ĐẠO  KINH DOANH VIÊT NAM VÀ THẾ   GIỚI

Bạch Thái Bưởi

KHẲNG ĐỊNH DOANH TÀI NƯỚC VIÊT

Lê  Minh Quốc   và các chuyên  gia của PACE

Tập sách  này là một phần trong bộ sách  ĐẠO KINH DOANH VIÊT NAM VÀ  THẾ  GIỚI. Và bộ  sách  này là kết  quả  của  dự án nghiên cứu mang tên  Đi tìm Đạo Kinh doanh của Việt Nam và Thế  giới do các chuyên gia của PACE  cùng một số tác giả phối hợp thực hiện.

Mục lục

KIẾM TIỀN HAY PHỤNG SỰ XÃ HỘI?

LỜI NÓI ĐẦU

Chương  1. ĐI  TRÊN ĐÔI  CHÂN CỦA  CHÍNH MÌNH

THỜI LOẠN

NỖI LÒNG

“TÔI ĐÃ NHÌN THẤY CON ĐƯỜNG!”

Chương  2. MỞ  LỐI

NGƯỜI PHÁP, HỌ CẦN GÌ?

ĐỒNG VỐN ĐẦU TIÊN

Chương  3. DỤNG NHÂN

THẤT BẠI ĐẦU TIÊN

SỰ HỌC

Chương  5. TĂNG   NHIÊT CHO   TINH  THẦN DÂN TỘC

YẾT KÊU SAO ĐỂ SỰ THUYỀN BÈ CHO THIÊN HẠ?

PHẢI TIÊN PHONG!

CHIẾN CUỘC TRÊN “THƯƠNG THUYỀN”

“NGƯỜI  VIÊT ỦNG HỘ NGƯỜI VIÊT!”

Chương  6. HƯỚNG” VÀ  “ĐƯỜNG”

NGỌN CỜ “GIANG  HẢI LUÂN THUYỀN”

DANH, TIỀN VÀ KHÁT VỌNG...

Chương  7. “LÀM  RA  CỦA  CẢI  LÀ MỘT  ĐẠO  LÝ  LỚN!”

NHỮNG CHIẾC THUYỀN MANG TÊN ANH HÙNG DÂN TỘC

KHÁCH HÀNG CẦN GÌ?

SỨ MÊNH BÌNH CHUẨN

“CHÚA SÔNG” XỨ BẮC KỲ

Chương  8. GIONG  BUỒM RA  BIỂN LỚN

SỨ MÊNH CỘNG ĐỒNG

TINH THẦN “CÔNG  LÊ”

Chương  9. PHÚT  CUỐI Ở  THƯƠNG TRƯỜNG

SÓNG  GIÓ THỜI CUỘC

KHÁT VỌNG TRĂM NĂM: KẾT NỐI NGƯỜI  VIÊT!

Chương  kết. NGƯỜI  BIẾN TƯ  DUY THÀNH HIÊN THỰC

NHỮNG NGƯỜI ĐƯƠNG THỜI

BÀI HỌC  CHO HẬU THẾ

PHỤ  LỤC

DOANH NHÂN, DOANH NGHIÊP TRONG TÂM THỨC NGƯỜI VIÊT

TÀI LIÊU  THAM KHẢO

KIẾM TIỀN HAY PHỤNG SỰ XÃ HỘI?

Bộ sách  mà bạn đọc  đang cầm trên  tay là kết quả của  dự  án nghiên  cứu  mang tên  Đi tìm  Đạo Kinh doanh của Việt Nam và Thế  giới do Tổ hợp Giáo dục PACE thực hiện trong suốt 14 tháng vừa qua.

Chúng tôi đặt  tên  cho bộ sách  này  là Đạo  Kinh doanh Việt Nam và  Thế giới  với  mong muốn được chia sẻ cùng  bạn  đọc,  đặc biệt   là bạn  đọc  doanh nhân và bạn đọc quan tâm đến kinh doanh, những kiến giải về hàng  loạt các câu hỏi như: “Kinh doanh là  gì?”, “Doanh nhân là  ai?”, “Đâu  là ‘đạo’   của  nghề kinh doanh?” và “Tại  sao kinh doanh là một  nghề cao quý và xứng  đáng  được  xã hội tôn vinh?”...

Đội ngũ chuyên  gia của PACE cùng  các cộng  sự đã nghiên cứu cuộc  đời và sự nghiệp của 25 doanh nhân huyền thoại,  đến  từ 25 tập đoàn kinh doanh dẫn đầu trong những bảng xếp hạng doanh nghiệp trên toàn thế giới, nhằm  tìm kiếm  “cái đạo”,  cái triết  lý cốt lõi trong kinh doanh của họ. Mục đích  là để lý giải  xem vì sao họ  là những người kiếm tiền nhanh nhất, kiếm tiền nhiều nhất  và kiếm tiền bền vững nhất thế giới, đồng thời họ lại được  xã hội đặc biệt kính trọng?

Phân tích  từng chặng đường,  từng mốc sự nghiệp, từng bước thăng trầm... của những  huyền thoại doanh nhân này, chúng tôi đã đúc kết được  những  nét chung nhất, nói chính  xác hơn, là những yếu tố khiến họ trở nên vĩ đại, trở thành  những  doanh nhân huyền thoại. Đó  là sự khao khát,  là niềm đam mê một cách mãnh liệt để sáng tạo, để đem đến thật nhiều giá trị mới cho cuộc  sống  và cho xã hội.  Họ đã thực hiện được điều đó bằng việc  cống hiến  cả cuộc đời mình  lẫn việc truyền đạt, dẫn đường cho hậu thế.

Trong lời đầu  này của bộ sách, chúng tôi cũng muốn kể lại với quý  vị một  vài câu chuyện và một  vài so sánh mà PACE luôn tự hào khi tìm  thấy nó trong hành trình Khát vọng Doanh trí của mình  trong suốt những năm vừa qua:

Bà chủ một tiệm  tạp hóa suốt  ngày  không vui vì buôn bán ế ẩm.  Nhưng sau những ngày tháng nhìn vào “mắt” khách hàng, bà chợt nghĩ: “Sao tôi không là người giải quyết  vấn đề nhu yếu phẩm cho cả xóm?”. Và mọi  chuyện thay đổi.  Từ đó, nhiều gia đình chưa khá giả trong khu phố  có thể mua một, hai gói mì tôm (mà không cần phải mua cả thùng   mì),  một tép bột ngọt (mà không cần phải mua cả gói bột ngọt).   Bà có thể mở cửa lúc mờ sáng  hay nửa đêm, khi chẳng còn nơi nào bán hàng nữa để đáp ứng nhu cầu “hết chanh đột xuất”  hoặc “nhà  không còn nước mắm”.  Hay hơn nữa, mọi người chỉ “xẹt” một hai bước chân là có ngay những  vật phẩm cần thiết nhất cho gia đình.  Lại thêm chuyện giá  cả của  bà  so với  chợ  và  siêu  thị cũng chẳng chênh  lệch   là bao. Ai cũng đoán ra kết quả: cửa tiệm suốt ngày người ra kẻ vào,  bà thì bán hàng luôn tay và cười nói luôn miệng. Không chỉ tiền lãi thu được tăng cao, mà bà còn  có “lợi nhuận” lớn nhất   là sự quý mến   của mọi người  dành  cho một người biết kinh doanh như bà.

Câu chuyện   thứ hai về một cơ sở sản  xuất   tủ sắt. Người ta thường mua tủ của  cơ sở này  về để đựng hồ sơ. Một cơ sở  bé  xíu  rất đỗi  bình   thường   thì  liệu  có mang trong người “sứ mệnh  xã hội”?  Trong một thời gian dài, cơ sở hoạt   động   cầm chừng, cho đến  một ngày ông chủ  của  nó thay đổi cách nghĩ:  tôi không “bán   tủ sắt” nữa,  mà sẽ “bán   giải  pháp   lưu trữ hồ sơ văn phòng”. Từ đó, ông và đồng sự tiến   hành   nghiên cứu để tạo ra những cái  tủ sao cho có thể chống được mối, mọt, chống thấm, ngăn tủ này  thì  có khóa   kiên cố để đựng hồ sơ quan trọng, ngăn tủ khác   thì  không cần khóa để dễ kéo ra kéo vào... Ông cũng chịu  khó đi đến các văn phòng để nghiên cứu màu sơn,  thay đổi kích cỡ, kiểu dáng... Thế là sản  phẩm của ông còn thêm tính năng làm đẹp cho cả văn phòng  của các công ty. Chỉ sau một thời gian ngắn, cơ sở của  ông đã lột xác  và phát triển rất nhanh.

Như vậy, doanh nghiệp lớn hay nhỏ tùy thuộc  vào vấn đề xã hội mà họ giải  quyết được. Bà chủ tạp hóa của khu phố nọ cùng  Sam Walton (ông chủ tập đoàn bán  lẻ lớn  nhất  thế giới Wal-Mart) đều giải quyết vấn đề mua sắm của  xã hội thông qua việc  mở cửa hàng bán  lẻ. Họ chỉ  khác  nhau về phạm vi: xã hội  của  bà chủ tiệm  tạp hóa là một  khu phố,  còn xã hội của Sam mang tầm cỡ thế giới.

Điều xã hội  quan tâm không phải  là doanh nghiệp đó kiếm  được bao nhiêu mà  là họ đã mang lại gì cho cộng đồng.  Chẳng hạn, trong khi tỉ phú Nhật,  Toyoda (“cha đẻ” của Toyota), với tinh thần ái quốc được người Nhật  xem như anh hùng  dân tộc thì  tỉ  phú  Nga, Khodorkovsky (ông chủ của Yukos), ông ta là ai trong mắt dân Nga thì chỉ người Nga mới thấu  rõ. Sự khác

nhau này  có lẽ do cách thức kiếm  tiền của họ.

Nghề kinh doanh, xưa nay vẫn  thường bị hiểu chỉ như là nghề “kiếm tiền”. Nhưng thực chất, không hề có  nghề kiếm tiền, bởi nghề nào thì cũng kiếm  tiền cả. Chẳng   hạn,  luật  sư kiếm tiền bằng việc  hành nghề luật, bác sĩ kiếm  tiền bằng cách chữa bệnh  cứu người... Và doanh nhân, người hành nghề kinh doanh, cũng  kiếm tiền bằng   cách  lãnh  đạo  một  doanh nghiệp và thông qua doanh nghiệp đó để giải quyết vấn đề hay đáp  ứng  nhu cầu nào   đó  của  xã hội. Nhưng điều khác biệt của nghề kinh doanh là trong quá trình  hành nghề của mình  doanh nhân không hành  động một cách đơn lẻ  mà biết  kiến  tạo ra các chuỗi   giá trị.  Cụ thể hơn, họ nắm  lấy  một  doanh nghiệp và tập  hợp  bên  mình nhiều thành viên  để cùng  cộng  hưởng  lại nhằm  hình  thành  một sức mạnh tổng lực,  từ đó tạo  ra nhiều giá trị hơn cho xã hội.  Đó cũng chính  là  lý  do mà  nghề kinh doanh thường kiếm  được nhiều tiền hơn so với những  nghề khác  và vẫn  được cộng đồng  xã hội ủng  hộ.

Nghiên cứu 25 huyền thoại doanh nhân thế giới cho thấy,   dù có quá  nhiều sự khác  biệt  nhưng họ đều có chung một tư tưởng chủ đạo: “Kinh doanh là phụng sự xã hội”.  Hay nói một cách đầy  đủ hơn, “Kinh doanh là kiếm tiền bằng cách phụng sự xã hội,  bằng cách dùng sản  phẩm hay dịch  vụ như là  phương tiện để giải quyết những vấn đề của  xã hội và làm  cho cuộc sống trở nên tốt đẹp hơn”.

Cái “đạo”  kinh doanh này  đã được  họ quán   triệt ngay từ buổi đầu  khởi nghiệp đầy gian khó cho tới lúc thành công. Và sự thật này cũng chính  là  lý do giúp họ kiếm  tiền nhanh nhất, nhiều nhất, bền nhất,  còn bản thân họ thì  được  xã hội tôn vinh, nể trọng,  và rồi họ đi vào lịch sử kinh doanh thế giới như những huyền thoại, doanh nghiệp của họ cũng  vĩ đại và trường tồn. Như vậy,  với một tâm thế luôn hướng về cộng đồng, luôn khát khao làm cho xã hội quanh mình (có thể nhỏ gọn trong một ngôi làng  hoặc  rộng  lớn bằng  cả một hệ mặt trời) tốt đẹp hơn, chính họ, những doanh nhân (dù lớn hay nhỏ, dù “Tây” hay “Ta”, dù “cổ” hay “kim”) luôn được  xã hội  tôn vinh không phải   vì  số của  cải khổng lồ họ kiếm  được, mà vì những  đóng góp vô giá của họ vào  sự đổi  thay của thế giới này.

Song song với những  doanh nhân lẫy lừng của thế giới, điều khác biệt  ở  bộ sách  này  là chúng   tôi đã khởi  sự hành  trình tìm kiếm những “huyền thoại doanh nhân Việt Nam” để, như một  cố gắng, “định vị” xem ông cha ta ngày xưa đã khởi  sự kinh doanh như thế  nào. Và thật bất ngờ, trong lịch  sử Việt  Nam đã từng  có những   Lương Văn Can, Bạch  Thái  Bưởi, Nguyễn Sơn Hà, Trịnh  Văn Bô... với những  tư tưởng kinh doanh có thể gây ngạc nhiên cho đến  tận bây giờ. Nhìn “Tây” sẽ thấy  “Đông”, soi “cổ” mà ngẫm  tới “kim”, đó là điều mà chúng  tôi, những người thực hiện bộ sách,  mong muốn được chia sẻ. Bộ sách  này cũng là một  câu chuyện, một phác thảo cho bức tranh toàn cảnh sinh động  và đầy màu  sắc về doanh nhân thế giới - những doanh nhân làm thay đổi  thế  giới, và về một thế hệ doanh nhân tiền bối của Việt  Nam cách đây gần một trăm năm lịch  sử - một thế hệ doanh nhân mà đến  ngày nay chúng ta vẫn  có thể tự hào.  Từ đó, những  nỗ lực này sẽ góp  phần hình thành văn hóa doanh nhân Việt,  một bộ phận  quan trọng trong văn hóa Việt Nam.

Chúng tôi xin được  gửi lời tri ân trân trọng nhất đến những đồng nghiệp đã hỗ trợ tinh thần cho chúng tôi, đến  các cá nhân và đơn vị đã sẵn lòng hỗ trợ thông tin, tư liệu trong quá trình  nghiên cứu. Đặc biệt, chúng tôi muốn  gửi lời cám ơn chân thành  đến  các tập đoàn hàng đầu thế  giới do các doanh nhân huyền thoại sáng lập, cám ơn gia tộc họ Lương, gia tộc họ Bạch,... - hậu duệ  của cụ Lương Văn Can, cụ Bạch  Thái  Bưởi... đã nhiệt  tâm giúp đỡ chúng  tôi trong suốt quá trình “đi tìm Đạo Kinh doanh của Việt  Nam và Thế  giới”.

Việc triển khai dự án này  từ khâu nghiên cứu đến thể hiện thành sách trong một thời gian không dài, cùng những  khó khăn trong quá trình  đi tìm tư liệu lịch  sử về các nhân vật,  chắc hẳn  bộ sách  sẽ khó  tránh khỏi những sai sót nhất định.  Do vậy, chúng tôi rất mong nhận  được  sự thông cảm cũng như những góp ý  chia sẻ của bạn đọc  gần  xa về bộ sách  để lần  tái bản tiếp theo được hoàn thiện hơn.

Chúng tôi, PACE và Nhà xuất bản Trẻ, xin trân trọng giới thiệu  cùng bạn đọc bộ sách đầy  tâm huyết  này. Và chúng  tôi cũng tin rằng, qua bộ sách  này, bạn đọc sẽ có thêm kiến  giải về “đạo kinh doanh”, để từ đó, tự mình đưa ra một định nghĩa  cho nghề kinh doanh và tự mình  khẳng định  rằng, kinh doanh là kiếm tiền hay phụng sự xã hội!

Thay mặt Nhóm   tác giả của bộ sách Giản Tư Trung - Người  Sáng lập PACE Sài Gòn, Xuân Đinh Hợi, 2007

LỜI NÓI ĐẦU

Có lẽ, Bạch  Thái  Bưởi  chưa phải  là nhà  tư sản giàu nhất trong lịch  sử Việt Nam. Nhưng ông lại chính là nhà  buôn nổi danh nhất  và được  nhiều người kính  trọng, ngưỡng  mộ lẫn công kích nhất.

