Chuyển Hóa Cảm Xúc
Author: Thích Nhật Từ
Date: 2012-08-09 18:33:20+00:00
Publisher: Thư Viện Hoa Sen

CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC

TUÛ SAÙCH ÑAÏO PHAÄT NGAØY NAY

THÍCH NHAÄT TÖØ

CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC

Bieân taäp: Thích Nöõ Taâm Minh

(Taùi baûn laàn thöù 3)

NHAØ XUAÁT BAÛN THÔØI ÑAÏI

MUÏC LUÏC

Phaàn I: Baûn chaát caûm xuùc ......................................................1

Caûm xuùc tieàm taøng ..............................................................3

Tuøy taâm hieän töôùng ...........................................................11

Caûm xuùc mô töôûng ............................................................16

Tinh thaàn trung ñaïo ...........................................................21

Caùnh chim voâ hình ............................................................25

Laøm môùi caûm xuùc ..............................................................29

Phaàn II: Haï nhieät caûm xuùc ...................................................37

Nhieät löôïng caûm xuùc ..........................................................39

Khoå ñau do tình vaø töôûng ..................................................43

Nhaän thöùc bay boång ...........................................................47

Khoanh vuøng caûm xuùc .......................................................50

Chia seû noãi lo......................................................................60

Lieân minh caûm xuùc ............................................................64

Phaàn III: Chuyeån hoùa caûm xuùc ............................................69

Chia seû noãi ñau ...................................................................71

Ñöøng ñeø neùn ......................................................................76

Quaùn khoâng taùc giaû ............................................................82

Xoa dòu noãi ñau ..................................................................87

Chaân khoâng hoùa caûm xuùc ..................................................93

Phaàn I

BAÛN CHAÁT CAÛM XUÙC

Giaûng taïi Ñaïo traøng An Haïnh, San Jose, Hoa Kyø, 20-6-05

Phieân taû: Huyønh Ngoïc Haïnh

Hieäu chænh: Quaûng Taâm & Dieäu Thoâng BAÛN CHAÁT CAÛM XUÙC § 3

CAÛM XUÙC TIEÀM TAØNG

Caûm xuùc, trong taâm lyù nhaø Phaät goïi laø Vedana. Theo chöõ Haùn, chuùng ta coù theå dòch Vedana theo nghóa nhö chöõ “thoï”, coù baûn dòch laø chöõ “giaùc”, töùc caûm giaùc. Coøn trong tieáng Vieät, Vedana, coù ba nghóa ñeå duøng laø caûm thoï, caûm giaùc vaø caûm xuùc.

Khi duøng töø “caûm giaùc”, chuùng ta deã hình dung hôn, töùc laø caûm giaùc naøy ñeàu ñöôïc baét nguoàn töø söï xuùc chaïm naøo ñoù. Söï tieáp xuùc ôû ñaây laø tieáp xuùc cuûa caùc giaùc quan. Ví duï, khi caëp maét nhìn thaáy hình thaùi, maøu saéc, voùc daùng v.v... caùc söï vaät. Söï tieáp xuùc cuûa caëp maét coù theå mang laïi hai caûm giaùc hoaøn toaøn ñoái nghòch nhau, caûm giaùc thích vaø khoâng thích.

Phaûn öùng keùo theo cuûa caûm giaùc môùi quan troïng. Thoâng qua caëp maét, chuùng ta thích moät ñoái töôïng naøo ñoù, boãng nhieân taát caû nhöõng gì lieân quan ñeán ñoái töôïng ñoù ta ñeàu coù caûm tình. Söï caûm tình naøy coøn ñöôïc goïi laø hieän töôïng lay lan taâm lyù, laây töø söï kieän A, con ngöôøi A keùo theo söï kieän B, con ngöôøi B. Hieän töôïng lay lan caûm xuùc laø moät quy trình duyeân khôûi, quy trình naøy raát quan troïng trong ñôøi soáng con ngöôøi.

Khi phaân tích caûm xuùc, chuùng ta khoâng theå boû qua baûn chaát cuûa noù. Caûm xuùc laø gì? Theo nhaø Phaät, caûm xuùc khoâng phaûi laø doøng chaûy thöôøng haèng baát bieán. Treân theá giôùi, coù moät soá neàn vaên hoaù toân giaùo ñaõ nhoài soï con ngöôøi, laøm cho con ngöôøi nghó raèng doøng chaûy caûm xuùc naøy laø coá ñònh, khoâng thay ñoåi, nhöng trong thöïc teá, caûm xuùc cuûa mình hoâm nay hoaøn toaøn khaùc vôùi con ngöôøi cuûa mình vaøo ngaøy hoâm sau, ñoù laø chöa noùi ñeán hoaøn caûnh, moâi tröôøng, ñieàu kieän v.v... caùi maø coù theå laøm gia taêng söï thay ñoåi gaáp boäi trong moãi con ngöôøi. Taùc ñoäng cuûa moâi tröôøng laø moät trong nhöõng yeáu toá quan troïng vaø mang tính quyeát ñònh, laøm thay ñoåi doøng caûm xuùc.

Tröôùc nhaát, caûm xuùc mang tính töông ñoái. Noù leä thuoäc vaøo 4 § CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC
phong tuïc taäp quaùn, truyeàn thoáng vaên hoùa, maøu da, saéc toäc, gaén lieàn vôùi con ngöôøi töø luùc môùi sinh ra. Do ñoù, con ngöôøi ñöôïc nuoâi döôõng vaø daïy doã trong moâi tröôøng vaên hoaù ñoái laäp thì ñaëc tính, sôû tröôøng cuûa hoï hoaøn toaøn khaùc nhau.

Caûm xuùc, coù nhöõng loaïi ñeå laïi raát nhieàu noãi khoù chòu. Khi nghe moät loaïi aâm thanh du döông traàm boång, caûm xuùc trong ta daâng traøo leân toät ñoä. Khi thöôûng thöùc moät baûn nhaïc tình, nhaát laø loaïi nhaïc mang noäi dung thaát tình, noäi dung nhieàu laâm ly bi ñaùt, chuùng ta ñeâ meâ vaø coù theå nghe roài khoâng theøm nguû cuõng ñöôïc; traùi laïi, baûn nhaïc naøo chöùa tình caûm ñeïp chuùng ta laïi khoâng theøm nhôù.

Nghe caâu: “Ñöôøng vaøo tình yeâu, coù traêm laàn vui, coù vaïn laàn saàu. .” chuùng ta thích, thaäm chí laáy lôøi ca ñoù laøm nieàm an uûi: toâi bieát raát roõ, toâi tình nguyeän vaøo, maëc duø toâi bieát raèng mình chæ ñaït ñöôïc moät phaàn raát nhoû cuûa caûm xuùc haïnh phuùc ñoù thoâi nhöng toâi vaãn chaáp nhaän, vì söï löïa choïn cuûa toâi chính laø caùi ñoù.

Gioáng nhö con thieâu thaân lao vaøo aùnh saùng cuûa boùng ñeøn (thaáy aùnh saùng laø chuùng lao tôùi vaø luûi vaøo boùng ñeøn) ñeå cuoái cuøng phaûi nhaän laáy caùi cheát. Ngaøy xöa khoâng coù ñeøn neâ-on, chæ coù ñeøn daàu, cho neân chuùng lao vaøo thì bò ñoát caû thaân theå roài cheát, do vaäy ñöôïc goïi laø con thieâu thaân.

Baây giôø luûi vaøo boùng ñeøn troøn môùi cheát, coøn aùnh saùng cuûa ñeøn tuyùp thì khoâng sao, lôù môù chæ u ñaàu söùt traùn. Nhöng khi taét ñeøn, chuùng rôùt xuoáng ñaát, hai caùnh seõ bò gaõy; coù theå hoaù thaønh loaïi boø saùt nhö kieán, nhöng phaàn lôùn chuùng ñeàu cheát caû.

Theo ñaïo Phaät, tình traïng baùm víu, chaïy theo thöù aùnh saùng ñoù chuùng ta laïi cho raèng noù mang laïi haïnh phuùc vaø giaù trò cuûa cuoäc ñôøi, thì chæ laø haïnh phuùc mang tính ñieàu kieän; heã ñieàu kieän ñaày ñuû, noù coù theå laøm thaát ñieân baùt ñaûo con ngöôøi; khi ñieàu kieän khoâng coøn, caûm xuùc ngon laønh kia lieàn tan bieán, khoå ñau keùo theo sau.

Cho neân, caûm xuùc luùc ñaàu hoaït duïng nhö chieác boùng khoâng BAÛN CHAÁT CAÛM XUÙC § 5
rôøi hình, nhöng veà laâu noù trôû thaønh sôïi daây raøng buoäc raát lôùn, ñeán ñoä ta bieán chuùng thaønh quaùn tính cuûa thoùi quen, cöù lao theo quaùn tính ñoù ñeå soáng, sinh toàn, cöng chieàu vaø nuoâi döôõng. Neáu bieát phaùt trieån caûm xuùc ñuùng phöông phaùp, chuùng ta seõ coù an vui; ngöôïc laïi, sai laàm ngay caên baûn, thì an vui trôû thaønh khoå ñau.

Neáu quan nieäm nhö vaäy, moãi laàn buoàn, chuùng ta laïi môû nhaïc tình laâm ly bi ñaùt ñeå nghe, thì raát nguy. Luùc nghe, doøng caûm xuùc laïi moät laàn nöõa bò chìm vaøo noãi buoàn man maùc, saâu thaúm vaø gheâ gôùm.

Khi noãi buoàn xuaát hieän, chuùng ta ñöøng bao giôø nuoâi lôùn noùù.

Khi buoàn, coù khuynh höôùng thích nghe nhaïc tình, thöôøng môû nhöõng boä phim coù noäi dung buoàn, hoaëc töï giam mình trong caên phoøng maø khoâng caàn giao tieáp vôùi baát cöù ai. Laøm nhö vaäy, voâ tình chuùng ta tröôûng döôõng côn buoàn trong tình huoáng ngaøy caøng cöôøng ñieäu vaø taêng daàn ñeàu.

Thoâng qua tieáp xuùc caùc giaùc quan, doøng caûm xuùc baét ñaàu coù maët, ñöùc Phaät phaân tích coù taát caû ba loaïi caûm xuùc khaùc nhau.

Thöù nhaát, doøng caûm xuùc cuûa haïnh phuùc bao goàm söï thoaûi maùi, laâng laâng, nheï nhaøng, hoaëc nhöõng nieàm vui thoaû maõn do caùc giaùc quan mang laïi.

Chuùng ta coù theå nhaän dieän söï bieåu thò caûm xuùc, haïnh phuùc qua nhöõng thaùi ñoä nhö: nôû nuï cöôøi hôùn hôû, aùnh maét haân hoan tích cöïc, tay chaân tung taêng. Taát caû nhöõng thöù ñoù ñeàu ñöôïc lieät vaøo phaïm truø laïc thoï, töùc caûm giaùc sung söôùng.

Trong doøng caûm xuùc sung söôùng naøy, ñöùc Phaät laïi chia thaønh hai loaïi nhoû: loaïi laïc thoï sinh vaät lyù lieân heä ñeán cô theå
con ngöôøi vaø loaïi laïc thoï thuaàn tuyù veà taâm lyù, töùc leä thuoäc vaøo caùc giaùc quan. Chaúng haïn, chuùng ta coù caên nhaø môùi, raát haïnh phuùc khi ñöôïc soáng trong caên nhaø ñoù.

6 § CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC

Laïc thoï sinh vaät lyù coù theå hieåu: Vaøo muøa heø, caùi noùng ñaõ laøm cho ngoâi nhaø bò oi böùc. Tröôùc ñaây, vì khoù khaên chöa saém ñöôïc maùy ñieàu hoaø, nay chuùng ta coù ñuû ñieàu kieän laép ñaët ñöôïc maùy trong caên nhaø, luùc naøy nhieät ñoä ñöôïc thay ñoåi, thay vì noùng böùc thì laïi maùt meû, luùc naøy chuùng ta caûm thaáy thoaûi maùi. Ñoù laø loaïi caûm giaùc veà sinh vaät lyù.

Thænh thoaûng ra chôï mua vaøi laüng hoa cuùc vaøng veà cuùng Phaät.

Khi nhìn thaáy maøu vaøng, chuùng ta caûm giaùc coù caùi gì ñoù nheï nhaøng, thö thaû vaø thanh thoaùt. Nhö vaäy, moãi laàn tieáp caän Phaät, thoâng qua nhöõng ñoaù hoa cuùc vaøng, chuùng ta caûm thaáy raát thoaûi maùi vaø nheï nhaøng, caûm giaùc haïnh phuùc ñoù thuoäc veà sinh vaät lyù.

Chuùng ta saém moät boä ñoà môùi, hoaëc ñöôïc cha meï taëng vaøo dòp Teát, mình maëc vaøo caûm thaáy sung söôùng voâ cuøng. Khi ñöôïc aên toâ huû tíu Nam Vang chaúng haïn v.v... caûm thaáy raát sung söôùng. Taát caû nhöõng caûm giaùc ñoù thuoäc veà doøng caûm xuùc lieân heä ñeán vaät lyù cuûa thaân.

Caûm xuùc taâm lyù laø doøng caûm xuùc chæ thuoäc lónh vöïc tinh thaàn. Ví duï sau muøa thi, caùc hoïc sinh, sinh vieân raát vui söôùng, bôûi vì nghó raèng mình ñaõ ñoã vôùi möùc ñieåm cao ñeå coù theå ñöôïc vaøo giaûng ñöôøng ñaïi hoïc hoaëc ñöôïc tuyeån vaøo nhöõng lôùp coù chaát löôïng ñaøo taïo toát vaø coù nhieàu ñieàu kieän thuaän tieän veà maët ñi laïi. Nieàm haïnh phuùc ñoù thuoäc veà lónh vöïc tinh thaàn, vì noù laøm cho mình coù caûm giaùc haân hoan, deã chòu.

Chuùng ta ñoïc ñöôïc trang saùch hay, nghe ñöôïc lôøi kinh vi dieäu cuûa Phaät, tieáp xuùc vôùi lôøi khuyeán taán, naâng niu, an uûi vaø voã veà, töø tinh thaàn sa suùt boãng döng mình coù ñöôïc ñieàu gì ñoù ñeå vöôn leân. Taát caû traïng thaùi an laïc thoaûi maùi naøy ñeàu thuoäc veà tinh thaàn.

Ngoaøi möùc ñoä nieàm vui cuûa caûm xuùc thoâng thöôøng coøn coù nieàm vui taâm linh. Taâm linh vaø tinh thaàn, trong tieáng Anh BAÛN CHAÁT CAÛM XUÙC § 7
chæ duøng moät töø Spirituality, nhöng trong nhaø Phaät töø naøy laïi mang hai nghóa vôùi goùc ñoä khaùc nhau: Goùc ñoä tinh thaàn, thuoäc veà caûm giaùc thoâng thöôøng, nieàm vui nhoû hay lôùn do mình coù töø hoaøn caûnh thuaän lôïi. Nieàm vui tinh thaàn thuoäc veà giaùc quan.

Nieàm vui cao hôn laø nieàm vui tónh taïi thuoäc veà taâm linh.

Veà baûn thaân, bieát quaùn chieáu, tö duy ñôøi soáng seõ trôû neân saâu saéc hôn. Khi bieát quaùn chieáu, chuùng ta khoâng coøn baùm víu hay baän taâm vaøo baát kyø ñieàu gì. Coù theå chuùng ta ñang sôû höõu moät saûn nghieäp lôùn, hoaëc khoâng coù taác ñaát naøo, taát caû ñeàu khoâng lieân heä gì ñeán ñôøi soáng tónh taïi noäi taâm. Luùc naøy chuùng ta raát deã daøng tieáp caän vôùi doøng chaûy caûm xuùc cuûa thieàn quaùn.

Ngoaøi phöông phaùp thieàn quaùn, ñeå coù ñôøi soáng tónh taïi noäi taâm, chuùng ta coù theå vaän duïng caùc phaùp moân khaùc, nhö tuïng kinh, nieäm Phaät ñaït ñeán traïng thaùi nhaát taâm baát loaïn.

Luùc baáy giôø taâm seõ ñöôïc an nhieân tónh taïi. Chuùng ta coù theå
vay möôïn caâu chuù ñeå taäp trung tö töôûng, taïo ra traïng thaùi an chæ, nheï nhaøng, thaûnh thôi; luùc baáy giôø chuùng ta ñaït ñöôïc phaàn naøo veà traïng thaùi tónh taïi ñoù.

Caûm giaùc tónh taïi chæ coù maët khi taâm ñöôïc vaéng laëng, thoaûi maùi, thaûnh thôi. Khi caûm giaùc tónh taïi coù maët, con ngöôøi ñaït ñöôïc nieàm haïnh phuùc vaø an laïc. Chæ vôùi caùc taàng thieàn, nhö ñöùc Phaät ñaõ daïy con ngöôøi môùi coù khaû naêng phoùng thích caùc tình huoáng aùch taéc, noãi khoå nieàm ñau thoâng qua doøng caûm xuùc.

Ñöùc Phaät coøn ñeà caäp ñeán doøng caûm xuùc khoù chòu, khoå ñau, hay coøn ñöôïc Ngaøi goïi laø khoå thoï. Khoå thoï naøy, cuõng coù ba tình huoáng dieãn ra.

Khoå thoï thöù nhaát lieân heä ñeán sinh vaät lyù, ví duï theå traïng con ngöôøi khoâng ñöôïc khoeû, nhaát laø nhöõng ngöôøi baét ñaàu coù maùi toùc hoa raâm, tuoåi nguõ tuaàn trôû leân, caùc giaùc quan baét ñaàu 8 § CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC
suy giaûm laøm giôùi haïn nhöõng ñieàu chuùng ta muoán laøm nhöng khoâng coøn laøm ñöôïc nöõa. Hoaëc laøm khoâng ñaït hieäu quaû nhö tröôùc ñaây, neáu coù ñaït thì chæ hai ba chuïc phaàn traêm laø cuøng, hoaëc cô theå phaùt sinh nhöõng caên beänh môùi vaø chuùng ta coù theå
cheát vì caên beänh naøy baát cöù luùc naøo. Taát caû nhöõng theå traïng khoâng nhö yù ñoù laøm cho caûm giaùc khoå ñau trong ngöôøi gia taêng, taêng raát nhanh. Neáu khoâng bieát chuyeån hoaù thì noãi khoå
ñau naøy seõ ñöa mình vaøo söï beá taéc.

Ví duï ñeâm qua maát nguû, saùng ra seõ cau coù. Chæ caàn chaát xuùc taùc nhoû khoâng haøi loøng, chuùng ta coù theå xoå moät traøng ñaïi lieân cuûa loøng saân haän vaø böïc töùc ñoù leân baát cöù ngöôøi naøo tieáp xuùc vôùi ta ngaøy hoâm ñoù. Ngöôøi tieáp xuùc vôùi ta saùng hoâm ñoù coù theå laø vôï, choàng, con. Ta saün saøng noùi nhöõng lôøi gaét goûng khoù nghe, thaäm chí hoï cuõng khoâng theå naøo hieåu ñöôïc nguyeân nhaân taïi sao: toái qua, anh/chò ta töôi vui thì saùng nay laïi trôû chöùng gaét goûng? Hoï ñaâu bieát raèng lyù do chính laø chöùng maát nguû vì suy tö nhieàu hoaëc vì bò khuùc maéc vaán ñeà gì ñoù.

Khoå thoï veà thaân, töùc sinh vaät lyù, raát quan troïng. Phaàn lôùn con ngöôøi treân cuoäc ñôøi, ít bò thaát ñieân baùt ñaûo veà caûm xuùc, nhöng veà thaân vaät lyù thì laïi nhieàu.

Ví duï khi mình bò tai bieán hoaëc tai naïn giao thoâng, phoûng, ñöùt tay v.v... taát caû nhöõng tình traïng ñoù ñeàu laøm cho neùt ñeïp bieán daïng. Veà phöông dieän noäi taâm, ñieàu tieác nuoái veà söï taøn taï dung nhan coù theå laøm mình phaùt sinh nhöõng caûm xuùc khoù chòu. Chính vì phaûn öùng caûm thoï cuûa noäi taâm naøy laøm aûnh höôûng raát lôùn ñeán tình huoáng khaùc nhau, nhö loøng tham, saân, si, buoàn giaän, böïc töùc, thaùi ñoä ích kyû, caùch thöùc ñoá kî, toân vinh, haän thuø v.v... Taát caû ñeàu ñöôïc dieãn ra ngay luùc chuùng ta haønh ñoäng. Thaäm chí haønh ñoäng naøy chæ ôû daïng thöùc tö töôûng, chöa bieåu ñaït cuï theå, nhöng khi ñöôïc theå hieän cuï theå baèng tay, chaân, chöõ vieát vaø lôøi noùi ... luùc baáy giôø caûm xuùc gia taêng raát nhanh.

BAÛN CHAÁT CAÛM XUÙC § 9

Khi noùi moät lôøi, ñaët buùt vieát moät caâu ñeå chöûi bôùi ngöôøi khaùc, chuùng ta töôûng mình ñaõ traû thuø ñöôïc ngöôøi kia, laøm cho hoï ñau ñôùn. Nhöng treân thöïc teá, luùc tö duy vieát ra chöõ ñoù, naõo chuùng ta bò roái loaïn, loøng ta ñau nhoùi, tim ñaäp maïnh, traïng thaùi taâm lyù baát bình thöôøng, noãi khoå ñau cuûa taâm lyù daâng cao, maëc duø mình khoâng ñeå yù nhöng chính noù ñaõ khoáng cheá gaàn taùm möôi phaàn traêm giaù trò cuoäc soáng.

Chæ caàn quan saùt tình huoáng töï töû cuûa nhöõng ngöôøi soáng ôû caùc nöôùc tieân tieán nhö phöông Taây. Chuùng ta thaáy, phaàn lôùn thaûm caûnh naøy ñeàu rôi vaøo ngöôøi giaøu sang nhöng hoï laïi bò beá taéc, suy suïp quaù möùc veà tinh thaàn, nhö bò ruoàng boû trong tình yeâu, ngöôøi baïn ñôøi, ngöôøi thaân noãi ñau naøy raát lôùn, lôùn ñeán ñoä khoâng chòu noãi neân tìm caùch ñaøo taåu baèng caùch quyeân sinh.

Noãi khoå ñau veà caûm xuùc thoaït nhìn coù veû ñôn giaûn, nhöng laïi khoáng cheá cuoäc ñôøi con ngöôøi thaät laâu daøi. Neáu khoâng bieát caùch thaùo gôõ, chuùng ta coù theå taïo ra nhöõng tình huoáng traùi ngang cho mình vaø ngöôøi khaùc.

Trong kinh, ñöùc Phaät keå caâu chuyeän ngöôøi chaên boø maát boø.

Saùng hoâm noï, ñöùc Phaät ñang ngoài thieàn döôùi coäi Boà-ñeà cuøng caùc vò Tyø kheo. Coù oâng laõo hoát hoaûng chaïy qua, nhìn tröôùc sau khoâng thaáy ai, oâng hoûi ñöùc Phaät:

- Thöa Baùc! Saùng giôø Baùc coù thaáy con boø cuûa toâi chaïy ngang qua ñaây khoâng?

- Chuùng toâi khoâng thaáy con boø naøo chaïy ngang qua ñaây caû, ñöùc Phaät traû lôøi.

OÂng ta nghe noùi vaäy beøn khoùc söôùt möôùt.

- Vì sao oâng khoùc? Ñöùc Phaät hoûi.

- Thöa Baùc, toâi phaûi chaên taát caû moät traêm con boø cho chuû.

Baây giôø moät con laïc ñaøn ñi maát, neáu hoâm nay khoâng tìm ñöôïc 10 § CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC
thì chuû seõ cho toâi nghæ vieäc. Gia ñình toâi raát khoå, vôï khoâng coøn söùc lao ñoäng, caùc chaùu coøn nhoû, neân khoå ñau naøy keùo theo khoå
ñau khaùc, khoâng bieát laøm theá naøo ñeå thaùo gôõ.

- Thoâi! OÂng haõy an taâm, vieäc ñaâu cuõng coøn ôû ñoù. Noãi lo ñaâu giaûi quyeát ñöôïc vaán ñeà, haõy bình tónh.

Ñöùc Phaät môùi noùi chöøng ñoù thì oâng ta chaïy maát tieâu, coù leõ oâng ta chaïy ñeå tieáp tuïc tìm boø.

Ngoài tónh laëng khoaûng nöûa giôø, ñöùc Phaät goïi taát caû caùc thaày Tyø-kheo laïi vaø noùi: “Caùc thaày! Caùc thaày coù bieát raèng caùc thaày laø nhöõng ngöôøi raát haïnh phuùc khoâng?” Coù vò ngaïc nhieân, töï hoûi:

“Mình môùi vaøo chuøa tu chöa ñöôïc bao laâu, noãi khoå nieàm ñau cuûa kieáp ngöôøi vaãn chöa thaùo gôõ ñöôïc, vaäy maø ñöùc Phaät noùi laø mình raát haïnh phuùc?” Moät vò ñöùng daäy hoûi:

- Baïch Theá Toân! Con haïnh phuùc theá naøo?

- Ít nhaát caùc thaày khoâng coù nhöõng con boø ñeå maát, ñöùc Phaät traû lôøi.

Moät caâu chuyeän raát ngaén. Neáu chuùng ta tö duy veà maët yù nghóa trieát lyù, khoâng phaûi lôùp nghóa ñen, seõ nhaän ra moät lôøi daïy raát thaâm saâu cuûa ñöùc Phaät.

Ngöôøi xuaát gia khoâng coù nhöõng con boø cuûa ñòa vò, quyeàn lôïi, chöùc töôùc, só dieän, taøi saûn, khoâng bò doøng caûm xuùc cuûa cuoäc ñôøi troùi buoäc neân seõ trôû neân thaûnh thôi vaø thoaùt tuïc. Coøn nhöõng con boø cuûa ñòa vò, chöùc töôùc noùi chung nhöõng gì thuoäc veà quyeàn theá coù theå taïo ra caùc aûo giaùc, vieãn caûnh cuûa cuoäc ñôøi maø ñoâi luùc soáng treân ñoù, töôûng raèng mình ñaõ ñaït ñeán ñænh cao giaù trò cuoäc soáng roài chaïy theo nhöõng thöù ñoù.

Theo ñöùc Phaät, khi chuùng ta khoâng coù nhöõng con boø mang laïi caûm xuùc troùi buoäc, chuùng ta seõ khoâng bao giôø sôï chuùng bò maát. Khi coù moät ngoâi nhaø, chuùng ta sôï ngoâi nhaø naøy bò hoaû BAÛN CHAÁT CAÛM XUÙC § 11
hoaïn, hö hao hoaëc bò troäm caép nhöõng vaät lieäu trang trí, tröng baøy ôû trong ngoâi nhaø. Khi coù xe hôi, trò giaù khoaûng ba traêm ngaøn ñoâ, ta cöng coøn hôn con cuûa mình, neáu bò queït chuùt xíu, maëc duø coù baûo hieåm nhöng chuùng ta vaãn caûm thaáy buoàn vaø tieác nuoái.

Trong tình huoáng oâng laõo maát boø, luùc naøy doøng caûm xuùc cuûa oâng ta coù theå laø noãi khoå ñau raát lôùn. Ñoù laø söï maát maùt, sau ñoù keùo theo nhieàu söï lo sôï khaùc: maát vieäc, ai seõ lo vôï con v.v... Nhö vaäy, caûnh ñoù laø caû moät baàu trôøi aûm ñaïm ñang phuû truøm tröôùc maét oâng. Noãi lo ñoù chính laø caûm giaùc cuûa khoå ñau.

Ñeå chuyeån hoaù caûm xuùc, chuùng ta phaûi döïa vaøo ñaâu ñeå bieát caûm xuùc cuûa mình ñang bò vöôùng vaøo laø aâm tính, tieâu cöïc caàn phaûi loaïi tröø; hoaëc caûm xuùc haïnh phuùc döông tính, tích cöïc ñeå
duy trì. Ñeå laøm ñöôïc ñieàu naøy, chuùng ta chæ caàn löu taâm chuùt xíu laø coù theå bieát ñöôïc.

TUØY TAÂM HIEÄN TÖÔÙNG

Chuû nghóa kinh nghieäm cuûa neàn trieát hoïc phöông Taây vaø moät soá toân giaùo treân theá giôùi, haàu nhö hoï khoâng ñoàng tình veà chuyeän ñoù. Hoï noùi: khi naøo laâm vaøo caûnh huoáng, mình môùi bieát ñöôïc maët muõi cuûa haïnh phuùc vaø khoå ñau. Taát caû nhöõng bieåu ñaït ngoân ngöõ vaø vaên chöông khoâng giuùp chuùng ta thaáy roõ ñöôïc ñieàu naøy.

Dó nhieân, ñoâi luùc chuùng ta cuõng baét gaëp nhöõng noäi dung thuoäc veà tö töôûng treân. Coù caâu: “Nhö nhôn aåm thuûy, laõnh noaõn töï tri”, nghóa laø nhö ngöôøi uoáng nöôùc noùng, laïnh, ngoït, ñaéng, cay v.v... thì chæ töï mình bieát, ngöôøi khaùc khoâng theå bieát ñöôïc.

Caâu noùi treân thuoäc chuû nghóa kinh nghieäm, lieân heä ñeán chuû nghóa haønh trì cuûa taâm, nghóa laø traïng thaùi giaùc ngoä an laïc, ñoâi luùc vöôït leân giôùi haïn cuûa ngoân ngöõ. Söû duïng ngoân ngöõ ñeå moâ taû deã hieåu laàm, daãn ñeán hieåu sai, bôûi vì noù gioáng nhöng khoâng phaûi laø moät.

12 § CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC

ÔÛ ñôøi coù raát nhieàu ñieàu gioáng nhöng khoâng phaûi laø moät. Khi vay möôïn nhöõng ñieàu gì ñoù ñeå moâ taû thöïc traïng, hoaëc naïp vaøo moät döõ lieäu töông töï vaø cho laø noù, thì ñieàu ñoù deã daøng laøm cho ngöôøi khaùc bò nhaän dieän laàm.

Nhöõng doøng caûm xuùc thuoäc veà theá gian, khoå ñau hay haïnh phuùc con ngöôøi ñeàu coù theå naém baét ñöôïc deã daøng, chæ caàn quan saùt ta coù theå nhaän dieän ñöôïc chuùng.

Coù vò vua hoûi ñöùc Phaät veà caùch thöùc laøm theá naøo ñeå bieát ñöôïc an laïc vaø haïnh phuùc cuûa ngöôøi xuaát gia khi Ngaøi noùi raèng an laïc ñoù ñöôïc theå hieän ôû cuoäc soáng noäi taâm chöù khoâng phaûi chuû nghóa hình thöùc beân ngoaøi.

Khi ñaët caâu hoûi ñoù, nhaø vua ñaõ nhaän xeùt: coù moät soá ngöôøi xuaát gia, tuy hoï coù caùch thöùc ñi, ñöùng, ñieäu boä, cöû chæ, lôøi noùi, vieäc laøm v.v... raát nheï nhaøng vaø thaûnh thôi, nhöng lieäu trong taâm hoï coù ñöôïc chaát lieäu an laïc vaø thaûnh thôi hay khoâng?

Nghe ñöùc Phaät phaân tích nhö treân nhaø vua vaãn chöa hieåu.

OÂng thænh caàu Theá Toân giaûi thích cuï theå ñeå hieåu roõ hôn.

Ñöùc Phaät daïy: “Ñaïi vöông, ngaøi laø vua cuûa moät quoác gia, soáng vaø cheát ñeàu naèm trong tay ngaøi; luaät phaùp do ngaøi cheá ñònh, ñuùng, sai cuõng do ngaøi ñònh ñoaït. Neáu phaïm nhaân naøo bò ngaøi keát aùn töû hình baèng nhieàu hình thöùc khaùc nhau, ví duï cho töù maõ phanh thaây, boû vaøo chaûo daàu soâi, duøng dao beùn chaët ñöùt coå, hoaëc duøng caùc duïng cuï chaâm chích vaøo cô theå ñeå maùu ræ ñeán moät luùc naøo ñoù naïn nhaân taét thôû vaø qua ñôøi. Taát caû nhöõng cuoäc haønh xöû ñoù chaéc ñaïi vöông ñaõ töøng chöùng kieán ôû treân phaùp ñình, vaø nhaát laø nhöõng ngöôøi maø ñaïi vöông cho raèng hoï maéc toäi hình söï nguy hieåm, neáu khoâng gieát coù theå daãn ñeán maát an ninh cuûa xaõ hoäi.

Trong luùc quan saùt, ñaïi vöông thaáy chuyeän gì xaûy ra?”

“Baïch Theá Toân, khi ngöôøi kia bò baén hoaëc bò ñaâm, ñaàu tieân con thaáy laø tieáng la thaát thanh phaùt ra, vaø coù theå ngöôøi ñoù bò BAÛN CHAÁT CAÛM XUÙC § 13
khuûng hoaûng khoâng coøn bình tónh ñöôïc nöõa”, nhaø vua traû lôøi.

“Keá ñeán, con nhìn thaáy phaûn öùng co ruùt chaân tay, giaõy giuïa roài ngaõ xuoáng v.v... Khi quan saùt nhö vaäy, con bieát ngöôøi ñoù khoå ñau gheâ gôùm laém. Bieát vaäy, nhöng vì laø ngöôøi caàm caân naåy möïc, luaät phaùp phaûi nghieâm minh, neân con phaûi laøm nhöõng thöù maø ñoâi luùc con khoâng muoán, neáu khoâng laøm theá thì cuoäc ñôøi naøy seõ khoâng yeân oån”.

Ñöùc Phaät daïy tieáp: “Ñaïi vöông! Söï chi phoái khoå ñau veà cô cheá sinh vaät lyù cuûa naïn nhaân, nhö ngaøi ñaõ bieát, qua söï giaõy giuïa, co ruùt, la thaát thanh, chaïy troán v.v... ñöôïc bieåu hieän, thì töông töï, ngöôøi ñaït ñöôïc ñôøi soáng an laïc vaø tónh taïi, ñaïi vöông chæ caàn quan saùt töø xa, söï quan saùt naøy ñöøng ñeå ngöôøi kia bieát, ngaøi coù theå naém roõ ñöôïc doøng chaûy taâm lyù ñang vaän haønh trong taâm cuûa ngöôøi ñöôïc quan saùt.

Cuõng coù ngöôøi giaû daïng nhaø sö, nhö trong thôøi kyø chieán tranh ôû Vieät Nam, vì troán lính neân hoï vaøo chuøa ñeå tu; hoaëc ñi tu trong tình huoáng bò thaát baïi nhieàu quaù, ñaâm ra chaùn naûn. Cho neân, döïa vaøo hình töôùng cuûa con ngöôøi ñeå nhaän ñònh ñaùnh giaù thì raát khoù, nhaø vua ñaõ suy nghó nhö vaäy.

Ñeå nhaän dieän doøng caûm xuùc an laïc noäi taïi, ñöùc Phaät ñöa ra nhieàu caùch ñeå nhaän bieát. Thöù nhaát laø ñöøng chuù troïng vaøo chuû nghóa hình thöùc maø ngöôøi ñoù coù.

Haønh giaû phaûi chuyeån hoaù loøng tham-saân-si ít nhaát naêm möôi phaàn traêm. Tieáp ñeán laø chaám döùt hoaøn toaøn loøng nghi hoaëc vaø ganh tî, töùc traïng thaùi khoâng saùng suoát. Chaám döùt luoân traïng thaùi nhaän thöùc sai laàm veà theá giôùi quan, nhaân sinh quan raèng cuoäc ñôøi naøy laø thöôøng coøn vaø baát bieán, hay theá giôùi naøy cheát roài laø heát, khoâng coù ñôøi sau; hay thaân theå naøy khoâng phaûi voâ ngaõ maø laø höõu ngaõ. Taát caû nhöõng quan nieäm sai laàm ñoù, khi haønh giaû chöùng sô quaû thì khoâng bao giôø vöôùng phaûi.

14 § CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC

Dó nhieân, khoâng chæ ñôn thuaàn ôû daïng thöùc cuûa nhaän thöùc, bôûi vì baèng nhaän thöùc, chuùng ta chæ caàn nghe giaûng chöøng möôøi phuùt, coù theå thöøa bieát thaân naøy laø voâ thöôøng, voâ ngaõ.

Nhöng, laøm theá naøo ñeå soáng vôùi caùi voâ thöôøng vaø voâ ngaõ cuûa nhaän thöùc môùi laø quan troïng. Ñieàu naøy ñoøi hoûi ñeán cuoäc soáng haønh trì raát cao.

Ví duï ñi ra ñöôøng, sô yù laøm rôùt caùi ñaõy, trong ñoù coù khoaûng naêm baûy ngaøn ñoâ. Neáu ngöôøi ñaùnh rôi meáu maët thì bieát ngöôøi naøy chöa nhaän ñöôïc chaân thöïc theå cuûa voâ ngaõ vaø voâ thöôøng, ngöôøi ñoù chæ coù kieán thöùc chöù chöa thöïc chöùng. Töông töï, coù tröôøng hôïp beân ngoaøi cöôøi nhöng beân trong meùo xeïo, chuùng ta bieát ngöôøi ñoù thaät söï chöa chöùng ñaéc sô quaû.

Neáu chuùng ta rôi vaøo tröôøng hôïp töông töï, thì neân döïa vaøo tieâu chí thöïc teá cuoäc soáng vaø nghó: trôøi ôi may quaù, leõ ra hoâm nay toâi phaûi ñeán coâ nhi vieän, hay chuøa ñeå töï tay cuùng döôøng soá tieàn ba boán ngaøn ñoâ trong ñaõy, hoaëc taän tay trao cho quyõ töø thieän coâ nhi vieän thì boãng döng coù ai ñaõ laøm ñieàu ñoù thay mình, thaät sung söôùng gì baèng! Nhö vaäy, trong traïng thaùi ñaùnh rôi naøy, thay vì mang taâm traïng nuoái tieác, chuùng ta caûm thaáy nheï nhaøng vaø thoaûi maùi. Nhôø ñoäng cô naøy, chuùng ta coù quyeàn tin töôûng soá tieàn ñoù khoâng rôi vaøo tay nhöõng ngöôøi voâ duïng; vaø ngöôøi nhaän, nhôø chaát lieäu hoài höôùng cuûa chuùng ta, coù theå sung vaøo coâng quyõ xaõ hoäi.

Hieåu ñöôïc ñaïo Phaät vaø giaù trò haønh trì, thì chuùng ta thaáy cuoäc ñôøi khaùc ñi nhieàu. Chæ caàn chöùng ñöôïc sô quaû, seõ bieát ñöôïc giaù trò an laïc tónh taïi.

Coù theå thöû vaøi chieâu laø bieát ñöôïc doøng caûm xuùc thaät cuûa hoï.

Chæ caàn moät lôøi khen, maëc duø bieát ngöôøi ñoù ôû möùc ñoä A, mình laïi khen laø: OÂ! OÂng ñaõ laøm ñöôïc vieäc Phaät söï lôùn laém, nhôø Phaät söï ñoù oâng coù ba A, boán A, hay voâ soá A. Ñuùng roài, nhôø toâi chöù khoâng thì taát caû bò ñau khoå heát trôn roài.

BAÛN CHAÁT CAÛM XUÙC § 15

Môùi môû vaøi lôøi maø oâng ta ñaõ keå hoaøi khoâng heát. Trong tình huoáng ñoù, bieát chaéc oâng naøy chöa ñaït quaû vò gì. Luùc ñoù baûn ngaõ ñöôïc kích thích, tröông phoàng, taïo ñieàu kieän thoå loä, nhöõng caùi ñoù mình bieát loøng haõnh dieän vaãn coøn hieän höõu döôùi daïng tieàm aån. Ngöôøi ta kích thích ñeå mình noùi, vaø neân noùi ñeå ngöôøi khaùc hoïc nhöõng kinh nghieäm, phöông phaùp, caùch thöùc vöôït qua nhöõng trôû ngaïi trong luùc daán thaân laøm vieäc laønh. Quan troïng laø, caùch theå hieän ñeå ngöôøi nghe bieát raèng hoï ñang ôû traïng huoáng taâm lyù naøo.

Tröôùc khi ñöùc Theá Toân xuaát gia, quan saùt moät vò tu só theo ñaïo Baø La Moân, Ngaøi caûm nhaän ñöôïc daùng veû thong dong, tónh taïi, thoaùt tuïc veà chaát lieäu ñôøi soáng noäi taâm cuûa vò tu só. Ñoái chieáu ñôøi soáng noäi taâm vôùi ba caûnh töôïng giaø, beänh vaø cheát ñöùc Theá Toân ñaõ ñaït ñöôïc nieàm hy voïng môùi, Ngaøi tìm ra ñöôïc traïng thaùi haïnh phuùc, khinh an vaø tónh taïi trong cuoäc soáng.

Haïnh phuùc, traïng thaùi naøy ñaâu chæ ôû nhaø vua môùi coù, maø nhöõng ngöôøi, thaäm chí taøi saûn duy nhaát laø chieác aùo, maø hoï vaãn ñaït ñöôïc traïng thaùi haïnh phuùc tónh taïi cuûa taâm. Noù theå hieän qua aùnh maét, töôùng ñi, lôøi noùi, cöû chæ, nuï cöôøi v.v. . Dó nhieân, chuùng luoân hieän höõu thöôøng tröïc chöù khoâng phaûi laâu laâu môùi coù.

