Tìm Hiểu Pháp Luật Về Tố Tụng
Author: Sách Luật
Date: 0101-01-01T00:00:00+00:00

TÌM HIỂU PHÁP LUẬT VỀ
TỐ TỤNG DÂN SỰ, HÀNH CHÍNH, HÌNH SỰ

MỤC LỤC

PHẦN A: TÌM HIỂU VỀ LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ.. 11

CHUYÊN ĐỀ 1 : NGƯỜI THAM GIA TỐ TỤNG.. 11

I. KHÁI LƯỢC VỀ TỐ TỤNG.. 11

1. Tố tụng. 11

2. Các lĩnh vực tố tụng. 12

2.1. Tố tụng hình sự: 12

2.2. Tố tụng hành chính. 12

2.3. Tố tụng dân sự. 12

II. ĐƯƠNG SỰ TRONG VỤ ÁN DÂN SỰ.. 12

1.  Khái niệm đương sự. 12

1.1. Nguyên đơn trong vụ án dân sự. 12

1.1.1. Người khởi kiện: Nguyên đơn trong vụ án dân sự là người khởi kiện, người được cá nhân, cơ quan, tổ chức khác do Bộ luật tố tụng dân sự quy định khởi kiện để yêu cầu Tòa án giải quyết vụ án dân sự khi cho rằng quyền và lợi ích hợp pháp của người đó bị xâm phạm. 12

1.1.2. Cơ quan, tổ chức do Bộ luật tố tụng dân sự quy định khởi kiện vụ án dân sự để yêu cầu Tòa án bảo vệ lợi ích công cộng, lợi ích của Nhà nước thuộc lĩnh vực mình phụ trách cũng là nguyên đơn (khoản 2 Điều 56). 13

1.1.3. Cơ quan, tổ chức khởi kiện để yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người khác , bao gồm: Cơ quan về dân số, gia đình và trẻ em, Hội liên hiệp phụ nữ khởi kiện vụ án về hôn nhân và gia đình trong trường hợp do Luật hôn nhân và gia đình quy định; Công đoàn cấp trên của công đoàn cơ sở có quyền khởi kiện vụ án lao động trong trường hợp cần bảo vệ quyền và lợi ích của tập thể người lao động (Điều 162). 13

1.2. Bị đơn trong vụ án dân sự. 13

1.3. Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. 13

2. Năng lực pháp luật tố tụng dân sự và năng lực hành vi tố tụng dân sự của đương sự. 13

2.1. Khái niệm năng lực pháp luật dân sự của cá nhân. 13

2.2. Khái niệm pháp nhân và năng lực pháp luật dân sự của pháp nhân. 13

2.2.1. Pháp nhân (tổ chức) là thuật ngữ dùng để phân biệt với thể nhân (con người). Trong quan hệ dân sự, không chỉ có quan hệ giữa cá nhân với nhau mà còn có quan hệ giữa cá nhân với các tổ chức do con người lập ra. Một tổ chức được gọi là pháp nhân nếu nó đáp ứng các điều kiện được quy định tại của BLDS năm 2005, như sau: 13

2.2.2. Năng lực pháp luật dân sự của pháp nhân. 14

2.2.3. Năng lực hành vi tố tụng dân sự của đương sự. 14

3. Quyền, nghĩa vụ của đương sự. 14

3.1. Nguyên tắc bình đẳng về quyền và nghĩa vụ giữa các đương sự. 14

3.1.1. Quyền và nghĩa vụ chung của các đương sự. 15

3.2. Quyền và nghĩa vụ riêng biệt của các đương sự. 15

3.2.1. Quyền, nghĩa vụ của nguyên đơn. 15

3.2.2. Quyền và nghĩa vụ của bị đơn. 15

3.2.3. Quyền và nghĩa vụ của người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. 16

3.3. Kế thừa quyền, nghĩa vụ tố tụng. 16

III. NHỮNG NGƯỜI THAM GIA TỐ TỤNG KHÁC.. 16

1. Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự. 16

1.1. Khái niệm: 16

1.1.1. Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự là luật sư. 17

1.1.2. Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự là các nhân không phải là luật sư  17

1.2. Quyền, nghĩa vụ của người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự. 17

1.2.1. Quyền của người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự. 17

1.2.2. Nghĩa vụ của người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự. 17

2. Người làm chứng. 18

2.1. Khái niệm: 18

2.1.1. Quyền, nghĩa vụ của người làm chứng. 18

3. Người giám định (Điều 67, 68) 18

3.1. Khái niệm: 18

3.2. Quyền, nghĩa vụ của người giám định. 18

3.2.1. Quyền của người giám định. 18

3.2.2. Nghĩa vụ của người giám định. 19

3.3. Thay đổi người giám định. 19

3.3.1. Các truờng hợp thay đổi người giám định: 19

3.3.2. Thủ tục thay đổi người giám định: 19

4. Người phiên dịch (Điều 69, Điều 70) 19

4.1. Khái niệm: 19

4.2. Quyền, nghĩa vụ của người phiên dịch. 20

4.2.1. Quyền của người phiên dịch. 20

4.2.2. Nghĩa vụ của người phiên dịch. 20

4.3. Thay đổi người phiên dịch. 20

4.3.1. Các trường hợp thay đổi người phiên dịch. 20

4.3.2. Về thủ tục thay đổi người phiên dịch: 20

5. Người đại diện (từ Điều 73 đến Điều 78) 20

5.1. Khái niệm: 20

5.1.1. Người đại diện theo pháp luật trong tố tụng dân sự. 20

5.1.2. Người đại diện theo ủy quyền trong tố tụng dân sự. 21

5.2. Quyền, nghĩa vụ của người đại diện theo pháp luật trong tố tụng dân sự. 21

5.3. Những trường hợp không được làm người đại diện và việc chỉ định người đại diện trong tố tụng dân sự  21

5.4. Chấm dứt đại diện trong tố tụng dân sự. 21

5.4.1. Chấm dứt đại diện của cá nhân. 21

5.4.2. Chấm dứt đại diện của pháp nhân. 22

5.5. Hậu quả của việc chấm dứt đại diện trong tố tụng dân sự. 22

CHUYÊN ĐỀ 2 : THỦ TỤC GIẢI QUYẾT VỤ ÁN DÂN SỰ TẠI TÒA ÁN CẤP SƠ THẨM... 22

1. Quy định chung về phiên tòa sơ thẩm.. 22

1.1. Khái niệm phiên tòa sơ thẩm.. 22

1.2. Yêu cầu chung đối với phiên tòa sơ thẩm.. 23

1.3. Xét xử trực tiếp, bằng lời nói và liên tục. 23

1.4. Hội đồng xét xử sơ thẩm.. 24

1.4.1. Thành phần Hội đồng xét xử. 24

1.4.2. Thay thế thành viên Hội đồng xét xử. 24

1.5. Những người tham gia phiên tòa. 24

1.5.1. Các đương sự. 24

1.5.2. Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự. 25

1.5.3. Người làm chứng. 26

1.5.4. Người giám định. 26

1.5.5. Người phiên dịch. 26

1.5.6. Kiểm sát viên. 26

1.6. Xét xử trong trường hợp đương sự, người bảo vệ quyền và lợi ích của đương sự vắng mặt tại phiên tòa  26

1.7. Hoãn phiên tòa. 26

1.7.1. Những trường hợp hoãn phiên tòa. 26

1.7.2. Thời hạn hoãn phiên tòa. 27

1.7.3. Quyết định hoãn phiên tòa. 27

1.8. Những vấn đề khác. 28

1.8.1. Nội quy phiên tòa. 28

1.8.2. Thủ tục ra bản án và quyết định của Tòa án tại phiên tòa. 28

1.8.3. Chuẩn bị khai mạc phiên tòa. 28

2. Thủ tục phiên tòa. 29

2.1. Thủ tục bắt đầu phiên tòa. 29

2.1.1. Khai mạc phiên tòa. 29

2.1.2. Giải quyết yêu cầu thay đổi người tiến hành tố tụng, người giám định, người phiên dịch  29

2.1.3. Xem xét, quyết định hoãn phiên tòa khi có người vắng mặt 29

2.1.4. Bảo đảm tính khách quan của người làm chứng. 30

2.2. Thủ tục hỏi tại phiên tòa. 30

2.2.1. Hỏi đương sự về thay đổi, bổ sung, rút yêu cầu và công nhận sự thỏa thuận của họ về giải quyết vụ án  30

2.2.2. Nghe đương sự trình bày về vụ án. 31

2.2.3. Việc tiến hành hỏi tại phiên tòa. 32

2.3. Thủ tục tranh luận tại phiên tòa. 34

2.3.1. Những người tham gia tranh luận. 35

2.3.2. Nội dung tranh luận. 35

2.3.3. Căn cứ tranh luận. 35

2.3.4. Trình tự tranh luận. 35

2.3.5. Phát biểu của Kiểm sát viên. 36

2.3.6. Trở lại việc hỏi 36

2.4. Thủ tục nghị án. 37

2.5. Thủ tục tuyên án. 38

3. Biên bản phiên tòa. 38

4. Bản án sơ thẩm.. 38

5. Những quyết định tại phiên tòa sơ thẩm.. 39

6. Những thủ tục sau phiên tòa sơ thẩm.. 39

6.1. Sửa chữa, bổ sung bản án. 39

6.2. Cấp trích lục bản án, bản án. 40

6.3. Sửa chữa, bổ sung biên bản phiên tòa. 40

CHUYÊN ĐỀ 3 : THỦ TỤC GIẢI QUYẾT VỤ ÁN DÂN SỰ TẠI TÒA ÁN CẤP PHÚC THẨM... 40

I. KHÁI QUÁT VỀ PHÚC THẨM DÂN SỰ.. 40

1.  Khái niệm và ý nghĩa của phúc thẩm dân sự. 40

2. Phạm vi xét xử phúc thẩm vụ án dân sự. 41

3. Thẩm quyền của Hội đồng xét xử phúc thẩm. 41

II. KHÁNG CÁO, KHÁNG NGHỊ THEO THỦ TỤC PHÚC THẨM... 42

1. Khái niệm kháng cáo, kháng nghị phúc thẩm. 42

2. Đối tượng của kháng cáo, kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm. 42

3. Phạm vi đối tượng có quyền kháng cáo, kháng nghị 42

4. Yêu cầu đối với kháng cáo, kháng nghị phúc thẩm. 43

5. Thông báo nộp tiền tạm ứng án phí phúc thẩm.. 44

6. Các trường hợp thay đổi, bổ sung hoặc rút kháng cáo, kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm dân sự  44

7. Hậu quả của việc kháng cáo, kháng nghị 44

8. Gửi hồ sơ vụ án và kháng cáo, kháng nghị 44

III. XÉT XỬ PHÚC THẨM VỤ ÁN DÂN SỰ.. 45

1. Thụ lý vụ án để xét xử phúc thẩm.. 45

2. Hội đồng xét xử phúc thẩm vụ án dân sự. 45

3. Những người tham gia phiên tòa phúc thẩm. 45

4. Chuẩn bị xét xử phúc thẩm vụ án dân sự. 45

5. Thủ tục tiến hành phiên tòa phúc thẩm vụ án dân sự. 46

5.1. Chuẩn bị khai mạc phiên tòa phúc thẩm và thủ tục bắt đầu phiên toà phúc thẩm.. 46

5.2. Các trường hợp hoãn phiên tòa phúc thẩm vụ án dân sự. 46

5.3. Thủ tục hỏi tại phiên toà phúc thẩm. 46

5.4. Thủ tục tranh luận tại phiên toà phúc thẩm. 47

5.5. Nghị án và tuyên án. 47

6. Bản án phúc thẩm dân sự. 47

IV. THỦ TỤC PHÚC THẨM CÁC QUYẾT ĐỊNH CỦA TÒA ÁN CẤP SƠ THẨM. 47

CHUYÊN ĐỀ 4 : THỦ TỤC XÉT LẠI BẢN ÁN, QUYẾT ĐỊNH DÂN SỰ ĐÃ CÓ HIỆU LỰC PHÁP LUẬT  49

I. THỦ TỤC GIÁM ĐỐC THẨM... 49

1. Tính chất của giám đốc thẩm.. 49

2. Kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm.. 50

2.1. Căn cứ để kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm.. 50

2.2. Người có quyền đề nghị xem xét việc kháng nghị 51

2.3. Người có quyền kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm.. 52

2.4. Thủ tục kháng nghị 52

3. Thẩm quyền giám đốc thẩm.. 53

4. Phiên tòa giám đốc thẩm.. 53

4.1. Hội đồng giám đốc thẩm.. 53

1. Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao là cơ quan xét xử cao nhất theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm và là cơ quan hướng dẫn các Tòa án áp dụng thống nhất pháp luật. 54

2. Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao gồm có: 54

3. Tổng số thành viên Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao không quá mười bảy người. 54

4.2. Những người tham gia phiên tòa giám đốc thẩm.. 54

4.3. Thời hạn mở phiên toà giám đốc thẩm.. 54

4.4. Thủ tục phiên toà giám đốc thẩm.. 54

5. Thẩm quyền của Hội đồng giám đốc thẩm.. 55

5.1. Phạm vi giám đốc thẩm.. 55

5.2. Quyền hạn của Hội đồng giám đốc thẩm.. 55

5.3. Ra Quyết định giám đốc thẩm.. 58

5.4. Gửi Quyết định giám đốc thẩm.. 58

II. THỦ TỤC TÁI THẨM... 59

1. Tính chất của tái thẩm.. 59

2. Căn cứ để kháng nghị theo thủ tục tái thẩm.. 60

3. Người có quyền kháng nghị theo thủ tục tái thẩm.. 60

4. Thời hạn kháng nghị theo thủ tục tái thẩm.. 61

5. Thẩm quyền của Hội đồng tái thẩm.. 61

III. THỦ TỤC ĐẶC BIỆT XEM XÉT LẠI QUYẾT ĐỊNH CỦA HỘI ĐỒNG THẨM PHÁN TÒA ÁN NHÂN DÂN TỐI CAO.. 63

1. Yêu cầu, kiến nghị, đề nghị xem xét lại quyết định của Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao  63

2. Thủ tục và thẩm quyền xem xét lại quyết định của Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao  64

SO SÁNH THỦ TỤC GIÁM ĐỐC THẨM VÀ TÁI THẨM... 65

PHẦN B: TÌM HIỂU VỀ LUẬT TỐ TỤNG HÀNH CHÍNH.. 67

CHUYÊN ĐỀ 5: TÌM HIỂU VỀ LUẬT TỐ TỤNG HÀNH CHÍNH VIỆT NAM... 67

1. Vài nét về sự hình thành và phát triển của pháp luật tố tụng hành chính tại Việt nam.. 68

2. Một số quy định mới của Luật tố tụng hành chính. 69

2.1 Những quy định chung. 69

2.1.1 Phạm vi điều chỉnh. 69

2.1.2. Hiệu lực của Luật Tố tụng hành chính: 69

2.1.3. Một số thuật ngữ pháp lý. 69

2.2. Thẩm quyền của  Toà án. 73

2.2.1.Thẩm quyền theo loại việc. 73

2.2.2.Thẩm quyền theo cấp xét xử. 74

2.2.3. Xác định thẩm quyền trong trường hợp người khởi kiện vừa khởi kiện tại Toà án có thẩm quyền vừa khiếu nại đến người có thẩm quyền giải quyết khiếu nại 74

2.3. Vấn đề nhập hoặc tách vụ án. 75

2.4. Cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng và việc thay đổi người tiến hành tố tụng  76

2.5. Người tham gia tố tụng, quyền và nghĩa vụ của người tham gia tố tụng. 77

2.6. Các biện pháp khẩn cấp tạm thời 78

2.6.1. Về căn cứ áp dụng: 78

2.6.2. Về trách nhiệm đối với hậu quả của việc áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời: 79

2. Toà án áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời không đúng với yêu cầu của đương sự mà gây thiệt hại cho người bị áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời hoặc gây thiệt hại cho người thứ ba thì Toà án phải bồi thường”. 79

2.7. Chứng minh và chứng cứ trong tố tụng hành chính. 79

2.7.1. Về quyền và nghĩa vụ cung cấp chứng cứ và chứng minh của đương sự. 80

2.7.2. Về trách nhiệm xác minh, thu thập chứng cứ của Tòa án. 80

2.7.3. Về trách nhiệm của cá nhân, cơ quan, tổ chức cung cấp tài liệu, chứng cứ cho đương sự, Tòa án, Viện kiểm sát 80

2.8. Cấp, tống đạt, thông báo văn bản tố tụng. 80

CHUYÊN ĐỀ 6  KHỞI KIỆN, THỤ LÝ VỤ ÁN, CHUẨN BỊ XÉT XỬ VÀ THỦ TỤC TỐ TỤNG  HÀNH CHÍNH TẠI PHIÊN TOÀ.. 81

I. KHỞI KIỆN VÀ THỤ LÝ VỤ ÁN HÀNH CHÍNH.. 81

1.  Khởi kiện vụ án hành chính. 81

1.1. Quyền khởi kiện. 81

1.2. Thời hiệu khởi kiện. 82

1.3. Nội dung và hình thức của đơn khởi kiện. 84

1.4. Thủ tục gửi đơn khởi kiện đến Toà án. 84

1.5. Nhận và xem xét đơn khởi kiện, trả lại đơn, khiếu nại và giải quyết khiếu nại đối với việc trả lại đơn  85

1.6. Yêu cầu sửa đổi, bổ sung đơn khởi kiện. 86

2. Thụ lý vụ án hành chính. 86

2.1. Điều kiện và thủ tục thụ lý vụ án. 86

2.2. Phân công Thẩm phán giải quyết vụ án. 87

2.3. Nhiệm vụ, quyền hạn của Thẩm phán khi lập hồ sơ vụ án hành chính. 87

2.4. Quyền, nghĩa vụ của người được thông báo và quyền yêu cầu độc lập của người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. 88

II. CHUẨN BỊ XÉT XỬ.. 88

1. Thời hạn chuẩn bị xét xử. 88

2. Các quyết định. 89

III. THỦ TỤC TỐ TỤNG TẠI PHIÊN TOÀ HÀNH CHÍNH SƠ THẨM... 90

1. Một số quy định chung về tố tụng tại phiên toà. 90

3.1. Nguyên tắc xét xử. 90

3.2. Sự có mặt của người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng. 90

3.2.1. Sự có mặt của người tiến hành tố tụng. 90

3.2.2. Sự có mặt của người tham gia tố tụng. 90

2. Các thủ tục do Thư ký Toà án thực hiện. 91

3. Thủ tục khai mạc phiên toà. 91

4. Thủ tục  hỏi 91

5. Thủ tục tranh luận. 93

6. Thủ tục nghị án. 94

7. Thủ tục tuyên án. 95

PHẦN C: TÌM HIỂU VỀ LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ.. 95

CHUYÊN ĐỀ 7: KHỞI TỐ, ĐIỀU TRA VỤ ÁN HÌNH SỰ VÀ QUYẾT ĐỊNH VIỆC TRUY TỐ.. 95

I. KHỞI TỐ VỤ ÁN HÌNH SỰ.. 95

1. Khái niệm, nhiệm vụ và ý nghĩa của khởi tố vụ án hình sự. 95

1.1. Khái niệm.. 95

1.2. Nhiệm vụ. 96

1.3. Ý nghĩa. 96

2. Khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại 96

3. Căn cứ khởi tố vụ án hình sự. 97

4. Trình tự khởi tố vụ án hình sự. 98

5. Quyền hạn và trách nhiệm của Viện kiểm sát trong việc khởi tố vụ án hình sự. 103

II. ĐIỀU TRA VỤ ÁN HÌNH SỰ.. 103

1. Khái niệm, nhiệm vụ và ý nghĩa của điều tra vụ án hình sự. 103

1.1. Khái niệm: 103

1.2. Nhiệm vụ. 104

1.3. Ý nghĩa. 105

2. Những quy định chung về điều tra. 105

2.1. Thẩm quyền điều tra của cơ quan điều tra. 105

2.2. Chuyển vụ án, nhập hoặc tách vụ án hình sự để tiến hành điều tra, ủy thác điều tra. 110

2.3. Thời hạn điều tra, phục hồi điều tra, điều tra bổ sung, điều tra lại 111

2.4. Thời hạn tạm giam để điều tra. 113

2.5. Những quy định chung khác về điều tra. 114

3. Các hoạt động điều tra. 115

3.1. Khởi tố bị can và hỏi cung bị can. 115

3.2. Lấy lời khai người làm chứng, người bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án; đối chất và nhận dạng. 117

3.3. Khám xét, thu giữ, tạm giữ, kê biên tài sản. 119

3.4. Khám nghiệm hiện trường, khám nghiệm thử thi, xem xét dấu vết trên thân thể, thực nghiệm điều tra, giám định. 122

4. Tạm đình chỉ điều tra và kết thúc điều tra. 124

4.1. Tạm đình chỉ điều tra. 124

4.2. Kết thúc điều tra. 124

4.3. Phục hồi điều tra. 125

III. TRUY TỐ.. 126

1. Khái niệm, nhiệm vụ và ý nghĩa của giai đoạn truy tố. 126

1.1. Khái niệm.. 126

1.2. Nhiệm vụ. 126

1.3. Ý nghĩa. 126

2. Quyết định việc truy tố. 127

2.1. Thời hạn quyết định truy tố. 127

2.2. Quyết định truy tố bị can trước Tòa án bằng Bản cáo trạng. 127

2.3. Quyết định trả hồ sơ để điều tra bổ sung. 128

2.4. Quyết định đình chỉ hoặc tạm đình chỉ vụ án. 129

CHUYÊN ĐỀ 8: XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ.. 131

I. THẨM QUYỀN XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ.. 131

1. Thẩm quyền xét xử sơ thẩm vụ án hình sự của Tòa án các cấp. 131

1.1.Xác định thẩm quyền xét xử sơ thẩm vụ án hình sự giữa Toà án nhân dân và Toà án quân sự  131

1.2. Xác định thẩm quyền xét xử giữa các cấp Toà án. 132

2. Thẩm quyền xét xử sơ thẩm vụ án hình sự theo lãnh thổ. 133

2.1. Thẩm quyền xét xử sơ thẩm theo lãnh thổ của Tòa án nhân dân các cấp. 133

2.2. Thẩm quyền xét xử sơ thẩm theo lãnh thổ của Tòa án quân sự. 134

3. Thẩm quyền xét xử những vụ án mà tội phạm xảy ra trên tàu bay, tàu biển của nước CHXHCN Việt Nam đang hoạt động ngoài không phận, ngoài lãnh hải của Việt Nam.. 134

4. Thẩm quyền xét xử vụ án mà bị cáo phạm nhiều tội thuộc thẩm quyền của các Tòa án khác cấp  134

II. TRÌNH TỰ XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ.. 135

1. Chuẩn bị xét xử. 135

1.1. Thời hạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án. 135

1.2. Các quyết định của Tòa án trong thời gian chuẩn bị xét xử. 136

2. Một số nguyên tắc Tòa án phải tuân theo khi xét xử. 139

3. Phiên toà sơ thẩm.. 141

4. Quyết định trả tự do, quyết định tạm giam bị cáo ngay sau khi tuyên án. 146

III. VIỆC GIAO BẢN ÁN CỦA TOÀ ÁN VÀ NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA BẢN ÁN.. 147

1. Thủ tục giao bản án. 147

2. Hiệu lực thi hành của bản án hình sự sơ thẩm.. 147

3. Nội dung cơ bản của bản án hình sự sơ thẩm.. 147

CHUYÊN ĐỀ 9:  XÉT XỬ PHÚC THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ.. 148

1. Khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa của xét xử phúc thẩm.. 148

2. Kháng cáo, kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm.. 149

2.1 Kháng cáo phúc thẩm.. 149

2.1.1 Chủ thể kháng cáo. 149

2.1.2 Thời hạn kháng cáo. 151

2.1.3 Thủ tục kháng cáo. 151

2.2.1 Chủ thể và căn cứ kháng nghị phúc thẩm.. 152

2.2.2 Thời hạn kháng nghị phúc thẩm.. 152

2.2.3 Thủ tục kháng nghị phúc thẩm.. 152

2.2.4 Hậu quả của việc kháng cáo, kháng nghị 152

2.2.5. Bổ sung, thay đổi, rút kháng cáo, kháng nghị 152

2.2.6 Thông báo về việc kháng cáo, kháng nghị 153

2.2.7 Kháng cáo, kháng nghị các quyết định của Tòa án cấp sơ thẩm.. 154

3.1.1 Thẩm quyền xét xử phúc thẩm.. 154

3.1.2 Phạm vi xét xử phúc thẩm.. 154

3.1.3 Thời hạn xét xử phúc thẩm.. 155

3.1.4 Việc áp dụng, thay đổi, hủy bỏ biện pháp ngăn chặn của Tòa án cấp phúc thẩm.. 155

3.1.5 Thành phần Hội đồng xét xử phúc thẩm, thành phần những người tham gia phiên tòa phúc thẩm   155

3.1.6 Bổ sung, xem xét chứng cứ tại Tòa án cấp phúc thẩm.. 157

3.1.7 Thủ tục phiên tòa phúc thẩm.. 157

3.2.1 Không chấp nhận kháng cáo, kháng nghị và giữ nguyên bản án sơ thẩm.. 158

3.2.2 Sửa bản án sơ thẩm.. 158

3.2.3  Huỷ bản án sơ thẩm để điều tra lại hoặc xét xử lại 159

3.2.4  Huỷ bản án sơ thẩm và đình chỉ vụ án. 159

CHUYÊN ĐỀ 10: THI HÀNH BẢN ÁN VÀ QUYẾT ĐỊNH CỦA TOÀ ÁN.. 161

I. NHỮNG QUY ĐỊNH CHUNG VỀ THI HÀNH BẢN ÁN VÀ QUYẾT ĐỊNH CỦA TOÀ ÁN   161

1. Những bản án, quyết định được thi hành. 161

1.1.  Khái niệm, ý nghĩa của việc cho thi hành bản án, quyết định của Toà án. 161

1.2. Những bản án, quyết định được thi hành. 162

2. Thủ tục đưa ra thi hành bản án và quyết định của Toà án. 162

3. Cơ quan, tổ chức có nhiệm vụ thi hành bản án, quyết định của TA.. 162

II. THI HÀNH CÁC LOẠI HÌNH PHẠT. 163

1. Thi hành hình phạt tử hình. 163

1.2. Hình thức và trình tự thi hành án tử hình. 164

1.3. Trường hợp cần hoãn thi hành án. 166

1.4. Trường hợp giảm án tử hình. 167

2. Thi hành hình phạt tù. 167

2.1. Quyết định thi hành án. 167

2.2. Hoãn chấp hành án phạt tù, tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù. 168

2.2.1. Hoãn chấp hành án phạt tù. 168

2.2.2. Tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù. 169

2.3. Giảm thời hạn, miễn chấp hành án phạt tù. 171

2.3.1 Giảm thời hạn chấp hành án phạt tù. 171

2.4. Miễn chấp hành án phạt tù. 172

3. Thi hành các loại hình phạt khác. 172

3.1. Thi hành hình phạt tù cho hưởng án treo. 172

3.2. Thi hành hình phạt cảnh cáo (trong BLHS có 36 điều luật quy định hình phạt cảnh cáo). 173

3.3. Thi hành hình phạt cải tạo không giam giữ (trong BLHS năm 1999 có 146 điều luật quy định hình phạt cải tạo không giam giữ). 173

3.4. Thi hành hình phạt cấm cư trú, quản chế (trong BLHS năm 1999 có 29 điều luật quy định hình phạt quản chế và 26 điều luật quy định về hình phạt cấm cư trú). Căn cứ thực hiện là Điều 37, 38 BLHS, Điều 266 Bộ luật tố tụng, Chương VI Luật thi hành án hình sự. 174

3.5. Thi hành hình phạt trục xuất 175

3.6. Thi hành hình phạt tước một số quyền công dân (BLHS năm 1999 có 14 điều luật có quy định hình phạt này). 176

3.7. Thi hành hình phạt cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định (BLHS năm 1999 có 130 điều luật có quy định hình phạt này). 176

3.9. Thi hành hình phạt tịch thu tài sản (trong BLHS có 38 điều luật quy định hình phạt này). 177

4.Thi hành biện pháp tư pháp. 177

4.1 Một số qui định chung về thi hành biện pháp tư pháp. 177

4.2. Thi hành biện pháp tư pháp. 177

III. XOÁ ÁN TÍCH.. 178

1. Khái niệm, ý nghĩa. 178

2. Các trường hợp được xoá án tích. 179

2.1. Đương nhiên xoá án tích. 179

2.2. Xoá án tích theo quyết định của Toà án. 179

2.3. Xoá án tích trong trường hợp đặc biệt 179

CHUYÊN ĐỀ 11: XÉT LẠI BẢN ÁN VÀ QUYẾT ĐỊNH HÌNH SỰ ĐÃ CÓ HIỆU LỰC PHÁP LUẬT  180

I. THỦ TỤC GIÁM ĐỐC THẨM... 180

1. Kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm.. 180

2. Xét xử theo thủ tục giám đốc thẩm.. 183

II. THỦ TỤC TÁI THẨM... 186

1. Kháng nghị theo thủ tục tái thẩm.. 186

2 Xét xử theo thủ tục tái thẩm.. 188

PHẦN A: TÌM HIỂU VỀ LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ

CHUYÊN ĐỀ 1 : NGƯỜI THAM GIA TỐ TỤNG

I. KHÁI LƯỢC VỀ TỐ TỤNG

1. Tố tụng

Theo từ điển Hán Việt của Đào Duy Anh: "tố tụng" là việc thưa kiện (procès), "tố tụng pháp lý" là việc pháp luật quy định những thủ tục về cách tố tụng (code deprocédure)" (Trường Thi xuất bản, Sài Gòn, 1957, tr. 302). Sách Tiếng nói nôm na của Lê Gia, dẫn giải 30.000 từ tiếng Việt thường dùng có liên quan đến từ Hán Việt (NXB Văn Nghệ TP HCM, 1999) giải thích chi tiết hơn: "Tố tụng" là vạch tội và đưa ra cửa công để phân giải phải trái do chữ "tố" là vạch tội; chữ "tụng" là thưa kiện ở cửa công để xin phân phải trái" (trang 1027-1028).

Hiểu một cách đơn giản: "Tố tụng" là việc thưa kiện ở Tòa án.

Tố tụng được vận dụng vào lĩnh vực pháp luật để đặt tên cho ngành luật và được hiểu là thủ tục pháp luật quy định để giải quyết các vụ án, vụ kiện ở Tòa án.

Thời Pháp thuộc, người ta dùng hai chữ "tố tụng" để dịch chữ "procédure" (chữ Pháp procédure hay chữ Anh procedure đều bắt nguồn từ chữ La tinh processus nghĩa là quá trình, trình tự, thủ tục), như hai bộ luật Bắc kỳ dân sự, thương sự tố tụng; Trung kỳ dân sự, thương sự tố tụng... Dưới chế độ cũ ở miền Nam trước năm 1975, cũng có Bộ luật Hình sự tố tụng, Bộ luật Dân sự và Thương sự tố tụng (năm 1972).

Nói chung, các bộ luật tố tụng (Code de procédure) dù là Bộ luật tố tụng hình sự (Code de procédure pesnale hoặc Code de procédure criminelle) hay Bộ luật tố tụng dân sự (Code de procédure civile) đều là những hình thức pháp luật quy định về thủ tục làm việc của các cơ quan Nhà nước và những người có liên quan khi giải quyết, xử lý một vụ án.

2. Các lĩnh vực tố tụng

Ở Việt Nam hiện nay, trong hoạt động pháp luật chúng ta thường hay nói đến các lĩnh vực tố tụng là: Tố tụng hình sự, tố tụng dân sự và tố tụng hành chính

2.1. Tố tụng hình sự:

Tố tụng hình sự là trình tự (quá trình) tiến hành giải quyết vụ án hình sự theo quy định của pháp luật. Tố tụng hình sự bao gồm toàn bộ hoạt động của cơ quan tiến hành tố tụng (cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án), người tiến hành tố tụng (điều tra viên, kiểm sát viên, Thẩm phán, hội thẩm nhân dân và Thư ký phiên tòa), người tham gia tố tụng (bị can, bị cáo, người bào chữa...), của cá nhân, cơ quan nhà nước khác và tổ chức xã hội góp phần vào việc giải quyết vụ án theo quy định của Luật Tố tụng hình sự" (Giáo trình Luật Tố tụng hình sự Việt Nam, NXB Công an nhân dân, 2000, trang 7-8).

2.2. Tố tụng hành chính

Tố tụng hành chính là trình tự thủ tục giải quyết các vụ án hành chính theo quy định của pháp luật.

2.3. Tố tụng dân sự

Tố tụng dân sự là trình tự, thủ tục giải quyết các vụ việc dân sự, các vụ án dân sự tại Tòa án; trình tự, thủ tục thi hành án dân sự.

Hoạt động tố tụng dân sự được thực hiện bởi hai loại chủ thể khác nhau, đó là người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng. Nếu thiếu một trong hai loại chủ thể nêu trên thì sẽ không hình thành quan hệ tố tụng.

Pháp luật tố tụng dân sự chia người tham gia tố tụng thành 2 nhóm:

- Nhóm thứ nhất là đương sự, là nhóm không thể thiếu trong hoạt động tố tụng, có quyền lợi, nghĩa vụ gắn liền với việc giải quyết vụ án;

- Nhóm thứ hai là những người tham gia tố tụng khác, bao gồm những người có liên quan đến hoạt động tố tụng và họ không phải là những người có quyền lợi, nghĩa vụ gắn với việc giải quyết vụ án.

II. ĐƯƠNG SỰ TRONG VỤ ÁN DÂN SỰ

1.  Khái niệm đương sự

Đương sự là những người tham gia tố tụng với tư cách là nguyên đơn, bị đơn hoặc người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trong vụ án. Các pháp lệnh về tố tụng trước đây quy định về đương sự một cách cụ thể là cá nhân hoặc pháp nhân (trong tố tụng dân sự, kinh tế) hoặc là người lao động, tập thể người lao động, người sử dụng lao động (trong tố tụng lao động). Bộ luật tố tụng dân sự quy định tại khoản 1 Điều 56: “Đương sự trong vụ án dân sự là cá nhân, cơ quan, tổ chức bao gồm nguyên đơn, bị đơn, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan”.

1.1. Nguyên đơn trong vụ án dân sự.

1.1.1. Người khởi kiện: Nguyên đơn trong vụ án dân sự là người khởi kiện, người được cá nhân, cơ quan, tổ chức khác do Bộ luật tố tụng dân sự quy định khởi kiện để yêu cầu Tòa án giải quyết vụ án dân sự khi cho rằng quyền và lợi ích hợp pháp của người đó bị xâm phạm.

Ví dụ: Ông A đốn cây trong vườn nhà mình. Do không cẩn thận nên cây đổ làm sập chuồng bò và chết bò của ông B. Ông B kiện ra Tòa án yêu cầu ông A bổi thường thiệt hại cho mình. Trường hợp này, ông B là nguyên đơn.

1.1.2. Cơ quan, tổ chức do Bộ luật tố tụng dân sự quy định khởi kiện vụ án dân sự để yêu cầu Tòa án bảo vệ lợi ích công cộng, lợi ích của Nhà nước thuộc lĩnh vực mình phụ trách cũng là nguyên đơn (khoản 2 Điều 56).

1.1.3. Cơ quan, tổ chức khởi kiện để yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người khác , bao gồm: Cơ quan về dân số, gia đình và trẻ em, Hội liên hiệp phụ nữ khởi kiện vụ án về hôn nhân và gia đình trong trường hợp do Luật hôn nhân và gia đình quy định; Công đoàn cấp trên của công đoàn cơ sở có quyền khởi kiện vụ án lao động trong trường hợp cần bảo vệ quyền và lợi ích của tập thể người lao động (Điều 162).

Nguyên đơn là cá nhân chỉ có quyền khởi kiện để yêu cầu Tòa án giải quyết vụ án dân sự bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình, không có quyền khởi kiện để yêu cầu bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người khác.

Chỉ có nguyên đơn là cơ quan, tổ chức do Bộ luật dân sự quy định (mục 1.1.2 và mục 1.1.3) mới có quyền khởi kiện vụ án dân sự để yêu cầu Tòa án bảo vệ lợi ích công cộng, lợi ích của Nhà nước thuộc lĩnh vực mình phụ trách hoặc lợi ích của người khác.

1.2. Bị đơn trong vụ án dân sự.

Bị đơn trong vụ án dân sự là người bị nguyên đơn khởi kiện hoặc cá nhân, cơ quan, tổ chức khác do Bộ luật tố tụng dân sự quy định khởi kiện để yêu cầu Tòa án giải quyết vụ án dân sự khi cho rằng quyền và lợi ích hợp pháp của nguyên đơn bị người đó xâm phạm (khoản 3 Điều 56).

Trong ví dụ đốn cây đổ, làm sập chuồng bò và chết bò nói trên, ông A là bị đơn.

1.3. Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan.

Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trong vụ án dân sự là người tuy không khởi kiện, không bị kiện, nhưng việc giải quyết vụ án dân sự có liên quan đến quyền lợi, nghĩa vụ của họ nên họ được tự mình đề nghị hoặc các đương sự khác đề nghị và được Tòa án chấp nhận đưa họ vào tham gia tố tụng với tư cách là người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Trong trường hợp việc giải quyết vụ án dân sự có liên quan đến quyền lợi, nghĩa vụ của một người nào đó mà không có ai đề nghị đưa họ vào tham gia tố tụng với tư cách là người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan thì Tòa án phải đưa họ vào tham gia tố tụng với tư cách là người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan (khoản 4 Điều 56).

Ví dụ: A thế chấp quyền sử dụng 200 mét vuông đất (Sổ đỏ mang tên bố mẹ A) vay tiền tại ngân hàng M. Trong khi hợp đồng thế chấp còn hiệu lực thì bố mẹ A chết. 200 mét vuông đất đó trở thành di sản thừa kế. B,C kiện A ra tòa yêu cầu chia thừa kế.

Trường hợp này, B,C là nguyên đơn. A là bị đơn. Ngân hàng M là người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan.

2. Năng lực pháp luật tố tụng dân sự và năng lực hành vi tố tụng dân sự của đương sự.

2.1. Khái niệm năng lực pháp luật dân sự của cá nhân

Theo quy định của Bộ luật dân sự, năng lực pháp luật dân sự  của cá nhân là khả năng có các quyền và nghĩa vụ dân sự do pháp luật quy định. Năng lực pháp luật dân sự của cá nhân có từ khi người đó sinh ra và chấm dứt khi người đó chết đi.

Mọi cá nhân đều có năng lực pháp luật dân sự như nhau

2.2. Khái niệm pháp nhân và năng lực pháp luật dân sự của pháp nhân

2.2.1. Pháp nhân (tổ chức) là thuật ngữ dùng để phân biệt với thể nhân (con người). Trong quan hệ dân sự, không chỉ có quan hệ giữa cá nhân với nhau mà còn có quan hệ giữa cá nhân với các tổ chức do con người lập ra. Một tổ chức được gọi là pháp nhân nếu nó đáp ứng các điều kiện được quy định tại của BLDS năm 2005, như sau:

- Được thành lập hợp pháp;

- Có cơ cấu tổ chức chặc chẽ;

- Có tài sản độc lập với cá nhân, tổ chức khác và tự chịu trách nhiệm bằng tài sản độc lập đó;

- Nhân danh mình tham gia vào quan hệ pháp luật một cách độc lập.

Pháp nhân được thành lập theo sáng kiến của cá nhân, tổ chức hoặc theo quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

2.2.2. Năng lực pháp luật dân sự của pháp nhân

Năng lực pháp luật dân sự của pháp nhân là khả năng của pháp nhân có các quyền, nghĩa vụ dân sự phù hợp với mục đích hoạt động của mình. Năng lực pháp luật dân sự của pháp nhân phát sinh từ thời điểm pháp nhân được thành lập và chấm dứt từ thời điểm chấm dứt pháp nhân.

Người đại diện theo pháp luật hoặc người đại diện theo uỷ quyền của pháp nhân nhân danh pháp nhân trong quan hệ dân sự.

2.2.3. Năng lực hành vi tố tụng dân sự của đương sự.

Quyền dân sự của các cá nhân, cơ quan, tổ chức được quy định trong Bộ luật dân sự được pháp luật bảo hộ. Khi các quyền này bị vi phạm thì những người được hưởng quyền có thể yêu cầu Nhà nước bảo vê. Đây chính là năng lực pháp luật tố tụng dân sự.

Khoản 1 Điều 57 Bộ luật dân sự năm 2005 định nghĩa : Năng lực pháp luật tố tụng dân sự là khả năng có các quyền, nghĩa vụ trong tố tụng dân sự do pháp luật quy định. Mọi cá nhân, cơ quan, tổ chức có năng lực pháp luật tố tụng dân sự như nhau trong việc yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.

Cá nhân có năng lực dân sự từ khi sinh ra, pháp nhân có năng lực từ khi được thành lập hoặc đăng ký hoạt động. Tuy nhiên, không phải cứ có năng lực pháp luật dân sự là cá nhân, pháp nhân có thể xác lập, thực hiện các quyền, nghĩa vụ dân sự của mình ngay được mà phải đáp ứng một số yêu cầu nhất định về độ tuổi, trí tuệ (đối với cá nhân); người đại diện (đối với pháp nhân)… Tương tự như trong pháp luật dân sự, Bộ luật tố tụng dân sự quy định “năng lực hành vi tố tụng dân sự hoặc ủy quyền cho người đại diện tham gia tố tụng dân sự” (khoản 2 Điều 57) và để có năng lực tố tụng dân sự, đương sự cũng cần phải thỏa mãn một số điều kiện về độ tuổi, trí tuệ (đối với đương sự là cá nhân); người đại diện (đối với đương sự là cơ quan, tổ chức). Cụ thể như sau:

- Đương sự là người từ đủ mười tám tuổi trở lên có đầy đủ năng lực hành vi tố tụng dân sự, trừ người mất năng lực hành vi dân sự, người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự hoặc pháp luật có quy định khác (khoản 3 Điều 57);

- Đương sự là người chưa đủ mười sáu tuổi hoặc người mất năng lực hành vi dân sự thì không có năng lực hành vi tố tụng dân sự. Việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho những người này tại Tòa án do người đại diện hợp pháp của họ thực hiện (khoản 4 Điều 57);

- Đương sự là người từ đủ  mười lăm tuổi đến chưa đủ mười tám tuổi đã tham gia lao động theo hợp đồng lao động hoặc giao dịch dân sự bằng tài sản riêng của mình được tự mình tham gia tố tụng về những việc có liên quan đến quan hệ lao động hoặc quan hệ dân sự đó. Trong trường hợp này, Tòa án có quyền triệu tập người đại diện hợp pháp của họ tham gia tố tụng. Đối với những việc khác, việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của họ tại Tòa án do người đại diện hợp pháp của họ thực hiện (khoản 6 Điều 57).

Người đại diện hợp pháp của đương sự trong những trường hợp này được xác định theo Điều 150 của Bộ luật dân sự, bao gồm cha, mẹ hoặc người giám hộ đối với đương sự.

- Đương sự là cơ quan, tổ chức do người đại diện hợp pháp (là người đứng đầu cơ quan, tổ chức hoặc người được người đứng đầu cơ quan, tổ chức ủy quyền nhân danh mình) tham gia tố tụng (khoản 7 Điều 57).

3. Quyền, nghĩa vụ của đương sự

3.1. Nguyên tắc bình đẳng về quyền và nghĩa vụ giữa các đương sự

Nguyên tắc bình đẳng về quyền và nghĩa vụ giữa các đương sự là một trong những nguyên tắc cơ bản trong tố tụng dân sự, được quy định tại Điều 8 Bộ luật tố tụng dân sự :

-“Mọi công dân đều binh đẳng trước pháp luật, trước Tòa án không phân biệt dân tộc, nam nữ, thành phần xã hội, tín ngưỡng, tôn giáo, trình độ văn hóa, nghề nghiệp. Mọi cơ quan, tổ chức đều bình đẳng không phụ thuộc vào hình thức tổ chức, hình thức sở hữu và những vấn đề khác; các đương sự bình đẳng về quyền và
nghĩa vụ trong tố tụng dân sự, Tòa án có trách nhiệm tạo điều kiện để họ thực hiện các quyền và nghĩa vụ của mình”.

3.1.1. Quyền và nghĩa vụ chung của các đương sự
a) Quyền của đương sự

Theo quy định của Bộ luật tố tụng dân sự, đương sự có các quyền, nghĩa vụ sau:

- Yêu cầu cá nhân, cơ quan, tổ chức đang lưu giữ, quản lý chứng cứ cung cấp chứng cứ đó cho mình để giao nộp cho Tòa án;

- Đề nghị Tòa án xác minh, thu thập chứng cứ của vụ án mà tự mình không thể thực hiện được hoặc đề nghị Tòa án triệu tập người làm chứng, trưng cầu giám định, định giá;

- Khiếu nại với Viện kiểm sát về những chứng cứ mà Tòa án đã xác minh, thu thập do đương sự khác yêu cầu;

- Được biết và ghi chép, sao chụp tài liệu, chứng cứ do các đương sự khác xuất trình hoặc do Tòa án thu thập;

- Đề nghị Tòa án quyết định áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời; tự thỏa thuận với nhau về việc giải quyết vụ án;

- Tham gia hòa giải do Tòa án tiến hành;

- Tự bảo vệ hoặc nhờ người khác bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho mình; yêu cầu thay đổi tiến hành tố tụng, người tham gia tố tụng theo quy định của Bộ luật tố tụng dân sự;

- Đề xuất với Tòa án những vấn đề cần hỏi người khác;

- Được đối chất với nhau hoặc với nhân chứng; tranh luận tại phiên tòa; được cấp trích lục bản án, quyết định của Tòa án; kháng cáo, khiếu nại bản án, quyết định của Tòa án…

b) Nghĩa vụ của đương sự

Cùng với việc được hưởng các quyền tố tụng như trên, đương sự cũng phải thực hiện nghĩa vụ cung cấp chứng từ, chứng minh để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình;  tham gia phiên tòa; có mặt theo giấy triệu tập của Tòa án và chấp hành các quyết định của Tòa án trong thời gian giải quyết vụ án; tôn trọng Tòa án, chấp hành nghiêm chỉnh nội quy phiên tòa; nộp tiền tạm ứng án phí, lệ phí theo quy định của pháp luật; chấp hành nghiêm chỉnh bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật và nghĩa vụ khác mà pháp luật có quy định.

3.2. Quyền và nghĩa vụ riêng biệt của các đương sự

Mỗi đương sự khi tham gia tố tụng chỉ có thể với một tư cách là nguyên đơn, bị đơn hoặc người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan và tùy từng tư cách tham gia tố tụng mà đương sự còn có các quyền và nghĩa vụ riêng biệt mà đương sự khác không có. Cụ thể:

3.2.1. Quyền, nghĩa vụ của nguyên đơn

Khi một người tham gia tố tụng với tư cách là nguyên đơn thì ngoài những quyền và nghĩa vụ chung của đương sự, họ còn có quyền rút một phần hoặc toàn bộ yêu cầu khởi kiện; thay đổi nội dung yêu cầu khởi kiện; đề nghị Tòa án đưa người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan tham gia tố tụng; đề nghị Tòa án tạm đình chỉ giải quyết vụ án. Nếu họ đã được Tòa án triệu tập hợp lệ đến lần thứ hai mà vẫn vắng mặt thì bị coi là từ bỏ việc khởi kiện; trong trường hợp này Tòa án sẽ ra quyết định đình chỉ giải quyết vụ án dân sự (Điều 59).

3.2.2. Quyền và nghĩa vụ của bị đơn

Tương tự như nguyên đơn, khi tham gia tố tụng dân sự, ngoài những quyền và nghĩa vụ chung của đương sự, bị đơn còn có quyền chấp nhận một phần hoặc toàn bộ yêu cầu của nguyên đơn; bác bỏ toàn bộ yêu cầu nguyên đơn; đưa ra yêu cầu phản tố đối với nguyên đơn nếu có liên quan đến yêu cầu của nguyên đơn hoặc đề nghị đối trừ với nghĩa vụ mà nguyên đơn yêu cầu và quyền được Tòa án thông báo về việc bị khởi kiện. Trường hợp bị đơn đã được triệu tập hợp lệ đến lần thứ hai mà vẫn vắng mặt thì Tòa án sẽ tiến hành giải quyết vụ án vắng mặt bị đơn (Điều 60).

3.2.3. Quyền và nghĩa vụ của người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan

Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan khi tham gia tố tụng có thể có yêu cầu độc lập hoặc tham gia tố tụng với bên nguyên đơn hoặc với bên bị đơn. Nếu họ có yêu cầu độc lập hoặc tham gia tố tụng với bên nguyên đơn hoặc chỉ có quyền lợi thì có các quyền, nghĩa vụ của nguyên đơn quy định tại Điều 59 của Bộ luật tố tụng dân sự. Nếu họ tham gia tố tụng với bên bị đơn hoặc chỉ có nghĩa vụ thì có các quyền, nghĩa vụ của bị đơn quy định tại Điều 60 của Bộ luật tố tụng dân sự (Điều 61).

3.3. Kế thừa quyền, nghĩa vụ tố tụng

Khi tham gia tố tụng, các đương sự tự mình hoặc thông qua người đại diện hợp pháp của mình thực hiện các quyền, nghĩa vụ tố tụng. Tuy nhiên, trong trường hợp khi đang tiến hành tố tụng mà có đương sự không thể tiếp tục tham gia tố tụng được nữa do chết (đối với cá nhân) hoặc chấm dứt hoạt động, giải thể, phá sản, hợp nhất,… (đối với tổ chức) thì vụ án vẫn được tiếp tục giải quyết để bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp cho các đương sự khác trong vụ án. Để giải quyết vấn đề này, Bộ luật tố tụng dân sự đã quy định về việc kế thừa quyền, nghĩa vụ tố tụng của đương sự không còn tiếp tục tham gia tố tụng (Điều 62). Cụ thể như sau:

- Đương sự là cá nhân đang tham gia tố tụng chết mà quyền, nghĩa vụ về tài sản của họ được thừa kế thì người thừa kế của họ sẽ tham gia tố tụng.

Ví dụ: Ông A là nguyên đơn trong vụ kiện tranh chấp đất đai. Vụ kiện đang trong quá trình giải quyết thì ông A đột ngột qua đời. Trường hợp này, các con ông A (người thừa kế di sản ông A để lại) sẽ là người tham gia tố tụng.

- Đương sự là cơ quan, tổ chức đang tham gia tố tụng phải chấm dứt hoạt động, bị giải thể, hợp nhất, sáp nhật, chia, tách, chuyển đổi hình thức tổ chức thì việc thừa quyền, nghĩa vụ tố tụng dân sự đó được xác định như sau:

+ Tổ chức phải chấm dứt hoạt động, bị giải thể là công ty cổ phần, công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty hợp danh thì cá nhân, tổ chức là thành viên của tổ chức đó hoặc đại diện của họ tham gia tố tụng;

+ Cơ quan, tổ chức phải chấm dứt hoạt động, bị giải thể là cơ quan  nhà nước, đơn vị vũ trang nhân dân, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức chính trị xã hội – nghề nghiệp, tổ chức xã hội, tổ chức xác hội – nghề nghiệp, doanh nghiệp nhà nước thì đại diện hợp pháp của cơ quan, tổ chức cấp trên của cơ quan, tổ chức đó hoặc đại diện hợp pháp của cơ quan, tổ chức được giao tiếp nhận các quyền, nghĩa vụ của cơ quan, tổ chức đó tham gia tố tụng;

+ Tổ chức hợp nhất, sáp nhập, chia, tách, chuyển đổi hình thức tổ chức thì cá nhân, tổ chức nào tiếp nhận quyền, nghĩa vụ của tổ chức đó tham gia tố tụng.

- Đương sự là tổ chức không phải là pháp nhân mà người đại diện hoặc người quản lý đang tham gia tố tụng chết thì tổ chức đó phải cử người khác làm đại diện để tham gia tố tụng; nếu tổ chức đó phải chấm dứt hoạt động, bị giải thể thì cá nhân là thành viên của tổ chức đó tham gia tố tụng.

Ví dụ: Doanh nghiệp tư nhân M do P làm đại diện đang là bị đơn trong vụ kiện đòi bồi thường thiệt hại tài sản. Trường hợp vụ kiện đang trong quá trình giải quyết mà P chết thì doanh nghiệp M phải cử người khác thay P để tham gia tố tụng.

Nếu doanh nghiệp M bị chấm dứt hoạt động thì chủ doanh nghiệp M tham gia tố tụng.

III. NHỮNG NGƯỜI THAM GIA TỐ TỤNG KHÁC

1. Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự

1.1. Khái niệm:

Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự là người được đương sự nhờ và được Tòa án chấp nhận để tham gia tố tụng bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự (khoản 1 Điều 63).  Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự có thể là luật sư hoặc cá nhân khác.

1.1.1. Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự là luật sư

Theo quy định của luật Luật sư được Quốc hội thông qua ngày 29/6/2006 và có hiệu lực thi hành kể từ ngày 01/01/2007, người muốn trở thành luật sư và được phép hành nghề luật sư thì phải qua một quy trình như sau:

- Tốt nghiệp đại học chuyên ngành luật (tốt nghiệp Đại học Luật hoặc Khoa Luật tại các trường Đại học có khoa luật);

- Qua đào tạo nghề luật sư (có Giấy chứng nhận tốt nghiệp đào tạo nghề luật sư do Học Viện Tư pháp thuộc Bộ Tư pháp và Tổ chức luật sư toàn quốc hoặc do cơ sở đào tạo nghề luật sư của nước ngoài cấp được Bộ trưởng Bộ Tư pháp công nhận);

- Có Chứng chỉ hành nghề luật sư được cơ quan nhà nước có thẩm quyền (Bộ Tư pháp) công nhận đáp ứng đủ tiêu chuẩn về chuyên môn (có bằng cử nhân luật, đã qua đào tạo nghề luật sư, tập sự hành nghề luật sư) yêu cầu về đạo đức và có khả năng hành nghề luật sư;

- Phải gia nhập Đoàn luật sư để hành nghề luật sư tại một Văn phòng luật sư hoặc Công ty luật hợp danh .

Chỉ có những luật sư tham gia hành nghề tại các Văn phòng luật sư mới được tham gia tố tụng.

1.1.2. Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự là các nhân không phải là luật sư

Theo quy định tại điểm b khoản 2 Điều 63 Bộ luật tố tụng dân sự, cá nhân tham gia tố tụng dân sự với tư cách là người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự cũng phải tuân theo những điều kiện sau đây:

- Là công dân Việt Nam, có năng lực hành vi dân sự đầy đủ;

- Chưa bị kết án hoặc bị kết án nhưng đã được xóa án tích, không thuộc trường hợp đang bị áp dụng biện pháp xử lý hành chính đưa vào cơ sở chữa bệnh, cơ sở giáo dục, quản chế hành chính;

- Không phải là cán bộ, công chức trong các ngành Tòa án, Kiểm sát, Công an. Theo quy định tại khoản 3 Điều 63 nói trên, một người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự có thể tham gia tố tụng để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nhiều đương sự trong cùng một vụ án, nếu quyền và lợi ích hợp pháp của những người đó không đối lập nhau. Nhiều người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự có thể cùng tham gia tố tụng bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của một đương sự trong vụ án

1.2. Quyền, nghĩa vụ của người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự

1.2.1. Quyền của người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự

Khi tham gia tố tụng, theo quy định tại Điều 64 Bộ luật tố tụng dân sự, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự có quyền:

- Tham gia tố tụng từ khi khởi kiện hoặc bất cứ giai đoạn nào trong quá trình tố tụng dân sự ;

- Được tham gia phiên tòa giám đốc thẩm, tái thẩm nếu Tòa án xét thấy cần thiết;

- Được quyền xác minh, thu thập chứng cứ và cung cấp chứng cứ cho Tòa án;

- Nghiên cứu hồ sơ vụ án và được ghi chép, sao chụp những tài liệu cần thiết có trong hồ sơ vụ án để thực hiện việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự;

- Được tham gia việc hòa giải, tham gia phiên tòa hoặc có văn bản bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự;

- Thay mặt đương sự yêu cầu thay đổi người tiến hành tố tụng, người tham gia tố tụng khác theo quy định của Bộ luật tố tụng dân sự;

- Được tham gia tranh luận tại phiên tòa.

1.2.2. Nghĩa vụ của người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự

Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự có nghĩa vụ:

- Giúp đương sự về mặt pháp lý liên quan đến việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của họ;

- Phải có mặt theo giấy triệu tập của Tòa án và chấp hành các quyết định của Tòa án trong thời gian giải quyết vụ án;

- Tôn trọng Tòa án, chấp hành nghiêm chỉnh nội quy phiên tòa.

2. Người làm chứng

2.1. Khái niệm:

Người làm chứng trong tố tụng dân sự được quy định tại  Điều 65 Bộ luật tố tụng dân, đó là: Người biết các tình tiết có liên quan đến nội dung vụ án và có thể được Tòa án triệu tập tham gia tố tụng.

Người làm chứng phải là nguời có năng lực hành vi dân sự. Người mất năng lực hành vi dân sự không thể là người làm chứng.

2.1.1. Quyền, nghĩa vụ của người làm chứng
a) Quyền của người làm chứng

Điều 66 Bộ luật tố tụng dân sự quy định, khi tham gia tố tụng, người làm chứng có quyền:

- Từ chối khai báo nếu lời khai của mình liên quan đến bí mật nhà nước, bí mật nghề nghiệp, bí mật kinh doanh, bí mật đời tư hoặc việc khai báo đó có ảnh hưởng xấu, bất lợi cho đương sự là người có quan hệ thân thích với mình;

- Được nghỉ việc trong thời gian Tòa án triệu tập hoặc lấy lời khai, nếu làm việc trong cơ quan, tổ chức;

- Được hưởng các khoản phí đi lại và các chế độ khác theo quy định của pháp luật và có quyền yêu cầu Tòa án đã triệu tập, cơ quan nhà nước có thẩm quyền bảo vệ tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản và các quyền và lợi ích hợp pháp khác của mình khi tham gia tố tụng;

- Khiếu nại hành vi tố tụng của người tiến hành tố tụng.

b) Nghĩa vụ của người làm chứng

Người làm chứng có nghĩa vụ:

- Cung cấp toàn bộ những thông tin, tài liệu, đồ vật mà mình có được liên quan đến việc giải quyết vụ án;

- Khai báo trung thực những tình tiết mà mình biết được có liên quan đến việc giải quyết vụ án;

- Bồi thường thiệt hại và chịu trách nhiệm trước pháp luật do những lời khai báo sai sự thật gây thiệt hại cho đương sự hoặc cho người khác;

- Phải có mặt tại phiên tòa theo giấy triệu tập của Tòa án, nếu việc lấy lời khai của người làm chứng phải thực hiện công khai tại phiên tòa. Trường hợp người làm chứng không đến phiên tòa mà không có lý do chính đáng thì phải chịu trách nhiệm theo quy định của pháp luật.

Đối với người làm chứng là người chưa thành niên thì họ cũng có đầy đủ các quyền và nghĩa vụ nêu trên nhưng không phải cam đoan trước phiên tòa về việc thực hiện quyền, nghĩa vụ của mình.

3. Người giám định (Điều 67, 68)

3.1. Khái niệm:

Người giám định là người có kiến thức, kinh nghiệm cần thiết theo quy định của pháp luật về lĩnh vực có đối tượng cần giám định được các bên đương sự thỏa thuận lựa chọn hoặc được Tòa án trưng cầu để giám định đối tượng đó theo yêu cầu của một hoặc các bên đương sự (Điều 67).

3.2. Quyền, nghĩa vụ của người giám định

3.2.1. Quyền của người giám định

Điều 68 Bộ luật Tố tụng dân sự quy định: Khi tham gia tố tụng, theo quy định của Bộ luật tố tụng dân sự người giám định có quyền:

- Được đọc các tài liệu có trong hồ sơ vụ án liên quan đến đối tượng giám định;

- Yêu cầu Tòa án cung cấp những tài liệu cần thiết cho việc giám định;

- Đặt câu hỏi đối với người tham gia tố tụng về những vấn đề có liên quan đến đối tượng giám định;

- Được hưởng các khoản phí đi lại và các chế độ khác theo quy định của  pháp luật.

3.2.2. Nghĩa vụ của người giám định

Đồng thời với các quyền trên, khi tham gia tố tụng dân sự, người giám định có nghĩa vụ sau:

a. Thông báo bằng văn bản cho Tòa án biết về việc không thể giám định được do việc cần giám định vượt quá khả năng chuyên môn, tài liệu cung cấp phục vụ cho việc giám định không đủ hoặc không sử dụng được;
b. Bảo quản tài liệu đã nhận và gửi trả lại Tòa án cùng với kết luận giám định hoặc cùng với thông báo về việc không thể giám định được;
c. Không được tự mình thu thập tài liệu để tiến hành giám định, tiếp xúc với những người tham gia tố tụng khác nếu việc tiếp xúc đó làm ảnh hưởng đến kết quả giám định;
d. Không được tiết lộ bí mật thông tin mà mình biết khi tiến hành giám định hoặc thông báo kết quả giám định cho người khác, trừ trường hợp Thẩm phán quyết định trưng cầu giám định và phải cam đoan trước Tòa án về việc thực hiện quyền, nghĩa vụ của mình.

Trường hợp người giám định từ chối kết luận giám định mà không có lý do chính đáng hoặc kết luận giám định sai sự thật hoặc khi được Tòa án triệu tập mà vắng mặt không có lý do chính đáng thì phải chịu trách nhiệm theo quy định của pháp luật.

đ. Từ chối việc giám định trong trường hợp người giám định đồng thời là đương sự, người đại diện, người thân thích của đương sự hoặc đã tham gia tố tụng với tư cách là người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự, người làm chứng, người phiên dịch trong cùng vụ án đó hoặc đã tiến hành tố tụng trong vụ án đó với tư cách là Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân, Thư ký Tòa án, Kiểm sát viên hoặc có căn cứ rõ ràng cho rằng họ có thể không vô tư trong khi làm nhiệm vụ.

3.3. Thay đổi người giám định

3.3.1. Các truờng hợp thay đổi người giám định:

Để bảo đảm việc giải quyết vụ án dân sự được chính xác, khách quan, Bộ luật tố tụng dân sự quy định trong trường hợp sau đây phải thay đổi người giám định:

- Người giám định từ chối việc giám định do người đó thuộc trường hợp quy định tại khoản 3 Điều 68 Bộ luật tố tụng dân sự (nói ở điểm đ mục 3.2.1. trên đây).

- Người giám định bị thay đổi do người đó thuộc trường hợp trên.

3.3.2. Thủ tục thay đổi người giám định:

- Trước khi mở phiên tòa: Việc từ chối giám định hoặc đề nghị thay đổi người giám định phải được lập thành văn bản nêu rõ lý do của việc từ chối hoặc đề nghị thay đổi trường hợp này.

Việc thay đổi người giám định trước khi mở phiên tòa do Chánh án Tòa án quyết định.

- Tại phiên tòa: Việc từ chối giám định hoặc đề nghị thay đổi người giám định phải được ghi vào biên bản phiên tòa.

Việc thay đổi người giám định do Hội đồng xét xử quyết định sau khi nghe ý kiến của người bị yêu cầu thay đổi;

Trong trường hợp thay đổi, Hội đồng xét xử phải ra quyết định hoãn phiên tòa để xét xử vào một dịp khác có người giám định tham gia. Việc trưng cầu người giám định khác được thực hiện như đối với trường hợp trưng cầu giám định lần đầu (Điều 71 và Điều 72).

4. Người phiên dịch (Điều 69, Điều 70)

4.1. Khái niệm:

Theo quy định tại Điều 69 Bộ luật tố tụng dân sự, người phiên dịch là người có khả năng dịch từ một ngôn ngữ khác ra tiếng Việt và ngược lại trong trường hợp có người tham gia tố tụng không sử dụng được tiếng Việt. Việc tham gia tố tụng của người phiên dịch có thể theo sự thỏa thuận lựa chọn của các bên đương sự và được Tòa án chấp nhận hoặc theo yêu cầu của Tòa án.

Khoản 4 Điều 70 Bộ luật tố tụng dân sự quy định: Người biết dấu hiệu của người câm, người điếc được Tòa án triệu tập tham gia tố tụng để “phiên dịch” cho người câm, người điếc là đương sự trong vụ án dân sự cũng được coi là người phiên dịch.

4.2. Quyền, nghĩa vụ của người phiên dịch

4.2.1. Quyền của người phiên dịch

Theo quy định tại Điều 70 Bộ luật tố tụng dân sự, khi tham gia tố tụng, người phiên dịch có quyền:

- Được quyền đề nghị người tiến hành tố tụng, người tham gia tố tụng giải thích thêm lời nói cần phiên dịch;

- Được hưởng các khoản phí đi lại và các chế độ khác theo quy định của pháp luật.

4.2.2. Nghĩa vụ của người phiên dịch

Khi tham gia tố tụng, người phiên dịch có nghĩa vụ:

- Phải có mặt theo giấy triệu tập của Tòa án;

- Phiên dịch trung thực, khách quan, đúng nghĩa; không được tiếp xúc với những người tham gia tố tụng khác nếu việc tiếp xúc đó làm ảnh hưởng đến tính trung thực, khách quan, đúng nghĩa khi phiên dịch và phải cam đoan trước Tòa án về việc thực hiện quyền, nghĩa vụ của mình.

- Phải chịu trách nhiệm theo quy định của pháp luật trong trường hợp cố ý dịch sai sự thật hoặc khi được Tòa án triệu tập mà vắng mặt không có lý do chính đáng.

4.3. Thay đổi người phiên dịch

4.3.1. Các trường hợp thay đổi người phiên dịch

Tương tự như người giám định, để bảo đảm việc giải quyết vụ án được chính xác, khách quan, Bộ luật tố tụng dân sự quy định trong trường hợp người phiên dịch đồng thời là đương sự, người đại diện, người thân thích của đương sự hoặc đã tham gia tố tụng với tư cách là người bảo vệ lợi ích hợp pháp của đương sự, người làm chứng, người giám định trong cùng vụ án đó hoặc đã tiến hành tố tụng trong vụ án đó với tư cách là Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân, Thư ký Tòa án, Kiểm sát viên hoặc có căn cứ rõ ràng rằng họ có thể không vô tư trong khi làm nhiệm vụ thì họ sẽ phải từ chối việc phiên dịch hoặc sẽ bị thay đổi (khoản 3 Điều 70). Trong trường hợp chỉ có người đại diện hoặc người thân thích của người câm, người điếc biết được dấu hiệu của họ thì người đại diện hoặc người thân thích có thể được Tòa án chấp nhận làm phiên dịch cho người câm, người điếc đó (khoản 4 Điều 70).

4.3.2. Về thủ tục thay đổi người phiên dịch:

- Trước khi mở phiên tòa, việc từ chối phiên dịch hoặc đề nghị thay đổi người phiên dịch phải được lập thành văn bản nêu rõ lý do của việc từ chối hoặc đề nghị thay đổi. Việc thay đổi người phiên dịch sẽ do Chánh án Tòa án quyết định.

- Tại phiên tòa, việc từ chối phiên dịch hoặc đề nghị thay đổi người phiên dịch phải được ghi vào biên bản phiên tòa và việc thay đổi người phiên dịch do Hội đồng xét xử quyết định sau khi nghe ý kiến của người bị yêu cầu thay đổi. Trong trường hợp thay đổi, Hội đồng xét xử phải ra quyết định hoãn phiên tòa để xét xử vào một dịp khác có người phiên dịch tham gia. Việc thay người phiên dịch khác được thực hiện như đối với trường hợp yêu cầu người phiên dịch lần đầu (Điều 71 và Điều 72).

5. Người đại diện (từ Điều 73 đến Điều 78)

5.1. Khái niệm:

Pháp luật tố tụng dân sự cũng phân chia người đại diện ra làm hai loại là người đại diện theo pháp luật và người đại diện theo ủy quyền.

5.1.1. Người đại diện theo pháp luật trong tố tụng dân sự

Người đại diện theo pháp luật được quy định trong Bộ luật dân sự cũng là người đại diện theo pháp luật trong tố tụng dân sự, trừ trường hợp bị hạn chế quyền đại diện theo quy định của pháp luật. Cá nhân, cơ quan, tổ chức khởi kiện để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người khác cũng được coi là đại diện theo pháp luật trong tố tụng dân sự của người được bảo vệ (khoản 2 Điều 73).

5.1.2. Người đại diện theo ủy quyền trong tố tụng dân sự

Người đại diện theo ủy quyền được quy định trong Bộ luật dân sự là người đại diện theo ủy quyền trong tố tụng dân sự.

Đối với việc ly hôn, đương sự không được ủy quyền cho người khác thay mặt mình tham gia tố tụng (khoản 3 Điều 73).

5.2. Quyền, nghĩa vụ của người đại diện theo pháp luật trong tố tụng dân sự

Khi tham gia tố tụng, người đại diện theo pháp luật được thực hiện các quyền, nghĩa vụ tố tụng dân sự của đương sự mà mình là đại diện; người đại diện theo ủy quyền được thực hiện các quyền, nghĩa vụ tố tụng dân sự theo nội dung văn bản ủy quyền (Điều 74).

5.3. Những trường hợp không được làm người đại diện và việc chỉ định người đại diện trong tố tụng dân sự

Khoản 1, 2 Điều 75 Bộ luật tố tụng dân sự quy định những trường hợp sau đây không được làm người đại diện:

- Là đương sự trong cùng một vụ án với người được đại diện mà quyền và lợi ích hợp pháp của họ đối lập với quyền và lợi ích hợp pháp của người được đại diện;

- Đang là người đại diện theo pháp luật trong tố tụng dân sự cho một đương sự khác mà quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự đó đối lập với quyền và lợi ích hợp pháp của người được đại diện trong cùng một vụ án;

- Cán bộ, công chức trong các ngành Tòa án, Kiểm sát, Công an. Do Tòa án, Kiểm sát, Công an là các cơ quan tư  pháp có mối quan hệ gắn bó, mật thiết với nhau về lĩnh vực công tác. Do đó, về nguyên tắc cán bộ, công chức trong các ngành này không được tham gia tố tụng với tư cách là người tham gia tố tụng nói chung và người đại diện trong tố tụng dân sự nói riêng. Tuy nhiên, trong trường hợp cơ quan của họ hoặc người thân thích của họ là đương sự trong vụ án dân sự thì họ có thể tham gia tố tụng với tư cách là người đại diện cho cơ quan của mình hoặc với tư cách là người đại diện theo pháp luật cho người thân của mình (khoản 3 Điều 75).

- Trong khi tiến hành tố tụng dân sự, nếu có đương sự là người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự mà không có người đại diện hoặc người đại diện theo pháp luật của họ thuộc trường hợp không được làm người đại diện thì Tòa án phải chỉ định người đại diện để tham gia tố tụng tại Tòa án để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự (Điều 76).

5.4. Chấm dứt đại diện trong tố tụng dân sự

Khi phát sinh tư cách người được đại diện, điều đó đồng nghĩa với việc sẽ chấm dứt tư cách người đại diện. Tuy nhiên, việc chấm dứt tư cách người đại diện vào thời điểm nào thì phải căn cứ vào quy định của pháp luật. Điều 77 của Bộ luật tố tụng dân sự quy định: “Người đại diện theo pháp luật, người đại diện theo ủy quyền trong tố tụng dân sự chấm dứt việc đại diện theo quy định của Bộ luật dân sự”, tức là theo quy định tại Điều 156, Điều 157 Bộ luật dân sự. Cụ thể như sau:

5.4.1. Chấm dứt đại diện của cá nhân
a. Đại diện theo pháp luật của cá nhân chấm dứt khi người được đại diện đã thành niên hoặc năng lực hành vi dân sự đã được khôi phục; người đại diện hoặc người được đại diện chết; người đại diện mất năng lực hành vi dân sự hoặc bị hạn chế năng lực hành vi dân sự.

b. Đại diện theo ủy quyền của cá nhân chấm dứt khi thời hạn ủy quyền đã hết hoặc công việc được ủy quyền đã hoàn thành; người ủy quyền hủy bỏ việc ủy quyền hoặc người được ủy quyền từ chối việc ủy quyền; người ủy quyền hoặc người được ủy quyền chết, mất năng lực hành vi dân sự, bị hạn chế năng lực hành vi dân sự, bị Tòa án tuyên bố mất tích hoặc bị Tòa án tuyên bố là đã chết.

5.4.2. Chấm dứt đại diện của pháp nhân
a. Đại diện theo pháp luật của pháp nhân chấm dứt khi pháp nhân chấm dứt hoạt động.

b. Đại diện theo ủy quyền của pháp nhân chấm dứt khi hết thời hạn ủy quyền hoặc công việc được ủy quyền đã hoàn thành; người đại diện theo pháp luật của pháp nhân hủy bỏ việc ủy quyền hoặc pháp nhân chấm dứt hoạt động.

5.5. Hậu quả của việc chấm dứt đại diện trong tố tụng dân sự

- Khi chấm dứt đại diện theo pháp luật tố tụng dân sự mà người được đại diện đã thành niên hoặc đã khôi phục năng lực hành vi dân sự thì người đó tự mình tham gia tố tụng dân sự hoặc ủy quyền cho người khác tham gia tố tụng dân sự theo thủ tục do Bộ luật tố tụng dân sự quy định.

- Trong trường hợp chấm dứt đại diện theo ủy quyền thì đương sự hoặc người thừa kế của đương sự trực tiếp tham gia tố tụng hoặc ủy quyền cho người khác đại diện tham gia tố tụng theo thủ tục do Bộ luật tố tụng dân sự quy định./.

CHUYÊN ĐỀ 2 : THỦ TỤC GIẢI QUYẾT VỤ ÁN DÂN SỰ TẠI TÒA ÁN CẤP SƠ THẨM

1. Quy định chung về phiên tòa sơ thẩm

1.1. Khái niệm phiên tòa sơ thẩm

Sau khi đã hòa giải không thành hoặc trừ một số vụ án dân sự mà BLTTDS quy định không được hòa giải hoặc không tiến hành hòa giải được (Điều 181 và Điều 182 BLTTDS), Tòa án phải mở phiên tòa sơ thẩm để giải quyết vụ án một cách chính xác, khách quan và đúng pháp luật. Vì vậy:

Phiên tòa sơ thẩm dân sự là phiên xét xử giải quyết vụ án dân sự lần đầu của Tòa án.

Tất cả các vụ án dân sự nếu đã phải đưa ra xét xử thì đều phải trải qua phiên tòa sơ thẩm.

Đặc điểm của phiên tòa sơ thẩm nói chung và phiên tòa sơ thẩm dân sự nói riêng là được tiến hành trong một thời điểm, thời gian nhất định. Phiên tòa là nơi diễn ra một cách tập trung các hoạt động tố tụng của những người tiến hành tố tụng và những người tham gia tố tụng như Thẩm phán, Hội thẩm, Thư ký Tòa án, đương sự và người bảo vệ quyền lợi của đương sự v.v... Tại phiên tòa, Hội đồng xét xử với nguyên tắc quyết định theo đa số sẽ phải nghe các bên đương sự trình bày, nghe các bên tranh luận về chứng cứ và dựa vào pháp luật để bảo vệ cho những yêu cầu của mình. Vì vậy, Tòa án nhân dân phải kiểm tra xác minh toàn bộ các tài liệu, chứng cứ của vụ án một cách toàn diện, khách quan, trên cơ sở đó đưa ra những nhận định, quyết định về chủ trương giải quyết vụ án được đúng đắn, chính xác.

Khác với các hoạt động của Tòa án trong công tác hòa giải chỉ tập trung vào những vấn đề cơ bản; phiên tòa sơ thẩm, Tòa án nhân dân phải giải quyết tất cả các vấn đề của vụ án một cách đầy đủ và cụ thể. Chẳng hạn, trong vụ án này có những quan hệ pháp luật nào cần giải quyết; những tài liệu, chứng cứ của vụ án đã được giao nộp và đã thẩm tra xác minh kỹ lưỡng chưa và những quyền, nghĩa vụ cụ thể của các bên đương sự được giải quyết như thế nào cho đúng với pháp luật.

Với nguyên tắc xét xử công khai được quy định tại Điều 15 BLTTDS, mọi hoạt động tố tụng ở phiên tòa của các cơ quan tiến hành tố tụng và những người tham gia tố tụng phải được công khai hóa, mọi người đều có quyền tham dự phiên tòa và theo dõi diễn biến của phiên tòa. Trong trường hợp đặc biệt cần giữ bí mật nhà nước, giữ gìn thuần phong mỹ tục của dân tộc, giữ bí mật nghề nghiệp, bí mật kinh doanh, bí mật đời tư của cá nhân theo yêu cầu chính đáng của đương sự thì Tòa án xét xử kín, nhưng phải tuyên án công khai. Theo quy định này, Tòa án nhân dân chỉ được căn cứ vào những lời khai, tài liệu chứng cứ đã được thẩm tra, xác minh, xem xét đánh giá trước phiên tòa để quyết định bản án, chứ không được căn cứ vào những nguồn tài liệu từ những kênh thông tin khác ngoài phiên Tòa. Hội đồng xét xử quyết định theo đa số, có nhiệm vụ giải quyết mọi vấn đề về nội dung cũng như thủ tục tố tụng trong phiên tòa. Với các vấn đề đơn giản, thì Hội đồng xét xử trao đổi và quyết định ngay tại phiên tòa, còn đối với các vấn đề phức tạp cần phải thảo luận mất nhiều thời gian thì Hội đồng xét xử được vào phòng nghị án riêng.

Phiên tòa sơ thẩm là hoạt động tố tụng của cấp xét xử đầu tiên, là phiên xử lần đầu trong hoạt động tố tụng phiên tòa, có ý nghĩa quan trọng trong việc giải quyết vụ án dân sự. Do đó, Tòa án nhân dân phải tiến hành phiên tòa một cách nghiêm túc thì việc xét xử mới bảo đảm dân chủ và quyết định của Tòa án mới được sự đồng tình của quần chúng nhân dân. Phiên tòa, là nơi Tòa án sẽ đưa ra các quyết định cụ thể về việc giải quyết vụ án, xác định rõ quyền, nghĩa vụ của các đương sự làm cơ sở cho việc thi hành án. Phiên tòa là nơi nói lên tiếng nói của công lý, phản ánh sự xác nhận của luật pháp và thái độ của Nhà nước đối với các tranh chấp dân sự.

Ngoài ra, phiên tòa còn là nơi, là lúc sinh hoạt chính trị - pháp lý của quần chúng tham dự phiên tòa. Hoạt động tố tụng của Tòa án là để thực hiện chức năng, nhiệm vụ của cơ quan xét xử, để phục vụ đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước. Đường lối xử lý đúng, công tác phiên tòa được tiến hành chu đáo sẽ làm tăng thêm tác dụng giáo dục, tác dụng chính trị của việc xét xử. Ngược lại, nếu để phiên tòa có nhiều sai sót, sẽ hạn chế tác dụng rất nhiều, gây ảnh hưởng xấu, thiếu tin tưởng vào bộ máy cơ quan nhà nước của quần chúng nhân dân. Công tác xét xử tại phiên tòa có tác dụng giáo dục đương sự và nhân dân về ý thức tuân thủ pháp luật rất hiệu quả.

1.2. Yêu cầu chung đối với phiên tòa sơ thẩm

Phiên tòa sơ thẩm dân sự là phiên xử công khai và sau cùng của giai đoạn tố tụng sơ thẩm, là diễn đàn của việc bảo vệ công lý, phản ánh thái độ của Nhà nước, thể hiện bằng bản án đối với một vụ tranh chấp dân sự. Vì vậy, việc tiến hành phiên tòa sơ thẩm phải được thực hiện chu đáo, nghiêm túc, phải tuân thủ những nguyên tắc chung của BLTTDS được quy định từ Điều 3 đến Điều 24. Công tác phiên tòa, là một trong những hoạt động tố tụng cơ bản của Tòa án nhân dân để thực hiện chức năng xét xử và phục vụ các nhiệm vụ chính trị của Đảng và Nhà nước. Do đó, yêu cầu chung đối với phiên tòa sơ thẩm là phải được tiến hành đúng thời gian, địa điểm đã được ghi trong quyết định đưa vụ án ra xét xử hoặc trong giấy báo mở lại phiên tòa trong trường hợp phải hoãn phiên tòa (Điều 196 BLTTDS). Sự có mặt của các bên đương sự trong vụ án là rất cần thiết, cho nên BLTTDS yêu cầu phiên tòa phải được tiến hành đúng thời gian, địa điểm như trong quyết định là nhằm bảo đảm đầy đủ các quyền và nghĩa vụ tố tụng cho đương sự, tránh gây phiền hà và tổn thất về tiền bạc và thời gian của đương sự do theo kiện. Trước mỗi phiên tòa, Tòa án có thẩm quyền cần có thông báo niêm yết tại trụ sở của mình nói rõ những thông tin về thời gian, địa điểm mở phiên Tòa của những vụ án cụ thể để ngoài đương sự, nếu có nhân dân muốn tham dự phiên tòa mà họ quan tâm thì để họ biết được và đến dự.

1.3. Xét xử trực tiếp, bằng lời nói và liên tục

Ngoài yêu cầu nêu trên, BLTTDS còn quy định phiên tòa sơ thẩm dân sự phải được tiến hành theo phương thức xét xử trực tiếp, bằng lời nói và liên tục (Điều 197 BLTTDS). Thực hiện việc xét xử trực tiếp và bằng lời nói nhằm bảo đảm cho Tòa án thẩm định và xác minh được đầy đủ, chính xác các tài liệu, chứng cứ của vụ án và đánh giá chúng một cách toàn diện. Theo quy định này, Tòa án phải trực tiếp xác định những tình tiết của vụ án bằng cách hỏi và nghe lời trình bày của nguyên đơn, bị đơn, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án, người đại diện hợp pháp, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự và những người tham gia tố tụng khác; xem xét, kiểm tra tài liệu, chứng cứ đã thu thập được; nghe kiểm sát viên phát biểu ý kiến của Viện kiểm sát về việc giải quyết vụ án, trong trường hợp có kiểm sát viên tham gia phiên tòa; nghe các bên đương sự và đại diện của họ tranh luận về chứng cứ cũng như về việc áp dụng pháp luật. Bản án chỉ được căn cứ vào kết quả tranh tụng, việc hỏi tại phiên tòa và các chứng cứ đã được xem xét, kiểm tra tại phiên tòa. Muốn vậy, Thẩm phán và Hội thẩm không được coi nhẹ bước hỏi và bước tranh luận ở phiên tòa; đồng thời phải chuẩn bị chi tiết đề cương của bước hỏi ở phiên tòa để không bị sa đà hoặc bỏ sót các vấn đề quan trọng của vụ án.

Việc xét xử ở phiên tòa phải được tiến hành liên tục, trừ thời gian nghỉ. Các thành viên của Hội đồng xét xử phải xét xử vụ án từ khi bắt đầu cho đến khi kết thúc trừ trường hợp không thể tham gia xét xử được phải thay đổi.

Trong trường hợp đặc biệt do BLTTDS quy định thì việc xét xử có thể tạm ngừng không quá 05 ngày làm việc. Hết thời hạn tạm ngừng, việc xét xử vụ án được tiếp tục (khoản 2 Điều 197 BLTTDS). Sở dĩ BLTTDS quy định việc xét xử bằng lời nói và phải được tiến hành liên tục là nhằm bảo đảm cho Hội đồng xét xử và những người tham gia tố tụng dễ dàng nhớ được các tình tiết của vụ án và giải quyết được dứt điểm từng vụ. Tòa án phải xét xử xong từng vụ án một rồi mới được xét xử đến vụ án khác, không được làm thủ tục khai mạc phiên tòa chung cho nhiều vụ án, hoặc tuyên án cùng một lúc cho nhiều vụ án.

1.4. Hội đồng xét xử sơ thẩm

1.4.1. Thành phần Hội đồng xét xử

Theo quy định của BLTTDS tại Điều 52, thành phần Hội đồng xét xử sơ thẩm vụ án dân sự gồm một Thẩm phán và hai Hội thẩm nhân dân. Trong trường hợp đặc biệt thì Hội đồng xét xử có thể gồm hai Thẩm phán và ba Hội thẩm.

Thẩm phán chủ tọa phiên tòa điều khiển mọi hoạt động tại phiên tòa từ lúc khai mạc cho đến khi Tuyên án, đặc biệt là phần điều hành trong thủ tục hỏi, tranh luận, nghị án, tuyên án và giữ gìn trật tự, kỷ cương tại phiên tòa. Thái độ của người Thẩm phán chủ tọa phải bình tĩnh, thận trọng và sắc sảo nhạy bén trong điều hành, tránh sự vội vàng, nóng nảy mạt sát đương sự.

Tùy theo nội dung cụ thể và tính chất của từng vụ án, các Hội thẩm sẽ được phân công hỏi một số người tham gia phiên tòa về một số vấn đề nhất định của vụ án. Hội đồng xét xử có toàn quyền quyết định mọi vấn đề về nội dung cũng như về thủ tục tố tụng ở phiên tòa. Hội đồng quyết định theo đa số dựa trên nguyên tắc Hội thẩm nhân dân ngang quyền với Thẩm phán.

1.4.2. Thay thế thành viên Hội đồng xét xử

Trong quá trình xét xử, nếu có một thành viên nào của Hội đồng vì một lý do đặc biệt, không thể tham gia xét xử vụ án được nữa, thì BLTTDS quy định việc thay thế thành viên đó như sau:

- Trong trường hợp có Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân không thể tiếp tục tham gia xét xử vụ án, nhưng có Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân dự khuyết thì những người này thay thế và được tham gia xét xử tiếp vụ án nếu họ có mặt tại phiên tòa ngay từ đầu.

Trong trường hợp Hội đồng xét xử có hai Thẩm phán mà Thẩm phán chủ tọa phiên tòa không tiếp tục tham gia xét xử được thì Thẩm phán là thành viên Hội đồng xét xử làm chủ tọa phiên tòa và Thẩm phán dự khuyết được bổ sung làm thành viên Hội đồng xét xử.

- Trong trường hợp không có Thẩm phán hoặc Hội thẩm nhân dân dự khuyết để thay thế thành viên Hội đồng xét xử hoặc phải thay đổi chủ tọa mà không có Thẩm phán để thay thế, thì vụ án phải được xét xử lại từ đầu.

1.5. Những người tham gia phiên tòa

Để vụ án được giải quyết nhanh chóng, chính xác; đồng thời bảo đảm cho việc bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự và bảo đảm cho việc xét xử, trực tiếp, liên tục, bằng lời nói thì khi Tòa án mở phiên tòa để xét xử, về nguyên tắc tất cả những người tham gia tố tụng phải được triệu tập tham gia phiên tòa.

Theo quy định của BLTTDS từ các Điều 199 đến Điều 207, những người tham gia tố tụng tại phiên tòa gồm có:

Nguyên đơn, bị đơn, người đại diện của họ, người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan, người bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự, người làm chứng, người giám định, người phiên dịch và kiểm sát viên (trong trường hợp Viện kiểm sát phải tham gia phiên tòa).

1.5.1. Các đương sự

Đối với đương sự, một thành phần chủ thể quan trọng của vụ án, không thể vắng mặt tại phiên tòa khi Tòa án xét xử vụ án dân sự. Họ chỉ được vắng mặt khi họ có đơn đề nghị Tòa án xét xử vắng mặt hoặc trong trường hợp có người đại diện hợp pháp cho họ tại phiên tòa. Tuy nhiên, cũng có những trường hợp đương sự cố tình vắng mặt để trốn tránh nghĩa vụ, nên cần phải được xem xét một cách cụ thể và có biện pháp giải quyết tương ứng.

Đương sự tham gia phiên tòa dân sự gồm có:

a) Nguyên đơn

Nguyên đơn là người tham gia tố tụng khởi kiện vụ án dân sự hoặc được cá nhân, cơ quan, tổ chức khác khởi kiện vụ án để yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của họ.

Sự tham gia tố tụng của nguyên đơn được thực hiện một cách chủ động ở tất cả các giai đoạn, có các quyền và nghĩa vụ như tại Điều 9 BLTTDS.

b) Bị đơn

Bị đơn là người tham gia tố tụng để trả lời về vụ kiện do nguyên đơn hoặc các chủ thể khác khởi kiện theo quy định của pháp luật.

Là chủ thể bị kiện, nên bị đơn dù không mong muốn cũng bắt buộc phải tham gia tố tụng để làm sáng tỏ các vấn đề kiện tụng do nguyên đơn hoặc các chủ thể khởi kiện nêu ra, có các quyền và nghĩa vụ như quy định tại Điều 60 BLTTDS.

c) Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan

Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trong vụ án là người tham gia tố tụng trong một vụ án dân sự đã phát sinh giữa nguyên đơn và bị đơn để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình.

Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan tham gia vào vụ án là do họ chủ động thực hiện, hoặc do phía nguyên đơn hay bị đơn yêu cầu và cũng có thể do Tòa án triệu tập vì quyền lợi của họ gắn liền với vụ án mà Tòa án đang giải quyết. Họ có quyền và nghĩa vụ như quy định tại Điều 61 BLTTDS.

1.5.2. Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự

Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự tham gia tố tụng từ rất sớm, do đương sự yêu cầu và được Tòa án chấp nhận. Tại phiên tòa, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự tham gia song hành cùng với đương sự, họ có địa vị pháp lý độc lập với đương sự, họ hỗ trợ, giúp đỡ đương sự về nhận thức pháp luật và bằng cả việc thực hiện các quyền và nghĩa vụ tố tụng của người bảo vệ của đương sự như quy định tại các điều 63, 64, 203… BLTTDS.

Lưu ý: Theo quy định của Bộ Luật tố tụng dân sự sửa đổi năm 2011 thì sự có mặt của đương sự, người đại diện, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự (điều 199) đuợc thực hiện theo quy định sau:

- Tòa án triệu tập hợp lệ lần thứ nhất, đương sự hoặc người đại diện của họ, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự phải có mặt; trường hợp có người vắng mặt thì Hội đồng xét xử hoãn phiên tòa, trừ trường hợp người đó có đơn đề nghị xét xử vắng mặt.

Tòa án thông báo cho đương sự, người đại diện, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự biết việc hoãn phiên tòa.

- Tòa án triệu tập hợp lệ lần thứ hai, đương sự hoặc người đại diện của họ, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự phải có mặt tại phiên tòa, nếu vắng mặt không vì sự kiện bất khả kháng thì xử lý như sau:

+ Nguyên đơn, người đại diện theo pháp luật vắng mặt mà không có người đại diện tham gia phiên tòa thì bị coi là từ bỏ việc khởi kiện và Tòa án ra quyết định đình chỉ giải quyết vụ án đối với yêu cầu khởi kiện của người đó, trừ trường hợp người đó có đơn đề nghị xét xử vắng mặt. Nguyên đơn có quyền khởi kiện lại, nếu thời hiệu khởi kiện vẫn còn;

+ Bị đơn, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan không có yêu cầu độc lập vắng mặt mà không có người đại diện tham gia phiên tòa thì Tòa án tiến hành xét xử vắng mặt họ;

+ Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có yêu cầu độc lập vắng mặt mà không có người đại diện tham gia phiên tòa thì bị coi là từ bỏ yêu cầu độc lập của mình và Tòa án quyết định đình chỉ việc giải quyết đối với yêu cầu độc lập có người đó, trừ trường hợp người đó có đơn đề nghị xét xử vắng mặt. Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có yêu cầu độc lập có quyền khởi kiện lại đối với yêu cầu độc lập đó, nếu thời hiệu khởi kiện vẫn còn;

+ Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự vắng mặt thì Tòa án vẫn tiến hành xét xử vắng mặt họ.

1.5.3. Người làm chứng

Địa vị pháp lý của người làm chứng trong tố tụng dân sự có ý nghĩa rất lớn đối với phiên tòa xét xử, pháp luật không hạn chế những người làm chứng tham gia tố tụng. Vì thế, khi cần thiết Tòa án triệu tập bất kỳ người làm chứng đến phiên tòa để làm sáng tỏ các chi tiết kiện tụng của vụ án. Người làm chứng có các quyền và nghĩa vụ như quy định tại Điều 66, 204, 209 BLTTDS.

1.5.4. Người giám định

Người giám định tham gia tố tụng tại phiên tòa sơ thẩm là rất quan trọng trong các vụ án phải sử dụng tri thức chuyên môn của các chuyên gia để giải quyết vụ án. Do đó việc triệu tập và bảo đảm cho người giám định thực hiện đầy đủ các quyền và nghĩa vụ tố tụng được quy định tại Điều 68, 230 BLTTDS sẽ có ảnh hưởng rất lớn đến kết quả giải quyết vụ án của Tòa án.

1.5.5. Người phiên dịch

Theo quy định của BLTTDS, tiếng nói và chữ viết dùng trong tố tụng dân sự là tiếng Việt, nhưng người tham gia tố tụng có quyền dùng tiếng nói và chữ viết của dân tộc mình (Điều 20 BLTTDS). Vì thế, tại phiên tòa sự tham gia tố tụng của người phiên dịch có ý nghĩa rất quan trọng cho việc giải quyết vụ án. Khi thực hiện nhiệm vụ tại phiên tòa, người phiên dịch có các quyền và nghĩa vụ như quy định tại Điều 70 BLTTDS. Để bảo đảm cho việc giải quyết vụ án đúng đắn, Tòa án yêu cầu người phiên dịch phải dịch trung thực, khách quan, đúng nghĩa. Trong trường hợp người phiên dịch có thể không vô tư khi làm nhiệm vụ thì phải được thay đổi.

1.5.6. Kiểm sát viên

Đối với sự có mặt của kiểm sát viên. Theo quy định của BLTTDS tại khoản 2, Điều 21 thì Viện kiểm sát nhân dân phải cử Kiểm sát viên tham gia phiên tòa đối với những vụ án do Tòa án thu thập chứng cứ mà đương sự có khiếu nại, các vụ việc mà Viện kiểm sát nhân dân kháng nghị bản án, quyết định của Tòa án. Hoạt động của Kiểm sát viên tại phiên tòa có ý nghĩa quan trọng. Khi thực hiện nhiệm vụ tại phiên tòa, Kiểm sát viên có đầy đủ quyền và nghĩa vụ tố tụng như quy định tại các điều 45, 207, 234 BLTTDS

1.6. Xét xử trong trường hợp đương sự, người bảo vệ quyền và lợi ích của đương sự vắng mặt tại phiên tòa

Điều 202 Luật Tố tụng dân sự sửa đổi năm 2011 quy định Tòa án vẫn tiến hành xét xử vụ án trong các trường hợp sau đây:

- Nguyên đơn, bị đơn, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan và người đại diện của họ vắng mặt tại phiên tòa có đơn đề nghị Tòa án xét xử vắng mặt;

- Nguyên đơn, bị đơn, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan vắng mặt tại phiên tòa nhưng có người đại diện tham gia phiên tòa;

- Các trường hợp quy định tại điểm b và điểm d khoản 2 Điều 199 của Bộ luật này.

1.7. Hoãn phiên tòa

1.7.1. Những trường hợp hoãn phiên tòa

Vì tính chất quan trọng của sự tham gia tố tụng tại phiên tòa của các chủ thể quan hệ pháp luật tố tụng, BLTTDS quy định Hội đồng xét xử phải hoãn phiên tòa trong các trường hợp sau:

- Trường hợp phải thay đổi Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân, Thư ký Tòa án như quy định tại khoản 2 Điều 51 BLTTDS; vắng mặt Kiểm sát viên trong trường hợp Kiểm sát viên bị thay đổi hoặc không thể tiếp tục tham gia phiên tòa mà không có Kiểm sát viên dự khuyết để thay thế như quy định tại Điều 207 BLTTDS.

- Trường hợp nguyên đơn, bị đơn, người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự vắng mặt lần thứ nhất có lý do chính đáng như quy định tại các Điều 199, 200, 201 và 203 BLTTDS.

- Trường hợp phải thay đổi người giám định, người phiên dịch mà không có người khác thay thế như quy định tại khoản 2 Điều 72 BLTTDS hoặc khi Hội đồng xét xử quyết định giám định bổ sung, giám định lại theo quy định tại khoản 4 Điều 230 BLTTDS. Cũng có ý kiến cho rằng, trường hợp xảy ra như quy định tại khoản 4 Điều 230 BLTTDS thì phải quy định là tạm ngừng phiên tòa mới chuẩn xác.

- Trường hợp người phiên dịch vắng mặt mà không có người khác thay thế, trừ trường hợp đương sự vẫn yêu cầu tiến hành xét xử như quy định tại khoản 2 Điều 206 BLTTDS.

- Trường hợp người làm chứng, người giám định vắng mặt thì tùy từng hoàn cảnh cụ thể, Hội đồng xét xử quyết định hoãn phiên tòa hoặc vẫn tiến hành xét xử như quy định tại Điều 204 và Điều 205 BLTTDS.

Ngoài 5 trường hợp phải hoãn phiên tòa để triệu tập lại như đã nêu trên, BLTTDS quy định tại Điều 202 cho phép Tòa án xét xử trong các trường hợp sau đây, mặc dù vẫn vắng mặt những người cần triệu tập. Những trường hợp đó bao gồm:

- Nguyên đơn, bị đơn hoặc người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan vắng mặt tại phiên tòa có đơn đề nghị Tòa án xét xử vắng mặt.

- Nguyên đơn, bị đơn hoặc người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan vắng mặt tại phiên tòa có người đại diện hợp pháp tham gia phiên tòa.

- Bị đơn, người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự đã được triệu tập hợp lệ đến lần thứ hai mà vẫn vắng mặt; Kiểm sát viên bị thay đổi tại phiên tòa hoặc không thể tiếp tục tham gia phiên tòa xét xử, nhưng có Kiểm sát viên sự khuyết thay thế như quy định tại khoản 2 Điều 207 BLTTDS.

Ngoài ba trường hợp cho phép Tòa án cứ mở phiên tòa để xét xử như đã nêu trên, BLTTDS còn quy định tại Điều 199 và Điều 201 những trường hợp Tòa án được phép ra quyết định thì chỉ giải quyết đối với các yêu cầu của đương sự trong vụ án như sau:

- Nguyên đơn đã được triệu tập hợp lệ đến lần thứ hai mà vẫn vắng mặt thì bị coi là từ bỏ việc khởi kiện và Tòa án ra quyết định đình chỉ giải quyết vụ án. Sau này họ có quyền khởi kiện lại, nếu thời hiệu vẫn còn.

- Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có yêu cầu độc lập đã được triệu tập hợp lệ đến lần thứ hai mà vẫn vắng mặt thì bị coi là từ bỏ yêu cầu độc lập của mình thì Tòa án ra quyết định đình chỉ giải quyết vụ án đối với yêu cầu độc lập của người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan, nếu nguyên đơn, bị đơn đồng ý. Sau này, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan vẫn có quyền khởi kiện lại đối với yêu cầu độc lập này, nếu thời hiệu vẫn còn.

1.7.2. Thời hạn hoãn phiên tòa

Như đã phân tích và trình bày ở các phần trên, phiên tòa xét xử dân sự có thể bị hoãn khi phải thay đổi Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân, Thư ký Tòa án, Kiểm sát viên, người giám định, người phiên dịch hoặc do sự vắng mặt của các bên đương sự, những người tham gia tố tụng khác hoặc các trường hợp theo quy định tại khoản 2 Điều 51, khoản 2 Điều 72, các điều 199, 200, 201, 203, 204, 205, 206, 207, 215 và khoản 4 Điều 230 BLTTDS thì thời hạn hoãn phiên tòa sơ thẩm không quá 30 ngày, kể từ ngày ra quyết định hoãn phiên tòa.

Việc hoãn phiên tòa do Hội đồng xét xử quyết định.

Trong trường hợp sau khi hoãn phiên tòa mà Tòa án không thể mở lại phiên tòa đúng thời gian, địa điểm mở lại phiên tòa ghi trong quyết định hoãn phiên tòa thì Tòa án phải thông báo ngay cho Viện kiểm sát cùng cấp và những người tham gia tố tụng biết về thời gian, địa điểm mở lại phiên tòa.

1.7.3. Quyết định hoãn phiên tòa

Khi có những căn cứ do BLTTDS quy định, Hội đồng xét xử có quyền quyết định hoãn phiên tòa. Quyết định hoãn phiên tòa phải được lập thành văn bản. Trong quyết định hoãn phiên tòa phải nêu rõ những thông tin về phiên tòa, lý do của việc hoãn phiên tòa và thời gian địa điểm mở lại phiên tòa.

Theo quy định của BLTTDS tại Điều 208, quyết định hoãn phiên tòa phải có các nội dung chính sau đây:

- Ngày, tháng, năm ra quyết định;

- Tên Tòa án và họ, tên những người tiến hành tố tụng;

- Vụ án được đưa ra xét xử;

- Lý do của việc hoãn phiên tòa và thời gian địa điểm mở lại phiên tòa.

Quyết định hoãn phiên tòa phải được chủ tọa phiên tòa thay mặt Hội đồng xét xử ký tên và thông báo công khai cho những người tham gia tố tụng biết; đối với người vắng mặt thì Tòa án gửi ngay cho họ quyết định đó, đồng thời gửi cho Viện kiểm sát cùng cấp.

1.8. Những vấn đề khác

1.8.1. Nội quy phiên tòa

Nội quy phiên tòa là văn bản quy định các quy tắc xử sự  của các chủ thể có mặt tại phiên tòa. Nội quy phiên tòa có hiệu lực bắt buộc mọi người phải tuân theo khi tham gia tố tụng hoặc khi tham dự phiên tòa. Trước khi khai mạc phiên tòa, Thư ký Tòa án có nhiệm vụ phổ biến nội quy phiên tòa cho những người tham gia tố tụng và tham dự phiên tòa biết để họ thực hiện và tôn trọng.

Theo BLTTDS quy định tại Điều 209, Bản nội quy phiên tòa phải thể hiện được những nội dung sau đây:

- Những người dưới 16 tuổi không được vào phòng xử án, trừ trường hợp được Tòa án triệu tập tham gia phiên tòa;

- Mọi người trong phòng xử án phải đứng dậy khi Hội đồng xét xử vào phòng xử án, phải tôn trọng Hội đồng xét xử, giữ gìn trật tự và tuân theo sự điều khiển của chủ tọa phiên tòa;

- Chỉ những người được Hội đồng xét xử cho phép mới được hỏi, trả lời hoặc phát biểu. Người hỏi, trả lời hoặc phát biểu phải đứng dậy, trừ trường hợp vì lý do sức khỏe được chủ tọa phiên tòa cho phép ngồi để hỏi, trả lời hoặc phát biểu.

1.8.2. Thủ tục ra bản án và quyết định của Tòa án tại phiên tòa

- Khi giải quyết vụ án bằng bản án thì bản án phải được Hội đồng xét xử thảo luận và thông qua tại phòng nghị án theo nguyên tắc Tòa án xét xử tập thể và quyết định theo đa số.

- Đối với các quyết định thay đổi người tiến hành tố tụng, người giám định, người phiên dịch, chuyển vụ án, tạm đình chỉ hoặc đình chỉ giải quyết vụ án, hoãn phiên tòa theo quy định tại khoản 2 Điều 210 BLTTDS phải được Hội đồng xét xử thảo luận, thông qua tại phòng nghị án và phải được lập thành văn bản.

Còn quyết định về các vấn đề khác tại phiên tòa vẫn phải được Hội đồng xét xử thảo luận và thông qua tại phòng xử án, tuy không phải viết thành văn bản nhưng phải được ghi vào biên bản phiên tòa.

1.8.3. Chuẩn bị khai mạc phiên tòa

Việc thực hiện các công việc trong bước chuẩn bị khai mạc phiên tòa là nhiệm vụ của Thư ký Tòa án. Đây là một thủ tục bắt buộc đảm bảo cho phiên tòa diễn ra có sự tham dự đầy đủ của những người tham gia tố tụng, kiểm tra lại xem có trường hợp nào phải hoãn phiên tòa không, đồng thời còn nhằm xác lập trật tự của phiên tòa trước khi khai mạc.

Theo quy định của BLTTDS tại Điều 211, trong phần chuẩn bị khai mạc phiên tòa, Thư ký Tòa án phải tiến hành các công việc sau đây:

- Phổ biến nội quy phiên tòa bao gồm các quy định như: Những người dưới 16 tuổi không được vào phòng xử án, trừ trường hợp được Tòa án triệu tập tham gia phiên tòa. Phải tôn trọng Hội đồng xét xử, giữ gìn trật tự và tuân theo sự điều khiển của chủ tọa phiên tòa; chỉ những người được Hội đồng xét xử cho phép mới được hỏi, trả lời, phát biểu. Người hỏi, trả lời hoặc phát biểu phải đứng dậy v.v...