Người ta chẳng truyền tụng nhiều về gia sản của ông, sử sách  cũng  chỉ  ghi chép  khá tản mạn  về những công ty, nhà xưởng  và công việc  của ông. Nhưng cho đến mãi tận ngày  nay, người ta vẫn tôn vinh Bạch Thái Bưởi vì ông chính là người đầu tiên khẳng định  vị thế của doanh nhân Việt, người làm kinh doanh với khát vọng to lớn  là cải tạo  xã hội,  mà  cụ thể là ước  vọng   có thể xây dựng một Hà Nội lung linh hoa lệ như Paris…

Khẳng  định doanh tài  nước   Việt từ  bàn   tay trắng, trong một thời kỳ đen tối của đất nước.  Quả thật,  đó là việc  đáng  tôn vinh.

Đó là một  thời  kỳ Việt   Nam sống trong chế  độ thuộc   địa  Pháp.  Đó cũng  là một  thời  kỳ đặc biệt, khi cánh  cửa mở ra, người Việt lần đầu tiên  đón nhận những tri thức mới, kinh nghiệm làm ăn mới của thế  giới. Một bộ phận  trí thức đã ý  thức được nhiệm   vụ tiên  phong của  họ là phất  lên  ngọn  cờ khai trí, kêu  gọi đồng  bào đổi mới để nỗ lực đưa dân tộc phát triển sánh ngang với các cường  quốc phương Tây.

Đó  là thời  kỳ mà  nghề buôn lần đầu tiên  trong lịch  sử được  xem trọng, được cổ súy nhiệt  liệt. Một phong trào thực nghiệp  rầm rộ cả nước.   Chính trong buổi đầu phát triển ngành kinh doanh tại Việt Nam đã xuất hiện  một lớp doanh nhân mới ưu tú – những doanh nhân kinh doanh thành đạt nhờ giải  quyết tốt những  nhu cầu   xã hội  và có một tinh thần  vì cộng đồng  rất cao.

Khi nói  tới lớp  doanh nhân ưu tú này,  cái  tên Bạch Thái Bưởi luôn được người đương thời   và cả hậu thế  nhắc đến  với niềm kính  trọng  lẫn  tự hào. Bạch  Thái  Bưởi  là ai? Xung quanh nhân vật này có rất nhiều huyền thoại. Khó ai có thể hình dung một người Việt Nam tay trắng  có thể làm nên một sự nghiệp  lẫy lừng dưới thời thuộc địa.

Từ một công chức làm trong một hãng thầu công chánh  của Pháp,  một ngày nọ Bạch  Thái  Bưởi  đã quyết chí mạo hiểm làm giàu. Chàng  trai ấy  đã từng xuất dương để học tập kinh nghiệm, để tiếp cận  với tri thức  thế  giới nhằm  có một  nền tảng vững  chắc trong kinh doanh.

Chính từ khát  vọng  làm  giàu  và những   kinh nghiệm từ sách vở, Bạch  Thái Bưởi đã thành  công trên  thương trường. Chỉ sau một thời gian ngắn Bạch Thái công ty đã vươn ra rất nhiều lĩnh vực, từ  nghề buôn gỗ, thầu  thuế  chợ đến kinh doanh thuyền bè trên sông nước, khai mỏ…

Dưới thời thuộc  địa, các nhà buôn của ta bước ra thương trường  cũng là bước  vào  một  cuộc  cạnh tranh với tư bản các nước  như tư bản Hoa kiều, Pháp kiều… Bạch Thái Bưởi đã thành  công không chỉ  nhờ sự nhạy  bén trong kinh doanh mà chính là từ quan niệm  của ông về việc kinh thương: kinh doanh là cách  để giải quyết  những nhu cầu trong xã hội,  để khẳng định  hình  ảnh của người Việt trên thương trường.

Nhà văn Lê Minh Quốc,  tác giả của tập sách này kể với chúng  tôi: “Một trong những khó khăn cần phải vượt qua là đánh   giá  như thế nào  về con người Bạch Thái Bưởi? Thực chất ông là người như thế  nào?  Có tư liệu cho rằng, trong đời thường ông là người keo kiệt,  bủn xỉn, làm giàu bằng nhiều thủ đoạn;  ngược  lại có tài liệu  ghi nhận ông như một nhà cách  mạng.  Cả hai thái độ đánh  giá như thế đều có gì đó  chưa xác đáng.  Không biết  dựa vào nguồn tư liệu nào,  có khá  nhiều bài  viết đề cập đến chi tiết “có lần lên  tiếng bênh vực cho quyền lợi của người  dân bị trị, trong Hội nghị kinh tế  lý tài, ông bị Toàn  quyền Robin đe dọa: “Nơi nào  có Robin thì không có Bạch Thái Bưởi”,  ông đáp  lại: “Nước   này còn Bạch  Thái  Bưởi  thì  không còn Robin”. Do không tìm được, không tìm thấy trong tư liệu  gốc đề cập đến chuyện “giật gân” này nên tôi dứt khoát không sử dụng.  Hơn nữa Bạch Thái Bưởi qua các tư liệu  đã thu thập  và chọn lọc thì tôi ngờ rằng,  không bao giờ ông buột miệng  nói những câu “dại dột” như vậy.  Đó không phải là tính  cách của một người lão luyện,  bản lĩnh, nhiều kinh nghiệm trên  thương trường... như Bạch Thái Bưởi”.

Bạn đọc đang cầm trên tay tập sách viết về hành trình  đặc biệt của một con người kinh doanh vì xã hội, một hành trình  đầy ắp  gian nan, vất vả. Ông đã  để lại một  kinh nghiệm   sống còn trong kinh doanh, một  bài học quý báu cho đời sau là  cách xác lập mục  tiêu  làm giàu. Nếu chỉ bo bo thu vén để giàu nứt nố đổ vách,  thu vén cho riêng cá nhân mình như biết bao nhà tư sản khác, thì ngày nay không mấy ai buồn nhắc đến  tên tuổi của ông nữa, bởi cái giàu ấy nghĩ  cho cùng  cũng  chỉ  là “giàu như Thạch Sùng” mà thôi.

Hơn một trăm năm trôi qua, ngồi  ngẫm  lại để thấy người xưa đã thật  sự giong buồm ra biển lớn một  cách  tự tin, đàng  hoàng  và còn nguyên  vẹn những  bài học về thuật  xử thế,  phép  kinh thương cũng như một tấm lòng toàn vẹn với đồng  bào.

Chương  1. ĐI  TRÊN ĐÔI  CHÂN CỦA  CHÍNH MÌNH

Bỏ  lại sau lưng cuộc sống ăn trắng mặc  trơn của một nhân viên cao cấp trong chính quyền bảo  hộ, Bạch  Thái Bưởi ung dung bước  vào cuộc kinh doanh với tất cả sự đam mê  công việc  của một người  trẻ,  với tất cả khát vọng  cống  hiến  cho xã hội và với tất  cả niềm tin vào tương lai của nền doanh thương Việt Nam.

THỜI LOẠN

Hà Nội,  năm 1897. Trên  phố Tràng  Tiền, nắng ban mai mơn trớn  trên  những  vòm  cây xanh. Nắng tốt tươi mà trong lòng chàng  buồn  vời vợi. Chàng có cảm tưởng nghe cả tiếng  thở dài não ruột của bọn phu kéo xe tay đang xoải bước chậm  rãi trên phố. Âm vang của chuyến đi Pháp  dự Hội chợ Bordeaux vẫn còn nguyên vẹn trong ký ức. Trước ngày đi, tại cảng Hải Phòng  trong những ngày chờ đáp  tàu sang Pháp,  chàng  đã tìm  đọc khá nhiều sách  viết về nơi mình sẽ đặt  chân đến. Có  lúc chàng ngậm ngùi khi biết trước đây, tháng 6 năm 1863, phái đoàn  Phan Thanh Giản được  vua Tự Đức  cử sang Pháp chuộc  lại ba tỉnh Biên  Hòa, Gia Định, Định Tường thì các cụ đã choáng ngợp trước văn minh nước Pháp. Choáng  ngợp ư? Có phải  đó là tâm lý tự ti mặc cảm của một dân tộc nhược  tiểu? Chàng không thể hiểu nổi ở  “kinh đô ánh sáng” có gì mà  ông Tiến  sĩ đầu tiên  của đất Nam Kỳ Phan Thanh Giản phải giật mình  kêu lên:

Trăm nghề khéo léo bằng  trời đất

Duy việc sống chết để quyền cho tạo hóa

Ghê  gớm chưa? Chỉ việc sinh - tử  là người Pháp

chưa can thiệp được thôi, chứ mọi việc  còn lại họ đều nắm trong tay. Chàng  ngậm ngùi bởi thương cho tiền nhân thuở  ấy, thương cho nền kỹ  nghệ nước nhà đối với người  ngoại quốc khác nào một trời một  vực. Suy nghĩ như thế nên  chàng càng náo nức mong đến ngày khởi hành.  Mong được mắt nhìn thấy, tay sờ vào những hiện  vật tiêu biểu cho nền văn minh của nước Pháp.

Chàng thanh niên  này tên  Bạch Thái Bưởi. Một cái tên bình dị như bao người Việt Nam nô lệ thuở ấy, nhưng về sau trên thương trường, chính người Pháp  và những  đối thủ cạnh  tranh với ông phải nghiêng nón nể phục.

Ông Bạch Thái Bưởi sinh năm 1874 tại làng  An Phú, huyện Thanh Trì, tỉnh Hà  Đông (nay thuộc ngoại thành  Hà Nội). Đây là cái  năm bi đát trong lịch  sử triều Nguyễn. Thực dân Pháp đánh chiếm Hà Nội  lần thứ nhất;  không giữ được  thành,  bị trọng  thương, danh tướng  Nguyễn Tri  Phương quyết không để kẻ thù cứu chữa, nhịn  ăn mà chết. Các đại quan Nguyễn Văn Tường, Lê Tuấn  đã ký với thiếu  tướng hải quân Pháp Dupré  một Hòa ước gồm 22 điều khoản.  Hiệp  ước này tương tự  phát súng khai tử chủ  quyền của vua nước Nam đối với sáu tỉnh  Nam Kỳ. Tiếng  oe oe chào đời của Bạch Thái  Bưởi  cũng  là tiếng  khóc của một con dân mất nước.

Có tài liệu  cho rằng ông vốn  họ Đỗ, nhà nghèo, mẹ  buôn gánh  bán bưng, cha mất sớm.  Lúc ấy, người  họ Bạch  giàu nứt đố đổ  vách  nhưng không có  con trai, thấy ông ngoan ngoãn, chịu thương chịu  khó nên  nhận  làm con nuôi và  đổi sang họ Bạch.  Lại cũng  có tài liệu nói rằng, hồi  ông mới chập chững  vào nghề kinh doanh đường  thủy,  có hùn vốn với bà phán  Thái  nên mới đặt tên là Thái - Bưởi.   Còn  họ Bạch   là trắng,  không lấy  họ của riêng ai.

Thật ra, dù Bạch Thái Bưởi mang họ gì đi nữa, thì điều ấy cũng  không quan trọng. Bởi ý nghĩa  của đời người   là ở chỗ ta làm được  gì cho xã hội,  mang lại lợi ích  gì cho cộng đồng  chứ không phải ta mang họ gì, tên gì.

Thuở mới bước chân vào đời, với vốn liếng tiếng Pháp đã được học, Bạch Thái Bưởi xin làm thư ký cho hãng buôn của người Pháp ở  phố Tràng Tiền. Lại có tài liệu  cho rằng ông làm ký lục cho công sứ Bonnet, do đó người  đương thời  gọi là Ký Bưởi,   chi tiết  này  có lẽ hợp  lý hơn. Làm việc được một năm, năm 1894, ông chuyển sang làm  thư ký   ở  một xưởng máy thuộc hãng thầu  công chánh.  Với độ tuổi 20 đầy hăm hở,  nhiệt tình muốn  học hỏi những điều mới  lạ, ông đã chú tâm tìm hiểu về sự vận hành  máy móc, cách tổ chức  nhân công và quản  lý sản xuất  theo mô hình  của người Pháp.

NỖI LÒNG

Một dịp may đến  với ông là năm 1895, Hội chợ Bordeaux được tổ chức tại Pháp. Đây cũng  là năm tại Hà Nội, người  Pháp  bắt đầu xây dựng nhà máy điện, nhà  máy  nước  và nước  đá – tất  nhiên  chỉ người  Pháp  được  sử dụng,  còn dân bản  xứ thì chưa thể. Bấy  giờ, Thống   sứ Bắc Kỳ muốn   chọn một người  Việt thông minh, lanh lợi,  giỏi  tiếng Pháp để giới thiệu  sản phẩm  của gian hàng  xứ Bắc Kỳ. Bạch Thái Bưởi được chọn, qua đề cử của công sứ Bonnet.

Sang Pháp, chàng trai Việt mới 21 tuổi  đã thật sự kinh ngạc trước  sự văn minh, tiến  bộ của họ. Bấy giờ phái đoàn  đi sứ của  quan Phụ chính  Nguyễn Trọng  Hợp mới vừa mới quay về nước. Sau chuyến đi này, vị chánh  sứ luôn đau đáu về vận nước  có làm tập Thơ đi sứ Tây. Ở  lứa tuổi  đã ngoài 60, cụ nhìn  thấy nước Pháp với hình  ảnh: “Bốn phía  xe cộ chạy  trên  các đường  phố, tung bụi thành  một làn sương hồng. Hàng đoàn du lịch đi lại bất tận không ngừng.   Sự bất tận làm cho bầu không khí nóng lên  và cần  có máy  làm lạnh.  May mắn thay lại có hàng  ngàn  vòi nước  phun mạnh làm cho khí quyển mát dần. Chiều tà mà  tiếng xe cộ còn  vang lên.  Đột nhiên  người ta ngạc nhiên  nhìn  thấy  từ không trung các ngôi sao rơi xuống.  Và hàng ngàn ngọn  lửa vừa bừng  sáng, ngăn chận  hậu quả của bóng  tối. Các nhà cao sáu, bảy tầng  nối liền nhau không dứt.  Dưới  mặt đất  cũng  còn ngăn thành buồng, để cho dân cư họp thành  đám đông trú ngụ. Và để cốt giấu các kho tàng mà công nghiệp và thương mại sản xuất ra trên  quy mô lớn...”.

Con hơn cha là nhà  có phúc.   Vậy  với  lứa  tuổi mới ngoài 20, Bạch Thái Bưởi đã nhìn  thấy gì?

Tất nhiên, cũng nhìn  thấy cảnh vật kỳ diệu  như thế,  nhưng không chỉ  nhìn thấy  mà Bạch  Thái Bưởi còn suy nghĩ làm thế nào để xứ sở mình nay mai cũng  tiến  bộ như Paris hoa lệ. Nhiều đêm  ngồi trước gian hàng  giới thiệu sản  phẩm của  xứ sở mình, ông thoáng  bùi ngùi. Cho dù người ngoại quốc  hết lời  ca ngợi  sản  phẩm của nước  nhà, nhưng thật ra những  hàng mỹ nghệ  ấy chỉ là  kết quả  của  sự khéo  léo, của  bàn  tay tài  hoa và  sự nhẫn  nại của người thợ thủ công. Muốn   có một  sản phẩm  phải mất quá nhiều thời gian, làm sao có thể sản xuất  được  số lượng  nhiều trong thời gian ngắn nhất? Nếu không, thì làm sao có thể thu được  lợi nhuận cao? Nói  tắt một lời, chúng  ta chưa có được một dây chuyền công nghệ  đặng sản xuất hàng loạt. Đã thế, do chế tạo ra những  sản phẩm  mà sự thành công phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm nên không ít người  thợ giỏi đã giấu nghề, không muốn truyền lại hoặc hướng  dẫn  cho người  ngoài gia đình, thậm chí con gái “nữ  nhi ngoại tộc” cũng không được phép biết...

Điều này đã khiến  cho Bạch Thái Bưởi suy nghĩ rất nhiều.

Những  ngày này, trong trí óc của Bạch  Thái  Bưởi lại nhớ  đến những câu thơ của  cụ Phan Thanh Giản. Có  lẽ mình cũng đang mang tâm trạng, cũng có  nỗi lòng  như quan Thượng thư bộ  Lại  triều Nguyễn khi sang Pháp chăng?

Từ ngày  đi sứ đến  Tây kinh Thấy việc Âu châu phải giật mình Kêu  rủ đồng   bang mau thức dậy Hết  lời năn nỉ chẳng  ai tin

Mà chẳng  ai tin thì  cũng  có thể lắm. Một  khi con ếch ngồi đáy giếng  thì làm sao có  thể thấy được trời xanh lồng lộng? Mình  phải làm thế nào đây?

Trong  những ngày ở  Pháp, không  như  những người khác dành thời gian  du hí đây đó, ông  nỗ lực tìm hiểu, học hỏi cung cách buôn  bán, cách tổ chức và quản lý  sản xuất, nghệ thuật khuếch trương thương nghiệp... Nhiều  người ngạc nhiên khi thấy ông  đi đâu, đến chỗ nào thì cũng hí hoáy ghi chép. Thậm chí, trong sổ tay của ông  còn  vẽ lại cả quy trình vận hành của máy chạy bằng hơi nước; vẽ  lại hình dáng những chiếc thuyền  đang nằm trên dòng sông Seine xanh  biếc...

