THÔNG TIN EBOOK

Tên Sách: Chuyến đi Bắc Kỳ năm Ất Hợi 1876

Thể loại: Biên khảo

Tác Giả: Trương Vĩnh Ký

Nguồn: văn bản (vanhoanghean.com), ảnh tư liệu (Internet)

Ebook: Hanhdb TVE-4U

Read Freely - Think Freedom

Đơn vị xuất bản: Thư viện TVE-4U © 4/2015

Phiên bản ebook hoàn toàn hợp pháp và miễn phí vì những lý do sau đây:

- Sách hết hạn tác quyền.

- Quyền được chia sẻ không giới hạn cho người thân và bạn bè.

- Quyền được chia sẻ không giới hạn thông qua mạng Internet dưới bất kì hình thức nào bạn thích (trên diễn đàn, trên blog, Facebook…).

Bạn KHÔNG có những quyền sau đây:

- Thay đổi, thêm hay bớt bất kì nội dung nào của ebook này.

- Sử dụng ebook này vào mục đích thu lợi bất chính (bán lại ebook)

- Trích dẫn nội dung của ebook này mà không ghi “nguồn Tve-4u.org”.

Năm ất hợi (1876), bái trưởng tham biện vừa xong, vùng tính đi ra Bắc chơi một chuyến cho biết. Trong bụng muốn cũng đã lâu; nên xin với quan trên, nhơn dịp chiếc tàu Duchaffaud đi mà đi. Về sắm hòm rương áo quần. Rủ thầy ba Hớn với ông sáu Thìn, nguyên một người ở tỉnh Bắc Ninh, một người ở Sơn Tây mà vào trong Nam Kỳ đã lâu, đi theo trước là cho có bạn, sau nữa là cho họ về thăm quê quán.

Qua ngày 18 tháng chạp đề huề xuống tàu. Sớm mai giờ thứ 9 rưỡi nhổ neo. Vợ con đi đưa, ngồi xe đi rào trên bờ cho đến tàu quày trở rồi ríu ríu chạy xuống đồn Cá Trê, mới về. Xế giờ thứ hai ra cửa Cần Giờ, chỉ mũi chạy ra mũi Né.

TỚI CỬA HÀN

Ngày 21 vô vũng Hàn vừa giờ thứ 5 chiều. Vô đó mà đưa ông Nguyễn Hữu Độ, là quan triều sai vô, lên mà về kinh. Đậu ngủ đó một đêm.

Chạy hai ngày rưỡi nữa, vô thân trong Cát Bà đậu lại đó (ngày 25 hồi giờ thứ 10). Đến giờ thứ nhứt rưỡi qua tàu Aspic mà lên Hải Phòng (đồn Ninh Hải).

TỚI HẢI PHÒNG

Lên bờ đi thăm quan lãnh sự (M. Ture), rồi qua bên kia sông tới nhà trọ nhà chú Khách Wan Sing. Sáng bữa sau lại qua ăn cơm nơi quan lãnh sự, rồi đi thăm các thầy làm việc ở đó cho luôn.

Trở lại, đi theo thuyền ông thương biện Lương quen khi đi sứ ở bên Tàu năm 1863 mà lên tỉnh Hải Dương. 27 tới tỉnh. Vào thành ra mắt quan lớn là ông Phạm Phú Thứ làm Thương chánh đại thần kiêm tổng đốc tỉnh Hải Dương và tỉnh Quảng Yên, có quen thuở đi sứ bên Tàu. Người mừng rỡ lắm. Nội ngày cũng tới viếng ông tuần phủ Nguyên Doãn, nguyên trước có quen khi người vô giao hoà lần sau tại Gia Định.

ĐI LÊN HÀ NỘI

Các quan cầm ở lại đó chơi, ăn tết rồi hãy lên Hà Nội. Khi ấy là mùa đông, trời rét lạnh nên ăn ngon cơm lắm. Mấy bữa ấy, hội các quan lớn nhỏ cả tỉnh đủ mặt; khi ăn khi uống chuyện vãn cả đêm cả ngày. Quan đại lại bày làm rạp hát cho ba bữa luôn, coi hát bội cho no, rồi lại hát nhà trò. Vui vầy với nhau thế ấy cho tới mồng 6 tết, chiều giờ thứ nhứt mới lên võng lên cáng mà đi đường bộ lên thành Hà Nội. Trước hết nghỉ chân tại cái chùa kia. Qua cung sau, nghỉ Ngạt Kéo, mặt trời chen lặn tới huyện Cẩm Giàng. Ông huyện tên là Dương Xuân ra rước vô nhà ngủ đó. Sáng, cơm nước rồi giờ thứ 8 từ giã ra đi.

TỚI HÀ NỘI

Từ Cẩm Giàng lên cho tới Hà nội nghỉ bốn chặng:

1. Quán Cầu Đất (giờ thứ 10).

2. Tại Đồng Súng (giờ thứ 12 trưa).

3. Ngã tư Dầu (giờ thứ nhứt rưỡi).

4. Chợ Bún (giờ thứ 3 rưỡi).

Giờ thứ tư rưỡi chiều ra tới bờ đê, đi trên đường quai xuống mé sông Bồ Đề, mướn đò đưa qua cửa Phố Mới.

Giờ thứ 8 tối tới nhà Hương Công là khách thương Gia Định ra mua hoa chi nha phiến đó.

Ở TẠI THÀNH HÀ NỘI

(Ngày mồng tám tết 1876)

ĐI THĂM LÃNH SỰ

Sáng ngày ra đi thăm ông de Kergaradec làm lãnh sự Lang Sa tại Hà Nội, còn ở đỡ trong trường thi của An Nam. Ra gặp ông điều lộ Lang Sa tên là Jardon cầm ở lại ăn cơm sớm mai đó. Rồi ra khỏi đó, thầy ba Hớn đem vô nhà bá hộ Kim ở hàng xa cừ chơi, đi coi hàng xa cừ một dãy đó là người có đạo cả. Luôn đường lại rủ nhau.

COI CHÙA NGUYỄN ĐĂNG GIAI

Đi coi cảnh chùa ông Nguyễn Đăng Giai lập một bên mép hồ Hoàn Gươm.

Nguyên thuở ông Nguyễn Đăng Giai ngồi tổng đốc tại Hà Nội, người bày ra cho đi thú quyên tiền quan dân mà lập nên kiểng chùa thờ Phật. Làm cũng đã công phu lắm, tốn tiền gạo hết nhiều, nên mới có bài thơ học trò bác chê ông ấy rằng:

Phước đức chi mầy bỏ đi Giai?

Làm cho tổn Bắc lại hao Doài,

Kìa gương Võ Đề còn treo đó,

Ngạ tử Dài thành Phật cứu ai?

Cảnh chùa ấy thật đã nên là tốt: vô cửa hai bên có tháp cao. Vào trong có hồ đi quanh co vòng theo chùa, lại ăn lọt dưới chùa nữa, hai bên mép xây gạch xây đá cả. Cầu bắc tứ phía qua chùa đều cũng xây đá gạch hết hẳn hoi. Xung quanh bốn phía có nhà hành lang chạy dài ra sau giáp nhau.

Trong chùa đàng trước để tượng Phật đứng bàn cả đám, hình lớn to, quang thếp cả. Hai bên sau có làm động và tháp điện, đều bong hình nổi ra hết. Đàng sau có đền, có tạc hình cốt ông Nguyễn Đăng Giai.

Phải chi nhà nước lo tu bổ giữ gìn thì ra một cái kiếng rất xinh rất đẹp. Mà nay thấy chùa thầy sãi ở đó, dở ngói, cay gạch bán lần đi mà ăn, nên hư tệ đi uổng quá.

HỒ HOÀN GƯƠM

Ngoài cửa có cái hồ Hoàn gươm rộng lớn; giữa hồ lại có cái cù lao nho nhỏ có cất cái miễu Ngọc Sơn, cây cối im rợp huyền vũ coi tươi tốt. Nhà thiên hạ, phố xá ở bao lấy miệng hồ.

Hồ nầy ở tại ngoài cửa đông nam tỉnh thành. Người ta truyền rằng: vua Lê Thái Tổ ngự thuyền dạo chơi trong hồ, có con quy lớn nổi lên, vua lấy gươm chỉ nó, nó ngậm gươm nó lặn đi. Có kẻ lại rằng: vua Lê Thái Tổ thuở xưa được gươm thần, ấn thần bèn khi binh, lấy để truyền làm báu đời. Đến đờøi vua Lê Thánh Tông mất thì gươm ấn ấy đều mất đi. Sau người ta thấy đầu gươm nổi dưới hồ, thò tay lấy, nó lại thụt mất di, nên gọi là hồ Hoàn Gươm

Đời sau lấy chỗ ấy làm chỗ tập binh thuỷ, nên cũng có kêu tên là hồ Thuỷ Quân nữa. Lúc năm Vĩnh Hựu có lập Thoại Cung (Khánh Thoại), đắp gò Đào Tư gò Ngọc Bội mà tượng việc võ công. Sau lập ra hai sở, sở bên bắc kêu là lã vọng hồ, sở bên nam lại kêu là hữu vọng hồ.

Có truyện ngoài lại nói ông Lê Lợi, sau là vua Lê Thái Tổ, thuở hàn vi đi chài dưới hồ ấy mà được cán gươm vàng. Tích nó là làm vầy: Thuở ấy nhà Trần suy di, bị Hồ Quý Ly chiếm ngôi; lại bị nhà Minh bên Tàu qua đánh lấy nước, nói để lập con cháu nhà Trần lại; mà không có làm. Có ông Nguyễn Thuần có chí khí hay cần vương tá quốc, mới đi lên non lên núi mà tìm con cháu dòng tiền Lê, lo lấy nước lại. Đi bơ bơ, tối chun xá vô cái miễu ở dựa mép đường đi mà ngủ. Khuya lại nghe tiếng kêu; ớ anh! Sao chưa sắm sửa đi chầu? Thì nghe tiếng đáp lại rằng: Thôi, anh có đi, thì xin kiếu giùm cho tôi chút; nay tôi có khách; Bãi chầu rồi rẽ có sự gì nói cho tôi hay với. Nguyễn ngủ lại; sáng ra lại nghe tiếng ứng kêu mà nói trên Thiên đình đã định cho Lê Lợi làm vua. Nguyễn dậy mới càng đi tìm sát lắm. Tới chỗ kia gặp Lê Lợi đang cuốc đất làm rẫy. Nguyễn vùng kêu là anh, chào mừng nói là bà con anh em con chú con bác. Ở đó hẩm hút với nhau. Nguyễn ở nhà vỡ đất trồng trặc gặp được cái lưỡi gươm, còn Lê Lợi đi chài dưới hồ Huờn Gươm lại được cái cán, đem về. Nói chuyện với nhau, đem ra rửa lắp lại vừa khít, mà lại là vàng cả. Nguyễn nói điềm làm vua chắc. Lo rèn khí giái, lập binh. Động lại dắt nhau chạy. Tới nơi kia cũng cứ làm rẫy nuôi nhau; Lê Lợi ra đi bụi cắc cớ ngồi trên hai gò mối. Sông rồi thấy dơ, mới lấy chân đạp gò mối mà lấp đi, chẳng ngó được một cục gì nặng vuông vuông, cầm đem về cho Nguyễn. Nguyễn rửa ra coi thì là cái ấn ngọc. Nguyễn mới chắc ý trời đã tới, mới giục Lê Lợi ra khí nghĩ mà đánh Minh.

Tối mắc quan lãnh sự mời ăn cơm, nên liên đường đi chơi, rồi về lãnh sự ăn cơm. Cuối canh hai mới về nhà trọ mà ngủ.

Đức thầy Phước (Mgr. Puginier) thật đã có lòng; cầm ông sáu Thìn với thầy ba Hớn lại ở đó nói chuyện mà chờ khuya lơ khuya lắc. Té ra qua sáng bữa sau mới đi thăm đức thầy được. Người mừng rỡ, hỏi thăm hỏi lom đủ. Rồi cầm ở lại dùng cơm với người, có cố Mĩ (P. Landais) là thầy chính sở Hà Nội và cố Phước (P. Bonfils) là ký Lúc người đồng bàn trò chuyện vui vẻ lắm. Xế qua mới từ tạ các đằng mà về nhà Công ty cũng ở một dãy đó. Mới bàn với nhau kêu thợ may mền lót bông, áo quần dồi bông kẻo trời đông thiên lạnh lẽo lắm.

Bữa sau mồng 10 tháng giêng, còn lẩn quẩn coi những đồ đặt làm ngày chưa ra, và mua đồ vặt, lụa hàng, đũi mẫu tư (Hưng Yên).

Hiệu Huỳnh Lục Ký là chủ hàng Quảng Đông giàu, gởi thiệp mời đi uống rượu với ông Hương Công. Tối về, lại hầu đức thầy. Sáng ra chúa nhựt xem lễ tại nhà đức thầy. Rồi về nhà trọ nghỉ. Đức thầy mói cho cố Mĩ tới thăm thay vì người, vì không phép người đi tới nhà chệch khách mà đi thăm lại.

Giờ thứ nhứt chiều đang nghỉ trưa, vùng có người vào báo rằng: quan tổng đốc Hà Nội Trần Đình Túc ở trong thành ra, đi tiền hô hậu hủng (củng), tới tại nhà Công ty tìm mà thăm.

Bịt khăn mặc áo tiêm tất rước người vô. Ngồi nói chuyện với người cho tới giờ thứ 3, người mới về thành. Ông tổng đốc nầy là người trong Quảng, con nhà trâm anh, làm quan đã nhiều đời, đâu cũng bảy tám đời. Người đã lớn tuổi ngoài 70, mà còn sõi lắm. Tối lại đi lại hầu đức thầy.

Rặng mặt 13 cho ông sáu Thìn đi nua đồ vặt: rương chữ thọ mà đựng đồ; sách vở, giấy mực, đồ cần… Chiều lại, giờ thứ 3 rưỡi, mới đi vô thành mà trả lễ cho quan thượng. Có gặp quan bố tới hầu đó nữa. Tối về, Công ty đãi tiệc rượu có nhà trò một bữa. Khi ấy thầy ba Hớn đã xin tách ra đi về tỉnh Bắc (Bắc Ninh) thăm bà con đi rồi, còn lại có một ông lão Sáu.

Mấy bữa 14, 15, 16, quan thượng mời vô thành ăn cơm với người, rồi cho một ông đội hầu đem đi dạo coi các nơi chơi.

ĐỀN KÍNH THIÊN

Trước hết vô hoàng thành cũ. Lọt khỏi ngũ môn lâu, lên đền Kính Thiên. Đền ấy nền cao lắm, có 9 bậc xây đá Thanh, hai bên có hai con rồng cũng đá lộn đầu xuống. Cột đền lớn trót ôm, tinh những là gỗ liêm cả. Ngó ra đàng sau còn thấy một hai cung điện cũ chỗ vua Lê ở thuở xưa, bây giờ hư tệ còn tích lại đó mà thôi.

CỘT CỜ

Ra ngoài cửa ngũ môn lâu, thẳng ra cửa Nam, có cột cờ cao quá xây bằng gạch, có thang khu ốc trong ruột nó mà lên cho tới trên chót vót. Leo lên thôi đã mỏi chân mỏi cẳng. Ra tại chuồng cu đứng ngó mông, thấy núi non xa gần, ngắm nhìn chót núi Tân Viên. Không dám ngó xuống, vì ngợp lắm. Một bận đi xuống cũng hết hơi.

ĐỀN CÔNG

Đi lại cửa tây ra ngoài thành đi coi đền công. Chỗ ấy huyền vũ có cây cao lớn sum sê rễ nó xỏ xà leo với nhau như rễ, mát mẻ, im rợp quá.

ÔNG THÁNH ĐỒNG ĐEN

Ra cửa ô Bưởi đi coi chùa Trần Võ Quan, tục kêu là ông thánh đồng đen, ở một bên mép hồ Tây. Tượng ấy là tượng ngồi cao lên tới nóc chùa, đúc bằng đồng đen cả. Tóc quăn như đầu Phật; mặt cũng tựa tựa; còn từ cổ sắp cuống thì ra như hình ông thánh Phao Lồ, một tay chống lên trên cán cây gươm chỉ mũi lên trên mu con rùa, một tay thì ngay ngón trỏ mà chỉ lên trời, chân thì đi dép. Có chữ đề mà đã mòn đã lu đi coi không ra.

CHÙA MỘT CỘT

Coi rồi mới ra đi đến xem chùa một cột, là cái miễu cất lên trên đầu cây cột đá lớn trồng giữa ao hồ.

Nguyên tích ai thiết lập ra thì người ta nói mờ ớ, không biết lấy đâu làm chắc cho mấy. Cứ sách sử kí và Đại Nam nhứt thống chí, thì chùa ông thánh đồng đen kêu là Trần Võ Quan Tự, ở về huyện Vĩnh Thuận, phường Đoan Chương đời nhà Lê, năm Vĩnh Trị năm Chánh Hòa, vua Hi Tông (1675) sửa lại đúc tượng đồng đen cao 8 thước 2 tấc, nặng 6600 cân, tay hữu chống trên cây gươm, chỉ mũi trên lưng con rùa, có rắn vấn doanh theo vỏ gươm. Trong sử nói đời Thục vua An Dương Vương bị tinh gà ác và phục quỷ núi Thất Diệu, mà nhờ có thần hiện trên núi Xuân Lôi thuộc về tỉnh Bắc Ninh trừ ma phá quỷ hết đi, thì vua dạy lập miễu phía bên bắc thành vua mà thờ là thần, đặt hiệu là Trần Thiền Chấn Võ Đế Quân.

Thuở Minh Mạng năm thứ 2 vua ngự ra Bắc có ban 50 lượng bạc, lại một cái áo võ tư vàng.

Năm Thiệu Trị thứ 2, vua ngự có ban tiền vàng 1 đồng, áo vàng 1 cái, 1 bài thơ, và 1 đôi liễn nữa.

Còn chùa một cột, thì cũng ở hạt huyện Vĩnh Thuận, làng Thanh Bửu, ở giữa cái hồ vuông, có trụ đá cao trót trượng, yên viên chừng 9 thước, trên đầu có cái miễu ngói chồng lên, như cài hoa sen ở dưới nước ngóc lên. Sử chép rằng: Thuở xưa vua Lý Thái Tông nằm chiêm bao thấy Phật Quan Âm ngồi tòa sen dắt vua lên đài. Tỉnh dậy học lại với quần thần, sợ điềm có xấu có hệ chi chăng. Thì thầy chùa thầy sải tâu xin lập ra cái chùa thể ấy, đặng cho các thầy tụng kinh mà cầu diên thọ cho vua, thì vua cho và dạy lập ra.

Qua đời vua Lý Nhân Tông sửa lại, bồi bổ, lập tháp, đào ao, xây thành, làm cầu, tế tự, hễ tháng tư mồng 8 vua ngự ra đó kỳ yên. Lại đúc chuông, mà đúc rồi, chuông đánh không được kêu, nên bỏ ra ngoài Quy Điền. Đời vua Lê Thái Tổ đánh giặc với quan nhà Minh, vây trong thành đông Quan binh khí hết đi ,nên quan Minh lấy mà đúc súng, đúc đạn đi.