- Kiểm tra, xác định sự có mặt, vắng mặt của những người tham gia phiên tòa theo giấy triệu tập, giấy báo của Tòa án; nếu có người vắng mặt thì cần phải làm rõ lý do.

- Ổn định trật tự trong phòng xử án.

- Yêu cầu mọi người trong phòng xử án đứng dậy khi Hội đồng xét xử vào phòng xử án.

2. Thủ tục phiên tòa

2.1. Thủ tục bắt đầu phiên tòa

2.1.1. Khai mạc phiên tòa

Khai mạc phiên tòa là một thủ tục tố tụng bắt buộc phải thực hiện trước khi Hội đồng xét xử tiến hành xét xử. Theo quy định của BLTTDS tại Điều 213, việc khai mạc phiên tòa được thực hiện như sau:

- Chủ tọa phiên tòa khai mạc phiên tòa và đọc quyết định đưa vụ án ra xét xử.

- Thư ký Tòa án báo cáo với Hội đồng xét xử về sự có mặt, vắng mặt của những người tham gia phiên tòa theo giấy triệu tập, giấy báo của Tòa án và lý do vắng mặt.

- Chủ tọa phiên tòa kiểm tra lại sự có mặt của những người tham gia phiên tòa theo giấy triệu tập, giấy báo của Tòa án và kiểm tra căn cước của đương sự.

- Chủ tọa phiên tòa phổ biến quyền, nghĩa vụ của các đương sự và của những người tham gia tố tụng khác.

- Chủ tọa phiên tòa giới thiệu họ, tên những người tiến hành tố tụng, người giám định, người phiên dịch.

- Chủ tọa phiên tòa hỏi những người có quyền yêu cầu thay đổi những người tiến hành tố tụng, người giám định, người phiên dịch xem họ có yêu cầu thay đổi ai không.

2.1.2. Giải quyết yêu cầu thay đổi người tiến hành tố tụng, người giám định, người phiên dịch

Theo quy định tại Điều 214 BLTTDS, trong trường hợp có người yêu cầu thay đổi người tiến hành tố tụng, người giám định, người phiên dịch thì Hội đồng xét xử phải xem xét, nghe ý kiến của người bị thay đổi tại phiên tòa trước khi quyết định chấp nhận hoặc không chấp nhận. Trường hợp không chấp nhận thì Hội đồng xét xử phải nêu rõ lý do.

Quyết định thay đổi người tiến hành tố tụng, người giám định, người phiên dịch phải được Hội đồng xét xử thảo luận, thông qua theo đa số tại phòng nghị án và phải lập thành văn bản.

Trong trường hợp phải thay đổi người tiến hành tố tụng, người giám định, người phiên dịch thì Hội đồng xét xử ra quyết định hoãn phiên tòa.

2.1.3. Xem xét, quyết định hoãn phiên tòa khi có người vắng mặt

Theo quy định của Điều 215 BLTTDS, khi có người tham gia tố tụng vắng mặt tại phiên tòa mà thuộc trường hợp Tòa án buộc phải hoãn phiên tòa thì Hội đồng xét xử xem xét, quyết định hoãn phiên tòa.

Nếu có người tham gia tố tụng vắng mặt tại phiên tòa mà không thuộc trường hợp Tòa án buộc phải hoãn phiên tòa (như vắng mặt người làm chứng, người giám định, người phiên dịch) thì chủ tọa phiên tòa phải hỏi xem có ai đề nghị hoãn phiên tòa hay không; nếu có người đề nghị thì Hội đồng xét xử xem xét, quyết định và có thể chấp nhận hoặc không chấp nhận, trường hợp không chấp nhận thì phải nêu rõ lý do.

Quyết định hoãn phiên tòa phải được Hội đồng xét xử thảo luận, thông qua theo đa số tại phòng nghị án và phải được lập thành văn bản.

Theo quy định Điều 202 Luật Tố tụng dân sự sửa đổi thì trong trường hợp Hội đồng xét xử quyết định hoãn phiên tòa theo quy định tại khoản 2 Điều 51, khoản 2 Điều 72, các điều 199, 204, 205, 206, 207, 215, khoản 4 Điều 230 và các trường hợp khác theo quy định của Bộ luật này, thì thời hạn hoãn phiên tòa sơ thẩm là không quá ba mươi ngày, kể từ ngày ra quyết định hoãn phiên tòa.

Quyết định hoãn phiên tòa phải có các nội dung chính sau đây:

- Ngày, tháng, năm ra quyết định;

- Tên Tòa án và họ, tên những người tiến hành tố tụng;

- Vụ án được đưa ra xét xử;

- Lý do của việc hoãn phiên tòa;

- Thời gian, địa điểm mở lại phiên tòa.

Quyết định hoãn phiên tòa phải được chủ tọa phiên tòa thay mặt Hội đồng xét xử ký tên và thông báo công khai cho những người tham gia tố tụng biết; đối với người vắng mặt thì Tòa án gửi ngay cho họ quyết định đó, đồng thời gửi cho Viện kiểm sát cùng cấp.

Trong trường hợp sau khi hoãn phiên tòa mà Tòa án không thể mở lại phiên tòa đúng thời gian, địa điểm mở lại phiên tòa ghi trong quyết định hoãn phiên tòa thì Tòa án phải thông báo ngay cho Viện kiểm sát cùng cấp và những người tham gia tố tụng biết về thời gian, địa điểm mở lại phiên tòa.”

2.1.4. Bảo đảm tính khách quan của người làm chứng

Người làm chứng là người biết các tình tiết có liên quan đến nội dung vụ án, có thể được Tòa án triệu tập tham gia tố tụng. Những thông tin, tài liệu, đồ vật mà người làm chứng khai báo, cung cấp cho Tòa án rất có giá trị khi Tòa án giải quyết vụ án. Vì vậy, BL TTDS quy định tại Điều 216 như sau:

- Trước khi người làm chứng được hỏi về những vấn đề mà họ biết được có liên quan đến việc giải quyết vụ án, chủ tọa phiên tòa có thể quyết định những biện pháp cần thiết để những người làm chứng không nghe được lời khai của nhau hoặc tiếp xúc với những người có liên quan.

- Trong trường hợp lời khai của đương sự và người làm chứng có ảnh hưởng lẫn nhau thì chủ tọa phiên tòa có thể quyết định cách ly đương sự với người làm chứng trước khi hỏi người làm chứng.

2.2. Thủ tục hỏi tại phiên tòa

2.2.1. Hỏi đương sự về thay đổi, bổ sung, rút yêu cầu và công nhận sự thỏa thuận của họ về giải quyết vụ án

Căn cứ vào quyền quyết định và tự định đoạt của các đương sự được quy định tại Điều 5 BLTTDS, theo đó, đương sự có quyền quyết định việc khởi kiện, yêu cầu Tòa án nhân dân có thẩm quyền giải quyết các vụ việc dân sự. Tòa án cũng chỉ thụ lý giải quyết vụ việc dân sự khi có đơn khởi kiện, đơn yêu cầu của đương sự và Tòa chỉ giải quyết trong phạm vi đơn khởi kiện hay đơn yêu cầu đó mà thôi. Trong suốt quá trình tố tụng, các đương sự có quyền chấm dứt, thay đổi, bổ sung các yêu cầu của mình, họ có quyền thương thuyết thỏa thuận với nhau về một giải pháp nhân nhượng cho vấn đề tranh chấp, miễn sao không trái pháp luật, không trái đạo đức xã hội. Việc thực hiện quyền này được pháp luật khuyến khích, không chỉ dừng lại ở lúc Tòa án tiến hành thủ tục hòa giải mà còn được Tòa án tạo điều kiện cho các bên thương thảo ở các giai đoạn xét xử sơ thẩm, phúc thẩm, thậm chí ở cả giai đoạn thi hành án. Vì vậy, BLTTDS quy định tại Điều 217, ngay tại phiên tòa, trước khi hỏi về nội dung vụ án, chủ tọa phiên tòa hỏi đương sự về các vấn đề thay đổi, bổ sung, rút yêu cầu, cụ thể là:

- Hỏi nguyên đơn có thay đổi, bổ sung, rút một phần hoặc toàn bộ yêu cầu khởi kiện hay không;

- Hỏi bị đơn có thay đổi, bổ sung, rút một phần hoặc toàn bộ yêu cầu phản tố hay không;

- Hỏi người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có yêu cầu độc lập có thay đổi bổ sung, rút một phần hoặc toàn bộ yêu cầu độc lập hay không.

Sau khi chủ tọa phiên tòa đã hỏi các bên đương sự và dành cho họ quyền được thay đổi, bổ sung hay rút yêu cầu thì Hội đồng xét xử sẽ xem xét vấn đề này khi có đương sự đề nghị. Để bảo đảm quyền lợi của đương sự trong phạm vi pháp luật cho phép, Điều 218 BLTTDS quy định như sau:

- Hội đồng xét xử chấp nhận việc thay đổi, bổ sung yêu cầu của đương sự, nếu việc thay đổi, bổ sung yêu cầu của họ không vượt quá phạm vi yêu cầu khởi kiện, yêu cầu phản tố hoặc yêu cầu độc lập ban đầu.

- Trong trường hợp có đương sự rút một phần hoặc toàn bộ yêu cầu của mình và việc rút yêu cầu của họ là tự nguyện thì Hội đồng xét xử chấp nhận và đình chỉ xét xử đối với phần yêu cầu hoặc toàn bộ yêu cầu đương sự đã rút.

Khi Hội đồng xét xử đã xem xét chấp nhận cho các bên đương sự quyền được thay đổi, bổ sung, rút một phần hay toàn bộ yêu cầu thì sẽ dẫn đến việc thay đổi địa vị tố tụng. Việc đổi ngôi trong tố tụng đã làm cho địa vị tố tụng của các đương sự trong vụ án bị khác đi so với lúc Tòa án mới thụ lý vụ án dân sự. BLTTDS đã xác nhận sự thay đổi này ở trong Điều 219 như sau:

- Trong trường hợp nguyên đơn rút toàn bộ yêu cầu khởi kiện, nhưng bị đơn vẫn giữ nguyên yêu cầu phản tố của mình thì bị đơn trở thành nguyên đơn và nguyên đơn trở thành bị đơn.

- Trong trường hợp nguyên đơn rút toàn bộ yêu cầu khởi kiện, bị đơn rút toàn bộ yêu cầu phản tố, nhưng người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan vẫn giữ nguyên yêu cầu độc lập của mình thì người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trở thành nguyên đơn, người có nghĩa vụ đối với yêu cầu độc lập trở thành bị đơn.

Thỏa thuận, thương lượng hòa giải là một nguyên tắc phải được quán triệt xuyên suốt trong cả quá trình tố tụng dân sự và được Nhà nước khuyến khích thực hiện trong tất cả các giai đoạn tố tụng. Vì vậy, trước khi đưa vụ án ra Tòa án để xét xử, mặc dù Thẩm phán phụ trách việc giải quyết vụ án đã tiến hành hòa giải, nhưng tại phiên tòa, chủ tọa vẫn cứ nhắc nhở các đương sự về việc hòa giải, hỏi xem đến thời điểm này các đương sự có thỏa thuận được với nhau về việc giải quyết vụ án hay không. Nếu có được sự thỏa thuận về cách giải quyết vụ án mà không cần đến việc xét xử của Tòa án thì BLTTDS quy định cách thức thực hiện như sau:

- Trong trường hợp các đương sự thỏa thuận được với nhau về giải quyết vụ án và thỏa thuận của họ là tự nguyện, không trái pháp luật, hoặc đạo đức xã hội thì Hội đồng xét xử ra quyết định công nhận sự thỏa thuận của đương sự về việc giải quyết vụ án.

- Quyết định công nhận sự thỏa thuận của đương sự về việc giải quyết vụ án phải được lập thành văn bản và có hiệu lực pháp luật ngay (xem Điều 220 BLTTDS).

2.2.2. Nghe đương sự trình bày về vụ án

Sau khi chủ Tọa đã thực hiện các hoạt động nghiệp vụ cần thiết như quy định tại các Điều 217, 218 và 220 BLTTDS, nhưng các bên đương sự vẫn giữ nguyên yêu cầu của họ và các bên trong vụ án cũng không tự thỏa thuận được với nhau về việc giải quyết tranh chấp thì Hội đồng xét xử bắt đầu xét xử vụ án bằng việc nghe các bên đương sự trình bày về các yêu cầu và các tài liệu, chứng cứ liên quan đến vụ tranh chấp. Hội đồng xét xử phải xác định đầy đủ các tình tiết của vụ án cũng như tất cả các tài liệu, chứng cứ của vụ án do các bên đương sự cung cấp, giao nộp. BLTTDS quy định trình tự cho các bên đương sự được trình bày sự việc kiện tụng của họ tại phiên tòa như sau:

- Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nguyên đơn trình bày yêu cầu của nguyên đơn và chứng cứ để chứng minh cho yêu cầu đó là có căn cứ và hợp pháp. Nguyên đơn có quyền bổ sung ý kiến.

Trong trường hợp cơ quan, tổ chức khởi kiện vụ án thì đại diện cơ quan, tổ chức trình bày về yêu cầu khởi kiện và chứng cứ để chứng minh cho yêu cầu khởi kiện là có căn cứ và hợp pháp.

- Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị đơn trình bày ý kiến của bị đơn đối với yêu cầu của nguyên đơn; yêu cầu phản tố, đề nghị của bị đơn và chứng cứ để chứng minh cho đề nghị đó là có căn cứ và hợp pháp. Bị đơn có quyền bổ sung ý kiến.

- Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trình bày ý kiến của người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đối với yêu cầu, đề nghị của nguyên đơn, bị đơn; yêu cầu độc lập, đề nghị của người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan và chứng cứ để chứng minh cho đề nghị đó là có căn cứ và hợp pháp. Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có quyền bổ sung ý kiến.

BLTTDS cũng quy định, trong trường hợp nguyên đơn, bị đơn, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan không có người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho mình thì họ tự trình bày về yêu cầu, đề nghị của mình và chứng cứ để chứng minh cho yêu cầu, đề nghị đó là có căn cứ và hợp pháp.

Tại phiên tòa, đương sự, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự cùng song hành tham gia tố tụng, cả hai người cùng có quyền bổ sung chứng cứ để chứng minh cho yêu cầu, đề nghị của đương sự (xem Điều 221 BLTTDS). Những quy định này cho thấy chủ trương đổi mới hoạt động tư pháp của Đảng và Nhà nước đã được thể chế hóa. Đó là kết quả của việc mở rộng quyền dân chủ trong hoạt động tư pháp và vai trò của đương sự, của những người tham gia tố tụng khác trong việc cung cấp chứng cứ cho Tòa án, thực hiện nghĩa vụ chứng minh để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.

2.2.3. Việc tiến hành hỏi tại phiên tòa

Sau khi Hội đồng xét xử nghe xong lời trình bày của các bên đương sự, việc hỏi từng người về từng vấn đề của vụ án được tiến hành ngay. Theo quy định của BLTTDS, các chủ thể có quyền tham gia vào quá trình hỏi tại phiên tòa gồm có các thành viên của Hội đồng xét xử, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự, bản thân đương sự, những người tham gia tố tụng khác và Kiểm sát viên nếu có.

Trình tự hỏi từng người về từng vấn đề của vụ án được tiến hành theo thứ tự chủ tọa phiên tòa hỏi trước, rồi đến Hội thẩm nhân dân, kế đến là người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự, tiếp theo là đương sự, rồi đến những người tham gia tố tụng khác. Trường hợp Viện kiểm sát tham gia phiên Tòa thì Kiểm sát viên sẽ tiến hành hỏi sau đương sự (Điều 222 BLTTDS).

Việc BLTTDS quy định trình tự tiến hành việc hỏi như đã nói ở trên có phần khác với trình tự xét hỏi trong tố tụng hình sự. Sự khác biệt này, xuất phát từ bản chất của tranh chấp dân sự, vì vụ án dân sự là việc của cá nhân đương sự, là việc giải quyết phải "cốt ở đôi bên". Do đó, tố tụng hỏi ở phiên tòa cũng cần phải đề cao quyền tự định đoạt của đương sự, quyền tự bảo vệ của đương sự và người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự, tránh sự can thiệp của cơ quan tiến hành tố tụng vào nội vụ mang tính chất riêng tư này.

Các câu hỏi của các chủ thể tham gia vào quá trình hỏi cần phải được tiến hành riêng cho từng người, xong người này mới đến người khác (xem các Điều 223, 224, 225, 226 BLTTDS). Các câu hỏi đặt ra cho những người được hỏi là để họ trình bày về những vấn đề liên quan đến vụ án và trả lời những vấn đề chưa rõ, qua đó làm sáng tỏ các tình tiết của vụ án. Đương sự được hỏi có thể tự trả lời hoặc người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự trả lời thay, sau đó đương sự bổ sung. Sau khi hỏi xong tất cả những người được hỏi, Hội đồng xét xử cho công bố các tài liệu của vụ án; cho nghe băng ghi âm, đĩa ghi âm, xem băng ghi hình, đĩa ghi hình; xem xét vật chứng, ảnh hoặc biên bản xác nhận vật chứng (xem các điều 227, 228, 229 BLTTDS).

Mục đích của tố tụng hỏi ở phiên Tòa là để xem xét, thẩm tra xác minh các tài liệu, chứng cứ của vụ án; đồng thời thông qua thủ tục hỏi làm sáng tỏ những tình tiết quan trọng mà các bên đương sự còn có ý kiến khác nhau về vụ tranh chấp. Vì vậy, khi tiến hành việc hỏi, BLTTDS quy định cụ thể nội dung của các câu hỏi áp dụng cho từng đối tượng được hỏi như sau:

- Đối với nguyên đơn, chỉ hỏi nguyên đơn về những vấn đề mà người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nguyên đơn, nguyên đơn trình bày chưa rõ, có mâu thuẫn với nhau hoặc mâu thuẫn với lời trình bày của bị đơn, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan và người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của những người này (xem khoản 2, Điều 223 BLTTDS).

- Đối với bị đơn chỉ hỏi bị đơn về những vấn đề mà người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị đơn, bị đơn trình bày chưa rõ, có mâu thuẫn với nhau hoặc mâu thuẫn với những lời khai của họ trước đó, mâu thuẫn với yêu cầu của nguyên đơn, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan và người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của những người này (xem khoản 2 Điều 224 BLTTDS).

- Đối với người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan chỉ hỏi người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan về những vấn đề mà họ, người bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của họ trình bày chưa rõ, có mâu thuẫn với nhau, hoặc mâu thuẫn với những lời khai của họ trước đó, mâu thuẫn với yêu cầu của nguyên đơn, đề nghị của bị đơn và người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của những người này (xem Điều 225, BLTTDS).

- Đối với người làm chứng, trước tiên chủ tọa phiên tòa phải hỏi rõ về quan hệ giữa họ với các đương sự trong vụ án; nếu người làm chứng là người chưa thành niên thì chủ tọa phiên tòa có thể yêu cầu cha, mẹ, người giám hộ hoặc thầy giáo, cô giáo giúp đỡ để hỏi. Sau đó, chủ tọa phiên tòa yêu cầu người làm chứng trình bày rõ những tình tiết của vụ án mà họ biết. Sau khi người làm chứng trình bày xong thì chỉ hỏi thêm người làm chứng về những điểm mà họ trình bày chưa rõ, chưa đầy đủ hoặc có mâu thuẫn với nhau, mâu thuẫn với lời khai của họ trước đó, mâu thuẫn với lời trình bày của đương sự, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự (xem Điều 226  BLTTDS).

Sau khi đã trình bày xong, người làm chứng ở lại phòng xử án để có thể được hỏi thêm. Trong trường hợp cần thiết phải bảo đảm an toàn cho người làm chứng và những người thân thích của họ, Hội đồng xét xử quyết định không tiết lộ những thông tin về nhân thân của người làm chứng và không để những người trong phiên tòa nhìn thấy họ.

- Đối với người giám định, trước tiên chủ tọa phiên tòa yêu cầu người giám định trình bày kết luận của mình về vấn đề được giao giám định. Khi trình bày, người giám định có quyền giải thích bổ sung về kết luận giám định, các căn cứ để đưa ra kết luận giám định.

Kiểm sát viên, những người tham gia tố tụng có mặt tại phiên tòa có quyền nhận xét về kết luận giám định, được hỏi những vấn đề còn chưa rõ, hoặc có mâu thuẫn trong kết luận giám định hoặc có mâu thuẫn với những tình tiết khác của vụ án.

Trong trường hợp người giám định không có mặt tại phiên tòa thì chủ tọa phiên tòa công bố kết luận giám định.

Khi có người tham gia tố tụng không đồng ý với kết luận giám định được công bố tại phiên tòa và có yêu cầu giám định bổ sung hoặc giám định lại, nếu thấy việc giám định bổ sung, giám định lại là cần thiết cho việc giải quyết vụ án thì Hội đồng xét xử quyết định giám định bổ sung, giám định lại; trong trường hợp này Hội đồng xét xử quyết định hoãn phiên tòa (xem Điều 230 BLTTDS).

Trong quá trình diễn ra việc hỏi tại phiên tòa, vật chứng, ảnh hoặc biên bản xác nhận vật chứng được đưa ra để xem xét như quy định tại Điều 229 BLTTDS. Việc xem xét các vật chứng, ảnh có liên quan đến vụ án sẽ giúp cho Hội đồng xét xử xem xét các chứng cứ một cách đầy đủ khách quan và cũng là giúp cho các đương sự thực hiện đầy đủ nghĩa vụ cung cấp chứng cứ, chứng minh cùng với việc thực hiện quyền bảo vệ của mình trên cơ sở các chứng cứ được đưa ra trình trước tòa. Để bảo đảm cho việc xem xét chứng cứ một cách đầy đủ, toàn diện và phán quyết của Tòa án là có căn cứ, BLTTDS quy định là khi cần thiết, Hội đồng xét xử có thể cùng với các đương sự đến xem xét tại chỗ những vật chứng không thể đưa đến phiên tòa được. Hoặc theo yêu cầu của Kiểm sát viên, người tham gia tố tụng hay nếu thấy cần thiết, Hội đồng xét xử sẽ cho nghe băng ghi âm, đĩa ghi âm, xem băng ghi hình, đĩa ghi hình ngay tại phiên tòa, trừ trường hợp cần giữ bí mật nhà nước, giữ gìn thuần phong mỹ tục của dân tộc, giữ bí mật nghề nghiệp, bí mật kinh doanh, bí mật đời tư của cá nhân theo yêu cầu của đương sự.

Ngoài các hoạt động nêu trên, để giúp cho việc xem xét vụ án một cách toàn diện, đầy đủ, Hội đồng xét xử khi thấy cần thiết có thể công bố các tài liệu của vụ án. BLTTDS quy định tại Điều 227, cho phép Hội đồng xét xử công bố các tài liệu của vụ án trong các trường hợp sau đây:

- Người tham gia tố tụng không có mặt tại phiên tòa mà trong giai đoạn chuẩn bị xét xử đã có lời khai.

- Những lời khai của người tham gia tố tụng tại phiên tòa mâu thuẫn với những lời khai trước đó.

- Trong các trường hợp khác mà Tòa án thấy cần thiết hoặc có yêu cầu của Kiểm sát viên, người tham gia tố tụng.

Đối với những trường hợp phải giữ bí mật nhà nước, bí mật nghề nghiệp, bí mật kinh doanh, bí mật đời tư v.v... thì Hội đồng xét xử không phải công bố các tài liệu này.

Sau khi đã thực hiện đầy đủ các hoạt động nghiệp vụ trong thủ tục hỏi ở phiên tòa, Hội đồng xét xử nhận thấy các tình tiết của vụ án đã được xem xét đầy đủ thì chủ tọa phiên tòa hỏi Kiểm sát viên, đương sự, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự và những người tham gia tố tụng khác xem họ có yêu cầu hỏi vấn đề gì nữa không. Trường hợp có người yêu cầu và Tòa xét thấy yêu cầu đó là có căn cứ thì chủ tọa phiên tòa quyết định tiếp tục cho họ đặt câu hỏi về những vấn đề mà họ chưa rõ liên quan đến vụ án. Nếu không có ai nêu ra vấn đề gì nữa thì chủ tọa phiên tòa tuyên bố kết thúc việc hỏi và chuyển sang phần tranh luận tại phiên tòa.

2.3. Thủ tục tranh luận tại phiên tòa

Nếu như trong Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án dân sự, kinh tế và lao động, mỗi Pháp lệnh chỉ có một Điều quy định về tranh luận tại phiên tòa thì trong BLTTDS đã dành hẳn một mục với bốn điều luật, từ Điều 232 đến Điều 235 quy định về hoạt động tranh luận tại phiên tòa. Điều đó cho thấy tầm quan trọng của hoạt động tranh luận trong việc tìm ra sự thật khách quan của vụ án; đồng thời thể hiện xu hướng đổi mới hoạt động tư pháp, đang tiến dần đến nguyên tắc tranh tụng trong tố tụng dân sự ở nước ta. Vì tranh luận tại phiên Tòa là một biểu hiện của hoạt động tranh tụng, là sự thể hiện một cách tập trung nhất của nguyên tắc tranh tụng. Các quy định của BLTTDS về tranh luận tại phiên tòa phù hợp với quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về cải cách tư pháp được nêu trong Nghị quyết số 08-NQ/TW ngày 2-1-2002 của Bộ Chính trị là: "Muốn nâng cao chất lượng xét xử thì phải nâng cao chất lượng tranh tụng dân chủ tại phiên tòa" và "Việc phán quyết của Tòa án phải căn cứ chủ yếu vào kết quả tranh tụng tại phiên tòa v.v...".

Như vậy, tranh luận là sự thể hiện tập trung nhất của nguyên tắc tranh tụng, là hoạt động trung tâm của phiên tòa. Do đó, BLTTDS rất chú trọng và mở rộng quyền và khả năng tranh luận của đương sự và đại diện của họ ở phiên tòa. Thời gian tranh luận cũng như số lần phát biểu ý kiến về một vấn đề không bị hạn chế, chủ tọa phiên tòa chỉ có quyền cắt những ý kiến không liên quan đến vụ án. Các quy định của BLTTDS về tranh luận cho thấy vai trò và sự chủ động của các bên đương sự được nâng cao và phát huy tối đa. Địa vị tố tụng của đương sự với các quyền được mở rộng và nghĩa vụ của họ cũng rất cụ thể khi tham gia tranh luận.

Mặc dù vậy, vai trò của Hội đồng xét xử mà đặc biệt là của chủ tọa phiên tòa vẫn là trung tâm trong việc điều khiển quá trình tranh luận. Khác với nội dung trong thủ tục hỏi ở phiên tòa là Tòa án mới chỉ nghe các đương sự trình bày yêu cầu và xem xét các chứng cứ. Trong phần tranh luận thì những người tham gia tố tụng có quyền tranh luận về các chứng cứ và căn cứ vào pháp luật mà bảo vệ những yêu cầu của mình. Mục đích của tranh luận là để những người tham gia phiên tòa phân tích, đánh giá chứng cứ của vụ án để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của họ, đồng thời đề xuất quan điểm và giải pháp về việc giải quyết vụ án. Nội dung của phần tranh luận dài hay ngắn là tùy thuộc vào tính chất của từng vụ án. Chủ tọa phiên tòa là người giữ kỷ cương của phiên tòa, điều khiển phiên tòa cũng như trình tự khi tranh luận cần hướng dẫn cho đương sự và các đại diện của họ tập trung vào việc trình bày lý lẽ để bảo vệ quyền lợi của mình, chứ không nên nhắc lại những tài liệu, sự kiện đã được xác minh, xem xét ở trong phần hỏi.

2.3.1. Những người tham gia tranh luận

Căn cứ vào Điều luật về tranh luận ở phiên tòa trong BLTTDS thì những người tham gia tranh luận gồm có: Đương sự, người đại diện của đương sự, người bảo vệ quyền lợi của đương sự, cơ quan tổ chức khởi kiện.

BLTTDS chỉ quy định thành phần tham gia tranh luận tại phiên tòa với đối tượng như trên là do đặc trưng và bản chất của vụ án dân sự và Luật Tố tụng dân sự. Quyền và lợi ích của cá nhân do cá nhân định đoạt và quyết định. Tranh chấp xảy ra thì Luật Tố tụng dân sự giải quyết tranh chấp ấy. Bởi vậy các nguyên tắc hay chế định pháp luật cụ thể được quy định khi giải quyết tranh chấp ấy phải coi đương sự, người đại diện hay người bảo vệ quyền lợi hợp pháp của họ là những người có vai trò tích cực, chủ động và quyết định trong việc giải quyết vụ án.

2.3.2. Nội dung tranh luận

Tranh luận tại phiên tòa, thể hiện tính chất dân chủ, công khai, minh bạch của hoạt động xét xử. Các quy định của BLTTDS về tranh luận là tạo điều kiện tối đa để các bên đương sự sử dụng các phương pháp chứng minh để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Đổi mới hoạt động tư pháp, trong đó có việc mở rộng tranh tụng, tăng cường khả năng tranh luận dân chủ giữa các đương sự và những người thay mặt họ là đòi hỏi khách quan hiện nay. Nhưng để tránh phiên tòa đi chệch hướng, sa đà vào những tình tiết không cơ bản của vụ án, pháp luật quy định các bên khi tham gia tranh luận cần tập trung vào hai nội dung quan trọng sau đây:

- Phân tích, đánh giá chứng cứ, tranh luận bảo vệ lý lẽ của mình, trong đó có quyền đưa ra các chứng cứ để bác bỏ lý lẽ của phía bên kia và chỉ rõ việc áp dụng quy phạm pháp luật nội dung nào để giải quyết vụ án.

- Trong khi phát biểu tranh luận đánh giá về vụ án, các bên tham gia tố tụng đề xuất quan điểm của mình về hướng giải quyết vụ án trên cơ sở các tài liệu, chứng cứ đã thu thập được và đã được các bên thảo luận, xem xét, xác minh và thừa nhận tại phiên tòa.

2.3.3. Căn cứ tranh luận

Pháp luật tố tụng dân sự quy định thủ tục tranh luận tại phiên tòa là nhằm tạo điều kiện tối đa về thời cơ để các bên đương sự tự chứng minh cho các yêu cầu của họ bằng các chứng cứ lý lẽ mà họ phân tích, đánh giá công khai ngay tại phiên tòa. Vai trò chủ động của cá nhân đương sự và người bảo vệ quyền lợi hợp pháp của đương sự trong tranh luận được xem là yếu tố quyết định trong việc chứng minh, tự chứng minh cho các yêu cầu kiện tụng mà họ đã nêu ra và họ cho rằng yêu cầu, lý lẽ đó là đúng đắn. Vì vậy BLTTDS quy định tại Điều 233 về căn cứ phát biểu khi tranh luận và đối đáp là:

- Khi phát biểu về đánh giá chứng cứ, đề xuất quan điểm của mình về việc giải quyết vụ án, người tham gia tranh luận phải căn cứ vào tài liệu, chứng cứ đã thu thập được và đã được xem xét, kiểm tra tại phiên tòa cũng như kết quả việc hỏi tại phiên tòa.

- Khi tham gia tranh luận, các bên đương sự và những người tham gia tố tụng khác không được dựa vào suy đoán cảm tính để tranh luận, mà phải theo nguyên lý "nói có sách, mách có chứng".

2.3.4. Trình tự tranh luận

Như đã phân tích ở các phần trên, mục đích của phần tranh luận là để Hội đồng xét xử lắng nghe những người tham gia tố tụng ở phiên tòa tranh luận về các chứng cứ, tài liệu của vụ án, đồng thời dựa vào pháp luật, họ đề xuất với Hội đồng xét xử một giải pháp giải quyết vụ án để bảo vệ cho yêu cầu và quyền lợi của họ. Do đặc điểm của quá trình tranh luận là đề cao quyền tự chủ, tự định đoạt của từng cá nhân đương sự và người bảo vệ quyền lợi hợp pháp của họ; cho nên để tránh nội dung tranh luận trở thành một cuộc cãi vã đi chệch hướng, các bên sa đà, cay cú khai thác những chi tiết vụn vặt để phục vụ cho mục đích chủ quan, mà bất chấp quyền lợi của phía bên kia. Do đó, BLTTDS quy định tại Điều 232 trình tự phát biểu khi tranh luận như sau:

- Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nguyên đơn phát biểu trước. Nguyên đơn bổ sung ý kiến. Trong trường hợp cơ quan, tổ chức khởi kiện thì đại diện cơ quan, tổ chức trình bày ý kiến. Người có quyền và lợi ích được bảo vệ có quyền bổ sung ý kiến.

- Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị đơn phát biểu. Bị đơn có quyền bổ sung ý kiến.

- Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan phát biểu. Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có quyền bổ sung ý kiến.

- Trong trường hợp nguyên đơn, bị đơn, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan không có người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình thì họ tự mình phát biểu khi tranh luận theo thứ tự nguyên đơn phát biểu trước, sau đó đến bị đơn, rồi mới đến người có quyền, nghĩa vụ liên quan.

Thời gian tranh luận tại phiên tòa dài hay ngắn là do tính chất phức tạp của từng vụ án, chứ BLTTDS không quy định cụ thể. Nhưng để cho đương sự và những đại diện của họ được thực hiện đầy đủ khả năng tranh luận, được tạo điều kiện tối đa cho họ được sử dụng tất cả các phương pháp chứng minh theo luật định để bảo vệ quyền và lợi hợp pháp của mình, BLTTDS quy định tại Điều 233 như sau:

- Thời gian tranh luận cũng như số lần phát biểu ý kiến về một vấn đề không bị hạn chế, tạo điều kiện cho những người tham gia tranh luận trình bày hết ý kiến. Chủ tọa phiên tòa chỉ có quyền cắt những ý kiến không có liên quan đến vụ án.

- Trong quá trình tranh luận, người tham gia tranh luận có quyền đáp lại ý kiến của người khác khi có những điểm khác nhau. Thông thường trong thực tiễn xét xử, thì bị đơn và người bảo vệ quyền lợi của bị đơn được phát biểu lời đối đáp cuối cùng.

2.3.5. Phát biểu của Kiểm sát viên

Khác với phiên Tòa hình sự, đại diện Viện kiểm sát giữ quyền công tố, cho nên trong phần tranh luận, Kiểm sát viên là người trình bày cáo trạng đầu tiên, sau đó mới đến lượt phát biểu tranh luận của những người tham gia tố tụng khác.

Còn trong phiên tòa xét xử vụ án dân sự, theo tính chất của tranh chấp thì đây là "việc của đôi bên" mang nặng dấu ấn cá nhân, cho nên vai trò của đương sự và người bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của họ có ý nghĩa quyết định, họ có toàn quyền chủ động trong việc quyết định tự bảo vệ quyền, lợi ích chính đáng của mình. Vì vậy, đại diện Viện kiểm sát không nhất thiết phải tham gia tất cả các phiên tòa dân sự. Đối với những vụ án dân sự mà theo quy định của BLTTDS phải có sự tham gia của Kiểm sát viên, thì Bộ luật quy định trình tự phát biểu của Kiểm sát viên tại phiên tòa như sau:

Sau khi những người tham gia tố tụng phát biểu tranh luận và đối đáp xong, Kiểm sát viên phát biểu ý kiến về việc tuân theo pháp luật tố tụng trong quá trình giải quyết vụ án của Thẩm phán, Hội đồng xét xử; việc chấp hành pháp luật của người tham gia tố tụng dân sự, kể từ khi thụ lý vụ án cho đến trước thời điểm Hội đồng xét xử nghị án.

2.3.6. Trở lại việc hỏi

Nguyên tắc xét xử trực tiếp đòi hỏi những người tham gia tranh luận chỉ được viện dẫn những chứng cứ, tài liệu đã được thẩm tra, xác minh, xem xét trong phần thủ tục hỏi tại phiên tòa, không được đưa ra lý lẽ mà chỉ dựa vào các tài liệu chưa được xác minh, chưa được xem xét trong phần thủ tục hỏi. Vì vậy, trong quá trình tranh luận, nếu có đương sự có yêu cầu xuất trình tài liệu, chứng cứ mới thì Hội đồng xét xử phải cho dừng việc tranh luận, quay trở lại thủ tục hỏi, tiến hành phần hỏi đối với những người có liên quan để làm sáng tỏ những giả định mà họ đã đưa ra trước đó. BLTTDS quy định thủ tục trở lại việc hỏi xảy ra khi phiên tòa đang trong phần tranh luận như sau:

Qua tranh luận, nếu xét thấy có tình tiết của vụ án chưa được xem xét, việc xem xét chưa được đầy đủ hoặc cần xem xét thêm chứng cứ thì Hội đồng xét xử quyết định trở lại việc hỏi; sau khi hỏi xong phải tiếp tục tranh luận.

2.4. Thủ tục nghị án

Nghị án là phần việc của Hội đồng xét xử, nó quyết định kết quả giải quyết vụ án của Tòa án. Trên cơ sở theo dõi kết quả của các hoạt động trong Tố tụng hỏi và Tố tụng tranh luận ở phiên tòa, Hội đồng xét xử sẽ vào phòng nghị án để nghiên cứu, đánh giá tất cả các chứng cứ, tài liệu của vụ án đã được xem xét, thẩm định công khai qua từng phần tố tụng ở phiên tòa. Theo nguyên tắc xem xét sự vật một cách khách quan, toàn diện, với ý thức pháp luật và năng lực của từng thành viên Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân, Hội đồng xét xử bàn bạc, thảo luận các vấn đề sau đây:

- Những quan hệ pháp luật cần phải giải quyết trong vụ án.

- Những tài liệu, chứng cứ của vụ án.

- Quyết định về quyền và nghĩa vụ cụ thể của nguyên đơn, bị đơn, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan.

Khi thảo luận nghị án, chủ tọa nêu từng vấn đề và giới thiệu các quy định pháp luật tương ứng quy chiếu vào vấn đề đang thảo luận để Hội đồng xét xử cùng trao đổi. Với tinh thần đổi mới hoạt động tư pháp như Nghị quyết số 08/NQ-TW ngày 02-01-2002 của Bộ Chính trị là "Việc phán quyết của Tòa án phải căn cứ chủ yếu vào kết quả tranh tụng tại phiên tòa, trên cơ sở xem xét đầy đủ, toàn diện các chứng cứ, ý kiến của... nguyên đơn, bị đơn và những người có quyền, lợi ích hợp pháp để ra những bản án, quyết định đúng pháp luật, có sức thuyết phục trong thời hạn pháp luật quy định". Vì vậy, việc nghị án chỉ được căn cứ vào chứng cứ, tài liệu đã được kiểm tra, trao đổi, thảo luận, thẩm định tại phiên tòa, kết quả của việc hỏi, việc tranh luận cũng như các ý kiến của những người tham gia tố tụng.

Tùy theo từng trường hợp cụ thể, Hội đồng xét xử có thể chấp nhận một phần hay toàn bộ các yêu cầu của đương sự hoặc bác bỏ các yêu cầu đó.

Theo quy định tại Điều 236 BLTTDS, thủ tục, thẩm quyền và nội dung nghị án được tiến hành như sau:

- Hội đồng xét xử nghị án tại phòng riêng. Chỉ có các thành viên của Hội đồng xét xử mới có quyền nghị án.

- Khi Nghị án, Hội đồng xét xử phải giải quyết tất cả các vấn đề của vụ án bằng cách biểu quyết theo đa số về từng vấn đề. Hội thẩm nhân dân biểu quyết trước, Thẩm phán biểu quyết sau cùng. Người có ý kiến thiểu số có quyền trình bày ý kiến của mình bằng văn bản và được đưa vào hồ sơ vụ án.

- Hội đồng xét xử chỉ được căn cứ vào tài liệu, chứng cứ đã được kiểm tra, xem xét tại phiên tòa, kết quả việc hỏi tại phiên tòa và phải xem xét đầy đủ ý kiến của những người tham gia tố tụng, kiểm sát viên để quyết định giải quyết vụ án.

- Phải có biên bản nghị án ghi lại ý kiến đã thảo luận và quyết định của Hội đồng xét xử. Biên bản nghị án phải được các thành viên Hội đồng xét xử ký tên tại phòng nghị án trước khi tuyên án.

- Trong trường hợp vụ án có nhiều tình tiết phức tạp, việc nghị án đòi hỏi phải có thời gian dài thì Hội đồng xét xử có thể quyết định thời gian nghị án, nhưng không quá 05 ngày làm việc, kể từ khi kết thúc tranh luận tại phiên tòa.

Hội đồng xét xử phải thông báo cho những người có mặt tại phiên tòa và người tham gia tố tụng vắng mặt tại phiên tòa biết giờ, ngày và địa điểm tuyên án; nếu Hội đồng xét xử đã thực hiện việc thông báo mà đến ngày tuyên án vẫn có người tham gia tố tụng vắng mặt thì Hội đồng xét xử vẫn tiến hành việc tuyên án theo quy định tại Điều 239 của BLTTDS.

Một điểm mới của BLTTDS, thể hiện sự đổi mới của hoạt động tư pháp theo tinh thần của Nghị quyết số 08/NQ-TW ngày 02-01-2002 của Bộ Chính trị là mở rộng tranh tụng nhằm giúp Tòa án đưa ra phán quyết một cách thận trọng, khách quan trên cơ sở xem xét đầy đủ và toàn diện. Theo tinh thần này, BLTTDS đã quy định, ngay cả đến lúc nghị án mà vẫn thấy chứng cứ, tài liệu chưa đầy đủ thì Hội đồng xét xử vẫn cho dừng việc nghị án lại và Tố tụng phiên tòa được quay lại với phần hỏi và phần tranh luận - Điều 237 BLTTDS quy định như sau:

Qua Nghị án, nếu xét thấy có tình tiết của vụ án chưa được xem xét, việc hỏi chưa đầy đủ hoặc cần xem xét thêm chứng cứ thì Hội đồng xét xử quyết định trở lại việc hỏi và tranh luận.

2.5. Thủ tục tuyên án

Sau khi bản án đã được thông qua, Hội đồng xét xử trở lại phòng xét xử để tuyên án. Trên thực tế, việc viết bản án phải rất công phu và cần nhiều thời gian, do đó Thẩm phán chủ tọa phiên tòa phải chịu trách nhiệm chuẩn bị đề cương và chắp bút. BLTTDS quy định thời gian để nghị án và viết bản án tối đa là 05 ngày làm việc; vì thế, cần phải tuyệt đối tránh việc tuyên án mà bản án vẫn chưa viết hoặc viết chưa xong. Các thành viên của Hội đồng xét xử phải ký tên vào bản án đó. BLTTDS quy định tại Điều 239 về thủ tục tuyên án được thực hiện như sau:

- Khi tuyên án, mọi người trong phòng xử án phải đứng dậy, trừ trường hợp đặc biệt được phép của chủ tọa phiên tòa.

- Chủ tọa phiên tòa hoặc một thành viên khác của Hội đồng xét xử đứng đọc nguyên văn bản án và sau khi đọc xong có thể giải thích thêm về việc thi hành bản án và quyền kháng cáo. Đối với những vụ xử kín, Tòa án vẫn phải tuyên án công khai.

- Trong trường hợp có đương sự không biết tiếng Việt thì sau khi tuyên án, người phiên dịch phải dịch lại cho họ nghe toàn bộ bản án sang ngôn ngữ mà họ biết.

3. Biên bản phiên tòa

Biên bản phiên tòa phản ánh mọi diễn biến của phiên tòa. Do đó, Thư ký Tòa án phải có mặt thường xuyên liên tục tại phòng xử án, không cho phép Thư ký Tòa án vắng mặt, rời khỏi vị trí đang làm nhiệm vụ. Biên bản phiên tòa là một trong những căn cứ quan trọng để Viện kiểm sát, Tòa án có thẩm quyền kiểm tra, kiểm sát lại việc xét xử của Tòa án nên phải được ghi vào những tờ giấy riêng lưu vào trong hồ sơ vụ án.

Sau khi kết thúc phiên tòa, chủ tọa phải kiểm tra biên bản phiên tòa và cùng Thư ký Tòa án ký vào biên bản đó.

Theo quy định của BLTTDS tại Điều 211, Biên bản phiên tòa phải ghi đầy đủ các nội dung sau đây:

- Ngày, tháng, năm ra quyết định đưa vụ án ra xét xử; tên Tòa án ra quyết định; vụ án được đưa ra xét xử; tên, địa chỉ của nguyên đơn, bị đơn hoặc người khác khởi kiện yêu cầu Tòa án giải quyết vụ án, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan; họ, tên Thẩm phán, Hội thẩm, Thư ký Tòa án và họ, tên Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân dự khuyết, nếu có; họ, tên Kiểm sát viên tham gia phiên tòa, nếu có; ngày, giờ, tháng, năm, địa điểm mở phiên tòa; xét xử công khai hoặc xét xử kín; họ, tên những người được triệu tập tham gia phiên tòa.

- Mọi diễn biến tại phiên tòa từ khi bắt đầu cho đến khi kết thúc phiên tòa.

- Các câu hỏi, câu trả lời và phát biểu tại phiên tòa.

Ngoài việc ghi biên bản phiên tòa, việc ghi âm, ghi hình về diễn biến phiên tòa chỉ có thể được tiến hành khi được sự đồng ý của Hội đồng xét xử.

Để bảo đảm tính trung thực, chính xác của biên bản phiên tòa, Kiểm sát viên và những người tham gia tố tụng có quyền được xem biên bản phiên tòa ngay sau khi kết thúc phiên tòa, yêu cầu ghi những sửa đổi, bổ sung vào biên bản phiên tòa và ký xác nhận.

4. Bản án sơ thẩm

Bản án của Tòa án nói chung và bản án sơ thẩm dân sự nói riêng là một Văn kiện được tuyên nhân danh Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, khi có hiệu lực pháp luật phải được các cơ quan Nhà nước, tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội, các đơn vị vũ trang nhân dân và mọi công dân tôn trọng; những người và đơn vị hữu quan phải nghiêm chỉnh chấp hành (xem Điều 136 Hiến pháp, Điều 12 Luật Tổ chức Tòa án nhân dân và Điều 19 BLTTDS).

Bản án kết thúc toàn bộ quá trình tố tụng xét xử, xác định những vấn đề chủ yếu của vụ án cần phải giải quyết. Đối với các vụ án dân sự, bản án phân tích chính xác những quyền, lợi ích hợp pháp bị xâm phạm và Tòa án đưa ra phán quyết có tình, có lý. Bản án giúp cho mọi người nhận thức rõ các quy định của pháp luật được vận dụng vào thực tiễn. Bản án là văn kiện của cơ quan xét xử bảo vệ chế độ, bảo vệ trật tự xã hội, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân. Bản án có tác dụng giáo dục đương sự, giáo dục quần chúng tin tưởng vào hoạt động xét xử, nâng cao ý thức pháp luật, góp phần củng cố, xác lập nếp sống mới trong xã hội. Vì vậy, bản án phải được Hội đồng xét xử thảo luận và thông qua tại phòng nghị án.

Theo quy định của BLTTDS tại Điều 238, mẫu bản án sơ thẩm ban hành kèm theo Nghị quyết số 01/2005/NQ-HĐTP ngày 31-3-2005 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao cơ cấu bản án gồm có phần mở đầu, phần nội dung vụ án và nhận định của Tòa án, phần quyết định. Nội dung từng phần trong bản án như sau:

- Trong phần mở đầu phải ghi rõ tên Tòa án xét xử sơ thẩm; số và ngày thụ lý vụ án; số bản án và ngày tuyên án; họ, tên của các thành viên Hội đồng xét xử, Thư ký Tòa án, Kiểm sát viên, người giám định, người phiên dịch; tên, địa chỉ của nguyên đơn, bị đơn, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan, cơ quan, tổ chức khởi kiện; người đại diện hợp pháp, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự; đối tượng tranh chấp; số ngày, tháng, năm của quyết định đưa vụ án ra xét xử; xét xử công khai hoặc xét xử kín; thời gian, địa điểm xét xử.

- Trong phần nội dung vụ án và nhận định của Tòa án phải ghi quan hệ được xác lập giữa các đương sự dẫn đến có tranh chấp, các yêu cầu khởi kiện của nguyên đơn, khởi kiện của cơ quan, tổ chức; yêu cầu phản tố và đề nghị của bị đơn; đề nghị, yêu cầu độc lập của người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan; nhận định của Tòa án; ghi rõ điểm, khoản và điều luật của văn bản quy phạm pháp luật mà Tòa án căn cứ để giải quyết vụ án.

Trong nhận định của Tòa án phải phân tích những căn cứ để chấp nhận hoặc không chấp nhận từng yêu cầu, đề nghị của đương sự, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự, ý kiến của kiểm sát viên (nếu có).

- Trong phần quyết định phải ghi rõ các quyết định của Tòa án về từng vấn đề phải giải quyết trong vụ án, về án phí và quyền kháng cáo đối với bản án; trường hợp có quyết định phải thi hành ngay thì phải ghi rõ quyết định đó.

Phần cuối cùng của bản án, nếu là bản án gốc được thông qua tại phòng nghị án thì cần có đầy đủ chữ ký, họ tên của các thành viên Hội đồng xét xử và phải lưu vào hồ sơ vụ án. Nếu là bản án chính để gửi cho các đương sự, cho các cơ quan tổ chức khởi kiện và Viện kiểm sát cùng cấp thì chỉ cần ghi Thẩm phán chủ tọa thay mặt Hội đồng xét xử ký tên và đóng dấu của Tòa án.

5. Những quyết định tại phiên tòa sơ thẩm

Tại phiên tòa sơ thẩm, ngoài bản án, Hội đồng xét xử có thể ra các quyết định sau đây:

- Quyết định thay đổi người tiến hành tố tụng, người giám định, người phiên dịch theo quy định tại Điều 51 và Điều 72 BLTTDS.

- Quyết định tạm đình chỉ, đình chỉ việc giải quyết vụ án, chuyển vụ án theo quy định tại các điều 167, 189, 192 BLTTDS.

- Quyết định hoãn phiên tòa, quyết định công nhận sự thỏa thuận của các đương sự được quy định tại Điều 215, 220 BLTTDS.

- Quyết định về việc áp dụng, thay đổi, hủy bỏ các biện pháp khẩn cấp tạm thời (Điều 100 BLTTDS); quyết định buộc thực hiện biện pháp bảo đảm như Điều 120 BLTTDS.

Khi ra các quyết định nêu trên, Hội đồng xét xử phải tuân thủ các quy định về thủ tục được quy định tại Điều 210 BLTTDS.

6. Những thủ tục sau phiên tòa sơ thẩm

6.1. Sửa chữa, bổ sung bản án

Như ta đã biết bản án của Tòa án là kết quả của hoạt động xét xử, nó kết thúc toàn bộ quá trình xét xử của Tòa án và thể hiện nội dung xét xử đối với một vụ án cụ thể. Uy tín của Tòa án là xét xử chính xác, giải quyết hợp tình, hợp lý các tranh chấp và yêu cầu của đương sự. Kết quả của hoạt động này là một bản án với nhận định và quyết định của Tòa án đều có căn cứ vững chắc trên cơ sở phân tích đầy đủ, khách quan những tài liệu, chứng cứ của vụ án đã được xem xét, thẩm tra kỹ lưỡng tại phiên tòa. Vì thế bản án có sức thuyết phục mạnh mẽ, sẽ được đương sự chấp nhận, thi hành nghiêm chỉnh và được cơ quan nhà nước, tổ chức và mọi người tôn trọng.

Với ý nghĩa như vậy, cho nên việc để sai sót xảy ra trong một bản án là điều không thể chấp nhận được. BLTTDS đã nhận rõ tầm quan trọng của bản án trong đời sống xã hội, đã quy định việc phải sửa chữa, bổ sung bản án được thực hiện như sau:

- Bản án sau khi tuyên án xong thì không được sửa chữa, bổ sung, trừ trường hợp phát hiện lỗi rõ ràng về chính tả, về số liệu do nhầm lẫn hoặc tính toán sai. Việc sửa chữa, bổ sung phải được thông báo ngay cho người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến việc sửa chữa, bổ sung; đồng thời thông báo cho cơ quan, tổ chức khởi kiện và Viện kiểm sát cùng cấp.

- Việc sửa chữa, bổ sung bản án phải do Thẩm phán phối hợp với các Hội thẩm nhân dân là thành viên Hội đồng xét xử vụ án đó thực hiện. Trong trường hợp Thẩm phán đó không còn đảm nhiệm chức vụ Thẩm phán thì Chánh án Tòa án thực hiện việc sửa chữa, bổ sung đó (xem Điều 240, BLTTDS).

6.2. Cấp trích lục bản án, bản án

Để tạo điều kiện cho các bên đương sự biết rõ được quyền và nghĩa vụ của mình đã được Tòa án quyết định trong bản án, làm cơ sở cho việc thi hành án; đồng thời bảo đảm cho đương sự, cơ quan, tổ chức khởi kiện thực hiện quyền kháng cáo, Viện kiểm sát thực hiện quyền kháng nghị thì việc cấp trích lục bản án, bản án là trách nhiệm của Tòa án đã xét xử vụ án. BLTTDS quy định việc cấp trích lục bản án, bản án được thực hiện như sau:

- Trong thời hạn 03 ngày làm việc kể từ ngày kết thúc phiên tòa, các đương sự, cơ quan, tổ chức khởi kiện được Tòa án cấp trích lục bản án.

- Trong thời hạn 10 ngày kể từ ngày tuyên án, Tòa án phải giao hoặc gửi bản án cho các đương sự, cơ quan, tổ chức khởi kiện và Viện kiểm sát cùng cấp (Điều 241 BLTTDS).

6.3. Sửa chữa, bổ sung biên bản phiên tòa

Biên bản phiên tòa là một trong những nguồn quan trọng để Viện kiểm sát, Tòa án cấp trên có thẩm quyền thực hiện quyền kiểm tra, kiểm sát hoạt động xét xử của Tòa án sơ thẩm. Vì vậy, sau khi phiên tòa kết thúc, chủ tọa phiên tòa phải kiểm tra lại biên bản phiên tòa và yêu cầu Thư ký bổ sung, sửa chữa lại những chỗ chưa đầy đủ, chính xác. Để bảo đảm tính trung thực của biên bản, đồng thời hạn chế nhầm lẫn, sai sót trong việc ghi biên bản, BLTTDS quy định tại Điều 211 về cách thức, nội dung ghi biên bản phiên tòa, Thẩm quyền và thủ tục kiểm tra, yêu cầu sửa chữa biên bản phiên tòa. Khoản 3 và khoản 4, Điều 211 quy định như sau:

- Sau khi kết thúc phiên tòa, chủ tọa phiên tòa phải kiểm tra biên bản và cùng Thư ký Tòa án ký vào biên bản đó.

- Kiểm sát viên và những người tham gia tố tụng có quyền được xem biên bản phiên tòa ngay sau khi kết thúc phiên tòa, yêu cầu ghi những sửa đổi, bổ sung vào biên bản phiên tòa và ký xác nhận.

CHUYÊN ĐỀ 3 : THỦ TỤC GIẢI QUYẾT VỤ ÁN DÂN SỰ TẠI TÒA ÁN CẤP PHÚC THẨM

I. KHÁI QUÁT VỀ PHÚC THẨM DÂN SỰ

1.  Khái niệm và ý nghĩa của phúc thẩm dân sự

Theo pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam, sau khi bản án, quyết định dân sự sơ thẩm được tuyên thì chúng chưa có hiệu lực pháp luật ngay mà có một khoảng thời gian để đương sự thực hiện quyền kháng cáo, Viện kiểm sát thực hiện quyền kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm đối với các bản án, quyết định sơ thẩm đó. Việc Tòa án cấp trên trực tiếp xét xử lại bản án, quyết định sơ thẩm của Tòa án cấp dưới bị kháng cáo, kháng nghị được gọi là thủ tục xét xử phúc thẩm.

Vậy phúc thẩm dân sự là việc Toà án cấp trên trực tiếp xét xử lại vụ án mà bản án, quyết định của Toà án cấp sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật bị kháng cáo hoặc kháng nghị.

Chế định về thủ tục giải quyết vụ án dân sự tại Tòa án cấp phúc thẩm là nội dung cơ bản của nguyên tắc thực hiện chế độ hai cấp xét xử được quy định tại Điều 17 BLTTDS. Đây là một trong những nguyên tắc cơ bản trong pháp luật tố tụng của Việt Nam cũng như ở nhiều quốc gia trên thế giới nhằm đảm bảo rằng các bản án, quyết định do Tòa án tuyên được xem xét một cách thận trọng, đảm bảo tính công bằng, đúng đắn. Thủ tục phúc thẩm các bản án, quyết định dân sự có vai trò quan trọng trong việc phát hiện và khắc phục kịp thời những sai sót, vi phạm pháp luật có thể xảy ra trong quá trình giải quyết vụ án tại cấp sơ thẩm. Vì vậy, quy định này góp phần bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các đương sự trong vụ án.

2. Phạm vi xét xử phúc thẩm vụ án dân sự

Theo Điều 263 BLTTDS, Toà án cấp phúc thẩm chỉ xem xét lại phần của bản án, quyết định sơ thẩm có kháng cáo, kháng nghị hoặc có liên quan đến việc xem xét nội dung kháng cáo, kháng nghị. Như vậy về nguyên tắc thì chỉ có phần bản án, quyết định dân sự của Tòa án chưa có hiệu lực pháp luật bị kháng cáo, kháng nghị mới được đưa ra xét xử theo thủ tục phúc thẩm. Phần bản án, quyết định không bị kháng cáo, kháng nghị sẽ có hiệu lực pháp luật và được đưa ra thi hành.

Ngoài ra theo quy định trên thì những vấn đề chưa được đưa ra xét xử ở cấp sơ thẩm thì Tòa án cấp phúc thẩm không có quyền và cũng không có nghĩa vụ giải quyết. Trong trường hợp Tòa án cấp phúc thẩm xem xét, giải quyết những vấn đề của vụ án mà vấn đề đó chưa được xét xử ở cấp sơ thẩm thì Tòa án cấp phúc thẩm đã vi phạm nguyên tắc hai cấp xét xử được quy định tại Điều 17 BLTTDS.

3. Thẩm quyền của Hội đồng xét xử phúc thẩm.

Theo quy định tại Điều 275 Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của BLTTDS, Hội đồng xét xử phúc thẩm có các quyền sau đây:

- Giữ nguyên bản án sơ thẩm;

- Sửa bản án sơ thẩm;

- Hủy bản án sơ thẩm, hủy một phần bản án sơ thẩm và chuyển hồ sơ vụ án cho Tòa án cấp sơ thẩm giải quyết lại vụ án;

- Hủy bản án sơ thẩm và đình chỉ giải quyết vụ án.

Hội đồng xét xử phúc thẩm quyết định giữ nguyên bản án sơ thẩm nếu xét thấy kháng cáo, kháng nghị không có cơ sở và Tòa án cấp sơ thẩm đã xét xử đúng.

Trong trường hợp Hội đồng xét xử phúc thẩm xét thấy Toà án cấp sơ thẩm quyết định không đúng thì có quyền sửa một phần hoặc toàn bộ bản án sơ thẩm nếu pháp luật trong các trường hợp sau đây:

- Việc chứng minh và thu thập chứng cứ đã thực hiện đầy đủ và theo đúng quy định pháp luật.

- Việc chứng minh và thu thập chứng cứ chưa thực hiện đầy đủ ở cấp sơ thẩm nhưng tại phiên toà phúc thẩm đã được bổ sung đầy đủ.

Hội đồng xét xử phúc thẩm hủy bản án sơ thẩm, hủy một phần bản án sơ thẩm và chuyển hồ sơ vụ án cho Tòa án sơ thẩm giải quyết lại vụ án khi thuộc một trong các trường hợp sau đây:

- Việc chứng minh và thu thập chứng cứ không theo đúng quy định pháp luật hoặc chưa được thực hiện đầy đủ mà tại phiên tòa phúc thẩm không thể thực hiện bổ sung được.

- Thành phần của Hội đồng xét xử sơ thẩm không đúng quy định của pháp luật hoặc có vi phạm nghiêm trọng về thủ tục tố tụng.

So với quy định trong BLTTDS năm 2005, quy định trên của Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của BLTTDS có một điểm mới đó là quy định Hội đồng xét xử phúc thẩm vụ án dân sự có quyền hủy một phần bản án sơ thẩm; bởi theo Điều 275 BLTTDS năm 2004 thì Hội đồng xét xử phúc thẩm chỉ có thẩm quyền hủy bỏ toàn bộ bản án sơ thẩm để  giải quyết lại vụ án ở cấp sơ thẩm. Quy định mới này là hợp lý bởi lẽ trong những vụ án dân sự có nhiều vấn đề cần phải giải quyết mà Tòa án cấp phúc thẩm nhận thấy chỉ có một hoặc một số vấn đề Tòa án cấp sơ thẩm chưa giải quyết đúng thì chỉ cần hủy phần bản án liên quan đến những vấn đề đó để xét xử lại ở cấp sơ thẩm. Quy định này giúp tránh được việc phải xét xử lại cả những vấn đề đã được giải quyết đúng trong cùng vụ án đó, giảm bớt những thủ tục rườm rà, không cần thiết trong quá trình giải quyết vụ án.

Hội đồng xét xử phúc thẩm huỷ bản án sơ thẩm và đình chỉ giải quyết vụ án nếu trong quá trình giải quyết vụ án tại Toà án cấp sơ thẩm, vụ án thuộc một trong các trường hợp phải đình chỉ giải quyết quy định tại Điều 192 của BLTTDS.

II. KHÁNG CÁO, KHÁNG NGHỊ THEO THỦ TỤC PHÚC THẨM

Theo pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam, căn cứ để tiến hành thủ tục phúc thẩm đối với bản án, quyết định dân sự của Tòa án cấp sơ thẩm đó là có kháng cáo hoặc kháng nghị theo quy định của pháp luật đối với bản án, quyết định sơ thẩm đó. Như vậy kháng cáo, kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm là tiền đề cho việc thực hiện các thủ tục tố tụng tiếp theo trong giai đoạn xét xử phúc thẩm vụ án dân sự mà nếu không có nó thì sẽ không có bất cứ hoạt động tố tụng nào được tiến hành để giải quyết vụ án dân sự theo thủ tục phúc thẩm.

1. Khái niệm kháng cáo, kháng nghị phúc thẩm.

Kháng cáo theo thủ tục phúc thẩm là hoạt động tố tụng của các chủ thể có quyền kháng cáo theo quy định của pháp luật nhằm chống lại bản án, quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật, yêu cầu Tòa án cấp phúc thẩm xét xử lại vụ án. Quy định này giúp cho đương sự trong vụ án dân sự bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình nếu họ không đồng ý với phán quyết của Tòa án cấp sơ thẩm.

Bên cạnh quyền kháng cáo của đương sự trong vụ án dân sự, pháp luật còn quy định Viện kiểm sát có quyền kháng nghị bản án, quyết định sơ thẩm của Tòa án chưa có hiệu lực pháp luật nếu không đồng ý với phán quyết đó. Việc Viện kiểm sát yêu cầu Tòa án cấp trên xét xử lại bản án, quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực của Tòa án cấp phúc thẩm theo thủ tục phúc thẩm được gọi là kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm. Quyền kháng nghị là một trong những nội dung của chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng dân sự mà pháp luật đã trao cho Viện kiểm sát, nhờ đó Viện kiểm sát có thể thực hiện chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật của mình.

2. Đối tượng của kháng cáo, kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm.

Theo quy định tại Điều 243, Điều 250 BLTTDS thì đối tượng của kháng cáo, kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm vụ án dân sự gồm:

- Bản án sơ thẩm của Tòa án chưa có hiệu lực pháp luật.

- Quyết định tạm đình chỉ giải quyết vụ án chưa có hiệu lực pháp luật.

- Quyết định đình chỉ giải quyết vụ án chưa có hiệu lực pháp luật.

Theo những quy định trên, mặc dù trong quá trình giải quyết vụ án tại cấp sơ thẩm, Tòa án có thẩm quyền ra nhiều loại quyết định như: quyết định áp dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời, quyết định công nhận sự thỏa thuận của các đương sự... nhưng chỉ có hai quyết định của Tòa án cấp sơ thẩm có thể bị kháng cáo, kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm đó là quyết định tạm đình chỉ và quyết định đình chỉ giải quyết vụ án.

3. Phạm vi đối tượng có quyền kháng cáo, kháng nghị

Những người có quyền kháng cáo bản án, quyết định dân sự sơ thẩm của Tòa án gồm có đương sự, người đại diện của đương sự, cơ quan, tổ chức khởi kiện vụ án dân sự. Đây là những người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan tới vụ án do vậy họ được quyền kháng cáo các bản án, quyết định của Tòa án để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình.

Người có quyền kháng nghị bản án, quyết định dân sự sơ thẩm của Tòa án là Viện trưởng Viện kiểm sát cùng cấp và Viện trưởng Viện kiểm sát cấp trên trực tiếp. Quyền kháng cáo của Viện kiểm sát xuất phát từ chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong hoạt động tố tụng dân sự của hệ thống cơ quan này, do đó quyền kháng nghị của Viện kiểm sát độc lập với quyền kháng cáo của các chủ thể trong cùng vụ án.

4. Yêu cầu đối với kháng cáo, kháng nghị phúc thẩm.

- Hình thức của kháng cáo, kháng nghị:

Việc kháng cáo của đương sự phải được thực hiện bằng đơn kháng cáo và đơn kháng cáo phải có những nội dung quy định tại khoản 1 Điều 244 BLTTDS. Đơn kháng cáo phải được gửi cho Toà án cấp sơ thẩm đã ra bản án, quyết định sơ thẩm bị kháng cáo; trường hợp đơn kháng cáo gửi cho Toà án cấp phúc thẩm thì Toà án đó phải chuyển cho Toà án cấp sơ thẩm để tiến hành các thủ tục cần thiết và gửi kèm hồ sơ vụ án cho Toà án cấp phúc thẩm theo quy định tại Điều 255 BLTTDS. Kèm theo đơn kháng cáo là các tài liệu, chứng cứ bổ sung để chứng minh kháng cáo có căn cứ và hợp pháp.

Trường hợp Viện kiểm sát thực hiện quyền kháng nghị thì việc kháng nghị phải được thực hiện bằng văn bản và có các nội dung chính theo quy định tại khoản 1 Điều 251 BLTTDS. Quyết định kháng nghị phải được gửi ngay cho Toà án cấp sơ thẩm đã ra bản án, quyết định sơ thẩm bị kháng nghị để Toà án cấp sơ thẩm tiến hành các thủ tục do BLTTDS quy định và gửi hồ sơ vụ án cho Toà án cấp phúc thẩm theo quy định tại Điều 255 của BLTTDS. Kèm theo quyết định kháng nghị là các tài liệu, chứng cứ bổ sung để chứng minh cho kháng nghị của Viện kiểm sát là có căn cứ và hợp pháp.

- Thời hạn kháng cáo, kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm.

Kháng cáo, kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm phải được thực hiện trong thời hạn mà pháp luật quy định. Theo quy định tại Điều 245 BLTTDS, thời hạn kháng cáo đối với bản án của Toà án cấp sơ thẩm là mười lăm ngày, kể từ ngày tuyên án; đối với đương sự không có mặt tại phiên toà thì thời hạn kháng cáo tính từ ngày bản án được giao cho họ hoặc được niêm yết. Thời hạn kháng cáo đối với quyết định tạm đình chỉ, đình chỉ giải quyết vụ án của Toà án cấp sơ thẩm là bảy ngày, kể từ ngày người có quyền kháng cáo nhận được quyết định. Trong trường hợp đơn kháng cáo gửi qua bưu điện thì ngày kháng cáo được tính căn cứ vào ngày bưu điện nơi gửi đóng dấu ở phong bì.

Về nguyên tắc, kháng cáo được thực hiện trong thời hạn trên là kháng cáo hợp lệ và nếu được thực hiện sau thời hạn đó là kháng cáo quá hạn. Sau khi nhận được đơn kháng cáo quá hạn, Toà án cấp sơ thẩm phải gửi đơn kháng cáo, bản tường trình của người kháng cáo về lý do kháng cáo quá hạn và tài liệu, chứng cứ, nếu có cho Toà án cấp phúc thẩm xem xét, quyết định. Trong thời hạn mười ngày kể từ ngày nhận được đơn kháng cáo quá hạn và tài liệu, chứng cứ kèm theo, Toà án cấp phúc thẩm thành lập Hội đồng gồm ba Thẩm phán để xem xét kháng cáo quá hạn. Hội đồng có quyền ra quyết định chấp nhận hoặc không chấp nhận việc kháng cáo quá hạn và phải ghi rõ lý do của việc chấp nhận hoặc không chấp nhận trong quyết định. Toà án cấp phúc thẩm phải gửi quyết định cho người kháng cáo quá hạn và Toà án cấp sơ thẩm; nếu Toà án cấp phúc thẩm chấp nhận việc kháng cáo quá hạn thì Toà án cấp sơ thẩm phải tiến hành các thủ tục cần thiết và gửi hồ sơ vụ án cho Toà án cấp phúc thẩm.

Thời hạn kháng nghị đối với bản án của Toà án cấp sơ thẩm của Viện kiểm sát cùng cấp là mười lăm ngày, của Viện kiểm sát cấp trên trực tiếp là ba mươi ngày, kể từ ngày tuyên án. Trường hợp Kiểm sát viên không tham gia phiên toà thì thời hạn kháng nghị tính từ ngày Viện kiểm sát cùng cấp nhận được bản án. Thời hạn kháng nghị của Viện kiểm sát cùng cấp đối với quyết định tạm đình chỉ, đình chỉ giải quyết vụ án của Toà án cấp sơ thẩm là bảy ngày, của Viện kiểm sát cấp trên trực tiếp là mười ngày, kể từ ngày Viện kiểm sát cùng cấp nhận được quyết định.

Sau khi chấp nhận đơn kháng cáo hợp lệ, Toà án cấp sơ thẩm phải thông báo ngay bằng văn bản cho Viện kiểm sát cùng cấp và đương sự có liên quan đến kháng cáo biết về việc kháng cáo. Trường hợp có kháng nghị thì Viện kiểm sát ra quyết định kháng nghị phải gửi ngay quyết định kháng nghị cho đương sự có liên quan đến kháng nghị. Người được thông báo về việc kháng cáo, kháng nghị có quyền gửi văn bản nêu ý kiến của mình về nội dung kháng cáo, kháng nghị cho Toà án cấp phúc thẩm. Văn bản nêu ý kiến của họ được đưa vào hồ sơ vụ án.

5. Thông báo nộp tiền tạm ứng án phí phúc thẩm

Sau khi chấp nhận đơn kháng cáo hợp lệ, Toà án cấp sơ thẩm phải thông báo cho người kháng cáo biết để họ nộp tiền tạm ứng án phí phúc thẩm theo quy định của pháp luật, nếu họ không thuộc trường hợp được miễn hoặc không phải nộp tiền tạm ứng án phí, án phí phúc thẩm. Trong thời hạn mười ngày kể từ ngày nhận được thông báo của Toà án về việc nộp tiền tạm ứng án phí phúc thẩm, người kháng cáo phải nộp tiền tạm ứng án phí và nộp cho Toà án cấp sơ thẩm biên lai nộp tiền tạm ứng án phí. Hết thời hạn này mà người kháng cáo không nộp tiền tạm ứng án phí phúc thẩm thì được coi là họ từ bỏ việc kháng cáo, trừ trường hợp có lý do chính đáng.

6. Các trường hợp thay đổi, bổ sung hoặc rút kháng cáo, kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm dân sự

Trước khi bắt đầu phiên toà hoặc tại phiên toà phúc thẩm, người kháng cáo có quyền thay đổi, bổ sung kháng cáo, Viện kiểm sát ra quyết định kháng nghị có quyền thay đổi, bổ sung kháng nghị, nhưng không được vượt quá phạm vi kháng cáo, kháng nghị ban đầu, nếu thời hạn kháng cáo, kháng nghị đã hết.

Trước khi bắt đầu phiên toà hoặc tại phiên toà phúc thẩm, người kháng cáo có quyền rút kháng cáo, Viện kiểm sát ra quyết định kháng nghị hoặc Viện kiểm sát cấp trên trực tiếp có quyền rút kháng nghị.

Toà án cấp phúc thẩm đình chỉ xét xử phúc thẩm đối với những phần của vụ án mà người kháng cáo đã rút kháng cáo hoặc Viện kiểm sát đã rút kháng nghị. Những phần của bản án, quyết định sơ thẩm mà đã được rút kháng cáo, kháng nghị sẽ có hiệu lực pháp luật kể từ ngày Tòa án ra quyết định đình chỉ xét xử phúc thẩm đối với phần đó. Nếu kháng cáo, kháng nghị được rút toàn bộ thì bản án, quyết định sơ thẩm có hiệu lực pháp luật kể từ ngày Tòa án ra quyết định đình chỉ xét xử phúc thẩm đối với bản án, quyết định đó.

Việc thay đổi, bổ sung, rút kháng cáo, kháng nghị trước khi mở phiên toà phải được làm thành văn bản và gửi cho Toà án cấp phúc thẩm. Toà án cấp phúc thẩm phải thông báo cho các đương sự biết về việc thay đổi, bổ sung, rút kháng cáo, kháng nghị. Việc thay đổi, bổ sung, rút kháng cáo, kháng nghị tại phiên toà phải được ghi vào biên bản phiên toà.

7. Hậu quả của việc kháng cáo, kháng nghị

Những phần của bản án, quyết định sơ thẩm bị kháng cáo, kháng nghị thì chưa được đưa ra thi hành, trừ trường hợp pháp luật quy định cho thi hành ngay theo quy định tại khoản 2 Điều 375 BLTTDS. Bản án, quyết định hoặc những phần của bản án, quyết định sơ thẩm của Toà án không bị kháng cáo, kháng nghị thì có hiệu lực pháp luật kể từ ngày hết thời hạn kháng cáo, kháng nghị.

Cần lưu ý rằng bản án, quyết định sơ thẩm chỉ có hiệu lực pháp luật khi đã hết thời hạn kháng cáo và hết thời hạn kháng nghị của Viện kiểm sát cùng cấp và Viện kiểm sát cấp trên trực tiếp. Do đó trong việc xác định thời điểm phát sinh hiệu lực pháp luật của bản án, quyết định sơ thẩm thì cần phải xem xét tất cả các thời hạn trên.

8. Gửi hồ sơ vụ án và kháng cáo, kháng nghị

Để đảm bảo cho giải quyết vụ án theo thủ tục phúc thẩm được tiến hành   đúng thời hạn mà pháp luật quy định, Toà án cấp sơ thẩm phải gửi hồ sơ vụ án, kháng cáo, kháng nghị và tài liệu, chứng cứ kèm theo cho Toà án cấp phúc thẩm trong thời hạn năm ngày làm việc, kể từ ngày:

- Hết thời hạn kháng cáo, kháng nghị, nếu người kháng cáo không phải nộp tiền tạm ứng án phí phúc thẩm;

- Người kháng cáo nộp cho Toà án cấp sơ thẩm biên lai nộp tiền tạm ứng án phí phúc thẩm.

Cần lưu ý trong trường hợp kháng cáo quá hạn thì Tòa án chỉ thực hiện công việc trên sau khi Toà án cấp phúc thẩm chấp nhận việc kháng cáo quá hạn.

III. XÉT XỬ PHÚC THẨM VỤ ÁN DÂN SỰ

1. Thụ lý vụ án để xét xử phúc thẩm

Bước đầu tiên trong quá trình giải quyết vụ án dân sự tại Tòa án cấp phúc thẩm đó là thụ lý vụ án. Theo Điều 257 BLTTDS, ngay sau khi nhận được hồ sơ vụ án, kháng cáo, kháng nghị và tài liệu, chứng cứ kèm theo, Toà án cấp phúc thẩm phải vào sổ thụ lý. Chánh án Toà án cấp phúc thẩm hoặc Chánh toà Toà phúc thẩm Toà án nhân dân tối cao thành lập Hội đồng xét xử phúc thẩm và phân công một Thẩm phán làm chủ toạ phiên toà.

2. Hội đồng xét xử phúc thẩm vụ án dân sự.

Theo quy định tại Điều 53 BLTTDS năm 2004 thì Hội đồng xét xử phúc thẩm vụ án dân sự gồm ba Thẩm phán. Như vậy, Hội đồng xét xử phúc thẩm có một điểm khác căn bản so với Hội đồng xét xử ở cấp sơ thẩm đó là không có sự tham gia của Hội thẩm nhân dân. Quy định này xuất phát từ mục đích của thủ tục xét xử phúc thẩm vụ án dân sự là nhằm kiểm tra tính hợp pháp và tính có căn cứ của các bản án, quyết định sơ thẩm của Tòa án cấp dưới bị kháng cáo, kháng nghị và khắc phục những thiếu sót, sai lầm trong quá trình giải quyết vụ án đó. Vì vậy đòi hỏi Hội đồng xét xử phúc thẩm phải gồm những người có trình độ chuyên môn cao để xem xét lại một cách chính xác những vấn đề bị kháng cáo, kháng nghị, đó chỉ có thể là các Thẩm phán.

3. Những người tham gia phiên tòa phúc thẩm.

Theo quy định tại Điều 264 Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của BLTTDS năm 2004, người kháng cáo, đương sự, cá nhân, cơ quan, tổ chức có liên quan đến việc giải quyết kháng cáo, kháng nghị và người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự phải được triệu tập tham gia phiên tòa. Tòa án có thể triệu tập những người tham gia tố tụng khác tham gia phiên tòa nếu xét thấy cần thiết cho việc giải quyết kháng cáo, kháng nghị. Một điểm mới của điều luật này so với quy định của BLTTDS năm 2004 đó là quy định Kiểm sát viên Viện kiểm sát cùng cấp phải tham gia phiên tòa phúc thẩm. Có thể nói đây là sự mở rộng thẩm quyền tố tụng và cũng là đề cao vai trò, trách nhiệm của Viện kiểm sát nhân dân trong hoạt động tố tụng dân sự ở giai đoạn phúc thẩm, bởi lẽ Điều 264 BLTTDS năm 2004 quy định rằng Kiểm sát viên Viện kiểm sát cùng cấp chỉ phải tham gia phiên toà phúc thẩm trong trường hợp Viện kiểm sát kháng nghị hoặc đã tham gia phiên toà sơ thẩm.

4. Chuẩn bị xét xử phúc thẩm vụ án dân sự.

Sau khi thụ lý vụ án, Tòa án cấp phúc thẩm sẽ phải tiến hành các công việc cần thiết để giải quyết vụ án, đây là giai đoạn chuẩn bị xét xử. Thời hạn chuẩn bị xét xử phúc thẩm được quy định là hai tháng kể từ ngày thụ lý vụ án. Trong giai đoạn này, Tòa án cấp phúc thẩm tiến hành việc nghiên cứu hồ sơ vụ án và bản án, quyết định của Tòa án cấp sơ thẩm bị kháng cáo, kháng nghị cùng các tài liệu, chứng cứ kèm theo. Trong giai đoạn này, Tòa án sẽ ra một trong các quyết định sau:

- Tạm đình chỉ xét xử phúc thẩm vụ án;

- Đình chỉ xét xử phúc thẩm vụ án;

- Đưa vụ án ra xét xử phúc thẩm.

Toà án cấp phúc thẩm ra quyết định tạm đình chỉ xét xử phúc thẩm vụ án, hậu quả của việc tạm đình chỉ xét xử phúc thẩm vụ án và tiếp tục xét xử phúc thẩm vụ án được thực hiện theo quy định tương ứng về tam đình chỉ vụ án dân sự tại cấp sơ thẩm tại các điều 189, 190 và 191 của BLTTDS.

Toà án cấp phúc thẩm ra quyết định đình chỉ xét xử phúc thẩm vụ án trong các trường hợp sau đây:

- Trong các trường hợp quy định tại điểm a và điểm b khoản 1 Điều 192 của Bộ luật này;

- Người kháng cáo rút toàn bộ kháng cáo hoặc Viện kiểm sát rút toàn bộ kháng nghị;

- Người kháng cáo rút một phần kháng cáo hoặc Viện kiểm sát rút một phần kháng nghị;

-  Các trường hợp khác theo quy định của pháp luật.

Trong thời hạn chuẩn bị xét xử phúc thẩm, Toà án cấp phúc thẩm có quyền quyết định áp dụng, thay đổi, huỷ bỏ biện pháp khẩn cấp tạm thời quy định tại Chương VIII của BLTTDS.

5. Thủ tục tiến hành phiên tòa phúc thẩm vụ án dân sự.

Theo quy định của BLTTDS, trong thời hạn một tháng kể từ ngày có quyết định đưa vụ án ra xét xử, Toà án phải mở phiên toà phúc thẩm; trong trường hợp có lý do chính đáng thì thời hạn này là hai tháng. Về cơ bản, thủ tục tiến hành phiên tòa phúc thẩm được tiến hành giống như thủ tục tiến hành phiên tòa sơ thẩm.

5.1. Chuẩn bị khai mạc phiên tòa phúc thẩm và thủ tục bắt đầu phiên toà phúc thẩm

Thủ tục chuẩn bị khai mạc phiên toà phúc thẩm và thủ tục bắt đầu phiên toà phúc thẩm được thực hiện giống như ở phiên tòa sơ thẩm theo quy định tại các điều 212, 213, 214, 215 và 216 của BLTTDS.

5.2. Các trường hợp hoãn phiên tòa phúc thẩm vụ án dân sự.

Những trường hợp phải hoãn phiên tòa phúc thẩm dân sự bao gồm:

- Kiểm sát viên tham gia phiên tòa vắng mặt .

- Người kháng cáo, người không kháng cáo nhưng có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến việc kháng cáo, kháng nghị, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của họ được Tòa án triệu tập hợp lệ lần thứ nhất mà vắng mặt thì phải hoãn phiên tòa. Trường hợp người có đơn đề nghị xét xử vắng mặt thì Tòa án tiến hành phiên tòa phúc thẩm xét xử vắng mặt họ.

- Người kháng cáo, người tham gia tố tụng khác không phải là người kháng cáo, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của họ được Tòa án triệu tập hợp lệ lần thứ hai mà vắng mặt thì việc hoãn phiên tòa, đình chỉ xét xử phúc thẩm hay vẫn tiến hành xét xử phúc thẩm được thực hiện theo quy định tại các điều 199, 202, 204, 205 và 206 của BLTTDS.

- Thời hạn hoãn phiên tòa và quyết định hoãn phiên tòa phúc thẩm được thực hiện theo quy định tại Điều 208 của BLTTDS.

5.3. Thủ tục hỏi tại phiên toà phúc thẩm.

Sau khi kết thúc thủ tục bắt đầu phiên toà phúc thẩm thì một thành viên của Hội đồng xét xử phúc thẩm công bố nội dung vụ án, quyết định của bản án sơ thẩm và nội dung kháng cáo, kháng nghị.

Tiếp đó, chủ toạ phiên toà hỏi về các vấn đề sau:

Thứ nhất, hỏi nguyên đơn có rút đơn khởi kiện hay không. Nếu nguyên đơn rút đơn khởi kiện thì Hội đồng xét xử phúc thẩm phải hỏi bị đơn có đồng ý hay không. Nếu bị đơn không đồng ý thì không chấp nhận việc rút đơn khởi kiện của nguyên đơn và phiên tòa được tiếp tục tiến hành. Trường hợp bị đơn đồng ý thì chấp nhận việc rút đơn khởi kiện của nguyên đơn. Hội đồng xét xử phúc thẩm ra quyết định huỷ bản án sơ thẩm và đình chỉ giải quyết vụ án. Trong trường hợp này, các đương sự vẫn phải chịu án phí sơ thẩm theo quyết định của Toà án cấp sơ thẩm và phải chịu một nửa án phí phúc thẩm theo quy định của pháp luật. Trong trường hợp Hội đồng xét xử phúc thẩm ra quyết định đình chỉ giải quyết vụ án thì nguyên đơn có quyền khởi kiện lại vụ án theo thủ tục do Bộ luật này quy định nếu thời hiệu khởi kiện vẫn còn.

Thứ hai, hỏi người kháng cáo, Kiểm sát viên có thay đổi, bổ sung, rút kháng cáo, kháng nghị hay không. Nếu có việc thay đổi, bổ sung hoặc rút kháng cáo, kháng nghị thì Hội đồng xét xử phúc thẩm xử lý theo quy định tại Điều 256 BLTTDS.

Thứ ba, hỏi các đương sự có thoả thuận được với nhau về việc giải quyết vụ án hay không. Nếu các đương sự thoả thuận được với nhau về việc giải quyết vụ án và thoả thuận của họ là tự nguyện, không trái pháp luật hoặc đạo đức xã hội thì Hội đồng xét xử phúc thẩm ra bản án phúc thẩm sửa bản án sơ thẩm, công nhận sự thoả thuận của các đương sự. Các đương sự tự thoả thuận với nhau về việc chịu án phí sơ thẩm; nếu không thoả thuận được với nhau thì Toà án quyết định theo quy định của pháp luật.

Sau khi Hội đồng xét xử phúc thẩm đã hỏi về các nội dung trên mà nguyên đơn không rút đơn khởi kiện, kháng cáo, kháng nghị được giữ nguyên, các đương sự không thỏa thuận được với nhau về việc giải quyết vụ án thì Hội đồng xét xử tiếp tục thủ tục hỏi theo trình tự sau:

- Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự kháng cáo trình bày về nội dung kháng cáo và các căn cứ của việc kháng cáo. Người kháng cáo có quyền bổ sung ý kiến. Trường hợp tất cả các đương sự đều kháng cáo thì việc trình bày được thực hiện theo thứ tự người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nguyên đơn kháng cáo và nguyên đơn; người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị đơn kháng cáo và bị đơn; người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan kháng cáo và người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan.

- Trường hợp chỉ có Viện kiểm sát kháng nghị thì Kiểm sát viên trình bày về nội dung kháng nghị và các căn cứ của việc kháng nghị. Trường hợp vừa có kháng cáo, vừa có kháng nghị thì các đương sự trình bày về nội dung kháng cáo và các căn cứ của việc kháng cáo trước, sau đó Kiểm sát viên trình bày về nội dung kháng nghị và các căn cứ của việc kháng nghị;

- Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các đương sự khác có liên quan đến kháng cáo, kháng nghị trình bày ý kiến về nội dung kháng cáo, kháng nghị. Đương sự có quyền bổ sung ý kiến.

- Trường hợp đương sự không có người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho mình thì họ tự trình bày ý kiến về nội dung kháng cáo, kháng nghị và đề nghị của mình. Tại phiên tòa phúc thẩm, đương sự, Kiểm sát viên có quyền xuất trình bổ sung chứng cứ.”

5.4. Thủ tục tranh luận tại phiên toà phúc thẩm.

Việc tranh luận tại phiên toà phúc thẩm được thực hiện như tranh luận tại phiên toà sơ thẩm, thứ tự phát biểu khi tranh luận được thực hiện theo quy định tại Điều 271 của BLTTDS và chỉ được tranh luận về những vấn đề thuộc phạm vi xét xử phúc thẩm và đã được hỏi tại phiên toà phúc thẩm.

5.5. Nghị án và tuyên án.

Việc nghị án, trở lại việc hỏi và tranh luận, thời gian nghị án, tuyên án, sửa chữa, bổ sung bản án phúc thẩm được thực hiện như thủ tục sơ thẩm.

6. Bản án phúc thẩm dân sự.

Hội đồng xét xử phúc thẩm ra bản án phúc thẩm nhân danh nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Bản án phúc thẩm gồm có ba phần gồm: phần mở đầu; phần nội dung vụ án, kháng cáo, kháng nghị, nhận định; phần quyết định. Bản án phúc thẩm phải có những nội dung theo quy định tại khoản 3, khoản 4, khoản 5 Điều 279 BLTTDS.

Bản án phúc thẩm có hiệu lực pháp luật kể từ ngày tuyên án.

IV. THỦ TỤC PHÚC THẨM CÁC QUYẾT ĐỊNH CỦA TÒA ÁN CẤP SƠ THẨM.

Như đã trình bày ở phần trên, trong các quyết định mà Tòa án cấp sơ thẩm được quyền ban hành trong giai đoạn giải quyết vụ án ở cấp sơ thẩm, chỉ có hai quyết định: quyết định tạm đình chỉ giải quyết vụ án và quyết định đình chỉ giải quyết vụ án là đối tượng của kháng cáo, kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm. Do đó thủ tục phúc thẩm các quyết định của Tòa án cấp sơ thẩm theo thủ tục phúc thẩm cũng chỉ có thể tiến hành đối với hai quyết định tố tụng này.

Khi phúc thẩm đối với quyết định của Toà án cấp sơ thẩm bị kháng cáo, kháng nghị, Hội đồng phúc thẩm không phải mở phiên toà, không phải triệu tập các đương sự, trừ trường hợp cần phải nghe ý kiến của họ trước khi ra quyết định. Kiểm sát viên Viện kiểm sát cùng cấp tham gia phiên họp phúc thẩm quyết định của Toà án cấp sơ thẩm bị kháng cáo, kháng nghị.

Thủ tục phúc thẩm một quyết định của Tòa án cấp sơ thẩm được tiến hành bởi một Hội đồng gồm ba Thẩm phán. Một thành viên của Hội đồng phúc thẩm xét quyết định bị kháng cáo, kháng nghị trình bày tóm tắt nội dung quyết định sơ thẩm bị kháng cáo, kháng nghị, nội dung của kháng cáo, kháng nghị và tài liệu, chứng cứ kèm theo. Kiểm sát viên phát biểu ý kiến của Viện kiểm sát về việc giải quyết kháng cáo, kháng nghị trước khi Hội đồng phúc thẩm ra quyết định.

Khi xem xét quyết định của Toà án cấp sơ thẩm bị kháng cáo, kháng nghị, Hội đồng phúc thẩm có quyền:

- Giữ nguyên quyết định của Toà án cấp sơ thẩm;

- Sửa quyết định của Toà án cấp sơ thẩm;

- Huỷ quyết định của Toà án cấp sơ thẩm và chuyển hồ sơ vụ án cho Toà án cấp sơ thẩm để tiếp tục giải quyết vụ án.

Quyết định phúc thẩm có hiệu lực pháp luật kể từ ngày ra quyết định.

CHUYÊN ĐỀ 4 : THỦ TỤC XÉT LẠI BẢN ÁN, QUYẾT ĐỊNH DÂN SỰ ĐÃ CÓ HIỆU LỰC PHÁP LUẬT

Nguyên tắc bản án và quyết định của Toà án nhân dân đã có hiệu lực pháp luật phải được các cơ quan Nhà nước, tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội, các đơn vị vũ trang nhân dân và mọi công dân tôn trọng; mọi người và đơn vị hữu quan phải nghiêm chỉnh chấp hành vừa là một trong những nguyên tắc cơ bản của Bộ luật tố tụng dân sự vừa là một nguyên tắc hiến định được Hiến pháp nước ta ghi nhận[1].

Trên thực tế, khi giải quyết vụ án dân sự, nhiều sai lầm, thiếu sót của các bản án hay quyết định có thể được phát hiện ngay khi các bản án, quyết định của Tòa án chưa có hiệu lực pháp luật. Tuy nhiên, cũng có những sai phạm hay thiếu sót ngay trong quá trình giải quyết vụ án dân sự hoặc của các bản án hay quyết định của Tòa án khi bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật hoặc đang được thi hành thì mới phát hiện ra. Mục đích của tố tụng dân sự là nhằm bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của các đương sự trong vụ việc dân sự. Do vậy, để có thể bảo vệ một cách tốt nhất các quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự, đảm bảo việc xét xử của Toà án được đúng đắn, việc sửa chữa những sai sót là điều rất quan trọng và cần thiết, đáp ứng yêu cầu chính đáng của xã hội và những quyền hợp pháp của công dân. Thực tiễn đã cho thấy, rất nhiều vụ án, kể cả vụ án hình sự, dân sự, hành chính đã được giải quyết bằng những bản án hay quyết định có hiệu lực pháp luật nhưng sau khi được xem xét lại bởi một Tòa án có thẩm quyền đã đem lại sự công bằng của pháp luật, bảo vệ các lợi ích chính đáng và quyền hợp pháp của cá nhân hay tổ chức, góp phần củng cố và bảo vệ trật tự của Nhà nước. Việc xem xét lại những bản án hay quyết định đã có hiệu lực pháp luật là một đòi hỏi khách quan của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ con người thông qua thủ tục xét lại bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật. Có hai phương thức xét lại bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật là thủ tục giám đốc thẩm và thủ tục tái thẩm. Việc quy định thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm trong pháp luật tố tụng nói chung, trong tố tụng dân sự nói riêng là nhằm bảo đảm nguyên tắc pháp chế và nguyên tắc công bằng xã hội trong hoạt động xét xử, để cho tất cả các bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật tuyệt đối không được trái pháp luật. Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 có nêu: “từng bước hoàn thiện thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm theo hướng quy định chặt chẽ những căn cứ kháng nghị và quy định rõ trách nhiệm của người ra kháng nghị đối với bản án hoặc quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật”.

Giám đốc thẩm, tái thẩm là thủ tục đặc biệt trong tố tụng dân sự. Theo nguyên tắc thực hiện chế độ hai cấp xét xử, thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm được thực hiện sau khi bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật chứ không phải là thủ tục nối tiếp của cấp sơ thẩm và cấp phúc thẩm. Đây không phải là cấp xét xử thứ ba mà chỉ là thủ tục xét lại các bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án cấp dưới bị kháng nghị của người có thẩm quyền. Thủ tục xét lại bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật được quy định tương đối cụ thể ở Phần thứ tư (từ Điều 282 đến Điều 310) của Bộ luật tố tụng dân sự năm 2004 và được sửa đổi, bổ sung trong Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật tố tụng dân sự năm 2011[2].

I. THỦ TỤC GIÁM ĐỐC THẨM

1. Tính chất của giám đốc thẩm

Điều 282 của Bộ luật tố tụng dân sự quy định: “Giám đốc thẩm là xét lại bản án, quyết định của Toà án đã có hiệu lực pháp luật nhưng bị kháng nghị vì phát hiện có vi phạm pháp luật nghiêm trọng trong việc giải quyết vụ án”.

Khác với phúc thẩm, phúc thẩm là cấp xét xử thứ hai, vì vậy bản án sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật có kháng cáo của đương sự, kháng nghị của Viện kiểm sát thì dù việc xét xử sơ thẩm có vi phạm pháp luật hay không vi phạm pháp luật, bản án sơ thẩm đúng hay sai, vụ án vẫn được xét xử lại. Còn trong thủ tục giám đốc thẩm, chỉ khi bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật có vi phạm nghiêm trọng trong việc áp dụng pháp luật mới được xem xét. Do đó không phải trường hợp nào đương sự khiếu nại bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật cũng được kháng nghị để xét xử theo thủ tục giám đốc thẩm.

Bằng thủ tục giám đốc thẩm, Tòa án cấp trên xem xét lại bản án hay quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án cấp dưới nhưng bị kháng nghị, nhằm phát hiện những thiếu sót về nội dung hoặc những vi phạm pháp luật trong các bản án, quyết định đó.

Việc xét lại bản án hay quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật theo thủ tục giám đốc thẩm có ý nghĩa to lớn. Trước hết, nó làm cho kỷ cương pháp luật được tôn trọng, sau đó nó giúp cho Tòa án cấp trên thấy được những sai lầm, thiếu sót của Tòa án cấp dưới đối với những vụ án cụ thể và sửa chữa những sai lầm, khuyết điểm đó, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân. Mặt khác, thông qua hoạt động giám đốc thẩm, Tòa án cấp trên có thể tổng kết, rút kinh nghiệm công tác xét xử. Trên cơ sở đó, họ hướng dẫn Tòa án cấp dưới hiểu và áp dụng đúng pháp luật. Vì vậy, kết quả của hoạt động giám đốc thẩm được coi như là những kinh nghiệm; đồng thời là những định hướng hướng dẫn hoạt động xét xử của Tòa án cấp dưới.

2. Kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm

2.1. Căn cứ để kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm

Thủ tục giám đốc thẩm là nhằm xét lại bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật nên Bộ luật tố tụng dân sự (Điều 283) quy định rất cụ thể căn cứ để kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm: bản án, quyết định của Toà án đã có hiệu lực pháp luật chỉ có thể bị kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm khi có một trong những căn cứ sau:

- Kết luận trong bản án, quyết định không phù hợp với những tình tiết khách quan của vụ án;

- Có vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng;

- Có sai lầm nghiêm trọng trong việc áp dụng pháp luật.

a) Kết luận trong bản án, quyết định không phù hợp với những tình tiết khách quan của vụ án

Tình tiết khách quan của vụ án là những tình tiết có thật, tồn tại ngoài ý chí của con người. Mỗi vụ án có những tình tiết cụ thể. Đây là trường hợp Toà án trong quá trình giải quyết vụ án đã có những sai lầm khi đánh giá về các tình tiết, sự kiện của vụ việc dân sự dẫn đến kết luận trong bản án, quyết định không phù hợp với những tình tiết khách quan của vụ án. Nói cách khác, nội dung của kết luận đó có tính phiến diện một chiều, chỉ nghiêng về nguyên đơn hay bị đơn; không dựa vào đầy đủ chứng cứ đã thu thập được, không kiểm tra kỹ các chứng cứ trong quá trình xét xử... Vì thế, kết luận trong bản án, quyết định không phản ánh đúng bản chất của vụ án, do đó đã làm cho vụ án hoàn toàn sai sự thật.

b) Có vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng

Thủ tục tố tụng là những quy định của pháp luật về những hoạt động của cơ quan, người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng, nhằm bảo đảm cho việc giải quyết vụ án đúng pháp luật, bảo vệ được quyền và lợi ích hợp pháp của đương  sự.

Trong hoạt động tố tụng, đòi hỏi người tiến hành tố tụng phải thực hiện đúng, đầy đủ các thủ tục tố tụng. Việc vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng của người tiến hành tố tụng thường dẫn đến việc giải quyết vụ án dân sự không được khách quan, công bằng, vi phạm đến quyền và lợi ích của đương sự. Vì vậy vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng là một trong ba căn cứ để kháng nghị bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật.

Ví dụ: Bộ luật tố tụng dân sự quy định hòa giải là một thủ tục bắt buộc trước khi xét xử sơ thẩm trừ những vụ án không được hòa giải hoặc không tiến hành hòa giải được (Điều 180). Nếu Thẩm phán không tiến hành hòa giải giữa các đương sự trước khi xét xử sơ thẩm là vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng. Hay Điều 47 Bộ luật tố tụng dân sự quy định: Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân phải từ chối tiến hành tố tụng nếu họ cùng trong Hội đồng xét xử và là người thân thích với nhau hoặc họ đã tham gia xét xử sơ thẩm, phúc thẩm, giám đốc thẩm vụ án đó… Nếu Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân vi phạm quy định trên là vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng. Hay bị đơn, người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan vắng mặt lần thứ nhất có lý do chính đáng và họ không yêu cầu xử vắng mặt họ, nhưng Tòa án vẫn xử vắng mặt họ là vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng.

c) Có sai lầm nghiêm trọng trong việc áp dụng pháp luật

Sai lầm trong việc áp dụng pháp luật ở căn cứ này là sai lầm trong việc áp dụng pháp luật về nội dung. Việc sai lầm này phải dẫn đến vi phạm nghiêm trọng quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự.

Ví dụ: người phụ nữ có thai với người để lại di sản, nhưng khi chia thừa kế theo luật, bản án không để lại phần di sản thừa kế cho thai nhi, như vậy là vi phạm nghiêm trọng Điều 688 Bộ luật dân sự;  hoặc người chồng xin ly hôn vợ trong lúc vợ đang có thai nhưng Tòa án vẫn cho ly hôn là vi phạm ngiêm trọng khoản 2 Điều 85 Luật hôn nhân và gia đình.

2.2. Người có quyền đề nghị xem xét việc kháng nghị

Việc phát hiện bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Toà án có vi phạm pháp luật là từ nhiều nguồn khác nhau: có thể căn cứ vào đề nghị kháng nghị của đương sự, có thể thông qua hoạt động giám đốc việc xét xử của Tòa án nhân dân cấp trên đối với Tòa án nhân dân cấp dưới, thông qua hoạt động kiểm sát của Viện kiểm sát nhân dân các cấp hoặc phát hiện của các cơ quan, tổ chức, phương tiện thông tin đại chúng... Điều 284 Bộ luật tố tụng dân sự quy định người có quyền phát hiện bản án, quyết định của Toà án đã có hiệu lực pháp luật cần xem xét lại theo thủ tục giám đốc thẩm bao gồm:

- Đương sự. Thời hạn để đương sự đề nghị xem xét kháng nghị là một năm, kể từ ngày bản án, quyết định của Toà án có hiệu lực pháp luật.

- Tòa án; Viện kiểm sát; cá nhân, cơ quan, tổ chức khác.

Các chủ thể trên, nếu phát hiện có vi phạm pháp luật trong bản án, quyết định của Toà án đã có hiệu lực pháp luật thì có quyền gửi đơn đề nghị đến những người có quyền kháng nghị để xem xét kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm.

Thực tiễn giải quyết các vụ án cho thấy, có tình trạng các đương sự gửi đơn khiếu nại bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật đề nghị Tòa án xem xét lại việc giải quyết vụ án theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm một cách tràn lan, nhiều khiếu nại vu vơ, khiếu nại không có căn cứ hoặc để kéo dài thời gian thi hành án…; các khiếu nại ngày một gia tăng, việc giải quyết đơn khiếu nại trở nên quá tải đối với Tòa án. Do đó, cần quy định về việc nộp đơn, nội dung đơn và căn cứ cho rằng bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật mắc phải sai lầm nghiêm trọng hoặc có thể xuất trình tài liệu, chứng cứ mới mà chứng cứ này có thể làm thay đổi nội dung việc giải quyết vụ án… Từ thực tế đó, Bộ luật tố tụng dân sự quy định[3] cụ thể nội dung đơn đề nghị cũng như thủ tục nhận và xem xét đơn đề nghị xem xét bản án, quyết định của Toà án đã có hiệu lực pháp luật theo thủ tục giám đốc thẩm. Theo đó, đơn đề nghị phải có các nội dung chính sau:

- Ngày, tháng, năm làm đơn đề nghị;

- Tên, địa chỉ của người đề nghị;

- Tên bản án, quyết định của Toà án đã có hiệu lực pháp luật đề nghị xem xét theo thủ tục giám đốc thẩm;

- Lý do đề nghị, yêu cầu của người đề nghị.

Người đề nghị là cá nhân phải ký tên hoặc điểm chỉ; người đề nghị là cơ quan, tổ chức thì người đại diện hợp pháp của cơ quan, tổ chức đó phải ký tên và đóng dấu vào phần cuối đơn.

Người đề nghị phải gửi kèm theo đơn bản án, quyết định của Toà án đã có hiệu lực pháp luật, tài liệu, chứng cứ để chứng minh cho những yêu cầu của mình là có căn cứ.

Đơn đề nghị và tài liệu, chứng cứ được gửi cho người có quyền kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm thông qua nộp trực tiếp tại Toà án, Viện kiểm sát hoặc gửi qua bưu điện (ngày gửi đơn được tính từ ngày đương sự nộp đơn tại Toà án, Viện kiểm sát hoặc ngày có dấu bưu điện nơi gửi).

Toà án, Viện kiểm sát nhận đơn đề nghị phải cấp giấy xác nhận đã nhận đơn cho đương sự. Người có quyền kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm có trách nhiệm phân công cán bộ tiến hành nghiên cứu đơn, hồ sơ vụ án, báo cáo người có quyền kháng nghị xem xét, quyết định. Trường hợp không kháng nghị thì thông báo bằng văn bản cho đương sự biết.

2.3. Người có quyền kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm

Thủ tục giám đốc thẩm là giai đoạn đặc biệt của tố tụng dân sự, do đó, kháng nghị đối với bản án hay quyết định đã có hiệu lực pháp luật không chỉ dựa vào các căn cứ kháng nghị mà còn phải theo một trật tự nhất định do pháp luật quy định và phải được thực hiện bởi những người có thẩm quyền.

Bộ luật tố tụng dân sự quy định chỉ những người sau đây mới có quyền kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm:

- Chánh án Toà án nhân dân tối cao, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao có quyền kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Toà án các cấp, trừ quyết định giám đốc thẩm của Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao;

- Chánh án Toà án nhân dân cấp tỉnh, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh có quyền kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Toà án nhân dân cấp huyện.

Những người có thẩm quyền kháng nghị có quyền yêu cầu hoãn thi hành bản án, quyết định để xem xét việc kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm và có quyền quyết định tạm đình chỉ thi hành bản án, quyết định đó cho đến khi có quyết định giám đốc thẩm.