“TÔI ĐÃ NHÌN THẤY CON ĐƯỜNG!”

Ngày tháng qua mau. Trên  chuyến tàu trở về nước, Bạch Thái Bưởi đã manh nha một quyết  định  táo bạo. Quyết định này mãi gần  hai năm sau ông mới  có lựa  chọn  dứt khoát. Muốn vậy, trong những  ngày trở về nơi làm việc, ông đã tranh thủ học hỏi công việc nhiều hơn nữa. Một khi đã có sự chọn lựa dứt khoát  thì người ta trở nên mạnh dạn hơn. Bạch Thái Bưởi cũng có tâm thế  ấy.

Và Bạch  Thái  Bưởi  đã gõ cửa phòng  của ông Jean – chủ hãng thầu  công chánh để xin nghỉ việc. Quyết định của Bạch  Thái  Bưởi  khiến cho tay chủ hãng kinh ngạc. Y không thể ngờ,  tại sao lại có một  người   An Nam dám nghỉ  việc khi hàng tháng được nhận đồng lương khiến nhiều người đang thèm thuồng.  À! Nó  muốn “làm reo” để đòi thêm  tiền lương thôi! Tao còn  lạ gì bọn khố rách áo  ôm của  cái  xứ sở chết tiệt này chứ! Nghĩ thế, Jean đổi thái độ. Ôn tồn hơn.

- Nghỉ việc ư? Thế mày không sợ chết  đói à? Đời mày còn dài, đừng  vì một phút  bốc đồng   mà làm hỏng việc.

Không đợi ông trả lời, Jean đứng dậy:

- Tùy mày. Bọn phu xe mửa ra từng bát máu, chỉ kiếm  nổi mỗi  ngày chỉ vài xu. Ấy  là chưa kể roi gân bò của  bọn  cai quất xuống  như mưa! Thời buổi  này muốn sống cũng không dễ dàng đâu!

Ông vẫn điềm đạm:

- Thưa, tôi đã   ý thức mình phải sống như thế nào rồi. Chết thì dễ, chứ sống mới khó. Tôi không sợ sống!

Jean không nói thêm lời nào nữa, y đã biết  tính cách của tay thư ký này.  Ít nói, nhưng mỗi lần nói lời nào thì  như cóc  cắn. Tính  cách này là của  con người quả quyết,  dám chịu trách nhiệm  với  lời lẽ và hành  động  của mình.  Ngay từ khi nói “Không sợ sống”  thì Bạch Thái Bưởi đã chọn cho mình một thái độ sống.

Có  thể nhiều người khác cũng nghĩ  Bạch Thái Bưởi  điên  rồ.  Với  đồng lương đang nhận  hàng tháng,  chẳng mấy chốc ông có  thể vun vén, tích lũy  một  số vốn  không nhỏ. Đời sống êm  đềm đi qua. “Sáng  vác ô đi, tối vác về”. Một mái ấm dành riêng  cho mình   với vợ đẹp, con ngoan và nhất   là không phải  canh cánh  lo thất  nghiệp. Nhưng không, ông lại thầm  nghĩ  nếu  mình  thủ phận với đồng lương, dù đủ sống  nhưng suốt đời chỉ  làm tôi tớ  cho kẻ khác.   Chi bằng  bỏ việc để tự  dấn thân vào con đường kinh doanh, tự mình  làm chủ cuộc đời mình  thì mới có cơ may để đổi  đời. Vạn sự khởi  đầu nan. Tất nhiên.  Mình  tìm đường đi bằng đôi chân của chính  mình  vậy.

Dám  sống  là một  trong những tư duy của con người năng  động. Dám nghỉ việc với   ý thức làm chủ cũng   là tư duy của  con người   tự nắm  lấy  vận mệnh  cuộc đời mình.  Nói như thế bởi sau này,  có một  doanh nhân cũng  hành  động  tương tự  là Nguyễn Sơn Hà. Cái năm ông Bưởi sang Pháp, thì ông Hà mới khóc oe oe chào đời ở  Hải Phòng.  Lớn lên, Nguyễn Sơn Hà xin vào làm thư ký cho hãng sơn Sauvage Cottu. Mục đích  chính  của chàng trai thành   phố  Cảng  là tìm  hiểu công nghệ  sản xuất mà người Pháp đang giữ bí mật. Vì vậy mỗi  lúc chủ đi vắng, chàng  tranh thủ lấy sách viết  về kỹ thuật sơn ra đọc  và ghi chép cẩn thận. Sau khi nắm vững các nguyên lý cơ bản của việc  chế tạo, chàng càng quyết tâm đi vào  nghề này.  Đến lúc  hãng sơn đổi qua chủ khác,  chàng  liền nộp  đơn xin nghỉ. Biết chàng là người   tích  cực trong công việc, lại biết  kỹ thuật  nên  chủ mới  thương lượng trả lương cao hơn gấp nhiều lần để giữ chân. Từ bậc lương mỗi tháng 30 đồng nay tăng vọt  lên  100 đồng, nhưng chàng vẫn cương quyết từ chối.  Thấy thái  độ kỳ quặc  của con, bà mẹ rầu  rĩ, thở ngắn than dài:

- Chao ôi! Không biết ma đưa lối quỷ dẫn đường thế nào đây, cơm không ăn mày  lại đi ăn cám!

Nghe vậy, người  con giàu nghị  lực, ý  chí làm giàu chỉ mỉm cười. Vẫn cương quyết xin nghỉ việc. Chàng  bàn với sáu người  em bán đi tài sản  lớn nhất trong nhà   là chiếc xe đạp để lấy vốn  kinh doanh. Nhờ dũng  cảm như thế, về sau Nguyễn Sơn Hà “không ăn cám”  mà đã trở thành  một trong những  doanh nhân “có máu  mặt”  trên  thương trường.

Còn Bạch Thái Bưởi sau khi nghỉ việc, sẽ làm gì? Đây cũng  là câu hỏi mà trước  lúc chia tay, Jean đã hỏi. Ông vẫn lễ phép:

- Thưa, tôi đã chọn đường  đi của tôi. Jean mỉa mai:

- Tao chúc mày thành công, tìm được đường đi.

- Vâng, đường đi ở  dưới chân tôi, tôi đã  nhìn thấy. Tôi sẽ đi bằng đôi chân của tôi.

Ngoài sân vẫn  chập  chờn  bóng nắng. Đâu đó có tiếng chim reo trên vòm  lá. Bước  ra khỏi hãng thầu công chánh,  chàng  họ Bạch  thấy nhẹ người,  vấn đề còn  lại  là con đường  nào đang mở ra trước  mắt anh đây? Vẫn   gió, nắng và chim reo trên  vòm   lá nhỏ...

Chương  2. MỞ  LỐI

Khi mà việc  làm ăn với người  Pháp  chẳng  bao giờ nằm  trong suy nghĩ của những  nhà buôn đất  Hà Thành,  thì Bạch  Thái Bưởi lại tính  một  nước   cờ rộng  hơn: trở thành  đối tác chính  cung cấp nguyên liệu cho dự án xây dựng đường sắt lớn nhất  Đông Dương lúc bấy giờ. Dám đặt cược  niềm tin và sự  nghiệp  của mình vào những  cơ hội – đó  là Bạch Thái Bưởi.

NGƯỜI PHÁP, HỌ CẦN GÌ?

Con đường  Bạch Thái Bưởi đã nhìn  thấy, đã lựa chọn   là dự án khởi  công xây dựng cầu sắt lớn  Paul Doumer vừa được thông tin rầm  rộ trên báo chí.

Bước vào những  năm cuối thế  kỷ XIX, thực dân Pháp  đã thâu tóm mọi quyền lực trong tay. Ngay từ đầu  chúng  đã chú trọng  đến  việc  khai thác hệ thống giao thông nhằm đạt hai mục đích:  Vừa là phương tiện bình  định  các cuộc nổi dậy của người dân bản  xứ, vừa  là động lực để thu lợi nhuận  trong kinh tế. Kế hoạch  này có một ảnh hưởng  sâu sắc đến việc thay đổi diện   mạo  của cả Đông Dương. Sử sách nước  ta ghi nhận  là “Công cuộc khai thác thuộc địa lần thứ nhất”.

Cha đẻ của kế hoạch  này là ai?

Paul Doumer. Ngày 13.2.1897, đang giữ chức  vụ Bộ trưởng Bộ Tài chính ở Pháp, y sang Đông Dương nhận chức Toàn quyền thay cho Fourès. Sau khi khảo sát tình  hình  thực tế, với tầm  nhìn  của một nhà chiến   lược có nhiều kinh nghiệm trong công việc bình định các nước thuộc  địa,  y đã vạch  ra một kế hoạch  lâu dài. Kế hoạch  này được  y thể hiện trong bản báo cáo quan trọng ngày 22.3.1897, gửi Bộ Thuộc  địa  Pháp.  Trong đó có hai điều đáng chú  ý:

- Điều thứ 3: Xây dựng thiết bị  kinh tế to lớn cho Đông Dương, như xây dựng hệ thống đường sắt, đường  bộ, đường  sông đào, bến cảng... những thứ  cần thiết cho việc khai  thác   xứ  sở  Đông Dương.

- Điều 4: Đẩy  mạnh  sản xuất và thương mại của Đông Dương bằng cách phát triển công cuộc thực dân của người  Pháp  và lao động  của người  bản xứ”.

Kế hoạch này muốn thành công, thì  trước  mắt phải tập trung toàn  bộ lực lượng  quân sự đàn  áp các cuộc nổi  dậy của bọn “nổi loạn”.  Mà ở  cái  xứ sở lạ lùng  này,  đối  phương không bao giờ khuất phục. Nay bại trận, thì ngày mai họ lại xuất  hiện với với kinh nghiệm   dày dạn hơn... Với  lối đánh du kích,  chủ yếu  dựa vào địa  hình  địa  vật thì họ như những  bóng ma, thoắt ẩn thoát  hiện  khiến người  Pháp  rất mỏi mệt và  hao tổn nhiều binh lực. Paul Doumer suy nghĩ  rất nhiều về điều này và khẳng định:  “Phải  hoàn thành  công cuộc bình định xứ Bắc Kỳ;  bảo  đảm  an ninh vùng biên  giới Bắc  Kỳ”.

Một  trong những  kế hoạch  tiến hành ngay là thực hiện  các tuyến đường sắt. Với  phương tiện vận chuyển này, người  Pháp  có thể huy động binh lính,  vũ khí  với số lượng  lớn nhất  và hành  quân nhanh nhất để bình định các cuộc  nổi dậy  của người  bản xứ. Hơn nữa, khi đường sắt đến đâu thì dân cư tụ tập làm  ăn theo dọc tuyến  đường ngày một nhiều. Những nơi ấy sẽ không còn  là chốn   khỉ ho gà gáy,  mà  đối  phương có  thể lén  lút lui tới. Chúng   sẽ dựng  lên  những đồn bót kiên  cố nhằm cô lập, khống chế phạm vi hoạt  động  và đẩy đối phương phải lùi vào rừng núi, vào nơi rừng thiêng nước độc sâu hơn nữa...

Điều này vô cùng quan trọng. Một khi người dân bản  xứ còn  nổi dậy,  giành  tự do và  quyền sống bằng bạo lực thì các tuyến   đường  vận chuyển và tiếp  tế cho quân đội không dễ dàng hoàn thành. Trước đây, chúng  đã tiến  hành  nhiều cuộc khảo sát nhưng kế  hoạch   ấy đã thất  bại, bởi lực lượng kháng chiến liên  tục đánh  phá. Sự chiến  đấu này bền bỉ,  ngoan cường    và  đã  gây cho nhà  cầm quyền nhiều tổn thất to lớn và kéo dài trong nhiều năm. Đáng chú ý  nhất  là lực lượng nghĩa  quân Đề Thám.  Dưới tài chỉ huy của “hùm  thiêng Yên Thế”, tuyến đường sắt Hà Nội  - Lạng Sơn đã bị phá hoại nhiều lần. Chúng chưa quên một thất bại đau đớn: ngày  17.9.1894 nghĩa quân đã từng  phục  kích đoạn đường Suối Ghềnh - Bắc Lệ  bắt sống   thương gia Chesnay  –  chủ  nhiệm tờ  báo   L’avenir du Tonkin và Logiou chủ thầu  khoán đường sắt Lạng Sơn. Để đổi lại mạng  sống  của hai nhân vật nổi tiếng  này, nhà cầm  quyền Pháp  buộc phải chấp nhận nhiều thua thiệt trong thương lượng  với Đề Thám.

Nay, khi kế hoạch xây dựng đang tiến hành thì Paul Doumer nhận được tin một tay anh hùng hảo hớn của dân bản  xứ vừa  bị bắt tại Yên  Thế.  Đó là Kỳ Đồng.  Một nhà cách mạng vừa du học   ở Pháp về, lấy danh nghĩa khai thác đồn điền, nhưng thực chất  là tiếp   tế  lương thực,  vũ khí  cho Đề Thám. Điều này đã khiến   Paul Doumer lo lắng.  Y nhận định,  lực lượng kháng chiến  của Đề Thám vẫn còn đóng  quân tại  đây. Chưa đủ  sức  đánh   bật đối phương ra khỏi Yên  Thế,  tháng 11.1897 chúng buộc lòng phải thương lượng. Từ cuộc đình  chiến này, Đề Thám ung dung đưa nghĩa quân trở  về Nhã Nam, đóng  đại bản doanh tại Chợ Gồ  và tiếp tục bí mật xây dựng căn cứ chiến đấu.

Tình  hình  bất ổn như thế khiến  người Pháp càng quyết tâm phải thực hiện  nhanh chóng kế hoạch của Paul Doumer. Hội đồng  Tối cao Đông Dương đã họp  tại Sài Gòn  thông qua chương trình xây dựng trên quy mô lớn. Để có nguồn tài chính thực hiện công trình  này, chúng  đã vay của Ngân khố Pháp   một  số tiền khổng lồ  lên  đến 499 triệu france. Việc làm  này  cho thấy  Paul Doumer là người   trước   nhất  đã  đem  vào  Việt Nam  một phương thức kinh tế mới  mẻ mà trước   đó triều đình Huế chưa biết  đến,   đó là cách  huy động vốn tư bản.  Với  số vốn  vay này, hơn 420 triệu france được đầu tư cho đường sắt, số còn  lại dành   cho việc  làm cầu  đường,  bến  cảng và các công trình quân sự,  dân sự...  Qua số liệu này, ta thấy việc thực hiện  các tuyến  đường sắt  đang là mục   tiêu quan trọng nhất.

Nằm trong dự án này,  năm 1898,  thực dân Pháp khởi công xây dựng cầu sắt lớn  Paul Doumer (tức cầu sông Cái, nay gọi là cầu  Long Biên)  vượt qua sông Hồng. Chúng quyết tâm thực hiện cho bằng được,  bởi Hà Nội có vị trí thuận  lợi giữa đồng bằng sông Hồng và các đầu  mối giao thông thủy  bộ lên các  miền trung du và thượng   du; bên  cạnh đó mạng lưới đường bộ cũng  nối liền với các tỉnh  khác của  xứ Bắc Kỳ.  Các  tuyến đường xe lửa từ Hà Nội đi Lạng  Sơn, đi Hải Phòng,  đi Lào  Cai, đi Nam Định – trong đó ba con đường  Hải Phòng  - Lạng Sơn - Lào Cai đều phải qua sông Hồng.

Kế hoạch xây dựng đòi hỏi nhiều kinh phí, công sức và kỹ thuật,   bởi con sông này rất ương ngạnh, bướng bỉnh.

Khi hay tin, nhiều người hồ nghi, rằng “Một con sông rộng như eo biển, sâu thăm thẳm đến 20m nước, mùa mưa lũ nước  còn dâng cao hơn 8m phá vỡ cả đê điều. Lòng sông lại luôn chuyển đổi bên lở bên bồi thì làm sao chế ngự nổi để bắc được cây cầu trên  mặt nước  hung dữ?”. Thế nhưng, Paul Doumer vẫn  bỏ ngoài  tai, vì đây còn  là dịp người Pháp khuếch  trương thanh thế, để cho dân bản xứ thấy rằng không việc  gì họ không làm được. Hãng Daydé  và Pillé trúng  thầu  xây dựng cầu  và thực hiện theo phương án  của  kỹ  sư thiết kế  và xây dựng Gustave Eiffel – người làm vinh dự cho nước Pháp qua thiết  kế công trình tháp Eiffel. Với Việt Nam, ngoài  cầu Paul Doumer, sau đó  Gustave Eiffel còn thiết  kế cho cầu Tràng Tiền ở  Huế. Theo phương án của ông, tổng  cộng cầu dài 3.500m nối Hà Nội  với Gia Lâm. Đoạn cầu chính  dài 2.682m được xây dựng  hoàn  toàn  bằng thép,  có 19 nhịp nối liền với nhau bằng những dầm sắt... Toàn   bộ chi phí 6.200.000  france lấy từ nguồn   tiền công trái thuộc địa Đông Dương.