Neáu chuùng ta ñoùng kòch ñeå ngöôøi khaùc bieát mình coù haïnh phuùc, thì chæ ñöôïc vaøi ngaøy laø heát. Mình chæ ñoùng tuoàng thaønh coâng tröôùc maët quaàn chuùng, nhöng khi ñoái dieän vôùi chính mình thì noãi ñau lieàn xuaát hieän, naõo chuùng ta ñang ñaïo dieãn vôû kòch, saùng taùc nhöõng boä tieåu thuyeát ñoà soä, chæ coù ñieàu laø mình khoâng quen ghi laïi doøng caûm xuùc ñoù thoâi; coøn caùc nhaø vaên, hoï coù theå laøm ñöôïc chuyeän ñoù bôûi hoï coù naêng khieáu dieãn ñaït baèng chöõ nghóa.

Treân thöïc teá, tö duy cuûa con ngöôøi vaãn coù tính logic, vaãn coù trình töï tröôùc sau, nhöng raát tieác chuùng ta khoâng theå dieãn taû toaøn veïn laïi ñöôïc. Cho neân chæ caàn quan saùt khaùch quan, chuùng ta bieát ñöôïc doøng caûm xuùc cuûa ngöôøi khaùc vaø töông töï cuõng nhaän bieát 16 § CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC
ñöôïc nôi chính mình. Ñoù laø caùch thöùc maø ñöùc Phaät phaân tích, moå
xeû veà chuû nghóa kinh nghieäm lieân heä ñeán caûm xuùc.

CAÛM XUÙC MÔ TÖÔÛNG

ÔÛ ñôøi, nhieàu ngöôøi ñaët naëng veà khöù quaù. Hoï ñaõ töøng boû lôõ cô hoäi vì quyeát ñònh treã, vaø sau ñoù nhôù laïi caûm thaáy luyeán tieác.

Chaúng haïn lôøi than thôû: phaûi chi toâi mua taám veù soá ñoù thì baây giôø toâi thaønh trieäu phuù roài. Tôø veù soá toâi mua taëng laïi cho ngöôøi baïn, anh ta truùng nhöng khoâng nhôù ôn toâi, khoâng chia phaàn traêm naøo cho toâi caû. Nhôù ñeán chuyeän ñoù hoaøi, ñi ñaâu cuõng keå: phaûi chi luùc ñoù toâi ñöøng boû lôõ cô hoäi, ñöøng taëng cho ngöôøi baïn aáy thì giôø naøy toâi ñaõ caát ñöôïc ba boán ngoâi chuøa, naêm baûy cô sôû töø thieän roài. Nhöõng ngöôøi coù quan nieäm nhö vaäy seõ khoâng bao giôø laøm ñöôïc vieäc phöôùc, bôûi vì laøm vieäc phöôùc maø döïa treân ñieàu kieän “neáu . . . thì” khoù laøm ñöôïc. Caùc meänh ñeà baét ñaàu baèng töø “neáu” neáu khoâng thuoäc veà quaù khöù thì cuõng thuoäc veà töông lai, neân söï kieän ñöôïc moâ taû noù khoâng coù thöïc ôû hieän taïi.

Döïa vaøo caùc phaùn ñoaùn “neáu...thì” ñoù, con ngöôøi khoù coù theå
laøm ñöôïc nhöõng chuyeän caàn phaûi laøm.

Ví duï, thay vì mình ñôïi truùng soá roài môùi laøm vieäc phöôùc, nhö muoán cuùng döôøng ngoâi chuøa, hoaëc xaây döïng cô sôû töø thieän naøo ñoù chaúng haïn, thì moãi ngaøy chæ caàn ñeå daønh vaøi ba ñoâ vaøo oáng heo. Sau vaøi naêm, khui ra, seõ coù ñöôïc moät soá tieàn lôùn. Vôùi soá tieàn naøy ta seõ laøm ñöôïc vieäc chuùng ta muoán. Ai coù thoùi quen nghó vaø noùi: khi naøo toâi ñöôïc ñaày ñuû roài toâi môùi laøm phöôùc, thì khoù coù theå, neáu khoâng noùi laø khoâng bao giôø laøm ñöôïc.

Khoâng ít ngöôøi coù ñieàu kieän laøm vieäc phöôùc nhöng hoï laïi khoâng chòu laøm. Vì loøng tham, moãi ngaøy, mua baûy, taùm chuïc tôø veù soá, toán caû traêm ngaøn ñoàng: Phaät gia hoä cho con ñi, neáu con truùng con seõ daønh naêm möôi phaàn traêm soá tieàn ñeå laøm Phaät söï.

Moãi ngaøy toán naêm baûy ñoâ veà vieäc mua veù soá nhö vaäy, sau BAÛN CHAÁT CAÛM XUÙC § 17
vaøi naêm, tieàn maát quaù nhieàu vì veù soá khoâng truùng ñöôïc moät tôø. Traùch Phaät: trôøi ôi taïi sao Phaät khoâng gia hoä, con phaùt taâm maõnh lieät laém maø, con muoán phaùt taâm laøm Phaät söï, nguyeän öôùc cuûa con chaân thaønh, lôïi ích cho tha nhaân raát lôùn maø sao Ngaøi khoâng ñoä con gì heát. Veù soá, maáy chuïc ngaøn ngöôøi môùi truùng ñöôïc moät, nhaø toå chöùc ngaøy caøng giaøu hôn.

Laøm vieäc phöôùc treân neàn taûng cuûa loøng tham chaéc chaén seõ chaúng coù phöôùc baùo gì. Trong xoå soá kieán thieát, ngöôøi ta chuû tröông ñöa ra nhöõng troø chôi nhaèm kích thích loøng tham, ñeå
ngöôøi tham gia nuoâi hy voïng, do vaäy, caûm xuùc bò traøo daâng ñeán ñoä toái veà nguû khoâng yeân, chæ thaáy toaøn mô öôùc veà vieäc truùng soá.

Ly ñaày nöôùc, chuùng ta boû moät vaät vaøo roài khuaáy leân, caøng khuaáy nöôùc trong ly caøng ñuïc. Töông töï, ñaët hy voïng vaø mô töôûng quaù nhieàu vaøo töông lai, chuùng ta seõ rôi vaøo chuû nghóa duy lyù, thöôøng lieân heä ñeán aûo giaùc chöù khoâng coù thöïc. Ñöøng mô töôûng nhieàu, cöù haønh ñoäng, daán thaân, thì chaéc chaén keát quaû seõ ñeán. Moät vò thieàn sö Vieät Nam ñaõ töøng daïy thaät saâu saéc: “Thieân giang höõu thuyû thieân giang nguyeät/ Vaïn lyù voâ vaân vaïn lyù thieân.

Taïm dòch: “Ngaøn soâng coù nöôùc ngaøn traêng hieän/ Muoân daëm khoâng maây trôøi trong xanh”.

Nôi naøo coù trôøi trong, choã aáy coù maây bay. Vaán ñeà ôû ñaây laø mô öôùc mình coù ñöôïc baàu trôøi trong vôùi gioù thoaûng maây bay. Hình aûnh ñeïp treân baàu trôøi xanh, con soâng aån hieän hình aûnh maët trôøi, maët traêng, boùng caây vaø hình aûnh cuûa ngöôøi cheøo ñoø v.v...

chuùng ta khoâng caàn mô öôùc, chæ caàn taïo duyeân cho caùc yeáu toá caàn thieát ñoù coù maët thì caûnh ñeïp seõ coù. Choã naøo coù nöôùc, choã aáy coù aùnh traêng xuaát hieän, ñoù laø söï keùo theo taát yeáu cuûa nhaân quaû.

Do ñoù, neân daán thaân chöù khoâng neân mô öôùc nhieàu.

Khi daán thaân, ta laøm vieäc moät caùch chuyeân caàn vaø coù phöông phaùp, ngheä thuaät, trí tueä thì seõ ñaït ñöôïc keát quaû toát. Bao nhieâu ñoù môùi laø yeáu toá caàn, nhöng vaãn chöa ñuû, ta phaûi kieân trì vaø nhaãn naïi 18 § CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC
ñeå ñaåy con ñöôøng daán thaân cuûa mình trôû thaønh con ñöôøng haïnh phuùc beàn laâu. Caûm xuùc ñöôïc ñaët trong khuynh höôùng nhö vaäy seõ coù giaù trò raát nhieàu, khoâng chæ trong hieän taïi maø caû töông lai.

ÔÛ AÁn Ñoä, phaàn lôùn naêm naøo ngöôøi daân cuõng toå chöùc ñi haønh höông, ña soá tín ñoà öa chuoäng ñôøi soáng noäi taâm. Nhieàu ngöôøi khoâng coù phöông tieän thì hoï ñi boä; gaàn moät ngaøn caây soá, traûi qua nhieàu thaùng maø vaãn khoâng naûn chí.

Trong chuyeán ñi, ñôn giaûn chæ coù gaùnh nhoû vôùi soá haønh lyù caàn thieát nhö ba boä ñoà, baûn kinh vaø daêm ba ñoàng baïc. Khi heát tieàn, hoï seõ ñi aên xin ñoä nhaät qua ngaøy. Ñi ñeán nôi maø hoï cho laø linh thieâng, nôi coù cuoäc soáng nheï nhaøng vaø thaûnh thôi. Coøn nhöõng ngöôøi khaù giaû, hoï thueâ chieác xe truck, dó nhieân xe ñoù khoâng coù gheá ngoài vaø hoï cöù ngoài chen chuùc nhau chaät caû xe ñeå
ñeán nôi ñöôïc sôùm hôn. Ngöôøi giaøu thì ñi baèng xe buyùt, maùy bay hoaëc caùc phöông tieän khaùc maø hoï coù.

Theo baùo chí ñöa tin, treân tuyeán ñöôøng töø nhaø ñeán thaùnh ñòa, naêm naøo cuõng coù khoaûng hai ñeán ba traêm ngöôøi cheát. Thaùnh ñòa, nôi ñöôïc goïi laø linh thieâng, naèm ôû vuøng Ma-kieät-ñaø, xung quanh vuøng Linh Thöùu vaø tröôøng ñaïi hoïc Na-lan-ñaø. Thaùnh ñòa cuûa AÁn Ñoä giaùo cuõng naèm taïi ñaây.

Ñoái vôùi caùc thaân nhaân nhöõng ngöôøi quaù coá, ngöôøi ta phoûng vaán vaø phaàn lôùn ñöôïc hoï traû lôøi raèng: ngöôøi thaân cuûa chuùng toâi raát may maén, vì hoï seõ ñöôïc vaõng sanh veà coõi Phaïm thieân.

Theo nhaø Phaät, neáu ngöôøi gaàn cheát ñang thao thöùc höôùng veà taâm linh, veà tình caûm ñeïp, thì chaéc chaén luùc qua ñôøi hoï seõ ñöôïc sanh trong caûnh giôùi toát. AÁn Ñoä giaùo, maëc duø khoâng heà coù thuyeát caän töû nghieäp (nghieäp luùc gaàn qua ñôøi) nhö trong ñaïo Phaät, chæ coù thuyeát Taùi sinh. Thuyeát naøy gaén lieàn nieàm tin vôùi thöôïng ñeá vaø thaàn linh, hoï hoaøn toaøn tin töôûng vaøo thuyeát ñoù vôùi nieàm hy voïng coù ñöôïc cuoäc soáng an laønh sau khi cheát.

BAÛN CHAÁT CAÛM XUÙC § 19

Trong khi ñoù, nhöõng ngöôøi Thieân Chuùa giaùo nghe caùi cheát nhö vaäy thì raát sôï. Hoï noùi: ñi theo AÁn Ñoä giaùo, oâng Phaïm thieân coù ñoä gì ñaâu, moät laàn loït xuoáng vöïc thaúm cheát ñeán ba boán traêm ngöôøi, theá maø ngöôøi ta vaãn tin.

Nhö vaäy, trong cuøng tình huoáng gioáng nhau, caùch nhaän ñònh ñaùnh giaù laïi raát khaùc. Tín ñoà AÁn Ñoä giaùo hieåu ñöôïc ñaïo lyù voâ thöôøng, quy luaät söï soáng vaø cheát, neân xem chuyeän ñoù baèng thaùi ñoä bình thöôøng, ñoâi luùc döûng döng. Duø baùo chí ñöa tin haøng ngaøy haøng giôø vaãn coù ngöôøi cheát theá maø hoï vaãn ruû nhau ñi, bôûi vì hoï hieåu ñöôïc giaù trò cuoäc soáng taâm linh.

Nhöõng ngöôøi khoâng chaáp nhaän truyeàn thoáng vaên hoaù ñoù, caûm xuùc traøo daâng nôi hoï raát khaùc bieät. Ñoâi luùc, hoï cuõng pheâ bình veà chuû nghóa toân giaùo ñoái laäp naøy, vaøï xa laùnh khoâng muoán tieáp xuùc vôùi truyeàn thoáng vaên hoaù ñoù.

ÔÛ ñaây, chuùng ta khoâng phaân tích chuyeän ñoù toát hay xaáu, maø chæ ñeà caäp ñeán tính töông ñoái cuûa caûm xuùc, voán leä thuoäc raát nhieàu vaøo truyeàn thoáng vaên hoaù vaø toân giaùo, nôi hoï ñöôïc sinh ra vaø tröôûng thaønh. Hieåu ñöôïc tính caùch töông ñoái cuûa doøng caûm xuùc, chuùng ta khoâng tuyeät ñoái hoaù haïnh phuùc vaø noãi khoå
nieàm ñau trong cuoäc ñôøi cuûa mình.

Coù nhieàu ngöôøi, hoï chæ khoå chuùt xíu maø hoï cöù töôûng trong cuoäc ñôøi naøy khoâng coù ai ñau khoå baèng hoï, neân ñaõ coá tình nhaân roäng vaø cöôøng ñieäu noãi khoå nieàm ñau, cho neân noãi khoå nieàm ñau ñöôïc tröông sình theo caùch thöùc cuûa aûo giaùc chöù khoâng phaûi coù thöïc. Ñoù laø ñieàu ñaùng tieác.

Caûm xuùc veà haïnh phuùc khoâng lieân heä ñeán sôû höõu vaät chaát maø chuùng ta ñang coù, chæ töông thuoäc vaøo doøng tónh taïi cuûa taâm. Cho neân ñöùc Phaät daïy: khi coù ñaày ñuû cha meï, anh chò em, chuùng ta khoâng thaáy coù caûm giaùc traân quyù. Khi hoï qua ñôøi, nhaát laø luùc ñang khao khaùt muoán coù ngöôøi thaân beân caïnh, baáy giôø 20 § CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC
chuùng ta môùi neám ñöôïc ñuû muøi vò cuûa söï coâ ñôn vaø tieác nuoái.

Coù nhöõng ngöôøi cha raát hy sinh, nhöõng ngöôøi meï lyù töôûng, söï taän tình chaêm soùc cuûa oâng baø ñoâi luùc laøm chuùng ta khoù chòu, nhaát laø ngöôøi coù töï aùi, cöù nghó: toâi lôùn roài oâng baø ôi, ñöøng giaûng ñaïo daïy kinh nöõa, toâi töï laøm ñöôïc maø! Nhöng ñeán luùc cha meï qua ñôøi, coù ngöôøi theøm nhöõng lôøi nhaéc nhôû, luùc ñoù môùi bieát quyù troïng caùi ñaõ maát.

Con ngöôøi, khi coù ñaày ñuû ñoâi maét saùng, ít ai bieát traân quyù. Hoï söû duïng vaø haønh haï caëp maét, buoäc caëp maét meät moûi phai xem nhöõng boä phim mang noäi dung thaáp keùm ñeå roài laõnh thoï caùc heä quaû suy ñoài nhaän thöùc vaø ñaïo ñöùc. Thöôûng thöùc nhöõng thöù khoâng coù giaù trò, luùc naøo ñoù, ñoâi maét khoâng coøn saùng toû, khi aáy môùi tænh ngoä, nhaän ra ñoâi maét cuûa mình thaät quyù baùu.

Ñoâi maét laø cöûa soå taâm hoàn, khoâng coù noù caûm giaùc maát ñi heát taùm möôi phaàn traêm yù nghóa cuoäc ñôøi. Do vaäy, khi caùc giaùc quan ñang coøn khoeû maïnh, chuùng ta phaûi bieát traân quyù vaø gìn giöõ chuùng, bieát söû duïng chuùng vaøo muïc ñích lôïi ích. Ñoù laø caùch soáng haïnh phuùc, do bieát traân quyù nhöõng gì caàn giöõ gìn, maø khoâng caàn phaûi trôû thaønh ngöôøi giaøu coù.

Ñeå bieát roõ haïnh phuùc khi coøn ñoâi maét khoeû maïnh, chuùng ta thöû hoûi nhöõng ngöôøi muø, hoï seõ noùi traïng thaùi khoå ñau khi maét khoâng coøn nhìn thaáy ñöôïc aùnh saùng cho chuùng ta nghe. Töông töï, ñoái vôùi caùc giaùc quan coøn laïi, chuùng cuõng coù vai troø vaø chöùc naêng quan troïng goùp phaàn vaøo ñôøi soáng haïnh phuùc cuûa chuùng ta.

Chæ caàn nhìn thaáy ñöôïc söï hieän dieän nhöõng caùi chuùng ta coù, theo tinh thaàn tri tuùc vaø tueä giaùc, con ngöôøi seõ thaáy vaø coù traùch nhieäm traân quyù caùi ñoù; coøn baèng khoâng, chuùng ta coù theå
rôi vaøo tình huoáng ñöùng trong nuùi caûm xuùc naøy ñeå troïng voïng, mong moûi ñeán nuùi caûm xuùc khaùc. Neáu vaäy, chuùng ta seõ maõi maõi rôi vaøo tình huoáng cuûa nhöõng ngöôøi cuøng töû, luoân tìm kieám BAÛN CHAÁT CAÛM XUÙC § 21
nhöõng caùi khoâng coù. Caøng tìm chuùng thì caøng ñaùnh maát taát caû nhöõng caùi ñang trong taàm tay.

Do vì chuùng ta tìm kieám quaù nhieàu nhöõng caùi khoâng thaät beân ngoaøi neân khoâng theå caûm nhaän ñöôïc nguoàn haïnh phuùc thaät ôû noäi taâm. Söï tìm kieám laø nguoàn naêng löôïng phuû truøm, laøm chuùng ta khoâng coøn nhìn thaáy nhöõng thöïc taïi ñang coù.

TINH THAÀN TRUNG ÑAÏO

Voïng ngoaïi, mong caàu laø taâm lyù raát phoå bieán, nhaát laø ñoái vôùi phaàn lôùn nhöõng ai ñöôïc sanh ra vaø lôùn leân trong boái caûnh ngheøo khoå. Nhieàu ngöôøi thöôøng quan nieäm haøng ngoaïi laø haøng xòn, haøng noäi laø haøng doûm. Phaàn lôùn quan nieäm nhö vaäy ñeàu sai laàm.

Taïi Nhaät Baûn, haøng loâ-can töùc haøng noäi ñòa phaûi laø haøng toát, coøn haøng xuaát caûng ra beân ngoaøi laø loaïi haøng bò hö trong khoaûng thôøi gian nhaát ñònh. Nhöõng ly taùch, maùy moùc ñieän töû cuûa Nhaät Baûn ñeàu coù tuoåi thoï nhaát ñònh, ñeán luùc naøo ñoù chuùng seõ bò hö. Coù vaäy ngöôøi ta môùi baùn ñöôïc; coøn söû duïng trong nöôùc, ngöôøi ta baét buoäc phaûi laø haøng chaát löôïng cao.

Nhaät laø daân toäc khoâng coù tinh thaàn voïng ngoaïi. Nhöng, neáu chuùng ta baùm vaøo tinh thaàn khoâng voïng ngoaïi ñoù, vaø laáy noù laøm tính quoác huøng töï haøo cuûa mình thì mình laïi rôi vaøo caên beänh khaùc, ñoù laø beänh coá chaáp, beänh baûn ngaõ veà quoác gia.

Theo nhaø Phaät, chuùng ta phaûi trung dung, ñöøng voïng ngoaïi tìm caàu nhöng cuõng ñöøng quaù ñeà cao caùi mình coù. Chaúng haïn nhö hoïc thuyeát “Phaät taïi taâm” coù theå laø hoïc thuyeát raát hay, nhöng chæ hay ñoái vôùi nhöõng ngöôøi ñaõ töøng tìm kieám chaân lyù beân ngoaøi quaù nhieàu nhöng thaønh quaû khoâng ñaït, thì luùc trôû veà vôùi baûn taâm, hoï coù theå tìm ñöôïc nguoàn haïnh phuùc thöïc söï.

Hoïc thuyeát “Phaät taïi taâm”, neáu ñem aùp duïng cho quaûng ñaïi 22 § CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC
quaàn chuùng thì chaéc chaén veà sau khoâng coøn ai ñeán chuøa, vì Phaät taïi taâm chöù Phaät ñaâu coù ôû chuøa neân ñeán chuøa ñeå laøm gì.

Nhieàu ngöôøi sau vaøi chuïc naêm haï thuû coâng phu tu taäp, cuoái cuøng heát muoán ñeán chuøa, vì hoï nghó raèng ñaõ tu nhieàu laém roài.

Neáu ai coù taâm nieäm töông töï nhö vaäy thì phaûi bieát mình ñang treân ñaø thoái chuyeån.

Chæ caàn quan saùt trong phaùp hoäi cuûa ñöùc Phaät thì seõ roõ. Thôøi xöa, phaùp hoäi cuûa ñöùc Phaät, nhö Boà-taùt Ñaïi Trí Vaên Thuø, baäc ñöôïc meänh danh laø ñaïi trí vaãn coù maët trong caùc thôøi kinh ñeå
nghe ñöùc Phaät thuyeát, maëc duø noäi dung baøi kinh raát ñôn giaûn.

Trong giaùo ñoaøn ñöùc Phaät, khoâng ít ngöôøi vaãn coøn bò noãi khoå nieàm ñau chi phoái, nhöng vì ruït reø hay lyù do naøo ñoù hoï khoâng daùm maïnh daïn ñöùng leân tröôùc phaùp hoäi ñeå hoûi ñöùc Phaät.

Ñeå thaùo gôõ nhöõng beá taéc ñoù, caùc vò Boà taùt vöøa ñoùng vai thính chuùng, vöøa ñoùng kòch raèng mình ñang maéc vaøo traïng thaùi ñoù ñeå ñöùng leân hoûi ñöùc Phaät. Taâm löôïng vaø muïc ñích vieäc laøm cuûa caùc vò Boà taùt laø vaäy. Caùc ngaøi muoán ñöùc Phaät trình baøy cho ñaïi chuùng cuøng nghe, ñeå cuøng nhau thaùo gôõ vaø chia seû.

Cho neân chuùng ta cöù maïnh daïn hoûi, ñöøng sôï ngöôøi khaùc cho laø mình hoûi nhöõng caâu voâ vò: OÀ! oâng baø naøy ñi chuøa maáy chuïc naêm, chuyeän ñôn giaûn nhö theá maø cuõng khoâng hieåu. Ñöøng sôï, caùc vò nghó nhö vaäy laø sai, khoâng ñuùng vôùi tinh thaàn cuûa Boà taùt.

Ñoâi luùc, trong cuoäc soáng, coù nhöõng vieäc bình thöôøng nhaát laïi laø ñieàu vó ñaïi. Ngöôøi coù kieán thöùc cao, hieåu bieát roäng, aáy vaäy maø hoï chæ hoûi nhöõng caâu raát bình thöôøng. Nhö vaäy, chuùng ta môùi taïo thieän duyeân giuùp ngöôøi khaùc coù cô hoäi ñoái chieáu, so saùnh vaø hieåu bieát theâm, ñeå hoï töï vöïc daäy. Ñoù laø lyù do taïi sao Boà-taùt vaø A-la-haùn coù ñaày ñuû khaû naêng giaûng kinh, thuyeát phaùp nhö ñöùc Phaät, vaãn luoân coù maët trong phaùp hoäi cuûa Phaät.

Ñuùng vôùi nhöõng gì ñöùc Phaät ñaõ daïy, chuùng ta phaûi bieát caùch BAÛN CHAÁT CAÛM XUÙC § 23
traân quyù nhöõng caûm xuùc saùng suoát, ñöøng nghó Phaät chæ coù trong taâm mình, maø phaûi nghó Phaät ôû trong söï nhaän thöùc saùng suoát cuûa mình..

Baát cöù hoaøn caûnh naøo khi ñoái dieän vôùi chính mình, phaûi laáy chaát lieäu cuûa nhaän thöùc saùng suoát, söï tónh taïi laøm chuû ñaïo. Khi chaát lieäu aùnh saùng tónh taïi coù maët, boùng ñeâm cuûa baûn ngaõ khoâng coøn, luùc ñoù ta daán thaân laøm Phaät söï, tham gia coâng taùc töø thieän xaõ hoäi thì môùi thaønh töïu. Neáu khoâng Phaät söï trôû thaønh ma söï.

Ñöùc Phaät daïy raát roõ, baûn ngaõ caøng lôùn thì noãi khoå nieàm ñau caøng gia taêng. Ví duï, ai khoâng chieàu theo yù thì mình giaän doãi, choái töø; hoaëc nôi naøo ngon ngoït, chieàu theo yù, coù nhu caàu thì mình laïi ñeán. Nhö vaäy, vieäc mình ñeán vôùi chuøa, cô sôû töø thieän chæ ñeå kích thích baûn ngaõ, chöù khoâng phaûi vì loøng nhieät huyeát, töø bi, voâ ngaõ vaø vò tha.

Chính vì söï ham muoán kích thích baûn ngaõ, ñoâi luùc mình ñaåy quyù thaày vaøo con ñöôøng cuûa phöông tieän “Dó huyeãn ñoä chaân”.

Ñeå chieàu theo Phaät töû, quyù thaày phaûi phöông tieän, nhöng caøng phöông tieän thì laïi caøng maát, maát ôû ñaây laø maát chaát lieäu giaùc ngoä vaø giaûi thoaùt.

Veà sau mình nhôù laïi: Trôøi ôi! ÔÛ choã naøy tu haønh thuaän tieän, sao mình coù nhöõng öôùc mô sai laàm. Öôùc mô cuûa mình khoâng chính ñaùng, vaäy maø caùc thaày cuõng chieàu theo. Treân thöïc teá, mình ñaõ ñaåy quyù thaày vaøo söï löïa choïn phöông tieän ñoù. Cho neân, vieäc quan troïng laø chuùng ta phaûi naém ñöôïc phöông phaùp laøm Phaät, phaûi nhaän thöùc saùng suoát khi mình daán thaân laøm lôïi ích cho cuoäc ñôøi, luùc ñoù vieäc laøm cuûa chuùng ta seõ ñaït keát quaû, môùi coù giaù trò ñoùng goùp veà chaát lieäu töø bi, voâ ngaõ vaø vò tha.

Trong kinh, ñöùc Phaät moâ taû baûn chaát caûm xuùc gioáng nhö con boø bò thuoäc da. Bò boûng, con ngöôøi caûm thaáy nhöùc nhoái vaø khoù chòu, bôûi vì boûng lieân heä ñeán da, ñeán caùc teá baøo, maïch maùu, 24 § CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC
gaân coát. Boûng caøng naëng, noãi khoå nieàm ñau trong ta gia taêng leân gaáp boäi. Neáu söû duïng thuoác teâ, loaïi thuoác naøy coù theå khoáng cheá noãi ñau thôøi gian nhaát ñònh. Nhöng, ngöôïc laïi, taùc duïng phuï cuûa thuoác coù theå laøm trí nhôù suy giaûm, naõo traïng bò baán loaïn, tim, gan, thaän, v.v... hoaït duïng cuûa cô theå cuõng bò aûnh höôûng. Chæ neân söû duïng thuoác ôû möùc ñoä cho pheùp, vaø ñöøng leä thuoäc vaøo trò lieäu y hoïc, thay vì phaûi töï giöõ gìn söùc khoeû ñeå khoûi nhôø ñeán baùc só.

Ví duï ngöôøi bò maát nguû, uoáng thuoác nguû vaøo lieàn nguû ngon thì sanh taâm vui möøng roài cho raèng loaïi thuoác ñoù laø Phaät, Boà taùt, vò cöùu tinh cuûa mình, cho neân moãi ngaøy ñeàu uoáng vaøo moät vieân. Söï nguû ngon leä thuoäc vaøo tính ñieàu kieän cuûa thuoác. Ngöôøi söû duïng thuoác nguû veà laâu seõ khoâng nguû ñöôïc neáu thieáu thuoác.

Cöù taäp hít thôû, ñieàu hoaø, nheï nhaøng, buoâng xaû, thaûnh thôi, ñöøng buoàn giaän veà quaù khöù, ñöøng mô töôûng veà töông lai, thì chuùng ta seõ coù ñôøi soáng raát an laønh trong hieän taïi.

Ñeå coù ñöôïc haïnh phuùc vaø nguû ngon thì söï thaønh baïi, hôn thua, lo toan phaûi traùi cuûa cuoäc ñôøi phaûi gaït boû. Giaác nguû an laønh nhôø thieàn quaùn, nhieàu ngöôøi giaøu theøm moät giaác nguû ngon vaãn khoâng coù ñöôïc.

Nuoâi döôõng caûm xuùc deã chòu cuõng gioáng nhö tình traïng uoáng thuoác nguû, daàn daø seõ töï ñaåy mình vaøo ñöôøng beá taéc. Baûn chaát cuûa doøng caûm xuùc khoå ñau, noù nhö con boø bò loät da, noãi ñau nhöùc raát lôùn, lôùn ñeán ñoä noù chuøi ñaàu xuoáng maët nöôùc hay chaïy hung haêng treân ñaát lieàn, toaøn thaân bò côn ñau giaèng xeù.

Doøng caûm xuùc khoå ñau cuûa con ngöôøi cuõng khoâng ngoaïi leä.

Dó nhieân chuùng ta soáng khoâng theå thieáu ñöôïc caûm xuùc.

Nhöng laøm theá naøo ñeå vöôït leân treân noãi khoå nieàm ñau cuûa caûm xuùc? Ñöùc Phaät daïy chæ coù ba tình huoáng laøm doøng caûm xuùc taïm thôøi vaéng maët, nhöng treân thöïc teá, noù vaãn toàn taïi.

BAÛN CHAÁT CAÛM XUÙC § 25

Khi bò hoân meâ, luùc baáy giôø doøng caûm xuùc cuûa chuùng ta môùi taïm thôøi vaéng maët vì luùc ñoù yù thöùc cuûa thaàn kinh trung khu khoâng hoaït ñoäng, neân caûm giaùc haïnh phuùc, khoå ñau hay trung tính maëc nhieân voâ hieäu hoaù. Tình huoáng thöù hai laø bò baát tænh, moät hình thöùc cuûa hoân meâ, neân cuõng töông töï nhö thöù nhaát.

Trong tình huoáng thöù ba, ñöùc Phaät noùi, khi chöùng ñöôïc ñaïo quaû A-la-haùn, thì doøng caûm xuùc khoâng coøn chi phoái chuùng ta nöõa.

Luùc ñoù, con ngöôøi soáng moät caùch thong dong töï taïi, vaø hieåu ñöôïc ñaëc tính duyeân khôûi cuûa vaïn phaùp, cuoäc ñôøi.

CAÙNH CHIM VOÂ HÌNH

Sau khi chöùng A-la-haùn, vieäc laøm cuûa caùc vò aáy khoâng ñeå
laïi daáu veát naøo. Coâng haïnh ñoù, ñöùc Phaät thöôøng ví, gioáng nhö chim bay treân baàu trôøi, nhöng khoâng coù duïng yù ñeå caùc nhaø thô, hoaï só phaùc hoïa böùc tranh veà noù. Neáu nhö beân döôùi coù moät con soâng, thì hình aûnh chim ñöôïc hieän leân maët nöôùc. Khi chim bay thì boùng daùng seõ khoâng coøn löu laïi trong laøn nöôùc. Luùc ñoù neáu chim muoán giöõ laïi hình aûnh cuõng khoâng ñöôïc, vì söï töông phaûn hình aûnh treân maët nöôùc khoâng coøn nöõa.

Neáu chòu khoù quan saùt doøng caûm xuùc, con ngöôøi coù khaû naêng taùch rôøi doøng caûm xuùc khoå ñau ra khoûi cô theå vaät lyù. Ñaây laø ngheä thuaät khôi daäy doøng caûm xuùc haïnh phuùc, laøm cho noù coù maët laâu vôùi ta trong cuoäc ñôøi.

Moät tình huoáng khaùc, khi haønh giaû ñang naèm trong tieán trình ñaït ñöôïc traïng thaùi cuûa A-la-haùn, höôùng veà Tam minh vaø Töù trí hoaëc rôi vaøo traïng thaùi dieät thoï töôûng ñònh, thì haønh giaû seõ ñaït ñöôïc traïng thaùi an tònh voâ bieân.

Dieät thoï töôûng ñònh laø loaïi thieàn ñònh nôi ñoù caùc hoaït duïng cuûa caûm xuùc vaø yù nieäm hoaù khoâng coøn, vì theá, ngöôøi ñaït ñöôïc loaïi ñònh naøy thì taát caû doøng chaûy cuûa khoå ñau, haïnh phuùc vaø trung tính ñaõ khoâng coù maët nöõa; thaäm chí, caùc yù nieäm, tö duy 26 § CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC
toång hôïp, quy naïp, loaïi suy, taát caû caùc nguyeân lyù tö duy cuûa con ngöôøi cuõng hoaøn toaøn khoâng coù maët. Sôû dó nhö theá vì caûm xuùc laø neàn taûng taïo ra yù nieäm hoùa vaø caùc loaïi töôûng khaùc nhau.

Khi vaéng boùng doøng caûm xuùc vaø töôûng, ñöùc Phaät noùi, caùc haønh giaû cuûa Baø-la-moân giaùo thöôøng cho raèng ñaây laø ñích ñieåm giaûi thoaùt, vaø hoï an truï trong traïng thaùi ñoù. Dó nhieân, traïng thaùi cuûa dieät thoï töôûng ñònh raát an laønh, hôn taát caû caùc hoaït chaát ma tuyù coù theå laøm ñeâ meâ vaø kích thích taát caû caùc giaùc quan cuûa con ngöôøi.

Nhöng, söï an laønh naøy khoâng giuùp ích cho coâng vieäc Phaät söï.

Ví duï, Toå Boà-ñeà Ñaït-ma ñaõ töøng ngoài quay maët vaøo töôøng suoát chín naêm, bôûi vì cô duyeân hoaù ñoä ôû Trung Hoa chöa ñeán.

Nhöng cuõng raát may, toå ñaõ xuaát thieàn. Neáu nhö ngaøi vaãn giöõ nguyeân trong traïng thaùi dieät thoï töôûng ñònh, thì coù leõ ñaát nöôùc Trung Hoa ñaâu bieát phöông phaùp cuûa thieàn coâng aùn vaø thoaïi ñaàu. Cho neân, traïng thaùi dieät thoï töôûng ñònh coù theå giuùp chuùng ta khoáng cheá vaø phoùng thích noãi khoå nieàm ñau. Muoán ích lôïi cho tha nhaân, chuùng ta phaûi laøm Phaät söï, giaûng kinh thuyeát phaùp, daán thaân phuïc vuï, haønh trì saùu toaøn thieän vaø tu taäp vaïn haïnh trong cuoäc ñôøi.

Dieät thoï töôûng ñònh, khi ñaït ñöôïc, coù theå laø beä phoùng, söùc ñaåy raát höõu hieäu cho chuùng ta treân tieán trình chöùng ngoä vaø giaûi thoaùt.

Söû duïng noù nhö moät phöông tieän ñeå vöôït qua khoå ñau thì toát. Baùm víu nhö thaønh quaû giaùc ngoä thì ñoù laø söï maát maùt. Laø haønh giaû Phaät giaùo, chuùng ta khoâng neân duy trì maõi traïng thaùi dieät thoï töôûng ñònh, neáu chuùng ta muoán daán thaân phuïc vuï cho ñôøi.

Trong nhaø Phaät coù ñeà caäp ñeán khaùi nieäm veà Tha taâm thoâng, töùc tính naêng maø chuùng ta coù theå bieát vaø thoâng suoát veà taâm thöùc vaø caûm xuùc cuûa ngöôøi khaùc. Ñeå bieát ngöôøi ñoù coù coøn ba ñoäc tham, saân, si chi phoái hoaëc ñaït ñöôïc traïng thaùi thong dong, tónh taïi hay khoâng, chæ caàn tu chöùng ñöôïc moät phaàn Tha taâm thoâng ta seõ bieát ñöôïc.

BAÛN CHAÁT CAÛM XUÙC § 27

Neáu laø ngöôøi taïi gia, chæ caàn coù ñöôïc phaàn nhoû veà Tha taâm thoâng, chuùng ta deã daøng trôû thaønh ngöôøi giaøu coù neáu chòu laøm ngheà thaày boùi. Chæ caàn nhìn maët ñoaùn töôùng chöøng nöûa phuùt, chuùng ta noùi vanh vaùch veà thaân phaän ngöôøi kia, maát hoàn lieàn.

Töø ñoù, hoï seõ quy phuïc, mình ra giaù moät queû vaøi traêm ñoâ, hoaëc thaäm chí nhieàu hôn nöõa hoï cuõng saün saøng.

Vaøo naêm 1994, coù oâng thaày töôùng soá raát noåi tieáng, chuùng toâi ñeán xem hö thöïc ra sao. Tuy baûn thaân khoâng tin nhöng cöù thöû xem.

Quaû thöïc, nhöõng gì mình chöùng kieán y heät lôøi ngöôøi ta ñaõ ñoàn.

Laàn ñaàu tieân gaëp chuùng toâi, oâng chæ nhìn khoaûng chöøng 30 giaây, maø phaùn xoå ra lieân tuïc nöûa tieáng ñoàng hoà. OÂng ta noùi: hoaøn caûnh cuûa thaày nhö theá naøy, nhö theá kia, thuaän lôïi vaø khoù khaên v.v... nhöng chaéc chaén cuoái naêm 1994, thaày seõ ñi nöôùc ngoaøi.

Nghe oâng ta noùi nhö vaäy, toâi nghó chaéc oâng naøy bò laïc queû roài. OÅng môùi noùi chuùt xíu, mình gaät ñaàu lia lòa, cho neân oång phoùng lao döõ quaù neân daãn ñeán laïc ñöôøng.

Chuùng toâi môùi hoûi: Ñaõ töøng vöôït bieân treân hai möôi laàn, laàn naøo cuõng bò ngöôøi ta löøa, khoâng bò ôû tuø laø may laém roài. Chính saùch hoài höông ñaõ coù töø 1988, nhö vaäy coù cô hoäi naøo ñeå maø ñi.

Thaân nhaân, baø con quyeán thuoäc khoâng coù ngöôøi naøo ôû nöôùc ngoaøi, noùi tieáu tieáu thuoäc chuû nghóa yeâu nöôùc, ñeàu ôû taïi Vieät Nam thì ñi baèng caùch naøo?

OÂng ta noùi: Toâi khoâng caàn giaûi thích laø thaày ñi baèng caùch naøo, maø toâi ñoaùn chaéc raèng cuoái naêm 1994 thaày seõ ñi, thaày khoâng tin thì cöù ghi vaøo soå, mai naøy ñi roài thì goïi ñieän veà cho toâi. Quaû thaät vaøo cuoái naêm 1994 chuùng toâi ñi du hoïc AÁn Ñoä.

Nhöõng ngöôøi ñaït ñöôïc chöùc naêng Tha taâm thoâng nhö vaäy thì hoï raát giaøu, nhöng hoï khoù coù theå toàn taïi laâu ñöôïc. Ai coi moät queû ñeàu phaûi toán ñeán hôn ba traêm ngaøn, töùc töông ñöông 28 § CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC
hai chuïc ñoâ la Hoa Kyø. Thôøi ñieåm naêm 1994 ba traêm ngaøn raát lôùn, coù theå mua ñöôïc hai ba chæ vaøng. Tuy toán, ngöôøi ta vaãn saép haøng chôø töø boán giôø khuya, thaäm chí ngoài ñaày caû saân. Nhöng raát tieác, oâng thaày naøy khoâng soáng thoï, khoaûng ñoä hai ba naêm sau, töùc naêm 1997, chuùng toâi goïi ñieän veà thì nghe noùi oâng ñaõ qua ñôøi, oâng coøn treû, chæ khoaûng hôn 40 tuoåi.

Traïng thaùi Tha taâm thoâng, neáu bieát caùch vaän duïng coù phöông phaùp, seõ hoã trôï vaø laøm lôïi laïc cho coäng ñoàng. Chaúng haïn soáng baèng ngheà thaày boùi hay nhöõng ngöôøi tö vaán vaø tham vaán veà taâm lyù gia ñình, giôùi tính, tình nhaân, khuûng hoaûng hoaëc taâm lyù phöùc caûm roái raém v.v... tröôùc nhaát, phaûi huaán luyeän cho mình khaû naêng chòu ñöïng laéng nghe. Vôùi söï caûm thoâng, taát caû söï hieåu bieát caàn thieát ñeå ngöôøi kia coù theå
boäc baïch noãi khoå nieàm ñau cuûa hoï.