HỒ TÂY

Cái hồ Tây ở tại huyện Vĩnh Thuận, phía tây thành Hà Nội; kể châu vi nó được 20 dặm, nước sâu từ 1 thước cho đến một trượng; thuở xưa tên nó kêu là Làng Bạc. Nước trong ve trong vắt như mặt kính vậy. Thường người ta phiêu hàng lụa thì đều dùng nước hồ ấy mà làm. Tục ngoài ấy hay nói: Làm người phải cho cả ý; người nào mang bị là người Tây Hồ; mang bị là mang hàng lụa đi đến đó mà giặt mà xả.

Đời xưa các vua, có làm cung điện mà chơi đó. Như đời vua Lý Nhân Tông ngự thuyền nhỏ đi chơi, mà bị Lê Văn Thạnh làm thuật hóa cọp mà nhát, nhờ Mục Thận vãi chài chụp được… Vua Trần Dũ Tông, khi còn nhỏ đi dạo thuyền té dưới hồ Tây, nhờ có thầy Trâu Canh cứu được cho khỏi chết v.v…

Người ta truyền miệng rằng: có con kim ngưu ở núi Làng Kha chạy nhủi dưới hồ ấy. Rốt đời Cảnh Hưng, nước hồ nó đổi sắc đi, lại nói bên phía đông hồ thường đêm có thấy một con trâu ăn cỏ đó, mà hễ người ta lại gần thì nó hụp xuống hồ mất đi. Cách ít lâu sau, mưa dông sấm chớp luôn cả một đêm, sáng ra thấy dấu trâu ở trong hồ ra mà sang qua sông Nhĩ Hà. Sau tiệt đi không thấy nữa. Xung quanh mép hồ nhà dân sự ở đông. Đã nên là mộït kiểng sơn thuỷ quá vui quá đẹp; phải mà sửa soạn bồi bổ cho hẳn hoi, thì lại càng ra xinh ra đẹp hơn nữa bội phần.

VĂN THÁNH MIẾU

Đó rồi đi coi Văn Thánh miếu ở tại phía tây nam thỉnh thành, tại huyện Thọ Xương, làng Minh Giám, là chỗ thuở đời nhà Lý vua Thánh Tông đi tế tượng thánh Khổng Tử, và 4 vị á thánh, lại 72 sĩ hiền. Sau miễu hai bên tả hữu có bia tấn sĩ tạc đá xanh, dựng lưng quỳ sắp hàng, từ đời kia qua đời nọ nhiều lắm. Đời nhà Trần, nhà Lê cũng nhân đó mà làm luôn. Đời Gia Long có lập thêm cái khuê văn các trong cửa Nghi Môn.

Coi rồi lại lộn về cửa nam, vô coi tàu voi, rồi trở về nhà trọ nghỉ. Tối lại hầu đức thầy.

Rằm quan thượng trong tỉnh cho mời vô thì cơm với người. Người cho đi bắn cò chim về uống rượu, lại hối bà lớn và các cô làm mắm rươi hai ba thứ cho mà ăn thử với thịt kẻo chưa biết.

Người ham hỏi chuyện và nói chuyện lắm, cả ngày coi sách coi vở luôn luôn. Người ăn học lịch lãm đã nên là có công. Hầu quan lớn một buổi, từ giã người ra về Phố Mới. Mua đồ sửa soạn sắp đặt cho sẵn; trả tiền trả bạc đồ mua đồ đặt cho xong đi. Tối cũng lại hầu chuyện đức thầy Phước.

Kế lấy được thơ thầy ba Hớn ở Bắc Ninh mời qua một bữa chơi cho biết xứ. Thì đã lo võng đá đặng sáng bửng tưng ra có đi. Ai ngờ mới mờ mờ đất, trong thành quan thượng cho ra mời vô, vì có ông đại thần dưới Hải Dương lên; nên đi không đặng, phải cho ông sau Thìn thế hành lên cáng tuốt qua Bắc Ninh với thầy ba kẻo trông.

Vừa đâu thấy quân gia kéo đỏ đường vô thành; ấy là quan đại nhập thành. Ở trong thành thăm các quan cho đến trưa mới về được. Xế lại đi xuống trường thi thăm các quan Lang Sa; về nai nịt đồ đạc tính có lo lộn xộn xuống Hải Dương về Hải Phòng mà về Gia Định.

Bữa sau 17 tháng giêng trưa ông sáu Thìn với thầy ba Hớn ở tỉnh Bắc Ninh mới về. Bàn với nhau sự về bữa 19. Vậy nhứt diện kiểm điểm đồ lễ, nhứt diện đi thăm viếng từ tạ các quan tây nam cả. Về nhà Công ty đãi đưa chân một bữa. Chiều lại vô quan thượng *từ mà về, người có cho 4 ông đội với 6 tên lính đi theo đưa xuống tỉnh người Đông.

Rạng mặt 19, đi từ giã đức thầy, các cô, các cụ. Giờ thứ 8 xuống thuyền qua sông Bồ Đề vô ngã sông Giàu, xuống Lục Đầu Giang, sông Thiên Đức. Giờ thứ 4 rưỡi chiều ngày 20 tới tỉnh Hải Dương. Đi ngã ấy có qua cái thác. Tức cười cái mụ đò! Ai nấy lên bờ đi bộ bớt cho nhẹ thuyền; mình với thầy ba Hớn ở lại để coi *hồi xuống thác thể nào cho biết. Thấy nước chảy thật nên gớm! Thuyền gần tới thác, mụ đò thắp nhang, đốt giấy vàng bạc, vái lớn tiếng cách nghiêm trang tề chỉnh. Rồi hai mẹ con ôm chèo kềm lái cho vững để nước tông chiếc thuyền chạy trợt xuống một cái gọn gàng.

Thuyền tới tỉnh đậu lại tại bên Hồ. Sáng ra mới lên thành *và quan đại từ giã các quan, xin lui về Hải Phòng. Ở đó cả ngày *rồi tối các quan cầm ngủ trong thành, tiễn nhà trò một bữa vui lắm *nhà học có đủ mặt các quan.

Đây rồi ta xuống Hải Phòng. Mà ta để đình việc đi một lát, *ta nói về tỉnh Hà Nội và Hải Dương, là hai tỉnh ta đã đi qua cho *biết hành tích địa thế nó ra làm sao mà nghe mà chơi đã, rồi sẽ nói *chuyện đi đứng các chỗ khác.

TỈNH HÀ NỘI

Tỉnh Hà Nội từ D. qua T. 25 dặm, từ N. qua B. 129 dặm

1 D = là đông. T = là tây. N = là nam. B = là bắc.

GIÁP GIẢI

D. chạy tới mép sông Nhĩ Hà, bên kia về tỉnh Bắc Ninh.

T. giáp giải tỉnh Sơn Tây.

N. chạy tới sông Thanh Khuyết, ngang tỉnh Ninh Bình.

B. chạy tới bờ sông Nhĩ Hà, ngang địa phận tỉnh Bắc Ninh.

Từ tỉnh thành lấy vô tới kinh đô (Huế), kẻ được 1104 dặm.

DANH TÍCH

Tỉnh nầy nguyên thuở đầu đời Hùng Vương là bộ Giao Chỉ.

Đời Tần là nước vua An Dương Vương.

Đời nhà Hán, nhà Tuỳ là bộ Giao Chỉ.

“Đường là An Nam đô hộ phủ; đời ấy mới xây Đại La Thành. Đinh phân làm đạo. Tiền Lê phân làm Lộ. Lý lập đô thành tại đó kêu là Nam Kinh, lại vì vua Lý Thái Tổ thấy rồng doanh thuyền ngự, nên đạt tên là Thăng Long thành. Trần đổi tên kêu là Trung Kính. Minh choán lấy mà trị thì kêu là Đông Quan Thành; hậu Lê kêu là Đông Kinh, rồi kêu Trung đô; sau từ Lê Thuận Tông lại kêu là Đông Đô, đối với Tây Đô là Thanh Hoá. Nguỵ Tây Sơn kêu là Bắc Thành. Gia Long làm ra trận, phân đất bắc ra làm Năm trấn trong là: Sơn Nam Thượng, Sơn Nam Hạ, Sơn Tây, Kính Bắc, Hải Dương; Còn Tuyên quang, Hưng Hóa, Cao Bằng, Lạng Sơn, Thái Nguyên, Quảng Yên, sáu trấn kêu là Sáu Trấn ngoài, vì có Nùng ở xen. Minh Mạng năm thứ 12 cải làm ra tỉnh; năm thứ 15 cải kêu 13 tỉnh đất bắc là Bắc Kì. Tự Đức năm thứ 5, mới phân tỉnh ra”.

TỈNH HÀ NỘI

Có 4 phủ, 15 huyện.

1/. Hoài Đức phủ, D T 19 dặm, N B 40 dặm.

Đời Lê thì kêu là Phụng Thiên phủ

“Hán “ “ “ Lang Biên huyện,

“ Tổâng “ “ “ Tổng Bình huyện,

Sau gọi là Tổng Bình quận.

Lúc thuộc Minh là Đông Quan huyện. Lê sau kêu là Vĩnh Xương.

Đời Minh Mạng năm thứ 2, lảnh 8 tổng, 115 thôn, phường.

Phủ nầy chia ra làm 2 huyện

1/. Vĩnh Thuận huyện, 5 tổng, 40 thôn, phường, trại.

2/. Từ Liêm huyện, 13 tổng, 82 xã, trang, thôn, sở.

2/. Thường Tín phủ. D T. 20 dặm, N B. 54 dặm. Thành đất, châu vi 203 trượng, 2 thước; cao 7 thước 2 tấc; hào rộng 3 trượng, cửa 3 cái.

Đời Hán về Giao chỉ quận; đời Trần sắp về trước thì là châu Thượng Phước. Minh thì là châu Phước An; hậu Lê kêu là Thường Tín; Minh Mạng năm thứ 12, cho lãnh 3 huyện:

1/. Thượng Phước huyện, 12 tổng, 82 xã, thôn.

2/. Thanh Trì huyện, 12 tổng, 100 xã, thôn, phường, châu.

3/. Phú Xuyên huyện, 11 tổng, 84 xã, thôn.

3/. Ưng Hoà phủ Đ T. 74 dặm, N B. 83 dặm. Thành đất, châu vi 271 trượng, 2 thước, cao 7 thước 2 tấc; hào rộng 2 trượng. 2 thước, 3 cửa.

Đời Hán thuộc Giao Chỉ, đời nhà Lý làm ra Ưng Thiên phủ; Minh cải là Ưng Bình. Tự Đức năm thứ 5 cho lãnh 4 huyện:

1/. Sơn Minh huyện, 8 tổng, 75 xã, thôn.

2/. Hoài An huyện 4 tổng, 50 xã, thôn, phường, sở.

3/. Chương Đức huyện 9 tổng, 69 xã, thôn, trại, sở.

4/. Thanh Oai huyện 12 tổng, 93 xã, thôn.

4/. Lý Nhân phủ, Đ T. cự 56 dặm, N B. 77 dặm. Thành đất rộng 329 trượng, cao 7 thước 2 tấc, hào rộng 5 trượng, có 3 cửa.

Đời Hán thuộc về quận Giao Chỉ, đời nhà Trần sắp về trước là Châu Lợi Nhơn, Minh là phủ Giao Châu; Tự Đức năm thứ 5 cho lãnh 5 huyện:

1/. Kim Bảng huyện 6 tổng, 57 xã, thôn, trang, sở.

2/. Duy Tiên huyện, 6 tổng, 60 xã, thôn, trang.

3/. Thanh Liêm huyên, 8 tổng, 63 xã, thôn, trang.

4/. Nam Xang huyện, 9 tổng, 86 xã, thôn.

5/. Bình Lục huyện, 4 tổng, 37 xã, thôn.

(Thổ sản phủ Lý Nhân ca)

Nam Xang nước lụt lắm ốc nhồi, (lồi)

Kim Bảng lươn bung mới dạo sôi,

Thanh Liên bỏm bẻm nhai trầu quạch,

Bình Lục phì phào hút thuốc hôi,

Duy Tiên thịt thúi ba chiều chợ.

HÌNH THẾ

Hình thể tỉnh Hà Nội tốt lắm. Nó ở chính giữa các tỉnh Bắc Kì. Phía T, phía N có núi non che án; đất bằng đai rộng; bên tả có sông Nhĩ Hà đoanh quanh; bên hữu có sông Hạc Giang chảy. Tỉnh ấy đã hơn tám trăm năm là đất cựu đế đô.

KHÍ HẬU

Tháng giêng mùa xuân phây phay gió đông thổi, trời rét (lạnh). Tháng 2 tháng 3 dịu bớt; tháng 4 tháng 5 thường nắng. Từ tiểu mãn sắp về sau, sông Nhĩ Hà nổi nước; ban đầu mưa nhiều to đám, sau nước đầy hoài làm nên lụt; lúc ấy lo giữ bờ đê bờ quai nhặt lắm.

Thượng tuần tháng 7, mồng 3, mồng 7, mồng 8, mỗi bữa thường có mưa lớn, tục kêu là mưa ngâu (vì so Chức Nữ qua sông Ngân Hà về với sao Kiên Ngưu).

Tháng 9 mồng 9 có mưa thì được mùa, không mưa thì mất mùa.

Có lời ngạn ngữ rằng: Mồng 9 tháng 9 có mưa, thì con đi sớm về trưa mặc lòng; Mồng 9 tháng 9 không mưa, thì con bán cá cày bừa con ăn.

Mùa đông rét lạnh, lại có thứ sương tục kêu là sương muối, hay hại cỏ cây lắm, rét buốt da tay chân, như kim châm.

Câu ví gió đông rằng: gió đông non chui vào đụn rạ; sống là họa, chết đá cầm tay. Nói về thằng đểu hoang, không còn có chi mà che thân mà cự rét, vì: quay đất nó đã quấy anh; quần áo cổ hết một manh chả còn.

Đại để nó là mùa xuân mùa đông thì lạnh nhiều; mà mùa hè mùa thu thì mưa giả. Ruộng sâu thì đông cấy, hè gặt. Từ tháng giêng cho tới tháng 8, để tắm được.

PHONG TỤC

Trong tứ dân đều có chuyên nghề cả, mà nông thì hội hơn. Chốn Thiềng Thị thì công thương tụ, có lộn Ngỏ Khách. Đàn ông còn trai hay ngồi quán ngồi lều trà rượu ăn chơi, còn việc cày cấy thì nhờ đàn bà con gái làm.

Đàn ông ăn mặc cũng thường, diêu áo vấn tới đầu gối, đầu hay đội nón ngựa, bịt khăn đen.

Đàn bà mặc áo có thắt lưng làm bìu (bọc), yếm đỏ, không gài nút nịt, nút vai thả không ra mà thôi, đầu đội nón giàu (ba tầm), lớn gần bàng cái nia, hai bên có hai quai tụi vấn toòng teng, đầu vấn ngang, lấy lượt nhiễu vấn tóc mà khoanh vấn theo đầu. (có một làng Kẻ Lòi có đàn bà bới tóc); Dưới mặc váy, chân đi dép sơn; nước da mịn màng trắng trẻo, má hồng, da ửng, gót son, phốp pháp người; răng nhuộm đen cánh gián.

Thói trật áo thắt lưng là nhơn bởi trời đông thiên rét lạnh; đàn bà có con, cho bú một lần phải mở nhiều áo khó lòng, nên để luôn như vầy. Còn thắt lưng thì cũng là vì lạnh; con gái thấy vậy cũng bắt chước làm theo, mùa nào mùa nấy cũng để luôn như vậy mà thành tục.

Ngày tư ngày tết, hay đơm thần quải tổ, mở tiêch ăn chơi, hát xướng, phụ tiên kỳ thần. Việc tang lễ hay làm trọng thể xa xỉ quá. Nên Tàu có lời rằng: Sanh ư Quảng Đông, tử tại Hà Nội, gia quan ư Triều miển.

NHÀ TRÒ

Khi đám tiệc, hôïi hữu, hôn tế, kỳ yên, chập miễu, thường hay dụng nhà trò. Nhà trò là con gái đương xuân sắc chuyên tập nghề ca xướng, tục kêu là cô đào. Có đám tiệc, thì người ta rước tới hát, thường hát theo ca trù, giậm Tuý Kiều, câu hát, thơ phú, hoặc kể truyện. Hát cũng khi ngồi khi đứng, tay nhịp sanh, miệng hát nhiều cung bậc giọng thấp giọng cao ngân nga hay và êm tai lắm; có chú kép ngồi một bên gảy (khảy) cái đàn đáy, lại có người đánh trống nhỏ cầm chầu. Có khi lại đứng hát bộ vừa múa vừa hát. Có khách thì chủ đám lại bắt phải quỳnh tương rượu. Tay bưng chén rượu, miệng hát câu chi, hoặc tình ái, hoặc nhân ngãi, để mời cho khách uống đi. (Câu hát là giọng quỳnh, chén rượu là chén quỳnh tương), tích chén nước Vân Anh đem đưa cho Bùi Hàn uống… giọng nhà trò thường là những giọng sau nầy: mẫu dựng, Thiệt nhạc, ngâm vọng, tì bà, tát phẩn, hát nói, gởi thơ, quỳnh, hãm, cung bắc, của quyền, non mai, nường hạnh, chữ khi, tho, thổng v.v…

Tục hay nói: gái tháng 2, giai (trai tháng 8, nghĩa là thường tháng 2 làng tổng có làm đám hội, thì gái tranh sắc, tháng 8 làm cỗ nhắm *thì ).

HỘI

Làm hội là làng kỳ yên, rước đưa thần bụt. Viên quan chức sắc thì lưng đai bố từ, đầu đội mũ tú tài, chân đi hia, có một ông chánh đám; chánh tế thì đội mũ trái bí, cổ đeo choàng vai xuống nách thứ tràng mạng (là chuỗi, hôït hương thơm), đi có cờ xí, cờ tướng, cờ đuôi nheo, cờ linh tiền, kiệu song loan, đồ lộ bộ, tàn lọng; đi có hàng lớp thứ tự; ai ai cũng có cầm quạt che mặt. Còn quân đài đệ thì đội mão cứt heo, đóng khố nỉ thêu, mình ở trần, tay cầm khăn đỏ. Trai tơ gái lứa chưng đồ tử tế, đồ nhứt ra nhỏng nhẻo đi coi.

HÁT ĐÊM

Hội, giụm ba giụm bảy từ chòm từ khóm hát đùm, là hát hoa tình ghẹo chọc đối nhau.

Thường mùa hội, ngoài quán trong lều hay đánh quay đất (bong), thò lò (bong vụ), xóc đĩa (chẵn lẻ), đối mò (đối sấp ngửa).