Với người  dân bản xứ, việc  tiếp  nhận  thông tin này được nhìn  nhận dưới nhiều góc độ khác  nhau. Chẳng  hạn,  với bậc “thiên sứ  ái  quốc” Phan Bội Châu thì sau này,  cụ đã  xin Tổng  đốc Đào Tấn giấy thông hành để từ  Trung Kỳ ra Bắc  xem hội khánh  thành  cầu Paul Doumer. Lợi  dụng  giấy thông hành  này, cụ đã tìm đường lên Yên Thế bàn bạc kế  hoạch  cứu nước  với anh hùng Đề Thám. Riêng  với Bạch  Thái  Bưởi,  vốn  là người  có tư duy về kinh tế, ông nghĩ đây là một  cơ hội tốt để làm giàu, ông tiếp  nhận  một cách  hào hứng  và có tính toán. Vì thế, ông mạnh dạn nghỉ việc ở  hãng thầu công chánh, xin vào làm  đốc  công ở  công trình xây dựng này. Xin việc ở  đây không phải vì đồng lương cao hơn chỗ  làm cũ, mà ông muốn tìm hiểu người Pháp đang cần  những  vật tư gì. Nếu  độc quyền cung cấp vật tư đó, một thế  giới khác hơn sẽ mở  ra với cuộc đời!

Và thời  điểm ấy, chàng   họ Bạch  đang ở  phút phiêu  bồng  nhất khi phác  họa nét bút đầu tiên trong bức tranh sự nghiệp  của mình...

ĐỒNG VỐN ĐẦU TIÊN

Làm  giàu  bằng  cách  nào khi mà kỹ thuật   xây dựng cầu đối với người Việt  Nam thuở  ấy vẫn  còn xa lạ? Nhờ  trước  đây đã từng  đi Pháp, dịp đó, Bạch Thái Bưởi đã tranh thủ tìm đọc nhiều tài liệu khoa học  kỹ thuật   của  Pháp.   Ít ai biết  rằng, khi xuống  tàu trở về nước thì trong hành  lý của ông, thứ đáng  giá nhất  vẫn là sách.   Nhờ  đó,  ông đã biết  ít nhiều về kỹ thuật,  vật dụng  xây cầu  và tự tin sẽ có thể kiếm được một số tiền không nhỏ, nếu biết chớp lấy một cơ hội quý báu.

Cơ hội  đó là nhận   cung cấp  tà-vẹt  cho công trình  này.

Tà-vẹt là “gối  tựa”  của các thanh ray tức là các khúc gỗ ngang để đặt đường  sắt  lên  trên.  Nguồn tài nguyên này   ở xứ  Bắc  Kỳ  không thiếu. Nếu biết khai thác  và xử lý tại chỗ   thì  giá thành   rẻ hơn chính   quốc  mà lại không phải  tốn thêm  chi phí vận chuyển.

“Phải biết cung cấp cái mà người  ta đang thiếu, cái mà người  ta đang cần. Nhưng phải kịp thời”.

Bạch  Thái  Bưởi  gật gù khi nghĩ đến điều này. Để có số vốn  lớn,  ông đã hùn tiền với một người  Pháp cùng ý  hướng.  Họ chuyên  khai thác gỗ làm tà-vẹt bán cho Sở Hỏa  xa Đông Dương.

Trong ba năm liền, ông lặn lội khắp núi rừng  để tìm  gỗ tốt. Hầu  hết gỗ được  khai thác  tại Thanh Hóa. Tại sao Bạch Thái Bưởi lại mạnh  dạn lao vào công việc khó nhọc này khi đồng  vốn của ông chỉ là “muối bỏ biển” nếu so với các đại gia khác?  Bởi ông đã nhìn  thấy một nguồn  nhân công dồi dào, có thể thuê với giá thỏa thuận,  hợp lý.

Như ta biết,  vào cuối năm 1897 khi người Pháp chính  thức thành lập Ban Kinh tế trực thuộc  phủ Toàn quyền Đông Dương để nghiên  cứu các vấn đề nông nghiệp, thương nghiệp và công cuộc thực dân hóa  thì  họ rất cần nhân công. Đây là  thời điểm thực dân Pháp   sử dụng  tù nhân và  tuyển phu, nhân công bản xứ. Chính   sách này đã đẩy hàng chục vạn nông dân chân lấm tay bùn ra khỏi đồng ruộng để đến  với các công trường mới.

Những nông dân trước đây chỉ biết bán mặt cho đất,  bán lưng cho trời trên  cánh đồng  một nắng hai sương nay đã trở  thành   cu-li – tức  những người làm phu, làm mướn,  lao động chân tay với nhiều việc làm khó nhọc. Để có được  số lượng  cu- li đông đảo, thực dân Pháp  đã phải thông qua bọn “cai tuyển”. Đây là hạng   “buôn người”  mới ngoi lên, mới hình thành trong thời buổi giao thời nhố nhăng này. Chúng  tàn nhẫn,  cay độc “mua”  sức lao động của nông dân lúc thất bát mất mùa, đói khổ, nghèo rớt mồng  tơi bằng  giá rẻ mạt.  Để rồi “bán”  lại cho các công trường, đồn điền với giá cao hơn gấp  nhiều lần. Thông thường, mỗi cu-li sẽ được  tạm ứng 1 đồng  tại điểm xuất phát  Hà Nội, nhưng lại  bị  trừ  thẳng   vào  tiền lương. Không những  thế,  số tiền này còn ít hơn thỏa thuận ban đầu rất nhiều, vì bọn cai thầu cắt  xén, tước đoạt bằng nhiều thủ đoạn thâm độc!

Với Bạch Thái Bưởi, ông không áp dụng  cách làm tàn nhẫn  này. Ông tạm ứng tiền cho cu-li đã tuyển mộ để họ yên tâm dốc sức làm việc  cho mình. Nói cách khác, ông đã thỏa mãn được  nhu cầu chính đáng  của công nhân đang bán sức lao động. Khi ông vay vốn để trả lương cho lực lượng  cu-li, nhiều người thân thuộc trong gia đình bày  tỏ sự lo lắng. Vì nếu không quản  lý được,  chẳng  may cu-li bệnh tật hoặc  bỏ trốn  hoặc  làm  việc  không đạt năng suất  thì  sẽ phá sản như chơi. Nhưng không. Ông nghĩ rằng,  tầng lớp  vô sản  xuất  thân từ  đồng ruộng,   bản chất  của họ là của những người lương thiện.  Họ cần  đồng lương để sống,  bán sức lao động để sống. Nếu  đem lòng nhân ái đối  xử với nhau, trả đồng  lương hợp  lý và biết  cách  quản  lý thì  họ sẽ làm  được  rất nhiều việc. Đến nay, chưa có tài  liệu nào cung cấp cho chúng ta biết  cách quản   lý nhân công của ông như thế  nào. Nhưng sự thành công của ông khiến ta có thể phỏng đoán, ít ra trong cách cư xử của  ông với người  lao động khác  hẳn các “cai thầu”  lúc bấy giờ.

Trong công việc,  Bạch  Thái  Bưởi  tỏ ra rất  khắc nghiệt khi nghiệm thu sản phẩm.  Kích  thước dài, ngắn như thế nào; chất lượng gỗ như thế nào thì phải nhất nhất như thế. Không hề có  sự  châm chước.   Ngày  nọ, đã đến hạn  giao hàng  nhưng kiểm tra thành phẩm  thấy không đạt chất lượng, ông tỏ  ý không hài lòng  và cương quyết   bỏ toàn bộ. Làm  như vậy mất thêm thời gian, sẽ giao hàng không đúng   hẹn,  sẽ bị phạt  một  số tiền không nhỏ. Không một chút nao núng, ông bảo:

- Tiền mất đi còn  có thể tìm  lại được,  chứ chữ tín mất đi là hỏng  việc  lớn sau này.

Thái độ làm việc  nghiêm  túc này khiến   Sở Hỏa xa Đông Dương hài lòng với sản phẩm  được cung cấp. Tiếng  lành đồn  xa. Sự tín nhiệm  này chính  là “chìa khóa” để sau này  ông tiếp tục  mở  thêm những  cánh cửa khác trong kinh doanh.

Sau nhiều năm ròng   rã lao động,  kể từ  ngày 13.9.1898 lễ khởi công đặt viên đá đầu  tiên thì đến ngày  28.2.1902 cầu Paul  Doumer được  khánh thành.  Ngày  ấy thiên  hạ khắp  nơi đổ về xem cầu như đi trẩy  hội, vua Thành  Thái cũng ra dự. Khi tận mắt nhìn  chiếc  tàu lửa hùng dũng kéo còi rền vang băng qua sông Hồng,   đã có kẻ sĩ cao hứng làm bài thơ vịnh... đầu toa xe lửa – nhằm kín đáo ám chỉ những  thân phận, những kiếp người nô lệ một cách đau xót, chua chát:

To đầu mà  chạy   thật  là mau, Chỗ  gọi rằng xe, chỗ  gọi tàu. Đi khắp tỉnh  này qua tỉnh  nọ, Nối liền toa trước  với toa sau.

Nước sôi than nóng không nài khổ, Lối vạy đường  cong đã thuộc  làu. Lui tới đều quyền tài xế  cả,Bảo gì làm nấy, biết  gì đâu!

Còn Bạch Thái Bưởi, sau khi nắm  trong tay số vốn đã tích  lũy được,  ông không để đồng tiền ngủ yên  trong két   sắt.  Tiền phải  đẻ ra tiền. Đó  là nguyên  tắc mà  ông luôn tự nhắc nhở mình.   Ông rất tâm đắc với câu nói của ông bà từng dạy, phải đem tiền ra ra kinh doanh, vì “tiền trong nhà tiền chửa, tiền ra khỏi cửa tiền đẻ”. Suy nghĩ này càng được  củng  cố do trước đây lúc sang Pháp, tham quan các nhà máy  của chủ tư bản, ông cũng tìm hiểu, thu thập được  kinh nghiệm đầu tư và  sử dụng đồng  vốn như thế nào hiệu  quả nhất.

Từ đây, ông bắt đầu bước vào một lĩnh vực kinh doanh khác.

Chương  3. DỤNG NHÂN

Bạch Thái Bưởi thành  công và thu hút được  nhiều người  tài về cùng dựng nghiệp  với mình   vì hai lý  do: ông là người   rất  biết cách  đối đãi và tin tưởng những cộng sự của mình; quan trọng hơn, Bạch Thái Bưởi có một khát vọng khẳng định  đẳng  cấp của doanh nhân Việt Nam trong một  xã hội mà người Pháp cầm quyền, người Hoa làm giàu.

Với  hai sợi  dây ấy, Bạch  Thái Bưởi đã phát  hiện  và kết nối được nhiều giá trị tích  cực xung quanh mình.

THẤT BẠI ĐẦU TIÊN

Sau khi tích  lũy số vốn lớn, thông thường người ta chọn giải pháp an toàn để giữ đồng  vốn như tậu ruộng, mua nhà... cần  gì phải nhọc tâm nặng trí mà mưu tính việc khác nữa. Nhưng Bạch Thái Bưởi thì không. Ông cùng người  bạn vong niên  là lão Thịnh  bàn bạc hướng đầu  tư mới. Ông rất tin lão Thịnh,  vì ngay từ cái thuở  mới  chân ướt chân ráo bước vào thương trường, đi khai thác gỗ tà-vẹt thì đã có lão sát cánh.  Chính  lão thay mặt ông quán xuyến nhân công, nghiệm thu thành phẩm. Nhiều người  cứ tưởng  giữa ông và lão Thịnh có mối  quan hệ ruột thịt.  Nhưng không phải.  Lão tên  thật là Nguyễn Văn Thịnh. Trong một lần về quê, gặp lại người  bạn cật ruột  của bố mình   thuở  nhỏ, đang sống trong cảnh nghèo túng cùng cực, ông đã cho vay cả trăm đồng  bạc không lấy lãi. Chịu  ơn này, lão Thịnh xin được theo giúp ông để trả nợ. Được cái lão này chất  phác,  chịu  thương chịu  khó, ăn cục nói hòn, không mồm  mép tép nhảy, không nề hà việc lớn việc nhỏ.

Sau khi bàn  bạc,  cả hai quyết  định  dốc hết vốn đi buôn ngô, nhằm cung cấp cho một hãng thu mua của người Pháp tại Hải Phòng.  Hợp đồng  đôi bên đã ký xong. Bấy  giờ, có nhiều người buôn ngô xuất  cảng  và “thắng  đậm”   trên  thương trường. Nhưng than ôi, cái thói  đời  “thấy   thiên  hạ  ăn khoai, mình cũng  vác mai đi đào”   là lẽ thường tình.  Bởi khi ta nhìn ra mối lợi này thì nhiều người khác cũng thế. Thiên  hạ đổ  xô nhau đi buôn ngô, vì thế  giá tăng lên  đột ngột. Điều này không sợ, nếu mình trường vốn hơn người ta. Nghĩ thế, ông lại càng dốc vốn ra nhiều hơn nữa, nhưng oái oăm không lường   được   trước   là ngô mất mùa. Không thể thu mua đúng   số lượng   đã ký giao kèo  với hãng buôn.

Biết không gặp thời,  để giữ  uy tín, Bạch Thái Bưởi  chủ động  đền bù  hợp  đồng như đã  thỏa thuận,  chứ không để xảy ra chuyện thưa kiện lôi thôi, mất uy tín. Đây cũng  là bản tính   hơn người của Bạch  Thái  Bưởi:  một khi đã biết  không thể xoay xở được  nữa  thì  ông nhanh chóng tìm lối thoát phù hợp nhất.

Đền bù xong,  suốt mấy ngày liền ông ngao ngán thở dài... Chao ôi! Câu thơ trong Cung oán ngâm khúc sao lại vận vào đời mình? “Bừng con mắt dậy thấy mình tay không”. Gần  mấy  vạn bạc chắt bóp đã đội nón ra đi một cách chóng vánh! Buồn  não ruột. Đau đớn quá! Bây giờ mình làm gì với số vốn ít ỏi còn  lại?  Đang băn khoăn suy nghĩ như thế, bỗng nghe tiếng ru con từ hàng  xóm vọng  sang:

Một mai ai chớ  bỏ ai

Chỉ thêu nên gấm, sắt mài  nên kim

Ừ  nhỉ? Ông bà mình   nói có sai đâu! “Chỉ thêu nên  gấm,   sắt mài   nên  kim”  kia mà.  Nếu mình quyết tâm là được.   Nhưng làm gì bây giờ?

Chiều nay ông nằm khoèo trong nhà, ngoài sân mưa cuối  đông  lay  bay. Mưa như  bào  da cắt xương. Trời rét buốt. Gió ngoài sông thổi lồng lộng. Vòm cây sầu đông quặn mình  trong gió lớn. Mưa như rây bột. Bật người  dậy, Bạch Thái Bưởi vớ lấy ống điếu thuốc  lào. Một  đóm  lửa lóe sáng  chập chờn. Thuốc  lào Vĩnh  Bảo ngon phải biết. Ông rít một hơi dài. Thong thả nhả khói. Khói bay lờn vờn trong không gian lạnh cóng. Rồi thuận tay, ông vớ lấy  quyển sách  Chrestomathie Annamite  (Văn tuyển An Nam) của Edmond Nordemann in năm 1898. Lật vài trang, và con mắt của  ông dừng  lại rất lâu ở  trang 286.

A! Tại sao ta không dám đầu tư vào việc  làm mới mẻ này nhỉ?   Lỡ có thất  bại?  Bất quá cũng  trở lại với hai bàn tay trắng như cái thời mới vào đời kiếm sống  là cùng chứ gì? Hồi  đó, chỉ với mớ kiến  thức, một  số vốn  ngoại  ngữ còn kiếm được đồng ra đồng vào; chứ bây giờ sau lưng còn  có vợ, bên cạnh còn có lão Thịnh tận tụy giúp  đỡ thì  sợ gì thất  bại?  Nghĩ thế, ông đọc lại những  trang viết  ấy một lần  nữa. Đó   là  những  trang  mà  ông giáo  học  Edmond Nordemann viết về Tín   dụng,   lợi tức và cho vay nặng lãi.

Những  vấn đề này, không phải ai cũng hiểu một cách  rành  rẽ. Với  Bạch  Thái  Bưởi  là một  sự gợi ý cho hướng  làm ăn mới. Tại sao mình không bước sang lĩnh vực tín  dụng?   Rõ ràng,  so với  nhiều người  thời bấy giờ trong làm ăn còn dựa vào kinh nghiệm,  thì ông còn biết tiếp thu thêm một nguồn tri thức  từ sách nữa.