2.4. Thủ tục kháng nghị
a) Thời hạn kháng nghị:

Người có quyền kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm được quyền kháng nghị trong thời hạn ba năm, kể từ ngày bản án, quyết định của Toà án có hiệu lực pháp luật.

Thực tiễn giải quyết các vụ án dân sự cho thấy, có nhiều trường hợp gần hết thời hạn kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm, Tòa án, Viện kiểm sát mới nhận được đơn khiếu nại của đương sự nên không có đủ thời gian để xem xét; có trường hợp đương sự gửi đơn trong thời hạn kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm nhưng không được người có thẩm quyền xem xét hoặc không kịp thời phát hiện các sai sót, do đó, khi phát hiện thì đã hết thời hạn kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm, làm ảnh hưởng đến quyền và lợi ích chính đáng của đương sự.

Chính vì vậy, Bộ luật tố tụng dân sự[4] quy định trường hợp đã hết thời hạn kháng nghị ba năm nhưng có các điều kiện sau đây thì thời hạn kháng nghị được kéo dài thêm hai năm, kể từ ngày hết thời hạn kháng nghị:

- Đương sự đã có đơn đề nghị theo quy định và sau khi hết thời hạn kháng nghị đương sự vẫn tiếp tục có đơn đề nghị;

- Bản án, quyết định của Toà án đã có hiệu lực pháp luật có vi phạm pháp luật, xâm phạm nghiêm trọng đến quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự, của người thứ ba, xâm phạm lợi ích của Nhà nước và phải kháng nghị để khắc phục sai lầm trong bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật đó.

b) Ra quyết định kháng nghị giám đốc thẩm

Khi có đủ căn cứ để kháng nghị, người có thẩm quyền ra quyết định kháng nghị. Quyết định kháng nghị giám đốc thẩm phải có các nội dung chính sau đây:

- Số, ngày, tháng, năm của quyết định kháng nghị;

- Chức vụ của người ra quyết định kháng nghị;

- Số, ngày, tháng, năm của bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật bị kháng nghị;

- Quyết định của bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật bị kháng nghị;

- Nhận xét, phân tích những vi phạm, sai lầm của bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật bị kháng nghị;

- Căn cứ pháp luật để quyết định kháng nghị;

- Quyết định kháng nghị một phần hoặc toàn bộ bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật;

- Tên của Toà án có thẩm quyền giám đốc thẩm vụ án đó;

- Đề nghị của người kháng nghị.

Kháng nghị là cơ sở để Tòa án xem xét lại bản án, quyết định của Tòa án cấp dưới đã có hiệu lực pháp luật theo thủ tục giám đốc thẩm. Do vậy, quyết định kháng nghị giám đốc thẩm phải được gửi ngay cho Toà án ra bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật bị kháng nghị, các đương sự, cơ quan thi hành án dân sự có thẩm quyền và những người khác có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến nội dung kháng nghị.

Trong trường hợp Chánh án Toà án nhân dân tối cao hoặc Chánh án Toà án nhân dân cấp tỉnh kháng nghị thì quyết định kháng nghị cùng hồ sơ vụ án phải được gửi ngay cho Viện kiểm sát cùng cấp để nghiên cứu trong thời hạn mười lăm ngày, kể từ ngày nhận được hồ sơ vụ án. Hết thời hạn đó, Viện kiểm sát phải chuyển hồ sơ vụ án cho Toà án có thẩm quyền giám đốc thẩm.

Trong trường hợp Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao hoặc Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh kháng nghị thì quyết định kháng nghị phải được gửi ngay cho Toà án có thẩm quyền giám đốc thẩm.

Cần lưu ý, người đã kháng nghị giám đốc thẩm có quyền thay đổi, bổ sung quyết định kháng nghị, nếu chưa hết thời hạn kháng nghị; đồng thời có quyền rút một phần hoặc toàn bộ quyết định kháng nghị trước khi mở phiên toà hoặc tại phiên toà giám đốc thẩm.

3. Thẩm quyền giám đốc thẩm

Bộ luật tố tụng dân sự quy định thẩm quyền giám đốc thẩm như sau:

- Uỷ ban Thẩm phán Toà án nhân dân cấp tỉnh giám đốc thẩm những bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Toà án nhân dân cấp huyện bị kháng nghị.

- Toà dân sự, Toà kinh tế, Toà lao động của Toà án nhân dân tối cao giám đốc thẩm những bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Toà án nhân dân cấp tỉnh bị kháng nghị.

- Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao giám đốc thẩm những bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của các Toà phúc thẩm, Toà dân sự, Toà kinh tế, Toà lao động của Toà án nhân dân tối cao bị kháng nghị.

- Những bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật về cùng một vụ án dân sự thuộc thẩm quyền của các cấp Toà án khác nhau thì Toà án có thẩm quyền cấp trên giám đốc thẩm toàn bộ vụ án.

4. Phiên tòa giám đốc thẩm

4.1. Hội đồng giám đốc thẩm

Khi xem xét lại bản án, quyết đã có hiệu lực pháp luật theo thủ tục giám đốc thẩm, vì đây là thủ tục đặc biệt, được giao cho các Tòa án khác nhau giải quyết nên thành phần Hội đồng giám đốc thẩm được quy định phù hợp với Tòa án có thẩm quyền và phù hợp với Luật tổ chức Tòa án nhân dân (gồm các Thẩm phán, không có Hội thẩm nhân dân tham gia). Cụ thể như sau:

Hội đồng giám đốc thẩm Toà án nhân dân cấp tỉnh là Uỷ ban Thẩm phán Toà án nhân dân cấp tỉnh. Khi Uỷ ban Thẩm phán Toà án nhân dân cấp tỉnh tiến hành giám đốc thẩm, tái thẩm bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật thì phải có ít nhất hai phần ba tổng số thành viên tham gia.

Điều 29 Luật tổ chức Tòa án nhân dân năm 2002

“1. Ủy ban Thẩm phán Tòa án nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương gồm có:

a) Chánh án, các Phó Chánh án Tòa án nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương;
b) Một số Thẩm phán Tòa án nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương do Chánh án Tòa án nhân dân tối cao quyết định theo đề nghị của Chánh án Tòa án nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương.

Tổng số thành viên Ủy ban Thẩm phán Tòa án nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương không quá chín người”.

- Hội đồng giám đốc thẩm Toà chuyên trách Toà án nhân dân tối cao gồm có ba Thẩm phán.

- Hội đồng giám đốc thẩm Toà án nhân dân tối cao là Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao. Khi Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao tiến hành giám đốc thẩm bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật thì phải có ít nhất hai phần ba tổng số thành viên tham gia.

Điều 21 Luật tổ chức Tòa án nhân dân năm 2002

1. Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao là cơ quan xét xử cao nhất theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm và là cơ quan hướng dẫn các Tòa án áp dụng thống nhất pháp luật.

2. Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao gồm có:

a) Chánh án, các Phó Chánh án Tòa án nhân dân tối cao;
b) Một số Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao do Ủy ban Thường vụ Quốc hội quyết định theo đề nghị của Chánh án Tòa án nhân dân tối cao.

3. Tổng số thành viên Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao không quá mười bảy người.

Theo nguyên tắc chung, để việc giải quyết vụ án dân sự được khách quan, đúng pháp luật, các Thẩm phán tham gia Hội đồng giám đốc thẩm phải từ chối tiến hành tố tụng hoặc bị thay đổi khi họ đã tham gia xét xử sơ thẩm, phúc thẩm, giám đốc thẩm hoặc tái thẩm vụ án đó. Tuy nhiên, pháp luật cho phép các Thẩm phán là thành viên của Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao, Uỷ ban Thẩm phán Toà án nhân dân cấp tỉnh vẫn được tham gia xét xử nhiều lần cùng một vụ án theo thủ tục giám đốc thẩm.

4.2. Những người tham gia phiên tòa giám đốc thẩm

Ngoài Hội đồng giám đốc thẩm, phiên toà giám đốc thẩm phải có sự tham gia của Viện kiểm sát cùng cấp. Ngoài ra, khi xét thấy cần thiết, Toà án triệu tập những người tham gia tố tụng (như đương sự, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự, người làm chứng, người giám định...) và những người khác có liên quan đến việc kháng nghị tham gia phiên toà giám đốc thẩm.

4.3. Thời hạn mở phiên toà giám đốc thẩm

Trong thời hạn bốn tháng, kể từ ngày nhận được kháng nghị kèm theo hồ sơ vụ án, Toà án có thẩm quyền giám đốc thẩm phải mở phiên toà để giám đốc thẩm vụ án.

Trong thời hạn nêu trên, phiên tòa giám đốc thẩm phải trải qua khâu chuẩn bị. Chánh án Toà án phân công một Thẩm phán làm bản thuyết trình về vụ án tại phiên toà. Bản thuyết trình tóm tắt nội dung vụ án và các bản án, quyết định của các cấp Toà án, nội dung của kháng nghị. Bản thuyết trình phải được gửi trước cho các thành viên Hội đồng giám đốc thẩm chậm nhất là bảy ngày trước ngày mở phiên toà giám đốc thẩm.

4.4. Thủ tục phiên toà giám đốc thẩm

Thủ tục giám đốc thẩm là một thủ tục đặc biệt nhằm xét lại bản án, quyết đã có hiệu lực pháp luật nhưng phát hiện có sai lầm nghiêm trọng, gây thiệt hại đến quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, lợi ích công cộng, lợi ích của Nhà nước nên phải được xem xét theo một trình tự chặt chẽ. Cụ thể, phiên tòa giám đốc thẩm diễn ra theo thủ tục như sau:

- Chủ tọa khai mạc phiên toà.

- Một thành viên của Hội đồng giám đốc thẩm trình bày tóm tắt nội dung vụ án, quá trình xét xử vụ án, quyết định của bản án, quyết định của Toà án đã có hiệu lực pháp luật bị kháng nghị, các căn cứ, nhận định của kháng nghị và đề nghị của người kháng nghị.

- Trong trường hợp có người tham gia tố tụng hoặc người khác được Toà án triệu tập tham gia phiên toà giám đốc thẩm thì họ được trình bày ý kiến của mình về quyết định kháng nghị.

- Đại diện Viện kiểm sát phát biểu ý kiến của Viện kiểm sát về quyết định kháng nghị.

- Các thành viên của Hội đồng giám đốc thẩm thảo luận và phát biểu ý kiến của mình về việc giải quyết vụ án.

- Đại diện Viện kiểm sát phát biểu ý kiến của Viện kiểm sát về việc giải quyết vụ án.

- Hội đồng giám đốc thẩm biểu quyết về việc giải quyết vụ án theo nguyên tắc đa số. Quyết định giám đốc thẩm của Uỷ ban Thẩm phán Toà án nhân dân cấp tỉnh hoặc Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao phải được quá nửa tổng số thành viên của Uỷ ban Thẩm phán hoặc Hội đồng Thẩm phán biểu quyết tán thành. Uỷ ban Thẩm phán Toà án nhân dân cấp tỉnh hoặc Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao biểu quyết theo trình tự tán thành, không tán thành với kháng nghị và ý kiến khác; nếu không có trường hợp nào được quá nửa tổng số thành viên của Uỷ ban Thẩm phán Toà án nhân dân cấp tỉnh hoặc Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao biểu quyết tán thành thì phải hoãn phiên toà.

Trong thời hạn ba mươi ngày kể từ ngày ra quyết định hoãn phiên toà, Uỷ ban Thẩm phán, Hội đồng Thẩm phán phải tiến hành xét xử lại với sự tham gia của toàn thể các thành viên.

5. Thẩm quyền của Hội đồng giám đốc thẩm

5.1. Phạm vi giám đốc thẩm

Để đảm bảo tính ổn định của những phần quyết định của bản án không bị kháng nghị, Điều 296 của Bộ luật tố tụng dân sự quy định: Hội đồng giám đốc thẩm chỉ xem xét lại phần quyết định của bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật bị kháng nghị hoặc có liên quan đến việc xem xét nội dung kháng nghị.

Tuy nhiên, Hội đồng giám đốc thẩm có quyền xem xét phần quyết định của bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật không bị kháng nghị hoặc không có liên quan đến việc xem xét nội dung kháng nghị, nếu phần quyết định đó xâm phạm đến lợi ích của Nhà nước, lợi ích của người thứ ba không phải là đương sự trong vụ án.

5.2. Quyền hạn của Hội đồng giám đốc thẩm

Để phù hợp với thực tiễn Việt Nam, phù hợp với pháp luật và thông lệ quốc tế, Bộ luật tố tụng dân sự không quy định cho Hội đồng giám đốc thẩm có quyền sửa bản án, quyết định của Tòa án cấp dưới đã có hiệu lực pháp luật bị kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm mà chỉ quy định Hội đồng giám đốc thẩm có các quyền sau đây:

- Không chấp nhận kháng nghị và giữ nguyên bản án, quyết định của Toà án đã có hiệu lực pháp luật

- Hủy bản án, quyết định của Toà án đã có hiệu lực pháp luật và giữ nguyên bản án, quyết định đúng pháp luật của Toà án cấp dưới đã bị hủy hoặc bị sửa.

- Hủy một phần hoặc toàn bộ bản án, quyết định của Toà án đã có hiệu lực pháp luật để xét xử sơ thẩm lại hoặc xét xử phúc thẩm lại.

- Hủy bản án, quyết định của Toà án đã xét xử vụ án và đình chỉ giải quyết vụ án.

a) Không chấp nhận kháng nghị và giữ nguyên bản án, quyết định của Toà án đã có hiệu lực pháp luật

Đây là trường hợp mà Hội đồng giám đốc thẩm sau khi xem xét thấy rằng không có sự vi phạm nghiêm trọng trong việc giải quyết vụ án dân sự, không sai về thủ tục tố tụng cũng như việc áp dụng pháp luật. Hội đồng giám đốc thẩm không chấp nhận kháng nghị và giữ nguyên bản án, quyết định của Toà án đã có hiệu lực pháp luật khi những bản án hay quyết định của Tòa án cấp sơ thẩm hoặc phúc thẩm phù hợp với pháp luật, đúng người và phù hợp với thực tế khách quan của vụ án dân sự.

b) Hủy bản án, quyết định của Toà án đã có hiệu lực pháp luật và giữ nguyên bản án, quyết định đúng pháp luật của Toà án cấp dưới đã bị hủy hoặc bị sửa.

Hội đồng giám đốc thẩm ra quyết định huỷ bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật bị kháng nghị và giữ nguyên bản án, quyết định của Toà án cấp dưới xét xử đúng pháp luật, nhưng đã bị bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật bị kháng nghị huỷ bỏ hoặc sửa đổi một phần hay toàn bộ.

c) Hủy một phần hoặc toàn bộ bản án, quyết định của Toà án đã có hiệu lực pháp luật để xét xử sơ thẩm lại hoặc xét xử phúc thẩm lại.

Hội đồng giám đốc thẩm ra quyết định hủy một phần hoặc toàn bộ bản án, quyết định của Toà án đã có hiệu lực pháp luật bị kháng nghị để xét xử sơ thẩm lại hoặc xét xử phúc thẩm lại trong các trường hợp sau đây:

- Thứ nhất, việc thu thập chứng cứ và chứng minh chưa thực hiện đầy đủ hoặc không theo đúng quy định của Bộ luật tố tụng dân sự.

Chứng cứ là những gì có thật được đương sự và cá nhân, cơ quan, tổ chức khác giao nộp cho Toà án hoặc do Toà án thu thập được theo trình tự, thủ tục do Bộ luật tố tụng dân sự quy định mà Toà án dùng làm căn cứ để xác định yêu cầu hay sự phản đối của đương sự là có căn cứ và hợp pháp hay không cũng như những tình tiết khác cần thiết cho việc giải quyết đúng đắn vụ án dân sự.

Chứng cứ cần phải được thu thập, bảo quản, nghiên cứu, đánh giá theo một trình tự do pháp luật quy định, bởi chứng cứ có thể mất hết giá trị nếu quá trình thu thập, bảo quản... không tuân theo những quy định của pháp luật.

Chứng cứ được thu thập từ các nguồn sau:

+ Các tài liệu đọc được, nghe được, nhìn được (các tài liệu đọc được nội dung được coi là chứng cứ nếu là bản chính hoặc bản sao có công chứng, chứng thực hợp pháp hoặc do cơ quan, tổ chức có thẩm quyền cung cấp, xác nhận. Các tài liệu nghe được, nhìn được được coi là chứng cứ nếu được xuất trình kèm theo văn bản xác nhận xuất xứ của tài liệu đó hoặc văn bản về sự việc liên quan tới việc thu âm, thu hình đó).

+ Các vật chứng (vật chứng là chứng cứ phải là hiện vật gốc liên quan đến vụ án).

+ Lời khai của đương sự; lời khai của người làm chứng (lời khai của đương sự, lời khai của người làm chứng được coi là chứng cứ nếu được ghi bằng văn bản, băng ghi âm, đĩa ghi âm, băng ghi hình, đĩa ghi hình hoặc khai bằng lời tại phiên toà).

+ Kết luận giám định (kết luận giám định được coi là chứng cứ nếu việc giám định đó được tiến hành theo đúng thủ tục do pháp luật quy định).

+ Biên bản ghi kết quả thẩm định tại chỗ (biên bản ghi kết quả thẩm định tại chỗ được coi là chứng cứ nếu việc thẩm định được tiến hành theo đúng thủ tục do pháp luật quy định và có chữ ký của các thành viên tham gia thẩm định).

+ Tập quán (tập quán được coi là chứng cứ nếu được cộng đồng nơi có tập quán đó thừa nhận).

+ Kết quả định giá tài sản, thẩm định giá tài sản (kết quả định giá tài sản được coi là chứng cứ nếu việc định giá được tiến hành theo thủ tục do pháp luật quy định hoặc văn bản do chuyên gia về giá cả cung cấp).

+ Các nguồn khác mà pháp luật có quy định.

Trong việc cung cấp chứng cứ, các đương sự hoàn toàn bình đẳng với nhau. Pháp luật tạo cơ hội như nhau cho các đương sự trong việc cung cấp chứng cứ cho Toà án để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Toà án chỉ tiến hành xác minh, thu thập chứng cứ trong trường hợp đương sự không thể tự mình thu thập được chứng cứ và có yêu cầu thì Thẩm phán có thể tiến hành một hoặc một số biện pháp để thu thập chứng cứ như: lấy lời khai của đương sự, người làm chứng; đối chất giữa các đương sự với nhau, giữa các đương sự với người làm chứng; trưng cầu giám định; quyết định định giá tài sản; xem xét, thẩm định tại chỗ; uỷ thác thu thập chứng cứ; yêu cầu cá nhân, cơ quan, tổ chức cung cấp tài liệu đọc được, nghe được, nhìn được hoặc hiện vật khác liên quan đến việc giải quyết vụ án dân sự (các biện pháp trên cũng phải tuân theo trình tự, thủ tục do Bộ luật tố tụng dân sự quy định).

Nếu nhận thấy việc thu thập chứng cứ và chứng minh chưa thực hiện đầy đủ hoặc không theo đúng quy định của Bộ luật tố tụng dân sự thì Hội đồng giám đốc thẩm ra quyết định hủy một phần hoặc toàn bộ bản án, quyết định của Toà án đã có hiệu lực pháp luật bị kháng nghị để xét xử sơ thẩm lại hoặc xét xử phúc thẩm lại.

- Thứ hai, kết luận trong bản án, quyết định không phù hợp với những tình tiết khách quan của vụ án hoặc có sai lầm nghiêm trọng trong việc áp dụng pháp luật.

- Thứ ba, thành phần của Hội đồng xét xử sơ thẩm hoặc phúc thẩm không đúng quy định của Bộ luật tố tụng dân sự hoặc có vi phạm nghiêm trọng khác về thủ tục tố tụng.

Theo quy định của Bộ luật tố tụng dân sự, Hội đồng xét xử sơ thẩm vụ án dân sự gồm có một Thẩm phán và hai Hội thẩm nhân dân. Trong trường hợp đặc biệt thì Hội đồng xét xử sơ thẩm có thể gồm hai Thẩm phán và ba Hội thẩm nhân dân. Hội đồng xét xử phúc thẩm vụ án dân sự gồm ba Thẩm phán. Như vậy, Hội đồng giám đốc thẩm ra quyết định hủy một phần hoặc toàn bộ bản án, quyết định của Toà án đã có hiệu lực pháp luật bị kháng nghị để xét xử sơ thẩm lại hoặc xét xử phúc thẩm lại nếu thành phần Hội đồng xét xử sơ thẩm hoặc phúc thẩm không đúng theo quy định trên của Bộ luật tố tụng dân sự.

Những vi phạm nghiêm trọng khác về thủ tục tố tụng có thể được hiểu là toà án khi tiến hành giải quyết vụ việc đã vi phạm các nguyên tắc cơ bản của tố tụng dân sự như nguyên tắc hoà giải, nguyên tắc xét xử công khai, nguyên tắc độc lập xét xử, nguyên tắc về tiếng nói chữ viết trong tố tụng dân sự…hoặc vi phạm các quyền tố tụng cơ bản của đương sự như quyền tham gia phiên toà; xác định sai thẩm quyền của toà án, xác định sai tư cách đương sự...

d) Hủy bản án, quyết định của Toà án đã xét xử vụ án và đình chỉ giải quyết vụ án.

Hội đồng giám đốc thẩm quyết định huỷ bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật và đình chỉ giải quyết vụ án, nếu vụ án đó thuộc một trong các trường hợp quy định tại Điều 192 của Bộ luật tố tụng dân sự.

Cụ thể, Điều 192 của Bộ luật tố tụng dân sự quy định, sau khi thụ lý vụ án thuộc thẩm quyền của mình, Toà án ra quyết định đình chỉ giải quyết vụ án dân sự trong các trường hợp sau đây:

- Nguyên đơn hoặc bị đơn là cá nhân đã chết mà quyền, nghĩa vụ của họ không được thừa kế;

- Cơ quan, tổ chức đã bị giải thể hoặc bị tuyên bố phá sản mà không có cá nhân, cơ quan, tổ chức nào kế thừa quyền, nghĩa vụ tố tụng của cơ quan, tổ chức đó;

- Người khởi kiện rút đơn khởi kiện và được Toà án chấp nhận hoặc người khởi kiện không có quyền khởi kiện;

- Cơ quan, tổ chức rút văn bản khởi kiện trong trường hợp không có nguyên đơn hoặc nguyên đơn yêu cầu không tiếp tục giải quyết vụ án;

- Các đương sự đã tự thoả thuận và không yêu cầu Toà án tiếp tục giải quyết vụ án;

- Nguyên đơn đã được triệu tập hợp lệ đến lần thứ hai mà vẫn vắng mặt, trừ trường hợp người đó có đơn đề nghị giải quyết vắng mặt hoặc vì sự kiện bất khả kháng;

- Đã có quyết định của Toà án mở thủ tục phá sản đối với doanh nghiệp, hợp tác xã là một bên đương sự trong vụ án mà việc giải quyết vụ án có liên quan đến nghĩa vụ, tài sản của doanh nghiệp, hợp tác xã đó;

- Thời hiệu khởi kiện đã hết;

- Các trường hợp Toà án trả lại đơn khởi kiện mà Toà án đã thụ lý quy định tại khoản 1 Điều 168 của Bộ luật tố tụng dân sự. Cụ thể:

+ Người khởi kiện không có quyền khởi kiện hoặc không có đủ năng lực hành vi tố tụng dân sự;

+ Sự việc đã được giải quyết bằng bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Toà án hoặc quyết định đã có hiệu lực của cơ quan nhà nước có thẩm quyền, trừ trường hợp vụ án mà Toà án bác đơn xin ly hôn, xin thay đổi nuôi con, thay đổi mức cấp dưỡng, mức bồi thường thiệt hại, xin thay đổi người quản lý tài sản, thay đổi người quản lý di sản hoặc vụ án đòi tài sản, đòi tài sản cho thuê, cho mượn, đòi nhà, đòi quyền sử dụng đất cho thuê, cho mượn, cho ở nhờ mà Toà án chưa chấp nhận yêu cầu do chưa đủ điều kiện khởi kiện;

+ Hết thời hạn 15 ngày, kể từ ngày nhận được giấy báo của Toà án về việc nộp tiền tạm ứng án phí mà người khởi kiện không nộp biên lai thu tiền tạm ứng án phí cho Toà án, trừ trường hợp có trở ngại khách quan hoặc bất khả kháng;

+ Chưa có đủ điều kiện khởi kiện;

+ Vụ án không thuộc thẩm quyền giải quyết của Toà án.

- Các trường hợp khác theo quy định của pháp luật.

Nếu vụ án dân sự thuộc một trong các trường hợp bị đình chỉ giải quyết nêu trên thì Hội đồng giám đốc thẩm quyết định huỷ bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật và đình chỉ giải quyết vụ án theo quy định của bộ luật tố tụng dân sự.

5.3. Ra Quyết định giám đốc thẩm

Hội đồng giám đốc thẩm ra quyết định nhân danh nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Quyết định giám đốc thẩm phải có các nội dung sau đây:

- Ngày, tháng, năm và địa điểm mở phiên toà;

- Họ, tên các thành viên Hội đồng giám đốc thẩm. Trường hợp Hội đồng giám đốc thẩm là Uỷ ban Thẩm phán Toà án nhân dân cấp tỉnh hoặc Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao thì ghi họ, tên, chức vụ của chủ toạ phiên toà và số lượng thành viên tham gia xét xử;

- Họ, tên Thư ký Toà án, Kiểm sát viên tham gia phiên toà;

- Tên vụ án mà Hội đồng đưa ra xét xử giám đốc thẩm;

- Tên, địa chỉ của các đương sự trong vụ án;

- Tóm tắt nội dung vụ án, quyết định của bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật bị kháng nghị;

- Quyết định kháng nghị, lý do kháng nghị;

- Nhận định của Hội đồng giám đốc thẩm trong đó phải phân tích những căn cứ để chấp nhận hoặc không chấp nhận kháng nghị;

- Điểm, khoản, điều của Bộ luật tố tụng dân sự mà Hội đồng giám đốc thẩm căn cứ để ra quyết định;

- Quyết định của Hội đồng giám đốc thẩm.

Quyết định giám đốc thẩm có hiệu lực kể từ ngày Hội đồng giám đốc thẩm ra quyết định.

5.4. Gửi Quyết định giám đốc thẩm

Trong thời hạn năm ngày làm việc kể từ ngày ra quyết định, Hội đồng giám đốc thẩm phải gửi quyết định giám đốc thẩm cho:

- Đương sự và những người khác có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan theo quyết định giám đốc thẩm;

- Toà án ra bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật bị kháng nghị;

- Viện kiểm sát cùng cấp, cơ quan thi hành án dân sự có thẩm quyền.

Một ví dụ dưới đây cho thấy, đã có những vi phạm pháp luật nghiêm trọng trong việc giải quyết vụ án dân sự của Tòa án cấp dưới, là căn cứ để Tòa án cấp trên kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm[5].

Sau khi N kiện mẹ đẻ ra tòa để đòi nhà, cả hai cấp xét xử sơ thẩm, phúc thẩm đều đưa ra quyết định gây thiệt thòi cho bà V. Bản án dân sự phúc thẩm của Tòa án nhân dân tỉnh H quyết định: toàn bộ diện tích đất và nhà ở được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất năm 2003 mang tên bà V, hiện anh N đang quản lí, sử dụng, là tài sản của đương sự N. Đề nghị cơ quan có thẩm quyền thu hồi Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất của bà V để cấp lại cho anh N.

Không đồng tình với phán quyết của hai cấp tòa, bà V làm đơn gửi Tòa án nhân dân tối cao. Theo đơn của bà V, nguyên nhân dẫn đến vụ án này là do, sau những lần làm ăn thất bại, N về mượn mẹ bìa đỏ để thế chấp, vay ngân hàng 50 triệu đồng, hứa hết thời hạn sẽ trả lại bìa đỏ cho mẹ. Vì thương con, bà đã đồng ý. Do không biết chữ và thiếu hiểu biết pháp luật, nên bà V làm theo hướng dẫn của N đã tính toán sẵn, để hợp thức hóa thủ tục vay ngân hàng, hòng chiếm đoạt tài sản của bà V. Sau khi vay được tiền, N không chịu trả nợ ngân hàng, còn tự tạo ra chữ kí của mẹ mình, kí vào văn bản do N viết, đem đến tổ dân phố xin xác nhận là: bà V nhượng quyền sử dụng đất cho N, rồi tiếp tục đem nhà đất mẹ mình đang ở đi thế chấp ngân hàng vay tiếp 100 triệu đồng. N còn giả mạo chữ kí của bà V, lấy xác nhận của cơ sở, tiếp tục viết các hợp đồng chuyển quyền sử dụng đất, rồi dùng các giấy tờ đó cung cấp cho Tòa án để kiện mẹ ra tòa đòi nhà.

Cũng theo đơn của bà V, toàn bộ quá trình giải quyết vụ án, Thẩm phán không tiến hành lấy lời khai của bà; không tổ chức hòa giải, không tống đạt các văn bản của Tòa đến gia đình; tổ chức định giá mà không định giá tài sản và hiện vật, không tiến hành giám định để xem xét hành vi của N giả mạo chữ kí của bà để lừa đảo, chiếm đoạt tài sản ngân hàng… Gia đình bà nhờ luật sư tham gia tố tụng, bảo vệ quyền lợi chính đáng cho bà, nhưng luật sư không nhận được quyết định đưa vụ án ra xét xử, cũng như lịch thông báo việc xét xử nên không tham gia được phiên tòa. Trong phần “Nhận thấy” của bản án, có ghi lời khai của bà, nhưng sự thật là bà chưa từng được lấy lời khai. Trong vụ án còn nhiều người có quyền và nghĩa vụ liên quan, cũng như nhân chứng nhưng Thẩm phán không đưa họ vào diện tham gia tố tụng, mặc dù gia đình bà có đơn đề nghị.

Trong các tài liệu, chứng cứ mà bà V gửi kèm theo đơn, có Kết luận bằng văn bản của Ban Thanh tra Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh H (đã trực tiếp xác minh, làm việc với gia đình bà V), theo đó, bà V chỉ ủy quyền cho N một lần năm 2001 vay số tiền 50 triệu đồng, còn lần thứ 2 – năm 2004, số tiền vay 100 triệu đồng không được bà V  ủy quyền.

Qua nghiên cứu hồ sơ vụ án, thấy có đủ căn cứ để kháng nghị, tháng 11-2009, Tòa án nhân dân tối cao ban hành Quyết định kháng nghị Bản án dân sự phúc thẩm của Tòa án nhân dân tỉnh H về vụ án nêu trên. Sau đó Tòa Dân sự Tòa án nhân dân tối cao đã xét xử giám đốc thẩm, ra Quyết định hủy bản án dân sự phúc thẩm của Tòa án nhân dân tỉnh H và bản án sơ thẩm của Tòa án nhân dân thị xã G (thuộc tỉnh H), trả hồ sơ để xét xử sơ thẩm lại từ đầu.

II. THỦ TỤC TÁI THẨM

1. Tính chất của tái thẩm

Điều 304 của Bộ luật tố tụng dân sự quy định: “Tái thẩm là xét lại bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật nhưng bị kháng nghị vì có những tình tiết mới được phát hiện có thể làm thay đổi cơ bản nội dung của bản án, quyết định mà Toà án, các đương sự không biết được khi Toà án ra bản án, quyết định đó”.

Thủ tục tái thẩm cũng là một thủ tục đặc biệt của tố tụng dân sự nhằm xét lại bản án hoặc quyết định của Tòa án cấp dưới đã có hiệu lực pháp luật nhưng phát hiện thấy những tình tiết mới quan trọng liên quan trực tiếp đến việc xem xét và giải quyết vụ án mà Tòa án hoặc đương sự trước đó không thể biết. Thủ tục tái thẩm khác thủ tục giám đốc thẩm ở chỗ các cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng đã làm hết trách nhiệm trong quá trình giải quyết vụ án và không có vi phạm pháp luật nghiêm trọng, các đương sự cũng đã xuất trình đầy đủ các chứng cứ để chứng minh cho yêu cầu của mình, nhưng sau khi vụ án đã được giải quyết và bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật mới phát hiện có tình tiết mới có ý nghĩa quyết định đến việc thay đổi một cách cơ bản về nội dung của vụ án mà trước đó cả Tòa án cũng như các bên đương sự đều không thể biết được.

2. Căn cứ để kháng nghị theo thủ tục tái thẩm

Bản án, quyết định của Toà án đã có hiệu lực pháp luật bị kháng nghị theo thủ tục tái thẩm khi có một trong 4 căn cứ sau:

a) Mới phát hiện được tình tiết quan trọng của vụ án mà đương sự đã không thể biết được trong quá trình giải quyết vụ án.

“Tình tiết quan trọng” trong căn cứ này phải là những tình tiết làm thay đổi nội dung của vụ án. Ví dụ: trong quá trình giải quyết vụ án chia di sản thừa kế các đương sự không biết được người để lại di sản thừa kế đã lập di chúc để lại toàn bộ khối di sản cho người con út, nên vụ án đã được giải quyết theo pháp luật. Mấy năm sau người con út mới phát hiện ra di chúc. Việc phát hiện ra di chúc là tình tiết mới quan trọng làm thay đổi bản chất của vụ án. Bản án nếu so với di chúc thì khác nhiều và kết luận của bản án đã làm thiệt hại đến lợi ích của thừa kế được chỉ định trong di chúc. Đây là tình tiết quan trọng để kháng nghị theo thủ tục tái thẩm.

b) Có cơ sở chứng minh kết luận của người giám định, lời dịch của người phiên dịch không đúng sự thật hoặc có giả mạo chứng cứ.

c) Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân, Kiểm sát viên cố ý làm sai lệch hồ sơ vụ án hoặc cố ý kết luận trái pháp luật.

Cần phân biệt căn cứ kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm “có sai lầm nghiêm trọng trong việc áp dụng pháp luật” với căn cứ kháng nghị theo thủ tục tái thẩm “…cố ý kết luận trái pháp luật”. “Sai lầm nghiêm trọng trong việc áp dụng pháp luật” và “cố ý kết luận trái pháp luật” đều là áp dụng pháp luật không đúng, nhưng căn cứ để kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm là xuất phát từ việc nhận thức của Thẩm phán về việc áp dụng pháp luật. Thẩm phán cho rằng mình áp dụng pháp luật là đúng nhưng thực tế là không đúng. Còn căn cứ kháng nghị theo thủ tục tái thẩm là Thẩm phán biết rõ việc kết luận của mình là không đúng pháp luật nhưng vẫn cứ kết luận. Đây là những trường hợp hồ sơ đã đầy đủ các tài liệu, chứng cứ, các tình tiết trong vụ án và pháp luật rõ ràng, nhưng Thẩm phán lại xử không đúng pháp luật.

d) Bản án, quyết định hình sự, hành chính, dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động của Toà án hoặc quyết định của cơ quan nhà nước mà Toà án căn cứ vào đó để giải quyết vụ án đã bị huỷ bỏ.

Bộ luật tố tụng dân sự quy định, đương sự hoặc cá nhân, cơ quan, tổ chức khác có quyền phát hiện tình tiết mới của vụ án và thông báo bằng văn bản cho những người có quyền kháng nghị. Trong trường hợp phát hiện tình tiết mới của vụ án, Viện kiểm sát, Toà án phải thông báo bằng văn bản cho những người có quyền kháng nghị.

3. Người có quyền kháng nghị theo thủ tục tái thẩm

Tương tự như thủ tục giám đốc thẩm, Bộ luật tố tụng dân sự chỉ giao thẩm quyền kháng nghị theo thủ tục tái thẩm cho Chánh án Toà án nhân dân tối cao, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Chánh án Toà án nhân dân cấp tỉnh, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh, cụ thể như sau:

- Chánh án Toà án nhân dân tối cao, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao có quyền kháng nghị theo thủ tục tái thẩm bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Toà án các cấp, trừ quyết định của Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao.

- Chánh án Toà án nhân dân cấp tỉnh, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh có quyền kháng nghị bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Toà án nhân dân cấp huyện.

Những người trên có quyền quyết định tạm đình chỉ thi hành bản án, quyết định đó cho đến khi có quyết định tái thẩm.

4. Thời hạn kháng nghị theo thủ tục tái thẩm

Thời hạn kháng nghị theo thủ tục tái thẩm là 01 năm, kể từ ngày người có thẩm quyền kháng nghị biết được căn cứ để kháng nghị theo thủ tục tái thẩm.

5. Thẩm quyền của Hội đồng tái thẩm

Hội đồng tái thẩm có các quyền sau:

- Không chấp nhận kháng nghị và giữ nguyên bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật;

- Huỷ bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật để xét xử sơ thẩm lại theo thủ tục do Bộ luật tố tụng dân sự quy định;

- Huỷ bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật và đình chỉ giải quyết vụ án.

So với thẩm quyền của Hội đồng giám đốc thẩm thì Hội đồng tái thẩm không có quyền: “giữ nguyên bản án, quyết định đúng pháp luật của Toà án cấp dưới đã bị huỷ hoặc bị sửa”. Điều này xuất phát từ tính đặc thù của thủ tục tái thẩm là xem xét lại bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật do phát hiện được những tình tiết mới mà các tình tiết này có thể làm thay đổi cơ bản nội dung của vụ án. Như vậy vụ án đã giải quyết chưa có những tình tiết đó, vì vậy không thể có quyết định đúng.

Các quy định khác về thủ tục tái thẩm được thực hiện như các quy định về thủ tục giám đốc thẩm tại Bộ luật tố tụng dân sự.

Ví dụ về vụ án tranh chấp đòi nhà cho thuê được xét xử theo thủ tục tái thẩm[6].

Tại đơn khởi kiện đề ngày 15-8-2003 và các lời khai, nguyên đơn là bà Nguyễn Thị Ngọc Cẩm trình bày như sau:

Năm 1937, vợ chồng cụ Nguyễn Huy Bích và Nguyễn Cống Truật nhận bà làm con nuôi do các cụ không có con. Tuy bà không có các giấy tờ về thủ tục nhận con nuôi của các cụ, nhưng thực tế bà đã được các cụ nuôi dưỡng ngay từ lúc bà còn rất nhỏ tại nhà của các cụ tại số 9 Văn Miếu, phường Văn Miếu, thành phố Hà Nội. Năm 1952, cụ Bích chết và năm 1976, cụ Truật chết đều không để lại di chúc; bà là người duy nhất được thừa kế nhà số 9 Văn Miếu của cụ Bích và cụ Truật.

Năm 1952, cụ Truật cho nhà in Vũ Hùng thuê diện tích tầng 1 nhà số 9 Văn Miếu để làm xưởng in (có tầng 2 của nhà 2 tầng cụ Truật và bà ở). Năm 1959, nhà in Vũ Hùng sáp nhập vào xưởng in Công tư hợp doanh Minh Sang (sau này được đổi tên thành Công ty In Khoa học kỹ thuật Hà Nội). Từ năm 1970, Công ty in không sử dụng diện tích thuê làm xưởng in nữa mà bố trí chỗ ở cho cán bộ nhân viên của công ty nhưng vẫn trả tiền thuê nhà cho cụ Truật đến khi cụ Truật chết (năm 1976) thì trả cho bà. Năm 1994, bà đã yêu cầu Công ty in trả lại tầng 1 nhà số 9 Văn Miếu cho bà nhưng do không thỏa thuận được với các hộ gia đình đang ở về điều kiện hỗ trợ nên Công ty chưa trả nhà cho bà.

Bà yêu cầu Tòa án giải quyết buộc Công ty In Khoa học kỹ thuật Hà Nội và những người đang sinh sống tại tầng 1 số nhà 9 Văn Miếu phải trả lại nhà, và sẽ thuê chỗ khác cho các hộ gia đình đang ở tầng 1 trong một thời gian hoặc hỗ trợ bằng tiền để tạo lập chỗ ở khác.

Phía bị đơn, đại diện Công ty In Khoa học kỹ thuật Hà Nội trình bày: Công ty không hề biết về hợp đồng thuê nhà số 9 Văn Miếu với bà Cầm từ trước tới nay, vì vậy không có ngôi nhà này trong bảng kê tài sản cố định của công ty. Trước đây một số người ở tại số 9 Văn Miếu có làm việc cho công ty song đến nay họ đã nghỉ hưu (chỉ còn anh Nhận hiện còn công tác), trong thời gian họ sống tại đó họ tự sửa chữa, chuyển nhượng nhà cho người khác công ty không biết. Những hộ đang sống tại số 9 Văn Miếu hiện tại công ty không hề quản lý về nhân sự mà do chính quyền địa phương quản lý. Vì vậy, công ty đề nghị chủ nhà và các hộ dân hiện đang sinh sống tại đó tự thương lượng, điều đình với nhau.

Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan (đại diện cho 9 hộ gia đình và 2 cá nhân) trình bày: các hộ gia đình, cá nhân được nhà in Minh Sang bố trí ở tại số 9 Văn Miếu bắt đầu từ 1970 (thời gian mỗi hộ khác nhau), công ty trừ tiền thuê nhà vào lương và trả cho chủ nhà cho đến năm 1990 thì công ty không trừ tiền nhà nữa. Trước yêu cầu đòi nhà của bà Cầm, ban đầu người liên quan cho rằng nếu bà Cầm có đủ giấy tờ chứng minh nhà số 9 Văn Miếu là của bà thì đồng ý trả nhà, nhưng với điều kiện Công ty in và bà Cầm phải có trách nhiệm đền bù thỏa đáng; nhưng sau đó thay đổi ý kiến cho rằng bà Cầm không phải là con nuôi của cụ Bích và cụ Truật, tầng 1 nhà số 9 Văn Miếu là tài sản của Nhà nước vì tài sản của nhà in tư nhân Vũ Hùng đã được đưa vào hợp doanh với nhà in Minh Sang trong những năm 1960-1961.

* Tại bản án dân sự sơ thẩm số 21/2005/DSST ngày 21-4-2005, Tòa án nhân dân thành phố Hà Nội quyết định:

- Xác nhận tầng 1 nhà số 9 Văn Miếu là của cụ Bích và cụ Truật; bà Cầm là con nuôi và là người thừa kế duy nhất của cụ Bích và cụ Truật; có giao dịch thuê nhà giữa Công ty in và những người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan với bà Cầm.

- Chưa chấp nhận yêu cầu đòi nhà của bà Cầm do bà Cầm chưa đưa ra phương án rõ ràng và cụ thể về điều kiện hỗ trợ nơi ở mới cho những người đang ở tại đây.

Bà Cầm và những người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đều kháng cáo.

* Tại bản án dân sự phúc thẩm số 183/2005/DSPT ngày 09-9-2005, Tòa phúc thẩm Tòa án nhân dân tối cao tại Hà Nội đã quyết định:

Hủy bản án sơ thẩm để xét xử sơ thẩm lại.

* Tại bản án dân sự sơ thẩm số 21/DSST ngày 05-5-2006, Tòa án nhân dân thành phố Hà Nội đã quyết định:

Chấp nhận yêu cầu khởi kiện của bà Cầm; buộc các hộ gia đình và cá nhân đang ở tại tầng 1 nhà số 9 Văn Miếu phải trả toàn bộ diện tích đang sử dụng cho bà Cầm và được chuyển đến ở tại các địa chỉ mới do bà Cầm thuê trong thời hạn 2 năm; phần sửa chữa nhà của các hộ đang ở thuê tự thỏa thuận với chủ nhà, nếu không thỏa thuận được sẽ khởi kiện thành vụ kiện khác.

Ngày 10-5-2006, những người liên quan bị buộc phải trả nhà kháng cáo cho rằng bà Cầm không đủ tư cách khởi kiện và nhà số 9 Văn Miếu là tài sản của Nhà nước đã bị đưa vào cải tạo tư bản tư doanh.

* Tại bản án dân sự phúc thẩm số 206/2006/DSPT ngày 13-10-2006, Tòa phúc thẩm Tòa án nhân dân tối cao tại Hà Nội đã quyết định:

Không chấp nhận kháng cáo của các đương sự, giữ nguyên bản án dân sự sơ thẩm.

Sau khi xét xử phúc thẩm, những người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có đơn khiếu nại yêu cầu Chánh án Tòa án nhân dân tối cao xem xét kháng nghị tái thẩm vụ án với lý do mới tìm thấy các tài liệu mà trong quá trình xét xử sơ thẩm và phúc thẩm Tòa án không thu thập được.

Ngày 20-10-2008, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao đã ra Quyết định kháng nghị Bản án dân sự phúc thẩm số 206/2006/DSPT ngày 13-10-2006 của Tòa phúc thẩm Tòa án nhân dân tối cao tại Hà Nội theo trình tự tái thẩm.

Tại phiên tòa tái thẩm, Hội đồng tái thẩm nhận thấy: theo các giấy tờ về sở hữu trước năm 1960 thì nhà số 9 Văn Miếu là của cụ Bích và cụ Truật. Sau khi cụ Bích chết, cụ Truật cho nhà in tư nhân Vũ Hùng thuê phần tầng 1 của căn nhà làm xưởng in. Năm 1961, Vũ Đình Tuệ (chủ nhà in Vũ Hùng) thuộc đối tượng bị cải tạo tư bản tư doanh và còn bị xử lý về hình sự vì có hành vi chống chính quyền cách mạng.

Quá trình điều tra, truy tố, xét xử Vũ Đình Tuệ, các cơ quan pháp luật đã có nhiều văn bản liên quan đến tài sản của Vũ Đình Tuệ tại số 9 Văn Miếu như: “Quyết định kiểm kê tài sản” ngày 18-02-1960 của Viện công tố thành phố Hà Nội, “Quyết định bàn giao tài sản nhà in Vũ Hùng cho Sở Văn hóa Hà Nội” số 1052/KS ngày 05-5-1961 của Viện kiểm sát nhân dân thành phố Hà Nội. Tại bản án hình sự số 55-CT ngày 17-6-1961, Tòa án nhân dân thành phố Hà Nội đã xử phạt Vũ Đình Tuệ 5 năm tù và tịch thu 1/2 tài sản. Các tài liệu này là các nguồn chứng cứ quan trọng có liên quan đến việc xác định Nhà nước đã quản lý nhà số 9 Văn Miếu hay chưa. Nếu có căn cứ xác định trong quá trình xét xử Vũ Đình Tuệ, các cơ quan có thẩm quyền đã thực tế bố trí sử dụng hoặc đã có văn bản tịch thu tầng 1 nhà số 9 Văn Miếu cùng với các tài sản khác của Vũ Đình Tuệ, thì diện tích nhà này thuộc sở hữu Nhà nước, chủ nhà không có quyền đòi lại nữa. Các tài liệu nêu trên chưa được xem xét trong giai đoạn xét xử sơ thẩm và phúc thẩm. Vì vậy, cần phải xét xử sơ thẩm lại để thu thập các chứng cứ có liên quan đến các tài liệu nêu trên, xác định diện tích tầng 1 nhà số 9 Văn Miếu có còn thuộc sở hữu của cụ Bích và cụ Truật hay không.

Về tư cách khởi kiện của bà Nguyễn Thị Ngọc Cầm: bà Cầm không xuất trình được giấy tờ gì về thủ tục nhận bà là con nuôi của cụ Bích và cụ Truật. Tòa án cấp sơ thẩm và phúc thẩm dựa vào lý lịch của bà Cầm, lý lịch của ông Huỳnh Văn Mạnh (chồng bà Cầm), các giấy tờ về hộ khẩu của bà Cầm tại nhà số 9 Văn Miếu và lời khai của một số người làm chứng để xác định bà Cầm là con nuôi của cụ Bích và cụ Truật. Tuy nhiên các giấy tờ này đều được lập sau năm 1975. Đơn khiếu nại của một số người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trong vụ án còn cho rằng bà Cầm không phải là con nuôi cụ cụ Bích và cụ Truật từ năm 1937 như bà Cầm khai, mà đến năm 1964 mới về ở tại nhà số 9 Văn Miếu. Do đó, cũng cần thu thập chứng cứ để xác định có đúng bà Cầm là con nuôi của cụ Bích, cụ Truật và là thừa kế duy nhất của các cụ hay không.

Bởi các lý do trên, Hội đồng tái thẩm quyết định: hủy Bản án dân sự phúc thẩm số 206/2006/DSPT ngày 13-10-2003 của Tòa phúc thẩm Tòa án nhân dân tối cao tại Hà Nội và Bản án dân sự sơ thẩm số 21/2006/DSST ngày 05-5-2006 của Tòa án nhân dân thành phố Hà Nội; giao hồ sơ vụ án cho Tòa án nhân dân thành phố Hà Nội xét xử sơ thẩm lại theo đúng quy định của pháp luật. Lý do bản án phúc thẩm và bản án sơ thẩm bị hủy: do phát hiện chứng cứ mới làm thay đổi bản chất, nội dung vụ án mà Tòa án các cấp chưa thu thập được.

III. THỦ TỤC ĐẶC BIỆT XEM XÉT LẠI QUYẾT ĐỊNH CỦA HỘI ĐỒNG THẨM PHÁN TÒA ÁN NHÂN DÂN TỐI CAO

Thực tiễn công tác giám đốc thẩm của Toà án nhân dân tối cao cũng đã phát hiện một số quyết định giám đốc thẩm, tái thẩm của Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao có sai lầm nghiêm trọng. Mặt khác, khoản 1 Điều 21 Luật Tổ chức Tòa án nhân dân chỉ quy định Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao là cơ quan xét xử cao nhất theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm chứ không quy định quyết định của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao là quyết định cuối cùng, do vậy, cần có thủ tục đặc biệt xem xét lại quyết định của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao. Cơ chế xem xét lại quyết định của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao xuất phát từ yêu cầu của thực tiễn công tác xét xử; đồng thời, với ý nghĩa Nhà nước ta là Nhà nước của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân nên việc xây dựng cơ chế cho phép Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao tự xem xét lại quyết định của mình là nhằm mục đích bảo vệ tốt nhất quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, cơ quan, tổ chức. Thủ tục đặc biệt xem xét lại quyết định của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao được quy định tại khoản 52 Điều 1 Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật tố tụng dân sự năm 2011.

1. Yêu cầu, kiến nghị, đề nghị xem xét lại quyết định của Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao

Khi có căn cứ xác định quyết định của Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao có vi phạm pháp luật nghiêm trọng hoặc phát hiện tình tiết quan trọng mới có thể làm thay đổi cơ bản nội dung quyết định mà Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao, đương sự không biết được khi ra quyết định đó, nếu có yêu cầu của Ủy ban thường vụ Quốc hội, kiến nghị của Ủy ban tư pháp của Quốc hội, kiến nghị của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao hoặc đề nghị của Chánh án Toà án nhân dân tối cao thì Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao xem xét lại quyết định đó.

Trường hợp có yêu cầu của Ủy ban thường vụ Quốc hội, Chánh án Toà án nhân dân tối cao có trách nhiệm báo cáo Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao để xem xét lại quyết định của Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao.

Trường hợp có kiến nghị của Ủy ban tư pháp của Quốc hội, kiến nghị của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao hoặc Chánh án Toà án nhân dân tối cao phát hiện vi phạm, tình tiết mới thì Chánh án Toà án nhân dân tối cao có trách nhiệm báo cáo Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao xem xét kiến nghị, đề nghị đó. Phiên họp này phải có sự tham dự của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao.

Trường hợp nhất trí với kiến nghị của Ủy ban tư pháp của Quốc hội, kiến nghị của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao hoặc đề nghị của Chánh án Toà án nhân dân tối cao, thì Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao ra quyết định giao Chánh án Toà án nhân dân tối cao tổ chức nghiên cứu hồ sơ vụ án, báo cáo Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao xem xét, quyết định. Trường hợp Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao không nhất trí với kiến nghị, đề nghị thì phải thông báo bằng văn bản và nêu rõ lý do.

2. Thủ tục và thẩm quyền xem xét lại quyết định của Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao

Chánh án Toà án nhân dân tối cao có trách nhiệm tổ chức việc nghiên cứu hồ sơ vụ án, xác minh, thu thập tài liệu, chứng cứ, báo cáo Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao xem xét lại quyết định của Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao trong thời hạn bốn tháng, kể từ ngày nhận được yêu cầu của Ủy ban thường vụ Quốc hội hoặc kể từ ngày có quyết định của Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao.

Phiên họp Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao phải có sự tham dự của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao. Trường hợp xét thấy cần thiết, Toà án nhân dân tối cao có thể mời cá nhân, cơ quan, tổ chức có liên quan đến tham dự phiên họp.

Sau khi nghe Chánh án Toà án nhân dân tối cao báo cáo, nghe ý kiến của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao, của cá nhân, cơ quan, tổ chức có liên quan được mời tham dự, nếu có, Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao ra quyết định hủy quyết định của Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao có vi phạm pháp luật nghiêm trọng hoặc có tình tiết quan trọng mới làm thay đổi cơ bản nội dung quyết định của Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao; hủy bản án, quyết định đã có hiệu lực của Toà án cấp dưới có vi phạm pháp luật nghiêm trọng hoặc có tình tiết quan trọng mới làm thay đổi cơ bản nội dung bản án, quyết định và tùy từng trường hợp mà quyết định như sau:

- Hủy quyết định của Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao, hủy bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật và quyết định về nội dung vụ án;

- Hủy quyết định của Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao, hủy bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật có vi phạm pháp luật và xác định trách nhiệm bồi thường thiệt hại của Toà án nhân dân tối cao có quyết định vi phạm pháp luật nghiêm trọng bị hủy do lỗi vô ý hoặc cố ý và gây thiệt hại cho đương sự hoặc xác định trách nhiệm bồi hoàn giá trị tài sản theo quy định của pháp luật;

- Hủy quyết định của Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao, hủy bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật có vi phạm pháp luật để giao hồ sơ vụ án cho Toà án cấp dưới giải quyết theo quy định của pháp luật.

Quyết định của Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao phải được ít nhất ba phần tư tổng số thành viên của Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao biểu quyết tán thành.

PHỤ LỤC

SO SÁNH THỦ TỤC GIÁM ĐỐC THẨM VÀ TÁI THẨM

A. NHỮNG ĐIỂM GIỐNG NHAU

1. Khách thể của quyền kháng nghị: Bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật.

Giám đốc thẩm và tái thẩm chỉ được thực hiện đối với bản án hoặc quyết định của Tòa án cấp dưới đã có hiệu lực pháp luật. Yếu tố này có thể coi là một đặc điểm của thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm. Vì thế, nó là một trong những căn cứ để phân biệt giữa giám đốc thẩm, tái thẩm với các thủ tục khác bởi về nguyên tắc chung, khi bản án hay quyết định của Tòa án nếu đã có hiệu lực pháp luật thì phải được thi hành trên thực tế. Điểm đặc biệt của các thủ tục này là chỉ xem xét khi bản án hay quyết định đã có hiệu lực pháp luật. Đó là một điều kiện bắt buộc. Nếu một bản án hay quyết định nào đó của Tòa án mà chưa có hiệu lực pháp luật thì không thể xem xét theo thủ tục giám đốc thẩm, hay tái thẩm được.

2. Chủ thể có thẩm quyền kháng nghị:

- Chánh án Toà án nhân dân tối cao;

- Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao;

-  Chánh án Toà án nhân dân cấp tỉnh;

- Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh.

3. Có kháng nghị của người có thẩm quyền: Quyết định kháng nghị.

Nếu không có kháng nghị bằng một Quyết định kháng nghị của những chủ thể có thẩm quyền thì thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm vẫn chưa được đặt ra. Kháng nghị có thể được hình thành thông qua đề nghị (bằng văn bản) của đương sự, cá nhân, cơ quan, tổ chức khác, Tòa án, Viện kiểm sát, hoặc thông qua hoạt động kiểm tra của Chánh án Toà án nhân dân tối cao, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Chánh án Toà án nhân dân cấp tỉnh, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh.

4. Thành phần Hội đồng giám đốc thẩm, tái thẩm :

- Hội đồng giám đốc thẩm, tái thẩm Toà án nhân dân cấp tỉnh là Uỷ ban Thẩm phán Toà án nhân dân cấp tỉnh.

- Hội đồng giám đốc thẩm, tái thẩm Toà chuyên trách Toà án nhân dân tối cao gồm có ba Thẩm phán.

- Hội đồng giám đốc thẩm, tái thẩm Toà án nhân dân tối cao là Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao.

B. NHỮNG ĐIỂM KHÁC NHAU

1. Tính chất:

- Giám đốc thẩm: Xét lại bản án, quyết định của Toà án đã có hiệu lực pháp luật nhưng bị kháng nghị vì phát hiện có vi phạm pháp luật nghiêm trọng trong việc giải quyết vụ án

- Tái thẩm: Xét lại bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật nhưng bị kháng nghị vì có những tình tiết mới được phát hiện có thể làm thay đổi cơ bản nội dung của bản án, quyết định mà Toà án, các đương sự không biết được khi Toà án ra bản án, quyết định đó

2. Căn cứ của quyền kháng nghị

- Giám đốc thẩm:

- Kết luận trong bản án, quyết định không phù hợp với những tình tiết khách quan của vụ án;

- Có vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng;

- Có sai lầm nghiêm trọng trong việc áp dụng pháp luật.

Tái thẩm:

- Mới phát hiện được tình tiết quan trọng của vụ án mà đương sự đã không thể biết được trong quá trình giải quyết vụ án;

- Có cơ sở chứng minh kết luận của người giám định, lời dịch của người phiên dịch không đúng sự thật hoặc có giả mạo chứng cứ;

- Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân, Kiểm sát viên cố ý làm sai lệch hồ sơ vụ án hoặc cố ý kết luận trái pháp luật;

- Bản án, quyết định hình sự, hành chính, dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động của Toà án hoặc quyết định của cơ quan nhà nước mà Toà án căn cứ vào đó để giải quyết vụ án đã bị huỷ bỏ.

3. Thời hạn kháng nghị

- Giám đốc thẩm:

- 03 năm, kể từ ngày bản án, quyết định của Toà án có hiệu lực pháp luật;

- Gia hạn thêm 02 năm, kể từ ngày hết thời hạn kháng nghị khi có một số điều kiện theo quy định.

- Tái thẩm: 01 năm, kể từ ngày người có thẩm quyền kháng nghị biết được căn cứ để kháng nghị theo thủ tục tái thẩm.

4. Hậu quả pháp lý của thủ tục

- Giám đốc thẩm:

1. Không chấp nhận kháng nghị và giữ nguyên bản án, quyết định của Toà án đã có hiệu lực pháp luật;

2. Hủy bản án, quyết định của Toà án đã có hiệu lực pháp luật và giữ nguyên bản án, quyết định đúng pháp luật của Toà án cấp dưới đã bị hủy hoặc bị sửa;

3. Hủy một phần hoặc toàn bộ bản án, quyết định của Toà án đã có hiệu lực pháp luật để xét xử sơ thẩm lại hoặc xét xử phúc thẩm lại;

4. Hủy bản án, quyết định của Toà án đã xét xử vụ án và đình chỉ giải quyết vụ án.

- Tái thẩm:

1. Không chấp nhận kháng nghị và giữ nguyên bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật;

2. Huỷ bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật để xét xử sơ thẩm lại theo thủ tục do Bộ luật tố tụng dân sự quy định;

3. Huỷ bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật và đình chỉ giải quyết vụ án.

CÁC THỜI HẠN TRONG THỦ TỤC GIÁM ĐỐC THẨM, TÁI THẨM, THỦ TỤC ĐẶC BIỆT XÉT LẠI QUYẾT ĐỊNH CỦA HỘI ĐỒNG THẨM PHÁN TÒA ÁN NHÂN DÂN TỐI CAO

(Theo Bộ luật tố tụng dân sự)

Nội dung: Phát hiện bản án, quyết định của Toà án đã có hiệu lực pháp luật cần xem xét lại theo thủ tục giám đốc thẩm (Điều 284)

Thời gian thực hiện: 01 năm, kể từ ngày bản án, quyết định của Toà án có hiệu lực pháp luật

Gia hạn:

Người/ cơ quan yêu cầu:

Người/cơ quan thực hiện: Đương sự

Nội dung: Kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm đối với bản án, quyết định của Toà án đã có hiệu lực pháp luật (Điều 288)

Thời gian thực hiện: 03 năm, kể từ ngày bản án, quyết định của Toà án có hiệu lực pháp luật

Gia hạn:02 năm, kể từ ngày hết thời hạn kháng nghị khi có các điều kiện theo quy định

Người/ cơ quan yêu cầu: Đương sự, cá nhân, cơ quan, tổ chức khác, Tòa án, Viện kiểm sát, người có quyền kháng nghị

Người/cơ quan thực hiện: Người có quyền kháng nghị

Nội dung: Nghiên cứu hồ sơ vụ án bị xét lại theo thủ tục giám đốc thẩm (Điều 290)

Thời gian thực hiện: 15 ngày, kể từ ngày nhận được hồ sơ vụ án

Gia hạn:

Người/ cơ quan yêu cầu: Toà án có thẩm quyền giám đốc thẩm

Người/cơ quan thực hiện: Viện kiểm sát cùng cấp với Toà án có thẩm quyền giám đốc thẩm

Nội dung: Mở phiên toà giám đốc thẩm (Điều 293)

Thời gian thực hiện: 04 tháng, kể từ ngày nhận được kháng nghị kèm theo hồ sơ vụ án

Gia hạn:

Người/ cơ quan yêu cầu:

Người/cơ quan thực hiện: Toà án có thẩm quyền giám đốc thẩm

Nội dung: Gửi bản thuyết trình về vụ án cho các thành viên Hội đồng giám đốc thẩm (Điều 294)

Thời gian thực hiện: 07 ngày trước ngày mở phiên tòa giám đốc thẩm

Gia hạn:

Người/ cơ quan yêu cầu: Chánh án Toà án có thẩm quyền giám đốc thẩm

Người/cơ quan thực hiện: Thẩm phán được phân công làm Bản thuyết trình

Nội dung: Mở lại phiên tòa giám đốc thẩm (Điều 295)

Thời gian thực hiện: 30 ngày, kể từ ngày ra quyết định hoãn phiên tòa

Gia hạn:

Người/ cơ quan yêu cầu:

Người/cơ quan thực hiện: Uỷ ban Thẩm phán TAND cấp tỉnh hoặc Hội đồng Thẩm phán TAND tối cao

Nội dung: Gửi Quyết định giám đốc thẩm (Điều 303)

Thời gian thực hiện: 05 ngày làm việc kể từ ngày ra Quyết định

Gia hạn:

Người/ cơ quan yêu cầu:

Người/cơ quan thực hiện: Hội đồng giám đốc thẩm

Nội dung: Kháng nghị bản án, quyết định của Toà án đã có hiệu lực pháp luật theo thủ tục tái thẩm (Điều 308)

Thời gian thực hiện:01 năm, kể từ ngày người có thẩm quyền kháng nghị biết được căn cứ để kháng nghị

Gia hạn:

Người/ cơ quan yêu cầu:

Người/cơ quan thực hiện: Người có thẩm quyền kháng nghị

Nội dung: Tổ chức nghiên cứu hồ sơ vụ án, xác minh, thu thập tài liệu, chứng cứ, báo cáo Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao xem xét lại quyết định của Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao (Điều 310b)

Thời gian thực hiện: 04 tháng, kể từ ngày nhận được yêu cầu của Ủy ban thường vụ Quốc hội hoặc kể từ ngày có quyết định của Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao

Gia hạn:

Người/ cơ quan yêu cầu:

Người/cơ quan thực hiện: Chánh án Toà án nhân dân tối cao

PHẦN B: TÌM HIỂU VỀ LUẬT TỐ TỤNG HÀNH CHÍNH

CHUYÊN ĐỀ 5: TÌM HIỂU VỀ LUẬT TỐ TỤNG HÀNH CHÍNH VIỆT NAM

Ngày 24-11-2010, tại kỳ họp thứ 8, Quốc hội nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam khoá XII kỳ họp thứ 8 đã thông qua Luật tố tụng hành chính. Ngày 07-12-2010, Chủ tịch nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã ký Lệnh công bố Luật tố tụng hành chính và Luật có hiệu lực từ ngày 01-7-2011. Sự ra đời của Luật tố tụng hành chính đem lại nhiều ý nghĩa quan trọng. Luật tố tụng hành chính không chỉ là một thành tựu lập pháp to lớn, góp phần vào sự phát triển trong lĩnh vực hành chính nói riêng, trong hệ thống pháp luật nói chung mà còn có ý nghĩa thực tiễn quan trọng trong việc bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, cơ quan, tổ chức khi bị các quyết định hành chính, hành vi hành chính của cơ quan nhà nước, người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước xâm phạm.

1. Vài nét về sự hình thành và phát triển của pháp luật tố tụng hành chính tại Việt nam

Tại kỳ họp thứ 7, Quốc hội khoá IX đã thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật tổ chức Toà án nhân dân, theo đó, kể từ ngày 01-7-1996 Toà án nhân dân các cấp chính thức được giao thẩm quyền giải quyết các vụ án hành chính. Ngày 21-5-1996, Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án hành chính được Uỷ ban thường vụ Quốc hội thông qua, có hiệu lực thi hành kể từ ngày 01-7-1996 và được sửa đổi, bổ sung lần thứ nhất ngày 25-12-1998 và sửa đổi, bổ sung lần thứ hai ngày 05-4-2006.

Việc ban hành Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án hành chính và các pháp lệnh sửa đổi, bổ sung đã tạo điều kiện cho việc giải quyết các khiếu kiện hành chính, góp phần bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của công dân; tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa. Tuy nhiên, qua thực tiễn giải quyết các vụ án hành chính trong những năm qua cho thấy các quy định của Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án hành chính đã bộc lộ những hạn chế và bất cập; có những quy định mâu thuẫn với quy định của các văn bản quy phạm pháp luật khác như quy định của Luật khiếu nại, tố cáo, Luật đất đai…; có những quy định chưa phù hợp hoặc không còn phù hợp, chưa đầy đủ, thiếu rõ ràng và còn có những cách hiểu khác nhau, đặc biệt là các quy định về thẩm quyền giải quyết các khiếu kiện hành chính của Toà án nhân dân, điều kiện khởi kiện, thời hiệu khởi kiện, nghĩa vụ chứng minh và cung cấp chứng cứ… Bên cạnh đó, Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án hành chính chưa có quy định cụ thể về thi hành bản án, quyết định của Toà án về vụ án hành chính và cũng chưa có văn bản quy phạm pháp luật nào quy định về vấn đề này dẫn đến thực trạng có nhiều bản án, quyết định của Toà án về vụ án hành chính không được thi hành hoặc không được thi hành đầy đủ. Những hạn chế, bất cập của Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án hành chính nêu trên đã làm giảm hiệu quả giải quyết các vụ án hành chính của Toà án nhân dân, gây trở ngại cho cá nhân, cơ quan, tổ chức khởi kiện vụ án hành chính để bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của mình.

Với chính sách mở cửa, hội nhập kinh tế quốc tế, cùng với việc Việt Nam đã là thành viên của nhiều điều ước quốc tế và đã gia nhập Tổ chức thương mại thế giới (WTO), thì việc pháp điển hoá các quy định của pháp luật tố tụng để giải quyết các khiếu kiện hành chính, cụ thể hoá các cam kết quốc tế của Việt Nam là rất cần thiết. Theo bản cam kết văn kiện gia nhập WTO của Việt Nam (đoạn 135 trang 66), thì: “Đại diện của Việt Nam xác nhận thêm rằng sẽ sửa đổi các luật và các quy định trong nước sao cho phù hợp với các yêu cầu của hiệp định WTO về thủ tục và rà soát pháp lý đối với các quyết định hành chính, trong đó bao gồm cả khoản X:3(b) của Hiệp định GATT 1994. Đại diện của Việt Nam cho biết thêm rằng các Toà án chịu trách nhiệm rà soát phải có quan điểm công bằng và độc lập với cơ quan có thẩm quyền ra quyết định hành chính và không có quyền lợi thực chất nào liên quan tới kết quả của vụ việc”.

Ngày 02-6-2005, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 49-NQ/TW về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020, trong đó một trong các nhiệm vụ được xác định đó là: “... mở rộng thẩm quyền xét xử của Toà án đối với các khiếu kiện hành chính; đổi mới mạnh mẽ thủ tục giải quyết các khiếu kiện hành chính tại Toà án; tạo điều kiện thuận lợi cho người dân tham gia tố tụng, bảo đảm sự bình đẳng giữa công dân và cơ quan công quyền trước Toà án...”. Nghị quyết số 49-NQ/TW cũng đặt ra yêu cầu: “Xây dựng cơ chế bảo đảm cho mọi bản án của Toà án có hiệu lực pháp luật phải được thi hành, các cơ quan hành chính vi phạm bị xử lý theo phán quyết của Toà án phải nghiêm chỉnh chấp hành”.

Với những lý do trên và với tính chất đặc thù của việc giải quyết các khiếu kiện hành chính giữa một bên là cá nhân, cơ quan, tổ chức, còn bên kia là cơ quan nhà nước việc Luật tố tụng hành chính đã được ban hành thay thế Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án hành chính, nhằm bảo đảm tính đồng bộ và thống nhất của hệ thống pháp luật, góp phần bảo vệ các quyền và lợi ích chính đáng của cá nhân, cơ quan, tổ chức đánh dấu một bước chuyển biến đầy ý nghĩa.

2. Một số quy định mới của Luật tố tụng hành chính

2.1 Những quy định chung

2.1.1 Phạm vi điều chỉnh

Điều 1 Luật Tố tụng hành chính quy định: “Luật này quy định những nguyên tắc cơ bản trong tố tụng hành chính; nhiệm vụ, quyền hạn và trách nhiệm của cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng; quyền và nghĩa vụ của người tham gia tố tụng, cá nhân, cơ quan, tổ chức có liên quan; trình tự, thủ tục khởi kiện, giải quyết vụ án hành chính, thi hành án hành chính và giải quyết khiếu nại, tố cáo trong tố tụng hành chính”.

Quy định trên thể hiện phạm vi điều chỉnh của Luật tố tụng hành chính rất rộng, liên quan đến nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội và trực tiếp đến nhiều cá nhân, cơ quan, tổ chức.

2.1.2. Hiệu lực của Luật Tố tụng hành chính:

Hiệu lực của Luật tố tụng hành được quy định tại Điều 2 như sau:

“1. Luật tố tụng hành chính được áp dụng đối với mọi hoạt động tố tụng hành chính trên toàn lãnh thổ nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

2. Luật tố tụng hành chính được áp dụng đối với hoạt động tố tụng hành chính do cơ quan đại diện ngoại giao của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam tiến hành ở nước ngoài.

3. Luật tố tụng hành chính được áp dụng đối với việc giải quyết vụ án hành chính có yếu tố nước ngoài; trường hợp điều ước quốc tế mà Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên có quy định khác thì áp dụng quy định của điều ước quốc tế đó.

4. Cá nhân, cơ quan, tổ chức nước ngoài, tổ chức quốc tế thuộc đối tượng được hưởng các quyền ưu đãi, miễn trừ ngoại giao hoặc các quyền ưu đãi, miễn trừ lãnh sự theo pháp luật Việt Nam hoặc điều ước quốc tế mà Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên thì nội dung vụ án hành chính có liên quan đến cá nhân, cơ quan, tổ chức đó được giải quyết bằng con đường ngoại giao”.

Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các vụ án hành chính không quy định hiệu lực này. Bởi vậy việc Luật tố tụng hành chính quy định về hiệu lực như trên đã thể hiện sự thể chế hoá các chủ trương đường lối, quan điểm về cải cách tư pháp; đảm bảo tính pháp chế, hợp hiến, hợp pháp và tính thống nhất của Luật tố tụng hành chính trong hệ thống pháp luật; đồng thời cũng thể hiện sự kế thừa có chọn lọc kinh nghiệm giải quyết các vụ án hành chính hiện hành trong nước và nước ngoài, đáp ứng yêu cầu của đời sống xã hội và quá trình hội nhập kinh tế quốc tế; đảm bảo các quy định của Luật không làm cản trở việc thực hiện các Điều ước quốc tế mà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên.

2.1.3. Một số thuật ngữ pháp lý
a) Quyết định hành chính

Điều 3 khoản 1 Luật tố tụng hành chính quy định: “Quyết định hành chính là văn bản do cơ quan hành chính nhà nước, cơ quan, tổ chức khác hoặc người có thẩm quyền trong các cơ quan, tổ chức đó ban hành, quyết định về một vấn đề cụ thể trong hoạt động quản lý hành chính được áp dụng một lần đối với một hoặc một số đối tượng cụ thể”.

Quyết định hành chính thuộc đối tượng khởi kiện để yêu cầu Toà án giải quyết vụ án hành chính là văn bản được thể hiện dưới hình thức quyết định hoặc dưới hình thức khác như thông báo, kết luận, công văn do cơ quan hành chính nhà nước, cơ quan, tổ chức khác hoặc người có thẩm quyền trong các cơ quan, tổ chức đó ban hành có chứa đựng nội dung của quyết định hành chính được áp dụng một lần đối với một hoặc một số đối tượng cụ thể về một vấn đề cụ thể trong hoạt động quản lý hành chính mà người khởi kiện cho rằng quyền, lợi ích hợp pháp của mình bị xâm phạm (trừ những văn bản thông báo của cơ quan, tổ chức hoặc người có thẩm quyền của cơ quan, tổ chức trong việc yêu cầu cá nhân, cơ quan, tổ chức bổ sung, cung cấp hồ sơ, tài liệu có liên quan đến việc giải quyết, xử lý vụ việc cụ thể theo yêu cầu của cá nhân, cơ quan, tổ chức đó), bao gồm:

- Quyết định hành chính được cơ quan hành chính nhà nước, cơ quan, tổ chức khác hoặc người có thẩm quyền trong cơ quan, tổ chức đó ban hành trong khi giải quyết, xử lý những việc cụ thể trong hoạt động quản lý hành chính;

- Quyết định hành chính được ban hành sau khi có khiếu nại và có nội dung sửa đổi, bổ sung, thay thế, huỷ bỏ một phần hoặc toàn bộ quyết định hành chính được hướng dẫn tại điểm a nói trên.

b) Hành vi hành chính: là hành vi của cơ quan hành chính nhà nước, cơ quan, tổ chức khác hoặc của người có thẩm quyền trong cơ quan, tổ chức đó thực hiện hoặc không thực hiện nhiệm vụ, công vụ theo quy định của pháp luật.

Việc xác định hành vi hành chính khi nào là của cơ quan hành chính nhà nước, cơ quan, tổ chức khác, khi nào là của người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước, cơ quan, tổ chức khác và khi nào là không thực hiện nhiệm vụ, công vụ phải căn cứ vào quy định của pháp luật về thẩm quyền, thời hạn thực hiện đối với nhiệm vụ, công vụ đó và phân biệt như sau:

- Trường hợp theo quy định của pháp luật, việc thực hiện nhiệm vụ, công vụ cụ thể là của cơ quan hành chính nhà nước, cơ quan, tổ chức khác, nhưng do người trong cơ quan hành chính nhà nước, cơ quan, tổ chức khác đó thực hiện theo sự phân công hoặc uỷ quyền, uỷ nhiệm thì hành vi đó là hành vi hành chính của cơ quan hành chính nhà nước, cơ quan, tổ chức khác mà không phải là hành vi hành chính của người đã thực hiện hành vi hành chính đó;

Ví dụ: Theo quy định tại Điều 126 của Luật đất đai thì hồ sơ chuyển đổi quyền sử dụng đất nộp tại Ủy ban nhân dân xã, phường, thị trấn. Ông Nguyễn Văn A đã nộp hồ sơ xin chuyển đổi quyền sử dụng đất tại Ủy ban nhân dân xã X theo đúng quy định, nhưng bà Trần Thị C là cán bộ nhận hồ sơ của Ủy ban nhân dân xã X đã trả lại hồ sơ cho ông A và không nêu lý do của việc trả lại hồ sơ đó. Trong trường hợp này, việc trả lại hồ sơ cho ông A là hành vi hành chính của Ủy ban nhân dân xã X mà không phải là hành vi hành chính của bà Trần Thị C.

- Trường hợp theo quy định của pháp luật, việc thực hiện nhiệm vụ, công vụ cụ thể là của người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước, cơ quan, tổ chức khác thì việc thực hiện nhiệm vụ, công vụ cụ thể đó là hành vi hành chính của người có thẩm quyền, không phụ thuộc vào việc họ trực tiếp thực hiện hay phân công, uỷ quyền, uỷ nhiệm cho người khác thực hiện;

Ví dụ: Theo quy định của pháp luật thì Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã H là người có thẩm quyền tổ chức việc cưỡng chế thi hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực đất đai đối với ông D, nhưng đã ủy nhiệm cho Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã H trực tiếp tổ chức việc cưỡng chế. Trong trường hợp này, việc cưỡng chế thi hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính đối với ông D là hành vi hành chính của Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã H mà không phải là hành vi hành chính của Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã H.

- Trường hợp theo quy định của pháp luật, việc thực hiện nhiệm vụ, công vụ cụ thể là của cơ quan hành chính nhà nước, cơ quan, tổ chức khác, nhưng hết thời hạn theo quy định của pháp luật mà cơ quan hành chính nhà nước, cơ quan, tổ chức khác không thực hiện nhiệm vụ, công vụ thì hành vi không thực hiện nhiệm vụ, công vụ đó là hành vi hành chính của cơ quan hành chính nhà nước, cơ quan, tổ chức khác, không phụ thuộc vào việc nhiệm vụ, công vụ đó được phân công, uỷ quyền, uỷ nhiệm cho người cụ thể nào trong cơ quan hành chính nhà nước, cơ quan, tổ chức khác đó thực hiện;

Ví dụ: Theo quy định tại Điều 7 của Nghị định số 88/2006/NĐ-CP ngày 29-8-2006 của Chính phủ về đăng ký kinh doanh thì Phòng đăng ký kinh doanh thuộc Sở Kế hoạch và Đầu tư tỉnh A có thẩm quyền cấp Giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh cho các doanh nghiệp được thành lập trong địa giới hành chính tỉnh. Doanh nghiệp N đã nộp đầy đủ hồ sơ đăng ký kinh doanh hợp lệ, nhưng quá thời hạn mà pháp luật quy định, Phòng đăng ký kinh doanh không cấp Giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh cho doanh nghiệp N. Trong trường hợp này, việc không cấp Giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh cho doanh nghiệp N là hành vi hành chính của Phòng đăng ký kinh doanh thuộc Sở Kế hoạch và Đầu tư tỉnh A.

- Trường hợp theo quy định của pháp luật, việc thực hiện nhiệm vụ, công vụ cụ thể là của người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước, cơ quan, tổ chức khác, nhưng hết thời hạn theo quy định của pháp luật mà người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước, cơ quan, tổ chức khác không thực hiện nhiệm vụ, công vụ thì hành vi không thực hiện nhiệm vụ, công vụ đó là hành vi hành chính của người có thẩm quyền, không phụ thuộc vào việc họ đã phân công, uỷ quyền, uỷ nhiệm cho người khác thực hiện.

Ví dụ: Theo quy định tại Điều 30 của Luật cư trú năm 2006 thì trong thời hạn 03 ngày làm việc, kể từ ngày nhận đủ giấy tờ theo quy định, Trưởng Công an xã, phường, thị trấn phải cấp sổ tạm trú cho hộ gia đình hoặc cá nhân đề nghị. Bà X đã nộp đủ giấy tờ theo quy định đề nghị Trưởng Công an xã N cấp sổ tạm trú, nhưng quá thời hạn 03 ngày làm việc, kể từ ngày nhận đủ giấy tờ mà Trưởng Công an xã N không cấp sổ tạm trú cho bà X. Trong trường hợp này, việc không cấp sổ tạm trú cho bà X là hành vi hành chính của Trưởng Công an xã N.

c) Quyết định giải quyết khiếu nại về quyết định xử lý vụ việc cạnh tranh thuộc đối tượng khởi kiện để yêu cầu Toà án giải quyết vụ án hành chính là quyết định của Hội đồng cạnh tranh, của Bộ trưởng Bộ Công thương khi giải quyết khiếu nại quyết định xử lý vụ việc cạnh tranh theo quy định tại mục 7 Chương V của Luật cạnh tranh năm 2004, bao gồm:

- Quyết định giải quyết khiếu nại của Hội đồng cạnh tranh đối với quyết định của Hội đồng xử lý vụ việc cạnh tranh khi xử lý vụ việc cạnh tranh liên quan đến hành vi hạn chế cạnh tranh;

- Quyết định giải quyết khiếu nại của Bộ trưởng Bộ Công thương đối với quyết định của Thủ trưởng cơ quan quản lý cạnh tranh khi xử lý vụ việc cạnh tranh liên quan đến hành vi cạnh tranh không lành mạnh.

d) Vấn đề xác định “người bị kiện” quy định tại khoản 7 Điều 3 của Luật tố tụng hành chính

- Theo quy định tại khoản 7 Điều 3 của Luật TTHC thì người bị kiện là cá nhân, cơ quan, tổ chức có quyết định hành chính, hành vi hành chính, quyết định kỷ luật buộc thôi việc, quyết định giải quyết khiếu nại về quyết định xử lý vụ việc cạnh tranh, danh sách cử tri bị khởi kiện; do đó, để xác định đúng người bị kiện khi nào là cá nhân, khi nào là cơ quan, tổ chức thì phải căn cứ vào quy định của pháp luật về thẩm quyền giải quyết vụ việc đó. Trường hợp có nhiều luật cùng quy định thẩm quyền ra quyết định hành chính hoặc thực hiện hành vi hành chính về một lĩnh vực quản lý thì việc xác định thẩm quyền của người bị kiện khi nào là cá nhân, khi nào là cơ quan, tổ chức phải căn cứ vào luật chuyên ngành.

Ví dụ: Có hai quyết định hành chính bị khởi kiện và hai quyết định hành chính này đều do Chủ tịch Uỷ ban nhân dân cấp huyện ký (một quyết định về xử phạt vi phạm hành chính và một quyết định thu hồi đất của hộ gia đình). Căn cứ vào quy định của pháp luật về thẩm quyền giải quyết các vụ việc này thì người bị kiện trong vụ án hành chính về khiếu kiện quyết định xử phạt vi phạm hành chính là cá nhân Chủ tịch Uỷ ban nhân dân cấp huyện (Điều 29 của Pháp lệnh xử lý vi phạm hành chính), còn người bị kiện trong vụ án hành chính về khiếu kiện quyết định thu hồi đất của hộ gia đình là Uỷ ban nhân dân cấp huyện (Điều 44 của Luật đất đai).

•        Người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước, cơ quan, tổ chức khác quy định tại khoản 1 và khoản 2 Điều 3 của Luật TTHC là người có chức vụ, chức danh cụ thể và theo quy định của pháp luật thì người có chức vụ, chức danh đó mới có thẩm quyền ra quyết định hành chính hoặc có hành vi hành chính. Trường hợp quyết định hành chính hoặc hành vi hành chính do một người cụ thể ký hoặc thực hiện, nhưng người đó ký quyết định hành chính hoặc thực hiện hành vi hành chính với danh nghĩa một chức vụ, chức danh có thẩm quyền thì quyết định hành chính, hành vi hành chính đó là của người đảm nhiệm chức vụ, chức danh đó.

Ví dụ: Quyết định hành chính do ông Nguyễn Văn A ký với danh nghĩa Chủ tịch Uỷ ban nhân dân huyện B thì gọi là quyết định hành chính của Chủ tịch Uỷ ban nhân dân huyện B mà không gọi là quyết định hành chính của ông Nguyễn Văn A.

e) Giải quyết vấn đề bồi thường thiệt hại trong vụ án hành chính

•                    Theo quy định tại đoạn 1 Điều 6 của Luật TTHC thì người khởi kiện, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trong vụ án hành chính có thể đồng thời yêu cầu bồi thường thiệt hại.

Điểm khác biệt căn bản của Luật tố tụng hành chính so với Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các vụ án hành chính là không những ng khởi kiện vụ án hành chính, mà cả người có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan cũng có thể đồng thời yêu cầu bồi thường thiệt hại.

Thiệt hại trong trường hợp này là thiệt hại thực tế do có quyết định hành chính, hành vi hành chính, quyết định kỷ luật buộc thôi việc, quyết định giải quyết khiếu nại về quyết định xử lý vụ việc cạnh tranh gây ra. Trường hợp người khởi kiện, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có yêu cầu bồi thường thiệt hại thì có nghĩa vụ cung cấp chứng cứ. Trường hợp cần thiết Toà án có thể thu thập thêm chứng cứ để bảo đảm cho việc giải quyết vụ án được chính xác. Việc thu thập chứng cứ đối với yêu cầu bồi thường thiệt hại trong vụ án hành chính không được thực hiện theo quy định của pháp luật dân sự như hướng dẫn tại Nghị quyết 04/2006/NQ-HĐTP ngày 04 tháng 08 năm 2006 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân Tối cao trước đây mà áp dụng các quy định về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước và pháp luật về tố tụng dân sự để giải quyết.

•                    Khi giải quyết yêu cầu bồi thường thiệt hại cần phân biệt như sau:

- Trường hợp Toà án giải quyết cả phần yêu cầu bồi thường thiệt hại cùng với việc giải quyết vụ án hành chính mà phần quyết định của bản án về bồi thường thiệt hại bị kháng cáo hoặc kháng nghị hoặc bị Toà án cấp phúc thẩm, giám đốc thẩm hoặc tái thẩm huỷ để xét xử sơ thẩm hoặc phúc thẩm lại thì phần quyết định về bồi thường thiệt hại trong các trường hợp này là một phần của vụ án hành chính. Thủ tục giải quyết đối với phần quyết định về bồi thường thiệt hại bị kháng cáo, kháng nghị hoặc bị huỷ để xét xử sơ thẩm hoặc phúc thẩm lại được thực hiện theo quy định của Luật TTHC;

Ví dụ: Trường hợp chỉ có phần quyết định của bản án hành chính sơ thẩm của Toà án nhân dân huyện N, tỉnh P về bồi thường thiệt hại bị kháng cáo thì Toà hành chính Toà án nhân dân tỉnh P sẽ thụ lý giải quyết theo thủ tục tố tụng hành chính; trường hợp phần quyết định của bản án hành chính sơ thẩm của Toà án nhân dân huyện N, tỉnh P về bồi thường thiệt hại bị Toà án nhân dân tỉnh P huỷ để xét xử sơ thẩm lại thì Toà án nhân dân huyện N sẽ thụ lý và xét xử sơ thẩm lại theo thủ tục tố tụng hành chính.

- Trường hợp Toà án tách phần giải quyết yêu cầu bồi thường thiệt hại để giải quyết sau bằng một vụ án dân sự khác thì thủ tục giải quyết được thực hiện theo quy định của Bộ luật tố tụng dân sự.

f)        Đối thoại trong tố tụng hành chính

Theo quy định tại Điều 3 Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các vụ án hành chính thì: “Trong quá trình giải quyết vụ án, Toà án tạo điều kiện để các bên có thể thoả thuận với nhau về việc giải quyết vụ án”. Việc quy định như vậy không còn phù hợp với tình hình hiện nay, bởi lẽ: tuy các bên bình đẳng với nhau về quyền và nghĩa vụ trong tố tụng hành chính nhưng lĩnh vực hành chính là lĩnh vực công, quan hệ pháp luật hành chính là mối quan hệ bất bình đẳng mang tính mệnh lệnh - phục tùng giữa người quản lý và người bị quản lý, nên khó đạt được sự thoả thuận giữa các bên.

Luật tố tụng hành chính quy định: “Toà án tạo điều kiện cho các đương sự đối thoại với nhau để giải quyết vụ án”. Điều này phù hợp với nguyên tắc chung về đối thoại trong Khiếu nại, tố cáo. Thông qua đối thoại, các bên có thể hiểu rõ thêm về nội dung và tự nhận ra sai sót của mình, từ đó bên khởi kiện có thể rút đơn kiện, bên bị kiện khắc phục thiếu sót… từ đó giải quyết nhanh chóng vụ kiện.

2.2. Thẩm quyền của  Toà án

2.2.1.Thẩm quyền theo loại việc

Khoản 1 Điều 28 Luật tố tụng hành chính quy định những khiếu kiện thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án theo hướng loại trừ, cụ thể là, Tòa án có thẩm quyền giải quyết các khiếu kiện sau đây: “1. Khiếu kiện quyết định hành chính, hành vi hành chính, trừ các quyết định hành chính, hành vi hành chính thuộc phạm vi bí mật nhà nước trong các lĩnh vực quốc phòng, an ninh, ngoại giao theo danh mục do Chính phủ quy định và các quyết định hành chính, hành vi hành chính mang tính nội bộ của cơ quan, tổ chức.”

Cách quy định này phù hợp với tinh thần của Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02-6-2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 đó là “Mở rộng thẩm quyền xét xử của Tòa án đối với các khiếu kiện hành chính”; đồng thời, cũng phù hợp với quy định của Luật Khiếu nại, tố cáo; bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, cơ quan, tổ chức; đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp và hội nhập quốc tế. Tuy nhiên, khi xem xét, đánh giá các quyết định hành chính, hành vi hành chính mà khách hàng muốn khởi kiện có thuộc thẩm quyền của Toà án không, cần căn cứ danh mục bí mật nhà nước trong các lĩnh vực quốc phòng, an ninh, ngoại giao do Chính phủ quy định để xác định trường hợp của khách hàng có phải là một trong những lĩnh vực thuộc bí mật nhà nước không hoặc có mang tính chất nội bộ của cơ quan, tổ chức hay không.

Bên cạnh đó, Luật tố tụng hành chính quy định theo phương pháp liệt kê với một số loại việc mang tính chất đặc thù:

“2.Khiếu kiện về danh sách cử tri bầu cử đại biểu Quốc hội, danh sách cử tri bầu cử đại biểu Hội đồng nhân dân.

3.Khiếu kiện quyết định kỷ luật buộc thôi việc công chức giữ chức vụ từ Tổng Cục trưởng và tương đương trở xuống.

4.Khiếu kiện quyết định giải quyết khiếu nại về quyết định xử lý vụ việc cạnh tranh”.

Theo quy định tại Điều 264 của Luật tố tụng hành chính về sửa đổi bổ sung một số điều của Luật đất đai thì quyết định giải quyết tranh chấp đất đai của Chủ tịch UBND cấp huyện (quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh), hoặc Chủ tịch UBND cấp tỉnh (thành phố trực thuộc Trung ương) đối với tranh chấp quyền sử dụng đất mà đương sự không có Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất hoặc không có một trong các loại giấy tờ quy định tại các khoản 1, 2 và 5 Điều 50 của Luật đất đai  có thể trở thành đối tượng khởi kiện vụ án hành chính, thuộc thẩm quyền giải quyết của Toà án theo nhóm việc quy định tại Khoản 1 Điều 28. Trước đây khi Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án hành chính còn hiệu lực, loại việc này thuộc thẩm quyền giải quyết của cơ quan hành chính nhà nước.

Ngoài ra, quyết định giải quyết khiếu nại có thể cũng là đối tượng khởi kiện trong vụ án hành chính (đây là điểm đặc biệt mới so với Pháp lệnh).

Như vậy, theo Luật tố tụng hành chính, phạm vi thẩm quyền về loại việc được mở rộng hơn rất nhiều so với quy định tại Điều 11 Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án hành chính.

2.2.2.Thẩm quyền theo cấp xét xử

Việc quy định về thẩm quyền xét xử của Toà án của Luật tố tụng hành chính cũng trên cơ sở kế thừa tinh thần của Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các vụ án hành chính, tuy nhiên có những điểm mới về thẩm quyền của Toà cấp tỉnh:

- “…trường hợp người khởi kiện không có nơi cư trú, nơi làm việc hoặc trụ sở trên lãnh thổ Việt Nam thì thẩm quyền giải quyết thuộc Toà án nơi cơ quan, người có thẩm quyền ra quyết định hành chính, có hành vi hành chính” (điểm  a, b khoản 1 Điều 30);

- Xác định thẩm quyền đối với: “Khiếu kiện quyết định hành chính, hành vi hành chính của cơ quan đại diện ngoại giao của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam ở nước ngoài hoặc của người có thẩm quyền trong cơ quan đó mà người khởi kiện có nơi cư trú trên cùng phạm vi địa giới hành chính với Toà án. Trường hợp người khởi kiện không có nơi cư trú tại Việt Nam, thì Toà án có thẩm quyền là Toà án nhân dân thành phố Hà Nội hoặc Toà án nhân dân thành phố Hồ Chí Minh” (điểm d, khoản 1 Điều 30).

Nghị quyết số 02/2011/NQ-HĐTP ngày 29 tháng 7 năm 2011 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân Tối cao còn hướng dẫn việc xác định Toà án có thẩm quyền giải quyết vụ án được căn cứ vào thẩm quyền giải quyết khiếu nại đối với quyết định hành chính, hành vi hành chính của cơ quan cấp trên mà không chỉ theo thẩm quyền của cơ quan ban hành quyết định hành chính lần đầu như quy định của Pháp lệnh.

Ví dụ: Quyết định hành chính của Chủ tịch Uỷ ban nhân dân huyện A bị khiếu nại lần 2 lên Uỷ ban nhân dân tỉnh B và Chủ tịch Uỷ ban nhân dân tỉnh B đã có quyết định giải quyết khiếu nại có sửa đổi quyết định của Chủ tịch Uỷ ban nhân dân huyện A. Sau đó người khiếu nại có đơn khởi kiện vụ án hành chính đối với quyết định hành chính của Chủ tịch Uỷ ban nhân dân huyện A và quyyết định giải quyết khiếu nại của Chủ tịch Uỷ ban nhân dân tỉnh B thì Toà án nhân dân tỉnh B có thẩm quyền thụ lý giải quyết vụ án hành chính.

2.2.3. Xác định thẩm quyền trong trường hợp người khởi kiện vừa khởi kiện tại Toà án có thẩm quyền vừa khiếu nại đến người có thẩm quyền giải quyết khiếu nại

Đây là một trong những nội dung mới của Luật tố tụng hành chính. Trước đây Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các vụ án hành chính quy định trong trường hợp một người vừa khởi kiện vụ án hành chính ra Toà án lại vừa khiếu nại đến người có thẩm quyền giải quyết khiếu nại tiếp theo thì vụ việc thuộc thẩm quyền của Toà án; nếu có nhiều người, trong đó có người khởi kiện vụ án hành chính ra Toà án, có người lại khiếu nại đến người có thẩm quyền giải quyết khiếu nại tiếp theo thì thuộc thẩm quyền giải quyết của người có thẩm quyền giải quyết khiếu nại tiếp theo.

Điều 31 Luật tố tụng hành chính quy định theo hướng tôn trọng sự lựa chọn của đương sự. Điều này nhằm thể hiện tính dân chủ của nhà nước ta, đảm bảo quyền tự lựa chọn của người khởi kiện, bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng cho người khởi kiện.

Nghị quyết số 02/2011/NQ-HĐTP ngày 29 tháng 7 năm 2011 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao quy định như sau:

•        a) Xác định thẩm quyền trong trường hợp vừa có đơn khiếu nại, vừa có đơn khởi kiện:

•        - Trường hợp người khởi kiện có đơn khởi kiện vụ án hành chính tại Toà án có thẩm quyền, đồng thời có đơn khiếu nại đến người có thẩm quyền giải quyết khiếu nại thì Toà án phải yêu cầu người khởi kiện làm văn bản lựa chọn cơ quan giải quyết; trường hợp người khởi kiện không làm được văn bản lựa chọn thì Toà án phải lập biên bản về việc người khởi kiện lựa chọn cơ quan giải quyết.

•        - Trường hợp quyết định hành chính, hành vi hành chính chỉ có liên quan đến một người mà người đó vừa khởi kiện vụ án hành chính tại Toà án có thẩm quyền, đồng thời có đơn khiếu nại đến người có thẩm quyền giải quyết khiếu nại thì việc giải quyết theo sự lựa chọn của người khởi kiện. Trường hợp người khởi kiện lựa chọn Toà án giải quyết thì Toà án thụ lý giải quyết vụ án theo thủ tục chung, đồng thời thông báo cho người có thẩm quyền giải quyết khiếu nại biết và yêu cầu chuyển toàn bộ hồ sơ giải quyết khiếu nại cho Toà án (nếu có). Trường hợp người khởi kiện lựa chọn người có thẩm quyền giải quyết khiếu nại giải quyết thì Toà án căn cứ vào điểm g khoản 1 Điều 109 của Luật TTHC trả lại đơn khởi kiện và các tài liệu kèm theo cho người khởi kiện. Nếu hết thời hạn giải quyết khiếu nại mà khiếu nại không được giải quyết hoặc đã được giải quyết nhưng người khiếu nại không đồng ý với việc giải quyết khiếu nại và có đơn khởi kiện vụ án hành chính thì Toà án xem xét để tiến hành thụ lý vụ án theo thủ tục chung.

•        b) Trường hợp quyết định hành chính, hành vi hành chính có liên quan đến nhiều người :

•        - Trường hợp chỉ có một người vừa khởi kiện vụ án hành chính tại Toà án có thẩm quyền, đồng thời có đơn khiếu nại đến người có thẩm quyền giải quyết khiếu nại, những người khác còn lại không khởi kiện vụ án hành chính và cũng không khiếu nại đến người có thẩm quyền giải quyết khiếu nại thì thẩm quyền giải quyết được thực hiện như trường hợp được hướng dẫn tại khoản 2 Điều này;

•        - Trường hợp có nhiều người vừa khởi kiện vụ án hành chính tại Toà án có thẩm quyền, đồng thời có đơn khiếu nại đến người có thẩm quyền giải quyết khiếu nại và tất cả những người này đều lựa chọn một trong hai cơ quan có thẩm quyền giải quyết (Toà án hoặc người có thẩm quyền giải quyết khiếu nại) thì thẩm quyền giải quyết được thực hiện như trường hợp được hướng dẫn tại khoản 2 Điều này;

•        - Trường hợp có nhiều người vừa khởi kiện vụ án hành chính tại Toà án có thẩm quyền, đồng thời có đơn khiếu nại đến người có thẩm quyền giải quyết khiếu nại, trong đó có một hoặc một số người lựa chọn Toà án giải quyết và một hoặc một số người lựa chọn người có thẩm quyền giải quyết khiếu nại giải quyết hoặc trường hợp chỉ có một hoặc một số người khởi kiện vụ án hành chính tại Toà án có thẩm quyền, một hoặc một số người khác chỉ khiếu nại đến người có thẩm quyền giải quyết khiếu nại thì phân biệt như sau:

•        - Trường hợp quyền lợi, nghĩa vụ của người khởi kiện và người khiếu nại độc lập với nhau thì việc giải quyết yêu cầu của người khởi kiện thuộc thẩm quyền của Toà án, còn việc giải quyết khiếu nại của những người khiếu nại thuộc thẩm quyền của người có thẩm quyền giải quyết khiếu nại. Trong trường hợp này, Toà án thụ lý giải quyết đối với yêu cầu của người khởi kiện, đồng thời thông báo cho người có thẩm quyền giải quyết khiếu nại biết về việc Toà án đã thụ lý giải quyết đối với yêu cầu của người khởi kiện;

•        - Trường hợp quyền lợi, nghĩa vụ của người khởi kiện và người khiếu nại không độc lập với nhau thì Toà án thụ lý giải quyết vụ án theo thủ tục chung, đồng thời thông báo cho người có thẩm quyền giải quyết khiếu nại biết và yêu cầu chuyển toàn bộ hồ sơ giải quyết khiếu nại cho Toà án (nếu có).

2.3. Vấn đề nhập hoặc tách vụ án

Đây cũng là một vấn đề mới được quy định trong Luật tố tụng hành chính so với Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các vụ án hành chính và Bộ luật Tố tụng dân sự. Điều 33 Luật tố tụng hành chính quy định như sau:

“- Toà án có thể nhập hai hoặc nhiều vụ án mà Toà án đã thụ lý riêng biệt thành một vụ án để giải quyết.

•        Toà án có thể tách một vụ án có các yêu cầu khác nhau thành hai hoặc nhiều vụ án để giải quyết”.

Việc quy định về nhập hoặc tách vụ án hành chính tạo điều kiện cho việc giải quyết vụ án một cách có hiệu quả, nhanh chóng, triệt để bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự, tránh khiếu kiện đông người, kéo dài mà vẫn đảm bảo ổn định tình hình chính trị địa phương.

Nghị quyết số 02/2011/NQ-HĐTP ngày 29 tháng 7 năm 2011 hướng dẫn về vấn đề này như sau:

1. Toà án có thể nhập hai hay nhiều vụ án hành chính đã thụ lý riêng biệt để giải quyết bằng một vụ án hành chính khi có đủ các điều kiện sau đây:

a) Các vụ án thụ lý riêng biệt chỉ có một người khởi kiện đối với nhiều quyết định hành chính, hành vi hành chính đều do một cơ quan, tổ chức hoặc một người có thẩm quyền trong cơ quan, tổ chức ban hành, thực hiện và có mối liên hệ mật thiết với nhau hoặc các vụ án thụ lý riêng biệt có nhiều người khởi kiện đối với cùng một quyết định hành chính hoặc hành vi hành chính;

Ví dụ 1: Ông Nguyễn Văn A khởi kiện đối với quyết định thu hồi đất và quyết định phê duyệt phương án bồi thường khi thu hồi đất của ông A. Cả hai quyết định này đều do Uỷ ban nhân dân huyện B ban hành. Toà án nhân dân huyện B đã thụ lý thành hai vụ án hành chính khác nhau.

Ví dụ 2: Chủ tịch Uỷ ban nhân dân quận H ra một quyết định xử phạt vi phạm hành chính về quản lý đất đai đối với ông Nguyễn Văn B và bà Trần Thị C. Cả ông B và bà C đều đã khởi kiện vụ án hành chính mà Toà án đã thụ lý bằng hai vụ án khác nhau.

b) Việc nhập hai hay nhiều vụ án hành chính thành một vụ án hành chính phải bảo đảm việc xét xử được nhanh chóng, hiệu quả, triệt để và không vi phạm thời hạn chuẩn bị xét xử.

2. Toà án có thể tách một vụ án hành chính đã thụ lý thành nhiều vụ án hành chính khác nhau trong trường hợp quyết định hành chính bị khởi kiện liên quan đến nhiều người khởi kiện và quyền lợi, nghĩa vụ của những người khởi kiện đó không liên quan với nhau.

Ví dụ: Uỷ ban nhân dân quận N ra quyết định thu hồi đất đối với hai hộ dân ở phường X, trong đó xác định cụ thể diện tích đất thu hồi của từng hộ dân. Cả hai hộ dân bị thu hồi đất đều khởi kiện tại Toà án nhân dân quận N và Toà án đã thụ lý thành một vụ án hành chính. Trường hợp này quyền lợi, nghĩa vụ của hai hộ dân trên là độc lập, không liên quan với nhau. Vì vậy, Toà án có thể tách vụ án trên thành hai vụ án hành chính khác nhau.

2.4. Cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng và việc thay đổi người tiến hành tố tụng

Những quy định về cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng về cơ bản được giữ nguyên nội dung như Điều 14 Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các vụ án hành chính đồng thời có một số điểm mới.

Luật tố tụng hành chính được xây dựng tương đồng với Bộ luật tố tụng dân sự nên các quy định rất đầy đủ và cụ thể, cơ cấu hợp lý và logic, nội dung các điều luật thể hiện rõ nhiệm vụ, quyền hạn của Chánh án Toà án, của Hội thẩm nhân dân, của Thư ký, của Viện trưởng Viện kiểm sát, của Kiểm sát viên và những trường hợp họ phải từ chối hoặc thay đổi, về thủ tục từ chối người tiến hành tố tụng hoặc đề nghị thay đổi những người tiến hành tố tụng.

Tuy nhiên, một vài quy định của Luật tố tụng hành chính về vấn đề này nếu chỉ để ở dưới dạng tổng quan thì cũng có thể gây ra nhiều tranh luận trong quá trình áp dụng pháp luật. Do vậy, Nghị quyết số 02/2011/NQ-HĐTP ngày 29 tháng 7 năm 2011 của Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân Tối cao hướng dẫn thi hành một số quy định của Luật tố tụng hành chính có hướng dẫn về vấn đề này như sau:

Thứ nhất: Trường hợp phải từ chối hoặc thay đổi người tiến hành tố tụng do là người thân thích của đương sự hoặc có căn cứ cho rằng họ không vô tư trong khi làm nhiệm vụ quy định tại khoản 1 và khoản 8 Điều 41 của Luật tố tụng hành chính:

1. Người thân thích của đương sự là người có quan hệ sau đây với đương sự:

a) Là vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của đương sự;
b) Là ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại, anh ruột, chị ruột, em ruột của đương sự;
c) Là bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột của đương sự;
d) Là cháu ruột của đương sự mà đương sự là ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại, bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột.

