bếp. Còn hắn lúc nào cũng ôm ắp, nâng niu đứa con như báu vật, hắn đặt tên thằng Cu Đen. Trong lúc ăn cơm, hắn bảo cô Thanh đẻ cho hắn thêm một đứa con gái, cô Thanh gỏ đôi đũa lên đầu hắn, hắn cười ...

Một hôm, có một bà già và một thanh niên từ Bạc Liêu tìm đến cô Thanh, đó chính là bà nội và cha của đứa bé, họ đòi bắt nó về để nối dõi tông đường. Cô Thanh hốt hoảng ẳm thằng Cu Đen chạy trốn, thằng Khởi đứng ra đối phó, lúc ấy người ta thấy hắn nổi cơn điên, hắn hầm hừ nói : Ai bắt con tui, tui đâm bằng dao cán vàng cho mà coi ! Thấy tình thế không ổn, dì Sáu Trân và mấy anh bảo vệ đứng ra giải quyết, họ nói thằng Khởi đã nuôi đứa bé từ lúc còn trong bụng mẹ, vậy coi như con của nó, không ai có quyền bắt đi. Hai mẹ con người ấy đuối lý đành im lặng ra về. Mấy hôm sau, họ đến ăn cắp thằng Cu Đen vào lúc nửa đêm. Sáng ra, thằng Khởi lầm bầm chửi rủa, cô Thanh dẫn hắn lên xe đò đi Bạc Liêu tìm lại. Ngày sau, họ ẳm thằng bé trở về.

Thằng Khởi sống trong cái hạnh phúc ấy được bốn năm thì cô Thanh đột ngột qua đời, tự nhiên cô ngã lăn ra mà chết, không kịp cấp cứu. Bệnh viện đứng ra lo hòm rương và chôn cất cô, thằng Khởi suốt ngày ngồi ôm con buồn cú rủ, có khi hắn khóc ấm ức, có khi hắn khóc róng lên. Một hôm, mấy anh bảo vệ mét dì Sáu Trân rằng nửa đêm nửa hôm mà thằng Khởi dẫn thằng Cu Đen đi móc bọc. Sáng hôm sau dì Sáu la cho hắn một trận, dì nóithằng nhỏ mới có ba lớn mà mầy không để cho nó ngủ yên lại dẫn đi ban đêm ban hôm làm sao nó chịu nổi ? Sau đó dì Sáu lót một cái giường nhỏ ngay trong phòng của dì và mua một cái mùng cho thằng Cu Đen ngủ trong ấy. Nhưng lại không ổn, đêm nào thằng Khởi cũng mò vô nựng nịu, chọc lét thằng nhỏ, rồi hai cha con cười sặc sụa làm mất giấc ngủ dì Sáu, buộc dì phải trả thằng Cu Đen lại cho hắn. Hằng đêm, hai cha con hắn nằm ôm nhau ngủ trên ghế bố ngoài hành lang, dì Sáu nhìn thấy cảnh ấy mà chạnh lòng, hôm sau dì dọn một góc căn-tin bảo hắn vô đó giăng mùng mà ngủ, được vài hôm, hắn lại trở ra hành lang. Dường như cha con hắn đã quen với sương gió lâu rồi.

Cũng theo dì Sáu Trân kể, có một người đàn bà ở Bến Tre đến năn nỉ thằng Khởi xin thằng Cu Đen, bà ta sẽ cho hắn hai chỉ vàng, hắn quát : Hông à ! Hông à ! Bao nhiêu cũng hổng được !Cứ thế, bà ta càng năn nỉ, hắn càng lớn tiếng. Nhân viên của làng SOS Cà Mau đến đòi bắt thằng Cu Đen về nuôi, hắn cũng trả lời như thế. Dì Sáu Trân giải thích với hắn : Cho nó vô làng SOS ở, nó sẽ được ăn mặc sung sướng, được học hành, thỉnh thoảng mầy cũng được vào thăm, còn ở với mầy, thằng nhỏ suốt đời vất vả lại dốt nát. Hắn cũng bảo hông à, hông à rồi ôm chặt thằng Cu Đen vào lòng. Mấy hôm sau, người ta ngạc nhiên thấy hắn mua cho thằng Cu Đen bộ quần áo mới, một cái cặp và mấy quyển tập rồi chở nó trên xe đạp đưa nó đi học. Thì ra, không biết bằng cách nào, hắn đã xin cho thằng Cu Đen vào lớp học tình thương ở bên nhà thờ. Hắn không biết xem đồng hồ nhưng có một sự linh tính nào đó khiến hắn đưa rước con rất đúng giờ giấc. Cũng như hắn không biết xem lịch, không biết ngày tháng nhưng dì Sáu Trân nói năm nào cũng vậy, cứ đến ngày hai mươi lăm tết là hắn chở thằng Cu Đen đi thăm mộ cô Thanh. Hắn cũng làm cỏ, cũng đốt nhang, cũng bánh trái như bao nhiêu người khác.

Có lần tôi gặp hai cha con hắn ngồi ăn mì trong Hội chợ Thương mại Cà Mau, tôi hỏi hắn làm gì ở đây, hắn nói : Làm việc ở trong công ty đằng kia, hắn chỉ tay về phía mấy gian hàng. Tôi cảm thấy buồn cười, nhưng vài giờ sau tôi phát hiện ra rằng, hắn đến khuân vác cho mấy gian hàng trong Hội chợ để xin thùng giấy đem đi bán.

Lần sau cùng đi tìm hắn trong bệnh viện, thấy hai cha con hắn ngồi trên ghế đá trước căn-tin của dì Sáu Trân, tôi nói với hắn rằng tôi là nhân viên của làng SOS đến đem thằng Cu Đen về nuôi, hắn hốt hoảng ôm thằng nhỏ vào lòng và nói lia nói lịa : Hông à ! Hông à ! Có hai cha con hủ hỷ hủ hỷ. Tôi lấy máy ra chụp hình, hắn cũng ngồi yên cho tôi chụp. Một lát sau, hắn bảo tôi : Vô bắt nhỏ con gái trong khoa sản kìa, đã lắm, mới sanh bị mẹ nó bỏ, tôi mới mua cho nó chai sữa. Rồi hắn dẫn tôi vào xem, đúng y như lời hắn nói, chai sữa hắn mua còn bên cạnh đứa bé. Bà hộ lý đùa với hắn : Mầy đem con nhỏ nầy ra nuôi luôn đi Khởi, cho có trai có gái. Hắn nói : Nuôi được nhưng không có ai giữ.

Tôi đến từ giã dì Sáu Trân, dì hỏi tôi có cách nào đưa thằng Cu Đen vô làng SOS không, hay là lén thằng Khởi bắt đi, chớ để như thế nầy tội nghiệp cho tương lai thằng nhỏ. Tôi hiểu tình cảm của dì Sáu, chính dì đã từng là chỗ dựa cho cha con thằng Khởi suốt mấy năm qua, từng dẫn hắn đi hớt tóc, từng tắm rửa, giặt quần áo cho thằng Cu Đen, cho nên dì xốn xang cho tương lai của nó cũng là điều tất yếu. Nói đi rồi dì cũng suy nghĩ lại : Nói thì nói vậy chớ làm sao cắt đứt tình cha con nó được. Thằng Khởi tuy khùng nhưng nó sống có tình thương, nếu mất thằng Cu Đen, nó không thể nào chịu đựng nổi. Rồi dì lại thở dài : Đành vậy chớ biết làm sao !

Cần Thơ, 29/11/2001

Cha con ông Huế bụng

Tôi tìm đến nhà Đặng Tâm vào lúc anh vừa bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ  Y khoa. Tôi hỏi khi nào ăn mừng, Tâm nói chờ vài tháng nữa, khi vợ anh bảo vệ xong rồi sẽ tổ chức cùng một lúc. Thì ra vợ anh – bác sĩ Trần Thị Thanh Tâm, cán bộ giảng dạy trường Đại học Y-Dược thành phố Hồ Chí Minh – cũng đang làm luận án Tiến sĩ.

Có lẽ đó là lý do mà cha anh nói rằng mấy năm nay vợ chồng anh ít khi về quê.

Quê anh ở Sông Đốc, Cà Mau, một thị trấn miền biển lớn nhất phía Nam. Cả nhà Tâm ai cũng đều thành đạt, mỗi người làm chủ một doanh nghiệp với hai ba cơ sở sàn xuất kinh doanh trị giá hàng tỷ đồng. Sự thành đạt, giàu có ấy sẽ rất bình thường nếu anh em của Tâm không phải sinh ra trong một gia đình mà cả cha lẫn mẹ ngày xưa từng đi ở mướn, từng học chữ viết bằng gai tre trên lá chuối non...

SỰ TÍCH ÔNG HUẾ BỤNG

Tên thật của ông là Đặng Đốc, quê ở xã Cát Sơn, huyện Phù Cát, tỉnh Bình Định. Nhưng ở thị trấn Sông Đốc nầy, ông lại nổi tiếng với cái tên là Huế bụng. Hãng nước mắm của ông trên bốn mươi năm nay cũng lấy nhãn hiệu là Huế bụng. Hỏi sao vậy, ông giải thích : Hồi ấy có nhiều dân miền Trung nhập cư vô đây, hầu hết dân địa phương gọi họ là dân Huế. Riêng ông, lúc nào cũng ở trần, đưa cái bụng trương ướng ra ngoài nên người ta gọi là Huế bụng, riết rồi thành danh luôn.

Nhìn cái cơ ngơi đồ sộ của ông, thật khó hình dung được cuộc đời ông đã từng có nhiều năm sống lang thang dưới cái tầng bậc cuối cùng trong xã hội. Đặng Đốc kể, năm lên mười tuổi ông mồ côi cha, hai năm sau, một buổi chiều đang chăn bò ở trên đồi thì ông được tin mẹ chết. Ba năm sau, người chị của ông cũng chết. Ông nói ở miền Trung thời ấy hễ bệnh là chết, có nhiều cái chết đột ngột mà chẳng ai biết đến nguyên nhân. Đặng Đốc còn hai người anh tham gia kháng chiến chống Pháp, năm 1945, cả hai bị giặc giết tại Cam Ranh, một người bị chặt đầu, một người bị mổ bụng. Từ đó, Đặng Đốc trở thành một đứa trẻ mồ côi, bơ vơ giữa vùng quê nghèo đất cày lên sỏi đá. Một mình trong căn chòi tranh xiêu vẹo, ngày ngày ông ra chợ mua đậu xanh về gieo giá mang đi bán trong làng, lúc thì rọc lá chuối khô gánh ra chợ bán, lúc lại leo núi, băng rừng cả chục cây số lên làng thượng mua khoai mì về luộc mang đi đổi từng chén lúa, cứ ba khúc khoai, mỗi khúc chừng một tấc đổi được một chén lúa. Đổi hết khoai, ông bán lúa mua muối, sáp ong và hàng hoá mang lên làng thượng đổi lại khoai. Cứ thế, ban ngày đi bán, ban đêm đi học lớp bình dân. Ông nói hồi ấy giấy mực khan hiếm, ông phải học bằng lá chuối non viết bằng gai tre, ban đêm ngồi kề bên bếp lửa học bài. Vậy mà cuối cùng ông cũng thoát được nạn mù chữ, biết đọc, biết viết, biết cọng trừ nhân chia.

Năm 23 tuổi, Đặng Đốc cưới vợ, hai năm sau vợ ông sinh được một đứa con. Cái hạnh phúc được làm cha chỉ mới thoáng qua có hai ngày thì cả vợ lẩn con ông đều bệnh chết. Ba năm sau, ông cưới người vợ khác. Bà nầy sinh đôi hai đứa con trai, nhưng sau ba ngày, cả mẹ lẩn con lại chết. Mấy năm sau, Đặng Đốc lấy một bà quả phụ có hai đời chồng, nhưng chẳng được bao lâu thì bà nầy cũng chết. Không còn nghi ngờ gì nữa, cả làng Cát Sơn ai cũng nói rằng Đặng Đốc là người có số sát vợ, chẳng còn cô gái nào dám ngó tới ông dù ông nổi tiếng là một người đàng hoàng, một tấm gương về đạo đức, một tấm gương về lao động, biết chịu thương chịu khó, biết tính toán làm ăn.

Thế rồi một đêm nọ, trong lúc ông còn đang mặc cảm vì cái số sát vợ thì có  một người con gái cùng thôn với vẻ chán đời đến nói với ông : Em biết anh là người sát vợ, nhưng anh hãy lấy em đi, để em chết cho rồi, chớ sống khổ thế nầy thì sống để làm gì !Người con gái ấy đang sống một cuộc đời nghèo khổ với bà bẹ già trong túp lều tranh vách đất ở dưới chân đồi. Đặng Đốc chấp nhân sự hiến dâng ấy để đánh cuộc với số mệnh thêm một lần nữa. Ông sống trong cảnh hồi hộp và có lẽ cả làng cũng hồi hộp cho sự sống của bà Kiển - vợ ông. Nhưng không ngờ, năm tháng đi qua bà vẫn sống và Đặng Đốc đã trở thành người khá giả, ông mua được ba công  ruộng và sáu con bò. Thế nhưng đất cày lên sỏi đá, ba năm làm ruộng cứ liên tục thất mùa, mấy con bò cũng trở nên tiều tụy. Đặng Đốc bàn với vợ : Sống thế nầy không biết thuở nào mới ngóc đầu lên nổi, rồi mai mốt sinh con, sẽ khổ đến đời con đời cháu. Hiện nay dân miền Trung đang đổ xô vào Nam lập nghiệp, nghe nói ở trong ấy dễ làm ăn lắm, để tôi làm một chuyến xem sao, nếu ổn, tôi sẽ rước bà vào. Đặng Đốc bán hết sáu con bò làm lộ phí rồi hành trình đến mũi Cà Mau và dừng lại ở cửa biển Sông Đốc. Sông Đốc lúc bấy giờ chỉ là một xóm chài với vài trăm căn hộ. Đặng Đốc chưa vội làm ăn, ông xin vào ở đợ cho một hãng nước mắm để tìm hiểu tập quán, cách sống, thị trường và các mối quan hệ kinh tế, xã hội nơi xứ lạ quê người.

Ở ĐỢ ĐỂ TRỞ THÀNH ÔNG CHỦ

Ba tháng sau, ông về quê rước vợ và mẹ vợ vào, ông cất một căn chòi phía sau hãng nước mắm và xin cho vợ cùng vào ở đợ không công. Hàng ngày, ông gánh nước mắm đi bán cho chủ, vợ ông thì quét dọn nhà cửa, gánh nước, nấu cơm, giặt quần áo, xay muối ... vậy mà cả hai vợ chồng đều không được trả lương. Vợ ông cứ khóc thầm cho số kiếp, còn ông thì cứ thản nhiên : Bà yên tâm, rồi chúng ta cũng sẽ làm chủ như họ thôi ! Đặng Đốc âm thầm học nghề làm nước mắm, học cách muối ướp cá, ủ cá, pha chế, học cách đóng thùng.

Có một điều làm ông tâm đắc là gỗ đóng thùng nước mắm, nếu được làm bằng gỗ cây mít thì nước mắm sẽ ngon và thùng sẽ bền vững đến cả trăm năm. Trong khi đó, ở vùng nầy không thể tìm ra cây mít cổ thụ, còn ở quê ông  thì người ta trồng trên núi thành rừng. Sau khi đã hình thành một bài toán trong đầu, Đặng Đốc về quê bán đất, ông lên núi mua cây mít xẻ ra thành ván, mua tre già làm dây niềng thùng, ông thuê xe thồ chở ra lộ rồi đón xe đò vận chuyển về Cà Mau. Một năm sau, người ta ngỡ ngàng khi thấy ông Huế bụng, từ một đầy tớ bổng nhiên trở thành chủ hãng nước mắm, tất nhiên, hãng của ông lúc khai trương chỉ mới có ba thùng. Và cũng tất nhiên, ông lấy tên là HÃNG NƯỚC MẮM HUẾ BỤNG.

Huế bụng vừa làm nước mắm vừa đi buôn. Ở Sông Đốc lúc bấy giờ cá biển thì nhiều vô tận mà lại ít người mua, nhất là cá tạp, nhiều lúc ghe biển vào gặp trời mưa phải đổ bỏ. Huế bụng thừa biết, mắm ruốc, cá khô, cá muối, dù là cá tạp, ở đây xem như đồ bỏ nhưng đối với dân làng thượng miền Trung, nó là đặc sản. Vậy là ông chớp lấy thời cơ. Ông mua chịu và mua rẻ tất cả cá tạp của các chủ ghe. Hễ trời nắng thì ông làm khô, trời mưa thì ông muối ướp, ông chở đi bán khắp các tỉnh miền Trung và Tây nguyên. Cứ thế, ông làm ăn lặng lẽ, cần mẫn, không phô trương, cho nên ông giàu lên từ lúc nào cũng không ai hay biết. Ngay cả bốn người con trai của ông: Thành, Tâm, Lợi, Lộc lần lượt chào đời và lớn lên trong mức sống bình thường, trong mắt họ là một người cha lam lũ, quanh năm tần tảo đi buôn, không hút thuốc, không uống rượu, không trà, không cà phê; một người mẹ suốt ngày xẻ khô, muối cá, làm nước mắm.

CỦNG CỐ ĐỜI CON

Con cái ông, ai thích học thì ông cho học tới cùng, ai thích làm ăn thì ông khuyến khích, đầu tư vốn liếng cho làm ăn. Người con trai đầu lòng là anh Đặng Thành, sau khi học xong lớp 9, thấy cha mẹ cực khổ nên anh nghỉ học trở về phụ giúp gia đình. Sau khi Thành cưới vợ, thấy con ngoan ngoãn và biết tính toán, chí thú làm ăn, ông đầu tư cho Thành hai chiếc tàu đánh cá trị giá hơn một tỷ đồng. Sau một thời gian giám sát, theo dõi, thấy con có khả năng quản lý, có đầu óc kinh doanh, ông tiếp tục đầu tư cho Thành một cửa hàng xăng dầu, một cửa hàng kim khí điện máy và một vuông đất nuôi tôm trên 30 ha.

Bốn mươi tuổi, Đặng Thành đã trở thành một nhà tỷ phú. Người con thứ hai và thứ ba là Đặng Tâm và Đặng Lợi đều ham học, ông gởi ra Cà Mau cho ăn học. Ông quy định các khoảng chi phí rất rõ ràng, ví dụ như ngoài tiền trọ, tiền cơm tháng, mỗi người được ông cấp tiền ăn sáng là một tô phở và một ly đá chanh. Nhưng Tâm và Lợi còn tính kỷ hơn ông, mỗi tối họ nấu một bình thủy nước sôi rồi vo một vốc nếp bỏ vào trong đó. Sáng hôm sau nó trở thành hai tô cháo nếp cho hai người. Dư tiền, họ mua sách để học thêm và đóng tiền phụ đạo.

Năm 1980, Đặng Tâm trúng tuyển vào Đại học y khoa thành phố Hồ Chí Minh, ngày tiễn con lên đường, ông Huế bụng nói : Không uổng công tao ngày xưa học bằng lá chuối. Rồi ông căn dặn : Chín tuổi mầy đã xa nhà, nay lại càng xa hơn. Ráng học cho tao với má mầy vui. Mỗi chuyến đi buôn, ông đều ghé thăm con và chỉ biết dặn dò như thế. Nhưng anh Đặng Tâm đâu chỉ học cho cha mẹ vui lòng, cách nay bốn năm, anh đã lấy bằng thạc sĩ, đồng thời trúng tuyển nghiên cứu sinh với đề tài Xác định vai trò của phương pháp tán sỏi mật qua da bằng thủy điện lực và anh đã bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ vào trung tuần tháng 11 vừa qua. Hiện anh đang làm phó chủ nhiệm khoa ngoại bệnh viện Trưng Vương. Vợ anh hiện là cán bộ giảng dạy trường Đại học y dược, cũng đang chuẩn bị bảo vệ luận án Tiến sĩ vào đầu năm nay.