Coù ñöôïc nhö vaäy, hoï môùi tin raèng ngöôøi naøy chính laø caùi beä ñôõ cho hoï thaêng hoa caûm xuùc. Coù nhieàu loaïi maëc caûm, mình noùi vôùi ngöôøi khaùc thì ngaïi, noùi vôùi ngöôøi döng thì laïi caøng ngaïi hôn. Ñi qua nhaø ngöôøi ta hai ba laàn maø hoï khoâng ñoùn tieáp thì mình bò phieàn, toát nhaát mình cöù gaëp ngöôøi tham vaán veà taâm lyù ñeå phoùng thích.

Khi boäc loä ñöôïc phaàn naøo veà noãi khoå nieàm ñau vôùi ngöôøi khaùc, boãng döng chuùng ta ñaåy ñöôïc caûm xuùc ra beân ngoaøi, dó nhieân khoâng theå troïn veïn. Chaúng haïn, ñoâi luùc coù nhöõng traïng thaùi khoaùi caûm gioáng nhö gaõi ngöùa muït gheû, chuùng ta cöù kheøo kheøo, gaõi gaõi thì caûm thaáy ngöùa voâ cuøng; cho neân, ñoâi luùc, noù lôû luoân xung quanh khoâng chöøng.

Trong kinh, ñöùc Phaät coù daïy ngheä thuaät trò beänh gheû lôû maø khoâng caàn phaûi gaõi, baèng caùch hô muït gheû vaøo löûa ôû nhieät ñoä thích hôïp, ñöøng quaù noùng cuõng ñöøng quaù nguoäi, nhôø hôi noùng veát nhöùc seõ giaûm maø khoâng caàn phaûi gaõi. Baèng caùch hô ñoù, chuùng ta seõ khoâng bò nhieãm truøng, chöùng beänh hay muït gheû BAÛN CHAÁT CAÛM XUÙC § 29
seõ ñöôïc laønh sôùm hôn thôøi gian döï ñònh.

Theo ñöùc Phaät, chuùng ta khoâng neân gaõi ngöùa caûm xuùc, vì gaõi ngöùa noù seõ mang laïi nhieàu raéc roái cho mình vaø ngöôøi. ÔÛ ñôøi coù bieát bao nhöõng noãi beá taéc vaø khoå ñau, töø söï beá taéc cuûa baûn thaân, roài ñeán gia ñình, thaân höõu v.v... neáu chuùng ta mang nhöõng beá taéc ñoù keå cho baïn ñaïo hay baø con, thì khoâng khaùc gì chuùng ta mang laïi söï raéc roái cho hoï, laém luùc ngöôøi kia cuõng trôû neân ñau khoå nhö ta.

Laøm nhö vaäy khoâng khaùc gì mình ñang mang saàu muoän vaøo nhaø ngöôøi, neáu ngöôøi kia khoâng coù noäi coâng hay söùc chòu ñöïng lôùn, chaéc chaén nghe roài veà nhaø seõ saàu naõo eâ cheà.

LAØM MÔÙI CAÛM XUÙC

Ñöùc Phaät noùi baûn chaát khoå ñau leä thuoäc hoaøn toaøn vaøo caûm xuùc, duø caûm xuùc haïnh phuùc cuûa caùc giaùc quan. Dó nhieân, khi môùi nghe qua ñieàu naøy, chuùng ta khoù coù theå chaáp nhaän ñöôïc.

Moät ñöùa beù ñang ghieàn troø chôi ñieän töû, dó nhieân haïnh phuùc lôùn nhaát cuûa noùù luùc naøy laø ñöôïc chôi. Neáu nhö troø chôi ñieän töû coù theâm giaûi thöôûng haáp daãn, thì noùù caøng ñam meâ. Gaàn ñaây, Trieàu Tieân vaø moät soá quoác gia ñaõ saùng cheá troø chôi ñieän töû treân Internet, laøm cho aûo giaùc haïnh phuùc cuûa treû con bò kích thích toät ñænh. Haïnh phuùc naøy chæ coù giaù trò taïm thôøi, giaù trò aûo, noùù caûm nhaän ñöôïc qua söï lôùn leân cuûa loøng tham, nieàm ao öôùc vaø aûo giaùc naõo boä muoán maø khoâng ñaït ñöôïc.

Hieän nay, raát nhieàu treû em ñam meâ troø chôi ñieän töû, chuùng coù theå chôi töø thaùng naøy sang thaùng khaùc maø khoâng bieát chaùn, thaäm chí boû luoân vieäc hoïc. Chöa noùi ñeán vieäc cha meï chieàu, mua nhöõng troø chôi ñieän töû ñaét tieàn vôùi hy voïng con mình seõ ñöôïc caùc giaûi thöôûng lôùn. Giaù trò phaàn thöôûng caøng cao, tieàn boû ra mua caøng nhieàu, thì ngöôøi chôi troø ñen traéng caøng rôi vaøo tình traïng nguy haïi.

30 § CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC

Taát caû caùc phaàn thöôûng cuûa neàn kinh teá, duø kinh teá thò tröôøng hay kinh teá quoác doanh, ñeàu ñöôïc ñaët treân neàn taûng cuûa loøng tham. Mua moät taëng moät, mua ba taëng moät, mua sæ ñöôïc reû tieàn, taát caû ñeàu ñöôïc ngöôøi ta tính toaùn kyõ löôõng.

Khi nghe quaûng caùo, phaàn lôùn ngöôøi tieâu duøng raát möøng, vì nghó raèng, ñöôïc giaûm giaù hay nhaän phaàn cuùng döôøng khoâng ñoát nhang cuûa ngöôøi khaùc. Nhaän veà ñaày nhaø, cuoái cuøng taát caû nhöõng thöù ñoù mình khoâng bieát söû duïng vaøo ñaâu, ñaønh phaûi tìm caùch quaúng ñi trong nhöõng dòp doïn deïp nhaø cöûa.

Thænh thoaûng chuùng ta neân laøm môùi laïi caûm xuùc, cuõng gioáng nhö chuùng ta format oå cöùng cuûa maùy vi tính vaäy. Söû duïng khoaûng thôøi gian vaøi naêm, caùc phaàn meàm cuûa maùy xuaát hieän quaù nhieàu raùc vaø loãi, chuùng ta neân format ñeå ñöa chöông trình khaùc vaøo. Hay leân Internet, neáu khoâng coù phaàn meàm choáng virus, noù seõ xaâm nhaäp maùy laøm hö luoân caû phaàn cöùng. Trong tình huoáng ñoù, vieäc format oå cöùng laø caàn thieát. Cuõng vaäy, khi con ngöôøi bò quaù nhieàu phaàn meàm vaø raùc cuûa caûm xuùc taïo ra noãi khoå ñau, con ngöôøi caàn nghó ñeán nhu caàu format laïi caûm xuùc. Laøm môùi caûm xuùc laø caùch xoaù soå noãi ñau trong quaù khöù.

Khi boä nhôù cuûa chuùng ta ñöôïc doïn saïch, coù theå noùi luùc naøy chuùng ñöôïc môùi hoaøn toaøn, thì mình coù quyeàn choïn löïa söï kieän ñeå nhôù. ÔÛ ñôøi, chuùng ta khoù coù theå traùnh khoûi söï buoàn vui, böïc doïc, nhöõng noãi khoå nieàm ñau maø ngöôøi khaùc mang laïi cho mình baèng caùch voâ tình hay coá yù. Chuùng ta caàn phaûi laøm môùi caûm xuùc khoå ñau baèng caùch naïp vaøo chuùng nhöõng döõ lieäu tích cöïc ñeå coù giaù trò cho vieäc söû duïng, mang laïi an vui vaø haïnh phuùc cho con ngöôøi. Laøm môùi ñôøi soáng baèng caùch format caûm xuùc laø ngheä thuaät hay, coù khaû naêng giuùp cho con ngöôøi ñöôïc chuyeån hoaù.

Ngöôøi chaâu AÙ chòu aûnh höôûng quaù nhieàu töø neàn vaên hoaù

“tieát kieäm” neân khoâng muoán format caûm xuùc cuûa mình, vì BAÛN CHAÁT CAÛM XUÙC § 31
tieác. Ngöôøi ta thöôøng bieän hoä cho vieäc giöõ caùc döõ lieäu khoâng caàn thieát baèng caùch trích daãn ngaïn ngöõ “Nuoâi quaân baûy naêm nhöng chæ söû duïng moät ngaøy”. Cuõng vaäy, vieäc caát chöùa ñoà dö maáy chuïc naêm ñeå xaøi coù moät ngaøy vaøo moät dòp naøo ñoù thoâi thì raát phí. Thay vì, chuùng ta söû duïng khoaûng khoâng gian chöùa ñoà dö ñoù laøm phoøng cho thueâ, thì giaù trò lôïi ích seõ ñöôïc nhieàu hôn.

Ñoù laø noùi ñeán söï tích chöùa nhöõng moùn ñoà thích hôïp, chöù coøn thöù khaùc, caùi khoâng ñaùng chöùa maø laïi caát giöõ laâu ngaøy thì raát nguy hieåm, coù theå daãn ñeán tình traïng phaù hoaïi, hoaëc laøm aûnh höôûng ñeán söùc khoeû cho baûn thaân vaø con em trong nhaø.

Chuùng ta haõy maïnh daïn buoâng boû nhöõng caûm xuùc khoâng caàn thieát, maëc duø bieát caûm xuùc khoå vui naèm ôû baûn chaát cuûa caûm thoï. Caûm thoï thuoäc veà taâm, nhöng taâm thì luoân vaän haønh troâi chaûy chöù khoâng coá ñònh. Do ñoù, moïi caûm xuùc thuoäc veà vaên hoaù, phong tuïc taäp quaùn, töø caùch thöùc giao teá sinh hoaït v.v...

Chuùng ta ñaõ caáy vaøo boä naõo thì giôø ñaây coù theå nhoå leân ñöôïc.

Vieäc nhoå leân cuõng gioáng nhö tieâm chuûng, hoaëc gôõ boû nhöõng nguyeân lieäu nhö laø gan giaû, thaän giaû hoaëc nhöõng chaát lieäu hoã trôï cho söùc khoeû; khi khoâng coù nhu caàu, chuùng ta coù theå laáy chuùng ra khoûi cô theå baát cöù luùc naøo.

Caàn phaûi hieåu roõ ñaâu laø hieän töôïng vaø ñaâu laø baûn chaát cuûa caûm xuùc. Hieåu ñöôïc hieän töôïng vaø baûn chaát caûm xuùc, chuùng ta môùi coù caùch loaïi boû nhöõng caûm xuùc tieâu cöïc.

Trong kinh Ñaïi Böûu Tích, ñöùc Phaät keå veà söï baát an cuûa moät ngöôøi khi nhìn thaáy ñaøn choù keá beân nhaø suûa. Anh ta raát khoù chòu moãi khi ñaøn choù suûa. Moät hoâm anh ta nhöû ñaøn choù baèng caùch thaû cuïc moài. Khi cuïc moài ñöôïc quaêng ra, ñaøn choù keùo nhau chaïy theo cuïc xöông. Nhöõng con choù khaùc cuõng chaïy laïi.

Chuùng taán coâng laãn nhau. Beân naøo yeáu thì phaûi boû ñi. Thaáy ñaøn choù aåu ñaû nhau, anh ta beøn caàm ñaù neùm vaøo, cuoái cuøng caùc con choù naøy ñau quaù neân keâu leân chí choeù, nhìn tôùi, nhìn lui vaø tính 32 § CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC
caén laãn nhau, noù töôûng nhöõng con xung quanh xuùm caén noù.

Nhìn kyõ laïi thì khoâng phaûi, phaùt hieän ra taùc nhaân laøm chuùng ñau laø moät cuïc ñaù. Noù chaïy tôùi gaëm cuïc ñaù vaø suûa döõ doäi, thaáy cuïc ñaù baát ñoäng neân beõn leõn boû ñi.

Choù laø loaøi vaät raát trung thaønh nhöng laïi coù söï chaáp maéc.

Ñaây laø ñaëc tính cuûa loaøi gia suùc gaàn guõi nhaát vôùi con ngöôøi. ÔÛ
laøng A, ví duï chæ coù taùm con choù, neáu coù con thöù chín ôû nôi khaùc loït vaøo, thì ñaøn choù naøy seõ hôïp taùc taán coâng con thöù chín kia. Neáu söùc khoeû noù maïnh hôn taùm con kia, chieán thaéng ñöôïc thì noù trôû thaønh chuû môùi cuûa vuøng ñaát naøy. Neáu noù thaát baïi, taùm con kia ñöôïc höôûng chuû quyeàn vaø taùc quyeàn cuûa nhöõng gì trong khu ñaát ñoù.

Ñöùc Phaät noùi, chuùng ta ñang chaïy theo doøng caûm xuùc gioáng nhö laø con choù lao theo cuïc xöông. Dó nhieân ñöùc Phaät khoâng heà suùc vaät hoùa con ngöôøi, maø Ngaøi aùm chæ söùc maïnh cuûa khuynh höôùng taâm lyù daãn ñaïo vaø chi phoái con ngöôøi maø thoâi. Trong ñôøi soáng thöôøng ngaøy, chuùng ta khoâng nhìn thaáy ñöôïc baûn chaát vaø chuû nhaân cuûa söï vaät, cho neân laàm töôûng cuïc ñaù laø chuû nhaân mang laïi noãi khoå nieàm ñau.

Treân thöïc teá, taùc nhaân chính laø ngöôøi neùm ra cuïc ñaù, laøm cho mình u ñaàu söùt traùn. Vì vaäy, vieäc caén vaøo cuïc ñaù nhö thoùi quen thoâng thöôøng cuûa cuoäc ñôøi laø khoâng neân, maø chuùng ta phaûi tìm cho ra ngöôøi neùm cuïc ñaù.

Nhö tröôøng hôïp, ñoå heát taát caû nhöõng khoå ñau cuûa cuoäc ñôøi vaøo trong söï thi rôùt ñoù. Chuùng ta nguyeàn ruûa, maëc caûm, giaèng xeù, raây röùt veà noù; hoaëc vì só dieän, chuùng ta laïi nghó: taïi sao toâi thoâng minh, hoïc gioûi theá naøy maø laïi thi rôùt, thua vôùi nhöõng ñöùa hoïc keùm hôn mình. Roài rôi vaøo beá taéc vaø boû nhaø ñi hay töï vaän.

Phaàn lôùn phuï huynh khoâng hieåu con em mình. Thaáy nhaø haøng xoùm coù con hoïc gioûi, chuùng ta laïi phaân bì vaø mong moûi BAÛN CHAÁT CAÛM XUÙC § 33
raèng con mình cuõng phaûi hoïc gioûi nhö vaäy.

Ñeå laøm ñöôïc ñieàu ñoù, cha meï ñaåy con vaøo ñöôøng beá taéc khi maø chuùng khoâng ñaït ñöôïc thaønh quaû nhö cha meï mong ñôïi.

Veà nhaø, chuùng ta nguyeàn ruûa con: sao con ngu quaù, khoâng coù thoâng minh tí naøo. Nhö vaäy, chuùng ta chæ neän theâm cho chuùng nhöõng doøng caûm xuùc beá taéc vaø khoå ñau, do ñoù chuùng beá taéc laïi caøng bò beá taéc nhieàu hôn.

Ñöùc Phaät khuyeân ñöøng baét chöôùc theo caùch thöùc phaûn öùng cuûa con choù, chaïy theo cuïc xöông. Phaûi nhaän daïng ñöôïc goác reã cuûa khoå ñau. Ñöùc Phaät ñöa ra phaûn öùng ñoái laäp, vôùi hình aûnh con sö töû. Neáu duøng cuïc ñaù neùm vaøo sö töû, phaûn öùng cuûa noù hoaøn toaøn ñoái laäp vôùi ñaøn choù. Sö töû khoâng bao giôø nhaùy maét, hoaûng sôï. Noù bình tónh, nhìn moät caùch tröøng tröøng ñeå nhaän daïng ñoái phöông. Neáu ñoái phöông khoâng laéc lö thì noù bieát cuïc ñaù khoâng phaûi laø taùc nhaân, do ñoù noù chaïy ñi tìm ngöôøi neùm ñaù.

Khi ñònh höôùng ñöôïc ñieåm xuaát phaùt cuûa cuïc ñaù, noù chaïy laïi vaø thaáy ñöôïc ngöôøi ñaõ neùm.

Töông töï, khi chuùng ta khoâng may bò truùng teân, coù theå laø muõi teân ñoäc cuûa caûm xuùc ñi vaøo loøng mình, thì phaûi laäp töùc tìm caùch thaùo gôõ. Ví duï söï ra ñi vónh vieãn cuûa ngöôøi thaân, thaát baïi con caùi, hay ñoå naùt do thieân tai; hoaëc bò ngöôøi chôi traùc, ngöôøi baïc tình, baïn ñôøi ruoàng boû, hoaëc thaäm chí nhöõng ñöùa con phaù saûn, ngöôøi thaân cöù ruùt ræa taøi saûn cuûa mình. Luùc naøy muõi teân caûm xuùc khoå ñau coù theå laøm mình khoù chòu raát nhieàu. Nhöng, neáu ñoå doàn caùi khoù chòu ñoù leân nhöõng ngöôøi kia, thì roõ raøng loøng haän thuø cuõng nhö khoaûng caùch giöõa ta vaø ngöôøi baét ñaàu xuaát hieän.

Nuoâng chieàu caûm xuùc quaù möùc seõ taïo söï yeáu ñuoái. Loøng saân haän cao thì coù theå daãn ñeán nhöõng phaûn öùng ñoái laäp. Caû hai tình huoáng naøy ñeàu khoâng phaûi giaûi phaùp khoân ngoan.

Ñöùc Phaät daïy, chuùng ta phaûi nhaän dieän chuû nhaân cuûa haønh 34 § CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC
ñoäng neùm ñaù, phaûi töôøng taän nguyeân nhaân mang laïi khoå ñau cho mình. Khi xaùc ñònh roõ raøng, khoâng neân thaéc maéc lyù do taïi sao ngöôøi kia ñaõ laøm chuyeän ñoù vôùi mình, ngöôøi ñoù coá tình haïi mình nhö theá naøy theá noï. Luùc aáy, chæ caàn quan saùt doøng caûm xuùc, ñeå thaáy roõ raèng ñoù laø doøng caûm xuùc cuûa tham, saân, si neân ngöôøi khoân ngoan phaûi thaùo gôõ noù ra. Muoán thaùo gôõ, ñöùc Phaät daïy, chuùng ta phaûi nhaän dieän caûm xuùc, bieát caûm xuùc ñoù ñang dieãn ra ôû möùc ñoä naøo, nhieàu hay ít, laïnh hay noùng v.v... Ñöôïc nhö vaäy chuùng ta môùi coù khaû naêng vöôït thoaùt khoûi noù.

Khi nhaän dieän ñöôïc roài, chuùng ta phaûi phoùng thích noù vôùi giaûi phaùp an toaøn chöù ñöøng taït ñoå moät caùch voâ toäi vaï vaøo ngöôøi khaùc. Chuùng ta khoâng theå “Giaän caù cheùm thôùt”, vì laøm nhö theá seõ bieán ngöôøi thaân trôû thaønh naïn nhaân cuûa caùch öùng xöû thieáu khoân ngoan. Haønh ñoäng khoâng caån troïng coù theå laøm cho beá taéc caøng trôû neân beá taéc theâm. Söï gia taêng cuûa beá taéc laø nguoàn goác mang laïi noãi khoå nieàm ñau ôû moãi ngöôøi, moãi gia ñình vaø coù theå
taùc haïi ñeán xaõ hoäi.

Khi nhaän dieän ñöôïc baûn chaát cuûa caûm xuùc, noãi khoå nieàm ñau khoâng phaûi laø baûn chaát cuûa cuoäc soáng maø chæ laø hieän töôïng, xuaát hieän trong tình huoáng con ngöôøi thieáu söï kieåm soaùt taâm.

Khoå ñau laø hieän töôïng vaø bieåu hieän cuûa caûm xuùc, chöù khoâng phaûi baûn thaân hay baûn chaát cuûa caûm xuùc. Nguoàn goác cuûa khoå
ñau, theo ñöùc Phaät daïy, baét nguoàn töø ba taâm lyù aâm tính raát nguy hieåm, ñoù laø tham, saân, si.

Tham ôû ñaây coù theå laø khuynh höôùng cuûa söï höôûng thuï tính duïc, caùi laøm cho con ngöôøi trôû neân tham lam, boûn xeûn, keo kieät, chai saïn, baêng giaù tröôùc nhöõng nhu caàu caàn thieát cuûa ngöôøi khaùc.

Saân baét nguoàn töø loøng tham khoâng ñöôïc thoûa maõn, ñöôïc bieåu ñaït thoâng qua cöû chæ lôøi noùi khoâng toát ñeïp vôùi ngöôøi khaùc, hoaëc noù toàn taïi döôùi daïng thöùc hieàm haän, maëc caûm, khoù chòu, baát caàn.

BAÛN CHAÁT CAÛM XUÙC § 35

Si, ñöôïc nhen nhuùm töø loøng tham vaø saân, theå hieän döôùi daïng tieàm thöùc, laøm cho mình phaûi lao theo nhöõng quaùn tính cuûa thoùi quen, caùi maø leõ ra mình khoâng neân vöôùng vaøo.

Moãi ngöôøi caàn nhaän thöùc saùng suoát veà baûn chaát cuûa tam ñoäc ñeå chuyeån hoaù chuùng. Khoâng neân quaù ñaët naëng vaøo vaán ñeà tha löïc vaø thaàn linh, maø chæ ñaët naëng vaøo söï tu taäp cuûa baûn thaân, vaøo nhöõng gì ñöùc Phaät ñaõ daïy trong kinh. Laøm ñöôïc vaäy, con ngöôøi höôùng thöôïng, tích cöïc vaø laïc quan. Nhôø ñoù, chuùng ta coù theå soáng moät caùch raát an vui, thö thaû, thaûnh thôi, vöõng chaõi trong ñôøi.

Phaàn II

HAÏ NHIEÄT CAÛM XUÙC

Tu vieän Vieân Chieáu, Sacramento, Hoa Kyø, 25-6-06

Phieân taû: Huyønh Ngoïc Haïnh

Hieäu chænh: Nguyeãn Baù Caåm

HAÏ NHIEÄT CAÛM XUÙC § 39

NHIEÄT LÖÔÏNG CAÛM XUÙC

Trong nhaø Phaät coù moät hoïc thuyeát caên baûn goïi laø nhaân duyeân. Theo hoïc thuyeát naøy, moïi söï vaät hieän töôïng treân theá gian ñeàu coù nhaân vaø duyeân ñeå taïo thaønh keát quaû naøo ñoù. Doøng caûm xuùc cuûa con ngöôøi cuõng nhö vaäy.

Thoâng thöôøng nhöõng ngöôøi thöông, yeâu, meán nhau, sau nhieàu naêm xa caùch gaëp laïi, hoï coù nhieàu caùch ñeå bieåu loä tình caûm. Coù ngöôøi khi gaëp khoâng noùi neân lôøi maø chæ yeân laëng nhìn roài oâm chaàm laáy nhau, nhö theá hoï ñaõ tröïc tieáp truyeàn doøng caûm xuùc thaân thieän, yeâu thöông. Coù ngöôøi gaøo theùt leân vôùi nhöõng lôøi möøng rôõ, theo sau laø gioït nöôùc maét haïnh phuùc. Luùc aáy, doøng caûm xuùc ñaõ chieám höõu taâm hoàn, chi phoái moïi hoaït ñoäng cuûa cô theå. Cho neân ngöôøi ta coù theå khoâng coøn bieát chuyeän gì ñaõ xaûy ra xung quanh mình.

Khi doøng caûm xuùc daâng traøo ñeán cao ñoä, thì ngoân ngöõ khoâng coøn khaû naêng ñeå loät taû heát ñöôïc. Ñoù laø giôùi haïn cuûa ngoân ngöõ.

Neáu luùc ñoù chuùng ta bieåu toû tình caûm baèng lôøi thì khoâng sao dieãn ñaït nhöõng gì muoán noùi. Cho neân haønh ñoäng ñoù ñoái vôùi moät soá ngöôøi laø ñeå tröïc tieáp truyeàn thoâng cho nhau nhöõng doøng xuùc caûm ñaëc bieät giöõa hoï.

Ñöùc Phaät ñaõ giaûng daïy caùch thöùc chuyeån hoùa doøng caûm xuùc trong caùc baøi kinh, töø kinh taïng Pali cho ñeán kinh taïng Ñaïi thöøa. Coù theå noùi, caûm xuùc con ngöôøi nhö doøng thuûy trieàu leân xuoáng. Noù leä thuoäc raát nhieàu vaøo caùc yeáu toá tröïc tieáp hay giaùn tieáp coù maët luùc ñoù, cuõng nhö thuyû trieàu leä thuoäc vaøo chu kyø cuûa maët trôøi vaø maët traêng. Khi thuûy trieàu xuoáng, nhöõng vaät leânh ñeânh seõ bò cuoán troâi ra bieån. Chuùng coù theå vöôùng vaøo trong nhöõng ñoaïn soâng quanh co, khuùc khuyûu. Do vaäy, nhöõng vaät naøy khoâng theå naøo ra ñöôïc tôùi bieån khôi. Ñeán khi doøng chaûy thuûy trieàu daâng leân noù laïi beành boàng troâi daït ngöôïc vaøo soâng.

40 § CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC

Doøng caûm xuùc neáu khoâng ñöôïc kieåm soaùt cuõng seõ cuoán troâi ñöông söï vaøo doøng thuyû trieàu baát thöôøng cuûa noù. Khi vui thì vui toät ñoä, luùc buoàn laïi buoàn cöïc ñænh. Nhö theá, con ngöôøi seõ trôû thaønh nhöõng vaät troâi theo doøng xuùc caûm khoå ñau hoaëc haïnh phuùc cuûa chính noù.

Doøng ñôøi troâi chaûy trieàn mieân khoâng bao giôø ngöøng nghæ. Cho ñeán khi ngoaûnh laïi nhìn mình thì nhöõng neáp nhaên ñaõ haèn treân traùn, toùc laám taám muoái tieâu, söùc khoûe giôø ñaây khoâng coøn khoeû nhö xöa. Theá maø, nhöõng doøng caûm xuùc mang theo noãi khoå, nieàm ñau vaãn canh caùnh beân loøng.

Nhöõng ai rôi vaøo chöùng nhaïy caûm thì söï daâng traøo caûm xuùc, khoáng cheá ñôøi soáng cuûa hoï coøn lôùn hôn nhieàu. Cho neân, noãi buoàn cöù dai daúng, daøy voø trong taâm khoâng theå naøo vôi ñi ñöôïc. Noãi buoàn cöù ñeo baùm theo ta heát ngaøy naøy sang thaùng noï maø khoâng bieát caùch gì xua tan ñi ñöôïc. Ñoâi luùc, noã löïc toáng khöù caûm xuùc tieâu cöïc thieáu phöông phaùp thì chaúng nhöõng noãi buoàn khoâng döùt maø laïi coù khuynh höôùng gia taêng.

Trong kinh, ngoaøi aûnh duï saùnh ví doøng caûm xuùc nhö doøng thuûy trieàu, ñöùc Phaät thænh thoaûng so saùnh doøng caûm xuùc nhö nhieät löôïng bieán thieân töø ñoä aâm roài taêng daàn cho ñeán 1000C vaø cao hôn. Nhieät ñoä haïnh phuùc hay khoå ñau cuûa con ngöôøi leân xuoáng thaát thöôøng tuøy theo moâi tröôøng, thôøi tieát, khí haäu, voøng xoay cuûa caûm xuùc vaø taâm. Haàu nhö noù thay ñoåi töøng phuùt.

Neáu so saùnh vôùi baûng nhieät löôïng bieán thieân, thì doøng caûm xuùc cuûa con ngöôøi coøn traøo daâng döõ doäi hôn nhieàu. Coù luùc nhieät ñoä caûm xuùc leân tôùi 500 - 700C. Ñoù laø khi chuùng ta giaän doãi, böïc töùc, saân haän, cau coù, muoán truùt heát nhöõng caûm xuùc khoù chòu leân nhöõng ngöôøi maø ta khoâng öa thích hoaëc maëc caûm, thaønh kieán hay ñaõ töøng va chaïm, xung ñoät tröôùc ñaây. Ñoâi khi, chuùng ta laïi vaáp phaûi raát nhieàu khoå ñau, ñoå vôõ, suy suïp, va chaïm trong cuoäc ñôøi. Naøo laø leân voi xuoáng ngöïa, naøo laø phaûi xaây döïng cô nghieäp baèng hai baøn tay traéng, thua thieät raát nhieàu.

HAÏ NHIEÄT CAÛM XUÙC § 41

Coù luùc doøng caûm xuùc laïnh nhö ñoùng baêng, laøm cho con ngöôøi rôi vaøo söï traàm caûm, phieàn muoän beân trong, khoâng muoán giao thieäp vôùi ai. Con ngöôøi coù khuynh höôùng oâm vaø ghì chaët caûm xuùc vaøo loøng ñeå roài bò noù chi phoái, khoáng cheá maõnh lieät, laøm cho noãi khoå, nieàm ñau ngaøy caøng gia taêng maïnh meõ.

Saùnh ví doøng caûm xuùc cuûa con ngöôøi vôùi baûng nhieät löôïng, ñeå
thaáy raèng, ñoâi luùc do sai laàm, laõnh caûm, con ngöôøi ñaõ laøm cho caùc caûm xuùc trôû neân nguoäi laïnh vôùi nhöõng vieäc laønh, khoâng coøn baàu nhieät huyeát ñoái vôùi vieäc ñaùng laøm. Neáu khoâng bieát chaêm soùc doøng caûm xuùc voâ thöôøng, chuùng ta coù theå bò rôi vaøo tình huoáng nhö vaäy.

Ñöùc Phaät daïy: “Traïng thaùi an laïc vaø thaûnh thôi seõ luoân vaãy chaøo chuùng ta”. Baûn chaát cuûa caûm xuùc seõ xuaát hieän khi chuùng ta hieåu roõ vaø nhaän chaân ñöôïc doøng caûm xuùc ñang vaän haønh trong cô theå.

Chuùng ta coá gaéng giöõ baûng nhieät löôïng caûm xuùc trong tình theá thích hôïp cho töøng moâi tröôøng, hoaøn caûnh khaùc nhau.

Hieän nay vôùi coâng ngheä phaùt trieån, maùy moùc hieän ñaïi ra ñôøi, nhieàu gia ñình trang bò maùy ñieàu hoøa nhieät ñoä. Khi thôøøi tieát oi böùc, ta chæ caàn khôûi ñoäng maùy ñieàu hoøa ñeå coù ñöôïc khoâng khí maùt meû, deã chòu. Ngöôïc laïi, khi baàu trôøi trôû neân giaù laïnh thì ta baät maùy ñieàu hoøa, ñeå taïo ra söï aám aùp, do ñoù, con ngöôøi deã daøng thích öùng vôùi nhöõng bieán thieân cuûa thôøi tieát thaát thöôøng.

Töông töï, ngöôøi Phaät töû döôùi söï höôùng daãn taâm linh cuûa ñöùc Phaät, coù theå ñieàu khieån doøng caûm xuùc cuûa mình baèng nhöõng nhaän thöùc vaø öùng xöû saùng suoát. Haønh giaû nhôø phöông phaùp chuyeån hoaù seõ bieát ñöôïc tình huoáng caûm xuùc naøo mang laïi khoå ñau vaø laøm cho taâm cuûa con ngöôøi bò baêng giaù, khoâng coøn maøng ñeán baát cöù ñieàu gì.

Neáu chuùng ta trôû neân tieâu cöïc, coù khuynh höôùng soáng ñoái choïi vôùi chính mình, thì noãi coâ ñôn seõ daøy voø, giaèng xeù laøm cho doøng caûm xuùc laïnh giaù, co cöùng vaø caøng giaèn vaët 42 § CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC
theâm nhieàu caøng ñoùng baêng hôn nöõa. Söï ñoùng baêng caûm xuùc gaây neân tình traïng taéc ngheõn moïi truyeàn thoâng giöõa ta vôùi ngöôøi, vaø dó nhieân, daãn ñeán söï taéc ngheõn ñôøi soáng taâm linh.

Taéc ngheõn caûm xuùc chính laø nhöõng thöù raùc röôûi vung vaõi trong söï soáng con ngöôøi. Dó nhieân, trong söï soáng coù nhöõng ngoõ ngaùch quanh co. Khi vuøng caûm xuùc naøo ñoù bò ngheõn maïch thì noù seõ aûnh höôûng ñeán toaøn boä moïi hoaït ñoäng caûm xuùc lieân quan, laøm cho ta khoâng ñaït ñöôïc tình caûm cao ñeïp maø chuùng ta ñang mô töôûng. Hoaït ñoäng dieãn ra hoøan toaøn traùi ngöôïc laøm cho nhöõng döï kieán, chöông trình, keá hoaïch bò suïp ñoå bôûi duyeân vaø ñieàu kieän khoâng hoäi ñuû.

Neáu khoâng chuyeån hoaù söï taéc ngheõn caûm xuùc, beá taéc seõ coù khaû naêng bò nhaân roäng vaø laây lan, taïo ra aûnh höôûng tieâu cöïc, tröïc tieáp hay giaùn tieáp ñeán ngöôøi coù töông giao. Laøm nhö vaäy laø ta ñang laây lan traïng thaùi taéc ngheõn caûm xuùc cuûa mình cho ngöôøi khaùc. Baát haïnh do ñoù ñöôïc nhaân roäng, taïo ra söï baát an cho chính mình vaø truyeàn ñeán nhöõng ngöôøi thaân thöông nhaát.

Thuyû trieàu cuûa doøng caûm xuùc gioáng nhö söï nhoõng nheõo cuûa em beù. Neáu em beù ñoù xuaát thaân töø gia ñình giaøu sang, ñöôïc nhieàu ngöôøi chaêm soùc, caû beân ngoaïi, beân noäi ñeàu cöng chìu, coù vuù nuoâi, döôõng maãu, nhieàu troø chôi ñeå thöôûng thöùc; moãi khi beù bò tröôït chaân ngaõ teù thì nhieàu ngöôøi xuùm laïi naâng niu, voã veà. Hoï laøm nhö vaäy vôùi hy voïng ñöùa beù seõ phaán chaán leân, haïnh phuùc hôn. Nhöng ñaâu bieát raèng noã löïc nhö vaäy maø tình huoáng khoâng trôû neân toát coøn laøm cho ñöùa beù ñau xoùt hôn, giaän giöõ, oøa khoùc nhieàu hôn. Noùi caùch khaùc, trong doøng caûm xuùc khoå ñau, caøng ñöôïc nhieàu ngöôøi voã veà, chaêm soùc thì noãi ñau vaø noãi buoàn caøng coù ñieàu kieän trôû neân nöùc nôû ngheïn ngaøo hôn.

Quan saùt tình huoáng töông töï, ñoái vôùi ñöùa beù sinh ra trong moät gia ñình ngheøo khoù, bò ngaõ teù. Do thieáu ngöôøi chaêm soùc, naâng niu, khoâng coù ai voã veà, chìu chuoäng, thoaït ñaàu beù cuõng HAÏ NHIEÄT CAÛM XUÙC § 43
khoùc roài nhìn qua nhìn laïi, nhìn tôùi nhìn lui, khoâng thaáy ai xung quanh giuùp ñôõ mình, beù phaûi töï ñöùng daäy, tieáp tuïc vui chôi nhö khoâng coù vieäc gì xaûy ra.

Neáu trong hoaøn caûnh khoù khaên maø bieát caùch ñieàu chænh caûm xuùc, thì töï thaân chuùng ta seõ ñöùng daäy vöôn leân trong cuoäc soáng. Luùc aáy, doøng caûm xuùc seõ laøm cho noãi khoå nieàm ñau giaûm xuoáng. Nhieàu ngöôøi nghó raèng, trong hoaøn caûnh khoù khaên, baát haïnh nhaát cuoäc ñôøi, nhö ñaõ töøng ngaõ teù, bò ñau maø khoâng coù caùch naøo ñöùng daäy ñöôïc, phaûi nöông vaøo ngöôøi khaùc. Nhö vaäy, doøng caûm xuùc seõ chaûy theo höôùng maëc caûm, töï ti veà thaân phaän khoâng may maén cuûa mình. Neáu chieàu theo söï nhoõng nheõo cuûa caûm xuùc, chuùng ta seõ trôû thaønh con ngöôøi nhaïy caûm tröôùc nhöõng noãi ñau khoâng coù loái thoaùt.

Theo taâm lyù hoïc Phaät giaùo, ñaëc bieät laø kinh Thuû Laêng Nghieâm, tính caùch con ngöôøi ñöôïc phaân loaïi vaøo moät trong naêm nhoùm sau ñaây: 1) Thieân veà duïc tính (saéc duïc), 2) Thieân veà tình caûm (tình), 3) Thieân veà töôûng töôïng (töôûng), 4) Thieân veà nhaän thöùc (thöùc), 5) Troïn veïn trí tueä.

Nhöõng ngöôøi coù khuynh höôùng soáng quaù thieân veà caùc hoaït duïng vaø taïo nieàm haïnh phuùc haân hoan treân hoaït duïng cuûa tính duïc neân ñaõ baát caàn nhöõng caùi coøn laïi. Hoï coù theå
boû ra raát nhieàu tieàn ñeå tìm nieàm haïnh phuùc treân neàn taûng phaûn öùng giaùc quan. Ñoâi luùc thieáu söï kieåm soaùt cuûa taâm, ngöôøi ñoù coù theå daán thaân vaøo con ñöôøng suy thoaùi ñaïo ñöùc, maø xaõ hoäi ngaøy nay töø phöông Ñoâng cho ñeán phöông Taây ñeàu ñang caûnh baùo.

KHOÅ ÑAU DO TÌNH VAØ TÖÔÛNG

Nhöõng ngöôøi ñaët naëng veà phöông dieän tình, töôûng, thì caûm xuùc tình yeâu vaø tình caûm raát lôùn. Hoï xem tình coù giaù trò haïnh phuùc toät ñænh, neáu maát tình thì maát ñi taát caû. Trong tình huoáng 44 § CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC
nhö vaäy, doøng caûm xuùc ñöôïc daâng traøo leân xuoáng, thaêng traàm döõ doäi. Khi chuùng ta baùm víu vaøo söï thaêng traàm cuûa doøng caûm xuùc naøy, söï khoå ñau seõ khoâng rôøi khoûi baûn taâm cuûa ta ñöôïc.

Nhaø thô Haøn Maëc Töû coù laàn ñaõ thoát leân raèng: “Ngöôøi ñi moät nöûa hoàn toâi maát, moät nöûa hoàn kia boãng daïi khôø”. Döôùi caùi nhìn cuûa nhaø thô thì caû baàu trôøi haïnh phuùc, yù nghóa cuoäc ñôøi vaø giaù trò cuoäc soáng ñeàu naèm treân ñieåm töïa tình yeâu.

Tình yeâu ñoù neáu ñöôïc thaân baèng quyeán thuoäc taùn ñoàng, xaõ hoäi coâng nhaän, ñöôïc söï hoã trôï cuûa baïn beø, haøng xoùm, chaéc chaén seõ ñeå laïi nhöõng kyû nieäm haïnh phuùc khoù queân. Khi cho raèng taát caû giaù trò haïnh phuùc naèm trong tình yeâu laø ñieåm töïa tình caûm, khi tình yeâu khoâng thaønh töïu thì toaøn boä ñôøi soáng cuûa ngöôøi quan ñieåm ñaúng thöùc hoùa seõ rôi vaøo tình traïng khuûng hoaûng caûm xuùc nghieâm troïng.

Söï ñoå vôõ tình yeâu cuûa oâng baét nguoàn töø nguyeân nhaân khaùc toân giaùo. Moät lyù do raát ñôn giaûn. OÂng laø ngöôøi Thieân Chuùa giaùo muoán keát duyeân vôùi ngöôøi phuï nöõ ñeïp theo truyeàn thoáng ñaïo Phaät. Luaät Thieân Chuùa giaùo, muoán keát hoân laøm vôï choàng vôùi ngöôøi ngoaøi ñaïo, tröôùc nhaát buoäc ngöôøi kia phaûi theo ñaïo mình thì môùi ñöôïc chaáp nhaän.

Tình caûm traùi ngang cuûa nhaø thô hoï Haøn coäng vôùi luaät eùp ngöôøi theo ñaïo ñaõ laøm cho hai ngöôøi phaûi chia uyeân reõ thuùy, “ñöôøng anh anh ñi, ñöôøng em em ñi, chuyeän tình ñoâi ta chæ theá thoâi”. Nhöõng gì maø nhaø thô öôùc mô ñeàu bò suïp ñoå khi tình yeâu khoâng thaønh. Giôø ñaây taâm hoàn vôùi theá giôùi cuûa haïnh phuùc bò vôõ tan thaønh hai maûnh, moät maûnh maát ñi vónh vieãn chaúng coù lyù do, trong khi maûnh coøn laïi, coù cuõng nhö khoâng, vì ñaõ “boãng daïi khôø”.

Ai coù khuynh höôùng laáy tình caûm, tình yeâu laøm ñieåm töïa haïnh phuùc seõ coù theå soáng trong tình huoáng thaêng traàm, leân xuoáng baát thöôøng cuûa bieân ñoä caûm xuùc, khi haïnh phuùc, luùc khoå ñau.