Đám lớn lại có đứng tướng, là làm chỗ đài cao trống, chọn một người, hoặc con gái, hoặc đàn bà có bóng sắc ngồi đó có năm ba con thể nữ hầu. Khi hội rình rang đi, thì người ta tin có thần có ma bắt cái người cầm cờ tự nhiên ríu ríu lại chỗ đó vẫy cờ xung quanh, chỉ là trong làng có người thỉnh sắc thần yêu, thần vì lấy làm kiết tường chi triệu (điềm lành, tốt).

CỖ NHẮM

Tiết tháng 8 tục có làm cỗ nhắm tại đình, cúng tế thần kỳ yên. Đua nhau dọn cỗ, một cỗ tế rồi ngồi ăn cùng nhau, còn một cỗ mâm án thư chồng đơm lên nhiều từng, lấy mía róc vấn giấy đỏ làm đồ kê mà chưng có từng, trên có làm con phụng, con long, con lân, con quy đứng đầu mâm, để tối chia nhau, biếu xén nhau. Dịp ấy thường coi hát nhà trò, đánh gậy (đánh quờn, nghề võ), vật, múa rối cạn (hát hình), múa rối nước, leo dây, bài điểm, cờ người, nấu cơm thi, dệt cửi thi, bắt chạch, tạc tượng (đục (giục) tượng), thảy đều có ăn cuộc ăn dài cả.

Nấu cơm thì là phải nấu thi coi thử ai chín trước, và khéo khỏi cháy khỏi khê khỏi khét. Người ta đưa cho ít cái đóm với bã mía hay là rơm, thắp cầm hơ đút nồi mà nấu.

Còn dệt cửi thì làm sàn ra ngoài ao vừa để cái không cửi, ả chức ra đó lên ngồi dệt, đâm thoi bắt thoi cho liền cho lẹ, nếu trật thoi văng rớt xuống ao thì thua.

Bắt chạch là một trai một gái tay choàng cổ ôm nhau, tay kia thò vô chum sâu có thả con chạch, ai bắt được thì ăn dải*. lượt thưa rểu, quần lãnh bưởi có ngời ngồi ra tại giữa giàn làm trên ao hồ. Trai lãnh chàng đục, đóng khổ giấy ra đó, làm bộ đẽo phạm, hễ giữ không được thì tâm hoả động, dương vật dậy rách khố mất ăn; khi ấy đâm đầu xuống ao lặn đi đỡ xấu. Ấy ít lời về phong tục sơ lược cho biết qua vậy.

THÀNH TRÌ

Thành Hà Nội châu vi 432 trượng, cao 4 trượng, 1 thước 2 tấc, hào rộng 9 trượng; có 5 cửa, ở tại Thọ Xương, Vĩnh Thuận hai huyện. Từ Lê sấp về trước các vua đóng đô tại đó, cũng có kêu là Phụng Thiên Thành, ở trong thành Đại La, mà lâu đời đã hư đi. Kế lấy nguỵ Tây Sơn tới choán lấy mới cứ nên cũ, mới bắt từ cửa Đông Hoa tới cửa Đại Hùng mà xây thành lên.

Đời Gia Long nhơn vì của là của nguỵ Tây Sơn làm ra, nên không ưng bèn cải tu; Gia Long năm thứ 4 xây thành lại.

Trong nội có hành cung chánh điện, 2 tòa có tả vu hữu vu; mặt sau có 3 toà điện,hai bên có tả vu hữu vu. Sau điện có Tịnh Bác Lâu; bốn bề có xây thành gạch; trước chánh điện (là Kính Thiên điện); sân xây đá Thanh, có cặp đá rồng lộn 9 cấp mà lên điện. Ra ngoài có ngũ môn lâu, đề chữ Đoan Môn đời nhà Lý để tích lại. Ngoài nữa ngay cửa nam có cột cờ xây đá gạch, trong ruột xây khu ốc lên thẳng tới trên chót vót.

1. Hàng Buồm, Ngô Khách bán sách vở, đồ tàu, thuốc bắc.

2. Quảng Đông, Minh Hương khách hộ ở.

3. Hàng Mã, bán minh y minh khí.

4. Hàng Mâm.

5. Báo Thiên phố, bán vải đen, vải xanh.

6. Phố Nam hay là Hàng Bè, gần đó có chợ hôm, hai bên dán làm thùng cây, thùng tre.

7. Phố Hàng Bồ.

8. Hàng Bạc.

9. Hàng Giày, hia.

10. Hàng Mây choại.

11. Đồng lạc phố.

12. Thái cực phố. (Phố Hàng Đào)

13. Đông Hà phố (hàng hát).

14. Phước Kiến phố, bán đồ đồng, đồ thiếc.

15. Phố hàng muối.

16. Đồng Xuân phố.

17. Thanh Hà phố.

18. Hàng Gai.

19. Hà Bao phố.

20. Hàng Trà.

21. Quảng Minh Đình phố.

CHỢ

Chợ búa nội cả tỉnh cũng nhiều lắm. Mà chợ lớn có tiếng và đủ đồ hơn hết tại Bắc Kỳ, thì là những chợ kể trong câu ví nầy: Xứ Nam là chợ Bàng Vôi; xứ bắc Giâu, Khâm, xứ đoài Xuân Canh; nghĩa là tỉnh Hà Nội, Hưng Yên, Ninh Bình, Nam Định là phía nam, thì có chợ Bằng, chợ Vôi có tiếng hơn hết. Còn bắc là Bắc Ninh, thì có chợ Giâu, chợ Khâm; xứ đoài là trên Sơn Tây thì là chợ Thâm Xuân canh.

CẦU

Cầu đất bắc hay làm cầu đá, cầu gạch, cầu gỗ, lại hay làm cầu lợp ngói, chùa đình cũng nhiều lắm lắm. Mà muốn biết đâu hơn đâu thì lấy trong câu nầy: Cầu Nam, chùa Bắc, đình Đoài, nghĩa là cầu tốt hơn thì là tại trong các tỉnh nam; còn chùa chiền lớn cột cao nóc, khéo tốt thì tại xứ Bắc Ninh, đình làng, đình chợ mà làm kí tốt, thì trên miệt sứ Đoài.

Về đồ ăn có tiếng ngon hơn, như trong Nam Kỳ kêu chiếu Cà Mau, thuốc Gò Vấp, rượu Gò Cát v.v…, thì ngoài Bắc Kỳ có cái cá như vầy: Dưa La, Cà Láng, nem Báng, gỏi Bần, nước mắm Vạn Vân, cá rô Đầm Sét. (chỉ tên xứ: Kẻ La, kẻ láng, kẻ Báng, kẻ Bắn, Vạn Vân, kẻ Đấm Sét).

Cơm Văn Giáp, táp (thịt tái) cầu Giền, chè quán Tiên, tiền Thanh, Nghệ.

Cơm quán dọn tử tế thì là tại quán làng Văn Giáp đường lên tỉnh Hà Nội, vào Cửa ô Đồng Lầm; còn thịt tái thịt thấu ngon có tiếng thì là tại quán Cầu Giền; chè cháo nấu ngon thì là tại quán Tiên cũng tại đường lên Hà Nội; tiền xe gánh ra nhiều thì là phường buôn ở trong Thanh trong Nghệ đem ra.

THỔ SẢN ĐẤT HÀ NỘI

Lúa: lúa dê (duy), lúa thông, lúa dự, lúa lem bông, lúa trĩ, lúa hương, lúa thầy đường, lúa bạch canh.

Nếp: nếp bông vàng, nếp răng ngựa, nếp ruồng, nếp cau, nếp trái vải, nếp đuôi chồn, nếp ngọc thục…

Tơ, bông cán, hàng đoạn bông (phường Thọ Xương, kiên liên dệt), trừu bông (Từ Liêm), hàng lượt, lãnh bóng, lượt bùng, the rây, lụa bông, lụa trắng, thao, vải trắng, the làn, xuyến, láng gốc…

Cây hội (giấy viết sắc), các thứ giấy, quạt trúc, nón nan; ngói gạch, nồi đất (đồ gốm); trà, muối diêm, mật ui, đường hạ; vôi đá, bánh phục linh, trôi nước, xôi bông đường, bánh mì khoai, rượu trắng; khoai lang mộng, khoai sáp, khoai mài, khoai tím, khoai ngọt; củ sắn, củ đậu ,củ nần, củ huỳnh tinh, xoài, mít, nhãn, hòng thơm, hồng đỏ…

Gỗ mít, gỗ thị, gỗ thông, gỗ bòng, gỗ liễu. Tre, tre gai, tre lớn, tre ve, v.v….

Giã gạo

HỘ KHẨU

Đời Minh Mạng số dân đinh được 52335 tên; nay (Tự Đức) 60257 tên.

ĐIỀN PHÚ

Ruộng 393066 mẫu; lấy thuế, lúa 245650 đấu, tiền 20773 quan, bạc 1276 lượng.

Tỉnh Hà Nội đã nói qua rồi, bây giờ xuống tỉnh Hải Dương cũng phải nói ít lời cho biết xứ.

TỈNH HẢI DƯƠNG

Địa hạt tỉnh Đ. T. cự 132 dặm, N. B. 100 dặm:

Đ. đến tỉnh Quảng Yên, giáp An Hưng huyện.

T. tới tỉnh Bác Ninh, huyện Quỳnh Khôi.

N. tới tỉnh Nam Định, huyện Quỳnh Khôi.

B. tới tỉnh Bắc Ninh, huyện Quê Dương và Phụng Nhãn.

Từ tỉnh vo cho tới kinh (Huế) 1097 dặm.

Đời Hùng Vương là bộ Dương Tuyên; đời Hán thì về quận Giao Chỉ; đời Trần là lộ Hạc Lộ, rồi đặt tại Hải Dông lộ, sau làm ra phủ Hồng Châu, Nam Sách; đời Minh choán thì làm ra 2 huyện là Lạng Giang và Tân An; đời Lê năm Thuận Thiên thì kêu là Đông Đạo, năm Diên Ninh thì kêu là lộ Nam Sách Thượng, Nam Sách Hạ; năm Hồng Đức kêu là Hải Dương, sau bị họ Mạc choán; Gia Long năm thứ 12 đặt là Hải Dương tỉnh.

Chia ra làm 5 phủ, 19 huyện

1/. Bình Giang phủ, 4 huyện; thành châu vi 208 trượng, cao 7 thước, 2 tấc, có hào, 3 cửa.

1. Cẩm Giàng huyện, 14 tổng, 85 xã, thôn.

2. Đường An huyện, 10 tổng, 66 xã, thôn.

3. Đường Hào huyện, 9 tổng, 79 xã, thôn, phường, giáp.

4. Thanh Miền, 8 tổng, 61 xã, thôn.

2/. Ninh Giang phủ, 4 huyện: thành đất châu vi 171 trượng 6 thước, cao 7 thước, 2 tấc, có hào, có 3 cửa.

1. Vĩnh Lại huyện, 8 tổng, 81 xã, thôn, trang, trại.

2. Vĩnh Bảo huyện, 8 tổng, 67 xã, thôn.

3. Gia Lộc huyện, 9 tổng, 85 xã, thôn.

4. Tứ Kỳ huyện, 8 tổng, 77 xã, thôn.

3/. Nam Sách phủ, 4 huyện, thành châu vi 208 trượng, cao 7 thước, 2 tấc, có hào, 3 cửa.

1. Chí Linh huyện, 7 tổng, 65 xã, thôn.

2. Thanh Lâm huyện, 10 tổng, 82 xã, thôn.

3. Thanh Hà huyện, 10 tổng, 64 xã, thôn.

4. Tiên Minh huyện 12 tổng, 92 xã, thôn.

4/. Kinh Môn phủ, 3 huyện, thành 271 trượng 6 thước, cao 7 thước 2 tấc, có hào, 3 cửa.

1. Giáp Sơn huyện, 7 tổng, 62 xã, thôn, phường.

2. Đông Triều huyện, 11 tổng, 98 xã, thôn.

3. Thuỷ Đường huyện, 12 tổng, 78 xã, thôn.

5/. Kiến Thoại phủ, 4 huyện, thành châu vi 133 trượng, cao 7 thước, có hào, 2 cửa.

1. Nghi Dương huyện, 12 tổng, 57 xã, thôn, phường.

2. An Dương huyện, 9 tổng, 63 xã, thôn.

3. Kim Thành huyện, 11 tổng, 81 xã, phường.

4. An Lão huyện, 10 tổng, 62 xã, thôn.

HÌNH THẾ

Tỉnh Hải Dương ở phía đông đất Bắc Kỳ, có núi non sông biển, tốt thế hiểm địa lắm.

Núi có danh hơn là An Tử sơn, Đông Triều sơn.

Sông lớn là Cẩm Giang. Phía T, phía N, thì đất bằng, sông rạch ăn quanh quẹo lăng xăng lít xít. Phía D, phía N, thì có núi, rộng biển. Đất có nhiều ngóc ngách hiểm hóc.

KHÍ HẬU

Khí hậu cũng gần như tỉnh Hà Nội; có một điều ở gần biển, mùa hè mùa thu gió đông nam thường thổi. Thường hễ đến mồng 10 tháng 8 thì có dòng gió, mưa to luôn. Ngày ấy là ngày chọi trâu tại xứ Đầu Sơn. Tục hay nói: Buôn đâu bán đâu, mồng 10 tháng 8 chọi trâu tìm về. 20 tháng 9, mồng 5 tháng 10 có rươi ra, người ta đi bắt đem về làm mắm; nước lớn sông đầy lên có bão có tố kêu là hoả trùng phong.

PHONG TỤC

Phong tục cũng đông như Hà Nội; có nhiều học trò, nghề nghiệp thợ thầy cũng giỏi cũng khéo. Cũng hay ăn chơi, tiệc tà, kị thần, tế quỷ, lại thêm cái tục chọi trâu. Việc tế tự quỷ thần hay làm lớn, tế heo trâu không sợ hao tốn; nên có lời tục rằng: Sống làm trai Bát Tràng, chết làm thành hoàng Kiêu Kị, vì làng ấy hay làm thịt trâu mà đơm tế thần, trâu đâu cũng đem tới đó mà làm.

Lại có câu hát gộp kể đứa hoang như sau nầy: Bốn phủ 19 huyện tỉnh Đông, em nghe thằng Xoài, thằng Lác, thằng Bông, thằng Quyền, nó đưa dem đi chợ Lác đồng phiên, chợ Lỡ, chợ Chiền, quán Nội, cầu Tu…

THÀNH TRÌ

Thành Hải Dương châu vi nó 551 trượng ,6 thước, cao 1 trượng 0 thước, 2 tấc; hình 6 góc, 4 cửa, hào rộg 11 trượng, sâu 6 thước, ở tại huyện Cẩm Giàng.

Thuở Lê năm Quang Thuận, xây tại huyện Chí Linh, làng Mặc Động Xã, tục kêu là Dinh Lệ; sau đời qua xã Mao Điền, huyện Cẩm Giàng, tục kêu là Đinh Dậu.

Đời Gia Long năm thứ 3 dời lại chỗ bây giờ Trấn Đan làm thành đất. Minh Mạng năm thứ 5, xây bằng đá ong.

HỘ KHẨU

Thuở Gia Long năm thứ 18, dân đinh được 23900 tên; bây giờ 43900 tên.

ĐIỀN PHÚ

Ruộng 425547 mẫu; thuế: lúa 260319 đấu, tiền là 54417 quan, bạc là 1849 lượng.

Ngày 22 tháng giêng bỏ tỉnh Hải Dương mà xuống Hải Phòng. Có quan đại và quan tuần ngồi phà đi xuồng với nữa. Giờ thứ 4 rưỡi chiều ngày 23 tới Hải Phòng. Lên Lãnh sự (M. ture) mới hay chiếc tàu về Gia Định đã lấy neo chạy hồi trưa đi rồi. Lỡ dịp đi, buồn bực quá. Nhưng mà cũng chẳng qua là bởi đâu xây khiến cho được biết đất Bắc rõ hơn.

Ở lại đó 10 bữa; có ý đi theo tàu Washi về Hương Cảng mà xuống tàu đó về Gia Đinh. Ở đó chờ tàu ăn hàng, chở hàng trót chín mười bữa, mà không thấy chạy; lại nghĩ rằng: tàu ấy nhỏ quá, đi về bên tàu thì quanh hóa ra lâu về tới nhà lắm chăng. Vì vậy qua mồng 3 tháng 2, mới tính ở mà đợi lóng nhóng đó cũng mất công vô ích; chi bằng hồi ngữ về ngã Hương Cảng đi, để chờ dịp tàu sau về ngay Nam Kỳ. Mà bởi không biết chắc ngày nào tàu ra, mới tính đi rông ít ngày qua Nam Định, Ninh Bình, Thanh Hóa, Hưng Yên cho biết xứ.

Nhứt định thế ấy rồi, cậy chú khách Wan Sing mướn một chiếc đò đưa qua Nam Định. Đi có đem ông sáu Thìn, thầy ba Hớn lại với ông Kỳ là chú ông cụ tham biện Cư (cha Thơ).

Giờ thứ 5 rưỡi chiều lui thuyền. Sáng ra giờ thứ 8 tới ngã ba xuồng cửa Thái Bình. Chiều qua chùa Trỏng, tới đồn mè; đậu lại tại chợ Địa đầu. Qua mồng 5 chiều giờ thứ 4 rưỡi tới thành Nam Định; cơm nước dưới ghe dưới đó rồi lên nhà ông trùm Lý, rồi vô cụ Nghiêm là cụ sở họ có đạo tại thành thuộc về địa phận đức thầy Phước. Cụ nầy cũng là cụ dó danh tiếng, giỏi việc đời, lanh lợi nhà chung nhờ lắm, thân thuộc các quan tỉnh.

Sáng ra làm nhằm ngày thứ tư lễ tro (Nam Định kêu là lễ gio), xem lễ tại đó. Trong tỉnh quan tổng đốc tên là Nguyễn Trọng Hiệp đã đi hồi khuya có việc gấp đi rồi. Còn ông Nguyễn Đức Trạch là quan bố chánh, và ông Nguyễn Tài là quan án sát ở nhà. Các quan cứ lời ông tổng đốc dặn, cho 1 ông đội, 1 ông thông phán và 10 tên lính ra hầu. Đêm ấy cụ dạy làm heo ăn uống đãi đằng.

Sẵn đây tại giữa tỉnh thành, nói lược qua về tỉnh Nam Định đã rồi sẽ nói về sự đi xuống Phát Diệm.

TỈNH NAM ĐỊNH

Tỉnh hạt đông tây cự 112 lý. N. B. 84 lý.

Đ. chạy giáp tỉnh Hải Dương nơi phủ Ninh Giang.

T. chạy giáp tỉnh Ninh Bình, An Khánh phủ, Gia Viễn huyện.

N. chạy xuống biển.

B. chạy giáp tỉnh Hà Nội, nơi Lý Nhân phủ, bình Lục huyện.

Từ tỉnh tới kinh đô là 1019 lý.