2. Có căn cứ rõ ràng cho rằng họ có thể không vô tư trong khi làm nhiệm vụ là ngoài các trường hợp được quy định tại các khoản từ khoản 1 đến khoản 7 Điều 41 của Luật TTHC thì trong các trường hợp khác (như trong quan hệ tình cảm, quan hệ thông gia, quan hệ công tác, quan hệ kinh tế…) có căn cứ rõ ràng để có thể khẳng định là Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân, Kiểm sát viên, Thư ký Toà án không vô tư trong khi làm nhiệm vụ. Ví dụ: Hội thẩm nhân dân là anh em kết nghĩa của người khởi kiện; Thẩm phán là con rể của người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan…

Cũng được coi là có căn cứ rõ ràng để cho rằng họ có thể không vô tư trong khi làm nhiệm vụ nếu trong cùng một phiên toà xét xử vụ án hành chính, Kiểm sát viên, Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân và Thư ký Toà án là người thân thích với nhau hoặc nếu Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân, Kiểm sát viên được phân công xét xử phúc thẩm vụ án hành chính có người thân thích là Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân, Kiểm sát viên đã tham gia xét xử sơ thẩm, phúc thẩm vụ án đó.

Thứ hai: Việc thay đổi Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân quy định tại Điều 42 của Luật tố tụng hành chính:

1. Theo quy định tại khoản 2 Điều 42 của Luật TTHC thì Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân phải từ chối tiến hành tố tụng hoặc bị thay đổi trong trường hợp là người thân thích với thành viên khác trong Hội đồng xét xử. Tuy nhiên, khi có hai người trong Hội đồng xét xử thân thích với nhau thì chỉ có một người phải từ chối hoặc bị thay đổi. Việc thay đổi ai trước khi mở phiên toà do Chánh án Toà án quyết định, tại phiên toà do Hội đồng xét xử quyết định. Việc xác định Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân trong cùng một Hội đồng xét xử là người thân thích với nhau được thực hiện tương tự theo hướng dẫn tại khoản 1 Điều 8 của Nghị quyết này.

2. Theo quy định tại khoản 3 Điều 42 của Luật TTHC, Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân phải từ chối tiến hành tố tụng hoặc bị thay đổi trong trường hợp đã tham gia xét xử sơ thẩm, phúc thẩm, giám đốc thẩm hoặc tái thẩm vụ án đó. “Đã tham gia xét xử sơ thẩm, phúc thẩm, giám đốc thẩm hoặc tái thẩm vụ án đó” là đã tham gia giải quyết vụ án và đã ra bản án sơ thẩm, bản án phúc thẩm, quyết định giám đốc thẩm hoặc tái thẩm, quyết định đình chỉ việc giải quyết vụ án (trừ trường hợp là thành viên của Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao, Ủy ban Thẩm phán Toà án cấp tỉnh được tham gia xét xử nhiều lần cùng một vụ án theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm).

Ngoài ra, trong chương quy định về người tiến hành tố tụng, cơ quan tiến hành tố tụng có 2 điểm mới:

- Một là: quy định về thời hạn cử người khác thay thế người tiến hành tố tụng bị thay đổi. Tại khoản 2 Điều 17 Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án hành chính quy định: “Trong thời hạn ba ngày làm việc, kể từ ngày hoãn phiên toà, Chánh án Toà án, Viện trưởng Viện kiểm sát phải cử người khác thay thế”. Về nội dung này, tại khoản 3 Điều 46 Luật tố tụng hành chính quy định: “Trong thời hạn 07 ngày làm việc, kể từ ngày hoãn phiên toà, Chánh án Toà án, Viện trưởng Viện kiểm sát phải cử người khác thay thế” (giống Bộ luật tố tụng dân sự sửa đổi).

- Thứ hai là về nhiệm vụ, quyền hạn của Thẩm phán thì bổ sung thêm quyền hạn “Tổ chức đối thoại giữa các bên đương sự khi có yêu cầu” (khoản 4 Điều 36 Luật tố tụng hành chính). Đây là điểm khác biệt và cũng là điểm đặc thù của Luật tố tụng hành chính so với Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án hành chính cũng như các loại hình tố tụng phi hình sự khác.

2.5. Người tham gia tố tụng, quyền và nghĩa vụ của người tham gia tố tụng

Luật Tố tụng hành chính cũng như các luật tố tụng khác trong hệ thống pháp luật Việt Nam không đưa ra định nghĩa cụ thể như thế nào là người tham gia tố tụng mà chỉ quy định những ai là người tham gia tố tụng và quyền, nghĩa vụ của họ. Luật tố tụng hành chính quy định những người tham gia tố tụng hành chính giống Điều 19 Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án hành chính.

Trên cơ sở các quyền và nghĩa vụ của người tham gia tố tụng được quy định tại Điều 20 Pháp lệnh, Luật tố tụng hành chính đã quy định, giải thích rõ ràng hơn, cụ thể hơn các quyền và nghĩa vụ của họ, khắc phục tình trạng phải vận dụng tương tự pháp luật tố tụng dân sự, gây khó khăn cho những người tiến hành tố tụng và cả những người tham gia tố tụng như trước đây.

Về năng lực pháp luật tố tụng hành chính và năng lực hành vi tố tụng hành chính của đương sự (Điều 48):

Kế thừa quy định của Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án hành chính (khoản 2 Điều 21 Pháp lệnh), mặt khác, do đặc thù quan hệ pháp luật hành chính là quan hệ giữa cơ quan hành chính nhà nước có thẩm quyền hoặc người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước với công dân, cơ quan, tổ chức - giữa một bên là người có quyền ban hành các quyết định hành chính, hành vi hành chính với một bên là người bị tác động, bị điều chỉnh bởi quyết định hành chính, hành vi hành chính đó nên Luật tố tụng hành chính quy định: đương sự là người từ đủ 18 tuổi trở lên thì có đầy đủ năng lực hành vi tố tụng hành chính, trường hợp đương sự là người chưa thành niên… thực hiện quyền và nghĩa vụ của đương sự trong tố tụng hành chính phải thông qua người đại diện theo pháp luật.

- Những quy định về người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự được thể hiện khá chi tiết và đầy đủ (Điều 55), có sự kế thừa của Pháp lệnh. Điểm mới trong quy định về quyền và nghĩa vụ của người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự là có quyền và nghĩa vụ xác minh, thu thập chứng cứ và cung cấp chứng cứ cho Toà án để thực hiện việc bảo vệ quyền và lợi ích cho đương sự.

Luật tố tụng hành chính đã có những quy định cụ thể và chi tiết hơn so với Pháp lệnh về quyền và nghĩa vụ của những người tham gia tố tụng nói chung và của luật sư trong giải quyết vụ án hành chính nói riêng. Điều này có ý nghĩa thiết thực trong việc đảm bảo cho luật sư thực hiện tốt vai trò của mình trong việc bảo vệ lợi ích của khách hàng, góp phần giải quyết vụ án hành chính khách quan, đúng đắn. Đồng thời, thể hiện sự tiến bộ trong tư duy lập pháp, ví dụ như quy định người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp được “nghiên cứu hồ sơ vụ án và được ghi chép, sao chụp những tài liệu có trong hồ sơ vụ án…”, “được biết, đọc, ghi chép, sao chụp và xem những tài liệu, chứng cứ do đương sự khác cung cấp hoặc do Toà án thu thập”, “yêu cầu cá nhân, cơ quan, tổ chức đang lưu trữ, quản lý chứng cứ cung cấp chứng cứ đó cho mình”… Song song với những quy định này, Luật cũng quy định về “trách nhiệm cung cấp tài liệu, chứng cứ của cá nhân, cơ quan, tổ chức có thẩm quyền” (Điều 9), nếu không cung cấp được phải trả lời bằng văn bản và nêu rõ lý do.

2.6. Các biện pháp khẩn cấp tạm thời

Trong Luật tố tụng hành chính, quy định về các biện pháp khẩn cấp tạm thời được tách ra thành chương riêng và quy định cụ thể về quyền yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời, các căn cứ và mục đích của việc yêu cầu Toà án áp dụng và trình tự, thủ tục áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời cũng được quy định cụ thể:

2.6.1. Về căn cứ áp dụng:

Điều 60 Luật tố tụng hành chính quy định:

- Trong quá trình giải quyết vụ án, đương sự, người đại diện của đương sự có quyền yêu cầu Toà án đang giải quyết vụ án đó áp dụng một hoặc nhiều biện pháp khẩn cấp tạm thời để tạm thời giải quyết yêu cầu cấp bách của đương sự, bảo vệ chứng cứ, bảo toàn tình trạng hiện có tránh gây thiệt hại không thể khắc phục được hoặc bảo đảm việc thi hành án.

- Trong trường hợp do tình thế khẩn cấp, cần phải bảo vệ ngay bằng chứng, ngăn chặn hậu quả nghiêm trọng có thể xảy ra thì cá nhân, cơ quan, tổ chức có quyền nộp đơn yêu cầu Toà án có thẩm quyền ra quyết định áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời đồng thời với việc nộp đơn khởi kiện cho Toà án đó.

Các biện pháp khẩn cấp tạm thời được quy định trong Luật tố tụng hành chính gồm có:

- Tạm đình chỉ việc thi hành quyết định hành chính, quyết định kỷ luật buộc thôi việc, quyết định xử lý vụ việc cạnh tranh.

Biện pháp này được áp dụng nếu trong quá trình giải quyết vụ án có căn cứ cho rằng quyết định đó là trái pháp luật và việc thi hành quyết định đó sẽ dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng khó khắc phục.

- Tạm dừng việc thực hiện hành vi hành chính. Biện pháp này được áp dụng nếu có căn cứ cho rằng hành vi hành chính là trái pháp luật và việc tiếp tục thực hiện hành vi hành chính sẽ dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng khó khắc phục.

- Cấm hoặc buộc thực hiện những hành vi nhất định. Biện pháp này được áp dụng nếu trong quá trình giải quyết vụ án có căn cứ cho rằng đương sự thực hiện hoặc không thực hiện một số hành vi nhất định làm ảnh hưởng đến việc giải quyết vụ án hoặc quyền và lợi ích hợp pháp của người khác có liên quan trong vụ án đang được Toà án giải quyết.

2.6.2. Về trách nhiệm đối với hậu quả của việc áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời:

Điều 66 Luật tố tụng hành chính quyết định về trách nhiệm do yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời không đúng như sau:

“1. Đương sự yêu cầu Toà án ra quyết định áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về yêu cầu của mình, nếu có lỗi trong việc gây thiệt hại thì phải bồi thường.

2. Toà án áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời không đúng với yêu cầu của đương sự mà gây thiệt hại cho người bị áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời hoặc gây thiệt hại cho người thứ ba thì Toà án phải bồi thường”.

- Trách nhiệm của đương sự: Điều 66 Luật tố tụng hành chính quy định đương sự yêu cầu Toà án ra quyết định áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về yêu cầu của mình, nếu có lỗi trong việc gây thiệt hại thì phải bồi thường, luật cũng không quy định trách nhiệm của Toà án trong trường hợp Toà án tự mình áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời.

Việc quyết định như vậy nhằm nâng cao trách nhiệm của đương sự khi yêu cầu Toà án ra quyết định áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời.

Trách nhiệm của Toà án: Với quy định như trên, được hiểu rằng: nếu đương sự yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời, nếu thấy có căn cứ thì Toà án áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời theo đúng yêu cầu của đương sự mà không có quyền áp dụng biện pháp khác.

Đồng thời, tại Điều 68 Luật tố tụng hành chính cũng quy định chỉ trong trường hợp theo yêu cầu của đương sự, Toà án mới có quyền xem xét quyết định thay đổi hoặc huỷ bỏ biện pháp khẩn cấp tạm thời. Như vậy, nếu đương sự không yêu cầu, Toà án cũng không được phép ra quyết định thay đổi hoặc huỷ bổ biện pháp khẩn cấp tạm thời.

Điểm mới về áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời của Luật tố tụng hành chính là quy định người yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời không phải thực hiện biện pháp bảo đảm. Với tính chất đặc thù của khiếu kiện hành chính - bên khởi kiện là cá nhân, cơ quan, tổ chức, còn bên bị kiện là cơ quan nhà nước, người có thẩm quyền trong cơ quan nhà nước thì có thể thấy rằng bên khởi kiện thường có phần yếu thế hơn so với bên bị kiện. Vì vậy, nếu quy định người yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời phải thực hiện biện pháp bảo đảm thì có phần hạn chế quyền của người dân được yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của họ, đặc biệt là đối với đương sự thuộc diện nghèo, điều kiện kinh tế khó khăn...

2.7. Chứng minh và chứng cứ trong tố tụng hành chính

Đây cũng là một trong những nội dung quan trọng của Luật tố tụng hành chính. Luật tố tụng hành chính quy định cụ thể quyền, nghĩa vụ cung cấp chứng cứ, chứng minh của đương sự và nhiệm vụ của Tòa án thu thập chứng cứ trong tố tụng hành chính.

2.7.1. Về quyền và nghĩa vụ cung cấp chứng cứ và chứng minh của đương sự

Theo quy định tại Điều 8 và Điều 72 Luật tố tụng hành chính thì đương sự có quyền và nghĩa vụ cung cấp chứng cứ cho Tòa án và chứng minh yêu cầu của mình là có căn cứ và hợp pháp.

Trong quá trình Tòa án giải quyết vụ án hành chính, đương sự có quyền và nghĩa vụ giao nộp chứng cứ cho Tòa án; nếu đương sự không nộp hoặc nộp không đầy đủ thì phải chịu hậu quả của việc không nộp hoặc nộp không đầy đủ đó, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác (khoản 1 Điều 77).

Việc quy định như trên sẽ nâng cao trách nhiệm của khách hàng và luật sư trong việc chứng minh và giao nộp chứng cứ cho Tòa án bảo đảm cho việc giải quyết vụ việc hành chính được chính xác, kịp thời.

2.7.2. Về trách nhiệm xác minh, thu thập chứng cứ của Tòa án

Luật tố tụng hành chính quy định: Trường hợp đương sự không thể tự mình thu thập được chứng cứ và có yêu cầu hoặc xét thấy cần thiết, Tòa án có thể tự mình hoặc ủy thác tiến hành xác minh, thu thập chứng cứ để làm rõ các tình tiết của vụ án.

Trường hợp luật sư và khách hàng đã áp dụng các biện pháp cần thiết để thu thập chứng cứ mà không thể tự mình thu thập được thì có thể yêu cầu Tòa án tiến hành thu thập chứng cứ nhằm bảo đảm cho việc giải quyết vụ án hành chính đúng đắn. Luật sư có thể hướng dẫn khách hàng đưa ra yêu cầu đối với Toà án để Tòa án tiến hành thu thập chứng cứ, hướng dẫn khách hàng làm đơn ghi rõ vấn đề cần chứng minh, chứng cứ cần thu thập và lý do vì sao tự mình không thu thập được.

Tòa án có thể trực tiếp hoặc bằng văn bản yêu cầu cá nhân, cơ quan, tổ chức đang quản lý, lưu giữ cung cấp cho Toà án chứng cứ để làm sáng tỏ nội dung vụ án.

2.7.3. Về trách nhiệm của cá nhân, cơ quan, tổ chức cung cấp tài liệu, chứng cứ cho đương sự, Tòa án, Viện kiểm sát

Luật tố tụng hành chính quy định cụ thể cá nhân, cơ quan, tổ chức trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình có trách nhiệm cung cấp đầy đủ và đúng thời hạn cho đương sự, Tòa án, Viện kiểm sát tài liệu, chứng cứ mà mình đang lưu giữ, quản lý khi có yêu cầu của đương sự, Tòa án, Viện kiểm sát; trường hợp không cung cấp được thì phải thông báo bằng văn bản cho đương sự, Tòa án, Viện kiểm sát biết và nêu rõ lý do của việc không cung cấp được tài liệu, chứng cứ. Thời hạn cung cấp chứng cứ cho Tòa án, Viện kiểm sát là 15 ngày, kể từ ngày nhận được yêu cầu của Tòa án, Viện kiểm sát.

Quy định này rất cần thiết, ràng buộc trách nhiệm của cá nhân, cơ quan, tổ chức, tạo điều kiện sớm thu thập được chứng cứ để giải quyết nhanh và chính xác vụ án hành chính.

2.8. Cấp, tống đạt, thông báo văn bản tố tụng

Chương VII - cấp, tống đạt, thông báo văn bản tố tụng là một chương hoàn toàn mới trong Luật tố tụng hành chính. Các điều luật cụ thể về vấn đề này được quy định từ Điều 92 đến Điều 102 Luật tố tụng hành chính.

Nghĩa vụ cấp, tống đạt hoặc thông báo văn bản tố tụng là của Toà án, Viện kiểm sát, cơ quan thi hành án. Những cơ quan này có nghĩa vụ cấp, tống đạt hoặc thông báo văn bản tố tụng cho đương sự, những người tham gia tố tụng khác và cá nhân, cơ quan, tổ chức có liên quan.

Các văn bản tố tụng phải được cấp, tống đạt hoặc thông báo gồm:

Bản án, quyết định của Toà án.

Đơn khởi kiện, đơn kháng cáo, quyết định kháng nghị.

Giấy báo, giấy triệu tập, giấy mời trong tố tụng hành chính.

Biên lai thu tiền tạm ứng án phí, tiền tạm ứng lệ phí, án phí, lệ phí và các chi phí khác.

Các văn bản tố tụng khác mà pháp luật có quy định phải cấp, tống đạt hoặc thông báo.

Việc cấp, tống đạt hoặc thông báo văn bản tố tụng do những người sau đây thực hiện:

- Người tiến hành tố tụng, người của cơ quan ban hành văn bản tố tụng được giao nhiệm vụ thực hiện việc cấp, tống đạt hoặc thông báo văn bản tố tụng;

- Ủy ban nhân dân cấp xã nơi người tham gia tố tụng cư trú hoặc cơ quan, tổ chức nơi người tham gia tố tụng làm việc khi Toà án hoặc Viện kiểm sát, cơ quan thi hành án dân sự có yêu cầu;

- Đương sự, người đại diện của đương sự hoặc người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự trong những trường hợp do Luật này quy định;

- Nhân viên bưu điện;

- Những người khác theo quy định của pháp luật.

Người có nghĩa vụ thực hiện việc cấp, tống đạt hoặc thông báo nhưng không làm đúng trách nhiệm của mình thì tuỳ theo tính chất, mức độ vi phạm mà bị xử lý kỷ luật, xử phạt hành chính hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự; nếu gây thiệt hại thì phải bồi thường theo quy định của pháp luật.

Việc cấp, tống đạt hoặc thông báo văn bản tố tụng được thực hiện bằng các phương thức sau đây:

- Cấp, tống đạt, thông báo trực tiếp, qua bưu điện hoặc người thứ ba được ủy quyền;

- Niêm yết công khai;

- Thông báo trên các phương tiện thông tin đại chúng.

Thủ tục cấp, tống đạt hoặc thông báo văn bản tố tụng: Người thực hiện việc cấp, tống đạt hoặc thông báo văn bản tố tụng phải trực tiếp chuyển giao cho người được cấp, tống đạt hoặc thông báo văn bản tố tụng có liên quan. Người được cấp, tống đạt, thông báo hoặc được ủy quyền cấp, tống đạt, thông báo văn bản tố tụng phải ký nhận vào biên bản hoặc sổ giao nhận văn bản tố tụng. Thời điểm để tính thời hạn tố tụng là ngày họ được cấp, tống đạt hoặc thông báo văn bản tố tụng.

Để đảm bảo quyền lợi của đương sự, cá nhân, cơ quan, tổ chức khi tham gia vào quá trình tố tụng, đồng thời đảm bảo tính công khai, minh bạch trong hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng, Luật tố tụng hành chính quy định rất cụ thể về các thủ tục cấp, tống đạt hoặc thông báo các văn bản tố tụng trong các trường hợp như:

Thủ tục cấp, tống đạt hoặc thông báo trực tiếp cho cá nhân;

Thủ tục cấp, tống đạt hoặc thông báo trực tiếp cho cơ quan, tổ chức;

Thủ tục niêm yết công khai;

Thủ tục thông báo trên phương tiện thông tin đại chúng;

Thông báo kết quả việc cấp, tống đạt hoặc thông báo văn bản tố tụng.

CHUYÊN ĐỀ 6  KHỞI KIỆN, THỤ LÝ VỤ ÁN, CHUẨN BỊ XÉT XỬ VÀ THỦ TỤC TỐ TỤNG  HÀNH CHÍNH TẠI PHIÊN TOÀ

I. KHỞI KIỆN VÀ THỤ LÝ VỤ ÁN HÀNH CHÍNH

1.  Khởi kiện vụ án hành chính

Khởi kiện là một trong những chế định quan trọng của Luật tố tụng hành chính, được quy định từ Điều 103 đến Điều 110 chương VIII. Chế định pháp luật này quy định quyền khởi kiện vụ án hành chính; thời hiệu khởi kiện; nội dung và hình thức của đơn khởi kiện; thủ tục gửi đơn khởi kiện đến Toà án; việc nhận và xem xét đơn khởi kiện; yêu cầu sửa đổi, bổ sung đơn khởi kiện; trả lại đơn khởi kiện; khiếu nại, kiến nghị và giải quyết khiếu nại, kiến nghị về việc trả lại đơn khởi kiện.

1.1. Quyền khởi kiện

Trong vụ án hành chính, người khởi kiện có thể là cá nhân, cơ quan, tổ chức.

Điều 103 Luật tố tụng hành chính quy định về quyền khởi kiện vụ án hành chính của các chủ thể đó trong một số trường hợp cụ thể như sau:

- Cá nhân, cơ quan, tổ chức có quyền khởi kiện vụ án hành chính đối với quyết định hành chính, hành vi hành chính, quyết định kỷ luật buộc thôi việc trong trường hợp không đồng ý với quyết định, hành vi đó hoặc đã khiếu nại với người có thẩm quyền giải quyết khiếu nại, nhưng hết thời hạn giải quyết khiếu nại theo quy định của pháp luật về khiếu nại mà khiếu nại không được giải quyết hoặc đã được giải quyết, nhưng không đồng ý với việc giải quyết khiếu nại về quyết định, hành vi đó.

Theo quy định này, quyền khởi kiện có thể được thực hiện vào nhiều thời điểm khác nhau: sau khi nhận được hoặc biết được quyết định hành chính, hành vi hành chính, quyết định kỷ luật buộc thôi việc hoặc sau khi  hết thời hạn giải quyết khiếu nại theo quy định của pháp luật về khiếu nại mà khiếu nại không được giải quyết  hoặc đã được giải quyết, nhưng không đồng ý với việc giải quyết khiếu nại đó của chủ thể có thẩm quyền giải quyết khiếu nại.

-  Cá nhân, tổ chức có quyền khởi kiện vụ án hành chính đối với quyết định giải quyết khiếu nại về quyết định xử lý vụ việc cạnh tranh trong trường hợp không đồng ý với quyết định đó.

Đối với loại việc này, quyền khởi kiện được thực hiện ngay sau khi nhận được quyết định giải quyết khiếu nại về quyết định xử lý vụ việc cạnh tranh mà không cần qua thủ tục khiếu nại đối với quyết định đó.

- Cá nhân có quyền khởi kiện vụ án hành chính về danh sách cử tri bầu cử đại biểu Quốc hội, danh sách cử tri bầu cử đại biểu Hội đồng nhân dân trong trường hợp đã khiếu nại với cơ quan có thẩm quyền giải quyết khiếu nại, nhưng hết thời hạn giải quyết theo quy định của pháp luật mà khiếu nại không được giải quyết hoặc đã được giải quyết, nhưng không đồng ý với cách giải quyết khiếu nại.

Các quy định trên cho thấy tuỳ từng đối tượng khởi kiện mà chủ thể khởi kiện có thể khác nhau: Chủ thể khởi kiện đối với quyết định hành chính, hành vi hành chính có thể là cá nhân, cơ quan, tổ chức. Chủ thể khởi kiện đối với quyết định giải quyết khiếu nại về quyết định xử lý vụ việc cạnh tranh chỉ có thể là cá nhân, tổ chức mà chủ yếu là các doanh nghiệp. Chủ thể khởi kiện đối với quyết định kỷ luật buộc thôi việc chỉ có thể là cá nhân cán bộ, công chức bị xử lý kỷ luật. Chủ thể khởi kiện đối với danh sách cử tri bầu cử đại biểu Quốc hội, danh sách cử tri bầu cử đại biểu Hội đồng nhân dân chỉ có thể là công dân Việt Nam.

Điểm mới của quy định về quyền khởi kiện là người khởi kiện không buộc phải qua thủ tục khiếu nại trước khi khởi kiện trừ khiếu kiện danh sách cử tri và với loại việc này, tuy phải qua khiếu nại nhưng cũng không buộc phải có giải quyết khiếu nại.

1.2. Thời hiệu khởi kiện

Theo Điều 104 Luật tố tụng hành chính, thời hiệu khởi kiện là thời hạn mà cá nhân, cơ quan, tổ chức được quyền khởi kiện để yêu cầu Toà án giải quyết vụ án hành chính bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm phạm; nếu thời hạn đó kết thúc thì mất quyền khởi kiện.

Thời hiệu khởi kiện đối với từng trường hợp được quy định như sau:

- Với đối tượng khởi kiện là quyết định hành chính, hành vi hành chính, quyết định kỷ luật buộc thôi việc thì thời hiệu khởi kiện là 01 năm, kể từ ngày nhận được hoặc biết được quyết định hành chính, hành vi hành chính, quyết định kỷ luật buộc thôi việc;

-  Với đối tượng khởi kiện là quyết định giải quyết khiếu nại về quyết định xử lý vụ việc cạnh tranh thì thời hiệu khởi kiện là 30 ngày, kể từ ngày nhận được quyết định giải quyết khiếu nại về quyết định xử lý vụ việc cạnh tranh;

- Với đối tượng khởi kiện là danh sách cử tri thì thời hiệu khởi kiện là từ ngày nhận được thông báo kết quả giải quyết khiếu nại của cơ quan lập danh sách cử tri hoặc kết thúc thời hạn giải quyết khiếu nại mà không nhận được thông báo kết quả giải quyết khiếu nại của cơ quan lập danh sách cử tri đến trước ngày bầu cử 05 ngày.

Luật tố tụng hành chính cũng quy định trường hợp vì sự kiện bất khả kháng hoặc trở ngại khách quan khác làm cho người khởi kiện không khởi kiện được trong thời hạn quy định đối với trường hợp khởi kiện quyết định hành vi hành chính, quyết định kỷ luật buộc thôi việc, quyết định giải quyết khiếu nại về quyết định xử lý vụ việc cạnh tranh thì thời gian có sự kiện bất khả kháng hoặc trở ngại khách quan khác không tính vào thời hiệu khởi kiện (Theo Nghị quyết 02/2011/NQ-HĐTP các sự kiện bất khả kháng hoặc trở ngại khách quan khác gồm: thiên tai, địch hoạ, nhu cầu chiến đấu, phục vụ chiến đấu hoặc do lỗi của cơ quan nhà nước làm cho chủ thể có quyền khởi kiện không thể khởi kiện trong phạm vi thời hiệu khởi kiện;  Chưa có người đại diện trong trường hợp người có quyền khởi kiện chưa thành niên, mất năng lực hành vi dân sự hoặc bị hạn chế năng lực hành vi dân sự; Chưa có người đại diện khác thay thế hoặc vì lý do chính đáng khác mà không thể tiếp tục đại diện được trong trường hợp người đại diện của người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự chết).

Các quy định của Bộ luật dân sự về cách xác định thời hạn, thời hiệu cũng được áp dụng trong tố tụng hành chính.

Theo Điều 3 Nghị quyết số 56/2010/QH 12 ngày 24/11/2010 của Quốc hội quy định về thời hiệu khởi kiện được hồi tố đối với trường hợp đối tượng khởi kiện là quyết định hành chính, hành vi hành chính về quản lý đất đai  xảy ra trước ngày Luật tố tụng hành chính có hiệu lực. Trong thời hạn 01 năm kể từ ngày 01/7/2011, người khiếu nại đã thực hiện việc khiếu nại quyết định hành chính, hành vi hành chính về quản lý đất đai đến Chủ tịch Ủy ban nhân dân huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh, Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương từ ngày 01 tháng 6 năm 2006 đến ngày 01/7/2011 (Luật tố tụng hành chính có hiệu lực), nếu khiếu nại không được giải quyết hoặc đã được giải quyết nhưng người khiếu nại không đồng ý với quyết định giải quyết khiếu nại thì có quyền khởi kiện tại Tòa án nhân dân theo quy định của Luật tố tụng hành chính.

Nghị quyết số 02/2011/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân Tối cao hướng dẫn về thời hiệu khởi kiện quy định tại Điều 104 của Luật TTHC như sau:

-  Để xác định thời điểm bắt đầu tính thời hiệu khởi kiện trong trường hợp nào là “kể từ ngày nhận được”, trường hợp nào là “kể từ ngày biết được” thì cần căn cứ vào đối tượng bị tác động trực tiếp của quyết định hành chính, hành vi hành chính, quyết định kỷ luật buộc thôi việc và phân biệt như sau:

Trường hợp cá nhân, cơ quan, tổ chức bị tác động trực tiếp bởi quyết định hành chính, quyết định kỷ luật buộc thôi việc và họ là đối tượng được nhận quyết định thì thời điểm bắt đầu tính thời hiệu khởi kiện là kể từ ngày họ nhận được quyết định hành chính, quyết định kỷ luật buộc thôi việc (được cơ quan, người có thẩm quyền ra quyết định hành chính, quyết định kỷ luật buộc thôi việc giao trực tiếp, được nhận qua nhân viên bưu điện, qua chính quyền địa phương hoặc những người khác theo quy định của pháp luật).

Trường hợp cá nhân, cơ quan, tổ chức không phải là đối tượng bị tác động trực tiếp bởi quyết định hành chính, quyết định kỷ luật buộc thôi việc và họ không phải là đối tượng được nhận quyết định và thực tế là họ không nhận được quyết định đó thì thời điểm bắt đầu tính thời hiệu khởi kiện là kể từ ngày họ biết được quyết định đó.

Trường hợp hành vi của cơ quan hành chính nhà nước, cơ quan, tổ chức khác hoặc của người có thẩm quyền trong cơ quan, tổ chức đó thực hiện nhiệm vụ, công vụ theo quy định của pháp luật thì thời điểm bắt đầu tính thời hiệu khởi kiện là kể từ ngày hành vi hành chính đó được thực hiện (nếu cá nhân, cơ quan, tổ chức đã chứng kiến việc thực hiện hành vi hành chính đó) hoặc kể từ ngày được thông báo về thời điểm hành vi hành chính đó đã được thực hiện (nếu cá nhân, cơ quan, tổ chức không chứng kiến việc thực hiện hành vi hành chính đó nhưng họ đã được cơ quan có thẩm quyền thông báo về thời điểm hành vi hành chính đó đã được thực hiện) hoặc kể từ ngày biết được hành vi hành chính đó (nếu cá nhân, cơ quan, tổ chức không chứng kiến việc thực hiện hành vi hành chính đó và cũng không được cơ quan có thẩm quyền thông báo về thời điểm hành vi hành chính đó đã được thực hiện, nhưng họ đã biết được hành vi hành chính đó qua các thông tin khác như được người khác kể lại);

Trường hợp hành vi của cơ quan hành chính nhà nước, cơ quan, tổ chức khác hoặc của người có thẩm quyền trong cơ quan, tổ chức đó không thực hiện nhiệm vụ, công vụ theo quy định của pháp luật thì thời điểm bắt đầu tính thời hiệu khởi kiện là kể từ ngày hết thời hạn theo quy định của pháp luật mà cơ quan, tổ chức hoặc người có thẩm quyền trong cơ quan, tổ chức đó không thực hiện nhiệm vụ, công vụ theo quy định của pháp luật.

1.3. Nội dung và hình thức của đơn khởi kiện

Theo quy định tại Điều 105 Luật tố tụng hành chính, đơn kiện hợp pháp khi đáp ứng đủ các yêu cầu về nội dung và hình thức như sau:

Về nội dung, đơn khởi kiện phải có các nội dung chính sau đây:

- Ngày, tháng, năm làm đơn.

- Toà án được yêu cầu giải quyết vụ án hành chính.

- Tên, địa chỉ của người khởi kiện, người bị kiện.

- Nội dung quyết định hành chính, quyết định kỷ luật buộc thôi việc, quyết định giải quyết khiếu nại về quyết định xử lý vụ việc cạnh tranh, nội dung giải quyết khiếu nại về danh sách cử tri hoặc tóm tắt diễn biến của hành vi hành chính – tuỳ theo đối tượng khởi kiện cụ thể trong từng vụ án.

- Nội dung quyết định giải quyết khiếu nại (lần 1, lần 2, nếu có).

- Các yêu cầu đề nghị Toà án giải quyết (gồm yêu cầu phán quyết về tính hợp pháp của đối tượng khởi kiện và các yêu cầu khác thuộc phạm vi thẩm quyền xem xét của Toà án trong vụ án hành chính).

- Cam đoan về việc không đồng thời khiếu nại đến người có thẩm quyền giải quyết khiếu nại. Đây là điểm mới trong quy định về nội dung đơn khởi kiện, để tránh trường hợp người khởi kiện vừa cùng lúc yêu cầu giải quyết việc của họ theo cả hai thủ tục hành chính và tư pháp.

Về hình thức: đơn kiện phải thể hiện bằng văn bản. Người khởi kiện là cá nhân phải ký tên hoặc điểm chỉ; người khởi kiện là cơ quan, tổ chức thì người đại diện theo pháp luật của cơ quan, tổ chức đó phải ký tên và đóng dấu vào phần cuối đơn. Trường hợp người có quyền khởi kiện là người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của họ thì đơn khởi kiện do người đại diện theo pháp luật của những người này ký tên hoặc điểm chỉ.

Kèm theo đơn khởi kiện phải có các tài liệu chứng minh cho yêu cầu của người khởi kiện là có căn cứ và hợp pháp như tài liệu về đối tượng khởi kiện, tài liệu chứng minh thiệt hại (nếu có yêu cầu bồi thường)...

1.4. Thủ tục gửi đơn khởi kiện đến Toà án

Điều 106 quy định các phương thức mà người khởi kiện có thể thực hiện để  gửi đơn khởi kiện và tài liệu kèm theo đến Toà án có thẩm quyền giải quyết vụ án như  sau:

-  Nộp trực tiếp tại Toà án.

-  Gửi qua bưu điện.

Ngày khởi kiện được tính từ ngày đương sự nộp đơn tại Toà án hoặc ngày có dấu bưu điện nơi gửi.

Nghị quyết số 02/2011/NQ-HĐTP  hướng dẫn cụ thể như sau:

* Trường hợp người khởi kiện trực tiếp nộp đơn tại Toà án thì ngày khởi kiện là ngày nộp đơn.

* Trường hợp đương sự gửi đơn đến Toà án qua bưu điện thì ngày khởi kiện là ngày có dấu bưu điện nơi gửi.

Trường hợp không xác định được ngày, tháng, năm theo dấu bưu điện trên phong bì thì thực hiện như sau:

- Trường hợp ngày Toà án nhận được đơn do bưu điện chuyển đến mà thời hiệu khởi kiện vẫn còn thì ngày khởi kiện là ngày Toà án nhận được đơn do bưu điện chuyển đến;

- Trường hợp ngày Toà án nhận được đơn do bưu điện chuyển đến mà thời hiệu khởi kiện đã hết thì Toà án phải tiến hành xác minh ngày đương sự gửi đơn tại bưu điện và phân biệt như sau: nếu xác minh được ngày đương sự gửi đơn tại bưu điện thì ngày khởi kiện là ngày đương sự gửi đơn tại bưu điện; nếu không xác minh được ngày đương sự gửi đơn tại bưu điện thì ngày khởi kiện là ngày ghi trong đơn khởi kiện.

* Trường hợp vừa có đơn khiếu nại, vừa có đơn khởi kiện và người khởi kiện lựa chọn cơ quan có thẩm quyền giải quyết khiếu nại giải quyết thì ngày khởi kiện đối với quyết định hành chính mà họ đã khiếu nại là ngày họ gửi đơn khởi kiện đầu tiên. Trường hợp họ chỉ khởi kiện quyết định giải quyết khiếu nại có nội dung mới thì ngày khởi kiện là ngày họ gửi đơn khởi kiện quyết định giải quyết khiếu nại. Việc xác định ngày khởi kiện trong các trường hợp này thực hiện theo hướng dẫn tại khoản 1 và khoản 2 Điều này.

* Trường hợp chuyển vụ án cho Toà án khác theo quy định tại khoản 1 Điều 32 và khoản 3 Điều 139 của Luật TTHC và được hướng dẫn tại Điều 6 và Điều 18 của Nghị quyết số 02/2011/NQ-HĐTP thì ngày khởi kiện là ngày gửi đơn khởi kiện đến Toà án đã thụ lý sai thẩm quyền và được xác định theo hướng dẫn tại các  trường hợp trên.

1.5. Nhận và xem xét đơn khởi kiện, trả lại đơn, khiếu nại và giải quyết khiếu nại đối với việc trả lại đơn

Nhận và xem xét đơn khởi kiện là hành vi của Toà án quy định tại Điều 107.

Khi người khởi kiện trực tiếp tại Toà án nộp đơn khởi kiện hoặc gửi qua bưu điện thì Toà án nhận đơn khởi kiện, ghi vào sổ nhận đơn và cấp giấy xác nhận đã nhận đơn cho đương sự.

Trong thời hạn 05 ngày làm việc, kể từ ngày nhận được đơn khởi kiện, Chánh án Toà án phân công một Thẩm phán xem xét đơn khởi kiện.

Trong thời hạn 05 ngày làm việc, kể từ ngày được phân công, Thẩm phán phải xem xét đơn khởi kiện và tài liệu kèm theo để thực hiện một trong các thủ tục sau đây:

- Tiến hành thủ tục thụ lý vụ án nếu vụ án thuộc thẩm quyền giải quyết;

- Chuyển đơn khởi kiện cho Toà án có thẩm quyền và báo cho người khởi kiện, nếu vụ án thuộc thẩm quyền giải quyết của Toà án khác;

- Trả lại đơn khởi kiện cho người khởi kiện, nếu thuộc một trong các trường hợp quy định tại khoản 1 Điều 109 của Luật TTHC, gồm: người khởi kiện không có quyền khởi kiện; người khởi kiện không có đủ năng lực hành vi tố tụng hành chính; thời hiệu khởi kiện đã hết mà không có lý do chính đáng; chưa có đủ điều kiện khởi kiện vụ án hành chính; sự việc đã được giải quyết bằng bản án hoặc quyết định của Toà án đã có hiệu lực pháp luật; sự việc không thuộc thẩm quyền giải quyết của Toà án; người khởi kiện lựa chọn giải quyết vụ việc theo thủ tục giải quyết khiếu nại trong trường hợp quy định tại Điều 31 của Luật TTHC; đơn khởi kiện không có đủ nội dung quy định tại khoản 1 Điều 105 của Luật TTHC mà không được người khởi kiện sửa đổi, bổ sung theo quy định tại Điều 108 của Luật TTHC; hết thời hạn được thông báo nộp tạm ứng án phí quy định tại khoản 1 Điều 111 của Luật TTHC mà người khởi kiện không xuất trình biên lai nộp tiền tạm ứng án phí cho Toà án, trừ trường hợp có lý do chính đáng.

Khi trả lại đơn khởi kiện và các tài liệu kèm theo cho người khởi kiện, Toà án phải có văn bản ghi rõ lý do trả lại đơn khởi kiện. Văn bản trả lại đơn khởi kiện được gửi ngay cho Viện kiểm sát cùng cấp.

Trong thời hạn 07 ngày làm việc, kể từ ngày nhận được văn bản trả lại đơn khởi kiện, người khởi kiện có quyền khiếu nại, Viện kiểm sát có quyền kiến nghị với Chánh án Toà án đã trả lại đơn khởi kiện.

Trong thời hạn 03 ngày làm việc, kể từ ngày nhận được khiếu nại, kiến nghị về việc trả lại đơn khởi kiện, Chánh án Toà án phải ra một trong các quyết định sau đây:

- Giữ nguyên việc trả lại đơn khởi kiện và thông báo cho đương sự, Viện kiểm sát cùng cấp biết;

- Nhận lại đơn khởi kiện và tài liệu kèm theo để tiến hành việc thụ lý vụ án.

Trường hợp không đồng ý với quyết định giải quyết khiếu nại của Chánh án Toà án thì trong thời hạn 10 ngày làm việc, kể từ ngày nhận được quyết định giải quyết khiếu nại, người khởi kiện có quyền khiếu nại, Viện kiểm sát cùng cấp có quyền kiến nghị với Chánh án Toà án cấp trên trực tiếp. Trong thời hạn 07 ngày làm việc, kể từ ngày nhận được khiếu nại, kiến nghị, Chánh án Toà án cấp trên trực tiếp phải giải quyết. Quyết định của Chánh án Toà án cấp trên trực tiếp là quyết định giải quyết cuối cùng.

1.6. Yêu cầu sửa đổi, bổ sung đơn khởi kiện

Trong trường hợp đơn khởi kiện không thể hiện đủ các nội dung quy định tại khoản 1 Điều 105 của Luật TTHC như đã trình bày ở tiểu mục 1.1.3, theo quy định tại Điều 108, Toà án thông báo cho người khởi kiện biết để họ sửa đổi, bổ sung trong thời hạn 10 ngày làm việc, kể từ ngày người khởi kiện nhận được thông báo của Toà án.

Nếu người khởi kiện đã sửa đổi, bổ sung đơn khởi kiện theo đúng quy định tại khoản 1 Điều 105 của Luật TTHC thì Toà án tiếp tục việc thụ lý vụ án; nếu họ không sửa đổi, bổ sung theo yêu cầu của Toà án thì Toà án trả lại đơn khởi kiện và tài liệu kèm theo cho người khởi kiện.

Nghị quyết 02/2011/HĐTP hướng dẫn các trường hợp cụ thể như sau:

- Trường hợp đơn khởi kiện không có đủ các nội dung quy định tại khoản 1 Điều 105 của Luật TTHC thì tuỳ theo yêu cầu sửa đổi, bổ sung đơn khởi kiện mà Toà án yêu cầu người khởi kiện sửa đổi, bổ sung đơn khởi kiện trong một thời hạn do Toà án ấn định, nhưng không quá 10 ngày làm việc, kể từ ngày người khởi kiện nhận được văn bản của Toà án yêu cầu sửa đổi, bổ sung đơn khởi kiện;

- Trường hợp đối tượng khởi kiện ghi trong đơn là quyết định giải quyết khiếu nại mà quyết định đó không thuộc đối tượng khởi kiện vụ án hành chính theo quy định của Luật TTHC và hướng dẫn tại Điều 1 của Nghị quyết 02/2011/HĐTP thì Toà án giải thích cho người khởi kiện biết là quyết định giải quyết khiếu nại đó không thuộc đối tượng khởi kiện vụ án hành chính và yêu cầu người khởi kiện sửa đổi, bổ sung đơn khởi kiện về đối tượng khởi kiện trong thời hạn được hướng dẫn trên.

Yêu cầu sửa đổi, bổ sung đơn khởi kiện phải được làm bằng văn bản, trong đó phải nêu rõ những vấn đề cần sửa đổi, bổ sung cho người khởi kiện biết để họ thực hiện. Văn bản này có thể được giao trực tiếp hoặc gửi cho người khởi kiện qua bưu điện và phải được ghi vào sổ theo dõi.

Thời gian thực hiện việc sửa đổi, bổ sung đơn khởi kiện không tính vào thời hiệu khởi kiện. Ngày khởi kiện vẫn được xác định là ngày gửi đơn khởi kiện và xác định theo hướng dẫn tại Điều 13 của Nghị quyết này.

Sau khi người khởi kiện đã sửa đổi, bổ sung đơn khởi kiện theo yêu cầu của Toà án thì Toà án tiếp tục việc thụ lý vụ án theo thủ tục chung quy định tại Điều 111 của Luật TTHC. Nếu hết thời hạn do Toà án ấn định mà người khởi kiện không sửa đổi, bổ sung theo yêu cầu của Toà án thì Toà án căn cứ vào điểm h khoản 1 Điều 109 của Luật TTHC trả lại đơn khởi kiện và tài liệu, chứng cứ kèm theo cho họ.

2. Thụ lý vụ án hành chính

Bao gồm các quy định về điều kiện và thủ tục thụ lý vụ án; phân công Thẩm phán giải quyết vụ án; nhiệm vụ, quyền hạn của Thẩm phán khi lập hồ sơ vụ án; thông báo về việc thụ lý vụ án; quyền, nghĩa vụ của người được thông báo và quyền yêu cầu độc lập của người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan.

Cụ thể là:

2.1. Điều kiện và thủ tục thụ lý vụ án

Sau khi nhận đơn khởi kiện và các tài liệu kèm theo, nếu Thẩm phán được phân công xem xét đơn khởi kiện xét thấy vụ án hành chính thuộc thẩm quyền giải quyết thì thông báo cho người khởi kiện biết để họ nộp tiền tạm ứng án phí; trường hợp người khởi kiện được miễn nộp tiền tạm ứng án phí hoặc không phải nộp tiền tạm ứng án phí thì thông báo cho người khởi kiện biết về việc thụ lý vụ án. Trong thời hạn 10 ngày làm việc, kể từ ngày nhận được thông báo nộp tiền tạm ứng án phí, người khởi kiện phải nộp tiền tạm ứng án phí.

Toà án thụ lý vụ án vào ngày người khởi kiện xuất trình biên lai nộp tiền tạm ứng án phí.

Trường hợp người khởi kiện được miễn nộp tiền tạm ứng án phí hoặc không phải nộp tiền tạm ứng án phí thì ngày thụ lý vụ án là ngày Thẩm phán thông báo cho người khởi kiện biết việc thụ lý.

2.2. Phân công Thẩm phán giải quyết vụ án

Trong thời hạn 03 ngày làm việc, kể từ ngày thụ lý vụ án, Chánh án Toà án phân công Thẩm phán đã thực hiện việc xem xét đơn khởi kiện và thụ lý vụ án giải quyết vụ án; trường hợp Thẩm phán đã thực hiện việc xem xét đơn khởi kiện và thụ lý vụ án không thể tiếp tục giải quyết vụ án hoặc thuộc trường hợp phải từ chối tiến hành tố tụng hoặc bị thay đổi thì Chánh án Toà án phân công một Thẩm phán khác giải quyết vụ án.

Đối với vụ án phức tạp, việc giải quyết có thể phải kéo dài thì Chánh án Toà án phân công Thẩm phán dự khuyết để bảo đảm xét xử liên tục.

Trong quá trình giải quyết vụ án, nếu Thẩm phán được phân công không thể tiếp tục tiến hành được nhiệm vụ thì Chánh án Toà án phân công Thẩm phán khác tiếp tục nhiệm vụ; trường hợp đang xét xử mà không có Thẩm phán dự khuyết thì vụ án phải được xét xử lại từ đầu.

2.3. Nhiệm vụ, quyền hạn của Thẩm phán khi lập hồ sơ vụ án hành chính

Sau khi được Chánh án Toà án phân công giải quyết vụ án, Thẩm phán  thực hiện các nhiệm vụ quyền hạn sau:

- Thông báo về việc thụ lý vụ án cho các đương sự.

- Yêu cầu đương sự nộp tài liệu, chứng cứ cho Toà án.

- Xác minh, thu thập chứng cứ theo quy định của Luật TTHC.

Cụ thể:

Thứ nhất, thông báo về việc thụ lý vụ án.

Trong thời hạn 05 ngày làm việc, kể từ ngày thụ lý vụ án, Toà án phải thông báo bằng văn bản cho người bị kiện, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến việc giải quyết vụ án và Viện kiểm sát cùng cấp về việc Toà án đã thụ lý vụ án.

Văn bản thông báo phải có các nội dung chính sau đây:

- Ngày, tháng, năm làm văn bản thông báo;

- Tên, địa chỉ Toà án đã thụ lý vụ án;

- Tên, địa chỉ của người khởi kiện, người bị kiện;

- Những vấn đề cụ thể người khởi kiện yêu cầu Toà án giải quyết;

- Danh sách tài liệu người khởi kiện nộp kèm theo đơn khởi kiện;

- Thời hạn người được thông báo phải nộp ý kiến bằng văn bản về yêu cầu của người khởi kiện và tài liệu, chứng cứ kèm theo (nếu có) cho Toà án;

- Hậu quả pháp lý của việc người được thông báo không nộp cho Toà án văn bản ghi ý kiến của mình về yêu cầu của người khởi kiện.

Thứ hai, trường hợp xét thấy chứng cứ có trong hồ sơ vụ án hành chính chưa đủ cơ sở để giải quyết thì Thẩm phán được phân công giải quyết vụ án yêu cầu đương sự giao nộp và giao nộp bổ sung chứng cứ.

Thứ ba, Toà án chỉ xác minh thu thập chứng cứ khi đương sự không thể tự mình thu thập được chứng cứ và có yêu cầu hoặc xét thấy cần thiết bằng cách Toà án tự mình hoặc ủy thác tiến hành xác minh, thu thập chứng cứ để làm rõ các tình tiết của vụ án.

Việc thu thập chứng cứ có thể được thực hiện bằng các phương pháp do luật TTHC quy định tại khoản 4 Điều 78, gồm:

- Lấy lời khai của đương sự;

- Lấy lời khai người làm chứng;

- Đối chất;

- Xem xét, thẩm định tại chỗ;

- Trưng cầu giám định;

- Quyết định định giá tài sản, thẩm định giá tài sản;

- Ủy thác thu thập chứng cứ;

- Yêu cầu cá nhân, cơ quan, tổ chức cung cấp chứng cứ.

2.4. Quyền, nghĩa vụ của người được thông báo và quyền yêu cầu độc lập của người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan.

Khi nhận được thông báo, người được thông báo thực hiện các quyền, nghĩa vụ sau:

- Trong thời hạn 15 ngày, kể từ ngày nhận được thông báo, người bị kiện, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan phải nộp cho Toà án văn bản ghi ý kiến của mình về yêu cầu của người khởi kiện và tài liệu, chứng cứ kèm theo (nếu có).

Trường hợp cần gia hạn thì người được thông báo phải có đơn xin gia hạn gửi cho Toà án nêu rõ lý do; nếu việc xin gia hạn là có căn cứ thì Toà án gia hạn một lần, nhưng không quá 10 ngày.

- Trường hợp người bị kiện, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đã nhận được thông báo, nhưng không nộp ý kiến bằng văn bản trong thời hạn quy định tại khoản 1 Điều này mà không có lý do chính đáng thì Toà án tiếp tục giải quyết vụ án theo quy định của Luật này.

Người bị kiện, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có quyền yêu cầu Toà án cho biết, đọc, xem, ghi chép, sao chụp đơn khởi kiện và tài liệu, chứng cứ kèm theo đơn khởi kiện (nếu có).

Trong thời hạn 10 ngày, kể từ ngày nhận được thông báo, Viện kiểm sát cử Kiểm sát viên, Kiểm sát viên dự khuyết (nếu có) tham gia việc giải quyết vụ án và thông báo cho Toà án.

Trong vụ án hành chính có thể có sự tham gia của người  có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có yêu cầu độc lập. Trường hợp người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan không tham gia tố tụng với người khởi kiện hoặc với người bị kiện thì họ có quyền yêu cầu độc lập khi có các điều kiện sau đây:

- Việc giải quyết vụ án có liên quan đến quyền lợi, nghĩa vụ của họ;

- Yêu cầu độc lập của họ có liên quan đến vụ án đang được giải quyết;

-Yêu cầu độc lập của họ được giải quyết trong cùng một vụ án làm cho việc giải quyết vụ án được chính xác và nhanh hơn.

Thủ tục yêu cầu độc lập được thực hiện theo quy định của Luật TTHC về thủ tục khởi kiện của người khởi kiện.

II. CHUẨN BỊ XÉT XỬ

Giai đoạn chuẩn bị xét xử được tính từ sau khi Toà thụ lý vụ án đến thời điểm Thẩm phán ra quyết định đưa vụ án ra xét xử.

1. Thời hạn chuẩn bị xét xử

Theo Điều 117 Luật TTHC, thời hạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án hành chính được quy định như sau:

- 04 tháng, kể từ ngày thụ lý vụ án đối với trường hợp khiếu kiện các quyết định hành chính, hành vi hành chính, quyết định kỷ luật buộc thôi việc công chức, (các trường hợp quy định tại điểm a khoản 2 Điều 104 Luật TTHC).

- 02 tháng, kể từ ngày thụ lý vụ án đối với trường hợp khiếu kiện quyết định giải quyết khiếu nại về quyết định xử lý vụ việc cạnh tranh (quy định tại điểm b khoản 2 Điều 104 ).

Đối với vụ án phức tạp hoặc có trở ngại khách quan thì Chánh án Toà án có thể quyết định gia hạn thời hạn chuẩn bị xét xử một lần, nhưng không quá 02 tháng đối với trường hợp hợp khiếu kiện các quyết định hành chính, hành vi hành chính, quyết định kỷ luật buộc thôi việc công chức và không quá 01 tháng đối với quyết định giải quyết khiếu nại về quyết định xử lý vụ việc cạnh tranh.

2. Các quyết định

Trong thời hạn chuẩn bị xét xử trên, Thẩm phán được phân công làm Chủ toạ phiên toà phải ra một trong các quyết định sau đây:

- Đưa vụ án ra xét xử (Quyết định đưa vụ án ra xét xử phải được gửi cho các đương sự, Viện kiểm sát cùng cấp ngay sau khi ra quyết định).

- Tạm đình chỉ việc giải quyết vụ án (nếu có căn cứ quy định tại Điều 118: Đương sự là cá nhân đã chết, cơ quan, tổ chức đã giải thể mà chưa có cá nhân, cơ quan, tổ chức kế thừa quyền, nghĩa vụ tố tụng; Đương sự là cá nhân mất năng lực hành vi dân sự mà chưa xác định được người đại diện theo pháp luật; Đã hết thời hạn chuẩn bị xét xử mà một trong các đương sự không thể có mặt vì lý do chính đáng, trừ trường hợp có thể xét xử vắng mặt các đương sự; Cần đợi kết quả giải quyết của cơ quan khác hoặc vụ việc khác có liên quan).

- Đình chỉ việc giải quyết vụ án (nếu có căn cứ quy định tại Điều 119: Người khởi kiện là cá nhân đã chết mà quyền, nghĩa vụ của họ không được thừa kế; cơ quan, tổ chức đã giải thể mà không có cá nhân, cơ quan, tổ chức kế thừa quyền, nghĩa vụ tố tụng; Người khởi kiện rút đơn khởi kiện và được Toà án chấp nhận; Người khởi kiện đã được triệu tập hợp lệ đến lần thứ hai mà vẫn vắng mặt; Người bị kiện hủy bỏ quyết định hành chính, quyết định kỷ luật buộc thôi việc, quyết định giải quyết khiếu nại về quyết định xử lý vụ việc cạnh tranh hoặc chấm dứt hành vi hành chính bị khởi kiện và người khởi kiện đồng ý rút đơn khởi kiện, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có yêu cầu độc lập đồng ý rút yêu cầu; Các trường hợp trả lại đơn kiện quy định tại khoản 1 Điều 109 Luật TTHC mà Toà án đã thụ lý).

Trong thời hạn 20 ngày, kể từ ngày có quyết định đưa vụ án ra xét xử, Toà án phải mở phiên toà; trường hợp có lý do chính đáng, thì thời hạn mở phiên toà có thể kéo dài, nhưng không quá 30 ngày.

Riêng với khiếu kiện danh sách cử tri, thời hạn chuẩn bị xét xử được quy định chung trong điều luật quy định về thời hạn giải quyết vụ án, là 02 ngày, kể từ ngày thụ lý vụ án (Điều 169). Trong thời hạn đó, Thẩm phán được phân công thụ lý vụ án phải ra một trong các quyết định sau đây:

- Quyết định đưa vụ án ra xét xử .

- Đình chỉ vụ án và trả lại đơn khởi kiện.

Sau khi ra quyết định đưa vụ án ra xét xử, Toà án phải gửi ngay quyết định đó cho các đương sự và Viện kiểm sát cùng cấp. Trong thời hạn 02 ngày, kể từ ngày ra quyết định đưa vụ án ra xét xử, Toà án phải mở phiên toà xét xử.

Hậu quả của việc tạm đình chỉ giải quyết vụ án hành chính được quy định như sau:

- Toà án không xoá tên vụ án hành chính bị tạm đình chỉ giải quyết trong sổ thụ lý mà chỉ ghi chú vào sổ thụ lý số và ngày, tháng, năm của quyết định tạm đình chỉ giải quyết vụ án hành chính đó.

- Tiền tạm ứng án phí, lệ phí mà đương sự đã nộp được gửi tại Kho bạc Nhà nước và được xử lý khi Toà án tiếp tục giải quyết vụ án hành chính.

Hậu quả của việc đình chỉ việc giải quyết vụ án hành chính quy định như sau:

- Khi có quyết định đình chỉ giải quyết vụ án hành chính, đương sự không có quyền khởi kiện yêu cầu Toà án giải quyết lại vụ án hành chính đó, nếu việc khởi kiện này không có gì khác với vụ án đã bị đình chỉ về người khởi kiện, người bị kiện và quan hệ pháp luật có tranh chấp, trừ các trường hợp bị đình chỉ theo quy định tại các điểm b, d và g khoản 1 Điều 109, điểm b và điểm c khoản 1 Điều 120 của Luật này và các trường hợp khác theo quy định của pháp luật.

- Tiền tạm ứng án phí, lệ phí mà đương sự đã nộp được xử lý theo quy định của pháp luật về án phí, lệ phí Toà án.

Về thời hạn thực hiện thủ tục: trong thời hạn 05 ngày làm việc, kể từ ngày ra quyết định quy định tại khoản 1 Điều này, Toà án phải gửi quyết định tạm đình chỉ hoặc đình chỉ việc giải quyết vụ án cho đương sự và Viện kiểm sát cùng cấp.

Toà án phải gửi hồ sơ vụ án cùng với việc gửi quyết định đưa vụ án ra xét xử cho Viện kiểm sát cùng cấp nghiên cứu. Trong thời hạn 15 ngày, kể từ ngày nhận được hồ sơ vụ án, Viện kiểm sát phải trả lại hồ sơ vụ án cho Toà án.

III. THỦ TỤC TỐ TỤNG TẠI PHIÊN TOÀ HÀNH CHÍNH SƠ THẨM

1. Một số quy định chung về tố tụng tại phiên toà

3.1. Nguyên tắc xét xử

Phải đảm bảo:

- Xét xử trực tiếp: Hội đồng xét xử phải trực tiếp xác định những tình tiết của vụ án bằng cách hỏi và nghe lời trình bày của người khởi kiện, người bị kiện, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án, người đại diện, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự và những người tham gia tố tụng khác; xem xét, kiểm tra tài liệu, chứng cứ đã thu thập được; nghe Kiểm sát viên phát biểu ý kiến của Viện kiểm sát. Bản án chỉ được căn cứ vào việc hỏi, kết quả tranh luận và các chứng cứ đã được xem xét, kiểm tra tại phiên toà.

- Xét xử bằng lời nói.

- Xét xử liên tục: các thành viên của Hội đồng xét xử phải xét xử vụ án từ khi bắt đầu cho đến khi kết thúc phiên toà, trừ thời gian nghỉ theo quy định.

3.2. Sự có mặt của người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng

3.2.1. Sự có mặt của người tiến hành tố tụng

Phiên toà chỉ được tiến hành khi có đủ thành viên Hội đồng xét xử và Thư ký Toà án. Nếu có Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân vắng mặt hoặc không thể tiếp tục tham gia xét xử vụ án nhưng có Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân dự khuyết tham gia phiên toà từ đầu thì những người này được thay thế thành viên Hội đồng xét xử vắng mặt để tham gia xét xử vụ án. Nếu không có Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân dự khuyết để thay thế thành viên Hội đồng xét xử , Thư ký Toà án vắng mặt hoặc không thể tiếp tục tham gia phiên toà mà không có người thay thế thì phải hoãn phiên toà.

Kiểm sát viên được Viện trưởng Viện kiểm sát cùng cấp phân công có nhiệm vụ tham gia phiên toà, nếu vắng mặt thì Hội đồng xét xử quyết định hoãn phiên toà và thông báo cho Viện trưởng Viện kiểm sát cùng cấp, trừ trường hợp Kiểm sát viên vắng mặt hoặc không thể tiếp tục tham gia phiên toà, nhưng có Kiểm sát viên dự khuyết tham gia phiên toà từ đầu (người này được thay thế Kiểm sát viên vắng mặt tham gia phiên toà xét xử vụ án).

3.2.2. Sự có mặt của người tham gia tố tụng

Đối với các đương sự và người đại diện của đương sự, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho đương sự:

* Khi được Toà án triệu tập hợp lệ lần thứ nhất, những người này phải có mặt; trường hợp có người vắng mặt thì Hội đồng xét xử hoãn phiên toà, trừ trường hợp người đó có đơn đề nghị xét xử vắng mặt.

Toà án thông báo cho đương sự, người đại diện, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự biết việc hoãn phiên toà.

* Khi được Toà án triệu tập hợp lệ lần thứ hai, đương sự hoặc người đại diện của họ, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự phải có mặt tại phiên toà, nếu vắng mặt không vì sự kiện bất khả kháng thì xử lý như sau:

Người khởi kiện, người đại diện theo pháp luật mà không có người đại diện tham gia phiên toà thì bị coi là từ bỏ việc khởi kiện và Toà án ra quyết định đình chỉ giải quyết vụ án đối với yêu cầu khởi kiện của người đó, trừ trường hợp người đó có đơn đề nghị xét xử vắng mặt. Người khởi kiện có quyền khởi kiện lại, nếu thời hiệu khởi kiện vẫn còn;

Người bị kiện, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan không có yêu cầu độc lập mà không có người đại diện tham gia phiên toà thì Toà án tiến hành xét xử vắng mặt họ;

Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có yêu cầu độc lập mà không có người đại diện tham gia phiên toà thì bị coi là từ bỏ yêu cầu độc lập của mình và Toà án ra quyết định đình chỉ việc giải quyết vụ án đối với yêu cầu độc lập của người đó, trừ trường hợp người đó có đơn đề nghị xét xử vắng mặt. Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có yêu cầu độc lập có quyền khởi kiện lại đối với yêu cầu độc lập đó, nếu thời hiệu khởi kiện vẫn còn;

Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự vắng mặt thì Toà án vẫn tiến hành xét xử vắng mặt họ.

2. Các thủ tục do Thư ký Toà án thực hiện

Trước khi khai mạc phiên toà, Thư ký Toà án phải tiến hành các công việc sau đây:

- Phổ biến nội quy phiên toà.

- Kiểm tra, xác định sự có mặt, vắng mặt của những người tham gia phiên toà theo giấy triệu tập của Toà án; nếu có người vắng mặt thì cần phải làm rõ lý do.

- Ổn định trật tự trong phòng xử án.

- Yêu cầu mọi người trong phòng xử án đứng dậy khi Hội đồng xét xử vào phòng xử án.

3. Thủ tục khai mạc phiên toà

Sau khi Hội đồng xét xử vào phòng xử án, Chủ toạ phiên toà giữ vai trò điều hành.

Thủ tục khai mạc phiên toà diễn ra theo các bước như sau:

-  Chủ toạ phiên toà khai mạc phiên toà và đọc quyết định đưa vụ án ra xét xử.

- Thư ký Toà án báo cáo với Hội đồng xét xử về sự có mặt, vắng mặt của những người tham gia phiên toà theo giấy triệu tập của Toà án và lý do vắng mặt.

-  Chủ toạ phiên toà kiểm tra lại sự có mặt của những người tham gia phiên toà theo giấy triệu tập của Toà án và kiểm tra căn cước của đương sự.

- Chủ toạ phiên toà phổ biến quyền, nghĩa vụ của các đương sự và của những người tham gia tố tụng khác.

- Chủ toạ phiên toà giới thiệu những người tiến hành tố tụng, người giám định, người phiên dịch.

- Chủ toạ phiên toà hỏi những người có quyền yêu cầu thay đổi những người tiến hành tố tụng, người giám định, người phiên dịch xem họ có yêu cầu thay đổi ai không và lý do yêu cầu thay đổi.

Trong trường hợp tại phiên toà có người yêu cầu thay đổi người tiến hành tố tụng, người giám định, người phiên dịch thì Hội đồng xét xử phải xem xét, quyết định việc chấp nhận hoặc không chấp nhận yêu cầu theo quy định của Luật TTHC; trường hợp không chấp nhận thì phải nêu rõ lý do và ghi vào biên bản phiên toà.

Trong trường hợp các đương sự có thay đổi, bổ sung  yêu cầu thì Hội đồng xét xử phải xem xét và quyết định. Hội đồng xét xử chấp nhận việc thay đổi, bổ sung yêu cầu của đương sự nếu việc thay đổi, bổ sung yêu cầu của họ không vượt quá phạm vi yêu cầu khởi kiện hoặc yêu cầu độc lập ban đầu. Nếu đương sự rút một phần hoặc toàn bộ yêu cầu của mình và việc rút yêu cầu của họ là tự nguyện thì Hội đồng xét xử chấp nhận và đình chỉ xét xử đối với phần yêu cầu hoặc toàn bộ yêu cầu mà đương sự đã rút.

Trường hợp người khởi kiện rút toàn bộ yêu cầu khởi kiện nhưng người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan vẫn giữ nguyên yêu cầu độc lập của mình thì sẽ có sự thay đổi địa vị tố tụng - người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trở thành người khởi kiện trong vụ án.

4. Thủ tục  hỏi

Trong thủ tục này, Chủ toạ phiên toà giữ vai trò điều hành.

Hội đồng xét xử xác định đầy đủ các tình tiết của vụ án bằng cách nghe ý kiến của người khởi kiện, người bị kiện, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan hoặc người đại diện của đương sự, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự, người làm chứng, người giám định, đối chiếu các ý kiến này với tài liệu, chứng cứ đã thu thập được.

Sau khi nghe xong lời trình bày của đương sự, việc hỏi từng người về từng vấn đề được thực hiện theo thứ tự Chủ toạ phiên toà hỏi trước rồi đến Hội thẩm nhân dân, sau đó đến người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự, đương sự, những người tham gia tố tụng khác và Kiểm sát viên.

Những điểm mới của Luật tố tụng hành chính trong thủ tục này là quy định cho các đương sự quyền đưa ra câu hỏi; quy định rõ phương pháp hỏi và phạm vi các vấn đề cần hỏi trong vụ án, người trả lời… cho từng đối tượng cụ thể.

Nếu trong vụ án có nhiều người khởi kiện, nhiều người bị kiện, nhiều người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trong một vụ án hành chính thì thủ tục hỏi phải hỏi riêng từng người một theo các nhóm đương sự đó.

Các nội dung hỏi cụ thể đối với từng đương sự như sau:

Đối với bên khởi kiện:  Chỉ hỏi người khởi kiện về những vấn đề mà người khởi kiện, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người khởi kiện trình bày chưa rõ, có mâu thuẫn với nhau hoặc mâu thuẫn với những lời khai của họ trước đó, mâu thuẫn với lời trình bày của người bị kiện, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan và người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của những người này. Người khởi kiện có thể tự mình trả lời hoặc người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người khởi kiện trả lời thay cho người khởi kiện và sau đó người khởi kiện trả lời bổ sung.

Đối với bên bị kiện: Chỉ hỏi người bị kiện về những vấn đề mà người bị kiện, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người bị kiện trình bày chưa rõ, có mâu thuẫn với nhau hoặc mâu thuẫn với những lời khai của họ trước đó, mâu thuẫn với lời trình bày của người khởi kiện, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan và người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của những người này. Người bị kiện có thể tự mình trả lời hoặc người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người bị kiện trả lời thay cho người bị kiện và sau đó người bị kiện trả lời bổ sung.

Đối với người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan: Chỉ hỏi người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan về những vấn đề mà họ, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của họ trình bày chưa rõ, có mâu thuẫn với nhau hoặc mâu thuẫn với những lời khai của họ trước đó, mâu thuẫn với lời trình bày của người khởi kiện, người bị kiện, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của những người này. Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có thể tự mình trả lời hoặc người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của họ trả lời thay cho họ và sau đó họ trả lời bổ sung.

Đối với  người làm chứng: Trước khi hỏi người làm chứng về các nội dung cụ thể của vụ án, Chủ toạ phiên toà phải hỏi rõ về quan hệ giữa họ với các đương sự trong vụ án; nếu người làm chứng là người chưa thành niên thì Chủ toạ phiên toà có thể yêu cầu cha, mẹ, người giám hộ hoặc thầy giáo, cô giáo giúp đỡ để hỏi. Chủ toạ phiên toà yêu cầu người làm chứng trình bày rõ những tình tiết của vụ án mà họ biết. Sau khi người làm chứng trình bày xong thì chỉ hỏi thêm người làm chứng về những điểm mà họ trình bày chưa rõ, chưa đầy đủ hoặc có mâu thuẫn với nhau, mâu thuẫn với những lời khai của họ trước đó, mâu thuẫn với lời trình bày của đương sự, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự. Sau khi đã trình bày xong, người làm chứng ở lại phòng xử án để có thể được hỏi thêm. Trong trường hợp cần thiết phải bảo đảm an toàn cho người làm chứng và những người thân thích của họ, Hội đồng xét xử quyết định không tiết lộ những thông tin về nhân thân của người làm chứng và không để những người trong phiên toà nhìn thấy họ.

Trong thủ tục hỏi, Hội đồng xét xử công bố các tài liệu của vụ án trong các trường hợp sau đây (trừ trường hợp đặc biệt cần giữ bí mật nhà nước, giữ gìn thuần phong mỹ tục của dân tộc, giữ bí mật nghề nghiệp, bí mật kinh doanh, bí mật đời tư của cá nhân theo yêu cầu của đương sự) :

- Người tham gia tố tụng không có mặt tại phiên toà mà trong giai đoạn chuẩn bị xét xử đã có lời khai;

- Những lời khai của người tham gia tố tụng tại phiên toà mâu thuẫn với những lời khai trước đó;

- Khi Hội đồng xét xử thấy cần thiết hoặc khi có yêu cầu của Kiểm sát viên, người tham gia tố tụng.

Trong thủ tục hỏi, theo yêu cầu của Kiểm sát viên, người tham gia tố tụng hoặc khi xét thấy cần thiết, Hội đồng xét xử cho nghe băng ghi âm, đĩa ghi âm, xem băng ghi hình, đĩa ghi hình tại phiên toà, trừ trường hợp trừ trường hợp đặc biệt cần giữ bí mật nhà nước, giữ gìn thuần phong mỹ tục của dân tộc, giữ bí mật nghề nghiệp, bí mật kinh doanh, bí mật đời tư của cá nhân theo yêu cầu của đương sự.

Tại thủ tục này, Hội đồng xét xử  có quyền đưa vật chứng, ảnh hoặc biên bản xác nhận vật chứng để xem xét tại phiên toà hoặc Hội đồng xét xử có thể cùng với các đương sự đến xem xét tại chỗ những vật chứng không thể đưa đến phiên toà được nếu thấy cần thiết.

Ngoài ra Luật TTHC còn quy định việc hỏi người giám định như sau:

Chủ toạ phiên toà yêu cầu người giám định trình bày kết luận của mình về vấn đề được giao giám định. Khi trình bày, người giám định có quyền giải thích bổ sung về kết luận giám định, các căn cứ để đưa ra kết luận giám định.

Kiểm sát viên, những người tham gia tố tụng có mặt tại phiên toà có quyền nhận xét về kết luận giám định, được hỏi những vấn đề còn chưa rõ, có mâu thuẫn trong kết luận giám định hoặc có mâu thuẫn với những tình tiết khác của vụ án.

Trong trường hợp người giám định không có mặt tại phiên toà, chủ toạ phiên toà công bố kết luận giám định.

Khi có người tham gia tố tụng không đồng ý với kết luận giám định được công bố tại phiên toà và có yêu cầu giám định bổ sung hoặc giám định lại, nếu xét thấy việc giám định bổ sung, giám định lại là cần thiết cho việc giải quyết vụ án thì Hội đồng xét xử quyết định giám định bổ sung, giám định lại; trong trường hợp này thì Hội đồng xét xử quyết định hoãn phiên toà.

Khi nhận thấy các tình tiết của vụ án đã được xem xét đầy đủ, Chủ toạ phiên toà hỏi Kiểm sát viên, đương sự, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự và những người tham gia tố tụng khác xem họ có yêu cầu hỏi vấn đề gì nữa không; trường hợp có người yêu cầu và xét thấy yêu cầu đó là có căn cứ thì Chủ toạ phiên toà quyết định tiếp tục việc hỏi. Nếu không ai có ý kiến gì thì chủ toạ tuyên bố kết thúc thủ tục hỏi chuyển sang thủ tục tranh luận.

5. Thủ tục tranh luận

Luật TTHC quy định rõ những chủ thể tham gia tranh luận tại phiên toà và trình tự phát biểu khi tranh luận. Các chủ thể tham gia tranh luận trong phiên toà hành chính chỉ gồm các đương sự, người đại diện của các đương sự, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các đương sự.

Các chủ thể đó thực hiện trình tự phát biểu khi tranh luận như sau:

-  Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người khởi kiện phát biểu. Người khởi kiện có quyền bổ sung ý kiến.

- Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người bị kiện phát biểu. Người bị kiện có quyền bổ sung ý kiến;

- Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan phát biểu. Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có quyền bổ sung ý kiến.

Trường hợp đương sự, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự vắng mặt tại phiên toà nhưng có gửi văn bản bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự thì Hội đồng xét xử phải công bố văn bản này tại phiên toà.

Trường hợp đương sự không có người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình thì họ tự mình phát biểu khi tranh luận.

Về nội dung tranh luận và đối đáp: Khi phát biểu về đánh giá chứng cứ, đề xuất quan điểm của mình về việc giải quyết vụ án, người tham gia tranh luận phải căn cứ vào tài liệu, chứng cứ đã thu thập được và đã được xem xét, kiểm tra tại phiên toà cũng như kết quả việc hỏi tại phiên toà. Người tham gia tranh luận có quyền đáp lại ý kiến của người khác mà không bị hạn chế thời gian tranh luận. Chủ toạ phiên toà tạo điều kiện cho những người tham gia tranh luận trình bày hết ý kiến, nhưng có quyền cắt những ý kiến không có liên quan đến vụ án.

Sau khi những người tham gia tố tụng phát biểu tranh luận và đối đáp xong, Kiểm sát viên tham gia phiên toà phát biểu ý kiến về việc tuân theo pháp luật tố tụng trong quá trình giải quyết vụ án của Thẩm phán, Hội đồng xét xử; việc chấp hành pháp luật của người tham gia tố tụng hành chính, kể từ khi thụ lý vụ án cho đến trước thời điểm Hội đồng xét xử nghị án chứ không phát biểu về nội dung vụ án và đề xuất hướng giải quyết vụ án như khi Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án hành chính còn hiệu lực.

Các bên không được tranh luận với đại diện Viểm kiểm sát.

6. Thủ tục nghị án

Sau khi kết thúc phần tranh luận, Hội đồng xét xử vào phòng nghị án để nghị án.

Chỉ có các thành viên của Hội đồng xét xử mới có quyền nghị án. Khi nghị án, các thành viên của Hội đồng xét xử phải giải quyết tất cả các vấn đề của vụ án bằng cách biểu quyết theo đa số về từng vấn đề.

Tuỳ theo đối tượng khởi kiện là quyết định hành chính, hành vi hành chính, quyết định kỷ luật buộc thôi việc, quyết định giải quyết khiếu nại về quyết định xử lý vụ việc cạnh tranh, danh sách cử tri, quyết định giải quyết khiếu nại có liên quan mà Hội đồng xét xử xem xét tính hợp pháp của đối tượng bị khởi kiện đó.

Hội đồng xét xử có quyền quyết định:

- Bác yêu cầu khởi kiện, nếu yêu cầu khởi kiện không có căn cứ pháp luật;

- Chấp nhận một phần hoặc toàn bộ yêu cầu khởi kiện, tuyên hủy một phần hoặc toàn bộ quyết định hành chính trái pháp luật; buộc cơ quan nhà nước hoặc người có thẩm quyền trong cơ quan nhà nước thực hiện nhiệm vụ, công vụ theo quy định của pháp luật;

- Chấp nhận một phần hoặc toàn bộ yêu cầu khởi kiện, tuyên bố một số hoặc toàn bộ các hành vi hành chính là trái pháp luật; buộc cơ quan nhà nước hoặc người có thẩm quyền trong cơ quan nhà nước chấm dứt hành vi hành chính trái pháp luật;

- Chấp nhận yêu cầu khởi kiện, tuyên hủy quyết định kỷ luật buộc thôi việc trái pháp luật; buộc người đứng đầu cơ quan, tổ chức thực hiện nhiệm vụ, công vụ theo quy định của pháp luật;

- Chấp nhận một phần hoặc toàn bộ yêu cầu khởi kiện, tuyên hủy một phần hoặc toàn bộ quyết định giải quyết khiếu nại về quyết định xử lý vụ việc cạnh tranh trái pháp luật; buộc cơ quan, người có thẩm quyền ra quyết định giải quyết khiếu nại về quyết định xử lý vụ việc cạnh tranh giải quyết lại vụ việc theo quy định của Luật cạnh tranh;

- Chấp nhận một phần hoặc toàn bộ yêu cầu khởi kiện; buộc cơ quan lập danh sách cử tri sửa đổi, bổ sung danh sách cử tri theo quy định của pháp luật;

- Buộc cơ quan, tổ chức bồi thường thiệt hại, khôi phục quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, cơ quan, tổ chức bị xâm phạm do quyết định hành chính, hành vi hành chính, quyết định kỷ luật buộc thôi việc, quyết định xử lý vụ việc cạnh tranh trái pháp luật gây ra;

- Kiến nghị với cơ quan nhà nước có thẩm quyền, người đứng đầu của cơ quan nhà nước có thẩm quyền xem xét trách nhiệm của cơ quan nhà nước, người có thẩm quyền của cơ quan nhà nước. Đây là quy định mới về thẩm quyền của Hội đồng xét xử.

Thứ tự biểu quyết về các vấn đề trong thủ tục nghị án: Hội thẩm nhân dân biểu quyết trước, Thẩm phán biểu quyết sau cùng. Trường hợp Hội đồng xét xử gồm năm thành viên thì Thẩm phán Chủ toạ phiên toà là người biểu quyết sau cùng.

Người có ý kiến thiểu số có quyền trình bày ý kiến của mình bằng văn bản và được đưa vào hồ sơ vụ án.

Khi nghị án, Hội đồng xét xử chỉ được căn cứ vào tài liệu, chứng cứ đã được kiểm tra, xem xét tại phiên toà, kết quả việc hỏi tại phiên toà và phải xem xét đầy đủ ý kiến của những người tham gia tố tụng, Kiểm sát viên.

Khi nghị án phải có biên bản nghị án, biên bản phải ghi lại ý kiến đã thảo luận và quyết định của Hội đồng xét xử và phải được các thành viên Hội đồng xét xử ký tên tại phòng nghị án trước khi tuyên án.

Trong trường hợp vụ án có nhiều tình tiết phức tạp, việc nghị án đòi hỏi phải có thời gian dài thì Hội đồng xét xử có thể quyết định thời gian nghị án, nhưng không quá 05 ngày làm việc, kể từ khi kết thúc tranh luận tại phiên toà. Trong trường hợp này, Hội đồng xét xử phải thông báo cho những người có mặt tại phiên toà và người tham gia tố tụng vắng mặt tại phiên toà biết giờ, ngày và địa điểm tuyên án; nếu Hội đồng xét xử đã thực hiện việc thông báo mà có người tham gia tố tụng vắng mặt thì Hội đồng xét xử vẫn tiến hành việc tuyên án theo quy định tại Điều 165 của Luật TTHC.

Bản án phải được hoàn thiện trong thủ tục nghị án, gồm có phần mở đầu, phần nội dung vụ án và nhận định của Toà án, phần quyết định.

Phần mở đầu của bản án phải ghi rõ tên Toà án xét xử sơ thẩm; số và ngày thụ lý vụ án; số bản án và ngày tuyên án; họ, tên của các thành viên Hội đồng xét xử, Thư ký Toà án, Kiểm sát viên; tên, địa chỉ của người khởi kiện, người bị kiện, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan; người đại diện, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự; những người tham gia tố tụng khác; đối tượng khởi kiện; số, ngày, tháng, năm của quyết định đưa vụ án ra xét xử; xét xử công khai hoặc xét xử kín; thời gian và địa điểm xét xử.

Trong phần nội dung vụ án và nhận định của Toà án phải ghi yêu cầu khởi kiện của người khởi kiện; đề nghị của người bị kiện; đề nghị, yêu cầu độc lập của người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan; nhận định của Toà án; điểm, khoản, điều của văn bản quy phạm pháp luật mà Toà án căn cứ để giải quyết vụ án. Trong nhận định của Toà án phải phân tích những căn cứ để chấp nhận hoặc không chấp nhận yêu cầu, đề nghị của đương sự, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự.

Trong phần quyết định phải ghi rõ các quyết định của Toà án về từng vấn đề phải giải quyết trong vụ án, về án phí và quyền kháng cáo đối với bản án; trường hợp có quyết định phải thi hành ngay thì phải ghi rõ quyết định đó.

7. Thủ tục tuyên án

Khi tuyên án, Chủ toạ phiên toà hoặc một thành viên khác của Hội đồng xét xử đọc bản án; sau khi đọc xong có thể giải thích thêm về việc thi hành bản án và quyền kháng cáo. Mọi người trong phòng xử án phải đứng dậy, trừ trường hợp đặc biệt được phép của Chủ toạ phiên toà.

Trường hợp có đương sự không biết tiếng Việt thì sau khi tuyên án, người phiên dịch phải dịch lại cho họ nghe toàn bộ bản án sang ngôn ngữ mà họ biết.

Bản án của Toà án được ban hành thì không được sửa chữa, bổ sung trừ trường hợp phát hiện lỗi rõ ràng về chính tả, về số liệu do nhầm lẫn hoặc tính toán sai./.

PHẦN C: TÌM HIỂU VỀ LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ

CHUYÊN ĐỀ 7: KHỞI TỐ, ĐIỀU TRA VỤ ÁN HÌNH SỰ VÀ QUYẾT ĐỊNH VIỆC TRUY TỐ

I. KHỞI TỐ VỤ ÁN HÌNH SỰ

1. Khái niệm, nhiệm vụ và ý nghĩa của khởi tố vụ án hình sự

1.1. Khái niệm

Khởi tố vụ án hình sự là giai đoạn mở đầu của tố tụng hình sự, trong đó cơ quan có thẩm quyền xác định có hay không có dấu hiệu tội phạm để ra quyết định khởi tố hoặc quyết định không khởi tố vụ án.

Quyết định khởi tố vụ án là cơ sở pháp lý đầu tiên để thực hiện việc điều tra. Quyết định này làm phát sinh quan hệ pháp luật tố tụng hình sự giữa cơ quan có thẩm quyền và những người tham gia tố tụng. Các hoạt động điều tra và việc áp dụng biện pháp ngăn chặn chỉ được tiến hành sau khi có quyết định khởi tố vụ án. Tuy nhiên, trong trường hợp cần thiết phải làm sáng tỏ những tài liệu đầu tiên, xác định hoàn cảnh, địa điểm xảy ra tội phạm, thu thập những vật chứng và những tình tiết có giá trị cho việc phat hiện tội phạm thì tiến hành khám nghiệm hiện trường; trường hợp khẩn cấp hoặc phạm tội quả tang thì bắt người trước khi khởi tố vụ án.

1.2. Nhiệm vụ

Giai đoạn khởi tố vụ án có nhiệm vụ xác định có hay không có dấu hiệu phạm tội để khởi tố hoặc không khởi tố vụ án, bảo đảm không một tội phạm nào không bị phát hiện, không một người vô tội nào bị truy cứu trách nhiệm hình sự oan.

1.3. Ý nghĩa

Khởi tố vụ án hình sự bảo đảm cho việc phát hiện nhanh chóng mọi hành vi phạm tội. Bởi vì, chỉ có thông qua những hoạt động kiểm tra, xác minh kịp thời các nguồn tin về tội phạm mới có điều kiện làm rõ sự việc xảy ra có dấu hiệu của tội phạm hay không. Nếu hoạt động tố tụng trong giai đoạn khởi tố vụ án không được tiến hành khẩn trương, đầy đủ sẽ có thể không phát hiệu ra dấu hiệu tội phạm, dẫn đến việc ra quyết định không khởi tố vụ án, bỏ lọt tội phạm.

Khởi tố vụ án là giai đoạn tố tụng mở đầu cho các hoạt động điều tra. Chưa khởi tố vụ án thì không được tiến hành các hoạt động điều tra, trừ một số trường hợp đặc biệt.

Khởi tố vụ án tạo điều kiện thuận lợi cho các hoạt động tố tụng tiếp theo. Sau khi đã khởi tố vụ án, hoạt động điều tra không còn phải kiểm tra, xác minh để xác định dấu hiệu tội phạm nữa mà chỉ tập trung vào điều tra làm rõ các hành vi phạm tội và người thực hiện tội phạm.

Khởi tố vụ án góp phần bảo đảm quyền tự do, dân chủ của công dân được pháp luật bảo hộ. Nếu không thực hiện các hoạt động kiểm tra, xác minh nguồn tin về tội phạm mà tiến hành ngay các hoạt động điều tra, kể cả áp dụng biện pháp cưỡng chế tố tụng sẽ dẫn đến nhiều trường hợp sau một thời gian điều tra không xác định được dấu hiệu của tội phạm, không chứng minh được người bị áp dụng biện pháp cưỡng chế có hành vi nguy hiểm cho xã hội nên phải quyết định đình chỉ tố tụng thì người này đã bị xâm phạm quyền tự do thân thể. Để xác định dấu hiệu của tội phạm trong giai đoạn khởi tố vụ án không áp dụng biện pháp cưỡng chế nên bảo đảm quyền tự do dân chủ của công dân.

2. Khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại

Tuy nhiên, trong thực tế không ít những trường hợp tội phạm xảy ra đã gây thiệt hại cho người bị hại không chỉ về lợi ích vật chất mà cả về tinh thần. Việc khởi tố vụ án hình sự để truy cứu trách nhiệm người thực hiện tội trong các trường hợp này có thể lại gây thêm những tổn thất về tinh thần cho người bị hại. Bởi vì, nếu không khởi tố vụ án để truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người thực hiện tội phạm mà để cho người bị hại tự mình lựa chọn cách giải quyết sao cho vừa được đền bù một phần những mất mát xảy ra, vừa giữ được tình cảm xóm làng, họ hàng, anh em hoặc giữ kín những chuyện đời tư thì tác dụng của cách giải quyết này có thể còn lớn hơn. Vì thế, để hạn chế những trường hợp khi có tội phạm xảy ra, việc khởi tố vụ án có thể gây thêm tổn thất cho người bị hại, pháp luật quy định trường hợp khởi tố vụ án theo yêu cầu của người bị hại, tạo khả năng và điều kiện cho người bị hại được tự lựa chọn cách giải quyết hoặc là yêu cầu pháp luật can thiệp hoặc là tự dàn xếp với người đã gây thiệt hại cho mình một cách ổn thỏa. Tuy vậy, pháp luật cho phép sự thể hiện ý chí cá nhân của người bị hại trong việc tự giải quyết các sự việc gây thiệt hại cho chính mình cũng chỉ trong giới hạn nhất định mà xã hội và cộng đồng có thể chấp nhận được. Nếu những thiệt hại đã gây ra cho người bị hại là nghiêm trọng thì Nhà nước phải can thiệp và trường hợp này việc khởi tố vụ án không còn phụ thuộc vào ý chí người bị hại.

Do đó, Điều 105 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 quy định những vụ án về các tội phạm được quy định tại khoản 1 các điều 104, 105, 106, 108, 109, 111, 113, 121, 122, 131 và 171 của Bộ luật hình sự chỉ được khởi tố khi có yêu cầu của người bị hại hoặc của người đại diện hợp pháp của người bị hại là người chưa thành niên, người có nhược điểm về tâm thần hoặc thể chất.

Như vậy, đối với những vụ án về các tội phạm trên, nếu người bị hại không yêu cầu khởi tố thì cơ quan có thẩm quyền không được khởi tố vụ án. Trường hợp người bị hại là người chưa thành niên, chưa đủ năng lực hành vi hoặc là người có nhược điểm về tâm thần hoặc thể chất mà không thể hiện được ý chí của mình thì người đại diện hợp pháp của họ có quyền yêu cầu khởi tố vụ án.

Trong trường hợp người đã yêu cầu khởi tố rút yêu cầu trước ngày mở phiên tòa sơ thẩm thì vụ án phải được đình chỉ.

Trong trường hợp có căn cứ để xác định người đã yêu cầu khởi tố rút yêu cầu khởi tố trái với ý muốn của họ do bị ép buộc, cưỡng bức thì tuy người đã yêu cầu khởi tố rút yêu cầu, Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án vẫn có thể tiếp tục tiến hành tố tụng đối với vụ án.

Người bị hại đã rút yêu cầu khởi tố thì không có quyền yêu cầu lại, trừ trường hợp rút yêu cầu do bị ép buộc, cưỡng bức.

3. Căn cứ khởi tố vụ án hình sự

Điều 100 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 quy định: Chỉ được khởi tố vụ án hình sự khi đã xác định có dấu hiệu tội phạm. Việc xác định dấu hiệu tội phạm dựa trên những cơ sở sau đây:

- Tố giác của công dân;

- Tin báo của cơ quan, tổ chức;

-  Tin báo trên các phương tiện thông tin đại chúng;

- Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án, Bộ đội biên phòng, Hải quan, Kiểm lâm, lực lượng Cảnh sát biển và các cơ quan khác của Công an nhân dân, Quân đội nhân dân được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra trực tiếp phát hiện dấu hiệu của tội phạm;

- Người phạm tội tự thú.

Điều luật quy định việc khởi tố vụ án hình sự chỉ được thực hiện khi xác định vụ việc xảy ra có dấu hiệu của tội phạm theo quy định tại Điều 8 Bộ luật hình sự năm 1999 (Theo đó, tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật hình sự, do người có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ Tổ quốc, xâm phạm chế độ chính trị, chế độ kinh tế, nền văn hoá, quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tự do, tài sản, các quyền, lợi ích hợp pháp khác của công dân, xâm phạm những lĩnh vực khác của trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa). Trong trường hợp đã xác định được vụ việc có dấu hiệu tội phạm nhưng chưa xác định được người thực hiện hành vi phạm tội, việc khởi tố vụ án hình sự vẫn được tiến hành.

Như vậy, căn cứ khởi tố vụ án hình sự là dấu hiệu tội phạm đã được xác định. Khi xác định dấu hiệu tội phạm chỉ cần xác định có sự việc phạm tội xảy ra mà chưa cần xác định ai là người thực hiện hành vi phạm tội. Sau khi đã khởi tố vụ án, cơ quan điều tra sẽ tiến hành các hoạt động điều tra để xác định người thực hiện tội phạm.

Để ra quyết định khởi tố vụ án hình sự phải xác định:

- Có sự việc xảy ra;

- Sự việc đó có dấu hiệu của tội phạm.

Việc xác định dấu hiệu tội phạm dựa trên các cơ sở quy định tại Điều 100 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003, cụ thể như sau:

- Tố giác của công dân: là việc công dân tự giác cung cấp cho Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án hoặc với các cơ quan, tổ chức khác thông tin, tài liệu về tội phạm mà họ biết được. Công dân có quyền và nghĩa vụ tố giác tội phạm. Tố giác của công dân có thể thực hiện trực tiếp bằng lời nói, bằng văn bản hoặc qua điện thoại… Nếu tố giác bằng miệng thì cơ quan, tổ chức tiếp nhận phải lập biên bản và có chữ ký của người tố giác. Trong trường hợp công dân tố giác qua điện thoại, cơ quan tiếp nhận phải ghi lại họ, tên, địa chỉ, số điện thoại của người tố giác, nội dung tố giác để trên cơ sở đó liên hệ với người tố giác, kiểm tra, xác minh nguồn tin tố giác. Việc khởi tố vụ án hình sự dựa trên cơ sở tố giác của công dân chỉ được thực hiện sau khi Cơ quan điều tra, các cơ quan khác được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra qua kiểm tra, xác minh và xác định đã có sự việc phạm tội xảy ra đúng một phần hoặc toàn bộ theo nội dung tố giác của công dân.

- Tin báo của cơ quan, tổ chức: Tin báo của cơ quan, tổ chức là những thông tin về tội phạm do các cơ quan, tổ chức phát hiện hoặc nhận được tố giác của công dân và báo tin ngay về tội phạm cho Cơ quan điều tra bằng văn bản. Việc khởi tố vụ án hình sự dựa trên cơ sở tin báo của cơ quan, tổ chức chỉ được thực hiện sau khi Cơ quan điều tra, cơ quan khác được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra đã kiểm tra, xác minh và xác định đã có sự việc phạm tội xảy ra đúng như tin báo của cơ quan, tổ chức.

- Tin báo trên các phương tiện thông tin đại chúng: Phát huy vai trò to lớn của các phương tiện thông tin đại chúng trong việc đấu tranh với các hiện tượng tiêu cực, vi phạm pháp luật, khoản 3 Điều 100 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 quy định thông tin về tội phạm được đăng tải trên các phương tiện thông tin đại chúng là cơ sở để khởi tố vụ án hình sự. Vì vậy, khi có tin báo về tội phạm trên các phương tiện thông tin đại chúng, các cơ quan có thẩm quyền trong phạm vi trách nhiệm của mình cần phải tiến hành xem xét, xác minh tin báo đó, nếu thấy có dấu hiệu của tội phạm thì ra quyết định khởi tố vụ án hình sự để điều tra. Trong một số trường hợp, cơ quan thông tin đại chúng đề nghị cơ quan có thẩm quyền có ý kiến để trả lời bạn đọc thì cơ quan được yêu cầu phải có văn bản trả lời. Theo quy định của Luật báo chí, đối với vụ án đang được điều tra hoặc chưa xét xử thì các cơ quan tiến hành tố tụng có quyền không cung cấp thông tin cho báo chí, nhưng báo chí có quyền thông tin theo các nguồn tài liệu của mình và chịu trách nhiệm trước pháp luật về nội dung thông tin. Báo chí có quyền và nghĩa vụ không tiết lộ tên người cung cấp thông tin nếu có hại cho người đó, trừ trường hợp có yêu cầu của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân hoặc Chánh án Tòa án nhân dân cấp tỉnh và tương đương trở lên cần thiết cho việc điều tra, xét xử tội phạm nghiêm trọng.

- Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án, Bộ đội biên phòng, Hải quan, Kiểm lâm, lực lượng Cảnh sát biển và các cơ quan khác của Công an nhân dân, Quân đội nhân dân được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra trực tiếp phát hiện dấu hiệu của tội phạm: Đây là trường hợp các cơ quan nêu trên thông qua hoạt động của mình phát hiện dấu hiệu tội phạm và dùng đó làm cơ sở để ra quyết định khởi tố vụ án hình sự. Ví dụ: trong hoạt động kiểm soát hàng hóa lưu thông qua biên giới hoặc cửa khẩu, nếu phát hiện vụ việc có dấu hiệu tội phạm buôn lậu, cơ quan Hải quan có thể ra quyết định khởi tố vụ án buôn lậu theo quy định tại Điều 153 Bộ luật hình sự năm 1999.

- Người phạm tội tự thú: được hiểu là việc một người đã thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội, phạm vào tội theo quy định của Bộ luật hình sự, nhưng trước khi tội phạm bị phát giác, người đó đã đến cơ quan, tổ chức để khai báo về hành vi phạm tội của mình. Pháp luật quy định người phạm tội tự thú là một tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Quy định này thể hiện chính sách khoan hồng của Nhà nước đối với những người đã lầm lỗi nhưng biết nhận ra và quyết tâm sửa chữa. Người phạm tội có thể đến tự thú trước cơ quan công an, Viện kiểm sát, Tòa án hoặc các cơ quan, tổ chức khác.

Theo quy định tại Điều 102 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 thì khi người phạm tội đến tự thú, cơ quan, tổ chức tiếp nhận phải lập biên bản ghi rõ họ tên, tuổi, nghề nghiệp, chỗ ở và những lời khai của người tự thú. Trong trường hợp Cơ quan, tổ chức tiếp nhận người phạm tội tự thú có trách nhiệm báo ngay cho Cơ quan điều tra hoặc Viện kiểm sát.

4. Trình tự khởi tố vụ án hình sự

Bước 1: Tiếp nhận tố giác, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố

Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát có trách nhiệm tiếp nhận đầy đủ mọi tố giác, tin báo về tội phạm do cá nhân, cơ quan, tổ chức và kiến nghị khởi tố do cơ quan nhà nước chuyển đến. Viện kiểm sát có trách nhiệm chuyển ngay các tố giác, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố kèm theo các tài liệu có liên quan đã tiếp nhận cho Cơ quan điều tra có thẩm quyền.

Bước 2: Kiểm tra, xác minh các tin tức về tội phạm

Trong thời hạn hai mươi ngày, kể từ ngày nhận được tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố, Cơ quan điều tra trong phạm vi trách nhiệm của mình phải kiểm tra, xác minh nguồn tin và quyết định việc khởi tố hoặc quyết định không khởi tố vụ án hình sự.

Trong trường hợp sự việc bị tố giác, tin báo về tội phạm hoặc kiến nghị khởi tố có nhiều tình tiết phức tạp hoặc phải kiểm tra, xác minh tại nhiều địa điểm thì thời hạn để giải quyết tố giác và tin báo có thể dài hơn, nhưng không quá hai tháng.

Để ra quyết định khởi tố vụ án, đối với bất cứ nguồn tin tội phạm nào, cơ quan điều tra đều phải tiến hành các biện pháp kiểm tra, xác minh. Những biện pháp để kiểm tra, xác minh nguồn tin về tội phạm bao gồm:

- Tiến hành kiểm tra giấy tờ tùy thân, hộ khẩu, đăng ký tạm trú của người bị tố cáo; yêu cầu cơ quan, tổ chức hoặc công dân có liên quan đến sự việc cung cấp những tài liệu cần thiết.

Những tài liệu có thể là những hiện vật có giá trị chứng minh sự việc phạm tội hay các văn bản, giấy tờ, tài liệu hoặc các biên bản kiểm tra nội bộ cơ quan… Nghĩa vụ của cơ quan, tổ chức và công dân có liên quan phải chấp hành các yêu cầu của cơ quan điều tra.

- Yêu cầu cơ quan, tổ chức hoặc công dân có liên quan giải thích làm rõ sự việc.

Nội dung yêu cầu giải thích chủ yếu để làm rõ dấu hiệu tội phạm. Khi yêu cầu giải thích, cơ quan khởi tố không được áp dụng biện pháp hỏi cung hoặc cưỡng chế tố tụng đối với người được yêu cầu giải thích.

- Khi cần thiết phải kiểm tra nội bộ cơ quan, tổ chức thì phải yêu cầu cơ quan, tổ chức hữu quan tự kiểm tra hoặc yêu cầu cơ quan thanh tra cùng cấp tiến hành thanh tra để làm rõ sự việc.

- Nếu bắt người trong trường hợp khẩn cấp hoặc phạm tội quả tang thì tiến hành lấy lời khai của người bị bắt.

- Trong trường hợp cần thiết thì khám nghiệm hiện trường và tiến hành các biện pháp khác theo quy định của pháp luật để xác định dấu hiệu của tội phạm.

Tất cả các tin tức về tội phạm đều phải được kiểm tra kỹ để xác định căn cứ khởi tố vụ án và tùy từng sự việc mà đề ra biện pháp kiểm tra, xác minh cho thích hợp. Sau khi kiểm tra, xác minh thì kết quả giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm hoặc kiến nghị khởi tố của cơ quan nhà nước phải được gửi cho Viện kiểm sát cùng cấp và thông báo cho cơ quan, tổ chức đã báo tin hoặc người đã tố giác tội phạm biết.

Đồng thời, Cơ quan điều tra phải áp dụng các biện pháp cần thiết để bảo vệ người đã tố giác tội phạm.

Viện kiểm sát có trách nhiệm kiểm sát việc giải quyết của Cơ quan điều tra đối với tố giác, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố.

Bước 3: Quyết định khởi tố hoặc không khởi tố vụ án hình sự

- Quyết định khởi tố vụ án hình sự:

Quyết định khởi tố vụ án hình sự là văn bản pháp lý xác định có sự việc phạm tội làm cơ sở để tiến hành các hoạt động điều tra.

Sau khi tiến hành kiểm tra, xác minh nguồn tin về tội phạm, đã xác định có dấu hiệu của tội phạm thì Cơ quan điều tra phải ra quyết định khởi tố vụ án hình sự. Thủ trưởng đơn vị Bộ đội biên phòng, cơ quan Hải quan, Kiểm lâm, lực lượng Cảnh sát biển và Thủ trưởng các cơ quan khác của Công an nhân dân, Quân đội nhân dân được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra ra quyết định khởi tố vụ án trong những trường hợp quy định tại Điều 111 của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003. Cụ thể:

+ Khi phát hiện những hành vi phạm tội đến mức phải truy cứu trách nhiệm hình sự trong lĩnh vực quản lý của mình thì Bộ đội biên phòng, Hải quan, Kiểm lâm, lực lượng Cảnh sát biển có thẩm quyền:

Đối với tội phạm ít nghiêm trọng trong trường hợp phạm tội quả tang, chứng cứ và lai lịch người phạm tội rõ ràng, thì ra quyết định khởi tố vụ án, khởi tố bị can, tiến hành điều tra và chuyển hồ sơ cho Viện kiểm sát có thẩm quyền trong thời hạn hai mươi ngày, kể từ ngày ra quyết định khởi tố vụ án;

Đối với tội phạm nghiêm trọng, rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng hoặc tội phạm ít nghiêm trọng nhưng phức tạp thì ra quyết định khởi tố vụ án, tiến hành những hoạt động điều tra ban đầu và chuyển hồ sơ cho Cơ quan điều tra có thẩm quyền trong thời hạn bảy ngày, kể từ ngày ra quyết định khởi tố vụ án.

+ Trong Công an nhân dân, Quân đội nhân dân, ngoài các Cơ quan điều tra quy định tại Điều 110 của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003, các cơ quan khác được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra trong khi làm nhiệm vụ của mình, nếu phát hiện sự việc có dấu hiệu tội phạm, thì có quyền khởi tố vụ án, tiến hành những hoạt động điều tra ban đầu và chuyển hồ sơ cho Cơ quan điều tra có thẩm quyền trong thời hạn bảy ngày, kể từ ngày ra quyết định khởi tố vụ án.

Viện kiểm sát ra quyết định khởi tố vụ án hình sự trong trường hợp Viện kiểm sát huỷ bỏ quyết định không khởi tố vụ án của các cơ quan nêu trên và trong trường hợp Hội đồng xét xử yêu cầu khởi tố vụ án.

Hội đồng xét xử ra quyết định khởi tố hoặc yêu cầu Viện kiểm sát khởi tố vụ án hình sự nếu qua việc xét xử tại phiên tòa mà phát hiện được tội phạm hoặc người phạm tội mới cần phải điều tra.

Vì ngày khởi tố vụ án hình sự là thời điểm bắt đầu để tính thời hạn điều tra vụ án nên trong Quyết định khởi tố vụ án hình sự phải ghi rõ thời gian (ngày, tháng, năm) ra Quyết định. Sau khi ra quyết định khởi tố vụ án, hàng loạt các biện pháp tố tụng trong đó có cả những biện pháp cưỡng chế đối với người thực hiện tội phạm sẽ được áp dụng nên quyết định khởi tố phải ghi rõ các căn cứ khởi tố, điều khoản của Bộ luật hình sự được áp dụng và họ tên, chức vụ người ra quyết định. Việc ghi rõ căn cứ khởi tố trong quyết định giúp cho người có thẩm quyền khởi tố phải cân nhắc kỹ, tránh sự hời hợt, đại khái và chỉ ký quyết định khi có căn cứ theo luật định. Trong quyết định khởi tố phải ghi rõ họ tên, chức vụ của người ra quyết định để nâng cao trách nhiệm cá nhân khi ra quyết định khởi tố vụ án.

Để việc tiến hành điều tra vụ án được kịp thời, nhanh chóng, Điều 104 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 quy định trong thời hạn 24 giờ, kể từ khi ra quyết định khởi tố vụ án hình sự, Viện kiểm sát đã ra quyết định khởi tố vụ án hình sự phải gửi quyết định đó đến Cơ quan điều tra để tiến hành điều tra. Dựa vào các tài liệu cũng như căn cứ khởi tố vụ án, cơ quan điều tra tiến hành điều tra để làm rõ hành vi được ghi trong quyết định khởi tố.