HAÏ NHIEÄT CAÛM XUÙC § 45

Ñeå chuyeån hoùa caûm xuùc thieân leäch trong tình huoáng naøy, nhaø Phaät khuyeân neân chuyeån taâm ñeán caùc ñieåm töïa tinh thaàn khaùc nhö tình cha meï vaø con caùi, anh chò em, xoùm gieàng, quan heä ñoái taùc giöõa ngöôøi thaân ñeå taùch ly caûm xuùc thaát tình voán coù theå laøm cho nhieàu ngöôøi maát phöông höôùng coù quyeát ñònh beá taéc qua töï vaãn. Duø coù maát ñi moät nöûa cuûa tình yeâu, thì cuõng khoâng lyù do gì chuùng ta töï ñaùnh maát ñi taát caû nhöõng gì coøn laïi.

Ai nghó tình yeâu laø taát caû seõ rôi vaøo tình huoáng cöôøng ñieäu hoùa caûm xuùc cuûa mình.

Theo kinh Thuû Laêng Nghieâm, ngöôøi coù thoùi quen cöôøng ñieäu laø soáng theo tình töôûng quaù lôùn. Nhöõng caûm xuùc ñoù mang laïi raát nhieàu noãi khoå, nieàm ñau cho chính mình, raát nguy hieåm. Ñöøng bao giôø ñeå mình rôi vaøo tình traïng nhö nhaø thô Haøn Maïc Töû.

Haïnh phuùc laø moät nhu caàu raát lôùn vaø hieän höõu trong cuoäc ñôøi, vôùi nhieàu hình thöùc khaùc nhau. Khoâng khaùc naøo baàu trôøi bao la, baùt ngaùt vôùi nhieàu caây thoâng xinh xaén, nuùi ñoài chaäp chuøng xanh thaúm, vôùi gioù thoaûng, maây bay, suoái reo, chim hoùt. Taát caû nhöõng caùi ñang dieãn ra, neáu bieát caùch tieáp xuùc baèng söï hieåu bieát vaø tieáp nhaän, chuùng ta seõ coù nieàm haïnh phuùc. Do vaäy, moät maát maùt trong tình yeâu, tình vôï choàng, sinh ly töû bieät. . vaãn khoâng laøm ta suïp ñoã hoaøn toaøn. Gioáng nhö ngöôøi bò soác maø döïng daäy ñöôïc.

Trong nhöõng naêm thaùng vöøa qua, giöõa mình vaø ngöôøi baïn ñôøi chung thuûy coù bieát bao kyû nieäm eâm ñeàm, ñeïp ñeõ ñaõ cho ta thoûa maõn vôùi kyû nieäm. Vaø vôùi nhöõng thaùng naêm coøn laïi, ta soáng vôùi taát caû nhöõng tình thöông cha meï, con caùi, queâ höông, ñoàng loaïi, taát seõ tìm thaáy nhöõng giaù trò cao ñeïp cuûa ñôøi soáng tinh thaàn. Vôùi quan nieäm nhö vaäy, chuùng ta môùi ñöa taàng soá taâm thöùc cuûa mình töø möùc ñoä tình, töôûng leân möùc ñoä cao hôn, töùc laø thöùc töôûng. Ngöôøi soáng trong traïng thaùi tình töôûng, söï nhaïy caûm laøm cho hoï bò vöôùng víu vaøo doøng caûm xuùc khoå ñau.

46 § CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC

Trong sinh hoaït vaø giao teá, ñoâi luùc ta gaëp tình huoáng moät ngöôøi naøo ñoù phaùt bieåu voâ tình thoâi, nhöng do quaù nhaïy caûm, coù ngöôøi töôûng raèng ngöôøi ta nhaém vaøo hoï maø noùi. Neáu noäi dung phaùt bieåu mang tính tích cöïc, ngöôøi ñöôïc ñeà caäp coù caûm xuùc phaán chaán vaø thaáy mình haïnh phuùc. Coù theå vì haïnh phuùc aáy maø hoï khoâng caàn aên uoáng, nguû nghæ maø chaúng ñoùi khaùt, meät moûi. Nhö vaäy, con ngöôøi coù khuynh höôùng chaïy theo doøng caûm xuùc thuaän vôùi nhöõng gì maø mình mong ñôïi.

Neáu ai noùi moät caâu xaáu xa, töôûng ñang nhaém vaøo mình, thì laäp töùc ngöôøi naëng veà töôûng seõ bò doøng caûm xuùc khoå ñau khoáng cheá, chinh phuïc. Coù ngöôøi, keå töø khi nghó raèng mình bò ngöôøi khaùc noùi xaáu, pheâ bình, chæ trích, töø ñoù veà sau hoï khoâng muoán nhìn thaáy ngöôøi aáy nöõa. Neáu coù thaáy thì coá tình traùnh maët. Caùc taâm lyù tieâu cöïc khaùc, coù lyù do keùo theo laø söï maëc caûm, töï ti, thaønh kieán vaø beá taéc. Trong tröôøng hôïp naøy coù theå laø nhöõng böùc töôøng ngaên caùch, nhö böùc töôøng giöõa hai mieàn Nam Baéc Trieàu Tieân, böùc töôøng Berlin giöõa Ñoâng Taây Ñöùc, nhöõng daõy Tröôøng Sôn vaø thaäm chí Vaïn Lyù Tröôøng Thaønh. Maëc duø chuùng ta khoâng nhìn thaáy moät hình thuø ngaên caùch cuï theå naøo.

Khi ñoái maët vôiù nhöõng ñoái töôïng treân, doøng caûm xuùc toûa ra nhieàu luoàng nhaân ñieän hoïc tieâu cöïc. Nhaân ñieän hoïc cuûa mình vôùi ngöôøi kia coù theå raát khaùc vaø ñoái laäp. Neân khi giao nhau, hai luoàng nhaân ñieän giöõa ta vaø ngöôøi taïo ra phaûn öùng doäi ngöôïc, keùo theo nhöõng beá taéc trong giao teá vaø truyeàn thoâng.

Neáu khoâng coá gaéng thaùo gôõ thì töø beá taéc nhoû ban ñaàu seõ taïo ra beá taéc traàm troïng hôn tieáp theo. Neáu ngöôøi coù thoùi quen cöôøng ñieàu hoùa vaán ñeà thì söï beá taéc caøng lôùn hôn theá nöõa.

Nhöõng ngöôøi soáng trong traïng thaùi töôûng veà caùi toâi bò xuùc phaïm, lôïi duïng, pheâ phaùn, khoâng ñöôïc toân troïng, thì duø ngöôøi aáy coù ñaày ñuû ñieàu kieän vaät chaát theá gian nhö nhaø cao cöûa roäng, tieàn dö, baïc haäu, phöông tieän ñuû ñaày, hoï cuõng khoâng maáy coù cô hoäi ñeå

HAÏ NHIEÄT CAÛM XUÙC § 47
chaïm ñeán doøng caûm xuùc haïnh phuùc.

Lyù do laø moãi khi bò muõi teân cuûa caûm xuùc khoå ñau ghim vaøo cô theå, hoï khoâng theå ruùt muõi teân ra, maø cöù khoå ñau, buoàn thaûm, than thaân traùch phaän roài maëc caûm, töï ti neân cô hoäi tieáp caän vôùi nhöõng giaù trò tích cöïc khaùc khoâng coøn nöõa.

Khi naâng taàm nhaän thöùc leân möùc ñoä töôûng, ngöôøi ñoù coù khuynh höôùng môû mang tri thöùc, tìm kieám giaù trò phaùt minh.

Hoï coù theå laø nhaø vaên, nhaø thô, nhaø giaùo duïc hoaëc nhaø kinh teá coù theå ñöa doøng caûm xuùc bay boång thoâng qua caùc döõ lieäu hieän thöïc trong cuoäc ñôøi. Ví nhö nhìn con chim bay löôïn treân baàu trôøi xanh, caùc khoa hoïc gia nghó ngay tôùi vieäc cheá taïo ra thieát bò cho con ngöôøi cuõng bay leân ñöôïc. Theá laø chieác maùy bay ñaàu tieân ñöôïc saùng cheá. Luùc ñaàu, maùy bay chæ coù theå mang leân khoâng trung moät vaøi ngöôøi. Baây giôø caùc maùy bay daân duïng coù theå chôû haøng traêm ngöôøi. Trong töông lai coù theå coøn coù nhieàu maùy bay vôùi söùc chöùa nhieàu hôn theá nöõa. Noùi caùch khaùc, bieát vaän duïng nhaän thöùc döïa treân töôûng, ñôøi soáng con ngöôøi ñöôïc caûi thieän vaø ngaøy caøng toát ñeïp hôn. Töôûng döïa treân baûn ngaõ vaø loøng vò kyû seõ laøm cho ñôøi soáng con ngöôøi trôû neân ngheøo naøn vaø voâ vò.

NHAÄN THÖÙC BAY BOÅNG

Nhieàu ngöôøi coù khuynh höôùng ñaùnh giaù söï vaät treân neàn taûng nhaän thöùc, thoâng qua hoã trôï cuûa nhöõng quy luaät tö duy nhö quy naïp, dieãn dòch, loaïi suy, toång hôïp. Hoï tìm kieám nieàm vui trong cuoäc soáng baèng giaù trò phaùt minh vaø nhöõng ñoùng goùp cho cuoäc ñôøi thoâng qua kieán thöùc phöông phaùp vaø kieán thöùc khoa hoïc. Nhôø ñoù, ñoùng goùp vaø phaùt minh goùp phaàn laøm cho haïnh phuùc ñöôïc nhaân leân gaáp boäi.

Nhöõng ngöôøi coù tinh thaàn bay boång nhö vaäy, maëc daàu ñaõ thoaùt khoûi söï traàm caûm nhöng hoï vaãn phaûi ñoái ñaàu vôùi noãi khoå

48 § CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC
nieàm ñau bôûi nhöõng lôøi thò phi, khen cheâ chi phoái. Ñaëc bieät laø giôùi vaên ngheä só, töøng soáng döôùi aùnh ñeøn huyeàn aûo lung linh nôi saân khaáu, vôùi nhöõng traøng phaùo tay, tung hoâ, ca tuïng cuûa caùc phöông tieän thoâng tin ñaïi chuùng seõ bò xuùc caûm chi phoái.

Khi hieåu vaø thoâng caûm thì hoï laøm heát mình. Nhöng neáu khoâng thoâng caûm coù theå hoï boû cuoäc nöûa chöøng. Bieát khen toâi thì toâi phuïc vuï, ñoùng goùp. Coøn khoâng thì toâi ra ñi!

Baûn chaát kieán thöùc treân nhaän thöùc ôû möùc ñoä vöøa phaûi vaãn chòu chi phoái cuûa doøng caûm xuùc. ÔÛ möùc ñoä cao hôn, thì thöùc töôûng seõ ñaët treân neàn taûng söï quaùn chieáu, qua coâng thöùc ñaùnh giaù baûn chaát söï vaät ñuùng nhö thöïc theå cuûa chuùng ñang laø.

Nhöõng ngöôøi nhö theá soáng raát khoâ khan veà tình caûm, cöùng raén veà taùnh tình, khoâng thieân vò vaø raát khaùch quan trong moïi quan heä vaø phaùn ñoaùn.

Maëc daàu hoï coù tình thöông, tình yeâu hay toân troïng, nhöng laïi ít khi bieåu loä trong giao tieáp. Do ñoù, ñeå hieåu ñöôïc hoï phaûi coù caëp maét nhaïy caûm baèng töôûng ñeå khoâng nhaän thöùc vaø ñaùnh giaù sai. Soáng chung vôùi nhöõng ngöôøi nhö vaäy, ngöôøi coù nhaän thöùc

“thöùc töôûng” vaãn thaáy ñöôïc beân caïnh hoï laø gia taøi quyù giaù cuûa ñôøi soáng tình ngöôøi. Neân duø khoâ khan nhöng ta vaãn caûm nhaän ñöôïc taám loøng cuûa hoï. Ñieàu caûm nhaän nhö thöïc naøy mang laïi haïnh phuùc.

Neáu bieát vaän duïng taàn soá taâm thöùc ôû möùc ñoä cao hôn, chaúng haïn, tueä töôûng hay tueä tri, thì ta seõ khoâng rôi vaøo nhöõng phaûn öùng taâm lyù cöïc ñoan, khoâng chìm vaøo doøng caûm xuùc bò ñoùng baêng.

Ngöôøi nhö theá seõ khoâng cöôøng ñieäu caûm xuùc vaø nhöõng tình huoáng thaêng traàm, vinh nhuïc, baïi thaønh, phuùt choác ñoái vôùi hoï chæ laø nhöõng vaàng maây bay trong hö khoâng, khoâng ñeå laïi daáu veát. Thaäm chí trong öùng xöû, khi tieáp xuùc vôùi caùc thaùi ñoä tieâu cöïc cuûa ngöôøi khaùc nhö saân haän, böïc doïc, khoù chòu, cau coù, giaän döõ, hoï vaãn thaûn nhieân. Thaùi ñoä phaûn öùng mang tính chöøng HAÏ NHIEÄT CAÛM XUÙC § 49
möïc vaø trung dung nhö theá seõ giuùp cho ta vöôït qua ñöôïc soùng gioù cuûa caûm xuùc voâ thöôøng vaø khoå ñau.

Nhôø tueä giaùc con ngöôøi coù theå soáng thích öùng vôùi moïi hoaøn caûnh vaø moâi tröôøng. Haõy lieân töôûng ñeán hình aûnh con taéc keø vaø kyø nhoâng, hai con naøy coù khaû naêng thích öùng moâi tröôøng raát cao qua söï bieán ñoåi maøu saéc cuûa chuùng. Neáu noù ñang boø treân taûng ñaù maøu xaùm thì da cuûa noù seõ coù maøu xaùm hoaëc töông töï.

Coøn neáu noù ñang boø treân thaûm coû xanh thì da cuûa noù seõ chuyeån sang maøu xanh. Cöù nhö vaäy tuøy theo saéc maøu cuûa moâi tröôøng maø noù ñang hieän höõu, ñoåi maøu cho phuø hôïp, ñeå töï taïo ra söï an ninh. Muïc ñích ñoåi maøu cuûa chuùng laø traùnh bò keû thuø phaùt hieän vaø taán coâng.

Phaûi bieát vaän duïng khaû naêng öùng xöû mang tính tuyø duyeân vaø quyeàn xaûo ñeå khoâng bò khoå luïy trong caùc hoaøn caûnh traùi ngang.

Hoøa ñoàng cuøng hoaøn caûnh baèng thaùi ñoä soáng chung vôùi ngang traùi maø khoâng bò hoaøn caûnh chinh phuïc, khoâng bò baén rôi baèng muõi teân ñau khoå, chính laø ngheä thuaät vaø con ñöôøng cuûa haïnh phuùc. Neáu trong hoaøn caûnh traùi ngang, bieát taïo ñöôïc nieàm vui vaø haïnh phuùc, laøm cho con ngöôøi trôû thaønh moät baäc trí.

Ñöùc Phaät ñaõ laáy hình aûnh hoa sen laøm ví duï. Buøn nhô, nöôùc ñoïng laø moâi tröôøng soáng cuûa moät soá loaøi caù, coân truøng, thuûy toäc hoâi tanh. Nhöng hoa sen sinh ra, tröôûng thaønh trong buøn nhô hoâi thoái, chaúng nhöõng khoâng bò buøn laøm maát giaù trò, maø traùi laïi, taän duïng moâi tröôøng naøy töï laøm cho noù ñöôïc laù xanh, hoa ñeïp ngaøo ngaït höông thôm.

Nhö cung caùch cuûa loaøi sen, neáu chuùng ta bieát cheá ngöï doøng caûm xuùc tieâu cöïc, khoå ñau cuûa mình trong caùc nghòch caûnh, ñoâi luùc laøm cho chuùng ta chìm vaøo ñen toái, noã löïc chuyeån hoùa caûm xuùc seõ giuùp ta coù ñöôïc cuoäc soáng toát laønh toûa ngaùt muøi höông an laïc. Chuyeån hoùa caûm xuùc seõ giuùp ta trôû thaønh moät hoa sen xinh ñeïp, thôm tho giöõa cuoäc ñôøi khoå ñau.

50 § CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC

Quan nieäm veà söï thích öùng tröôùc nghòch caûnh gioáng nhö hình aûnh cuûa con caéc keù thích öùng vôùi moâi tröôøng hieän höõu, giuùp cho chuùng ta soáng moät caùch haøi hoøa vôùi nghòch caûnh, ñeå töø ñoù taän duïng lôïi theá cuûa nghòch caûnh huaán luyeän baûn thaân. Laøm ñöôïc nhö vaäy, chaéc chaén raèng cuoäc soáng khoâng bao giôø bò khoå ñau chi phoái, vì doøng caûm xuùc seõ khoâng coøn dòp ñeå cöôøng ñieäu. Khi ñoù, vui cuõng khoâng vui quaù möùc vaø buoàn cuõng chaúng buoàn theâm.

KHOANH VUØNG CAÛM XUÙC

Theo ñöùc Phaät, neáu coù nhöõng noãi nieàm khoå ñau veà caûm xuùc, thì chuùng ta phaûi bieát khoanh vuøng noù laïi neáu chöa theå chuyeån hoaù.

Trong cuoäc soáng, chuùng ta khoù coù theå traùnh khoûi söï va chaïm, phieàn toaùi khoâng caàn thieát. Naøo laø chuyeän baát ñoàng ôû cô quan, chuyeän cau coù ôû coâng sôû, cuõng nhö vieäc ñoái ñaàu vôùi taát caû nhöõng ngöôøi maø hoï chuyeân mang laïi cho mình noãi böïc doïc.

Phaät daïy, phaûi queân noù tröôùc khi vaøo nhaø, neáu khoâng mình seõ truùt taát caû raéc roái ñoù leân ngöôøi thaân, khoâng kheùo taïo ra oan traùi cho nhau. Trong suoát taùm giôø laøm vieäc meät nhoïc ôû coâng sôû, thay vì veà nhaø ñöôïc haâm noùng haïnh phuùc cuûa gia ñình, thì chuùng ta laïi bò noãi raéc roái, böïc doïc kia haønh haï. Neáu khoâng caån troïng, chuùng coù theå
thieâu ruïi taát caû moïi haïnh phuùc cuûa gia ñình.

Phöông phaùp khoanh vuøng caûm xuùc laø ngheä thuaät toát ñeå
khoáng cheá noãi khoå nieàm ñau. Ngheä thuaät naøy cuõng gioáng nhö vieäc tieâm chuûng vaäy. Vaøo muøa choù daïi, muøa vòt sa xuaát hieän, hay beänh hoâ haáp caáp tính, dòch cuùm gia caàm ñang dieãn ra chaúng haïn, chuùng ta phaûi khoanh vuøng vi khuaån ñoù laïi baèng caùch tieâm chuûng nhöõng loaïi thuoác ñaëc trò höõu hieäu. Thuoác ñaëc trò chính laø nhöõng loaïi vi truøng oám yeáu cuûa loaïi vi truøng thaät, khi chuùng ñöôïc ñöa vaøo cô theå, chaát khaùng theå môùi bieát caùch ñeå phoøng bò. Khi cô theå coù söï phoøng bò toát, naém ñöôïc chieán löôïc vaø chieán thuaät, chuùng coù theå ñaùnh moät caùch thaønh coâng, HAÏ NHIEÄT CAÛM XUÙC § 51
neáu coù baát kyø loaïi vi truøng naøo töông töï xaâm nhaäp vaøo. Töông töï, ngheä thuaät tieâm chuûng vaø khoanh vuøng noãi khoå nieàm ñau cuõng nhö vaäy, chuùng ta ñöøng löu giöõ doøng caûm xuùc khoå ñau vaø cuõng ñöøng ñeå noù lan toaû ra toaøn thaân.

Ñeå khoanh vuøng caûm xuùc khoå ñau, ñöùc Phaät daïy chuùng ta khoâng neân ñeø neùn, bôûi vì ñeø neùn seõ laøm noãi khoå nieàm ñau gia taêng vaø tröông sình theâm, ñeán luùc naøo ñoù söùc ñeø neùn khoâng coøn nöõa thì khoå ñau seõ theå hieän ra beân ngoaøi, luùc naøy coi nhö chuùng ta trôû thaønh ngöôøi thaát baïi.

Ñeå giaûm bôùt noãi khoå nieàm ñau, chuùng ta khoanh vuøng chuùng baèng caùch chaët ñöùt nhöõng gì lieân heä trong quaù khöù; tieáp ñeán, chuùng ta chaët ñöùt nhöõng gì quaù kyø voøng veà ñieàu gì ñoù ôû töông lai. Noùi nhö vaäy khoâng coù nghóa chuùng ta trôû thaønh ngöôøi chæ nhìn moät chieàu ôû hieän taïi. Ñöøng löu taâm ñeán doøng chaûy caûm xuùc coù lieân heä noãi khoå nieàm ñau trong quaù khöù vì: moãi laàn hình dung, lieân töôûng, nhôù veà nhöõng chuyeän ñaõ qua laø chuùng ta seõ khoå ñau theâm.

Ví duï, ba chuïc naêm veà tröôùc, coâ hoa haäu hoaøn vuõ raát ñeïp vaø noåi tieáng. Nhöng giôø ñaây caùc baø aáy ñaõ ôû ñoä tuoåi nguõ tuaàn, saép troøn saùu möôi, moãi laàn nhôù laïi moät quaõng ñôøi treû ñeïp ba möôi naêm veà tröôùc, nhieàu baø caûm thaáy ñau khoå vaø khoù chòu laém. Khi soi göông khoâng tin laø mình, bôûi vì göông maët ñeïp ngaøy xöa cuûa baø ñaõ moät thôøi chieám lónh ñöôïc loøng ngöôõng moä cuûa raát nhieàu ngöôøi treân khaép theá giôùi. Bieát bao nhieâu baøi baùo ñaõ ca tuïng veà baø, nhieàu coâng ty xin kyù hôïp ñoàng ñeå quaûng caùo hình aûnh treân saûn phaåm cuûa hoï, chaúng haïn nhö kem döôõng da, hoaëc nhöõng taïp chí in hình baø leân ñeå baùn chaïy.

Taát caû nhöõng thöù ñoù giôø ñaây khoâng coøn nöõa. Cho neân moãi laàn lieân töôûng vaø tieác nuoái veà nhöõng caùi maø hieän taïi khoâng coøn, caùc hoa haäu vaø ngöôøi ñeïp noùi chung caûm thaáy noãi khoå nieàm ñau gia taêng döõ doäi. Chuùng ta neân khoanh vuøng, ñeå trong giaây phuùt hieän 52 § CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC
taïi, doøng caûm xuùc khoâng trôû veà vôùi nhöõng caùi ñaõ qua, mình coù cuoäc soáng hieän taïi naøy vôùi taát caû yù nghóa vaø giaù trò cuûa noù.

Haõy khoanh vuøng caûm xuùc theo chieàu tích cöïc, ñöøng ñeå taâm mình bò troùi buoäc vaøo khoå ñau vaø baát haïnh. Vì khi hoài töôûng veà nieàm haïnh phuùc, nhöõng thaønh coâng huy hoaøng, toát ñeïp ñaõ qua laøm cho caûm giaùc nuoái tieác xuaát hieän, taïo ra nguoàn naêng löôïng caûm xuùc maïnh, khieán chuùng ta queân giaù trò haïnh phuùc ñang coù trong hieän taïi.

Ngöôïc laïi, ngöôøi ñaët quaù nhieàu hy voïng vaøo töông lai maø khoâng coù cô sôû ñeå thöïc hieän, seõ rôi vaøo chuû nghóa duy lyù hay duy yù chí. Do ñoù, moãi khi ñoái ñaàu vôùi thaát voïng, öôùc mô khoâng thaønh töïu thì khoå ñau, saàu muoän vaø bi quan dieãn ra.

Kinh ñieån nhaø Phaät daïy chuùng ta khoâng neân rôi vaøo tình huoáng “caàu baát ñaéc”. Bôûi vì, traïng thaùi caàu baát ñaéc laø moät noãi khoå to lôùn. Nhaø Phaät cuõng daïy ñöøng chaïy theo töông lai aûo töôûng. Ví nhö nhieàu chöông trình ñöôïc thieát laäp, trong khi hieän taïi chuùng ta khoâng coù moät ñieàu kieän naøo ñeå thöïc hieän, cuõng khoâng coù gì ñeå bieán chuùng thaønh hieän thöïc, thì nhöõng mô öôùc duø chaùnh ñaùng nhö theá vaãn mang laïi baát haïnh.

Ñieàu quan troïng laø caàn phaûi gieo ñöôïc nhieàu nhaân laønh, nhö nhöõng quaû tröùng gaø coù troáng. Khi tröùng gaëp moâi tröôøng nhieät ñoä thích hôïp, töï thaân noù chuyeån hoùa vaø cho ra chuù gaø con. Roài nhöõng chuù gaø con seõ taïo ra nhöõng chuù gaø meï, gaø cha vaø cöù tieáp tuïc nhö vaäy, seõ coù ñaøn gaø gaáp nhieàu laàn nhöõng quaû tröùng ban ñaàu. Neáu cöù mô töôûng coù moät ñaøn gaø, maø khoâng tìm caùch ñeå coù nhöõng quaû tröùng gaø coù troáng ban ñaàu cuøng vôùi ñieàu kieän thích hôïp, thì vónh vieãn chuùng ta khoâng coù ñöôïc.

Phaûi khoanh vuøng vaø giôùi haïn caûm xuùc trong maáu choát hieän taïi, ñeå doøng caûm xuùc khoå ñau hay tieác nuoái khoâng xaâm chieám.

Cuoäc ñôøi coù chieàâu kích thôøi gian vaø khoâng gian haïn ñònh, haõy HAÏ NHIEÄT CAÛM XUÙC § 53
nhìn nhöõng giaù trò cuûa hieän taïi maø phaán ñaáu vöôn leân.

Sau naêm 1975, nhieàu ngöôøi Vieät Nam boû nöôùc ra ñi. Ñeán khi ñaët chaân leân maûnh ñaát cuûa xöù ngöôøi vôùi raát nhieàu öôùc nguyeän, mô töôûng, coù nhieàu ngöôøi phaûi thaát baïi, noã löïc nhieàu maø thaønh coâng chaúng ñöôïc bao nhieâu. Doøng caûm xuùc ñoù laøm cho nhieàu ngöôøi nghó raèng, moïi vieäc treân ñôøi ñeàu coù söï saép ñaët cuûa ñaáng taïo hoùa. Vì nghó raèng, con ngöôøi coù vaän meänh, neân hoï trôû neân nhuït chí, sinh ra tö töôûng tieâu cöïc, chaáp nhaän ñònh meänh moät caùch muø quaùng, khoâng coøn tha thieát gì trong ñôøi, vì nghó mình khoâng theå laøm gì trong hoaøn caûnh traùi ngang. Nhö vaäy trong khoå ñau coù ngöôøi thaønh coâng toät ñoä, laïi coù ngöôøi beá taéc hoøan toaøn. Söï khaùc nhau naèm ôû caùi nhìn, thaùi ñoä vaø phöông phaùp giaûi quyeát vaán ñeà.

Söï thaønh coâng hay thaát baïi chæ coù moät phaàn lieân heä tôùi phöôùc löïc, coâng ñöùc nhöõng gì ñaõ taïo ra trong quaù khöù, trong khi phaàn lôùn, neáu khoâng noùi toaøn boä lieân heä ñeán thaùi ñoä nhaän thöùc vaø phöông phaùp cuûa con ngöôøi trong hieän taïi. Treân thöïc teá, phöôùc löïc chæ ñoùng vai troø toái ña laø 30%. Nhôø phöôùc löïc ñoù, caùc quaùn tính thoùi quen thích hôïp seõ laøm cho chuùng ta vöôït qua chöôùng ngaïi, nghòch caûnh, gian truaân, thöû thaùch. Trong khi, 70% coøn laïi naèm ôû söï noã löïc cuûa baûn thaân.

Khi bieát nghieân cöùu coù phöông phaùp, vöôït qua moïi gian truaân, thöû thaùch, thöôøng thì seõ coù ñöôïc keát quaû toát ñeïp. Noù mang laïi cho chuùng ta noãi nieàm haïnh phuùc raát xöùng ñaùng.

Khoanh vuøng caûm xuùc trong hieän taïi ñeå khoâng than trôøi traùch ñaát veà nhöõng chuyeän khoâng ñaâu. Taïo cô hoäi phaán ñaáu hay tinh taán nhieàu hôn ñeå chuyeån hoùa caûm xuùc tieâu cöïc. Tinh taán laø noã löïc khoâng ngöøng, ñeán luùc khoâng coøn ñích ñieåm naøo ñeå vöôn tôùi nöõa thì môùi döøng. Luùc ñoù, neân bieát raèng khoâng heà coù heân xui, maø laø moät tieán trình cuûa noã löïc coù phöông phaùp neân laøm cho cuoäc soáng coù theâm giaù trò.

54 § CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC

Quy trình cuoäc soáng luùc ñaàu ñöôïc dieãn ra gioáng nhö con ñöôøng laøng nhieàu coû, sình laày, trôn trôït, gaäp gheành, khuùc khuyûu khoù ñi. Sau moät thôøi gian vôùi noã löïc cuûa con ngöôøi, con ñöôøng ñöôïc naâng leân ñi laïi deã daøng hôn. Theâm moät thôøi gian phaán ñaáu nöõa, cho ñeán khi naøo con ñöôøng ñöôïc traùng nhöïa boùng laùng, phaúng phiu thì môùi goïi laø ñeán ñænh ñieåm.

Nhö vaäy, muoán ñaït ñöôïc giaù trò haïnh phuùc phaûi coù nhöõng tieán trình daøi, traûi qua nhieàu giai ñoaïn giaù trò khaùc nhau. Moãi ngöôøi ñeàu coù khaû naêng ñoùng goùp coâng söùc vaøo coâng trình vaø giaù trò haïnh phuùc naøy. Vì vaäy, chuùng ta caàn phaûi tinh taán thì môùi coù theå bieán con ñöôøng laøng trôn trôït trôû thaønh ñöôøng nhöïa traøn ñaày haïnh phuùc.

Cuoäc soáng phaûi tinh taán khoâng ngöøng ñeå tieán boä. Neáu ta döøng laïi seõ bò noãi khoå nieàm ñau chi phoái vaø khoáng cheá ngay. Neáu chæ coù tinh taán thì chöa ñuû maø phaûi coù loøng kieân nhaãn vaø bieát phöông phaùp. Loøng kieân nhaãn laø moät trong nhöõng caùch thöùc huaán luyeän doøng caûm xuùc, giuùp cho con ngöôøi thích öùng vôùi hoaøn caûnh moâi tröôøng deã hôn; ñoàng thôøi coù theå chòu ñöïng nhöõng khaéc nghieät, oan traùi; vöôït qua doøng chaûy caûm xuùc tieâu cöïc.

Trong khi ñoù, phöông phaùp luaän seõ giuùp chuùng ta laøm ñeán ñaâu coù keát quaû ñeán ñoù, khoâng sôï vaø khoâng khuaát phuïc soá phaän.

Do ñoù vôùi tinh taán vaø loøng kieân nhaãn, con ngöôøi coù theå khoanh vuøng caûm xuùc vaøo trong maáu choát cuûa ñôøi soáng hieän taïi, ñeå noù khoâng coù cô hoäi dong ruoãi veà quaù khöù hay bay löôïn veà töông lai.

Sau moät thôøi gian noã löïc nhieàu ngöôøi ñaõ coù theå xaây döïng ñöôïc cô ñoà cuûa mình. Ñoù laø nhöõng gì chuùng ta nhìn thaáy ñöôïc töø nhöõng ngöôøi Vieät Nam ôû haûi ngoaïi. Chæ trong 30 naêm thoâi, coù ngöôøi ñaõ taïo ñöôïc cô ngôi söï nghieäp vöõng vaøng hôn caû ngöôøi baûn ñòa. Ngöôøi ñaõ laøm chuû moät coâng ty lôùn, ngöôøi ñaõ laø trieäu phuù trong coäng ñoàng ngöôøi Vieät ôû haûi ngoaïi, saùnh vai vôùi nhöõng coäng ñoàng quoác teá. Taát caû nhöõng thaønh coâng ñoù laø nhôø HAÏ NHIEÄT CAÛM XUÙC § 55
coù phöông phaùp, bieát caùch khoanh vuøng caûm xuùc trong hieän taïi ñeå thích öùng vôùi moâi tröôøng môùi. Nhö vaäy, söï khoanh vuøng caûm xuùc trong hieän taïi coù yù nghóa raát lôùn.

Coù caùch taïo ra söï khoanh vuøng caûm xuùc laø ñöøng laøm cho doøng caûm xuùc laây lan. Noãi khoå nieàm ñau cuûa theá heä cha oâng khoâng neân truyeàn xuoáng cho theá heä con chaùu. Noãi ñau cuûa ngöôøi choàng ñöøng truyeàn sang ngöôøi vôï vaø ngöôïc laïi. Ñöùc Phaät thöôøng saùnh ví caûm xuùc laây lan nhö laø ngoïn löûa, moät khi ñöôïc beùn roài seõ coù khaû naêng ñoát chaùy vaø thieâu huyû daây chuyeàn.

Khi laøm aên thaát baïi, bò ñoái taùc löøa ñaûo, thuoäc haï löøa gaït, noãi khoå, nieàm ñau ñoù laøm cho mình nghó raèng, taïi sao ñaõ soáng heát loøng, maø ngöôøi khaùc vaãn khoâng chaân thaät vôùi mình, quaù ö laø ñau khoå. Roài chuùng ta truyeàn nhöõng caûm xuùc ñau buoàn ñoù ñeán vôùi nhöõng ngöôøi thaân thieát nhaát.

Söï laây lan vaø trao truyeàn caûm xuùc tieâu cöïc nhö theá khoù ñöôïc ñoàng caûm, vì hoï khoâng coù thôøi giôø ñeå laéng nghe. Ñau khoå maø ta cöù laäp ñi laäp laïi tình khuùc caûm xuùc nhö vaäy laøm cho hoï nhaøm chaùn, khoâng coøn caûm thoâng hay thieát laäp nhu caàu söï laéng nghe vaø chia seû. Baáy giôø, ta seõ buoàn böïc vaø nghó raèng nhöõng ngöôøi thaân thöông nhaát cuõng khoâng coøn loøng toát vôùi mình. Mình ñau buoàn vaø ñoùng cöûa laïi moät mình trong khoâng gian boán böùc töôøng, caùch bieät vôùi moïi ngöôøi xung quanh. Laøm nhö vaäy laø ñang khoanh vuøng caûm xuùc thieáu phöông phaùp, khoâng coù ngheä thuaät chuùt naøo.

Neàn vaên hoùa phöông Taây toân troïng quaù möùc söï rieâng tö (privacy). Neáu chuùng ta va chaïm vaøo moät ñieàu gì ñoù ta coù theå
laøm toån thöông baûn ngaõ ngöôøi khaùc. Hoï soáng raát laõnh caûm vì nghó mình ñaõ ñaày ñuû phöông tieän sinh hoaït, ñuû cô hoäi, thôøi gian, tieàn baïc ñeå thöôûng thöùc nhöõng giaù trò maø hoï muoán, neân tình caûm thaân thuoäc trong gia ñình bò vôi ñi raát nhieàu. Ñoù laø moät trong nhöõng lyù do quan troïng maø coäng ñoàng ngöôøi Vieät ôû 56 § CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC
haûi ngoaïi ñaõ phaûi traûi qua giai ñoaïn va chaïm yù thöùc heä vaên hoùa cuûa hai theá heä trong moät gia ñình. Con caùi khoâng muoán cha meï ñaët ñeå khuynh höôùng, buoäc hoï phaûi ñi theo cha meï, gioáng hai thanh saét cuûa ñöôøng ray xe löûa buoäc phaûi chaïy treân noù theo moät höôùng ñi duy nhaát, khoâng ñöôïc chaïy theo con ñöôøng naøo khaùc.

Nhö theá, theá heä ñi tröôùc noùi raèng laø chieác xe löûa phaûi ñaët treân ñöôøng ray. Rôøi khoûi ñöôøng ray thì xe löûa seõ bò laät ngaõ ngay. Dó nhieân, söï quan taâm cuûa theá heä ñi tröôùc laø coù lyù do chính ñaùng, döïa treân chuû nghóa kinh nghieäm baûn thaân. Hoï ñaõ töøng khoå ñau, ñaõ töøng suïp ñoå vaø cuõng ñaõ töøng ñöùng daäy gaày döïng cô ñoà vaø tìm laïi ñöôïc nhöõng giaù trò cuûa haïnh phuùc. Vì vaäy, hoï muoán theá heä con chaùu phaûi ñi theo con ñöôøng maø hoï ñaõ ñi qua.

Khi tieáp xuùc vôùi neàn vaên hoùa môùi, theá heä treû muoán coù caùch ñi rieâng, hoï muoán taïo rieâng con ñöôøng ray trong neàn vaên hoùa

“vay nôï” cuûa neàn kinh teá thò tröôøng phöông Taây ñeå phaán ñaáu vöôn leân. Hoï noã löïc phaán ñaáu laøm vieäc vaø theo con ñöôøng vay nôï ñeå taïo neân cô nghieäp, coù theå traû döùt ñieåm nhöõng gì ñaõ vay.

Töï löïc laø thoùi quen toát, coù theå giuùp trôû thaønh chuû nhaân cuûa chieác ñöôøng ray môùi vaø hoï chính laø caùi ñaàu taøu chöùù khoâng phaûi laø caùi toa bò keùo ñi moät caùch thuï ñoäng.

Söï maâu thuaãn veà hai neàn vaên hoùa khaùc nhau trong moät gia ñình ñaõ laøm cho nhieàu gia ñình bò khoå ñau vaø maát haïnh phuùc.

Neáu theá heä ñi tröôùc khoâng nhìn thaáy trong neàn vaên hoùa môùi cuõng caàn coù nhu caàu thích öùng, ñeå saün saøng caûm thoâng vaø chaáp nhaän tình traïng tieáp bieán vaên hoùa cuûa theá heä ñi sau, söï va chaïm giöõa hai neàn vaên hoùa môùi vaø cuõ trong hai theá heä tröôùc vaø sau laø ñieàu khoù coù theå traùnh khoûi.

Khoanh vuøng vaên hoùa laø nhu caàu caàøn ñöôïc ñaët ra, ngöôøi soáng trong töông quan vaên hoùa ñöøng ñaët toaøn boä neàn vaên hoùa Vieät Nam truyeàn thoáng leân theá heä con chaùu cuûa mình voán ñöôïc sinh ra vaø lôùn hôn trong neàn vaên hoùa khaùc. Ngöôïc laïi, cuõng HAÏ NHIEÄT CAÛM XUÙC § 57
ñöøng raäp khuoân nguyeân veïn neàn vaên hoùa phöông Taây laøm chuû ñaïo ñôøi soáng baûn thaân. Cho duø neàn vaên hoùa môùi coù toát ñeïp ñeán bao nhieâu ñi nöõa, cuõng ñöøng queân raèng, ta ñang mang trong ngöôøi doøng maùu cuûa neàn vaên hoùa Vieät Nam. Vì vaäy, theá heä ñi sau khoâng neân buoäc theá heä cha anh cuûa mình phaûi toân troïng söï löïa choïn vaên hoùa cuûa mình moät caùch tuyeät ñoái. Trong tröôøng hôïp naøy, chuùng ta neân khoanh vuøng vaên hoùa vôùi nhöõng bieân giôùi cuûa söï töông nhöôïng, maø hai beân caàn phaûi toân troïng nhöõng caùi hay khaùc bieät, thay vì khaùng cöï hay phuû ñònh noù.

Chuùng ta bieát con chaùu Vieät Nam soáng taïi haûi ngoaïi ñang tieáp xuùc vôùi neàn vaên hoùa phöông Taây moät ngaøy 16 tieáng, trong khi ñoù tieáp xuùc vôùi neàn vaên hoùa Vieät Nam, nôi chuùng ñöôïc sinh ra vaø lôùn leân chæ coù 2 tieáng sinh hoaït gia ñình thoâi. Khi ñi laøm veà quaù sôùm hay quaù treã thì veà nhaø chæ coù aên xong roài nguû. Nhö vaäy neàn vaên hoùa goác seõ bò xa daàn cho ñeán khi noù caûm thaáy xa laï vaø moät ngaøy naøo ñoù seõ ñi saâu vaøo queân laõng.

Neáu khoanh vuøng moät caùch tuyeät ñoái nhö vaäy, thì ngöôøi trong moät nhaø, aên cuøng maâm, nguû cuøng chieáu maø taâm tö, tình caûm, yù thöùc heä, caùch thöùc suy nghó hoaøn toaøn khaùc bieät. Nhö theá, thaät laø teä haïi vaø beá taéc. Khoanh vuøng caûm xuùc vaên hoùa laø caùch thöùc ñeå nhìn thaáy söï khaùc bieät veà vaên hoùa, coäng ñoàng, yù thöùc, lyù töôûng trong doøng caûm xuùc öùng xöû giöõa nhöõng ngöôøi thaân ruoät thòt cuûa mình. Hieåu ñöôïc ñieàu ñoù thì doøng caûm xuùc khoâng bò truyeàn theo höôùng tieâu cöïc, nhôø ñoù, khoâng taïo ra noãi baát haïnh.