Sau Đặng Tâm, Đặng Lợi trúng tuyển vào khoa điện - cơ của trường Đại học Bách khoa. Khi anh ra trường, ông Huế bụng hỏi:Mầy định làm gì ? Đặng Lợi mạnh dạng trả lời : Con thích làm ăn riêng để tự do sáng tạo. Ông Huế bụng nói : Thế thì tốt ! Ông đầu tư cho Đặng Lợi hàng trăm triệu đồng để mua sắm thiết bị thành lập xưởng điện - cơ. Quả nhiên là ông không thất vọng, Đặng Lợi là một con người đầy thông minh và sáng tạo, xưởng của anh cứ ngày một phất lên, đáp ứng mọi nhu cầu của khách hàng. Một sự kiện làm cho ông Huế bụng tự hào là mới đây, nhà máy bột cá Gành Hào - một công trình trị giá trên bảy tỷ đồng với công nghệ hiện đại của Nhật Bản - sau khi hết hạn bảo hành thì bị hư ống dầu nhiệt, trong nước không có thiết bị thay thế, giám đốc nhà máy đi tìm kiếm khắp nơi nhưng đành phải bó tay, kể cả bốn xí nghiệp cơ khí ở Sài Gòn. Cuối cùng chỉ có trường Đại học Bách khoa nhận chế tạo với giá 220 triệu đồng với thời gian bốn tháng.

Sau khi xem xét, tính toán kỹ, Đặng Lợi nhận làm với giá 140 triệu đồng với thời gian hai tháng. Không ai hình dung được  cái dàn lò so khổng lồ dài 4m, đường kín 1m được tạo bởi ống sắt tròn đường kín 102mm, dầy 4mm. Vậy mà Đặng Lợi đã làm được bằng cách tự chế một dàn nhông để cuốn từng ống sắt thẳng thành những vòng tròn rồi hàn lại. Ai cũng xem đó là một kỳ công. Đặng Lợi nói: Dù cho không có lợi nhuận đồng xu nào đi nữa thì tôi cũng rất sung sướng vì sự thõa  mãn nhu cầu sáng tạo của mình.

Sự kiện ấy đã làm cho Đặng Lợi nổi danh trong làng cơ khí ở Cà Mau. Một năm sau, nhà máy bột cá của Singapore ở Sông Đốc lại hư hỏng nặng. Đặng Lợi lại ký được một hợp đồng chế tạo một số thiết bị thay thế, và anh đã đáp ứng được nhu cầu của khách hàng. Trong quá trình thâm nhập trong hai nhà máy bột cá, Đặng Lợi nghĩ rằng dây chuyền công nghệ nầy mình có thể chế tạo được, không nhất thiết phải nhập của nước ngoài. Thế là anh lao vào một công trình nghiên cứu, vừa tra cứu sách vỡ, vừa truy cập trên mạng. Chẳng bao lâu, Đặng Lợi đã hoàn tất bảng vẽ và dự án xây dựng nhà máy bột cá có công suất 40 tấn ngày với mức vốn đầu tư bảy trăm triệu đồng, toàn bộ dây chuyền công nghệ do anh tự chế. Anh nói, tiết kiệm được cả tỷ đồng so với nhập thiết bị của nước ngoài. Hiện nay Đặng Lợi đang ráo riết thi công để kịp vận hành sau tết nguyên đán Giáp Thân nầy.

Cuối cùng là Đặng Lộc, người con út của ông Huế bụng. Cũng như Đặng Thành, học xong lớp 12, Đặng Lộc  trở về giúp việc gia đình, sau khi cưới vợ, ông Huế bụng giao cho anh làm chủ hãng nước mắm và đầu tư cho anh một nhà máy sản xuất bọc nylon từ nhựa phế thảy. Ông Huế bụng lại tự  hào về con út của mình : Cái thằng thông minh lắm ! Sau khi nhập thiết bị về, người ta hẹn ba mươi ngày xuống lắp ráp, đến khi họ xuống thì tự nó đã ráp xong, nhà máy đã hoạt động làm cho họ muốn té ngửa ra.

Tò mò tôi hỏi ông Huế bụng, tất cả các cơ sở sản xuất và kinh doanh của ba người con ông trị giá khoản bao nhiêu tỷ đồng, ông nói không tính được vì tụi nó cứ làm nở ra thêm. Có điều lạ là mọi thứ ông đều tính ra bằng gạo, ví dụ như cái nhà ông đang ở hồi đó xây bằng 170 tấn gạo, mua chiếc ghe lưới là 180 tấn, cái cửa hàng kim khí là 70 tấn. Ông nói tính như vậy quen rồi, quen từ hồi ba khúc khoai mì đổi một chén lúa ...

Tôi thầm nghĩ, ông không tính ra được cũng phải thôi, bởi giá trị của tất cả mọi thứ mà ông đang có - kể cả cái bằng Tiến sĩ của con ông - đều được đổi bằng cả một cuộc đời cơ cực.

Cà Mau, Sài Gòn, tháng chạp năm Quý Mùi

Thà đui mà giữ đạo nhà

ANH BA PHÚC LÀ THƯƠNG BINH 1/4, BỊ MÙ ĐÔI MẮT. VỢ ANH, CHỊ BA TÀI ĐƯỢC NHÀ NƯỚC TRẢ LƯƠNG ĐỂ CẤP DƯỠNG CHO ANH, NGHĨA LÀ ĐIỀU KIỆN SỐNG CỦA ANH CẦN PHẢI CÓ NƠI NƯƠNG TỰA. VẬY MÀ NGƯỢC LẠI, BA PHÚC TRỞ THÀNH CHỔ DỰA CHO NHIỀU NGƯỜI KHÁC, TỔNG SỐ VỐN MÀ ANH ĐÃ CHO BÀ CON TRONG XÓM MƯỢN DÀI HẠNG KHÔNG TÍNH LÃI ĐÃ LÊN ĐẾN HƠN 50 LƯỢNG VÀNG !

Hồi kháng chiến chống Mỹ, Ba Phúc làm trung đội trưởng trung đội độc lập của huyện Năm Căn. Đơn vị anh một thời oanh liệt, đã tham gia hàng trăm trận đánh, đặc biệt là đánh chìm hàng chục tàu binh Mỹ trên sông Tam Giang. Bản thân Ba Phúc đã hai lần nhận danh hiệu Dũng sĩ diệt Mỹ và nhiều Huân chương chiến công. Một con người vào sinh ra tử như chuyện thường tình, mang trong mình hàng chục vết thương nhưng Ba Phúc vẫn chiến đấu và chiến thắng. Nhưng rồi tai hoạ lại đến bất ngờ : tháng 10 năm 1969, Ba Phúc lên huyện đội nhận về một quả bom nổ chậm 700kg để chuẩn bị đánh tàu. Do vũ khi tái chế nên quy trình kỹ thuật không đảm bảo an toàn, Ba Phúc đang thực tập thì quả bom nổ làm anh bị thương nát cả người, khi tỉnh dậy thì anh mới hay mình đã bị mù đôi mắt. Năm ấy anh mới tròn 18 tuổi.

Không còn ánh sáng để chiến đấu, Ba Phúc về làm bí thư chi bộ Quân y. Đến năm 1974, anh cưới vợ. Chuyện Ba Phúc cưới vợ có nhiều tình tiết hấp dẫn như một vỡ cải lương. Chị Ba Tài kể : hồi Ba Phúc làm trung đội trưởng thì ông Bảy Cẩn – Ba chị – làm chính trị viên trung đội, anh Hai Tiền – anh chị – làm tiểu đội trưởng. Thấy Ba Phúc trẻ măng, đẹp trai, đánh giặc giỏi mà lại là xếp của cha và anh mình, chị nghe lòng rạo rực một tình yêu nhưng không dám ước mơ vì lúc ấy Ba Phúc có quá nhiều cô đeo đuổi. Về phía Ba Phúc, hồi ấy anh gọi ông Bảy Cẩn bằng anh, nhưng lần đầu tiên về nhà thấy chị Ba Tài, anh liền chuyển sang gọi ông bằng chú. Cả nhà hiểu ý nhau nhưng không ai nói với ai. Khi Ba Phúc bị mù, ông Bảy Cẩn thay anh làm trung đội trưởng, anh Hai Tiền lên làm trung đội phó kiêm chính trị viên. Từ những tình tiết ấy, họ đến với nhau bằng cả tình yêu và đạo lý.

Ở Cà Mau có một thời các cô gái động viên nhau lấy chồng thương binh, họ nhận thức rằng thương binh là ân nhân của dân tộc, cần phải được chăm sóc bằng tình yêu để đền đáp lại công ơn. Riêng chị Ba Tài khi lấy anh Ba Phúc thì ngoài cái nghĩa cử ấy, chị còn có một niềm sung sướng tự hào vì với chị, anh Phúc đã là thần tượng từ lâu. Thậm chí nhiều khi chị nghĩ, nếu anh không bị mù thì chưa chắc gì chị đã có được anh.

Năm 1977, anh Phúc rời quân ngủ. Chị Tài, tay ẳm đứa con gái đầu lòng chưa đầy hai tuổi, tay dắt chồng cầm chiếc gậy dò từng bước đi loạng choạng về dựng căn chòi bên bờ sông vắng giữa ấp Tắc Năm Căn. Vợ chồng anh được chính quyền cấp cho một hecta đất rừng để khẩn hoang làm rẩy. Họ đến với rừng còn tệ hơn cả An Tiêm, An Tiêm ngày xưa dù trắng tay nhưng còn có đôi mắt sáng, còn anh phải lấy gậy dò đường giữa vùng đất hoang vu cô tịch. Thời bao cấp, đồng lương thương binh chỉ đủ mua mười lăm ký gạo với vài món đồ nhu yếu phẩm bằng tem phiếu. Tất cả tài sản của vợ chồng anh chỉ gói gọn trong chiếc ba lô, cha mẹ hai bên cũng nghèo, đồng đội cũ cũng nghèo. Mẹ vợ anh cho anh một miệng đáy cũ để đóng trước cửa nhà, nhưng không có xuồng, Ba Phúc phải lội sông đóng đáy, mỗi ngày anh phải lặn hụp hằng chục lần trong con nước ròng chảy xiết. Mấy người bạn cũ trên huyện đội thấy vậy mang đến cho anh chiếc xuồng bể, anh mướn thợ về sữa lại, nhờ vậy mà có chiếc xuồng và miệng đáy làm phương tiện mưu sinh. Hồi ấy tôm tươi còn rẻ mạt, chẳng ai mua. Vợ chồng anh phải làm tôm khô để bán mua gạo sống qua ngày. Có được cái ăn, Ba Phúc lao vào công cuộc khẩn hoang làm rẫy. Ban đầu, anh để chị Tài ở nhà trông con nhỏ, anh mò mẫm vác búa ra rừng, quờ quạng đốn từng gốc cây. Công việc khẩn hoang đối với một người mù thật không thể nào tin được. Nhưng Ba Phúc đã làm, anh nghĩ rằng trong chiến tranh, có những trận đánh anh biết trước mình sẽ hy sinh mà còn làm được, huống chi bây giờ chỉ lo cho sự sống của bản thân mình. Nghĩ thế mà anh làm, ba ngày làm của anh bằng một ngày làm của một người sáng mắt. Nhưng không đơn giản thế, ngày nào anh cũng bị cây đâm rướm máu đôi chân, rồi một hôm, lưỡi búa tạt vô đầu gối, anh vừa lấy tay bụm lại, vừa mò mẫm lết vô nhà. Vợ anh động viên anh, nhưng anh biết rằng chị đang khóc. Sau ngày hôm ấy, chị Tài bảo anh ở nhà giữ con để chị đi rừng mặc dù công việc đốn cây chị chưa bao giờ làm đến. Một buổi chiều chị đi làm về thấy anh ngồi một mình trên chiếc cầu đước dưới mé sông, chị hỏi con đâu ? Anh nói nó mới ngồi đây. Nhìn quanh không thấy, chị hốt hoảng đi tìm, vừa lúc ấy chị thấy hai bàn tay nhỏ xíu của bé Hằng quơ quơ trên mặt nước, cái đầu nó hụp xuống chồi lên giữa dòng sông đang cuồn cuộn chảy. Chị vừa la làng vừa nhảy xuống sông. Cũng may là bé Hằng chưa chết. Hôm sau hai vợ chồng chị ẳm con vào rừng, tìm bóng mát trải đệm cho nó ngồi chơi rồi lấy dây cột ngang eo ếch không cho nó bò ra ngoài. Nhờ vậy mà bốn tháng sau, vợ chồng anh khẩn hoang xong một hecta đất rẫy.

Khi mùa bí rợ đầu tiên kết trái thì chị Tài sinh thêm một đứa con trai. Trong những ngày nằm lửa, chị nóng lòng không biết kết quả của mùa rẫy ra sao, chị bảo anh Phúc đi mo xem, anh đi cả buổi, anh nói anh mò giáp rẫy chỉ đếm được hai mươi trái bí. Chị nghe lạnh toát cả người. Hôm sau, không chịu được dù mới nằm lửa hai mươi ngày, chị lén anh đi ra xem rẫy, mới đi khoảng hơn một công, chị đếm gần hai trăm trái bí. Không kềm chế được nỗi mừng vui, chị chạy vô nhà khoe với anh, anh cũng mừng vui mà quên rầy la chị. Năm ấy vợ chồng chị thu hoạch gần hai mươi tấn bí. Vụ mùa sau, nghe nói nhiều người trong vùng rộ lên trồng bí, anh Phúc quyết định trồng khoai lang, anh nói trồng bí sẽ rớt giá, vã lại anh sắp đi nằm viện để mổ mắt, trồng khoai thì khỏi phải tốn thời gian chăm sóc. Ai dè vụ mùa ấy anh thu hoạch trên bốn mươi tấn khoai làm cho bà con trong vùng thêm một phen ngơ ngác. Khoai trúng mùa lại trúng giá vì năm ấy xảy ra nạn đói vì trận lũ lớn ở Đồng Tháp, An Giang, Bến Tre ...

Cứ thế, mùa lại trúng mùa liên tiếp, vợ chồng Ba Phúc khá lên, dựng lại nhà, mua thêm đất, thuê mướn nhân công. Chẳng mấy năm anh trở thành ông chủ. Anh trồng nhiều loại hoa màu, hễ rớt giá loại nầy thì còn loại khác ...

Bây giờ ngồi nhắc lại cái thuở ban đầu, chị Tài có nhiều mẫu chuyện vui. Ví dụ như chuyện cái ấm : hồi mới về đây, món đồ chị sắm đầu tiên là cái ấm nhôm để đựng nước mang đi làm rẫy. Một hôm, anh Phúc cốt cây, cây đước to ngã đè bẹp cái ấm, thay vì gò lại xài cũng được, anh Phúc tức giận đập cho nó nát luôn, vừa giận anh, vừa tiếc của, chị lên bờ ngồi khóc.

Khi chị sanh thằng con trai, ngày ngày anh Phúc nấu cơm, có một hôm anh mang cơm vào buồng sao chị thấy trong cơm đầy cứt chuột và hạt thóc. Thì ra lúc anh mò đi xúc gạo, anh đã xúc nhằm hủ tấm heo. Chị kể có lần trong nhà chỉ còn hơn một lon gạo, nấu xong nồi cơm lại không có thức ăn. Anh Phúc bảo chị dẫn anh đi thục cá thòi lòi. Chị nắm tay anh đặt vào miệng hang, vậy mà sau một hồi lặn hụp, anh bắt được con cá bằng cổ tay. Vừa kho cá xong thì bạn anh Phúc tới, anh mời khách ăn cơm. Người khách ấy vì thiệt tình nên ngồi ăn với anh, chị vã vờ đi ra rẫy để nhường cơm cho khách, khi khách ra về, chị trở vô thì nồi cơm hết sạch, đêm ấy chị ôm bụng nhịn đói.

Tôi hỏi chị giàu lên từ lúc nào, chị không trả lời ngay, chị nói anh Phúc là người có cái đầu chiến lược, nếu anh không bị mù thì gia đình chị có lẽ giàu hơn hôm nay gấp mấy lần. Khi đất rẫy bạc màu, anh Phúc quyết định chuyển sang nuôi tôm thì một năm sau con tôm có giá, nhờ đất rộng, cứ vào con nước xổ một đêm năm bảy triệu đồng. Đến năm 1993, gặp đại dịch tôm chết kéo dài, nhiều người bỏ đất ra đi, anh Phúc chủ trương đầu tư mua thêm đất. Chị nói hồi ấy xứ nầy chỉ biết nuôi tôm tự nhiên thì bổng dưng một hôm anh Phúc bảo chị đi tìm mua tôm sú giống, chị mua 12 ngàn con về cho anh nuôi thử, kết quả thu được ba mươi triệu đồng. Thế là anh Phúc đã mở đầu cho phong trào nuôi tôm sú bán thâm canh trong xóm. Từ đó đến nay, gia đình chị năm nào cũng thu nhập từ hai trăm rưỡi đến ba trăm triệu đồng sau khi trừ chi phí. Người ta gắn cho anh Phúc những cái tên nào là tỷ phú mù,nào là vua tôm sú ở Năm Căn. Cái tên vua tôm sú thì anh từ chối, anh nói xứ nầy có nhiều người nuôi tôm bậc thầy mà anh cần phải học hỏi thêm. Còn cái từ tỷ phú đối với anh thì anh có muốn từ chối cũng không được vì mức thu nhập hằng năm làm sao giấu được xóm làng, ngay cả 17 hecta đất của anh bây giờ tính giá rẻ nhất cũng 500 cây vàng, nghĩa là trên hai tỷ bạc.

Nhưng trong lòng người dân Năm Căn, Ba Phúc đâu chỉ là hình ảnh người thương binh mù vượt khó để trở thành tỷ phú mà người ta xem anh như một chổ dựa của những người nghèo. Nghe nói anh cho bà con trong xóm mượn trên 50 cây vàng mà không tính lãi, cũng không quy định thời gian, hễ người nầy trả thì anh cho người khác mượn tiếp. Tôi đem chuyện ấy ra hỏi, anh nói lúc đầu nghe bà con đồn đãi, chính quyền địa phương không tin nên cử hội cựu chiến binh thị trấn cùng công an ấp đến bảo anh lập danh sách để họ đi xác minh, thật ra là xác minh để biểu dương chớ chẳng phải để làm gì. Tôi đề nghị anh kể một vài trường hợp cụ thể cho tôi nghe nhưng anh từ chối, anh nói giúp người thì không nên kể lể, kỳ lắm, chẳng khác nào mình giúp để kể ơn.

Anh Bảy Xô đã kể với chúng tôi rằng, anh nuôi tôm sú thất bại, tôm chết liên tục, đến lúc trại tôm giống không cho anh thiếu nợ. Cùng đường không biết xoay sở ra sao. Một hôm tình cờ gặp Ba Phúc, anh kể cho Ba Phúc nghe. Không ngờ ngày hôm sau, Ba Phúc sai vợ chở đến cho anh mười ngàn con tôm giống. Vụ tôm ấy anh thu hoạch được 20 triệu đồng.

Con người Ba Phúc là như thế, nhưng anh suy nghĩ rất đơn giản : ngày xưa mình chiến đấu không tiếc cả tánh mạng cũng vì dân. Ngày nay mù lòa không cống hiến cho dân được. Bây giờ có của dư, giúp cho bà con làm ăn để xóa đói giảm nghèo cũng là bổn phận. Chị Tài kể, từ hồi khá giả đến nay, anh Phúc đã đem về nhà nuôi tất cả sáu người. Trong đó con của đồng đội cũ cũng có, dân bá vơ ngoài đường cũng có. Trong số ấy có thằng Hảo từ Vĩnh Long đi đào đất mướn, thấy nó mồ côi cha mẹ, anh Phúc giữ nó lại nuôi cơm để cho nó đi làm mướn kiếm tiền riêng, rồi anh mua heo cho nó nuôi, dạy nó cắm cua, giăng lưới. Dần dà thấy thằng nhỏ thật thà, chí thú làm ăn, anh gả luôn đứa em vợ cho nó. Bây giờ nó trở thành người giàu, mới mua cả trăm công vuông. Còn thằng Lượm mười ba tuổi đang ngồi vá lưới trước sân, chị Tài kể tiếp, cha mẹ nó chết trong cơn bão số 5 ( 1997 ), nghe người ta nói nó bơ vơ đi ăn xin ngoài chợ, anh Phúc bảo chị ra rước nó về nuôi, bây giờ nó đã học lớp ba, rất siêng làm và chăm học. Anh Phúc nói sắp tới anh sẽ nhờ một tổ chức xã hội nào đó đứng ra tìm cho anh từ năm đến mười đứa trẻ mồ côi để anh đem về nuôi cho chúng ăn học, đó là điều tâm nguyện lớn nhất của anh.