Nguyên đời Hùng Vương thì là bộ Lục Hải, đời nhà Tần về Tượng Quận, đời nhà Hán thì về Giao Chỉ, đời nhà Ngô thì thuộc về Giao Châu, đời nhà Lương thì về Ninh Hải quận, đời nhà Đường đặt là Tống Châu, đời nhà Đinh đặt là đạo, Lê, Lý, Trần đặt là lộ Thiên Trường, đời nhà Lê (10 năm) kêu là Sơn Nam, đời Kiếng Hưng đến bây giờ kêu là Nam Định.

Chia ra làm 4 phủ với 2 phân phủ, lãnh 18 huyện.

1/. Thiên Trường phủ, lãnh 5 huyện:

1. Giao Thuỷ huyện, 10 tổng, 100 xã, thôn, phường.

2. Nam Chân huyện, 6 tổng, 60 xã, thôn, phường trang.

3. Chân Minh huyện, 7 tổng, 63 xã, thôn, phường trại.

4. Thượng Nguyên huyện, 5 tổng, 47 xã, thôn, trang.

5. Mỹ Lộc huyện, 7 tổng, 51 xã, thôn, trang.

2/. Kiến Xương phủ lãnh 4 huyện:

1. Võ Tiên huyện, 7 tổng, 45 xã, thôn, lý, giáp.

2. Xá trì huyện, 8 tổng, 63 xã, thôn, trang.

3. Chân định huyện, 8 tổng, 69 xã, thôn, trang, trại.

4. Tiên Hải huyện, 7 tổng, 47 ấp, lý, trại, giáp.

3/. Nghĩa Hưng phủ lãnh 2 huyện:

1. Đại An huyện, 11 tổng, 72 xã, thôn, phường.

2. Thiện Bổn huyện, 10 tổng, 88 xã, thôn, trang, trại.

4/. Nghĩa Hưng phân phủ lãnh 2 huyện:

1. Ý An huyện, 6 tổng, 36 xã, thôn, trại.

2. An Ích huyện, 7 tổng, 53 xã, trang, trại.

5/. Thái bình phủ lãnh 3 huyện:

1. Đông Quan huyện, 8 tổng, 55 xã, thôn, sở.

2. Thoại Anh huyện, 9 tổng, 59 xã.

3. Thanh Quan huyện, 10 tổng, 52 xã, thôn, trang.

6/. Thái Bình phân phủ lãnh 2 huyện:

1. Phụ dự huyện, 6 tổng, 36 xã, thôn

2. Quỳnh Khôi huyện, 6 tổng, 43 xã, thôn.

HÌNH THẾ

Tỉnh nầy là hùng tỉnh thứ nhứt Bắc Kỳ: ruộng nương tốt, nhơn vật thạnh, buôn bán lớn, chợ búa đông. Phía T. B. có ngã ba hoàng giang là sông Nhĩ Hà chảy xuống, sông sâu mà lại rộng; phía N. xuống ngã ba Ngô Xá, bên hữu có sông Vị bao tỉnh thành, xuống nữa tới ngã ba Độc Bộ Giang, xuống Kiến Xương phủ tới ngã ba Côn Giang, bên hữu từ sông Vị qua khỏi phủ Xuân Trường, phía D. thì là ngã ba sông Dõng Ngãi lại thành ra ngã tư Ngô Đồng, đều chảy ra biển cả, ra 6 cửa:

1. Liêu (Hải Liêu): *đều lên Nam Định được cả.

2. Lác: *đều lên Nam Định được cả.

3. Ba Lạt: *đều lên Nam Định được cả.

4. Lân: * đều lên Nam Định được cả.

5. Trà (Trà Lý): *đều lên Nam Định được cả.

6. Hộ (Diêm Hộ): *đều lên Nam Định được cả.

KHÍ HẬU

Nực mát, nóng rét cũng gần như Hà Nội. Lúa mà hè tháng chạp chín, lúa mùa thu thì tháng 6 chín. Sen tháng 6, cúc tháng 10 thạnh.

THÀNH TRÌ

Thành Nam Định châu vi 830 trượng, 7 thước, 3 tấc, cao 1 trượng, 2 thước, 2 tấc, có bốn cửa; hào rộng 6 trượng, sâu 6 thước, lập tại huyện Mỹ Lộc.

HỘ KHẨU

Minh Mạng năm đầu kể được 58,003 người dân tráng. Nay kể được 70,898 người dân tráng.

ĐIỀN PHÚ

Ruộng đất được 524,977 mẫu; thuế: lúa được 470,712 đấu, tiền 229,637 quan; bạc được 175 lượng.

Ở tại nhà cụ Nghiêm một ngày mồng 6, qua trưa mồng 7 xuống phà quan tỉnh bắc đưa mà xuống Phát Diệm. Quan tỉnh đem cho tra tiễn chân lên đường, cấp 1 ông đội, 1 ông thông phán với 8 tên lính đi theo hộ đệ.

Từ giã cụ xuống đi vào Ninh Bình, mà trước hết muốn xuống Phát Diệm viếng cụ Sáu đã. Giờ thứ 6 rạng mặt mồng 8 thì tới tuần Lộc Bộ, giờ thứ nhứt xế tới đồn Bình Hải, cửa Hải Liêu, đậu đó chờ nước lớn mà vô ngòi Giới hay là Kim Giang mà vào Phát Diệm chỗ cụ Sáu ở.

Tối chạng vạng thuyền mới tới bến, đậu ngoài vàm rạch. Cho người đem thiệp lên trình. Cụ cho rước lên nhà vuông xơi nước, sau mời lên lầu chuyện vãn cho tới giờ thứ 11 mới phân nhau ra đi nghỉ. Sáng ra cụ cho mời đi xem lễ, rồi ra đi xem cảnh nhà thờ trái tim. Nhà thờ Đức Bà nhỏ mà tốt, bàn thờ, giáng ngự, bàn dậm, hết thảy đều làm bằng đá Thanh chạm cả. Trước cửa có xây non bộ đất lớn có hồ có cầu đi qua.

Còn nhà thờ lớn ngoài thì có ngũ môn lâu; trong bàn thờ cũng làm bằng đá Thanh làm kiểu cách khéo đẹp dễ coi lắm. Lại nơi nhà hành lang thấy đang có trổ đá Thanh chạm đỏ, lại làm một cây thánh giá đá nguyên một miếng trổ ra để sau có dựng lên trên lầu nhà thờ. Đàng sau nhà thờ cụ có xây một cái núi lớn gần bằng hòn núi thiệt vậy, để làm núi Calvario, trong ruột có xây hang để làm hang đá Đ. C. G. * sinh ra. Việc rất quả hung! Lên núi tìm chọn đá nguyên cả viên, viên nào nhằm thế thì lấy mà chở đem về mà làm chẳng sợ tốn kém công nhân vật liệu.

* Đ. C. G. = là Đức Chúa Giê Giu (= Da Tô).

Chép ra đây ít bài thơ vẽ cảnh, thì biết thắng cảnh là chừng nào:

TRẦN THIẾT

Sực xem thấy nhà thờ Phát Diệm,

Thật nguy nga cung điện hẳn hoi,

Đọc kinh rồi đứng đó mà coi,

Hồ sơn thuỷ lâu đài như tạc,

Sách có chữ rằng: Thị chu lưu bàn bạc,

Bất dĩ Tần nhỉ bất dĩ Hán,

Nhờ đội ơn trên ra sức phù trì,

Cho người thế biết đường giữ đạo,

Sách có chữ: hữu công vì văn giáo,

Thị thánh hiền vì vạn thế sanh dân,

Chữ rằng: đức dữ nhật tân.

HIẾU SƠN CAO ĐỈNH

Ngoài có hồ trong lại có hang,

Rõ ràng thay, hà xứ bất giang san,

Ấy mới biết: Thiên chi hạ, mạc phi vương thơ,

Thơ rằng: hoà khí dữ xuân phong,

Nhớ có câu: đạo vị vô cùng

Sách có chữ: địa dĩ nhân nhi thắng,

Tứ phương giai ngã cảnh,

Nhân dĩ đức nhi long,

Hữu thiên hà xứ bất.

NHÀ THỜ TRÁI TIM

Tâm giả nhân chi bản dã,

Gốc đá tươi hoa quả cũng tươi,

Có luân thường đạo lý mới ra người,

Nên phải cậy trái tim cho chắc chắn,

Thơ rằng: bì thới tuy nhân văn,

Quân tử bất ưu bần,

Chữ rằng: phụ hảo tâm nhân,

Vậy phải giữ chữ tâm cho vững,

Nhờ Chúa cả hộ cho mạnh khoẻ,

Nọ mới hay bì cực thới lai,

Hữu nhân hữu thổ hữu tài…

Thấy phong cảnh Phát Diệm thật nên ghê,

Nhân ngồi chơi tay tả bút đề,

Vịnh phong cảnh vài câu quốc ngữ:

Thơ rằng;

Tứ thời giai hứng dữ,

Vạn vật tình quan nhi,

Trên cửa lầu chuông trông uy nghi,

Trước hồ thấy hoa sen đỏ chói,

Đường thập đạo đá xây bốn lối,

Cửa ngũ môn xuất nhập đạo cung môn,

Tứ thời phong cảnh tứ thời xuân…

Nội ngày ấy cho phái tỉnh lên Ninh Bình trình tờ. Chiều tối bữa ấy có 3 cô là cô Khánh (P. Ravier), cô Hiền (P. Thorol), cô Hiển (P. Roussin), tới họ đặng qua bữa thứ 2 có làm việc toàn xá trong xứ ấy.

Cụ Sáu làm cụ xứ chính sở, có các cụ khác giúp người nữa là cụ Ngân, cụ Bản, cụ Tư, cụ Tính, cũng đều có gặp mặt đó cả.

Các cô nghe nói, có cho mời ta xuống hỏi thăm chuyện nọ chuyện kia, đem rượu lễ đãi, nói chuyện một lát rồi từ giã trở lên phòng.

Qua ngày thứ 2 là ngày 11, xem lễ tại nhà thờ Trái Tim rồi ra đi coi hang đá, đi rảo vòng rồi về nhà cụ, cơm nước xong rồi từ giã các cô, các cụ mà đi.

Cụ Sáu chính tên người là Trần Triêm, triều đình đặt là Trần Lục; người là người đắc lực với triều đình; người tài trí thông minh, lanh lợi việc ăn ở xử trí theo phần đời lắm; mưu mô gan dạ cũng hung, dân sự phục tình, quan quyền cũng yêu đương trọng đãi. Nhờ cụ mưu mô trí biến mà xử trí yên với Văn Thân lúc khôn khó giao hòa trả tỉnh lại. Nói qua vậy cho biết người là người anh danh đặt Bắc, là chỗ nhờ cậy của nhà chung địa phận nam.

Vậy phần thì đã vào chay rồi, phần thì cụ mắc làm toàn xá cho họ, nên từ cụ mà đi vô Thanh Hoá. Vậy cụ liền dạy sắm thuyền, đồ hoả thực, lại cho thầy Trương Văn Thông đi theo đem đường. Giờ thứ mười rưỡi xuống thuyền đi ngòi Truy Lộc ra kinh Càn ngã ba Ngạt Kéo ra cửa Thần Phù (Đại Chính) rồi theo sông Trường Giang. Bên tay mặt làng Truy Định có núi Đường Ràng, núi Chiếc Đũa, núi Bản Tiền, núi Con Trâu gần núi Nẹ, núi Chóp Chài hay là Trát Con Lợn. Núi cao hơn hết nội đầm ấy là núi Chóp Chài hay là Trát Con Lợn. Núi cao hơn hết nội đám ấy là núi Chóp Chài, nên có lời ví rằng: Nhứt cao là núi Chóp Chài, nhứt rộng là bể, nhứt dài là sông.

Giờ thứ tư chiều tới sở nhà Chung Tòng Chánh, lớn rộng được 413 mẫu đất, 113 mẫu có 3 hòn núi bao là núi Ghép, núi Hạng Hộc và núi Miễu, còn ngoài 300 mẫu nữa, mới khai phá từ năm 1872, là của nhà nước thế lại đất nhà chung Kẻ Vĩnh bị kẻ ngoại cướp phá đi. Ở đó có cụ Bần mà người đi kẻ liệt khỏi; còn lại nhà có thầy già từ Khánh, lên đó coi rồi ăn bữa cơm, xuống thuyền đi đi. Giờ thứ 7 qua đón Chính Đại bắt phu đưa đi. Đến giờ thứ 8 rưỡi tối tới bia Thần. Đánh đuốc lên coi thấy trên núi đá hàm có chạm một chữ * Thần, người ta nói bề cao 7 thước, bề ngang nét chữ kẻ trót thước, một bên có đề: *Nhựt Nam nguơn chùa thần bút.

LÃ VỌNG, HANG THỊ

Đi nữa thì đi ngang qua Lã Vọng và hang Thị. Giờ thứ 9 tới nhà ông Chánh là anh cậu Sáu tại Mỹ Quang Phường, trọ (đỗ) đó đặng sáng ra có đi coi hang Từ Thức.

ĐỘNG TỪ THỨC

Hang Từ Thức ở tại xã Trị Nội, tổng Kiều Vịnh, huyện Nga Sơn, phủ Hà Trung.

Đi đến đó phải đi qua cái đèo, rồi đi vòng lại bên tả mới tới miệng hang. Chỗ ấy kêu là Từ Thức động hay là Bích Đào động.

Ở ngoài có cái miễu nhỏ nhỏ, nơi cửa động có chữ đề khắc vô đá. Vào trong phải có đuốc, vô trong nó rung rinh, có chỗ có đường như cột đá; dưới chân, chỗ thì có đá viên tròn vo bằng viên đạn cũng nhiều, nhỏ hơn nữa cũng nhiều, có chỗ thì đầy những đá đen cục hòn mà thành hình như trái mảng cầu khô; còn có chỗ lại có đá ra hình bàn ghế, mòn trơn có vân có hoa như chạm trổ vậy. Trên đầu ngó lên thấy thạch nhũ như là màn treo có thể bỏ xuống, trong đá coi nhấp nháng sáng ngời như kim sa. Hết bùng binh nầy tới bùng binh khác. Sau hết xuống tới cổ kiềng là cái miệng xuống hang dưới nữa, nó như miệng giếng, phải nghiêng mình lận theo thì xuống mới đặng; dưới đáy hết thì có cái như cái ao bèo cám lênh láng. Đi hồi giờ thứ 6 đến giờ thứ 8 rưỡi mới tới nơi.

Coi rồi trở ra, những kẻ đi theo nói có nghe còn có cái hang Trung Thu nữa, vậy mới rủ nhau đi ngang làng Trị Nội, Giáp Nội, Giáp Lục, vô đình làng tổng đang nhóm, bắt người dẫn đường đi, nó giầu lắm, kẻ nói có, người nói không, không chịu đi chi. Sau hết làng cho một chú kia đi đem đường, nó đem tới chân núi có hang nhỏ đó, nó chỉ xả là đó; vào coi không phải; nộ nạt ngăm đe nó cũng có nói không biết. Cho người leo lên núi tìm. Khi tìm được, nó rồ lên kêu và lấy khăn làm cờ phất bảo đã tìm được hang. Ta mệt thì mệt cũng ham xăn áo trèo lên; ban đầu còn để giày, sau phải cởi ra, tay vịn chân trèo, mồ hôi mồ hám loã ra ướt dầm dề. Tới nơi rã rời gân cốt, ngồi thài lai trên viên đá nghỉ cho bớt mệt đã sẽ vào hang. Thắp đuốc kéo nhau mà đi coi được hai ba từng rồi mệt thôi bỏ ra, xuống mà về. Tới giờ thứ 1 rưỡi mới tới nhà trọ. Từ giã làng họ và chủ nhà, xuống thuyền cứ đi lên mãi, giờ thứ 5 rưỡi tới chùa.

HANG DƠI

Hang Dơi, chữ đặt là Bạch A Động. Ghé lại lên coi; nó là cái núi tầm phồng ruột, trong rộng rinh, đàng sau có chùa; ngoài cửa động có đề thơ lại có hiệu:*

Bửu thiên động chùa đề. Đại thuận tam niên nhụ ngạt.v.v…

Coi rồi xuống thuyền đi lên Khan Dừa, thuyền cạn nước đi đà không được, phần trời đã tối: thầy Thông, nghe tiếng trẻ học trò (đồng nhi) đi nhà thờ về, bèn bảo xuống đẩy thuyền, nó xúm nó đẩy.

CỤ ĐỆ

rần tới bên cụ xứ đó là cụ Đệ. Cụ thắp đèn xuống rước lên, khi ấy là giờ thứ 8. Lên vào nhà, người ta đến coi đông lắm; cụ vui vẻ, mừng rỡ hết sức; đem rượu lễ rót đãi, ở đó chuyện vãn cho tới giờ thứ 10 rưỡi, mới từ tạ cụ mà xuống. Cụ lại cho thầy Khoa sắm vật thực xuống đi đưa lên tỉnh. Ngủ thuyền sáng ra giờ thứ 6 dậy, lên sông Trường Giang, giờ thứ 8 rưỡi tới tuần Nga (12 tháng 2, 8 mars 1876). Đi ngã sông Hàn, lên vực Chế, rồi tới bến Gũ. Ở đó bên hữu có dãy núi Làng Ngang, bên tả có núi Chè (Tứ Mĩ): qua khỏi thác Con Bò thì lên Hàn Kim San, rồi lên ngã ba Bông. Ở đó lạch cạn, mới bắt thuỷ cơ chuyên luận đệ, canh hai mới tới bến Ngự rồi vô bến Cốc. Qua làng Hang, núi Lửa mà lên tỉnh. Giờ thứ 2 rưỡi khuya tới tỉnh. Tin lên nhà Chiêu Tư ở Tuỳ Biên thôn, Đông Phổ giáp, cho cáng xuống rước lên. Ăn uống nói chuyện cho tới sáng ăn thua.

TỈNH THANH HÓA

Đ. T. cự 174 lý, N. B. cự 285 lý.

Đ. chạy xuống tới biển.

T. chạy lên tới Sơn Đông giáp Ai Lao.

N. chạy vô tới Nghệ An; nơi huyện Quỳnh Lưu.

B. chạy ra tới Ninh Bình, tại huyện Phụng Hoá.

Từ tỉnh thành vào kinh 843 lý.

Đời Hùng Vương là bộ Cửu Chơn; đời Triệu Võ Đề là quận Cửu Chân. Đời Hán, Ngô, Tần, Tống, cũng là Cửu Chơn. Đời Lương Võ Đề mới đặt lại là Ái Châu. Nhà Đinh đặt là đạo, Lê đặt là Lộ, Lý cải ra trại rồi cải ra phủ Thanh Hóa; quảng thải 10 năm cải làm Thanh Đô Trần; Hồ Quý Ly cải tên Thanh Hóa phủ làm Thiên Xương phủ, hiệp với Cửu Chơn, Ái Châu làm Tam Phụ, kêu là Tây Đô. Đời Lê làm đạo, thừa tuyên, trần. Đến Thiệu Trị cải làm tỉnh. Đến nay từ Tự Đức 3 năm, tỉnh Thanh Hóa lãnh 5 phủ, 10 huyện, 3 châu, kèm 1 phủ ki mi có 3 huyện.