Khi ñau khoå coù maët trong coâng sôû thì giaûi quyeátù trong coâng sôû, ñöøng mang veà nhaø. Chuùng ta khoanh vuøng caûm xuùc ôû baát kyø choã naøo, noãi khoå nieàm ñau naøo xuaát hieän giöõa nhöõng ngöôøi thaân trong nhaø thì khoanh vuøng theo caùch thöùc tieâm chuûng, chích ngöøa khoâng ñeå laây lan. Cuõng ñöøng mang chuyeän nhaø vaøo coâng sôû thuaät laïi vôùi baïn ñoàng nghieäp hay ngöôøi ñoái taùc. Bôûi 58 § CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC
neáu chuùng ta soáng nhö vaäy thì caûm xuùc khoå ñau luùc naøo cuõng coù maët trong doøng taâm töôûng. Nhö vaäy, duø coù giaøu sang cuõng khoâng höôûng ñöôïc giaù trò cuûa haïnh phuùc.

Caùch ñaây vaøi naêm, toâi gaëp moät baø laõo taùm möôi maáy tuoåi.

Moãi ngaøy baø ñeán chuøa nieäm Phaät, tuïng kinh raát haïnh phuùc, vì göông maët baø luùc naøo cuõng nôû nhöõng nuï cöôøi an laïc. Coù laàn toâi ñi ngang qua choã toân thôø Ñöùc Quan Theá AÂm Boà taùt thaáy baø ñang leã laïy, vaùi van, maät nieäm. Quan saùt thaáy ñoâi maét baø ngaán leä, vaøi gioït laên daøi treân ñoâi maù gaày oám. Bieát baø ñang chìm trong doøng caûm xuùc khoå ñau toät ñoä, toâi cuõng laëng ngöôøi. Sau ñoù, môøi baø ñeán phoøng khaùch, thaêm hoûi söï tình:

- Baø coù taâm söï gì hay khoâng? Baø haõy trình baøy caûm xuùc cuûa baø, bieát ñaâu toâi coù theå hoã trôï baø vöôït qua.

- Choàng toâi naêm nay gaàn 90 tuoåi roài.

- Vaäy oâng nhaø coù khoûe khoâng?

- Caùm ôn thaày, oâng nhaø vaãn khoûe, khoâng beänh taät gì.

- Caùc con chaùu baø theá naøo?

- Daï baïch thaày! Toâi coù taát caû boán ngöôøi con.

- Nhöõng ngöôøi con coù hieáu thaûo vôùi baø khoâng?

- Maáy ñöùa raát hieáu thaûo aï! Ñöùa naøo moãi thaùng cuõng cung caáp tieàn, khoâng chæ ñuû soáng, toâi coøn coù cô hoäi laøm vieäc phöôùc thieän nhö cuùng chuøa, ñuùc töôïng Phaät, in kinh, phaàn coøn laïi giuùp ngöôøi neo ñôn baát haïnh.

- Nhö vaäy, baø haïnh phuùc quaù roài. Coù gì maø phaûi khoå ñau?

- Baïch thaày! Toâi xin thöa thieät, nhöng thaày giöõ “bí maät” giuøm cho. Chöù coù ai bieát ñöôïc thì keït cho toâi laém nghe thaày.

- Baø yeân taâm. Chuùng toâi khoâng noùi cho ai nghe ñaâu.

HAÏ NHIEÄT CAÛM XUÙC § 59

- Thuù thaät vôùi thaày, ngöôøi choàng hieän nay cuûa toâi coù boán maët con khoâng phaûi laø ngöôøi tình ñaàu tieân. Toâi ñaõ töøng yeâu moät ngöôøi raát taâm ñaàu yù hôïp, nhöng hoaøn caûnh traùi ngang, khoâng moân ñaêng hoä ñoái neân ñaønh phaûi chia tay. Sôï toâi caûm thaáy khoù chòu vaø khoù xöû, oâng aáy ñaõ töï töû. Tröôùc khi ra ñi oâng aáy coù ñeå laïi lôøi nhaén nhuû chaân thaønh: “Mong raèøng em haõy soáng troïn cuoäc ñôøi vôùi ngöôøi maø cha meï em saép ñaët. Cha meï ñaët ñaâu em ngoài ñaáy. Neáu em haïnh phuùc thì nôi chín suoái anh cuõng haïnh phuùc theo. Coøn neáu nhö em khoâng ñöôïc haïnh phuùc, anh aân haän voâ cuøng. Anh xin hy sinh tình caûm khoå ñau cuûa mình ñeå caàu mong em ñöôïc haïnh phuùc”.

Baây giôø cuoäc soáng cuûa toâi ñöôïc may maén vaø haïnh phuùc.

Choàng hieän taïi raát lyù töôûng, khoâng keùm gì oâng aáy tröôùc ñaây.

Cuõng giaøu tình thöông yeâu quaûng ñaïi, chöa bao giôø coù lôøi caõi vaõ nhö bao gia ñình khaùc. Con caùi thaønh ñaït, nhaø cao cöûa roäng, vui veû sum vaày. Theá nhöng, moãi laàn toâi nhôù veà ngöôøi tình quaù khöù, nhôù lôøi di chuùc cuûa oâng aáy laø toâi laïi khoå ñau giaèng xeù ñeán toät cuøng. Khoâng sao chòu noåi thaày ôi!

Nghe vaäy, toâi khuyeân baø: Nhaø Phaät thöôøng quan nieäm haïnh phuùc ñoâi luùc khoâng chæ ñöôïc taïo neân bôûi chính mình maø coøn ñöôïc hoã trôï cuûa ngöôøi khaùc. Taát caû moïi thöù treân ñôøi ñeàu dieãn ra theo quaù trình töông taùc nöông vaøo nhau maø coù, hình thaønh, phaùt trieån vaø hoaïi dieät. Khoâng neân quaù saàu bi veà nhöõng gì baây giôø khoâng coøn laø hieän thöïc nöõa. Haõy buoâng boû noãi khoå nieàm ñau trong quaù khöù. Neân khoanh vuøng caûm xuùc laïi maø soáng heát mình vôùi choàng con, ñöøng soáng theo caùch thöùc ñoùng tuoàng.

Coù theå baø ñang soáng chöa thaät heát mình vôùi choàng con, maø baø ñang dieãn tuoàng. Bôûi vì, baø khoâng muoán cho choàng bieát baø ñang bò khoå ñau vì söï hy sinh cuûa ngöôøi tình. Duyeân nôï khoù ai bieát tröôùc ñöôïc, laïi caøng khoâng theå bieát heát ñöôïc.

Nhieàu khi chuùng ta thöông moät ngöôøi maø soáng chung vôùi moät 60 § CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC
ngöôøi khaùc. Neáu bieát caùch coù theå san laáp tình caûm bò huït haãng kia, ñoå doàn vaøo ñôøi soáng hieän taïi. Nhö vaäy, cuoäc soáng môùi thaät söï coù yù nghóa, baèng khoâng nhöõng giaù trò hieän taïi bò ñaåy luøi veà quaù khöù. Vì theá, nhöõng giaù trò haïnh phuùc hieän taïi khoâng caûm nhaän ñöôïc, maø ñau buoàn vì nuoái tieác quaù khöù, quaû laø moät uoång phí.

Khoanh vuøng caûm xuùc quaù khöù ñeå thaáy ñöôïc söï hieän höõu haïnh phuùc trong hieän taïi. Töï baûn thaân cuûa söï khoanh vuøng ñaõ coù yù nghóa, coù giaù trò haïnh phuùc. Tröôùc heát, giaù trò ñöôïc ñaët ôû caùi ñang coù maø ngöôøi khaùc khoâng ñöôïc may maén nhö chuùng ta. Khi nhìn laïi cuoäc ñôøi, mình ñaõ töøng traûi qua bao gian truaân thöû thaùch maø vaãn coøn khoûe maïnh, ñuû ñaày tay chaân, maët muõi, duø coù ngheøo khoù, chuùng ta vaãn coù ñöôïc haïnh phuùc.

Ñöùc Phaät noùi: “Khi nhìn thaáy toaøn veïn thaân theå maø caûm thaáy haøi loøng laø coù haïnh phuùc roài”. Ñeán luùc khoâng coøn taùc duïng cuûa giaùc quan, töù chi, chuùng ta môùi thaáy ñöôïc giaù trò ñaõ ñaùnh maát trong quaù khöù laø raát lôùn. Nhìn thaáy haïnh phuùc ñang coù nhö con thöông kính cha meï, chia seû vôùi cha meï noãi khoå, nieàm ñau duø khoâng coù nhieàu veà ñieàu kieän vaät chaát, nhöng chuùng ta vaãn laø ngöôøi ñöôïc haïnh phuùc.

Moät trong nhöõng caùch thöùc thieát laäp haïnh phuùc laø bieát haøi loøng vôùi nhöõng gì ñang coù. Sau quaù trình noã löïc cam go vaø thöû thaùch maø vaãn khoâng ñaït ñöôïc nhöõng ñieàu mong muoán thì ñöùc Phaät daïy ñöøng bao giôø tieác nuoái nöõa. Cöù tieáp tuïc noã löïc, ngöôøi bieát soáng khoanh vuøng caûm xuùc trong quaù khöù seõ khoâng bò baát haïnh chi phoái ôû hieän taïi.

CHIA SEÛ NOÃI LO

Moät khuynh höôùng khaùc ñeå chuyeån hoùa caûm xuùc laø ñöøng cöôøng ñieäu theo kieåu bao bieän caûm xuùc vöôït quaù söùc chòu ñöïng cuûa baûn thaân haõy chia seû vôùi nhöõng ngöôøi thaân.

Coù baø laõo tuoåi cao söùc yeáu ñaõ traûi tình thöông ñeán cho möôøi HAÏ NHIEÄT CAÛM XUÙC § 61
maáy maët con, maø vaãn chöa haøi loøng, baø coøn ñoå doàn tình thöông cho nhöõng ñöùa chaùu. Nieàm haïnh phuùc cuûa con chaùu chính laø haïnh phuùc cuûa baø. Ñoâi luùc, con chaùu xem tình thöông cuûa oâng baø nhö laø moät traùch nhieäm, baän bòu suoát caû cuoäc ñôøi, khoâng moät giaây phuùt thaûnh thôi. Ñaây laø ñieàu khoâng ñöôïc hay laém.

Baø coù ñöùa chaùu ñeán tuoåi tröôûng thaønh khoâng gaëp may maén, phaûi boû hoïc ñi baùn aùo möa. Muøa möa tôùi thì cuõng kieám ñöôïc cheùn côm, manh aùo khoâng ñeán noãi gì. Moät ñöùa chaùu khaùc cuõng baát haïnh khoâng keùm, laøm phuï vieäc cho ngöôøi baùn chaùo. Muøa möa ñeán thì quaùn haøng chaùo bò eá aåm, neân khoù khaên chaät vaät voâ cuøng. Vì vaäy, khi muøa möa ñeán baø caûm thaáy khoå ñau. Thaáy vaäy, coù ngöôøi hoûi taïi sao troâng baø khoå sôû khi muøa möa ñeán, nhaø baø ñaâu coù ngheøo? Baø noùi: Toâi coù maáy ñöùa chaùu, ñöùa baùn chaùo, ñöùa baùn aùo möa. Muøa möa ñeán, ñöùa baùn aùo möa thì haïnh phuùc, coøn ñöùa baùn chaùo thì eá aåm. Neân toâi khoå quaù vì khoâng caùch naøo kieàm loøng caûm xuùc ñöôïc, khi nghó ñeán ñöùa baùn chaùo.

Ñeán hoâm trôøi naéng gaét, ngöôøi ta cuõng thaáy baø laïi khoùc. Thaáy vaäy, coù ngöôøi hoûi: Sao baø laïi khoùc? Baø noùi baây giôø trôøi naéng nhö theá naøy thì laøm theá naøo ñöùa baùn aùo möa kieám soáng ñöôïc neân toâi khoâng an taâm. Nhöõng noãi lo nhö theá laøm toâi khoù chòu voâ cuøng. Ngöôøi phuï nöõ naøy coù loøng thöông chaùu nhieàu quaù.

Bao bieän caûm xuùc thöông yeâu ñoái vôùi con chaùu coù theå mang laïi haïnh phuùc cho ngöôøi coù khuynh höôùng bao saân trong quan heä tình thöông, ñaëc bieät khi coù maët caùc ñieàu kieän ñaùp öùng ñöôïc nguyeän voïng, vaø con chaùu ñöôïc thaønh töïu. Ngöôïc laïi, neáu caùc ñieàu kieän khoâng thaønh töïu, mong muoán khoâng ñöôïc thoûa maõn, thì doøng caûm xuùc seõ laøm chuùng ta khoå ñau. Nhö vaäy, khi cöôøng ñieäu caûm xuùc seõ khoâng bao giôø chuùng ta soáng moät caùch thoaûi maùi, an vui trong ñôøi.

Trong quan heä gia ñình, cha meï gaàn nhö ñoå doàn tình caûm cho theá heä con caùi nhieàu hôn con caùi daønh cho cha meï. Luùc coøn nhoû, 62 § CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC
con caùi khoâng coù caùch thöùc naøo khaùc laø nöông töïa vaøo cha meï ñeå
soáng. Taát caû kieán thöùc, tình caûm cuûa treû ñeàu töø cha meï maø coù.

Nhöng ñeán tuoåi tröôûng thaønh con caùi ñeàu laäp gia thaát vaø coù cuoäc soáng rieâng. Bao nhieâu tình thöông yeâu daønh cho vôï choàng con caùi, loøng thöông töôûng ñeán cha meï khoâng coøn nhö ngaøy xöa nöõa. Baáy giôø doøng caûm xuùc daønh cho cha meï giaûm ñi raát nhieàu.

Baûn chaát giôùi tính giöõa trai vaø gaùi khaùc nhau caên baûn ôû doøng caûm xuùc öùng xöû. Con gaùi vaãn coøn giöõ laïi sôïi daây tình caûm nhaát ñònh ñoái vôùi cha meï ruoät. Vì ngöôøi nöõ coù caûm xuùc daâng traøo, caûm nhaän ñöôïc taám loøng bao la vó ñaïi maø cha meï ñaõ daønh cho hoï. Ngöôøi nam thì khoâ caèn hôn, khoâng nhaïy caûm. Do ñoù ñöùa con trai döùt ra doøng caûm xuùc vaø coù theå ñoái xöû vôùi cha meï moät caùch khoâ caèn gioáng nhö cha cuûa hoï ñoái xöû vôùi hoï vaäy. Neáu chuùng ta hieåu ñöôïc ñieàu naøy thì ñöøng quaù baän bòu, lo laéng maø soáng vôùi taát caû giaù trò cuûa mình. Soáng qua roài thì buoâng boû noãi lo xuoáng, môùi caûm thaáy nheï nhaøng, thö thaùi. Noãi lo khoâng giuùp cho chuùng ta giaûi quyeát ñöôïc vaán ñeà, ngöôïc laïi laøm vaán ñeà roái raém nhieàu hôn.

Nhieàu ngöôøi Myõ goác Vieät ñang sinh soáng ôû Hoa Kyø mua nhaø traû goùp, moãi thaùng phaûi traû ngaân haøng 1.000 ñeán 2.000$ ñeå
thaùo gôõ nôï mua nhaø. Hoï phaûi ñoùng tieàn cho moät soá loaïi baûo hieåm nhaát ñònh. Sau khi laõnh löông chæ coøn vaøi traêm ñeå chi tieâu. Chöa noùi ñeán caùc khoaûn chi trong quan heä giao teá coäng ñoàng. Khi nghe tin ngöôøi thaân ôû Vieät Nam bò hoaïn naïn, trong loøng böùt röùt voâ cuøng, neân phaûi caét xeùn phaàn chi tieâu cuûa baûn thaân gôûi veà giuùp ñôõ. Ñoái vôùi ngöôøi coù doøng caûm xuùc cöôøng ñieäu, khi ngöôøi thaân bò beänh, vieäc giuùp ñôõ tieàn baïc vaãn chöa caûm thaáy an taâm, trong loøng luoân lo laéng. Roõ raøng, doøng caûm xuùc naøy ñaâu laøm cho ngöôøi thaân giaûm bôùt bònh ñau. Caùi khoå ñau vaät lyù ñoù vaãn ñang ñöôïc tröôûng thaønh haèng ngaøy, haèng giôø theo quy luaät maø ñöùc Phaät noùi: Heã giaø phaûi beänh, heã beänh phaûi khoå ñau maø khoå ñau thì ngöôøi ñoù phaûi chaáp nhaän. Khoâng ai coù theå vaøo ñoù ñeå

HAÏ NHIEÄT CAÛM XUÙC § 63
thay theá noãi khoå nieàm ñau maø hoï ñang coù. Vaäy maø chöùng beänh cuûa ngöôøi thaân vaãn laøm cho chuùng ta khoâng bao giôø caét ñöùt doøng caûm xuùc cuûa mình ñoái vôùi ngöôøi ôû caùch xa vôøi vôïi. Nhö theá chæ laøm cho ngöôøi ñoù caûm thaáy naëng tróu coõi loøng hôn.

Theo quan nieäm cuûa nhaø Phaät, haõy chia seû nhöõng gì chuùng ta ñang coù cho nhöõng ngöôøi thaân. Söï chia seõ naøy laø nhu caàu raát caàn thieát. Chuùng ta coù theå caét bôùt moät phaàn nhoû chi tieâu gôûi cho nhöõng ngöôøi thaân, ngöôøi ngheøo ñang gaëp khoù khaên. Ñieàu naøy raát toát. Bôûûi vì, noù giuùp cho ngöôøi kia haïnh phuùc vaø ta cuõng caûm thaáy vui trong loøng.

Chaúng haïn nhö ngöôøi ñang soáng vuøng thoân queâ heûo laùnh, soá tieàn khoaûng hai trieäu ñoàng laø caû moät söï nghieäp maø ngöôøi ñoù lao ñoäng nhieàu naêm chöa chaéc ñaõ daønh duïm ñöôïc. Neáu chuùng ta ôû ñaây coù theå goùp nhau moãi ngöôøi moät chuùt roài thoâng qua caùc toå
chöùc töø thieän, giuùp hoï coù ñieàu kieän moå maét vôùi soá tieàn khoaûng 500.000ñ VN, töông ñöông 33 ñoâ la moãi ca. Laøm nhö vaäy chuùng ta ñaõ mang laïi aùnh saùng cho ngöôøi baát haïnh hôn mình, giuùp cho ngöôøi ñöôïc saùng maét soáng trong haïnh phuùc vôùi gia ñình.

Chuùng ta neân môû loøng töø bi vaø mong raèng moïi ngöôøi ñeàu coù ñöôïc aùnh saùng, nieàm vui, coâng aên vieäc laøm ñaày ñuû. Hieám ai thueâ möôùn ngöôøi muø laøm vieäc. Vì vaäy, ngöôøi maát aùnh saùng laø ngöôøi maát ñi khaù nhieàu cô hoäi.

Ngöôøi baát haïnh neân chaën ñöùng doøng caûm xuùc laïi. Ngöôøi phaùt taâm laøm vieäc laønh, giuùp cho nhöõng maûnh ñôøi baát haïnh cuõng neân chuyeån hoùa caûm xuùc, khi nhìn thaáy hoaëc caûm nhaän noãi ñau khoå cuûa ngöôøi khaùc. Lo cho ngöôøi thaân laø ñieàu neân laøm nhöng ñöøng quaù bi luïy veà ngöôøi thaân ñoù. Chia seû taøi saûn cuûa mình cho hoï thoâi, coøn noãi khoå noãi lo chuùng ta haõy chaän ñöùng laïi, ñeå trong caùi lo, söï phaùt taâm, söï lao löïc cuûa chuùng ta mang laïi traïng thaùi thô thôùi, thoaûi maùi cho ngöôøi caàn giuùp. Ñöôïc vaäy thì caû hai ñeàu caûm thaáy haïnh phuùc trong loøng.

64 § CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC

LIEÂN MINH CAÛM XUÙC

Söï cöôøng ñieäu laøm cho caûm xuùc tröông phình leân, gioáng nhö traïng thaùi bôm hôi vaøo bong boùng. Vì bong boùng coù moät söùc chöùa nhaát ñònh, neáu coá bôm hôi vaøo thì bong boùng seõ noå tung. Do ñoù khi vui quaù möùc hay khoå cuøng cöïc laøm cho hoaït ñoäng cuûa cô theå
vaø taâm khoâng chòu noåi. Vì vaäy, nhieàu ngöôøi sau cuoäc vui hoaëc moät traän khoå coù theå bò tai bieán maïch maùu naõo, hay bò nhöõng chöùng beänh veà tim maïch v.v. . Cöôøng ñieäu caûm xuùc laø ñaåy luøi haïnh phuùc veà quaù khöù hoaëc xua ñuoåi caùc haïnh phuùc trong hieän taïi ñi vaøo söï mô töôûng töông lai. Khi caét ñöùt goác reã hieän taïi, duø cho coù ñaày ñuû ñieàu kieän vaät chaát vaø caùc phöông tieän soáng, nhöng vónh vieãn chuùng ta khoâng hít thôû ñöôïc baàu khoâng khí haïnh phuùc. Nhö vaäy, chuùng ta ñang trôû thaønh ngöôøi baát haïnh.

Haõy soáng vôùi traïng thaùi caûm xuùc thaêng baèng, nheï nhaøng, thö thaùi, thaûnh thôi. Luùc ñoù, baïn seõ caûm nhaän ñöôïc nhöõng gì ñang coù, vaø khoâng maëc caûm vôùi nhöõng gì khoâng coù. Nhö vaäy baïn thoaùt khoûi maëc caûm, khoå ñau, khoâng coøn than trôøi traùch ñaát. Cöôøng ñieäu caûm xuùc coù theå taïo cho chuùng ta nhöõng lieân minh trong cuoäc soáng.

Ngöôøi vôï khi bieát choàng coù vôï beù sau chuyeán veà thaêm queâ hay nôi laøm vieäc. Ngöôøi vôï buoàn quaù vaø haän choàng. Côn giaän khieán baø ta tìm nhöõng lieân minh ñeå truùt côn giaän cho nhöõng ñöùa con, vaïch toäi ngöôøi choàng cho con bieát. Neáu ñöùa con môùi 5, 7 tuoåi ñaàu thì noù nghe vaø caûm nhaän ñöôïc noãi khoå cuûa meï. Gaàn guõi cuûa meï nhieàu, caøng xa laï vôùi cha neân töø nhoû noù ñaõ coù caûm giaùc khoâng gaàn guõi vôùi cha.

Neáu cha meï ly dò thì noù muoán soáng nöông vaøo meï. Vì muoán taïo lieân minh caûm xuùc, nhieàu ngöôøi meï khoå ñau ñaõ buoäc con caùi khoâng ñöôïc lieân laïc vôùi cha, phaûi caét ñöùt quan heä ñeå tröøng phaït cha maø leõ ra ñöùa beù naøy coù cô hoäi tieáp xuùc ñöôïc doøng caûm xuùc haïnh phuùc vôùi caû ngöôøi meï vaø ngöôøi cha. Ngöôïc laïi, noù chæ HAÏ NHIEÄT CAÛM XUÙC § 65
nhaän ñöôïc moät chieàu caûm xuùc cuûa ngöôøi meï. Coøn ngöôøi cha thì noù vónh vieãn khoâng ñöôïc nhìn, duø raèng cha raát thöông noù.

Nhieàu ngöôøi choàng, duø ñaõ chia tay vôùi vôï roài, nhöng thænh thoaûng vaãn veà thaêm con trong nhöõng ngaøy cuoái tuaàn, chôû ñi chôi ñeå noù khoâng coù caûm giaùc maëc caûm töï ti khi nhìn thaáy chuùng baïn ñöôïc cha chôû ñeán tröôøng moãi ngaøy. Cuoái tuaàn ñöôïc cha daãn vaøo coâng vieân, thöôûng thöùc nhöõng neàn vaên hoùa ñeïp.

Caûm xuùc maëc caûm ñoù laøm noù raát böïc boäi vaø töùc toái vôùi ngöôøi ñaõ taïo ra noãi khoå vaø nieàm ñau cho meï.

Taïo ra nhöõng duyeân caûm xuùc nhö vaäy, roõ raøng chuùng ta ñaåy con caùi vaøo choã baát haïnh. Theo ñaïo lyù nhaø Phaät thì ngöôøi con caàn phaûi hieáu thaûo vôùi meï laãn cha. Meï vaø cha laø hai ñaáng sanh thaønh coù yù nghóa quan troïng nhaát trong ñôøi ngöôøi. Duø cho tình huoáng ngöôøi con khoâng ñöôïc cha meï nuoâi naáng, chaêm soùc, giaùo duïc tröôûng thaønh, phaän laøm con cuõng phaûi mang ôn cha meï, nhôø cha meï, môùi coù söï soáng vôùi hình thöùc con ngöôøi.

Coù nhöõng ngöôøi môùi loït loøng ra ñaõ bò meï boû rôi, coù tröôøng hôïp nhö quaêng vaøo soït raùc, boû beân veä ñöôøng hoaëc tröôùc coâ nhi vieän. Ñöùa treû khoùc la vaø nhöõng ngöôøi thöông taâm ñaõ beá treû veà laøm con nuoâi, ñeán ngaøy khoân lôùn, tröôûng thaønh. Moãi laàn nghe noùi ñeán tình cha cao caû nhö nuùi Thaùi Sôn, nghóa meï bao la nhö nöôùc trong nguoàn chaûy ra, nhöõng ngöôøi moà coâi khoâng bao giôø coù ñöôïc doøng caûm xuùc nhö nhöõng ñöùa treû ñöôïc cha meï nuoâi naáng vaø thöông yeâu. Moãi khi thaáy ñöùa beù khaùc hoan hoâ voã tay tung tueá ñoái vôùi söï haïnh phuùc cuûa cha meï, thì nhöõng ñöùa beù naøy maëc caûm vaø haän cha meï voâ cuøng.

Neáu coù nhöõng tình huoáng töông töï nhö vaäy thì chuùng ta haõy taâm nieäm vaø daïy cho nhöõng ngöôøi kia cuøng taâm nieäm raèng, duø sao ñi nöõa chuùng ta phaûi bieát chuyeån hoùa caûm xuùc.

Haõy taâm nieäm raèng: Neáu khoâng coù maët cha meï thì vónh 66 § CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC
vieãn khoâng coù maët ta trong cuoäc ñôøi. Neáu maát ñi tình thaân cuûa ngöôøi cha hoaëc ngöôøi meï, thì neân taâm nieäm raèng, coù leõ cha meï ngheøo khoù quaù neân khoâng theå naøo nuoâi noåi ñöùa con tröôûng thaønh. Neáu cha meï ngheøo quaù phaûi nuoâi ta trong caûnh ñeøo boàng löïc baát toøng taâm thì ta khoù coù theå tröôûng thaønh vaø maát nhieàu cô hoäi thuaän lôïi khaùc. Gia ñình coù theå
trôû thaønh nhöõng ngöôøi ôû ñôï hay laøm keû aên xin. Vì theá, cha meï môùi ñaët ta vaøo xoù nhaø ngöôøi giaøu, ñöa ta ñeán coâ nhi vieän ñeå ta coù cô hoäi tieáp xuùc vôùi tình caûm ngoït ngaøo cuûa nhöõng ngöôøi khoâng con chaùu. Neân doøng caûm xuùc thöông caûm ñoå
doàn vaøo trong loøng ta. Söï baát haïnh naøy taïo cô hoäi ñeå ta tieáp nhaän ñöôïc nhöõng haïnh phuùc khaùc.

Neáu quan nieäm ñöôïc nhö vaäy thì nhöõng treû moà coâi baát haïnh seõ khoâng coøn caûm xuùc haän cha haän meï nöõa. Ngöôïc laïi, nhôø chuyeån hoùa caûm xuùc tieâu cöïc, thì vaãn thaàm caûm ôn meï cha ñaõ bieát ñaët ta vaøo trong hoaøn caûnh thích hôïp. Nhôø hoaøn caûnh ñoù maø haøng traêm ngöôøi cha meï nuoâi ñaõ nhöôøng côm, aùo thaêm vieáng ta haèng ngaøy vôùi nhöõng baøi ca raát hay vaø vôùi nhöõng taám loøng raát ñeïp. Thænh thoaûng, coù dòp cuõng neân boû chuùt thì giôø ñi thaêm vieáng nhöõng treû moà coâi trong caùc vieän coâ nhi. Chuùng ta môùi thaáy ñöôïc phöông dieän haïnh phuùc cuûa nhöõng ñöùa beù naøy nhö theá naøo.

Nhaø Phaät daïy chuùng ta quan nieäm raát tích cöïc laø ñöøng lieân minh caûm xuùc. Ñöøng ñaåy ngöôøi thaân nhaát vaøo phe phaùi cuûa mình ñeå khoanh vuøng caûm xuùc vôùi nhöõng ngöôøi khaùc thì hoï môùi coù cô hoäi tieáp xuùc caûm xuùc vôùi cha meï, anh em. Daân gian Vieät Nam coù caâu : “Thöông ngöôøi thöông caû ñöôøng ñi, gheùt ngöôøi gheùt caû toâng chi hoï haøng”. Khi thöông moät ngöôøi naøo ñoù roài taát caû nhöõng gì ngöôøi ñoù coù chuùng ta vaãn thaáy ñeïp, vaãn thaáy quyù meán vaø deã thöông. Coøn khi gheùt ai roài thì chuùng ta coâ laäp hoaøn toaøn, vaø theá laø nhöõng gì lieân quan tôùi ngöôøi aáy cuõng thaáy gheùt luoân.

Theo nhaø Phaät, chuùng ta ñang soáng trong doøng caûm xuùc lieân HAÏ NHIEÄT CAÛM XUÙC § 67
minh, coâ laäp vôùi nhöõng gì khoâng öa thích. Nhö theá laø chuùng ta ñang rôi vaøo traïng thaùi baát haïnh. Noãi khoå nieàm ñau cuûa nhöõng ngöôøi ñi tröôùc, nhöõng gì ñaõ qua roài, taïi sao chuùng ta laïi oâm noù vaøo loøng, maø leõ ra trong giôø phuùt hieän taïi laø cô hoäi toát nhaát ñeå
tieáp nhaän nieàm vui vaø haïnh phuùc.

Vì vaäy, nhöõng caûm xuùc thuø haän cuûa theá heä cha oâng, ñöøng gieo raéc cho theá heä con chaùu. Chuùng ta phaûi laáy tinh thaàn voâ ngaõ vò tha vaø loøng töø bi ñeå gieo raéc söï hyû xaû, bao dung, taám loøng thöông caûm ñeå giuùp cho nhöõng theá heä mai sau, ngaøy caøng ñöôïc thaêng tieán, phaùt trieån. Bôûi trong nhöõngï haän thuø va chaïm, xung ñoät seõ khoâng sinh soâi naûy nôû nhöõng ñieàu toát ñeïp. Chæ coù söï hoøa ñoàng, tha thöù môùi laø cao thöôïng vaø taïo neân haïnh phuùc maø thoâi. Cuõng gioáng nhö nöôùc hoøa hôïp vôùi söõa ñeán ñoä ta khoâng nhìn thaáy hai chaát naøy taùch bieät laãn nhau thì ñôøi soáng giaù trò haïnh phuùc noù seõ coù maët moät caùch troïn veïn. Hieåu ñöôïc nhö vaäy thì ñöøng taïo baát hoøa vôùi ngöôøi thaân, môùi coù cô hoäi ñeå tieáp nhaän nieàm vui vaø haïnh phuùc.

Chuùng ta haõy döïa vaøo tinh thaàn nhaø Phaät ñeå chuyeån hoùa cuoäc ñôøi bôùt ñi nhöõng doøng caûm xuùc khoå ñau, baát haïnh. Nhaø Phaät daïy chuùng ta, neáu khoâng may maén rôi vaøo tình huoáng ñoù thì ñöøng vuøng vaãy, hoaûng hoát maø haõy bình tónh ñeå giaûi quyeát caûm xuùc khoå ñau moät caùch nheï nhaøng, giaûm thieåu ñöôïc tình huoáng gaây thöông toån ôû möùc toái ña. Trong chuùng ta, khoâng ít ngöôøi ñaõ töøng coù noãi khoå nieàm ñau vaø ñaõ thaùo gôõ ñöôïc moät caùch thaønh coâng. Ñoù chính laø nhöõng baøi hoïc veà söï chuyeån hoùa caûm xuùc raát caàn ñöôïc phoå bieán vaø phaùt huy.

Phaàn III

CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC

Chuøa Vieät Nam, Houston, Hoa Kyø, 3-7-05

Phieân taû: Huyønh Ngoïc Haïnh

Hieäu chænh: Nguyeãn Baù Caåm

CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC § 71

CHIA SEÛ NOÃI ÑAU

Coù ngöôøi noùi: caûm xuùc gaén lieàn vôùi cuoäc ñôøi töø khi toâi môùi loït loøng, coù gì ñaâu phaûi chuyeån hoùa. Khi buoàn, vui, tích cöïc, tieâu cöïc, luùc theá naøy, theá noï ñeàu laø chuyeän thöôøng tình nhö naéng vôùi möa. Baây giôø noùi chuyeån hoùa, phaûi chaêng chuyeån laø ñoåi höôùng; coøn hoaù laø laøm thaêng hoa hay laøm bieán daïng?

Khaùi nieäm chuyeån hoaù, thaät ra ñoøi hoûi söï chaêm soùc raát caån troïng cuûa haønh giaû ñoái vôùi taát caû nhöõng gì toàn taïi töông thuoäc giöõa thaân theå vaät lyù, vôùi moâi tröôøng soáng, taâm tö tình caûm, nguyeän voïng con ngöôøi. Cho neân chuùng ta coù theå vaän duïng söï chuyeån hoaù, thaäm chí duø muoán hay khoâng ñeå taïo ra nhöõng thöù maø chuùng ta ñang caàn.

Vaán ñeà quan troïng trong ñôøi soáng sinh hoaït haèng ngaøy cuûa chuùng ta, laøm theá naøo ñeå chuyeån hoùa caûm xuùc khoå ñau.

Gia ñình thaân höõu ñeán thaêm chuùng toâi taïi Trung taâm Phaät giaùo Chuøa Vieät Nam, baùo tin khoâng vui, laø gia ñình ngöôøi anh vöøa bò cöôùp. Boïn chuùng laáy heát hoät xoaøn, caø raù, kim cöông coøn ñaùnh troïng thöông oâng anh. OÂng chæ coøn nhôù laø coù hai ngöôøi.

Moät ngöôøi da ñen vaø moät ngöôøi Meâxico ñaõ cöôõng böùc buoäc oâng giao chìa khoùa roài môû tuû laáy heát taøi saûn.

Noãi khoå nieàm ñau nhö vaäy coù maët ôû khaép moïi nôi. Khi chuùng ta laéng nghe thoâng tin treân caùc ñaøi, baùo chí thì tình traïng ngöôøi naøy bò khoå, ngöôøi khaùc bò ñau, keû bò gieát, ngöôøi bò boùc loät luùc naøo cuõng coù. Ñoâi khi chuùng ta caûm ñoäng, xoùt xa, rôi nöôùc maét vaø coù khi nghe nhöõng söï kieän nhö vaäy, chuùng ta cuõng döûng döng. Bôûi noù khoâng lieân heä gì ñeán doøng caûm xuùc cuûa mình.

Laø ngöôøi thaân thuoäc thì caûm xuùc tröôùc noãi khoå nieàm ñau nhö vaäy raát lôùn. Hoï phaûi tìm caùch an uûi vaø tìm caùch giuùp cho ngöôøi thaân vöôït qua côn khuûng hoaûng hieän taïi. Trong tröôøng hôïp nhö vaäy thöôøng coù hai khuynh höôùng bieåu toû noãi khoå ñau.

72 § CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC

Khuynh höôùng thöù nhaát: Truy tìm goác reã khoå ñau. Khi khoå
ñau xaûy ra thì bieåu toû baèng caùch an uûi chính mình, khi nghó raèng coù leõ do quaù khöù, hay hieän taïi, mình ñaõ laøm vieäc gì ñoù mang laïi noãi khoå nieàm ñau cho ngöôøi khaùc. Caùch lyù giaûi nhö vaäy laø quy traùch nhieäm taát caû cho chuû nghóa quaù khöù maø ñoâi luùc khoâng bieát mình coù laøm hay khoâng. Coù ngöôøi bieát mình coù laøm nhöng coù ngöôøi khoâng bieát. Khi quy traùch nhieäm nhö vaäy thì seõ nghó ñeán tình huoáng phaùt trieån khoâng khoân ngoan, daãn ñeán thaùi ñoä chaáp nhaän söï kieän ñaõ ñöôïc an baøi. Do thöôïng ñeá, caùc vò thaàn linh ñaõ saép xeáp vaän meänh, cho mình ñöôïc haïnh phuùc hay khoå ñau tuøy theo yù muoán cuûa caùc ngaøi.

Trong kinh ñieån nhaø Phaät cho raèng khi chuùng ta lyù giaûi moïi söï kieän khoå ñau thôøi hieän taïi gaén lieàn vôùi moät caùi gì ñoù trong quaù khöù; nhö vaäy, chuùng ta seõ khoâng coù nguyeän voïng duø chaùnh ñaùng ñeå thaùo gôõ nhöõng beá taéc ñang coù maët ôû hieän taïi. Bôûi chuùng ta nghó coù noã löïc roài cuõng hoaøn khoâng, khoâng theå naøo thaùo gôõ ñöôïc. Ñöùc Phaät noùi ñoù quaû thaät laø moät ñieàu raát ñaùng toäi nghieäp. Haàu nhö phaàn lôùn nhöõng ngöôøi coù nieàm tin tín ngöôõng toân giaùo duø nhaát thaàn hay ña thaàn ít nhieàu ñeàu coù nhöõng caùch thöùc lyù giaûi nhö vaäy.

Coù ngöôøi ñaët vaán ñeà lieäu hoïc thuyeát nhaân quaû cuûa nhaø Phaät coù quy traùch nhieäm noãi khoå nieàm ñau vaøo trong quaù khöù hay khoâng? Caâu traû lôøi laø khoâng. Maëc duø thænh thoaûng coù moät vaøi baûn kinh nhö kinh Nhaân Quaû Ba Ñôøi cho raèng: Laøm moät vieäc gì thì quaû baùo seõ theo chuùng ta nhö boùng vôùi hình, hay nhö baùnh xe laên theo con boø. Quy luaät ñoù roõ raøng laø coù.

Nhöng lyù giaûi neáu ta laøm moät vieäc xaáu naøo thì phaûi gaùnh laáy haäu quaû naáy laø khoâng ñuùng vôùi nhaân quaû. Nhaân quaû laø caùi gì ñoù mang cuøng tính chaát chöù khoâng cuøng khoái löôïng. Vì trong quaù trình soáng, con ngöôøi gaàn nhö thay hình ñoåi daïng taâm tính, keùo theo söï thay ñoåi haønh vi, nhôø ñoù, thay ñoåi nhaân quaû trong quaù khöù.

CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC § 73

Thænh thoaûng, chuùng ta baét gaëp caâu kinh Phaùp Cuù noùi veà hình aûnh cuûa maët trôøi bò vaàng maây ñen che phuû, coù ngoïn gioù thoåi qua, vaàng maây ñen tan bieán maø leõ ra ñöa ñeán côn möa naëng haït, baây giôø trôû thaønh möa laâm raâm. Ñöùc Phaät noùi cuõng töông töï nhö vaäy, neáu coù moät ngöôøi naøo, coù söï noã löïc tích cöïc, coù phöông phaùp, gieo troàng nhöõng haït gioáng toát laønh, chaân thieän thì nhöõng gì ñaõ gieo trong quaù khöù coù theå ñöôïc thay ñoåi, ñöôïc chuyeån hoùa theo caùch thöùc ñoái laäp, loaïi tröø laãn nhau.

Nhö vaäy, lieäu nhöõng vieäc laøm quaù khöù vaãn dieãn ra ôû hieän taïi theo caùch thöùc heã laøm vieäc gì thì vieäc aáy xaûy ra hay khoâng? Cho neân quy traùch nhieäm veà vieäc an baøi noãi khoå cuûa hieän taïi cho thöôïng ñeá laø sai laàm töø caùch thöùc ñaët vaán ñeà.

Caùch lyù giaûi thöù hai cho söï kieän bò cöôùp neâu treân laø quy traùch nhieäm vaøo hieän taïi, do gia ñình baát caån, khoâng gaén heä thoáng an ninh, hay do sô yù hoaëc voâ tình ñeå loä gia taøi giaøu coù nhieàu vaøng baïc, chaâu baùu caát giöõ trong nhaø cho ngöôøi khaùc bieát. Neân keû cöôùp lôïi duïng cô hoäi thuaän lôïi chuoàn vaøo nhaø cöôùp boùc. Lyù giaûi nhö vaäy raát phuø hôïp vôùi ñaïo lyù nhaø Phaät. Bôûi vì taát caû nhöõng gì dieãn ra trong cuoäc ñôøi naøy 70% naèm ôû maáu choát hieän taïi.

Khuynh höôùng thöù hai: Phaûn öùng tröôùc noãi ñau. Sau khi xaùc quyeát ñöôïc goác reã cuûa noãi ñau, coù hai phaûn öùng khaùc nhau.

Thöù nhaát laø phaûn öùng giaän döõ. Giaän tröôùc nhaát laø thaáy thaân theå
mình bò ñaùnh troïng thöông, taøi saûn quyù giaù bò ngöôøi cöôùp. Taát caû taøi saûn daønh duïm bao nhieâu naêm trôøi, baây giôø khoâng caùnh maø bay, ai maø chaúng buoàn. Caøng suy nghó noãi haän thuø caøng deã xuaát hieän. Baáy giôø doøng caûm xuùc an laïc bò lay ñoäng, thay hình, ñoåi daïng trôû neân tieâu cöïc.