Vợ chồng anh Phúc có sáu đứa con, đứa nào cũng ngoan và lễ phép. Thấy khách đến, chúng khoanh tay chào rồi rút hết ra nhà sau. Đứa con gái lớn theo chồng, anh mua cho nó một miếng vuông tôm ở Bạc Liêu, thằng con trai kế học xong lớp 12, vừa lấy vợ, anh đang tập tành cho nó cai quản công việc làm ăn của gia đình. Bốn đứa con gái còn lại, một đứa học lớp 11, một đứa học lớp 10, một đứa học học lớp 9, một đứa học lớp 5. Anh vừa làm heo ăn mừng vì cả bốn đứa đều được lên lớp với điểm cao. Anh nói ở rừng mà học như thế thì đáng để ăn mừng rồi. Anh luôn dạy con những điều nghiêm khắc : thứ nhất, không được ỷ lại mình là con thương binh, được ưu tiên rồi thiếu chăm chỉ học hành; thứ hai, không được cho mình là con nhà giàu rồi xa hoa lãnh phí, hóng hách với bạn bè. Chị Tài kể, anh chủ trương cho chị mua cua giống về thả nuôi trong vuông để mỗi chủ nhật mấy đứa nhỏ đi cắm cua, lấy tiền đi học, mua sắm tập vỡ, quần áo và đồ trang sức để chúng nhận thức được giá trị của đồng tiền.

Nhìn cuộc sống, cách sống của Ba Phúc, tôi chợt nhớ đến câu thơ của cụ Nguyễn Đình Chiểu : Thà đui mà giữ đạo nhà !

V.Đ.D

Thảm họa Khánh Bình Tây

Buổi sáng ngồi uống café, nghe mấy anh ở báo Cà Mau bàn tán về chuyện Khánh Bình Tây dạo nầy căng thẳng lắm, vừa qua có một chuyện bắt bớ xảy ra, một số chị em phụ nữ phản ứng bằng cách xé toạc áo quần rồi hô toán lên nói hiếp dâm, làm cho chính quyền phải bất lực. Làm báo mà nghe những chuyện như thế ai nỡ ngồi nhà, vậy là tôi xách xe ra đi. Cũng may, vừa qua chợ thì gặp anh Đào Văn, phóng viên báo ảnh Đất Mũi đang chuẩn bị về quê, tôi bảo: Mầy bỏ chiếc xe tùa hia của mầy lại đi, lên xe đi với tao, hai thằng đi một chiếc cho vui.

Thật không có gì may mắn hơn khi đi công tác vùng sâu vùng xa mà lại có bạn đồng hành, hơn nữa lại là bạn đồng nghiệp. Đào Văn làm báo chỉ mới ba năm, cái mặt còn hôi sữa nhưng đã sớm khẳng định tay nghề, ngoài việc chiếm lĩnh diễn đàn ở báo ảnh Đất Mũi, anh cộng tác thường xuyên với báo Tuổi Trẻ, Người Lao Động, Văn Hoá, Nông Nghiệp Việt Nam ... nhờ vậy mà nhuận bút của anh chẳng những đủ nuôi thân mà còn nuôi một thằng em ăn học và giúp đỡ gia đình. Nhà anh nghèo, cha anh - chú Hai Hôn - lại mắc một chứng bệnh ngặt nghèo - bệnh ung thư gan - đang nằm chờ chết. Ở chốn đô thị phồn hoa với cái tuổi 22, cuộc sống đủ trò cám dỗ nhưng Đào Văn lại sống rất nghiêm túc để làm việc và phải tính toán chi li, nhiều lúc anh tâm sự với tôi rằng mỗi tháng anh cần tối thiểu bao nhiêu tiền để trả tiền thuê nhà trọ, tiền ăn, đóng bảo hiểm, trả góp chiếc xe, gởi về cho mẹ ... Bây giờ thì tôi mới thấu hiểu những nổi niềm tâm sự ấy khi bước vào nhà anh, một căn nhà lá ọp ẹp nằm bên bờ kinh Cơi Năm xã Khánh Bình Tây. Cha anh đang nằm liệt giường, mẹ anh ngày ngày tần tảo, bà khoe với tôi rằng cái nhà tắm xây dựng cơ bản và cái tivi nghĩa địa là tiền hai giải báo chí hôm trước của Đào Văn, nếu không thì cả đời bà cũng không dám mơ tới, nhà chỉ có năm công ruộng nhưng đã cố cho người ta một lượng vàng để chạy chửa cho ông, đất đã cố rồi, nhưng để có gạo ăn, bà phải thuê lại với giá mỗi công một năm mười giạ lúa. Tôi hỏi:

- Đất vườn mình còn rộng, lại nhiều ao sao thiếm không chăn nuôi, trồng trọt để có thêm mà xoay sở ?

- Ở đây hở cái gì là bọn trộm lấy cái nấy, có ai dám trồng trọt chăn nuôi gì đâu, cách đây hai tháng, chúng rinh của tôi hết ba con heo, mới đêm qua, chúng cạy cửa vào nhà lấy hết sáu bao lúa.

Tôi hỏi chính quyền có biết chuyện ấy không, thiếm lại nói:

- Biết để làm gì, tới xuồng máy của chủ tịch xã mà còn bị trộm thì có của ai mà chúng từ, đành chịu !

Đi đến đâu trong cái xóm nầy cũng nghe bà con oán than vì nạn trộm. Có lẽ, trộm cắp ở đây đã thành một thứ nghề để mưu sinh sau cái nghề làm mướn. Khánh Bình Tây có 2600 hộ dân thì đã có hơn bốn mươi phần trăm sống dưới mức nghèo khổ, trong đó có gần năm trăm hộ dân không đất, nghĩa là có hàng ngàn con người trên cái vùng đất nhỏ nhoi nầy không biết phải làm gì để sống. Làm mướn ư ? Đâu phải lúc nào cũng có người ta mướn để mà làm. Mùa gặt họ vào nông trường mót lúa, giũ rơm thì bị cán bộ nông trường đốt thúng, đốt rơm. Mùa mưa, họ vào nông trường săn chuột, bắt ốc, hái rau thì bị đuổi xô, bị tịch thu phương tiện, bị đánh đập, thậm chí bị bắn trọng thương bởi dưới mắt của cán bộ nông trường, họ là những phần tử bất hảo cần phải cách ly. Nhiều người kéo nhau ra biển xúc cua giống để bán thì bị các anh bảo vệ nguồn lợi thủy sản vây bắt vì cái tội ăn trộm tài nguyên thiên nhiên. Vậy là số phận của hàng ngàn con người ấy trở thành cái kiếpngười cơm vải cơm rơi, biết đâu nẻo đất đường trời mà đi. Vậy thì đi ăn trộm !

Tình cờ, chúng tôi ghé nhà bác Mười Hô, một gia đình cố cựu ở đây, ông từng là chánh án toà án nhân dân huyện Trần Văn Thời, rồi về đây làm bí thư xã ba năm. Năm nay ông đã 75 tuổi, con cháu đầy đàn không đếm hết nhưng đất ruộng thì chỉ có mười công, và mọi chi phí cho mấy chục con người chỉ đè lên mười công ruộng. Bác Mười gái năm nay đã 73 tuổi mà vẫn còn phải đi cấy mướn. Bác nói:

- Còn sức ngày nào thì phải làm ngày nấy, không làm lấy gì sống, mười công đất của tôi tuy đang làm nhưng đã cố cho người ta để lấy hai cây rưởi vàng mà xoay sở, người ta cho tôi thuê lại mỗi năm một trăm giạ lúa. Đã vậy, năm ngoái thằng con trai thứ sáu của tôi nhận khoán của nông trường một con kinh để bắt cá với giá ba mươi sáu triệu đồng, cuối cùng chỉ thu được hai mươi triệu, lỗ mười sáu triệu, nó phải lấy giấy chủ quyền đất thế chấp cho ngân hàng huyện vay mười sáu triệu đồng để trả cho người ta. Coi như miếng đất của tôi đang nằm dưới hai đống nợ. Cuối cùng chắc cũng phải bán đất thôi chớ lấy gì trả.

Chúng tôi thử làm một cuộc thăm dò tại Cơi Năm, đại bộ phập nông dân có đất ở đây cũng đã cầm cố cho người khác rồi thuê lại làm với giá mỗi công một năm mười giạ lúa. Nguyên nhân thật đơn giản, đơn giản như chính cái cảnh đời của họ: ruộng đất thì có hạn mà con cái thì mỗi ngày một đông trong khi tất cả chi phí gia đình chỉ dựa vào hạt lúa, chỉ cần một người bệnh là cố đất. Chỉ có điều làm tôi thắc mắc là người đầu tư cho việc kinh doanh đất đai nầy lại là ba ông bí thư chi bộ, trưởng ban nhân dân và trưởng công an ấp, mỗi ông nắm trong tay hàng trăm công rồi cho những khổ chủ ấy thuê lại mỗi năm thu hàng ngàn giạ lúa. Khi lãi mẹ đẽ lãi con, chủ đất buộc lòng phải sang bán thì các ông cũng chính là người mua lại, như ông Bảy Châu, nguyên là bí thư chi bộ ấp nầy, khởi nghiệp của gia đình ông chỉ có bảy công ruộng, nhưng kết quả của một quá trình kinh doanh cầm cố, số ruộng của ông bây giờ có cả trăm công. Tôi hỏi anh Sáu Trung, bí thư xã rằng anh có biết việc nầy không, anh ngập ngừng nói:

- Chuyện ấy thì có, nhưng họ thỏa thuận với nhau chớ đâu phải dùng chức quyền để trục lợi ... ( ?! ).

Như đã nói trên, Khánh Bình Tây có gần năm trăm hộ dân với hàng ngàn con người không đất thì cách bờ kinh Cơi Năm chỉ năm trăm mét là sự tồn tại của Nông trường 402 với diện tích 700 ha được hoạt động theo hình thức phát canh thu tô suốt mấy chục năm qua. Ngay cả anh Lê Thanh Tiền, chủ tịch xã cũng than với chúng tôi rằng cái ông Nguyễn Thanh Vọng, giám đốc nông trường 402 giống như ông Hội đồng Dư trong vở cải lương Tiếng hò sông Hậu.

Anh Sáu Nam, con trai bác Mười Hô cho chúng tôi biết, anh nhận khoán của nông trường từ hai mươi hai năm nay, mỗi năm từ bốn tới sáu hecta ruộng với giá mỗi năm một công bảy giạ lúa. Nhưng hàng năm, sau khi trừ đi các chi phí thì không năm nào đủ lúa để nộp sản cho nông trường. Nhưng sở dĩ anh sống được là nhờ nuôi vịt, giăng lưới, cắm câu trên ruộng khoán của mình.

Có lẽ cuộc sống của anh Nam còn dễ thở hơn hàng trăm nông dân ở đây, những người được mang một danh nghĩa rất đẹp lànông trường viên, nhưng thực chất, nếu gọi đúng tên thì họ chỉ là những tá điền không hơn không kém. Hơn hai mươi năm không ngóc đầu lên nổi, nhưng bỏ thì biết đi về đâu khi mà họ đã từ tứ phương trôi dạt đến nơi nầy. Thôi thì ở lại, cứ bám đất mà làm với những hy vọng mù tịt nào đó ở tương lai, mặc dù hiện tại căn nhà lá cũng không lành, con cái cứ sinh ra và cứ lớn lên trong đói nghèo dốt nát.

Ai đã từng tham gia kháng chiến, ai đã từng đổ máu xương cho độc lập tự do hẳn sẽ không khỏi xót xa khi cảm nhận ra rằng một thực trang đói nghèo và bị bóc lột như thế lại phát sinh ngay trên vùng đất từng là căn cứ kháng chiến. Và, cũng sẽ không tránh khỏi sự phẫn nộ trước một vị giám đốc nông trường - một ông đầy tớ của nhân dân mà trong mắt của người nông dân ở đây ông lại là ông Hội đồng Dư trong vở cải lương Tiếng hò sông Hậu - một đại điền chủ miền tây dưới thời Pháp thuộc.

Không ai biết được chính xác số diện tích đất mà ông Vọng canh tác tại nông trường là bao nhiêu, nhưng những người làm mướn cho ông thì ai cũng biết chính xác rằng ông có đến hai mươi công đất gieo mạ, mà mỗi công mạ cấy được mấy chục công đất còn tùy thuộc vào mật độ cấy dầy hay cấy thưa. Bên cạnh việc thâu tóm ruộng đất và độc quyền máy cày, máy suốt của ông Vọng; vợ ông - bà Tuyết Bạc còn là một người cho vay nặng lãi nổi tiếng ở cái xứ nghèo đói bần cùng nầy. Bác Mười Hô cho biết, trong những lúc thiếu ăn, bác đã từng vay của bà Bạc, cứ mười giạ lúa thì đến mùa trả mười tám giạ, vay một trăm ngàn thì mỗi tháng đóng lãi hai chục ngàn. Cứ thế, bà Bạc trở thành chỗ dựa vữngchắc cho những ai thiếu ăn, thiếu mặc ở vùng nầy. Ai có đất, dù là đất thuê của nông trường thì được bà Bạc ưu tiên cho vay lúa, điều kiện cũng thật giản đơn, hễ tới mùa, sau khi lúa suốt xong tại bờ đê của nông trường thì phải đong trả trước cho vợ chồng bà các khoảng lúa vay, lúa cày, lúa trục, lúa suốt, còn lại mới đến phần nộp sản cho nông trường. Nếu ai còn dư thì đem về nhà, ai thiếu thì nông trường cho ghi nợ. Nhiều người đã phủi tay, giũ áo ra về, mang theo hai hàng nước mắt sau một năm dầm mưa dải nắng, bán mặt cho đất, bán lưng cho trời. Đó là chuyện của những người có ruộng, còn những người không ruộng chuyên sống nghề làm mướn thì sao ? Chị Trần Thị Nguyệt, hai vợ chồng với tám đứa con và mười bốn anh chị em, tính ra đội quân làm thuê của chị có trên sáu chục người mà chổ dựa của cuộc sống hàng ngày là vợ chồng ông Vọng. Khi đói khát, ốm đau, ma chay, cưới hỏi ... cứ đến bà Bạc ứng trước ngày công bằng gạo hoặc bằng tiền, ứng trước mười ngàn đồng, hoặc hai ký rưởi gạo, hoặc hai bịt xà bông thì đến mùa trả một công cấy, ứng trước hai mươi ngàn đồng thì đến mùa trả một công gặt, biết rằng cái giá ăn trước trả sau chỉ bằng năm mươi phần trăm so với tiền mặt, nhưng trong cảnh nghèo túng tột cùng thì đành phải nhắm mắt xuôi tay đem cái sức lao động của mình ra mà chịu lãi. Anh Hai Giàu, một thương binh nghèo không có ruộng nhưng cũng không làm mướn, anh tự nhận rằng anh chuyên sống nghề trộm cá của nông trường đã phớt tỉnh nói với chúng tôi: Tôi ăn trộm của nông trường chớ không bao giờ ăn trộm của dân, trộm của nông trường cũng có nghĩa là mình trộm của bọn ác bá, như vậy nó đỡ nhục hơn vác cái mặt đi làm thuê cho vợ chồng thằng Vọng, các anh nghĩ coi, làm giám đốc nông trường gì mà mỗi năm nó thu hàng chục ngàn giạ lúa. Hàng năm, đến mùa giáp hạt, lúa lên giá, sau khi bán lúa xong, vợ chồng nó vét lúa ẩm, lúa mốc dưới đáy bồ đem chà gạo để cho dân vay với cái giá cắt cổ, cứ hai ký rưởi gạo thì đến mùa trả một công cấy, dân đói ở đây quá đông nên nợ nó nhiều, cấy cho nó không hết thì nó điều qua cấy cho nông trường rồi nông trường thanh toán tiền công lại cho nó, coi như nó kinh doanh luôn cả sức lao động của cái xóm nầy, làm ăn kiểu đó thì không giàu nhanh sao được.

Bác Mười Bòn, một bà mẹ liệt sĩ đã trên bảy mươi tuổi, vừa nhai trầu vừa kể trong nước mắt: Tôi cố cho con Bạc tám công ruộng với giá một trăm giạ lúa, sau đó tôi thuê lại làm, mỗi năm đóng cho nó chín chục giạ, được một năm, tôi chuộc đất lại nhưng còn nợ nó năm giạ, tôi năn nỉ nó cho tôi lấy đất lại để cố cho người khác hai cây vàng, còn năm giạ lúa tôi sẽ trả sau. Nó không cho thiếu mà còn chửi xối xả vào mặt tôi: không có lúa, tôi bỏ bà vô táo tôi gạt! Rồi nó lôi tôi rách banh cái áo. Tôi vừa khóc vừa mang cái áo rách đến mét thằng Vọng, tưởng nó sẽ rầy vợ, ai dè nó vừa cười vừa nói: rách thì về vá lại mà mặc đi bà ơi!

Những câu chuyện đau lòng như vậy ở nông trường 402 có thể kể hoài không hết. Ông Vọng một lần bị ám sát hụt, mang trên người ba bốn nhát dao, một lần bị đánh trong lúc ghé cano lại đổ xăng, từ ấy đến nay ông không bao giờ dám một mình ra xóm. Còn ngôi nhà của cha vợ ông - ông Tám Khánh - thì ban đêm bị những kẻ thù ghét cứ trét cứt đầy trước mặt nhà,ông mua chó tây về nuôi cũng bị người ta thuốc chết. Cho đến một hôm, mẹ vợ ông phát hiện người ta treo cái ổ ong vò vẽ ngay trước cửa thì cả gia đình phải bỏ xứ ra Cà Mau.

Ngày 8 tháng 4 năm 2002, có hơn tám mươi người dân kéo đến nông trường để đòi lại đất, trong đó có trên ba mươi hộ có đơn khiếu nại cho rằng trên diện tích đất của nông trường có phần đất của ông cha họ khẩn hoang thời kháng chiến, đến năm 1964, Khu ủy Khu 9 mượn đất của dân để xây dựng vùng căn cứ, sau năm 1975, nhà nước không trả lại mà cấp cho nông trường. Lúc bấy giờ, do chính sách cải tạo nông nghiệp nên dân không đòi lại. Đến năm 1989, họ nghe Đài phát thanh nói rằng đất nào của dân thì trả lại cho dân nên họ làm đơn đòi lại nhưng không được giải quyết. Năm 1990, một cuộc nổi loạn kéo vào nông trường bao chiếm, hàng chục người bị công an huyện bắt giam, nhiều người tiếp tục làm đơn khiếu nại, các cơ quan chúc năng đã nhiều lần khẳng định rằng họ không có cơ sở pháp lý nào để đòi lại đất. Vậy là, một bên nói có, một bên nói không, cuộc tranh chấp cứ kéo dài. Đến ngày 9 tháng 6 năm 2002, sau khi đất đã được nông trường cày xong thì bất ngờ 63 hộ dân kéo vào sạ lúa trên diện tích 176 ha. Cái lý lẽ để họ bám víu cuối cùng cũng không có gì khác hơn là đất nầy của ông cha họ ngày xưa khai phá.

Tỉnh Cà Mau thành lập ngay một ban chỉ đạo để giải quyết vấn đề nầy bao gồm Ban Dân vận Mặt trận, các đoàn thể quần chúng như Hội Cựu chiến binh, Hội Nông dân, Hội Phụ nữ cùng các cơ quan chức năng như Sở Nông nghiệp, Sở địa chính, Sở Lao động ... do một đồng chí phó Chủ tịch tỉnh làm trưởng đoàn, đặt trụ sở dã chiến tại bờ kinh Cơi Năm để làm việc. Ban đầu, có người cho rằng đây là một vấn đề mang màu sắc chính trị, nhưng sau một quá trình tìm hiểu, có lẽ ai cũng cảm nhận rằng đây là hậu quả của một nguyên nhân sâu xa, là con đẻ của sự đói nghèo, dốt nát, bóc lột, áp bức, bất công trong mối quan hệ giữa nông dân với vợ chồng ông Vọng. Chính từ sự cảm nhận ấy mà các nhà chức trách đã chọn những giải pháp mềm để giải quyết vấn đề. Trước mắt, tổ chức cứu trợ dài hạn cho những hộ thiếu ăn, kể cả những hộ ngoài vùng tranh chấp, những hộ không đất sẽ được cấp đất và hỗ trợ chi phí di dời đến nhận đất ở một lâm trường trong huyện... Tiếp theo những giải pháp ấy là sự kiên trì vận động, thuyết phục bà con trả đất cho nông trường. Thế nhưng mọi sự cố gắng dường như không mang lại kết quả. Nhiều người tuyên bố rằng nếu trả đất lại cho nhà nước thì tôi trả, còn nói trả lại cho nông trường thì không bao giơ. Một số hộ thì kiên quyết rằng đất của cha ông tôi thì tôi làm, không trả cho ai hết. Đến lúc không còn nhân nhượng được, các nhà chức trách nghĩ rằng cần phải bắt giam một số người để làm gương. Trước hết là bắt bốn thanh niên bị tình nghi chặt phá bờ chuối của nông trường với tổng thiệt hại trị giá trên hai triệu đồng. Thế là họ bị khởi tố về tội hủy hoại tài sản. Sáng ngày 17 tháng 9 năm 2002, sau khi một thanh niên bị bắt, ba người còn lại - trong đó có một người đã bị còng một tay - đã đánh trả lại lực lượng công an rồi chạy vào lẫn trốn trong căn nhà của bác Mười Bòn, ngay tức khắc, có trên năm mươi người xung quanh kéo đến làm vòng rào chở che cho họ, chủ yếu là đàn bà và trẻ con. Một cuộc hổn loạn bắt đầu: bên ngoài, các lực lượng công an, bộ đội, dân quân tự vệ với đầy đủ khí giới bao vây thành một vòng tròn với đường kín khoảng một trăm mét. Những người bên trong căn nhà bác Mười Bòn tự vệ bằng nạng giàn thun, súng bắn chuột, gậy gộc, axit, xăng. Họ lập bàn thờ tang trước hàng ba và quấn khăn trắng lên đầu. Các nhà chức trách mắc loa kêu gọi đồng bào giải tán và giao nộp ba tên tội phạm, bên trong cũng phát loa hô đã đảo Nguyễn Thanh Vọng, giám đốc nông trường 402 và kèm theo những lời chửi bới thô tục. Một phóng viên báo chí đến quay phim, bà Nguyệt chịt quần chặn ngang ống kính caméra. Bà con ở các vùng lân cận kéo đến xem đông nghẹt hai bên bờ sông. Cuộc bao vây kéo dài ba ngày hai đêm, trong đó có một đêm mưa suốt.