Trong trường hợp các cơ quan khác khởi tố vụ án thì Viện kiểm sát có trách nhiệm kiểm sát để bảo đảm việc khởi tố đúng pháp luật. Vì vậy, Điều 104 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 quy định quyết định khởi tố kèm theo tài liệu liên quan đến việc khởi tố vụ án hình sự của Cơ quan điều tra, Bộ đội biên phòng, Hải quan, Kiểm lâm, lực lượng Cảnh sát biển, các cơ quan khác của Công an nhân dân, Quân đội nhân dân được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra phải được gửi tới Viện kiểm sát trong thời hạn 24 giờ kể từ khi ra quyết định khởi tố vụ án hình sự để kiểm sát việc khởi tố.

Trong trường hợp Hội đồng xét xử khởi tố vụ án thì quyết định khởi tố của Hội đồng xét xử phải được gửi tới Viện kiểm sát trong thời hạn 24 giời kể từ khi ra quyết định khởi tố vụ án hình sự để xem xét, quyết định việc điều tra; yêu cầu khởi tố của Hội đồng xét xử được gửi cho Viện kiểm sát để xem xét, quyết định việc khởi tố.

- Quyết định không khởi tố vụ án hình sự:

Quyết định không khởi tố vụ án hình sự là văn bản pháp lý của người có thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự xác định nguồn tin về tội phạm hoặc sự việc nào đó không có căn cứ khởi tố vụ án hình sự.

Quyết định không khởi tố vụ án hình sự được thực hiện khi có một trong những căn cứ không được khởi tố vụ án hình sự quy định tại Điều 107 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003. Những căn cứ không được khởi tố vụ án hình sự bao gồm:

+ Không có sự việc phạm tội: Sự việc phạm tội là sự việc do hành vi nguy hiểm cho xã hội gây ra. Khi có sự việc phạm tội, cơ quan có thẩm quyền phải khởi tố vụ án hình sự để tiến hành điều tra, làm rõ tội phạm và người phạm tội. Trong trường hợp không có sự việc phạm tội tức là không có căn cứ để khởi tố vụ án hình sự, do đó không được khởi tố vụ án hình sự. Thông thường, có hai trường hợp xác định không có sự việc phạm tội. Trường hợp thứ nhất có sự việc xảy ra trong thực tế nhưng không phải do hành vi nguy hiểm cho xã hội gây ra thì không phải là sự việc phạm tội. Ví dụ: một công nhân chết do bất cẩn, vi phạm quy định về an toàn lao động trong xây dựng công trình. Trường hợp thứ hai là không có sự việc phạm tội nào xảy ra mà nguồn tin chỉ là giả tạo hoặc vu khống… Khi xác định không có sự việc phạm tội thì không được khởi tố vụ án hình sự.

+ Hành vi không cấu thành tội phạm:

Cấu thành tội phạm cụ thể là tổng hợp những dấu hiệu cơ bản, điển hình nhất được quy định trong Bộ luật hình sự đặc trưng cho một tội phạm nhất định.

Một hành vi chỉ bị coi là tội phạm khi hành vi đó có đầy đủ dấu hiệu của một cấu thành tội phạm cụ thể được quy định trong Bộ luật hình sự. Nếu hành vi không có hoặc có nhưng không đầy đủ những dấu hiệu của một cấu thành tội phạm nào thì hành vi ấy không phải là tội phạm và người thực hiện hành vi đó không bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Theo quy định của Bộ luật hình sự năm 1999 thì một hành vi về hình thức tuy có dấu hiệu cấu thành tội phạm cụ thể nhưng tính chất nguy hiểm cho xã hội không đáng kể thì không phải là tội phạm; một hành vi đã có những tình tiết loại trừ tính nguy hiểm cho xã hội như sự kiện bất ngờ, phòng vệ chính đáng, tình thế cấp thiết… thì không bị khởi tố về hình sự.

+ Người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội chưa đến tuổi chịu trách nhiệm hình sự:

Đến đội tuổi nhất định thì con người mới có khả năng nhận thức được tính nguy hiểm cho xã hội của hành vi và mới điều khiển được hành vi của mình. Vì thế, chỉ đến độ tuổi đó con người mới phải chịu trách nhiệm hình sự về những hành vi nguy hiểm cho xã hội do mình gây ra. Điều 12 Bộ luật hình sự năm 1999 quy định: “Người từ đủ 14 tuổi trở lên nhưng chưa đủ 16 tuổi phải chịu trách nhiệm hình sự về những tội phạm rất nghiêm trọng do cố ý hoặc tội phạm đặc biệt nghiêm trọng”.

Như vậy, người chưa đủ 14 tuổi, khi thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội không phải chịu trách nhiệm hình sự. Người đủ 14 tuổi trở lên nhưng chưa đủ 16 tuổi, nếu thực hiện hành vi về tội ít nghiêm trong, tội nghiêm trọng hoặc tội rất nghiêm trọng do vô ý cũng không phải chịu trách nhiệm hình sự. Trong những trường hợp này, cơ quan có thẩm quyền khởi tố không được khởi tố vụ án để truy cứu trách nhiệm hình sự những người chưa đến tuổi chịu trách nhiệm hình sự.

+ Người mà hành vi phạm tội của họ đã có bản án hoặc quyết định đình chỉ vụ án có hiệu lực pháp luật:

Tòa án là cơ quan xét xử của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Tòa án ra bản án nhân danh Nhà nước để quyết định việc bị cáo phạm tội hay không phạm tội, hình phạt và các biện pháp tư pháp khác. Nếu có căn cứ để đình chỉ vụ án, Tòa án ra quyết định đình chỉ vụ án. Khi Tòa án đã ra bản án hoặc quyết định đình chỉ vụ án đối với sự việc nào đó thì có nghĩa là sự việc đó đã được giải quyết và không ai có quyền khởi tố lại sự việc đã được giải quyết. Điều 136 Hiến pháp năm 1992 (sửa đổi) quy định: “Các bản án và quyết định của Tòa án nhân dân đã có hiệu lực pháp luật phải được các cơ quan nhà nước, tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội, các đơn vị vũ trang nhân dân và mọi công dân tôn trọng; những người và đơn vị hữu quan phải nghiêm chỉnh chấp hành”.

Vì vậy, khi người có hành vi phạm tội mà Tòa án đã ra bản án hoặc quyết định đình chỉ vụ án đã có hiệu lực pháp luật thì cơ quan điều tra, Viện kiểm sát không được khởi tố vụ án đó nữa. Nếu có lý do xác định bản án hoặc quyết định đình chỉ vụ án đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án không đúng thì Viện kiểm sát kháng nghị theo quy định của pháp luật.  Khi thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt động điều tra, Viện kiểm sát phải bảo đảm mọi hoạt động điều tra được tiến hành theo đúng quy định của pháp luật, bảo đảm việc truy cứu trách nhiệm hình sự có căn cứ và hợp pháp. Do đó, Viện kiểm sát có quyền quyết định đình chỉ vụ án để để chấm dứt việc giải quyết vụ án khi có những căn cứ do pháp luật quy định, khi đó không được khởi tố lại đối với những sự việc đã được ghi trong quyết định đình chỉ vụ án. Nếu có căn cứ xác định quyết định này không đúng thì khiếu nại quyết định và việc giải quyết khiếu nại được thực hiện theo quy định tại Chương XXXV Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003.

+ Đã hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự:

Thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự là thời hạn pháp luật quy định được tính kể từ ngày xảy ra tội phạm mà khi hết thời hạn đó thì người phạm tội không bị truy cứu trách nhiệm hình sự nữa. Theo quy định tại khoản 2 Điều 23 Bộ luật hình sự năm 1999 thì thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự là năm năm đối với các tội phạm ít nghiêm trọng; mười năm đối với các tội phạm nghiêm trọng; mười lăm năm đối với các tội phạm rất nghiêm trọng; hai mươi năm đối với các tội phạm đặc biệt nghiêm trọng. Nếu trong thời hạn trên, người phạm tội lại phạm tội mới mà Bộ luật hình sự quy định mức cao nhất của khung hình phạt đối với tội ấy trên một năm tù thời gian đã qua không được tính và thời hiệu đối với tội cũ lại được tính lại kể từ ngày phạm tội mới. Nếu người phạm tội cố tình trốn tránh và đã có lệnh truy nã thì thời hạn trốn tránh không được tính và thời hiệu tính lại kể từ khi người đó ra đầu thú hoặc bị bắt giữ. Bộ luật hình sự năm 1999 quy định không áp dụng thời hiệu truy  cứu trách nhiệm hình sự đối với các tội xâm phạm an ninh quốc gia, các tội phá hoại hòa bình, chống loài người và tội phạm chiến tranh nên không áp dụng căn cứ không khởi tố vụ án hình sự vì “đã hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự” đối với hai loại tội phạm trên. Đối với các tội phạm khác nếu qua thời hạn quy định tại khoản 2 Điều 23 Bộ luật hình sự năm 1999 thì không khởi tố vụ án hình sự nữa.

+ Tội phạm đã được đại xá:

Việc đại xá do cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất quyết định đối với những tội phạm nhất định.

Văn bản đại xá chỉ có hiệu lực đối với hành vi vi phạm tội được nêu trong văn bản và đã xảy ra trước khi ban hành văn bản đại xá. Đối với những tội phạm được đại xá xảy ra trước khi ban hành văn bản đại xá thì cơ quan có thẩm quyền không được khởi tố vụ án.

- Người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội đã chết, trừ trường hợp cần tái thẩm đối với người khác:

Mục đích của hình phạt đối với người phạm tội có hai mặt là nhằm trừng trị và cải tạo, giáo dục. Khi một người phạm tội thì những biện pháp tác động bình thường của xã hội đối với người ấy không còn hiệu quả, vì thế phải áp dụng hình phạt đối với họ mới làm họ nhận thức được sâu sắc tính chất nguy hiểm của hành vi và chịu hồi tâm sửa chữa để trở thành người tốt. Nhưng cũng có trường hợp vì lý do nào đó, sau khi thực hiện tội phạm, người phạm tội đã chết. Trường hợp này, nếu truy cứu trách nhiệm hình sự để áp dụng một hình phạt đối với họ sẽ chẳng mang lại ý nghĩa nào hết. Vì thế, khi người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội đã chết, các cơ quan có thẩm quyền không khởi tố vụ án hình sự, trừ trường hợp cần tái thẩm đối với người khác.

Khi có một trong những căn cứ quy định tại Điều 107 của Bộ luật này thì người có quyền khởi tố vụ án ra quyết định không khởi tố vụ án hình sự; nếu đã khởi tố thì phải ra quyết định hủy bỏ quyết định khởi tố và thông báo cho cơ quan, tổ chức, cá nhân đã tố giác hoặc báo tin về tội phạm biết rõ lý do; nếu xét cần xử lý bằng biện pháp khác thì chuyển hồ sơ cho cơ quan, tổ chức hữu quan giải quyết.

Quyết định không khởi tố vụ án hình sự, quyết định hủy bỏ quyết định khởi tố vụ án hình sự và các tài liệu liên quan phải được gửi cho Viện kiểm sát cùng cấp trong thời hạn 24 giờ, kể từ khi ra quyết định.

Cơ quan, tổ chức, cá nhân đã tố giác hoặc báo tin về tội phạm có quyền khiếu nại quyết định không khởi tố vụ án. Thẩm quyền và thủ tục giải quyết khiếu nại theo quy định tại Chương XXXV “Khiếu nại, tố cáo trong tố tụng hình sự” của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003.

5. Quyền hạn và trách nhiệm của Viện kiểm sát trong việc khởi tố vụ án hình sự

Khởi tố vụ án là giai đoạn đầu tiên của tố tụng hình sự, được tiến hành nhiều biện pháp không mang tính cưỡng chế nhằm xác định dấu hiệu của tội phạm. Kết thúc giai đoạn này, khi đã ra quyết định khởi tố vụ án, cơ quan điều tra được tiến hành các biện pháp điều tra, kể cả áp dụng các biện pháp cưỡng chế tố tụng để nhanh chóng phát hiệu tội phạm và người phạm tội. Nếu không thực hiện theo đúng trình tự, thủ tục do Bộ luật hình sự quy định ở giai đoạn này rất có thể tội phạm sẽ bị bỏ lọt hoặc lợi ích hợp pháp, quyền dân chủ của công dân bị vi phạm, làm oan người vô tội. Để không xảy ra tình trạng này, Viện kiểm sát có vai trò và trách nhiệm rất quan trọng là thực hành quyền công tố, kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong việc khởi tố vụ án hình sự, bảo đảm mọi tội phạm được phát hiện phải bị khởi tố, việc khởi tố vụ án có căn cứ và hợp pháp.

Để mọi tội phạm đều được phát hiện và bị xử lý kịp thời, Viện kiểm sát phải kiểm sát việc đăng ký và giải quyết các tố giác, tin báo về tội phạm của cơ quan điều tra. Thông qua việc theo dõi và nắm các thông tin về tội phạm, Viện kiểm sát yêu cầu cơ quan điều tra thông báo về tình hình tội phạm, thường xuyên kiểm tra, đối chiếu sổ sách với cơ quan điều tra và yêu cầu cơ quan điều tra xác minh, giải quyết các tố giác và tin báo đúng thời hạn do luật định.

Khi kiểm sát việc khởi tố hoặc không khởi tố vụ án hình sự, Viện kiểm sát phải xác định có hay không có dấu hiệu tội phạm, việc xác định dấu hiệu tội phạm của cơ quan khởi tố có dựa trên cơ sở khởi tố do pháp luật quy định hay không; khi ra các quyết định khởi tố vụ án, không khởi tố vụ án, thay đổi hoặc bổ sung quyết định khởi tố vụ án, cơ quan có thẩm quyền ra quyết định có gửi các quyết định cùng các tài liệu có liên quan đến Viện kiểm sát trong thời hạn 24 giờ kể từ khi ra quyết định hay không. Viện kiểm sát cần kiểm tra xem quyết định khởi tố có ghi đầy đủ các nội dung về thời gian, căn cứ khởi tố, điều khoản của Bộ luật hình sự được áp dụng hay không; quyết định đó có đúng do người có thẩm quyền ký hay không. Đối với những vụ án chỉ được khởi tố khi có yêu cầu của người bị hại, phải kiểm tra xem người bị hại có yêu cầu hay không yêu cầu khởi tố vụ án.

Trong trường hợp quyết định khởi tố vụ án hình sự của Cơ quan điều tra, Bộ đội biên phòng, Hải quan, Kiểm lâm, lực lượng Cảnh sát biển, các cơ quan khác của Công an nhân dân, Quân đội nhân dân được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra không có căn cứ thì Viện kiểm sát ra quyết định huỷ bỏ quyết định khởi tố đó; nếu quyết định không khởi tố vụ án hình sự của các cơ quan đó không có căn cứ, thì Viện kiểm sát hủy bỏ quyết định đó và ra quyết định khởi tố vụ án.

Trong trường hợp quyết định khởi tố vụ án hình sự của Hội đồng xét xử không có căn cứ thì Viện kiểm sát kháng nghị lên Tòa án cấp trên (Điều 109 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003).

II. ĐIỀU TRA VỤ ÁN HÌNH SỰ

1. Khái niệm, nhiệm vụ và ý nghĩa của điều tra vụ án hình sự

1.1. Khái niệm:

Điều tra là giai đoạn tố tụng hình sự, trong đó cơ quan có thẩm quyền áp dụng mọi biện pháp do Bộ luật tố tụng hình sự quy định để xác định tội phạm và người thực hiện hành vi phạm tội làm cơ sở cho việc giải quyết vụ án hình sự.

Để thu thập chứng cứ, trong giai đoạn điều tra, cơ quan điều tra được tiến hành có hoạt động điều tra theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự. Viện kiểm sát thực hành quyền công tố và kiểm sát điều tra bảo đảm mọi hoạt động điều tra đúng pháp luật. Hoạt động điều tra là cần thiết đối với tất cả các vụ án hình sự. Thiếu hoạt động điều tra, Viện kiểm sát không có cơ sở để truy tố, Tòa án không có cơ sở để xét xử vụ án. Để Viện kiểm sát có thể ra bản cáo trạng, truy tố đúng người phạm tội, Tòa án có thể xét xử đùng người, đúng tội, đúng pháp luật thì trước đó, giai đoạn điều tra phải thu thập được những chứng cứ cơ bản, bao gồm cả chứng cứ buộc tội và chứng cứ gỡ tội, chứng cứ xác định tình tiết tăng nặng và tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự của bị can, cũng như chứng cứ xác định các tình tiết khác của vụ án. Nếu giai đoạn điều tra không thu thập được đầy đủ chứng cư hoặc việc thu thập chứng cứ có những vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng thì Viện kiểm sát hoặc Tòa án sẽ trả hồ sơ yêu cầu điều tra bổ sung. Cơ quan điều tra có trách nhiệm điều tra bổ sung đáp ứng yêu cầu của Viện kiểm sát hoặc Tòa án.

1.2. Nhiệm vụ

- Xác định tội phạm và người thực hiện hành vi phạm tội:

Tội phạm và người thực hiện hành vi phạm tội là những vấn đề cơ bản cần làm rõ trong vụ án hình sự. Khi ra quyết định khởi tố vụ án, cơ quan có thẩm quyền khởi tố dựa trên cơ sở nguồn tin ban đầu về tội phạm được gửi tới nên mới có điều kiện xác định có dấu hiệu của tội phạm, còn cụ thể diễn biến của tội phạm ra sao, người nào thực hiện hành vi phạm tội, có đủ yếu tố cấu thành tội phạm hay không vẫn chưa được làm rõ. Tất cả những vấn đề này thuộc về nhiệm vụ của giai đoạn điều tra. Trong giai đoạn điều tra, cơ quan điều tra phải thu thập đầy đủ chứng cứ để xác định có hay không có việc phạm tội, đối chiếu với Bộ luật hình sự xem hành vi phạm tội thuộc vào điều khoản nào; phải xác định tất cả tội phạm để không bỏ lọt tội phạm và không làm oan người vô tội.

Khi xác định có tội phạm xảy ra, cơ quan điều tra phải làm rõ ai là người thực hiện hành vi phạm tội; lỗi của họ trong việc thực hiện tội phạm; động cơ, mục đích phạm tội; nếu là vụ án đồng phạm, phải xác định rõ hành vi, vai trò của từng người để làm cơ sở cho Tòa án xét xử được chính xác.

- Xác định thiệt hại do tội phạm gây ra, tạo điều kiện cần thiết cho việc giải quyết vụ án:

Mỗi tội phạm xảy ra đều để lại hậu quả nguy hại nhất định cho xã hội. Trong giai đoạn điều tra, phải xác định đúng những thiệt hại do tội phạm gây ra để đánh giá tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội. Những thiệt hại cần xác định bao gồm thiệt hại về vật chất, tinh thần và tài sản. Để tạo điều kiện cho việc giải quyết vụ án, nếu xét thấy cần thiết, cơ quan điều tra phải áp dụng biện pháp kê biên tài sản đối với những người phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại hoặc có thể bị tịch thu tài sản hay phạt tiền.

- Lập hồ sơ, đề nghị truy tố bị can

Để ra quyết định truy tố và tiến hành xét xử đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, Viện kiểm sát và Tòa án phải dựa vào hồ sơ vụ án. Hồ sơ điều tra hình sự tập hợp hệ thống các văn bản, tài liệu được thu thập hoặc lập trong quá trình khởi tố, điều tra, được sắp xếp theo trình tự nhất định, phục vụ cho việc giải quyết vụ án và lưu trữ lâu dài. Nếu hồ sơ điều tra hình sự không đầy đủ, Viện kiểm sát sẽ gặp khó khăn trong việc đưa ra các quyết định và yêu cầu hợp lý trong và sau quá trình điều tra như khởi tố bổ sung, thay đổi, hủy bỏ biện pháp ngăn chặn, thay đổi điều tra viên, ra bản cáo trạng truy tố bị can… Hồ cơ điều tra hình sự có những vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng sẽ làm cho kết quả của hoạt động điều tra không chính xác, Tòa án không có cơ sở để xem xét ra bản án hoặc quyết định cần thiết. Vì vậy, việc lập và củng cố hồ sơ điều tra hình sự là nhiệm vụ quan trọng của giai đoạn điều tra. Cơ quan điều tra phải lập hồ sơ ngay sau khi có quyết định khởi tố vụ án và thường xuyên củng cố hồ sơ để các tài liệu thu thập được hoặc các văn bản tố tụng được lập ra bảo đảm đúng trình tự, thủ tục do pháp luật quy định. Khi đã có đầy đủ chứng cứ để xác định có tội phạm và bị can thì cơ quan điều tra có nhiệm vụ làm bản kết luận điều tra, trình bày diễn biến hành vi phạm tội, nêu rõ các chứng cứ chứng minh tội phạm, những lý do và căn cứ đề nghị truy tố. Bản kết luận điều tra đề nghị truy tố là cơ sở pháp lý xác định tội phạm và bị can đề nghị truy tố được điều tra và có đầy đủ chứng cứ để chứng minh. Căn cứ bản kết luận điều tra, Viện kiểm sát chỉ ra bản cáo trạng truy tố những bị can về các tội phạm đã được điều tra có đủ chứng cứ chứng minh. Những tội phạm và bị can chưa được điều tra sẽ không bị truy tố.

- Xác định nguyên nhân và điều kiện phạm tội, yêu cầu các cơ quan, tổ chức hữu quan áp dụng các biện pháp khắc phục và ngăn ngừa

Trong giai đoạn điều tra, một trong những nhiệm vụ không kém phần quan trọng là xác định nguyên nhân và điều kiện phạm tội để phòng ngừa tội phạm. Thực hiện nhiệm vụ này, đối với mỗi tội phạm, cơ quan điều tra phải tìm ra nguyên nhân và điều kiện thúc đẩy việc thực hiện tội phạm. Nếu tội phạm phát sinh do thiếu sót của cơ quan, tổ chức thì yêu cầu các cơ quan, tổ chức hữu quan áp dụng biện pháp khắc phục và ngăn ngừa. Ví dụ, qua điều tra vụ án hình sự, phát hiện những thiếu sót trong quản lý kinh tế của cơ quan, tổ chức… dẫn đến việc phạm tội thì cơ quan điều tra yêu cầu các cơ quan liên quan áp dụng biện pháp khắc phục và ngăn ngừa. Cơ quan, tổ chức được yêu cầu phải chấp hành yêu cầu của cơ quan điều tra.

1.3. Ý nghĩa

Điều tra vụ án hình sự là giai đoạn thu thập chứng cứ để chứng minh tội phạm, người thực hiện hành vi phạm tội, xác định tính chất và mức độ thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra. Khi tội phạm xảy ra, do mới có một số tài liệu xác định dấu hiệu của tội phạm nên quyết định khởi tố vụ án của cơ quan có thẩm quyền chỉ sơ bộ xác định tội danh mà chưa xác định được người phạm tội. Sau khi khởi tố vụ án, cơ quan điều tra áp dụng các biện pháp cưỡng chế tố tụng theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự để thu thập tài liệu, chứng cứ. Bằng việc áp dụng các biện pháp cưỡng chế tố tụng và tiến hành các hoạt động điều tra, cơ quan điều tra thu thập được đầy đủ các tài liệu, chứng cứ để xác định có tội phạm xảy ra hay không, nếu có thì đó là tội phạm gì, thời gian, địa điểm và các tình tiết khác của hành vi phạm tội. Trong trường hợp xác định được tội phạm đã khởi tố không đúng với hành vi phạm tội đã xảy ra hoặc còn có thêm tội phạm khác thì cơ quan điều tra ra quyết định thay đổi hoặc bổ sung quyết định khởi tố vụ án hình sự. Cũng bằng hệ thống tài liệu, chứng cứ đã thu thập được, chẳng những cơ quan điều tra xác định đúng tội phạm đã xảy ra mà còn làm rõ người phạm tội đã thực hiện hành vi như thế nào, có lỗi hay không có lỗi, do cố ý hay vô ý, có năng lực chịu trách nhiệm hình sự hay không, mục đích, động cơ phạm tội. Và cũng qua việc tiến hành điều tra, cơ quan điều tra còn có điều kiện làm rõ tính chất và mức độ thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra để làm cơ sở cho việc giải quyết bồi thường thiệt hại một cách thỏa đáng.

Kết quả điều tra là cơ sở để Viện kiểm sát quyết định truy tố bị can trước Tòa án hoặc quyết định đình chỉ vụ án.

Khi kết thúc điều tra, nếu có căn cứ xác định tội phạm và bị can, cơ quan điều tra làm bản kết luận điều tra đề nghị truy tố. Viện kiểm sát chỉ có thể quyết định truy tố bị can khi vụ án đã được điều tra, có bản kết luận điều tra kèm theo toàn bộ hồ sơ vụ án. Nếu vụ án chưa được điều tra hoặc điều tra không đầy đủ mà Viện kiểm sát không có khả năng bổ sung thì không thể quyết định truy tố bị can và hồ sơ vụ án phải được trả lại để điều tra bổ sung.

Kết quả điều tra là cơ sở để Tòa án xét xử đúng người, đúng tội.

Tòa án chỉ có thể xét xử vụ án trên cơ sở vụ án đã được điều tra, lập hồ sơ và có quyết định truy tố bằng bản cáo trạng của Viện kiểm sát. Thiếu hoạt động điều tra, không có hồ sơ vụ án, Tòa án không có cơ sở để xét xử. Kết quả của hoạt động điều tra càng cụ thể, chính xác, càng thu thập được đầy đủ các chứng cứ bao gồm cả chứng cứ buộc tội và chứng cứ gỡ tội, chứng cứ xác định tình tiết tăng nặng và tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự của bị can, cũng như chứng cứ xác định các tình tiết khác của vụ án thì càng tạo điều kiện cho Tòa án xét xử đúng người, đúng tội, đúng pháp luật. Nếu điều tra chưa thu thập được đầy đủ chứng cứ hoặc việc thu thập chứng cứ có những vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng thì Tòa án không thể đưa vụ án ra xét xử mà phải trả lại hồ sơ để yêu cầu điều tra bổ sung.

2. Những quy định chung về điều tra

2.1. Thẩm quyền điều tra của cơ quan điều tra
a) Thẩm quyền điều tra của cơ quan điều tra trong Công an nhân dân

Cơ quan điều tra trong Công an nhân dân điều tra tất cả các tội phạm, trừ những tội phạm thuộc thẩm quyền điều tra của Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân và Cơ quan điều tra của Viện kiểm sát nhân dân tối cao.

Cơ quan điều tra trong Công an nhân dân gồm có cơ quan cảnh sát điều tra và cơ quan an ninh điều tra.

+ Thẩm quyền điều tra của cơ quan cảnh sát điều tra

Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp huyện điều tra các vụ án hình sự về các tội phạm quy định tại các chương từ Chương XII đến Chương XXII của Bộ luật hình sự khi các tội phạm đó thuộc thẩm quyền xét xử của Toà án nhân dân cấp huyện, trừ các tội phạm thuộc thẩm quyền điều tra của Cơ quan điều tra Viện kiểm sát nhân dân tối cao và Cơ quan An ninh điều tra trong Công an nhân dân.

Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp tỉnh điều tra các vụ án hình sự về các tội phạm quy định tại khoản 1 Điều này khi các tội phạm đó thuộc thẩm quyền xét xử của Toà án nhân dân cấp tỉnh hoặc các tội phạm thuộc thẩm quyền điều tra của Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp huyện nhưng xét thấy cần trực tiếp điều tra.

Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an điều tra các vụ án hình sự về những tội phạm đặc biệt nghiêm trọng, phức tạp thuộc thẩm quyền điều tra của Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp tỉnh nhưng xét thấy cần trực tiếp điều tra.

- Thẩm quyền điều tra của cơ quan an ninh điều tra

Cơ quan an ninh điều tra được tổ chức ở hai cấp trung ương và cấp tỉnh

Cơ quan An ninh điều tra Công an cấp tỉnh điều tra các vụ án hình sự về các tội phạm quy định tại Chương XI, Chương XXIV và các tội phạm quy định tại các điều 180, 181, 221, 222, 223, 230, 231, 232, 236, 263, 264, 274 và 275 của Bộ luật hình sự khi các tội phạm đó thuộc thẩm quyền xét xử của Toà án nhân dân cấp tỉnh.

Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an điều tra các vụ án hình sự về những tội phạm đặc biệt nghiêm trọng, phức tạp thuộc thẩm quyền điều tra của Cơ quan An ninh điều tra Công an cấp tỉnh quy định tại khoản 1 Điều này nhưng xét thấy cần trực tiếp điều tra.

b) Thẩm quyền điều tra của cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân

- Thẩm quyền điều tra của cơ quan điều tra hình sự trong Quân đội nhân dân

Cơ quan điều tra hình sự khu vực điều tra các vụ án hình sự về các tội phạm quy định tại các chương từ Chương XII đến Chương XXIII của Bộ luật hình sự khi các tội phạm đó thuộc thẩm quyền xét xử của Toà án quân sự khu vực, trừ các tội phạm thuộc thẩm quyền điều tra của Cơ quan điều tra Viện kiểm sát quân sự trung ương.

Cơ quan điều tra hình sự quân khu và tương đương điều tra các vụ án hình sự về các tội phạm quy định tại các chương từ Chương XII đến Chương XXIII của Bộ luật hình sự khi các tội phạm đó thuộc thẩm quyền xét xử của Toà án quân sự quân khu và tương đương hoặc các tội phạm thuộc thẩm quyền điều tra của Cơ quan điều tra hình sự khu vực nhưng xét thấy cần trực tiếp điều tra.

Cơ quan điều tra hình sự Bộ Quốc phòng điều tra các vụ án hình sự về những tội phạm đặc biệt nghiêm trọng, phức tạp thuộc thẩm quyền điều tra của Cơ quan điều tra hình sự quân khu và tương đương nhưng xét thấy cần trực tiếp điều tra.

- Thẩm quyền điều tra của cơ quan An ninh điều tra trong Quân đội nhân dân

Cơ quan An ninh điều tra quân khu và tương đương điều tra các vụ án hình sự về các tội phạm quy định tại Chương XI và Chương XXIV của Bộ luật hình sự khi các tội phạm đó thuộc thẩm quyền xét xử của Toà án quân sự quân khu và tương đương.

Cơ quan An ninh điều tra Bộ Quốc phòng điều tra các vụ án hình sự về những tội phạm đặc biệt nghiêm trọng, phức tạp thuộc thẩm quyền điều tra của Cơ quan An ninh điều tra quân khu và tương đương nhưng xét thấy cần trực tiếp điều tra.

c) Thẩm quyền điều tra của cơ quan điều tra của Viện kiểm sát nhân dân tối cao

Cơ quan điều tra Viện kiểm sát nhân dân tối cao điều tra các vụ án hình sự về một số loại tội xâm phạm hoạt động tư pháp mà người phạm tội là cán bộ thuộc các cơ quan tư pháp khi các tội phạm đó thuộc thẩm quyền xét xử của Toà án nhân dân.

Cơ quan điều tra Viện kiểm sát quân sự trung ương điều tra các vụ án hình sự về một số loại tội xâm phạm hoạt động tư pháp mà người phạm tội là cán bộ thuộc các cơ quan tư pháp khi các tội phạm đó thuộc thẩm quyền xét xử của Toà án quân sự.

Về thẩm quyền điều tra theo lãnh thổ, theo quy định tại khoản 4 Điều 110 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003, Cơ quan điều tra có thẩm quyền điều tra những vụ án hình sự mà tội phạm xảy ra trên địa phận của mình. Trong trường hợp không xác định được địa điểm xảy ra tội phạm thì việc điều tra thuộc thẩm quyền của Cơ quan điều tra nơi phát hiện tội phạm, nơi bị can cư trú hoặc bị bắt.

Để kịp thời thu thập chứng cử, ngăn chặn hành vi phạm tội, đối với sự việc có dấu hiệu phạm tội mà chưa xác định rõ thẩm quyền điều tra thì cơ quan điều tra nào phát hiện trước phải áp dụng ngay các biện pháp điều tra theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự; khi đã xác định được thẩm quyền điều tra thì chuyển vụ án cho cơ quan điều tra có thẩm quyền theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự.

Khi có tranh chấp về thẩm quyền điều tra giữa các cơ quan điều tra thì viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân cùng cấp nơi tội phạm xảy ra hoặc nơi phát hiện tội phạm quyết định. Các cơ quan điều tra phải thực hiện quyết định của Viện kiểm sát về xác định thẩm quyền điều tra.

Khi có tranh chấp về thẩm quyền điều tra giữa các đơn vị trong cơ quan cảnh sát điều tra Bộ Công an thì thủ trưởng cơ quan cảnh sát điều tra Bộ Công an quyết định; khi có tranh chấp về thẩm quyền điều tra giữa các đơn vị trong cơ quan cảnh sát điều tra công an cấp tỉnh thì thủ trưởng cơ quan cảnh sát điều tra cấp tỉnh quyết định; khi có tranh chấp về thẩm quyền điều tra giữa các đơn vị trong cơ quan cảnh sát điều tra công an cấp huyện thì thủ trưởng cơ quan cảnh sát điều tra công an cấp huyện quyết định.

d) Quyền hạn điều tra của bộ đội biên phòng, hải quan, kiểm lâm, lực lượng cảnh sát biển và các cơ quan khác của Công an nhân dân, Quân đội nhân dân được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra

- Quyền hạn điều tra của bộ đội biên phòng

Bộ đội biên phòng khi thực hiện nhiệm vụ trong lĩnh vực quản lý của mình mà phát hiện tội phạm quy định tại Chương XI và các điều 119, 120, 153, 154, 172, 180, 181, 188, 192, 193, 194, 195, 196, 230, 232, 236, 263, 264, 273, 274 và 275 của Bộ luật hình sự xảy ra trong khu vực biên giới trên đất liền, bờ biển, hải đảo và trên các vùng biển do Bộ đội biên phòng quản lý thì Cục trưởng Cục trinh sát biên phòng, Chỉ huy trưởng Bộ đội biên phòng tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương, Trưởng đồn biên phòng có quyền:

+ Đối với tội phạm ít nghiêm trọng trong trường hợp phạm tội quả tang, chứng cứ và lai lịch người phạm tội rõ ràng thì ra quyết định khởi tố vụ án, khám nghiệm hiện trường, khám xét, lấy lời khai, thu giữ, tạm giữ và bảo quản vật chứng, tài liệu liên quan trực tiếp đến vụ án, trưng cầu giám định khi cần thiết, khởi tố bị can, tiến hành các biện pháp điều tra khác theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự, kết thúc điều tra và chuyển hồ sơ vụ án cho Viện kiểm sát có thẩm quyền trong thời hạn hai mươi ngày, kể từ ngày ra quyết định khởi tố vụ án;

+ Đối với tội phạm nghiêm trọng, rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng hoặc tội phạm ít nghiêm trọng nhưng phức tạp thì ra quyết định khởi tố vụ án, khám nghiệm hiện trường, khám xét, lấy lời khai, thu giữ, tạm giữ và bảo quản vật chứng, tài liệu liên quan trực tiếp đến vụ án; khi xét thấy cần ngăn chặn ngay người có hành vi phạm tội chạy trốn, tiêu hủy chứng cứ hoặc tiếp tục thực hiện tội phạm thì giải ngay người đó đến cơ quan Công an và xin ngay lệnh bắt khẩn cấp của cơ quan có thẩm quyền; chuyển hồ sơ vụ án cho Cơ quan điều tra có thẩm quyền trong thời hạn bảy ngày, kể từ ngày ra quyết định khởi tố vụ án.

- Quyền hạn điều tra của hải quan

Cơ quan Hải quan khi thực hiện nhiệm vụ trong lĩnh vực quản lý của mình mà phát hiện tội phạm quy định tại Điều 153 và Điều 154 của Bộ luật hình sự thì Cục trưởng Cục điều tra chống buôn lậu, Cục trưởng Cục kiểm tra sau thông quan, Cục trưởng Cục Hải quan tỉnh, liên tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương, Chi cục trưởng Chi cục Hải quan cửa khẩu có quyền:

+ Đối với tội phạm ít nghiêm trọng trong trường hợp phạm tội quả tang, chứng cứ và lai lịch người phạm tội rõ ràng thì ra quyết định khởi tố vụ án, lấy lời khai, thu giữ, tạm giữ và bảo quản vật chứng, tài liệu liên quan trực tiếp đến vụ án, khám người, khám nơi oa trữ trong khu vực kiểm soát của Hải quan, trưng cầu giám định khi cần thiết, khởi tố bị can, tiến hành các biện pháp điều tra khác theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự, kết thúc điều tra và chuyển hồ sơ vụ án cho Viện kiểm sát có thẩm quyền trong thời hạn hai mươi ngày, kể từ ngày ra quyết định khởi tố vụ án;

+ Đối với tội phạm nghiêm trọng, rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng hoặc tội phạm ít nghiêm trọng nhưng phức tạp thì ra quyết định khởi tố vụ án, lấy lời khai, thu giữ, tạm giữ và bảo quản vật chứng, tài liệu liên quan trực tiếp đến vụ án, khám người, khám nơi oa trữ trong khu vực kiểm soát của Hải quan, chuyển hồ sơ vụ án cho Cơ quan điều tra có thẩm quyền trong thời hạn bảy ngày, kể từ ngày ra quyết định khởi tố vụ án.

- Quyền hạn của kiểm lâm

Cơ quan Kiểm lâm khi thực hiện nhiệm vụ trong lĩnh vực quản lý của mình mà phát hiện tội phạm quy định tại các điều 175, 189, 190, 191, 240 và 272 của Bộ luật hình sự thì Cục trưởng Cục Kiểm lâm, Chi cục trưởng Chi cục Kiểm lâm, Hạt trưởng Hạt Kiểm lâm, Hạt trưởng Hạt phúc kiểm lâm sản có quyền:

+ Đối với tội phạm ít nghiêm trọng trong trường hợp phạm tội quả tang, chứng cứ và lai lịch người phạm tội rõ ràng thì ra quyết định khởi tố vụ án, khám nghiệm hiện trường, khám xét, lấy lời khai, thu giữ, tạm giữ và bảo quản vật chứng, tài liệu liên quan trực tiếp đến vụ án, trưng cầu giám định khi cần thiết, khởi tố bị can, tiến hành các biện pháp điều tra khác theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự, kết thúc điều tra và chuyển hồ sơ vụ án cho Viện kiểm sát có thẩm quyền trong thời hạn hai mươi ngày, kể từ ngày ra quyết định khởi tố vụ án;

+ Đối với tội phạm nghiêm trọng, rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng hoặc tội phạm ít nghiêm trọng nhưng phức tạp thì ra quyết định khởi tố vụ án, khám nghiệm hiện trường, khám xét, lấy lời khai, thu giữ, tạm giữ và bảo quản vật chứng, tài liệu liên quan trực tiếp đến vụ án, chuyển hồ sơ vụ án cho Cơ quan điều tra có thẩm quyền trong thời hạn bảy ngày, kể từ ngày ra quyết định khởi tố vụ án.

- Quyền hạn của lực lượng cảnh sát biển

Các đơn vị thuộc lực lượng Cảnh sát biển khi thực hiện nhiệm vụ trong lĩnh vực quản lý của mình mà phát hiện tội phạm quy định tại Chương XI và các điều 153, 154, 172, 183, 188, 194, 195, 196, 212, 213, 221, 223, 230, 231, 232, 236, 238, 273 và 274 của Bộ luật hình sự xảy ra trên các vùng biển và thềm lục địa của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam do lực lượng Cảnh sát biển quản lý thì Cục trưởng, Chỉ huy trưởng Vùng, Hải đoàn trưởng, Hải đội trưởng và Đội trưởng Cảnh sát biển có quyền:

+ Đối với tội phạm ít nghiêm trọng trong trường hợp phạm tội quả tang, chứng cứ và lai lịch người phạm tội rõ ràng thì ra quyết định khởi tố vụ án, khám nghiệm hiện trường, khám xét, lấy lời khai, thu giữ, tạm giữ và bảo quản vật chứng, tài liệu liên quan trực tiếp đến vụ án, trưng cầu giám định khi cần thiết, khởi tố bị can, tiến hành các biện pháp điều tra khác theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự, kết thúc điều tra và chuyển hồ sơ vụ án cho Viện kiểm sát có thẩm quyền trong thời hạn hai mươi ngày, kể từ ngày ra quyết định khởi tố vụ án;

+ Đối với tội phạm nghiêm trọng, rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng hoặc tội phạm ít nghiêm trọng nhưng phức tạp thì ra quyết định khởi tố vụ án, tiến hành khám nghiệm hiện trường, khám xét, lấy lời khai, thu giữ, tạm giữ và bảo quản vật chứng, tài liệu liên quan trực tiếp đến vụ án, chuyển hồ sơ vụ án cho Cơ quan điều tra có thẩm quyền trong thời hạn bảy ngày, kể từ ngày ra quyết định khởi tố vụ án;

- Quyền hạn điều tra của cơ quan khác của lực lượng cảnh sát trong Công an nhân dân được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra

Cục Cảnh sát giao thông đường bộ - đường sắt, Cục Cảnh sát giao thông đường thuỷ, Cục Cảnh sát phòng cháy, chữa cháy, Cục Cảnh sát quản lý hành chính về trật tự xã hội, Cục Cảnh sát bảo vệ và hỗ trợ tư pháp, Phòng Cảnh sát giao thông đường bộ - đường sắt, Phòng Cảnh sát giao thông đường thuỷ, Phòng Cảnh sát phòng cháy, chữa cháy, Phòng Cảnh sát quản lý hành chính về trật tự xã hội, Phòng Cảnh sát bảo vệ và hỗ trợ tư pháp, Trại tạm giam, Trại giam trong khi làm nhiệm vụ của mình mà phát hiện sự việc có dấu hiệu tội phạm thuộc thẩm quyền điều tra của Cơ quan Cảnh sát điều tra quy định tại Điều 11 của Pháp lệnh tổ chức điều tra hình sự thì Cục trưởng Cục Cảnh sát giao thông đường bộ - đường sắt, Cục trưởng Cục Cảnh sát giao thông đường thuỷ, Cục trưởng Cục Cảnh sát phòng cháy, chữa cháy, Cục trưởng Cục Cảnh sát quản lý hành chính về trật tự xã hội, Cục trưởng Cục Cảnh sát bảo vệ và hỗ trợ tư pháp, Trưởng Phòng Cảnh sát giao thông đường bộ - đường sắt, Trưởng Phòng Cảnh sát giao thông đường thuỷ, Trưởng Phòng Cảnh sát phòng cháy, chữa cháy, Trưởng Phòng Cảnh sát quản lý hành chính về trật tự xã hội, Trưởng Phòng Cảnh sát bảo vệ và hỗ trợ tư pháp, Giám thị trại tạm giam, Giám thị trại giam ra quyết định khởi tố vụ án, lấy lời khai, khám nghiệm hiện trường, khám xét, thu giữ, tạm giữ và bảo quản vật chứng, tài liệu liên quan trực tiếp đến vụ án, chuyển hồ sơ vụ án cho Cơ quan Cảnh sát điều tra có thẩm quyền trong thời hạn bảy ngày, kể từ ngày ra quyết định khởi tố vụ án.

- Quyền  hạn điều tra của các cơ quan khác của lực lượng an ninh trong Công an nhân dân được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra

Các cục An ninh, các phòng An ninh ở Công an cấp tỉnh trực tiếp đấu tranh phòng, chống các tội phạm quy định tại Điều 12 của Pháp lệnh tổ chức điều tra hình sự, trong khi làm nhiệm vụ của mình mà phát hiện sự việc có dấu hiệu tội phạm thì Cục trưởng, Trưởng phòng các phòng An ninh ở Công an cấp tỉnh ra quyết định khởi tố vụ án, lấy lời khai, khám nghiệm hiện trường, khám xét, thu giữ, tạm giữ và bảo quản vật chứng, tài liệu liên quan trực tiếp đến vụ án; khi xét cần ngăn chặn ngay người có hành vi phạm tội chạy trốn, tiêu huỷ chứng cứ hoặc tiếp tục thực hiện tội phạm thì giải ngay người đó đến cơ quan Công an và xin ngay lệnh bắt khẩn cấp của cơ quan có thẩm quyền; trong thời hạn bảy ngày, kể từ ngày ra quyết định khởi tố vụ án phải chuyển hồ sơ vụ án cho Cơ quan An ninh điều tra có thẩm quyền.

Đội An ninh ở Công an cấp huyện trong khi làm nhiệm vụ của mình mà phát hiện sự việc có dấu hiệu tội phạm thuộc thẩm quyền điều tra của Cơ quan An ninh điều tra Công an cấp tỉnh thì tiến hành ngay việc truy bắt người có hành vi phạm tội chạy trốn, lấy lời khai, thu giữ, tạm giữ và bảo quản vật chứng, tài liệu liên quan trực tiếp đến vụ án và báo ngay cho Cơ quan An ninh điều tra cấp tỉnh.

- Quyền hạn điều tra của các cơ quan khác trong Quân đội nhân dân được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra

Giám thị trại tạm giam, Giám thị trại giam trong khi làm nhiệm vụ của mình mà phát hiện sự việc có dấu hiệu tội phạm thuộc thẩm quyền điều tra của Cơ quan điều tra hình sự đến mức phải truy cứu trách nhiệm hình sự thì ra quyết định khởi tố vụ án, khám nghiệm hiện trường, lấy lời khai, khám xét, thu giữ, tạm giữ và bảo quản vật chứng, tài liệu liên quan trực tiếp đến vụ án, chuyển hồ sơ vụ án cho Cơ quan điều tra hình sự có thẩm quyền trong thời hạn bảy ngày, kể từ ngày ra quyết định khởi tố vụ án.

Khi Giám thị trại tạm giam, Giám thị trại giam vắng mặt thì một cấp phó được ủy nhiệm thực hiện các quyền hạn của cấp trưởng quy định tại khoản này và phải chịu trách nhiệm trước cấp trưởng về nhiệm vụ được giao.

Thủ trưởng đơn vị độc lập cấp trung đoàn và tương đương khi phát hiện những hành vi phạm tội thuộc thẩm quyền điều tra của Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân, xảy ra trong khu vực đóng quân của đơn vị thì có quyền lập biên bản phạm tội quả tang, lấy lời khai, khám xét, thu giữ, tạm giữ và bảo quản vật chứng, tài liệu liên quan đến vụ án, áp dụng biện pháp ngăn chặn theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự, chuyển ngay hồ sơ cho Cơ quan điều tra có thẩm quyền.

Các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra chỉ được thực hiện quyền hạn của mình theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự và Pháp lệnh tổ chức điều tra hình sự. Sau khi ra quyết định khởi tố vụ án, áp dụng biện pháp ngăn chặn theo thẩm quyền, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra phải gửi ngay các quyết định đó cho Viện kiểm sát và thông báo cho co quan điều tra có thẩm quyền biết. Trong trường hợp cần thiết, cơ quan điều tra có thẩm quyền có quyền yêu cầu cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra chuyển ngay hồ sơ vụ án để trực tiếp điều tra. Các yêu cầu của cơ quan điều tra có giá trị bắt buộc thi hành đối với cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra. Các đơn vị cảnh sát nhân dân, an ninh nhân dân, kiểm soát quân sự có trách nhiệm hỗ trợ và thực hiện các yêu cầu của Thủ trưởng, Phó thủ trưởng cơ quan điều tra, điều tra viên của Thủ trưởng, Phó thủ trưởng cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra trong hoạt động điều tra.

Khi có tranh chấp về thẩm quyền điều tra giữa Bộ đội biên phòng, Hải quan, Kiểm lâm, lực lượng Cảnh sát biển thì Viện trưởng Viện kiểm sát có thẩm quyền nơi xảy ra vụ án quyết định.

2.2. Chuyển vụ án, nhập hoặc tách vụ án hình sự để tiến hành điều tra, ủy thác điều tra
a) Chuyển vụ án để điều tra theo thẩm quyền

Trong trường hợp vụ án không thuộc thẩm quyền điều tra của mình, Cơ quan điều tra phải đề nghị Viện kiểm sát cùng cấp ra quyết định chuyển vụ án cho Cơ quan điều tra có thẩm quyền để tiếp tục điều tra; trong thời hạn ba ngày, kể từ ngày nhận được đề nghị của Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát cùng cấp có trách nhiệm ra quyết định chuyển vụ án.

Việc chuyển vụ án ra ngoài phạm vi tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương hoặc ngoài phạm vi quân khu do Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh, Viện kiểm sát quân sự cấp quân khu quyết định.

b) Nhập hoặc tách vụ án hình sự để tiến hành điều tra

Nhập vụ án hình sự là việc tiến hành điều tra trong cùng một vụ án những trường hợp bị can phạm nhiều tội, nhiều bị can cùng tham gia thực hiện một tội phạm hoặc cùng với bị can còn có những người khác che dấu tội phạm hoặc không tố giác tội phạm quy định tại Điều 313 và Điều 314 Bộ luật hình sự năm 1999. Các vụ án được nhập để tiến hành điều tra trong cùng một vụ phải có liên quan đến nhau. Không nhập các vụ án để điều tra nếu đó là những vụ án riêng biệt không liên quan với nhau.

Tách vụ án hình sự để tiến hành điều tra là việc tách các tội phạm hoặc các bị can trong cùng một vụ án thành những vụ án riêng lẻ, nếu không thể hoàn thành việc điều tra đối với tất cả các tội phạm hoặc các bị can. Cơ quan điều tra chỉ được tách vụ án trong những trường hợp thật cần thiết khi không thể hoàn thành sớm việc điều tra đối với tất cả các tội phạm và nếu việc tách đó không ảnh hưởng đến việc xác định sự thật khách quan và toàn diện của vụ án.

Quyết định nhập hoặc tách vụ án hình sự phải được gửi cho Viện kiểm sát cùng cấp trong thời hạn 24 giờ, kể từ khi ra quyết định.

c) Ủy thác điều tra

Ủy thác điều tra là việc cơ quan điều tra yêu cầu cơ quan điều tra khác tiến hành một số hoạt động điều tra khi cần thiết.

Quyết định ủy thác điều tra phải ghi rõ yêu cầu cụ thể. Cơ quan điều tra được ủy thác có trách nhiệm thực hiện đầy đủ những việc được ủy thác theo thời hạn mà Cơ quan điều tra ủy thác yêu cầu.

2.3. Thời hạn điều tra, phục hồi điều tra, điều tra bổ sung, điều tra lại
a) Thời hạn điều tra

Thời hạn điều tra là thời gian do pháp luật quy định để cơ quan điều tra tiến hành điều tra vụ án nhằm xác định tội phạm, người thực hiện hành vi phạm tội và các tình tiết khác của vụ án. Thời hạn điều tra được tính từ khi khởi tố vụ án cho đến ngày kết thúc điều tra. Trong trường hợp cơ quan điều tra tiếp nhận vụ án từ cơ quan điều tra khác hoặc từ đơn vị bộ đội biên phòng, cơ quan hải quan, cơ quan kiểm lâm, lực lượng cảnh sát biển thì thời hạn điều tra cũng được tính từ ngày cơ quan đó ra quyết định khởi tố vụ án hình sự.

Để việc điều tra được tiến hành khẩn trương, nhanh chóng, cũng như để bảo đảm lợi ích hợp pháp của bị can và những người tham gia tố tụng, Điều 119 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 quy định thời hạn điều tra vụ án hình sự không quá hai tháng đối với tội phạm ít nghiêm trọng, không quá ba tháng đối với tội phạm nghiêm trọng, không quá bốn tháng đối với tội phạm rất nghiêm trọng và tội phạm đặc biệt nghiêm trọng, kể từ khi khởi tố vụ án cho đến khi kết thúc điều tra.

Trong trường hợp cần gia hạn điều tra do tính chất phức tạp của vụ án thì chậm nhất là mười ngày trước khi hết hạn điều tra, Cơ quan điều tra phải có văn bản đề nghị Viện kiểm sát gia hạn điều tra.

Việc gia hạn điều tra được quy định như sau:

- Đối với tội phạm ít nghiêm trọng có thể được gia hạn điều tra một lần không quá hai tháng;

- Đối với tội phạm nghiêm trọng có thể được gia hạn điều tra hai lần, lần thứ nhất không quá ba tháng và lần thứ hai không quá hai tháng;

- Đối với tội phạm rất nghiêm trọng có thể được gia hạn điều tra hai lần, mỗi lần không quá bốn tháng;

- Đối với tội phạm đặc biệt nghiêm trọng có thể được gia hạn điều tra ba lần, mỗi lần không quá bốn tháng.

Thẩm quyền gia hạn điều tra của Viện kiểm sát được quy định như sau:

- Đối với tội phạm ít nghiêm trọng thì Viện kiểm sát nhân dân cấp huyện, Viện kiểm sát quân sự khu vực gia hạn điều tra. Trong trường hợp vụ án được thụ lý để điều tra ở cấp tỉnh, cấp quân khu thì Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh, Viện kiểm sát quân sự cấp quân khu gia hạn điều tra;

- Đối với tội phạm nghiêm trọng thì Viện kiểm sát nhân dân cấp huyện, Viện kiểm sát quân sự khu vực gia hạn điều tra lần thứ nhất và lần thứ hai. Trong trường hợp vụ án được thụ lý để điều tra ở cấp tỉnh, cấp quân khu thì Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh, Viện kiểm sát quân sự cấp quân khu gia hạn điều tra lần thứ nhất và lần thứ hai;

- Đối với tội phạm rất nghiêm trọng thì Viện kiểm sát nhân dân cấp huyện, Viện kiểm sát quân sự khu vực gia hạn điều tra lần thứ nhất; Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh, Viện kiểm sát quân sự cấp quân khu gia hạn điều tra lần thứ hai. Trong trường hợp vụ án được thụ lý để điều tra ở cấp tỉnh, cấp quân khu thì Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh, Viện kiểm sát quân sự cấp quân khu gia hạn điều tra lần thứ nhất và lần thứ hai;

- Đối với tội phạm đặc biệt nghiêm trọng thì Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh, Viện kiểm sát quân sự cấp quân khu gia hạn điều tra lần thứ nhất và lần thứ hai; Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Viện kiểm sát quân sự trung ương gia hạn điều tra lần thứ ba.

Trong trường hợp vụ án được thụ lý để điều tra ở cấp trung ương thì việc gia hạn điều tra thuộc thẩm quyền của Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Viện kiểm sát quân sự trung ương.

Như vậy, thời hạn điều tra tối đa (kể cả gia hạn) đối với tội phạm ít nghiêm trọng là không quá bốn tháng, tội phạm nghiêm trọng là không quá tám tháng, tội phạm rất nghiêm trọng là không quá mười hai tháng và tội phạm đặc biệt nghiêm trọng là không quá mười sáu tháng. Quy định này đòi hỏi cơ quan điều tra phải nâng cao chất lượng công tác điều tra, nâng cao trình độ nghiệp vụ, pháp luật cho cán bộ điều tra, sử dụng đồng bộ các biện pháp điều tra do Bộ luật tố tụng hình sự quy định để bảo đảm việc kết thúc điều tra đúng thời hạn.

Đối với tội phạm đặc biệt nghiêm trọng mà thời hạn gia hạn điều tra đã hết, nhưng do tính chất rất phức tạp của vụ án mà chưa thể kết thúc việc điều tra thì Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao có thể gia hạn thêm một lần không quá bốn tháng.

Đối với tội xâm phạm an ninh quốc gia thì Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao có quyền gia hạn thêm một lần nữa không quá bốn tháng.

Khi đã hết thời hạn gia hạn điều tra mà không chứng minh được bị can đã thực hiện tội phạm thì Cơ quan điều tra phải ra quyết định đình chỉ điều tra.

b) Thời hạn phục hồi điều tra, điều tra bổ sung, điều tra lại

- Thời hạn phục hồi điều tra là thời hạn do pháp luật quy định để điều tra tiếp vụ án đã được phục hồi điều tra.

Đối với những vụ án đã có quyết định đình chỉ hoặc tạm đình chỉ điều tra nhưng có lý do để hủy bỏ quyết định này thì cơ quan điều tra ra quyết định phục hồi điều tra. Theo quy định tại Điều 121 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 thì thời hạn điều tra tiếp không quá hai tháng đối với tội phạm ít nghiêm trọng, tội phạm nghiêm trọng và tội phạm rất nghiêm trọng, không quá ba tháng đối với tội phạm đặc biệt nghiêm trọng, kể từ khi có quyết định phục hồi điều tra cho đến khi kết thúc điều tra.

Trong trường hợp cần gia hạn điều tra do tính chất phức tạp của vụ án thì chậm nhất là mười ngày trước khi hết hạn điều tra, Cơ quan điều tra phải có văn bản đề nghị Viện kiểm sát gia hạn điều tra. Khi nhận được văn bản đề nghị gia hạn điều tra, Viện kiểm sát thực hiện thẩm quyền gia hạn điều tra đối với từng loại tội phạm theo quy định tại khoản 3 Điều 119 của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003. Theo khoản 1 Điều 121 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003, việc gia hạn điều tra được quy định như sau:

Đối với tội phạm nghiêm trọng và tội phạm rất nghiêm trọng được gia hạn điều tra một lần không quá hai tháng;

Đối với tội phạm đặc biệt nghiêm trọng được gia hạn điều tra một lần không quá ba tháng.

- Thời hạn điều tra bổ sung là thời hạn do pháp luật quy định để điều tra bổ sung đối với vụ án.

Việc điều tra bổ sung do cơ quan điều tra tiến hành khi có yêu cầu của Viện kiểm sát hoặc Tòa án. Trong trường hợp vụ án do Viện kiểm sát trả lại để điều tra bổ sung thì thời hạn điều tra bổ sung không quá hai tháng; nếu do Toà án trả lại để điều tra bổ sung thì thời hạn điều tra bổ sung không quá một tháng. Để bảo đảm cho vụ án được giải quyết nhanh chóng, tránh tình trạng điều tra bổ sung quá nhiều lần kéo dài thời gian, Bộ luật tố tụng hình sự quy định Viện kiểm sát hoặc Toà án chỉ được trả lại hồ sơ để điều tra bổ sung không quá hai lần. Thời hạn điều tra bổ sung tính từ ngày Cơ quan điều tra nhận lại hồ sơ vụ án và yêu cầu điều tra.

- Thời hạn điều tra lại là thời hạn do pháp luật quy định để tiến hành điều tra lại vụ án.

Điều tra lại được tiến hành trong trường hợp vụ án được đưa ra xét xử nhưng Tòa án cấp phúc thẩm hủy án sơ thẩm, Hội đồng giám đốc thẩm, Hội đồng tái thẩm hủy bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật bị kháng nghị để điều tra lại. Trong trường hợp vụ án được trả lại để điều tra lại thì thời hạn điều tra và gia hạn điều tra theo thủ tục chung quy định tại Điều 119 của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003. Ví dụ: đối với tội phạm ít nghiêm trọng, thời hạn điều tra lại (kể cả gia hạn) tối đa không quá bốn tháng.

Thời hạn điều tra được tính từ khi Cơ quan điều tra nhận hồ sơ và yêu cầu điều tra lại.

Khi phục hồi điều tra, điều tra bổ sung, điều tra lại, Cơ quan điều tra có quyền áp dụng, thay đổi hoặc huỷ bỏ biện pháp ngăn chặn theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự.

Trong trường hợp có căn cứ theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự cần phải tạm giam thì thời hạn tạm giam để phục hồi điều tra, để điều tra bổ sung không được quá thời hạn phục hồi điều tra, điều tra bổ sung.

Thời hạn tạm giam và gia hạn tạm giam trong trường hợp vụ án được điều tra lại theo thủ tục chung quy định tại Điều 120 của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003.

2.4. Thời hạn tạm giam để điều tra

Thời hạn tạm giam để điều tra là thời hạn do pháp luật quy định được tạm giam bị can để phục vụ cho việc điều tra vụ án.

Vì biện pháp tạm giam là biện pháp ngăn chặn rất nghiêm khắc, cách ly người tạm giam với xã hội bên ngoài, hạn chế quyền tự do thân thể và các quyền cơ bản của công dân nên thời hạn tạm giam được pháp luật quy định rất chặt chẽ. Theo quy định tại Điều 120 Bộ luật tố tụng hình sự thì thời hạn tạm giam bị can để điều tra không quá hai tháng đối với tội phạm ít nghiêm trọng, không quá ba tháng đối với tội phạm nghiêm trọng, không quá bốn tháng đối với tội phạm rất nghiêm trọng và tội phạm đặc biệt nghiêm trọng.

Trong trường hợp vụ án có nhiều tình tiết phức tạp, xét cần phải có thời gian dài hơn cho việc điều tra và không có căn cứ để thay đổi hoặc huỷ bỏ biện pháp tạm giam thì chậm nhất là mười ngày trước khi hết hạn tạm giam, Cơ quan điều tra phải có văn bản đề nghị Viện kiểm sát gia hạn tạm giam.

Việc gia hạn tạm giam được quy định như sau:

- Đối với tội phạm ít nghiêm trọng có thể được gia hạn tạm giam một lần không quá một tháng;

- Đối với tội phạm nghiêm trọng có thể được gia hạn tạm giam hai lần, lần thứ nhất không quá hai tháng và lần thứ hai không quá một tháng;

- Đối với tội phạm rất nghiêm trọng có thể được gia hạn tạm giam hai lần, lần thứ nhất không quá ba tháng, lần thứ hai không quá hai tháng;

- Đối với tội phạm đặc biệt nghiêm trọng có thể được gia hạn tạm giam ba lần, mỗi lần không quá bốn tháng.

Thẩm quyền gia hạn tạm giam của Viện kiểm sát được quy định như sau:

- Viện kiểm sát nhân dân cấp huyện, Viện kiểm sát quân sự khu vực có quyền gia hạn tạm giam đối với tội phạm ít nghiêm trọng, gia hạn tạm giam lần thứ nhất đối với tội phạm nghiêm trọng và tội phạm rất nghiêm trọng. Trong trường hợp vụ án được thụ lý để điều tra ở cấp tỉnh, cấp quân khu thì Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh, Viện kiểm sát quân sự cấp quân khu có quyền gia hạn tạm giam đối với tội phạm ít nghiêm trọng, gia hạn tạm giam lần thứ nhất đối với tội phạm nghiêm trọng, tội phạm rất nghiêm trọng và tội phạm đặc biệt nghiêm trọng;

- Trong trường hợp gia hạn tạm giam lần thứ nhất quy định tại điểm a khoản 3 Điều 120 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 đã hết mà vẫn chưa thể kết thúc việc điều tra và không có căn cứ để thay đổi hoặc hủy bỏ biện pháp tạm giam thì Viện kiểm sát nhân dân cấp huyện, Viện kiểm sát quân sự khu vực có thể gia hạn tạm giam lần thứ hai đối với tội phạm nghiêm trọng. Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh, Viện kiểm sát quân sự cấp quân khu có thể gia hạn tạm giam lần thứ hai đối với tội phạm nghiêm trọng, tội phạm rất nghiêm trọng, tội phạm đặc biệt nghiêm trọng.

Trong trường hợp vụ án được thụ lý để điều tra ở cấp trung ương thì việc gia hạn tạm giam thuộc thẩm quyền của Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Viện kiểm sát quân sự trung ương.

Đối với tội phạm đặc biệt nghiêm trọng, trong trường hợp thời hạn gia hạn tạm giam lần thứ hai quy định tại điểm b khoản 3 Điều này đã hết và vụ án có nhiều tình tiết rất phức tạp mà không có căn cứ để thay đổi hoặc hủy bỏ biện pháp tạm giam thì Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao có thể gia hạn tạm giam lần thứ ba.

Trong trường hợp cần thiết đối với tội xâm phạm an ninh quốc gia thì Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao có quyền gia hạn thêm một lần nữa không quá bốn tháng.

Trong khi tạm giam, nếu xét thấy không cần thiết phải tiếp tục tạm giam thì Cơ quan điều tra phải kịp thời đề nghị Viện kiểm sát huỷ bỏ việc tạm giam để trả tự do cho người bị tạm giam hoặc xét cần thì áp dụng biện pháp ngăn chặn khác.

Khi đã hết thời hạn tạm giam thì người ra lệnh tạm giam phải trả tự do cho người bị tạm giam hoặc xét cần thì áp dụng biện pháp ngăn chặn khác.

2.5. Những quy định chung khác về điều tra

- Về giải quyết các yêu cầu của người tham gia tố tụng: Trong quá trình điều tra, người tham gia tố tụng có quyền đưa ra các yêu cầu về những vấn đề liên quan đến vụ án. Khi người tham gia tố tụng có yêu cầu về những vấn đề liên quan đến vụ án thì Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát trong phạm vi trách nhiệm của mình, giải quyết yêu cầu của họ và báo cho họ biết kết quả. Trong trường hợp không chấp nhận yêu cầu thì Cơ quan điều tra hoặc Viện kiểm sát phải trả lời và nêu rõ lý do.

Nếu không đồng ý với kết quả giải quyết của Cơ quan điều tra hoặc Viện kiểm sát thì người tham gia tố tụng có quyền khiếu nại (Điều 122 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003).

- Về sự tham dự của người chứng kiến, đối với một số biện pháp điều tra, pháp luật quy định phải có sự tham dự của người chứng kiến. Trong những trường hợp đó, cơ quan điều tra phải mời người chứng kiến. Khi tham dự, người chứng kiến có trách nhiệm xác nhận nội dung và kết quả công việc mà Điều tra viên đã tiến hành trong khi mình có mặt và có thể nêu ý kiến cá nhân. ý kiến này được ghi vào biên bản (Điều 123 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003).

- Về không được tiết lộ bí mật điều tra, giữ bí mật điều tra là một trong những yếu tố quan trọng góp phần khám phá tội phạm, nếu bí mật về điều tra bị tiết lộ thì ảnh hưởng lớn đến kết quả giair quyết vụ án. Vì vậy, bí mật về điều tra phải được bảo đảm. Theo quy định của pháp luật thì bí mật điều tra gồm những thông tin về điều tra vụ án hình sự từ khi có quyết định khởi tố vụ án đến khi có kết luận điều tra của cơ quan điều tra; những thông tin về kết quả kiểm sát điều tra…

Giữ bí mật về điều tra là trách nhiệm của Điều tra viên, Kiểm sát viên, người tham gia tố tụng và người chứng kiến. Trong trường hợp cần giữ bí mật điều tra, Điều tra viên, Kiểm sát viên phải báo trước cho người tham gia tố tụng, người chứng kiến không được tiết lộ bí mật điều tra. Việc báo này phải được ghi vào biên bản.

Điều tra viên, Kiểm sát viên, người tham gia tố tụng, người chứng kiến tiết lộ bí mật điều tra thì tùy trường hợp phải chịu trách nhiệm hình sự theo các điều 263, 264, 286, 287, 327 và 328 của Bộ luật hình sự năm 1999 (Điều 124 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003).

- Về biên bản điều tra, biên bản điều tra là văn bản hoạt động tố tụng ghi lại đầy đủ nội dung, diễn biến của các hoạt động điều tra. Khi tiến hành điều tra phải lập biên bản. Trong biên bản ghi rõ nội dung hoạt động điều tra, thời gian, địa điểm tiến hành điều tra, những người tiến hành, tham gia tố tụng hoặc có liên quan đến hoạt động điều tra, những khiếu nại, yêu cầu hoặc đề nghị của họ.

Điều tra viên lập biên bản phải đọc lại biên bản cho người tham gia tố tụng nghe, giải thích cho họ biết quyền được bổ sung và nhận xét về biên bản. Nhận xét đó được ghi vào biên bản. Người tham gia tố tụng và Điều tra viên cùng ký tên vào biên bản.

Trong trường hợp người tham gia tố tụng từ chối ký vào biên bản, thì việc đó phải được ghi vào biên bản và nêu rõ lý do.

Nếu người tham gia tố tụng vì nhược điểm về tâm thần hoặc thể chất hoặc vì lý do khác mà không thể ký vào biên bản thì phải ghi rõ lý do; Điều tra viên và người chứng kiến cùng xác nhận.

Người không biết chữ thì điểm chỉ vào biên bản (Điều 125 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003).

3. Các hoạt động điều tra

3.1. Khởi tố bị can và hỏi cung bị can
a) Khởi tố bị can

Khởi tố bị can là hình thức pháp lý trong đó cơ quan có thẩm quyền xác định một người đã thực hiện hành vi phạm tội. Để ra quyết định khởi tố bị can, cơ quan có thẩm quyền khởi tố phải có đủ chứng cứ xác định một người đã thực hiện hành vi phạm tội, làm rõ đó là tội phạm gì, quy định ở điều khoản nào của Bộ luật hình sự; xác định rõ lý lịch của người thực hiện hành vi phạm tội.

Khi có đủ căn cứ để xác định một người đã thực hiện hành vi phạm tội thì Cơ quan điều tra ra quyết định khởi tố bị can.

Quyết định khởi tố bị can ghi rõ: thời gian, địa điểm ra quyết định; họ tên, chức vụ người ra quyết định; họ tên, ngày, tháng, năm sinh, nghề nghiệp, hoàn cảnh gia đình của bị can; bị can bị khởi tố về tội gì, theo điều khoản nào của Bộ luật hình sự; thời gian, địa điểm phạm tội và những tình tiết khác của tội phạm.

Nếu bị can bị khởi tố về nhiều tội khác nhau thì trong quyết định khởi tố bị can phải ghi rõ từng tội danh và điều khoản của Bộ luật hình sự được áp dụng.

Sau khi khởi tố bị can, Cơ quan điều tra phải chụp ảnh, lập danh chỉ bản của bị can và đưa vào hồ sơ vụ án.

Quyết định khởi tố bị can là cơ sở pháp lý để cơ quan điều tra, Viện kiểm sát áp dụng những biện pháp cưỡng chế tố tụng đối với bị can. Khi một người đã bị khởi tố bị can, thì người đó có quyền và nghĩa vụ của bị can do Bộ luật tố tụng hình sự quy định. Để bị can sử dụng tốt quyền và nghĩa vụ của mình, trong thời hạn 24 giờ, kể từ khi ra quyết định khởi tố bị can, Cơ quan điều tra phải gửi quyết định khởi tố và tài liệu liên quan đến việc khởi tố bị can đó cho Viện kiểm sát cùng cấp để xét phê chuẩn việc khởi tố. Trong thời hạn ba ngày, kể từ ngày nhận được quyết định khởi tố bị can, Viện kiểm sát phải quyết định phê chuẩn hoặc quyết định hủy bỏ quyết định khởi tố bị can và gửi ngay cho Cơ quan điều tra.

Trong quá trình kiểm sát điều tra, nếu phát hiện có người đã thực hiện hành vi phạm tội chưa bị khởi tố thì Viện kiểm sát yêu cầu Cơ quan điều tra ra quyết định khởi tố bị can.

Sau khi nhận hồ sơ và kết luận điều tra mà Viện kiểm sát phát hiện có người khác đã thực hiện hành vi phạm tội trong vụ án chưa bị khởi tố thì Viện kiểm sát ra quyết định khởi tố bị can. Trong thời hạn 24 giờ, kể từ khi ra quyết định khởi tố bị can, Viện kiểm sát phải gửi cho Cơ quan điều tra để tiến hành điều tra.

Cơ quan điều tra phải giao ngay quyết định khởi tố bị can của mình hoặc quyết định khởi tố bị can của Viện kiểm sát và giải thích quyền, nghĩa vụ cho bị can. Sau khi nhận được quyết định phê chuẩn hoặc quyết định huỷ bỏ quyết định khởi tố bị can của Viện kiểm sát, Cơ quan điều tra phải giao ngay cho người đã bị khởi tố. Việc giao nhận các quyết định nói trên phải lập biên bản theo quy định tại Điều 95 của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003.

Khi tiến hành điều tra, nếu có căn cứ xác định hành vi phạm tội của bị can không phạm vào tội đã bị khởi tố hoặc còn hành vi phạm tội khác thì Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát ra quyết định thay đổi hoặc bổ sung quyết định khởi tố bị can.

Trong thời hạn 24 giờ, kể từ khi ra quyết định thay đổi hoặc bổ sung quyết định khởi tố bị can, Cơ quan điều tra phải gửi các quyết định này và tài liệu có liên quan đến việc thay đổi hoặc bổ sung đó cho Viện kiểm sát cùng cấp để xét phê chuẩn. Trong thời hạn ba ngày, kể từ ngày nhận được quyết định thay đổi hoặc bổ sung quyết định khởi tố bị can, Viện kiểm sát phải quyết định phê chuẩn hoặc quyết định hủy bỏ quyết định thay đổi hoặc bổ sung quyết định khởi tố bị can.

Trong thời hạn 24 giờ, kể từ khi Viện kiểm sát ra quyết định thay đổi hoặc bổ sung quyết định khởi tố bị can, Viện kiểm sát phải gửi cho Cơ quan điều tra để tiến hành điều tra.

Cơ quan điều tra phải giao ngay quyết định thay đổi hoặc bổ sung quyết định khởi tố bị can của mình hoặc quyết định thay đổi hoặc bổ sung quyết định khởi tố bị can của Viện kiểm sát và giải thích quyền, nghĩa vụ cho bị can. Sau khi nhận được quyết định phê chuẩn hoặc quyết định huỷ bỏ quyết định thay đổi hoặc bổ sung quyết định khởi tố bị can của Viện kiểm sát, Cơ quan điều tra phải giao ngay cho người đã bị khởi tố. Việc giao nhận các quyết định nói trên phải lập biên bản theo quy định tại Điều 95 của Bộ luật này.

Trong quá trình điều tra vụ án, nếu xét thấy việc bị can tiếp tục giữ chức vụ gây khó khăn cho việc điều tra như có thể tiếp tục phạm tội, tiêu hủy chứng cứ, làm sai lệch nội dung tài liệu, khống chế người làm chứng… thì Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát có quyền kiến nghị với cơ quan, tổ chức có thẩm quyền quản lý bị can tạm đình chỉ chức vụ của bị can. Trong thời hạn bảy ngày, kể từ ngày nhận được kiến nghị, cơ quan, tổ chức này phải trả lời bằng văn bản cho Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát đã kiến nghị biết.

b) Hỏi cung bị can

Hỏi cung bị can là hoạt động điều tra nhằm thu thập chứng cứ từ lời khai của bị can.

Sau khi có quyết định khởi tố bị can, cơ quan điều tra phải triệu tập bị can để hỏi cung.

Khi triệu tập bị can, Điều tra viên phải gửi giấy triệu tập. Giấy triệu tập bị can ghi rõ họ tên, chỗ ở của bị can; ngày, giờ, tháng, năm, địa điểm có mặt, gặp ai và trách nhiệm về việc vắng mặt không có lý do chính đáng.

Giấy triệu tập bị can được gửi cho chính quyền xã, phường, thị trấn nơi bị can cư trú hoặc cho cơ quan, tổ chức nơi bị can làm việc. Cơ quan, tổ chức nhận được giấy triệu tập có trách nhiệm chuyển ngay giấy triệu tập cho bị can.

Khi nhận giấy triệu tập, bị can phải ký nhận, có ghi rõ ngày, giờ nhận. Người chuyển giấy triệu tập phải chuyển phần giấy triệu tập có ký nhận của bị can cho cơ quan đã triệu tập bị can; nếu bị can không ký nhận thì phải lập biên bản về việc đó và gửi cho cơ quan triệu tập bị can; nếu bị can vắng mặt thì có thể giao giấy triệu tập cho một người đã thành niên trong gia đình để ký xác nhận và chuyển cho bị can. Bị can đang bị tạm giam được triệu tập thông qua Ban giám thị trại tạm giam.

Bị can phải có mặt theo giấy triệu tập. Trong trường hợp vắng mặt không có lý do chính đáng hoặc có biểu hiện trốn tránh thì Điều tra viên có thể ra quyết định áp giải. Quyết định áp giải bị can ghi rõ thời gian, địa điểm ra quyết định; họ tên, chức vụ người ra quyết định; họ tên, ngày, tháng, năm sinh, nơi cư trú của bị can; tội danh mà bị can đã bị khởi tố; thời gian, địa điểm bị can phải có mặt. Người thi hành quyết định áp giải phải đọc, giải thích quyết định và lập biên bản về việc áp giải. Không được áp giải bị can vào ban đêm.

Trong trường hợp cần thiết, Kiểm sát viên có thể triệu tập bị can.

Việc hỏi cung bị can phải do Điều tra viên tiến hành ngay sau khi có quyết định khởi tố bị can. Có thể hỏi cung bị can tại nơi tiến hành điều tra hoặc tại nơi ở của người đó.

Khi hỏi cung phải bảo đảm nguyên tắc khách quan, toàn diện, đầy đủ, nghiêm cấm việc bức cung hoặc dùng nhục hình. Điều tra viên hoặc Kiểm sát viên bức cung hoặc dùng nhục hình đối với bị can phải chịu trách nhiệm hình sự theo Điều 299 hoặc Điều 298 Bộ luật hình sự năm 1999.

Trước khi hỏi cung, Điều tra viên phải đọc quyết định khởi tố bị can và giải thích cho bị can biết rõ quyền và nghĩa vụ. Việc này phải được ghi vào biên bản.

Nếu vụ án có nhiều bị can thì hỏi riêng từng người và không để họ tiếp xúc với nhau. Có thể cho bị can tự viết lời khai của mình.

Không hỏi cung vào ban đêm, trừ trường hợp không thể trì hoãn được, nhưng phải ghi rõ lý do vào biên bản.

Trong trường hợp cần thiết, Kiểm sát viên có thể hỏi cung bị can.

Mỗi lần hỏi cung đều phải lập biên bản. Biên bản phải ghi đầy đủ lời trình bày của bị can, các câu hỏi và câu trả lời. Nghiêm cấm Điều tra viên tự mình thêm, bớt hoặc sửa chữa lời khai của bị can. Nếu Điều tra viên cố tình thêm, bớt hoặc sửa chữa lời khai của bị can nhằm làm sai lệch nội dung hồ sơ vụ án thì phải chịu trách nhiệm hình sự theo Điều 300 của Bộ luật hình sự năm 1999.

Sau khi hỏi cung, Điều tra viên đọc lại biên bản cho bị can nghe hoặc để bị can tự đọc. Trong trường hợp có bổ sung và sửa chữa biên bản thì bị can và Điều tra viên cùng ký xác nhận. Nếu biên bản có nhiều trang thì bị can ký vào từng trang của biên bản. Trong trường hợp bị can tự viết lời khai thì Điều tra viên và bị can cùng ký xác nhận tờ khai đó.

Nếu việc hỏi cung được ghi âm thì sau khi hỏi cung, phải phát lại để bị can và Điều tra viên cùng nghe. Biên bản phải ghi lại nội dung việc hỏi cung, bị can và Điều tra viên cùng ký xác nhận.

Trong trường hợp hỏi cung bị can có người phiên dịch thì Điều tra viên phải giải thích quyền và nghĩa vụ của người phiên dịch, đồng thời giải thích cho bị can biết được quyền yêu cầu thay đổi người phiên dịch. Người phiên dịch và bị can cùng ký vào từng trang của biên bản hỏi cung.

Khi hỏi cung có mặt người bào chữa, người đại diện hợp pháp của bị can thì Điều tra viên phải giải thích cho những người này biết quyền và nghĩa vụ của họ trong khi hỏi cung bị can. Bị can, người bào chữa, người đại diện hợp pháp cùng ký vào biên bản hỏi cung.

Trong trường hợp người bào chữa được hỏi bị can thì trong biên bản phải ghi đầy đủ câu hỏi của người bào chữa và trả lời của bị can.

3.2. Lấy lời khai người làm chứng, người bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án; đối chất và nhận dạng
a) Lấy lời khai người làm chứng, người bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án

Lấy lời khai người làm chứng là hoạt động điều tra nhằm thu thập chứng cứ do người làm chứng đưa ra góp phần giải quyết vụ án hình sự.

Trước khi lấy lời khai, Điều tra viên phải triệu tập người làm chứng. Khi triệu tập người làm chứng, Điều tra viên phải gửi giấy triệu tập. Giấy triệu tập người làm chứng phải ghi rõ họ tên, chỗ ở của người làm chứng, ngày, giờ, tháng, năm và địa điểm có mặt; gặp ai và trách nhiệm về việc vắng mặt không có lý do chính đáng.

Giấy triệu tập được giao trực tiếp cho người làm chứng hoặc thông qua chính quyền xã, phường, thị trấn hoặc cơ quan, tổ chức nơi người làm chứng cư trú hoặc làm việc. Các cơ quan, tổ chức đó có trách nhiệm tạo điều kiện cho người làm chứng thực hiện nghĩa vụ.

Trong mọi trường hợp, việc giao giấy triệu tập phải được ký nhận.

Giấy triệu tập người làm chứng chưa đủ 16 tuổi được giao cho cha, mẹ hoặc người đại diện hợp pháp khác của họ.

Trong trường hợp cần thiết, Kiểm sát viên có thể triệu tập người làm chứng.

Trong trường hợp người làm chứng đã được Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát triệu tập nhưng cố ý không đến mà không có lý do chính đáng và việc họ vắng mặt gây trở ngại cho việc điều tra, truy tố thì cơ quan đã triệu tập người làm chứng có thể ra quyết định dẫn giải.

Quyết định dẫn giải người làm chứng ghi rõ thời gian, địa điểm ra quyết định; họ tên, chức vụ người ra quyết định; họ tên, ngày, tháng, năm sinh, nơi cư trú của người làm chứng; thời gian, địa điểm người làm chứng phải có mặt.

Người thi hành quyết định dẫn giải phải đọc, giải thích quyền và nghĩa vụ của người làm chứng và lập biên bản về việc dẫn giải.

Việc lấy lời khai người làm chứng được tiến hành tại nơi tiến hành điều tra hoặc nơi cư trú, nơi làm việc của người đó.

Nếu vụ án có nhiều người làm chứng thì phải lấy lời khai riêng từng người và không để cho họ tiếp xúc với nhau trong thời gian lấy lời khai.

Trước khi lấy lời khai, Điều tra viên phải giải thích cho người làm chứng biết quyền và nghĩa vụ của họ. Việc này phải được ghi vào biên bản.

Trước khi hỏi về nội dung vụ án, Điều tra viên cần xác minh mối quan hệ giữa người làm chứng với bị can, người bị hại và những tình tiết khác về nhân thân của người làm chứng. Điều tra viên cần yêu cầu người làm chứng kể hoặc viết lại những gì mà họ biết về vụ án, sau đó mới đặt câu hỏi. Không được đặt câu hỏi có tính chất gợi ý.

Khi lấy lời khai của người làm chứng dưới 16 tuổi phải mời cha mẹ hoặc người đại diện hợp pháp khác hoặc thầy giáo, cô giáo của người đó tham dự.

Trong trường hợp cần thiết, Kiểm sát viên có thể lấy lời khai người làm chứng.

Việc triệu tập, lấy lời khai của người bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án được tiến hành như việc triệu tập, dẫn giải, lấy lời khai của người làm chứng.

b) Đối chất

Đối chất là hoạt động điều tra được áp dụng trong trường hợp có mâu thuẫn trong lời khai giữa hai hay nhiều người để xác định sự thật.

Trong trường hợp có sự mâu thuẫn trong lời khai giữa hai hay nhiều người thì Điều tra viên tiến hành đối chất. Đối tượng được đưa ra đối chất là người tham gia tố tụng có lời khai mâu thuẫn nhau như người bị tạm giữ, bị can, bị cáo, người bị hại, nguyên đơn dân sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án, người làm chứng.

Nếu có người làm chứng hoặc người bị hại tham gia đối chất thì trước tiên Điều tra viên phải giải thích cho họ biết trách nhiệm về việc từ chối, trốn tránh khai báo hoặc cố tình khai báo gian dối. Việc này phải được ghi vào biên bản.

Khi bắt đầu đối chất, Điều tra viên hỏi về mối quan hệ giữa những người tham gia đối chất, sau đó hỏi họ về những tình tiết cần làm sáng tỏ. Khi đã nghe những lời khai trong đối chất, Điều tra viên có thể hỏi thêm từng người.

Điều tra viên cũng có thể để cho những người tham gia đối chất hỏi lẫn nhau; câu hỏi và trả lời của những người này phải được ghi vào biên bản. Biên bản đối chất được lập như quy định đối với biên bản hỏi cung bị can.

Chỉ sau khi những người tham gia đối chất đã khai xong mới được nhắc lại những lời khai lần trước của họ. Điều này bảo đảm cho lời khai của người đối chất được khách quan.

Trong trường hợp cần thiết, Kiểm sát viên có thể tiến hành đối chất.

c) Nhận dạng

Nhận dạng là hoạt động điều tra bằng cách đưa người, vật hoặc ảnh cho người làm chứng, người bị hại hoặc bị can xác nhận người, vật hoặc ảnh đó.

Để việc nhận dạng đạt kết quả tốt, Điều tra viên phải hỏi trước người nhận dạng về những tình tiết, vết tích và đặc điểm mà nhờ đó họ có thể nhận dạng được.

Để bảo đảm cho kết quả nhận dạng được khách quan, số người, vật hoặc ảnh đưa ra để nhận dạng ít nhất phải là ba và về bề ngoài phải tương tự giống nhau. Đối với việc nhận dạng tử thi thì không áp dụng nguyên tắc này. Trong trường hợp đặc biệt có thể cho xác nhận người qua tiếng nói.

Nếu người làm chứng hay người bị hại là người nhận dạng thì trước khi tiến hành, Điều tra viên phải giải thích cho họ biết trách nhiệm về việc từ chối, trốn tránh khai báo hoặc cố ý khai báo gian dối. Việc giải thích đó phải được ghi vào biên bản.

Trong khi tiến hành nhận dạng, Điều tra viên không được đặt câu hỏi có tính chất gợi ý. Sau khi người nhận dạng đã xác nhận một người, một vật hay một ảnh trong số được đưa ra để nhận dạng thì Điều tra viên yêu cầu họ giải thích là họ đã căn cứ vào các vết tích hoặc đặc điểm gì mà xác nhận người, vật hay ảnh đó.

Việc tiến hành nhận dạng phải có mặt người chứng kiến.

Biên bản nhận dạng phải được lập như quy định đối với biên bản hỏi cung bị can nhưng trong biên bản cần ghi rõ nhân thân của người nhận dạng và của những người được đưa ra để nhận dạng; những đặc điểm của vật, ảnh được đưa ra để nhận dạng; các lời khai báo, trình bày của người nhận dạng.

3.3. Khám xét, thu giữ, tạm giữ, kê biên tài sản
a) Khám xét

Khám xét là hoạt động điều tra nhằm tìm kiếm dấu vết tộ phạm, vật chứng hoặc những đồ vật, tài liệu khác có liên quan đến vụ án.

- Căn cứ khám người, chỗ ở, chỗ làm việc, địa điểm, đồ vật, thư tín, điện tín, bưu kiện, bưu phẩm

Khám xét là một trong những biện pháp cưỡng chế của tố tụng hình sự có ảnh hưởng đến quyền tự do về thân thể, quyền bất khả xâm phạm về chỗ ở, an toàn và bí mật thư tín, điện thoại, điện tín của công dân nên chỉ được khám xét khi có đầy đủ những căn cứ do pháp luật quy định.

Việc khám người, chỗ ở, chỗ làm việc, địa điểm chỉ được tiến hành khi có căn cứ để nhận định trong người, chỗ ở, chỗ làm việc, địa điểm của một người có công cụ, phương tiện phạm tội, đồ vật, tài sản do phạm tội mà có hoặc đồ vật, tài liệu khác có liên quan đến vụ án. Những căn cứ này có thể xác định bằng những nguồn tin do quần chúng cùng cấp, do những người thực hiện tội phạm khai hoặc do cơ quan điều tra phát hiện; phải kiểm tra kỹ những căn cứ trước khi ra lệnh khám xét. Nếu chỉ là sự nghi ngờ, chưa đủ chứng cứ để nhận định trong người, chỗ ở, địa điểm của một người có vật chứng hoặc tài liệu liên quan đến vụ án thì không được khám xét.

Việc khám chỗ ở, chỗ làm việc, địa điểm cũng được tiến hành khi cần phát hiện người đang bị truy nã.

Khi cần phải thu thập tài liệu, đồ vật liên quan đến vụ án thì có thể khám thư tín, điện tín, bưu kiện, bưu phẩm.

- Thẩm quyền ra lệnh khám xét

Để tránh việc khám xét tràn lan, xâm phạm đến quyền dân chủ của công dân nhưng cũng để bảo đảm phát hiện kịp thời mọi tội phạm. Điều 141 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 quy định những người có quyền ra lệnh bắt bị can, bị cáo để tạm giam có quyền ra lệnh khám xét trong mọi trường hợp. Lệnh khám xét của Thủ trưởng, Phó thủ trưởng cơ quan điều tra các cấp phải được Viện kiểm sát cùng cấp phê chuẩn trước khi thi hành.

Trong trường hợp không thể trì hoãn, những người có quyền ra lệnh bắt khẩn cấp cũng có quyền ra lệnh khám xét. Vì những trường hợp không thể trì hoãn được là trường hợp cần phải ngăn chặn ngay việc tiêu hủy chứng cứ nên lệnh khám xét của những người có thẩm quyền được thi hành ngay mà chưa có sự phê chuẩn của Viện kiểm sát. Trong thời hạn 24 giờ, kể từ khi khám xong, người ra lệnh khám phải thông báo bằng văn bản cho Viện kiểm sát cùng cấp.

- Khám người

Khám người là hoạt động điều tra lục soát, tìm trong người, quần áo đang mặc và các đồ vật mang theo của bị can, bị cáo, người bị bắt giữ trong trường hợp phạm tội quả tang hoặc đang bị truy nã, người bị bắt trong trường hợp khẩn cấp hoặc người có mặt ở nơi khám xét mà có căn cứ để khẳng định người này giấu trong người đồ vật, tài liệu cần thu giữ nhằm mục đích phát hiện và thu giữ những đồ vật, tài liệu liên quan đến vụ án.

Khi bắt đầu khám người, phải đọc lệnh khám và đưa cho đương sự đọc lệnh khám đó; giải thích cho đương sự và những người có mặt biết quyền và nghĩa vụ của họ.

Người tiến hành khám phải yêu cầu đương sự đưa ra những đồ vật, tài liệu có liên quan đến vụ án, nếu đương sự từ chối thì tiến hành khám.

Khi khám người thì nam khám nam, nữ khám nữ và phải có người cùng giới chứng kiến để bảo đảm tính khách quan của việc khám xét, bảo vệ danh dự, nhân phẩm người bị khám.

Có thể tiến hành khám người mà không cần có lệnh trong trường hợp bắt người hoặc khi có căn cứ để khẳng định người có mặt tại nơi khám xét giấu trong người đồ vật, tài liệu cần thu giữ.

- Khám chỗ ở, chỗ làm việc, địa điểm

Khám chỗ ở, chỗ làm việc, địa điểm là hoạt động điều tra lục soát, tìm kiếm trong phạm vi khu vực chỗ ở, chỗ làm việc hoặc địa điểm thuộc quyền quản lý của người bị khám xét nhằm phát hiện và thu giữ những đồ vật, tài liệu liên quan đến vụ án.

Khi bắt đầu khám phải đọc lệnh khám và đưa cho đương sự đọc lệnh khám đó, phải giải thích cho đương sự và những người có mặt biết quyền và nghĩa vụ của họ. Sau đó yêu cầu đương sự đưa ra những đồ vật, tài liệu có liên quan đến vụ án, nếu đương sự từ chỗi thì tiến hành khám.

Khi khám chỗ ở, địa điểm phải có mặt người chủ hoặc người đã thành niên trong gia đình họ, có đại diện chính quyền xã, phường, thị trấn và người láng giềng chứng kiến; trong trường hợp đương sự và người trong gia đình họ cố tình vắng mặt, bỏ trốn hoặc đi vắng lâu ngày mà việc khám xét không thể trì hoãn thì phải có đại diện chính quyền và hai người láng giềng chứng kiến.

Không được khám chỗ ở vào ban đêm, trừ trường hợp không thể trì hoãn, nhưng phải ghi rõ lý do vào biên bản.

Khi khám chỗ làm việc của một người thì phải có mặt người đó, trừ trường hợp không thể trì hoãn, nhưng phải ghi rõ lý do vào biên bản.

Việc khám chỗ làm việc phải có đại diện của cơ quan, tổ chức nơi người đó làm việc chứng kiến.

Khi tiến hành khám chỗ ở, chỗ làm việc, địa điểm những người có mặt không được tự ý rời khỏi nơi đang bị khám, không được liên hệ, trao đổi với nhau hoặc với những người khác cho đến khi khám xong.

b) Thu giữ thư tín, điện tín, bưu kiện, bưu phẩm tại bưu điện

Thư tín, điện tín, bưu kiện, bưu phẩm cần thu giữ là những thư tín, điện tín, bưu kiện, bưu phẩm đang ở cơ quan bưu điện. Nếu đã gửi đi hoặc trả lại cho người nhận thì việc thu giữ chúng được áp dụng theo thủ tục tạm giữ đồ vật, tài liệu khi khám xét quy định tại Điều 144 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003.

Trong quá trình điều tra, khi có căn cứ cho rằng, thư tín, điện tín, bưu kiện, bưu phẩm tại bưu điện có liên quan đến vụ án cần phải thu giữ thì Cơ quan điều tra ra lệnh thu giữ. Lệnh này phải được Viện kiểm sát cùng cấp phê chuẩn trước khi thi hành, trừ trường hợp không thể trì hoãn nhưng phải ghi rõ lý do vào biên bản và sau khi thu giữ phải thông báo ngay cho Viện kiểm sát cùng cấp biết.

Người thi hành lệnh phải thông báo cho người phụ trách cơ quan bưu điện hữu quan trước khi tiến hành thu giữ. Người phụ trách cơ quan bưu điện hữu quan phải giúp đỡ người thi hành lệnh thu giữ hoàn thành nhiệm vụ.

Khi thu giữ thư tín, điện tín, bưu kiện, bưu phẩm, phải có đại diện của cơ quan bưu điện chứng kiến và ký xác nhận vào biên bản.

Cơ quan ra lệnh thu giữ phải thông báo cho người có thư tín, điện tín, bưu kiện, bưu phẩm bị thu giữ biết. Nếu thông báo cản trở việc điều tra thì sau khi cản trở đó không còn nữa, cơ quan ra lệnh thu giữ phải thông báo ngay.

c) Tạm giữ đồ vật, tài liệu khi khám xét

Khi khám xét, Điều tra viên được tạm giữ đồ vật là vật chứng và tài liệu có liên quan trực tiếp đến vụ án. Đối với đồ vật thuộc loại cấm tàng trữ, lưu hành thì phải thu giữ và chuyển ngay cho cơ quan quản lý có thẩm quyền. Trong trường hợp cần thiết phải niêm phong thì tiến hành trước mặt chủ đồ vật hoặc đại diện gia đình, đại diện chính quyền và người chứng kiến.

Việc tạm giữ đồ vật, tài liệu khi tiến hành khám xét phải được lập biên bản. Biên bản tạm giữ được lập thành bốn bản: một bản giao cho người chủ đồ vật, tài liệu; một bản đưa vào hồ sơ vụ án; một bản gửi cho Viện kiểm sát cùng cấp và một bản giao cho cơ quan quản lý đồ vật, tài liệu bị tạm giữ.

d) Kê biên tài sản

Kê biên tài sản là biện pháp nhằm bảo đảm cho việc thi hành án tịch thu tài sản, phạt tiền, bồi thường thiệt hại được thuận lợi. Vì vậy, việc kê biên tài sản chỉ áp dụng đối với bị can, bị cáo về tội mà Bộ luật hình sự quy định có thể tịch thu tài sản hoặc phạt tiền cũng như đối với người phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại theo quy định của pháp luật.

Những người có thẩm quyền ra lệnh bắt bị can, bị cáo để tạm giam thì có quyền ra lệnh kê biên tài sản. Lệnh kê biên của Thủ trưởng, Phó thủ trưởng cơ quan điều tra các cấp phải được thông báo ngay cho Viện kiểm sát cùng cấp trước khi thi hành.

Chỉ kê biên phần tài sản tương ứng với mức có thể bị tịch thu, phạt tiền hoặc bồi thường thiệt hại.

Tài sản bị kê biên được giao cho chủ tài sản hoặc người thân thích của họ bảo quản. Người được giao bảo quản mà có hành vi tiêu dùng, chuyển nhượng, đánh tráo, cất giấu, hủy hoại tài sản bị kê biên thì phải chịu trách nhiệm hình sự theo Điều 310 của Bộ luật hình sự.

Khi tiến hành kê biên tài sản, phải có mặt đương sự hoặc người đã thành niên trong gia đình, đại diện chính quyền xã, phường, thị trấn và người láng giềng chứng kiến.

Khi bắt đầu kê biên, người thi hành lệnh phải đọc lệnh và giải thích cho đương sự và những người có mặt biết quyền và nghĩa vụ của họ, sau đó mới tiến hành kê biên tài sản. Người tiến hành kê biên phải lập biên bản, ghi rõ địa điểm, ngày, giờ, tháng, năm kê biên; học tên người kê biên, đương sự, đại diện chính quyền địa phương, người chứng kiến, tên và tình trạng từng tài sản bị kê biên. Biên bản được đọc cho đương sự và những người có mặt nghe và cùng ký tên. Những khiếu nại của đương sự được ghi vào biên bản, có chữ ký xác nhận của họ và của người tiến hành kê biên. Biên bản kê biên được lập thành ba bản: một bản được giao ngay cho đương sự sau khi kê biên xong; một bản gửi cho Viện kiểm sát cùng cấp và một bản đưa vào hồ sơ vụ án.

Khi xét thấy việc kê biên không còn cần thiết thì người có thẩm quyền ra lệnh kê biên phải kịp thời ra quyết định hủy bỏ lệnh kê biên. Việc hủy bỏ lệnh kê biên được thực hiện trong các trường hợp sau:

- Bị can, bị cáo không phạm tội mà Bộ luật hình sự quy định có thể bị tịch thu tài sản hoặc phạt tiền đã hoàn thành việc bồi thường thiệt hại; người có trách nhiệm bồi thường thiệt hại đã hoàn thành việc bồi thường thiệt hại;

- Khi có quyết định đình chỉ điều tra, đình chỉ vụ án đối với bị can, bị cáo có tài sản bị kê biên;

- Bị can, bị cao bị kê biên tài sản đã có quyết định thay đổi tội danh mà tội danh mới được thay đổi không quy định hình phạt tịch thu tài sản hoặc phạt tiền và người này cũng không phải bồi thường thiệt hại.

đ) Một số quy định chung khác về khám xét, thu giữ, tạm giữ, kê biên tài sản

Về trách nhiệm bảo quản đồ vật, tài liệu, thư tín, điện tín, bưu kiện, bưu phẩm bị thu giữ, tạm giữ hoặc bị niêm phong, đồ vật, tài liệu, thư tín, điện tín, bưu kiện, bưu phẩm bị thu giữ, tạm giữ hoặc bị niêm phong phải được bảo quản nguyên vẹn.

Người được giao bảo quản mà phá hủy niêm phong, tiêu dùng, chuyển nhượng, đánh tráo, cất giấu hoặc hủy hoại tài sản được giao bảo quản thì phải chịu trách nhiệm hình sự theo Điều 310 của Bộ luật hình sự.

Về trách nhiệm của người ra lệnh và thi hành lệnh khám xét, kê biên tài sản, thu giữ, tạm giữ đồ vật, tài liệu, thư tín, điện tín, bưu kiện, bưu phẩm, người ra lệnh, người thi hành lệnh khám xét, kê biên tài sản, thu giữ, tạm giữ đồ vật, tài liệu, thư tín, điện tín, bưu kiện, bưu phẩm trái pháp luật (ví dụ như: ra lệnh không đúng thẩm quyền, ra lệnh khám xét không có căn cứ, tiến hành khám xét không có lệnh của người có thẩm quyền trương trường hợp bắt buộc phải có lệnh, khám xét không có người chứng kiến, không lập biên bản khám xét…) thì tùy theo tính chất, mức độ vi phạm mà bị xử lý kỷ luật hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

3.4. Khám nghiệm hiện trường, khám nghiệm thử thi, xem xét dấu vết trên thân thể, thực nghiệm điều tra, giám định
a) Khám nghiệm hiện trường

Khám nghiệm hiện trường là hoạt động điều tra trực tiếp tại hiện trường nhằm phát hiện dấu vết của tội phạm, vật chứng và làm sáng tỏ các tình tiết có ý nghĩa đối với vụ án.

Điều 150 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 quy định điều tra viên tiến hành khám nghiệm nơi xảy ra, nơi phát hiện tội phạm nhằm phát hiện dấu vết của tội phạm, vật chứng và làm sáng tỏ các tình tiết có ý nghĩa đối với vụ án.

Khám nghiệm hiện trường có thể tiến hành trước khi khởi tố vụ án hình sự. Trong mọi trường hợp, trước khi tiến hành khám nghiệm, Điều tra viên phải thông báo cho Viện kiểm sát cùng cấp biết. Kiểm sát viên phải có mặt để kiểm sát việc khám nghiệm hiện trường. Khi khám nghiệm, phải có người chứng kiến; có thể để cho bị can, người bị hại, người làm chứng và mời nhà chuyên môn tham dự việc khám nghiệm. Đây là những chuyên gia thuộc các lĩnh vực khoa học kỹ thuật rất cần cho việc khám nghiệm như các chuyên gia về súng, đạn, các bác sĩ pháp y, các chuyên gia về xây dựng... Việc tham gia của các nhà chuyên môn giúp cho điều tra viên tiến hành khám nghiệm thu được kết quả.

Trước khi đến hiện trường, điều tra viên phải nắm tình hình và xác minh nguồn tin đã nhận được để lập kế hoạch khám nghiệm. Khi đến hiện trường phải tiếp nhận báo cáo của người chịu trách nhiệm bảo vệ hiện trường, hỏi những người biết sự việc để bổ sung cho kế hoạch khám nghiệm.

Trước khi bắt đầu khám nghiệm, điều tra viên quan sát toàn cảnh hiện trường để quyết định phương pháp khám nghiệm thích hợp. Đầu tiên, khám nghiệm sơ bộ bằng mắt mà không động chạm đến các đồ vật, tài liệu trên hiện trường, sau đó tiến hành khám nghiệm chi tiết.

Khi khám nghiệm hiện trường, Điều tra viên tiến hành chụp ảnh, vẽ sơ đồ, mô tả hiện trường, đo đạc, dựng mô hình, thu lượm và xem xét tại chỗ dấu vết của tội phạm, đồ vật, tài liệu có liên quan đến vụ án; ghi rõ kết quả xem xét vào biên bản khám nghiệm hiện trường.

Trong trường hợp không thể xem xét ngay được thì đồ vật và tài liệu thu giữ phải được bảo quản, giữ nguyên trạng hoặc niêm phong đưa về nơi tiến hành điều tra.

b) Khám nghiệm tử thi

Khám nghiệm tử thi là hoạt động điều tra nhằm phát hiện dấu vết của tội phạm trên tử thi.

Việc khám nghiệm tử thi do Điều tra viên tiến hành có bác sĩ pháp y tham gia và phải có người chứng kiến.

Trong trường hợp cần phải khai quật tử thi thì phải có quyết định của Cơ quan điều tra và phải thông báo cho gia đình nạn nhân biết trước khi tiến hành. Việc khai quật tử thi phải có bác sỹ pháp y tham gia.

Khi cần thiết có thể triệu tập người giám định và phải có người chứng kiến.

Trong mọi trường hợp, việc khám nghiệm tử thi phải được thông báo trước cho Viện kiểm sát cùng cấp biết. Kiểm sát viên phải có mặt để tiến hành kiểm sát việc khám nghiệm tử thi.

Khi tiến hành khám nghiệm tử thi phải lập biên bản theo quy định tại Điều 95 và Điều 125 của Bộ luật này.

c) Xem xét dấu vết trên thân thể

Xem xét dấu vết trên thân thể là hoạt động điều tra nhằm phát hiện trên người bị xem xét thân thể dấu vết của tội phạm hoặc các dấu vết khác có ý nghĩa đối với vụ án.

Khi có căn cứ cho rằng trên thân thể người bị bắt, bị tạm giữ, bị can, người bị hại, người làm chứng có dấu vết của tội phạm hoặc các dấu vết khác có ý nghĩa đối với vụ án thì điều tra viên tiến hành xem xét dấu vết trên người họ. Trong trường hợp cần thiết thì Cơ quan điều tra trưng cầu giám định pháp y.

Việc xem xét thân thể phải do người cùng giới tiến hành và phải có người cùng giới chứng kiến. Trong trường hợp cần thiết thì có bác sĩ tham gia.