1/. Hà Trung Phủ, 5 huyện:

1. Tông Sơn Quý huyện, 4 tổng, 63 xã, thôn, trang.

2. Nga Sơn huyện, 6 tổng, 102 xã, thôn, trang.

3. Hậu Lộ huyện, 4 tổng, 73 xã, thôn, vạn.

4. Hoằng Hóa huyện, 5 tổng, 92 xã, thôn, trang, sở.

5. Mĩ Hóa huyện ,4 tổng, 79 xã,thôn, trang, sở.

2/. Thiệu Hoa phủ, 3 huyện:

1. đông Sơn huyện, 7 tổng, 146 xã, thôn, trang.

2. thoại Nguyên huyện, 8 tổng, 117 xã, thôn, trang, trại, giáp.

3. An định huyện, 8 tổng, 107 xã, thôn, trang, trại, phường.

3/. Quảng Hóa phủ, 4 huyện, 1 châu:

1. Vĩnh Lộc huyện ,7 tổng, 63 xã, thôn, trang.

2. Thạch Thành huyện, 6 tổng, 58 xã, thôn, sách.

3. Quảng Tê huyện, 5 tổng, 28 xã thôn, trang.

4. Cẩm thuỷ huyện, 9 tổng, 75 xã.

5. Khai Hoá châu, 6 tổng, 28 xã.

4/. Thọ Xuân phủ, 4 huyện, 2 châu:

1. Lôi Dương huyện, 9 tổng, 195 xã, thôn.

2. Thường Xuân châu huyện, 4 tổng, 25 thôn.

3. Lương Chánh châu, 8 tổng, 42 xã, thôn.

5/. Tịnh Gia phủ 3 huyện:

1. Ngọc Sơn huyện, 6 tổng, 124 xã, thôn, phường, giáp.

2. Quảng Xương huyện, 4 tổng, 132 xã, thôn.

3. Nông Công huyện, 12 tổng, 212 xã, thôn.

6/. Trấn Man phủ, 3 huyện (Ki Mi phủ).

1. Trình Cố huyện, 2 tổng 45 mang bổn.

2. Man Duy huyện, 6 mang bổn.

3. Sầm Da huyện, 8 mang bổn.

THÀNH TRÌ

Thành Thanh Hóa bây giờ trước là thành đất, Minh Mạng 9 năm xây đá xây gạch; châu vi 630 trượng, 4 cửa; bề cao 1 trượng, hào rộng 8 trượng, 8 thước, sâu 6 thước 5 tấc, tại Thọ Hạc xã, huyện Đông Sơn.

SÔNG, NÚI

Núi, sông, cửa biển có danh là núi Thiên Tôn, núi Na Cù, sông Lương Mã, sông Ngọc Giáp, cửa Hội Triều, cửa Kì Bích.

HỘ KHẨU

Gia Long 18 năm 33233 người, nay 51379 người.

ĐIỀN PHÚ

Ruộng đất 292129 mẫu, thuế: lúa 147252 đấu, tiền 133679 quan, bạc 515 lượng.

Nội ban mai bữa ấy, ông Kỳ vào tỉnh về, thì tính với nhau mà đi ra cho khỏi, vì thấy chủ nhà cũng lợt lạt co ro cỏm rỏm, không bằng lòng cho mấy. Vậy mới mướn cáng mà đi bộ ngã Ba Giội (Tam Điệp) mà ra tỉnh Ninh Bình. Tới đò Triên tối ngủ tại quán; sáng ngày ra (15 tháng 2, 10 mars) giờ thứ 7 rưỡi qua sông, đi qua chợ Gia quán Giốc; qua đò Lèn, chợ Cuội, đồn Viêm, đồn Giâu mới tới Ba giội (là Tam Điệp) đó có đền Sòng (Sơn Tiên Thị).

Đến đó xuống cáng để đi chân mà coi chơi cho biết, cho cáng đi không. Qua khỏi Tam Điệp rồi tới quán Cháo, ra tới quán Gành vừa tối, nên ở lại quán ngủ đó một đêm. Giờ thứ tư sáng ở quán Gành cất ra đi, khỏi quán Sanh, Ba Vuông rồi mới tới tỉnh Ninh Bình. Dọc đường đi ngó thấy tại đất bàng có nhiều cái hòn núi nhỏ riêng nhau ra từ cái, dường như núi cảnh, như non bộ đất vậy. Đi riết giờ thứ 8 rưỡi tới tỉnh vào trọ nhà bà Phó Vàng là người có đạo ở gần tỉnh. Nghỉ ngơi, cơm nước đó một lát, kế lấy trong tỉnh quan tuần phủ tên là Đặng Xuân Toán cho ông lãnh binh ra mời vô thành chơi, (giờ thứ 41). Xách dù đi có đem ông Kỳ đi theo vào thành, thiên hạ nghe tiếng người Gia định rùng rùng kéo nhau đi coi, lớp kia lớp nọ đông nức. Vào thành rồi, nó còn làm hỗn leo trèo mà coi, thì quan lãnh binh phải đóng cửa thành lại. Thăm ông tuần rồi, có quan án đó (Đồng Sĩ Vịnh) lại mời luôn về dinh. Khi từ giã ra về, người có đem tiễn chân 2 bình trà với 20 quan tiền.

TỈNH NINH BÌNH

Đ. T. cự 68 lý, N. B. cự 57 lý.

Đ. giáp địa phận huyện Đại An tỉnh Nam Định.

T. giáp địa phận huyện Thạch Thành tỉnh Thanh Hóa.

N. giáp địa phận huyện Tống Sơn và Nga Sơn tỉnh Thanh.

B. giáp địa phận huyện Thanh Liêm, Chương Đức tỉnh Hà Nội.

Nguyên đầu hết là đất Nam Giao, đời Tần thuộc về Tượng Quận. Từ Hán sấp về sau thuộc Giao Chỉ. Tần, Tuỳ về sau về Giao Châu, rốt đời nhà Lương thì là Trường Châu; đời nhà Đinh, Lê đóng đo tại Hoa Lư; đời nhà Lý kêu là Trường An phủ, rồi sau kêu là Đại Hoàng (Huỳnh) châu. Đời nhà Trần cải Trường An lộ, Trường An trấn làm Thiên quan trấn. Đời Mạc Cự với Lê thì kêu là Thanh Hóa ngoài trấn. Đời Gia Long 5 năm cải làm Thanh Bình đạo; Minh Mạng 10 năm cải làm Ninh Bình trấn, 12 năm cải kêu là tỉnh lãnh 2 phủ, 7 huyện:

1/. An Khánh phủ, 3 huyện:

1. Gia Viễn huyện, 12 tổng, 92 xã, thôn, trang, phường.

2. An Mô huyện, 9 tổng, 72 xã, thôn, trang, ấp, trại.

3. Kim Sơn huyện, 7 tổng, 63 ấp, lý, giáp, trại.

2/. Thiên Quan phủ, 3 huyện:

1. Phụng Hóa huyện, 4 tổng, 29 xã, thôn, trại.

2. An Hóa huyện, 4 tổng, 22 xã, thôn, trang.

3. Lạc An huyện, 4 tổng, 50 xã, thôn.

THÀNH TRÌ

Thành Ninh Bình châu vi 393 trượng, 9 thước, cao 9 thước, hào rộng 4 trượng, sâu 4 thước, trả hữu có sông, trong thành có Thuý Sơn Vân Mộng, chùa Non Nước, (Sơn, Thuỷ tự), đền Tam Tòa; có cúc thượng tiên. Sau lưng có núi Cảnh Diêu án. Thành coi nguy nga đẹp đẽ lắm.

HỘ KHẨU

Gia Long được 9,800; bây giờ 3192 người.

ĐIỀN PHÚ

Ruộng 132,855 mẫu; thuế: lúa 99,044 đấu, tiền 58,339 quan, bạc 7 lượng, mà nay ruộng đất 145,629 mẫu; thuế: lúa 103,394

T. giáp tới sông Nhĩ Hà ngang Hà Nội.

N. giáp tới sông Nhĩ Hà…,

B. giáp tới sông Hải Dương,

Đó thuở trước kêu là Sơn Nam thượng. Đời Hán thuộc Giao Chỉ quận là đất Châu Nhai, đời nhà Lương đặt là quận Võ Bình. Đời Ngô Vương kêu là Thắng Châu, Khoái Châu. Minh Mạng 3 năm đặt là trấn Sơn Nam, Minh Mạng 13 năm cải làm tỉnh Hưng Yên 2 phủ 8 huyện:

1/. Khoái Châu phủ 4 huyện:

1. Đông An huyện, 10 tổng, 79 xã, thôn.

2. Kim Động huyện, 14 tổng, 107 xã, thôn.

3. Thiên Thi huyện, 8 tổng, 61 xã, thôn,

4. Nhu Dung huyện, 6 tổng, 46 xã.

2/. Tiên Hưng phủ 4 huyện:

1. Thần Khê huyện, 8 tổng, 46 xã, thôn, trang,

2. Diên Hà huyện, 12 tổng, 114 xã, thôn,

3. Hưng Nhơn huyện, 6 tổng, 56 xã.

4. Tiên Lữ huyện, 8 tổng, 55 xã, thôn.

HỘ KHẨU

16,730 tên.

ĐIỀN PHÚ

Ruộng đất 200,796 mẫu; thuế: lúa 145,517 đấu; tiền 119,600 quan; bạc 7036 lượng.

Sáng ngày 22 tháng 2 (17 mars) ở Vườn Chuối đi lên tuần Mễ Giầm Nong, Giầm Nia ghé lại Văn Giang chỗ vỡ bờ đê; đang đắp đang bồi lại, ở trong đó là Nhứt Dạ Trạch thuở xưa. Cho trẻ đi mua gạo ăn, nhơn lên coi mông chơi. Tối đậu ngủ đó.

Sáng thứ bảy (bữa sau) ở Văn Giang lên Bát Tràng (Thanh Trì), là làng giàu có làm đồ sành, đồ sứ, đồ gốm, gạch, ngói, nhứt là gạch Bát Tràng, lên đó đi bộ coi. Nhà ngói cả, người ta giàu có, phong lưu.

TỚI HÀ NỘI

Trưa tới Hà Nội, lên nhà Đức thầy Phước; rồi vào trường thi thăm ông de Kergaradec làm lãnh sự đó; đi ra dạo hàng khay, tối về ăn cơm ngủ tại nhà Đức cha.

Sáng ngày nhằm ngày chúa nhựt Oculi, xem lễ. Vào thăm các quan Lang Sa trong trường thi, ông quan điều hộ Jardon mời ăn cơm. Về đi thăm quan tổng đốc Trần Đình Túc, rồi mua thêm đồ đạc ngày ấy và ngày bữa sau (thứ 2, 20 mars 25 tháng 2). Lãnh sự mời đi ăn cơm tối với vợ chông ông Direteur du Génie. Từ giã sáng ngày có xuống Hải Phòng. Sáng xem lễ rồi, giờ thứ 9 rưỡi xuống thuyền quan tỉnh bắt đưa mà đi.

XUỐNG HẢI PHÒNG

Đi có bá Quýnh, với Tư…… đi theo nữa. Giờ thứ 4 chiều tới tuần Mễ; các anh ấy kêu được đào Lan, đào Vịnh dòng ghe theo hát chơi dưới thuyền. Ngày thứ tư ấy đi từ tuần Dàng cho tối mới tới tuần Lâu; ngày thứ 5 trưa tới chợ Giông, tuần Chanh và đi riết mãi giờ thứ 5 bữa sau ngày thứ 6 mới tới Hải Phòng. Nóng nảy buồn bã hết sức mà cũng hụt tàu l’Indre, chạy về Gia Định hồi xế giờ thứ 2 đi rồi. Từ Hà Nội đi xuôi Hải Phòng chuyến nầy hết 4 ngày mới tới. (29 tháng 2, 24 mars).

Bây giờ ở đó mà chờ tàu Gia định mà về, đêm ngày bức rức ngóng trông cho mau có tàu mà về. Chờ hết 21 ngày mới có tàu Surcouf ra mới về được. Ở đậu tại nhà ông tham biện Cư (cụ Thơ); còn ông Sáu với thầy ba thì mướn cho một cái nhà ở bên kia với thợ cẩn đem về theo. Ngày ngày qua lại thăm nom; khi đi chơi chỗ nầy khi đi dạo chỗ kia cho khuây lãng. Coi sách, viết lách cho no rồi lại đánh cờ; xách dù đi dạo thăm người quen. Nay quan nầy mai quan kia mời ăn uống chơi hát nhà trò, đào Hiên, đào Lượt, đào Hòa.

Lúc ở đó, có làm việc quan thế cho ông tham biện Cư, khi ông đi bắn năm bảy bữa, khi đi cắm phòng, đôi ba bữa, có bữa cụ thông là cụ địa phận Iphanho đi qua đò vảng nghe tiếng con gái nhỏ ở sau bồng lái tàu kêu cứu. Cụ biết nó là quân bị Ngô bắt, chạy qua tham biện báo. Ta liền chạy lại thương chánh nói với quan Võ Túc cho triệt chiếc tàu ấy lại. Nó không muốn ghé, cho theo bắt. Cho lính xuống soát, nó cự không cho, gặp tây làm chưởng đình đính kêu cậy xuồng với lính mà đem ba đứa con gái lên. Nó khai rõ ràng Ngô bỏ thuốc bắt nó, còn một đứa nhỏ còn mê thuốc chưa rã. Dạy núm co các chú Ngô đem lên đóng gông lại, tịch tàu nó đi. Mượn hai tên lính tây canh tàu. Sau giải về tỉnh Hải Dương trị tội. Lại có gặp chiếc tàu Hồng Mao có quan Khâm Phái lãnh sự tới đó, lên thăm trên thương chánh; sau có mời xuống tàu coi tàu (tàu tên là Egeria).

Sau hết từ giã quan quyền tây nam và kẻ quen biết hết cả, ngày thứ 7 21 tháng 3 (le 15 avril), giờ thứ 1 xuống tàu, qua giờ thứ 3 chạy ra ngả cửa Câm; chạy luôn qua ngày thứ 2 giờ thứ 10 vô vũng Hàn bỏ neo đậu lại; trên thủ ngữ đem ông trạm xuống, giờ thứ 1 lấy neo chạy ngay về Gia Định, giờ thứ 5 sáng ngày thứ 5 là 26 tháng 3 (20 avril) vào cửa Cần Giờ. Giờ thứ 11 lên tới Sài Gòn gieo neo đậu lại. Mướn đò chở đồ và người về thẳng nhà. Trong nhà không ai dè, vô tới bến mới hay.

(SÀI GÒN - BẢN IN NHÀ HÀNG C. GUILLAND ET MARTINON, 1881)

THỬ ĐỌC QUA “CHUYẾN ĐI BẮC KỲ NĂM ẤT HỢI” CỦA PETRUS TRƯƠNG VĨNH KÝ

Nguyên Nguyên

Mãi cho đến năm 2009, người Việt chúng ta vẫn chưa có thể đưa ra một đánh giá đúng đắn, hay ít ra một bằng chứng khách quan cho biết về tầm quan trọng đóng góp của con người Petrus Trương Vĩnh Ký, rất khó có thể chối cãi là một người cha của quốc ngữ và tiếng Việt hiện đại nói chung.

Nếu nhìn qua danh sách các tác phẩm và bài viết của Trương Vĩnh Ký, tổng cộng 118 tác phẩm lớn nhỏ đủ loại, và đem so sánh nó với bất cứ “list of publications” (thư mục trước tác) nào của các giáo sư đại học ở thế kỷ 21, từ Harvard đến Oxford, Cambridge hay Sorbonne, từ Beida tới Todai, ta có thể thấy danh sách tác phẩm và bài viết của họ Trương, vẫn có phần hơn, nếu để ý đến thời đại họ Trương là thời giữa thế kỷ 19, và chữ quốc ngữ hãy còn nằm trong dạng phôi thai. Nhìn kỹ hơn một chút, ta thấy thời đó cái mốt viết bài đăng báo hay viết sách chuyên đề ngôn ngữ, hoặc phổ biến hay chia xẻ kiến thức với nhân dân, vẫn chưa là một tiêu chuẩn để được thăng tiến trong nghề giáo sư đại học ở các quốc gia tiên tiến Tây Phương, chứ đừng nói chi đến các nước Á Đông như Inđô-nêxia, Thái Lan, Phi-líp-pin, Miến Điện, v.v. Hay ngay cả Nhật Bản và Trung Hoa, nếu kể luôn cả những tác phẩm viết bằng tiếng Pháp hay nghiên cứu hoặc diễn giải về các tác phẩm Hán Nôm xưa.

Nếu Trương Vĩnh Ký sinh vào thế hệ sinh sung [baby boom], đại khái trong khoảng 1945-1960, và viết đơn xin việc tại bất cứ đại học lớn nào trên thế giới ở thập kỷ đầu của thế kỷ 21 này, kèm theo thư mục trước tác của ông, chúng ta thấy ngay và chắc chắn rằng, đơn xin việc của ông sẽ được hoan hỉ chấp nhận, nếu đại học đó có một phân khoa hùng hậu về ngành Đông Phương Học. Và nếu đại học nào bị lâm vào tình trạng tài chánh khó khăn do ở khủng hoảng kinh tế toàn cầu, rất có khả năng người ta sẽ lập tức giới thiệu ông hay kiếm job dùm ông ở một đại học khác.

Nếu Trương Vĩnh Ký sinh trước 100 năm, tức vào khoảng năm 1737, không ai có thể biết những gì có thể xảy ra, nhưng rất có khả năng ông sinh ra đời dưới một ngôi sao xấu hơn, bởi vào thời đó bờ cõi nước Đại Việt chưa mở rộng đến tận phía Nam, và vùng quê hương của họ Trương vẫn còn thuộc quản trị (lỏng lẻo) của vua quan nước Chân Lạp. Cũng rất có thể tổ tiên của ông vẫn chưa xuôi về Nam định cư. Nhưng cũng có vẻ khá chắc chắn rằng họ Trương sẽ không có cơ hội làm quen với các thứ ngoại ngữ, và chưa chắc tránh được nạn thiếu học và ngay cả mù chữ.

Nếu ông sinh trước chỉ 50 năm, tức vào khoảng năm 1787, ông sẽ lớn lên dưới thời vua Minh Mạng (1820-1841), rất có khả năng ông bị mất mạng rất sớm nếu ông vì nghèo không có cơm ăn, đi theo đạo quốc cấm, lại đua đòi học tiếng Phú-Lang-Sa. Thứ tiếng này là một trong những “ngoại ngữ” ở thế kỷ 21, con em ở khắp nơi trên thế giới, chứ không riêng gì ở cái xứ Việt, đang hăm hở theo học ngày đêm, theo sát với trào lưu kinh tế thị trường và toàn cầu hoá mậu dịch. Ông rất dễ đi về nước Chúa rất sớm, bởi ông lỡ mang một giấc mơ hết sức quái dị là cố gắng phát triển đến mức tối đa một hệ chữ viết dùng chữ cái tiếng Latinh, mà mấy ông Cố đạo da trắng Âu Châu đã và đang bắt đầu khai triển để giảng đạo của Chúa Cứu Thế. (Có thể để ý phần đa các trước tác của họ Trương hoàn toàn không mang chủ đề đạo Công Giáo hoặc chủ thuyết chính trị Đông hay Tây).