Sau sự kiện ấy, sáu mươi ba hộ dân với hàng trăm con người đã biến cái xóm nhỏ nhoi nầy thành khu tự trị. Họ nói, ai giết ông Vọng họ sẽ thưởng bốn mươi triệu đồng vì ông Vọng đã ra giá cho một mạng người của họ là mười lăm triệu đồng.

Ngày 23 tháng 10 năm 2002, nông trường thuê một chiếc ghe chở tràm giống vào trồng trên vùng đất tranh chấp, lập tức có hơn bốn mươi người kéo đến cướp chiếc ghe kéo lên bờ. Được tin, anh Thông, phó công an xã cùng sáu anh dân quân tự vệ đến lập biên bản. Vừa vào tới, anh Thông bị nhóm người nầy bắt lôi vào nhà, sáu anh dân quân tự vệ bỏ chạy, mấy người nầy dùng gậy gộc và đuốc tẳm xăng khống chế buộc anh Thông phải ghi biên bản theo ý họ, nội dung đại khái là ghe chở tràm giống đâm vào xuồng dân, trong khi đó ông phó giám đốc nông trường ra lệnh cho ghe đâm thẳng vào những người dân trên xuồng cho nên bà con mới giữ ghe lại. Cuối cùng anh Thông phải làm theo lệnh của họ để được ra về.

Chiều hôm ấy, tức là buổi chiều thứ tư chúng tôi ở Khánh Bình Tây, mấy bà lão hỏi chúng tôi chừng nào về, tôi nói sáng mai, một chị phụ nữ ra vẻ dè vặt nói: ngày mai các anh ở lại đi, có nhiều chuyện hay lắm, tha hồ mà chụp hình. Nhìn ánh mắt của chị, tôi linh cảm cho một chuyện không lành nào đó sắp xảy ra, tôi quyết định ở lại và gọi điện về cho hai người bạn đồng nghiệp đi xuống, mang theo ống kính télé 300 để chụp tầm xa khi có sự cố.

Thì ra, sáng hôm sau họ mua hai chiếc máy cày về trục đất để sạ tiếp vụ đông xuân. Sáng hôm ấy, để bảo vệ cho hai chiếc máy cày đang chạy, chị Nguyệt bảo mấy đứa con chị đem phảng ra cặm ở đầu bờ, rồi mấy chục người tụ tập trước sân, trong nhà họ đã chuẩn bị sẵn axit, xăng, súng bắn chuột và mã tấu. Anh Song nói nhỏ với tôi: Chuyến nầy coi như chơi tới cùng, trong nhà em đã chuẩn bị hai mươi ký muối bọt và bọc nylon, hễ chết một người là bỏ vào bọc muối lại chở ngay ra Hà Nội.

Rời khỏi Khánh Bình Tây, tôi mang theo hai điều ám ảnh: thứ nhất, mối căm thù của người dân ở đây đối với vợ chồng ông Vọng đã trở thành mối thù giai cấp, đã ăn sâu vào tận tâm can của họ, thế hệ nầy khó mà gở nổi; thứ hai, một cuộc xô sát đang rình rập trong cái xóm nầy, nó nặng nề như ngàn cân treo sợi tóc, ai mà lường được. Một tuần sau, tôi gọi điện xuống hỏi anh Tiền, chủ tịch xã, anh cũng thể hiện sự lo lắng như tôi: Căng lắm anh ạ, bây giờ thì bà con đang trục đất, không ai ngăn cản thì thôi, nhưng tôi nghe nói sắp tới nông trường sẽ triển khai đồng loạt trồng tràm trên vùng đất tranh chấp, lúc ấy tôi sợ có xô sát xảy ra quá !

Khi tôi đang ngồi viết những dòng nầy thì được tin anh Huỳnh Khánh, giám đốc sở Văn hoá thông tin vừa đi Khánh Bình Tây về, tôi gọi điện hỏi tình hình ở dưới ra sao, anh nói một hơi như đã thuộc lòng: Tình hình căng thẳng lắm, tôi vừa gọi điện báo cáo cho đồng chí phó Bí thư tỉnh ủy và kiến nghị bốn giải pháp: thứ nhất, phải thanh tra làm rõ toàn bộ hành vi của ông Vọng để xử lý nghiêm túc bởi chính ông ấy là nguyên nhân của mọi nguyên nhân, là người đã tạo ra cái tai họa nầy; thứ hai, phải ngưng lại kế hoạch trồng tràm trên vùng đất tranh chấp, vì làm như vậy chẳng khác nào đổ dầu vào lửa; thứ ba, xem xét cho dân ở vùng ấy tạm thời được thuê đất của nông trường với mức giá hợp lý; thứ tư, tuyệt đối không được dùng biện pháp mạnh để bắt bớ bà con. Tất nhiên đây là ý kiến của cá nhân tôi, song, dù được chấp nhận hay không chấp nhận thì tôi cũng làm hết trách nhiệm của mình.

Tôi xin lấy ý kiến của anh Huỳnh Khánh để thay cho đoạn kết bài viết nầy. Và, lạy trời cho ý kiến của anh được mọi người chấp thuận./.

Cà Mau, ngày 9 tháng 11 năm 2002

Đi trong mùa nước nổi

CHUYẾN ĐI THỨ NHẤT

Anh Ba Chặt cho máy nổ hết ga mà chiếc ghe cứ ì ạch, chòng chành vượt qua từng cơn sóng. Đồng ngập sâu năm, sáu mét. Sóng to, gió lớn, nước từ Campuchia tràn qua như cắt. Tôi sẽ ngỡ đây là biển nếu không có những ngọn cây gáo già còn nhô lên mặt nước. Tôi hỏi anh Ba Chặt tại sao người ta lại trồng cây gáo giữa đồng. Anh nói không phải giữa đồng, chỗ nào có cây gáo là những bờ kinh, bờ đìa hoặc những gò cao. Cây gáo chịu được nước lũ nên người ta trồng nó để lấy ván đóng xuồng hoặc làm sàn nhà. Thấy tôi cứ mãi mê nhìn một loài cây lạ, Ba Chặt nói : Coi vậy chớ nhiều lắm, nước rút rồi chú sẽ thấy cả rừng, nhiều cây to bằng một tay ôm. Thì ra, cả một rừng gáo đang chìm trong biển nước !

Khó nhọc lắm chiếc ghe của chúng tôi mới bườn đến cụm dân cư trên bờ đê giáp với vùng biên giới. Hàng trăm căn chòi chen nhau trên cái ốc đảo giữa bốn bề sóng nước mênh mông. Ở đầu con sông Cỏ Lau nước chảy ầm ầm như thác đổ. Nếu không có những tấm cao su sọc bó quanh chân đê thì hàng trăm căn chòi và hàng ngàn con người ở đây có lẽ đã không còn tồn tại nổi với dòng nước lũ hung hăng. Chị Nguyễn Thị Rừng – một trong những hộ mới dời nhà lên đê – kể trong ánh mắt kinh hoàng : Năm ngoái nhà tôi còn kê lên ở qua mùa lũ, năm nay mực nước thấp hơn nhưng chảy xiết quá nên phải di dời. Nước chảy đến mức không đi giăng câu giăng lưới gì được. Hôm qua có sáu chiếc xuồng lưới bị chìm, trong đó có chiếc xuồng của ông Năm Dình bị va vào cây gáo, xuồng gảy làm đôi, trôi mất nửa chiếc, cũng may là ông leo lên nhánh cây nắm dây giữ lại được nửa chiếc. Chị Rừng ngồi giữa bầy con nheo nhóc trong căn chòi. Tôi hỏi chị không đi giăng câu được thì lấy gì sống, chị nói mấy tháng trước lũ vợ chồng chị đi làm mướn mua được mười giạ lúa, ăn đến nay sắp hết rồi, nếu tình trạng nầy kéo dài thì không biết sẽ ra sao. Bên cạnh căn chòi chị Rừng là ông Ba Nghĩa, 71 tuổi, mình trần đang nấu cơm ở ngoài sân. Tôi hỏi nhà ông đâu, ông chỉ tay vào tấm tôn che trên chiếc giường và giải thích : Đêm qua, trong lúc dọn đồ chuẩn bị di dời thì bất thần lũ cuốn căn nhà ông đi mất, cũng may là hai vợ chồng và đứa con gái ông còn sống. Nhưng khi tôi hỏi sống ra sao thì ông chỉ cười, không trả lời được.

Làm thế nào để sống được trong mùa lũ là một câu hỏi triền miên nhưng chưa có lời giải đáp. Những năm trước còn có thể thả lưới giăng câu, nhưng năm nay do hệ thống đê bao cục bộ quá nhiều làm cho nước trên đầu nguồn chảy xiết, lại gió lớn, sóng to. Đành chịu ! Nhiều hộ có xuồng lớn sang đánh bắt cá bên Campuchia, nhưng kiếm được miếng ăn trên đất bạn không phải là chuyện dễ dàng. Anh Tư Thao, một người giăng câu chuyên nghiệp kể : Muốn qua bên ấy giăng câu trong đêm thì phải nộp mãi lộ cho mỗi trạm Biên phòng của họ hai ngàn đồng. Đêm qua anh vô ba trạm, nộp hết sáu ngàn đồng, vì không có tiền để vô sâu hơn nên giăng ít cá, chỉ được bốn ký cá chèn, bán được hai chục ngàn đồng. Trừ tiền nộp mãi lộ với mười ngàn tiền mồi, chỉ còn lại bốn ngàn đồng. Bốn ngàn đồng cho một đêm ngâm mình trong nước. Anh nói vậy còn khá, có những đêm lỗ vốn. Anh Ba Hữu, một người được gọi là có máu làm ăn nhất nhì ở xứ nầy kể lại : Mùa lũ năm ngoái anh sang đất Campuchia giăng câu. Muốn có cá nhiều thì phải làm giấy tạm trú và vào sâu trong đất bạn. Tính ra các khoảng tiền phải nộp cho họ hơn một chỉ vàng, làm hết hạng tạm trú mà vẫn không đủ vốn. Mùa lũ năm nay anh chạy sang Long An, chở hai ngàn lưỡi câu và ba ký lưới. Từ An Phú-An Giang trên đầu nguồn sông Hậu vượt qua con sông Tiền, băng qua Hồng Ngự đến Long An mất cả ngày xuồng máy, không phải là chuyện dễ dàng. Ba Hữu quyết chí làm ăn cho ra trò một chuyến. Nhưng tránh vỏ dưa lại gặp vỏ dừa. Ba ngày đầu còn kiếm được hơn trăm ngàn, đến ngày thứ tư thì nước dâng lênh láng, lại gió lớn sóng to, nước cũng chảy xiết như ở quê nhà. Ba Hữu lên bờ đào chuột, ngày đầu đào được mười lăm ký, bán được ba chục ngàn đồng. Ngày sau anh cố gắng thức sớm hơn, đào được trên hai chục ký, nhưng bán chẳng ai mua, anh lột da làm khô, rồi gặp mưa, chuột không khô nổi, đành phải bỏ. Cuối cùng chẳng lẻ chạy xuồng không về quê ? Thấy ở Long An người ta bán rắn nước chỉ có bảy ngàn đồng một ký, trong khi ở chợ Phú Hữu mỗi ký đến mười hai ngàn đồng. Ba Hữu gom hết vốn liếng mua được hai mươi bảy ký rắn, anh gởi câu lưới lại Long An để làm một chuyến đi buôn, ai dè đến nơi, rắn bị chết, bị mất ký, rồi tiền xăng, tiền ăn uống dọc đường, trừ đi tính lại còn lãi được hai chục ngàn đồng! Tôi hỏi chừng nào trở qua Long An lấy lưới lấy câu về, anh nói ngày mai anh đi, nếu chưa giăng câu được thì đi làm mướn, ở bên ấy công lao động có giá, đắp bờ ruộng một ngày kiếm cũng được ba chục ngàn đồng. Rồi như nghĩ ra được điều gì, mắt Ba Hữu bổng sáng lên, anh khoe với chúng tôi : Kể ra con vợ tôi cũng giỏi thiệt nghen mấy cha, tôi đi cả chục ngày tưởng mẹ con nó đói, ai ngờ ở nhà nó hái bông diên điển bán, chẳng những đủ mua gạo nuôi mấy đứa nhỏ mà còn dư tiền mua cho tôi cái võng nữa chớ ! Cái võng cả chục ngàn đồng chớ ít lắm sao?! Dứt lời, Ba Hữu đưa mắt nhìn xa xăm ra đồng nước mênh mông, gương mặt cháy nắng của anh hiện lên một nụ cười vừa tự hào vừa thách thức.

Xuôi theo dòng sông Cỏ Lau, chúng tôi dừng lại căn nhà của chị Sáu Thạnh, một trong những căn nhà vững trải còn trụ lại với cơn nước lũ ở đoạn sông nầy. Ngồi trên sàn tre mà nghe nước chảy róc rách như suối reo. Chị Sáu khoe căn nhà mới cất ba triệu rưởi, nhờ thằng em cho toàn bộ phần kèo cột và nống bạch đàn. Chị kể, nhà chị có năm công ruộng nên không đủ lúa ăn. Vào mùa khô, hai vợ chồng với hai đứa con lớn phải đi làm mướn : cuốc rẫy, làm cỏ, tỉa đậu, hái bắp ... mỗi ngày kiếm được bốn chục ngàn, kể ra cũng đủ sống qua ngày. Nhưng mùa lũ hằng năm kéo dài đến sáu tháng nước dâng, không có công ăn việc làm. Để có ba ký gạo nuôi sống mỗi ngày, mẹ con chị phải đi bán bánh cam, chị nói bán được lắm, ngày nào cũng có lời từ tám đến mười ngàn đồng, nhưng kẹt cái là không có xuồng, phải mướn xuồng của người ta, mỗi ngày mất hết hai ngàn đồng. Chị Sáu kể rất thản nhiên mà tôi cứ nghe như là cổ tích !

Ở cái xứ sở nầy dường như mỗi con người là một số phận do tạo hoá sinh ra. Chiều hôm ấy tôi nằm lắc võng trước hành lang căn nhà sàn của anh Ba Chặt, tình cờ nghe được câu chuyện của anh Năm Kháng tâm sự với người bạn đồng nghiệp của tôi mà buồn đến nao lòng. Anh Kháng kể, gia đình anh có đến hai mẩu đất, nhưng đất của anh chỉ làm rẫy chớ không trồng lúa được vì chổ thì gò cao, chổ thì trũng sâu, mà làm rẫy thì hoa màu cứ luôn rớt giá. Giận quá, năm ấy anh vay hai mươi triệu đồng thuê xe ủi bang ra cho bằng phẳng để trồng lúa. Lúa trúng, thu hoạch một vụ được bảy trăm giạ, nhưng rồi lúa lại rớt giá thê thảm hơn hoa màu. Từ bốn mươi lăm ngàn đồng tuột xuống còn hai mươi ngàn đồng một giạ. Năm Kháng bán sạch bồ lúa chỉ được mười lăm triệu đồng, nợ vay bang đất không trả nổi, lại chồng lên thêm nợ phân bón, lúa giống, thuốc sâu … Giận hạt lúa rẻ mạt, năm sau anh chạy vay mười triệu đồng để trồng đậu xanh, đậu vừa trổ bông thì dịch sâu ăn mất trắng. Bây giờ anh ngồi trên đống nợ gần ba mươi triệu đồng, rao bán đất cũng chẳng ai mua, rao bán nhà cũng chẳng ai ngó tới, lại phải chạy tiền hàng tháng để nuôi thằng con đang học năm thứ ba ở Đại học Cần Thơ. Nhắc đến thằng con trai, Năm Kháng chẳng những bớt buồn mà còn sôi nổi hẳn lên. Anh kể tiếp, vợ chồng anh có bốn đứa con, ba đứa con gái lớn gã đi, cuộc sống cũng chẳng hơn anh được chút nào. Còn thằng Dương, anh cưng nó như vàng và quyết tâm lo cho nó ăn học để đời nó đừng lặp lại đời anh. Hồi năm nó học lớp bảy ở trường xã, anh lo làm rẫy mà thiếu quan tâm chăm sóc, cuối năm hay tin nó ở lại lớp, anh vừa giận vừa buồn đến rơi nước mắt. Nhập trường năm sau, anh vay bốn trăm ngàn, lãi mười lăm phân một tháng để đưa nó ra trường huyện gởi trọ nhà người bác. Bất ngờ năm năm sau, khi thi tốt nghiệp phổ thông, anh được tin nó đậu Thủ khoa ở An Giang và được tuyển thẳng vào khoa Sư phạm Toán-Tin học của trường Đại học Cần Thơ. Lần nầy, anh mừng đến rơi nước mắt. Anh nói thằng nhỏ ngon lắm, chẳng những học giỏi mà còn tốt bụng, dù bất cứ hoàn cảnh nào anh cũng lo cho nó học đến cao học anh mới chịu.

Thì ra, con người ở đây không phải bằng lòng với số phận của mình như tôi tưởng. Họ cũng như cây gáo ngoài đồng, cứ sống chung với lũ hết mùa nầy sang mùa khác. Ngay cả người chủ nhà mà tôi đang ở – anh Ba Chặt – năm ngoái nước ngập sàn nhà, năm nay anh cơi cọc nhà vượt lên đỉnh lũ. Phía sau nhà anh còn một chuồng heo mười hai con và một hầm cá tra sáu trăm mét vuông mặt nước. Anh nói, cuối năm nay anh sẽ thu hoạch, trị giá trên năm mươi triệu đồng, trừ chi phí cũng còn lời phân nửa. Thế nhưng muốn làm ăn như Ba Chặt thì ít nhất phải có hai mươi lăm triệu đồng vốn bỏ ra. Đành chịu !

Ngay cả việc nuôi cá lóc bè, một cách làm ăn nhẹ vốn gấp mười lần anh Ba Chặt mà không phải ai cũng có cơ hội để làm. Chúng tôi gặp bà Năm E đang nuôi một bè cá lóc, bà kể : Năm ngoái bà đóng chiếc bè tre bề ngang hai thước, dài ba thước, đáy sâu hai thước rưỡi, trị giá năm trăm ngàn đồng. Không có vốn, bà chỉ mua được bốn trăm con cá lóc môi trề bằng ngón tay út do ông Năm Điểm mang về từ Đồng Tháp với giá một trăm ngàn đồng. Hàng ngày bà bơi xuồng đi giăng lưới cá linh thả xuống bè cho ăn, sau ba tháng rưỡi, bà thu hoạch được hơn hai trăm ký, bán được ba triệu đồng. Mừng quá, năm nay bà nuôi một ngàn năm trăm con, còn một tháng nữa thu hoạch, lợi nhuận cầm chắc năm triệu đồng.