Thöù hai laø phaûn öùng thaûn nhieân. Vì nghó raèng treân ñôøi naøy, con ngöôøi chæ coù maïng soáng laø quyù baùu nhaát. Tuy mình bò thöông nhöng maïng soáng vaãn coøn, thì coù theå taïo döïng laïi ñöôïc taát caû. Neáu mæm cöôøi nghó raèng soá phaän khoâng ñeán noãi bi ñaùt vôùi mình thì 74 § CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC
seõ coù cô hoäi hoài phuïc caûm xuùc raát nhanh sau moät thôøi gian.

Nhö vaäy, coù theå noùi doøng caûm xuùc nhö nöôùc thuûy trieàu leân xuoáng, hay baûng nhieät ñoä noùng, laïnh thay ñoåi lieân tuïc trong ngaøy. Söï thay ñoåi doøng caûm xuùc noù coøn gaáp boäi laàn cuûa thuûy trieàu vaø nhieät ñoä. Neáu thaáy ñöôïc doøng chaûy taâm lyù cuûa mình leä thuoäc raát nhieàu vaøo ñieàu kieän moâi tröôøng, hoaøn caûnh, quan heä ñoái taùc thì ñöøng giöõ traïng thaùi caûm xuùc trong moät thôøi gian quaù daøi, ñeán ñoä laøm maát ñi traïng thaùi an laïc vaø thaûnh thôi. Do ñoù, chaêm soùc caûm xuùc laø moät trong nhöõng nhu caàu caàn thieát.

Ñöùc Phaät daïy: Baát cöù tình huoáng naøo ngöôøi Phaät töû cuõng khoâng neân xem thöôøng giaù trò haïnh phuùc maø mình ñang coù, ñaõ bò maát hay laø saép coù.

Trong kinh Thuû Laêng Nghieâm coù caâu chuyeän keå veà chaøng thanh nieân raát ñeïp trai, khoâi ngoâ, tuaán tuù. Saùng thöùc daäy, anh coù thoùi quen soi göông. Moät hoâm, nhö thöôøng leä, sau khi nguû daäy anh ta soi göông. Boãng nhieân anh la thaát thanh raèng toâi bò maát ñaàu. Anh chaïy hoaûng hoát keùo theo söï chuù yù cuûa raát nhieàu ngöôøi. Anh di chuyeån töø choã naøy sang choã khaùc.

Luùc ñoù Taêng ñoaøn cuûa ñöùc Phaät ñi ngang qua, nghe bieát söï kieän, nhöng vaãn thaûn nhieân. Caùc vò Tyø kheo vaãn tieáp tuïc ñi thieàn quaùn töøng böôùc thaûnh thôi, nheï nhaøng, an laïc vaø ghi nhaän söï kieän dieãn ra ñoù. Veà ñeán Tònh xaù, ngaøi A Nan môùi thöa vôùi ñöùc Phaät raèng:

- Kính baïch Theá Toân, khi saùng chuùng con nhìn thaáy caäu thanh nieân, khoâng bieát vì lyù do gì maø la thaát thanh oâm caùi ñaàu cuûa mình maø noùi raèng “Toâi bò maát ñaàu, xin traû caùi ñaàu cho toâi, xin cöùu giuùp caùi ñaàu cuûa toâi”.

Ñöùc Theá Toân giaûi thích: Ñoù laø moät trong nhöõng aûo giaùc raát ñaùng toäi nghieäp. Ñoâi luùc chuùng ta coù raát nhieàu thöù nhöng do chöùng beänh maëc caûm, töï ti khoâng daùm tin raèng mình coù nhöõng chaát lieäu quyù CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC § 75
giaù, ñöùc tính toát, giaù trò tinh thaàn an laïc, thaûnh thôi roài nhìn ngöôøi khaùc theøm thuoàng öôùc gì mình ñöôïc nhö hoï.

Ngöôõng voïng ngöôøi naøy, thaùn phuïc ngöôøi noï maø khoâng bieát mình cuõng ñang coù nhöõng thöù ñoù. Beân caïnh söï thaùn phuïc hoïc hoûi ngöôøi khaùc thì chaát lieäu quan troïng nhaø Phaät daïy laø khai thaùc nhöõng gì mình coù. Nhö vaäy môùi giaûi quyeát ñöôïc thaân phaän cuøng khoå cuûa mình trong thôøi gian ngaén. Baèng khoâng söï ngöôõng voïng keùo daøi seõ nuoâi lôùn söï khoå ñau. Doøng caûm xuùc cuûa chuùng ta seõ bò rôi vaøo tình traïng beá taéc.

Coù theå caäu thanh nieân rôi vaøo tình huoáng nhieàu ñeâm lieàn maát nguû hoaëc do bieán coá tình caûm, chaúng haïn nhö trong yeâu ñöông khoâng troïn veïn, khoâng ñöôïc chaáp nhaän. Cuõng coù theå haïnh phuùc lieân quan ñeán thò giaùc veà ngoaïi dieän baûnh bao cuûa mình. Khi cuoäc tình ñang hoài bò thaùch ñoá, anh ta bò khuûng hoaûng.

Do töôûng töôïng sai daãn ñeán aûo giaùc, anh ta caûm thaáy göông maët cuûa mình ngaøy hoâm nay khoâng coøn ñeïp nöõa. Nhöõng neáp nhaên baét ñaàu xuaát hieän, neân ngöôøi yeâu ñaõ töø boû mình. Nghó nhö vaäy, anh ta bò aûo giaùc thaáy mình khoâng coøn caùi ñaàu nöõa.

Chính vì traïng thaùi khoâng coøn ñaàu, neân ngöôøi khaùc môùi xa laùnh, ruoàng boû mình, khi aáy noãi khoå nieàm ñau tieáp tuïc gia taêng.

Trong tình huoáng chaøng trai maát ñaàu coù theå noùi ñoù laø moät noãi khoå ñau aûo giaùc. Duø aûo giaùc, nhöng noù vaãn thuoäc veà thoï khoå cuûa tinh thaàn. Raát nguy hieåm. Thaäm chí nguy hieåm hôn raát nhieàu so vôùi doøng caûm xuùc khoå thoï cuûa thaân theå vaät lyù. Moät ngöôøi coù baûn lónh, söùc chòu ñöïng hoaëc ñaõ töøng vaøo sanh ra töû laøm nhöõng coâng vieäc mang tính maïo hieåm, hoï khoâng thaáy quaù möùc chòu ñöïng, neân khoáng cheá caûm xuùc baèng caùch ñeø neùn hoaëc theå hieän beân ngoaøi khoâng heà sôï haõi, khoå ñau maø coù theå vöôït qua ñöôïc.

Nhöõng ngöôøi soáng naëng veà traïng thaùi caûm xuùc, khi bò beá taéc, doøng öùc cheá caûm xuùc coù theå laøm hoï bò ñieân cuoàng. Chuùng ta ñaõ 76 § CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC
töøng chöùng kieán nhieàu ngöôøi bò ñieân, neáu khoâng kheùo chuùng ta cuõng coù theå trôû thaønh naïn nhaân.

Do ñoù, chaêm soùc caûm xuùc laø moät trong nhöõng caùch thöùc chuaån bò ñeå chuùng ta vöôït thoaùt khoûi tình huoáng aûo giaùc khoå ñau. Khi bò doøng caûm xuùc khoå ñau chinh phuïc vaø chi phoái, mình khoâng hoaûng hoát lo sôï ñeán ñoä bò beá taéc. Phaûi heát söùc bình tónh môùi nhìn thaáy nhöõng doøng chaûy caûm xuùc ñang hieän haønh trong taâm trí laø tieâu cöïc hay tích cöïc, caùi gì caàn giöõ laïi, caùi gì caàn queân ñi.

Thaáy maø nghó nhö chöa töøng thaáy, nghe roài töôûng chöøng nhö chöa töøng nghe, ngöûi roài nhö chöa töøng ngöûi. Chæ giöõ laïi nhöõng gì thaät söï caàn thieát.

Ñoù laø moät trong nhöõng caùch thöùc maø ñöùc Phaät daïy laø thoâng qua söï buoâng xaû vaø gom taâm vaøo trong maáu choát cuûa hieän taïi.

Con ngöôøi coù theå ñaåy luøi ñöôïc doøng caûm xuùc tieâu cöïc, khoâng ñeå laây lan töø ngaøy naøy sang ngaøy khaùc, töø ngöôøi naøy sang ngöôøi kia vaø trong caùc moái quan heä ñoái taùc.

ÑÖØNG ÑEØ NEÙN

Ñeà caäp ñeán vaán ñeà ñeø neùn caûm xuùc, chuùng ta thaáy thöôøng coù hai khuynh höôùng sau:

Khuynh höôùng thöù nhaát laø ñeø neùn vaø chòu ñöïng. Ngöôøi coù söùc chòu ñöïng nhieàu chöøng naøo thì möùc ñoä ñeø neùn cao chöøng ñoù. Trong traïng thaùi ñeø neùn, chuùng ta coù aûo giaùc raèng ñang thaønh coâng, chieán thaéng caûm xuùc khoå ñau, vöôït leân vaø laøm chuû ñöôïc noù. Nhöng treân thöïc teá thì söï ñeø neùn caûm xuùc laø moät trong nhöõng caùch daãn ñeán söï beá taéc laâu daøi veà sau.

Ñeø neùn laø moät phaûn öùng duøng cöôõng löïc maïnh hôn ñeå traán aùp moät caùi gì ñoù nheï, ít hôn. Cöôõng löïc naøy thoâng thöôøng coù theå khôûi ñaàu baèng taâm saân raát vi teá. Chaúng haïn laøm aên bò thaát baïi nhieàu laàn, chuùng ta keâu cöùu, mong ñöôïc giuùp ñôõ. Söï giuùp CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC § 77
ñôõ gioáng nhö haït möa rôi treân sa maïc noùng boûng, chaúng thaám thaùp vaøo ñaâu. Töø ñoù, môùi duøng cöôõng löïc baát caàn, qua suy nghó,

“Baây giôø toâi khoâng caàn nhöõng thöù ñoù”, vì toâi coù mong caàu vaãn khoâng ñaït ñöôïc nhöõng gì mong muoán.

Thaùi ñoä cöù chòu ñöïng, ñeø neùn tôùi möùc ñoä naøo ñoù roài daàn quen ñi seõ phaûn taùc duïng taâm lyù. Caûm giaùc ñau khoå dieãn ra nhieàu quaù laøm cho ngöôøi ta caûm thaáy khoâng coøn ñau khoå nöõa.

Moät ngöôøi bò ñau nhöùc khôùp xöông thöôøng xuyeân thì thaáy bình thöôøng. Coøn ngöôøi khoûe maïnh laâu laém môùi bò beänh vaøi ngaøy laø caûm thaáy raát khoù chòu. Nhö vaäy söï ñeø neùn thöôøng xuyeân laøm cho caûm xuùc bò chai lì. Traïng thaùi chai lì caûm xuùc khoâng phaûi laø traïng thaùi vöôït leân treân, cuõng khoâng phaûi traïng thaùi chuyeån hoùa, maø ñoù laø traïng thaùi beá taéc. Cuõng gioáng nhö oå noái doøng ñieän bò ræ seùt. Khi cho doøng ñieän vaøo noù khoâng coøn truyeàn ñieän, chuùng ta töôûng laø ñaõ maát ñieän. Nhöng thaät ra chæ vì chaát seùt ræ baùm vaøo laøm cho hoaït duïng cuûa noù khoâng theå hieän ra thoâi.

Doøng caûm xuùc cuûa noãi khoå nieàm ñau cuõng töông töï nhö vaäy. Vì theá söï ñeø neùn caûm xuùc khoâng phaûi laø giaûi phaùp.

Trong kinh Baùch Duï keå: coù anh chaøng ñi laøm aên buoân baùn xa, khoâng may ñi laïc vaøo sa maïc. Maáy ngaøy sau, da anh bò boûng vaø gheû choùc baét ñaàu xuaát hieän. Löông thöïc mang theo ñaõ khoâ caïn. Luùc ñoù gioït nöôùc laø nhu caàu quan troïng nhaát ñoái vôùi anh.

Coøn nhöõng thöù nhö vaøng baïc chaâu baùu quyù giaù anh mang theo cuõng nhö caû söï nghieäp maø anh ñang coù khoâng coøn quan troïng nöõa. Anh chæ mong moûi coù ñöôïc gioït nöôùc maø thoâi. Ñuoái söùc, anh boø leâ leát treân sa maïc roài nguû thieáp ñi.

Khi thieáp ñi nhö vaäy thì söùc khoûe anh hoài phuïc. Tænh daäy thaáy trôøi ñang toái, anh ñi thaät nhanh vaø ñeán ñöôïc khu vöïc khoâng coøn sa maïc nöõa. Nhöng raát tieác, nôi ñaây cuõng khoâng coù nöôùc. Giöõa ñeâm toái anh mô töôûng tôùi nöôùc. Ñeán giöõa khuya, maøn söông buoâng xuoáng, döôùi aùnh traêng vaèng vaëc, anh nhìn 78 § CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC
thaáy söông nhö laø nöôùc, chaïy laïi choäp laáy söông nhöng khoâng uoáng ñöôïc söông, cuõng khoâng uoáng ñöôïc nöôùc.

Anh ngaõ quî treân maët ñaát vaø nghó raèng, nhöõng noã löïc naøy khoâng mang laïi keát quaû gì. Anh chaáp nhaän caùi cheát vaø nghó,

“Thoâi ñôøi soáng mình ñeán ñaây ñaõ heát roài, coù tìm nöôùc cuõng voâ ích”. Cho neân anh ñeø neùn caûm xuùc laïi vaø lieân töôûng nhö ñang ôû trong caûnh giôùi coù raát nhieàu nöôùc. Anh nguû thieáp ñi. Ngaøy hoâm sau daân laøng phaùt hieän anh ta ñang naèm haáp hoái vaø coõng anh ñeán khu vöïc coù nöôùc. Hoï cho anh uoáng nöôùc. Tænh laïi, môû maét ra tröôùc maët anh laø moät con soâng trong vaét, nhieàu treû em ñang noâ ñuøa taém maùt. Hoï laáy nöôùc cho anh uoáng, anh haát ñoå
heát nöôùc vaø noùi raèng nöôùc khoâng coù. Toâi khoâng thaáy nöôùc maø chæ coù söông thoâi, söùc khoûe toâi baây giôø ñaâu coøn nöõa. Neáu toâi coù uoáng nöôùc naøy vaøo thì toâi cuõng cheát thoâi. Thaø toâi chòu khaùt bôûi thaân theå naøy khoâng coøn ñuû söùc ñeå chöùa ñöïng ñöôïc nöõa.

Caâu chuyeän ñoù noùi leân moät ñieàu laø ñoâi luùc chuùng ta khoâng bieát caùch ñeå chuyeån hoùa caûm xuùc. Noãi khoå nieàm ñau seõ laøm cho caùc maïch caûm xuùc bò ñoùng baêng hoaëc bò thoaùi hoùa. Ñeán khi hoaøn caûnh, ñieàu kieän, traïng thaùi an laïc haïnh phuùc xuaát hieän, chuùng ta cuõng ñaåy noù ra beân ngoaøi, khoâng thöøa nhaän. Ta coá tình ñeø neùn ñeán ñoä taâm hoaøn toaøn trôû neân chai lì. Dó nhieân quaù trình ñeø neùn ñöôïc taäp döôït raát nhieàu laàn thoâng qua söï kieân nhaãn vaø chòu ñöïng, cho ñeán khi bò beá taéc khoâng coøn loái thoaùt. Luùc ñoù traïng thaùi khoå ñau cuøng cöïc dieãn ra vaø ta saün saøng chaáp nhaän caùi cheát.

Caâu chuyeän nguï ngoân naøy noùi leân raèng neáu noã löïc, chuùùng ta seõ coù con ñöôøng. Con ñöôøng noã löïc sai laàm seõ daãn tôùi khoå ñau.

Nhöõng noã löïc chaân chaùnh daãn tôùi haïnh phuùc vaø an laïc. Do ñoùù, ñöøng ñeå taâm trí rôi vaøo tình traïng beá taéc hay boû cuoäc. Traïng thaùi taâm lyù chaïy troán naøy thöôøng laøm cho con ngöôøi tìm ñeán quyeân sinh hoaëc trôû thaønh con ngöôøi bi quan, yeám theá, sôï haõi, do döï, thieáu kieân quyeát vaø thieáu laäp tröôøng trong töông lai.

CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC § 79

Nhieàu ngöôøi coù naêng löïc, kieán thöùc, tieàm naêng nhöng hoï khoâng tin raèng hoï laøm ñöôïc gì neân ñaõ daãn ñeán tình traïng khoâng loái thoaùt. Bôûi hoï ñaõ töøng traûi qua nhieàu khoå ñau ñeán ñoä ñeø neùn, daãn ñeán tình traïng phaûn taùc duïng. Neáu chuùng ta an uûi thaân phaän mình baèng chuû nghóa quaù khöù vaø ñeø neùn theo caùch thöùc nghó mình coù theå chòu ñöïng ñöôïc maø khoâng tìm ñeán moät giaûi phaùp khaû thi, thì taát caû noã löïc trôû neân uoång phí, laøm cho noãi khoå nieàm ñau tröông phoàøng vaø gia taêng.

Khuynh höôùng thöù hai laø giaûi phaùp chaïy troán. Khi khoâng chuyeån hoaù caûm xuùc ñöôïc thì coù ngöôøi choïn giaûi phaùp chaïy troán tröôùc noãi khoå nieàm ñau. Söï chaïy troán coù theå toàn taïi döôùi hình thöùc im laëng vaø boû cuoäc.

Khi coù ngöôøi naøo ñoù truø daäp, aên hieáp, töøng coù lôøi thò phi, vu khoáng chaúng haïn, coù ngöôøi sôï quaù neân phaûi tìm caùch troán traùnh hoï. Moãi laàn gaëp hoï tröôùc maët quaàn chuùng thì lôø ñi, gioáng nhö mình chöa töøng quen bieát, chöa töøng bò nhuïc maï, nhôø ñoù, taâm ñöôïc bình an vaø khoâng ai khuaáy ñoäng veát thöông caûm xuùc trong moái quan heä giöõa mình vaø ngöôøi kia. Söï laøm lô, chaïy troán taïo ra aûo giaùc mình ñöôïc an toaøn. Treân thöïc teá, trong nhöõng luùc chuùng ta öùng xöû nhö vaäy ngöôøi kia vaãn khoâng buoâng tha ñaâu. Roài nhöõng nghòch caûnh laïi tieáp tuïc gia taêng neân chaïy troán khoâng phaûi laø giaûi phaùp laâu daøi.

Chuyeän daân gian Vieät Nam coù keå raèng: chim cuù vaø chim khaùch laø ñoâi baïn raát thaân. Ñoâi baïn naøy laïi coù hai gioïng hoùt hoaøn toaøn ñoái laäp. Coù ñieàu khoâng may laø ñoâi chim naøy soáng trong ñòa vöïc neàn vaên hoùa Trung Hoa vaø Vieät Nam. Ngöôøi ta quan nieäm raèng chim cuù töôïng tröng cho ñieàm xaáu. Khi cuù keâu laø ñeå baùo tin cho caùi cheát seõ ñeán. Cho neân moãi khi nghe tieáng cuù keâu thì daân laøng keû caàm naù, gaäy, gaïch neùm, baén, choïi xua ñuoåi. Ngöôïc laïi, chim khaùch ñöôïc xem laø ñieàm baùo cho moïi ñieàu toát ñeïp.

Khi nghe chim khaùch keâu laø baùo hieäu coù söï may maén, toát laønh 80 § CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC
saép dieãn ra. Cho neân moãi khi chim khaùch xuaát hieän thì daân trong laøng ñem gaïo thoùc cho noù aên ñeå giöõ noù ôû laïi, mong traïng thaùi haïnh phuùc keùo daøi trong laøng thaät laâu. Quan nieäm truyeàn thoáng sai laàm ñoù laøm cho raát nhieàu chim cuù phaûi boû maïng. Coøn loaøi chim khaùch thì soáng an toaøn vaø sung söôùng.

Moät hoâm, chim cuù buoàn baõ ñeán taâm söï vôùi baïn khaùch:

“Chò aø! Baây giôø toâi phaûi ñi nôi khaùc ñeå sinh soáng thoâi. Chöù ôû vuøng naøy toâi laøm sao soáng noãi”. “Taïi sao vaäy”, chim khaùch hoûi. Cuù traû lôøi: “Vì ôû xöù naøy khoâng moät ai caûm tình vôùi toâi caû. Hoï ñoái xöû vôùi toâi nhö theá, raát nguy hieåm. Vì vaäy toâi phaûi soáng xa chò. Tuy raát buoàn nhöng cuõng ñaønh vaäy thoâi, chöù khoâng caùch naøo hôn”. Nghe qua, chim khaùch hieåu ñöôïc söï beá taéc cuûa baïn cuù vaø goùp yù vôùi chò ta raèng: “Neáu nhö ñi nôi khaùc maø chò khoâng thay ñoåi tieáng keâu thì ngöôøi ta vaãn ñoái xöû vôùi chò nhö ôû ñaây thoâi, thaäm chí coøn teä baïc hôn nöõa”.

Caâu noùi ñoù raát thaâm thuùy ôû choã laø caùi beá taéc cuûa noãi khoå
nieàm ñau laøm cho con ngöôøi phaûi troán, boû hoaøn caûnh, ñieàu kieän, boû ñoái töôïng, laùnh nhöõng gì thuoäc veà tình huoáng mang laïi nhöõng nghòch caûnh. Coù theå khi öùng xöû nhö vaäy, ngöôøi chaïy troán coù caûm giaùc ñöôïc an thaân vì söï quaáy nhieãu khoâng coøn nöõa.

Nhöng laïi queân ñi moät ñieàu laø beá taéc trong söï truyeàn thoâng hay trong moái quan heä giao teá laø maáu choát quan troïng. Neáu khoâng thaùo gôõ ñöôïc maáu choát ñoù, thì ñeán choã khaùc chuùng ta cuõng tieáp tuïc gieo raéc haït gioáng cuûa söï beá taéc nhö vaäy thoâi. Vì theá, noãi khoå nieàm ñau vaãn khoâng ñöôïc keát thuùc.

Nhaân gian Vieät Nam thöôøng noùi: “Traùnh voû döa gaëp voû döøa”.

Khi ta laãn traùnh khoå ñau naøy thì coù theå gaëp khoå ñau khaùc lôùn hôn. Nhö vaäy, chaïy troán trong tröôøng hôïp naøy khoâng phaûi laø giaûi phaùp. Thaùo gôõ beá taéc môùi quan troïng.

Quan nieäm nhaø Phaät trong Töù dieäu ñeá daïy raèng ñoái ñaàu vôùi noãi khoå nieàm ñau moät caùch coù ngheä thuaät môùi giuùp chuùng ta CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC § 81
vöôït leân treân noãi khoå nieàm ñau ñöôïc. Coâng thöùc cuûa baøi phaùp ñaàu tieân ñöùc Phaät daïy trong vöôøn Nai, cho naêm vò thaùnh giaû ñaàu tieân laø nhaän daïng khoå ñau döôùi hai chieàu kích nhaân quaû.

Ñoù laø nhaân quaû thuoäc khoå ñau vaø haïnh phuùc.

Nhaân quaû baát haïnh ñöôïc ñaët ra theo chieàu kích laø quaû khoå
ñau ñöa leân tröôùc ñeå chuùng ta sôï, sôï khoâng phaûi ñeå troán maø ñeå
tìm nguyeân nhaân, neân nguyeân nhaân ñöôïc giôùi thieäu theo sau.

Trong heä nhaân quaû haïnh phuùc an vui cuûa Nieát-baøn ñöôïc neâu ra tröôùc. Neáu muoán, chuùng ta khoâng chæ goïi laø mô öôùc suoâng maø phaûi tìm kieám nhöõng con ñöôøng, phöông phaùp, caùch thöùc ñeå
thöïc hieän, bieán öôùc mô thaønh hieän thöïc.

Tieán trình nhaân quaû ñaõ daïy chuùng ta phaûi coù baûn lónh nhìn thaáy nhöõng beá taéc trong cuoäc soáng. Chæ khi naøo thöøa nhaän mình ñang bò beá taéc thì môùi coù cô hoäi tìm ra ñöôïc giaûi phaùp thích hôïp. Coøn nhaém maét khoâng thöøa nhaän mình ñang bò beá taéc, ngoaûnh maët laøm lô, khoâng ngoù ngaøng ñeán, thì chuùng ta coù caûm giaùc an oån nhaát thôøi, chöù khoâng phaûi laø giaûi phaùp.

Laø Phaät töû, chuùng ta neân huaán luyeän baûn lónh chòu ñöïng, coù caùi nhìn, thaùi ñoä phaân tích taïi sao mình laïi rôi vaøo tình huoáng nhö vaäy, maø ngöôøi khaùc laïi khoâng. Mình bò khoå ñau maø ngöôøi khaùc laïi ñöôïc haïnh phuùc, mình ñöôïc thuaän lôïi maø ngöôøi khaùc khoâng ñöôïc may maén. Chæ caàn ñaët vaán ñeà nhö vaäy thoâi laø ñaõ coù theå töï giaûi thích ñöôïc.

Chaúng haïn, thoâng qua vieäc phaân tích nhaân quaû, ngöôøi Phaät töû coù theå nghó: Coù leõ trong quaù khöù caùch ñaây möôøi maáy naêm mình ñaõ töøng laø nhaø giaùo coù löông taâm ñaïo ñöùc, duø ñoàng löông ít oûi maø vaãn thöôøng xuyeân giaùo duïc con em trong laøng, thaäm chí gia ñình naøo ngheøo khoù cuõng giuùp ñôõ mieãn phí vaø cho hoïc boång nöõa. Nhôø vaäy, ngaøy nay mình coù nhu caàu môû mang kieán thöùc, söï tu taäp neân ñieàu kieän thuaän lôïi ñeán vôùi mình raát nhieàu.

82 § CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC

Ñieàu ñoù laøm anh ta nghó ra taát caû beá taéc cuûa ngöôøi khaùc coù gaén lieàn vôùi nhöõng nguyeân nhaân maø hoï ñaõ taïo ra moät caùch voâ tình hay coá yù. Chuùng ta khoâng ñöôïc pheùp ngoaûnh maët, bòt tai tröôùc nhöõng thöïc taïi khoå ñau, maø phaûi laéng nghe thaät roõ, nhìn thaáy thaät saâu ñeå tìm giaûi phaùp. Coù nhö vaäy, thì noãi khoå nieàm ñau cuûa söï beá taéc khoâng theå khoáng cheá, chinh phuïc chuùng ta ñöôïc.

QUAÙN KHOÂNG TAÙC GIAÛ

Quaùn khoâng coù taùc giaû laø phöông phaùp daïy chuùng ta chieán thaéng ñöôïc doøng caûm xuùc cuûa baát haïnh. Taùc giaû laø taùc nhaân taïo ra baát haïnh cho mình vaø cho ngöôøi. Taùc nhaân cuûa ñau khoå coù theå laø ngöôøi tieâu cöïc, thieáu ñöùng ñaén, coù ñôøi soáng phi ñaïo ñöùc, thích gaây roái, taïo ra baát haïnh cho ngöôøi hoï khoâng thích.

Khi quaùn khoâng coù taùc giaû laø chuùng ta nghó raèng moïi tình huoáng traùi ngang dieãn ra ñoái vôùi mình ñeàu laø söï tình côø, hoaøn toaøn khoâng coù duïng yù hay saép xeáp. Nhieàu ngöôøi coù theå laø thaân nhaân, vôï choàng, con caùi hay ñoái taùc, voâ tình hay coá yù taïo ra söï khoù xöû cho mình vaø ngöôøi. Nhöng nhaø Phaät vaãn daïy chuùng ta quan nieäm raèng, khoâng heà coù taùc giaû cuûa khoå ñau, cuõng khoâng coù taùc giaû cuûa haïnh phuùc. Taát caû ñeàu khoâng.

Muïc ñích cuûa phöông phaùp quaùn naøy khi chuùng ta rôi vaøo tình huoáng khoù xöû, naïn nhaân seõ khoâng giöõ moái haän thuø trong loøng maø phaûi tìm giaûi phaùp thaùo gôõ beá taéc. Ñaây laø ngheä thuaät taâm lyù raát khoân ngoan laøm cho taâm hoàn vaø taám loøng con ngöôøi bò noãi khoå nieàm ñau ñöôïc tröôûng thaønh toát ñeïp. Tröôûng thaønh trong ñau khoå coù giaù trò gaáp nhieàu laàn so vôùi tröôûng thaønh trong thuaän lôïi vaø an vui.

Caâu chuyeän anh chaøng baùn noùn vaø con khæ seõ minh hoaï cho chuùng ta phöông phaùp quaùn vöøa neâu, lieân heä ñeán noãi khoå vaø yù thöùc veà noãi khoå do ngöôøi khaùc taïo ra.

CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC § 83

Moät anh chaøng baùn noùn ngoaøi phoá, do baùn eá quaù, moûi meät, chaùn naûn, thaát voïng, anh gaùnh noùn tôùi moät goác caây to beân caïnh khu röøng ñaùnh moät giaác tröa laáy söùc. Khi anh nguû, moät ñaøn khæ töø trong röøng chaïy ra tinh nghòch, laáy noùn ñoäi leân ñaàu roài baét chöôùc tö theá anh naèm nguû laáy noùn che maët laïi ñeå aùnh saùng khoâng aûnh höôûng ñeán giaác nguû. Maáy chuù khæ cuõng laøm y heät nhö vaäy. Anh trôû tö theá gaùc tay leân traùn thì caùc chuù khæ cuõng baét chöôùc gaùc tay leân traùn. Anh naèm cheùo quaåy thì caùc chuù khæ cuõng naèm cheùo quaåy.

Khi thöùc daäy, anh thaáy hôn phaân nöõa noùn bò maát. Anh buoàn quaù, nhìn tôùi nhìn lui roài gaøo theùt leân, laáy tay ñaäp tôùi ñaäp lui. Baáy giôø anh nghe treân caây phaùt ra nhöõng tieáng khoït kheït. Nhìn leân thì thaáy nhöõng chuù khæ ñang oâm nhöõng chieác noùn. Giaän quaù, anh nhaët nhöõng hoøn soûi caïnh ñoù neùm caùc chuù khæ. Thaáy vaäy, khæ cuõng baét chöôùc haùi nhöõng quaû treân caønh choïi xuoáng, anh neù khoâng kòp bò truùng vaøo ñaàu, vaøo maét, baàm tím vaø ñau ñôùn. Anh töùc giaän hôn nöõa, ñaäp ñaàu, quaêng noùn xuoáng ñaát. Caùc chuù khæ baét chöôùc theo, cuõng quaêng noùn xuoáng ñaát. Theá laø, anh ta möøng quaù, nhaët laïi taát caû nhöõng chieác noùn cuûa mình.

Caâu chuyeän ñoù noùi leân tình traïng hieäu öùng tình côø döïa vaøo phaûn öùng, caûm xuùc cuûa loøng saân. Vì böïc doïc maø muoán traû thuø taùc giaû ñaõ taïo ra noãi khoå nieàm ñau cho mình. Treân thöïc teá, baûn chaát cuûa loaøi khæ khoâng heà coù duïng yù phaù phaùch nhöng do chuùng tinh nghòch, baét chöôùc hoaït ñoäng cuûa ngöôøi, chöù chuùng khoâng heà coù yù xaáu ñoái vôùi con ngöôøi.

Neáu quan nieäm noãi khoå nieàm ñau do ngöôøi khaùc taïo ra gioáng nhö khæ, thì chuùng ta deã tha thöù taùc giaû khoå ñau vaø queân ñi noãi ñau moät caùch deã daøng. Maëc duø bieát nhö vaäy, nhöng trong traïng thaùi böïc doïc, cau coù, nhaát laø ñang luùc baùn eá thì doøng caûm xuùc ñöôïc gia taêng, caøng lao theo caûm xuùc seõ laøm cho beá taéc hôn. Gioáng nhö 84 § CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC
nöôùc trong ly ñang ñuïc maø laïi khuaáy theâm, caøng khuaáy thì nöôùc caøng ñuïc. Mình khoâng coù cô hoäi uoáng ly nöôùc aáy.

Trong tình huoáng nhö theá, ñöùc Phaät daïy chuùng ta phaûi thaät bình tónh ñeå traïng thaùi caûm xuùc cuûa nöôùc laéng dòu xuoáng.

Chuùng ta môùi coù theå duøng mieäng tieáp xuùc tröïc tieáp vaøo nöôùc ñeå
hôùp nöôùc beân treân maø khoâng aûnh höôûng taùc ñoäng ñeán buïi baëm caën baõ ñang laéng döôùi ñaùy ly.

Töông töï nhö vaäy, trong hoaøn caûnh khoå ñau chuùng ta vaãn coù theå tìm kieám ñöôïc giaù trò cuûa an vui vaø haïnh phuùc. Coøn neáu nghó raèng nhöõng chuù khæ ñaõ coá tình taïo ra traùi ngang cho mình, thì khoù coù theå tha thöù ñöôïc. Vaø neáu chuùng ta nghó phaûi coù hình thöùc traû thuø laïi nhöõng ngöôøi ñaõ taïo ra noãi khoå nieàm ñau cho mình, thì noãi khoå nieàm ñau laïi choàng chaát theâm.

Luùc ñaàu, noù xuaát hieän döôùi hình thöùc hieåu laàm, cho neân khoâng ai töông nhöôïng ai. Ñeán khi söï hieåu laàm naøy ñöôïc khuaáy tung leân ñeán ñoä hai beân ñeàu maát lyù trí vaø öùng xöû quyeát lieät laø ñaët mình vaøo trong theá loaïi tröø laãn nhau. Neáu mình coøn thì ngöôøi kia phaûi maát vaø ngöôïc laïi. Trong caùch thöùc giaèng co nhö vaäy thì noãi khoå nieàm ñau seõ ñöôïc gia taêng. Gioáng nhö cöôøng ñoä doøng ñieän caøng lôùn, neáu ta ñaët baøn tay an laïc haïnh phuùc vaøo thì doøng ñieän cuõng seõ giöït tay ta thoâi. Nhö vaäy, söï beá taéc thuoäc veà mình vaø chính ta laø nhöõng naïn nhaân.

Trong kinh Trung Boä ñöùc Phaät keå moät aån duï raát saâu saéc.

Coù moät ngöôøi laøm aên löông thieän neân taïo ra söï ganh tò vôùi raát nhieàu ngöôøi. Hoï keâu boïn ñaâm thueâ, cheùm möôùn duøng teân ñoäc baén ngöôøi löông thieän naøy. Anh ta ngaõ quî treân maët ñaát, thaân baèng quyeán thuoäc thaáy vaäy, nhaøo tôùi oâm gaøo khoùc vaø noùi: “Haõy cho toâi bieát ai laø taùc giaû cuûa muõi teân, toâi seõ traû thuø, laáy laïi coâng baèng vaø ñem söï vieäc naøy ra aùnh saùng”.

Nhieàu ngöôøi cuøng gaøo theùt nhö vaäy vaø noãi khoå nieàm ñau cuûa CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC § 85
ngöôøi ñang bò truùng muõi teân cöù theo ñoù ñöôïc gia taêng. Dó nhieân, noãi ñau vaät lyù laø noãi ñau thaät. Neáu coù taùc ñoäng cuûa doøng caûm xuùc haän thuø thì noãi ñau ñoù gia taêng. Neáu nhöõng ngöôøi thaân khoâng theâm daàu vaøo löûa, thì côn ñau deã daøng laéng dòu xuoáng. Coøn neáu coù ai muoán daáy leân thaùi ñoä traû thuø thì loøng saân haän, böïc töùc seõ traøo daâng ñeán toät ñoä. Luùc ñoù, duø coù yù thöùc toát, chuùng ta vaãn bò aûnh höôûng xaáu bôûi nhöõng ngöôøi khoâng bieát chaêm soùc doøng caûm xuùc ñang bò khoå ñau.

Ñöùc Phaät daïy khi tình huoáng ñoù dieãn ra chöa caàn truy nguyeân taùc giaû muõi teân ñoù laø ai. Vieäc caàn nhaát luùc baáy giôø laø haõy ruùt muõi teân ra, cöùu ngöôøi bò naïn. Laøm sao cho ngöôøi bò naïn bôùt ñau khoå. Söï truy nguyeân ñoù coù theå laøm cho ngöôøi bò naïn gaëp nguy hieåm tröôùc khi toâng tích ñöôïc tìm ra.

Ngaøi cuõng phaân tích raát roõ laø ñaàu tieân, chuùng ta giöõ naïn nhaân ñöùng thaúng, sau ñoù, duøng tay ghì chaët muõi teân ra, roài beû gaõy ñi. Neáu luùc ñoù, khoâng bình tónh, chuùng ta coù theå keùo muõi teân theo chieàu ngöôïc, caøng keùo thì noãi khoå nieàm ñau seõ gia taêng, bôûi do bò xöôùc.

Cöùu ngöôøi theo caùch thöùc “theâm daàu vaøo löûa” roõ raøng seõ ñaåy naïn nhaân vaøo söï beá taéc cuûa noãi khoå. Ñöøng taïo ra khuynh höôùng uûng hoä naïn nhaân theo caùch thöùc gieo raéc loøng haän thuø nhö tìm kieám ai laø keû chuû möu hoaëc muïc ñích cuûa vieäc laøm aáy. Nhöõng vieäc laøm nhö vaäy daønh cho nhöõng ngöôøi coù traùch nhieäm, coøn baûn thaân cuûa caùc naïn nhaân, toát nhaát laø taïo traïng thaùi an laïc, ñeå
vöôït thoaùt ra tình caûnh maø mình ñang vaáp phaûi.

Neáu chuùng ta coù ngöôøi thaân hay mình bò vaáp phaûi nhöõng tình huoáng töông töï, phaûi laøm theá naøo ñeå doøng caûm xuùc laéng dòu xuoáng, nheï nhaøng. Thaùi ñoä quy traùch nhieäm, tìm kieám keû chuû möu seõ daãn tôùi tình traïng laøm cho veát thöông khoå ñau trôû neân nghieâm troïng hôn.

86 § CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC

Quan nieäm raèng taùc giaû taïo ra noãi ñau cho mình thöïc chaát chæ laø haønh ñoäng voâ tình, khoâng duïng yù, saép xeáp, seõ coù theå giuùp ta buoâng boû noãi ñau vaø thuø haän deã daøng, nhanh choùng. Maëc duø treân thöïc teá, ngöôøi xaáu taïo ra caûnh baát haïnh moät caùch coù yù thöùc vaø toå chöùc.

Coù anh cheøo ñoø raát noùng taùnh. Khi khoâng coù haøng ñeå chôû thì noãi khoå nieàm ñau xuaát hieän. Luùc aáy, anh la heùt, ñaäp phaù lung tung. Moät hoâm, anh ñang nguû treân thuyeàn thì bò chieác thuyeàn khaùc va vaøo. Bò ñaùnh thöùc giaác, anh ta giaän döõ xaén tay aùo leân quaùt thaùo, nhaûy qua thuyeàn beân. Anh tìm xem ai laø ngöôøi laùi chieác thuyeàn kia vaø muoán cho ngöôøi aáy moät baøi hoïc thích ñaùng.

Tìm tôùi, tìm lui, tìm xuoâi, tìm ngöôïc, khoâng thaáy ngöôøi naøo caû. Anh nghó, chuyeän ñuïng taøu naøy chæ laø söï tình côø thoâi, chôù khoâng ai chuû möu, neân côn giaän laéng xuoáng. Anh trôû veà maïn thuyeàn cuûa mình, ngaõ löng tieáp tuïc nguû.

Caâu chuyeän naøy coù theå dieãn ra vôùi raát nhieàu ngöôøi trong chuùng ta. Khi tìm kieám bieát noù laø söï tình côø khoâng coá yù, chuùng ta deã daøng tha thöù. Coøn bieát coù söï saép xeáp, coù keû chuû möu thì khoù maø boû qua.

Veà tính caùch coâng baèng cuûa nhaân quaû thì ai laøm ngöôøi ñoù phaûi chòu traùch nhieäm. Nhöng trong traïng thaùi caûm xuùc bò thöông toån, neáu öùng xöû theo caùch thöùc saân si, thì roõ raøng chuùng ta khuaáy ñoäng noãi khoå nieàm ñau leân vaø khoâng thoaùt khoûi ñöôïc.

Duø bieát coù ngöôøi coá tình, coù keû chuû möu, chuùng ta vaãn cho raèng khoâng coù taùc giaû taïo ra. Quan nieäm nhö vaäy khoâng phaûi laø heøn nhaùt, sôï haõi maø ñeå tìm traïng thaùi an laïc. Ñaây laø lieàu thuoác thích hôïp ñeå chöõa trò doøng caûm xuùc ñang bò thöông toån. Dó nhieân ta vaãn hieåu nhaân quaû phaân minh seõ ñem ngöôøi laøm aùc ra aùnh saùng. Ai laøm xaáu seõ chòu nhaân quaû.