Từ  sự  gợi  ý trong trang sách  ấy, Bạch Thái Bưởi quyết tâm lao vào một hướng  đi mới. Suy nghĩ  ấy đã làm  ông khoái  chí và mỉm  cười. Nụ cười chưa tắt trên môi, bỗng có người  đột ngột  đội mưa bước vào. A! Lão Thịnh.

Kể cũng  lạ. Đã tin vào ai, Bạch Thái Bưởi tin đến cùng. Không bao giờ ông có thái độ “giàu  đổi  bạn, sang đổi vợ”. Lúc nào cũng  trước  sau như một. Nhờ vậy, những  ai đã được  ông chọn làm bạn, làm người  cộng  sự thì  họ một  bụng  một  dạ với ông. Nhưng để được ông chọn  làm người  tâm phúc, người  đó phải  qua thử thách  của ông, nhiều lúc cũng  oái oăm. Thuở  còn khai thác  gỗ làm tà-vẹt, do không chịu đựng nổi gian khổ, phần nhớ vợ nhớ con nên lão Thịnh xin nghỉ việc. Nghe tin này, ông thoáng  bàng hoàng  vì trăm công ngàn việc đang bề bộn như thế, không có lão Thịnh thì sao đây? Ai giữ két, tính  toán thu chi?

Vào  lúc nửa  khuya, ông đến gặp  lão  Thịnh và trầm tĩnh:

- Lâu nay tôi vẫn xem lão như người  cật ruột.  Bố tôi với  lão  là bạn  từ thuở   chăn trâu, rồi  lúc thất bát, lão cưu mang bố tôi. Ơn ấy làm  sao tôi trả nổi? Hỡi ôi, bố tôi chẳng may sớm về về chín suối, nay nhìn  lão thì tôi như thấy  hình  ảnh của bố tôi.

Nghe những  lời cảm động  ấy, lão Thịnh rân rấn nước  mắt. Ông lại nói:

- Lâu này lão theo giúp tôi, đồng cam cộng khổ, vui buồn   có nhau nhưng chẳng   rõ tôi có làm  gì phật lòng? Hay lão  bỏ tôi để làm chỗ khác được hơn lương thì lão cứ bảo thật,  tôi sẽ trả  như thế...

... Gió vẫn  thổi,  cánh cửa rung lên  bần  bật. Đã mấy hôm nay, bà vợ của Bạch  Thái  Bưởi  vẫn  còn đay nghiến việc ông tỏ ra quá tin cậy   ở lão  Thịnh. Tất tần  tật mọi việc  lớn nhỏ, ngay cả sổ sách  thu chi đều một tay lão này nắm giữ. Chồng mình tin ở  lão này đến   thế  là cùng.  Ai đời trong công việc làm  ăn, không tin ở  vợ   mà   lại   giao quyền cho người  ngoài.  Cứ thế,  giữa bà vợ Bạch  Thái  Bưởi  với lão Thịnh cứ như sừng với mõ. Trời không chịu đât thì  đất chẳng  chịu  trời. Là người  đứng  giữa,  ông khổ tâm hết sức. Nhưng dù có gì đi nữa, thì ông vẫn tin, vẫn  giữ lão Thịnh bên mình, đơn giản chỉ  vì lão là người  tốt, tận tụy với công việc.  Mà không riêng gì lão Thịnh,   sau này những  ai đã cùng  hợp  tác thì ông luôn tìm  mọi cách giữ họ lâu dài. Tính  cách này đã góp phần   không nhỏ giúp  ông gặt hái  những thành công trên thương trường.

Sau khi nghe ông trình  bày ý  đồ, lão Thịnh   gật gù tán thành.  Vì thế,  ông càng quyết  chí hơn.

Không phải  chờ đợi lâu, khi hay tin chính  phủ bảo hộ mở cuộc  đấu giá lĩnh  trưng(1)  nhà cầm đồ

1. Lĩnh trưng: nhận một việc kinh doanh của nhà nước  rồi nộp thuế.

Nam Định,  Bạch Thái Bưởi đĩnh  đạc tham gia. Kết quả ông đã thắng thầu.  Đó  là năm 1906.

Về dịch vụ cầm đồ tại Việt  Nam, Sài  Gòn  là nơi thực hiện trước nhất. Ngày 10.5.1893, Thống đốc Nam Kỳ  ban  hành nghị định cho  phép mở hiệu cầm đồ. Theo  đó, trong các cuộc đấu giá, người nào trả tiền cao  hơn  hết cho  chính phủ thì được quyền  đứng ra mở tiệm và phải  đóng tiền ở quỹ   trữ kim.Với nhiều người đây  là  lĩnh vực khá mạo hiểm,  vì  hầu như  chỉ có người  Hoa  hoặc người Pháp đang nắm độc quyền. Người chủ ngoài vốn tiếng Pháp hành nghề  theo luật định, còn phải có chuyên môn  thẩm định đâu là vàng, ngọc quý, kim cương, cà rá... để đánh giá chất lượng của nữ trang mà đưa tiền ra, lúc khách đến cầm. Nếu đánh giá không  chính xác thì sạt nghiệp dễ như chơi.  Đó  là chưa kể các chủ khác còn tung ra những đòn hiểm  hóc để  cạnh tranh, giành độc quyền  cho vay. Nhưng Bạch Thái Bưởi vẫn vững tin ở khả   năng của mình.

Trong hãng cầm đồ của mình,  ông chủ   ý chỉ  sử dụng người Việt giúp việc, ông muốn chứng minh rằng, ta không thua kém ai trên  thương trường. Ngoài  lão Thịnh nay còn  có  thêm  nhiều người khác  nữa,  họ đã nắm các cương vị quản lý, giám định, thủ quỹ...  Nhiều người  nhà trong gia đình ông – kể cả vợ  – không đồng tình cách ông phân công như thế. Họ cho rằng,  với số vốn  lớn và công việc như thế, nếu giao tất tần  tật cho người ngoài mà họ phản  thì  chỉ  có vỡ nợ! Ông chỉ cười:

- Kinh doanh trên thương trường người Hoa hơn ta là  ở chỗ  có chữ tín.  Vì chữ tín,  họ sẵn sàng hy sinh tất cả chỉ  vì lợi ích  chung. Giao kèo đôi bên nào  có gì?  Một  mảnh   giấy  lộn  lận  lưng cũng không! Một  chữ ký cũng  không! Thế  mà họ dám đưa ra mấy  vạn  bạc  để buôn chung. Chẳng  lẽ người Việt ta không làm được như thế sao? Ta có thật lòng tin người thì người mới tin ta.

“DỤNG NHÂN NHƯ DỤNG MỘC”

Chính  vì tin người nên  ông mới giao cho nhiệm vụ quản   lý, điều hành công việc cho ông Lã Quý Chấn – hùn vốn làm ăn chung. Bởi hai lý do. Thứ nhất, ông Chấn trước đây đã từng  làm  công cho người Hoa nên  ít nhiều đã thông thạo công việc. Thứ  hai, quan trọng  hơn, và  cũng    là  chỗ hơn người của Bạch Thái Bưởi khi nhận ra vai trò của ông Chấn. Theo ông, trong số  những  người cộng sự thì  ông Chấn  có khả năng thu hút và tạo được sự tín nhiệm  cho khách hàng nhiều nhất. Vì ông Chấn  là người  của Nho học, một nhà nho.

Tại sao?

“Cái tên  nhà nho không những là  để chỉ người biết chữ, học đạo thánh hiền trong Nho giáo;  lại là chỉ một giai cấp trong xã hội,  tức  là hạng thượng lưu trí thức trong nước. Vì xưa kia ngoài Nho học không có cái học nào khác  nữa,  nên  phàm người đi học là học đạo  Nho hết  cả. Đạo Nho có cái  địa vị độc tôn, nên  hầu như thành một tôn giáo; mà thực ra cũng chính là cái quốc  giáo  của nước  Nam từ  xưa đến giờ. Những  người  phụng  sự cái quốc giáo  đó, tức là nhà  nho. Vậy thì nhà nho là kẻ có học hành, biết chữ nghĩa;  nhà nho là bậc thức  giả xã hội  trong nước; nhà nho là tín  đồ của cái tôn giáo  họ Khổng. Về đường   xã hội, về đường chính trị, về đường tri thức, tinh thần đều có một  cái địa vị đặc biệt,  đối với một chức vụ đặc biệt.  Chức  vụ này cao quý,  có thể gọi là một  thiên chức được, vì là chức vụ hướng  đạo cho quốc dân, làm tiêu biểu cho cả nước”. (Phạm Quỳnh - Tạp chí Nam Phong số  172, tháng 5.1932).

Dù không lập luận được  như thế, nhưng có thể bằng nhận thức, bằng kinh nghiệm của một người lịch lãm  từng  trải,  thậm  chí  bằng  cả linh cảm, Bạch  Thái Bưởi đã nhận  ra điều đó.  Có như thế, ông mới giao việc điều hành chung cho nhà nho Lã Quý Chấn. Theo ông, trong tâm lý của người  Việt đầu thế  kỷ XX khi tiếp  xúc với những  người xuất thân từ cửa  Khổng sân Trình, tu tâm dưỡng tính theo đạo Thánh  hiền đều có thái  độ kính trọng. Bởi  đó  là hạng   người   có đạo  đức,  không thể là người làm ăn gian dối, mua một bán mười,  trở cờ lật lọng,  treo đầu dê bán thịt  chó... Quả thật như thế,  sự tính  toán  của ông không sai. Khi giao dịch,

ông Chấn  đã tạo ra sự tin tưởng nơi khách hàng, bởi dù gì cũng  là người am hiểu Tứ thư Ngũ kinh... Được  sự tin cậy của Bạch  Thái  Bưởi  và khách  hàng, ông Chấn  đã làm tốt phận  sự của mình.

Cách  dùng  người   của Bạch  Thái  Bưởi  là cả một sự thông minh, linh hoạt. Về sau, tùy trường  hợp cụ thể ông còn tiếp  tục phát huy một cách  có hiệu quả.  Chẳng  hạn,  năm 1914 khi mở  chi nhánh điều hành tàu thủy ở  Bến Thủy (Nghệ An) ông đã giao cho Babou quản  lý. Việc  sử dụng  ông Tây mắt xanh mũi  lõ đảm nhiệm công việc bên cạnh công nhân người Việt không phải ai cũng đồng tình. Nhưng ông lại nghĩ khác.

Thuở  hàn vi khi mới  chân ướt  chân ráo  sang Pháp, ông đã  có duyên  làm quen với chàng  sinh viên  Babou, hướng dẫn cho ông khá nhiều trong những   ngày  này  nhằm  tiếp cận  văn minh  xứ người. Ơn nghĩa  ấy, ông không quên. Nay sử dụng Babou làm  việc việc cho mình,  vừa được  tiếng khen “giàu không đổi bạn,  sang không đổi vợ”, vừa  sử dụng   được   người   có chuyên  môn. Cái chuyên  môn mà ông muốn nhân viên  người Việt học  tập là phong cách làm việc chuyên nghiệp của Babou vốn được  đào tạo bài bản ở  trường  đại học. Rồi sau này, năm 1919, trong tay có ba thuyền lớn nhất,  chạy  trên  tuyến đường   dài nhất  Hải Phòng - Sài Gòn,  ông đều giao cho nhân viên  cũ của  công ty đường  thủy Deschwanden, Marty - D’Abbadie. Thuyền trưởng  tàu Bình Chuẩn, ông

Marathini; tàu Việt  Đăng, ông Clisti; và tàu Nguyễn

Trãi, ông Dtuillence. Giao tàu của mình  cho người Pháp để họ cạnh  tranh với chủ tàu người  Pháp!  Đó là bản lĩnh dùng người của Bạch Thái Bưởi.

Sau khi thu xếp,  bố trí nhân sự một  cách  hợp  lý tại hãng cầm  đồ, Bạch Thái Bưởi nghĩ  ra những phương thức mới để thu hút khách  hàng. Ông đã vận dụng cẩm  nang gì?  Một bài học sâu sắc  ông để lại cho hậu thế, thiết  nghĩ cho đến nay vẫn còn nguyên  giá trị  thời  sự là đánh   thức  lòng  tự hào dân tộc, sự đùm  bọc theo ý  nghĩa  của huyền sử “đồng bào”, của người trong một nước. Để qua đó, mọi người  đồng  lòng ủng hộ việc  làm của mình. Kinh nghiệm  này về sau còn được  ông vận dụng và tiếp  tục phát huy hiệu  quả của nó.

Nếu so với Hoa kiều và Pháp  kiều thì Bạch Thái Bưởi không có lợi thế  về vốn liếng. Số vốn của ông nhỏ hơn nhiều lần. Nhưng ông vẫn ăn nên làm ra, vì biết  cách vận động các thương nhân người Việt ủng hộ mình.  Người đến  cầm  đồ dù vẫn  phải trả lãi suất  bằng  các nơi khác, nhưng ở  đây họ được gia hạn dài ngày  hơn. Mấu chốt của vấn đề chính là  chỗ  này. Có nghĩa  đồng tiền sau khi nhận từ hãng cầm đồ của ông, nó có thời  gian lưu động dài hơn mà không phải chịu thêm lãi suất  nào cả. Với cách làm này, dần dần đã lôi cuốn  được  sự ủng hộ của nhiều người.

Nhờ biết  sử dụng người,  dám tin người  và nghĩ ra phương thức  mới nên  hãng cầm  đồ của  ông

ngày  một làm ăn phát  đạt. Ai ai cũng dốc lòng, dốc sức vì công việc chung. Tất nhiên, khi thấy sự thành công của một người Việt  mới mon men bước vào nghề này, các chủ Hoa kiều, Pháp kiều lâu nay đang thống lĩnh thị trường trở nên tức tối. Họ đã tung ra  nhiều  đòn  phép  nhằm  đánh   gục  đối phương. Trên  tạp chí  Nam Phong số  29 (1919) nhà báo Thượng  Chi (tức Phạm Quỳnh)  ghi nhận: “Việc lĩnh trưng nhà  cầm   đồ  này cũng  lại là một cuộc quyết  chiến  với bọn Khách  (tức người Hoa), hình như cái số ông hễ làm việc  gì cũng phải tranh nhau với Khách,  thật là ông tẩy chay người Khách từ cái khi phong trào tẩy chay chưa nhóm lên, từ khi cái tiếng  tẩy chay chưa ai biết vậy. Nghĩ cho kỹ, đó chẳng  qua cũng  là một  lẽ tự nhiên; ông là lãnh tụ bọn nhà buôn An Nam, mà phần  nhiều các mối thương thuyền người mình là vào  tay bọn Khách hết, vậy  thời  nhất  cử nhất  động   của  mình về đường buôn bán  là thế  tất phải  xung đột với người Khách, không khỏi được. Việc cầm đồ ở  Nam Định tòng tiền vẫn hầu coi như một  cái chuyên  quyền của bọn Khách.  Ngay cả chính   phủ cũng  yên  trí rằng người Nam không thể nào kinh lý được  một việc  khó khăn phiền phức như việc vay cầm đồ. Nếu lúc mới đầu  ông ra lĩnh trưng ai cũng lấy làm kinh ngạc  và không ai có bụng  tin. Không những bọn Khách,  mà chính  quan sở tại cũng   cố ý  ngăn trở cho ông không làm được. Nhưng dù ai mưu mô gì mặc  lòng,  ông vẫn đứng  vững,  mà công việc trong tay ông lại thịnh vượng hơn trước nhiều”.

Tuy  nhiên,  sự  cạnh   tranh  ở   Bạch  Thái  Bưởi không phải  tự nhiên  mà  có, như một  bản năng sinh tồn. Nếu chỉ như thế, ông không thể đủ sức đi hết một chặng đường  dài. Làm sao có thể bền lòng nếu cạnh trạnh ấy là bột phát  nhất  thời?   Chỉ khi tự  ý thức, thì công cuộc cạnh tranh để tồn  tại mới hình  thành một chiến  lược lâu dài, có bài bản. Bạch  Thái  Bưởi  có được  ý  thức này do nhiều lý do, nhưng lớn nhất  vẫn  là do tác động của thời cuộc. Nói cách khác, chính  biến  động thời cuộc đã trang bị cho ông một vũ khí  mới từ trong nhận thức.

Đó là sự tiếp  thu Tân thư.

Chương  4. ĐÓN  GIÓ  CANH TÂN

Bạch  Thái Bưởi đi nhiều, suy nghĩ nhiều và học được  rất nhiều từ kho tàng tri thức của nhân loại.   Vì thế, kiến thức của ông quản đại hơn nhiều người đương thời chỉ biết đóng  khung trong những nhận thức hủ lậu.  Và ông cũng chính là một  trong những người chủ động  khơi dòng cho làn gió mới này thổi  mạnh  vào Việt Nam.