Dù cho rằng những công việc họ Trương đã làm là có cổ xúy của người da trắng từ xứ Tây Dương, nhưng nếu không có ý chí say mê, một hướng đi rõ rệt, với ước muốn làm một cái gì thiết thực để trả nợ quê hương, xây dựng nền móng thật vững chắc cho tiếng Việt trong thời đại mới, rất khó có thể thấy tiếng Việt, dưới dạng quốc ngữ theo chữ cái a-b-c, có khả năng phát triển tột bực chỉ trong vòng 40 năm, ban đầu tập trung chung quanh mảnh đất Sàigòn-Gia Định, rồi sau đó lan tràn khắp nơi, mà chỉ khoảng 1 thế kỷ trước vùng đất Sài Gòn-Gia Định vẫn chưa hoàn toàn thuộc chủ quyền của nước Nam, và vẫn là một nơi khỉ ho cò gáy, cọp beo vẫn thường ra mặt bát phố lúc về đêm. Đây là điểm có thể nói kì lạ và ngộ nghĩnh nhất về sự lớn mạnh của tiếng Việt viết theo chữ cái mẫu tự Latinh. Chữ quốc ngữ đã được phát triển và củng cố mãnh liệt trong một môi trường hoàn toàn mới lạ mà chỉ trong vòng một trăm năm trước đó, người bản địa trong vùng hoàn toàn xem tiếng Việt là một thứ tiếng xa lạ, do di dân từ nơi khác mang đến. Tức chữ quốc ngữ đã trưởng thành như một đứa con hoang, không có ông bà hay chú bác hoặc bà con thân thuộc ở kế bên. Một hệ thống chữ viết mang tầm vóc quốc gia được phát triển độc lập với triều đình (đã mất chủ quyền) và truyền thống học vấn từ ngàn xưa.

Và cũng do ở điểm này, tiềm tàng trong tâm khảm của giới sĩ phu đàng ngoài, mà người ta liên tiếp thấy những ngộ nhận này dẫn đến ngộ nhận kia, kéo dài không ngừng hằng chục hằng trăm năm. Điển hình là bộ Nhà Văn Hiện Đại của Vũ Ngọc Phan, trong đó nhà phê bình văn học mới vào nghề họ Vũ đã vô tư sắp ông Petrus Ký ngang hàng với các nhà văn “hiện đại”. Cũng giống như sắp xếp Sir Isaac Newton ngang hàng với một số các giáo sư Việt hay Anh đang giảng dạy khoa Vật Lý học tại các trường trung hay đại học ở thế kỷ 21. Hay so sánh ông Charles Darwin với một cô giáo trường làng ở Nhật Bản đang dạy về ngành sinh vật học với chuyên môn về thuyết tiến hoá. Một sơ xuất khá buồn cười, nhưng hoàn toàn vô tư lự, rất ít người để ý đến, và thật sự không đáng quan tâm. Cũng có thể nhận xét rằng nhận định về một nhân vật như Trương Vĩnh Ký rất dễ bị gò bó bởi cái khung suy nghĩ cổ điển, mang tính tạp nhạp với các tiêu chuẩn rời rạc đầy tính chủ quan của hệ giá trị xã hội hết sức chật hẹp, nhưng không kém phức tạp, dựa trên cơ sở quyền lợi và quyền bính của những thế kỷ trước. Cũng không thể không ngạc nhiên nếu để ý hiện tượng Petrus Ký chính là hiện tượng một nhà chuyên nghiệp sinh trưởng ở một vùng đất mới, trước khi ý niệm hay định nghĩa “nhà chuyên nghiệp” xuất hiện ngay ở Tây Phương cả trăm năm. Hiện tượng này lại xảy ra ở vùng đất mà ơn mưa móc của triều đình hãy chưa có cơ hội được ban bố tới. Cũng rất có thể, nếu hiện tượng này xảy ra tại bất cứ quốc gia nào khác ở Đông Nam Á vào thời đó, như nước Nam Dương chẳng hạn, một nhân vật tương đương với Petrus Ký cũng rất khó được chính quyền trung ương vinh danh. Người ta cũng có thể nghi ngờ về hiện tượng Petrus Ký xảy ra ngay ở Trung Quốc. Vẫn có rất nhiều quan sát cho thấy một hiện tượng tương tợ với trường hợp Petrus Ký cũng dễ bị bỏ quên, đặc biệt nếu để ý chính Kim Dung đã bỏ thì giờ viết lên nhân vật Vi Tiểu Bảo trong bộ Lộc Đỉnh Ký, một “nhà chuyên nghiệp” gốc Hán đã hợp tác với quân Mãn Thanh. Nhân vật Vi Tiểu Bảo này của Kim Dung cũng không thể mang gốc sĩ phu theo Hán học đàng hoàng, mà bắt buộc phải thất học, với học vị tiến sĩ chợ trời, và thuộc hàng giai cấp thái giám. Cũng có thể xem Petrus Ký theo chiều hướng kiểu mô hình nhà bác học Galileo, bị chấm dứt cuộc đời và sự nghiệp chỉ do ở việc mang lối suy nghĩ khác biệt với Giáo Hội La Mã chỉ trước đó vài thế kỷ. Chung qui cũng ở chỗ ý niệm về một nhà chuyên nghiệp hãy chưa hình thành, và việc học vấn đó hoàn toàn nằm ngoài chương trình giáo dục hay quan lộ do nhà nước ấn định, mà lại nương nhờ vào một thứ đạo giáo đến từ phía bên ngoài, nhà nước đang cấm chỉ. Đây là một đề tài khá phức tạp, chứ không đơn giản như thường nghĩ, có thể đòi hỏi vài ba cuốn sách dày.

Nhìn qua những trước tác của Petrus Ký người ta rất khó tránh không để ý đến quyển “hồi ức” ngắn viết bằng văn xuôi, rất có thể chính là quyển viết bằng “bạch thoại” chữ quốc ngữ đầu tiên của người nước Nam. Đó là quyển “Chuyến Đi Bắc Kì năm Ất Hợi” tường thuật lại chuyến đi ra ngoài Bắc trong khoảng thời gian từ 14 tháng Giêng 1876 cho đến 20 tháng Tư 1876. Ngay ở cái tựa về “năm Ất Hợi” ưa kèm theo năm 1876 trong dấu ngoặc (1876) cũng dễ gây ngộ nhận, rằng năm Ất Hợi là năm 1876. Thật ra năm Ất Hợi chỉ có thể là năm 1875, và sở dĩ “nhà văn” Trương Vĩnh Ký cho năm Ất Hợi vào cái tựa là bởi ngày ông khởi hành (14/01/1876) tính theo ngày ta hãy còn là ngày 18 tháng Chạp năm Ất Hợi (1875), có ghi rõ trong quyển sách (“Chuyến Đi Bắc Kì năm Ất Hợi”). Còn cách gọi “Kỳ” là cách gọi do vua Minh Mạng đặt ra. Sau năm 1945, “Kỳ” được thay bằng “Bộ” và ở phía Nam, “Kỳ” tạm đổi ra thành “Phần” hay “Miền”.

Cuốn “Chuyến Đi Bắc Kỳ năm Ất Hợi” (xin viết tắt CĐBK) dài khoảng 42 trang, chia làm 62 tiết mục. Đại khái tựa các tiết mục viết như: Tới Cửa Hàn, Tới Hải Phòng, Đi thăm Lãnh Sự, v.v. Có tiết mục dài gần cả một hai trang, có thứ chỉ một dòng chữ. Thí dụ: Tỉnh Hà Nội: Tỉnh Hà Nội từ Đ qua T. 25 dặm, từ N. qua B. 129 dặm. Để ý cho đến đầu đời chữ quốc ngữ, đơn vị đo lường (dặm, trượng, thước, tấc) vẫn còn có vẻ theo sát hệ của Trung Hoa, chưa được hay bị Tây hoá. Ông Trương chỉ mới bắt đầu viết tắt Đ cho hướng Đông, T. cho Tây, theo kiểu Pháp l’Est (E) và l’Ouest (O). Thí dụ tiêu biểu cho lối dùng: dặm-trượng-thước-tấc [1 dặm=1 lý(里)=500mét; 1 trượng(丈)=2 bộ(步)=3.33mét; 1 thước(xích 尺)=0.333m, 1 tấc=1 thốn(寸)= 3.33cm], tìm thấy trong miêu tả về thành Bắc Ninh trích từ trang mạng: http://www.panoramio.com/photo/11967296, dựa vào tài liệu “Bắc Ninh tỉnh Chí”, soạn thảo vào năm Tự Đức thứ 19, do Viễn Đông Bác Cổ chép lại:

“Bên ngoài tường thành dài 532 trượng, 3 thước, 2 tấc. Tường thành cao 9 thước, trên thành rộng 1 thước, 8 tấc, dưới chân thành rộng 3 thước, hào rộng 9 trượng, sâu 1 trượng. Thành có 4 cửa, mỗi cửa cao 1 trượng, 1 thước, 5 tấc. Trong lòng cao 9 thước, 7 tấc, bề ngang cao 7 thước, 2 tấc. Trên 4 cửa đều có 4 ngôi lầu, cùng với 6 góc đều đặt xưởng pháo.”

Chuyện ngộ nhận năm Ất Hợi là năm 1876 hoàn toàn gây bởi tác giả ngay ở dòng chữ mở đầu quyển sách:

Năm Ất Hợi (1876), bãi trường tham biện vừa xong, vùng tính đi ra Bắc chơi một chuyến cho biết. Trong bụng muốn cũng đã lâu; nên xin với quan trên, nhơn dịp chiếc tàu Duchaffaud đi mà đi. Về sắm hòm rương áo quần. Rủ thầy ba Hớn với ông sáu Thìn, nguyên một người ở tỉnh Bắc Ninh, một người ở Sơn Tây mà vào trong Nam Kỳ đã lâu, đi theo trước là cho có bạn, sau nữa là cho họ về thăm quê quán.

Qua ngày 18 tháng Chạp đề huề xuống tàu. Sớm mai giờ thứ 9 rưỡi nhổ neo. Vợ con đi đưa, ngồi xe đi rảo trên bờ cho đến tàu quay trở rồi ríu ríu chạy xuống đồn Cá Trê, mới về. Xế giờ thứ hai ra cửa Cần Giờ, chỉ mũi chạy ra mũi Né.

Khi Trương viết “Năm Ất Hợi (1876)” trong đầu ông hoàn toàn nghĩ đến năm ta, bởi lúc khởi hành (ngày 18 tháng Chạp) hãy còn thuộc tháng Chạp năm Ất Hợi mặc dù ngày Tây đã qua đến 14 tháng Giêng 1876. Chuyến đi thăm Bắc Kỳ này kéo dài cho đến ngày 26 tháng 3 năm Bính Tý (tức 20 tháng 4 năm 1876) thì ông Trương mới trở lại Sài-Gòn:

Sau hết từ giã quan quyền tây nam và kẻ quen biết hết cả, ngày thứ 7, 21 tháng 3 (le 15 avril) giờ thứ 1 xuống tàu, qua giờ thứ 3 chạy ra ngã cửa Cấm; chạy luôn qua ngày thứ 2 giờ thứ 10 vô vùng Hàn bỏ neo đậu lại; trên thủ ngữ đem ông trạm xuống, giờ thứ 1 lấy neo chạy ngay về Gia Định, giờ thứ 5 sáng ngày thứ 5 là 26 tháng 3 (20 avril) vào cửa Cần Giờ. Giờ thứ 11 lên tới Sài Gòn gieo neo đậu lại. Mướn đò chở đồ và người về thẳng nhà. Trong nhà không ai dè, vô tới bến mới hay. CHUNG

Tựu trung chuyến đi “tham quan” phía Bắc này của họ Trương kéo dài khoảng 70 ngày. Thời gian kéo dài hơn dự tính ban đầu bởi ông Trương bị trễ tàu hai ba lần khi ở đất Bắc. Nhưng ông vẫn cho cái xui thật ra là cái hên, bởi nhờ ở chuyện nhỡ tàu—thời đó có vẻ như mỗi tháng mới có một chuyến xuyên Việt—ông mới có dịp đi được nhiều nơi đất Bắc và ghi lại khá đầy đủ (theo tiêu chuẩn viết văn xuôi thuở đầu tiên) đời sống và sự kiện xã hội phía Bắc vào cuối thế kỷ 19.

Tóm lược hành trình chuyến đi Bắc Kì của họ Trương như sau (ghi theo lịch ta):

- Ngày 18 tháng Chạp: khởi hành từ bến sông Sài Gòn (tàu Duchaffaud).

- Ngày 21: đến cửa Hàn (còn có tên Tourane – Đà Nẵng). Nghỉ qua đêm.

- Ngày 25: đến Cát Bà. Chuyển sang tàu Aspic đến Hải Phòng.

- Ngày 26 tháng Chạp: thăm quan lãnh sự M. Turc. Nghỉ đêm tại nhà trọ chú khách Wan Sing.

- Ngày 27: đến Hải Dương. Gặp tổng đốc Phạm Phú Thứ. Ăn Tết tại Hải Dương cho đến mồng 6, lên võng đi đường bộ đến Hà Nội.

- Mồng 7 Tết năm Bính Tý: Nghỉ đêm ở Cẩm Giàng. Tối đến Hà Nội.

- Mồng 8 Tết: đi thăm ông De Kergaradec, lãnh sự Lang Sa tại Hà Nội. Đi coi cảnh chùa tổng đốc Nguyễn Đăng Giai lập khi xưa. Xem Hồ Hoàn Gươm (Gươm phát âm theo kiểu tiếng Quảng Đông [gim] và Kiếm theo kiểu Hẹ [kiam] 劍). Tối ăn cơm với lãnh sự.

- Mồng 9 Tết: tiếp tục tham quan Hà Nội. Gặp các cố đạo người Pháp (mang tên Việt).

- Mồng 10-11 Tết: Đi mua sắm. Tối đi ăn cơm với một thương gia gốc Quảng Đông.

- Ngày 12 tháng Giêng: gặp tổng đốc Hà Nội Trần Đình Túc (gốc Quảng Nam): “Người đã lớn tuổi ngoài 70, mà còn sõi lắm”.

- Ngày 13 tháng Giêng: Cho ông sáu Thìn đi mua đồ vặt.

- Ngày 14, 15, 16 tháng Giêng: chiều chiều đến quan thượng ăn cơm. Quan Thượng cho một ông đội hầu đem đi dạo coi các nơi chơi. Những nơi thăm viếng: đền Kính Thiên, Cột Cờ, đền Công, ông Thánh Đồng Đen (Trấn Vũ), chùa Một Cột, hồ Tây, Văn Thánh Miếu, v.v.

- Ngày 17 tháng Giêng: ông Sáu Thìn và thầy Ba Hớn từ Bắc Ninh trở lại.

- Ngày 18 tháng Giêng: từ giã mọi người. Vào dinh quan thượng từ tạ mà về.

- Ngày 19 tháng Giêng: đi theo đường sông xuống tỉnh Hải Dương.

- Ngày 20: đến Hải Dương. Tác giả tạm ngưng viết về chuyến đi và dành trên 15 trang miêu tả về nhân sự, địa lý, lịch sử, phong tục ở Hà Nội, và tỉnh Hải Dương.

- Ngày 22: đi Hải Phòng.

- Ngày 23: chiều tới Hải Phòng. Gặp lãnh sự M. Turc mới hay chiếc tàu về Gia Định đã lấy neo chạy hồi trưa đi rồi. Trương và đồng hành ở nán lại chờ tàu khác, định đi theo tàu về Hương Cảng trước rồi về Nam sau. Nhưng đợi mãi không thấy tàu ra mới tính đi qua Nam Định, Ninh Bình, Thanh Hoá, Hưng Yên cho biết.

- Mồng 3 tháng Hai: khởi hành đi bằng đò và thuyền qua Nam Định.

- Mồng 5 tháng Hai: tới Nam Định. Ăn cơm dưới ghe dưới đò. Xong rồi lên thăm các cha sở. Tối ngủ nhà cụ Nghiêm (ông Petrus Ký ưa gọi Cha bằng Cụ).

- Mồng 6 tháng Hai (nhằm ngày Thứ Tư Lễ Tro (Gio)): Tổng đốc Nguyễn Trọng Hiệp đi vắng—còn lại quan bố chánh Nguyễn Đức Trạch, quan án sát Nguyễn Tải, theo lời dặn tổng đốc cử một ông đội, một ông thông phán và 10 lính ra hầu. Trương viết sơ lược giới thiệu tỉnh Nam Định.

(Ghi Chú: Bố Chánh là quan lo việc hành chánh thuế má dưới Tổng Đốc (hay Tuần Phủ), nhưng trên quan Án Sát, phụ trách quân sự.)

- Mồng 7: Trưa khởi hành đi Ninh Bình, ghé qua Phát Diệm trước. Mục đích là thăm Cụ Sáu, tức linh mục Trần Triêm, triều đình đổi tên thành Trần Lục, Cha xứ Phát Diệm 34 năm sau một thời gian ở tù vì theo đạo.

- Mồng 8: Tối đến Phát Diệm, cho người đem thiệp lên trình. Cụ Sáu (Cha Trần Lục) cho người rước lên nhà vuông xơi nước; sau mời lên lầu chuyện vãn cho tới giờ thứ 11 mới phân nhau ra đi nghỉ. Petrus Ký ghi lại vài bài thơ vịnh tức cảnh.

- Mồng 9, 10: Gặp các cố từ Ninh Bình đến. Hàn huyên trò chuyện.

- Ngày 11 tháng Hai: từ giã các Cụ đi Thanh Hoá. Miêu tả thắng cảnh: Lã Vọng, hang Thị, động Từ Thức. Sau cùng đến Khan Dừa. Thăm Cụ Đệ.

- Ngày 13 tháng Hai: đến Thanh Hoá lúc giờ thứ 2 rưỡi sáng. Petrus Ký dành vài trang mô tả tỉnh Thanh Hoá và Ninh Bình.

- Ngày 14 tháng Hai: Khởi hành đi Ninh Bình. Ngủ tối ở bến đò Triên.

- Ngày 15 tháng Hai: Qua sông, qua đò. Đến Ba Giội (Tam Điệp), xuống cáng đi chơn mà coi chơi cho biết. Ngủ đêm ở quán Gành.

- Ngày 16 tháng Hai: Sáng sớm đến Ninh Bình. Ăn cơm tại nhà bà phó Vàng, người có đạo trong tỉnh. Sau bữa cơm, quan tuần phủ Đặng Xuân Toán cho lãnh binh ra mời vô thành hữu. Dân chúng nghe có người Gia Định đến kéo nhau đi theo coi rất đông. Lần trước đó, nhiều người đến xem cho biết người Gia Định thế nào, là lúc Trương và các đồng hành ghé thăm Cụ Đệ. Sau khi thăm quan tuần, quan án Đồng Sĩ Vịnh, mời về đình nói chuyện. Khi giã từ, người có biếu 2 bình trà và 20 quan tiền.