Dọc theo dòng sông Cỏ Lau có đến gần một trăm hộ nuôi cá lóc bè, nhiều hộ đã thu lợi nhuận từ năm bảy triệu đồng chỉ trong vòng bốn tháng. Anh Chín Trượng, bí thư xã Phú Hữu tâm sự với tôi : sự xuất hiện nghề nuôi cá lóc bè cũng giống như một cái phao để cứu người dân vùng lũ. Nhưng để có được cái phao ấy thì phải tốn tiền mua. Anh nhẩm tính : chiếc bè tre năm trăm ngàn, cá giống năm trăm ngàn, chiếc xuồng gỗ tạp năm trăm ngàn, cái chài để bắt cá linh hai trăm ngàn, tổng cộng là một triệu bảy trăm ngàn, dân xứ nầy lấy đâu ra khoảng ấy ? Tôi hỏi sao không lập dự án để vay vốn Ngân hàng ? Chín Trượng giải thích : Phú Hữu có ba ngàn ba trăm hộ dân thì đã có đến ba ngàn hộ không có việc làm trong mùa lũ, trong số ấy có hơn hai ngàn hộ thiếu nợ Ngân hàng với tổng số nợ trên ba tỷ đồng không có khả năng thanh toán do mất mùa, do lúa rớt giá trong hai năm qua. Số còn lại không có đất thì lấy gì thế chấp để vay ! Nhà sập bìm bìm leo là thế ! Sau chiến tranh biên giới, Phú Hữu bị giặc đốt không còn một căn nhà, tất cả phải làm lại từ đầu, vậy mà mười năm qua, dân xứ nầy phải chịu năm trận lũ lớn, mà mỗi trận như thế phải khắc phục từ ba đến năm năm, không nghèo sao được !

Nghe Chín Trượng nói, tôi cứ lặng người đi không dám hỏi thêm một điều gì nữa.

Chiều xuống, từng vệt lân tinh chiếu vào mặt đồng trắng xoá. Chín Trượng chỉ tay về phía con đê và khoe với tôi, con đê dài gần ba mươi cây số chạy dọc theo đường biên giới từ An Phú đến Tân Châu, mặt đê rộng hai mươi lăm mét, chiều cao vượt trên đỉnh lũ do nhà nước mới đầu tư tám mươi bốn tỷ đồng để làm cụm dân cư chống lũ, một công trình kinh tế xã hội kết hợp với an ninh quốc phòng. Mặc dù trước khi vào đây tôi đã nghe nhiều ý kiến khác nhau về con đê kia, nhưng tôi không tham gia tranh cải, tôi chỉ ao ước một điều, nếu trên đời nầy có phép màu huyền thoại để biến một phần đất trên con đê kia trở lại thành tiền, tôi sẽ làm ngay việc ấy để cho mỗi hộ dân ở đây có một bè nuôi cá lóc, không phải bè tre mà là bè gỗ lớn hơn, và trên mỗi bè ấy có một căn nhà nho nhỏ để họ có thể ở được qua mùa lũ mà khỏi phải dời lên cất chòi lúc nhúc trên con đê .

CHUYẾN ĐI THỨ HAI

Vượt một chặng đường hơn ba trăm cây số, chúng tôi mang bốn trăm phần quà lên thượng nguồn sông Hậu – trở lại huyện An Phú, tỉnh An Giang. Bốn trăm phần quà, thật ra chẳng là gì so với bảy ngàn hộ dân với hàng vạn con người ở đây đang cần cứu nguy khẩn cấp. Cái đói đang đe dọa từng ngày trong khi họ còn phải chịu đựng gần nửa chặng đường của cơn nước lũ. Cứu trợ, theo cách nói nôm na của bà con mình tức là cứu giúp, trợ giúp nhau trong lúc hoạn nạn, nguy biến. Chính vì vậy mà chúng tôi không cảm thấy ái náy khi mang những phần quà nhỏ mọn để đến với sự mất mác to lớn của bà con. Dù ít hay nhiều cũng là tấm lòng, là tình cảm chân thành của bạn đọc báo Người lao động, kẻ gạo, người tiền, người năm ba gói mì, thậm chí người nghèo thì cho vài bộ quần áo cũ ... tất cả đã làm nên một chuyến hàng ấm áp tình đồng loại, nghĩa đồng bào !

Chị Huỳnh Thị Ngói, 39 tuổi, sau khi nhận quà chị nói một câu thay cho lời cảm tạ: Hôm qua đi vay một trăm ngàn để đưa đứa con gái lên Long Xuyên ở mướn nhưng không ai dám cho vay.Bây giờ thì có tiền rồi ! Một câu nói thật lòng mà làm cho tôi đau nhói. Không thể ngờ nổi một trăm ngàn tiền cứu trợ với chị lại có ý nghĩa đổi đời cho một đứa con bằng con đường đi ở mướn ! Chị kể, hôm đầu mùa lũ, chị đã vay một trăm năm chục ngàn đồng  cho anh Tấn – chồng chị mua lưới, mỗi tháng đóng lãi hai chục ngàn đồng. Nhưng mùa lũ năm nay ít cá, lại gió lớn sóng to, nước chảy xiết, mỗi đêm anh Tấn chỉ kiếm được từ hai đến năm ngàn đồng. Bốn ngày qua chị đi bán bún nước lèo đều lỗ vốn, nợ tiền bún, tiền mắm hết bốn chục ngàn đồng. Đứa con gái chị - bé Ngọc Dung mười ba tuổi, đêm nào cũng đi hái bông  điên điển mỗi đêm kiếm được một hai ngàn đồng. Đêm qua nó đi đến gần sáng không về, trời mưa giông, chị hốt hoảng mượn xuồng đi tìm, gặp nó ở ngoài đồng đang lạnh cóng, hỏi sao không về, nó nói cố gắng hái cho được một ký. Tôi hỏi một ký bông điên điển giá bao nhiêu, chị nói hai ngàn đồng. Tôi hỏi tại sao phải hái ban đêm, chị hỏi bông điên điển không ai hái ban ngày vì sáng ra nó nở sẽ có vị đắng , vả lại phải hái ban đêm để sáng đi bán sớm !

Chị Nguyễn Thị Lan, mới có 42 tuổi mà trông chị già như bà lão. Nhà bị ngập lên tới nóc, chị cùng bốn đứa con dọn lên chợ Phú Hữu che chòi ở tạm. Cũng may có người giúp đỡ, cho vay ba chỉ vàng với lãi suất ưu đãi, mỗi tháng chỉ đóng bốn chục ngàn đồng. Ngày ngày mẹ con chị bơi xuồng đi mua phế liệu, nửa tháng chở qua chợ Tân Châu bán một lần. Nhưng trừ tiền mướn ghe, tiền xăng, tiền ăn uống dọc đường, tiền lãi, cuối cùng cũng lỗ vốn. Chị nói nhờ nhận được quà cứu trợ, nếu không sẽ ăn thâm vào cả vốn vay.

Vợ chồng chị Bùi Thị Lệ cùng năm đứa con sống trong căn chòi rách nát, ngoài chiếc xuồng cũ kỹ, vật dụng trong chòi không món nào đáng giá hai chục ngàn đồng. Song, chị nói may mắn gặp người chủ vựa cá tốt bụng, anh ta bỏ vốn ra đầu tư cho chồng chị giàn câu một ngàn lưỡi trị giá sáu chục ngàn đồng, lại cho mượn một trăm ngàn đồng để nộp mãi lộ cho các trạm biên phòng trên đất Campuchia để được tạm trú làm ăn bên ấy mười ngày. Mười ngày anh đi, chị lại được người chủ vựa cho mượn ba chục ngàn đồng để mua gạo. Nhưng khi anh về, trừ các khoản chi phí thì còn lại được ba chục ngàn đồng. Người chủ vựa lại tiếp tục cho anh mượn tiền để đi chuyến nữa. Chị nói tội nghiệp anh quá, mới đi có một chuyến mà ghẻ lở đấy mình, mà liệu chuyến nầy có đủ vốn hay không? Cha mẹ chị nghèo không có ruộng đất, đến đời chị cũng thế. Mùa khô thì vợ chồng con cái dắt díu nhau đi làm mướn, đào đất, nhổ cỏ, tỉa đậu, hái bắp lấy tiền công đắp đổi qua ngày. Mùa lũ thì dựa vào bông điên điển, bữa đói bữa no. Mà bông điên điển hái riết rồi cũng hết. Ba bốn mẹ con hái cả đêm không mua nổi một ký gạo. Chị phải vay lúa để ăn, vay mười giạ đến mùa trả mười tám giạ. Với một gia đình làm thuê như chị, để trả được mười tám giạ lúa thật không phải là chuyện dễ dàng. Dứt lời, chị lẫn vào dòng người đi nhận hàng cứu trợ. Tôi nhìn theo mà cứ nghĩ đến những đứa con của chị, cả năm đứa đều không được học hành...!

Những người không có ruộng đất thì mùa lũ sống nhờ vào con cá, cọng rau, bông điên điển. Những thứ ấy bây giờ đã cạn kiệt ở quê nhà. Muốn có phải sang tận Campuchia, cho nên cuộc hành trình của những cọng rau ở đây tuy rẻ mạt nhưng cái giá phải trả thì đắt vô cùng. Chị Huỳnh Thị Lai, một trong những người sang Campuchia để nhổ bông súng và hái rau muống kể, cứ mỗi chuyến đi về mất hết ba lít xăng, phải vật lộn với sóng to gió lớn. Qua mỗi trạm biên phòng trên đất bạn phải nộp mãi lộ hai ngàn đồng. Chiều nay đi, ngủ bên ấy một đêm, có khi trùm cao su ngủ trong mưa giông, sáng sớm thức dậy nhổ bông súng và hái rau, chiều tối về tới nhà, sàng hôm sau ra chợ bán, chiều lại ra đi. Như vậy, để có một phiên chợ, phải mất hai ngày hai đêm, tôi hỏi bán được bao nhiêu, chị nói trừ tiền xăng và tiền nộp mãi lộ, mỗi chuyến còn khoảng mười lăm đến hai chục ngàn đồng ( ! )

Tôi hình dung cái hệ thần kinh của con người ở mạnh đến vô địch mới có thể chịu đựng nổi sự nghiệt ngã trên mảnh đất nầy. Song, cũng có những người không chịu đựng nổi, phải bỏ xứ ra đi. Nhưng đi đâu, về đâu? Chẳng có xứ sở nào lại dung nạp những kẻ tha phương không tiền, không chữ, thậm chí không có sức lao động. Bà Nguyễn Thị điệp, 55 tuổi cùng cô con gái là Võ Thị Ngọc Hương, 21 tuổi dắt nhau lên thành phố Hồ Chí Minh. Hai mẹ con thuê một phòng trọ 250 ngàn đồng một tháng. Bà đến các công trình xây dựng để xin trộn hồ nhưng không ai nhận vì lý do sức khỏe. Cô Ngọc Hương thì may mắn hơn, được người ta thuê đẩy xe đi bán cá viên chiên. Nếu bán một ngày trên năm chục ngàn đồng thì cô được trả công hai chục phần trăm, còn nếu dưới năm chục ngàn đồng thì cô chỉ được ăn một bữa cơm. Làm hơn một tháng không sống nổi, bà Điệp về quê, cô con gái ở lại. Tôi hỏi cô Hương ở lại làm gì, bà nói nó trả chiếc xe, về phòng trọ chờ người ta giới thiệu cho đi làm việc khác. Dứt lời, bà vội vã đi về phía dòng người đang nhận hàng cứu trợ, để lại trong tôi hình ảnh cô gái chất phác, quê mùa đang bơ vơ giữa đất Sài Gòn với trăm ngàn cạm bẫy. Biết đâu, cô lại gặp một mùa lũ khác còn khủng khiếp hơn mùa lũ ở quê nhà ...!

Từ nhiều năm qua, tôi được nghe nói đến những giải pháp để con người có thể sống chung với lũ. Nhưng cho đến nay, mặc dù nhà nước đã tốn hàng trăm tỉ đồng cho những công trình dân cư vượt lũ nhưng giải pháp vẫn còn là sự tìm kiếm mà lũ thì càng ngày càng trở thành tai họa lớn hơn trong đời sống con người. Cứ mỗi mùa lũ đến thì vấn đề được quan tâm hàng đầu của chính quyền các cấp vẫn là di dời và cứu trợ. Như vậy, nghịch lý còn đang tìm ẩn ở chỗ nào?

Tình cờ, tôi gặp một con người đang lạc quan sống chung với lũ: anh Trương Văn Tuất, 32 tuổi ngồi vá lưới trên chiếc bè nổi ở đầu sông Tắc Trúc, một nhánh của thượng nguồn sông Hậu giáp với biên giới Campuchia. Cái bè gỗ bề ngang hai mét, chiều sâu hai mét rưỡi. Trên bè, anh cất một căn chòi nhỏ có thể ở được năm người. Trong bè anh nuôi bầy cá bông 1700 con. Những con cá to bằng bắp chân đang chen nhau đớp mống. Anh Tuất cho biết, anh đóng chiếc bè này chi phí hơn một triệu đồng cộng với ba trăm năm chục ngàn đồng tiền cá giống, anh nuôi đến nay được sáu tháng, còn một tháng nữa thu hoạch, ước tính khoảng mười tám triệu đồng. Nhờ tự đi đánh cá linh làm thức ăn cho cá bông nên lợi nhuận khoảng mười lăm triệu đồng. Anh Tuất dự tính rằng mùa lũ năm sau anh sẽ đóng một cái bè lớn hơn và đóng trên đó một ngôi nhà chắc chắn hơn để cả gia đình xuống ở và nuôi được khoảng năm ngàn con cá bông. Như vậy nhà anh khỏi phải di dời mà có thể kiếm được năm ba chục triệu đồng trong mùa lũ. Tôi hỏi anh học nghề nầy ở đâu, anh chỉ tay dọc theo bờ sông mà nói, xóm nầy có đến mấy chục hộ nuôi cá bông bè, do nghiên cứu và học hỏi lẫn nhau, cái khó là làm sao để có vài triệu đồng vốn ban đầu. Anh Tuất cho rằng đây là cách tốt nhất để con người sống chung với lũ.

Nghe anh Tuất nói, tôi chợt nhớ cách đây vài tuần tôi có dự một cuộc họp báo ở huyện An Phú để đánh giá tình hình thiệt hại và tìm giải pháp khắc phục hậu quả của mùa lũ năm nay, anh Sáu Việt, Bí thư huyện uỷ có nói một câu làm tôi tâm đắc rằng, sống chung với lũ có nghĩa là phải hiểu biết hết nó để tổ chức cuộc sống cho phù hợp. Tôi cho rằng lời  nói ấy là một chân lý, vá chân lý ấy cũng chính là một hiện thực đang nẩy sinh ngay trong cuộc sống của những con người bình dị trên mảnh đất nầy.

VÕ ĐẮC DANH

Về với đáy sông

MỘT NGƯỜI PHỤ NỮ GẦN HAI MƯƠI NĂM LÀM NGHỀ THỢ LẶN CHUYÊN TRỤC VỚT TÀU CHIẾN CỦA MỸ DƯỚI ĐÁY SÔNG. THẾ RỒI CHỊ ĐƯỢC XUẤT CẢNH SANG MỸ ĐỂ ĐOÀN TỰU GIA ĐÌNH, NHƯNG SAU CHÍN THÁNG Ở MỸ, CHỊ TRỞ VỀ QUÊ ĐỂ TIẾP TỤC LÀM THỢ LẶN VÌ KHÔNG CHỊU ĐỰNG NỔI NHỚ SÔNG.

Ngôi nhà của chị Duyên nằm  bên bờ sông Cửa Lớn, phía trước là con hẻm nhỏ thuộc ngoại vi thị trấn Năm Căn. Từ cửa sau nhà chị, nhìn qua bên trái là vàm Ông Định, nhìn qua bên phải là vàm Kinh Tắc. Giữa hai vàm sông nầy từng là một căn cứ hải quân nổi tiếng của người Mỹ trong cuộc chiến tranh xâm lược Việt Nam.

Theo tài liệu của Calipso thì sông Cửa Lớn là một trong một trăm dòng sông lớn nhất trên thế giới, nhưng có điều lạ là nó bắt nguồn từ biển đông – tức cửa Bồ Đề – rồi đổ về biển tây – tức cửa Ông Trang, cắt khu rừng ngập mặn Năm Căn ra làm hai mãnh, một mãnh giáp với đất liền, một mãnh như hòn đảo nhỏ gồm các xã Đất Mũi, Viên An, Tân An. Trong chiến tranh, cái hòn đảo ấy từng là căn cứ kháng chiến của khu tây nam bộ và là kho vũ khí cuối cùng của đường Hồ Chí Minh trên biển. Biết được vị trí quan trọng của hòn đảo ấy nên người Mỹ đã xây dựng một căn cứ hải quân tại đây với tên gọi là Chiến thuật hạm đội nhỏ trên sông.Suốt nhiều năm liền trên dòng sông Cửa Lớn, cứ mỗi mười phút đồng hồ thì có một tàu chiến hoặc tiểu pháo hạm chạy qua, họ vừa tung đạn pháo lên rừng, vừa cô lập cái hòn đảo ấy để phong tỏa lương thực, thực phẩm, vũ khí và mọi mối quan hệ khác. Nhưng người Mỹ đã phải trả một cái giá đắt: hàng trăm tàu chiến và nhiều tiểu pháo hạm bị đánh chìm dưới đáy sông. Có những người con trai Đất Mũi vốn thật thà chất phác bổng trở thành những dũng sĩ săn tàu. Đó là sự tương phản đến lạ lùng về nguồn lực chiến tranh mà ngay cả những nhà tổng kết chiến tranh của Mỹ cũng không thể nào giải thích được.

Trong lúc tôi đang miên mang nghĩ về dòng sông Cửa Lớn thì bất ngờ chị Duyên nói:

- Sắp đến ngày giỗ anh Đức rồi. Mới đó mà đã ba năm !

Chị Duyên kể, anh Tám Đức – anh ruột của chị - ngày xưa là bộ đội đặc công của quân khu 9, chuyên dùng thủy lôi để đánh tàu giặc ở các căn cứ  hải quân từ Cần Thơ đến Cà Mau. Sau giải phóng, anh Đức ra quân và về Năm Căn làm thợ lặn. Đó cũng là nguyên nhân sâu xa để chị Duyên gắn chặt cuộc đới mình với cái bến sông nầy.

Chị sinh ra ở xã Nhơn Nghĩa, huyện Châu Thành, tỉnh Cần Thơ. Gia đình chị có tất cả mười ba anh chị em nhưng chỉ có vài công ruộng. Nghèo đói lại bị sự tàn phá của chiến tranh nên gia đình tứ tán. Năm 1969 cha chị mất, lúc bấy giờ chị mới lên chín tuổi nhưng phải bỏ quê theo mấy anh chị lên Sài Gòn mua gánh bán bưng, làm thuê ở mướn.

Đến năm 1984 chị gặp anh Quang Xi, một người Hoa Chợ Lớn. Cả gia đình anh Xi đều xuất ngoại, chỉ một mình anh ở lại làm nghề kinh doanh phế liệu và sản xuất hàng nhựa tái sinh. Hai người yêu nhau rồi cưới nhau, lúc ấy chị mới 24 tuổi. Một năm sau, công việc làm ăn gặp rủi ro, chị dẫn chồng về Năm Căn tìm anh Tám Đức, lúc bấy giờ anh Đức cùng với hai người em trai đang ăn nên làm ra với nghề thợ lặn ở xứ nầy. Có thể nói, lịch sử dòng sông Cửa Lớn và cái thời vàng son của phế liệu đang nuôi sống hàng chục thợ lặn ở Năm Căn. Mỗi một ngày lặn hụp dưới đáy sông, một thợ lặn có thể vớt được vài chục ký đầu đạn và vỏ đạn đồng. Thế là vợ chồng chị Duyên chọn nơi đây làm quê hương, họ cất nhà và mở vựa thu mua phế liệu. Làm ăn một thời gian lại gặp rủi ro, thị trường đồng nát cũng có sự cạnh tranh quyết kiệt, nguồn phế liệu dưới đáy sông cũng cạn dần, số tiền ứng trước cho cánh thợ lặn để giữ thế độc quyền cũng bị họ lặn đi luôn, chị Duyên tức máu đành phải theo người anh và hai đứa em trai nhảy xuống sông làm thợ lặn.

Có một điều không ai nghĩ đến: đó là việc chui vào hầm những con tàu chiến dưới đáy sông để tìm của cải. Chị Duyên đem ý tưởng ấy ra bàn bạc với mấy anh em, họ chọn chiếc tiểu pháo hạm ở vàm Ông Định để làm thử. Sau khi bơm sạch bùn từng hầm để chui vào, chị Duyên mới khám phá ra những điều kinh khủng dưới đáy sông. Chiếc tiểu pháo hạm dài hàng trăm mét, chiều cao ba tầng với những dãy phòng thẳng tấp chẳng khác gì một khách sạn cở lớn ở Sài Gòn.