“TÂN THƯ” TỈNH THỨC

“Văn hóa một khi đã vào sâu đại chúng  cũng tác động như một sức mạnh  vật chất”.  Bạch Thái Bưởi và nhiều nhà tư sản dân tộc Việt  Nam đầu  thế kỷ XX ý  thức  rất sâu sắc  điều này,  bởi bản thân của họ cũng  trưởng   thành   từ căn bản của một  nền văn hóa  mới.  Đó là sự ảnh hưởng  của Tân thư do các nhà nho cấp tiến  truyền vào Việt  Nam trong thời điểm này.

Tân thư – tên  gọi chung các sách báo xuất hiện ở  Nhật, Trung Quốc  và Việt Nam từ  những  thập kỷ cuối  thế kỷ  XIX sang đầu thế kỷ  XX, có  nội dung giới thiệu  các tư tưởng  mới của Âu Mỹ được phổ biến trong nước. Khi ta gọi Tân thư là  nhằm phân biệt  các sách  báo cũ (Cổ  thư) có nội  dung văn hóa – giáo dục truyền thống.  Bấy giờ, trào lưu tư tưởng  mới của các nước châu Âu đã thâm nhập vào Nhật  Bản – nhất  là dưới  thời  Minh Trị Thiên Hoàng (1868) và  Trung Quốc – đứng đầu là  các nhà tư tưởng Khang Hữu Vi, Lương Khải Siêu, Tôn Trung Sơn... – từ đó  nó dội  vào  Việt Nam thông qua con đường   sách  báo mà các nhà  nho gọi  là Tân thư. Trước  cái họa mất nước  vì hệ tư tưởng phong kiến trong nước đã lỗi thời, vì khoa học  kỹ thuật tiến bộ của  các thế  lực xâm lược phương Tây, các sĩ phu yêu nước của ta nhanh chóng tiếp thu Tân thư nhằm trang bị tư tưởng  mới để cứu nước.  Từ đây, những tư tưởng  mới của triết học Ánh sáng – thế  kỷ XVIII của nước  Pháp  – với Lư Thoa (J.J. Rousseau), Mạnh Đức Thư Cưu (Montesquieu)... và các tư tưởng  của các nhà triết học Âu - Mỹ dần  dần  được  các nhà nho tiếp thu– dĩ nhiên  là  qua bản chữ Hán.  Tân thư được du nhập  vào nước  ta bằng nhiều con đường. Chẳng hạn, do người Việt Nam đi nước ngoài đem về – như trường  hợp Nguyễn Trường   Tộ; hoặc  qua đường buôn của những  Hoa kiều tại Hải Phòng,  Sài Gòn, Đà Nẵng...

Là nhân chứng  của một thời điểm đầy biến động, về sau chí sĩ Huỳnh  Thúc Kháng có cho biết: “Địa ngục mấy tầng, ngọn triều Âu tràn vô ở  bốn mặt, đồng  nội mịt mù, đêm  dài dằng dặc, bỗng  đâu gà hàng  xóm  gáy  lên  một  tiếng,   giấc mộng  quần chúng thoạt tỉnh dậy: sau cuộc Trung-Nhật  chiến tranh  (1894), Canh Tý  liên  binh (1900), người Trung Hoa đã dịch  các học thuyết Đông Tây; sách báo của các danh nhân như Khang Hữu Vi, Lương Khải Siêu;  tạp chí  của phái  cách  mạng  Tôn Dật Tiên lần lần lọt vào nước ta. Trong học giới có bạn đã sẵn tư tưởng quốc gia cùng lòng đau đớn  với giống  nòi, được  đọc  loại sách  báo nói trên,  như trong buồng  tối, bỗng  chợt thấy tia ánh sáng  lọt vào, những  học thuyết  mới “cạnh tranh sinh tồn”,  “nhân quyền tự  do” gần chiếm cả cái  chủ  đích môn học khoa cử ngày  trước,  mà một tiếng   sét nổ đùng,  có sức kích thích  mạnh nhất, thấm vào tâm người Việt Nam ta là  trận chiến  tranh 1904 Nhật Bản thắng Nga”.

Một trong những thay đổi ghê gớm nhất,  mà các nhà nho sau khi tiếp thu Tân thư đã tác động  tích cực đến  quốc dân là thay đổi quan niệm về nghề buôn! Trong giáo  trình Quốc  dân độc  bản  của trường Đông Kinh Nghĩa  Thục  đã mạnh  dạn phê phán: “Phàm những kẻ biết  đôi chút  từ chương là đã vênh vang tự cho mình là sĩ,  không thèm đứng cùng hàng với nông, công, thương, họ cho là hèn hạ,  gọi  là dân buôn, dân thợ, dân cúng, ngu dốt, thậm  chí  có kẻ không thèm nói đến  vải vóc, thóc gạo nữa!”

Do quan niệm phải tiến thân bằng con đường “độc thư” với khoa cử nên trước đây kẻ sĩ nước  ta không đánh  giá cao việc doanh thương, dẫu vẫn biết “phi thương bất phú”.  Trong mắt họ, “dẫu ai ruộng sâu trâu nái, đụn lúa kho tiền, cũng bất quá thủ tài chi lỗ”,  chỉ  là “thằng  mọi giữ của” mà thôi (Hàn nho phong vị phú - Nguyễn Công Trứ)! Nhà nho đậu đến Hoàng  giáp là  Trần Danh Án  trong thư gửi cho con có  khuyên:  “Người ta nuôi được thân thể, nuôi được  vợ con không đến  nỗi đói rét khổ   sở là phải  có phương pháp: đọc sách, thi đỗ, yên hưởng  lộc trời là bậc nhất;  cày cấy mà ăn, cần kiệm để lập  cơ nghiệp là bậc  thứ  hai; làm thầy thuốc, thầy cúng, nghề thợ, nghề buôn, được người ta nuôi mình là bậc thứ  ba”.

Rõ ràng,  trong mắt họ thì  nghề buôn được xếp vào hạng thấp nhất!

Nghề buôn không đáng trọng. “Nhất  nông, vi bản” hoặc “trọng  nông, ức  thương” vẫn là  quan niệm  bất di bất dịch.  Thậm chí, cơ cấu xã hội vẫn còn  duy trì  sự sắp xếp   thứ  tự “sĩ, nông, công, thương”. Quan niệm  này đã tồn tại trong cấu trúc xã hội,  trong tư duy của quốc dân hàng ngàn năm, chính  vì thế trải qua bao thăng trầm  của lịch  sử, nước  nhà  có rất nhiều kẻ sĩ dẫu  có giỏi về nhiều mặt nhưng... không giỏi về kinh doanh!

Một khi đã nhận  thức  quan niệm   cũ kỹ trên  là một trong những  lực cản trở bước tiến  của  xã hội, các nhà  nho cấp tiến,  các nhà Tây học  đã khởi xướng phong trào  Duy tân rầm rộ  từ  Nam chí Bắc. Các  chiến  sĩ tiên  phong của phong trào đã phát động đổi mới triệt để về mọi mặt. Không chỉ “hóa dân” (mở mang dân trí), chung sức làm cho “cường  quốc” (làm cho nước  mạnh)  mà còn kêu gọi  “người    Việt Nam  dùng  hàng  Việt Nam”, khuyến khích   mọi người  bước vào công thương nghiệp,   dũng cảm kinh doanh, đầu tư cho sản xuất để cạnh tranh với ngoại  bang...

Sự đổi  mới từ quan niệm trong cách suy nghĩ đến thực tiễn của công cuộc kinh doanh đã diễn ra, có thể ghi nhận là một cuộc cách mạng vĩ đại đầu  thế kỷ XX ở  nước ta.

Khi đánh thức tinh thần quốc dân về lợi ích của việc buôn bán nói chung, các nhà nho Phan Châu Trinh, Lương Văn Can, Ngô Đức Kế, Nguyễn Thượng  Hiền, Phan  Thúc  Duyện, Huỳnh  Thúc Kháng, Trần Cao Vân, Lê Bá  Trinh, Trương Gia Mô, Hồ  Tá Bang, Nguyễn Trọng  Lợi... đã đặt nền móng trước nhất. Để làm gương cho quốc dân, các cụ vứt bỏ các học vị tiến  sĩ, phó bảng... thậm chí từ quan để mở trường  dạy học theo lối mới,  nghĩa là dạy  học  trò  ý  thức phải chăm học để sau này làm những  việc  ích nước lợi dân, chứ không phải để đạt đến mục tiêu cuối  cùng  của đời  người   là ra làm  quan; các  cụ  còn  mở  cửa  hàng   buôn bán (thương cuộc),  lập công ty (hợp thương) v.v...

Rầm rộ  từ  Nam chí  Bắc, các  cụ đã  đồng loạt “gióng  trống Duy tân, giương cờ Thực   nghiệp”. Chẳng  hạn tại Nghệ   An, cụ  Ngô Đức Kế,  Đặng Nguyên Cẩn lập Triêu  Dương thương quán... Ngoài Bắc,  cụ  Đỗ Chân Thiết, Phương Sơn buôn gạo  từ Thái Bình,  Hải Dương về Hà Nội, mở hiệu   buôn Đồng  Lợi Tế (nghĩa  là hội họp  nhau cùng sinh lợi) tại phố  Mã Mây chuyên bán đồ  nội hóa; cụ Hoàng Tăng Bí, Nguyễn Quyền mở công ty Đông Thành Xương (thành Đông thịnh  vượng)  bán hàng tạp hóa ở  phố Hàng Gai; cụ Tùng  Hương lên Phúc Yên  mở hiệu buôn Phúc  Lợi Tế;  cụ Nguyễn Trác  mở hiệu buôn Sơn Thọ  ở   Việt Trì v.v... Trong Nam, cụ Nguyễn An Khương mở khách  sạn Chiêu Nam lầu ở   Sài  Gòn;   cụ Trần Chánh Chiếu lập  Minh Tân khách  sạn ở Mỹ   Tho, lập Nam Kỳ Minh tân Công nghệ theo phương thức cổ đông...

Dù vậy, nhưng cốt cách của người  từng dùi mài kinh sử   ở cửa    Khổng sân Trình vẫn là một   trở ngại.  Chẳng   hạn,  nhà  nho  Đỗ Chân  Thiết và Phương Sơn mướn thuyền về Hải Dương, Thái Bình mua gạo chở lên  Hà Nội  bán.  Dù đi buôn nhưng hai cụ  vẫn giữ  vẻ  quan cách  đĩnh đạc,  vẫn áo xuyến, khăn lượt chỉnh  tề, thỉnh  thoảng  còn ngâm nga đôi câu thơ vịnh “trăng, hoa, tuyết, nguyệt”! Thuyền đậu ở  bến  Cột Đồng   Hồ (Hà Nội), có mấy o xinh đẹp xuống  hỏi mua. Nhưng khi nhìn  thấy trong khoang thuyền nào  là tráp  khảm,   sách  vở mấy pho, treo vài câu đối đỏ với nét chữ phượng múa rồng bay nên tưởng  các nhà nho đùa, mấy o liền ù  té   chạy.  Hai cụ  gọi  hết hơi nhưng cũng chẳng ai tin!

SỰ HỌC

So với  các  nhà  nho, sự  tiếp thu và vận  dụng Tân thư của Bạch  Thái  Bưởi  có phần thuận lợi hơn, vì ông là người   Tây học, người  từng  có nhiều kinh nghiệm   đã tích  lũy trên  thương trường, đã từng  cọ xát làm ăn, buôn bán trong thực tế... Nhờ những yếu tố này,  năm tháng đã chứng  minh Bạch Thái Bưởi đã trở thành  một mẫu  doanh nhân điểnhình  nhất thời bấy giờ.

Điển hình  nhất,  vì từ đây ông đã suy nghĩ về sự học,  sự làm giàu dưới một góc độ khác hẳn. Học, không phải để thi đậu ra làm quan mà nhằm  mở mang tri thức,  có tri thức thì mới cứu được nước; làm giàu không phải chỉ bo bo cho riêng mình mà phải vì lợi ích lâu dài của cộng đồng...

Ít ai biết  rằng, dù đã nay trong tay hàng chục vạn bạc, đang tất bật  với  công việc ở  hiệu cầm đồ tại Nam Định, nhưng Bạch Thái Bưởi vẫn  quan tâm đến thời cuộc, ông không đứng ngoài hoạt động:

Trường Nghĩa  Thục đứng đầu dạy dỗ

Khắp ba mươi sáu phố  Hà Thành

Gái trai nô nước học hành

Gái trai mấy  lớp, học sinh mấy ngàn Buổi diễn thuyết  người đông như hội Kỳ bình  văn khách đến như mưa

Trường  này được thành lập phải kể đến công rất lớn  của  cụ  Phan Châu Trinh. Sau khi từ  Bình Thuận  trở về, năm 1906, cụ  Phan ra Bắc  liên  hệ với những  bậc trí thức yêu nước như các cụ Lương Văn Can, Đào  Nguyên  Phổ, Võ Hoành,   Lê Đại, Nguyễn Quyền, Ngô Đức Kế, Nguyễn Văn Vĩnh, Nguyễn Bá Học,  Dương Bá Trạc,  Hoàng  Tăng Bí... để bàn bạc thực hiện  những  mục tiêu  của phong trào Duy tân đã khởi  xướng  trước  đó tại Quảng Nam. Những  bài giảng, những  buổi  thuyết trình, bình văn tại trường  đã tạo ra một ảnh hưởng  ghê gớm trong công chúng – trong số đó có Bạch  Thái

Bưởi. Sau này, ta thấy không phải ngẫu nhiên  mà hầu hết các hoạt động kinh doanh của ông không những không đi chệch  khỏi mục tiêu  như trường trường Đông Kinh Nghĩa  Thục  đã giáo dục mà còn áp dụng  triệt  để:

Mở tân giới, xoay nghề tân học Đón tân trào, dựng  cuộc tân dân Tân thư, tân báo, tân văn...

...

Việc tân học kíp đem dựng nước

Hợp doanh hoàn  của nước cùng nhau

Việc buôn ta lấy làm đầu

Mọi nghề cùng với địa  cầu  một vai

Thời điểm nay, so với Bắc Kỳ thì  suy nghĩ  của người dân ở  Nam Kỳ về vấn đề buôn bán  có phần thoáng đạt hơn. Dù vậy, tại Sài Gòn một nhà nho cấp tiến như cụ Nguyễn An Khương khi mở hiệu cơm tại  số 49 đường Kinh Lấp (Boulevard) cũng phải viết bài  báo  “phân trần” về việc này,  đơn giản vì “Thuở  nay, trong bạn đồng  bào ta những tay có tiền hay cho nghề bán cơm là nghề nghèo hèn cho nên không một ai mở tiệm  cạnh tranh với Hoa  kiều...” (Lục  tỉnh tân  văn  số   8, ra  ngày

2.1.1908).   Với Bạch Thái Bưởi thì ông đến với nghề này  có phần “nhẹ nhàng” hơn. Sau khi hãng cầm đồ ở  Nam Định đã làm  ăn phát đạt, “trong tay sẵn có đồng tiền” ông nhanh chóng về Thanh Hóa mở hiệu  cơm Tây, mở đại lý rượu  ở  Thái Bình bất chấp  lời ong tiếng ve của ai đó cho là cái  nghề “nghèo hèn”!

Không những thế ông còn đứng ra kinh doanh ở nhiều lĩnh  vực mà chưa mấy ai thấy được  mối lợi to lớn. Nếu  nhà nho Huỳnh Thúc Kháng thi đậu đến tiến  sĩ còn dám đi buôn nước  mắm, thì việc làm của người  Tây học như Bạch Thái Bưởi cũng dũng  cảm không kém. Ông đứng ra... thầu thuế chợ! Lâu nay trong quan niệm cũ, chợ  búa  là chốn của  đàn  bà chân lấm tay bùn, của những  người “buôn gánh  bán  bưng, “buôn thúng  bán mẹt”, “buôn ngược  bán xuôi” “buôn đầu chợ, bán cuối chợ”,   là nơi “chưa họp,  kẻ cắp đã đến”...   Vẻ vang gì nơi ấy! Vì suy nghĩ như thế,  các nhà nho ta dù thuộc  làu làu vài vạn trang kinh sử, nhưng lại lơ mơ đường  đến  chợ, chứ đừng nói buôn với bán nơi đó!

Với Bạch Thái Bưởi thì khác hẳn. Ông thâu tóm nguồn  lợi thuế  chợ Nam Định  từ năm 1906 đến 1909; tỉnh Thanh Hóa  từ năm 1907 đến năm 1909; Vinh - Bến  Thủy  từ năm 1906 đến năm 1912. Công việc  này chỉ chấm dứt sau ngày

2.8.1912. Đó là ngày  Toàn  quyền Đông Dương ra nghị định đánh thuế môn bài đối  với các doanh nhân người Việt ở Bắc  Kỳ.   Nghị  định  này đã được áp   dụng    trước    đó   ở     Trung   Kỳ    vào    ngày

14.11.1901.