Không được xâm phạm đến danh dự, nhân phẩm hoặc sức khỏe của người bị xem xét thân thể.

Khi tiến hành xem xét dấu vết trên thân thể phải lập biên bản theo quy định tại Điều 95 và Điều 125 của Bộ luật này.

d) Thực nghiệm điều tra

Thực nghiệm điều tra là hoạt động điều tra dựng lại hiện trường, diễn lại một hành vi, tình huống hoặc tình tiết khác của một sự việc nhất định nhằm kiểm tra và xác minh những tài liệu, những tình tiết có ý nghĩa đối với vụ án.

Để kiểm tra và xác minh những tài liệu, những tình tiết có ý nghĩa đối với vụ án, Cơ quan điều tra có quyền thực nghiệm điều tra bằng cách cho dựng lại hiện trường, diễn lại hành vi, tình huống hoặc mọi tình tiết khác của một sự việc nhất định và tiến hành các hoạt động thực nghiệm cần thiết như thực nghiệm về khả năng hành động, khả năng quan sát, thụ cảm, khả năng diễn ra sự việc, hiện tượng. Khi thấy cần, có thể đo đạc, chụp ảnh, ghi hình, vẽ sơ đồ.

Trước khi tiến hành thực nghiệm, điều tra viên phải lập kế hoạch thực nghiệm, trong đó xác định yêu cầu của việc thực nghiệm; nội dung, phương pháp tiến hành thực nghiệm; thời gian, địa điểm thực nghiệm, những người tham gia thực nghiệm và chuẩn bị những phương tiện cần thiết cho việc thực nghiệm.

Điều 153 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 quy định khi tiến hành thực nghiệm điều tra, phải có người chứng kiến. Trong trường hợp cần thiết, người bị tạm giữ, bị can, người bị hại, người làm chứng cũng có thể tham gia.

Không được xâm phạm đến danh dự, nhân phẩm, gây ảnh hưởng đến sức khỏe của những người tham gia việc thực nghiệm điều tra.

Trong trường hợp cần thiết, Viện kiểm sát có thể tiến hành thực nghiệm điều tra. Việc thực nghiệm điều tra được tiến hành theo quy định tại Điều này.

Khi tiến hành thực nghiệm điều tra phải lập biên bản theo quy định tại Điều 95 và Điều 125 của Bộ luật này.

đ) Trưng cầu giám định

Trong quá trình giải quyết vụ án, khi cần xác định nguyên nhân chết người, tính chất thương tích, mức độ tổn hại sức khoẻ hoặc khả năng lao động; tình trạng tâm thần của bị can, bị cáo trong trường hợp có sự nghi ngờ về năng lực trách nhiệm hình sự của họ; tình trạng tâm thần của người làm chứng hoặc người bị hại trong trường hợp có sự nghi ngờ về khả năng nhận thức và khai báo đúng đắn đối với những tình tiết của vụ án; tuổi của bị can, bị cáo, người bị hại, nếu việc đó có ý nghĩa đối với vụ án và không có tài liệu khẳng định tuổi của họ hoặc có sự nghi ngờ về tính xác thực của những tài liệu đó; chất độc, chất ma tuý, chất phóng xạ, tiền giả hoặc khi xét thấy cần thiết thì cơ quan tiến hành tố tụng ra quyết định trưng cầu giám định.

Quyết định trưng cầu giám định phải nêu rõ yêu cầu giám định vấn đề gì; họ tên người được trưng cầu giám định hoặc tên cơ quan tiến hành giám định; ghi rõ quyền và nghĩa vụ của người giám định quy định tại Điều 60 của Bộ luật này.

- Việc tiến hành giám định: Việc giám định có thể tiến hành tại cơ quan giám định hoặc tại nơi tiến hành điều tra vụ án ngay sau khi có quyết định trưng cầu giám định.

Điều tra viên, Kiểm sát viên có quyền tham dự giám định, nhưng phải báo trước cho người giám định biết.

Trong trường hợp việc giám định không thể tiến hành theo thời hạn mà cơ quan trưng cầu giám định yêu cầu thì cơ quan giám định hoặc người giám định phải thông báo ngay bằng văn bản và nêu rõ lý do cho cơ quan đã trưng cầu giám định biết.

- Kết luận giám định: Sau khi tiến hành giám định, người giám định kết luận những vấn đề được yêu cầu giám định. Nội dung kết luận giám định phải ghi rõ: thời gian, địa điểm tiến hành giám định; họ tên, trình độ văn hóa, trình độ chuyên môn của người giám định; những người tham gia khi tiến hành giám định; những dấu vết, đồ vật, tài liệu và tất cả những gì đã được giám định, những phương pháp được áp dụng và giải đáp những vấn đề đã được đặt ra có căn cứ cụ thể.

Để làm sáng tỏ hoặc bổ sung nội dung kết luận giám định, cơ quan trưng cầu giám định có thể hỏi thêm người giám định về những tình tiết cần thiết và có thể quyết định giám định bổ sung hoặc giám định lại. Việc giám định bổ sung được tiến hành trong trường hợp nội dung kết luận giám định chưa rõ, chưa đầy đủ hoặc khi phát sinh những vấn đề mới liên quan đến những tình tiết của vụ án đã được kết luận trước đó. Việc giám định lại được tiến hành khi có nghi ngờ về kết quả giám định hoặc có mâu thuẫn trong các kết luận giám định về cùng một vấn đề cần giám định. Việc giám định lại phải do người giám định khác tiến hành. Việc giám định bổ sung hoặc giám định lại được tiến hành theo thủ tục chung.

Sau khi đã tiến hành giám định, nếu bị can, những người tham gia tố tụng khác yêu cầu thì cơ quan đã trưng cầu giám định phải thông báo cho họ về nội dung kết luận giám định. Bị can, những người tham gia tố tụng khác được trình bày những ý kiến của mình về kết luận giám định, yêu cầu giám định bổ sung hoặc giám định lại. Những việc này được ghi vào biên bản.

Trong trường hợp Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát không chấp nhận yêu cầu của bị can, những người tham gia tố tụng khác thì phải nêu rõ lý do và thông báo cho họ biết.

4. Tạm đình chỉ điều tra và kết thúc điều tra

4.1. Tạm đình chỉ điều tra

Tạm đình chỉ điều tra là tạm ngừng việc tiến hành điều tra đối với vụ án hoặc đối với từng bị can trong một thời gian nhất định.

Trong quá trình điều tra, cũng như khi đã hết thời hạn điều tra, nếu có những căn cứ do pháp luật quy định về tạm đình chỉ điều tra thì cơ quan điều tra ra quyết định tạm đình chỉ điều tra.

Điều 160 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 quy định những căn cứ tạm đình chỉ điều tra bao gồm:

- Khi bị can bị bệnh tâm thần hoặc bệnh hiểm nghèo khác có chứng nhận của Hội đồng giám định pháp y.

- Trong trường hợp chưa xác định được bị can hoặc không biết rõ bị can đang ở đâu. Đây là trường hợp cơ quan điều tra đã xin gia hạn và sử dụng hết thời hạn điều tra mà vẫn không xác định được ai là bị can thì phải quyết định tạm đình chỉ điều tra. Còn trường hợp không biết rõ bị can đang ở đâu thì cơ quan điều tra phải ra quyết định truy nã bị can. Quyết định truy nã phải ghi rõ ngày, giờ, tháng, năm, địa điểm ra quyết định truy nã; họ tên, chức vụ người ra quyết định; họ tên, tuổi, nơi cư trú của bị can; đặc điểm để nhận dạng bị can, dán ảnh kèm theo, nếu có; tội phạm mà bị can đã bị khởi tố. Quyết định truy nã được thông báo trên các phương tiện thông tin đại chúng để mọi người phát hiện, bắt, giữ người bị truy nã.

Trong trường hợp đã trưng cầu giám định nhưng chưa có kết quả giám định mà hết thời hạn điều tra thì tạm đình chỉ điều tra và việc giám định vẫn tiếp tục được tiến hành cho đến khi có kết quả.

Trong trường hợp vụ án có nhiều bị can mà lý do tạm đình chỉ điều tra không liên quan đến tất cả các bị can, thì có thể tạm đình chỉ điều tra đối với từng bị can.

Nếu không biết bị can đang ở đâu thì Cơ quan điều tra phải ra quyết định truy nã trước khi tạm đình chỉ điều tra.

Cơ quan điều tra ra quyết định tạm đình chỉ điều tra phải gửi quyết định này cho Viện kiểm sát cùng cấp, bị can, người bị hại, trừ trường hợp không biết rõ bị can đang ở đâu.

4.2. Kết thúc điều tra

Việc điều tra kết thúc khi cơ quan điều tra ra bản kết luận điều tra đề nghị truy tố hoặc ra bản kết luận điều tra và quyết định đình chỉ điều tra.

Bản kết luận điều tra phải ghi rõ ngày, tháng, năm, họ tên, chức vụ và chữ ký của người ra kết luận.

Trong thời hạn hai ngày, kể từ ngày ra bản kết luận điều tra, Cơ quan điều tra phải gửi bản kết luận điều tra đề nghị truy tố hoặc bản kết luận điều tra kèm theo quyết định đình chỉ điều tra cùng hồ sơ vụ án cho Viện kiểm sát cùng cấp; gửi bản kết luận điều tra đề nghị truy tố hoặc quyết định đình chỉ điều tra cho bị can, người bào chữa.

a) Đề nghị truy tố

Khi có đầy đủ chứng cứ để xác định có tội phạm và bị can thì Cơ quan điều tra làm bản kết luận điều tra đề nghị truy tố. Bản kết luận điều tra trình bày diễn biến hành vi phạm tội, nêu rõ các chứng cứ chứng minh tội phạm, những ý kiến đề xuất giải quyết vụ án, có nêu rõ lý do và căn cứ đề nghị truy tố.

Để Viện kiểm sát thực hiện chức năng kiểm sát điều tra, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho Tòa án giải quyết đúng đắn các vấn đề dân sự, hành chính phát sinh trong quá trình tố tụng, giải quyết việc áp dụng, thay đổi hoặc hủy bỏ biện pháp ngăn chặn đối với bị can, bị cáo, kèm theo bản kết luận điều tra có bản kê về thời hạn điều tra, biện pháp ngăn chặn đã được áp dụng có ghi rõ thời gian tạm giữ, tạm giam, vật chứng, việc kiện dân sự, biện pháp để bảo đảm việc phạt tiền, bồi thường và tịch thu tài sản, nếu có.

b) Đình chỉ điều tra

Đình chỉ điều tra là chấm dứt việc điều tra vụ án hoặc với từng bị can.

Cơ quan điều tra ra quyết định đình chỉ điều tra trong những trường hợp sau đây:

- Người bị hại đã yêu cầu khởi tố rút yêu cầu;

- Có căn cứ không được khởi tố vụ án hình sự quy định tại Điều 107 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003;

- Người tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội;

- Người được miễn trách nhiệm hình sự;

- Người chưa thành niên phạm tội ít nghiêm trọng hoặc tội nghiêm trọng, gây hại không lớn, có nhiều tình tiết giảm nhẹ và được gia đình hoặc cơ quan, tổ chức nhận giám sát, giáo dục;

- Đã hết thời hạn điều tra mà không chứng minh được bị can đã thực hiện tội phạm.

Trong trường hợp đình chỉ điều tra, bản kết luận điều tra nêu rõ quá trình điều tra, lý do và căn cứ đình chỉ điều tra.

Cùng với bản kết luận điều tra, cơ quan điều tra ra quyết định đình chỉ điều tra. Quyết định đình chỉ điều tra ghi rõ thời gian, địa điểm ra quyết định, lý do và căn cứ đình chỉ điều tra, việc hủy bỏ biện pháp ngăn chặn, trả lại đồ vật, tài liệu đã tạm giữ, nếu có và những vấn đề khác có liên quan.

Nếu trong một vụ án có nhiều bị can mà căn cứ để đình chỉ điều tra không liên quan đến tất cả các bị can, thì có thể đình chỉ điều tra đối với từng bị can.

Trong thời hạn mười lăm ngày, kể từ ngày nhận được quyết định đình chỉ điều tra của Cơ quan điều tra, nếu thấy quyết định đình chỉ điều tra có căn cứ thì Viện kiểm sát phải trả lại hồ sơ vụ án cho Cơ quan điều tra để giải quyết theo thẩm quyền; nếu thấy quyết định đình chỉ điều tra không có căn cứ thì huỷ bỏ quyết định đình chỉ điều tra và yêu cầu Cơ quan điều tra phục hồi điều tra; nếu thấy đủ căn cứ để truy tố thì huỷ bỏ quyết định đình chỉ điều tra và ra quyết định truy tố. Thời hạn ra quyết định truy tố được thực hiện theo quy định tại Điều 166 của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003.

4.3. Phục hồi điều tra

Phục hồi điều tra là việc điều tra tiếp tục vụ án hoặc bị can đã bị tạm đình chỉ hoặc đình chỉ điều tra.

Cơ quan điều tra quyết định phục hồi điều tra khi có đủ các điều kiện sau:

- Đã có quyết định đình chỉ điều tra hoặc tạm đình chỉ điều tra.

- Có lý do để hủy bỏ quyết định đình chỉ hoặc quyết định tạm đình chỉ điều tra, nếu chưa hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự đối với tội phạm do bị can thực hiện đã được đình chỉ hoặc tạm đình chỉ điều tra.

Lý do để hủy bỏ quyết định tạm đình chỉ hoặc quyết định đình chỉ điều tra có thể là bị can đã khỏi bệnh, đã xác định được bị can hoặc có đủ chứng cứ để chứng minh bị can đã thực hiện tội phạm, tìm được nơi trốn tránh của bị can, cũng như có căn cứ khác cho rằng quyết định tạm đình chỉ hoặc đình chỉ điều tra không đúng.

Trong thời hạn hai ngày, kể từ ngày ra quyết định phục hồi điều tra, cơ quan điều tra phải gửi quyết định này cho Viện kiểm sát cùng cấp.

Trong trường hợp việc điều tra bị đình chỉ vì đã hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự, tội phạm đã được đại xá mà bị can không đồng ý và yêu cầu điều tra lại thì Cơ quan điều tra hoặc Viện kiểm sát cùng cấp ra quyết định phục hồi điều tra.

III. TRUY TỐ

1. Khái niệm, nhiệm vụ và ý nghĩa của giai đoạn truy tố

1.1. Khái niệm

Truy tố là giai đoạn của tố tụng hình sự, trong đó Viện kiểm sát tiến hành các hoạt động cần thiết nhằm truy tố bị can trước Tòa án bằng bản cáo trạng hoặc ra những quyết định tố tụng khác để giải quyết đúng đắn vụ án hình sự[7].

Trong tố tụng hình sự, Viện kiểm sát có nhiệm vụ kiểm sát việc tuân theo pháp luật của các cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng hình sự đồng thời thực hành quyền công tố nhà nước bảo đảm cho pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất.

Quyền công tố nhà nước do Viện kiểm sát thực hiện gồm nhiều quyền năng tố tụng, trong đó quyền truy cứu trách nhiệm hình sự bị can ra trước Tòa án trong giai đoạn truy tố là quyền đặc trưng của Viện kiểm sát. Quyền này được thực hiện bằng quyết định truy tố của Viện kiểm sát sau khi nhận được hồ sơ vụ án cùng bản kết luận điều tra, đề nghị truy tố của cơ quan điều tra. Với nhiệm vụ riêng, cụ thể, chủ thể duy nhất thực hiện quyền này là Viện kiểm sát, hoạt động truy tố có tính chất đặc thù riêng về hành vi tố tụng và văn kiện tố tụng áp dụng nên truy tố thực sự là giai đoạn độc lập của quá trình giải quyết vụ án hình sự.

1.2. Nhiệm vụ

Sau khi nhận được hồ sơ vụ án cùng bản kết luận điều tra do cơ quan điều tra chuyển sang, Viện kiểm sát phải tiến hành nghiên cứu các tài liệu đó, xác định các căn cứ pháp lý để ra các quyết định cần thiết theo quy định của pháp luật. Nhiệm vụ cơ bản và quan trọng nhất trong giai đoạn truy tố là:

- Bảo đảm việc điều tra hoàn toàn tuân thủ pháp luật, khách quan, toàn diện, đầy đủ.

- Bảo đảm việc ra quyết định truy tố cũng như các quyết định cần thiết khác là có căn cứ và hợp pháp.

1.3. Ý nghĩa

- Tạo cơ sở pháp lý để Tòa án quyết định đưa vụ án ra xét xử: Bộ luật tố tụng hình sự quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và mối quan hệ giữa các cơ quan tiến hành tố tụng trong quá trình giải quyết các vụ án hình sự. Chức năng của Tòa án là xét xử. Tuy nhiên, đối với với các vụ án hình sự, Tòa án chỉ có thể thực hiện chức năng này khi có quyết định truy tố của Viện kiểm sát. Điều 196 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 quy định Tòa án chỉ xét xử những bị cáo và những hành vi theo tội danh mà Viện kiểm sát truy tố và Tòa án đã ra quyết định đưa ra xét xử. Như vậy, giai đoạn truy tố chính là tiền đề của giai đoạn xét xử, quyết định truy tố của Viện kiểm sát là cơ sở pháp lý để Tòa án ra quyết định mở phiên tòa xét xử, đồng thời quyết định truy tố của Viện kiểm sát cũng xác định phạm vi xét xử, thẩm quyền và giới hạn xét xử của Tòa án. Việc truy tố của Viện kiểm sát kịp thời, chính xác sẽ tạo điều kiện thuận lại cho công tác xét xử, bảo dảm cho việc xét xử đúng người, đúng tội, đúng pháp luật và nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm.

- Kịp thời sửa chữa và khắc phục những thiếu sót cũng như vi phạm pháp luật của cơ quan điều tra trong quá trình điều tra vụ án hình sự: Cùng với việc nghiên cứu hồ sơ xác định căn cứ lập cáo trạng, quyết định truy tố đối với bị can, Viện kiểm sát còn trực tiếp kiểm tra, xem xét phát hiện những thiếu sót hay vi phạm pháp luật của cơ quan điều tra, kịp thời sửa chữa hoặc đề nghị sửa chữa và khác phục những thiếu sót và vi phạm đó. Nếu phát hiện việc điều tra chưa đầy đủ, chưa làm rõ những chứng cứ quan trọng, có ý nghĩa quyết định đến nội dung vụ án hay có vi phạm nghiêm trọng về thủ tục tố tụng trong quá trình điều tra vụ án thì Viện kiểm sát quyết định trả lại hồ sơ yêu cầu điều tra bổ sung; nếu phát hiện có những căn cứ không cho phép tiếp tục tiến hành tố tụng đối với vụ án hoặc với bị can hay trường hợp theo quy định của pháp luật xét thấy không cần thiết phải truy cứu trách nhiệm hình sự đối với bị can thì Viện kiểm sát ra quyết định đình chỉ vụ án để bảo vệ quyền lợi cho bị can…

2. Quyết định việc truy tố

2.1. Thời hạn quyết định truy tố

Trong thời hạn hai mươi ngày đối với tội phạm ít nghiêm trọng và tội phạm nghiêm trọng, ba mươi ngày đối với tội phạm rất nghiêm trọng và tội phạm đặc biệt nghiêm trọng, kể từ ngày nhận được hồ sơ vụ án và bản kết luận điều tra, Viện kiểm sát phải ra một trong những quyết định sau đây:

- Truy tố bị can trước Tòa án bằng bản cáo trạng;

- Trả hồ sơ để điều tra bổ sung;

- Đình chỉ hoặc tạm đình chỉ vụ án.

Trong trường hợp cần thiết, Viện trưởng Viện kiểm sát có thể gia hạn, nhưng không quá mười ngày đối với tội phạm ít nghiêm trọng và tội phạm nghiêm trọng; không quá mười lăm ngày đối với tội phạm rất nghiêm trọng; không quá ba mươi ngày đối với tội phạm đặc biệt nghiêm trọng.

Trong thời hạn ba ngày, kể từ ngày ra một trong những quyết định nêu trên, Vi  ện kiểm sát phải thông báo cho bị can, người bào chữa biết; giao bản cáo trạng, quyết định đình chỉ vụ án hoặc quyết định tạm đình chỉ vụ án cho bị can. Người bào chữa được đọc bản cáo trạng, ghi chép, sao chụp những tài liệu trong hồ sơ vụ án liên quan đến việc bào chữa theo quy định của pháp luật và đề xuất yêu cầu.

Sau khi nhận hồ sơ vụ án, Viện kiểm sát có quyền quyết định việc áp dụng, thay đổi hoặc hủy bỏ biện pháp ngăn chặn; yêu cầu Cơ quan điều tra truy nã bị can.

Trong trường hợp truy tố thì trong thời hạn ba ngày, kể từ ngày ra quyết định truy tố bằng bản cáo trạng, Viện kiểm sát phải gửi hồ sơ và bản cáo trạng đến Tòa án.

Trong trường hợp vụ án không thuộc thẩm quyền truy tố của mình, Viện kiểm sát ra ngay quyết định chuyển vụ án cho Viện kiểm sát có thẩm quyền.

2.2. Quyết định truy tố bị can trước Tòa án bằng Bản cáo trạng

Bản cáo trạng là văn bản áp dụng pháp luật, trong đó Viện kiểm sát quyết định truy tố một (hoặc nhiều) bị can, về một (hoặc nhiều) hành vi phạm tội mà có căn cứ cho rằng bị can (hoặc các bị can) đó đã thực hiện ra trước Tòa án để xét xử.

Căn cứ vào Điều 167 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003, bố cục của Bản cáo trạng gồm hai phần cơ bản: Phần nội dung và phần kết luận.

- Phần nội dung của cáo trạng:

Nội dung bản cáo trạng phải ghi rõ ngày, giờ, tháng, năm, địa điểm xảy ra tội phạm; thủ đoạn, mục đích, động cơ phạm tội, hậu quả của tội phạm và những tình tiết quan trọng khác; những chứng cứ xác định tội trạng của bị can, những tình tiết tăng nặng và tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự; nhân thân của bị can và mọi tình tiết khác có ý nghĩa đối với vụ án.

- Phần kết luận của bản cáo trạng:  ghi rõ tội danh và điều khoản của Bộ luật hình sự được áp dụng.

Bản cáo trạng phải ghi rõ ngày, tháng, năm lập cáo trạng; họ tên, chức vụ và chữ ký của người ra bản cáo trạng.

2.3. Quyết định trả hồ sơ để điều tra bổ sung

Để bảo đảm việc điều tra, truy tố, xét xử thật sự khách quan, toàn diện, đầy đủ, trong quá trình nghiên cứu hồ sơ vụ án, kiểm sát viên phải kiểm tra tính hợp pháp và tính có căn cứ của quá trình điều tra được thể hiện trong hồ sơ và kết luận điều tra.

Viện kiểm sát ra quyết định trả hồ sơ cho Cơ quan điều tra để điều tra bổ sung khi nghiên cứu hồ sơ vụ án phát hiện thấy:

- Còn thiếu những chứng cứ quan trọng đối với vụ án mà Viện kiểm sát không thể tự mình bổ sung được, ví dụ: những chứng cứ liên quan đến việc định tội hoặc ảnh hưởng đến trách nhiệm hình sự và hình phạt của bị can;

- Có căn cứ để khởi tố bị can về một tội phạm khác hoặc có người đồng phạm khác, ví dụ: Có căn cứ xác định ngoài hành vi phạm tội đã bị khởi tố, điều tra và đề nghị truy tố còn có căn cứ để khẳng định rằng bị can phạm một tội khác mà việc điều tra về tội đó không thể hoàn thành sớm được đồng thời tội đó độc lập với hành vi phạm tội đã được điều tra, đề nghị truy tố thì vẫn tiến hành truy tố đối với tội đã xác định, đối với tội mới phát hiện thì Viện kiểm sát đề nghị cơ quan điều tra khởi tố giải quyết bằng một vụ án khác;

- Có vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng: đối với trường hợp có vi phạm thủ tục tố tụng trong quá trình điều tra cũng cần phải xác định rõ trường hợp nào là vi phạm nghiêm trọng cần trả lại hồ sơ. Trường hợp có vi phạm nhưng xét thấy không nghiêm trọng, không ảnh hưởng tới những vấn đề cơ bản thuộc nội dung vụ án, có thể khắc phục ngay được thì không cần trả lại hồ sơ. Thông thường, Viện kiểm sát trả lại hồ sơ yêu cầu điều tra bổ sung trong trường hợp cơ quan điều tra vi phạm nghiêm trọng đến quyền của người bị hại trong các vụ án khởi tố theo yêu cầu của họ; không tiến hành những hoạt động điều tra bắt buộc mà pháp luật đã quy định; áp dụng các biện pháp điều tra trái pháp luật. Ví dụ: không có yêu cầu của người bị hại nhưng vẫn ra quyết định khởi tố đối với các vụ án về tội quy định tại Điều 105 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003; không trưng cầu giám định trong vụ án có hậu quả chết người, vụ án cố ý gây thương tích, vụ án mà bị can, người bị hại bị nghi ngờ là người chưa thành niên nhưng không có tài liệu để xác định tuổi của họ hoặc có tài liệu nhưng tài liệu đó không bảo đảm độ tin cậy hay điều tra viên đã có hành vi trái pháp luật như bức cung, dùng nhục hình khi hỏi cung bị can…

Quyết định trả lại hồ sơ yêu cầu điều tra bổ sung phải ghi rõ ngày, tháng, năm ra quyết định; họ, tên, chức vụ của người ra quyết định; lý do trả lại hồ sơ; yêu cầu điều tra bổ sung về vấn đề gì để cơ quan điều tra có cơ sở tiến hành việc điều tra.

Theo quy định tại khoản 2 Điều 121 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 thì Viện kiểm sát chỉ được trả hồ sơ để điều tra bổ sung không quá hai lần. Do đó, để tránh tình trạng đã sử dụng hết số lần được phép trả hồ sơ mà vẫn chưa giải quyết hết những vấn đề cần bổ sung, Kiểm sát viên phải nghiên cứu tất cả các tài liệu có trong hồ sơ nhằm phát hiện tất cả các vấn đề cần phải bổ sung để chỉ trả hồ sơ một lần là đã giải quyết đầy đủ các vấn đề cần bổ sung hoặc cần làm rõ thêm. Việc trả hồ sơ lần thứ hai chỉ đặt ra trong trong trường hợp thật cần thiết. Ví dụ: Vấn đề mà Viện kiểm sát yêu cầu cơ quan điều tra bổ sung chưa được làm rõ mà nếu không làm rõ được vấn đề đó thì việc truy cứu sẽ không có căn cứ (như chưa xác định được tuổi của bị can, người bị hại trong vụ án mà tuổi của bị can, người bị hại có ý nghĩa đến việc định tội danh, áp dụng hình phạt; chưa xác định được giá trị tài sản bị chiếm đoạt trong các vụ án về các tội phạm sở hữu, định lượng cùng hàm lượng các chất ma túy trong các vụ án về các tội phạm ma túy…) hoặc từ vấn đề đã bổ sung làm rõ lại xuất hiện vấn đề mới có ý nghĩa đối với việc giải quyết vụ án…

2.4. Quyết định đình chỉ hoặc tạm đình chỉ vụ án

- Đình chỉ vụ án là quyết định chấm dứt việc tiến hành tố tụng đối với vụ án hoặc với từng bị can. Khoản 1 Điều 169 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 quy định: Viện kiểm sát ra quyết định đình chỉ vụ án khi có một trong những căn cứ quy định tại khoản 2 Điều 105 và Điều 107 của Bộ luật này hoặc tại Điều 19, Điều 25 và khoản 2 Điều 69 của Bộ luật hình sự.

+ Khi có căn cứ quy định tại khoản 2 Điều 105 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003, đối với vụ án khởi tố theo yêu cầu của người bị hại mà người đã yêu cầu khởi tố rút yêu cầu của họ trong giai đoạn truy tố và xét thấy vụ án không ở trong những trường hợp cần thiết phải tiếp tục tiến hành tố tụng;

+ Khi xác định được một trong các căn cứ không cho phép khởi tố vụ án hình sự được quy định tại Điều 107 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 (Không có sự việc phạm tội; hành vi không cấu thành tội phạm; người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội chưa đến tuổi chịu trách nhiệm hình sự; người mà hành vi phạm tội của họ đã có bản án hoặc quyết định đình chỉ vụ án có hiệu lực pháp luật; đã hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự; tội phạm đã được đại xá; người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội đã chết, trừ trường hợp cần tái thẩm đối với người khác).

+ Khi có căn cứ quy định tại Điều 19 Bộ luật hình sự năm 1999: Trường hợp tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội. Tuy nhiên, cần chú ý là chỉ đình chỉ vụ án đối với tội mà người đó định phạm còn nếu xét thấy hành vi thực tế của người đó có đủ yếu tố cấu thành một tội phạm khác thì có thể vẫn quyết định truy tố hoặc trả lại hồ sơ để điều tra bổ sung về tội phạm đó;

+ Khi có căn cứ quy định tại Điều 25 Bộ luật hình sự năm 1999: Đây là trường hợp xét thấy do sự chuyển biến của tình hình mà hành vi phạm tội hoặc người phạm tội không còn nguy hiểm cho xã hội nữa hay trường hợp người phạm tội tự thú trước khi hành vi phạm tội của họ bị phát giác và người đó đã cố gắng tự mình hạn chế đến mức thấp nhất hậu quả của tội phạm đồng thời có thái độ thành khẩn khai báo rõ sự việc phạm tội giúp việc điều tra, phát hiện tội phạm và các đồng phạm khác trong vụ án được thuận lợi, nhanh chóng hoặc người phạm tội được miễn trách nhiệm hình sự khi có quyết định đại xá của cơ quan nhà nước có thẩm quyền;

+ Có căn cứ quy định tại khoản 2 Điều 69 Bộ luật hình sự năm 1999: Đây là trường hợp người phạm tội là người chưa thành niên và hành vi phạm tội của họ ít nghiêm trọng, gây thiệt hại không lớn, có nhiều tình tiết giảm nhẹ và được gia đình hoặc cơ quan, tổ chức nhận giám sát, giáo dục.

Nội dung quyết định đình chỉ vụ án phải ghi rõ ngày, tháng, năm ra quyết định; họ, tên, chức vụ của người ra quyết định; lý do đình chỉ vụ án.

Trường hợp vụ án có nhiều bị can mà căn cứ để đình chỉ vụ án không liên quan đến tất cả các bị can thì chỉ có thể ra quyết định đình chỉ vụ án đối với từng bị can.

- Tạm đình chỉ vụ án là quyết định tạm ngừng việc tiến hành tố tụng đối với vụ án hoặc với từng bị can.

Viện kiểm sát quyết định tạm đình chỉ vụ án trong những trường hợp sau đây:

+ Khi bị can bị bệnh tâm thần hoặc bệnh hiểm nghèo khác mà có chứng nhận của Hội đồng giám định pháp y;

+ Khi bị can bỏ trốn mà không biết rõ bị can đang ở đâu; trong trường hợp này phải yêu cầu Cơ quan điều tra truy nã bị can.

Trong trường hợp vụ án có nhiều bị can mà căn cứ để tạm đình chỉ vụ án không liên quan đến tất cả các bị can, thì có thể tạm đình chỉ vụ án đối với từng bị can.

Nội dung của quyết định tạm đình chỉ vụ án phải ghi rõ thời gian, địa điểm ra quyết định; họ, tên, chức vụ của người ra quyết định; lý do tạm đình chỉ cùng quyết định áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh hoặc yêu cầu truy nã bị can (nếu có).

Trong trường hợp quyết định đình chỉ vụ án của Viện kiểm sát cấp dưới không có căn cứ và trái pháp luật, thì Viện trưởng Viện kiểm sát cấp trên có quyền huỷ bỏ quyết định đó và yêu cầu Viện kiểm sát cấp dưới ra quyết định truy tố.

Quyết định đình chỉ hoặc tạm đình chỉ vụ án phải được giao cho bị can và thông báo cho người tham gia tố tụng khác theo quy định của pháp luật.

CHUYÊN ĐỀ 8: XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ

Xét  xử sơ thẩm vụ án hình sự là hoạt động của Toà án có thẩm quyền xem xét và giải quyết vụ án hình sự để xác định một người có tội hay không có tội. Nếu có tội thì người đó phạm tội gì, được quy định tại điều, khoản nào cỉa Bộ luật hình sự và hình phạt áp dụng đối với người đó. Việc xét xử sơ thẩm vụ án hình sự phải tuân theo những nguyên tắc và thủ tục nhất định theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự.

I. THẨM QUYỀN XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ

1. Thẩm quyền xét xử sơ thẩm vụ án hình sự của Tòa án các cấp

Ở Việt Nam, cơ quan thực hiện chức năng xét xử vụ án hình sự là hệ thống các cơ quan Toà án được thành lập từ trung ương đến địa phương, gồm có các Toà án sau:

+ Tòa án nhân dân tối cao;

+ Tòa án nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương (gọi là Toà án nhân dân cấp tỉnh);

+ Tòa án nhân dân huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh (gọi là Toà án nhân dân cấp huyện);

+ Các Tòa án quân sự;

+ Các Tòa án khác do luật định.

Tòa án quân sự là cơ quan xét xử thuộc hệ thống Tòa án nhân dân được tổ chức trong Quân đội để xét xử những vụ án mà bị cáo là quân nhân tại ngũ và những vụ án khác theo quy định của pháp luật. Các Tòa án quân sự gồm có:

+ Tòa án quân sự trung ương;

+ Tòa án quân sự quân khu và tương đương (gọi là Toà án quân sự cấp quân khu);

+ Tòa án quân sự khu vực.

Thẩm quyền xét xử của Toà án được quy định tại Điều 170 Bộ luật tố tụng hình sự như sau: Tòa án nhân dân cấp huyện và Tòa án quân sự khu vực xét xử sơ thẩm những vụ án hình sự về những tội phạm ít nghiêm trọng, tội phạm nghiêm trọng và tội phạm rất nghiêm trọng, trừ những tội phạm sau đây:

-                     Các tội xâm phạm an ninh quốc gia;

-                     Các tội phá hoại hòa bình, chống loài người và tội phạm chiến tranh;

-                     Các tội tại các Điều 93, 95, 96, 172, 216, 217, 218, 219, 221, 222, 223, 224, 225, 226, 263, 293, 294, 295, 296, 322, 323 của Bộ luật hình sự.

Tòa án nhân dân cấp tỉnh và Tòa án quân sự cấp quân khu xét xử sơ thẩm những vụ án hình sự về những tội phạm không thuộc thẩm quyền của Tòa án nhân dân cấp huyện và Tòa án quân sự khu vực hoặc những vụ án thuộc thẩm quyền của Tòa án cấp dưới mà mình lấy lên để xét xử.

1.1.Xác định thẩm quyền xét xử sơ thẩm vụ án hình sự giữa Toà án nhân dân và Toà án quân sự

Việc phân định thẩm quyền xét xử sơ thẩm vụ án hình sự giữa Tòa án nhân dân và Tòa án quân sự căn cứ vào người phạm tội, đối tượng của tội phạm, nạn nhân của tội phạm, phương tiện dùng để phạm tội, thiệt hại do tội phạm gây ra...

Cụ thể: Toà án quân sự có thẩm quyền xét xử những vụ án hình sự sau:

- Bị can, bị cáo là quân nhân tại ngũ, công chức, công nhân quốc phòng, quân nhân dự bị trong thời gian tập trung huấn luyện hoặc kiểm tra tình trạng sẵn sàng chiến đấu; dân quân, tự vệ phối thuộc với Quân đội trong chiến đấu, phục vụ chiến đấu và những người được trưng tập làm nhiệm vụ quân sự do các đơn vị quân đội trực tiếp quản lý;

- Bị can, bị cáo là người không thuộc các đối tượng trên mà phạm tội có liên quan đến bí mật quân sự hoặc gây thiệt hại cho quân đội. Gây thiệt hại cho quân đội là gây thiệt hại đến tính mạng, sức khỏe, tự do, danh dự, nhân phẩm của những đang phục vụ trong quân đội hoặc tài sản của những người này được quân đội cấp phát để thực hiện nhiệm vụ quân sự; gây thiệt hại đến tài sản, danh dự, uy tín của quân đội.

- Bị can, bị cáo là người không còn phục vụ trong quân đội nhưng hành vi phạm tội của họ đã được thực hiện trong thời gian phục vụ trong quân đội hoặc những người đang phục vụ trong quân đội mà phát hiện hành vi phạm tội của họ đã được thực hiện trước khi vào quân đội, thì Toà án quân sự xét xử những tội phạm có liên quan đến bí mật quân sự hoặc gây thiệt hại cho quân đội.

Những tội phạm khác không thuộc thẩm quyền xét xử của Toà án quân sự thì do Tòa án nhân dân xét xử.

Trường hợp trong cùng vụ án vừa có người phạm tội hoặc tội phạm thuộc thẩm quyền xét xử của Toà án quân sự, vừa có người phạm tội hoặc tội phạm thuộc thẩm quyền xét xử của Toà án nhân dân thì Toà án quân sự xét xử toàn bộ vụ án; nếu có thể tách ra để xét xử riêng thì Toà án quân sự xét xử những người phạm tội và tội phạm thuộc thẩm quyền xét xử của mình; người phạm tội và tội phạm khác thuộc thẩm quyền xét xử của Toà án nhân dân. Cụ thể như sau:

+ Chỉ được tách vụ án để điều tra, truy tố, xét xử riêng, nếu việc tách đó không ảnh hưởng đến việc xác định sự thật khách quan và toàn diện của vụ án;

+ Khi xét thấy cần tách vụ án để xét xử riêng, thì Toà án quân sự đã thụ lý vụ án trao đổi với Viện kiểm sát quân sự có nhiệm vụ thực hành quyền công tố tại phiên toà về việc đó. Nếu Viện kiểm sát quân sự thống nhất với ý kiến của Toà án quân sự, thì Toà án quân sự chuyển trả hồ sơ cho Viện kiểm sát quân sự để giải quyết theo thẩm quyền. Trong trường hợp Viện kiểm sát quân sự không thống nhất với ý kiến của Toà án quân sự, thì Toà án quân sự đã thụ lý vụ án phải xét xử toàn bộ vụ án.

1.2. Xác định thẩm quyền xét xử giữa các cấp Toà án

Việc phân định thẩm quyền xét xử giữa các cấp Tòa án căn cứ vào loại tội phạm và tội danh trong vụ án hình sự. Cụ thể:

- Tòa án nhân dân cấp huyện và Tòa án quân sự khu vực có thẩm quyền xét xử các vụ án hình sự về những loại tội phạm sau:

+ Tội phạm ít nghiêm trọng là tội phạm gây nguy hại không lớn cho xã hội mà mức cao nhất của khung hình phạt đối với tội ấy là đến 3 năm tù;

+ Tội phạm nghiêm trọng là tội phạm gây nguy hại lớn cho xã hội mà mức cao nhất của khung hình phạt đối với tội ấy là đến 7 năm tù;

+ Tội phạm rất nghiêm trọng là tội phạm gây nguy hại rất lớn cho xã hội mà mức cao nhất của khung hình phạt đối với tội ấy là đến 15 năm tù.

Có thể nói, Tòa án nhân dân cấp huyện và Tòa án quân sự khu vực xét xử sơ thẩm những vụ án hình sự về những tội phạm mà mức cao nhất của khung hình phạt được quy định trong Bộ luật hình sự đối với tội ấy là từ 15 năm tù trở xuống. Tuy nhiên không phải mọi loại tội phạm có mức cao nhất của khung hình phạt là từ 15 năm tù trở xuống đều thuộc thẩm quyền xét xử của Tòa án nhân dân cấp huyện và Tòa án quân sự khu vực. Vì có những loại tội phạm do tính chất nguy hiểm của tội đó ảnh hưởng lớn đến cộng đồng xã hội, đến sự tồn vong của Nhà nước, của loài người hoặc vụ án có nhiều tình tiết phức tạp, kiên quan đến nhiều ngành, nhiều lĩnh vực… mặc dù tội đó có thể có khung hình phạt dưới 15 năm tù, nhưng vẫn thuộc thẩm quyền xét xử của Tòa án nhân dân cấp tỉnh và Tòa án quân sự cấp quân khu.

Trong trường hợp một người phạm nhiều tội, mỗi tội đều có khung hình phạt cao nhất dưới 15 năm tù nhưng khi tổng hợp hình phạt là trên 15 năm tù thì vụ án đó vẫn thuộc thẩm quyền xét xử của Tòa án nhân dân cấp huyện và Tòa án quân sự khu vực. Tòa án nhân dân cấp huyện và Tòa án quân sự khu vực có quyền tuyên hình phạt chung là trên 15 năm tù nhưng không vượt quá 30 năm tù theo quy định tại Điều 50 Bộ luật hình sự[8].

- Tòa án nhân dân cấp tỉnh và Tòa án quân sự cấp quân khu có thẩm quyền xét xử các vụ án hình sự về những loại tội phạm sau:

+ Các tội xâm phạm an ninh quốc gia quy định tại Chương XI Bộ luật hình sự năm 1999 được sửa đổi, bổ sung năm 2009;

+ Các tội phá hoại hòa bình, chống loài người và tội phạm chiến tranh quy định tại Chương XXIV Bộ luật hình sự năm 1999 được sửa đổi, bổ sung năm 2009;

+ Các tội quy định tại các Điều 93 (tội giết người), Điều 95 (tội giết người trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh), Điều 96 (tội làm chết người trong khi thi hành công vụ), Điều 172 (tội vi phạm các quy định về nghiên cứu, thăm dò, khai thác tài nguyên), Điều 216 (tội vi phạm quy định điều khiển tàu bay), Điều 217 (tội cản trở giao thông đường không), Điều 218 (tội đưa vào sử dụng phương tiện giao thông đường không không bảo đảm an toàn), Điều 219 (tội điều động hoặc giao cho người không đủ điều kiện điều khiển các phương tiện giao thông đường không), Điều 221 (tội chiếm đoạt máy bay, tàu thủy), Điều 222 (tội điều khiển tàu bay vi phạm các quy định về hàng không của nước CHXHCN Việt Nam), Điều 223 (tội điều khiển các phương tiện hàng hải vi phạm các quy định về hàng hải của nước CHXHCN Việt Nam), Điều 224 (tội tạo ra và lan truyền, phát tán các chương trình virut tin học), Điều 225 (tội vi phạm các quy định về vận hành, khai thác và sử dụng máy tính điện tử), Điều 226 (tội sử dụng trái phép thông tin trên mạng và trong máy tính), Điều 263 (tội cố ý làm lộ bí mật nhà nước; tội chiếm đoạt, mua bán, tiêu hủy tài liệu bí mật nhà nước), Điều 293 (tội truy cứu trách nhiệm hình sự người không có tội), Điều 294 (tội không truy cứu trách nhiệm hình sự người có tội), Điều 295 (tội ra bản án trái pháp luật), Điều 296 (tội ra quyết định trái pháp luật), Điều 322 (tội đầu hàng địch), Điều 323 (tội khai báo hoặc tự nguyện làm việc cho địch khi bị bắt làm tù binh) của Bộ luật hình sự năm 1999 được sửa đổi, bổ sung năm 2009.

+ Tội phạm đặc biệt nghiêm trọng là tội phạm gây nguy hại đặc biệt lớn cho xã hội mà mức cao nhất của khung hình phạt đối với tội ấy là trên 15 năm tù, tù chung thân hoặc tử hình;

+ Những vụ án khác thuộc thẩm quyền xét xử của Tòa án nhân dân cấp huyện, Tòa án quân sự khu vực mà Tòa án nhân dân cấp tỉnh và Tòa án quân sự cấp quân khu thấy cần thiết lấy lên để xét xử. Chánh án Tòa án nhân dân cấp tỉnh, Chánh án Tòa án quân sự cấp quân khu thường căn cứ vào tình hình thực tế của địa phương (trình độ năng lực của đội ngũ Thẩm phán, điều kiện cơ sở vật chất ở địa phương đó...) mà xác định từng vụ án cụ thể cần được lấy lên để xét xử, thông thường là những vụ án sau:

Vụ án có nhiều tình tiết phức tạp, nhiều bị cáo hoặc có những đánh giá không thống nhất về tính chất, mức độ của hành vi phạm tội;

Vụ án liên quan đến nhiều ngành, nhiều lĩnh vực, nhiều địa bàn;

Vụ án mà bị cáo là Thẩm phán, Kiểm sát viên, sĩ quan công an, cán bộ chủ chốt ở cấp huyện, người nước ngoài, người có chức sắc tôn giáo, người có uy tín, ảnh hướng lớn trong cộng đồng...

2. Thẩm quyền xét xử sơ thẩm vụ án hình sự theo lãnh thổ

Thẩm quyền của Tòa án xét xử sơ thẩm vụ án theo lãnh thổ là việc xác định Tòa án cụ thể ở địa phương nào có trách nhiệm xét xử vụ án hình sự.

2.1. Thẩm quyền xét xử sơ thẩm theo lãnh thổ của Tòa án nhân dân các cấp

Để xác định thẩm quyền xét xử sơ thẩm vụ án hình sự của Tòa án theo lãnh thổ trước hết phải căn cứ vào nơi xảy ra vụ án. Điều 171 Bộ luật tố tụng hình sự quy định: Tòa án có thẩm quyền xét xử vụ án hình sự là Tòa án nơi tội phạm được thực hiện. Trong trường hợp tội phạm được thực hiện tại nhiều nơi khác nhau hoặc không xác định được nơi thực hiện tội phạm thì Tòa án có thẩm quyền xét xử là Tòa án nơi kết thúc việc điều tra.

Tội phạm được thực hiện trên địa bàn hành chính thuộc quận, huyện, tỉnh, thành phố nào thì Tòa án thuộc địa bàn đó có thẩm quyền xét xử. Tuy nhiên, trên thực tế, hành vi phạm tội có thể được thực hiện trên nhiều địa bàn khác nhau (ví dụ: kẻ phạm tội đón xe taxi từ tỉnh A đi về đến tỉnh B thì sát hại lái xe để cướp tài sản, như vậy nơi bắt đầu thực hiện hành vi phạm tội và nơi diễn ra hành vi phạm tội là hai địa bàn khác nhau), hoặc trong một số trường hợp không xác định được nơi thực hiện tội phạm thì luật quy định Tòa án có thẩm quyền xét xử là Tòa án nơi kết thúc việc điều tra.

Trường hợp bị cáo phạm tội ở nước ngoài mà đưa về Việt Nam để xét xử thì Tòa án có thẩm quyền xét xử là Tòa án nhân dân cấp tỉnh nơi cư trú cuối cùng của bị cáo ở trong nước xét xử (thông thường là nơi bị cáo đăng ký hộ khẩu thường trú và thường xuyên sinh sống ở đó trước khi ra nước ngoài). Trong trường hợp không xác định được nơi cư trú cuối cùng của bị cáo (như bị cáo là người lang thang, không có nơi cư trú rõ ràng hoặc không có căn cứ để xác định nơi cư trú cuối cùng của bị cáo ở trong nước) thì tùy từng trường hợp cụ thể Chánh án Tòa án nhân dân tối cao quyết định giao vụ án cho Tòa án nhân dân thành phố Hà Nội hoặc Tòa án nhân dân thành phố Hồ Chí Minh xét xử.

2.2. Thẩm quyền xét xử sơ thẩm theo lãnh thổ của Tòa án quân sự

Vụ án hình sự thuộc thẩm quyền xét xử của Tòa án quân sự mà xảy ra trên địa bàn thuộc Tòa án quân sự cấp nào thì Tòa án quân sự cấp đó có thẩm quyền xét xử.

Trong trường hợp người phạm tội thuộc đơn vị của quân chủng hoặc tổ chức tương đương có tổ chức Tòa án quân sự thì vụ án do Tòa án quân sự của quân chủng hoặc tương đương xét xử, không phụ thuộc vào nơi tội phạm xảy ra.

Trong trường hợp tội phạm thực hiện trên nhiều địa bàn khác nhau hoặc không xác định được nơi tội phạm xảy ra hoặc vụ án có nhiều người phạm tội thuộc các đơn vị khác nhau thì Viện kiểm sát quân sự truy tố bị can ra Tòa án quân sự nào thì Tòa án quân sự đó xét xử.

Đối với vụ án thuộc thẩm quyền xét xử của Tòa án quân sự mà bị cáo phạm tội ở nước ngoài thì Chánh án Tòa án quân sự Trung ương quyết định giao vụ án cho một Tòa án quân sự cấp quân khu xét xử.

3. Thẩm quyền xét xử những vụ án mà tội phạm xảy ra trên tàu bay, tàu biển của nước CHXHCN Việt Nam đang hoạt động ngoài không phận, ngoài lãnh hải của Việt Nam

Tàu bay, tàu biển của nước CHXHCN Việt Nam là tàu bay, tàu biển đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền của Việt Nam cấp Giấy chứng nhận đăng ký quốc tịch Việt Nam, ghi trong Sổ đăng bạ tàu bay Việt Nam hoặc Sổ đăng ký tàu biển quốc gia Việt Nam. Khi hoạt động, tàu bay phải được sơn hoặc gắn dấu hiệu quốc tịch Việt Nam, tàu biển phải mang cờ quốc tịch Việt Nam.

Khi tàu bay, tàu biển của Việt Nam đang hoạt động ngoài không phận hoặc ngoài lãnh hải của Việt Nam (tàu bay, tàu biển đó đã ra khỏi lãnh thổ thuộc quyền chủ quyền của Việt Nam và đang hoạt động tại không phận hoặc hải phận quốc tế hoặc hoạt động tại không phận, hải phận của quốc gia khác) mà phạm tội xảy ra thì Tòa án Việt Nam nơi có sân bay hoặc bến cảng mà tàu bay hoặc tàu biển đó trở về đầu tiên hoặc nơi tàu bay, tàu biển đó được đăng ký có thẩm quyền xét xử (xem Điều 172 Bộ luật tố tụng hình sự).

4. Thẩm quyền xét xử vụ án mà bị cáo phạm nhiều tội thuộc thẩm quyền của các Tòa án khác cấp

Điều 173 Bộ luật tố tụng hình sự quy định: Khi bị cáo phạm nhiều tội, trong đó có tội phạm thuộc thẩm quyền xét xử của Tòa án cấp trên, thì Tòa án cấp trên xét xử toàn bộ vụ án.

Bị cáo phạm nhiều tội là trường hợp một bị báo phạm từ hai tội trở lên mà cùng được đưa ra xét xử trong một vụ án, trong đó có tội thuộc thẩm quyền xét xử của Tòa án cấp tỉnh, có tội thuộc thẩm quyền xét xử của Tòa án cấp huyện thì toàn bộ vụ án đó do Tòa án cấp tỉnh xét xử.

Trong trường hợp một bị cáo phạm nhiều tội nhưng được xét xử trong những vụ án khác nhau thì vụ án nào thuộc thẩm quyền xét xử của Tòa án cấp nào thì Tòa án cấp đó xét xử và việc tổng hợp bản án được thực hiện theo quy định tại Điều 51 Bộ luật hình sự năm 1999 được sửa đổi, bổ sung năm 2009.

5. Giải quyết tranh chấp về thẩm quyền xét xử

Trong trường hợp không xác định chính xác Tòa án nào có thẩm quyền xét xử một vụ án cụ thể thì việc giải quyết tranh chấp về thẩm quyền  xét xử thực hiện theo quy định tại Điều 175 Bộ luật tố tụng hình sự.

Việc giải quyết tranh chấp về thẩm quyền xét xử do Chánh án Tòa án cấp trên trực tiếp quyết định.

Việc giải quyết tranh chấp về thẩm quyền xét xử giữa các Tòa án nhân dân cấp huyện thuộc các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương khác nhau do Chánh án Tòa án nhân dân cấp tỉnh nơi kết thúc việc điều tra quyết định.

Việc giải quyết tranh chấp về thẩm quyền xét xử giữa Tòa án nhân dân và Tòa án quân sự do Chánh án Tòa án nhân dân tối cao quyết định.

Sau khi Chánh án Tòa án có thẩm quyền quyết định giao vụ án có tranh chấp về thẩm quyền xét xử cho Tòa án nào xét xử thì vụ án phải được chuyển ngay cho Tòa án đó để tiến hành xét xử kịp thời và đúng pháp luật. Trong thời hạn 02 ngày, kể từ ngày ra quyết định chuyển vụ án, Tòa án đã chuyển vụ án phải thông báo cho Viện kiểm sát cùng cấp, báo  cho bị cáo và những người có liên quan trong vụ án.

II. TRÌNH TỰ XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ

Tòa án chỉ tiến hành xem xét, giải quyết những vụ án hình sự do Viện kiểm sát cùng cấp gửi hồ sơ vụ án và bản cáo trạng đến. Quá trình giải quyết vụ án hình sự tại Toà án diễn ra 02 giai đoạn: Giai đoạn chuẩn bị xét xử và giai đoạn xét xử (phiên toà xét xử vụ án).

Toà án chỉ nhận hồ sơ vụ án hình sự do Viện kiểm sát giao khi:

Bản cáo trạng đã được giao cho bị can; và

Các tài liệu có trong hồ sơ vụ án đầy đủ so với bản kê tài liệu

Ngay sau khi nhận hồ sơ vụ án, Toà án phải vào Sổ thụ lý và ghi số, ngày, tháng, năm thụ lý hồ sơ vụ án vào bìa hồ sơ (ghi ở góc trên, bên trái của bìa hồ sơ vụ án). Chánh án hoặc người được Chánh án uỷ quyền căn cứ vào Điều 170, 171, 172 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003; khoản 3 Điều 8 Bộ luật hình sự; Pháp lệnh Tổ chức Toà án quân sự (các Điều 3, 4, 5; khoản 1 Điều 26 và khoản 2 Điều 29); Thông tư liên tịch số 01/2005/TTLT-TANDTC-VKSNDTC-BQP-BCA ngày 18/4/2005 hướng dẫn về thẩm quyền xét xử của Toà án quân sự để xác định vụ án có thuộc thẩm quyền xét xử của Toà án mình không. Nếu vụ án thuộc thẩm quyền xét xử của Toà án mình thì tiếp tục giải quyết vụ án theo thủ tục quy định; Nếu vụ án không thuộc thẩm quyền xét xử của Toà án mình thì căn cứ vào Điều 174 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 chuyển vụ án cho Toà án có thẩm quyền xét xử; Nếu có tranh chấp về thẩm quyền xét xử thì căn cứ vào Điều 175 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 báo cáo Chánh án Toà án có thẩm quyền giải quyết và quyết định.

1. Chuẩn bị xét xử

1.1. Thời hạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án.

Sau khi thụ lý vụ án, nếu xét thấy vụ án thuộc thẩm quyền xét xử của Toà án mình thì Chánh án Tòa án phân công một Thẩm phán làm chủ toạ phiên toà. Thẩm phán được phân công làm chủ toạ phiên toà có nhiệm vụ nghiên cứu hồ sơ vụ án; giải quyết các khiếu nại và yêu cầu của những người tham gia tố tụng; tiến hành những việc cần thiết khác cho việc mở phiên tòa.

Thời gian để Thẩm phán – Chủ tọa phiên tòa thực hiện những công việc này gọi là thời hạn chuẩn bị xét xử. Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 quy định chặt chẽ về thời hạn chuẩn bị xét xử nhằm tránh tùy tiện kéo dài việc giải quyết vụ án.

Thời hạn chuẩn bị xét xử đối với từng loại tội phạm được quy định cụ thể tại Điều 176 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 như sau:

Đối với tội phạm ít nghiêm trọng: 30 ngày;

Đối với tội phạm nghiêm trọng: 45 ngày;

Đối với tội phạm rất nghiêm trọng: 02 tháng;

Đối với tội phạm đặc biệt nghiêm trọng: 03 tháng.

Trong thời gian này, Thẩm phán – Chủ tọa phiên tòa phải ra một trong những quyết định sau:

Đưa vụ án ra xét xử;

Trả hồ sơ để điều tra bổ sung;

Đình chỉ hoặc tạm đình chỉ vụ án.

Tuy nhiên, khi thời hạn chuẩn bị xét xử gần hết (còn lại không quá 05 ngày) mà Thẩm phán - Chủ toạ phiên toà thấy rằng vụ án phức tạp[9], chưa thể ra một trong các quyết định nêu trên thì phải báo cáo ngay với Chánh án Toà án, đề nghị Chánh án Tòa án ra quyết định gia hạn thời hạn chuẩn bị xét xử. Thời gian gia hạn thêm như sau:

Đối với tội phạm ít nghiêm trọng và tội phạm nghiêm trọng: tối đa là 15 ngày;

- Đối với tội phạm rất nghiêm trọng và tội phạm đặc biệt nghiêm trọng: tối đa là 30 ngày.

Tòa án quyết định gia hạn thời hạn chuẩn bị xét xử phải thông báo ngay cho Viện kiểm sát cùng cấp biết về thời gian gia hạn thêm.

Việc quy định thời hạn chuẩn bị xét xử nhằm bảo đảm cho việc xét xử vụ án được kịp thời, đáp ứng yêu cầu đấu tranh chống tội phạm và bảo vệ quyền công dân. Đồng thời, quy định thời hạn chuẩn bị xét xử là cần thiết để Thẩm phán - Chủ toạ phiên toà có thời gian nghiên cứu hồ sơ vụ án, xem xét chứng cứ đã thu được trong quá trình điều tra có đầy đủ, khách quan, đúng pháp luật không; xác định việc truy tố của Viện kiểm sát có căn cứ không; quá trình điều tra, truy tố có tuân theo đúng thủ tục luật định không; hành vi mà bị can thực hiện có cấu thành tội phạm không; nhân thân của bị can như thế nào...

Khi nghiên cứu vụ án, căn cứ vào các quy định của pháp luật và các tình tiết của vụ án, ngoài quyết định chính nêu trên, Thẩm phán – Chủ tọa phiên tòa có thể ra các quyết định: Quyết định hoặc đề nghị Chánh án Toà án quyết định áp dụng, thay đổi hoặc huỷ bỏ biện pháp ngăn chặn đối với bị can, bị cáo; Quyết định kê biên tài sản hoặc huỷ bỏ việc kê biên tài sản; Quyết định phiên toà cần xét xử công khai hay xét xử kín; tiến hành những việc cần thiết khác cho việc mở phiên toà (như yêu cầu cơ quan công an bảo vệ phiên toà và trích xuất bị cáo đang bị tạm giam; giao các quyết định của Toà án cho bị cáo, người đại diện hợp pháp của họ, người bào chữa, người bị hại, Viện kiểm sát cùng cấp…; nếu thuộc trường hợp phải có người bào chữa thì yêu cầu Đoàn luật sư cử luật sư bào chữa cho bị cáo; xác định địa điểm mở phiên toà tại trụ sở của Toà án hay xét xử lưu động để phục vụ việc tuyên truyền, giáo dục pháp luật, phục vụ yêu cầu chính trị).

1.2. Các quyết định của Tòa án trong thời gian chuẩn bị xét xử

-                     Quyết định áp dụng, thay đổi hoặc hủy bỏ biện pháp ngăn chặn:

Khi nghiên cứu hồ sơ vụ án, Thẩm phán – Chủ tọa phiên tòa phải xác định bị can có đang bị áp dụng biện pháp ngăn chặn nào không. Nếu bị can không bị Viện kiểm sát áp dụng biện pháp ngăn chặn thì cần xem xét có căn cứ để áp dụng biện pháp ngăn chặn với bị can đó để phục vụ cho việc xét xử hay không. Nếu bị can đang bị Viện kiểm sát áp dụng biện pháp ngăn chặn[10] thì xét xem có cần thiết tiếp tục áp dụng biện pháp ngăn chặn đó không. Nếu xét thấy bị can có thể tiếp tục phạm tội, gây khó khăn cho hoạt động xét xử, hoặc không cần thiết áp dụng biện pháp ngăn chặn đối với bị can thì Thẩm phán – Chủ tọa phiên tòa có quyền quyết định việc áp dụng, thay đổi hoặc hủy bỏ biện pháp ngăn chặn. Việc áp dụng, thay đổi hoặc hủy bỏ biện pháp tạm giam do Chánh án hoặc Phó Chánh án Tòa án quyết định.

Đối với trường hợp cần tạm giam bị can thì thời hạn tạm giam để chuẩn bị xét xử không được quá thời hạn chuẩn bị xét xử. Nếu bị can đang bị tạm gian mà đến ngày mở phiên tòa thời hạn tạm giam đã hết và xét thấy cần phải tiếp tục tạm giam để hoàn thành việc xét xử thì Thẩm phán – Chủ tọa phiên tòa đề nghị Chánh án hoặc Phó Chánh án Tòa án quyết định ra lệnh tạm giam cho đến khi kết thúc phiên tòa.

-                     Quyết định trả hồ sơ để điều tra bổ sung:

Sau khi nghiên cứu hồ sơ vụ án, Thẩm phán – Chủ tọa phiên tòa quyết định trả hồ sơ cho Viện kiểm sát để điều tra bổ sung trong những trường hợp quy định tại khoản 1 Điều 179 Bộ luật tố tụng hình sự như sau:

+ Khi cần xem xét thêm những chứng cứ quan trọng đối với vụ án mà không thể bổ sung tại phiên tòa. Những chứng cứ quan trọng là những chứng cứ sử dụng để xác định những vấn đề phải chứng minh trong vụ án như xác định bị can có phải là người thực hiện hành vi phạm tội không, bị can có năng lực trách nhiệm hình sự không, mục đích và động cơ phạm tội, bị can có lỗi hay không có lỗi, những tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự của bị can…Do thiếu những chứng cứ này mà Thẩm phán không thể đánh giá chính xác, khách quan, toàn diện về vụ án.

+ Khi có căn cứ để cho rằng bị cáo phạm một tội khác hoặc có đồng phạm khác. Khi nghiên cứu hồ sơ vụ án, Thẩm phán thấy những chứng cứ trong hồ sơ thể hiện bị can phạm một tội khác nặng hơn tội mà Viện kiểm sát truy tố; hoặc thấy việc phạm tội không thể chỉ có một mình bị can mà còn có đồng phạm chưa bị truy tố; hoặc những chứng cứ trong hồ sơ cho thấy ngoài tội danh mà Viện kiểm sát đã truy tố còn có căn cứ để xác định rằng bị can hoặc các bị can còn phạm một tội khác nữa mà Viện kiểm sát chưa truy tố thì Thẩm phán phải quyết định trả lại hồ sơ cho Viện kiểm sát để điều tra bổ sung.

Đối với trường hợp Thẩm phán xác định hành vi phạm tội của bị can nhẹ hơn tội mà Viện kiểm sát đã truy tố thì Thẩm phán không trả lại hồ sơ để điều tra bổ sung mà áp dụng quy định tại Điều 196 Bộ luật tố tụng hình sự là Tòa án có thể xét xử bị cáo theo khoản khác hoặc điều luật khác về tội danh khác nhẹ hơn tội mà Viện kiểm sát đã truy tố.

Trong trường hợp Thẩm phán phát hiện thấy hành vi phạm tội mới hoặc có người phạm tội mới mà không phải là đồng phạm thì không trả lại hồ sơ để điều tra bổ sung mà yêu cầu Viện kiểm sát khởi tố hoặc ra quyết định khởi tố vụ án hình sự theo Điều 104 Bộ luật tố tụng hình sự.

+ Khi phát hiện có vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng.

Vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng là trường hợp Bộ luật tố tụng hình sự quy định bắt buộc phải tiến hành hoặc tiến hành theo thủ tục tố tụng đó, nhưng cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng bỏ qua hoặc thực hiện không đúng xâm phạm nghiêm trọng đến quyền lợi của bị can, bị cáo, người bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án hoặc làm cho việc giải quyết vụ án thiếu khách quan toàn diện.

Ví dụ các hành vi vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng: không có người chứng kiến trong quá trình điều tra đối với trường hợp phải có người chứng kiến; không thay đổi người tiến hành tố tụng trong trường hợp phải thay đổi người tiến hành tố tụng; không có người bào chữa trong trường hợp phải có người bào chữa cho bị can; không có yêu cầu của người bị hại đối với vụ án chỉ được khởi tố khi có yêu cầu của người bị hại…

Khi trả lại hồ sơ để điều tra bổ sung, những vẫn đề cần điều tra bổ sung phải được nêu rõ trong quyết định yêu cầu điều tra bổ sung.

Thời hạn điều tra bổ sung không quá một tháng và Tòa án chỉ được trả lại hồ sơ để điều tra bổ sung không quá hai lần (khoản 2 Điều 121 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003).

-                     Quyết định tạm đình chỉ vụ án

Quyết định tạm đình chỉ vụ án trong giai đoạn chuẩn bị xét xử là việc Tòa án quyết định tạm dừng tiến trình tố tụng hình sự đối với vụ án hoặc đối với bị can khi có những căn cứ tạm đình chỉ theo quy định pháp luật.

Tòa án ra quyết định tạm đình chỉ vụ án khi có căn cứ quy định tại Điều 160 về tạm đình chỉ điều tra (như bị can bị tâm thần hoặc bị bệnh hiểm nghèo có Giấy chứng nhận của Hội đồng giám định pháp y; hết thời hạn chuẩn bị xét xử mà chưa có kết quả giám định hoặc không biết rõ bị can đang ở đâu).

- Quyết định đình chỉ vụ án

Quyết định đình chỉ vụ án trong giai đoạn chuẩn bị xét xử là việc Tòa án quyết định chấm dứt việc giải quyết vụ án hoặc xử lý bị can khi có căn cứ đình chỉ theo quy định pháp luật.

Khi có một trong những căn cứ sau thì Tòa án ra quyết định đình vụ án:

+ Người bị hại rút yêu cầu khởi tố vụ án trước ngày mở phiên tòa;

+ Bị can chưa đến tuổi chịu trách nhiệm hình sự;

+ Hành vi phạm tội của bị can đã có bản án hoặc quyết định đình chỉ vụ án có hiệu lực pháp luật;

+ Đã hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự;

+ Tội phạm đã được đại xá;

+ Bị can đã chết;

+ Viện kiểm sát rút toàn bộ quyết định truy tố trước khi mở phiên tòa.

Nếu Viện kiểm sát rút một phần quyết định truy tố thì Toà án đình chỉ vụ án đối với phần Viện kiểm sát đã rút đó.

Nội dung quyết định đình chỉ vụ án phải ghi rõ thời gian, địa điểm ra quyết định; lý do và căn cứ đình chỉ; việc hủy bỏ biện pháp ngăn chặn; trả lại đồ vật tạm giữ (nếu có) và giải quyết những vấn đề khác có liên quan.

Trong trường hợp vụ án có nhiều bị can mà căn cứ tạm đình chỉ hoặc đình chỉ vụ án không liên quan đến tất cả các bị can thì có thể tạm đình chỉ hoặc đình chỉ vụ án đối với từng bị can.

Nếu những căn cứ tạm đình chỉ hoặc đình chỉ vụ án không còn mà thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự vẫn còn thì Tòa án quyết định phục hồi tố tụng hình sự đối với vụ án hoặc đối với bị can.

-                     Quyết định đưa vụ án ra xét xử.

Sau khi nghiên cứu hồ sơ vụ án, Thẩm phán – Chủ tọa phiên tòa thấy vụ án không có căn cứ trả hồ sơ để điều tra bổ sung, không có căn cứ tạm đình chỉ hoặc đình chỉ vụ án thì Thẩm phán - Chủ toạ phiên toà ký quyết định đưa vụ án ra xét xử.

Quyết định đưa vụ án ra xét xử phải có những nội dung sau (Điều 178 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003):

+  Họ tên, ngày tháng năm sinh, nơi sinh, nghề nghiệp, nơi cư trú của bị cáo;

+ Tội danh và điều khoản của Bộ luật hình sự mà Viện kiểm sát áp dụng đối với hành vi phạm tội của bị cáo;

+ Ngày, giờ, tháng, năm, địa điểm mở phiên tòa;

+ Xử công khai hay xử kín;

+ Họ tên Thẩm phán, Hội thẩm, Thư ký Tòa án; Họ tên Thẩm phán dự khuyết, Hội thẩm dự khuyết (nếu có);

+ Họ tên Kiểm sát viên tham gia phiên tòa; Họ tên Kiểm sát viên dự khuyết (nếu có);

+ Họ tên người bào chữa (nếu có);

+ Họ tên người phiên dịch (nếu có);

+ Họ tên những người được triệu tập để xét hỏi tại phiên tòa;

+ Vật chứng cần đưa ra xem xét tại phiên tòa.

Kể từ khi Toà án có quyết định đưa vụ án ra xét xử, đối tượng bị Toà án đưa ra xét xử không còn tư cách bị can mà gọi là bị cáo. Toà án phải mở phiên toà trong thời hạn 15 ngày (trường hợp có lý do chính đáng thì Toà án có thể mở phiên toà trong thời hạn ba mươi ngày) kể từ ngày có quyết định đưa vụ án ra xét xử.

Việc giao các quyết định của Tòa án

Các quyết định của Tòa án trong giai đoạn xét xử phải gửi cho Viện kiểm sát và những người sau:

Quyết định đưa vụ án ra xét xử phải được giao cho bị cáo, người đại diện hợp pháp của bị cáo, người bào chữa, chậm nhất là 10 ngày trước ngày mở phiên tòa;

Quyết định tạm đình chỉ hoặc đình chỉ vụ án của Tòa án phải được giao cho bị can, người bào chữa, người bị hại hoặc người đại diện hợp pháp của bị can; những người khác tham gia tố tụng thì được gửi giấy báo;

Quyết định áp dụng, thay đổi, hủy bỏ biện pháp ngăn chặn phải gửi ngay cho bị can, trại tạm giam nơi bị can đang bị tạm giam.

Khi giao các quyết định, phải giao trực tiếp cho người được nhận và yêu cầu họ ký nhận. Trong trường hợp không giao được trực tiếp cho người nhận thì giao cho người đã thành niên trong gia đình và yêu cầu họ phải chuyển ngay cho người nhận, người nhận thay phải ký vào sổ ký nhận. Giấy ký nhận phải được gửi về Tòa án.

2. Một số nguyên tắc Tòa án phải tuân theo khi xét xử

Xét xử công khai (Điều 18 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003). Việc xét xử của Toà án được tiến hành công khai, mọi người đều có quyền tham dự, người dưới 16 tuổi không được vào phòng xử án, trừ trường hợp được Tòa án triệu tập để xét hỏi. Trường hợp đặc biệt cần giữ bí mật nhà nước, thuần phong mỹ tục dân tộc hoặc để giữ bí mật của đương sự theo yêu cầu chính đáng của đương sự thì Toà án xét xử kín, nhưng việc tuyên án phải công khai.

Xét xử trực tiếp, bằng lời nói và liên tục (Điều 184 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003). Tiếng nói và chữ viết dùng trong tố tụng hình sự là tiếng Việt, người tham gia tố tụng có quyền dùng tiếng nói và chữ viết của dân tộc mình (nếu người tham gia tố tụng không biết tiếng Việt hoặc không nói tiếng Việt thì Toà án phải mời người phiên dịch). Hội đồng xét xử phải trực tiếp hỏi và nghe lời trình bày của những người được xét hỏi, ý kiến của các bên liên quan, xem xét chứng cứ, tình tiết phạm tội. Quyết định trong bản án phải là kết quả của sự xem xét công khai, khách quan, toàn diện, đầy đủ các yếu tố cấu thành tội phạm tại Tòa án.

Để đảm bảo việc xét xử trực tiếp và liên tục, các thành viên của Hội đồng xét xử phải có mặt trong suốt quá trình xét xử, Hội đồng xét xử phải xét xử liên tục từ khi bắt đầu phiên toà đến khi kết thúc phiên toà. Nếu có thành viên Hội đồng xét xử không tiếp tục tham gia xét xử được thì việc thay thế phải theo quy định tại Điều 186 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003.

2.3. Toà án xét xử tập thể và quyết định theo đa số (Điều 17, Điều 185 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003). Việc xét xử của Toà án do Hội đồng xét xử tiến hành, thành phần Hội đồng xét xử sơ thẩm gồm một Thẩm phán và hai Hội thẩm nhân dân. Trong trường hợp vụ án có tính chất nghiêm trọng, phức tạp hoặc bị cáo bị đưa ra xét xử về tội theo khung hình phạt là tử hình thì Hội đồng xét xử sơ thẩm gồm hai Thẩm phán và ba Hội thẩm nhân dân. Tất cả các quyết định của Toà án đều phải được sự thống nhất của đa số các thành viên Hội đồng xét xử. Bản án của Tòa án phải được thảo luận và thông qua tại phòng nghị án.

2.4. Kiểm sát viên Viện kiểm sát cùng cấp phải tham gia phiên tòa. Đối với vụ án có tính chất nghiêm trọng, phức tạp thì có thể có hai Kiểm sát viên cùng tham gia phiên tòa. Việc cử một hay hai Kiểm sát viên tham gia phiên toà do Viện trưởng Viện kiểm sát quyết định. Tại phiên toà, nếu Kiểm sát viên vắng mặt hoặc bị thay đổi mà không có Kiểm sát viên dự khuyết thay thế thì Hội đồng xét xử hoãn phiên tòa và thông báo cho Viện kiểm sát cùng cấp.

2.5. Bị cáo phải có mặt tại phiên tòa. Bị cáo phải có mặt tại phiên tòa theo giấy triệu tập của Toà án; nếu vắng mặt không có lý do chính đáng thì bị áp giải. Bị cáo tại ngoại đã được giao Giấy triệu tập hợp lệ mà vắng mặt tại phiên toà không có lý do chính đáng thì Thẩm phán - Chủ toạ phiên toà ra lệnh áp giải đến phiên toà để xét xử. Nếu bị cáo vắng mặt có lý do chính đáng (bị ốm, bệnh, tai nạn hoặc do thiên tai, lũ lụt) mà không thể đến phiên toà thì phải hoãn phiên tòa.

Nếu bị cáo bị bệnh tâm thần hoặc bị bệnh hiểm nghèo khác thì Hội đồng xét xử tạm đình chỉ vụ án cho đến khi bị cáo khỏi bệnh.

Nếu bị cáo bỏ trốn thì Hội đồng xét xử tạm đình chỉ vụ án và yêu cầu Cơ quan điều tra truy nã bị cáo.

Bị cáo đang bị tạm giam khi ra phiên tòa chỉ được tiếp xúc với người bào chữa. Việc tiếp xúc với những người khác phải được phép của chủ tọa phiên tòa.

2.6. Những người tham gia tố tụng khác, nếu họ vắng mặt thì tuỳ từng trường hợp xét thấy sự có mặt của họ là cần thiết hay không cần thiết mà Hội đồng xét xử quyết định hoãn phiên toà hoặc vẫn tiến hành xét xử.

- Người bào chữa có nghĩa vụ tham gia phiên tòa. Người bào chữa có thể gửi trước bản bào chữa cho Tòa án. Nếu người bào chữa vắng mặt, Tòa án vẫn mở phiên tòa xét xử.

Tuy nhiên trong trường hợp bắt buộc phải có người bào chữa[11] (gọi là người bào chữa theo chỉ định) mà vắng mặt tại phiên toà thì Hội đồng xét xử phải hoãn phiên toà. Trường hợp người bào chữa theo chỉ định có mặt nhưng bị cáo, người đại diện hợp pháp của họ có yêu cầu thay đổi hoặc từ chối người bào chữa thì Hội đồng xét xử xem xét quyết định chấp nhận hoặc không chấp nhận. Nếu chấp nhận thì Toà án phải hoãn phiên toà và yêu cầu Đoàn luật sư phân công văn phòng luật sư cử người bào chữa khác cho bị cáo.

- Người bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án hoặc người đại diện hợp pháp của họ có quyền tham gia phiên toà. Nếu họ vắng mặt thì tùy trường hợp, Hội đồng xét xử quyết định hoãn phiên tòa hoặc vẫn tiến hành xét xử. Nếu thấy sự vắng mặt của người bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự chỉ trở ngại trong việc giải quyết vấn đề bồi thường thì Hội đồng xét xử có thể tách việc bồi thường để xét xử sau theo thủ tục tố tụng dân sự.

2.7. Giới hạn của việc xét xử (Điều 196 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003). Toà án chỉ xét xử những bị cáo và những hành vi theo tội danh mà Viện kiểm sát truy tố và đã quyết định đưa ra xét xử. Toà án không được xét xử người, hành vi mà Viện kiểm sát chưa truy tố hoặc không được xét xử bị cáo theo tội danh nặng hơn tội mà Viện kiểm sát đã truy tố. Nếu qua xét xử tại phiên toà, Toà án xác định rằng còn có người khác phạm tội hoặc hành vi phạm tội khác chưa được truy tố thì Toà án tiếp tục xét xử những bị cáo và những tội phạm đã truy tố, sau đó có thể ra quyết định khởi tố vụ án hình sự đối với tội phạm mới rồi chuyển cho Viện kiểm sát quyết định việc điều tra hoặc yêu cầu khởi tố bị can. Tuy nhiên, Toà án có thể xét xử bị cáo theo khoản khác (theo khoản nặng hơn hoặc khoản nhẹ hơn) với khoản mà Viện kiểm sát đã truy tố trong cùng một điều luật; Toà án có thể xét xử bị cáo về một tội khác bằng hoặc nhẹ hơn tội mà Viện kiểm sát đã truy tố; Khi Viện kiểm sát truy tố bị cáo về nhiều tội với nhiều hành vi phạm tội thì Toà án có thể xét xử bị cáo về tội nhẹ nhất trong các tội mà Viện kiểm sát truy tố hoặc xét xử về tội nhẹ hơn tất cả các tội mà Viện kiểm sát truy tố đối với tất cả các hành vi phạm tội đó.

3. Phiên toà sơ thẩm

Phiên toà xét xử sơ thẩm được tổ chức để xem xét, giải quyết vụ án với thành phần là Hội đồng xét xử, Kiểm sát viên, Thư ký Toà án, bị cáo và những người tham gia tố tụng (người bào chữa, người bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan, người giám định, người phiên dịch, người làm chứng).

Có thể chia quá trình xét xử một vụ án hình sự tại phiên toà sơ thẩm thành 05 bước sau

Bước 1 - Phổ biến nội quy phiên toà và kiểm tra căn cước của những người tham gia phiên toà

Trước khi bắt đầu phiên toà (trước khi Hội đồng xét xử vào phòng xử án), Thư ký Toà án ổn định chỗ ngồi cho những người tham gia phiên toà, phổ biến nội quy phiên toà, những biện pháp đối với người vi phạm trật tự phiên toà, kiểm tra những người được triệu tập tham gia phiên toà (nếu có người vắng mặt phải làm rõ lý do để báo cáo Hội đồng xét xử).

Nội quy phòng xử án bao gồm những nội dung cơ bản sau:

- Mọi người trong phòng xử án phải có thái độ tôn trọng Hội đồng xét xử, giữ gìn trật tự và tuân theo sự điều khiển của Chủ toạ phiên toà;

- Không được quay phim, chụp ảnh, ghi âm. Nếu muốn quay phim, chụp ảnh, ghi âm phải xin phép Chủ toạ phiên toà và được sự đồng ý của Chủ toạ phiên toà.

- Người dưới 16 tuổi không được vào phòng xử án, trừ trường hợp được Toà án triệu tập đến để xét hỏi.

- Mọi người trong phòng xử án phải đứng dậy khi Hội đồng xét xử vào phòng xử án. Khi được hỏi hoặc trình bày ý kiến, người phát biểu phải đứng, trừ trường hợp vì lý do sức khoẻ được Chủ toạ phiên toà cho phép ngồi để trình bày.

- Người có hành vi vi phạm trật tự phiên toà, tuỳ từng trường hợp có thể bị Chủ toạ phiên toà cảnh cáo, phạt tiền, buộc rời khỏi phòng xử án hoặc bị bắt giữ.

Bước 2 - Thủ tục bắt đầu phiên toà.

Hội đồng xét xử vào phòng xử án. Thông thường, Thẩm phán - Chủ toạ phiên toà ngồi chính giữa, hai bên là Hội thẩm Nhân dân, phía bên phải Hội đồng xét xử là Kiểm sát viên, phía bên trái Hội đồng xét xử là Thư ký phiên toà, tiếp đến là vị trí của Người bào chữa. Bị cáo buộc phải đứng trước vành móng ngựa.

Khi Hội đồng xét xử bước vào phòng xử án, mọi người trong phòng xử án phải đứng dậy, Thẩm phán - Chủ toạ phiên toà đọc quyết định đưa vụ án ra xét xử. Sau khi đọc xong quyết định đưa vụ án ra xét xử, Chủ toạ phiên toà cho mọi người trong phòng xử án ngồi, trừ bị cáo (bị cáo buộc phải đứng trước vành móng ngựa trong suốt thời gian diễn ra phiên toà, nếu bị cáo bị bệnh hoặc vì lý do sức khoẻ có thể được chủ toạ phiên toà cho phép ngồi, nhưng phải đứng khi bị xét hỏi, đối đáp, tuyên án). Chủ toạ phiên toà yêu cầu Thư ký Toà án báo cáo danh sách những người được triệu tập đến phiên toà đã có mặt, nếu có người vắng mặt phải báo cáo rõ lý do.

Nếu những người được triệu tập đã có mặt đầy đủ hoặc có người vắng mặt nhưng thuộc trường hợp không phải hoãn phiên toà thì Hội đồng xét xử quyết định vẫn tiến hành xét xử, Chủ toạ phiên toà kiểm tra căn cước của những người có mặt bằng cách hỏi và trả lời. Hỏi bị cáo về họ tên, ngày tháng năm sinh, nơi sinh, nơi cư trú, nghề nghiệp, trình độ văn hoá, hoàn cảnh gia đình (bố, mẹ, vợ, chồng, con), tiền án, tiền sự, ngày bị bắt, bị tạm giam, tạm giữ, bị cáo đã được giao cáo trạng và quyết định đưa vụ án ra xét xử hay chưa, giải thích các quyền và nghĩa vụ của bị cáo tại phiên toà; Hỏi họ tên, tuổi, nghề nghiệp, nơi cư trú, của người bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền lợi liên quan đến vụ án và giải thích cho họ các quyền và nghĩa vụ của họ tại phiên toà quy định tại điều luật tương ứng của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003.

Chủ toạ phiên toà hỏi Kiểm sát viên, hỏi những người tham gia tố tụng có đề nghị thay đổi ai trong những người tiến hành tố tụng (Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân, Thư ký Toà án, Kiểm sát viên), người giám định, người phiên dịch không. Nếu có người yêu cầu thay đổi ai trong số những người tiến hành tố tụng, người giám định, người phiên dịch thì Hội đồng xét xử phải căn cứ vào Điều 42, 45, 46, 47, 60, 61, 202 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 để quyết định. Việc thay đổi  người tiến hành tố tụng, người giám định, người phiên dịch phải được Hội đồng xét xử thảo luận và thông qua tại phòng nghị án và phải lập thành văn bản. Trong trường hợp có yêu cầu thay đổi người tiến hành tố tụng, người giám định, người phiên dịch mà yêu cầu đó là có căn cứ pháp luật nhưng không có người dự khuyết để thay thế thì Hội đồng xét xử phải hoãn phiên toà. Nếu không có ai yêu cầu thay đổi người tiến hành tố tụng, người giám định, người phiên dịch hoặc có yêu cầu thay đổi và có người dự khuyết để thay thế thì Hội đồng xét xử tiếp tục thực hiện các công việc tiếp theo tại phiên toà.

Trước khi chuyển sang phần xét hỏi, Chủ toạ phiên toà phải hỏi Kiểm sát viên và những người tham gia tố tụng có mặt tại phiên toà (bị cáo, người bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan, người bào chữa, người đại diện hợp pháp của đương sự..) xem có ai đề nghị triệu tập thêm người làm chứng hoặc đề nghị đưa thêm vật chứng, tài liệu ra xem xét không.

Bước 3 - Thủ tục xét hỏi tại phiên toà.

Để chuyển sang phần xét hỏi, Chủ toạ phiên toà đề nghị Kiểm sát viên đọc bản cáo trạng và trình bày ý kiến bổ sung (nếu có).

Sau khi Kiểm sát viên đọc xong bản cáo trạng, Hội đồng xét xử tiến hành việc xét hỏi theo trình tự quy định tại Điều 207 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003, hỏi từng người tham gia tố tụng, theo trình tự Chủ toạ phiên toà hỏi trước, rồi đến Hội thẩm nhân dân, Kiểm sát viên, người bào chữa, người bảo vệ quyền lợi của đương sự lần lượt hỏi bị cáo. Hội đồng xét xử phải hỏi riêng từng bị cáo. Nếu lời khai của bị cáo này có thể ảnh hưởng đến lời khai của bị cáo khác thì Chủ tọa phiên tòa phải cách ly họ.

Chủ toạ phiên toà hỏi bị cáo về ý kiến của họ đối với bản cáo trạng, rồi hỏi về những vấn đề cần thiết làm sáng tỏ vụ án, những điểm bị cáo trình bày chưa đầy đủ hoặc có mâu thuẫn. Việc xét hỏi bị cáo phải thực hiện theo đúng quy định tại Điều 209 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003.

Kiểm sát viên hỏi về những tình tiết của vụ án liên quan đến việc buộc tội, gỡ tội bị cáo. Người bào chữa hỏi về những tình tiết liên quan đến việc bào chữa, người bảo vệ quyền lợi của đương sự hỏi về những tình tiết liên quan đến việc bảo vệ quyền lợi của đương sự. Những người tham gia phiên toà có quyền đề nghị với chủ toạ phiên toà hỏi thêm về những tình tiết liên quan đến họ.

Thông thường chỉ sau khi hỏi xong bị cáo hoặc khi hỏi mà bị cáo không trả lời thì Hội đồng xét xử chuyển sang hỏi những người tham gia tố tụng khác. Việc hỏi người bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án, người đại diện hợp pháp của đương sự, người làm chứng, người giám định cần phải thực hiện theo đúng quy định tương ứng tại các Điều 210, 211, 215 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003. Cụ thể, khi Hội đồng xét xử, Kiểm sát viên, người bào chữa hỏi thì người bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án trình bày tình tiết của vụ án mà họ biết. Đối với người làm chứng, Hội đồng xét xử phải hỏi riêng từng người làm chứng và không để cho những người làm chứng khác biết được nội dung xét hỏi đó. Hội đồng xét xử phải hỏi rõ về quan hệ giữa họ với bị cáo và các đương sự trong vụ án. Chủ tọa phiên toà yêu cầu người làm chứng trình bày rõ những tình tiết vụ án mà họ đã biết, sau đó hỏi thêm về những điểm mà họ khai chưa đầy đủ hoặc có mâu thuẫn. Nếu người làm chứng là người chưa thành niên thì chủ tọa phiên toà có thể yêu cầu cha, mẹ, người đỡ đầu hoặc thầy giáo, cô giáo giúp đỡ để hỏi. Người giám định trình bày kết luận của mình về vấn đề được giao giám định và có quyền giải thích bổ sung trên cơ sở kết luận giám định. Nếu người giám định vắng mặt, thì Chủ tọa phiên tòa công bố kết luận giám định.

Trong quá trình xét hỏi, Hội đồng xét xử xem xét những vật chứng, ảnh hoặc biên bản xác nhận vật chứng có liên quan trong vụ án, việc xem xét tại chỗ chỉ được tiến hành khi không thể đưa vật chứng đến phiên toà và xét thấy việc xem xét vật chứng là cần thiết. Trước khi xét hỏi, nếu người được xét hỏi có mặt tại phiên toà thì Hội đồng xét xử, Kiểm sát viên không được công bố lời khai của họ tại Cơ quan điều tra mà chỉ được công bố lời khai đó trong trường hợp lời khai của họ tại phiên toà có mâu thuẫn với lời khai tại cơ quan điều tra hoặc người được xét hỏi không khai tại phiên toà hoặc người đó vắng mặt hoặc đã chết. Tất cả các tài liệu đã có trong hồ sơ vụ án (biên bản xử phạt hành chính, trích lục tiền án, lời khai của người vắng mặt...) hoặc do người tham gia tố tụng mới đưa ra khi xét hỏi đều phải được Hội đồng xét xử công bố tại phiên toà. Kiểm sát viên, người bào chữa và những người khác tham gia phiên toà có quyền nhận xét về những tài liệu đó và hỏi thêm hoặc đề nghị Chủ toạ phiên toà hỏi thêm những vấn đề liên quan.

Khi nhận thấy các tình tiết của vụ án đã được xem xét đầy đủ, Chủ toạ phiên toà hỏi Kiểm sát viên, bị cáo, người bào chữa, người tham gia phiên toà xem họ có yêu cầu xét hỏi gì nữa không. Nếu có người yêu cầu và xét thấy yêu cầu đó là cần thiết thì Chủ toạ phiên toà quyết định tiếp tục việc xét hỏi thêm. Nếu có người yêu cầu nhưng Hội đồng xét xử thấy yêu cầu đó không cần thiết hoặc không có ai đưa ra yêu cầu thì Chủ toạ phiên toà mời Kiểm sát viên trình bày lời luận tội, chuyển sang phần tranh luận.

Bước 4 - Tranh luận tại phiên toà.

Mở đầu phần tranh luận, Kiểm sát viên trình bày lời luận tội đối với vụ án. Lời luận tội của Kiểm sát viên phải căn cứ vào lời khai, tài liệu, chứng cứ, ý kiến của bị cáo, người bào chữa, người bảo vệ quyền lợi của đương sự, người tham gia tố tụng khác đã được xem xét tại phiên toà trong phần xét hỏi. Thông thường, Kiểm sát viên phân tích và xác định những chứng cứ buộc tội và chứng cứ gỡ tội, nêu những tình tiết tăng nặng hoặc giảm nhẹ trách nhiệm hình sự cho bị cáo. Từ đó đề nghị Hội đồng xét xử áp dụng điều, khoản của Bộ luật hình sự, đề nghị loại hình phạt, mức phạt cụ thể cần áp dụng đối với từng bị cáo. Nếu thấy không có căn cứ để kết tội thì Kiểm sát viên có quyền rút một phần quyết định truy tố hoặc kết luận về một tội danh khác nhẹ hơn tội danh đã truy tố hoặc rút toàn bộ quyết định truy tố và đề nghị Hội đồng xét xử tuyên bố bị cáo vô tội.

Theo quy định tại Điều 217 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003, trong lời luận tội của mình, Kiểm sát viên có quyền rút một phần quyết định truy tố hoặc kết luận về tội khác nhẹ hơn tội danh đã truy tố thì Hội đồng xét xử vẫn tiếp tục xét xử vụ án. Hội đồng xét xử có thể chấp nhận ý kiến của Kiểm sát viên nếu xét thấy là có căn cứ và hợp pháp hoặc bác bỏ ý kiến của Kiểm sát viên và quyết định xử lý vụ án theo đúng quy định của pháp luật nếu xét thấy không có căn cứ. Trong trường hợp Kiểm sát viên rút toàn bộ quyết định truy tố khi thấy không có căn cứ để kết tội bị cáo và đề nghị Hội đồng xét xử tuyên bố bị cáo vô tội, Hội đồng xét xử không tiến hành cho tranh luận tại phiên toà mà yêu cầu những người tham gia tố tụng trình bày ý kiến về việc rút quyết định truy tố đó. Người bị hại, người có quyền và lợi ích hợp pháp được trình bày quan điểm của mình về việc rút quyết định truy tố của Kiểm sát viên, về những chứng cứ khẳng định bị cáo đã thực hiện hành vi phạm tội. Bị cáo có thể trình bày ý kiến của mình về căn cứ mà Kiểm sát viên rút quyết định truy tố, cho rằng hành vi của mình không cấu thành tội phạm.

Lời luận tội của Kiểm sát viên thể hiện quan điểm của Viện kiểm sát về xử lý vụ án, Hội đồng xét xử và những người tham gia phiên toà tôn trọng ý kiến của Kiểm sát viên, nhưng ý kiến đó không phải là quyết định đối với việc ra bản án của Hội đồng xét xử.

Sau khi Kiểm sát viên trình bày xong lời luận tội, Chủ toạ phiên toà để bị cáo trình bày lời bào chữa[12]. Nếu bị cáo có người bào chữa, Chủ toạ phiên toà mời người bào chữa trình bày lời bào chữa cho bị cáo, bị cáo có quyền bổ sung ý kiến bào chữa. Người bào chữa phải thực hiện đúng nghĩa vụ của mình, chỉ ra những chứng cứ xác định không có sự việc phạm tội hoặc chứng cứ xác định bị cáo vô tội hoặc những tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự cho bị cáo. Một bị cáo có thể mời nhiều người bào chữa cho mình, nếu có nhiều người bào chữa cho một bị cáo thì Chủ toạ phiên toà mời một người trong số họ phát biểu trước, những người khác trình bày bổ sung. Chủ toạ phiên toà có quyền yêu cầu người bào chữa không nêu những vấn đề không liên quan đến vụ án hoặc những ý kiến trùng lặp đối với cùng một bị cáo.

Tiếp theo, Chủ toạ phiên toà yêu cầu người bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền và nghĩa vụ liên quan đến vụ án hoặc người đại diện hợp pháp của họ trình bày ý kiến để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của họ, họ có quyền đưa ra đề nghị của mình; nếu họ có người bảo vệ quyền lợi cho mình thì người này có quyền trình bày, bổ sung ý kiến. Người bị hại, người bảo vệ quyền lợi cho người bị hại có quyền trình bày lời buộc tội bị cáo.

Sau khi Kiểm sát viên, người bào chữa, bị cáo, người bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án hoặc người đại diện hợp pháp của họ lần lượt trình bày ý kiến xong, Chủ toạ phiên toà cho họ đối đáp với nhau (Điều 218 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003). Những người tham gia đối đáp đều bình đẳng trước Toà án trong việc đưa ra ý kiến về xác định những tình tiết của vụ án và đề nghị áp dụng pháp luật. Bị cáo, người bào chữa, người tham gia tố tụng có quyền trình bày ý kiến về lời luận tội của Kiểm sát viên và đưa ra đề nghị của mình. Họ thường chỉ ra những điểm không hợp lý, thiếu căn cứ hoặc vi phạm nguyên tắc pháp luật, vi phạm đạo đức, thuần phong mỹ tục… trong lời luận tội của Kiểm sát viên theo cách nhìn nhận của họ. Kiểm sát viên phải đưa ra những lập luận của mình đối với từng ý kiến, Kiểm sát viên không được từ chối việc tranh luận bằng cách im lặng hoặc chỉ nói là giữ nguyên ý kiến trong lời luận tội đã trình bày. Nếu Kiểm sát viên không tranh luận, không đáp lại ý kiến trái ngược với mình thì Chủ toạ phiên toà có quyền yêu cầu Kiểm sát viên phải đáp lại những ý kiến liên quan đến vụ án của người bào chữa và những người tham gia tố tụng khác đã đưa ra. Chủ toạ phiên toà không được hạn chế thời gian tranh luận và phải tạo điều kiện cho những người tham gia tranh luận trình bày hết ý kiến, tuy nhiên Chủ toạ phiên toà có quyền yêu cầu những người tham gia tranh luận không nêu những ý kiến không liên quan đến vụ án.

Nếu qua tranh luận mà thấy cần xem xét thêm chứng cứ thì Hội đồng xét xử có thể quyết định trở lại việc xét hỏi theo quy định của Điều 219 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003. Khi xét hỏi xong phải tiếp tục tranh luận theo quy định tại Điều 217, 218 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003.

Sau khi những người tham gia tranh luận không trình bày gì thêm, Chủ tọa phiên toà tuyên bố kết thúc phần tranh luận và cho bị cáo nói lời sau cùng theo quy định tại Điều 220 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003. Nói lời sau cùng là quyền của bị cáo. Không ai được đặt câu hỏi cho bị cáo, Hội đồng xét xử không được hạn chế thời gian nói lời sau cùng của bị cáo, tuy nhiên Hội đồng xét xử có quyền yêu cầu bị cáo không được trình bày những vấn đề không liên quan đến vụ án hoặc lời trình bày trùng lặp. Lúc này, bị cáo được trình bày những suy nghĩ, tâm tư, nguyện vọng của mình, kể cả cách giải quyết vụ án với Hội đồng xét xử. Nếu trong một vụ án mà có nhiều bị cáo thì Chủ toạ phiên toà cho lần lượt từng bị cáo nói lời sau cùng, nếu có bị cáo không nói thì Chủ toạ phiên toà chuyển sang bị cáo khác. Nếu trong lời nói sau cùng của bị cáo xuất hiện thêm tình tiết mới có ý nghĩa quan trọng đối với vụ án thì Hội đồng xét xử phải quyết định trở lại việc xét hỏi. Xét hỏi xong phải tranh luận và cho bị cáo nói lời sau cùng. Trình tự, thủ tục xét hỏi, tranh luận phải tuân theo các quy định chung về xét hỏi và tranh luận tại phiên toà.

Bước 5 - Nghị án và tuyên án.

Kết thúc phần tranh luận (sau khi bị cáo nói lời sau cùng xong), Hội đồng xét xử tuyên bố chuyển sang phần nghị án. Việc nghị án diễn ra tại phòng riêng, chỉ các thành viên của Hội đồng xét xử (Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân) được vào phòng nghị án để thảo luận và quyết định bản án. Kiểm sát viên và Thư ký Toà án không được tham gia nghị án.

Khi nghị án, Hội đồng xét xử phải xem xét tất cả các vấn đề trong vụ án một cách toàn diện, về những tình tiết của vụ án, những tài liệu, chứng cứ, lời khai, ý kiến của người tham gia tố tụng đã được kiểm tra tại phiên toà, qua việc xét hỏi và tranh luận tại phiên toà đã đủ căn cứ kết tội bị cáo chưa. Các thành viên của Hội đồng xét xử thảo luận một cách dân chủ, bình đẳng về từng vấn đề của vụ án. Không ai trong Hội đồng xét xử có quyền áp đặt ý kiến của mình cho thành viên khác. Các thành viên của Hội đồng xét xử phải giải quyết tất cả các vấn đề của vụ án bằng cách biểu quyết về từng vấn đề của vụ án. Khi phát biểu (hoặc biểu quyết) các Hội thẩm nhân dân phát biểu (hoặc biểu quyết trước), Thẩm phán - Chủ toạ phiên toà phát biểu (hoặc biểu quyết) sau. Thành viên của Hội đồng xét xử có ý kiến thiểu số thì có quyền trình bày ý kiến của mình bằng văn bản riêng và được đưa vào hồ sơ vụ án.

Tại phòng nghị án, thành viên Hội đồng xét xử căn cứ vào các chứng cứ, tài liệu đã được thẩm tra tại phiên toà, xem xét đầy đủ, toàn diện các chứng cứ, ý kiến của Kiểm sát viên, bị cáo, người bào chữa và những người tham gia tố tụng khác tại toà. Nếu Hội đồng xét xử thấy có tình tiết của vụ án chưa được xét hỏi hoặc xét hỏi chưa đầy đủ thì Hội đồng xét xử quyết định trở lại việc xét hỏi tại phòng xử án. Sau khi xét hỏi bổ sung, những người có quyền tham gia tranh luận có thể trình bày ý kiến bổ sung của mình và bị cáo có quyền nói lời bổ sung, rồi Hội đồng xét xử trở lại phòng nghị án.

Việc nghị án phải lập thành biên bản, biên bản nghị án phải ghi lại đầy đủ các ý kiến đã thảo luận về từng vấn đề một và quyết định theo đa số của Hội đồng xét xử về từng vấn đề đó. Các thành viên Hội đồng xét xử phải ký vào biên bản nghị án tại phòng nghị án trước khi tuyên án.

Trường hợp, Kiểm sát viên rút toàn bộ quyết định truy tố theo khoản 1 Điều 217[13] Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 thì Hội đồng xét xử vẫn phải thảo luận tại phòng nghị án theo quy định tại khoản 2 Điều 222 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003. Nếu Hội đồng xét xử thấy việc rút toàn bộ quyết định truy tố của Kiểm sát viên là có căn cứ thì Hội đồng xét xử ra bản án tuyên bị cáo không có tội. Trong bản án phải thể hiện rõ lý do tuyên bị cáo không có tội như không có sự việc phạm tội, hành vi không cấu thành tội phạm, người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội thuộc trường hợp phòng vệ chính đáng, tình thế cấp thiết… Nếu Hội đồng xét xử thấy việc rút quyết định truy tố của Kiểm sát viên là không có căn cứ thì Hội đồng xét xử quyết định tạm đình chỉ vụ án và gửi kiến nghị cùng hồ sơ vụ án đến Viện kiểm sát cấp trên trực tiếp.

Sau khi thảo luận, nếu thấy đủ căn cứ kết tội thì Hội đồng xét xử thảo luận xem bị cáo phạm tội gì, theo điểm, khoản, điều luật nào của Bộ luật hình sự, hình phạt chính, hình phạt bổ sung, các biện pháp tư pháp đối với bị cáo, bồi thường thiệt hại (nếu có), án phí hình sự, án phí dân sự sơ thẩm. Các thành viên Hội đồng xét xử thông qua bản án sau khi đã thảo luận và quyết định mọi vấn đề của bản án. Bản án phải được làm đúng theo quy định của Điều 224 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003, các thành viên Hội đồng xét xử ký xác nhận và ghi rõ họ tên vào bản án gốc.

Biên bản nghị án và bản án gốc phải được các thành viên Hội đồng xét xử thông qua ký tại phòng nghị án và lưu vào hồ sơ vụ án.

Sau khi bản án, các quyết định khác có liên quan đã được Hội đồng xét xử thông qua tại phòng nghị án thì Hội đồng xét xử trở lại phòng xử án để tuyên án. Trước khi tuyên án, Thư ký Toà án yêu cầu mọi người trong phòng xử án đứng dậy. Chủ toạ phiên toà hoặc một thành viên khác của Hội đồng xét xử đọc bản án (nếu bản án dài thì có thể thay nhau đọc bản án).

Trong một số trường hợp, do bản án quá dài, thì chủ toạ phiên toà có thể chỉ yêu cầu mọi người trong phòng xử án phải đứng khi đọc phần mở đầu và phần quyết định của bản án. Riêng bị cáo phải đứng trong thời gian Hội đồng xét xử đọc bản án, trừ trường hợp vì lý do sức khoẻ thì Chủ toạ phiên toà có thể cho bị cáo ngồi để nghe tuyên án nhưng phải đứng khi nghe phần mở đầu và phần quyết định của bản án.

Sau khi tuyên án, Chủ toạ phiên toà cần xem xét có phải giải thích gì thêm về việc chấp hành bản án và quyền kháng cáo không. Kiểm tra có bị cáo nào không biết tiếng Việt không, nếu có thì yêu cầu người phiên dịch đọc lại cho bị cáo nghe toàn bộ bản án liên quan đến bị cáo đó sang thứ tiếng mà bị cáo đó biết. Hội đồng xét xử xem xét việc trả tự do cho bị cáo hoặc quyết định bắt tạm giam bị cáo sau khi tuyên án theo Điều 227 và Điều 228 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003. Đối với bị cáo bị phạt tử hình thì phải quyết định trong bản án việc tiếp tục tạm giam bị cáo để đảm bảo thi hành án.

Có thể tóm tắt diễn biến 1 phiên toà sơ thẩm bằng sơ đồ sau:

1. Bắt đầu phiên toà: HĐXX  vào  phòng  xử  án, Chủ toạ đọc quyết định đưa vụ án ra xét xử và kiểm tra căn cước của người tham gia tố tụng

2. Xét hỏi tại toà

- Kiểm sát viên đọc bản cáo trạng

- HĐXX, Kiểm sát viên, người bào chữa, người bảo vệ quyền lợi của đương sự  lần lượt hỏi bị cáo, người tham gia tố tụng

3. Tranh luận tại toà

- Kiểm sát viên đọc lời luận tội

- Bị cáo hoặc người bào chữa trình bày lời bào chữa

- Kiểm sát viên đối đáp với bị cáo và những người tham gia tố tụng

4. Nghị án: HĐXX thảo luận tại phòng nghị án riêng, ra bản án, quyết định

5. Tuyên án: Một thành viên HĐXX đọc bản án

4. Quyết định trả tự do, quyết định tạm giam bị cáo ngay sau khi tuyên án

Trong những trường hợp sau đây, Hội đồng xét xử phải tuyên bố trả tự do ngay tại phiên tòa cho bị cáo đang bị tạm giam, nếu họ không bị tạm giam về một tội phạm khác:

+ Bị cáo không có tội;

+ Bị cáo được miễn trách nhiệm hình sự hoặc được miễn hình phạt;

+ Bị cáo bị xử phạt bằng các hình phạt không phải là hình phạt tù;

+ Bị cáo bị xử phạt tù, nhưng được hưởng án treo;

+ Thời hạn phạt tù bằng hoặc ngắn hơn thời gian bị cáo đã bị tạm giam.