Căn hầm đầu tiên chị Duyên chui vào là một kho lạnh dùng để lưu xác chết, hàng chục túi nilon nằm chồng chất lên nhau, trong mỗi chiếc túi ấy là một bộ xương người. Chị vội vã quay ra rồi đi vào những căn hầm khác. Bằng sự mò mẫm của hai bàn tay, dường như chị tìm lại dấu vết của mọi sinh hoạt của hàng chục năm về trước: chiếc lavapo rửa mặt, bàn làm việc, dụng cụ pha cà phê, giường ngủ, các loại súng đạn ... và hai bàn tay chị cứ liên tục va chạm với những khúc xương người. Tất cả đã trở thành phế tích của chiến tranh, không còn gì để chị có thể bán được ngoài những chiếc đầu đạn và vỏ đạn đồng.

Có một chi tiết làm chị nhớ mãi là sau khi mang tất cả những gì thu lượm được cho vào bao, mang lên bờ sàn lọc lại, chị gặp một lá thư tình đang viết dỡ, chưa kịp ký tên của một người lính hải quân kẹp trong cuốn sổ bìa cứng sắp bị hóa bùn, lá thư đề ngày 17 tháng 3 năm 1971, chị rửa sạch, phơi khô và đọc được mấy chữ : Hôm nay anh vừa đi pháo kích ở rừng U Minh hạ về, trời chiều nay bổng dưng mưa khủng khiếp và anh có cảm giác như buổi chiều nay là buổi chiều cuối cùng của cuộc đời anh, một cuộc đời lính chẳng khác nào con chó. Hỏi ra mới biết, chiếc tiểu pháo hạm ấy đã bị thủy lôi của quân Giải phóng đánh chìm đúng vào buổi chiều ngày 17 tháng 3 năm 1971.

Sau khi mang đi bán tất cả những gì có thể bán được trong một tuần lễ lặn hụp, góp nhặt từ chiếc tiểu pháo hạm, chị Duyên gần như bị lỗ trọn chi phí. Từ đó, chị không còn hy vọng về những kho báu dưới đáy sông. Nhưng chị lại nghĩ đến nguồn phế liệu từ xác của những con tàu. Nếu lôi chúng được lên bờ thì có thể thu được hàng chục, hàng trăm tấn sắt vụn tùy theo kích thước và độ phân hủy của mỗi con tàu. Thế nhưng khi tính toán được quy trình kỹ thuật cho công việc trục vớt rồi thì những thủ tục còn lại cũng không kém nhiêu khê. Hàng trăm xác con tàu nằm chìm nghỉm dưới dòng sông ấy, mỗi chiếc đều có toạ độ, lý lịch, hồ sơ và cơ quan chủ quản. Chiếc thì của Bộ Quốc phòng, chiếc thì của Quân khu 9, chiếc thì của Cục quản lý đường sông. Chị Duyên phải xin phép thành lập ba đội trục vớt của cả ba đơn vị. Ví dụ chiếc tàu ấy của đơn vị nào quản lý thì chị đứng ra ký hợp đồng trục vớt thuê cho đơn vị đó, sau khi trục vớt xong, chị lại ký hợp đồng mua lại rồi dùng gió đá rã ra, thu phế liệu.

Thấy chị làm ăn được, Cục quản lý đường sông thuê chị sang U Minh, Sông Trẹm, Cái Tàu để trục vớt những xác tàu gây chướng ngại vật, làm sạch lòng sông. Cứ mỗi con tàu như thế, chị phải lặn xuống hàng giờ để xác định vị trí, đo đạc các thông số kỹ thuật để lên phương án trục vớt. Phương tiện hành nghề của chị hầu hết là do tự chế : một bộ tời chịu lực chạy bằng máy diesel, một giàn máy bơm để hút bùn, cắt lườn và bơm hơi cho một giàn phao. Vậy mà hầu như chưa có cơ quan chức năng nào nghĩ ra điều đó để xử lý những xác tàu luôn gây tai nạn trên những dòng sông.

Hỏi gần hai mươi năm làm nghề thợ lặn chị đã vớt bao nhiêu con tàu, chị Duyên chỉ lắc đầu không nhớ nổi.

Đến tháng 6 năm 2000, anh Tám Đức bị tử nạn khi đang lặn vớt một con tàu dưới độ sâu quá mức cho phép, sức ép của nước làm vở các mạch máu của anh. Cái chết của anh Đức làm cho tinh thần của gia đình chị Duyên và cả cánh thợ lặn Năm Căn suy sụp. Chị Duyên kể, anh Đức đã từng cứu sống hàng trăm người chết đuối trên sông Cửa Lớn, chừng đến lượt anh thì không ai cứu nổi. Chị nói ở đoạn sông Cửa Lớn từ vàm Ông Định đến vàm Kinh Tắc là nơi thường xuyên xảy ra tai nạn, nhất là vào mùa mưa và mùa gió chướng. Nhà anh Đức nằm ở đoạn giữa khúc sông nầy cho nên chuyện cứu người đối với anh như cơm bửa. Bất kể ngày hay đêm, mưa hay nắng, bất kể lúc đang ăn nhậu hay làm việc gì, hễ nghe tiếng kêu cứu là anh Đức bung xuồng ra. Thông thường, cứu người là làm phước, còn trục vớt tài sản là cái nghề làm mướn của anh, giá cả tùy theo trị giá tài sản. Nhưng có khi cứu người xong, tài sản vớt lên chỉ là một chiếc xuồng, nửa đêm nửa hôm, khổ chủ không có một đồng xu dính túi, Tám Đức chỉ nhận một lời cảm ơn, thậm chí còn phải cho họ năm mười ngàn làm lộ phí về đường.

Vậy mà bây giờ anh lặng lẽ ra đi, đi từ sâu thẳm dưới đáy sông để kết thúc hai mươi lăm năm làm thợ lặn, để lại cho người vợ năm đứa con thơ, một cái bàn thờ tang lất phất trong căn nhà sàn trống trơ bên bờ sông Cửa Lớn. Nhìn chiếc ghe của anh Tám Đức suốt ngày lắc lư, chao đảo theo từng lượt sóng dưới bến sông, bên cạnh đống đồng nát phế thải của anh sau hơn hai mươi năm dồn lại khi đã bán đi những gì có thể bán được, chị Duyên ngậm ngùi rơi nước mắt. Chị chán nản muốn bỏ nghề.

Mấy tháng sau, cha mẹ anh Xi gởi giấy bảo lảnh về cho vợ chồng chị và ba đứa con sang Mỹ đoàn tựu gia đình. Cả cánh thợ lặn Năm Căn đến tiễn đưa và chúc mừng chị, với họ, nước Mỹ là một vùng trời mơ ước, những người dân Năm Căn vượt biên sang Mỹ hồi năm 1979, nay trở về với cái mác Việt kiều sang trọng, đồng đô la rủng rỉnh làm chóa mắt nhiều người. Riêng tâm trạng chị Duyên thì có khác, chị chỉ nghĩ đây là lý do để thoát khỏi sự ám ảnh của những dòng sông. Những dòng sông từng lôi cuốn sự tò mò của chị mỗi khi trục vớt một con tàu, nay cái chết của anh Tám Đức đã biến những dòng sông thành nỗi buồn hoảng sợ.

Cuối tháng 9 năm 2000, gia đình chị lên máy bay sang Mỹ.

Ngày đầu tiên đặt chân lên đất Mỹ. Ngó xuống đất thấy người Mỹ, ngó lên trời thấy dầy đặc máy bay, chị Duyên nhắm mắt lại, bổng chị tưởng tượng ra cái cảnh thời thơ ấu ở quê nhà, năm sáu anh em bồng bế, dắt díu nhau chạy loạn dưới bầu trời đầy máy bay và bom đạn Mỹ. Suốt hai tuần đầu chị không ngủ được, vừa ngột ngạt với cái nhịp sống xa lạ ở xứ người, cái xứ sở gì mà đi ba bốn trăm cây số không thấy một dòng sông, chị nghe thèm khát một con sông. Rồi chị nhớ nhà, nhớ những dòng sông. Ban đêm trong giấc ngủ cứ chập chờn với dòng sông Cửa Lớn.

Chẳng bao lâu, các con chị được đến trường, chồng chị tìm được việc làm trong một hãng ô tô, chị cũng tìm được việc làm trong một xưởng may. Chị nói anh Xi là người Hoa, sống ở đâu cũng được, rất dễ dàng hội nhập miễn sao có thu nhập ổn định, các con chị cũng thế, chỉ có chị không thể hoà nhập với ai, dù là nếp sinh hoạt của gia đình chồng. Chị đi làm cả ngày lẫn đêm, hết giờ ở xưởng thì tìm việc làm thêm để giết chết thời gian buồn tẻ, có tháng thu nhập lên đến bốn ngàn đô la. Nhưng mỗi khi trở về thực tại chị vẫn thấy mình lạc lõng. Nước Mỹ hiện đại, giàu có, văn minh nhưng vẫn là nước Mỹ, không thể xóa đi khoảng cách về chủng tộc, màu da, tập quán và tình cảm trong lòng chị. Cuối cùng, chị phải đem tất cả những điều ấy ra nói với anh Xi, gởi hai đứa con lớn lại cho anh chăm sóc, chị dẫn thằng Ut về quê sau đúng chín tháng sống trong đầy mâu thuẫn nơi xứ lạ quê người.

Cả cánh thợ lặn Năm Căn và bà con lối xóm ngạc nhiên vì sự trở về của chị, nhưng chị chỉ giải thích đơn giản rằng, không ở đâu bằng quê hương, và ở đâu làm ra tiền cũng cực khổ, đừng thấy cái vẽ sang trọng của những Việt kiều mà mơ một miền đất hứa, có chăng là chẳng mấy ai chịu nói lên sự thật của những điều tủi nhục nơi trên đất khách mà thôi.

Từ đó người ta thấy chị Duyên quây quần bên hai đứa em trai và những người đồng sự lặn hụp trên dòng sông Cửa Lớn. Có khác chăng là trong căn nhà ấy, thỉnh thoảng người ta thấy chị nói nói, cười cười với chồng, với con qua điện thoại. Và dường như lần nào cũng vậy, chị luôn dặn dò hai đứa con trai cố học giỏi để sau nầy trở về phục vụ cho quê hương, không ở đâu bằng đất nước mình con ạ! Mẹ chào con nhé! Đó là cái điệp khúc của chị trong mấy năm qua.

Tôi tìm gặp chị lần nầy sau hơn hai năm chị trở về quê. Hôm ấy chị mời tôi cùng chị đi ca nô xuống vàm Tắc Biển, nơi chị vừa trục vớt một con tàu. Chị làm một cặp heo quay, đặt trang trọng trong mâm bên cạnh bộ tời, chị đốt nén nhang kẹp giữa hai bàn tay, lạy bốn hướng, miệng lăm răm khấn vái. Xong, chị phân từng mảng thịt heo chia đều cho bà con lối xóm và những người cộng sự cho mình. Chị nói, lần nào cũng vậy, hễ trục vớt thành công một con tàu là phải làm heo quay cúng đất đai thủy thần và ăn mừng với anh em. Tôi hỏi về công việc sắp tới, chị cười: Cũng vậy thôi, nghề mà ! Nhưng có một điều làm tôi trăn trở là làm sao trục được mấy chiếc tiểu pháo hạm, nó lớn quá, trong khi phương tiện của mình chỉ chịu được vài trăm tấn. Muốn lấy được nó chỉ có cách duy nhất là đánh mìn cho nó đứt ra làm ba khúc, mà muốn đánh mìn thì phải xin phép cục bảo vệ nguồn lợi thủy sản, phức tạp lắm !

Nói xong chị lại cười, nụ cười rất hồn nhiên và cũng rất trẻ trung của người phụ nữ mới tròn bốn mươi ba tuổi. Nhìn chị, trong tôi bật lên một lời thán phục, ôi, rất trẻ trung mà cũng rất phi thường !

Ông già Lung Cấm

Hít một hơi thuốc thật dài rồi hớp thêm một ngụm trà đậm, ông Ba Thắng hất hàm về phía bờ Kinh Xáng Mới và giải thích với tôi rằng, cái tên Kinh Xáng Mới được người ta đặt cách nay ba bốn năm, kể từ khi nhà nước đưa xáng cạp vào nạo vét, làm cho nó rộng thêm, sâu thêm để dẫn nước mặn vào cho bà con nuôi tôm, chớ từ thuở ông được sinh ra đến bây giờ, đã ba phần tư thế kỷ, nó vẫn là con Lung Cấm. Lung Cấm, một con kinh ngoằn ngoèo nối từ vàm Đất Sét qua kinh xáng Thọ Mai với chiều dài chưa được mười cây số nhưng có nhiều huyền thoại được nhà Thơ Nguyễn Trọng Tín – cháu gọi ông Ba Thắng bằng cậu ruột – ghi lại như sau: Ngày xưa, kinh Trâm Bầu chỉ là con lung trời sanh có tên là Lung Cấm. Thuở nhỏ, tôi có nghe những người già kể rằng, con lung nầy thật ra không phải tự nhiên mà có. Nó là lối của đàn voi đi ăn, mùa mưa nước theo dấu voi đi, chảy ra sông, lâu ngày thành lung. Lại có câu chuyện khác cũng của những người già, rằng nó do những cư dân đầu tiên đến đây làm nghề bắt cá sấu khai thông mà thành. Ngày đó, phía đầu trong lung cấm có một đầm lầy rộng lớn, là nơi sinh sống của vô vàn cá sấu. Ngày đó, đất còn chưa trồng được cây lúa. Những di dân khẩn hoang đầu tiên ấy sống bằng nghề bắt sấu đổi gạo. Họ dừng chân ở bờ sông Giáp Nước nhưng phải vào bắt sấu tận trong đầm lầy. Để đem được sấu ra bờ sông bán cho ghe thương hồ của các thương nhân Hoa kiều, dân săn sấu phải khơi thông từ đầm lầy ra một đường nước để dẫn sấu. Cách dẫn sấu người già mô tả nghe đã ngoạn mục: sau khi bắt sống được cá sấu, người ta trói quặt hai chân sau của nó qua lưng bằng cách cắt đầu móng chân nó rồi rút gân, cột lại. Sau đó dùng mây rừng xỏ ngang mũi sấu, dắt chúng lội bè theo đường nước. Sấu chỉ còn biết ngoan ngoãn bơi lủm bủm bằng hai chân trước mà theo người dắt. Cái đường nước dẫn sấu ấy cứ thế mà rộng dần thành con lung cấm. Vẫn còn lưu truyền trong dân gian câu chuyện về nguồn gốc của cái tên Lung Cấm. Câu chuyện lại không dính dáng gì tới voi và cá sấu vừa kể, nhưng lại có liên quan đến một loài mãnh thú khác, đó là cọp. Một con cọp cái ba chân hung ác và tinh khôn, dân trong vùng vẫn kiên dè gọi là ông ba móng. Con cọp nầy một lần bị mắc bẫy, để tự giải thoát, nó đã tự cắn đứt một chân để lại trong thòng lọng bẫy. Từ đó, nó căm thù và trở nên hung ác với con người. Cọp ba móng hùng cứ trên một gò đất cao nằm bên con lung, có tên là gò Chà Là. Một ngày kia, có chiếc ghe thương hồ của đôi vợ chồng trẻ dừng lại nghỉ qua đêm nơi đầu lung. Trời chiều chập choạng, người vợ ra lái ghe vo gạo nấu cơm, bất ngờ bị cọp ba móng tấn công rồi cắp xác mang đi. Anh chồng lần theo dấu máu mong giành lại xác vợ. Nghe nói cọp là loài thú rất sợ lửa, anh chồng với cây đuốc lớn trên tay, vững tin là sẽ được an toàn. Nhưng khi vừa tới bên gò Chà Là, chưa kịp nhìn thấy xác vợ, liền bị cọp ba móng vồ lấy. Không có ai dám tìm kiếm thi thể của đôi vợ chồng kia, vì cuộc tìm kiếm chẳng khác nào đi vào bụng cọp. Những người khẩn hoang treo lên chiếc ghe vô chủ một lá cờ đen, như một lời cảnh báo, một cái bảng cấm để những ghe thương hồ đến sau đừng đậu lại. Từ đó, địa danh Lung Cấm ra đời.

Ông Ba Thắng là người gốc Bến Tre nhưng được sinh ra, lớn lên, sống trọn kiếp người trên mũi đất Cà Mau, bên bờ con Lung Cấm. Theo lời ông kể, khi ông lớn lên thì dòng họ ông đã hoàn tất công cuộc khẩn hoang thành vườn thành ruộng trên hai bờ kinh nầy, và ấn tượng đầu tiên trong tuổi thơ ông là chứng kiến một điều nghịch lý: Vườn ruộng là công lao, là mồ hôi nước mắt của dân khẩn hoang nhưng chủ quyền lại nằm trong tay của Xã Phuông, một điền chủ khét tiếng thời Pháp thuộc. Khi biết được thân phận của mình, có người bỏ đất ra đi, có người cam chịu làm kiếp tá điền ngay trên mãnh đất do chính mình khai khẩn. Chỉ riêng dòng tộc ông Ba Thắng dưới sự tập hợp chỉ huy của cha ông dùng dao phảng chống lại Xã Phuông để dành quyền làm chủ đất. Khi cuộc chiến sắp bại trận dưới họng súng của bọn cò Tây thì Xã Phuông “bắn tin” cho cha ông rằng nếu muốn làm chủ đất vườn thì hãy gã cô em gái Ut của ông – tức cô ruột của ông Ba Thắng – cho Xã Phuông làm vợ bé. Bà Ut lúc ấy mới mười sáu tuổi, đã chít khăn tang đi lạy lục từng người trong gia đình xin được hy sinh cuộc đời mình cho Xã Phuông để cứu nguy dòng họ. Cha của ông Ba Thắng uất ức đến nghẹn ngào rồi trở thành người câm không nói được, ông treo cây dao dùng để bứng lúa cây lên xuyên nhà như một lời nguyền rửa hận.

Sau Hiệp định Zenève, Xã Phuông theo chân chính quyền Ngô Đình Diệm trở về đòi thu tô trên mãnh đất mà Cách mạng đã tịch thu của y để cấp lại cho dân. Lúc bấy giờ, cha của ông Ba Thắng đã qua đời. Nhớ lại lời nguyền của cha, nhớ lại cảnh vợ lớn của Xã Phuông hành hạ cô ruột của mình bằng cách trói vào gốc cây vú sữa rồi cho đầy tớ giê lúa phía trên gió để cho bui bui và lúa lép bay lấp lên người của cô mình vào buổi trưa nắng gắt. Trong một đêm tối trời, ông Ba Thắng vác cây xom hồng dài hai thước, to bằng ngón tay cái, ông dùng hết sức lực đâm vào vách nơi phòng ngủ của Xã Phuông. Mũi xom xuyên từ lưng qua ngực làm Xã Phuông chết không kịp trối. Thực hiện xong lời nguyền của người cha, Ba Thắng vào rừng tham gia kháng chiến.

Sau Đồng khởi 1960, Ba Thắng được cử đi học lớp quân sự ở Quân khu 9 rồi trở về làm chính trị viên phó huyện đội Năm Căn, được bầu vào ban chấp hành huyện ủy. Thế nhưng đùng một cái, ông bỏ ngũ trở về Lung Cấm. Cả xóm xầm xì bàn tán, nghi ngờ rằng ông bị kỷ luật hay bất mãn chuyện gì. Ông thì bình thản với mãnh vườn thửa ruộng, dốc hết mình vào cuốc bẩm cày sâu. Chẳng bao lâu ông trở thành người khá giã, heo gà vịt đầy vườn, lúa ví bồ hàng ngàn giạ. Lúc bấy giờ người ta mới hiểu ra rằng ông bỏ tất cả chỉ vì ông yêu mến cái nghề nông, ông muốn làm một nông dân chân chính. Thế rồi sau tết Mậu Thân, trực thăng đổ quân vào Lung Cấm cùng với pháo bầy từ chi khu Giá Ngựa bắn vào. Hôm ấy ông đang ở ngoài đồng, vợ con ông thì đi chợ, chỉ có đứa con gái thứ ba mới lên 9 tuổi đang ở trong nhà. Khi nhìn thấy căn nhà ông bốc khói, ông lao trong tầm pháo để chạy vô nhà thì đứa con gái của ông bị vùi dưới hố pháo. Tất cả tài sản mà ông tạo ra mấy năm trời trong phút chốc đã trở thành mây khói, cả xóm Lung Cấm cũng trở thành bình địa. Đêm ấy, một mình ông chôn cất đứa con.