Do nhận thức mới về công việc kinh doanh nên Bạch  Thái  Bưởi  nắm được  thời cơ và đã  đi “một bước” trước người khác. Nhờ đó, ông trở nên giàu có. Sự giàu  có của  ông hoàn toàn không phải do

“ăn may”, mà  có cơ sở từ một  sự tính   toán,  từ tư duy của một người nắm  bắt được  sự thay đổi của thời  cuộc.  Nói cách  khác,  ông đã biết  “ăn theo thuở, ở  theo thời”,  chứ không câu nệ  vào các giá trị cũ đã lỗi thời.

Thiết tưởng cũng không thừa, khi ta nhắc lại một chi tiết  có liên quan đến Bạch Thái Bưởi. Rằng sau khi ngưng thầu thuế  chợ như ta đã biết,  ông là người Việt Nam đầu tiên  ở  miền Bắc thừa  tiền để sắm... xe hơi vào năm 1913!

Tài liệu  trên báo báo Phụ nữ Tân văn số 207 (ra  ngày 6.7.1933) cho  biết: “Xe hơi làm quen với vựa  lúa Đông Dương  trước nhứt là hiệu Clément rồi mới tới các hãng: Peugeot, Comtal, Griffon, Cottereau, Bolide,  Panhard, Aleyon,  Darracq, Diérich, Richard, De Dion,  Berliet, Foullaren, Saving, Zidel... Như  bạn đọc đã biết, kể từ năm  1907 Sài Gòn  có xe hơi trước tiên. Trung  Kỳ có xe hơi năm  1913. Người  sắm xe trước nhứt là ông  Nguyễn  Văn Đương  ở  Thanh Hóa. Bắc  Kỳ có  xe hơi cũng vào năm  1913, mà người sắm xe trước nhứt là  ông  Bạch Thái   Bưởi   ở Hà Nội”.  Chi tiết nhỏ này cho  thấy Bạch Thái  Bưởi  lúc ấy đã là người  giàu  sụ. Với phương tiện hiện đại nhất thời ấy, ông  đã có thể di chuyển  nhanh chóng từ Nam Định - Thanh Hóa  - Hải Phòng - Hà Nội... để điều hành công việc chung.

Nếu cho rằng, Bạch Thái Bưởi chỉ chăm bẵm làm giàu cho riêng mình thì chưa đúng. Việc  làm giàu này thoạt  đầu  dù có nghĩ  đến  hay không, thì chính hiệu  quả công việc  đã đem lại lợi nhuận ngoài dự  kiến  của ông.  Bởi, ông làm giàu không nghĩ đến cho riêng  mình mà còn  vì  cộng  đồng nữa.  Đây mới chính là cách làm giàu chính  đáng và lâu bền. Một bằng  chứng   hùng  hồn   là ông đã dành  nhiều thời gian để suy nghĩ đến những việc không thuộc trách nhiệm của  ông, bởi  việc này của nhà  nước,  của người đang cầm quyền. Chẳng hạn, việc phải chỉnh trang lại đô thị,  phải  cải tạo lại bộ mặt đô thị để nó trở nên sạch đẹp hơn, văn minh hơn, hiện đại hơn! Những  việc  làm này, dù xuất phát từ mối  lợi của ông nhưng qua đó, sự thừa  hưởng   và lợi ích  lâu dài vẫn  thuộc  về cộng đồng.  Ông đã dành  nhiều thời gian suy nghĩ để có hướng giải quyết  tích cực nhất. Chính   phủ Pháp cũng bất ngờ khi ông đưa ra đề án đặt cống thoát  nước  bẩn,  đặt máy nước công cộng, đặt đèn điện...   cho tỉnh Nam Định. Ngoài ra, ông còn  có lên  kế hoạch xây dựng  một nhà máy xay gạo   ở Nam Định. Với  số vốn  đang nắm trong tay, ông tính toán trích ra một phần để gửi mua máy móc ở  Hambourg (Đức).   Tiếc   là sau đó, chiến  tranh Thế  giới lần thứ Nhất xảy ra nên công việc  phải bỏ dở. Nếu  có được  nhà máy theo phương thức hiện đại, ngoài  lợi nhuận   của ông tăng vọt thì  bà con nông dân ta cũng được hưởng thành  quả từ một sáng chế mới.

Rõ ràng, những  sáng kiến  này phải xuất phát từ suy nghĩ  của một người luôn tha thiết  với lợi ích chung của  toàn   xã hội.  Chính điều đó  đã  góp phần không nhỏ để quần chúng đương thời  có cái nhìn khác  về doanh nhân – một  cái  nhìn vốn không mấy thiện  cảm đã tồn tại từ hàng  trăm năm trước.

Trong thâm tâm của Bạch Thái Bưởi cho đến lúc chết, ông vẫn  thích  nhất một bài học trong giáo trình Quốc  dân độc  bản  do trường  Đông Kinh Nghĩa  Thục biên  soạn.   Đó  là bài  nói  về sự  cạnh tranh và “tin vào mệnh  trời là sai”. Ông đã đọc đi đọc lại đến  thuộc  lòng và ghi lại nắn nót  trong sổ tay:

“Ngày nay, chỉ riêng  cái thuyết   mệnh  trời cũng đủ làm cho dân ta bị trở ngại. Mệnh  là cái  không đến mà lại đến.  Người  quân tử  tri mệnh là  biết không thể tránh được điều hại, không thể hưởng được điều lợi, nhưng cái đáng  làm thì cứ làm. Cho nên  tri mệnh là  để khuyên  lập chí, dẫu biết rằng người không có chí  thì  khi gặp việc  là cầu khấn trời giúp cho, hỏng  việc  lại đổ cho trời làm hại! Cho nên,  nước  yếu thì  không quy trách  nhiệm cho chính sự tồi tệ, quốc  dân bất tài, mà lại nói vận số không phải do con người quyết  định.  Lụt lội, hạn hán thì không trách   cứ là không có kế hoạch  tiêu nước kịp thời, không phòng  ngừa đói kém, mà lại nói thiên  tai không phải do người gây nên.  Dịch bệnh lan tràn thì lại nói con người sống chết là do số  mệnh, đề phòng  cũng vô ích.  Cùng làm một nghề, kẻ thành,   người   bại, cũng  lại nói  họ gặp may, ta gặp rủi. Than ôi! Sao lại có những cách nói tự hại mình   đến thế? Sức người  không làm được mà đổ  tội cho trời, trời có nhận  tội cho đâu. Thời buổi   này  là thời  buổi   đại cạnh  tranh. Cạnh tranh về học thuật,  cạnh  tranh về công nghiệp, không mặt  nào  là không cạnh tranh, đâu phải chỉ cạnh tranh về đất đai, lãnh thổ mà thôi? Cạnh tranh với một nước, cạnh tranh cùng nhiều nước, cạnh tranh với  người   cũng   là cạnh   tranh với  trời.  “Ưu  giả thắng, liệt  giả bại” (mạnh  được,  yếu  thua), lùi lại một  nước   là chết, không còn đất  đặt chân nữa. Nguy hại  thay! Người  có chí,  không thắng  được người  thì lấy làm sỉ nhục,  tức cũng là không thắng được  trời thì lấy làm sỉ nhục. Biết  giữ vệ sinh, tuổi thọ trước  kia thấp, ngày nay sẽ cao. Có kế hoạch phòng  đói kém  thì  ngày  trước  lụt lội, hạn hán nhiều, ngày nay ít. Đâu phải  tại trời,  và không thể thắng được  trời”.

Tư tưởng   chủ  đạo  này  sẽ còn được  Bạch  Thái Bưởi  vận dụng  suốt một đời. Để rồi ngày ông về chín  suối, người ta bất ngờ  khi biết  chỉ vài giây trước  đó ông đang đọc lại đoạn  văn này.

Đó là một  trong những  bài học đầu  tiên dạy ông về ý  thức kinh doanh và  yêu  nước  một cách tự giác,  bỏ qua giai đoạn  tự phát  ban đầu.

Chương  5. TĂNG   NHIÊT CHO   TINH  THẦN DÂN TỘC

Không chỉ sống  và cống  hiến hết mình cho quê  hương bằng một lòng yêu nước sâu sắc, Bạch Thái Bưởi cũng  đã lan truyền ngọn  lửa yêu nước, tinh thần dân tộc cho tất cả những  người quanh mình. Việc kinh doanh của ông vượt qua được nhiều cơn khủng hoảng chính là vì khát vọng khẳng định ý  chí  và tài năng cũng như sự đoàn  kết của người Việt.

YẾT KÊU SAO ĐỂ SỰ THUYỀN BÈ CHO THIÊN HẠ?

Gớm cho cái năm 1908.

Năm 1908. Đó  là cái  năm cả  Đông Dương rúng động trước  cuộc biểu tình vĩ đại chống  sưu cao thuế nặng, nổ ra từ huyện Đại Lộc (Quảng  Nam) rồi lan rộng các tỉnh  miền Trung, miền Nam Trung Kỳ. Bất chấp bạo lực của thực dân, những trí thức yêu nước  khắp nơi đã nồng  nhiệt  đứng ra cổ  vũ cho phong trào.  Hoảng  sợ trước  cao trào cách mạng của quần  chúng, thực dân Pháp đã thẳng tay đàn áp. Tại Hà Tĩnh,  chúng  đã chém  đầu  chí sĩ Nguyễn Hàng Chi và Trịnh   Khắc Lập; tại Quảng  Nam, chí sĩ  Ông Ích  Đường   bị giặc chém  đầu ở chợ    Túy Loan. Tương tự,  tại  tỉnh Khánh   Hòa, chí  sĩ Trần Quý Cáp nhận được thư nhà báo tin này đã sung sướng  lấy bút phê vào sau thư bảy chữ: “Ngô dân thử cử khoái, khoái, khoái” (Dân ta làm thế sướng, sướng, sướng).  Chỉ bảy chữ sảng khoái lạ lùng  như reo như hát mà cụ bị kết  án chém  ngang lưng! Một bản án tàn khốc!

Năm 1918. Đó  là cái  năm nhà cầm  quyền Pháp thật sự hoảng  hốt với vụ “Hà Thành  đầu  độc”  do anh hùng Đề Thám chủ trương. Theo kế hoạch, lực lượng nội ứng phối hợp với nghĩa  quân là anh em bồi bếp, binh lính người Việt thuộc trung đội công nhân pháo thủ Hà Nội. Họ đã bí mật dùng gỗ bịt các họng súng đại bác, đổ thuốc  độc vào thức ăn của binh lính Pháp. Tiếc rằng, do sử dụng   cà độc dược  nên  không đủ  sức  đầu độc  chúng,   nếu không, nào ai biết  thành  Hà Nội có thể lọt vào tay nghĩa quân hay không? Tất cả những  người  tham gia vụ này  đều bị  án chém   và bêu  đầu. Ngày   cả cách tra tấn  cũng  cực  kỳ dã man, chúng  bỏ nạn nhân vào trong thùng xi măng có  cắm  đinh tua tủa, rồi lăn trên sân! Các mũi đinh nhọn  hoắt đâm nát  da toác  thịt, máu  chảy  ròng  ròng  đến rợn người...

Từ hai vụ kinh thiên  động địa này, một loạt trí thức cấp tiến  dù không trực tiếp tham gia, nhưng cũng bị giặc Pháp  đàn áp và bắt đày  Côn Đảo, Lao Bảo.

Hai sự kiện chính trị quan trọng này, không thể không tác động đến  tâm tư và suy nghĩ của Bạch Thái Bưởi.

Thời gian này, ông đang “ăn nên làm ra” với các dịch  vụ thu thuế  chợ, cầm  đồ tại Nam Định, Thanh Hóa... Dù muốn  dù không, bản thân của ông cũng không thể đứng  ngoài ảnh hưởng  của thời cuộc. Nhưng Bạch Thái Bưởi quan tâm đến vận  nước theo cách của ông, cách của một nhà kinh doanh xông xáo  trên  thương trường   mà giáo trình của trường Đông Kinh Nghĩa   Thục,  của các nhà nho yêu  nước  đã gợi mở hướng   đi cho ông. Chính  vì thế,  dù tình hình chính trị đang có những   xáo trộn, công việc làm ăn của người dân bản  xứ đang gặp nhiều khó khăn từ  sự  o ép của chính   quyền nhưng ông vẫn kiên trì bám sát mục tiêu và không lúc nào bỏ qua những cơ hội tốt nhất.

Năm 1908 cũng   là năm chính  phủ Pháp thành lập  Công ty Thương mại  và Vận  chuyển đường thủy Viễn Đông (Compangnie de Commerce et de Navigation d’Extrême-Orient)  trụ  sở đặt  tại  Sài Gòn, đẩy mạnh hơn nữa việc khái thác kinh tế trên đường  thủy. Bạch Thái Bưởi cũng quyết thử sức mình một phen.

Đêm  nay, sau khi khép lại những  trang sổ sách theo dõi công việc trong ngày, Bạch Thái Bưởi cho gọi  lão  Thịnh đến. Ông bắt   đầu thảo  luận  về chuyện tài sông nước của người Việt.  Câu chuyện một  lát lại dẫn  đến chuyện  lịch sử, chuyện Trần Hưng Đạo chống  giặc... Bạch Thái Bưởi hăng hái: “Do giành thế chủ động nên ông cha ta đã kết thúc thắng lợi các trận  đánh  bằng  những   đòn  quyết định. Này lão, thuở  nhỏ, còn mài đũng  quần   ở trường  làng, lúc học sử, tôi rất thích  hình  ảnh cậu bé Yết  Kiêu  lặn xuống  sông đục thuyền giặc! Hành động  ấy ngoan cường và tài trí  lắm phải  không?”. Trong lúc lão Thịnh nhâm nhi chén trà thì Bạch Thái  Bưởi  đột ngột quay lưng vào bàn làm  việc. Những  sổ sách đã khép lại thì nay lại lật ra. Quái lạ! Sao thế  nhỉ?   Chẳng  lẽ, ông Bạch  gọi ta lên  chỉ để nói dăm câu vậy thôi sao? Dù phân vân, nhưng vẫn không dám hỏi, lão Thịnh  ngước mắt nhìn ra phía  cửa sổ đang mở rộng. Những  vì sao đã mọc chi chít trên nền trời đen thăm thẳm... Cái đồng  hồ dựng ở góc tường  thong thả buông từng tiếng một. Thời gian lặng   lẽ trôi qua. Bỗng  lão Thịnh giật mình:

- Này lão! Tôi muốn buôn tàu bán bè một  phen!

- Buôn tàu bán bè?

Bạch Thái Bưởi cười xòa:

- Sao lão lại kinh ngạc đến thế?  Lão xem nhé! Từ ngàn xưa đến nay, ta chỉ  mới có những phường đò đọc  đò ngang; thuyền mành, thuyền vạn mỗi  lúc đưa khách qua sông thì chở được bao nhiêu người? Dăm chục  người   là cùng  chứ  gì?  Nay, tôi muốn  có những chiếc thuyền lớn vận chuyển một lần hàng trăm người kia! Có như thế  mới gọi vận tải lớn, lão thấy thế nào?

Lão Thịnh  ngần ngừ trong giây lát rồi đáp:

- Ngài đã quyết   thì tôi một lòng theo ngài đến cùng!

Câu nói  quả  quyết như dao chém  đá của  lão khiến  Bạch Thái Bưởi cảm động lắm. Có cộng   sự luôn một lòng một dạ vì mình là điều quý lắm. Vì tin lão nên ông mới nói ra điều mà lâu nay đã trằn trọc suy nghĩ nhiều đêm  liền.

PHẢI TIÊN PHONG!

Là người  đi nhiều và  thông thạo địa hình sông nước, ông nhận thấy rằng, tuyến  đường thủy Nam Định - Hà Nội,  Nam Định - Bến Thủy (Nghệ  An) luôn đông khách.  Đó là một  mối  lợi lớn nếu  người nước Nam ta biết khai thác. Nhưng khổ nỗi, đến nay chỉ  có người  Hoa, người Pháp độc quyền thống lĩnh,   chẳng   lẽ mình  lép vế đứng nhìn  sao? Những doanh nghiệp  nước ngoài này không những sành nghề mà còn rộng vốn, liệu  ta có đủ  sức  đương đầu cạnh  tranh không? Suy nghĩ   ấy khiến ông chần  chừ. Sau khi nghe lão  Thịnh bày  tỏ quyết tâm như thế, ông càng  vững  dạ và quyết thực hiện cho bằng được  khát vọng ấy.

Khát  vọng này đã đưa Bạch Thái Bưởi trở thành người Việt Nam đầu tiên  mạnh dạn kinh doanh ở lĩnh  vực mới mẻ mà người Việt  Nam chưa nghĩ tới: ngành  vận tải đường  sông.

Sự việc  này đánh  dấu bắt  đầu từ năm 1909.