Kinh Töù Thaäp Nhò Chöông daïy: haõy taâm nieäm taát caû nhöõng ñieàu xaáu ngöôøi khaùc taïo cho mình gioáng nhö tình traïng ngöûa CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC § 87
maët leân trôøi phun nöôùc mieáng, nöôùc mieáng khoâng theå naøo tôùi trôøi vaø do löïc huùt cuûa traùi ñaát, nöôùc mieáng laïi rôi treân maët cuûa ngöôøi phun ra. Ngöôøi laøm vieäc xaáu aùc maø muoán haïi ngöôøi hieàn löông cuõng gioáng nhö ngöôøi ñoát löûa chaïy ngöôïc gioù seõ laøm boûng tay.

Hieåu ñöôïc ñieàu naøy thì chuùng ta khoâng daïi gì giöõ traïng thaùi thuø nghòch vôùi nhöõng ngöôøi ñaõ coá yù taïo ra noãi khoå cho mình.

Quan nieäm khoâng coù taùc giaû laø moät trong nhöõng hoïc thuyeát raát quan troïng cuûa ñaïo lyù voâ ngaõ trong nhaø Phaät. Ñaïo lyù naøy laøm cho moïi ngöôøi coù theå haøn gaén laïi nhöõng veát thöông loøng ñaõ bò toån thöông, ñoå naùt trong quaù khöù.

Noùi chung, baát cöù quaù khöù naøo cuûa khoå ñau, chuùng ta haõy gaùc laïi moät beân, ñöøng traùch cöù loãi phaûi; ai laø ngöôøi ñuùng, ai laø keû xaáu. Caùch thöùc traùch cöù nhö vaäy seõ khoâng laøm cho chuùng ta ñuû thôøi gian, coâng söùc, bình tónh caàn thieát ñeå thaùo gôõ nhöõng beá taéc. Phaûn öùng aân oaùn giang hoà seõ taïo ra nhöõng raøo caûn giöõa mình vaø ngöôøi. Caøng noã löïc ñuïng vaøo raøo caûn ñoù caøng maïnh thì bò doäi ra caøng nhieàu. Giaûi quyeát vaán ñeà theo caùch giang hoà nhö treân chæ laøm cho baát haïnh naøy keùo theo baát haïnh khaùc.

Quaû thaät laø moät ñieàu ñaùng tieác!

XOA DÒU NOÃI ÑAU

Theo Cô-ñoác giaùo, taùc giaû cuûa noãi khoå nieàm ñau ñöôïc truy cöùu töø hai nguoàn goác. Thöù nhaát laø Thöôïng ñeá coù quyeàn naêng ban phöôùc giaùng hoaï. Thöù hai laø di truyeàn töø toå toâng con ngöôøi qua thuyeát “Toäi toå toâng”. Töø hai quan nieäm naøy phaùt sinh thuyeát ñònh meänh an baøi. Do ñoù, ngöôøi coù tín ngöôõng toân giaùo naøy thöôøng nghó raèng noãi khoå nieàm ñau xuaát hieän vôùi con ngöôøi nhö moät ñònh meänh.

Muoán thaùo gôõ ñöôïc beá taéc, theo hoï, khoâng gì khaùc hôn laø giao khoaùn nieàm tin vaøo Thöôïng ñeá. Tin vaøo Thöôïng ñeá vaø nhöõng gì 88 § CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC
kinh thaùnh ñaõ daïy thì söï beá taéc ñöôïc ruùt ngaén vaø noãi khoå nieàm ñau seõ ñöôïc chuyeån hoùa ñeán möùc ñoä toái ña. Raát nhieàu ñieàu höùa heïn ñaõ ñöôïc ñeà caäp trong kinh thaùnh vaø cuoái cuøng tín ñoà caùc toân giaùo vöøa neâu vaãn khoâng tìm ra ñöôïc giaûi phaùp thaät söï.

Söï quy keát nguoàn goác cuûa noãi khoå töø Thöôïng ñeá vaø toå tieân ñeå mong aân suûng ban phöôùc cuûa ngaøi qua nieàm tín ngöôõng chæ laøm cho noãi sôï haõi cuûa con ngöôøi caøng gia taêng.

Neáu quan nieäm veà Thöôïng ñeá nhö vöøa neâu laø ñuùng thì haún Thöôïng ñeá khoâng phaûi laø baäc nhaân töø nhö raát nhieàu ngöôøi ñaõ hieåu, coù ñuû ba tính caùch laø toaøn naêng, toaøn bi vaø toaøn trí. Neáu Thöôïng ñeá vaø thaàn linh coù ñuû ba tính caùch ñoù thì caùc ngaøi ñaâu caàn tröøng phaït con ngöôøi, duø con ngöôøi coù noåi loaïn choáng laïi Thöôïng ñeá.

Treân thöïc teá noãi khoå nieàm ñau cuûa con ngöôøi lieân heä tôùi thieân tai, luõ luït, haïn haùn, maát muøa, ñoäng ñaát, soùng thaàn v.v...

Do vì khoâng coù kieán thöùc ñeå lyù giaûi nhöõng nguyeân nhaân saâu xa, neân coù nhieàu quy keát sai laàm veà nguoàn goác cuûa khoå ñau.

Trong phaàn Ñaïi phaåm cuûa Luaät Taïng Pali, ñöùc Phaät khaúng ñònh: Neáu Thöôïng ñeá daân gian nhö vò taïo hoaù thöïc söï coù maët thì oâng ta chæ laø moät ngöôøi toäi loãi vì ñaõ naén ra moät theá giôùi hö hoûng vaø khoå ñau. Theá gian hö hoûng ñoù do thieát cheá xaõ hoäi treân neàn taûng phaân bieät giai caáp, maøu da, giôùi tính, ngöôøi giaøu sang, keû haï tieän.

Chuû nghóa phaân bieät ñoái xöû ñaõ laøm cho moái quan heä giao teá cuûa con ngöôøi trôû neân xa laï, ñoâi luùc ngöôøi ta ñaõ lôïi duïng, haõm haïi nhau taïo ra nhöõng noãi khoå nieàm ñau baèng caùch naøy hay caùch khaùc.

Trong thöïc teá, chuùng ta khoâng neân quy keát taát caû vaøo Thöôïng ñeá. Vì nhö vaäy, noãi sôï haõi bò tröøng phaït neáu khoâng toân suøng oâng Thöôïng ñeá seõ tieáp tuïc ñöôïc gieo raéc. Söï sôï haõi seõ keùo theo beá taéc, laøm con ngöôøi khoâng coøn ñuû bình tónh ñeå tìm ra giaûi phaùp cho baûn thaân. Luùc aáy, con ngöôøi chæ bieát gôûi gaém vaøo söï caàu nguyeän van xin, mong ñöôïc thoaùt khoûi tình huoáng traùi ngang.

CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC § 89

Neáu söï caàu nguyeän khoâng ñöôïc thaønh töïu thì con ngöôøi coù khuynh höôùng an uûi, cho raèng mình caàu nguyeän chöa thaønh taâm, neân söï gia trì vaø linh öùng khoâng coù maët. Trong khi thænh thoaûng, ngöôøi naøo ñoù caàu nguyeän laïi ngaãu hôïp thaønh coâng moät noã löïc naøo ñoù, thì hoï quaûng caùo Thöôïng ñeá raát linh thieâng, caùc thaàn linh raát huyeàn dieäu, ñeå môøi goïi moïi ngöôøi tin quaøng xieâng vaøo Thöôïng ñeá. Veà phöông dieän nhaân quaû, caùc quan nieäm nhö vaäy chæ laø söï sai laàm.

Taïi Chaâu Ñoác, vaøo ngaøy vía baø Chuùa Xöù, tröôùc ñaây ngöôøi ta chæ toå chöùc moät ngaøy. Daàn daø keùo daøi thaønh moät thaùng, roài baây giôø trôû thaønh saùu thaùng. Nhôø neàn vaên hoùa meâ tín, raát nhieàu ngöôøi daân ngheøo khoù ôû vuøng Chaâu Ñoác trôû thaønh nhöõng ngöôøi aên neân laøm ra. Khaùch saïn, nhaø troï vaø caùc saïp tieåu thöông moïc leân nhö naám. Chæ caàn quan saùt hieän töôïng nhöõng ngöôøi ngheøo baùn buoân vaët vaõnh nhieàu naêm gaàn beân baø Chuùa Xöù coù ñöôïc baø phuø hoä ñaâu, hoï vaãn ngheøo nhö khi naøo.

Thöïc ra nhaân quaû ngheà nghieäp trong tröôøng hôïp laø chaân lyù cuûa caùi ngheøo. Ñaàu tö vaøo buoân baùn tieåu thuû coâng, buoân gaùnh baùn böng thì khoâng theå trôû neân giaøu ñöôïc. Neáu ñaàu tö lôùn vôùi coâng ngheä hieän ñaïi vaø kyõ thuaät cao nhö caùc nöôùc phöông Taây, thì moät giôø laøm vieäc coù theå baèng thu nhaäp nhieàu thaùng cuûa ngöôøi daân ôû nhöõng nöôùc ngheøo khoù. Nhaân quaû roõ raøng nhö vaäy.

Neáu noã löïc caàu nguyeän maø khoâng coù söï ñaàu tö thì nhöõng ngöôøi ngheøo khoù buoân baùn vaët vaõnh hay caøy saâu cuoác baåm vaãn khoâng theå naøo ñoåi ñôøi ñöôïc.

Coù theå keát luaän raèng söï caàu nguyeän ñôn thuaàn vaãn khoâng mang laïi nhöõng keát quaû nhö mong muoán. Muoán coù keát quaû phaûi tin vaøo chuû nghóa haønh ñoäng. Ñieàu naøy ñoøi hoûi ngöôøi mong muoán phaûi gieo troàng raát nhieàu coâng ñöùc thì môùi coù keát quaû ñöôïc. Lôøi caàu nguyeän seõ ñoùng vai troø chaát xuùc taùc ñeå nhöõng haït gioáng toát ñaõ gieo troàng ñöôïc troå nôû sôùm hôn döï ñònh.

90 § CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC

Ví nhö chuùng ta troàng mai ñeå baùn dòp Teát chaúng haïn, bieát naêm nay thôøi tieát thay ñoåi mai seõ nôû hoa chaäm hôn. Neáu ta muoán hoa mai nôû ñuùng vaøo dòp Teát thì phaûi duøng hoùa chaát ñeå
laøm taêng söï kích thích hooùc-moân cuûa caây. Do ñoù hoa seõ nôû sôùm hôn. Nhôø vaäy, aûnh höôûng cuûa thôøi tieát khí haäu vaãn khoâng laøm ngöôøi troàng mai bò thua thieät trong vuï mai Teát. Ñieàu kieän tieân quyeát laø muoán cho mai ñöôïc nôû hoa ñuùng thôøi gian mong ñôïi, ngöôøi troàng mai phaûi laøm theá naøo ñeå caây mai coù ñuû chaát lieäu nôû ra hoa ñuùng kyø haïn. Neáu chaát lieäu ñoù khoâng coù thì mai khoâng theå nôû hoa ñöôïc.

Töông töï, con ngöôøi phaûi gieo troàng phöôùc baùu vaø coâng ñöùc thì khi ñoái ñaàu vôùi caùc aùch naïn, lôøi nguyeän caàu ñöôïc tai qua naïn khoûi seõ laøm cho phöôùc löïc ñaõ coù ñöôïc troå quaû an laønh sôùm hôn döï ñònh.

Quan saùt khoâng coù taùc giaû laø ñeå khoâng leä thuoäc vaøo Thöôïng ñeá vaø caùc thaàn linh. Giao khoaùn linh hoàn cuûa mình cho Thöôïng ñeá, thaàn linh thì söï sôï haõi baét ñaàu coù maët. Söï sôï haõi coù maët thì khoâng ñuû khoân ngoan ñeå giaûi quyeát vaán ñeà, duø raát ñôn giaûn.

Neáu caùi gì chuùng ta cuõng döïa vaøo tín ngöôõng thaàn quyeàn thì beá taéc seõ gia taêng. Ngöôïc laïi, neáu chuùng ta cho taùc giaû laø con ngöôøi, thì loøng saân haän seõ gia taêng, khoâng bao giôø chaám döùt.

Theo tinh thaàn lôøi Phaät daïy, keû thuø ñích thöïc cuûa con ngöôøi chính laø nhöõng doøng caûm xuùc baát thieän. Bao goàm loøng tham, saân, si; noùi chung laø caùc taâm lyù tieâu cöïc hay laø thaùi ñoä baûn ngaõ, söï coáng cao ngaõ maïn, loøng boûn xeûn keo kieät, ganh tò hôn thua vaø khoâng tuøy hyû vôùi thaønh coâng cuûa ngöôøi khaùc. Taát caû nhöõng caûm xuùc tieâu cöïc ñeàu trôû thaønh keû thuø cuûa söï tieán hoùa ñaïo ñöùc, söï an laïc, chöù khoâng phaûi laø keû thuø cuûa con ngöôøi. Con ngöôøi chaúng qua cuõng chæ laø coâng cuï thöïc hieän nhöõng caûm xuùc baát thieän maø thoâi. Neáu nhö khoâng coù doøng caûm xuùc, traïng thaùi nhaän thöùc thì con ngöôøi coù cuõng nhö khoâng. Khoâng coù haønh ñoäng naøo thöïc hieän maø khoâng coù doøng chaûy cuûa yù thöùc, söï quyeát ñònh cuûa nhaän thöùc.

CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC § 91

Ngaøy nay, ngöôøi ta ñaõ cheá taïo ñöôïc nhöõng ngöôøi maùy (robot) theá heä môùi, coù caøi ñaët doøng caûm xuùc ñeå chuùng coù theå
hieåu ñöôïc söï ñieàu khieån cuûa con ngöôøi. Chuùng coù theå lyù giaûi vaø thoâng caûm noãi khoå nieàm ñau cuûa con ngöôøi. Gaàn ñaây, coâng ngheä phim Hollywood thöïc hieän boä phim khoa hoïc giaû töôûng veà nhöõng ngöôøi maùy coù doøng caûm xuùc nhö ngöôøi thaät. Trong töông lai, khi caùc ngöôøi maùy ñöôïc saûn xuaát nhieàu coù khaû naêng laøm vieäc nhö ngöôøi thaät, thì löôïng ngöôøi thaát nghieäp seõ gia taêng. Bôûi vì neáu thueâ ngöôøi laøm chöa chaéc con ngöôøi trung thaønh tuyeät ñoái vôùi chuû. Hôn nöõa, con ngöôøi coù theå löôøi bieáng hoaëc do tình traïng söùc khoûe maø khoâng hoaøn thaønh coâng vieäc.

Coøn khi söû duïng robot ñöôïc caøi ñaët saün con chip ñieàu khieån töï ñoäng, coâng vieäc vaø hieäu quaû cuûa noù seõ ñöôïc ñaûm baûo vôùi chaát löôïng cao. Khi ngöôøi maùy bò hö hoûng thì söûa chöõa. Nhö vaäy, hieäu suaát coâng vieäc saûn löôïng seõ ñöôïc gia taêng. Khi buoàn thì coù robot ñaám boùp, noùi nhöõng lôøi an uûi. Seõ ñeán giai ñoaïn, caùc ngöôøi maùy ñöôïc caøi boä nhôù bieát phaùt ngoân baèng nhöõng lôøi leõ cuûa caùc thieàn sö, ñaïo sö, linh muïc, ñeå khi caàn robot coù theå laøm cho con ngöôøi deã daøng thoaùt ñöôïc nhöõng noãi khoå nieàm ñau.

Trong tình huoáng ñoù, neáu nghó coù moät taùc giaû thì beá taéc vaãn tieáp tuïc coøn. Toát nhaát, chuùng ta nghó raèng nhöõng tö duy xaáu vaø doøng caûm xuùc baát thieän môùi chính laø keû thuø, chöù baûn thaân con ngöôøi khoâng phaûi laø keû thuø. Quan nieäm nhö vaäy seõ giuùp con ngöôøi xoùa boû ñöôïc nhöõng thuø haän ñaõ dieãn ra trong quaù khöù hay hieän taïi. Coøn neáu tieáp tuïc gieo raéc haän thuø thì roõ raøng beá taéc seõ gia taêng.

Chuùng ta cuõng ñaõ chöùùng kieán Israel vaø Palestine cöù ñaùnh nhau töø theá heä naøy sang theá heä khaùc. Töông töï, Pakistan vaø AÁn Ñoä cöù tranh chaáp Kashmir trong voøng maáy möôi naêm qua. Neáu khoâng coù loøng töø bi hay khoâng ñöôïc trang bò baèng thaùi ñoä vaø caûm xuùc ñöôïc chuyeån hoùa, thì noãi ñau giöõa mình vaø ngöôøi ngaøy caøng gia taêng. Caûm xuùc chính laø ñoái töôïng ñöôïc quan taâm vaø 92 § CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC
caàn chuyeån hoùa. Giaù trò chuyeån hoaù seõ trôû thaønh thöôùc ño ñôøi soáng taâm linh vaø söï phaùt trieån cuûa noù.

Moät phöông phaùp quaùn khaùc cuõng lieân heä tôùi hoïc thuyeát voâ ngaõ laø “Quaùn khoâng coù thoï giaû” töùc khoâng coù ngöôøi cam chòu khoå ñau.

Neáu phöông phaùp quaùn khoâng taùc giaû laø ngheä thuaät khoâng nhìn thaáy keû chuû möu, thì phöông phaùp quaùn khoâng thoï giaû laø caùch thöùc phaân tích tính khoâng thöïc theå cuûa doøng caûm xuùc. Khoâng nghó raèng mình coù moät baûn ngaõ ñang chòu khoå, chòu söï quaèn quaïi ñau thöông, duø ñoù laø ñau khoå vaät chaát hay tinh thaàn. Haønh giaû thöïc hieän ñöôïc quaùn khoâng taùc giaû seõ laøm giaûm toái ña noãi ñau baát haïnh, do nghó raèng mình khoâng phaûi laø naïn nhaân cuûa khoå ñau.

Phöông phaùp quaùn khoâng coù thoï giaû khoâng phaûi laø caùi nhìn phuû ñònh tính caùch caûm thoï, maø laø moät ngheä thuaät taâm lyù, nhaèm taùch rôøi tính caùch naïn nhaân ôû ngöôøi ñang vöôùng vaøo khoå
ñau. Khi quan nieäm ñöôïc khoâng coù söï caûm nhaän hay khoâng coù con ngöôøi ñang caûm nhaän nhöõng khoå ñau, thì khoå ñau duø coù thaät, lôùn ôû möùc ñoä naøo, cuõng trôû neân bình thöôøng.

Khoå ñau gaén lieàn thaân theå vaät lyù hoaëc doøng caûm xuùc. Thaân theå
vaät lyù laø ñoái töôïng quan troïng ñeå maét xích cuûa caûm xuùc baùm víu vaøo. Noãi ñau cuûa caûm xuùc thöôøng baùm vaøo thaân maø toàn taïi.

Ñoái vôùi nhöõng ngöôøi toân thôø thaân theå nhö Thöôïng ñeá seõ quan troïng baûo hieåm nhaân thoï, nhö caùch thöùc duy nhaát baûo hoä haïnh phuùc cuûa thaân. Moãi khi baát cöù ngöôøi naøo voâ tình hay coá yù ñuïng ñeán chi phaàn cuûa cô theå, hoï coù theå thöa kieän ngöôøi ñoù ra toøa hoaëc laøm cho ngöôøi kia sôï khoâng daùm ñuïng ñeán nöõa.

Khi quan troïng hoaù thaân theå nhö vaäy, ngöôøi ñoù ñaõ thöøa nhaän coù moät chuû theå ñang chòu ñöïng söï khoå ñau vaø coù söï ñau ñang toàn taïi, neân hoï môùi söû duïng raát nhieàu heä thoáng an toaøn, an ninh ñeå baûo veä thaân theå. Taát caû nhöõng phöông tieän baûo hoä ñôøi soáng cuõng raát caàn thieát ñeå cho con ngöôøi ñöôïc an taâm. Tuy CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC § 93
nhieân, khi coù quaù nhieàu heä thoáng an toaøn ñöôïc thieát laäp thì noãi sôï haõi ñaõ ñöôïc gieo raéc trong söï baûo hoä naøy roài.

Ñöùc Giaùo hoaøng cuûa Vatican thöôøng ngoài trong nhöõng chieác xe an toaøn, coù khaû naêng choáng ñaïn. Loaïi xe naøy, ngay caû caùc loaïi suùng AK vaø ñaïi lieân thoâng thöôøng baén khoâng thuûng. Caùc nhaø chính khaùch, ñaëc bieät laø caùc vò nguyeân thuû quoác gia, moãi khi ñi ñaâu cuõng coù heä thoáng an ninh baûo hoä trong phaïm vi khaù roäng.

Nhieàu ngöôøi nghó raèng heä thoáng an ninh mang laïi söï bình an.

Nhöng treân thöïc teá, trong söï thieát laäp ñoù ñaõ coù maët noãi sôï haõi lôùn roài. Trong khi ñoù, nhöõng baäc cao Taêng cuûa Phaät giaùo nhö ñöùc Ñaït lai Laït ma ôû Dharamsala- AÁn Ñoä khoâng heà söû duïng heä thoáng an ninh naøo maø vaãn khoâng coù chuyeän gì phaûi lo sôï. Do ngaøi khoâng sôï neân caùi cheát khoâng ñeán. Caùi gì ta caøng sôï thì noù caøng ñeán. Neáu coù baûn lónh thaáy ñöôïc raèng khoâng moät chuû theå ñang chòu noãi khoå
nieàm ñau thì noãi khoå nieàm ñau coù cuõng nhö khoâng.

Baûn thaân ñöùc Phaät khoâng heà coù nhöõng bodyguard. Luùc coøn taïi theá, Ngaøi giaûng toaøn nhöõng kinh ñieån cao thöôïng, ñi ngöôïc laïi truyeàn thoáng vaên hoùa cuûa AÁn Ñoä giaùo vaø caùc toân giaùo khaùc, Ngaøi khoâng heà sôï ai aùm saùt. Treân thöïc teá Ngaøi ñaõ töøng bò vu khoáng, aùm saùt nhöng taát caû nhöõng noã löïc baát thieän ñoù vaãn boù tay tröôùc ñôøi soáng ñaïo ñöùc cuûa Ngaøi. Sôû dó ñöôïc nhö vaäy laø vì Ngaøi soáng vôùi traïng thaùi caûm xuùc khoâng coù thoï giaû.

CHAÂN KHOÂNG HOÙA CAÛM XUÙC

Khi chuùng ta neùm quaû banh cöïc maïnh vaøo böùc töôøng, thì quaû banh seõ vaêng ngöôïc laïi baèng toác ñoä töông ñöông. Neáu caûm xuùc chuùng ta laø moâi tröôøng chaân khoâng, roõ raøng khoâng bò vaät lyù caûn trôû thì söï neùm noãi khoå nieàm ñau vaøo trong con ngöôøi khoâng laøm cho con ngöôøi ñoù bò khoå ñau, vì caûm xuùc cuûa ngöôøi ñoù khoâng löu giöõ laïi ñieàu gì khoâng coù lôïi. Noãi ñau ñoù seõ ruùt vaøo chaân khoâng cuûa caûm xuùc, cho ñeán luùc noù chaám döùt söï vaän 94 § CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC
haønh, do löïc taùc duïng ñaõ khoâng coøn nöõa.

Noùi caùch khaùc, quaùn khoâng coù thoï giaû laø caùch thöùc taïo ra traïng thaùi chaân khoâng trong doøng caûm xuùc. Duy trì traïng thaùi chaân khoâng ñoái vôùi caûm xuùc seõ giuùp cho haønh giaû khoâng bò vöôùng vaøo choã naøo cuûa khoå ñau caû. Baát cöù nhöõng gì dieãn ra, ngöôøi bieát quaùn khoâng thoï giaû vaãn nghieãm nhieân nôû nuï cöôøi hoan hyû. Dó nhieân, ñieàu ñoù raát khoù.

Ñöùc Phaät daïy caùch öùng xöû nhö vaäy trong kinh ñieån vaø coù raát nhieàu vò Boà-taùt ñaõ haønh trì thaønh coâng. Neáu con ngöôøi coù baûn lónh, daùm laøm vaø noã löïc coù phöông phaùp, vaãn coù theå ñaït ñöôïc thaønh coâng nhö caùc Ngaøi.

Ngaønh y hoïc hieän ñaïi coù tieáân boä lôùn khi cheá ra chaát gaây teâ laøm cho heä thoáng trung khu thaàn kinh khoâng coøn caûm giaùc ñau ñôùn trong luùc moå. Nhôø vaäy, vieäc moå xeû chöõa beänh khoâng ñeå laïi aán töôïng veà côn ñau hoaønh haønh thaân theå vaø caûm xuùc cuûa beänh nhaân. Tröôùc khi thöïc hieän ca moå, beänh nhaân phaûi chaáp nhaän tieâm thuoác gaây meâ. Chaát thuoác naøy ñöôïc hoaït duïng ñeå laøm teâ lieät caûm giaùc ñau ñôùn. Teâ lieät caûm xuùc laø caùch thöùc laøm queân noãi ñau. Phaûn öùng phuï cuûa noù coù theå taïo ra söï maát trí nhôù, aûnh höôûng ñeán naõo traïng, tim maïch, söùc khoûe cuûa caùc chi phaàn coøn laïi treân cô theå. Do ñoù, noù khoâng phaûi laø giaûi phaùp caàn thieát vaø toát nhaát.

Chaân khoâng hoaù caûm xuùc laø caùch thöùc gaây teâ noãi ñau, ñeå voâ hieäu hoaù noãi ñau vaät lyù. Nhôø ñoù, tinh thaàn vaãn vöõng chaõi trong noãi ñau vaät lyù cuûa thaân.

Nhaø Phaät giôùi thieäu phaùp moân thieàn ñònh ñaëc bieät, ñöôïc goïi laø Dieät thoï töôûng ñònh. Haønh giaû khi rôi vaøo traïng thaùi ñònh naøy thì doøng caûm xuùc vaø yù nieäm hoaù khoâng coøn hoaït ñoäng nöõa. Caùc hoaït ñoäng cuûa thaân (thaân haønh), lôøi noùi (khaåu haønh) vaø yù thöùc (yù haønh) ñaõ laéng dòu hoaøn toaøn. Maëc duø caùc giaùc quan vaãn raát saùng CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC § 95
suoát trong traàm maëc, maø con ngöôøi vaãn ñieàm nhieân tröôùc moïi bieán coá trong ñôøi, khoâng heà bò baát cöù caùi gì laøm cho lay ñoäng.

Ñöùc Phaät Thích Ca thieàn ñònh baát ñoäng döôùi goác coäi boà ñeà 49 ngaøy, toå Boà-ñeà Ñaït-ma xoay maët vaøo vaùch nuùi chín naêm, chính laø traïng thaùi Dieät thoï töôûng ñònh. Ñöùc Phaät daïy khoâng neân döøng laïi ôû loaïi thieàn ñònh naøy, vì nhö vaäy haønh giaû seõ rôi vaøo ngoä nhaän khi cho raèng söï vaéng maët cuûa doøng caûm xuùc vaø yù nieäm hoaù laø giaùc ngoä toái haäu. Ngaøi tieáp tuïc daïy raèng caùc haønh giaû phaûi bieát caùch chuyeån taâm veà tam minh vaø töù trí, môùi coù theå
chöùng ñaéc söï giaùc ngoä vaø giaûi thoaùt. Caùc haønh giaû Baø-la-moân giaùo cho ñoù laø traïng thaùi an laïc giaûi thoaùt cuoái cuøng, neân hoï tu hoaøi maø khoâng ñaït ñöôïc an vui.

Thieàn Dieät thoï töôûng ñònh chæ coù giaù trò an laïc taïm thôøi, bôûi noù tónh taïi trong suoát thôøi gian con ngöôøi ñaït ñöôïc traïng thaùi khoâng coøn yù nieäm vaø caûm giaùc, neân moïi khoå ñau coù cuõng trôû thaønh khoâng.

Khi buoâng traïng thaùi ñoù ra thì noãi khoå ñau cuûa caûm xuùc vaãn tieáp tuïc xuaát hieän chinh phuïc, khoáng cheá, taùc ñoäng ñeán ñôøi soáng con ngöôøi. Do vaäy, noù khoâng phaûi laø giaûi phaùp deã thöïc hieän vaø mang laïi hieäu quaû ñoái vôùi ñaïi ña soá quaàn chuùng.

Tuy nhieân, trong tröôøng hôïp cuûa noãi ñau, chæ caàn haønh giaû aùp duïng moät phaàn cuûa loaïi thieàn ñònh naøy, ñaõ coù khaû naêng taùch rôøi noãi khoå ñau thaân theå ra khoûi doøng caûm xuùc. Nhö vöøa noùi, noãi khoå ñau ñaët treân neàn taûng cuûa thaân theå vaø caûm xuùc. Khi voâ hieäu hoaù caûm xuùc vaø yù nieäm hoaù thì noãi ñau coù cuõng nhö khoâng. Cuõng gioáng nhö luoàng ñieän hieän höõu trong moät boùng ñeøn. Khi boùng ñeøn bò vôõ thì aùnh saùng khoâng coøn maø doøng ñieän vaãn coøn toàn taïi.

Khi bò beá taéc trong quan heä tình caûm, hay laøm aên buoân baùn, thì noãi khoå nieàm ñau caûm xuùc gia taêng lôùn. Trong tình huoáng nhö vaäy, chæ caàn taùch rôøi doøng caûm xuùc vaø thaân theå ra laøm hai thì vaán ñeà khoå ñau ñöôïc giaûi quyeát. Bôûi doøng caûm xuùc chæ coù theå

96 § CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC
toàn taïi treân thaân theå. Khi thaân theå ñaõ taùch rôøi khoûi caûm xuùc thì noãi ñau coù choã ñaâu maø baùm víu.

Chuùng ta coù theå vaän duïng phöông phaùp quaùn saùt thaân theå con ngöôøi goàm coù boán thaønh toá: ñaát, nöôùc, gioù, löûa. Caùc thaønh toá vaät lyù naøy khoâng phaûi laø cuûa toâi, khoâng phaûi laø toâi, khoâng phaûi laø töï ngaõ cuûa toâi, vaø toâi khoâng leä thuoäc vaøo boán thaønh toá thaân theå vaät lyù aáy.

Nhôø quaùn saùt nhö vaäy khoå ñau ñöôïc chaám döùt.

Trong kinh Trung Boä, ñöùc Phaät daïy raèng cho ñeán khi naøo doøng caûm xuùc vaãn coøn coù maët thì noãi khoå ñau vaãn coøn theo ñuoåi. Khi naøo chuùng ta khoâng coøn doøng caûm xuùc nöõa, luùc ñoù seõ ñaït ñöôïc haïnh phuùc laâu beàn. Caùch quaùn khoâng coù caûm giaùc vaø yù nieäm trong noãi ñau thöïc chaát laø voâ hieäu hoaù noãi ñau, baèng caùch taùch rôøi doøng caûm xuùc ra khoûi thaân vaø do ñoù khoâng coù choã ñeå baùm víu.

Trong traïng thaùi Dieät thoï töôûng ñònh con ngöôøi seõ ñöôïc an nhieân töï taïi vaø haïnh phuùc. Ñoù laø caùch thöùc maø Toå Boà Ñeàà Ñaït Ma ñaõ ngoài chín naêm xoay maët vaøo vaùch, khoâng heà aên uoáng maø caùi cheát vaãn khoâng dieãn ra, söï soáng vaãn tieáp tuïc toàn taïi, vì ôû ñoù, yù thöùc veà thôøi gian, khoâng gian, noãi khoå, nieàm ñau ñeàu ñaõ tan bieán vaøo hö khoâng. Con ngöôøi keùo daøi maïng soáng trong traïng thaùi tónh taïi. Traïng thaùi naøy coù maët trong luùc nhaäp ñònh, coøn khi xuaát thieàn thì chuùng ta vaãn trôû veà vôùi theá giôùi thöïc taïi, vôùi raát nhieàu phieàn naõo nghieäp chöôùng vaø nghòch caûnh. Luùc ñoù chöa chaéc chuùng ta ñaõ ñöôïc thaønh coâng.

Chính vì vaäy ñöùc Phaät ñaõ daïy thieàn minh saùt (Vipassana), giuùp cho haønh giaû nhìn thaåm thaáu moïi söï vaät ñang dieãn ra nhö chuùng ñang laø. Nhôø trang bò haønh trang minh saùt trong ñôøi soáng, haønh giaû khoâng ñeå doøng caûm xuùc thöông, gheùt, nhò nguyeân can thieäp vaø sai xöû, chaúng haïn nhö theo khuynh höôùng thích hôïp vôùi mình thì taùn ñoàng, khoâng thích thì loaïi tröø, choáng ñoái theá naøy theá kia. Quaùn töôûng nhieàu laàn raèng doøng caûm xuùc voán khoâng coù moät thöïc theå caûm xuùc naøo ñöôïc dieãn ra, khoâng coù CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC § 97
taùc giaû coá tình gaây taïo, laïi cuõng khoâng coù thoï giaû ñeå chòu nhaän, thì noãi khoå nieàm ñau deã daøng tan bieán.

Ngaøy 11-6-1963, nhieàu ngöôøi treân theá giôùi ñaõ chöùng kieán caûnh töôïng Boà-taùt Thích Quaûng Ñöùc ngoài thieâu thaân taïi ngaõ tö Leâ Vaên Duyeät vaø Phan Ñình Phuøng nay laø Caùch Maïng Thaùng Taùm vaø Nguyeãn Ñình Chieåu. Söï kieän ñaõ gaây chaán ñoäng khaép theá giôùi. Vì ngöôøi ta ñaõ nhìn thaáy moät vò sö raát thong dong, töï taïi böôùc xuoáng chieác xe hôi nhoû, roài caàm can xaêng 20 lít töôùi taåm toaøn thaân, sau ñoù ngoài trong tö theá kieát giaø baát ñoäng. Ñieàm tónh laáy trong tay aùo haäu ra moät caùi hoäp queït baät löûa, hoäp queït khoâng chaùy, vò Taêng treû khaùc ñöa caùi hoäp queït thöù hai ñeán cho Ngaøi. Ngaøi ñieàm nhieân baät löûa leân, löûa chaùy phuû thaân theå suoát 15 phuùt. Ngaøi vaãn ngoài an nhieân.

Hoøa thöôïng ñaõ baát ñoäng 15 phuùt. Khi thòt da cuûa Ngaøi ñaõ chaùy ñen, thaân theå môùi ngaõ xuoáng phía tröôùc nheø nheï, an laønh vaø tónh taïi. Sau ñoù phaàn nhuïc thaân cuûa Ngaøi ñöôïc ñöa ñeán hoûa thieâu taïi An Döôõng Ñòa. Ñieàu kyø dieäu ñaõ dieãn ra khi thieâu. Hôn 40 kyù giaû, baùo chí vaø truyeàn hình nöôùc ngoaøi heát söùc ngaïc nhieân khi chöùng kieán quaû tim cuûa Ngaøi vaãn nguyeân veïn, maëc duø löûa thieâu leân ñeán 4000oC. Quaû tim aáy ñöôïc goïi laø “Quaû tim baát dieät”.

Coù theå noùi töø söï kieän ñoù, daãn tôùi vieäc cheá ñoä ñoäc taøi Ngoâ Ñình Dieäm bò suïp ñoå. Söï kieän ñoù cuõng ñaõ laøm cho toång thoáng Hoa Kyø luùc baáy giôø, Kenndy ñaõ phaûi thoát leân lôøi than raèng Vieät Nam ñaõ coù moät baïo chuùa. Noùi theo Phaät giaùo, do coù oâng baïo chuùa Ngoâ Ñình Dieäm maø Boà-taùt Thích Quaûng Ñöùc ñaõ xuaát hieän, vò Boà-taùt cuûa tình thöông.

Nhieàu ngöôøi cho raèng nhöõng vò chaân tu qua ñôøi, khi thieâu thöôøng ñeå laïi nhöõng vieân xaù-lôïi nhoû naèm doïc theo xöông söôøn.

Taïi sao moät quaû tim baát dieät trong löûa ñoû 4000oC maø xaù-lôïi laïi khoâng thaáy. Haõy trôû veà quaù khöù ñaõ töøng coù moät vò Toå teân laø Cöu-ma-la-thaäp dòch raát nhieàu kinh ñieån maø ngaøy nay Phaät töû chuùng ta 98 § CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC
thöôøng tuïng nhö kinh A Di Ñaø, theo caáu truùc thöù töï vaên chöông raát maïch laïc, nheï nhaøng, deã hieåu, deã thuoäc. Khi saép vieân tòch, Ngaøi phaùt nguyeän: “Neáu nhö taát caû nhöõng lôøi toâi giaûng kinh, thuyeát phaùp vaø dòch thuaät kinh ñieån ñuùng vôùi baûn hoaøi cuûa chö Phaät, thì xin coù moät ñieàu gì ñoù laøm chöùng sau khi toâi cheát”. Ñeán khi Ngaøi vieân tòch, thaân theå cuûa Ngaøi ñöôïc hoaû thieâu. Taát caû ñeàu chaùy heát, duy chæ coù caùi löôõi cuûa Ngaøi vaãn coøn nguyeân veïn.

Ñoù laø moät söï thaät lòch söû. Coøn ñoái vôùi Boà-taùt Quaûng Ñöùc, neáu chuùng ta suy gaãm lôøi di chuùc cuûa Ngaøi: “Xin Toång thoáng Ngoâ Ñình Dieäm haõy söû duïng loøng töø bi vaø baùc aùi ñeå öùng xöû vôùi muoân daân trong ñoù coù tín ñoà cuûa ñaïo Phaät”. Baùc aùi laø ñoái vôùi nhöõng ngöôøi Thieân Chuùa giaùo, coøn töø bi laø ñoái vôùi ñaïo Phaät. Ñaõ laø töø bi thì öùng xöû khoâng phaân bieät toân giaùo. Ngaøi keâu goïi Ngoâ Ñình Dieäm chæ caàn duøng loøng baùc aùi cuõng ñaõ toát laém roài. Coøn toát hôn nöõa, neáu oâng coù loøng töø bi, thì daân toäc Vieät Nam seõ khoâng coøn khoå ñau nöõa.

Ngaøi xuaát phaùt töø loøng töø bi, chöù khoâng phaûi laø loøng saân haän neân trong traïng thaùi cuûa Dieät thoï töôûng ñònh coäng vôùi loøng töø bi, keát thaønh quaû tim baát dieät. Bôûi quaû tim töôïng tröng cho tình thöông vaø loøng töø bi khoâng bao giôø bò tan bieán trong löûa döõ cuûa saân haän, trong taát caû nhöõng bieán coá cuûa cuoäc ñôøi.

Neáu haønh giaû duy trì ñöôïc traïng thaùi quaùn töôûng Hoaû quang tam muoäi hay thieàn töø bi trong nhöõng noãi khoå nieàm ñau, thì traïng thaùi khoâng thoï giaû seõ ñöôïc toàn taïi. Gioáng nhö traïng thaùi cuûa ngöôøi meï saün saøng chòu noãi khoå nieàm ñau cho con cuûa mình. Coøn khi maø tình thöông khoâng coù, thì khoù maø chòu ñöïng noåi.

Anh em giuùp ñôõ laãn nhau coù giôùi haïn, oâng baø ñoái vôùi con chaùu cuõng coù giôùi haïn. Cha meï thì giôùi haïn ñöôïc ruùt ngaén ôû möùc toái ña. Loøng töø bi ñaõ giuùp cho Boà-taùt Quaûng Ñöùc quaùn ñöôïc khoâng thoï giaû trong löûa döõ suoát 15 phuùt vaø khi thieâu vôùi 4000oC quaû tim cuûa Ngaøi vaãn khoâng heà haán gì.

CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC § 99

Kinh Ñaïi Baùt Nieát Baøn coù ghi laïi nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa ñöùc Phaät Thích Ca. Vaøo nhöõng ngaøy cuoái ñôøi, khoå thoï cuûa thaân ñang dieãn ra khoác lieät, Ngaøi phaûi nghieâng ngöôøi qua beân traùi roài nghieâng qua beân phaûi, nghieâng tôùi nghieâng lui vaãn khoâng khoûi ñau. Luùc ñoù, Ngaøi môùi nhaäp vaøo thieàn ñònh, töø sô thieàn, nhò thieàn, tam thieàn, töù thieàn roài sau ñoù laø boán thieàn voâ saéc giôùi roài dieät thoï töôûng ñònh, môùi coù taùc duïng. Ngaøi phaûi laäp ñi laäp laïi tieán trình chín ñònh ñeán 28 laàn, nhôø ñoù, ngaøi vöôït qua hoaøn toaøn caûm giaùc ñau ñôùn cuûa thaân.

Trong thieàn quaùn, haønh giaû coù theå voâ hieäu hoaù caûm xuùc baèng caùch vöôït leân treân hoaït duïng doøng caûm xuùc taïi trung khu caûm giaùc, chöù khoâng caàn phaûi laøm teâ lieät nhö y hoïc. Teâ lieät laø traïng thaùi öùc cheá. Vöôït leân treân nghóa laø taïo ra caùi hyû laïc trong thaân. Traïng thaùi hyû laïc naøy Ngaøi ñaõ daïy raát roõ trong 16 phaùp quaùn nieäm. Ngaøi daïy khi hít moät hôi thôû vaøo thaät saâu hay thôû ra moät hôi thôû nheï nhaøng, chuùng ta lieân töôûng traïng thaùi hyû vaø laïc ñang toàn taïi khaép toaøn thaân. Toaøn thaân ñöôïc hieåu laø noù coù maët trong töøng xôù thòt, laøn da, teá baøo, gaân coát, maïch maùu. Neáu nieàm hyû laïc toàn taïi vaø xaâm chieám khaép toaøn thaân thì doøng caûm xuùc cuûa khoå ñau neáu coù cuõng ñöôïc tan bieán ñi.