Sau trận ấy, dân trong xóm kéo nhau đi tạm lánh nạn ngoài vùng tạm chiếm, chỉ có thanh niên là ở lại. Ba Thắng đứng ra thành lập đội du kích ấp. Không được cấp trên tin tưởng để giao súng, ông vẫn không nản lòng. Với mấy trái MK6 lượm của giặc bỏ rơi, ông động viên anh em lấy ngắn nuôi dài bằng cách lấy vũ khí của giặc để đánh giặc. Mấy hôm sau, trực thăng lại đổ quân. Thấy khí thế của giặc quá mạnh, bộ đội ta tạm rút vô rừng sâu. Ba Thắng kiên quyết ở lại, ông leo lên ngọn dừa cao để theo dõi bãi đổ quân của giặc. Khi biết được hướng di chuyển của chúng, ông nhanh chóng đi gài lựu đạn chặn đầu rồi leo lên ngọn dừa theo dõi tiếp. Giặc lọt vào bẫy của ông, lựu đạn nổ, hàng chục tên tử trận. Chúng hốt hoảng co cụm lại rồi gọi trực thăng đến rước. Ba Thắng gom nón sắt của chúng về cắm cây máng dọc trên bờ Lung Cấm như báo cáo chiến công. Các nhà quân sự địa phương phân tích rằng nếu trận ấy ta đưa cả tiểu đoàn ra đối đầu cũng chưa chắc gì thắng giặc, mà tổn thất thì không thể nào lường được. Từ đó bộ đội D10 đã trang bị súng và lựu đạn cho đội du kích của Ba Thắng và giao cho ông sử dụng phương pháp ấy khi giặc đổ quân. Ông thắng liên tục ba trận, giặc không dám đổ quân xuống nữa.

Năm 1972, giặc bình định cấp tốc, đồn bót đóng dầy đặc ở nông thôn. Đội du kích của Ba Thắng bấy giờ đã lên đến gần năm mươi người, ông biến vùng đất Lung Cấm, Rạch Láng, Giáp Nước, Phú Mỹ thành một vùng tử địa. Hễ giặc đi ra khỏi đồn vài trăm mét là bị vướng trái nổ của ông. Nhờ vậy mà ông nuôi chứa mấy chục cán bộ trong vườn một cách bình yên cho đến ngày giải phóng.

Sau giải phóng, anh em trong đội du kích của ông hầu hết đều đi học tập và công tác. Chỉ có ông ở lại đi gỡ từng trái nổ, ông gỡ không sót một trái để bà con trong vùng trở về vườn cũ một cách an toàn. Ông gom trái nổ lại, chất đầy một xuồng be kèm chèo ra giao cho huyện đội rồi trở về cuốc bẩm cày sâu. Ông nói ông sinh ra là để làm nông dân, hồi trước thất bại một lần là vì chiến tranh, chính ông cũng sai lầm vì lo làm giàu trong lúc chiến tranh. Bây giờ ông sẽ làm giàu bởi chúng ta đã thắng giặc rồi, không ai có thể làm cho ông nghèo đi được ngoại trừ ông không biết làm giàu mà thôi.

Nhưng sự nghiệp của ông Ba Thắng lại mang sắc màu của một câu chuyện cổ tích, nó gắn liền với cuộc đời làm du kích của ông.

Số là năm 1973, lúc đang gài trái trong một khu vườn hoang, ông phát hiện một con gà mái tơ nằm trong bụi cỏ, con gà đói đến mức chỉ còn da bọc xương. Ông mang về vỗ béo rồi cho phối giống. Mấy tháng sau, con gà đẻ được hai mươi ba trứng, nở mười tám con. Ông nuôi lớn rồi để giống mười con gà mái. Khi bầy gà được mấy trăm con, ông bán gà mua một cặp heo. Từ một cặp heo giống, ông nhân ra thành mấy bầy heo. Rồi bán heo mua trâu, trâu mẹ lại đẻ trâu con, chẳng bao lâu ông có một đàn trâu. Vừa cày ruộng nhà, vừa đi cày mướn. Lúa thóc đầy bồ, ruộng đồng cò bay thẳng cánh. Có lẽ đây là những năm tháng hạnh phúc nhất của đời ông. Năm đứa con, một gái bốn trai lần lượt biết cấy biết cày, biết chăm chỉ làm ăn.

Năm ấy trong một chuyến đi công tác về Lung Cấm, tình cờ chúng tôi ngủ lại nhà ông ngay trong cái đêm mà ông phải chia tay với đàn trâu để đưa chúng vào tập đoàn sản xuất.

Cũng cần nói thêm rằng chúng tôi bước vào nghề báo ngay cái thời điểm nóng của cuộc Cách mạng quan hệ sản xuất. Cải tạo nông nghiệp đang trở thành một phong trào rầm rộ ở nông thôn và hạt lúa đang là nền tảng của nền kinh tế bao cấp. Mỗi gia đình nông dân được cấp một cuốn sổ xay xát lúa gạo và chỉ được giữ lại đủ số lúa để ăn, phần lúa còn lại phải bán hết cho nhà nước theo giá quy định, thấp hơn giá thị trường gấp nhiều lần. Công việc của chúng tôi lúc bấy giờ là đi tôn vinh những người sẵn sàng thắc lưng buộc bụng để bán lúa dư cho nhà nước, những người mạnh dạng đưa ruộng, đưa trâu vào tập đoàn sản xuất và phê phán những người có đầu óc tư hữu, lén lúc bán lúa ra thị trường để tiếp tay cho con buôn, lén lúc lùa trâu đi bán cho các lò mổ thịt.

Đêm cuối cùng chia tay với đàn trâu, ông Ba Thắng không ngủ được. Chúng tôi thấy ông lầm lì không nói, chấp hai tay sau lưng và cứ đi quanh quẩn sau nhà. Cứ nghĩ rằng ông sẽ lén lúc bán trâu cho bọn lái buôn. Nhưng không, ông ôm rơm nhúng vào cái lu nước mưa cuối cùng của gia đình – lu nước chỉ để dành nấu trà đãi khách – rồi mang đến cho trâu ăn trước khi chia tay với chúng.

Sáng hôm sau, ông đến ban quản lý tập đoàn ký vào biên bản giao trâu, giao đất.

Sau chuyến đi ấy, tôi thấy mình có lỗi với người nông dân vì chỉ biết ca ngợi những hành động của họ mà không hiểu gì về nổi lòng của họ.

May thay, mấy năm sau, công cuộc cải tạo nông nghiệp không thành, đất nước chuyển mình vào thời kỳ đổi mới. Đất và trâu được trả về cho chủ cũ. Ông Ba Thắng được trả lại một người nông dân đúng nghĩa của mình. Có lẽ từ biến cố ấy đã làm cho ông vốn đã yêu đất yêu trâu giờ lại càng yêu tha thiết hơn. Chính tình yêu ấy đã tạo cho ông thêm một giác quan để cảm nhận thiên nhiên. Mùa sa mưa, ông nhìn cỏ cây để quyết định ngày gieo mạ, nhìn mây trời thì biết tháng nào nắng tháng nào mưa để điều tiết nước trên đồng, nhìn chất phù sa trên sông thì biết tháng nào nước mặn về để ngăn đập. Cả xóm Lung Cấm làm theo quyết định của ông.

Dù thương trâu, gắn bó với trâu nhưng tình cảm ấy cũng không đến nổi biến ông thành con người cực đoan, bảo thủ. Khi con ông trưởng thành, khoa học kỹ thuật và cơ giới hóa tác động lên đồng ruộng thì ông cũng nhường bước cho thế hệ tiếp theo, đành phải bán trâu mua máy cày giao cho đàn con canh tác.

Tôi trở lại Lung Cấm lần nầy đã ngót nghét một phần tư thế kỷ kể từ cái đêm ông Ba Thắng chia tay với đàn trâu. Ông bây giờ đã bảy mươi bốn tuổi, mái tóc trắng màu mây nhưng thân thể vẫn còn gân guốc, vẫn cầm dá quăng đất bay vèo vèo, vẫn còn uống một lít ruợu đế không say, vẫn tới lui với xóm làng khi hữu sự.

Chỉ vào tấm vách tường nham nhở, ông thở dài rồi giải thích : Vừa xây được ngôi nhà, chưa kịp tô tường thì lúa rớt giá, đành để vậy mấy năm nay. Cây lúa hết thời, bà con kiến nghị lên tỉnh đòi đưa nước mặn vào nuôi tôm, thế là đùng một cái, đất trồng lúa mấy trăm năm giờ chuyển sang nuôi tôm. Tưởng dễ ăn, tới chừng té ngửa ra mới biết, nuôi tôm đâu phải giống như trồng lúa. Mà khi biết thì cũng đã muộn rồi, nhà nhà vỡ nợ, cả xóm, cả làng vỡ nợ vì tôm chết. Vườn tược, cây cối xác xơ vì nước mặn. Hai chiếc máy cày của ông Ba Thắng nằm bất động như hai đống sắt vụn sau nhà. Chỉ riêng bảy công vườn của ông thì còn nước ngọt, cha con ông cố đào đắp, cố bao ví lại không cho nước mặn tràn vào như cố giữ gìn thành quả lao động của cha ông từ thời khai khẩn.

Hai mươi lăm năm trôi qua, vật đổi sao dời, đồng đất cũng thay hình đổi dạng. Chiều hôm ấy, bổng dưng tôi thèm rong chơi trên cánh đồng rạ khô sau mùa gặt lúa, thèm nghe mùi khói un trâu:Khói un trâu bên bờ mương/ Vẽ lên trời lằn cong mềm mại/ Mùi khói rơm thơm ơi hương thơm khó nói/ Một đời tôi nhớ tôi thương/ Bón đâm nhoi nhói bàn chân nhớ mùa đốt đồng/ Con ốc bưu chín trong bờ giồng/ Mùi khen khét ngọt hoài trong trí nhớ. Chính ở cái Lung Cấm nầy, nhà thơ Nguyễn Trọng Tín đã viết những vần thơ đáng yêu như thế.

Đời cố nông

Khách đến tìm tôi là một phụ nữ trạc tuổi bốn mươi, gương mặt khô cằn sạm màu nắng gió, bộ bà ba nhàu nát và lấm tấm bụi đường, tay cầm chiếc nón lá bung vành úp lên đầu gối. Nhìn tôi, chị cười như có vẻ thân quen: “ Anh không nhớ ra tôi sao ?” Tôi ngờ ngợ rất lâu mới nhận ra chị Nhàn ở U Minh hạ. Mới có sáu năm mà trông chị già đi. Sáu năm trước, hồi ấy chị mới hai mươi chín tuổi, vậy mà bây giờ thoạt nhìn tôi cứ ngỡ người phụ nữ bốn mươi. Hồi ấy, tôi về U Minh hạ gặp chị cũng vì chuyện đất đai, rồi bây giờ chị tìm đến tôi cũng thế. Chị móc túi lấy ra tờ đơn viết tay, nét chữ nguệt ngoạc và đầy lỗi chính tả, lời văn thô kệt nhưng cháy bỏng nỗi khao khát đất đai của những người nông dân không đất. Chị nói: “Anh xem và tìm cách giúp bà con, tụi tui vô cùng biết ơn”. Tôi nhìn lướt qua mặt sau lá đơn là hàng chục chữ ký. Trả lại chị thì tôi chẳng đành lòng, mà nhận thì chẳng khác nào mình gieo cho người ta một niềm hy vọng trong khi tôi thừa biết mình chẳng giúp được gì, kết cục thì cũng như chuyện của sáu năm trước mà thôi.

Hồi ấy, tôi gặp chị Nhàn ở kinh 29 thuộc lâm trường U Minh I, lúc ấy chị đang mang thai, lại phải gồng gánh hai đứa con nhỏ trong căn chòi xiêu vẹo, chồng chị – anh Đinh Văn Trung – thì đang ở trong tù, chị sống trong sự đùm bọc của cha mẹ và bà con lối xóm. Rồi đất bằng dậy sóng, cả xóm chị, trên hai mươi hộ dân với cả trăm con người đang bị giải tỏa vì lý do cư trú trái phép trên đất của lâm trường ...

Chị Nhàn quê ở xã Khánh Bình Đông, huyện Trần Văn Thời, cũng thuộc vùng U Minh hạ. Ngay từ lúc sinh ra chị đã nghèo, gia đình không ruộng đất. Lớn lên theo cha mẹ đi làm mướn, khi lấy chồng lại cũng gặp một anh chồng nghèo như chị. Gia đình bên chồng chị chỉ có mười công ruộng nhưng lại có đến mười ba miệng ăn, chị lại phải cùng chồng đi làm thuê kiếm sống: đào đất, làm cỏ, gặt mướn, cấy mướn quanh năm.

Đến năm 1989, nhiều người trong xóm chị rủ nhau vào các lâm trường thuê đất ruộng, cả gia đình chị cũng kéo đi, tất cả mười người gồm cha mẹ chị, bốn đứa em, hai vợ chồng chị và hai đứa con mọn. Đến kinh 29 thuộc lâm trường U Minh I, cha mẹ chị thuê được 4ha, vợ chồng chị thuê được 3ha với giá mỗi ha 500.000 đồng một năm. Tổng diện tích khu đất nầy là 60ha do lâm trường cấp cho văn phòng ủy ban nhân dân huyện U Minh để sản xuất tự túc với danh nghĩa là gây quỹ công đoàn, văn phòng ủy ban cho trên hai mươi hộ dân thuê lại nhưng chỉ được phép sử dụng mặt đất để trồng lúa và sử dụng bờ đê để trồng chuối, rau màu, tuyệt đối không được khai thác cá dưới mọi hình thức vì đó là nguồn lợi của văn phòng ủy ban. Điều kiện ràng buộc khắc khe đến thế nhưng họ vẫn chấp nhận bởi đây là con đường sống duy nhất của những nhà nông không đất, dẫu sao thì họ cũng có được hạt lúa do chính mình làm ra.

Đến năm 1994, hợp đồng hết hạng, văn phòng ủy ban huyện giao khoán lại toàn bộ diện tích đất cho ông Lê Thanh Liêm, một nông dân giàu có và là cháu ruột của ông Lê Thanh Phong, Chủ tịch ủy ban nhân dân huyện. Mức khoán của văn phòng ủy ban giao cho ông Liêm giá bao nhiêu thì không ai biết, nhưng ông Liêm nâng giá thuê đất cho các hộ nầy lên 1,5 triệu đồng trên một ha, trả trước 1 triệu, còn lại trả sau khi thu hoạch lúa. Điều kiện ràng buộc cũng như trước đây, nghĩa là ông Liêm trọn quyền thu hoạch cá, bà con không được bắt cá dưới mọi hình thức, ai vi phạm sẽ bị thu hồi đất.

Những người lớn tuổi như cha của chị Nhàn tỏ ra uất ức, bởi cái thời của ông, làm tá điền cho chế độ thực dân Pháp thì mỗi công đất chỉ nộp tô hai giạ lúa tới mùa, bây giờ thuê đất của nhà nước mà phải qua ba trung gian và với cái giá nầy thì quy ra mỗi công hơn sáu giạ, lại phải đi vay tiền để trả trước hai phần ba. Mâu thuẫn giữa ông Liêm và những người thuê đất từ đó bắt đầu. Ngày ngày, người ta thấy ông ngồi trên vỏ lãi chạy dọc theo tuyến kinh một cách oai vệ như một tên chủ điền không hơn không kém. Có lẽ vì là cháu ruột của ông Chủ tịch huyện nên ông Liêm được trang bị bốn khẩu súng AK, một khẩu cạc-bin và một số lựu đạn để cho đám đệ tử của ông hàng đêm đi canh giữ cá đồng và cuối mùa đi đòi nợ những người thuê đất.

Năm 1996, hàng loạt cá chết, ông Liêm đi trình báo, công an huyện xuống điều tra, họ phát hiện có mấy chai thuốc trừ sâu dưới ruộng của chị Nhàn và anh Việt – cũng một người thuê đất – ngay sau đó anh Trung – chồng chị Nhàn – và anh Việt bị bắt giam vì bị tình nghi thuốc cá của ông Liêm.

Trong một chuyến đi công tác về vùng U Minh hạ, anh Đặng Huỳnh Lộc – phóng viên báo Cà Mau – đã viết một phóng sự mười một trang dưới đầu đề Những nhà nông không đất, chủ yếu xoay quanh những số phận trong cái xóm của chị Nhàn và một số lâm trường lân cận. Bài viết của Lộc không báo nào dám đăng, anh gởi cho Thủ tướng Võ Văn Kiệt.Không ngờ việc làm liều lĩnh của Đặng Huỳnh Lộc lại khuấy động đất U Minh: Ngày 16 tháng 9 năm 1997, Thủ tướng Võ Văn Kiệt gởi Công điện khẩn cho Chủ tịch Uy ban nhân dân tỉnh Cà Mau: Tôi nhận được phóng sự của nhà báo Đặng Huỳnh Lộc viết về đất đai, rừng tràm U Minh ( gửi kèm theo ). Nếu sự thật như phóng sự nầy phản ánh thì có thể nói tình hình rất nghiêm trọng. Tôi đề nghị đồng chí Chủ tịch có quyết định lập ngay một đoàn thanh tra gồm Thanh tra nhà nước của tỉnh, Sở Địa chính, Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn và nếu tỉnh ủy đồng ý thì mời cả Uy ban Kiểm tra Đảng của tỉnh tham gia, về tại chỗ kiểm tra, đối chiếu tình hình. Phải xử lý kỷ luật hành chính thật nghiêm mọi tổ chức, cá nhân nào vi phạm. Nếu có dấu hiệu hình sự thì phải cho tiến hành điều tra, khởi tố theo pháp luật.

Đề nghị đồng chí Chủ tịch UBND tỉnh trực tiếp giao nhiệm vụ, chỉ đạo đoàn thanh tra và báo cáo kết quả lên Thủ tướng Chính phủ.

Trong một cuộc họp báo tại UBND tỉnh Cà Mau, tôi được nghe chị phó Chủ tịch đọc công văn ấy bằng một thái độ rất bất bình, chị quở trách báo Cà Mau quản lý phóng viên quá yếu nên mới xảy ra sự việc rắc rối nầy làm mất uy tín của tỉnh với Trung ương.

Đời có câu Giận cá chém thớt, cuối cùng thì kẽ bị chém chẳng khác ai ngoài Đặng Huỳnh Lộc và Những nhà nông không đất của anh. Suốt thời gian đoàn thanh tra làm việc, tôi thấy Lộc trở thành kẽ cô đơn. Có lần gặp anh ngồi một mình trong quán café, tôi xề lại hỏi chuyện ấy sao rồi, Lộc nói: Tổng biên tập mời mình lên bảo rằng Chủ tịch tỉnh ra lệnh cấm không cho mình ra khỏi thị xã để chờ xử lý, tất nhiên là lệnh miệng. Còn bây giờ thì họ chẳng phân công mình viết lách gì cả, cũng chẳng sử dụng bài vỡ của mình dù nó chẳng hề dính líu tới U Minh

Hơn một tháng sau, Chánh văn phòng UBND tỉnh thông báo ý kiến kết luận của Chủ tịch tỉnh về việc thanh tra đất rừng U Minh theo phóng sự của Đặng Huỳnh Lộc: Thứ nhất: Thu hồi 60ha đất tự túc của văn phòng ủy ban huyện U Minh giao lại cho Lâm trường U Minh I quản lý để trồng lại rừng tràm; Thứ hai: Thu hồi toàn bộ vũ khí của Lê Thanh Liêm sử dụng trái phép; Thứ ba:Trục xuất 21 hộ dân cư trú trái phép ra khỏi khu vực lâm trường.

Được sự giúp đỡ của một thầy giáo ở địa phương, đại diện 21 hộ dân làm đơn khiếu nại, họ đòi trả lại cho họ sự công bằng. Bởi lẽ, gần mười năm qua họ chấp nhận canh tác trên mãnh đất nầy qua ba tầng bốc lột, chẳng ai xem họ là người cư trú trái phép, bây giờ, nếu như nhà nước thu hồi đất từ tay kẻ bốc lột thì tại sao không giao quyền làm chủ lại cho họ để giải phóng kiếp tá điền như cuộc Cách mạng tháng Tám ngày xưa ?