- Ngày 16 tháng Hai: Buổi chiều đi thăm cảnh vật lịch sử: chùa ở ngã ba Non nước, kinh Ma, đò Khuốt (Đoan vi), núi Kẽm Trống, v.v. – rồi đi Sở Kiện.

- Ngày 17 tháng Hai: nhằm ngày chúa nhựt đúng lễ Reminiscere, đến nhà thờ Sách Đoán vào lúc sáng sớm. Nơi đây gặp rất nhiều các cố và gặp Cụ Chất (90 tuổi), chính cụ xứ đó.

- Ngày 24 tháng Hai: Buổi trưa về tới Hà Nội. Vào trường thi thăm lãnh sự de Kergaradec. Trưa đi dạo hàng khay. Tối về ăn cơm và ngủ tại nhà Đức cha.

- Ngày 25 tháng Hai: Nhằm ngày chúa nhựt Oculi, đi xem lễ. Vào thăm các quan Lang Sa ở trường thi. Được quan điền hộ Jardon mời ăn cơm. Trưa đi thăm tổng đốc Trần Đình Túc.

- Ngày 26 tháng Hai: Sau bữa cơm với lãnh sự và vợ chồng Directeur du Génie (giám đốc công chánh), từ giã đi Hải Phòng. Vừa đi vừa tham quan nên tốn đến 4 ngày mới đến Hải Phòng (29 tháng 2).

- Ngày 29 tháng Hai: Lại hụt tàu l’Indre đã nhổ neo đi rồi. Ở Hải Phòng đến 21 ngày chờ khi có tàu Surcouf mới về được. Ở đậu nhà ông Tham biện Cư (cụ Thơ). Ông Sáu với thầy ba thì mướn một căn nhà gần đó.

- Ngày 21 tháng Ba (le 15 avril): từ giã mọi người lên tàu trở về Sài Gòn.

- Ngày 26 tháng Ba (20 avril): về đến bến Sài Gòn: Trong nhà không ai dè, về tới bến mới hay.

Nhìn chung, quyển CĐBK, xin phép nhắc lại là một trong những tập văn xuôi đầu tiên—sau quyển Chuyện Đời Xưa (1866), đã đạt được một tiêu chuẩn hết sức độc đáo, với lối hành văn hết sức giản dị, mà ai biết đọc biết viết chữ quốc ngữ đều có thể hiểu được những sự việc tác giả muốn ghi lại. Ngày nay, người Việt vẫn có thể hiểu được nếu chịu khó tìm tòi tra cứu một vài từ nay đã mất tính phổ biến. Những thứ từ này khi mang gốc Thái-Mường, khi mang gốc các phương ngữ thuộc gốc Bách Việt xa xưa. Xin trình bày một số từ đã tra cứu được:

· Vùng: “bãi trường tham biện vừa xong, vùng tính đi ra Bắc chơi…”—vùng mang nghĩa đặc biệt ít có từ tương đương trong tiếng Việt hiện đại. Nghĩa: “chợt nảy ra ý tưởng”/“chợt quyết định” trong đó mang hàm ý “nhanh nhẹn/lanh lẹ”—tương đương Anh ngữ là “nimble”, “alert”, “agile”, “clever conception”, … Có liên hệ mật thiết với tiếng Thái [waawng], [waawng wai], hoặc [wuup], mang nghĩa “bỗng nhiên”, “đột nhiên”. Để ý [wuup] tiếng Thái mang liên hệ với tiếng Việt “vụt” trong “vùn vụt” mang nghĩa “thật nhanh”. [Vụt] cũng có móc nối với tiếng Quảng: 聿 [jyut], với nghĩa tiếng Anh: nimble, agile, alert, v.v. giống như “vùng”. [Vụt] đọc theo kiểu Nam là [byụt] hay [bụt] tương đương với tiếng Quảng [but] 勃 mang nghĩa “chợt”, “bất chợt”. Để ý: chữ Vùng mang nghĩa Area/Zone, viết theo chữ Nôm mang âm đầu là [B], chứ không phải [W] hay [V]: Vùng=Thổ+Bông (Kiều, bản Taberd) hay Vùng=Thủy+Bông (Kiều, bản Chu Mạnh Trinh). Ghi chú thêm: năm 1875 Petrus Ký được bổ nhiệm làm Chánh Đốc học trường Tham biện Hậu Bổ (College des Stagiaires). Do đó, “bãi trường tham biện vừa xong” cho biết hành trình đi Bắc Kỳ của họ Trương xảy ra vào dịp bãi trường (nghỉ hè). “Tham biện” là một chức vụ hành chánh ngang hàng cấp tỉnh, xưa gọi quan Bố Chánh.

· Coi hát bội cho no: Cả hai từ “coi” và “xem” đều có gốc tiếng Quảng và Hẹ: 瞧 [sam] Quảng, 瞻 [tsam] Hẹ, 睬 hoặc 瞿 mang phát âm [coi] hay [keoi] trong tiếng Quảng. Tất cả các thứ từ mang gốc Bách Việt này đều mang nghĩa: to look, to glance, to view. Thế “no” nghĩa là gì? Ngày nay ta thường dùng từ kép “no đủ”—và “no” trong “no đủ” mang nghĩa rất giống “đủ”. “No” mang gốc tiếng Thái (Mường) [neuua] (thường dùng theo kép [neuua neuua]) mang nghĩa “completely”, “fully”, tức “đầy đủ”, với “đủ” mang dây móc nối với [dtodo] tiếng Myanmar. Tiếng Hàn (Korean) tương đương với [no] là [nok-nok] cũng một từ kép.

· Hỏi thăm hỏi lom: Petrus Ký vẫn ưa dùng lối “lập đi lập lại” theo kiểu các thứ tiếng Thái, Khasi, Lahu, và tiêu biểu trong tiếng Việt: lương ba cọc ba đồng, khi khổng khi không, liên thoa liên thuyên, khuya lơ khuya lắc, chổng cọng chổng càng. “Lom” khác với “nom” (từ chuẩn hiện nay) chỉ ở phụ-âm đầu [l] và [n]. Trong một môi trường không phụ thuộc vào lối đánh vần chữ cái a-b-c tức mẫu tự Latinh, chúng ta thấy rất khó phân biệt giữa hai phát âm khác (dựa trên đánh vần theo a-b-c) [lom] và [nom] bởi vị trí lưỡi chạm vào “ổ răng” khi phát âm [lom] và [nom] rất gần với nhau. Phân biệt này chỉ xảy ra với môi trường quốc ngữ dựa trên a-b-c. Đa số những tiếng ở phía Nam Trung Hoa đều phát âm thoải mái [Yuet Lam] thay cho [Yuet Nam] (Việt Nam).

· Sáng bửng tưng ra có đi. Để ý đến “bững tưng”—tức “bừng sáng”. Trong quyển “Chuyện Ỷ Lan và Nôm Lục Bát của Trương Thị Ngọc Trong” soạn năm 1759 có chép sao trong quyển “Hồ Xuân Hương—thiên tình sử” của Hoàng Xuân Hãn (2002) (Nxb Văn Học) có cụm từ tương đương: “trời bừng tưng” (trời bừng sáng). Tưng mang gốc Hẹ瞳 [tung] nghĩa “mặt trời mọc” (rạng đông/trời sáng). Còn Bừng liên hệ đến Quan thoại [bing] hay [beng], hoặc tiếng Quảng Đông [bing] 炳 hay日丙hoặc 苪 mang nghĩa “sáng”, “soi sáng”, giống như tiếng Hẹ [pun] 賁. [Beng] hay [Bing] tiếng Hoa Nam (tức Bách Việt xưa) cũng mang biến âm Bình trong hai chữ Bình minh.

· sau nước dẫy lên hoài làm nên lụt; lúc ấy lo giữ bờ đê quai nhặt lắm (Viết về sông Nhĩ Hà). Ai cũng có thể đoán “quai nhặt” mang nghĩa “khó khăn”, “khó giải quyết”. “Quai” tương đương với tiếng Quảng [gaai] 解 nghĩa: “giải quyết một vấn đề khó khăn”. “Quai” cũng mang gốc tiếng Thái [khwaay]. Còn “nhặt” liên hệ với “ngặt”, âm Quảng Đông là [ngaak] (phát âm tiếng Ngô-Việt là [gnat]) 厄 cũng mang nghĩa “khó khăn”, gần nhất với tiếng Lào [nyàhk] hay Thái [yaak].

· Người đã lớn tuổi ngoài 70, mà còn sõi lắm (tổng đốc Hà Nội Trần Đình Túc). “Sõi” nghĩa “tráng kiện” (còn “gân”)—liên hệ với từ Thái [soo khee], hoặc Quảng Đông 偲 [soi], với nghĩa “khoẻ mạnh”.

· còn thịt tái thịt thấu ngon có tiếng—“Thịt thấu” phản nghĩa với “thịt tái” (còn sống). “Thịt thấu” nghĩa “thịt ướp muối”, “thịt khô” hay “thịt đã nấu chín”. “Thấu” có thể liên hệ với [sau] Quảng, [siau] Hẹ (thịt ướp, thịt khô), hay 灼 [tsoek] Quảng (thịt luộc), hoặc 脩 [sau] (Quảng) (thịt khô). Chữ “tái” trong “thịt tái” có gốc Quảng Đông: 剔 [tai], với nghĩa “thịt tươi đã lóc xương”.

· Coi sách, viết lách cho no, rồi lại đánh cờ. “Viết lách” sẽ cho thấy tính cách hợp ngữ của tiếng Việt. “Viết” xuất xứ từ thời xa xưa, mang nghĩa “nói”, “dạy bảo”: Khổng Tử viết… Phát âm quan thoại là [yue] với Hán tự 曰. Tiếng Miến Điện (Myanmar) có âm gần giống [yiết] là [yei-de]. Tiếng “Trung” ngày nay dùng “tả” 寫 [xie] cho “write”. Còn “lách” hoàn toàn là một âm mang gốc Quảng Đông cho động từ “viết”: [laak] 泐, mang liên hệ với tiếng Bengali [lekhen]. Trở lại với âm quốc ngữ [viết] (to write). Từ điển Alexandre de Rhodes xuất bản năm 1650 ghi [viết] thời đó ký âm như [βiết] dùng một kí âm đặc biệt thay cho mẫu tự [β] tiếng Hy Lạp, tức âm [By] của Mường, Trung và Nam bộ. Tự điển De Rhodes cũng có ghi chữ [Byiết] có nơi phát âm là [viết]. Và [viết] chính lối phát âm chữ [yue] 曰, của tiếng Hàn (Korean) [wal] và một số Việt tộc phía Bắc nước Trung thời xa xưa, còn lưu lại qua phát âm [uat] tiếng Mân Việt, tức Phúc Kiến.

· mưu mô gan dạ cũng hung. (Viết về cha Trần Lục). “Hung” là một từ mang gốc Quảng, hiện vẫn thông dụng ở Trung và Nam bộ. Mang nghĩa “rất” hay “nhiều”. Phát âm Quảng Đông y hệt: [hung] và có thể viết theo 孔 hay 凶. Cách viết thứ nhất (孔) còn có phát âm là [khổng] dùng trong “Khổng Tử” [Kong Zi], cách viết thứ hai (凶) còn mang nghĩa: hung dữ, hung thần. Chữ “hung” cho thấy một thứ chuyển nhượng toàn bộ từ vựng (từ các “thành phần ngữ” sang tiếng Việt), chứ không phải đơn thuần “vay mượn” theo kiểu lý giải của khoa ngôn ngữ học. Còn chữ “rất” (very) có liên hệ với từ 郅 [zat] phát âm theo tiếng Quảng Đông. “Lắm” (extremely) cũng mang gốc tiếng Quảng [lam] . Từ phổ biến cho [rất] hay [lắm] hiện nay là “cực” hay “cực kì” vẫn mang gốc Bách Việt: [cực] liên hệ đến tiếng Quảng [gik] 極, và [kì] liên hệ đến tiếng Hẹ [ki] viết theo 已 hay 巨.

Phần trên cho thấy một số từ vựng của tiếng Việt, hiện rất ít dùng. Sẽ bàn thêm trong phần Ghi Chú ở dưới. Rất khó có thể chẩn đoán rằng từ vựng hiện ít dùng đó thuộc một loại phương ngữ nào, và cách an toàn và có nhẽ chính xác nhất là sắp xếp chúng vào loại từ vựng ngày nay ít còn phổ biến.

Đọc kỹ CĐBK hơn, chúng ta sẽ thấy Petrus Ký dùng cú pháp tiếng Việt rất giống “văn nói” hằng ngày, hay văn cổ xưa, ít dùng chủ từ. Xin đưa ra vài thí dụ về cú pháp không cần Chủ từ trong tiếng Việt: (1) Ăn chưa?—Đáp: Ăn rồi. Hỏi lại: Ăn rồi à? – Khẳng định: Dạ ăn rồi. (2) Công tác anh giao—làm xong rồi. Để ý: “cụm túc từ” (Công tác anh giao) vẫn có thể đặt trước [chủ từ] và “cụm động từ” (làm xong rồi). “Chủ từ” hoàn toàn vắng bóng trong câu trên. Câu này vẫn có thể dùng làm câu hỏi (?) với thanh điệu thay đổi, và cũng dùng làm câu trả lời. Hơn thế nữa: “anh” vừa dùng cho “tôi” (đại danh từ thứ 1) trong câu hỏi – vừa là đại danh từ thứ 2 (Anh) trong câu trả nhời. Lại hơn thế nữa, trong câu đáp, “chủ từ vắng bóng” có thể mang hai ba nghĩa: Công tác anh giao, em làm xong rồi // Công tác anh giao, Tuấn làm xong rồi // Công tác anh giao, tụi nhỏ làm xong rồi.

Lối hành văn không “chủ từ” xuất hiện ngay trong câu đầu, như đã chép lại phía trên, và gần như đoạn nào cũng có. Thí dụ khi nhắc tích ông Nguyễn Thuần đi tìm con cháu nhà tiền Lê, “lo lấy nước lại” (giặc nhà Minh), Petrus Ký viết: “Đi bơ vơ, tối chun xả vô cái miễu ở dựa mép đường đi mà ngủ. Khuya lại nghe tiếng kêu: ớ anh! Sao chưa sắm sửa đi chầu? Thì nghe tiếng đáp lại rằng: Thôi anh có đi, thì xin kiếu giùm cho tôi chút,…”. Tiếng Việt trước thời chịu ảnh hưởng các thứ tiếng Tây Phương, vẫn mang cố tật ít khi dùng chủ từ. Thí dụ:

Bước tới đèo Ngang bóng xế tà

Cỏ cây chen đá, lá chen hoa

(Bà Huyện Thanh Quan)

Hoặc:

Qua đây mới biết nguồn cơn ấy

Khá trách chàng Trương khéo phũ phàng

(Lê Thánh Tông)

Hay:

Rắp mong treo ấn từ quan,

Mấy sông cũng lội mấy ngàn cũng qua

(Nguyễn Du)

Chúng ta cũng có thể để ý cái mốt viết tiếng Việt có gạch-nối cho những thứ danh-từ, động-từ kép, rất thịnh-hành ở khoảng đầu thế-kỷ 20, không thấy dùng trong quyển CĐBK của Trương-Vĩnh-Ký. Điều này cho thấy tiếng Việt đã chạy một cái vòng trở lại chỗ cũ (không dùng gạch-nối trong văn viết) sau hành trình ngót một trăm năm.

Xin điểm sơ qua về nội dung quyển CĐBK.

Những ai từng đọc qua bộ “Vân Đài Loại Ngữ” của Lê Quý Đôn, đều thấy rõ ảnh hưởng rất đậm của bộ sách này trong CĐBK của Trương Vĩnh Ký. Đó là lối viết văn theo kiểu Bách Khoa—một nhu cầu căn bản và thiết thực trong một xã hội mà kiến thức phổ thông, hiểu biết về sử ký địa lý hãy còn yếu ớt. Tuy nhiên vẫn có khác biệt giữa “Vân Đài Loại Ngữ” và “Chuyến Đi Bắc Kì”, và đó là quyển CĐBK viết bằng chữ quốc ngữ, trình bày những sự kiện lịch sử, địa lý và văn hoá tại bản địa—tức đòi hỏi tác giả phải nghiên cứu và tra khảo những dữ kiện này qua số sách vở hiếm hoi cũng như những thông tin bản địa do người xưa kể lại, hoặc những nhận xét thu thập từ việc mắt thấy tai nghe.

Xin thử trích một vài đoạn tiêu biểu:

Đi Lên Hà Nội: Các quan cầm ở lại đó chơi, ăn tết rồi hãy lên Hà Nội. Khi ấy là mùa đông, trời rét lạnh nên ăn ngon cơm lắm. Mấy bữa ấy, hội các quan lớn nhỏ cả tỉnh đủ mặt; khi ăn khi uống chuyện vãn cả đêm cả ngày. Quan đại lại bày làm rạp hát cho ba bữa luôn, coi hát bội cho no, rồi lại hát nhà trò. Vui vầy với nhau thế ấy cho tới mồng 6 tết, chiều giờ thứ nhứt mới lên võng lên cáng mà đi đường bộ lên thành Hà Nội. Trước hết nghỉ chơn tại cái chùa kia. Qua cung sau, nghỉ Ngạt Kéo, mặt trời chen lặn tới huyện Cẩm Giàng. Ông huyện tên là Dương Xuân ra rước vô nhà ngủ đó. Sáng, cơm nước rồi giờ thứ 8 từ giã ra đi.

(Ghi Chú: (i) thời gian tại Hải Dương – ngày 27 tháng Chạp cho đến mồng 6 tết; (ii) “Qua cung sau”—cung mang nghĩa đơn vị thời gian, thường là “ngày”, hay “một suất công tác”—liên hệ đến [kung] 工 tiếng Hẹ, cùng ý nghĩa).

Đền Công: Đi lại cửa tây ra ngoài thành đi coi đền công. Chỗ ấy huyền vũ có cây cao lớn sum sê rễ nó xô xà leo với nhau như rê, mát mẻ, im rợp quá.

(Ghi chú: huyền vũ một thứ từ cổ ngày nay ít khi dùng. Có thể tương đương với huyễn vũ mang nghĩa “rực rỡ tốt tươi”, hoặc hoàn vũ, nghĩa “đẹp nhất chốn gầm trời”, v.v.).

Ông Thánh Đồng Đen: Ra cửa ô Bưởi đi coi chùa Trấn Võ quan, tục kêu là ông thánh đồng đen, ở một bên mép hồ Tây. Tượng ấy là tượng ngồi cao lên tới nóc chùa, đúc bằng đồng đen cả. Tóc quăn như đầu Phật; mặt cũng tựa tựa; còn từ cổ sắp xuống thì ra như hình ông thánh Phao lồ, một tay chống lên trên cán cây gươm chỉ mũi lên trên mu con rùa, một tay thì ngay ngón trỏ mà chỉ lên trời, chơn thì đi dép. Có chữ đề mà đã mòn đã lu đi coi không ra.