Quaùn töôûng nhö vaäy seõ chieán thaéng ñöôïc caûm xuùc khoå ñau maø khoâng caàn duøng ñeán nhöõng loaïi thuoác gaây teâ hay gaây meâ.

Nhaäp vaøo doøng thieàn Dieät thoï töôûng ñònh chæ voâ hieäu hoaù khoå
ñau trong moät thôøi gian ngaén. Vaän duïng phöông phaùp quaùn veà tónh taïi hyû laïc ñang toàn taïi toaøn thaân, an laïc toaøn thaân toâi thôû vaøo, an laïc toaøn thaân toâi thôû ra, thì luùc ñoù haønh giaû coù theå vöôït qua ñöôïc khoå ñau. Phöông phaùp naøy laø moät trong nhöõng ngheä thuaät raát hay maø chuùng ta coù theå aùp duïng. Neáu aùp duïng chaéc chaén seõ thaønh coâng.

Caâu chuyeän cuoái cuoäc ñôøi cuûa Phaät noùi leân moät söï thaät laø ñöøng nghó raèng caùc ñöùc Phaät, caùc vò Boà-taùt, A-la-haùn, baäc 100 § CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC

Thaùnh taêng, caùc vò xuaát gia chaân chaùnh khoâng bao giôø bò beänh.

Caùc Ngaøi cuõng bò beänh, vì coù thaân theå vaät lyù thì noù phaûi beänh.

Trong kinh Di Giaùo, ñöùc Phaät duøng töø raát aán töôïng, dieãn taû veà chieác thaân giaø nua voâ thöôøng: “Thaân theå ta ñang söû duïng nay noù nhö moät chieác xe ñaõ cuõ. 80 naêm roài coøn gì”.

Theo quy luaät, söï vaät toàn taïi ít hôn maïng soáng con ngöôøi.

Chuùng ta thöôøng noùi: “Moät ñôøi ta ba ñôøi noù”. Ñöùc Phaät noùi thaân theå naøy Ngaøi ñaõ duøng 80 naêm roài, cuõng nhö moät chieác xe, theo quy luaät, noù phaûi cuõ, cuõ thì phaûi hö, hö thì phaûi ngöøng hoaït ñoäng. Khi phaûi giaõ töø vôùi chieác xe cuõ vôùi maáy möôi naêm kyû nieäm, haønh giaû neân quan nieäm raèng ta ñang coù cô hoäi söû duïng moät chieác xe môùi. Nhôø vaäy, haønh giaû khoâng coøn khoå ñau veà nhöõng caûm giaùc baát thuaän lôïi do thaân theå vaät lyù ñang ñeán hoài hoaïi dieät gaây ra. Chæ caàn quan nieäm ñöôïc nhö vaäy thoâi laø ñaõ coù theå thaùo gôõ nieàm ñau caûm xuùc nhieàu laém roài.

Nghó ñöôïc nhö vaäy, thì ñöøng than vôùi Phaät “Phaät ôi! Gia hoä cho con heát khoå”. Caàu nguyeän khoâng heát khoå ñaâu. Con ngöôøi phaûi laøm raát nhieàu coâng ñöùc, nhaát laø coâng ñöùc veà tuoåi thoï vaø söùc khoûe thì môùi soáng khoeû vaø soáng thoï ñöôïc. Nhôø coù phöôùc cuûa tuoåi thoï ñaõ gieo troàng tröôùc ñaây, lôøi caàu nguyeän veà tuoåi thoï vaø söùc khoûe seõ laøm cho haït gioáng tuoåi thoï keùo daøi maïng soáng cuûa ngöôøi caàu nguyeän, döôùi taùc ñoäng cuûa naêng löïc hoài höôùng.

Gioáng nhö trong taøi khoaûn coù tieàn, baây giôø chuyeån khoaûn tieàn ñoù cho thaân nhaân cuûa mình, thì ngöôøi kia môùi nhaän ñöôïc.

Neáu trong taøi khoaûn ta khoâng coù ñoàng naøo heát thì chaéc chaén chuùng ta khoâng theå naøo chuyeån ñöôïc cho ai vaø cuõng khoâng giao hoaùn taøi saûn cho baát kyø ai.

Muoán cho noãi khoå nieàm ñau khoâng coù maët, thì phaûi gieo troàng phöôùc baùu cuûa tuoåi thoï vaø söùc khoûe, chuùng ta môùi vöôït khoûi. Neáu khoâng gieo troàng phöôùc baùu aáy, thì noãi khoå nieàm ñau CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC § 101
vaãn tieáp tuïc gia taêng, neáu khoâng vöõng taâm, chuùng ta trôû neân tieâu cöïc, chaùn naûn, thaát voïng, beá taéc.

Moät phöông phaùp quaùn khaùc ñöôïc ñeà caäp trong kinh ñieån laø quaùn chæ ñôn thuaàn laø caûm xuùc. Quyù vò löu yù töø “Chæ ñôn thuaàn”.

Trong ngöõ caûnh cuûa thuaät ngöõ haønh trì naøy, “ñôn thuaàn” coù nghóa laø trong doøng chaûy cuûa caûm xuùc khoâng mang theo haïnh phuùc vaø khoå ñau. Khi doøng caûm xuùc xuaát hieän, haønh giaû chæ ghi nhaän noù xuaát hieän nhö vaäy thoâi. Khoâng ñaùnh giaù caûm xuùc, chaúng haïn: ñau khoå bao nhieâu, ñau con maét hay loã tai, caùi chaân, ñau naøy laø cuûa haøm raêng, bao töû. Nghóa laø trong phöông phaùp quaùn naøy, haønh giaû khoâng neân chaáp vaøo töôùng chung vaø töôùng rieâng cuûa caûm xuùc ñau khoå hay haïnh phuùc. Töôùng chung cuûa caûm xuùc laø caùc bieåu hieän thaùi ñoä ñoàng tình hay khoâng ñoàng tình tröôùc hai ñoái töôïng thích hoaëc khoâng thích. Trong khi töôùng rieâng cuûa caûm xuùc chính laø doøng caûm xuùc ñaëc thuø ñoái vôùi phaûn öùng giaùc quan vöøa ñöôïc khôûi leân.

Khi soi göông thaáy caùi maù bò söng phuø, thì bieát caùi ñau naøy lieân heä ñeán haøm raêng. Nhìn thaáy caùi ñau ôû haøm raêng laø nhìn caùi töôùng chung cuûa caûm xuùc ñau, ôû ñaây laø ñau raêng. Ñoái vôùi caùi rieâng cuûa caûm xuùc ñau raêng, chính laø caùi bieát veà caùi ñau raêng naøy laø ôû caùi raêng cuøng, raêng khoân hay raêng cöûa v.v. . Khi nhìn töôùng chung hay töôùng rieâng cuûa caûm xuùc thì chuùng ta seõ khoâng chieán thaéng ñöôïc caûm xuùc. Ngöôïc laïi chæ quan saùt noù ñôn thuaàn laø caûm xuùc thoâi, môùi coù theå vöôït leân treân noù vaø thaùo gôõ nhöõng beá taéc.

Ñeå laøm ñöôïc ñieàu ñoù caàn phaûi coù nhöõng söï hoã trôï. Ñaàu tieân laø chaêm soùc caùc giaùc quan cuûa mình, laøm theá naøo ñeå caùc giaùc quan hoaït ñoäng tuaân thuû vaø phuïc vuï cho ñôøi soáng cuûa mình, chôù khoâng neân leä thuoäc vaøo noù. Thöù hai laø khoâng nuoâng chieàu giaùc quan, theo kieåu noù yeâu caàu gì thì mình ñaùp öùng ngay. Caùc giaùc quan chæ ñoùng vai chöùc naêng vaø laø coâng cuï phuïc vuï cuoäc soáng vaø söï haønh trì, chöù haønh giaû khoâng neân trôû thaønh keû phuïc vuï cho giaùc quan. Neáu bieán giaùc quan thaønh keû phuïc vuï hay ñaày tôù 102 § CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC
trung thaønh, thì con ngöôøi ñöôïc haïnh phuùc. Neáu bieán baûn ngaõ thaønh keû ñaày tôù trung thaønh cuûa giaùc quan thì con ngöôøi bò khoå
ñau. Caûm xuùc thieân bieán vaïn hoùa. Chaïy theo noù, chuùng ta seõ khoâng coù ñöôïc giaây phuùt thaûnh thôi.

Do ñoù, phaûi taïo nhöõng nhòp ngaét vaø ñeå noù hoaït ñoäng theo caùch mình muoán. Nhôø vaäy, chuùng ta môùi quaùn thaønh coâng raèng caûm xuùc chæ ñôn thuaàn laø caûm xuùc; ôû ñaây, khoâng coù yù nieäm veà caûm giaùc haïnh phuùc, khoå ñau hay trung tính. Nhôø quaùn nieäm nhö vaäy, theá giôùi caûm xuùc cuûa haønh giaû seõ khoâng rôi vaøo tình traïng khi tröông phình, luùc xeïp leùp, khi quaù thaáp, luùc quaù cao, khi quaù noùng, luùc laïi quaù laïnh.

Phöông dieän hoã trôï thöù hai laø quaùn saùt nhìn thaáy ñöôïc doøng caûm giaùc tieâu cöïc ñang dieãn ra trong cô theå cuûa mình, neâu quyeát taâm tröø boû caûm giaùc khoå ñau cuõ. Khoâng ñeå cho caûm thoï khoå ñau môùi dieãn ra. Phaûi neâu quyeát taâm vôùi yù thöùc roõ raøng trong khi töï ñieàu phuïc taâm, ñeå taâm nhìn thaáy baûn chaát doøng caûm xuùc nhö moät doøng chaûy. Gioáng nhö doøng chaûy cuûa nöôùc khoâng coù soùng, ñuïc, trong, maø chæ ñôn thuaàn laø doøng nöôùc.

Noùi chung, phöông phaùp quaùn naøy nhaèm giuùp chuùng ta khoâng neân truï maéc vaøo doøng caûm xuùc, ñeå moïi bieán thieân cuûa caûm xuùc khoâng aûnh höôûng ñeán söï an laïc vaø tónh taïi cuûa con ngöôøi.

Toùm laïi, coù raát nhieàu caùch ñeå chieán thaéng ñöôïc noãi khoå nieàm ñau cuûa caûm xuùc. Khi öùng duïng haønh trì, haõy laáy giaù trò cuûa an laïc laøm thöôùc ño. Neáu thöïc haønh thôøi gian ngaén maø coù keát quaû, thì chuùng ta bieát laø haønh trì ñuùng. Coøn neáu thöïc haønh sau naêm baûy thaùng vaãn khoâng coù keát quaû, noãi khoå nieàm ñau vaãn gia taêng, nhö maëc caûm töï ti, thaát voïng, chaùn naûn, traàm uaát vaãn coù maët, loøng saân, si vaãn xuaát hieän, noãi buoàn vaãn len loõi, sôï haõi vaãn hoaït ñoäng, thì chuùng ta bieát mình chöa haønh trì ñuùng lôøi Phaät daïy.

Haõy vaän duïng caùch quaùn khoâng taùc giaû hoaëc quaùn khoâng thoï giaû hay quaùn ñôn thuaàn laø doøng chaûy cuûa caùc giaùc quan thì môùi CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC § 103
chuyeån hoùa ñöôïc caùc caûm xuùc tieâu cöïc. Hình aûnh “Cha treû con giaø” trong kinh Phaùp Hoa laø moät aûnh duï, nhaèm noùi leân raèng keát quaû cuûa söï thöïc taäp khoâng leä thuoäc vaøo thôøi gian vaø tuoåi taùc.

Phöông phaùp tu taäp laø moät trong nhöõng caùch thöùc ruùt ngaén thôøi gian tu taäp. Quaù trình vaø thaønh quaû tu taäp khoâng neân ñöôïc tính ñeám tyû leä thuaän vôùi thôøi gian, maø noù phaûi tyû leä thuaän vôùi phöông phaùp haønh trì vaø naêng löïc taâm trong söï haønh trì ñoù.

Neáu taâm löïc ñaët treân neàn taûng cuûa loøng voâ ngaõ, vò tha thì söï haønh trì naøy thaêng tieán nhanh.

Neáu ñaët treân neàn taûng cuûa danh voïng, quyeàn lôïi, caïnh tranh, laáy le vôùi thieân haï thì chaéc chaén qua moãi söï haønh trì, baûn ngaõ seõ ñöôïc nuoâi lôùn. Caûm giaùc haïnh phuùc neáu coù luùc ñoù cuõng chæ laø caûm giaùc taïm thôøi, chöù khoâng phaûi haïnh phuùc thaät. Lao theo haïnh phuùc cuûa baûn ngaõ thì noãi khoå nieàm ñau seõ gia taêng.

Ñoâi luùc coù ngöôøi töï hoûi: “Taïi sao toâi laøm Phaät söï maáy möôi naêm maø phieàn naõo cöù coù maët”. Moät trong nhöõng nguyeân nhaân daãn ñeán tình traïng naøy laø thaùi ñoä voâ ngaõ trong Phaät söï chöa ñöôïc troïn veïn, cho neân gai goùc cuûa nghòch caûnh caøng phaùt sinh.

Ñeå chuyeån hoaù caûm xuùc tieâu cöïc, tröôùc nhaát ta phaûi tu taäp voâ ngaõ trong nhaän thöùc vaø trong taâm lyù. ÖÙng xöû haønh trì vôùi traïng thaùi voâ ngaõ nhieàu chöøng naøo, thì ñi tôùi ñaâu haønh giaû ñöôïc hanh thoâng tôùi ñoù. Voâ ngaõ vöôït qua khoûi bieân giôùi cuûa chuû nghóa hình thöùc, cuõng khoâng leä thuoäc vaøo chuû nghóa hoïc thuyeát naøo. Noù vöøa laø hoaït duïng taâm lyù khoâng chaáp tröôùc, tuyø duyeân vaø voâ caàu. Haønh ñaïo vaø soáng ñaïo baèng taâm lyù voâ ngaõ, haønh giaû gaëp nhieàu hoaøn caûnh thuaän lôïi. Coøn neáu baùm vaøo danh töôùng naøo ñoù, chaúng haïn nhö cho raèng phaûi laø danh nghóa naøy môùi laøm ñaïo ñöôïc, coøn nhöõng danh nghóa khaùc thì khoâng laøm ñaïo ñöôïc, nhö vaäy haønh giaû ñaõ ñi sai con ñöôøng haønh trì tuyø duyeân cuûa nhaø Phaät. Nhaø Phaät khoâng quan troïng danh nghóa maø quan troïng ôû caùch thöùc duïng taâm. Khi duïng taâm ñuùng thì keát quaû an vui taát seõ coù maët.

CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC § 105

VAÁN ÑAÙP

Xin thaày cho bieát muïc ñích cuûa vieäc tuïng kinh coù phaûi
ñeå ñöôïc nhieàu coâng ñöùc?

Veà maët haønh trì, caâu hoûi naøy raát coù yù nghóa. Taïi sao mình phaûi tuïng kinh? Ñaây laø caâu hoûi vaán naïn thöôøng gaëp. Sôû dó chuùng toâi duøng töø “vaán naïn” bôûi vì raát nhieàu ngöôøi tuïng kinh maø khoâng hieåu ñöôïc nghóa lyù cuûa kinh, cho neân ñoâi luùc hieåu sai lôøi Phaät daïy.

Taâm lyù phaàn ñoâng caùc Phaät töû ngaøy nay khi nghe ñeán teân cuûa caùc boä kinh lôùn, chaúng haïn nhö kinh Dieäu Phaùp Lieân Hoa, thích ñoïc tuïng hôn caùc kinh ñieån khaùc. Vì kinh naøy coù moät phaåm ñeà caäp ñeán coâng ñöùc haønh trì. Noäi dung cuûa phaåm ñoù moâ taû coù taát caû 7.200
coâng ñöùc, 1.200 cuûa loã tai, con maét, loã muõi, mieäng, thaân vaø yù, cho neân moät soá Phaät töû chaïy theo coâng ñöùc ñeå maø ñoïc.

Tuïng kinh vôùi loøng mong caàu coâng ñöùc khoâng phaûi voâ ích.

Goùc ñoä naøy vaãn coù caùi lôïi cuûa noù. Tröôùc nhaát, vì muoán coù coâng ñöùc cho neân chuùng ta môùi ñam meâ tuïng kinh, vaø tuïng moät caùch chí thaønh. Nhôø söï chí thaønh, vieäc tuïng kinh khaùc vôùi vieäc ñoïc saùch thoâng thöôøng. Khi ñoïc saùch chuùng ta coù theå naèm nghieâng, ngöûa, ngoài choàm hoåm ñeå ñoïc. Phong caùch naøy khaùc hoaøn toaøn vôùi caùch thöùc tuïng kinh.

Tuïng kinh, ngoaøi thaân ngay ngaén, Phaät töû luoân toû loøng toân kính Phaät ñeå mong ñöôïc haïnh phuùc. Nhôø söï thaønh kính naøy, taâm cuûa chuùng ta deã daøng ñi vaøo traïng thaùi yeân tónh, nheï nhaøng; nhôø vaäy maø mình hieåu ñöôïc giaù trò cuûa kinh. Treân phöông dieän thöïc teá ñoù, mình phaûi hieåu noù chæ laø phöông tieän ñeå giuùp chuùng ta tieán saâu vaøo 106 § CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC
lónh vöïc haønh trì chöù khoâng phaûi baûn chaát cuûa söï cöùu caùnh.

Coâng ñöùc, theo aâm chöõ Haùn-Vieät, thöôøng ñöôïc haønh giaû söû duïng nhöng ôû ñaây chæ cho keát quaû cuûa caùc coâng taùc Phaät söï hay tu taäp. Thöïc ra, hai chöõ coâng ñöùc ñöôïc dòch nghóa töø chöõ Sanskrit vaø Pali laø guna voán coù nghóa ñen laø chöùc naêng hay coâng duïng.

Con soá 1.200 chöùc naêng cuûa tai, maét, muõi,... laø con soá bieåu töôïng cho soá nhieàu, chæ söï troïn veïn, ñaày ñuû, chöù thöïc ra khoâng coù giaùc quan naøo coù chöùc naêng nhieàu nhö vaäy. Ñoái vôùi caùc giaùc quan, neáu tu haønh coù phöông phaùp, thì coù theå chuyeån hoaù chuùng thaønh nhöõng coâng cuï ñeå phuïc vuï cho giaù trò an laïc vaø thaûnh thôi.

Cho neân, tuïng kinh laø moät leõ nhöng hieåu nghóa lyù cuûa kinh môùi laø quan troïng. Chö vò toå Trung Hoa soaïn ra nhöõng baøi saùm, noäi dung baøi keä, baøi quaùn töôûng ñeàu chöùa ñöïng trieát lyù thaâm saâu, moãi laàn ñoïc chuùng ta phaûi quaùn töôûng môùi thaâm thuùy.

Moãi caâu kinh coù theå tieáp caän töø nhieàu goùc ñoä khaùc nhau?

Chuùng ta coù theå tieáp caän lôøi kinh töø nhieàu goùc ñoä. Tuïng kinh caàu phöôùc vaãn coù giaù trò, nhöng cao sieâu vaø huyeàn dieäu khoâng phaûi naèm ôû phöôùc baùu ñang coù, maø naèm ôû choã hieåu ñöôïc chieàu saâu lôøi Phaät daïy. Chieàu saâu ñoù coù theå ñöôïc chia thaønh ba lôùp.

Lôùp thöù nhaát: theo nghóa ñen, döïa vaøo chöõ chuùng ta hieåu nghóa, chöõ nhö theá naøo chuùng ta hieåu theo theá ñoù, hieåu theo caáu truùc vaên phaïm cuûa ngoân ngöõ baûn vaên. Tuïng kinh döôùi goùc ñoä cuûa chöõ ñen nghóa traéng coù theå rôi vaøo hieåu sai, do khoâng hieåu heát ñöôïc lôùp nghóa cuûa töø ña nghóa trong tieáng Pali, Sanskrit hay chöõ Haùn. Dó nhieân, ñoâi luùc chuùng ta hieåu sai vaên phaïm, daãn ñeán tình traïng lyù giaûi sai noäi dung moät baøi kinh laø chuyeän thöôøng tình. Hoaëc chuùng ta hieåu sai lôùp nghóa cuûa töø ña nghóa, chaúng haïn nhö caâu “Nhaát thieát duy taâm taïo”, chuùng ta khoâng hieåu noù ñuùng trong ngöõ caûnh naøo, vaø aùp duïng trong tröôøng hôïp naøo cho ñuùng.

CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC § 107

Chöõ “phaùp” trong caâu treân khoâng coù nghóa laø moïi söï vaät hieän töôïng. ÔÛ ñaây, chöõ phaùp chính laø taâm sôû, töùc caùc traïng huoáng taâm lyù leä thuoäc vaøo taâm, ñeàu do taâm taïo ra. Theá giôùi vaät lyù nhö baàu trôøi, traêng sao, ñònh tinh, haønh tinh, coû caây, hoa laù v.v... khoâng theå do taâm chuùng ta taïo ra. Tuy nhieân, taâm cuûa chuùng ta chæ ñoùng vai troø taùc ñoäng. Ví duï khi thích moät caûnh vöôøn, chuùng ta coù theå taïo ra caûnh vöôøn nhöng baûn chaát cuûa caây coái phaûi do haït gioáng cuûa noù taïo ra. Theá giôùi vaät lyù toàn taïi moät caùch ñoäc laäp vôùi yù thöùc cuûa con ngöôøi.

Moät khi hieåu sai nghóa chöõ phaùp, ngöôøi lyù giaûi seõ bò rôi vaøo chuû nghóa duy taâm, duy taâm theo kieåu ñoái laäp vôùi chuû nghóa duy vaät.

Caâu “Nhaát thieát duy taâm” coù theå ñöôïc hieåu laø moïi haïnh phuùc hay khoå ñau, thaønh Phaät hay ma v.v. . ñeàu do hoaït duïng cuûa nhaän thöùc taâm, theå hieän qua haønh ñoäng cuï theå, daãn ñeán söï töông thích trong cuoäc soáng thoâng qua chieàu kích cuûa nhaân quaû.

Lôùp nghóa thöù hai: taát caû moïi kinh ñieån do ñöùc Phaät thuyeát, ngoaøi vieäc ñoïc tuïng ra, chuùng ta phaûi hieåu döôùi daïng caùc heä aån soá. Trong kinh, taïi sao ñöùc Phaät noùi nhö theá naøy maø khoâng noùi nhö theá kia? Taïi sao noùi cho ñoái töôïng naøy, ñöùc Phaät duøng phaùp moân A; noùi cho ñoái töôïng khaùc, ñöùc Phaät duøng phaùp moân B?

Ñeå hieåu ñuùng, chuùng ta phaûi ñaët baøi kinh trong boái caûnh vaên hoaù AÁn Ñoä, ñoái töôïng caên cô cuï theå. Neáu chæ hieåu kinh theo nghóa ñen thì chuùng ta coù theå hieåu sai lôøi Phaät daïy.

Lôùp nghóa thöù ba: ngöôøi AÁn Ñoä thích duøng bieåu töôïng ñeå
bieåu ñaït veà trieát lyù cao sieâu, duøng chöõ ñen nghóa traéng thì nghe coù veû khoâng haáp daãn. Nhöng muoán hieåu bieåu töôïng trieát lyù, chuùng ta phaûi hieåu ñöôïc vaên chöông, chöõ nghóa, phong tuïc taäp quaùn, vaø ñaët caâu hoûi taïi sao ngöôøi AÁn Ñoä thích daïng bieåu töôïng naøy maø khoâng thích daïng bieåu töôïng kia.

Hieåu ñöôïc ñieàu naøy, chuùng ta môùi khoâng ngaïc nhieân khi thaáy trong kinh coù nhöõng ñoaïn moâ taû mang tính bieåu töôïng 108 § CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC
nhö vaäy. Chaúng haïn nhö saùch söû ghi ñöùc Phaät Thích Ca sinh ra töø beân hoâng phaûi cuûa hoaøng haäu Ma-da. Khi coù maët treân cuoäc ñôøi, ngaøi ñi baûy böôùc, nhìn boán höôùng: ñoâng, taây, nam, baéc, thaäm chí nhieàu baûn kinh noùi theâm laø ñoâng-nam, taây-nam, ñoâng-baéc, taây-baéc ñeán taùm höôùng.

Söï ra ñôøi cuûa ñöùc Phaät, thay vì noùi bình daân nhö ngaøi seõ mang laïi haïnh phuùc vaø an laïc cho chö thieân vaø loaøi ngöôøi, thì trôû neân quaù bình thöôøng, taïi vì ai ra laøm ñaïo, laøm toân giaùo maø khoâng noùi toâi seõ mang laïi lôïi ích cho ngöôøi khaùc. Ñaâu coù ai noùi toâi mang laïi ñau khoå ñau, thaäm chí caùc hoïc thuyeát chính trò, baát lôïi cho cuoäc ñôøi hoï cuõng noùi chuùng toâi laøm lôïi ích cho coäng ñoàng chöù ñaâu noùi laø mình laøm xaáu.

Khi môùi sô sinh, theo moâ taû ñöùc Phaät bieåu töôïng, tay chæ trôøi, tay chæ ñaát vaø tuyeân boá “Treân cuoäc ñôøi naøy Ta laø soá moät”. Thöïc ra, ñöùc Phaät ñaâu coù coáng cao ngaõ maïn nhö vaäy, thaäm chí Ngaøi coøn noùi ai coù loøng coáng cao ngaõ maïn laø ngöôøi mang trong mình taâm lyù aâm tính cuûa khoå ñau. Khi caùc toå bieân taäp kinh ñieån ghi nhö vaäy ngöôøi AÁn Ñoä môùi thaáy haáp daãn vaø tin raèng: ñaây laø nhaân vaät coù ba möôi hai töôùng toát, taùm möôi veû ñeïp, ñuùng laø baäc ñaïi nhaân, nhö vaäy nhöõng gì Ngaøi daïy hoï môùi haønh trì. Hieåu caùc moâ taû mang tính bieåu töôïng baèng nghóa ñen cuûa töø laø hieåu laàm ñöùc Phaät.

Chöõ “ngaõ” trong caâu “Duy ngaõ ñoäc toân,” thöôøng ñöôïc nhieàu ngöôøi lyù giaûi coù lieân heä ñeán baûn ngaõ, caùi maø ñöùc Phaät noùi laø xaáu nhaát trong cuoäc ñôøi naøy. Caùch lyù giaûi “Caùi toâi laø nguy haïi nhaát trong trôøi ñaát naøy” nghe coù veû trieát lyù, nhöng laïi sai vôùi ngöõ caûnh. Trong tieáng Pali vaø Sanskrit, Ngaøi duøng ñaïi töø nhaân xöng cuûa ngoâi thöù nhaát laø “toâi” (ahamkara) chöù Ngaøi khoâng duøng danh töø baûn ngaõ “atta”.

Moãi höôùng ñi baûy böôùc nôû hoa sen, ôû ñaây aùm chæ raèng moãi böôùc chaân ñi cuûa baäc thanh tònh, giaûi thoaùt seõ taïo ra hoa sen cuûa an laïc, thaûnh thôi, haïnh phuùc cho cuoäc ñôøi.

CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC § 109

Taát caû caùc bieåu töôïng ñoù, moãi ngöôøi chuùng ta phaûi tìm chìa khoaù giaûi maõ, ñeå khoâng coøn rôi vaøo traïng thaùi sai laàm nöõa.

Tuïng kinh, tìm hieåu yù cuûa Ngaøi, chuùng ta phaûi hieåu cho ñöôïc ba taàng lôùp yù nghóa treân thì môùi khoâng rôi vaøo tình traïng hieåu sai kinh ñieån.

Trong boán buoåi tuïng kinh vaø leã Phaät taïi chuøa, sau thôøi
kinh coù phaàn hoài höôùng, trong ñoù luoân coù baøi Baùt nhaõ taâm
kinh, vaø con cöù ñinh ninh raèng ñoù laø nhöõng baøi kinh ñeå
ñoïc cho ñuû. Con cho raèng moãi ngaøy mình tuïng ñöôïc nhöõng
thôøi kinh nhö vaäy laø mình ñaõ tu ñöôïc moät ngaøy; töông töï,
hai ngaøy nhö vaäy laø mình ñaõ tu ñöôïc hai ngaøy. Nhö vaäy
coù ñuùng khoâng?

Coù moät thôøi taïi Vieät Nam, baûn kinh aán toáng ghi Baùt nhaõ taâm kinh laø Boå khuyeát taâm kinh, neân keùo theo söï hieåu laàm cuûa raát nhieàu ngöôøi raèng Taâm kinh phaàn boå tuùc, thay vì kinh tinh hoa veà trí tueä. Baùt nhaõ taâm kinh laø troïng taâm cuûa kinh ñieån Baùt-nhaõ. Noù ñöôïc choïn laøm kinh tuïng cho taát caû thôøi kinh theo truyeàn thoáng Baéc toâng laø vì trieát lyù quaùn chieáu veà baûn chaát khoâng thöïc theå cuûa naêm toå hôïp taâm vaät lyù hình thaønh neân con ngöôøi, nhôø ñoù vöôït khoûi moïi noãi khoå nieàm ñau do chaáp hoaëc vaøo vaät lyù hay taâm lyù cuûa caùi toâi ñoù maø ra.

Keá ñeán, phöông phaùp luaän phaù chaáp cuûa Taâm kinh naèm ôû choã

“thaùo gôõ” taát caû nhöõng gì thuoäc veà chaáp tröôùc tính thöïc theå cuûa moïi söï vaät hieän töôïng. Caùc coâng thöùc phuû ñònh ôû ñaây khoâng coù nghóa laø phuû ñònh “khoâng coù” ñoái laäp vôùi “coù”, maø laø moät thao taùc phaù chaáp caàn thieát veà nhöõng gì ñöôïc “chaáp coù”ù. Vaän duïng coâng thöùc phaù chaáp baèng moät loaït ñoäng töø “voâ” laø ñeå thaùo taát caû caùc chaáp tröôùc ñaõ coù. Nhôø ñoù, haønh giaû soáng thong dong, töï taïi.

Ñoïc vaø thoï trì Taâm kinh maø khoâng hieåu ñöôïc ñieàu naøy, laïi nghó ñoù laø phaàn boå khuyeát caàn thieát ñeå coâng ñöùc tuïng kinh ñöôïc thaønh töïu thì giaù trò ñaït ñöôïc khoâng nhieàu.

110 § CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC

Ñoù laø lyù do taïi sao chuùng ta haønh trì kinh naêm möôøi naêm, coù theå troïn ñôøi khoâng coù taùc duïng chuyeån hoaù, maø chæ coù phöôùc baùu thoâi, hay ñaït ñöôïc moät phaàn “thieàn chæ” trong luùc thoï trì kinh laø heát. Thieàn chæ, töùc laø taâm an tònh, thoaûi maùi, thaûnh thôi, nheï nhaøng, thanh thoaùt trong quaù trình thoï trì kinh. Neáu tuïng maø chæ mong caàu phöôùc baùu thì quaù uoång.

Thôøi Phaät khoâng coù tuïng kinh. Chæ coù hình thöùc truøng tuyeân laïi lôøi Phaät daïy, ñeå moïi ngöôøi cuøng nhôù maø haønh trì. Nhôø ñoù, nhöõng vò khoâng coù maët tröïc tieáp nghe Phaät daïy vaãn coù theå hieåu ñuùng vaø bieát caùch haønh trì. Nghe roài chuùng ta phaûi tö duy vaø tìm hieåu, hieåu roài haønh trì chöù khoâng phaûi hieåu khoâng laø ñöôïc.

Khi thaép höông cuùng Phaät, neân thaép nhieàu hay ít? YÙ
nghóa cuûa vieäc thaép höông cuùng Phaät?

Caùc toå Trung Hoa raát tinh teá trong vieäc caáu taïo phaàn daãn nhaäp vaø phaàn keát thuùc trong caùc nghi thöùc tuïng nieäm. Lôøi nguyeän höông nhaèm bieåu toû toân kính vaø daâng cuùng leân ñöùc Phaät höông ñaïo ñöùc vaø höông thieàn ñònh, töùc laø söï an tònh tröôùc moïi bieán coá cuûa cuoäc ñôøi. Soáng vôùi ñaïo ñöùc vaø thieàn ñònh ñöôïc xem laø ñaõ cuùng döôøng ñöùc Phaät. Caùch cuùng döôøng ñöùc Phaät thieát thöïc nhaát laø phuïc vuï chuùng sanh voâ vuï lôïi.

Ngöôøi Hoa khi ñeán chuøa thöôøng ñem caû boù nhang vaø ñoát saïch, ñeå caàu phöôùc, thöïc chaát chæ laøm khoùi nghi nguùt caû chuøa. Khi ñoát nhang caàu phöôùc nhö vaäy, chuùng ta seõ laøm cho moâi tröôøng bò oâ nhieãm, chuøa mau bò hö cuõ vaø caùc töôïng Phaät deã ñen hôn.

Boûû ra chæ ba traêm ngaøn ñoàng Vieät Nam ñeå mua moät traêm theû nhang vaø ñoát saïch caû traêm theû nhö vaäy, chuùng ta töôûng raèng mình ñaõ coù ñöôïc moät traêm coâng ñöùc. Suy nghó nhö vaäy laø sai, vieäc ñoát nhang nhieàu laøm cho Phaät bò ñen, chuøa bò cuõ, khoùi laây lan, laøm aûnh höôûng ñeán söùc khoeû cuûa quyù thaày, coâ cuõng nhö quyù Phaät töû. Ngoaøi vieäc phung phí ba traêm ngaøn, chuùng ta coøn CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC § 111
mang laïi raát nhieàu söï nguy haïi, khoâng kheùo bò ñau phoåi, ngheït tim vaø bao noãi khoå nieàm ñau cho ngöôøi khaùc. Nhieàu ngöôøi yù thöùc ñöôïc ñieàu naøy, coù chuøa yeâu caàu chæ ñoát moät caây, aáy theá maø hoï vaãn ñoát traøng giang ñaïi haûi.

Vaäy cuùng nhang ñieän töû coù ñöôïc khoâng?

Thay vì ñoát caùc loaïi nhang thoâng thöôøng, coù ngöôøi mua ba caây nhang ñieän töû veà ñoát treân baøn thôø thì laäp töùc bò ngöôøi khaùc chæ trích: baø naøy sao keo quaù trôøi, chæ coù ba caây höông cuõng khoâng daùm mua ñeå ñoát maø laïi ñoát ba caây höông baèng ñieän.

Muïc ñích ñoát höông ñaâu phaûi ñeå Phaät ngöûi, neáu coøn hieän tieàn chaéc Ngaøi bò ung thö loã muõi maát. Cho neân chuùng ta phaûi duøng höông ñaïo ñöùc, töùc laø ngheä thuaät soáng an vui, höông töø bi ñeå xoaù boû haän thuø, höông tueä giaùc ñeå khoâng laàm ñöôøng laïc loái. Haøng ngaøy laøm vieäc phöôùc thieän, tu taäp caùc phaùp laønh laø chuùng ta ñaõ cuùng döôøng Phaät, maëc duø chuùng ta khoâng thaáy mình cuùng döôøng tröïc tieáp ñeán Ngaøi.

Ñeå baùo ñaùp ôn Phaät, chuùng ta phaûi cuùng döôøng Ngaøi baèng höông ñaïo, chæ coù höông naøy môùi coù theå giuùp chuùng ta giaùo hoaù ñöôïc ngöôøi thaân vaø tha nhaân, bôûi vì cuoäc soáng thieát thöïc môùi chuyeån hoùa ñöôïc hoï.

Trong nghi thöùc coâng phu chieàu coù caâu “Khai yeát haàu”.

Xin giaûi thích roõ yù nghóa quaùn töôûng trong tröôøng hôïp naøy
theá naøo?

Thôøi coâng phu chieàu ôû caùc chuøa Baéc toâng thöôøng tuïng luùc boán giôø, caàu nguyeän cho caùc oan hoàn uoång töû cheát khoâng ñöôïc sieâu sanh khi nghe kinh hieåu ñöôïc quy luaät voâ thöôøng, quy höôùng Phaät, Phaùp, Taêng ñeå mau thoaùt khoûi caûnh khoå ñau khao khaùt caûm thoï.

Trong thôøi kinh coù moät caâu thaàn chuù “Khai yeát haàu chôn ngoân”, khi ñoïc quaùn töôûng vaø mong hoài höôùng coâng ñöùc cuûa mình coù ñöôïc trong tu taäp ñeå khai yeát haàu cho caùc loaøi ngaï quyû. Söï thaät caùc 112 § CHUYEÅN HOÙA CAÛM XUÙC
loaøi ngaï quyû ñaâu coù yeát haàu thieät nhö chuùng ta.

Yeát haàu thöïc cuûa chuùng ta baèng xöông thòt, coù cuïc caûn ôû coå, neáu aên nhanh vaø nuoát voâ laø ngheïn lieàn, baây giôø khai thoâng ra ñeå ñöa vaät thöïc vaøo beân trong ñeå nuoát voâ ñöôïc deã daøng.

Khai yeát haàu cho loaøi ngaï quyû khoâng coù nghóa laø môû yeát haàu cho chuùng aên caùc vaät thöïc, ñieàu ñoù deã laøm cho ngaï quyû vöôùng vaøo söï chaáp maéc. Phaûi khai yeát haàu baèng chaùnh phaùp.

Quaùn raèng: lôøi kinh, thuyeát phaùp naøy seõ môû yeát haàu cuûa boûn xeûn, keo kieät, oan öùc, haän thuø, söï traû ñuõa, caùi maø laøm cho hoï khoâng theå sieâu sanh thoaùt hoaù, duøng coâng ñöùc, phöôùc löïc cuûa mình ñeå giuùp hoï. Cho neân, khi tuïng kinh, mình phaûi quaùn töôûng, suy nieäm theo noäi dung thì môùi ñaït ñöôïc giaù trò haønh trì.

Töông töï, chuùng ta hoïc baøi kinh Baùt Nhaõ, Töù hoaèng theä nguyeän, Thaäp haïnh Phoå Hieàn, Hoài höôùng coâng ñöùc, Tam töï quy taát caû ñeàu naèm ôû goùc ñoä haønh trì. Chæ caàn haønh trì thôøi kinh khoaûng ba möôi phuùt, baèng caùch quaùn töôûng, roài ñem thöïc haønh thì ñaûm baûo noãi khoå nieàm ñau khoâng theå xaâm nhaäp vaøo mình ñöôïc. Ñöôïc nhö vaäy chuùng ta khoâng caàn hoä veä, aùo giaùp v.v... vaãn thaáy mình an toaøn vaø haïnh phuùc.

Traïng thaùi quaùn töôûng ñoù laøm cho thôøi kinh coù giaù trò raát cao. Chæ caàn tuïng, hoïc, haønh trì kinh nhö vaäy, chuùng toâi ñaûm baûo trong voøng boán naêm laø coù keát quaû raát tích cöïc. Döïa treân tinh thaàn ñoù, mình neân boû ñi nhöõng quan nieäm: OÀ! caùi naøy ñôn giaûn quaù, haønh trì coù keát quaû bao nhieâu laém ñaâu. Chuùng ta chæ caàn lieân töôûng ñeán moät ñoäng töø “chòu khoù”, thì veà sau, vónh vieãn seõ khoâng bao giôø bò khoù chòu.

Qua nhöõng lôøi ñöùc Phaät daïy trong kinh, neáu mình khoâng chòu noã löïc ngay baây giôø, dó nhieân coù nhieàu kyõ naêng ñeå phoùng thích, hoaù giaûi noãi khoå nieàm ñau, maø cöù mong ñöùc Phaät phoø hoä, ñoä trì thì nguoàn goác khoå ñau cuûa sanh töû khoù coù theå giaûi quyeát ñöôïc.

Document Outline

- ��
- ��
- ��
- ��
- ��
- ��
- ��
- ��
- ��
- ��
- ��
- ��
- ��
- ��
- ��
- ��
- ��
- ��
- ��
- ��

Table of Contents

- Phaàn I: Baûn chaát caûm xuùc ......................................................1

- Caûm xuùc tieàm taøng ..............................................................3

- Tuøy taâm hieän töôùng ...........................................................11

- Caûm xuùc mô töôûng ............................................................16

- Tinh thaàn trung ñaïo ...........................................................21

- Caùnh chim voâ hình ............................................................25

- Laøm môùi caûm xuùc ..............................................................29

- Phaàn II: Haï nhieät caûm xuùc ...................................................37

- Nhieät löôïng caûm xuùc ..........................................................39

- Khoå ñau do tình vaø töôûng ..................................................43

- Nhaän thöùc bay boång ...........................................................47

- Khoanh vuøng caûm xuùc .......................................................50

- Chia seû noãi lo......................................................................60

- Lieân minh caûm xuùc ............................................................64

- Phaàn III: Chuyeån hoùa caûm xuùc ............................................69

- Chia seû noãi ñau ...................................................................71

- Ñöøng ñeø neùn ......................................................................76

- Quaùn khoâng taùc giaû ............................................................82

- Xoa dòu noãi ñau ..................................................................87

- Chaân khoâng hoùa caûm xuùc ..................................................93