Hội đồng xét xử ra quyết định tạm giam bị cáo ngay tại phiên toà trong những trường hợp sau:

+ Đối với bị cáo đang bị tạm giam và theo quyết định của bản án là bị phạt tù nhưng đến thời điểm tuyên án thì thời hạn tạm giam đã hết, Hội đồng xét xử ra quyết định tạm giam bị cáo để bảo đảm việc thi hành án;

+ Bị cáo không bị tạm giam nhưng theo quyết định của bản án là bị phạt tù thì họ chỉ bị bắt tạm giam nếu có căn cứ cho thấy bị cáo có thể trốn hoặc tiếp tục phạm tội. Nếu không có căn cứ là bị cáo có thể trốn hoặc tiếp tục phạm tội thì không ra quyết định bắt tạm giam ngay bị cáo mà chỉ tiến hành bắt bị cáo để chấp hành hình phạt khi bản án đã có hiệu lực pháp luật.

+ Đối với bị cáo bị phạt tử hình thì Hội đồng xét xử quyết định trong bản án việc tiếp tục tạm giam bị cáo để bảo đảm thi hành án.

III. VIỆC GIAO BẢN ÁN CỦA TOÀ ÁN VÀ NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA BẢN ÁN

1. Thủ tục giao bản án

Trên cơ sở bản án gốc, Thẩm phán chủ toạ phiên toà thay mặt Hội đồng xét xử ký vào các bản án chính. Trong thời hạn 10 (mười) ngày kể từ ngày tuyên án, Toà án đã xét xử sơ thẩm vụ án hình sự phải giao bản án cho cá nhân, tổ chức sau:

- Giao bản án cho bị cáo, Viện kiểm sát cùng cấp, người bào chữa;

- Gửi bản án cho người bị xử vắng mặt, cơ quan Công an cùng cấp;

- Thông báo bằng văn bản cho chính quyền xã, phường, thị trấn hoặc cơ quan, tổ chức nơi bị cáo cư trú hoặc làm việc.

- Trong trường hợp xử vắng mặt bị cáo theo quy định tại điểm a, b khoản 2 Điều 187[14] Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 thì trong thời hạn 10 ngày kể từ ngày tuyên án, bản án phải được niêm yết tại trụ sở chính quyền xã, phường, thị trấn nơi cư trú hoặc nơi làm việc cuối cùng của bị cáo.

- Người bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ có liên quan đến vụ án hoặc người đại diện hợp pháp của họ có quyền yêu cầu Toà án cấp trúch lục bản án hoặc bản sao bản án.

Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 quy định Toà án có trách nhiệm phải giao bản án sơ thẩm cho bị cáo, Viện kiểm sát cùng cấp, người bào chữa; gửi bản án cho người bị xử vắng mặt, cho cơ quan Công an cùng cấp hoặc cấp trích lục bản án hoặc bản sao bản án cho những người yêu cầu trong thời hạn mười ngày kể từ ngày tuyên án nhằm đảm bảo quyền kháng cáo, kháng nghị và việc theo dõi giám sát của các cơ quan, tổ chức đối với hoạt động xét xử của Toà án.

2. Hiệu lực thi hành của bản án hình sự sơ thẩm

Bản án, quyết định và những phần của bản án, quyết định sơ thẩm của Toà án không bị kháng cáo, kháng nghị theo trình tự phúc thẩm sẽ có hiệu lực pháp luật kể từ ngày hết thời hạn kháng cáo, kháng nghị.

Ngay sau khi Toà án tuyên án, bị cáo, người bị hại, người đại diện hợp pháp của bị cáo, người đại diện hợp pháp của người bị hại có quyền kháng cáo toàn bộ hoặc một phần bản án, quyết định sơ thẩm; nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án chỉ có quyền kháng cáo phần bản án hoặc quyết định có liên quan đến bồi thường thiệt hại hoặc quyền và nghĩa vụ của họ.

Thời hạn kháng cáo bản án hình sự sơ thẩm được ghi trong bản án hình sự sơ thẩm. Theo quy định tại khoản 1 Điều 234 Bộ luật tố tụng hình sự thì trong thời hạn 15 (mười lăm) ngày kể từ ngày tuyên án, bị cáo, đương sự có mặt tại phiên toà có quyền kháng cáo. Đối với bị cáo, đương sự vắng mặt tại phiên toà thì thời hạn kháng cáo của họ là 15 ngày tính từ ngày bản án được giao cho họ hoặc bản án được niêm yết tại trụ sở chính quyền xã, phường, thị trấn nơi cư trú hoặc nơi làm việc.

Viện kiểm sát có quyền kháng nghị bản án hoặc quyết định hình sự sơ thẩm.

Khi một phần hoặc toàn bộ bản án, quyết định hình sự sơ thẩm bị kháng cáo hoặc kháng nghị thì một phần hoặc toàn bộ bản án, quyết định đó chưa có hiệu lực thi hành. Toàn bộ bản án, quyết định hình sự sơ thẩm hoặc phần bản án, quyết định hình sự sơ thẩm không bị kháng cáo, kháng nghị sẽ được đưa ra thi hành ngay sau khi hết thời hạn kháng cáo.

3. Nội dung cơ bản của bản án hình sự sơ thẩm

Toà án ra bản án nhân danh nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Bản án hình sự sơ thẩm có ba phần:

Phần mở đầu phải ghi đầy đủ các nội dung:

+ Toà án xét xử;

+ Số và ký hiệu của bản án;

+ Ngày, giờ, tháng, năm và địa điểm mở phiên toà;

+ Họ tên của các thành viên Hội đồng xét xử và Thư ký ghi biên bản phiên toà;

+ Họ tên của Kiểm sát viên;

+ Họ tên, ngày tháng, năm sinh; nơi sinh; nơi cư trú; nghề nghiệp; trình độ văn hoá; quan hệ gia đình (cha, mẹ, chồng hoặc vợ, con); thành phần xã hội; tiền án, tiền sự của bị cáo; ngày bị cáo bị tạm giam, tạm giữ hoặc bị áp dụng biện pháp ngăn chặn; bị cáo có mặt hay vắng mặt tại phiên toà (lý do vắng mặt);

+ Họ tên, tuổi, nghề nghiệp, nơi sinh, nơi cư trú của người đại diện hợp pháp của bị cáo;

+ Họ tên của người bào chữa cho bị cáo;

+ Họ tên, tuổi, nghề nghiệp, nơi cư trú của người bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan, người đại diện hợp pháp và người bảo vệ quyền lợi cho họ.

Phần nội dung phải trình bày những nội dung của vụ án theo xác định của Hội đồng xét xử, bao gồm hai mục:

- Mục “nhận thấy” trình bày các hành vi phạm tội của bị cáo mà Viện kiểm sát truy tố. Tên Viện kiểm sát truy tố bị cáo, số của cáo trạng, ngày, tháng, năm ra cáo trạng; nội dung của cáo trạng; tội danh, điểm, khoản, điều của Bộ luật hình sự, mức hình phạt mà Viện kiểm sát đề nghị áp dụng đối với bị cáo. Cuối cùng của mục này ghi “Sau khi xem xét đầy đủ, toàn diện, kiểm tra những tài liệu, chứng cứ tại toà, ý kiến của Kiểm sát viên, bị cáo và những người tham gia tố tụng, qua việc xét hỏi và tranh luận tại toà”.

- Mục “Xét thấy” phân tích những chứng cứ xác định có tội hoặc chứng cứ xác định không phạm tội, xác định bị cáo có phạm tội hay không và nếu bị cáo phạm tội thì phạm tội gì, theo điều, khoản nào của Bộ luật hình sự, tình tiết tăng nặng, tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự đối với bị cáo và hướng xử lý bị cáo như thế nào. Nếu Hội đồng xét xử xác định bị cáo không phạm tội thì bản án phải ghi rõ những căn cứ xác định bị cáo không có tội và vì sao không phạm tội (do không đủ chứng cứ kết tội hay do hành vi không cấu thành tội phạm hoặc bị cáo không có hành vi vi phạm), từ đó xác định có chuyển vụ việc cho cơ quan có thẩm quyền để xử lý hành chính, xử lý kỷ luật không và phải giải quyết việc khôi phục danh dự, quyền, lợi ích hợp pháp cho họ.

Phần quyết định ghi những quyết định của Toà án. Nếu bị cáo phạm tội thì ghi tuyên bố bị cáo phạm tội gì; áp dụng điểm, khoản, điều luật của Bộ luật hình sự để xử phạt bị cáo và hình phạt cụ thể (hình phạt chính, hình phạt bổ sung); các biện pháp tư pháp; trách nhiệm dân sự của bị cáo, của nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự; xử lý vật chứng; án phí hình sự và án phí dân sự sơ thẩm. Nếu bị cáo không phạm tội thì ghi tuyên bố bị cáo không phạm tội. Cuối cùng là ghi quyền kháng cáo đối với bản án (thông thường ghi “bị cáo, người bị hại, người đại diện hợp pháp cho người bị hại, người có quyền, nghĩa vụ liên quan có mặt có quyền kháng cáo bản án trong thời hạn 15 ngày kể từ ngày tuyên án. Người vắng mặt có quyền kháng cáo bản án trong thời hạn 15 ngày kể từ ngày nhận được bản án hoặc ngày niêm yết bản án”).

CHUYÊN ĐỀ 9:  XÉT XỬ PHÚC THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ

1. Khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa của xét xử phúc thẩm

Điều 20 Bộ luật tố tụng hình sự quy định nguyên tắc hai cấp xét xử, theo đó,  bản án và quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật ngay sau khi tuyên án mà có thể bị kháng cáo, kháng nghị để xét xử lại theo thủ tục phúc thẩm. Việc quy định nguyên tắc hai cấp xét xử nhằm bảo đảm việc xét xử các vụ án được chính xác, khách quan, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân. Theo quy định của BLTTHS, xét xử phúc thẩm là “việc Tòa án cấp trên trực tiếp xét xử lại vụ án hoặc xét lại quyết định sơ thẩm mà bản án, quyết định sơ thẩm đối với vụ án đó chưa có hiệu lực pháp luật bị kháng cáo, kháng nghị” (Điều 230 BLTTHS).

Xét xử phúc thẩm vụ án hình sự có một số đặc điểm sau đây:

- Đối tượng của xét xử phúc thẩm là vụ án mà bản án hoặc quyết định về vụ án đó chưa có hiệu lực pháp luật bị kháng cáo, kháng nghị;

- Căn cứ làm phát sinh thủ tục phúc thẩm là kháng cáo, kháng nghị hợp lệ đối với bản án, quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật;

- Phạm vi xét xử phúc thẩm được xác định trên cơ sở nội dung kháng cáo, kháng nghị. Tuy nhiên, Tòa án cấp phúc thẩm có thể xem xét các phần khác không bị kháng cáo, kháng nghị của bản án.

- Thẩm quyền xét xử phúc thẩm thuộc về Tòa án cấp trên trực tiếp của Tòa án đã xét xử sơ thẩm.

Thủ tục xét xử phúc thẩm vụ án hình sự có ý nghĩa quan trọng trong việc đảm bảo pháp chế xã hội chủ nghĩa, bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của công dân đặc biệt là của bị cáo. Điều đó thể hiện ở một số điểm cụ thể sau:

- Thủ tục xét xử phúc thẩm là một đảm bảo pháp lý quan trọng để Viện kiểm sát, bị cáo, những người có quyền và lợi ích hợp pháp liên quan đến vụ án thể hiện thái độ không đồng tình với việc xét xử của Tòa án cấp sơ thẩm bằng việc kháng cáo, kháng nghị để bảo vệ các quyền và lợi ích của mình, bảo vệ pháp chế xã hội chủ nghĩa.

- Việc quy định và thực hiện chế độ hai cấp xét xử thể hiện thái độ thận trọng của Nhà nước trong việc đưa ra phán quyết về số phận pháp lý, sinh mạng chính trị, quyền lợi và lợi ích hợp pháp của công dân; thể hiện bản chất của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam; thể hiện sự tôn trọng và đảm bảo thực hiện có hiệu quả các quyền con người trong hoạt động tư pháp.

- Thủ tục xét xử phúc thẩm góp phần nâng cao chất lượng xét xử vụ án hình sự nói chung, chất lượng xét xử sơ thẩm các vụ án hình sự nói riêng. Thông qua hoạt động xét xử phúc thẩm, Tòa án cấp phúc thẩm thực hiện chức năng giám đốc việc xét xử, phát hiện những sai lầm, thiếu sót của Tòa án cấp sơ thẩm để kịp thời rút kinh nghiệm đối với các Tòa án cấp sơ thẩm, bảo đảm việc áp dụng thống nhất pháp luật.

2. Kháng cáo, kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm

Bản án, quyết định chưa có hiệu lực pháp luật chỉ có thể bị xét xử lại theo thủ tục phúc thẩm khi có kháng cáo, kháng nghị phúc thẩm hợp lệ. Do đó, kháng cáo, kháng nghị hợp lệ là cơ sở làm phát sinh thủ tục phúc thẩm đồng thời cũng xác định phạm vi xét xử của Tòa án cấp phúc thẩm.

2.1 Kháng cáo phúc thẩm

2.1.1 Chủ thể kháng cáo

Quyền kháng cáo bản án, quyết định sơ thẩm chỉ thuộc về những người tham gia tố tụng mà quyền lợi của họ hoặc quyền lợi của người mà họ có trách nhiệm bảo vệ có thể bị ảnh hưởng do quyết định của Tòa án sơ thẩm. Tùy thuộc vào phạm vi ảnh hưởng của bản án, quyết định sơ thẩm đối với quyền và lợi ích hợp pháp của từng loại chủ thể mà phạm vi quyền kháng cáo của họ được quy định khác nhau.

Điều 231 BLTTHS quy định những người có quyền kháng cáo bao gồm:

- Bị cáo, người đại diện hợp pháp của bị cáo có quyền kháng cáo bản án hoặc quyết định sơ thẩm.  Bị cáo có thể kháng cáo một phần hoặc toàn bộ bản án sơ thẩm, các quyết định sơ thẩm nếu cho rằng bản án, quyết định sơ thẩm chưa hợp lý. Quyền kháng cáo là quyền độc lập của bị cáo, những người thân thích của bị cáo không có quyền kháng cáo thay bị cáo. Trường hợp bị cáo là người chưa thành niên, người có nhược điểm về thể chất hoặc tâm thần thì người đại diện hợp pháp của bị cáo có quyền kháng cáo bản án hoặc quyết định sơ thẩm để bảo vệ lợi ích cho bị cáo.  Người được Tòa án tuyên không phạm tội có quyền kháng cáo phần lý do bản án sơ thẩm đã tuyên họ không phạm tội.

- Người bào chữa có quyền kháng cáo để bảo vệ lợi ích của bị cáo là người chưa thành niên hoặc người có nhược điểm về thể chất hoặc tâm thần. Quyền kháng cáo của người bào chữa trong trường hợp này là quyền độc lập, không phụ thuộc vào việc bị cáo đồng ý hay không đồng ý ; trường hợp người bào chữa kháng cáo, bị cáo vẫn có quyền kháng cáo.

- Người bị hại có quyền kháng cáo toàn bộ bản án hoặc quyết định của Tòa án cấp sơ thẩm theo hướng có lợi cho bị cáo hoặc theo hướng làm xấu hơn tình trạng của bị cáo. Nếu người bị hại là người chưa thành niên, người có nhược điểm về thể chất hoặc tâm thần thì người đại diện hợp pháp của người bị hại có quyền kháng cáo bản án sơ thẩm (người bị hại vẫn có quyền kháng cáo) ; nếu người bị hại chết thì người đại diện hợp pháp của người bị hại thực hiện quyền kháng cáo. Trường hợp người bị hại chết mà có từ hai người trở lên đều là người đại diện hợp pháp của người bị hại thì quyền kháng cáo được xác định như sau[15] :

+ Trường hợp quá trình điều tra, truy tố hoặc tại phiên tòa sơ thẩm những người này đã đồng ý cử một người trong số họ thay mặt họ tham gia tố tụng với tư cách là người đại diện hợp pháp của người bị hại thì sau khi xét xử sơ thẩm những người này vẫn có quyền kháng cáo toàn bộ bản án hoặc quyết định sơ thẩm. Việc kháng cáo có thể do từng người thực hiện hoặc có thể cử một người trong số họ thay mặt họ thực hiện.

+ Trường hợp quá trình điều tra, truy tố hoặc tại phiên tòa sơ thẩm những người này chưa cử ai trong số họ thay mặt họ làm người đại diện hợp pháp của người bị hại mà người đại diện hợp pháp chỉ do một người trong số họ tự nhận, nếu sau khi xét xử sơ thẩm có người trong số những người chưa cử người đại diện có đơn với nội dung khiếu nại bản án sơ thẩm hoặc xin xét xử phúc thẩm vụ án thì xử lý như sau: nếu nội dung đơn của họ phù hợp với nội dung kháng cáo của người đại diện hợp pháp đã tham gia tố tụng thì Tòa án cấp phúc thẩm chấp nhận để xét xử phúc thẩm theo thủ tục chung ; nếu nội dung đơn của họ không phù hợp với nội dung đơn kháng cáo của người đại diện hợp pháp đã tham gia tố tụng hoặc người đại diện hợp pháp đã tham gia tố tụng không kháng cáo và trong vụ án còn có những người tham gia tố tụng khác kháng cáo, Viện kiểm sát kháng nghị thì khi xét xử phúc thẩm Tòa án cấp phúc thẩm hủy bản án hoặc quyết định sơ thẩm về phần có liên quan mà họ có khiếu nại hoặc xin xét xử phúc thẩm vụ án để điều tra lại hoặc xét xử sơ thẩm lại do có vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng (chưa đưa họ vào tham gia tố tụng khi quyền, lợi ích của họ xung đột với quyền, lợi ích của người đại diện hợp pháp đã tham gia tố tụng) ; Nếu trong vụ án không có ai kháng cáo, Viện kiểm sát không kháng nghị thì đơn của họ được coi là đơn khiếu nại đối với bản án hoặc quyết định sơ thẩm, bản án hoặc quyết định sơ thẩm sẽ được xem xét lại theo trình tự giám đốc thẩm.

Trong trường hợp người bị hại chỉ kháng cáo phần bản án hoặc quyết định sơ thẩm có liên quan đến việc bồi thường thiệt hại thì họ có thể ủy quyền cho người khác. Người được ủy quyền có các quyền và lợi ích hợp pháp như của nguyên đơn dân sự.

- Nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự hoặc người đại diện hợp pháp của họ có quyền kháng cáo phần bản án hoặc quyết định có liên quan đến việc bồi thường thiệt hại. Người đại diện hợp pháp của nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự có thể là người đại diện theo pháp luật hoặc theo ủy quyền. Nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự là cá nhân có thể trực tiếp hoặc ủy quyền cho người khác, có đủ điều kiện theo quy định pháp luật, thực hiện việc kháng cáo. Nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự là tổ chức thực hiện việc kháng cáo thông qua người đại diện theo pháp luật hoặc người được người đại diện ủy quyền.

- Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án có quyền kháng cáo phần bản án hoặc quyết định có liên quan đến quyền lợi, nghĩa vụ của họ. Người đại diện hợp pháp của người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án được xác định tương tự như đối với nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự.

- Người bảo vệ quyền lợi của người chưa thành niên hoặc người có nhược điểm về tâm thần hoặc thể chất có quyền kháng cáo phần bản án, quyết định của Toà án có liên quan đến quyền lợi, nghĩa vụ của người mà mình bảo vệ.

2.1.2 Thời hạn kháng cáo

Việc kháng cáo của các chủ thể bị giới hạn bởi thời hạn kháng cáo; kháng cáo chỉ hợp lệ nếu được thực hiện trong thời hạn kháng cáo (trừ trường hợp kháng cáo quá hạn có lý do chính đáng) và đảm bảo các điều kiện khác theo quy định của pháp luật.

Thời hạn kháng cáo bản án sơ thẩm là 15 ngày kể từ ngày tuyên án (trong trường hợp bị cáo, đương sự có mặt tại phiên tòa) hoặc 15 ngày kể từ ngày bản án được giao hoặc được niêm yết (trong trường hợp bị cáo, đương sự vắng mặt tại phiên tòa).

Thời điểm bắt đầu tính thời hạn kháng cáo là ngày tiếp theo sau ngày tuyên án hoặc ngày bản án, quyết định được giao hoặc được niêm yết.  Trường hợp trong ngày Tòa án tuyên án, bị cáo, đương sự có mặt tại phiên tòa có đơn kháng cáo ngay thì Tòa án cấp sơ thẩm nhận đơn kháng cáo theo thủ tục chung. Thời điểm kết thúc thời hạn kháng cáo, kháng nghị là thời điểm kết thúc ngày cuối cùng của thời hạn. Nếu ngày cuối cùng của thời hạn là ngày nghỉ (thứ bảy, chủ nhật) hoặc ngày lễ, thì thời hạn kết thúc vào ngày làm việc đầu tiên tiếp theo ngày nghỉ đó. Thời điểm kết thúc ngày cuối cùng của thời hạn vào lúc hai mươi tư giờ của ngày đó.

Ngày kháng cáo được xác định như sau :

- Trong trường hợp đơn kháng cáo gửi qua bưu điện thì ngày kháng cáo là ngày bưu điện nơi gửi đóng dấu ở phong bì; do đó, khi nhận đơn kháng cáo gửi qua bưu điện, Toà án phải kiểm tra ngày đóng dấu trên phong bì và lưu phong bì cùng với đơn kháng cáo để xác định ngày kháng cáo.

- Trong trường hợp đơn kháng cáo gửi qua Ban giám thị trại tạm giam, thì ngày kháng cáo là ngày Ban giám thị trại tạm giam nhận được đơn.  Nếu Ban giám thị trại tạm giam không ghi ngày nhận được đơn kháng cáo, thì Toà án yêu cầu Ban giám thị trại tạm giam xác nhận ngày nhận đơn đó để xác định ngày kháng cáo.

- Trong trường hợp người kháng cáo đến nộp đơn kháng cáo tại Toà án hoặc trong trường hợp họ đến Toà án cấp sơ thẩm trình bày trực tiếp về việc kháng cáo, thì ngày kháng cáo là ngày Toà án nhận đơn hoặc là ngày Toà án lập biên bản về việc kháng cáo.

Về nguyên tắc, kháng cáo ngoài thời hạn kháng cáo không được chấp nhận. Tuy nhiên, để đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp cho người kháng cáo, trong trường hợp kháng cáo quá hạn có lý do chính đáng vẫn được Tòa án cấp phúc thẩm chấp nhận. Lý do chính đáng là những trường hợp bất khả kháng hoặc trở ngại khách quan khác mà người kháng cáo không thể thực hiện được việc kháng cáo trong thời hạn luật định, ví dụ: người có quyền kháng cáo bị ốm đau đột xuất phải đi cấp cứu và nằm viện dài ngày hoặc do thiên tai... Khi nhận đơn kháng cáo quá hạn, Toà án cấp sơ thẩm có trách nhiệm xác minh lý do kháng cáo quá hạn rồi gửi hồ sơ vụ án cùng kháng cáo quá hạn lên Tòa án cấp phúc thẩm. Tòa án cấp phúc thẩm phải lập Hội đồng xét kháng cáo quá hạn và quyết định chấp nhận hay không chấp nhận kháng cáo đó.

2.1.3 Thủ tục kháng cáo

Người có quyền kháng cáo có thể gửi đơn kháng cáo đến Tòa án đã xét xử sơ thẩm hoặc Tòa án cấp phúc thẩm hoặc có thể trình bày trực tiếp với Tòa án đã xét xử sơ thẩm về việc kháng cáo. Trường hợp người kháng cáo trình bày trực tiếp, Chánh án Tòa án cử một Thẩm phán hoặc một cán bộ Tòa án tiếp và giải quyết, nếu người kháng cáo biết chữ thì hướng dẫn để họ tự viết đơn, nếu họ muốn trình bày trực tiếp thì lập biên bản về việc kháng cáo, ghi rõ lý do và yêu cầu kháng cáo. Nếu kháng cáo trong thời hạn luật định nhưng nội dung kháng cáo chưa rõ ràng, chưa cụ thể thì Tòa án cấp sơ thẩm có thể yêu cầu người kháng cáo thể hiện rõ nội dung kháng cáo. Trường hợp bị cáo đang bị tạm giam, Ban giám thị trại tạm giam phải tiếp nhận và gửi ngay đơn kháng cáo của bị cáo đến Tòa án đã xét xử sơ thẩm.

Đối với bị cáo bị xử phạt tử hình, nếu hết thời hạn kháng cáo mà không nhận được đơn kháng cáo thì Tòa án cấp sơ thẩm phải xác minh xem họ có kháng cáo hay không. Biên bản xác minh phải có chữ ký của cán bộ Tòa án, cán bộ trại giam và người bị xử phạt tử hình. Nếu kết quả xác minh cho thấy bị cáo có làm đơn kháng cáo nhưng bị thất lạc thì trong biên bản cần ghi rõ nội dung kháng cáo và gửi ngay biên bản đó cùng hồ sơ vụ án cho Tòa án cấp phúc thẩm.

2.2  Kháng nghị phúc thẩm

2.2.1 Chủ thể và căn cứ kháng nghị phúc thẩm

Theo quy định của BLTTHS thì Viện kiểm sát cùng cấp và Viện kiểm sát cấp trên trực tiếp có quyền kháng nghị bản án, quyết định sơ thẩm. Kháng nghị bản án, quyết định sơ thẩm không chỉ là quyền mà còn là trách nhiệm của Viện kiểm sát nhằm đảm bảo pháp chế xã hội chủ nghĩa, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị cáo và các đương sự. Về phạm vi, Viện kiểm sát có thể kháng nghị đối với toàn bộ hoặc một phần bản án, quyết định sơ thẩm (về toàn bộ hoặc một số vấn đề như hình sự, dân sự, xử lý vật chứng... ; đối với một số bị cáo hoặc tất cả các bị cáo trong vụ án...). Kháng nghị của Viện kiểm sát có thể theo hướng có lợi hoặc bất lợi cho bị cáo và các đương sự.

2.2.2 Thời hạn kháng nghị phúc thẩm

Thời hạn kháng nghị theo trình tự phúc thẩm của Viện kiểm sát cùng cấp là 15 ngày, của Viện kiểm sát cấp trên trực tiếp là 30 ngày, kể từ ngày tuyên án. Việc xác định ngày đầu tiên, ngày cuối cùng của thời hạn kháng nghị tương tự như đối với thời hạn kháng cáo.

Trong mọi trường hợp, việc kháng nghị phải được thực hiện trong thời hạn luật định; kháng cáo quá hạn không được chấp nhận. Điều này xuất phát từ đặc thù về chức năng, nhiệm vụ của Viện kiểm sát, là cơ quan tiến hành tố tụng có đầy đủ điều kiện về con người, về vật chất để thực hiện quyền (và cũng là nhiệm vụ) kháng nghị trong thời hạn pháp luật quy định.

2.2.3 Thủ tục kháng nghị phúc thẩm

Khi phát hiện bản án hoặc quyết định sơ thẩm có vi phạm pháp luật, Kiểm sát viên báo cáo với lãnh đạo Viện kiểm sát cấp mình để kháng nghị phúc thẩm. Thẩm quyền kháng nghị thuộc về Viện trưởng Viện kiểm sát (hoặc Phó viện trưởng Viện kiểm sát theo sự phân công của Viện trưởng). Kháng nghị phải được lập thành văn bản trong đó nêu rõ nội dung kháng nghị, lý do của việc kháng nghị và yêu cầu của Viện kiểm sát.

Trường hợp cả Viện kiểm sát cùng cấp và Viện kiểm sát cấp trên đều kháng nghị đối với bản án, quyết định sơ thẩm nhưng nội dung kháng nghị mâu thuấn với nhau, nếu Viện kiểm sát cấp dưới không rút kháng nghị thì đối với phần có kháng nghị mâu thuẫn, Tòa án cấp phúc thẩm chỉ xét xử theo kháng nghị của Viện kiểm sát cấp trên trực tiếp. Nếu hai kháng nghị có tính bổ sung cho nhau thì Tòa án cấp phúc thẩm xét xử theo cả hai kháng nghị đó.

2.2.4 Hậu quả của việc kháng cáo, kháng nghị

Trong thời hạn kháng cáo, kháng nghị, toàn bộ bản án sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật. Khi hết thời hạn kháng cáo, kháng nghị, những phần của bản án bị kháng cáo, kháng nghị chưa có hiệu lực pháp luật và chưa được đưa ra thi hành, trừ trường hợp bị cáo đang bị tạm giam mà Tòa án cấp sơ thẩm quyết định đình chỉ vụ án, không kết tội, miễn trách nhiệm hình sự, miễn hình phạt cho bị cáo, hình phạt không phải là tù giam hoặc phạt tù nhưng cho hưởng án treo hoặc khi thời hạn phạt tù bằng hoặc ngắn hơn thời hạn đã tạm giam. Đối với những trường hợp này, dù có kháng cáo, kháng nghị nhưng phần hình sự của bản án sơ thẩm vẫn được thi hành ngay.

Khi có kháng cáo, kháng nghị đối với toàn bộ bản án sơ thẩm thì toàn bộ bản án chưa có hiệu lực pháp luật và không được đưa ra thi hành.

Trong thời hạn 07 ngày kể từ ngày hết hạn kháng cáo, kháng nghị, Tòa án cấp sơ thẩm phải gửi hồ sơ vụ án cùng với đơn kháng cáo, kháng nghị cho Tòa án cấp phúc thẩm.

2.2.5. Bổ sung, thay đổi, rút kháng cáo, kháng nghị

Việc thực hiện hay không thực hiện quyền kháng cáo, kháng nghị, nội dung kháng cáo, kháng nghị hoàn toàn phụ thuộc vào ý chí của các chủ thể có quyền kháng cáo, kháng nghị. Vì vậy, bên cạnh việc quy định về quyền kháng cáo, kháng nghị, BLTTHS cũng quy định các chủ thể này có quyền bổ sung, thay đổi, rút kháng cáo, kháng nghị. Theo khoản 1, Điều 238 BLTTHS “Trước khi bắt đầu hoặc tại phiên tòa phúc thẩm, người kháng cáo hoặc Viện kiểm sát có quyền bổ sung, thay đổi kháng cáo, kháng nghị nhưng không được làm xấu hơn tình trạng của bị cáo; rút một phần hoặc toàn bộ kháng cáo, kháng nghị”. Quy định này tạo điều kiện cho các chủ thể kháng cáo, kháng nghị có thể kịp thời thay đổi những nội dung kháng cáo, kháng nghị mà theo họ là chưa thỏa đáng, giúp Tòa án cấp phúc thẩm có cơ sở xét xử vụ án toàn diện, đầy đủ hơn đồng thời vẫn đảm bảo quyền lợi của bị cáo. “Làm xấu hơn tình trạng của bị cáo” được hiểu là làm cho bị cáo có thể bị Tòa án cấp phúc thẩm phạt nặng hơn, áp dụng điều khoản Bộ luật hình sự về tội nặng hơn hoặc tăng mức bồi thường so với quyết định của Tòa án cấp sơ thẩm.

Bổ sung, thay đổi kháng cáo, kháng nghị:  Điều 238 BLTTHS quy định “Trước khi bắt đầu hoặc tại phiên tòa phúc thẩm, người kháng cáo hoặc Viện kiểm sát có quyền bổ sung, thay đổi kháng cáo, kháng nghị nhưng không được làm xấu hơn tình trạng của bị cáo”. Theo hướng dẫn tại mục 7.1 Nghị quyết số 05/2005/NQ-HĐTP, việc bổ sung, thay đổi kháng cáo, kháng nghị cần phân biệt như sau:

- Trường hợp vẫn còn thời hạn kháng cáo, kháng nghị thì người kháng cáo, Viện kiểm sát kháng nghị có quyền bổ sung, thay đổi nội dung kháng cáo, kháng nghị đối với phần hoặc toàn bộ bản án sơ thẩm mà mình có quyền kháng cáo, kháng nghị theo hướng có lợi hay không có lợi cho bị cáo. Thực chất, sự thay đổi, bổ sung kháng cáo, kháng nghị trong thời điểm này là việc thực hiện quyền kháng cáo, kháng nghị phù hợp với quy định pháp luật  nên nội dung kháng cáo, kháng nghị không bị giới hạn bởi nguyên tắc “không làm xấu hơn tình trạng” của bị cáo. Tương tự như vậy, trong trường hợp người kháng cáo, Viện kiểm sát đã rút một phần hoặc toàn bộ kháng cáo, kháng nghị nhưng sau đó có kháng cáo, kháng nghị lại mà vẫn còn trong thời hạn kháng cáo, kháng nghị thì vẫn được chấp nhận để xét xử phúc thẩm theo thủ tục chung.

- Trường hợp đã hết thời hạn kháng cáo, kháng nghị thì trước khi bắt đầu hoặc tại phiên tòa phúc thẩm, người kháng cáo, Viện kiểm sát đã kháng nghị có quyền bổ sung, thay đổi nội dung kháng cáo, kháng nghị nhưng không được làm xấu hơn tình trạng của bị cáo. Quy định này nhằm đảm bảo quyền lợi của bị cáo không bị xâm phạm một cách tùy tiện.

Nội dung bổ sung, thay đổi kháng cáo, kháng nghị phải được làm thành văn bản. Người kháng cáo có thể trình bày yêu cầu bổ sung, thay đổi kháng cáo với Tòa án đã xử sơ thẩm hoặc Tòa án cấp phúc thẩm, Tòa án lập biên bản về việc bổ sung, thay đổi này. Việc bổ sung, thay đổi kháng cáo tại phiên tòa phúc thẩm được ghi vào biên bản phiên tòa.

Rút kháng cáo, kháng nghị: Trong trường hợp người kháng cáo rút toàn bộ kháng cáo, Viện kiểm sát rút toàn bộ kháng nghị trước khi mở phiên tòa và trong vụ án không còn kháng cáo, kháng nghị nào thì Thẩm phán được phân công chủ tọa phiên tòa phúc thẩm ra quyết định đình chỉ việc xét xử phúc thẩm. Trong trường hợp này, bản án sơ thẩm có hiệu lực pháp luật kể từ ngày hết thời hạn kháng cáo, kháng nghị. Nếu tại phiên tòa, người kháng cáo, Viện kiểm sát rút toàn bộ kháng cáo, kháng nghị thì Hội đồng xét xử phúc thẩm ra quyết định đình chỉ xét xử phúc thẩm. Bản án sơ thẩm có hiệu lực pháp luật kể từ ngày Tòa án cấp phúc thẩm ra quyết định đình chỉ xét xử phúc thẩm.

Trong trường hợp người kháng cáo rút một phần kháng cáo hoặc có nhiều người kháng cáo nhưng có người rút kháng cáo, có người không rút kháng cáo, Viện kiểm sát rút một phần kháng nghị thì việc rút kháng cáo, kháng nghị phải được làm thành văn bản, lưu vào hồ sơ vụ án, phần kháng cáo, kháng nghị đã bị rút được coi như không có kháng cáo, kháng nghị (nếu rút kháng cáo, kháng nghị trước khi mở phiên tòa phúc thẩm); hoặc được ghi vào biên bản phiên tòa (nếu rút kháng cáo, kháng nghị tại phiên tòa phúc thẩm), Tòa án cấp phúc thẩm tiếp tục xét xử phúc thẩm vụ án theo thủ tục chung đối với phần kháng cáo, kháng nghị còn lại.

2.2.6 Thông báo về việc kháng cáo, kháng nghị

Khi có kháng cáo, kháng nghị, Tòa án cấp sơ thẩm phải thông báo bằng văn bản cho Viện kiểm sát cùng cấp và những người tham gia tố tụng trong thời hạn 07 ngày kể từ ngày nhận được kháng cáo, kháng nghị. Quy định này nhằm giúp cho Viện kiểm sát, những người tham gia tố tụng chủ động chuẩn bị tài liệu, chứng cứ và các điều kiện khác để tham gia phiên tòa phúc thẩm.

Khi thông báo về việc kháng cáo, kháng nghị, Tòa án cấp sơ thẩm không phải thông báo về việc kháng cáo cho chính người đã kháng cáo và cũng không phải thông báo về việc kháng nghị cho Viện kiểm sát đã kháng nghị. Những người tham gia tố tụng không kháng cáo (trừ bị cáo) được thông báo về việc kháng cáo, kháng nghị nếu việc xét xử phúc thẩm vụ án có liên quan đến quyền lợi, nghĩa vụ của họ. Nếu Viện kiểm sát kháng nghị đã gửi kháng nghị cho bị cáo và đương sự có liên quan đến kháng nghị thì Tòa án cấp sơ thẩm không phải thông báo cho họ.

Người được thông báo về việc kháng cáo, kháng nghị có quyền gửi ý kiến của mình (bằng văn bản) cho Tòa án cấp phúc thẩm; văn bản này được lưu vào hồ sơ vụ án.

2.2.7 Kháng cáo, kháng nghị các quyết định của Tòa án cấp sơ thẩm

Viện kiểm sát cùng cấp hoặc cấp trên trực tiếp có quyền kháng nghị quyết định của Tòa án cấp sơ thẩm. Các quyết định bị kháng nghị có thể là quyết định đình chỉ vụ án, quyết định tạm đình chỉ vụ án, quyết định khởi tố vụ án của Hội đồng xét xử sơ thẩm, quyết định áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh…Thời hạn kháng nghị của Viện kiểm sát cùng cấp là 07 ngày, của Viện kiểm sát cấp trên trực tiếp là 15 ngày kể từ ngày Tòa án ra quyết định; trường hợp Viện kiểm sát cùng cấp kháng nghị quyết định áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh thì việc kháng nghị và xét kháng nghị được tiến hành như đối với bản án sơ thẩm.

Bị cáo, người đại diện hợp pháp của bị cáo, người bào chữa, người bị hại, người đại diện hợp pháp của người bị hại có quyền kháng cáo đối với quyết định đình chỉ vụ án, quyết định tạm đình chỉ vụ án của Tòa án cấp sơ thẩm. Thời hạn kháng cáo là 07 ngày kể từ ngày người có quyền kháng cáo nhận được quyết định.

3. Xét xử phúc thẩm

3.1 Những vấn đề chung

3.1.1 Thẩm quyền xét xử phúc thẩm

Thẩm quyền xét xử phúc thẩm thuộc về Tòa án cấp trên trực tiếp của Tòa án đã xét xử sơ thẩm vụ án. Điều 20, Điều 28 Luật tổ chức Tòa án nhân dân năm 2002, Pháp lệnh tổ chức Tòa án quân sự năm 2002, BLTTHS năm 2003 quy định thẩm quyền xét xử phúc thẩm như sau:

- Tòa án nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương, Tòa án quân sự cấp quân khu và tương đương (Tòa án cấp tỉnh) có thẩm quyền xét xử phúc thẩm những vụ án mà bản án, quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật của Tòa án cấp dưới  (Tòa án nhân dân huyện, quận, thành phố, thị xã thuộc tỉnh; Tòa án quân sự khu vực) bị kháng cáo, kháng nghị.

- Các tòa phúc thẩm Tòa án nhân dân tối cao có thẩm quyền xét xử phúc thẩm các vụ án mà bản án, quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật của Tòa án nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương bị kháng cáo, kháng nghị. Tòa án quân sự trung ương có thẩm quyền xét xử phúc thẩm các vụ án mà bản án, quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật của Tòa án quân sự cấp quân khu bị kháng cáo, kháng nghị.

3.1.2 Phạm vi xét xử phúc thẩm

Phạm vi xét xử phúc thẩm là giới hạn nội dung những vấn đề mà Tòa án cấp phúc thẩm có thể xem xét, quyết định. Việc quy định phạm vi xét xử phúc thẩm có ý nghĩa rất quan trọng nhằm đảm bảo tính ổn định của bản án, quyết định sơ thẩm, đảm bảo quyền và lợi ích chính đáng của những người tham gia tố tụng, phù hợp với đối tượng, mục đích của việc xét xử phúc thẩm.

Điều 241 BLTTHS quy định: “Tòa án cấp phúc thẩm xem xét nội dung kháng cáo, kháng nghị. Nếu xét thấy cần thiết thì Tòa án cấp phúc thẩm có thể xem xét các phần khác không bị kháng cáo, kháng nghị của bản án”. Theo quy định này, phạm vi xét xử phúc thẩm được xác định trên cơ sở nội dung kháng cáo, kháng nghị. Tòa án cấp phúc thẩm chỉ xem xét những vấn đề được nêu trong kháng cáo, kháng nghị hợp lệ. Đối với những phần không bị kháng cáo, kháng nghị, Tòa án cấp phúc thẩm chỉ xem xét nếu ở phần đó có những điểm có ý nghĩa đối với việc giảm nhẹ trách nhiệm hình sự cho bị cáo. Đối với phần bồi thường dân sự trong vụ án hình sự, nếu không có kháng cáo, kháng nghị thì Tòa án cấp phúc thẩm không xem xét, dù thực tế có thể có căn cứ để giảm mức bồi thường thiệt hại. Ngoài ra, thực tiễn phúc thẩm cho thấy Tòa án cấp phúc thẩm cũng xem xét đối với các phần không có kháng cáo, kháng nghị nếu ở các phần đó có vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng.

3.1.3 Thời hạn xét xử phúc thẩm

Thời hạn xét xử phúc thẩm là khoảng thời gian từ khi Tòa án cấp phúc thẩm nhận được hồ sơ vụ án do Tòa án cấp sơ thẩm gửi lên đến khi mở phiên tòa phúc thẩm. Việc quy định một thời hạn xét xử phúc thẩm hợp lý nhằm đảm bảo hoạt động xét xử phúc thẩm được thực hiện một cách kịp thời, hạn chế tình trạng kéo dài thời gian giải quyết vụ án, ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của những người tham gia tố tụng Theo quy định của BLTTHS, Tòa án nhân dân cấp tỉnh, Tòa án quân sự cấp quân khu phải mở phiên tòa phúc thẩm trong thời hạn 60 ngày; Tòa phúc thẩm Tòa án nhân dân tối cao, Tòa án quân sự trung ương phải mở phiên tòa phúc thẩm trong thời hạn 90 ngày kể từ ngày nhận được hồ sơ vụ án. Thời hạn nêu trên bao gồm cả thời gian Tòa án  cấp phúc thẩm và Viện kiểm sát cùng cấp nghiên cứu hồ sơ để chuẩn bị cho việc tiến hành và tham gia phiên tòa. Trong thời hạn 03 ngày kể từ ngày nhận hồ sơ, Tòa án cấp phúc thẩm phải chuyển hồ sơ cho Viện kiểm sát cùng cấp để Viện kiểm sát nghiên cứu trước. Thời gian nghiên cứu hồ sơ của Viện kiểm sát cấp tỉnh là 10 ngày, của Viện phúc thẩm Viện kiểm sát nhân dân tối cao là 20 ngày; hết thời hạn nghiên cứu hồ sơ, Viện kiểm sát phải hoàn trả hồ sơ cho Tòa án.

Tòa án cấp phúc thẩm không phải ra quyết định đưa vụ án ra xét xử nhưng chậm nhất là 15 ngày trước khi mở phiên tòa Tòa án phải thông báo bằng văn bản cho Viện kiểm sát cùng cấp và những người tham gia tố tụng về thời gian, địa điểm xét xử phúc thẩm vụ án. Đối với Viện kiểm sát, Tòa án cấp phúc thẩm gửi cho Viện kiểm sát cùng cấp lịch xét xử trong đó ghi rõ tên vụ án, thời gian, địa điểm xét xử vụ án. Đối với nhưng người tham gia tố tụng có liên quan đến nội dung kháng cáo, kháng nghị, Tòa án cấp phúc thẩm gửi cho họ giấy triệu tập tham gia phiên tòa.

3.1.4 Việc áp dụng, thay đổi, hủy bỏ biện pháp ngăn chặn của Tòa án cấp phúc thẩm

Sau khi nhận hồ sơ vụ án, Tòa án cấp phúc thẩm có quyền quyết định áp dụng, thay đổi hoặc hủy bỏ biện pháp ngăn chặn.

Đối với biện pháp tạm giam, việc áp dụng, thay đổi, hủy bỏ biện pháp tạm giam do Chánh án, Phó Chánh án Tòa án nhân dân cấp tỉnh, Toà án quân sự cấp quân khu, Thẩm phán giữ chức vụ Chánh tòa, Phó Chánh tòa Tòa phúc thẩm Tòa án nhân dân tối cao quyết định. Thời hạn tạm giam không được quá thời hạn xét xử phúc thẩm vụ án. Khi áp dụng biện pháp tạm giam đối với bị cáo cần lưu ý một số trường hợp sau đây:

- Đối với bị cáo đang bị tạm giam mà đến ngày mở phiên tòa thời hạn tạm giam đã hết, nếu xét thấy cần tiếp tục tạm giam để hoàn thành việc xét xử thì Tòa án ra lệnh tạm giam cho đến khi kết thúc phiên tòa;

- Đối với bị cáo đang bị tạm giam và bị xử phạt tù mà đến ngày kết thúc phiên tòa thời hạn tạm giam đã hết thì Hội đồng xét xử ra quyết định tạm giam bị cáo để đảm bảo việc thi hành án, trừ trường hợp bị cáo bị xử phạt tù nhưng được hưởng án treo, thời hạn phạt tù bằng hoặc ngắn hơn thời gian bị cáo đã bị tạm giam theo quy định tại khoản 4 và khoản 5 Điều 227 BLTTHS. Đối với bị cáo không bị tạm giam nhưng bị xử phạt tù thì Hội đồng xét xử có thể ra quyết định bắt tạm giam bị cáo ngay sau khi tuyên án trừ các trường hợp bị cáo được hoãn chấp hành hình phạt tù. Trong hai trường hợp này, thời hạn tạm giam là 45 ngày.

3.1.5 Thành phần Hội đồng xét xử phúc thẩm, thành phần những người tham gia phiên tòa phúc thẩm

Thành phần Hội đồng xét xử phúc thẩm: Điều 244 BLTTHS quy định “Hội đồng xét xử phúc thẩm gồm ba Thẩm phán và trong trường hợp cần thiết có thể có thêm hai Hội thẩm nhân dân”. Quy định này xuất phát từ đặc thù của xét xử phúc thẩm là việc xét xử lại vụ án mà cấp sơ thẩm đã xét xử, Hội đồng xét xử phúc thẩm phải đưa ra kết luận về sự hợp pháp hay không hợp pháp, có căn cứ hay không có căn cứ của bản án sơ thẩm. Để hoàn thành nhiệm vụ đó, thành phần Hội đồng xét xử phúc thẩm chủ yếu gồm các Thẩm phán chuyên nghiệp. Điều 244 BLTTHS cũng quy định sự tham gia của hai Hội thẩm nhân dân trong Hội đồng xét xử trong “trường hợp cần thiết”. Tuy nhiên, đến thời điểm hiện nay chưa có hướng dẫn thế nào là “trường hợp cần thiết” và thực tiễn xét xử phúc thẩm hầu như chưa có trường hợp nào Hội thẩm nhân dân tham gia Hội đồng xét xử phúc thẩm.

Thành phần những người tham gia phiên tòa phúc thẩm:

- Kiểm sát viên: Tại phiên tòa phúc thẩm, sự tham gia của Kiểm sát viên Viện kiểm sát cùng cấp là bắt buộc, không phụ thuộc vào việc Viện kiểm sát có kháng nghị đối với bản án sơ thẩm hay không. Nếu Kiểm sát viên vắng mặt thì Hội đồng xét xử phải hoãn phiên tòa.

- Người bào chữa, người bảo vệ quyền lợi của đương sự, người kháng cáo, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến việc kháng cáo, kháng nghị: Theo quy định của BLTTHS, những người tham gia tố tụng này phải được triệu tập tham gia phiên tòa; nếu họ không được triệu tập hợp lệ thì Hội đồng xét xử phải hoãn phiên tòa.  Nếu những người này đã được triệu tập hợp lệ nhưng vắng mặt tại phiên tòa thì việc tiếp tục xét xử hay hoãn phiên tòa phải được quyết định trên cơ sở cân nhắc về lý do vắng mặt (chính đáng hay không chính đáng); những hệ quả của sự vắng mặt đối với quá trình giải quyết vụ án (có làm rõ được các vấn đề cần chứng minh hay không; có ảnh hưởng bất lợi đến quyền và lợi ích hợp pháp của những người tham gia tố tụng hay không; có vi phạm các quy định về thủ tục tố tụng hay không…). Cụ thể, cần phân biệt như sau[16]:

Đối với trường hợp vắng mặt không có lý do chính đáng:

+ Nếu người vắng mặt không có lý do chính đáng là người bào chữa, người bảo vệ quyền lợi của đương sự thì Tòa án cấp phúc thẩm tiến hành xét xử vụ án theo thủ tục chung đối với kháng cáo, kháng nghị trừ trường hợp sự tham gia của người bào chữa là bắt buộc;

+ Nếu người vắng mặt không có lý do chính đáng là người kháng cáo (trừ bị cáo), người có quyền lợi hoặc nghĩa vụ liên quan đến kháng cáo, kháng nghị thì Tòa án cấp phúc thẩm coi như họ từ bỏ kháng cáo, từ bỏ quyền lợi liên quan đến kháng cáo, kháng nghị và tiếp tục xét xử vụ án theo thủ tục chung. Nếu khi xét xử phúc thẩm vụ án Tòa án cấp phúc thẩm không xem xét phần có kháng cáo, kháng nghị đã từ bỏ mà không liên quan đến phần kháng cáo, kháng nghị còn lại thì những phần đó của bản án hoặc quyết định sơ thẩm có hiệu lực kể từ ngày hết thời hạn kháng cáo, kháng nghị.

Đối với trường hợp vắng mặt có lý do chính đáng:

+ Nếu người vắng mặt có lý do chính đáng là người bào chữa  thì Tòa án cấp phúc thẩm vẫn tiến hành xét xử vụ án theo thủ tục chung, trừ trường hợp sự tham gia của người bào chữa là bắt buộc theo quy định pháp luật.

+ Nếu người vắng mặt có lý do chính đáng là những người tham gia tố tụng khác thì Tòa án cấp phúc thẩm vẫn tiến hành xét xử vụ án nhưng không được ra bản án, quyết định không có lợi cho bị cáo và các đương sự vắng mặt. Để bảo vệ kháng cáo, kháng nghị có căn cứ, đúng pháp luật theo hướng không có lợi cho bị cáo hoặc đương sự vắng mặt tại phiên tòa có lý do chính đáng thì Tòa án cấp phúc thẩm chỉ tiến hành xét xử vụ án nếu qua kết quả nghiên cứu hồ sơ vụ án cho thấy không có căn cứ để chấp nhận kháng cáo, kháng nghị. Tuy nhiên, trong trường hợp qua nghiên cứu hồ sơ vụ án thấy không có căn cứ để chấp nhận kháng cáo, kháng nghị nhưng tại phiên tòa xét thấy có căn cứ để chấp nhận kháng cáo, kháng nghị thì Tòa án cấp phúc thẩm phải hoãn phiên tòa.

Bản án hoặc quyết định phúc thẩm được coi là không có lợi cho bị cáo nếu Tòa án cấp phúc thẩm tăng hình phạt, chuyển khung hình phạt nặng hơn; áp dụng điều khoản Bộ luật hình sự về tội nặng hơn; không cho hưởng án treo đối với bị cáo được Tòa án cấp sơ thẩm cho hưởng án treo; tăng mức bồi thường thiệt hại; áp dụng thêm hình phạt bổ sung; áp dụng thêm biện pháp tư pháp so với bản án hoặc quyết định sơ thẩm. Đối với các đương sự, bản án phúc thẩm không có lợi cho họ nếu Tòa án cấp phúc thẩm sửa bản án hoặc quyết định sơ thẩm theo hướng ngược lại kháng cáo của họ hoặc giảm quyền lợi hoặc tăng nghĩa vụ đối với họ so với bản án hoặc quyết định sơ thẩm. Những trường hợp sau đây không được coi là bản án hoặc quyết định phúc thẩm không có lợi cho bị cáo hoặc đương sự vắng mặt tại phiên tòa: (i)Tòa án cấp phúc thẩm không chấp nhận kháng cáo, kháng nghị và giữ nguyên bản án sơ thẩm và quyết định về án phí phúc thẩm; (ii) Tòa án cấp phúc thẩm sửa lỗi chính tả, sửa số liệu do nhầm lẫn hoặc tính toán sai.

- Đối với những người khác (người không có kháng cáo, không bị kháng cáo, kháng nghị, người làm chứng, người giám định, người phiên dịch) sự tham gia phiên toà của họ do Toà án phúc thẩm quyết định. Nếu ở phiên toà sơ thẩm lời khai của những người này đã rõ ràng hoặc không cần phải hỏi lại thì không cần triệu tập họ. Toà án chỉ triệu tập những người mà xét thấy sự có mặt của họ là cần thiết, hoặc theo đề nghị của Viện kiểm sát hay của bị cáo.

3.1.6 Bổ sung, xem xét chứng cứ tại Tòa án cấp phúc thẩm

Để việc xét xử ở cấp phúc thẩm thật sự khách quan, tránh lệ thuộc vào hồ sơ vụ án, tạo điều kiện cho những người tham gia tố tụng bảo vệ quyền lợi của mình, BLTTHS quy định về việc bổ sung, xem xét chứng cứ mới (những chứng cứ chưa được thu thập ở giai đoạn điều tra, truy tố và xét xử sơ thẩm). Theo khoản 1, Điều 246 BLTTHS thì “trước khi xét xử hoặc trong khi xét hỏi tại phiên tòa, Viện kiểm sát có thể tự mình hoặc theo yêu cầu của Tòa án bổ sung chứng cứ mới; người đã kháng cáo và người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến việc kháng cáo, kháng nghị, người bào chữa, người bảo vệ quyền lợi của đương sự cũng có quyền bổ sung tài liệu, đồ vật”. BLTTHS không quy định cụ thể là Toà án cấp phúc thẩm có quyền tự mình hoặc theo yêu cầu của những người tham gia tố tụng bổ sung chứng cứ bằng cách yêu cầu cơ quan tổ chức hoặc cá nhân cung cấp các tài liệu cần thiết cho việc xét xử phúc thẩm vụ án nhưng căn cứ vào Điều 65 và Điều 246 BLTTHS thì có thể hiểu rằng, Toà án cấp phúc thẩm cũng có quyền đó, ngoài việc yêu cầu Viện kiểm sát bổ sung chứng cứ. Quy định về việc bổ sung, xem xét chứng cứ mới trong giai đoạn xét xử phúc thẩm có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc vì người tham gia phiên tòa phúc thẩm đã có thời gian nhất định để tìm hiểu, phát hiện, thu thập thêm các chứng cứ, tài liệu hoặc được tư vấn thêm để xuất trình các chứng cứ, tài liệu nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình, giúp Tòa án cấp phúc thẩm có cơ sở để đánh giá toàn diện hơn về vụ án.

Việc bổ sung, xem xét chứng cứ mới ở giai đoạn phúc thẩm cũng phải tuân thủ quy định chung của BLTTHS về trình tự, thủ tục thu thập, xác minh chứng cứ. Chứng cứ cũ, chứng cứ, tài liệu đồ vật mới bổ sung đều phải được xem xét tại phiên tòa. Bản án của Tòa án cấp phúc thẩm phải căn cứ vào cả chứng cứ cũ và chứng cứ mới. Việc tuân thủ các quy định này nhằm đảm bảo việc xét xử ở cấp phúc thẩm thật sự khách quan, tránh xu hướng lệ thuộc vào chứng cứ cũ hoặc chỉ coi trọng chứng cứ mới. Quy định này cũng cho thấy xét xử phúc thẩm không đơn thuần là việc xét xử lại vụ án mà bản án bị kháng cáo, kháng nghị mà còn là sự tiếp tục hoàn thiện quá trình xét xử, quá trình nhận thức về vụ án hình sự theo quan điểm đúng đắn của lý luận nhận thức thế giới khách quan của chủ nghĩa Mác – Lênin trong lĩnh vực cụ thể của hoạt động nhà nước, lĩnh vực tư pháp hình sự.

3.1.7 Thủ tục phiên tòa phúc thẩm

Bộ luật tố tụng hình sự quy định về thủ tục phiên tòa phúc thẩm theo hướng viện dẫn các quy đinh về thủ tục tố tụng tại phiên tòa sơ thẩm. Theo đó, phiên tòa phúc thẩm được tiến hành như phiên tòa sơ thẩm, với bốn phần: thủ tục bắt đầu phiên tòa, xét hỏi tại phiên tòa, tranh luận tại phiên tòa, nghị án và tuyên án. Tuy nhiên, do đặc điểm của việc xét xử phúc thẩm. cách thức tiến hành các bước cụ thể trong quá trình tố tụng tại phiên tòa có những điểm khác biệt. Cụ thể là: trong phần thủ tục bắt đầu phiên tòa, thay vì đọc quyết định đưa vụ án ra xét xử, một thành viên của Hội đồng xét xử tuyên bố khai mạc phiên tòa; ở bước xét hỏi, trước khi xét hỏi, một thành viên trong Hội đồng xét xử trình bày tóm tắt nội dung vụ án, quyết định của bản án sơ thẩm, nội dung của kháng cáo, kháng nghị; khi tranh luận thay cho việc luận tội đại diện Viện kiểm sát trình bày quan điểm về hướng giải quyết vụ án. Thủ tục nghị án và tuyên án phúc thẩm được tiến hành tương tự như ở phiên tòa sơ thẩm.

3.2   Quyền hạn của Tòa án cấp phúc thẩm

3.2.1 Không chấp nhận kháng cáo, kháng nghị và giữ nguyên bản án sơ thẩm

Bộ luật tố tụng hình sự không quy định cụ thể trường hợp nào thì Tòa án cấp phúc thẩm không chấp nhận kháng cáo, kháng nghị, giữ nguyên bản án sơ thẩm. Thông thường, Tòa án cấp phúc thẩm không chấp nhận kháng cáo, kháng nghị và giữ nguyên bản án sơ thẩm nếu qua việc xét hỏi và tranh luận tại phiên tòa phúc thẩm thấy rằng Tòa án cấp sơ thẩm đã xét xử chính xác, khách quan, không có lý do để chấp nhận kháng cáo, kháng nghị.

3.2.2 Sửa bản án sơ thẩm

Sửa bản án sơ thẩm là việc Tòa án cấp phúc thẩm thay đổi nội dung của bản án sơ thẩm. Tòa án cấp phúc thẩm có thể sửa bản án sơ thẩm theo hướng có lợi hoặc bất lợi cho bị cáo. Việc sửa bản án sơ thẩm theo hướng có lợi cho bị cáo không bị giới hạn ở phạm vi các vấn đề được nêu trong kháng cáo, kháng nghị. Nói cách khác, Hội đồng xét xử phúc thẩm có thể sửa bản án sơ thẩm theo hướng có lợi cho bị cáo ở cả những phần không có kháng cáo, kháng nghị hoặc đối với những bị cáo không kháng cáo, không bị kháng cáo, kháng nghị (trong vụ án có đồng phạm).  Quy định này để Tòa án cấp phúc thẩm có thể sửa chữa, khắc phục kịp thời những sai lầm của Tòa án cấp sơ thẩm, bảo vệ quyền và lợi ích của bị cáo. Việc sửa bản án sơ thẩm theo hướng làm xấu đi tình trạng của bị cáo chỉ được thực hiện khi có kháng cáo, kháng nghị theo hướng này và chỉ áp dụng đối với bị cáo bị kháng cáo, kháng nghị mà không áp dụng đối với bị cáo không bị kháng cáo, kháng nghị. Quy định này nhằm đảm bảo tính ổn định của phần bản án sơ thẩm không bị kháng cáo, kháng nghị cũng như các quyền và lợi ích hợp pháp của bị cáo không bị kháng cáo, kháng nghị.

Sửa bản án sơ thẩm theo hướng có lợi cho người bị kết án: Khoản 1 Điều 249 BLTTHS quy định các trường hợp sửa bản án sơ thẩm theo hướng có lợi cho người bị kết án nhưng không quy định căn cứ sửa bản án sơ thẩm trong từng trường hợp đó. Theo các quy định của BLHS, BLTTHS và qua thực tiễn xét xử phúc thẩm, có thể thấy rằng căn cứ để sửa án sơ thẩm theo hướng nhẹ hơn trong các trường hợp như sau:

- Miễn trách nhiệm hình sự hoặc miễn hình phạt cho bị cáo khi có căn cứ quy định tại Điều 25 và Điều 54 BLHS; có nhiều tình tiết giảm nhẹ đáng được khoan hồng đặc biệt theo quy định tại Điều 46 BLHS;

- Áp dụng điều khoản BLHS về tội nhẹ hơn và giảm hình phạt cho bị cáo nếu điều khoản của BLHS và mức hình phạt mà Toà án cấp sơ thẩm đã áp dụng đối với bị cáo không phù hợp (nặng) so với tính chất và mức độ nghiêm trọng của hành vi phạm tội;

- Giảm mức bồi thường thiệt hại khi mức bồi thường mà Tòa án cấp sơ thẩm áp dụng là quá cao, không phù hợp với các chứng cứ, tài liệu đã được thẩm tra tại phiên tòa phúc thẩm;

- Chuyển sang hình phạt khác thuộc loại nhẹ hơn phù hợp với các tình tiết của vụ án, nhân thân người phạm tội; giữ nguyên hình phạt tù nhưng cho hưởng án treo khi có đầy đủ các điều kiện theo quy định tại Điều 60 Bộ luật hình sự.

Sửa bản án sơ thẩm theo hướng không có lợi cho người bị kết án: Tòa án cấp phúc thẩm có quyền sửa bản án sơ thẩm theo hướng không có lợi cho người bị kết án (tăng hình phạt, áp dụng điều khoản BLHS về tội nặng hơn) nếu Viện kiểm sát kháng nghị, người bị hại hoặc đại diện hợp pháp của họ kháng cáo theo hướng đó.

Những trường hợp sau đây được coi là sửa bản án theo hướng không có lợi cho người bị kết án:

- Kết tội và quyết định hình phạt đối với bị cáo được Toà án cấp sơ thẩm miễn trách nhiệm hình sự hoặc miễn hình phạt.

- Kết án bị cáo theo tội danh nặng hơn hoặc áp dụng khung hình phạt nặng hơn so với bản án sơ thẩm (không coi là sửa theo tội danh nặng hơn nếu tội danh đó cùng tính chất, cùng loại và khung hình phạt tương đương với tội danh ở cấp sơ thẩm).

- Tăng hình phạt (nếu cùng một loại hình phạt thì mức độ nặng, nhẹ căn cứ vào mức hình phạt; với các loại hình phạt khác nhau thì đánh giá mức độ nặng, nhẹ của hình phạt trên cơ sở tính chất của hình phạt, căn cứ vào khung hình phạt (từ tử hình, tù chung thân, tù có thời hạn, đến phạt tiền, cảnh cáo) kể cả hình phạt bổ sung.

- Tăng mức bồi thường thiệt hại, áp dụng các biện pháp tư pháp mà Toà án cấp sơ thẩm chưa áp dụng hoặc áp dụng chưa đầy đủ.

3.2.3  Huỷ bản án sơ thẩm để điều tra lại hoặc xét xử lại

Hủy bản án sơ thẩm là việc Tòa án cấp phúc thẩm phủ nhận hoàn toàn kết quả xét xử ở cấp sơ thẩm. BLTTHS quy định Tòa án cấp sơ thẩm có quyền hủy bản án sơ thẩm để điều tra lại hoặc hủy bản án sơ thẩm để xét xử lại hay hủy bản án sơ thẩm và đình chỉ vụ án.

Toà án cấp phúc thẩm quyết định huỷ bản án sơ thẩm để điều tra lại khi nhận thấy việc điều tra ở cấp sơ thẩm không đầy đủ mà cấp phúc thẩm không thể bổ sung được (khoản 1 Điều 250 BLTTHS). Đây là trường hợp qua phiên tòa phúc thẩm thấy rằng hồ sơ vụ án thiếu chứng cứ quan trọng có ý nghĩa quyết định đối với việc xác định những yếu tố thuộc đối tượng chứng minh bắt buộc của vụ án như các chứng cứ có ảnh hưởng đến việc định tội danh, định khung hình phạt, các tình tiết ảnh hưởng tới trách nhiệm hình sự hoặc hình phạt.

Toà án cấp phúc thẩm huỷ bản án sơ thẩm để xét xử lại ở cấp sơ thẩm với thành phần Hội đồng xét xử mới trong những trường hợp sau: Thành phần Hội đồng xét xử sơ thẩm không đúng luật định hoặc có vi phạm nghiêm trọng khác về thủ tục tố tụng; người được Tòa án cấp sơ thẩm tuyên bố không có tội nhưng có căn cứ cho rằng người đó đã phạm tội. Theo hướng dẫn tại tiểu mục 4.4, mục 4, phần I Nghị quyết số 04/2004/NQ- HĐTP ngày 05/11/2004 hướng dẫn thi hành một số quy định trong phần thứ ba “Xét xử sơ thẩm” của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 thì vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng là “trường hợp BLTTHS quy định bắt buộc phải tiến hành hoặc tiến hành theo thủ tục tố tụng đó, nhưng cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng bỏ qua hoặc thực hiện không đúng xâm phạm nghiêm trọng đến quyền lợi của bị can, bị cáo, người bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án hoặc làm cho việc giải quyết vụ án thiếu khách quan toàn diện”.

Khi huỷ bản án sơ thẩm để điều tra lại hoặc xét xử lại, Toà án cấp phúc thẩm phải ghi rõ lý do của việc huỷ bản án sơ thẩm và không được quyết định trước những chứng cứ mà toà án cấp sơ thẩm cần phải chấp nhận hoặc cần phải bác bỏ cũng như không quyết định trước về điều khoản BLHS và hình phạt mà Toà án cấp sơ thẩm sẽ phải áp dụng.Trong trường hợp huỷ bản án sơ thẩm để điều tra lại hoặc xét xử lại mà thời hạn tạm giam đối với bị cáo đã hết và xét thấy việc tiếp tục tạm giam bị cáo là cần thiết, toà án cấp phúc thẩm ra lệnh tạm giam cho đến khi Viện kiểm sát hoặc Toà án cấp sơ thẩm thụ lý lại vụ án.

Trong thời hạn 15 ngày, kể từ ngày huỷ bản án sơ thẩm, hồ sơ vụ án phải được chuyển cho Viện kiểm sát hoặc Toà án cấp sơ thẩm để giải quyết theo thủ tục chung.

3.2.4  Huỷ bản án sơ thẩm và đình chỉ vụ án

Trong quá trình nghị án nếu xác định không có sự việc phạm tội hoặc hành vi của bị cáo không cấu thành tội phạm thì Toà án cấp phúc thẩm huỷ án sơ thẩm tuyên bố bị cáo không có tội và đình chỉ vụ án.

Trong những trường hợp sau đây thì Toà án cấp phúc thẩm huỷ bản án sơ thẩm và đình chỉ vụ án:

- Người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội chưa đến tuổi chịu trách nhiệm hình sự;

- Hành vi phạm tội của bị cáo đã có một bản án hoặc quyết định đình chỉ vụ án đã có hiệu lực pháp luật;

- Hành vi phạm tội của bị cáo đã hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự;

- Tội phạm đã được đại xá ;

- Bị cáo chết (trừ trường hợp cần minh oan cho bị cáo hoặc khôi phục danh dự cho gia đình bị cáo).

3.3. Vấn đề giải quyết bồi thường thiệt hại

Cùng với việc giải quyết vấn đề hình sự khi nghị án, Hội đồng xét xử phúc thẩm có quyền quyết định lại về phần bồi thường thiệt hại vật chất nếu có kháng cáo, kháng nghị về vấn đề này.

Toà án cấp phúc thẩm có quyền giữ nguyên quyết định về bồi thường trong bản án sơ thẩm, có quyền giảm mức bồi thường nếu xét thấy Toà án cấp sơ thẩm đã quyết định mức bồi thường quá cao và có quyền tăng mức bồi thường nếu xét thấy Toà án cấp sơ thẩm đã quyết định mức bồi thường quá thấp so với thiệt hại thực tế xảy ra với điều kiện phải có kháng cáo, kháng nghị yêu cầu tăng mức bồi thường.

Trường hợp không có kháng cáo, kháng nghị yêu cầu tăng mức bồi thường thiệt hại mà Toà án cấp phúc thẩm thấy có căn cứ để tăng mức bồi thường thiệt hại đối với bị cáo thì cũng không được sửa án sơ thẩm theo hướng đó vì đây là quyền tự định đoạt của các bên.

Nếu hồ sơ có những thiếu sót cơ bản, Toà án cấp phúc thẩm không đủ căn cứ giải quyết phần bồi thường thì Toà án cấp phúc thẩm có thể huỷ riêng phần về dân sự của bản án sơ thẩm để Toà án cấp sơ thẩm điều tra và giải quyết việc bồi thường.

3.4. Vấn đề xử lý vật chứng

Theo điểm d khoản 1 Điều 249 BLTTHS thì Toà án cấp phúc thẩm có quyền sửa quyết định xử lý vật chứng trên cơ sở quy định tại khoản 2 Điều 76 BLTTHS như sau:

- Vật chứng là công cụ, phương tiện phạm tội, vật cấm lưu hành thì bị tịch thu, sung quỹ Nhà nước;

- Vật chứng là những vật, tiền bạc thuộc sở hữu Nhà nước, tổ chức, cá nhân bị người phạm tội chiếm đoạt hoặc dùng làm công cụ phạm tội thì trả lại cho chủ sở hữu hoặc người quản lý hợp pháp; trong trường hợp không xác định được chủ sở hữu hoặc người quản lý hợp pháp thì sung quỹ Nhà nước;

- Vật chứng là tiền bạc hoặc tài sản do phạm tội mà có thì bị tịch thu sung quỹ Nhà nước;

- Vật  chứng là hàng hoá mau hỏng hoặc khó bảo quản thì có thể được bán theo quy định của pháp luật;

- Vật chứng không có giá trị hoặc không sử dụng được thì bị tịch thu và tiêu huỷ.

Tòa án cấp phúc thẩm chỉ có quyền sửa bản án sơ thẩm về xử lý vật chứng theo hướng không có lợi cho bị cáo nếu có kháng cáo, kháng nghị theo hướng này.

4. Phúc thẩm những quyết định sơ thẩm

Khi giải quyết kháng cáo, kháng nghị đối với các quyết định của Tòa án cấp sơ thẩm, Tòa án cấp phúc thẩm không phải mở phiên tòa. Tuy nhiên, nếu xét thấy cần thiết nhằm làm rõ tính hợp pháp, tính có căn cứ của các quyết định sơ thẩm thì Tòa án cấp phúc thẩm có thể triệu tập những người tham gia tố tụng để nghe ý kiến của họ trước khi Tòa án quyết định. Tòa án phải lập biên bản về việc hỏi những người tham gia tố tụng này.

Khi xét những quyết định của Tòa án cấp sơ thẩm, tùy thuộc vào kết quả nghiên cứu hồ sơ, kết quả hỏi những người tham gia tố tụng (nếu có) Tòa án cấp phúc thẩm có thể quyết định giữ nguyên quyết định sơ thẩm, sửa hoặc hủy quyết định sơ thẩm. Thời hạn giải quyết kháng cáo, kháng nghị sơ thẩm là 15 ngày kể từ ngày nhận được hồ sơ vụ án. Quyết định phúc thẩm có hiệu lực pháp luật kể từ ngày ra quyết định.

5. Việc giao bản án, quyết định phúc thẩm

Về việc giao bản án, quyết định phúc thẩm, Điều 254 BLTTHS quy định như sau:

Trong thời hạn 10 ngày, kể từ ngày tuyên án hoặc kể từ ngày ra quyết định, Tòa án cấp phúc thẩm phải gửi bản án hoặc quyết định phúc thẩm cho người kháng nghị, Tòa án, Viện kiểm sát, cơ quan công an nơi đã xử sơ thẩm, người đã kháng cáo, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến việc kháng cáo, kháng nghị hoặc người đại diện hợp pháp của họ, Cơ quan thi hành án dân sự có thẩm quyền trong trường hợp bản án phúc thẩm có tuyên hình phạt tiền, tịch thu tài sản và quyết định dân sự; thông báo bằng văn bản cho chính quyền xã, phường, thị trấn hoặc cơ quan, tổ chức nơi bị cáo cư trú hoặc làm việc. Trong trường hợp Tòa phúc thẩm Tòa án nhân dân tối cao xử phúc thẩm thì thời hạn này có thể dài hơn nhưng không quá 25 ngày.

Người bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án hoặc người đại diện hợp pháp của họ có quyền yêu cầu Tòa án cấp trích lục bản án hoặc bản sao bản án.

CHUYÊN ĐỀ 10: THI HÀNH BẢN ÁN VÀ QUYẾT ĐỊNH CỦA TOÀ ÁN

I. NHỮNG QUY ĐỊNH CHUNG VỀ THI HÀNH BẢN ÁN VÀ QUYẾT ĐỊNH CỦA TOÀ ÁN

1. Những bản án, quyết định được thi hành

1.1.  Khái niệm, ý nghĩa của việc cho thi hành bản án, quyết định của Toà án

- Khái niệm

Theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam thì thi hành án được xác định là một giai đoạn của quá trình tố tụng hình sự. Tuy nhiên, không phải mọi hoạt động trong quá trình thi hành bản án và quyết định của Toà án đều thuộc phạm vi điều chỉnh của luật tố tụng hình sự. Theo quan niệm chung thì thi hành án là hoạt động tố tụng của Toà án, của các cơ quan, tổ chức có thẩm quyền nhằm đảm bảo cho bản án và quyết định của Toà án được thi hành một cách chính xác, kịp thời. Để bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật được thi hành trong thực tiễn đòi hỏi sự tham gia của các cơ quan, tổ chức có nhiệm vụ thi hành án như Tòa án, Cơ quan thi hành án hình sự các cấp, trại giam-trại tạm giam,Viện kiểm sát, Ủy ban nhân dân…Ngoài ra,  Điều 6 Luật thi hành án hình sự có hiệu lực pháp luật thi hành từ 01/7/2011 (sau đây viết tắt là Luật THAHS) còn qui định các cơ quan có nhiệm vụ giám sát việc thi hành án hình sự là: “Quốc hội, Hội đồng nhân dân, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam giám sát hoạt động của cơ quan, tổ chức trong thi hành án hình sự và các cơ quan, tổ chức khác liên quan đến hoạt động thi hành án hình sự theo quy định của pháp luật”.

Như vậy, có thể thấy thi hành bản án và quyết định của Tòa án có hiệu lực pháp luật là một hoạt động phức tạp, có liên quan đến nhiều lĩnh vực của quản lý Nhà nước cùng sự tham gia của nhiều cơ quan, tổ chức khác nhau. Thi hành án hình sự bao gồm cả việc thi hành các hình phạt chính như cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ, tù có thời hạn, chung thân, tử hình đến việc thi hành các hình phạt bổ sung như cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định, cấm cư trú, quản chế, tước một số quyền công dân, tịch thu tài sản, phạt tiền (khi không áp dụng là hình phạt chính); các biện pháp tư pháp như tịch thu vật, tiền trực tiếp liên quan đến tội phạm, trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại, buộc công khai xin lỗi, bắt buộc chữa bệnh; các biện pháp tư pháp áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội như giáo dục tại xã, phường, thị trấn, đưa vào trường giáo dưỡng.

Như vậy, có thể hiểu: thi hành bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án là hoạt động theo luật định của các cơ quan, tổ chức có nhiệm vụ quản lý, tổ chức các biện pháp tác động đối với người bị kết án hình sự theo một trình tự thủ tục do pháp luật quy định nhằm buộc họ phải thi hành đầy đủ, nghiêm chỉnh bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật, thể hiện sự cưỡng chế của Nhà nước và  nhằm mục đích quản lý, giáo dục, cải tạo người bị kết án trở thành người có ích cho xã hội, có ý thức tuân thủ pháp luật và các quy tắc xã hội chủ nghĩa, ngăn ngừa họ tái phạm tội.

Ý nghĩa

Thi hành án là đưa bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật vào thực hiện trong thực tiễn, bởi vậy nó có ý nghĩa rất quan trọng trong quá trình tố tụng hình sự. Tổ chức thi hành án tốt mới bảo đảm mục đích của tố tụng hình sự; bảo đảm được nguyên tắc xét xử đúng người, đúng tội, đúng pháp luật và bảo đảm công bằng, công lý.. Thi hành án là bảo đảm trên thực tế tính cưỡng chế của chế tài hình sự, thể hiện ở hai mặt: bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật và bảo đảm tính nhân đạo xã hội chủ nghĩa.

Thi hành án và kết quả thi hành có ý nghĩa xã hội rất lớn, bởi vì sau khi thi hành án, các đối tượng được trở về với gia đình, xã hội, họ có trở thành người có ích cho xã hội hay không phụ thuộc rất nhiều vào giai đoạn thi hành án.

Thi hành án còn có ý nghĩa phòng ngừa rất lớn, qua công tác thi hành án có tác dụng răn đe, phòng ngừa người khác phạm tội. Chính vì vậy, thi hành án hình sự còn được xác định là một giai đoạn của quá trình tư pháp hình sự có mối quan hệ chặt chẽ với các giai đoạn tố tụng trước đó.

1.2. Những bản án, quyết định được thi hành

Khoản 1 Điều 255 BLTTHS qui định những bản án và quyết định của Tòa án được thi hành bao gồm:

- Những bản án, quyết định của TA đã có hiệu lực pháp luật, gồm: Những bản án, quyết định của TA cấp sơ thẩm không bị kháng cáo, kháng nghị theo trình tự phúc thẩm;

-  Những bản án, quyết định của TA cấp phúc thẩm;

- Những quyết định của TA giám đốc thẩm hoặc tái thẩm và những bản án và quyết định của TA chưa có hiệu lực pháp luật nhưng phải được thi hành ngay, như: Trong trường hợp bị cáo đang bị tạm giam mà TA cấp sơ thẩm quyết định đình chỉ vụ án, không kết tội, miễn trách nhiệm hình sự, miễm hình phạt cho bị cáo, hình phạt không phải là tù giam hoặc phạt tù nhưng cho hưởng án treo, hoặc khi thời hạn phạt tù bằng hoặc ngắn hơn thời hạn đã tạm giam thì bản án hoặc quyết định của TA được thi hành ngay mặc dù vẫn có thể bị kháng cáo, kháng nghị. Hiệu lực thi hành của bản án, quyết định của TA trong trường hợp này bắt đầu từ thời điểm tuyên án sơ thẩm hoặc công bố quyết định sơ thẩm, không phụ thuộc vào việc bản án, quyết định sơ thẩm đó bị kháng cáo hoặc kháng nghị ( khoản 2 Điều 255 BLTTHS).

2. Thủ tục đưa ra thi hành bản án và quyết định của Toà án

Thẩm quyền ra quyết định thi hành án hoặc uỷ thác cho Toà án khác cùng cấp ra quyết định thi hành án thuộc về Chánh án Toà án đã xét xử sơ thẩm vụ án hình sự.

Thời hạn toà án đã xét xử sơ thẩm phải ra quyết định thi hành hoặc uỷ thác việc ra quyết định thi hành án là 7 ngày ( bao gồm cả ngày làm việc và ngày nghỉ), kể từ ngày bản án quyết định so thẩm có hiệu lực pháp luật hoặc kể từ ngày nhận được bản án, quyết định phúc thẩm, quyết định giám đốc thẩm, quyết định tái thẩm.

Khoản 2 Điều 256 quy định quyết định thi hành án phải ghi rõ họ tên người ra quyết định; tên cơ quan có nhiệm vụ thi hành bản án hoặc quyết định; họ tên, ngày, tháng, năm sinh, nơi cư trú của người bị kết án; bản án hoặc quyết định mà người bị kết án phải chấp hành. Việc quy định bắt buộc phải ghi rõ thông tin như vậy để xác định rõ trách nhiệm của tổ chức, cơ quan có liên quan đến việc thi hành án, đồng thời tránh nhầm lẫn đối tượng phải chấp hành bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực của toà án.

3. Cơ quan, tổ chức có nhiệm vụ thi hành bản án, quyết định của TA

Thi hành bản án, quyết định của TA do nhiều cơ quan, tổ chức có trách nhiệm thi hành. Có thể chia ra thành các nhóm cơ quan, tổ chức: Trực tiếp thi hành án, nhóm hỗ trợ việc thi hành án và nhóm giám sát việc thi hành án. Các cơ quan, tổ chức có nhiệm vụ thi hành bản án, quyết định của TA qui định tại Điều 257 BLTTHS đều có chung một nhiệm vụ cơ bản là đưa các bản án, quyết định của TA đã có hiệu lực pháp luật vào thi hành trong thực tiễn.

Cơ quan công an có nhiệm vụ thi hành hình phạt trục xuất đối với người nước ngoài phạm tội bị TA áp dụng hình phạt trục xuất, đối với hình phạt tù có thời hạn hoặc tù chung thân thì cơ quan công an dẫn giải người bị kết án đến trại giam. Các trại giam có nhiệm vụ thi hành các biện pháp giáo dục, cải tạo người bị kết án tù theo qui định của pháp luật. Đối với việc thi hành hình phạt tử hình thì Thủ Trưởng cơ quan thi hành án hình sự cấp tỉnh hoặc Thủ Trưởng cơ quan thi hành án hình sự cấp quân khu cử đại diện tham gia Hội đồng thi hành án tử hình. Ngoài ra, pháp luật còn qui định, trong trường hợp phải áp dụng biện pháp cưỡng chế thi hành án thì cơ quan công an và các cơ quan hữu quan khác có nhiệm vụ phối hợp trong việc cưỡng chế thi hành, giữ gìn trật tự, ngăn chặn những hành vi cản trở việc thi hành án.

Uỷ ban nhân dân cấp xã hoặc cơ quan, tổ chức nơi người bị kết án cư trú hoặc làm việc có nhiệm vụ theo dõi, giáo dục và giám sát việc cải tạo của người được hưởng án treo hoặc bị phạt cải tạo không giam giữ, thi hành đúng quyết định trong bản án về chế độ thử thách đối với người được hưởng án treo hoặc chế độ cải tạo không giam giữ.  Uỷ ban nhân dân cấp xã hoặc cơ quan, tổ chức nơi thi hành án có nhiệm vụ thi hành án phạt quản chế, cấm cư trú, tước một số quyền công dân, cấm đảm nhiệm một số chức vụ hoặc cấm làm những nghề hoặc công việc nhất định.

Cơ quan thi hành án dân sự thi hành hình phạt phạt tiền, tịch thu tài sản và bồi thường thiệt hại. Chính quyền xã, phường, thị trấn hoặc cơ quan, tổ chức có nhiệm vụ giúp chấp hành viên thực hiện nhiệm vụ của mình. Trong trường hợp cần cưỡng chế thi hành án thì cơ quan Công an và các cơ quan hữu quan khác có nhiệm vụ phối hợp với cơ quan thi hành án.

Cơ sở chuyên khoa y tế có nhiệm vụ thi hành quyết định về bắt buộc chữa bệnh của VKS hoặc TA đối với những người khi thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội, khi xét xử hoặc khi đang chấp hành hình phạt bị mắc bệnh tâm thần hoặc bệnh khác làm mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi của mình.Uỷ ban nhân dân cấp xã hoặc cơ quan, tổ chức có nhiệm vụ giúp chấp hành viên trong việc thi hành án.

Việc thi hành bản án và quyết định của Toà án quân sự do các tổ chức trong Quân đội đảm nhiệm, trừ hình phạt trục xuất.

Để đảm bảo bản án, quyết định của TA được thực thi trong cuộc sống, pháp luật qui định các cơ quan, tổ chức thi hành án có nhiệm vụ báo cáo cho Chánh án TA đã ra quyết định thi hành án về việc bản án hoặc quyết định đã được thi hành, trường hợp chưa thi hành được thì phải nêu rõ lý do.

II. THI HÀNH CÁC LOẠI HÌNH PHẠT

1. Thi hành hình phạt tử hình

Tử hình là hình phạt đặc biệt, có nội dung cưỡng chế nghiêm khắc nhất, tước bỏ quyền sống của người bị kết án, chỉ áp dụng đối với người phạm tội đặc biệt nghiêm trọng. Tử hình được quy định tại Điều 35 BLHS năm 1999. Về nguyên tắc chung, bản án và quyết định của Toà án khi có hiệu lực phải được đưa ra thi hành. Tuy nhiên, đối với bản án tuyên phạt tử hình, BLTTHS năm 2003 quy định sau khi có hiệu lực, hồ sơ vụ án và bản sao bản án phải được gửi ngay lên Chánh án Toà án nhân dân tối cao, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao. Trong thời hạn 2 tháng, kể từ ngày nhận được hồ sơ, bản sao bản án, Chánh án Toà án nhân dân tối cao và Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao có trách nhiệm nghiên cứu hồ sơ và bản án tử hình để quyết định kháng nghị hoặc không kháng nghị giám đốc thẩm hoặc tái thẩm.

Sau khi bản án có hiệu lực, trong thời hạn 7 ngày người bị kết án được gửi đơn xin ân giảm lên Chủ tịch nước.

Bản án tử hình được thi hành khi Chánh án Toà án nhân dân tối cao và Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao quyết định không kháng nghị giám đốc thẩm hoặc tái thẩm và Chủ tịch nước quyết định bác đơn xin ân giảm (trong trường hợp người bị kết án có đơn xin ân giảm).

Sau khi đã có đủ điều kiện để thi hành bản án tử hình, Chánh án Toà án đã xử sơ thẩm ra quyết định thi hành án và thành lập Hội đồng thi hành án tử hình.

1.1. Quyết định thi hành án

- Kiểm tra hồ sơ trước khi ra quyết định:

Chánh án hoặc Phó Chánh án TA cấp tỉnh đã xử sơ thẩm được Chánh án uỷ quyền phụ trách Phòng Giám đốc kiểm tra (có thể là Thẩm phán hoặc Thẩm tra viên) kiểm tra toàn bộ hồ sơ bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật xem đã đủ điều kiện để ra quyết định thi hành án tử hình chưa. Nếu có đủ điều kiện, thì báo cáo Chánh án Tòa án đã xét xử sơ thẩm ra quyết định thi hành án tử hình. Quyết định thi hành án tử hình do Trưởng phòng Giám đốc kiểm tra soạn thảo cho Chánh án hoặc Phó Chánh án ký. Nếu Phó Chánh án làm Chủ tịch Hội đồng thi hành án thì Chánh án ký quyết định thi hành án. Quyết định phải ghi rõ ngày, tháng, năm ra quyết định, họ tên, chức vụ của người ra quyết định; bản án, quyết định được thi hành; họ tên, ngày, tháng, năm sinh, nơi cư trú của người bị kết án. Trong thời hạn 03 ngày làm việc, kể từ ngày ra quyết định thi hành án, Tòa án đã ra quyết định thi hành án phải gửi quyết định cho các cơ quan:Viện kiểm sát, cơ quan thi hành án hình sự cùng cấp; Trại tạm giam nơi người chấp hành án đang bị giam giữ; Sở Tư pháp nơi Tòa án đã ra quyết định thi hành án có trụ sở.

Ngay khi có quyết định thi hành án tử hình, Chánh án Toà án đã ra quyết định thi hành án có văn bản yêu cầu Viện trưởng Viện kiểm sát cùng cấp, Thủ trưởng cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp tỉnh hoặc Thủ trưởng cơ quan thi hành án hình sự cấp quân khu cử đại diện tham gia Hội đồng thi hành án tử hình. Trong thời hạn 07 ngày, kể từ ngày ra quyết định thi hành án, Chánh án Toà án đã ra quyết định thi hành án phải ra quyết định thành lập Hội đồng thi hành án tử hình do Chánh án hoặc Phó Chánh án Tòa án đã ra quyết định thi hành án làm Chủ tịch Hội đồng thi hành án tử hình. Quyết định thành lập Hội đồng thi hành án tử hình phải ghi rõ ngày, tháng, năm ra quyết định, họ tên, chức vụ của người ra quyết định; căn cứ ra quyết định; họ tên, chức vụ của người tham gia Hội đồng.

Hội đồng gồm đại diện Công an có thể là Phó giám đốc Công an tỉnh hoặc một người được Công an cử làm đại diện có thể là Thủ trưởng, Phó thủ trưởng CQĐT, hoặc Thủ trưởng (Phó Thủ trưởng) cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp tỉnh hoặc Thủ trưởng (Phó Thủ trưởng) cơ quan thi hành án hình sự cấp quân khu. và đại diện VKS có thể là một trong những người sau: Phó Viện trưởng VKS hoặc Trưởng, Phó trưởng  phòng kiểm sát việc tạm giữ, tạm giam, quản lý và giáo dục người chấp hành án phạt tù, phòng kiểm sát thi hành án hoặc KSV thuộc các đơn vị này. Đại diện TA cũng có thể là một trong những người sau: Chánh án, Phó Chánh án, Trưởng, Phó trưởng phòng giám đốc kiểm tra, hoặc một  Thẩm phán làm Chủ tịch Hội đồng thi hành án tử hình. Nhiệm vụ, quyền hạn của Hội đồng thi hành án tử hình được qui định tại Điều 56 Luật thi hành án hình sự có hiệu lực thi hành từ ngày 01/7/2011

Khi kiểm tra toàn bộ hồ sơ, bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật, nếu thấy chưa đủ điều kiện ra quyết định thi hành án thì báo cáo Chánh án hoặc Phó Chánh án biết, cho ý kiến chỉ đạo. Hồ sơ bảo đảm đầy đủ các điều kiện để ra quyết định thi hành án tử hình được quy định tại các  Điều 258, 259 BLTTHS và các Điều 35,55  BLHS.

Ngoài ra, trường hợp người  bị kết án tử hình không làm đơn kháng cáo, không làm đơn xin Chủ tịch nước ân giảm án tử hình thì phải có biên bản xác minh ghi rõ việc không làm đơn của người bị kết án. Trong biên bản phải có chữ ký của cán bộ TA, cán bộ Trại giam và người bị kết án. Biên bản kiểm tra các điều kiện không áp dụng hình phạt tử hình quy định tại Điều 35 BLHS.

1.2. Hình thức và trình tự thi hành án tử hình

Kể từ ngày 01/11/2011 trở về trước, thi hành án tử hình ở nước ta được thực hiện bằng hình thức bắn tại pháp trường, từ khi Luật THAHS có hiệu lực pháp luật và Chính phủ ban hành Nghị định số 82/2011- NĐ-CP ngày 16/9/2011 qui định về thi hành án tử hình bằng hình thức tiêm thuốc độc ( sau đây gọi là Nghị định số 82/ 2011 ngày 16/9/2011) được thực hiện ở nước ta từ 01/11/2011. Quy trình thực hiện việc tiêm thuốc độc do Chính phủ quy định ( khoản 1 Điều 59 Luật thi hành án hình sự). Mọi chi phí cho việc tổ chức thi hành án tử hình do ngân sách nhà nước bảo đảm.

- Trước khi thi hành án, Hội đồng thi hành án tử hình phải kiểm tra danh bản, chỉ bản, hồ sơ lý lịch của người chấp hành án tử hình; trường hợp người chấp hành án là nữ thì Hội đồng phải kiểm tra các tài liệu liên quan đến điều kiện không thi hành án tử hình theo quy định của Bộ luật hình sự.

Trước khi bị đưa ra thi hành án tử hình, người chấp hành án được ăn, uống (tiêu chuẩn ăn uống của người phải thi hành án tử hình bằng 5 lần tiêu chuẩn của ngày lễ, tết qui định đối với người bị tạm giam. Chủ tịch Hội đồng hỏi người bị kết án có khai báo gì thêm về tội phạm ngoài xã hội chưa bị phát hiện mà bị án biết ,muốn gửi đồ đạc hoặc viết thư từ, nhắn nhủ gì cho gia đình, người thân thích không. Nếu người bị kết án muốn viết thư thì phải cung cấp giấy, bút cho họ, để họ ngồi viết tại bàn giành riêng cho họ. Nếu họ muốn nhắn bằng lời nói qua ghi âm thì cho ghi âm để gửi về cho gia đình họ. Thẩm phán hoặc người đại diện cho TA làm Chủ tịch Hội đồng thi hành án tử hình ra thông báo ấn định ngày, giờ thi hành án gửi cho các thành viên Hội đồng và yêu cầu cơ quan công an chuẩn bị lực lượng bảo vệ, dẫn giải người bị kết án cùng những điều kiện cần thiết khác chuẩn bị cho việc thi hành án. Thông thường, việc tổ chức thi hành án tiến hành từ 3 đến 5 giờ sáng tại nhà thi hành án tử hình. Theo qui định tại Nghi định số 82/2011- NĐ-CP ngày 16/9/2011 thì Công an cấp tỉnh; đơn vị Quân đội cấp quân khu có trách nhiệm xây dựng nhà thi hành án tử hình và các phòng làm việc của Hội đồng thi hành án, để thực hiện việc thi hành án tử hình theo quy định của Bộ Công an, Bộ Quốc phòng.

- Ký lệnh trích xuất người bị kết án để làm thủ tục;

- Bắt đầu thi hành án: Giám thị Trại tạm giam giới thiệu thành phần Hội đồng thi hành án, mời Hội đồng thi hành án làm việc;

- Chủ tịch Hội đồng thi hành án điều hành thủ tục, trình tự thi hành theo qui định tại Điều 259 BLTTHS và khoản 4 Điều 59 Luật thi hành án hình sự và Nghị định số 82/2011- NĐ-CP ngày 16/9/2011,, Qui định về thi hành án tử hình bằng hình thức tiêm thuốc độc,, như sau:

+ Căn cứ quyết định thi hành án tử hình và yêu cầu của Chủ tịch Hội đồng thi hành án tử hình, Cảnh sát hỗ trợ tư pháp hoặc Cảnh vệ tư pháp thực hiện áp giải người chấp hành án đến nơi làm việc của Hội đồng thi hành án tử hình;

+ Thực hiện yêu cầu của Hội đồng thi hành án tử hình, cán bộ chuyên môn thuộc Công an nhân dân hoặc Quân đội nhân dân tiến hành lăn tay, kiểm tra danh bản, chỉ bản, đối chiếu với hồ sơ, tài liệu có liên quan; chụp ảnh, ghi hình quá trình làm thủ tục lăn tay, kiểm tra và lập biên bản; báo cáo Hội đồng thi hành án tử hình về kết quả kiểm tra;

+ Chủ tịch Hội đồng thi hành án tử hình công bố quyết định thi hành án, quyết định không kháng nghị của Chánh án Toà án nhân dân tối cao và quyết định không kháng nghị của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao, quyết định của Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao không chấp nhận kháng nghị của Chánh án Toà án nhân dân tối cao hoặc Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao, quyết định của Chủ tịch nước bác đơn xin ân giảm án tử hình.

Ngay sau khi Chủ tịch Hội đồng thi hành án công bố các quyết định, Cảnh sát hỗ trợ tư pháp hoặc Cảnh vệ tư pháp có nhiệm vụ giao các quyết định trên cho người chấp hành án để người đó tự đọc và lập biên bản về việc giao các quyết định cho họ; nếu họ không ký biên bản thì phải lập biên bản về việc người bị kết án không ký nhận. Biên bản có chữ ký của đại diện các ngành trong Hội đồng thi hành án. Trường hợp người chấp hành án không biết chữ, không biết tiếng Việt hoặc không tự mình đọc được thì Hội đồng thi hành án tử hình chỉ định người đọc hoặc phiên dịch các quyết định trên cho người đó nghe. Quá trình công bố và đọc các quyết định phải được chụp ảnh, ghi hình, ghi âm và lưu vào hồ sơ;

+ Theo lệnh của Chủ tịch Hội đồng thi hành án tử hình, cán bộ chuyên môn do cơ quan thi hành án hình sự cấp tỉnh, cơ quan thi hành án hình sự cấp quân khu chỉ định thực hiện qui trình tiêm thuốc vào tĩnh mạch theo qui định tại Điều 8 Nghị định số 82/2011- NĐ-CP ngày 16/9/2011. Cán bộ trực tiếp thực hiện việc thi hành án tử hình tiến hành theo 4 bước qui định tại khoản 4 Điều 8 Nghị định số 82 và báo cáo kết quả cho Chủ tịch Hội đồng. Ba loại thuốc dùng trong thi hành án tử hình là Thuốc dùng để gây mê Sodium thiopental; Thuốc dùng để làm liệt hệ thần kinh và cơ bắp: Pancuronium bromide; Thuốc dùng để ngừng hoạt động của tim: Potassium chloride ;

+ Theo lệnh của Chủ tịch Hội đồng thi hành án tử hình, bác sỹ pháp y xác định tình trạng của người đã bị thi hành án tử hình và báo cáo kết quả cho Hội đồng;

+  Hội đồng thi hành án tử hình lập biên bản thi hành án; báo cáo về quá trình, kết quả thi hành án cho Toà án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao, cơ quan quản lý thi hành án hình sự. Cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp tỉnh, cơ quan thi hành án hình sự cấp quân khu làm thủ tục khai tử tại Uỷ ban nhân dân cấp xã nơi thi hành án;

+ Cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp tỉnh, cơ quan thi hành án hình sự cấp quân khu có trách nhiệm bảo quản tử thi, tổ chức mai táng, vẽ sơ đồ mộ người đã bị thi hành án. Uỷ ban nhân dân cấp xã nơi thi hành án có nhiệm vụ phối hợp với cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp tỉnh, cơ quan thi hành án hình sự cấp quân khu trong việc mai táng và quản lý mộ của người đã bị thi hành án;

+ Trong thời hạn 03 ngày, kể từ ngày thi hành án, cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp tỉnh, cơ quan thi hành án hình sự cấp quân khu thông báo cho thân nhân của người đã bị thi hành án biết, trừ trường hợp quy định tại khoản 1 Điều 60 của Luật thi hành án hình sự . Bản thông báo phải ghi rõ những thông tin   như:  địa điểm chôn cất , trên bia mộ ( thường làm bằng gỗ) ghi rõ họ tên; ngày, tháng, năm sinh; ngày, tháng, năm chết và địa chỉ  thường trú của người bị  thi hành án.

Tất cả các công việc trên được tiến hành công khai.

Chánh án Tòa án nhân dân đã xử sơ thẩm có thẩm quyền giải quyết việc xin nhận tử thi, hài cốt của người bị thi hành án tử hình.

1.3. Trường hợp cần hoãn thi hành án

- Những trường hợp phải hoãn thi hành án tử hình là:

i) Người bị kết án thuộc trường hợp quy định tại Điều 35 của Bộ luật hình sự; Trong quá trình Hội đồng thi hành án thực hiện việc thi hành án mà phát hiện người phải thi hành án tử hình là phụ nữ có các điều kiện không phải áp dụng hình phạt tử hình được qui định tại Điều 35 BLHS thì phải hoãn thi hành án, báo cáo Chánh án đã xử sơ thẩm cùng các tài liệu hồ sơ chứng minh cho việc hoãn thi hành án để làm báo cáo gửi Chánh án TAND tối cao xem xét chuyển hình phạt tử hình thành tù chung thân. Quy định tại Điều 35 BLHS xuất phát từ nguyên tắc nhân đạo của luật hình sự, đặc điểm tâm sinh lý của người chưa thành niên, phụ nữ có thai hoặc đang nuôi con nhỏ và ảnh hưởng của những đặc điểm này đến khả năng nhận thức và điều khiển hành vi của họ cũng như cân nhắc khả năng cải tạo, giáo dục người chưa thành niên phạm tội và hậu quả áp dụng hình phạt đối với phụ nữ có thai hoặc đang nuôi con nhỏ. Người bị kết án tử hình có quyền xin ân giảm án; trong trường hợp được ân giảm thì hình phạt tử hình chuyển thành tù chung thân;

ii) Có lý do bất khả kháng;

iii)  Ngay trước khi thi hành án người chấp hành án khai báo những tình tiết mới về tội phạm, ví dụ khi thi hành án, người phải thi hành án xin khai ra những người phạm tội chưa bị phát hiện mà thấy có thể có căn cứ, hoặc theo đề nghị của CQĐT cần phục vụ cho việc điều tra liên quan đến người phạm tội khác hoặc đồng phạm khác, Hội đồng có thể hoãn thi hành án, báo cáo Chánh án TA đã xử sơ thẩm để báo cáo Chánh án TANDTC.

- Trường hợp khi thi hành án mà đã qua thời hạn mười năm lăm kể từ ngày bản án có hiệu lực pháp luật, Hội đồng thi hành án phải hoãn để báo cáo Chánh án TANDTC và Viện trưởng VKSNDTC để xem xét về thời hiệu thi hành.

Khi quyết định hoãn thi hành án tử hình, Hội đồng phải lập biên bản ghi rõ ngày, giờ, tháng, năm, địa điểm thi hành án; họ tên, chức vụ của thành viên Hội đồng thi hành án tử hình; lý do hoãn thi hành án. Biên bản hoãn thi hành án phải được tất cả các thành viên Hội đồng thi hành án ký, lưu hồ sơ thi hành án tử hình và báo cáo Chánh án Tòa án đã ra quyết định thi hành án, Viện trưởng Viện kiểm sát cấp tỉnh, cấp quân khu và cơ quan thi hành án hình sự cấp tỉnh, cấp quân khu.

Trường hợp hoãn thi hành án theo quy định tại điểm ii và điểm iii nêu trên mà lý do hoãn không còn thì Chánh án Tòa án ra quyết định thi hành án yêu cầu Hội đồng thi hành án tiếp tục thực hiện việc thi hành án. Trường hợp có sự thay đổi thành viên Hội đồng thì Chánh án Tòa án đã ra quyết định thi hành án quyết định bổ sung thành viên Hội đồng hoặc thành lập Hội đồng thi hành án theo quy định tại Điều 55 của Luật này.

1.4. Trường hợp giảm án tử hình

Sau khi nhận được bản án phúc thẩm hoặc quyết định giám đốc thẩm, tái thẩm, quyết định chấp nhận đơn xin ân giảm án tử hình của Chủ tịch nước đối với người bị kết án tử hình từ tử hình xuống tù chung thân hoặc trường hợp không cho áp dụng thời hiệu của Chánh án TANDTC, Chánh án hoặc Phó Chánh án TA đã xử sơ thẩm giao cho Phòng giám đốc kiểm tra tống đạt cho người bị kết án tại Trại giam; đồng thời ra quyết định thi hành hình phạt tù chung thân đối với người bị kết án.

2. Thi hành hình phạt tù

Hình phạt tù có thời hạn (Điều 33 BLHS năm 1999), tối thiểu là ba tháng, tối đa là 20 năm; trường hợp phạm nhiều tội hoặc tổng hợp hình phạt của nhiều bản án tối đa là 30 năm; hình phạt tù chung thân (Điều 34 BLHS năm 1999). Thi hành án phạt tù là việc cơ quan, người có thẩm quyền theo quy định của pháp luật, buộc phạm nhân phải chịu sự quản lý giam giữ, giáo dục, cải tạo tại trại giam (trại tạm giam) nhằm  giáo dục họ trở thành người có ích cho xã hội, có ý thức tuân theo pháp luật và các quy tắc của cuộc sống xã hội chủ nghĩa, ngăn ngừa họ phạm tội mới. Trong thời gian chấp hành hình phạt, người bị kết án tù phải bị giam giữ, lao động và học tập. Cơ quan thi hành án không được sử dụng nhục hình, xúc phạm danh dự, nhân phẩm đối với người đang chấp hành hình phạt tù.

2.1. Quyết định thi hành án

Trong thời hạn bảy ngày, kể từ ngày nhận được bản án, quyết định hình sự có hiệu lực pháp luật hoặc quyết định uỷ thác thi hành án, Thẩm phán hoặc Thẩm tra viên là Trưởng phòng giám đốc kiểm tra TA cấp tỉnh, giao cho thẩm tra viên , Thư ký, Thẩm phán TA cấp huyện phải tổ chức soạn thảo quyết định thi hành án phạt tù đối với những người bị kết án phạt tù. Quyết định thi hành án phạt tù được chia thành hai loại:

- Đối với người bị kết án đang tạm giam tại Trại tạm giam thì ra quyết định thi hành hình phạt tù, trong đó ghi rõ căn cứ vào các Điều 255, 256, 257, 260 BLTTHS và Điều 21 Luật thi hành án hình sự; căn cứ vào bản án của TA có hiệu lực pháp luật, người bị kết án bị phạt bao nhiêu năm tù, về tội gì và thời hạn tù được tính từ ngày nào, giao cho Ban giám thị Trại tạm giam thi hành lệnh này, giao cho người bị kết án quyết định thi hành án, thông báo cho TA và gia đình người bị kết án biết nơi thi hành án.