(Ghi chú: [lu] = [mờ]—lu gần tiếng Thái [luaa] và mờ gần với [muaa], cũng mang nghĩa: faded, vague, dim, murky, blurred, unclear).

Chùa Một Cột: Coi rồi mới đi đến xem chùa Một Cột; là cái miễu cất trên đầu cây cột đá lớn trồng giữa ao hồ.

Nguyên tích ai lập ra thì người ta nói mờ ớ, không biết lấy đâu mà chắc cho mấy. Cứ sách Sử ký và Đại Nam nhứt thống chí, thì chùa ông thánh đồng đen kêu là Trấn Võ quan tự, ở về huyện Vĩnh Thuận, phường Đoan Chương đời nhà Lê, năm Vĩnh Trị năm Chánh hoà, vua Hi tông (1675) sửa lại đúc tượng đồng đen cao 8 thước 2 tấc, nặng 6600 cân, tay hữu chống trên cây gươm, chỉ mũi trên lưng con rùa, có rắn vấn doanh theo vỏ gươm. Trong sử nói đời Thục vua An Dương Vương bị tinh gà ác và phục quỉ núi Thất điệu, mà nhờ có thần trên núi Xuân lôi thuộc về tỉnh Bắc Ninh trừ ma phá quỉ hết đi, thì vua dạy lập miễu phía bên bắc thành vua mà thờ, đặt hiệu là Trấn thiên chấn võ đế quân.

(Ghi Chú: (i) vấn doanh=quấn quanh—vấn dựa vào âm Hẹ [van] (園 hay 環), hoặc Quảng Đông [waan] 園, và doanh dựa vào tiếng Quảng Đông [jyun] 園 hay quan thoại [juan] 圈, cả hai (vấn và doanh) mang nghĩa: encircle, surround, hay around (bao quanh, vòng quanh). Còn “quấn quanh” có quấn dựa vào tiếng Hẹ [kwan] 圈 hay 環, và quanh tiếng Quảng Đông [waan] 環, mang nghĩa “around”. (ii) Chữ “Chùa” mang nghĩa Pagoda hay temple, có gốc tiếng Triều Châu–Phúc Kiến (với phát âm [Chou]), tương đương với [tự] tức 寺 [si] quan-thoại. Kiểu tương đương âm [t] với âm [Ch] tiếng Việt (tự→chùa), còn thể hiện qua [tự] hay [từ] (word) với [Chữ] (letter, word) cũng mang gốc Triều Châu-Phúc Kiến ([Chu]) – với cách viết 書 vẫn còn mang nghĩa “letter”, “word” ngoài nghĩa phổ thông là “sách” (thư). Ảnh hưởng tiếng Mân-Việt (Triều Châu-Phúc Kiến) trong tiếng Việt là do ở triều đại nhà Trần mang vào.)

Thuở Minh Mạng năm thứ 2 vua ngự ra Bắc có ban 50 lượng bạc, lại một cái áo võ tư vàng. Năm Thiệu Trị thứ 2, vua ngự có ban tiền vàng 1 đồng, áo vàng 1 cái, 1 bài thơ, và 1 đôi liễn nữa.

Còn chùa Một Cột, thì cũng ở hạt huyện Vĩnh Thuận, làng Thanh Bửu, ở giữa cái hồ vuông, có trụ đá cao trót trượng, yêu viên chừng 9 thước, trên đầu có cái miễu ngói chồng lên, như cái hoa sen ở dưới nước ngóc lên. Sử chép rằng: Thuở xưa vua Lý Thái Tông nằm chiêm bao thấy Phật Quan Âm ngồi toà sen dắt vua lên đài. Tỉnh dậy học lại với quần thần, sợ điềm có xấu có hề chi chăng. Thì thầy chùa thầy sãi tâu xin lập ra cái chùa thể ấy, đặng cho các thầy tụng kinh mà cầu diên thọ cho vua, thì vua cho và dạy lập ra.

(Ghi chú: yêu viên = chu vi. “Yêu” có thể từ chữ [jiu] 繞 Quảng Đông, nghĩa: “đi vòng quanh” hay [jiu] 腰 cũng Quảng Đông, mà quốc ngữ kí âm là “eo” (waist). Còn “Viên” mang ảnh hưởng của “phương viên” 方圓 [fang yuan] nghĩa “châu vi” [zhou wei]. “Phương viên” có thể thay nôm-na bằng “vuông tròn”).

Qua đời vua Lý Nhân Tông sửa lại. bồi bổ, lập tháp, đào ao, xây thành, làm cầu, tế tự, hễ tháng tư mồng 8 vua ngự ra đó kì yên. Lại đúc chuông, mà đúc rồi, chuông đánh không được kêu, nên bỏ ra ngoài Qui điền. Đời vua Lê Thái Tổ đánh giặc với quân nhà Minh, vây trong thành Đông Quan binh khí hết đi, nên quân Minh lấy mà đúc súng đúc đạn đi.

(Ghi chú: kì = cầu. “Kì” mang gốc Quảng Đông 祈 [kei], còn “cầu” tương đương với 求 [kau], nghĩa “pray” (cầu xin), nhưng cách dùng “cầu” thường liên hệ đến “nhân duyên” (marriage). Để ý chữ [kau] tiếng Quảng mang nhiều dấu vết thứ tiếng Nôm tại nước Trung, bởi nếu viết theo “Hán tự” như trên, và không đi đôi với “nhân duyên” [kau jan jyun], ngoài người Quảng. có thể rất ít người nói phương ngữ khác của tiếng Trung có thể hiểu [kau] là gì. Cầu ưa đi với kì và từ đó, cầu kì biến nghĩa thành “elegant”, “sophisticated”: ăn mặc cầu kì. Cũng như chữ “kinh ngạc” có thể cho thấy là một thứ chữ Nôm trong tiếng Trung (tức có gốc Bách Việt). Tại sao vậy? Bởi tiếng quan thoại ngày nay cho “kinh ngạc” là [chi jing] 吃惊, tức “ăn kinh” (với [jing] (kinh) là từ chính, còn [chi] mang âm Việt là “ngật”—tương đương với âm Hẹ [ngat], mang nghĩa “ăn”). Nhưng [ngat] tiếng Hẹ lại giống âm chữ [ngạc] tiếng Việt—là âm phát ra của người Hoa (thời xưa) hay Hẹ bày tỏ “ngạc nhiên”: [nga] hay [ngaa] hoặc [aa], viết đúng là (呀) hay (訝). [Chi jing] tiếng phổ thông ngày nay chính là dấu vết còn lại của tiếng Việt “kinh ngạc”)

Cầu: Cầu đất bắc hay làm cầu đá, cầu gạch, cầu gỗ, lại hay làm cầu lợp ngói; chùa đình cũng nhiều lắm lắm. Mà muốn biết đâu hơn đâu thì lấy trong câu nầy: Cầu Nam, chùa Bắc, đình Đoài, nghĩa là cầu tốt hơn thì là tại trong các tỉnh nam; còn chùa chiền lớn cọc cao nóc, khéo tốt thì tại xứ Bắc Ninh; đình làng, đình chợ mà làm kỹ tốt, thì trên miệt xứ Đoài.

Về đó ăn có tiếng ngon hơn, như trong Nam kì kêu chiếu Cà mau, thuốc Gò Vấp, rượu Gò Cát vân vân… thì ngoài Bắc Kì có cái ca như vầy: Dưa La, cà Láng, nem Bảng, gỏi Bần, nước mắm Vạn Vân, cá rô đầm Sét (chỉ tên xứ: kẻ La, kẻ Láng, kẻ Bảng, kẻ Bần, Vạn Vân, kẻ đầm Sét). Cơm Văn Giáp, táp (thịt tái) cầu Giền, tiền Thanh, Nghệ. v.v.

(Ghi chú: “hay” mang nghĩa “thường” (often, usually)—gốc tiếng Thái [baawy] với một loạt âm tương đương Việt [h]-Thái [b]: hũ-[book], há-hốc (mồm)-[bae bpaak], hùn (vốn)-[baeng], v.v.).

(Ghi chú: “táp” (䐲) tiếng Quảng [zaap])

Khí hậu: … Tháng 9 mồng 9 có mưa thì được mùa, không mưa thì mất mùa. Có lời ngạn ngữ rằng: Mồng 9 tháng 9 có mưa, thì con đi sớm về trưa mặc lòng; Mồng 9 tháng 9 không mưa, thì con bán cá cày bừa con ăn. Mùa đông rét lạnh, lại có thứ sương tục kêu là sương muối, hay hại cỏ cây lắm, rét buốt da tay chơn, như kim châm.

(Ghi chú: “mồng” (hay “mùng”) theo tiếng Hẹ là “ngày” [mang] 明. Cũng theo tiếng Hẹ và tiếng Quảng, [mong] 望 có nghĩa ngày rằm (ngày thứ 15 mỗi tháng). “Rằm” mang gốc Thái [glaang], nghĩa “chính giữa” (tháng))

Phong tục: Phong tục cúng đồng như Hà Nội, có nhiều học trò, nghề nghiệp thợ thầy cũng giỏi cũng khéo. Cũng hay ăn chơi, tiệc tà, kị thần, tế quỉ, lại them cái tục chơi trâu. Việc tế tự quỉ thần hay làm lớn, tế heo trâu không sợ hao tốn, nên có lời tục rằng: Sống làm trai Bát tràng, chết làm thành hoàng Kiêu Kị, vì làng ấy hay làm thịt trâu mà đơm tế thần, trâu đâu cũng đem tới đó mà làm.

(Ghi chú: “tiệc tà”—giống như “tiệc tùng”. “Tiệc” mang âm giống [ts’it] Hẹ (席), còn “tùng” hay “tà” liên hệ với tiếng Thái [dteuun dtaa] (tùng tà) mang nghĩa “vui mừng trong bụng vì sắp được ăn yến tiệc”. Ảnh hưởng tiếng Thái (qua Mường) có còn tồn tại trong tiếng Việt không? Thưa có. Những thứ như: “cụm từ”, “bức xúc”, “phản ánh” thay cho “phản ảnh”, “phần đa” (phần lớn), “nước tiểu” (nước nhỏ), “đánh cược” thay cho “đánh cuộc”, v.v. là những thí dụ tiêu biểu).

Và một đoạn gần cuối:

Lúc ở đó, có làm việc quan thế cho ông tham biện Cư, khi ông đi bán năm bảy bữa, khi đi cấm phòng, đôi ba bữa. Có bữa cụ Thông là cụ địa phận Iphanho đi qua đò vẳng nghe tiếng con gái nhỏ ở sau bong lái tàu kêu cứu. Cụ biết nó là quân bị Ngô bắt, chạy qua tham biện báo. Ta liền chạy lại thương chánh nói với quan Võ túc cho triệt chiếc tàu ấy lại. Nó không muốn ghé, cho theo bắt. Cho lính xuống soát, nó cự không cho, gặp tây làm chướng đình đính kêu cây xuống với lính mà đem ba đứa con gái lên. Nó khai rõ rằng Ngô bắt thuốc nó, còn một đứa nhỏ còn mê thuốc chưa dã. Dạy núm co các chú Ngô đem lên đóng gong lại, tịch tàu nó đi. Mượn hai tên lính tây canh tàu. Sau giải về tỉnh Hải Dương trị tội. Lại có gặp chiếc tàu Hồng Mao có quan khâm phái lãnh sự tới đó, lên thăm trên thương chánh, sau có mời xuống tàu coi tàu (tàu tên là Egeria).

(Ghi chú: tiếng Việt ở thế kỷ 19 hãy còn phân biệt đại danh từ ngôi thứ nhất là “TA” và “Tôi” (hay “Tui”). “Ta” dùng cho vai vế (xã hội) ít lắm ngang hàng với (hoặc trên) người đối thoại hay người nghe, và “Tôi” (hay “Tớ”—bắt nguồn từ “tôi tớ” (“người giúp việc”)) dùng trong trường hợp vai vế thấp hơn. (Có thể kiểm chứng qua Truyện Kiều của Nguyễn Du). “Tui” mang gốc từ tiếng Thái [tuai] có nghĩa “thân mình” có thể ban đầu mang cách dùng hơi khác với “Tôi”—và gần với cách gọi khá phổ biến ở miền Trung và Nam: “miềng” hay “mình”).

Một điểm hết sức nổi bật tìm thấy trong CĐBK của Petrus Ký chính là những dòng miêu tả về phong hoá, tập tục và tín ngưỡng dân gian, được trình bày hết sức khách quan. Và có vẻ đạo thờ cúng ông bà tổ tiên chính là thứ tông giáo phổ thông nhất ở xứ Bắc nếu không nói là cả nước ở vào thời đó. CĐBK cũng thoáng cho thấy không hề có nạn ngôn ngữ bất đồng giữa Bắc và Nam. Ông Ký nói giọng gì tiếng gì người miền ngoài cũng hiểu được, và ngược lại.

Nếu CĐBK cho thấy một vài khám phá mới về con người Trương Vĩnh Ký, một bức thư gửi cho tham mưu trưởng Regnault de Promesnil tường trình về chuyến đi, của chính Petrus Ký, đã cho thấy lối hành văn bằng tiếng Tây của ông đã đi trước thời đại hằng trăm năm. Đúng là lối viết tường trình của một nhà “chuyên nghiệp” không mang dấu vết thiên vị hay khiếp sợ trước một thế lực nào, cũ hay mới, mà chỉ đặt đối tượng vào nhân dân và cuộc sống khó khăn của họ. Giải quyết những vấn đề đó hoàn toàn nằm ngoài trách nhiệm và bổn phận của người viết. (Phần lớn bản dịch bức thư này có thể tìm thấy ở trang mạng: http://petrusky.net/article.php?story=20070814130731230 ). Cái khó khăn của giới ê-lít Việt Nam trong công việc đánh giá công trạng ông Trương Vĩnh Ký, ngoài những tiêu chí xưa cũ, có lẽ còn vướng nặng nề ở hệ giá trị Khổng Mạnh. Đại khái thứ hệ này không phân biệt được giai cấp chuyên gia—một thành tố tất yếu của “hiện đại”—và thường gộp họ lại, một cách tạp pín lù, với nhóm người lãnh đạo chính trị và quân sự.

Ông Trương Vĩnh Ký cũng bật mí cho ta biết ông cũng đã thấu triệt được điểm đó. Và cũng như Nguyễn Du với câu “bất tri tam bách dư niên hậu—thiên hạ hà nhân khấp Tố Như”, ông Trương vẫn thích câu ngạn ngữ tiếng Latinh “Sic vos non vobis” (Tui ở với họ chứ không phải như họ. (Những gì tui làm không phải cho riêng tui).)—không khác mấy với câu ngạn ngữ Ăng Lê: “If you can’t beat them, join them (and beat them later)”.

Table of Contents

THÔNG TIN EBOOK

TỚI CỬA HÀN

TỚI HẢI PHÒNG

ĐI LÊN HÀ NỘI

TỚI HÀ NỘI

Ở TẠI THÀNH HÀ NỘI

ĐI THĂM LÃNH SỰ

COI CHÙA NGUYỄN ĐĂNG GIAI

HỒ HOÀN GƯƠM

ĐỀN KÍNH THIÊN

CỘT CỜ

ĐỀN CÔNG

ÔNG THÁNH ĐỒNG ĐEN

CHÙA MỘT CỘT

HỒ TÂY

VĂN THÁNH MIẾU

TỈNH HÀ NỘI

GIÁP GIẢI

DANH TÍCH

TỈNH HÀ NỘI

HÌNH THẾ

KHÍ HẬU

PHONG TỤC

NHÀ TRÒ

HỘI

HÁT ĐÊM

CỖ NHẮM

THÀNH TRÌ

CHỢ

CẦU

THỔ SẢN ĐẤT HÀ NỘI

HỘ KHẨU

ĐIỀN PHÚ

TỈNH HẢI DƯƠNG

HÌNH THẾ

KHÍ HẬU

PHONG TỤC

THÀNH TRÌ

HỘ KHẨU

ĐIỀN PHÚ

TỈNH NAM ĐỊNH

HÌNH THẾ

KHÍ HẬU

THÀNH TRÌ

HỘ KHẨU

ĐIỀN PHÚ

LÃ VỌNG, HANG THỊ

ĐỘNG TỪ THỨC

TỈNH THANH HÓA

THÀNH TRÌ

SÔNG, NÚI

HỘ KHẨU

ĐIỀN PHÚ

TỈNH NINH BÌNH

THÀNH TRÌ

HỘ KHẨU

ĐIỀN PHÚ

HỘ KHẨU

ĐIỀN PHÚ

TỚI HÀ NỘI

XUỐNG HẢI PHÒNG

THỬ ĐỌC QUA “CHUYẾN ĐI BẮC KỲ NĂM ẤT HỢI” CỦA PETRUS TRƯƠNG VĨNH KÝ

Table of Contents

THÔNG TIN EBOOK

TỚI CỬA HÀN

TỚI HẢI PHÒNG

ĐI LÊN HÀ NỘI

TỚI HÀ NỘI

Ở TẠI THÀNH HÀ NỘI

ĐI THĂM LÃNH SỰ

COI CHÙA NGUYỄN ĐĂNG GIAI

HỒ HOÀN GƯƠM

ĐỀN KÍNH THIÊN

CỘT CỜ

ĐỀN CÔNG

ÔNG THÁNH ĐỒNG ĐEN

CHÙA MỘT CỘT

HỒ TÂY

VĂN THÁNH MIẾU

TỈNH HÀ NỘI

GIÁP GIẢI

DANH TÍCH

TỈNH HÀ NỘI

HÌNH THẾ

KHÍ HẬU

PHONG TỤC

NHÀ TRÒ

HỘI

HÁT ĐÊM

CỖ NHẮM

THÀNH TRÌ

CHỢ

CẦU

THỔ SẢN ĐẤT HÀ NỘI

HỘ KHẨU

ĐIỀN PHÚ

TỈNH HẢI DƯƠNG

HÌNH THẾ

KHÍ HẬU

PHONG TỤC

THÀNH TRÌ

HỘ KHẨU

ĐIỀN PHÚ

TỈNH NAM ĐỊNH

HÌNH THẾ

KHÍ HẬU

THÀNH TRÌ

HỘ KHẨU

ĐIỀN PHÚ

LÃ VỌNG, HANG THỊ

ĐỘNG TỪ THỨC

TỈNH THANH HÓA

THÀNH TRÌ

SÔNG, NÚI

HỘ KHẨU

ĐIỀN PHÚ

TỈNH NINH BÌNH

THÀNH TRÌ

HỘ KHẨU

ĐIỀN PHÚ

HỘ KHẨU

ĐIỀN PHÚ

TỚI HÀ NỘI

XUỐNG HẢI PHÒNG

THỬ ĐỌC QUA “CHUYẾN ĐI BẮC KỲ NĂM ẤT HỢI” CỦA PETRUS TRƯƠNG VĨNH KÝ