Những ngày sau đó, thỉnh thoảng tôi thấy Đặng Huỳnh Lộc ngồi trong quán café với vài anh nông dân áo quần lem luốc, có khi là mấy chị phụ nữ ngồi co ro, mặt buồn rười rượi, chiếc nón lá bung vành úp lên đầu gối. Tôi hiểu ngay đó là Những nhà nông không đất đang tìm đến anh, tìm đến sự cứu rỗi của một nhà báo. Mà một nhà báo thì có thể giúp được gì cho họ ? Bản thân anh ta còn chưa chắc được yên !

Và đúng như vậy. Cuối năm ấy Lộc bỏ quê lên Sài Gòn làm ở một tờ báo khác, còn 21 hộ dân ở kinh 29, sau mấy tháng cầm cự, không chịu nổi sự đe dọa trước họng súng, dùi cui, roi điện và còng số 8 của nhà chức trách, họ đành phải ra đi dù chưa biết trước nơi nào là cái bến.

Chị Nhàn kể rằng, chồng chị đang ở tù, còn chị thì oằn quại trong cơn đau chuyển dạ nhưng cũng bị buộc phải ký vào biên bản cam kết ra đi. Sau khi sanh được ba ngày, mẹ chị dìu chị xuống xuồng trong một cơn mưa gió. Không có cao su, chỉ có chiếc nón lá che cho đứa con còn đỏ hỏn, mẹ chị bơi xuồng đưa chị đến ở trọ nhà của một giáo viên tốt bụng trong rừng. Đến khi sức khỏa bình phục, mẹ con, bà cháu mới dắt díu về quê. Nhưng khổ nỗi, cả gia đình chị và nhiều bà con khác đã không được quê hương thừa nhận, hộ khẩu bị cắt, nhà cửa đất đai không có. Chị tìm về nhà chồng, nhưng gia đình bên chồng chị đang là đối tượng phải cứu đói của địa phương trong mùa giáp hạt. Chị dựng căn chòi bằng lá dừa trên một bờ mương làm nơi tạm trú để đi làm mướn nuôi con trong cái cảnh non ngày non tháng để chờ đợi chồng về.

*

Tiễn chị Nhàn ra về, tôi giữ lại lá đơn trong tay nhưng không biết phải làm gì để giúp chị và những người đã ký trong đơn. Cũng như sáu năm trước đây, Đặng Huỳnh Lộc chẳng những đã không giúp được gì cho họ mà còn phải rời bỏ nơi chôn nhau cắt rốn.

Biết rằng là thế nhưng cũng không thể kềm chân được. Sáng hôm sau tôi xách honda chạy một mạch xuống U Minh. Từ xã Khánh Lâm, tôi gởi xe trong một quán café rồi thuê chiếc đò đi thẳng vào kinh 89. Từ xa đã trông thấy một dãy cờ đỏ sao vàng bay phất phới dọc tuyến kinh, hàng chục căn chòi dã chiến vừa mới dựng lên chưa lợp mái. Tôi dừng lại ở một căn chòi được che tạm bằng tấm bạt, nền đất lô nhô vừa mới trải rơm. Chưa được mười phút sau thì có hàng chục người kéo đến vây kín căn chòi.Người ở tại chỗ có, người từ nơi xa đến cũng có, mỗi người có những trang tiểu sử khác nhau, nhưng cuối cùng họ có một kết cục giống nhau là những nhà nông không đất và đang khao khát đất. Họ kéo đến nằm vạ trên tuyến kinh nầy chỉ vì một thông tin: Nghe nói tỉnh Cà Mau có chủ trương thu hồi toàn bộ đất của các cơ quan và cán bộ sử dụng theo hình thức phát canh thu tô để cấp cho dân, cho nên họ đến đây để chờ xin đất. Bà con cho biết, trên tuyến kinh nầy có trên hai trăm ha, lâm trường U Minh I cấp cho các cơ quan của huyện làm tự túc, các cơ quan khoán lại cho cán bộ, cán bộ khoán lại cho dân mỗi ha 60 giạ lúa tới mùa, còn nếu trả tiền mặt thì mỗi ha hai triệu.

Tôi gặp lại bà Nguyễn Thị Hấn, mẹ của chị Nhàn, ở cái tuổi bảy mươi mà bà vẫn còn bưng thau bánh ú đi bán dạo. Lưng còng, chân yếu với thau bánh nặng trịch, bà như bò lếch qua những khối đất lổm chổm trên bờ đê. Bà kể: năm 1997, sau khi bị giải tỏa ở kinh 29, bà trở về quê nhưng cũng giống như tình cảnh chị Nhàn, không cách nào sống nổi. Vợ chồng con cái lại chèo chống sang U Minh đi làm mướn để tìm cơ hội thuê đất. Đến đây, bà thuê 3ha đất của ông Hiệp – một cán bộ huyện – với giá 180 giạ lúa tới mùa. Nhưng làm một năm bị chuột cắn sạch, chỉ thu được 30 giạ. Không có lúa nộp tô, ông Hiệp lấy đất lại cho người khác thuê. Không có chổ ở, bà phải thuê lại của người chủ mới một công để cất nhà và trồng mía, hàng ngày phải đi bán bánh ú để kiếm miếng cơm.

Nghe tin tôi đến, anh Đinh Văn Trung, chồng chị Nhàn đang đào đất mướn cũng vội bỏ về. Những thước phim của cuộc đời anh sáu năm qua cũng chẳng có gì mới mẽ, khác chăng là bây giờ anh có đến sáu đứa con. Anh kể, sau khi tạm giam bảy tháng mười một ngày, cơ quan điều tra không chứng minh được anh là thủ phạm trong vụ thuốc cá của ông Liêm nên thả anh về. Về quê cũng không biết làm gì để sống nên vợ chồng con cái lại gồng gánh sang đây. Mùa hạn thì ngày đi đào đất mướn, tối soi chuột đồng cho vợ mang ra bán ở chợ U Minh. Mùa mưa, đến kỳ khai thác rừng thì vô rừng làm mướn, rồi xin cành ngọn tràm chặt khúc bó củi đi bán, cứ thế sống lây lất qua ngày. Cách đây hai năm,anh thuê được một ha đất của ông Hận – một cán bộ huyện cũng nhận khoán lại đất của cơ quan – với giá 60 giạ lúa tới mùa. Nhưng làm ra chỉ được 35 giạ. Khi chở lúa về sân, ông Hận qua thu lúa ruộng. Anh năn nỉ ông Hận: tôi làm cực khổ chỉ được có bao nhiêu đó, anh lấy phân nửa, còn lại năm sau tôi trả, chớ anh lấy hết chắc tôi phải tự tử mà chết chớ làm sao nhìn cảnh vợ con tôi đói. Ông Hận thông cảm chừa lại anh mười giạ, nhưng mùa sau, ông Hận lấy đất lại cho người khác thuê với giá hai triệu đồng tiền mặt.

Thế là cuộc đời của vợ chồng anh Trung, sau mười lăm năm lang thang làm cuộc mưu sinh dưới tán rừng U Minh hạ, họ chẳng được gì ngoài sự ra đời thêm bốn đứa con. Nhìn bức ảnh chụp gia đình anh trước căn chòi xiêu vẹo, nhìn gương mặt hồn nhiên của năm đứa trẻ, lòng tôi cứ nao nao. Lại trời cho tương lai của chúng đừng long đong đời cố nông như cha mẹ chúng.

Cần Thơ, ngày 18 tháng 4 năm 2003

Văn chương của chú mục đồng

Từ Hà Nội, nhà thơ Lê Chí gọi điện về  báo tin vui với tôi rằng Phan Trung Nghĩa vừa được kết nạp vào Hội Nhà văn. Vào Hội là chuyện bình thường đối với người viết văn, nhưng với Phan Trung Nghĩa, hẳn là chuyện hiếm hoi trong làng văn Việt Nam vì xuất thân của anh là một chú mục đồng.

Cách đây hơn hai mươi năm, khi tôi xin vào làm phóng viên báo Minh Hải thì Phan Trung Nghĩa đã có mặt ở đây trước tôi ba tháng. Hồi ấy, anh em làm báo hầu như không có ai được đào tạo chính quy, chủ yếu là những phóng viên chiến trường, sau giải phóng được đào tạo ngắn hạng ở Thủ Đức, còn lại là học sinh phổ thông hoặc học viên các trường bổ túc văn hóa. Công việc tập sự cũng rất đơn giản: chỉ cần một bản tin được đăng báo là được tuyển vào làm phóng viên chính thức.

BUỒN NHƯ KHÓI ĐỐT ĐỒNG

Phan Trung Nghĩa cũng thế, học xong lớp bảy bổ túc văn hóa ở huyện, anh xin vào làm phóng viên sau khi được đăng một mẫu tin ngắn về sản xuất lúa hè thu ở huyện nhà. Nhưng rồi sau đó hàng loạt bài viết của anh không được sử dụng, Ban Biên tập kết luận rằng anh không có khả năng làm báo. Cuối năm ấy - năm 1981 - ông Tổng Biên tập ký quyết định chuyển Phan Trung Nghĩa sang làm công nhân bốc xếp của của xí nghiệp sản xuất bột giấy Tân Hải - một cơ sở sản xuất tự túc của Tòa soạn. Chuyện đã hơn hai mươi năm rồi nhưng tôi vẫn còn nhớ như in, hốm ấy tôi từ trên lầu đi xuống, gặp Phan Trung Nghĩa giữa cầu thang, tay run run cầm tờ quyết định mà hai hàng nước mắt chảy dài, môi lặp bặp với cái giọng cà lăm: Tao . . tao đi gặp ông Tám Khanh để trả cái quyết định nầy cho ổng rồi về nhà nhai lúa nuôi heo, tao xin vào đây làm báo chớ không phải xin vào để làm thằng bốc vác…

Nhờ anh Bảy Minh - phó Tổng biên tập - can thiệp, cái quyết định ấy được tạm quản lại để thử thách Phan Trung Nghĩa thêm sáu tháng. Nhưng một bất ngờ, không cần phải đến sáu tháng mà ngay trên tờ báo xuân năm 1982, Nghĩa xuất hiện với hai bài kýVĩnh Lộc bây giờ với điệu múa Lâm Thôl và Anh Tư Sành với đất Bào Năn đã vượt trội hẳn những bài viết của các bạn bè đồng nghiệp. Những ngày sau Tết, tôi đi công tác xuống các huyện, nhiều bác nông dân hỏi tôi: Phan Trung Nghĩa là ai ? Rồi họ đem hai bài viết ấy ra bàn tán và nhờ tôi có dịp nào dẫn Phan Trung Nghĩa xuống nhậu chơi.

Từ đó, mỗi lần có bài viết của Phan Trung Nghĩa trên báo, anh Bảy Minh luôn tỏ ra tự hào về sự can thiệp và phán quyết của mình. Giữa năm 1983, cơ quan cử một số phóng viên đi tập huấn lớp nghiệp vụ ngắn hạng ở Vũng Tàu, trong đó có Phan Trung Nghĩa. Nhưng trước ngày lên đường, một tai họa thảm khốc đã giáng xuống đời anh: Mẹ anh và đứa em gái đi kéo tép bị chết chìm dưới sông Vàm Lẻo. Bà con ở xóm Thào Lạng, Bào Năn đổ xô đi mò khắp con sông Vàm Lẻo nhưng vô vọng. Một ngày sau, xác mẹ anh nổi lên, làm đám tang, chôn cất xong rồi người ta mới vớt được xác của người em gái.

Cuộc đời của Phan Trung Nghĩa đã tạo nên dấu ấn trong tôi từ đó. Một mái lá xiêu vẹo, trống trơ, một mãnh đất khô cằn nhuốm màu phèn mặn, hai ngôi mộ nằm song song bên bờ sông Vàm Lẻo, con sông lúc nào cũng chảy xiết tạo trên mặt sông thành những hình xoắn ốc đã cuốn trôi của Nghĩa hai người thân. Trong căn nhà ấy, một người cha già ủ rủ và một đàn em nheo nhóc. Cuộc đời Nghĩa buồn như sương khói đốt đồng phủ lên những đàn trâu, và, những ngọn khói ấy thỉnh thoảng tôi lại đọc thấy trên nhiều trang viết của anh.

...Nhà nghèo, quê nghèo, lại trong buổi loạn ly, chúng tôi chưa được học một bài về tình yêu quê hương đất nước mà tự nhiên cái hồn đồng đất quê hương nó nhập vào hồn người, nó dạy mình làm người, thấy cánh đồng của làng cao vòi vọi như người mẹ, cánh đồng với những sợi khói un trâu mềm mại tỏa trắng hai bên bờ sông, cánh đồng sinh ra lúa, cá, ếch, chim ... để nuôi mình lớn lên chẳng khác nào người mẹ. Một quê hương nghèo tất đời người sẽ buồn tênh và hồn người sẽ nhạt nhẽo. Thế nhưng tạo hóa cũng công bằng, ban cho cánh đồng nhiều sản vật để làm nên những ngày hội cho dân quê có niềm vui nho nhỏ. Và những ngày hội đó đã khắc hoạ nên bản sắc đồng quê, văn hóa đồng ruộng ( Hương đồng ).

CÁI HỒN CỦA ĐẤT BẠC LIÊU

Cuộc đời hợp rồi tan. Tôi lao vào cuộc mưu sinh tận xứ rừng xứ biển, cuộc vật lộn này nặng nhọc đến nỗi bẳn đi mấy năm tôi không đọc được gì của người đồng nghiệp cũ. Một hôm gặp nhau tình cờ, Nghĩa đưa tặng tôi tập truyện ngắn Hương cau, khiến tôi thật sự bất ngờ.

Thật ra, Phan Trung Nghĩa đến với văn chương không sớm và có vẻ chậm nữa là khác. Sau nhiều năm viết báo, mới thấy anh rục rè đưa ra đôi cái truyện ngắn đăng trên vài tờ báo và tạp chí Văn nghệ địa phương. Không phải ngay lúc đầu chúng đã làm giật mình người đọc.  Nhưng đối với những người viết văn, những truyện ngắn đầu tay ấy của Phan Trung Nghĩa đã cho thấy một dự báo. Anh không cất công đi tìm những đề tài mới lạ, không dụng công làm mới trong hình thức thể hiện, nhưng những gì anh viết cho thấy anh thật am hiểu về chúng, am hiểu tường tận từng chi tiết. Chẳng những thế, anh còn rất thiết tha với chúng, chúng như bước ra từ chính cuộc sống của anh, máu thịt của anh, chúng làm nên một sự chân thành hiếm có. Chính điều này đã làm người đọc bị thuyết phục và buồn vui, chia sẻ cùng anh. Và phải chăng, sự chia sẻ này cũng góp phần nuôi dưỡng trong anh sự bền chí. Cũng phải mất ròng rả chục năm  Phan Trung Nghĩa mới đưa được đến người đọc tập truyện ngắn Hương cau này.

Nhưng với nhận xét của riêng tôi, Phan Trung Nghĩa không phải là người viết mạnh về truyện. Ở địa hạc này, nó còn do khí chất riêng và trí tưởng tượng của từng nhà văn. Phải nói thành thật, Phan Trung Nghĩa không phải nhà văn được trời cho một trí tưởng tượng thăng hoa. Có lẽ anh cũng nhận ra mạnh yếu của mình, nên trên con đường sáng tác, càng về sau anh càng nghiên về mãng bút ký văn học. Và, từ những bút ký in rải rác các báo, năm 1999 người đọc đã có được thêm  tập bút ký và phóng sự Đạo gác cu miệt vườn. Xin cho tôi được bỏ qua đôi bài phóng sự nặng tính vụ việc, mà có lẽ khi đưa vào tập này, ý tác giả không gì khác hơn là làm tăng trang cho quyển sách dễ coi, thực chất nó không ăn nhập được với cuốn sách. Còn lại là một loạt các bút ký đậm nét về một vùng đất, ấn tượng về số phận của những con người mà phần lớn là những cuộc đời bé mọn, bèo bọt đến dị thường. Không chỉ có đất, nó còn có cả cái linh hồn của đất. Nhưng cũng chẳng có chuyện gì mới lạ. Trái lại chúng hết sức quen thuộc. Chúng quen thuộc đến nỗi nhiều người trong chúng ta cùng sống với anh đã lờnđi, đã không còn nghĩ tới chúng, không còn thấy gì trong ý nghĩa tồn sinh của chúng. Nhưng anh lại thấy, lại nghĩ, lại nhận ra những ý nghĩa nhân sinh lắp lánh. Chuyện gác cu, chuyện soi ếch, chuyện nuôi sáo, chuyện cây dừa nước, chuyện đặt trúm. v. v… tôi cũng biết như Phan Trung Nghĩa và cũng không ít người đã viết về chúng. Nhưng khi đọc Phan Trung Nghĩa, nó như có một sự ám ảnh nào đó với tôi về biến thiên của cõi người ta này. Chính ra anh không chỉ viết bằng sự hiểu biết, bằng cặp mắt tinh tường của một nhà văn, mà anh còn viết bằng cả sự hoài nhớ, bằng trái tim đau đớn khi những gì làm nên nét văn hóa của vùng đất này đang từng ngày mất đi.

VÀ CÁI TÂM CỦA NGƯỜI CẦM BÚT

Trong tập bút ký này có hai bài viết về hai số phận: một gã câm sống lây lất trong làng và một gia đình khùng điên sống mấy đời người nơi xó chợ.

Cái ông câm trong làng Phan Trung Nghĩa sống lây lất làm người chẻ củi, gánh nước, người để cả làng sai vặt trong lúc đình đám tiệc tùng, để rồi sau đó chỉ nhận được tô cơm nguội ngoài chái bếp, một con người không còn khái niệm được cả những thay đổi thời cuộc. Thế nhưng, chính người câm này trong đêm ba mươi Tết đã trở về khóc dưới bàn thờ tổ tiên, trong ngôi nhà của tổ tiên nhưng đã bị những đứa cháu không câm và khôn ngoan lừa bán đi. Và Phan Trung Nghĩa phát hiện vì sao mà ông câm không thể rời đi khỏi làng. Nhà văn còn có một phát hiện rụng rời nữa: mặc dù không nói được tiếng người, nhưng tiếng khóc ông câm là tiếng khóc của con người.

Cái gia đình thứ hai không nhà cửa là của chị Nguyệt Khùng. Chị là con hoang của một người khùng với một lần say rượu của một gả bất lương nào đó. Đến lược chị cũng lại sinh ra một đứa con với một gã bất lương say rượu khác. Ba thế hệ không nhà này sống đời ăn xin. Nhưng khi bà mẹ khùng lâm bệnh, biết mẹ không qua nổi, chị Nguyệt Khùng đến một trại hòm, chị nói rằng chị không xin tiền, chỉ xin ông chủ trại một cái hòm. Ngỡ là lời nói của người khùng điên, ông chủ trại nói rằng, chị dám xin thì ông dám cho. Thế là chị Nguyệt bỏ đi. Nhưng khi mẹ mất, chị đến trại hòm nhắc lại lời hứa của ông chủ. Ông chủ này hoảng sợ vì mê tính, nên đã chở hòm đến cho chị mai táng mẹ, đem hỏa thiêu, rồi đem vô chùa thờ phụng. Một người tỉnh táo trong trường hợp này khó bề làm được như chị Nguyệt. Nhưng không phải chị hết khùng, nếu ai đó trêu chọc xúc phạm, chị vẫn có thể cởi quần giữa chợ. Những người khùng như chị Nguyệt ai mà không gặp. Nhưng nhìn thấu như Phan Trung Nghĩa hẳn không nhiều. Và, vì thế mà anh trở thành nhà văn./.

-- Hết --

Contents

THAY  LỜI GIỚI THIỆU

Những thước phim của đời thường

Chuyện cũ

Người mẹ chưa được tôn vinh

Đồng cỏ chát

Chiều chiều ra đứng ngõ sau

Dì tôi

Quạnh hiu đời chị

Gã khùng

Cha con ông Huế bụng

Thà đui mà giữ đạo nhà

Thảm họa Khánh Bình Tây

Đi trong mùa nước nổi

Về với đáy sông

Ông già Lung Cấm

Đời cố nông

Văn chương của chú mục đồng

Table of Contents

THAY  LỜI GIỚI THIỆU

Những thước phim của đời thường

Chuyện cũ

Người mẹ chưa được tôn vinh

Đồng cỏ chát

Chiều chiều ra đứng ngõ sau

Dì tôi

Quạnh hiu đời chị

Gã khùng

Cha con ông Huế bụng

Thà đui mà giữ đạo nhà

Thảm họa Khánh Bình Tây

Đi trong mùa nước nổi

Về với đáy sông

Ông già Lung Cấm

Đời cố nông

Văn chương của chú mục đồng