- Đối với người bị kết án đang tại ngoại, soạn thảo quyết định như đối với người đang tạm giam, nhưng thời hạn tù ghi là tính từ ngày bắt thi hành án. Đồng thời, trong quyết định ghi rõ trong thời hạn 07 ngày kể từ ngày nhận được Quyết định phải có mặt tại Cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp huyện nơi người đó cư trú, cơ quan thi hành án hình sự cấp quân khu nơi người đó làm việc để thi hành án., nếu qúa thời hạn trên mà người đó không có mặt thì Cảnh sát hỗ trợ tư pháp hoặc Cảnh vệ tư pháp thực hiện áp giải đến Trại giam để thi hành án.

Trong thời hạn 03 ngày làm việc, kể từ ngày ra quyết định thi hành án phạt tù và hình phạt bổ sung, Tòa án đã ra quyết định phải gửi quyết định thi hành án cho cá nhân, cơ quan sau đây: Người chấp hành án; Viện kiểm sát cùng cấp; Cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp tỉnh, cơ quan thi hành án hình sự cấp quân khu; Trại tạm giam nơi người phải chấp hành án đang bị tạm giam; Cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp huyện nơi người phải chấp hành án đang bị tạm giam tại nhà tạm giữ hoặc đang tại ngoại; Sở Tư pháp nơi Tòa án đã ra quyết định thi hành án có trụ sở, lưu hồ sơ của TA.

- Trường hợp người bị kết án đang được tại ngoại mà lại cư trú ở địa phương khác như quận, huyện hoặc tỉnh khác, thì phải soạn thảo quyết định uỷ thác thi hành án về TA cùng cấp nơi cư trú của người bị kết án. Nếu TA cấp quận, huyện thì uỷ thác cho TA cấp quận, huyện kể cả ngoài tỉnh. TA cấp tỉnh thì uỷ thác cho TA cấp tỉnh rồi chuyển Chánh án hoặc Phó Chánh án ký. TA nhận được uỷ thác phải thông báo lại cho TA đã uỷ thác biết mình đã nhận được uỷ thác thi hành án.

Khi đưa người bị kết án vào trại giam để chấp hành án, hồ sơ phải có đủ các giấy tờ sau:

- Bản sao bản án đã có hiệu lực pháp luật; trường hợp xét xử phúc thẩm, giám đốc thẩm, tái thẩm thì có bản án sơ thẩm kèm theo;

- Quyết định thi hành án;

- Danh bản xác định căn cước của người bị kết án tù;

- Bản sao hộ chiếu hoặc giấy tờ khác chứng minh quốc tịch đối với người bị kết án tù là người nước ngoài;

- Quyết định của cơ quan quản lý trại giam đưa người bị kết án tù vào trại giam.

2.2. Hoãn chấp hành án phạt tù, tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù

2.2.1. Hoãn chấp hành án phạt tù

Điều 61 BLHS, Điều 261 BLTTHS và Điều 23 Luật thi hành án hình sự quy định thủ tục và điều kiện có thể được hoãn chấp hành án phạt tù đối với người bị kết án nhưng được tại ngoại gồm 4 trường hợp:

- Thứ nhất, bị bệnh nặng thì được hoãn cho đến khi sức khoẻ hồi phục, bị bệnh nặng là các bệnh như bệnh về tim mạch, lao phổi, suy thận nặng, tiểu đường nặng, bệnh tâm thần hoặc bệnh mất khả năng nhận thức hoặc điều khiển hành vi phạm tội… nhưng phải do Chánh án hoặc Phó chánh án TA đã xử sơ thẩm ra quyết định trưng cầu giám định y pháp và có kết luận của cơ quan chuyên môn mất sức lao động từ 61% trở lên. Riêng bệnh HIV chuyển giai đoạn AIDS thì phải có bệnh án điều trị xác định “không có khả năng tự vận động, phải có người chăm sóc”, thì mới có căn cứ có thể cho  hoãn thi hành hình phạt tù. Thời hạn hoãn có thể ấn định trong quyết định là sáu tháng hoặc một năm. Trước khi hết thời hạn hoãn theo khoản 2 Điều 261, Chánh án hoặc Phó Chánh án phải ra quyết định thi hành án. Nếu người bị kết án chưa khỏi bệnh mà khó xác định được tình trạng bệnh tật của họ, thì lại trưng cầu giám định, căn cứ vào kết quả giám định để xét có cho tiếp tục hoãn hay không. Trường hợp khi sức khoẻ của họ hồi phục theo kết luận của bác sĩ thì TA ra quyết định bắt họ thi hành án mặc dù thời hạn tạm hoãn vẫn còn hoặc trong quá trình được hoãn mà họ phạm tội mới thì TA huỷ quyết định hoãn thi hành án và buộc họ phải thi hành hình phạt.

- Thứ hai, phụ nữ có thai hoặc đang nuôi con dưới ba mươi sáu tháng tuổi, căn cứ vào đơn yêu cầu của người bị kết án, nếu họ đang có thai, Chánh án hoặc Phó Chánh án TA xử sơ thẩm phải trưng cầu giám định như đối với người bị ốm nặng. Căn cứ vào kết quả giám định nếu đúng họ đang có thai thì cho hoãn thi hành án. Nếu họ đang nuôi con phải kiểm tra kỹ giấy khai sinh, nếu họ có đơn và xuất trình bản sao giấy khai sinh thì phải yêu cầu họ xuất trình bản chính để đối chiếu. Nếu không có bản chính, TA phải tổ chức xác minh ở nơi họ sinh con, sổ khai sinh ở địa phương nơi họ làm thủ tục khai sinh và phải xác minh hết sức chặt chẽ, nếu đúng họ đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi thì có thể cho tạm hoãn thi hành án. Lưu ý đối với người sinh con liên tục để chống lại việc thi hành bản án thì có thể hết thời hạn hoãn nuôi con đã được xem xét hoãn lần trước phải ra quyết định buộc họ thi hành án hoặc chưa hết thời hạn hoãn mà lại phạm tội thì cũng ra quyết định buộc họ thi hành án.

- Thứ ba, là người lao động duy nhất trong gia đình thì cộng tất cả các lần hoãn chỉ được đến một năm và chỉ là tội phạm nghiêm trọng trở xuống mới được cho hoãn, còn nếu là tội rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng hoặc tội xâm phạm an ninh quốc gia thì không được cho hoãn. thi hành án .Trường hợp cho hoãn nhưng họ lại phạm tội thì  ra quyết định huỷ quyết định hoãn thi hành án và quyết định buộc họ chấp hành hình phạt.

- Thứ tư, người bị kết án về tội ít nghiêm trọng và vì công việc của họ và theo đề nghị của cơ quan – nơi người đó công tác, Chánh án, Phó Chánh án có thể cho hoãn đến một năm.

Đối với người bị kết án phạt tù đang được tại ngoại, Chánh án TA có thể tự mình hoặc theo đề nghị của VKS cùng cấp, Cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp huyện nơi người phải chấp hành án cư trú, cơ quan thi hành án hình sự cấp quân khu nơi người phải chấp hành án làm việc hoặc theo đơn đề nghị của người bị kết án ra quyết định cho hoãn chấp hành án phạt tù chỉ trong những trường hợp qui định nêu trên, không có trường hợp ngoại lệ. Cơ quan, tổ chức hoặc cá nhân nào đề nghị hoãn chấp hành hình phạt tù thì có trách nhiệm lập hồ sơ theo qui định tại tiểu mục 1.3, mục 1 Phần III Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán TANDTC số 02/2007/NQ-HĐTP ngày 02/10/2007 Đơn đề nghị hoặc văn bản đề nghị cùng hồ sơ phải được gửi cho Tòa án đã ra quyết định thi hành án. Theo qui định tại phần III, mục 1, tiểu mục 1.2 của Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán TANDTC số 02/2007/NQ-HĐTP ngày 02/10/2007 thì trong trường hợp không có đề nghị bằng văn bản của VKS, cơ quan công an cùng cấp hoặc người bị kết án, thì Chánh án TA đã ra quyết định thi hành án chỉ tự mình xem xét quyết định cho người bị kết án hoãn chấp hành hình phạt tù trong trường hợp người thân thích của người bị kết án ( cha, mẹ, vợ, chồng, anh, chị, em…của người bị kết án) hoặc cơ quan, tổ chức nơi người bị kết án làm việc hoặc chính quyền địa phương nơi người bị kết án thường trú đề nghị bằng văn bản cho người bị kết án được hoãn chấp hành hình phạt tù.

Theo qui định tại khoản 2 Điều 23 Luật thi hành án hình sự thì trong thời hạn 07 ngày, kể từ ngày nhận được đơn hoặc văn bản đề nghị hoãn chấp hành án phạt tù, Chánh án Tòa án đã ra quyết định thi hành án phải xem xét, quyết định. Trong thời hạn 03 ngày làm việc, kể từ ngày ra quyết định hoãn chấp hành án phạt tù, Tòa án đã ra quyết định hoãn phải gửi quyết định đó cho cá nhân, cơ quan sau: Người chấp hành án; Viện kiểm sát cùng cấp; Cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp tỉnh, cơ quan thi hành án hình sự cấp quân khu; Cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp huyện nơi người được hoãn thi hành án đang cư trú; Sở Tư pháp nơi Tòa án đã ra quyết định thi hành án có trụ sở.

Khi quyết định  cho người bị kết án được hoãn chấp hành hình phạt tù, Chánh án TA đã cho hoãn thi hành án phải giao người được hoãn thi hành hình phạt tù cho chính quyền xã, phường, thị trấn hoặc cơ quan, tổ chức nơi họ cư trú hoặc làm việc quản lý.

Khi hết thời hạn, Toà án đã ra quyết định hoãn chấp hành hình phạt tù phải ra quyết định thi hành án để người bị kết án tù vào ngay trại giam chấp hành hình phạt tù.

2.2.2. Tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù

Những cơ quan có thẩm quyền đề nghị tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù là: Trại giam; trại tạm giam thuộc Bộ Công an; trại tạm giam thuộc Bộ Quốc phòng; Cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp tỉnh, cơ quan thi hành án hình sự cấp quân khu; Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh, Viện kiểm sát quân sự cấp quân khu nơi phạm nhân đang chấp hành án. Cơ quan đề nghị có trách nhiệm lập hồ sơ và chuyển cho  Tòa án có thẩm quyền xem xét, quyết định. Cụ thể là : thẩm quyền thuộc về Chánh án Toà án cấp tỉnh nơi người bị kết án đang chấp hành hình phạt tù trong trường hợp quy định tại điểm a khoản 1 Điều 61 và Điều 62 BLHS hoặc Chánh án Toà án đã ra quyết định thi hành án trong trường hợp quy định tại điểm b, c, d khoản 1 Điều 61 và Điều 62 BLHS theo đề nghị của ban giám thị trại giam hoặc Viện kiểm sát. Trong thời hạn 07 ngày, kể từ ngày nhận được hồ sơ đề nghị tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù, Chánh án Tòa án cấp tỉnh, Tòa án quân sự cấp quân khu nơi phạm nhân đang chấp hành án phải xem xét, quyết định. Việc tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù để xét xử theo thủ tục giám đốc thẩm hoặc tái thẩm phải do người đã kháng nghị hoặc do Tòa án cấp giám đốc thẩm hoặc tái thẩm quyết định.

Ngay sau khi có quyết định tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù, Tòa án đã ra quyết định tạm đình chỉ phải gửi quyết định đó cho cá nhân, cơ quan sau: Người được tạm đình chỉ; Cơ quan đề nghị tạm đình chỉ, trại giam, trại tạm giam, cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp huyện nơi người được tạm đình chỉ đang chấp hành án; Cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp huyện, Ủy ban nhân dân cấp xã nơi người được tạm đình chỉ về cư trú, đơn vị quân đội được giao quản lý người đó; Viện kiểm sát cùng cấp; Tòa án đã ra quyết định thi hành án; Sở Tư pháp nơi Tòa án đã ra quyết định tạm đình chỉ có trụ sở.

Trường hợp tạm đình chỉ thi hành hình phạt tù theo điểm a khoản 1 Điều 61 và  Điều 62 BLHS đối với người bị kết án phạt tù đang cải tạo tại trại giam cũng phải đảm bảo các quy định và điều kiện như tạm hoãn thi hành hình phạt tù. Chánh án TA đã ra Quyết định thi hành án có thể cho người bị kết án không phải phần tử nguy hiểm được tạm đình chỉ chấp hành hình phạt tù  Những người sau đây bị coi là phần tử nguy hiểm cho xã hội: người bị phạt tù về tội đặc biệt nguy hiểm xâm phạm an ninh quốc gia; người đang chấp hành hình phạt tù chung thân; người bị phạt tù từ 10 năm trở lên về hành vi giết người, cố ý gây thương tích dẫn đến chết người, cướp tài sản, hiếp dâm và người bị tù từ 15 năm trở lên ( kể cả trường hợp tổng hợp hình phạt) về các tội cố ý khác ; người là phần tử lưu manh chuyên nghiệp, côn đồ hung hãn, tái phạm nguy hiểm bị kết về tội phạm nghiêm trọng.

Theo Thông tư liên tịch số 02/2006/TTLT-BCA-BQP-BYT-TANDTC-VKSNDTC ngày 18/5/2006 của Bộ Công an, Bộ Quốc phòng, Bộ Y tế, Toà án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao hướng dẫn thi hành một số quy định của pháp luật về tạm đình chỉ chấp hành hình phạt tù đối với người đang chấp hành hình phạt tù bị bệnh nặng (Thông tư liên tịch số 02/2006/TTLT), thì việc tạm đình chỉ chấp hành hình phạt tù được thực hiện khi có các điều kiện sau:

+ Người đang chấp hành hình phạt tù bị bệnh nặng. Người bị bệnh nặng trong trường hợp này là người bị bệnh đến mức không thể tiếp tục chấp hành hình phạt tù được và nếu để tiếp tục chấp hành hình phạt tù sẽ nguy hiểm đến tính mạng của họ; do đó, cần thiết phải cho họ được tạm đình chỉ chấp hành hình phạt tù để họ có điều kiện chữa bệnh; ví dụ: ung thư giai đoạn cuối, xơ gan cổ chướng, lao nặng độ 4 kháng thuốc, bại liệt, suy tim độ 3 trở lên, suy thận độ 4 trở lên, HIV chuyển giai đoạn AIDS đang có các nhiễm trùng cơ hội và có tiên lượng xấu...;

+ Phải có kết luận của bệnh viện cấp tỉnh trở lên về việc người đang chấp hành hình phạt tù bị bệnh nặng và nếu để tiếp tục chấp hành hình phạt tù sẽ nguy hiểm đến tính mạng của họ;

+ Người đang chấp hành hình phạt tù phải có nơi cư trú tại xã, phường, thị trấn.

Thông tư liên tịch số 02/2006/TTLT, Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán TANDTC số 02/2007/NQ-HĐTP ngày 02/10/2007 ( mục 2, Phần III)    còn hướng dẫn cụ thể về hồ sơ, thủ tục lập và thẩm định hồ sơ đề nghị tạm đình chỉ cũng như việc quản lý người được tạm đình chỉ chấp hành hình phạt tù.

Thời gian người bị kết án được tạm đình chỉ chấp hành hình phạt tù cũng như thời gian được hoãn chấp hành hình phạt tù không được tính vào thời gian chấp hành hình phạt. Việc quản lý, theo dõi người bị kết án được hoãn hoặc tạm đình chỉ chấp hành hình phạt tù được giao cho chính quyền xã, phường, thị trấn hoặc cơ quan tổ chức nơi họ cư trú hoặc làm việc. Trong thời gian hoãn hoặc tạm đình chỉ thi hành án, người bị kết án không được tự ý đi nơi khác nếu không được phép của chính quyền xã, phường, thị trấn hoặc cơ quan, tổ chức quản lý họ. Người bị kết án có thể bị bắt phải chấp hành hình phạt nếu trong thời gian được hoãn hoặc tạm đình chỉ có hành vi vi phạm pháp luật nghiêm trọng hoặc trốn tránh.

Những trường hợp thực tiễn và cách xử lý:

+ Trong thời gian được tạm đình chỉ, người được tạm đình chỉ có hành vi vi phạm pháp luật nghiêm trọng hoặc có căn cứ cho rằng người đó có thể bỏ trốn thì trong thời hạn 03 ngày làm việc, kể từ ngày nhận được thông báo của các cơ quan có thẩm quyền, Chánh án Tòa án đã ra quyết định tạm đình chỉ phải xem xét ra quyết định chấm dứt việc tạm đình chỉ và gửi quyết định đó cho cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp huyện, cơ quan thi hành án hình sự cấp quân khu để thực hiện áp giải thi hành án.

+ Trường hợp người được tạm đình chỉ chết, trong thời hạn 03 ngày làm việc, kể từ ngày nhận được thông báo của các cơ quan có thẩm quyền, Toà án đã ra quyết định thi hành án phải ra quyết định đình chỉ thi hành án và gửi cho cơ quan quy định tại các điểm b, c, d và e khoản 1 Điều 32 Luật thi hành án hình sự và Tòa án đã ra quyết định tạm đình chỉ thi hành án.

Chánh án TA đã ra quyết định cho tạm đình chỉ thi hành hình phạt tù phải ra quyết định tiếp tục thi hành án chậm nhất là 07 ngày  trước khi  hết thời hạn tạm đình chỉ thi hành hình phạt tù để khi hết thời hạn, người được tạm đình chỉ thi hành án  phải vào ngay trại giam để  tiếp tục thi hành hình phạt. Nếu quá thời hạn 07 ngày, kể từ ngày hết thời hạn tạm đình chỉ thi hành hình phạt tù mà ngươig bị kết án không có mặt tại trại giam, trại tạm giam hoặc cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp huyện để tiếp tục chấp hành án mà không có lý do chính đáng, thì Thủ trưởng cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp huyện, cơ quan thi hành án hình sự cấp quân khu quyết định áp giải thi hành án.

2.3. Giảm thời hạn, miễn chấp hành án phạt tù.

2.3.1 Giảm thời hạn chấp hành án phạt tù

Cơ quan có thẩm quyền quy định tại điểm a và điểm b khoản 1 Điều 31 của Luật thi hành án hình sự là: Trại giam; trại tạm giam thuộc Bộ Công an; trại tạm giam thuộc Bộ Quốc phòng và Cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp tỉnh, cơ quan thi hành án hình sự cấp quân khu có quyền đề nghị giảm thời hạn chấp hành án phạt tù. Cơ quan có thẩm quyền đề nghị giảm thời hạn chấp hành án phạt tù có trách nhiệm lập hồ sơ và chuyển cho Tòa án nhân dân cấp tỉnh, Tòa án quân sự quân khu nơi phạm nhân đang chấp hành án xem xét, quyết định. . Hồ sơ đề nghị xét giảm thời hạn chấp hành hình phạt tù bao gồm các tài liệu như: Bản sao bản án hoặc bản sao trích lục bản án hình sự;Văn bản đề nghị của cơ quan thi hành hình phạt tù; Đơn xin giảm thời hạn chấp hành hình phạt của người bị kết án; Bản tường trình của người phải thi hành án về việc đã lập công hoặc lập công lớn có xác nhận của cơ quan có thẩm quyền (nếu người phải thi hành án đã lập công hoặc lập công lớn); kết luận của bệnh viện cấp tỉnh trở lên về tình trạng bệnh tật của người bị kết án (nếu người phải thi hành án bị mắc bệnh hiểm nghèo).

Theo qui định của pháp luật, trong thời hạn ba ngày làm việc, kể từ ngày nhận được hồ sơ đề nghị giảm chấp hành hình phạt (kể cả trường hợp miễn chấp hành hình phạt và trường hợp rút ngắn thời gian thử thách của án treo), Chánh án Tòa án có thẩm quyền quy định tại Điều 269 của BLTTHS phải phân công một Thẩm phán phụ trách việc nghiên cứu hồ sơ đề nghị miễn, giảm. Trong thời hạn mười ngày làm việc, kể từ ngày thụ lý hồ sơ, Thẩm phán phải ấn định ngày mở phiên họp xét miễn, giảm và thông báo bằng văn bản cho Viện kiểm sát biết để cử Kiểm sát viên tham gia phiên họp. Thời hạn mở phiên họp không được vượt quá mười ngày làm việc, kể từ ngày Thẩm phán ấn định ngày mở phiên họp. Trường hợp có tài liệu nào chưa đủ thì Thẩm phán yêu cầu cơ quan, tổ chức đề nghị bổ sung hoặc làm rõ thêm. Thời hạn để xem xét hồ sơ đề nghị miễn, giảm chấp hành hình phạt là mười ngày, trong trường hợp có những tài liệu bổ sung thì ngày mở phiên họp được tính lại kể từ ngày Tòa án nhận được tài liệu bổ sung hoặc ý kiến bằng văn bản về vấn đề cần được làm rõ thêm.

Việc xét giảm thời hạn chấp hành hình phạt tù được tiến hành theo trình tự sau:

+ Tòa án nhân dân cấp tỉnh, Tòa án quân sự quân khu nơi phạm nhân đang chấp hành án phải mở phiên họp xét giảm và thông báo bằng văn bản cho Viện kiểm sát cùng cấp và Viện kiểm sát phải cử Kiểm sát viên tham gia phiên họp. Tòa án phải thành lập Hội đồng  xét giảm thời hạn chấp hành án phạt tù gồm  03 Thẩm phán hoặc 02 Thẩm phán và 01 Hội thẩm (đối với Tòa án cấp huyện không đủ Thẩm phán); trong đó, một Thẩm phán làm Chủ toạ, Kiểm sát viên, đại diện cơ quan đề nghị  giảm thời hạn chấp hành án phạt tù và một Thư ký TA ghi biên bản. Địa điểm họp của Hội đồng do Thẩm phán chủ tọa quyết định nhưng chỉ có thể họp tại trụ sở Tòa án hoặc tại Trại giam (Trại tạm giam) nơi người bị kết án đang chấp hành hình phạt tù

+ Tại phiên xét, Thẩm phán đọc các tài liệu liên quan như nhân thân người bị kết án, mức án phạt, đã được xét giảm lần nào chưa, thời hạn tù còn bao nhiêu, thái độ của người bị kết án, biên bản xếp loại cải tạo, cơ quan quản lý thi hành án phạt tù đề xuất thời hạn giảm là bao nhiêu hoặc miễn chấp hành hình phạt còn lại, nếu có vấn đề gì chưa rõ, Hội đồng yêu cầu Trại giam hoặc cơ quan quản lý thi hành án giải trình;

+ Viện kiểm sát phát biểu quan điểm;

+ Hội đồng thảo luận và quyết định theo đa số. Hội đồng có quyền: Chấp nhận toàn bộ đề nghị giảm ( miễn) thời hạn chấp hành hình phạt; Chấp nhận một phần đề nghị giảm (miễn) thời hạn chấp hành hình phạt; Không chấp nhận đề nghị giảm ( miễn) thời hạn chấp hành hình phạt .

Trong thời hạn 03 ngày làm việc, kể từ ngày ra quyết định giảm thời hạn chấp hành án phạt tù, Tòa án phải gửi quyết định đó cho người được giảm thời hạn chấp hành án, cơ quan đề nghị giảm thời hạn chấp hành án, Viện kiểm sát cùng cấp, Viện kiểm sát cấp trên trực tiếp, Tòa án đã ra quyết định thi hành án, Sở Tư pháp nơi Tòa án ra quyết định giảm thời hạn chấp hành án phạt tù có trụ sở.

2.4. Miễn chấp hành án phạt tù

Viện kiểm sát có thẩm quyền nơi người chấp hành án phạt tù đang cư trú hoặc làm việc lập hồ sơ đề nghị Tòa án nhân dân cấp tỉnh, Tòa án quân sự cấp quân khu xét miễn chấp hành án phạt tù. . Hồ sơ đề nghị xét miễn chấp hành toàn bộ hoặc hình phạt tù còn lại gồm có: Bản sao bản án hoặc bản sao trích lục bản án hình sự; Văn bản đề nghị của Viện kiểm sát; Đơn xin miễn chấp hành hình phạt của người bị kết án;  Bản tường trình của người phải thi hành án về việc đã lập công hoặc lập công lớn có xác nhận của cơ quan có thẩm quyền (nếu người phải thi hành án đã lập công hoặc lập công lớn); kết luận của bệnh viện cấp tỉnh trở lên về tình trạng bệnh tật của người bị kết án (nếu người phải thi hành án bị mắc bệnh hiểm nghèo).

Trình tự, thủ tục xét miễn chấp hành hình phạt tù hoặc miễn chấp hành phần hình phạt tù còn lại cũng được thực hiện như trình tự xét giảm thời hạn chấp hành hình phạt tù nêu trên.

Trong thời hạn 03 ngày làm việc, kể từ ngày ra quyết định miễn chấp hành án phạt tù, Toà án đã ra quyết định miễn chấp hành án phạt tù có trách nhiệm gửi quyết định này cho người được miễn chấp hành án, Viện kiểm sát đề nghị, Viện kiểm sát cấp trên trực tiếp, cơ quan thi hành án hình sự cùng cấp, Toà án đã ra quyết định thi hành án, Ủy ban nhân dân cấp xã nơi người đó cư trú, đơn vị quân đội quản lý người đó, Sở Tư pháp nơi Tòa án đã ra quyết định có trụ sở. Quyết định của Tòa án về việc miễn, giảm thời hạn chấp hành hình phạt (hoặc rút ngắn thời gian thử thách của án treo) đều có thể bị Viện kiểm sát cùng cấp hoặc Viện kiểm sát cấp trên trực tiếp kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm. Thời hạn kháng nghị của Viện kiểm sát cùng cấp là bảy ngày, của Viện kiểm sát cấp trên là mười lăm ngày, kể từ ngày Tòa án ra quyết định. Việc phúc thẩm quyết định của Tòa án về miễn, giảm thời hạn chấp hành hình phạt hoặc rút ngắn thời gian thử thách của án treo được thực hiện theo quy định tại Điều 253 của BLTTHS.

Ngay sau khi nhận được quyết định miễn chấp hành án phạt tù (nếu không có kháng nghị của VKS), trại giam, trại tạm giam, cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp huyện phải làm thủ tục trả tự do cho người được miễn chấp hành án phạt tù và báo cáo kết quả cho cơ quan quản lý thi hành án hình sự hoặc cơ quan thi hành án hình sự cấp trên.

3. Thi hành các loại hình phạt khác

3.1. Thi hành hình phạt tù cho hưởng án treo

Căn cứ pháp lý để thực hiện là:  Điều 264 BLTTHS; Điều 31, 60 BLHS; Mục 1 Chương V Luật thi hành án hình sự;  Nghị định số 61/2000/NĐ-CP ngày 30/10/2000 của Chính phủ.

Thi hành án treo là việc cơ quan, người có thẩm quyền theo quy định của Luật này giám sát, giáo dục người bị phạt tù được hưởng án treo trong thời gian thử thách.

Theo quy định, sau khi bản án phạt tù cho hưởng án treo có hiệu lực pháp luật, Toà án có trách nhiệm gửi bản án và quyết định thi hành án đến Uỷ ban nhân dân cấp xã nơi người bị kết án cư trú để phối hợp với Công an và ban, ngành, đoàn thể giám sát, giáo dục. Thực hiện Nghị định số 61/2000/NĐ-CP ngày 30/10/2000 của Chính phủ về việc thi hành hình phạt tù cho hưởng án treo, các cơ quan, tổ chức được giao nhiệm vụ giám sát đã phân công người trực tiếp phối hợp chặt chẽ với gia đình người bị kết án theo dõi, giáo dục, tạo điều kiện cho người được hưởng án treo tham gia các hoạt động tại nơi làm việc hoặc cộng đồng. Các đơn vị Công an cơ sở cũng đã thông qua công tác quản lý nhân khẩu, quản lý trật tự, an toàn xã hội để quản lý người được hưởng án treo trên địa bàn. Tuy nhiên, thực tiễn thi hành hình phạt tù cho hưởng án treo cũng bộc lộ một số hạn chế, bất cập như: công tác phối hợp giữa Toà án và cơ quan, tổ chức có nhiệm vụ thi hành án trong việc chuyển giao bản án chưa thống nhất và thiếu chặt chẽ, nhiều trường hợp còn có biểu hiện đùn đẩy trách nhiệm, buông lỏng quản lý, giám sát, ngay cả khi người bị kết án đã chuyển nghề, chuyển địa điểm cư trú nhưng phía cơ quan, tổ chức có trách nhiệm giám sát vẫn không biết…

3.2. Thi hành hình phạt cảnh cáo (trong BLHS có 36 điều luật quy định hình phạt cảnh cáo).

Cảnh cáo là hình phạt có chế tài nhẹ nhất trong số các hình phạt của BLHS được quy định tại Điều 29, hình phạt cảnh cáo được áp dụng đối với những người phạm tội ít nghiêm trọng và có nhiều tình tiết giảm nhẹ, nhưng chưa đến mức miễn hình phạt. Tuy được quy định khá phổ biến trong BLHS nhưng trên thực tế, hình phạt cảnh cáo được áp dụng rất hạn chế. Việc hạn chế tuyên hình phạt cảnh cáo không phải do thực tiễn xét xử nghiêm khắc hay tình hình tội phạm diễn biến nghiêm trọng, phức tạp đến mức không thể áp dụng loại hình phạt này mà chủ yếu do việc nhận thức chưa đầy đủ về tác dụng và hiệu quả của loại hình phạt này từ phía cơ quan thực thi pháp luật. Mặt khác, pháp luật hiện hành chưa quy định cụ thể về việc tổ chức thi hành hình phạt cảnh cáo và cũng không có cơ quan, tổ chức nào được giao trách nhiệm thi hành hình phạt này. Vì vậy, khi Toà án tuyên hình phạt cảnh cáo, thực chất người phạm tội chỉ bị Nhà nước công khai khiển trách về hành vi phạm tội của họ trước toà, không có bất kỳ hình thức hoặc thủ tục nào khác nên đã làm hạn chế tác dụng răn đe, giáo dục của loại hình phạt này. Do đó, cũng đã có ý kiến cho rằng cần xem xét lại sự cần thiết của việc tiếp tục duy trì hình phạt này trong hệ thống hình phạt của BLHS hiện nay.

3.3. Thi hành hình phạt cải tạo không giam giữ (trong BLHS năm 1999 có 146 điều luật quy định hình phạt cải tạo không giam giữ).

Căn cứ pháp lý để thực hiện là:  Điều 264 BLTTHS; Điều 31, 60 BLHS; Mục 3 Chương V Luật thi hành án hình sự;  Nghị định số 60/2000/NĐ-CP ngày 30/10/2000 của Chính phủ; Nghị quyết số 02/2007/NQ-HĐTP ngày 02/10/2007.

Thi hành án phạt cải tạo không giam giữ là việc cơ quan, người có thẩm quyền theo quy định của Luật này giám sát, giáo dục người chấp hành án tại xã, phường, thị trấn và khấu trừ thu nhập sung quỹ nhà nước theo bản án đã có hiệu lực pháp luật.

Hình phạt cải tạo không giam giữ quy định tại Điều 31 BLHS năm 1999, được áp dụng đối với người phạm tội ít nghiêm trọng, nghiêm trọng nhưng có nhiều tình tiết giảm nhẹ, người phạm tội có nhân thân tốt, có nơi làm việc ổn định hoặc có nơi cư trú rõ ràng, không nhất thiết phải cách ly họ khỏi xã hội mà chỉ cần giáo dục, cải tạo họ tại cộng đồng đã đạt được mục đích của hình phạt. Đặc điểm cơ bản của hoạt động thi hành hình phạt này là không tước tự do của người bị kết án mà cho họ được cải tạo tại môi trường xã hội bình thường với sự giám sát, giáo dục của cơ quan, tổ chức nơi người đó làm việc hoặc chính quyền địa phương nơi người đó thường trú và gia đình. Người bị kết án có nghĩa vụ chấp hành đầy đủ các chủ trương, chính sách và pháp luật của Nhà nước, tích cực lao động, học tập và sinh hoạt tập thể, không vi phạm kỹ luật, chấp hành đầy đủ hình phạt bổ sung và nghĩa vụ bồi thường thiệt hại (nếu có); khai báo và giao nộp đầy đủ phần thu nhập bị khấu trừ theo quyết định của Toà án cho cơ quan thi hành án; hàng tháng báo cáo bằng văn bản về tình hình tu dưỡng, tự rèn luyện của mình cho cơ quan, tổ chức có trách nhiệm giám sát, giáo dục; ba tháng một lần cơ quan, tổ chức nơi người đó làm việc hoặc chính quyền địa phương phải nghe người bị kết án báo cáo, kiểm điểm việc cải tạo của bản thân và đáng giá kết quả cải tạo của người đó, có biện pháp kịp thời uốn nắn nếu người đó có sai sót...

Hồ sơ đề nghị xét giảm thời hạn chấp hành hình phạt cải tạo không giam giữ bao gồm các tài liệu là: Bản sao bản án hoặc bản sao trích lục bản án hình sự; Văn bản đề nghị của cơ quan, tổ chức hoặc chính quyền địa phương được giao nhiệm vụ trực tiếp giám sát, giáo dục người bị kết án; Đơn xin giảm thời hạn chấp hành hình phạt của người bị kết án; Bản tường trình của người phải thi hành án về việc đã lập công hoặc lập công lớn có xác nhận của cơ quan có thẩm quyền (nếu người phải thi hành án đã lập công hoặc lập công lớn); kết luận của bệnh viện cấp tỉnh trở lên về tình trạng bệnh tật của người bị kết án (nếu người phải thi hành án bị mắc bệnh hiểm nghèo).

Trình tự, thủ tục xét giảm thời hạn chấp hành hình phạt cải tạo không giam giữ ( rút ngắn thời gian thử thách của án treo, miễn- giảm thi hành án phạt tiền) được thực hiện theo hướng dẫn tại Phần IV Nghị quyết Hội đồng Thẩm phán TANDTC số 02/2007/NQ-HĐTP ngày 02/10/2007 và Luật thi hành án hình sự có hiệu lực thi hành từ 01/7/2011.

Tuy nhiên, qua tổng kết thực tiễn thi hành hình phạt cải tạo không giam giữ cho thấy cho thấy: Nhiều cơ quan, tổ chức được giao giám sát, quản lý, giáo dục người bị kết án nhưng chưa thực sự quan tâm và cũng khó có đủ điều kiện để thực hiện nhiệm vụ này. Sự phối kết hợp và việc huy động quần chúng nhân dân vào việc giám sát, giáo dục người bị phạt cải tạo không giam giữ chưa có hiệu quả. Thực chất việc quản lý, giám sát người bị cải tạo không giam giữ thời gian qua chủ yếu phụ thuộc vào công tác quản lý địa bàn, quản lý đối tượng của các đơn vị nghiệp vụ của ngành Công an.

3.4. Thi hành hình phạt cấm cư trú, quản chế (trong BLHS năm 1999 có 29 điều luật quy định hình phạt quản chế và 26 điều luật quy định về hình phạt cấm cư trú). Căn cứ thực hiện là Điều 37, 38 BLHS, Điều 266 Bộ luật tố tụng, Chương VI Luật thi hành án hình sự.

Thi hành án phạt cấm cư trú là việc cơ quan, người có thẩm quyền theo quy định của Luật này buộc người chấp hành án không được tạm trú, thường trú ở một số địa phương nhất định theo bản án đã có hiệu lực pháp luật.

Thi hành án phạt quản chế là việc cơ quan, người có thẩm quyền theo quy định của Luật này buộc người chấp hành án phải cư trú, làm ăn sinh sống ở một địa phương nhất định dưới sự kiểm soát, giáo dục của chính quyền và nhân dân địa phương theo bản án đã có hiệu lực pháp luật.

Cấm cư trú hoặc quản chế là hình phạt bổ sung buộc người bị kết án phạt tù không được tạm trú, thường trú hoặc buộc phải cư trú, làm ăn sinh sống từ 01 năm đến 05 năm ở những địa phương nhất định. Theo BLTTHS và Nghị định số 53/2001/NĐ-CP ngày 23/8/2001 quy định chi tiết thi hành hình phạt quản chế, cấm cư trú, cơ quan thi hành hình phạt quản chế, cấm cư trú là chính quyền cấp xã nơi người bị kết án đến cư trú. Uỷ ban nhân dân cấp xã nơi người bị kết án không được tạm trú, thường trú hoặc buộc phải cư trú, làm ăn sinh sống có trách nhiệm theo dõi, không để người bị kết án tạm trú, thường trú hoặc ra khỏi địa phương mình trong thời gian bị cấm. Uỷ ban nhân dân cấp xã nơi người bị cấm cư trú đến tạm trú, thường trú hoặc nơi buộc người bị kết án phải cư trú, làm ăn sinh sống có trách nhiệm tiếp nhận, quản lý, giáo dục, tạo điều kiện để họ làm ăn, sinh sống, lao động, học tập bình thường, giúp họ trở thành người có ích cho xã hội; khi có đủ điều kiện theo luật định thì làm văn bản đề nghị hoặc nhận xét kèm theo tài liệu có liên quan gửi Công an cấp huyện để làm thủ tục chuyển Toà án nhân dân cấp huyện nơi chấp hành án xem xét, quyết định giảm hoặc miễn chấp hành hình phạt còn lại cho người bị cấm cư trú; cấp Giấy chứng nhận đã chấp hành xong thời hạn cấm cư trú cho người bị quản chế hoặc cấm cư trú. Tuy vậy, việc thi hành các hình phạt quản chế và cấm cư trú trong thực tiễn còn nhiều bất cập, vì sau khi người bị kết án chấp hành xong hình phạt tù, Nhà nước chưa đủ điều kiện để tạo cho người bị cấm cư trú một nơi ở mới. Về phía người bị kết án cũng gặp không ít khó khăn trong việc ổn định đời sống, tìm việc làm do bị thay đổi nơi ở, đặc biệt là vừa chấp hành xong hình phạt tù... Vì vậy, nhiều người phạm tội bị cấm cư trú ở thành phố trong một thời gian nhất định, nhưng trên thực tế sau khi chấp hành xong hình phạt tù họ vẫn về nơi mà trước khi phạm tội đã cư trú để sinh sống trái phép.

3.5. Thi hành hình phạt trục xuất

Đây là hình phạt mới được bổ sung vào hệ thống hình phạt của BLHS Việt Nam năm 1999. Căn cứ thực hiện là BLTTHS năm 2003, Luật thi hành án hình sự có hiệu lực thi hành từ 01/7/2011 và Nghị định số 54/2001/NĐ-CP ngày 23/8/2001 của Chính phủ quy định chi tiết thi hành hình phạt trục xuất

Thi hành án phạt trục xuất là việc cơ quan, người có thẩm quyền theo quy định của Luật này buộc người chấp hành án phải rời khỏi lãnh thổ nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam theo bản án đã có hiệu lực pháp luật.

- Quyết định thi hành án phạt trục xuất

Trường hợp trục xuất là hình phạt chính hoặc là hình phạt bổ sung trong trường hợp hình phạt chính là phạt tiền thì Tòa án đã xét xử sơ thẩm phải ra quyết định thi hành án. Quyết định phải ghi rõ họ tên, chức vụ người ra quyết định; bản án được thi hành; họ tên, ngày, tháng, năm sinh, nơi cư trú của người chấp hành án; hình phạt bổ sung; tên cơ quan có nhiệm vụ thi hành.

Trường hợp trục xuất là hình phạt bổ sung thì quyết định thi hành án phải ghi đầy đủ  cả hình phạt chính và hình phạt bổ sung.

Theo qui định của pháp luật,  người bị trục xuất có các nghĩa vụ phải rời khỏi Việt Nam đúng thời hạn được ghi trong quyết định thi hành án của Toà án; tuân thủ các quy định của pháp luật Việt Nam, chịu sự quản lý, giám sát của cơ quan quản lý xuất, nhập cảnh thuộc Bộ Công an; không được tự ý rời khỏi nơi quản lý, giám sát do cơ quan quản lý xuất, nhập cảnh chỉ định bằng văn bản; nhanh chóng chấp hành xong các nghĩa vụ khác (nếu có) và hoàn thành các thủ tục cần thiết để rời khỏi lãnh thổ Việt Nam đúng thời hạn; tự chịu chi phí về phương tiện xuất cảnh (trường hợp người bị trục xuất chưa có khả năng tự chịu chi phí về phương tiện xuất cảnh thì cơ quan quản lý xuất, nhập cảnh có thể yêu cầu cơ quan đại diện ngoại giao, cơ quan lãnh sự nước mà người bị trục xuất là công dân giải quyết kinh phí đưa người đó về nước). Trong những trường hợp đặc biệt, cơ quan quản lý xuất, nhập cảnh được sử dụng ngân sách nhà nước để trả chi phí về phương tiện xuất cảnh với mức thấp nhất để buộc người bị trục xuất nhanh chóng rời khỏi lãnh thổ Việt Nam. Trường hợp người bị trục xuất không tự nguyện chấp hành quyết định thi hành án thì cơ quan quản lý xuất, nhập cảnh chủ trì, phối hợp với các cơ quan hữu quan áp dụng các biện pháp như hạn chế việc đi lại, tiếp xúc của người bị trục xuất; chỉ định nơi ở bắt buộc của người bị trục xuất... Đối với người bị trục xuất thuộc loại nguy hiểm hoặc có hành động bỏ trốn hoặc chuẩn bị trốn thì cơ quan quản lý xuất, nhập cảnh áp giải ngay ra cửa khẩu để buộc rời khỏi lãnh thổ Việt Nam.

Luật thi hành án hình sự qui định về việc thông báo thi hành án phạt trục xuất được thực hiện như sau:

+ Trường hợp ra quyết định thi hành án phạt trục xuất khi trục xuất là hình phạt chính hoặc là hình phạt bổ sung trong trường hợp hình phạt chính là phạt tiền, Toà án phải gửi ngay quyết định cho cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp tỉnh và Viện kiểm sát cùng cấp, Sở Tư pháp nơi Tòa án đã ra quyết định thi hành án có trụ sở. Cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp tỉnh phải tống đạt quyết định thi hành án cho người chấp hành án và thông báo ngay cho Bộ Ngoại giao Việt Nam, cơ quan đại diện ngoại giao, cơ quan lãnh sự của nước mà người chấp hành án là công dân hoặc cơ quan đại diện của tổ chức quốc tế mà người đó làm việc, cơ quan, tổ chức đã bảo lãnh người đó vào Việt Nam. Trường hợp người chấp hành án đang bị tạm giam thì phải gửi quyết định này cho trại tạm giam, cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp huyện nơi đang tạm giam người đó để tống đạt cho người chấp hành án.

+ Trường hợp phạm nhân có hình phạt bổ sung là trục xuất thì 02 tháng trước khi hết thời hạn chấp hành án phạt tù, Giám thị trại giam phải thông báo bằng văn bản cho phạm nhân đó và cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp tỉnh nơi trại giam đóng. Cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp tỉnh phải thông báo cho Bộ Ngoại giao Việt Nam, cơ quan đại diện ngoại giao, cơ quan lãnh sự của nước mà người chấp hành án phạt trục xuất là công dân hoặc cơ quan đại diện tổ chức quốc tế mà người đó làm việc, cơ quan, tổ chức đã bảo lãnh người đó vào Việt Nam.

3.6. Thi hành hình phạt tước một số quyền công dân (BLHS năm 1999 có 14 điều luật có quy định hình phạt này).

Thi hành án phạt tước một số quyền công dân là việc cơ quan có thẩm quyền theo quy định của Luật này tước bỏ một hoặc một số quyền công dân của người chấp hành án theo bản án đã có hiệu lực pháp luật.

Qua tổng kết thực tiễn cho thấy, việc thi hành hình phạt tước một số quyền công dân được chính quyền địa phương, các đoàn thể xã hội và quần chúng nhân dân rất quan tâm. Thông qua các đợt tổ chức bầu cử đại biểu vào các cơ quan quyền lực nhà nước, ban tổ chức bầu cử phải rà soát danh sách cử tri, niêm yết danh sách cử tri để mọi người biết, ai có ý kiến đề xuất hoặc kiến nghị đều được xem xét, giải quyết, mỗi lần như vậy lại có dịp để chính quyền địa phương kiểm tra các đối tượng phải chấp hành hình phạt tước một số quyền công dân. Tuy vậy, việc áp dụng hình phạt này cũng còn bộc lộ một số hạn chế, thiếu sót như: bản án của Toà án chỉ tuyên tước quyền công dân mà không nói rõ tước tất cả hay chỉ tước một trong số các quyền đó… Trong thực tế, Công an các địa phương đã chủ động phối hợp với Toà án, Viện kiểm sát, tư pháp cùng cấp, các tổ chức đoàn thể và chính quyền cơ sở theo dõi, quản lý các trường hợp bị phạt tù cho hưởng án treo, cải tạo không giam giữ, quản chế tại địa phương, cấm cư trú, nhằm giáo dục họ tiến bộ, ngăn ngừa tái phạm. Tuy nhiên, công tác thi hành các hình phạt này thời gian qua cũng còn tồn tại nhiều vấn đề cần tổng kết rút kinh nghiệm như: việc chuyển giao các bản án, quyết định thi hành án của Toà án cho các cơ quan, tổ chức có trách nhiệm quản lý, theo dõi người bị kết án chưa kịp thời, đầy đủ. Hiện nay, việc thi hành các hình phạt ngoài tù mới chỉ quy định chung là giao cho chính quyền cơ sở, các cơ quan, tổ chức nơi người bị kết án cư trú, làm việc theo dõi, quản lý. Do đó, thực tế công tác này hiện còn buông lỏng, chưa được quan tâm theo dõi đầy đủ, chặt chẽ. Nguyên nhân chính do chưa quy định cụ thể cơ quan có trách nhiệm theo dõi, hướng dẫn, kiểm tra việc thi hành các hình phạt này.

3.7. Thi hành hình phạt cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định (BLHS năm 1999 có 130 điều luật có quy định hình phạt này).

Thi hành án phạt cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định là việc cơ quan có thẩm quyền theo quy định của pháp luật, buộc người phải chấp hành án không được đảm nhiệm chức vụ, hành nghề hoặc làm công việc nhất định theo bản án đã có hiệu lực pháp luật. Kể từ ngày chấp hành xong hình phạt tù hoặc từ ngày bản án có hiệu lực pháp luật nếu hình phạt chính là hình phạt cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ hoặc trong trường hợp người bị kết án được hưởng án treo, cơ quan thi hành án hình sự ra quyết định và thông báo cho cơ quan, tổ chức, chính quyền địa phương nơi người bị kết án làm việc hoặc cư trú về việc cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định đối với người bị kết án. Trường hợp cơ quan, tổ chức, chính quyền địa phương không chấp hành đúng quyết định, cơ quan thi hành án hình sự có trách nhiệm thông báo cho cơ quan quản lý cấp trên của những cơ quan, tổ chức đó huỷ những quyết định trái pháp luật đó. Tuy nhiên, do trong thực tiễn việc thi hành loại hình phạt này ít được quan tâm và chưa có quy định về cơ chế giám sát chặt chẽ nên hiệu quả áp dụng hình phạt này không cao. Vì vậy, nhiều trường hợp mặc dù bị Toà án tuyên cấm lái xe hoặc đảm nhiệm chức vụ giám đốc, kế toán... trong một thời gian nhất định, nhưng người đó vẫn hành nghề trái phép ở các cơ quan, tổ chức hoặc địa bàn khác.

3.8. Thi hành hình phạt tiền.

Phạt tiền được quy định trong Điều 30 BLHS áp dụng là hình phạt chính (đối với người phạm các tội ít nghiêm trọng, xâm phạm trật tự quản lý kinh tế, trật tự công cộng, trật tự quản lý hành chính…) hoặc hình phạt bổ sung (đối với người phạm các tội tham nhũng, ma tuý...). Có 69 điều luật quy định hình phạt tiền là hình phạt chính và 110 điều luật quy định hình phạt tiền là hình phạt bổ sung trong tổng số các điều luật quy định về tội phạm và hình phạt trong BLHS. Mức phạt tiền được quyết định tuỳ theo mức độ nghiêm trọng của tội phạm, đồng thời có xét đến tình hình tài sản của người phạm tội, sự biến động giá cả, nhưng không được thấp hơn một triệu đồng. Tiền phạt có thể nộp một lần hoặc nhiều lần trong thời hạn do Toà án quyết định.Trình tự, thủ tục thi hành án phạt tiền được

3.9. Thi hành hình phạt tịch thu tài sản (trong BLHS có 38 điều luật quy định hình phạt này).

Tịch thu tài sản là hình phạt bổ sung được quy định tại Điều 40 BLHS năm 1999 nhằm tước một phần hoặc toàn bộ tài sản thuộc sở hữu của người bị kết án sung công quỹ nhà nước; hình phạt này chỉ được áp dụng đối với người bị kết án về tội nghiêm trọng, tội rất nghiêm trọng, tội đặc biệt nghiêm trọng.

Việc áp dụng hình phạt tịch thu tài sản thường được áp dụng một cách phổ biến đối với người phạm tội về kinh tế có thu lợi bất chính như tội buôn lậu, tội sản xuất, buôn bán hàng giả, tội kinh doanh trái phép, tội cho vay nặng lãi và một số tội xâm phạm an toàn công cộng, trật tự công cộng như tội đánh bạc, tổ chức đánh bạc hoặc gá bạc, chứa mại dâm, môi giới mại dâm, chứa chấp hoặc tiêu thụ tài sản do người khác phạm tội mà có cùng một số tội phạm về ma tuý...

Trình tự, thủ tục thi hành hình phạt tịch thu tài sản, phạt tiền được thực hiện theo qui định tại Bộ luật tố tụng dân sự và các văn bản khác có liên quan

4.Thi hành biện pháp tư pháp

4.1 Một số qui định chung về thi hành biện pháp tư pháp

Quyết định về áp dụng biện pháp tư pháp gồm có: Quyết định của Tòa án, Viện kiểm sát về áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh; Bản án, quyết định của Tòa án về áp dụng biện pháp đưa vào trường giáo dưỡng, giáo dục tại xã, phường, thị trấn đối với người chưa thành niên.

Pháp luật qui định nội dung của Quyết định áp dụng biện pháp tư pháp gồm: tên cơ quan và họ tên, chức vụ người ra quyết định; họ tên, ngày, tháng, năm sinh, nơi cư trú của người chấp hành biện pháp tư pháp; tên cơ quan có nhiệm vụ thi hành. Trong thời hạn 03 ngày làm việc, kể từ ngày ra quyết định, cơ quan ra quyết định phải gửi quyết định đó cho cá nhân, cơ quan sau đây: Người chấp hành biện pháp tư pháp hoặc đại diện hợp pháp của người đó; Viện kiểm sát cùng cấp trong trường hợp Tòa án ra quyết định; Cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp huyện nơi người chấp hành biện pháp tư pháp cư trú; Bệnh viện tâm thần trong trường hợp bắt buộc chữa bệnh; Cơ quan đề nghị Tòa án, Viện kiểm sát áp dụng biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh. Sở dĩ pháp luật qui định cụ thể như trên là để nâng cao trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức trong việc thi hành các biện pháp tư pháp, góp phần giáo dục, cải tạo người chấp hành biện pháp tư pháp sớm trở thành người có ích cho xã hội, có ý thức tuân thủ pháp luật.

Ngoài ra,pháp luật còn qui định về nguyên tắc thi hành biện pháp tư pháp, những hành vi bị nghiêm cấm trong thi hành biện pháp tư pháp (Các Điều 111-112 Luật THAHS).

Cơ quan, tổ chức được giao nhiệm vụ thi hành biện pháp tư pháp gồm có: Bệnh viện tâm thần có nhiệm vụ thi hành biện pháp bắt buộc chữa bệnh; Trường giáo dưỡng có nhiệm vụ thi hành biện pháp đưa vào trường giáo dưỡng; Ủy ban nhân dân xã, phường, thị trấn có nhiệm vụ thi hành biện pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn.

4.2. Thi hành biện pháp tư pháp

- Thi hành biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh là việc cơ quan, người có thẩm quyền theo quy định của Luật này buộc người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội hoặc người đang chấp hành án bị bệnh tâm thần hoặc một bệnh khác làm mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi của mình phải điều trị tại cơ sở chữa bệnh bắt buộc theo bản án, quyết định của Tòa án, Viện kiểm sát.

Trình tự, thủ tục thi hành biện pháp tư pháp này được qui định tại mục 2 Chương X Luật thi hành án hình sự.

-  Thi hành biện pháp tư pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn là việc cơ quan, người có thẩm quyền theo quy định của Luật này buộc người chưa thành niên phạm tội nhưng không phải chịu hình phạt phải chịu sự giám sát, giáo dục tại xã, phường, thị trấn theo bản án, quyết định của Tòa án.

Trình tự, thủ tục thi hành biện pháp tư pháp này được qui định tại mục 3 Chương X Luật thi hành án hình sự.

-  Thi hành biện pháp tư pháp đưa vào trường giáo dưỡng là việc cơ quan, người có thẩm quyền theo quy định của Luật này đưa người chưa thành niên phạm tội nhưng không phải chịu hình phạt vào trường giáo dưỡng để giáo dục theo bản án, quyết định của Tòa án.

Trình tự, thủ tục thi hành biện pháp tư pháp này được qui định tại mục 3 Chương X Luật thi hành án hình sự.

III. XOÁ ÁN TÍCH

1. Khái niệm, ý nghĩa

Án tích là hậu quả pháp lý mà người phạm tội bị kết án phải chịu, sau khi đã chấp hành xong hình phạt. Căn cứ vào mức độ nghiêm trọng của tội phạm và mức hình phạt để quyết định thời gian có án tích và được xoá án tích theo các quy định của pháp luật.

Xoá án tích là một chế định của luật hình sự được qui định từ Điều 63 đến 67 chương IX BLHS. Với việc được xoá án tích người đã bị kết án được coi như chưa bị kết án và được Toà án cấp Giấy chứng nhận (Điều 63 BLHS) và như vậy sẽ không còn cơ sở để xác định tái phạm hay tái phạm nguy hiểm nếu họ phạm tội lại. Luật hình sự Việt Nam quy định ba loại trường hợp xoá án tích là xoá án tích đương nhiên, xoá án tích theo quyết định của Toà án và xoá án tích trong trường hợp đặc biệt.

Ngày 04/8/2000, Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao đã có Nghị quyết số 01/2000/NQ-HĐTP hướng dẫn áp dụng một số quy định trong Phần chung của BLHS trong đó có hướng dẫn về xoá án tích tại mục 11 với nội dung sau:

Khi xoá án tích phải thực hiện đúng các quy định tại các điều 64, 65, 66 và 67 BLHS và cần chú ý một số điểm sau:

- Khi áp dụng quy định tại khoản 1 Điều 67 BLHS năm 1999 cần chú ý là thời hạn để xoá án tích được căn cứ vào hình phạt chính đã tuyên, mà không căn cứ vào hình phạt bổ sung; thời hạn đó bắt đầu được tính kể từ ngày chấp hành xong hình phạt chính, hình phạt bổ sung và các quyết định khác của bản án, chứ không phải bắt đầu được tính kể từ ngày chấp hành xong hình phạt chính.

- Được coi là đã chấp hành xong hình phạt chính, hình phạt bổ sung và các quyết định khác của bản án trong các trường hợp sau đây:

+ Người bị kết án tự mình đã chấp hành xong hình phạt chính, hình phạt bổ sung và các quyết định khác của bản án;

+ Người bị kết án chấp hành xong hình phạt chính, hình phạt bổ sung, còn quyết định về tài sản trong bản án hình sự đã có người nộp thay cho người bị kết án (người thân của người bị kết án đã bồi thường thay, đã nộp tiền án phí, tiền phạt… thay cho người bị án hoặc người cùng người bị kết án phải liên đới bồi thường đủ toàn bộ theo quyết định của bản án);

+ Người bị xử phạt tù, nhưng được hưởng án treo đã chấp hành xong thời gian thử thách, trong trường hợp đã chấp hành xong hình phạt bổ sung và các quyết định khác của bản án (nếu có).

- Sau khi xem xét thời hiệu thi hành bản án đã hết hay chưa để xem xét việc xoá án tích, thì cần phải căn cứ vào Điều 55 BLHS năm 1999. Đặc biệt cần chú ý là thời hiệu thi hành bản án hình sự đối với trường hợp xử phạt tiền trước đây chưa được quy định trong BLHS năm 1985, cho nên được thi hành theo Pháp lệnh thi hành án dân sự, nay đã được quy định bổ sung tại điểm a khoản 2 Điều 55 BLHS năm 1999, mà theo quy định này thì thời hiệu thi hành án đối với hình phạt tiền là 05 năm, kể từ ngày bản án, quyết định của Toà án có hiệu lực pháp luật.

2. Các trường hợp được xoá án tích

2.1. Đương nhiên xoá án tích

Là những trường hợp người bị kết án đương nhiên được xoá án tích mà không cần phải có quyết định của cơ quan có thẩm quyền. Đương nhiên xoá án tích được quy định tại Điều 64 BLHS, bao gồm các trường hợp sau:

- Người được miễn hình phạt;

- Người bị kết án không phải về các tội quy định tại Chương XI và Chương XXIV của BLHS, nếu từ khi chấp hành xong bản án hoặc từ khi hết thời hiệu thi hành bản án người đó không phạm tội mới trong thời hạn sau đây:

+ Một năm trong trường hợp bị phạt cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ hoặc phạt tù nhưng được hưởng án treo;

+ Ba năm trong trường hợp hình phạt là tù đến ba năm;

+ Năm năm trong trường hợp hình phạt tù là từ trên ba năm đến mười lăm năm;

+ Bảy năm trong trường hợp hình phạt tù là từ trên mười lăm năm.

Về vấn đề đương nhiên được xoá án tích, Nghị quyết số 229/2000/NQ-UBTVQH10 ngày 28/01/2000 của Uỷ ban thường vụ Quốc hội về việc triển khai thực hiện Mục 3 Nghị quyết của Quốc hội “về việc thi hành BLHS” đã hướng dẫn: “Người được nêu tại Mục 4 Nghị quyết này đã chấp hành xong hình phạt hoặc miễn chấp hành hình phạt còn lại hoặc được miễn chấp hành toàn bộ hình phạt, thì đương nhiên được xoá án tích; nếu họ có yêu cầu, thì Chánh án Toà án đã xét xử sơ thẩm vụ án đối với họ cấp giấy chứng nhận xoá án tích cho họ”.

2.2. Xoá án tích theo quyết định của Toà án

Là những trường hợp việc xoá án tích người bị kết án do Toà án quyết định. Xoá án tích theo quyết định của Toà án được quy định tại Điều 65 BLHS. Toà án quyết định việc xoá án tích đối với những người đã bị kết án về các tội quy định tại Chương XI và Chương XXIV của BLHS, căn cứ vào tính chất của tội phạm đã được thực hiện, nhân thân, thái độ chấp hành pháp luật và thái độ lao động của người bị kết án trong các trường hợp sau đây:

- Đã bị phạt tù đến ba năm mà không phạm tội mới trong thời hạn ba năm, kể từ khi chấp hành xong bản án hoặc từ khi hết thời hiệu thi hành bản án;

- Đã bị phạt tù trên ba năm đến mười lăm năm mà không phạm tội mới trong thời hạn bảy năm, kể từ khi chấp hành xong bản án hoặc từ khi hết thời hiệu thi hành bản án;

- Đã bị phạt tù trên mười lăm năm mà không phạm tội mới trong thời hạn mười năm, kể từ khi chấp hành xong bản án hoặc từ khi hết thời hiệu thi hành bản án.

Người bị Toà án bác đơn xin xoá án tích lần đầu phải chờ một năm sau mới được xin xoá án tích; nếu bị bác đơn lần thứ hai trở đi thì phải sau hai năm mới được xin xoá án tích.

2.3. Xoá án tích trong trường hợp đặc biệt

Xoá án tích trong trường hợp đặc biệt là những trường hợp người bị kết án được xoá án tích do có những điều kiện đặc biệt. Theo quy định tại Điều 66 BLHS năm 1999, trong trường hợp người bị kết án có những biểu hiện tiến bộ rõ rệt và đã lập công, được cơ quan, tổ chức nơi người đó thường trú đề nghị, thì có thể được Toà án xoá án tích nếu người đó đã bảo đảm được ít nhất một phần ba thời hạn quy định.

Để được xoá án tích trong trường hợp đặc biệt, người bị kết án phải có đủ các điều kiện: có những tiến bộ rõ rệt; đã lập công; được cơ quan, tổ chức nơi người đó công tác hoặc chính quyền địa phương nơi người đó thường trú đề nghị; đã đủ một phần ba thời hạn quy định tại các điều 64, 65 của BLHS năm 1999, kể từ khi chấp hành xong bản án hoặc từ khi hết thời hiệu thi hành bản án.

+ “Có những tiến bộ rõ rệt” là sau khi chấp hành xong bản án hoặc từ khi hết thời hiệu thi hành bản án đã hoà nhập vào cộng đồng, tham gia làm ăn lương thiện, chấp hành đầy đủ các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước... + “Đã lập công” là có thành tích xuất sắc trong cuộc sống, trong sản xuất, chiến đấu, học tập, công tác được cơ quan có thẩm quyền khen thưởng hoặc chứng nhận.

CHUYÊN ĐỀ 11: XÉT LẠI BẢN ÁN VÀ QUYẾT ĐỊNH HÌNH SỰ ĐÃ CÓ HIỆU LỰC PHÁP LUẬT

Nhằm đảm bảo việc xét xử không làm oan người vô tội, không để lọt tội phạm, đồng thời để sửa chữa những sai sót và vi phạm nghiêm trọng việc áp dụng pháp luật trong các bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật, Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 đã dành một phần quy định về thủ tục xét lại bản án và quyết định đã có hiệu lực pháp luật, trong đó bao gồm thủ tục giám đốc thẩm và thủ tục tái thẩm.

I. THỦ TỤC GIÁM ĐỐC THẨM

Thủ tục giám đốc thẩm là giai đoạn của tố tụng hình sự trong đó Tòa án có thẩm quyền xét lại những bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật nhưng bị kháng nghị vì phát hiện có vi phạm pháp luật nghiêm trọng trong việc xử lí vụ án.

1. Kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm

* Thủ tục giám đốc thẩm chỉ xem xét các bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật như:

- Bản án, quyết định của Tòa án cấp sơ thẩm không bị kháng cáo, kháng nghị và đã hết thời hạn kháng cáo, kháng nghị theo trình tự phúc thẩm như bản án sơ thẩm, quyết định của Tòa án án cấp huyện, Tòa án nhân dân cấp cấp tỉnh…;

- Bản án, quyết định của Tòa án cấp phúc thẩm như bản án phúc thẩm, quyết định của Tòa án nhân dân cấp tỉnh, Tòa phúc thẩm Tòa án nhân dân tối cao…;

- Những quyết định của Tòa án cấp giám đốc thẩm hoặc tái thẩm trừ quyết định của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao như quyết định giám đốc thẩm của Ủy ban Thẩm phán Tòa án nhân dân cấp tỉnh, quyết định giám đốc thẩm của Tòa hình sự Tòa án nhân dân tối cao…

* Căn cứ kháng nghị giám đốc thẩm

Theo quy định tại Điều 273 BLTTHS thì bản án hoặc quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật bị kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm, khi có một trong những căn cứ sau đây:

- Việc điều tra xét hỏi tại phiên tòa phiến diện hoặc không đầy đủ:

+ Điều tra xét hỏi tại phiên tòa không đầy đủ có nghĩa Hội đồng xét xử, Kiểm sát viên, Luật sư đã xét hỏi, điều tra nhưng không làm rõ được các chứng cứ xác định có hành vi phạm tội xảy ra hay không; không làm rõ được thời gian, địa điểm, phương pháp, thủ đoạn, công cụ, phương tiện thực hiện tội phạm; không xác định được ai là người thực hiện hành vi phạm tội; không xác định được người thực hiện hành vi phạm tội có lỗi hay không có lỗi, nếu có lỗi thì thuộc trường hợp lỗi gì; không xác định được năng lực trách nhiệm hình sự của người phạm tội; không xác định được tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự của người phạm tội; không xác định được những đặc điểm về nhân thân của bị cáo; không xác định được tích chất và mức độ thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra; không xác định được vai trò, vị trí của từng bị cáo trong trường hợp đồng phạm hoặc phạm tội có tổ chức…

+ Điều tra, xét hỏi tại phiên tòa phiến diện có nghĩa Hội đồng xét xử, Kiểm sát viên, Luật sư đã xét hỏi, điều tra chỉ chú ý đến chứng cứ buộc tội hoặc chứng cứ gỡ tội mà không xác định được đầy đủ các chứng cứ như chứng cứ về nhân thân, về tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự… khác để xác định chính xác sự thật khách quan của vụ án.

Ví dụ: Nguyễn Đình Thắng bị Tòa án nhân dân huyện K xử phạt về tội “Cướp tài sản” theo khoản 1 Điều 133 BLHS. Trước khi mở phiên tòa, Thắng đã bồi thường cho người bị hại 03 triệu đồng. Tại phiên tòa, Hội đồng xét xử, Kiểm sát viên chỉ xét hỏi, điều tra Thắng về nội dung vụ án mà không hề hỏi đến các tình tiết nhân thân có lợi hay tình tiết giảm nhẹ mà Thắng có thể được hưởng như việc Thắng đã bồi thường thiệt hại cho người bị hại chưa (để áp dụng điểm b khoản 1 Điều 46 BLHS).

- Kết luận trong bản án hoặc quyết định không phù hợp với những tình tiết khách quan của vụ án. Là trường hợp bản án hoặc quyết định không đúng với sự thật của vụ án như tình tiết của vụ án xác định hành vi của bị cáo đã cấu thành tội phạm nhưng bản án lại xác định bị cáo vô tội; tình tiết khách quan xác định bị cáo thực hiện nhiều hành vi phạm tội nhưng bản án lại xác định chỉ thực hiện một hành vi phạm tội; nhận định trong bản án về thiệt hại, về số lượng chất ma túy, về tài sản bị chiếm đoạt không phù hợp với thực tế đã xảy ra …

Ví dụ: Khoảng tháng 8 năm 2008, Bùi Hữu Tài đã mua của Nguyễn Thị Hoa 4 bánh heroin và bán cho Trần Quang Minh là Việt kiều tại Nhật (Minh muốn mua 6 bánh). Theo lời khai của Tài thì Hoa bán cho Tài 4 bánh heroin. Hoa khai Tài hỏi mua của Hoa 6 bánh heroin nhưng vì Hoa còn 4 bánh nên chỉ bán được cho Tài 4 bánh. Tòa án đã nhận định và xác định trong bản án là Tài đã mua của Hoa 6 bánh heroin như vậy kết luận trong bản án là không đúng và không phù hợp với số lượng heroin mà Tài đã mua bán.

- Có sự vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng trong khi điều tra, truy tố hoặc xét xử. Có nghĩa là trong quá trình điều tra, truy tố hoặc xét xử, cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng không thực hiện hoặc thực hiện không đúng, không đầy đủ các trình tự, thủ tục do BLTTHS quy định đã xâm hại nghiêm trọng đến quyền, lợi ích hợp pháp của người tham gia tố tụng hoặc làm ảnh hưởng đến việc xác định sự thật khách quan và toàn diện của vụ án. Những trường hợp sau được coi là vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng hình sự:

+ Lệnh, quyết định của Cơ quan điều tra và cơ quan khác được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra mà theo quy định của BLTTHS phải có sự phê chuẩn của Viện kiểm sát, nhưng đã không có phê chuẩn của Viện kiểm sát hoặc việc ký lệnh, quyết định tố tụng không đúng thẩm quyền;

+ Không yêu cầu cử người bào chữa cho bị can, bị cáo theo quy định tại khoản 2 Điều 57 của BLTTHS;

+ Xác định không đúng tư cách tham gia tố tụng của người tham gia tố tụng trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử dẫn đến xâm hại nghiêm trọng quyền và lợi ích hợp pháp của họ;

+ Khởi tố vụ án hình sự nhưng không có yêu cầu của người bị hại hoặc của người đại diện hợp pháp của người bị hại theo quy định tại khoản 1 Điều 105 của BLTTHS;

+ Nhập vụ án hoặc tách vụ án không có căn cứ và trái với quy định tại Điều 117 của BLTTHS;

+ Không giao các lệnh, quyết định tố tụng cho bị can, bị cáo theo đúng quy định của pháp luật xâm phạm đến quyền bào chữa của bị can, bị cáo;

+ Chưa điều tra, lập lý lịch của bị can; chưa xác định được những đặc điểm quan trọng về nhân thân của người có hành vi phạm tội (tuổi, tiền án, tiền sự của bị can, bị cáo);

+ Không có người phiên dịch cho người tham gia tố tụng trong trường hợp họ không sử dụng được tiếng Việt hoặc họ là người câm, điếc theo quy định tại Điều 61 của BLTTHS;

+ Không từ chối tiến hành tố tụng hoặc thay đổi người tiến hành tố tụng trong các trường hợp quy định tại Điều 42, Điều 60 và Điều 61 của BLTTHS;

+ Việc điều tra, thu thập chứng cứ quan trọng đối với vụ án không đúng trình tự, thủ tục quy định của BLTTHS nên không có giá trị chứng minh trong vụ án hình sự;

+ Chứng cứ, tài liệu quan trọng đối với vụ án đã được thu thập trong quá trình điều tra, truy tố nhưng không đưa vào hồ sơ vụ án hoặc bị sửa chữa, thêm bớt làm sai lệch hồ sơ vụ án;

+ Việc điều tra, truy tố không đúng thẩm quyền, trừ trường hợp cơ quan có thẩm quyền phân công điều tra vụ án cụ thể;

+ Có căn cứ để xác định có việc mớm cung, bức cung, nhục hình trong quá trình tiến hành tố tụng hình sự làm cho lời khai của bị can không đúng sự thật;

+ Khiếu nại, tố cáo của bị can, bị cáo và những người tham gia tố tụng khác không được giải quyết theo đúng quy định của pháp luật đã xâm phạm nghiêm trọng đến quyền, lợi ích của họ;

+ Xét xử không đúng thẩm quyền; thành phần Hội đồng xét xử không đúng quy định của pháp luật; vi phạm về giới hạn xét xử;

+ Xác định không đúng phạm vi xét xử phúc thẩm

…..

- Có những sai lầm nghiêm trọng trong việc áp dụng Bộ luật hình sự. Là những trường hợp Tòa án áp dụng sai các tình tiết tăng nặng, tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự; quyết định mức hình phạt quá nặng hoặc quá nhẹ; áp dụng sai loại hình phạt; xác định mức bồi thường không đúng; áp dụng án treo không đúng; áp dụng sai khung khoản; xác định sai tội danh ….

Ví dụ: Lợi dụng anh Lâm đang ngủ, Huỳnh Văn Đúng mở cửa chòi đến giường anh Lâm dùng tay phải giật sợi dây chuyền của anh Lâm đang đeo trên cổ, đồng thời ném bọc cát vào mặt anh Lâm rồi bỏ chạy. Anh Lâm đuổi theo và nhận ra Đúng nên yêu cầu Đúng trả lại dây chuyền nhưng Đúng đã bỏ trốn. Tòa án nhân dân tỉnh C đã ra bản án tuyên bố Huỳnh Văn Đúng phạm tội “trộm cắp tài sản” trong khi hành vi của Đúng cấu thành tội “Cướp giật tài sản”.

* Người có thẩm quyền kháng nghị giám đốc thẩm

Theo quy định tại Điều 275 BLTTHS thì những người sau có thẩm quyền kháng nghị giám đốc thẩm:

- Chánh án Tòa án nhân dân tối cao và Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao có quyền kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án các cấp, trừ quyết định của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao. Ví dụ: Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao có quyền kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm các bản án có hiệu lực pháp luật của Tòa án nhân dân cấp tỉnh, Tòa án nhân dân cấp huyện, Quyết định giám đốc thẩm thẩm hoặc tái thẩm của Tòa hình sự Tòa án nhân dân tối cao.

- Chánh án Tòa án quân sự trung ương và Viện trưởng Viện kiểm sát quân sự trung ương có quyền kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án quân sự cấp dưới.

- Chánh án Tòa án nhân dân cấp tỉnh và Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh, Chánh án Tòa án quân sự cấp quân khu và Viện trưởng Viện kiểm sát quân sự cấp quân khu có quyền kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án cấp dưới. Ví dụ: Chánh án Tòa án nhân dân thành phố Hà nội có quyền kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm đối với bản án sơ thẩm của Tòa án nhân dân quận Đống Đa.

Những người đã kháng nghị bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật có quyền quyết định tạm đình chỉ thi hành bản án hoặc quyết định đó. Quyết định tạm đình chỉ thi hành bản án phải gửi cho Toà án, Viện kiểm sát nơi đã xử sơ thẩm và cơ quan thi hành án có thẩm quyền.

* Thủ tục và thời hạn kháng nghị giám đốc thẩm

Người bị kết án, cơ quan, tổ chức và mọi công dân có quyền phát hiện những vi phạm pháp luật trong các bản án và quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật và thông báo cho những người có quyền kháng nghị quy định tại Điều 275 của BLTTHS. Trong trường hợp phát hiện thấy những vi phạm pháp luật trong bản án hoặc quyết định của Toà án đã có hiệu lực pháp luật, Viện kiểm sát, Tòa án phải thông báo cho người có quyền kháng nghị quy định tại Điều 275 của BLTTHS.

Người có thẩm quyền kháng nghị giám đốc thẩm sau khi nghiên cứu đơn và hồ sơ vụ án nếu xác định có căn cứ kháng nghị thì kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm và phải nêu rõ lý do đồng thời  gửi cho Tòa án đã ra bản án hoặc quyết định bị kháng nghị; Tòa án sẽ xét xử giám đốc thẩm; người bị kết án và những người có quyền và lợi ích liên quan đến việc kháng nghị.

Nếu không có căn cứ để kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm, thì trước khi hết thời hạn kháng nghị quy định tại Điều 278 của BLTTHS, người có quyền kháng nghị phải trả lời cho người hoặc cơ quan, tổ chức đã phát hiện biết rõ lý do của việc không kháng nghị. Trước khi bắt đầu phiên tòa giám đốc thẩm, người đã kháng nghị có quyền bổ sung kháng nghị nếu chưa hết thời hạn kháng nghị quy định tại Điều 278 của BLTTHS hoặc rút kháng nghị.

Về thời hạn kháng nghị giám đốc thẩm, theo Điều 278 BLTTHS, việc kháng nghị theo hướng không có lợi cho người bị kết án chỉ được tiến hành trong thời hạn một năm, kể từ ngày bản án hoặc quyết định có hiệu lực pháp luật. Kháng nghị theo hướng không có lợi cho người bị kết án là kháng nghị trong đó nhận định về tội danh, điều khoản, hình phạt, mức bồi thường…mà Tòa án đã áp dụng đối với người bị kết án là quá nhẹ như:

+ Kháng nghị trong đó nhận định tội danh, điều khoản mà Tòa án đã áp dụng cho người bị kết án không đúng vì đã áp dụng tội danh, điều khoản nhẹ hơn tội danh, điều khoản cần phải áp dụng. Ví dụ: Nguyễn Văn A bị kết án về tội “lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản” theo khoản 1 Điều 140 BLHS nhưng nhưng có căn cứ xác định hành vi của A là hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo khoản 1 Điều 139 BLHS hoặc hành vi của Nguyễn Văn A đủ yếu tố cấu thành tội “Lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản” theo khoản 2 Điều 140 BLHS.

+ Kháng nghị trong đó nhận định mức hình phạt hoặc loại hình phạt đã tuyên không đúng, không tương xứng với tính chất nguy hiểm của hành vi phạm tội. Ví dụ: Nguyễn Văn A bị Tòa án xử phạt 03 năm tù nhưng cho hưởng án treo, kháng nghị giám đốc thẩm nhận định mức hình phạt 03 năm tù là quá nhẹ so với tính chất nguy hiểm của hành vi phạm tội của A, ngoài ra về nhân thân A có tiền án, tiền sự nên không đủ điều kiện để được hưởng án treo. Hoặc Nguyễn Văn A bị Tòa án xử phạt hình phạt cảnh cáo, kháng cáo giám đốc thẩm nhận định hành vi phạm tội của A không thể áp dụng hình phạt cảnh cáo mà phải áp dụng hình phạt tù.

+ Kháng nghị trong đó nhận định quyết định về vấn đề bồi thường thiệt hại chưa xác định hết các thiệt hại của người bị hại, mức bồi thường thấp hơn thiệt hại thực tế đã xảy ra cần phải áp dụng mức bồi thường cao hơn hoặc xác định thêm các thiệt hại.

+ Kháng nghị trong đó nhận định Tòa án đã tuyên bố bị cáo vô tội là không có căn cứ, hành vi phạm tội của bị đã đủ yếu tố cấu thành tội phạm.

Kháng nghị theo hướng có lợi cho người bị kết án có thể được tiến hành bất cứ lúc nào, kể cả trường hợp người bị kết án đã chết mà cần minh oan cho họ. Kháng nghị theo hướng có lợi là kháng nghị trong đó nhận định việc áp dụng hình phạt, tội danh, điều khoản, mức bồi thường…mà Tòa án đã áp dụng đối với người bị kết án là quá nặng. Đối với người bị kết án đã chết mà có căn cứ xác định họ không có tội thì vẫn tiến hành kháng nghị giám đốc thẩm đối với họ.

Kháng nghị về dân sự trong vụ án hình sự đối với nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án được tiến hành theo quy định của pháp luật về tố tụng dân sự. Nghĩa là thời hạn kháng nghị giám đốc thẩm liên quan đến nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án sẽ áp dụng theo thời hạn kháng nghị giám đốc thẩm trong tố tụng dân sự.

2. Xét xử theo thủ tục giám đốc thẩm

* Thẩm quyền giám đốc thẩm

Theo quy định tại Điều 279 BLTTHS thì: Ủy ban Thẩm phán Tòa án nhân dân cấp tỉnh giám đốc thẩm những bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án nhân dân cấp huyện. Ủy ban Thẩm phán Tòa án quân sự cấp quân khu giám đốc thẩm những bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án quân sự khu vực. Ví dụ: Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh Bình Dương kháng nghị giám đốc thẩm đối với bản án sơ thẩm đã có hiệu lực pháp luật của huyện Dĩ An thì Ủy ban Thẩm phán Tòa án nhân dân tỉnh Bình Dương sẽ xét xử theo thủ tục giám đốc thẩm.

Tòa hình sự Tòa án nhân dân tối cao giám đốc thẩm những bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án nhân dân cấp tỉnh. Tòa án quân sự trung ương giám đốc thẩm những bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án quân sự cấp quân khu. Ví dụ: Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao kháng nghị giám đốc thẩm đối với bản án sơ thẩm đã có hiệu lực pháp luật hoặc bản án phúc thẩm hoặc quyết định giám đốc thẩm của Tòa án nhân dân thành phố Hồ Chí Minh thì Tòa hình sự Tòa án nhân dân tối cao sẽ là tòa có thẩm quyền xét xử theo thủ tục giám đốc thẩm.

Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao giám đốc thẩm những bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Toà án quân sự trung ương, của Toà hình sự, các Toà phúc thẩm Tòa án nhân dân tối cao bị kháng nghị. Ví dụ: Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao giám đốc thẩm là các quyết định giám đốc thẩm của Tòa hình sự; bản án phúc thẩm của Tòa phúc thẩm Tòa án nhân tối cao…

Những bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật về cùng một vụ án hình sự thuộc thẩm quyền giám đốc thẩm của các cấp khác nhau thì cấp có thẩm quyền cấp trên giám đốc thẩm toàn bộ vụ án. Đây là một điểm mới của BLTTHS năm 2003 so với BLTTHS năm 1988.

* Chuẩn bị phiên tòa giám đốc thẩm

Thời hạn giám đốc thẩm, phiên tòa giám đốc thẩm phải được tiến hành trong thời hạn bốn tháng, kể từ ngày nhận được kháng nghị.

Chánh án Tòa án phân công một Thẩm phán làm bản thuyết trình về vụ án tại phiên tòa. Bản thuyết trình tóm tắt nội dung vụ án và các bản án, quyết định của các cấp Tòa án, nội dung của kháng nghị. Bản thuyết trình phải được gửi trước cho các thành viên Hội đồng chậm nhất là bảy ngày trước ngày mở phiên tòa giám đốc thẩm.

* Phiên tòa giám đốc thẩm

-  Phiên tòa giám đốc thẩm phải có sự tham gia của Viện kiểm sát cùng cấp. Khi xét thấy cần thiết, Tòa án phải triệu tập người bị kết án, người bào chữa và có thể triệu tập những người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến việc kháng nghị tham gia phiên tòa giám đốc thẩm. Như vậy, không giống như thủ tục xét xử sơ thẩm hay thủ tục xét xử phúc thẩm người tham gia tố tụng không bắt buộc tham gia phiên tòa mà tùy thuộc từng trường hợp, vụ án cụ thể Tòa án mới triệu tập họ tham gia phiên tòa. Nếu đã triệu tập người bị kết án, người bào chữa, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến việc kháng nghị thì những người này được trình bày ý kiến trước khi đại diện Viện kiểm sát phát biểu. Trong trường hợp họ vắng mặt thì Hội đồng giám đốc thẩm vẫn có thể tiến hành xét xử.

-  Thành phần Hội đồng giám đốc thẩm:

+ Hội đồng giám đốc thẩm Tòa hình sự Tòa án nhân dân tối cao hoặc Tòa án quân sự trung ương gồm ba Thẩm phán.

+ Uỷ ban Thẩm phán Tòa án nhân dân cấp tỉnh, Uỷ ban Thẩm phán Tòa án quân sự cấp quân khu hoặc Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao giám đốc thẩm thì phải có ít nhất hai phần ba tổng số thành viên của Uỷ ban Thẩm phán hoặc Hội đồng Thẩm phán tham gia xét xử.

- Phiên tòa giám đốc thẩm được tiến hành như một phiên họp. Trong đó, một thành viên của Hội đồng giám đốc thẩm trình bày bản thuyết trình về vụ án. Các thành viên của Hội đồng giám đốc thẩm phát biểu ý kiến và đại diện Viện kiểm sát phát biểu quan điểm của Viện kiểm sát về việc giải quyết vụ án.

- Hội đồng giám đốc thẩm phải xem xét toàn bộ vụ án mà không chỉ hạn chế trong nội dung của kháng nghị.

- Quyết định của Hội đồng giám đốc thẩm:

+ Quyết định của phiên tòa giám đốc thẩm của Tòa hình sự Tòa án nhân dân tối cao hoặc Tòa án quân sự trung ương sẽ biểu quyết theo đa số.

+ Quyết định của phiên tòa giám đốc thẩm của Uỷ ban Thẩm phán Tòa án nhân dân cấp tỉnh, Uỷ ban Thẩm phán Tòa án quân sự cấp quân khu, Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao khi biểu quyết về nội dung kháng nghị thì phải biểu quyết theo trình tự những ý kiến đồng ý với kháng nghị, những ý kiến không đồng ý với kháng nghị. Quyết định giám đốc thẩm của Uỷ ban Thẩm phán hoặc Hội đồng Thẩm phán phải được quá nửa tổng số thành viên của Uỷ ban Thẩm phán hoặc Hội đồng Thẩm phán tán thành.  Nếu không có loại ý kiến nào được quá nửa tổng số thành viên của Uỷ ban Thẩm phán, Hội đồng Thẩm phán biểu quyết tán thành, thì phải hoãn phiên toà. Trong thời hạn ba mươi ngày, kể từ ngày ra quyết định hoãn phiên tòa thì Uỷ ban Thẩm phán, Hội đồng Thẩm phán phải mở phiên tòa xét xử lại vụ án với sự tham gia của toàn thể các thành viên.

+ Quyết định của Hội đồng giám đốc thẩm có hiệu lực pháp luật kể từ ngày ra quyết định.

- Thẩm quyền của Hội đồng giám đốc thẩm:

+ Không chấp nhận kháng nghị và giữ nguyên bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật. Hội đồng giám đốc thẩm không chấp nhận kháng nghị khi kháng nghị giám đốc thẩm không đúng thẩm quyền, ví dụ, Viện trưởng Viện kiểm sát cấp tỉnh kháng nghị giám đốc thẩm đối với bản án sơ thẩm cấp tỉnh đã có hiệu lực pháp luật. Kháng nghị giám đốc thẩm không đúng thời hạn, quá 01 năm kể từ ngày bản án có hiệu lực pháp luật mà lại kháng nghị theo hướng không có lợi cho người bị kết án. Khi kháng nghị giám đốc thẩm không có một trong bốn căn cứ theo quy định tại Điều 273 BLTTHS về căn cứ kháng nghị giám đốc thẩm, ví dụ, Chánh án Tòa án nhân dân cấp tỉnh đã kháng nghị giám đốc thẩm đối với bản án sơ thẩm đã có hiệu lực pháp luật vì phát hiện một số biên bản hỏi cung không ghi đầy đủ thông tin về bị can mà chỉ ghi mỗi tên bị can bị hỏi cung và năm sinh. Vi phạm của cơ quan điều tra không phải là vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng trong giai đoạn điều tra nên kháng nghị của Chánh án là không có căn cứ.

+ Hủy bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật và đình chỉ vụ án nếu có một trong những căn cứ quy định tại Điều 107 của BLTTHS. Đó là:

++ Không có sự việc phạm tội là sự việc xảy ra không có vi phạm pháp luật hoặc có vi phạm pháp luật nhưng tính chất, mức độ vi phạm lại thuộc sự điều chỉnh của các văn bản pháp luật khách như pháp luật hành chính, pháp luật về hôn nhân gia đình… mà không thuộc sự điều chỉnh của Luật hình sự. Ví dụ, sự việc anh N và chị H lén lút quan hệ tình cảm với nhau (ngoại tình) tuy là sự việc vi phạm pháp luật hôn nhân gia đình nhưng không vi phạm pháp luật hình sự nên không thể coi là có sự việc phạm tội.

++ Hành vi không cấu thành tội phạm, là có hành vi nguy hiểm cho xã hội nhưng hành vi này không đủ các yếu tố cấu thành được quy định trong luật hình sự. Ví dụ như hành vi ăn cắp xe đạp tuy là hành vi nguy hiểm cho xã hội nhưng vì giá trị chiếc xe chỉ có 500 nghìn đồng nên không đủ yếu tố cấu thành tội trộm cắp tài sản theo Điều 138 BLHS.

++ Người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội chưa đến tuổi chịu trách nhiệm hình sự. Người đó chưa đủ 13 tuổi khi phạm tội đặc biệt nguy hiểm hoặc tội rất nguy hiểm do cố ý; chưa đủ 16 tuổi phạm tội ít nguy hiểm hoặc nguy hiểm.

++ Người mà hành vi phạm tội của họ đã có bản án hoặc quyết định đình chỉ vụ án có hiệu lực pháp luật;

++ Đã hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự;

++ Tội phạm đã được đại xá;

++ Người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội đã chết, trừ trường hợp cần tái thẩm đối với người khác.

+ Hủy bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật để điều tra lại hoặc xét xử lại nếu có một trong những căn cứ quy định tại Điều 273 của BLTTHS (căn cứ để kháng nghị giám đốc thẩm). Nếu cần xét xử lại thì tùy trường hợp, Hội đồng giám đốc thẩm có thể quyết định xét xử lại từ cấp sơ thẩm hoặc cấp phúc thẩm. - Trong trường hợp hủy bản án hoặc quyết định bị kháng nghị để điều tra lại hoặc để xét xử lại và xét thấy việc tiếp tục tạm giam bị cáo là cần thiết, thì Hội đồng giám đốc thẩm ra lệnh tạm giam cho đến khi Viện kiểm sát hoặc Tòa án thụ lý lại vụ án.

*Sau phiên tòa giám đốc thẩm

Trong thời hạn mười ngày, kể từ ngày ra quyết định, Hội đồng giám đốc thẩm phải gửi quyết định giám đốc thẩm cho người bị kết án, người kháng nghị, Tòa án, Viện kiểm sát, cơ quan Công an nơi đã xử sơ thẩm, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến việc kháng nghị hoặc người đại diện hợp pháp của họ, Cơ quan thi hành án dân sự có thẩm quyền; thông báo bằng văn bản cho chính quyền xã, phường, thị trấn hoặc cơ quan, tổ chức nơi người bị kết án cư trú hoặc làm việc.

Nếu Hội đồng giám đốc thẩm quyết định hủy bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật để điều tra lại, thì trong thời hạn mười lăm ngày, kể từ ngày ra quyết định, hồ sơ vụ án phải được chuyển cho Viện kiểm sát cùng cấp để điều tra lại theo thủ tục chung.

Nếu Hội đồng giám đốc thẩm quyết định hủy bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật để xét xử lại vụ án ở cấp sơ thẩm hoặc ở cấp phúc thẩm thì trong thời hạn mười lăm ngày, kể từ ngày ra quyết định, hồ sơ vụ án phải được chuyển cho Tòa án có thẩm quyền để xét xử lại theo thủ tục chung.

II. THỦ TỤC TÁI THẨM

Thủ tục tái thẩm là một giai đoạn trong tố tụng hình sự, trong đó Tòa án có thẩm quyền xét lại những bản án hoặc quyết định có hiệu lực pháp luật nhưng bị kháng nghị vì có những tình tiết mới được phát hiện có thể làm thay đổi cơ bản nội dung của bản án hoặc quyết định mà Tòa án không biết được khi ra bản án hoặc quyết định đó.

Thủ tục tái thẩm tuy cũng là thủ tục xét lại bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật giống thủ tục giám đốc thẩm nhưng lại có những điểm khác biệt sau:

- Thứ nhất, chỉ áp dụng thủ tục tái thẩm nếu có tình tiết mới làm thay đổi nội dung cơ bản của bản án;

- Thứ hai, tình tiết mới đó chỉ được biết đến sau khi Tòa án đã ra bản án hoặc quyết định. Nếu tình tiết mới đó đã biết trong quá trình xét xử mà Tòa án không sử dụng khi ra bản án thì đây là căn cứ để kháng nghị giám đốc thẩm vì kết luận trong bản án hoặc quyết định không phù hợp với những tình tiết khách quan của vụ án.

1. Kháng nghị theo thủ tục tái thẩm

* Đối tượng và căn cứ để kháng nghị theo thủ tục tái thẩm

- Đối tượng của việc kháng nghị theo thủ tục tái thẩm là các bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật giống như đối tượng của thủ tục giám đốc thẩm.

- Căn cứ kháng nghị, theo Điều 291 BLTTHS, chỉ được kháng nghị theo thủ tục tái thẩm khi có một trong các căn cứ sau:

+ Lời khai của người làm chứng, kết luận giám định, lời dịch của người phiên dịch có những điểm quan trọng được phát hiện là không đúng sự thật. Là lời khai, kết luận giám định, lời dịch liên quan đến chứng cứ buộc tội hoặc gỡ tội khiến cho Cơ quan tiến hành tố tụng đánh giá sai chứng cứ dẫn tới kết tội sai bị cáo. Ví dụ: Trong vụ án Nguyễn Văn T gây thương tích cho Nguyễn Thị K, người làm chứng Đinh Hiếu N là người duy nhất có mặt tại hiện trường đã khai do T say rượu nên có khi xô sát với chị K, T đã cầm con dao gọt hoa quả đâm một nhát vào đùi chị K. T khai do mình quá say nên không nhớ rõ sự việc nhưng khi T và K xô sát T nhớ có dao nhưng không nhớ mình có cầm dao đâm chị K hay không. Vì lời khai của N và K giống nhau, phù hợp với vết thương ở đùi chị K và tại hiện trường thu giữ được con dao gọt hoa quả có dính vết máu nên Tòa án đã xác định T gây thương tích cho chị K. Tuy nhiên, thực tế chị K bị thương ở đùi nhưng do chị K đã dùng dao gọt hoa quả tấn công T,  N lúc đó  đã lao vào can ngăn nên chị K không đâm được T mà lại đâm trúng đùi của mình. Sau khi bị thương, thấy T quá say, không tỉnh táo nên chị K đã mua chuộc N và bảo N khai là T đâm vào đùi K.

+ Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán, Hội thẩm đã có kết luận không đúng làm cho vụ án bị xét xử sai. Kết luận của Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán, Hội thẩm do cố ý làm sai lệch nội dung vụ việc, cố tình kết luận sai về vụ án thì mới là căn cứ để tái thẩm. Nếu sự sai phạm của Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán, Hội thẩm là do năng lực, trình độ hạn chế thì đây là sự sai lầm nghiêm trọng trong việc áp dụng BLHS, là căn cứ để giám đốc thẩm. Ví dụ: Bị can Hoàng Đình Tr, bị cơ quan điều tra khởi tố, đề nghị truy tố về tội Tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy. Khi hồ sơ chuyển sang Viện kiểm sát, do  nhận tiền của Tr để làm sai lệch tội danh theo hướng có lợi, Kiểm sát viên M đã soạn thảo Cáo trạng và báo cáo Viện trưởng Viện kiểm sát đề xuất truy tố bị can Tr tội chứa chấp sử dụng trái phép chất ma túy. Viện kiểm sát đã ra Cáo trạng buộc tội Tr theo tội danh mà Kiểm sát viên M đề xuất. Tòa án cấp sơ thẩm đã ra bản án kết tội Tr theo tội danh và điều khoản mà Viện kiểm sát truy tố. Sau khi bản án có hiệu lực pháp luật, mới phát hiện ra sự việc trên thì đây sẽ là căn cứ để kháng nghị theo thủ tục tái thẩm.

+ Vật chứng, biên bản điều tra, biên bản các hoạt động tố tụng khác hoặc những tài liệu khác trong vụ án bị giả mạo hoặc không đúng sự thật. Ví dụ: Năm 2009, Nguyễn Thị Thu Thủy bị truy tố về tội Mua bán trái phép chất ma túy theo khoản 4 Điều 194 BLHS. Khi vụ án đang trong giai đoạn xét xử, Luật sư của Thủy đã cung cấp cho Tòa một bản sao giấy khai sinh có dấu đỏ của UBND xã X trong đó ghi  Nguyễn Thị Thu Hiền sinh tháng 11/2007 là con ruột của Thủy. Tòa án đã sử dụng giấy khai sinh này để không áp dụng hình phạt tử hình đối với Thủy. Tuy nhiên, sau khi bản án đã có hiệu lực pháp luật, mới phát hiện ra giấy khai sinh mang tên Nguyễn Thị Thu Hiền là giấy khai sinh được làm giả.

+ Những tình tiết khác làm cho việc giải quyết vụ án không đúng sự thật. Đây là căn cứ mới được bổ sung trong BLTTHS năm 2003 so với BLTTHS năm 1988.

* Những người có thẩm quyền kháng nghị theo thủ tục tái thẩm

Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao có quyền kháng nghị theo thủ tục tái thẩm đối với những bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án các cấp, trừ quyết định của Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao.

Viện trưởng Viện kiểm sát quân sự trung ương có quyền kháng nghị theo thủ tục tái thẩm đối với những bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án quân sự cấp dưới.

Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh có quyền kháng nghị theo thủ tục tái thẩm đối với những bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án nhân dân cấp huyện. Viện trưởng Viện kiểm sát quân sự cấp quân khu có quyền kháng nghị theo thủ tục tái thẩm đối với những bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án quân sự khu vực.

* Thủ tục và thời hạn kháng nghị

Người bị kết án, cơ quan, tổ chức và mọi công dân có quyền phát hiện những tình tiết mới của vụ án và báo cho Viện kiểm sát hoặc Tòa án. Viện trưởng Viện kiểm sát có thẩm quyền kháng nghị tái thẩm ra quyết định xác minh những tình tiết đó.

Nếu có một trong những căn cứ quy định tại Điều 291 của BLTTHS thì Viện trưởng Viện kiểm sát ra quyết định kháng nghị tái thẩm và chuyển hồ sơ vụ án cho Tòa án có thẩm quyền. Nếu không có căn cứ thì Viện trưởng Viện kiểm sát trả lời cho cơ quan, tổ chức hoặc người đã phát hiện biết rõ lý do của việc không kháng nghị.

Bản kháng nghị của những người có thẩm quyền kháng nghị phải được gửi cho người bị kết án và những người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến việc kháng nghị.

Thời hạn kháng nghị theo thủ tục tái thẩm: Tái thẩm theo hướng không có lợi hay theo hướng có lợi cho người bị kết án hiểu tương tự như trong thủ tục giám đốc thẩm.

+ Tái thẩm theo hướng không có lợi cho người bị kết án phải tiến hành trong thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự quy định tại Điều 23 của BLHS và thời hạn kháng nghị không được quá một năm, kể từ ngày Viện kiểm sát nhận được tin báo về tình tiết mới được phát hiện. Thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự là thời hạn được quy định trong BLHS mà khi hết thời hạn đó người phạm tội không bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Thời hạn truy cứu trách nhiệm hình sự được tính từ ngày tội phạm được thực hiện, cụ thể: Năm năm đối với các tội phạm ít nghiêm trọng; mười năm đối với các tội phạm nghiêm trọng; mười lăm năm đối với các tội phạm rất nghiêm trọng; hai mươi năm đối với các tội phạm đặc biệt nghiêm trọng. Nếu trong thời hạn quy định trên mà người phạm tội lại phạm tội mới mà BLHS quy định mức cao nhất của khung hình phạt đối với tội đó trên một năm tù, thì thời gian đã qua không được tính và thời hiệu đối với tội cũ được tính lại kể từ ngày phạm tội mới. Nếu người phạm tội cố tình trốn tránh và đã có lệnh truy nã, thì thời gian trốn tránh không được tính và thời hiệu tính lại kể từ khi người đó ra tự thú hoặc bị bắt giữ.

+ Tái thẩm theo hướng có lợi cho người bị kết án thì không hạn chế về thời gian và được tiến hành trong cả trường hợp người bị kết án đã chết mà cần minh oan cho họ.

+ Việc kháng nghị về dân sự trong vụ án hình sự đối với nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án được tiến hành theo quy định của pháp luật về tố tụng dân sự.

2 Xét xử theo thủ tục tái thẩm

* Thẩm quyền tái thẩm

Ủy ban Thẩm phán Tòa án nhân dân cấp tỉnh tái thẩm những bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án nhân dân cấp huyện. Ủy ban Thẩm phán Tòa án quân sự cấp quân khu tái thẩm bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án quân sự khu vực.

Tòa hình sự Tòa án nhân dân tối cao tái thẩm những bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án nhân dân cấp tỉnh. Tòa án quân sự trung ương tái thẩm bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án quân sự cấp quân khu.

Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao tái thẩm bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Toà án quân sự trung ương, Toà hình sự, các Toà phúc thẩm Tòa án nhân dân tối cao.

* Chuẩn bị xét xử và xét xử theo thủ tục tái thẩm

Khi xét xử theo thủ tục tái thẩm, những quy định đối với người tham gia tố tụng, thành phần Hội đồng tái thẩm, chuẩn bị phiên tòa và thủ tục phiên tòa tái thẩm, thời hạn tái thẩm giống như đối với việc xét xử theo thủ tục giám đốc thẩm.

Về thẩm quyền của Hội đồng tái thẩm:

+ Không chấp nhận kháng nghị và giữ nguyên bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật nếu tình tiết mới dùng làm căn cứ kháng nghị không phải là tình tiết làm thay đổi nội dung vụ án.

- Hủy bản án hoặc quyết định bị kháng nghị để điều tra lại hoặc xét xử lại nếu có một trong những căn cứ quy định tại Điều 273 BLTTHS. Nếu cần xét xử lại thì tùy trường hợp, Hội đồng giám đốc thẩm có thể quyết định xét xử lại từ cấp sơ thẩm hoặc cấp phúc thẩm.

- Huỷ bản án hoặc quyết định bị kháng nghị và đình chỉ vụ án nếu có một trong những căn cứ quy định tại Điều 107 của BLTTHS .

Trong trường hợp hủy bản án hoặc quyết định bị kháng nghị để điều tra lại hoặc để xét xử lại và xét thấy việc tiếp tục tạm giam bị cáo là cần thiết, thì Hội đồng giám đốc thẩm ra lệnh tạm giam cho đến khi Viện kiểm sát hoặc Tòa án thụ lý lại vụ án.

Quyết định của Hội đồng giám đốc thẩm có hiệu lực pháp luật kể từ ngày ra quyết định.

Trong thời hạn mười ngày, kể từ ngày ra quyết định, Hội đồng giám đốc thẩm phải gửi quyết định giám đốc thẩm cho người bị kết án, người kháng nghị, Tòa án, Viện kiểm sát, cơ quan Công an nơi đã xử sơ thẩm, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến việc kháng nghị hoặc người đại diện hợp pháp của họ, Cơ quan thi hành án dân sự có thẩm quyền; thông báo bằng văn bản cho chính quyền xã, phường, thị trấn hoặc cơ quan, tổ chức nơi người bị kết án cư trú hoặc làm việc.

Nếu Hội đồng giám đốc thẩm quyết định hủy bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật để điều tra lại, thì trong thời hạn mười lăm ngày, kể từ ngày ra quyết định, hồ sơ vụ án phải được chuyển cho Viện kiểm sát cùng cấp để điều tra lại theo thủ tục chung.

Nếu Hội đồng giám đốc thẩm quyết định hủy bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật để xét xử lại vụ án ở cấp sơ thẩm hoặc ở cấp phúc thẩm thì trong thời hạn mười lăm ngày, kể từ ngày ra quyết định, hồ sơ vụ án phải được chuyển cho Tòa án có thẩm quyền để xét xử lại theo thủ tục chung.

[1] Điều 136 Hiến pháp năm 1992 (được sửa đổi, bổ sung năm 2001).

[2] Sau đây gọi chung là Bộ luật tố tụng dân sự.

[3] Khoản 48 Điều 1 Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật tố tụng dân sự  năm 2011.

[4] Khoản 49 Điều 1 Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật tố tụng dân sự  năm 2011.

[5] Theo Báo Người cao tuổi (điện tử) ngày 04/10/2011.

[6] Theo Quyết định tái thẩm số 47/2008/DS-TT ngày 25/12/2008 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao  về vụ án "Tranh chấp đòi nhà cho thuê".

[7] Theo quy định tại Điều 323 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 thì trường hợp vụ án giải quyết theo thủ tục rút gọn, Viện kiểm sát truy tố bị can bằng quyết định truy tố.

[8] điểm a khoản 1 Điều 50 Bộ luật hình sự quy định: Nếu các hình phạt đã tuyên cùng là tù có thời hạn thì các hình phạt đó được cộng lại thành hình phạt chung; hình phạt chung không được vượt quá 30 năm đối với hình phạt tù có thời hạn.

[9] Vụ án được coi là phức tạp khi: Vụ án có nhiều bị can, phạm tội có tổ chức hoặc phạm nhiều tội; Vụ án liên quan đến nhiều người, nhiều lĩnh vực hoặc nhiều địa phương; Vụ án có nhiều tài liệu, có các chứng cứ mâu thuẫn với nhau cần có thêm thời gian để nghiên cứu, tổng hợp các tài liệu có trong hồ sơ vụ án hoặc để tham khảo ý kiến của cơ quan chuyên môn…

[10] Các biện pháp ngăn chặn trong giai đoạn chuẩn bị xét xử: tạm giam, cấm đi khỏi nơi cư trú, bảo lĩnh, đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm

[11] Bị cáo là người chưa thành niên, người có nhược điểm về thể chất hay tâm thần hoặc bị cáo bị truy tố đưa ra xét xử về tội có khung hình phạt cao nhất là tử hình mà bị cáo hoặc người đại diện của bị cáo không mời luật sư thì Toà án phải yêu cầu Đoàn luậtt sư phân công văn phòng luật sư cử người bào chữa cho họ.

[12] Bào chữa là quyền của bị cáo, do vậy bị cáo có thể không sử dụng quyền này (vì một nguyên tắc cơ bản của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam là trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc về các cơ quan tiến hành tố tụng, do đó bị cáo không buộc phải chứng minh là mình vô tội - Điều 10 Bộ luật tố tụng hình sự 2003).

[13] Khoản 1 Điều 217 quy định như sau: “Sau khi kết thúc việc xét hỏi tại phiên toà, Kiểm sát viên trình bày lời luận tội, đề nghị kết tội bị cáo theo toàn bộ hay một phần nội dung cáo trạng hoặc kết luận về tội nhẹ hơn; nếu thấy không có căn cứ để kết tội thì rút toàn bộ quyết định truy tố và đề nghị Hội đồng xét xử tuyên bố bị cáo không có tội”.

[14] Khoản 2 Điều 187 quy định các trường hợp Toà án xét xử vắng mặt bị cáo: bị cáo trốn tránh và việc truy nã không có kết quả; bị cáo đang ở nước ngoài và không thể triệu tập đến phiên toà.

[15] Nghị quyết 05/2005/NQ-HĐTP ngày 8/12/2005 hướng dẫn thi hành một số quy định trong Phần thứ tư « Xét xử phúc thẩm » của BLTTHS

[16] Xem tiểu mục 3.2, mục 3, Phần II Nghị quyết số 05/2005/NQ-HĐTP