Bấy giờ, hai hãng Messagerie và Chageurs Réunis độc quyền ngành  vận tải đường  biển ở  Việt Nam. Còn về vận tải đường  sông thì ở Bắc  Kỳ,   có  hãng Marty - D’Abbadie với  ba chiếc  tàu chuyên  chởhành khách, công văn thư từ của nhà nước  và một xưởng  đóng  tàu tại Hà Nội; hãng  Deschwanden ở Hải Phòng   có sáu chiếc   tàu và một  số hãng  của Hoa kiều.

Ý  định kinh doanh trên  sông nước được Bạch Thái Bưởi cho tiến hành ngay. Ông không thể bỏ qua một cơ hội để thử thách  sự gan góc, liều lĩnh của mình.  Năm 1909 hãng Marty - D’Abbadie vừa hết hạn ký hợp đồng  với nhà nước, ông thuê ngay ba chiếc  tàu trên  và  đổi lại thành   tên  Việt: Phi Phượng (Phénix), Phi Long (Dragon) và Bái Tử Long (Fai Tsi Long). Từ đây, Bạch Thái Bưởi cho tàu của mình chạy tuyến Nam Định - Hà Nội và Nam Định

- Bến Thủy. Ông chấp nhận đối đầu  với các thương thuyền Hoa kiều đang giữ vị trí  độc  quyền khai thác hai tuyến  đường thủy này.

Việc  làm của Bạch Thái Bưởi quá liều lĩnh.  Bởi sự bành trướng  của người  Hoa trên  thương trường ngay cả người Pháp còn phải khiếp  sợ nữa  là! Theo nhà sử học Trần Huy Liệu: “Khi thực dân Pháp mới sang, bọn tư bản Pháp  phải đương đầu với hàng bốn năm trăm nhà buôn Hoa kiều ở  Hà Nội, Hải Phòng  đã làm cho bọn chúng  phải  lụn bại khiến cho một tên thực dân phải kêu lên: “Không thể nào cạnh tranh nổi với họ: những  đồng  bào của chúng tôi hầu  hết  phải đóng cửa hiệu”. Bọn  nhà buôn Pháp  đã phải yêu  cầu chính quyền thực dân đuổi Hoa kiều ra khỏi Đông Dương, nhưng bọn  cầm quyền thì không thi hành  vì chúng  còn cần  đến những nhà buôn lớn Hoa kiều, do đó chỉ thi hành chính sách quan thuế  bảo vệ ưu thế cho hàng hóa Pháp”. Vậy mà Bạch Thái Bưởi dám đương đầu!

Nhìn thấy  một “tay mơ” đang mon men bước chân vào lãnh địa của mình,  các thương nhân Hoa kiều chỉ cười khẩy, không tin một người Việt Nam nào trường  vốn bằng họ, kinh nghiệm bằng  họ. Để loại  bỏ đối  thủ  ra khỏi “cuộc  chơi”, họ đã  ngầm liên kết thực hiện một âm mưu thâm độc.

CHIẾN CUỘC TRÊN “THƯƠNG THUYỀN”

Bóng  nắng thập thững  tràn vào trong phòng.  Đã quá ngọ. Trong phòng làm việc của Bạch Thái Bưởi vẫn náo nhiệt,  ồn ào. Mọi người  tranh luận như mổ bò. Không ai chịu ý kiến ai. Thường  những lúc như thế này, ông vẫn  giữ thái độ im lặng, chỉ  cắm cúi ghi ghi chép trên  cuốn  sổ lớn. Không vội đưa ra chính  kiến của mình.  Hôm nay, vấn đề mọi người đang thảo  luận  là làm  thế  nào  để giải quyết trước đòn cạnh tranh mà đối thủ đã tung ra?

Bạch  Thái  Bưởi  và các cổ  đông của  ông hoàn toàn bất ngờ khi hay tin tuyến Hà Nội - Nam Định đã hạ giá vé. Từ giá 5 hào, các chủ tàu người  Hoa liên kết với nhau hạ xuống  chỉ còn 4 hào! Họ rộng vốn nên thực hiện  kế hoạch này một cách dễ dàng, còn  đối  với ông đang là một  bài toán  khó.  Tàu thuyền họ  không những  tốt hơn mà  giá còn  rẻ hơn. Trong khi đó tàu của ta cũ kỹ, giá lại mắc hơn thì ai còn đi nữa chứ?

Không còn cách  nào khác.  Phải  hạ giá theo họ thôi. Nhưng hạ giá như thế nào? Cuộc tranh luận vẫn chưa ngã  ngũ.  Đành   rằng  hạ giá bằng  họ cũng  đã là một  thất  thế,  nhưng Bạch Thái Bưởi lại có một  quyết  định  khác hẳn suy nghĩ mọi người. Sau khi hớp một ngụm  trà và rít một hơi thuốc lào sảng khoái, ông đứng  dậy nói rành rọt:

- Kinh doanh trên thương trường người Hoa hơn ta là  ở chỗ  có chữ tín.  Vì chữ tín,  họ sẵn sàng hy sinh tất cả cho lợi ích chung. Nay vì lợi ích chung họ đã đồng   tâm hiệp  lực hạ giá để cô lập ta. Ông bà ta nói “Trăm đánh một không chột cũng què”! Nay đã  quyết tâm như thế thì  họ sẽ thực  hiện đồng loạt, thực  hiện đến cùng. Bao giờ  ta chịu thua, họ mới  thôi. Phải suy nghĩ như thế, ta mới cách  đối phó. Đối phó bằng cách  nào?  Họ hạ giá chỉ còn 4 hào thì ta hạ xuống  thấp hơn nữa!

Mọi người  chưng hửng.  Cứ tưởng   đang nghe nhầm. Không khí của cuộc họp đang im lặng như tờ bỗng   ồn  ào như ong vỡ tổ! Cuộc  tranh luận  lại sôi nổi hẳn lên. Bạch Thái Bưởi vẫn điềm tĩnh:

- Ta hạ xuống   chỉ  còn  3 hào!  Thưa các  ngài, không việc  gì phải lo lắng cả. Họ có mưu ma chước quỷ thì ta có bùa Lỗ Ban. Việc  gì mà phải sợ. Hơn nhau ở  chỗ  là ai dám đeo đuổi  mục tiêu đến cùng.

Trong thâm tâm ông nghĩ,   hạ giá thấp  hơn là buộc  các chủ tàu Hoa kiều phải nghĩ  đối phương đang trường  vốn, đang thủ một  số vốn  khổng  lồ chứ  không phải   đùa.   Đó  là cũng   cách   mà  ông cảnh  cáo họ. Cho dù có hạ giá như thế, hoặc thấp hơn nữa thì cũng không áp đảo được  tinh thần của ông. Chao ôi! Cái  trò rung cây nhát khỉ  quá đỗi tầm thường. Như chơi một canh bạc, khi bên  kia ném xuống con chín  một cách hả hê thì bên  này đã vội  đè lên  bằng con mười.  Nào ai biết những con bài còn  lại trên  tay của ai như thế nào? Hơn nhau là chỗ   đó.  “Chớ   thấy  sóng  cả mà  ngã  tay chèo”. Ông gật gù khi nhớ đến  lời dạy của ông bà.

Sau khi phân tích thiệt hơn, các  cộng  sự của Bạch Thái Bưởi đành  chấp nhận phương án  mà ông đã đưa ra.

Nhận được tin này,  các chủ  tàu thuyền người Hoa choáng  váng. Họ giẫy  nẩy  lên  như đỉa phải vôi! Không ngờ đối phương cũng  già đòn.  Đã thế thì ta phải  lấn lướt  ngay. Quyết không để cho người Việt qua mặt, họ lại hạ giá! Rồi  tiếp  tục hạ giá thấp  hơn nữa.

Lao đã phóng. Lưng cọp đã leo. Không thể bỏ cuộc  nửa  chừng.   Bỏ cuộc  nửa chừng   là thua. Là không còn  có cơ hội ngóc  đầu lên  lần nữa. Bạch Thái Bưởi vẫn  kiên  quyết  bám theo cuộc cạnh tranh này. Biết  gặp phải một đối thủ không phải “tay vừa”,   họ lại hạ giá xuống chỉ còn 5 xu. Nhưng cũng như lần  trước,  họ bẽ bàng khi hay tin Bạch  Thái Bưởi lại chấp nhận  cái giá 4 xu! Quyết không thua họ đã tung ra cái giá rẻ như bèo, không ai có thể tưởng tượng nổi chỉ còn... 3 xu! Thiếu điều trải chiếu,  bỏ tiền ra mời khách đi tàu mà thôi!

Đối đầu với cái giá này  thì  không thể! Nếu số lượng khách không đủ cho mỗi chuyến  thì chẳng mấy  chốc  Bạch  Thái  Bưởi  sẽ sạt nghiệp như chơi! Mà thật thế, ba chiếc  tàu mỗi tháng phải thuê đến 2.000 đồng,  mà chạy mỗi chuyến  chỉ được từ 15 đến 20 đồng  thì nguy cơ vỡ  nợ  đang chập chờn trước mắt.

Nhưng vẫn chưa biết   mèo  nào  cắn mỉu  nào. Dù giữ giá 4 xu, nhưng bù lại Bạch  Thái  Bưởi  có sáng kiến nhằm thu hút khách hàng về phía mình. Ông đã khôn khéo đã nghĩ  ra cách “khuyến  mãi” là biếu cho mỗi hành khách đi tàu một gói trà nhỏ hoặc mời uống trà ngon. Có lúc, ông còn hào phóng  đãi thêm  cả bánh  ngọt.  Thậm  chí  giá cước  đồ hàng, cũng  hạ nốt!

Cuộc chiến đồng cân đồng  sức. Quyết  đánh đối thủ ngã gục, Hoa thương lại bày ra một trò quá quắt mà xưa nay chưa ai nghĩ đến. Chúng   bỏ tiền thuê  người làng của bến tàu Bạch Thái Bưởi phóng  uế bừa bãi! Ai đời! Làm  cái việc đó mà được  trả tiền thì quả xưa nay hiếm!  Ngày lại ngày,  bến  tàu của ông dơ bẩn khủng khiếp. Hành  khách  vắng đi hẳn.

Vỏ quýt  dày thì có móng  tay nhọn. Luật chơi là thế!  Bạch  Thái  Bưởi  lại bỏ tiền ra thuê chính người làng  ấy dọn và đứng  ra giữ bến  cho ông. “Ai treo chuông thì  kẻ đó phải  gỡ chuông”. Ấy  là một  cách giải quyết  khôn khéo,  chỉ  có người  trong làng bảo ban nhau, khuyên  nhủ nhau thì  mới được  việc. Nếu  cậy đến sở Cẩm   hoặc  đem người làng khác đến  thì hỏng, có khi việc thêm  nhùng   nhằng,   rắc rối!  Hơn ai hết, ông hiểu rõ  câu “phép vua còn thua lệ làng”  kia mà... Khôn khéo như thế nên kế hoạch bẩn thỉu  của đối phương phá sản!

Sự cạnh  tranh khốc liệt này đã dẫn đến  chỗ trêu tức nhau, rồi sinh ra thù hằn nhau. Tàu nào cũng muốn  chạy về đích trước.  Có lần  tàu của người Hoa vừa xuất bến chạy, tàu Bạch Thái Bưởi cũng quyết đuổi theo kịp. Song, chẳng may tàu ông vì máy  móc  lúc ấy thế  nào đó, mà không sao vượt lên được. Hành khách trên  tàu người  Hoa mới vỗ tay để chế  nhạo.   Thế   là anh ba-toong tàu Bạch Thái Bưởi  lái tàu mình   sát tàu kia mà mắng.  Hai bên chửi nhau kịch liệt.

- Liệu hồn, ông cho đắm chết  bây giờ!

Hành  khách  sợ quá, mới can đôi bên!  Cứ  thế, bên nào cũng tìm  phần  thắng về phía mình.

Cuộc chiến đang vào hồi  bất phân thắng bại.

Sự đối đầu  một mất một còn khiến tình trạng tài chánh của Bạch Thái Bưởi đang đứng cheo leo trên bờ vực phá sản! Không đủ vốn để tiếp tục duy trì cách  hạ giá như thế  này nữa, phải  làm thế  nào đây?

Câu hỏi này đã khiến   Bạch Thái Bưởi trằn trọc nhiều đêm  liền.

“NGƯỜI  VIÊT ỦNG HỘ NGƯỜI VIÊT!”

Sáng nay, Bạch  Thái  Bưởi  dậy thật sớm. Sương còn đọng  giọt trắng nõn trên tàu  lá chuối. Bước ra sân, gió thổi  thoáng  qua, khẽ rùng mình,  ông vươn tay làm một vài động  tác thể dục theo thói quen. Chú  gà trống  trên  chuồng  cũng vừa vỗ cánh gáy te te. Mặt trời  ló dạng  ở hướng đông. Ánh hồng  dịu dàng phía chân trời. Thở phào một cách nhẹ nhõm và sảng khoái,  ông mỉm cười một mình.

Bài toán khó trăn trở nhiều đêm  liền, ông đã tìm ra cách  giải  quyết. Trước  hết, suy ra từ  bụng mình, ông nghĩ  rằng làn gió Duy tân khuấy động từ  Nam chí  Bắc đã có ảnh  hưởng   sâu sắc  trong quốc dân. Đi đâu đến đâu cũng nghe người dân thì thào về các vấn đề chính trị, về sự “khai hóa” dã  man của người  Pháp...  Thậm  chí,  cuộc chiến thắng của nghĩa  quân Đề Thám  tại Núi Sáng vào tháng 10.1909, dù thực  dân bưng bít thông tin nhưng người dân cũng  được  biết  và họ lén hút bàn tán, tự hào.  Không tự hào sao được khi chính thiếu tá  Bonifacy cần quân với  sự hỗ  trợ  đắc lực  của Khâm sai Lê Hoan đã bị nghĩa   quân phục kích, đánh tan tác! Sự quan tâm này, còn biểu hiện ở chỗ ngày  càng  có nhiều “hội kín” yêu nước hoạt động bí mật; nhiều hội  buôn của  các nhà  tư sản  dân tộc đang dấn thân trên thương trường.

Điều này cho thấy quốc dân ngày càng ý  thức hơn về thân phận của kiếp  nô lệ.  Các  sĩ phu đã kêu  gọi người  dân phải biết nhục trước cái nhục mất nước,  phải tự cứu lấy mình.   Ý  thức chính  trị này có được  cũng  từ các cuộc  diễn thuyết, hô hào rầm  rộ của các nhà nho cấp tiến,  của các nhà Tây học và của các trường  học thực hiện  theo mô hình Đông Kinh Nghĩa  Thục.  Họ đã dấy lên phong trào chấn hưng thương trường,  cổ động thực nghiệp cho giới  doanh nghiệp   nước nhà, khai sáng  tư tưởng người dân phải biết kinh doanh làm giàu và khuyến khích mọi người trọng nghề buôn v.v... Để làm được như vậy, một trong những điều kiện đầu tiên  là người đồng bang phải  giúp  đỡ, ủng hộ lẫn nhau. Vậy  tại sao trong cuộc cạnh tranh với Hoa thương, ta không không kêu  gọi, đánh  thức tinh thần tương thân tương trợ, ủng hộ của đồng   bào mình?

Chính   giải pháp tích  cực này đã cứu sự nghiệp Bạch Thái Bưởi lúc đang đứng chênh vênh bên vực thẳm.

Sau khi điểm tâm qua loa, ông cho gọi lão Thịnh và ông Chấn đến  gặp mình.  Ông bảo:

- Ta là người Việt, kinh doanh trên đất Việt thì lẽ nào người  Việt không ủng  hộ người  Việt? Trong tình thế ngặt nghèo này, nếu ta biết tuyên truyền, khuyên  nhủ, kêu  gọi đồng  bào thì may ra còn  có cơ may sống còn. Một khi có lực lượng  đoàn  thể ủng  hộ sau lưng, thì cuộc tranh thương của ta sẽ không đơn độc, bị đẩy  vào thế bí!

Ông Chấn điềm tĩnh:

- Đành   rằng  là vậy.  Nhưng ta kêu  gọi quốc  dân như thế nào? Không khéo nhà nước  ghép vào tội hô hào, kích động quần  chúng?

Sự lo ngại như thế  là đúng.   Bởi sau vụ biểu tình tại Quảng  Nam, sau vụ Hà Thành  đầu  độc thì nhà cầm quyền đàn  áp dữ dội mọi  biểu hiện   nào  mà họ  cho rằng  có nguy hại đến nền an ninh. Ngay cả việc  hớt tóc ngắn, mặc  Âu phục  cũng bị ghép vào tội phiến  loạn, phạt giam 18 tháng tù nữa   là! Sau khi trao đổi với nhau, mọi người  rất hoan nghênh,  tán thành  ý   kiến của Bạch  Thái  Bưởi. Theo ông cách tuyên truyền, kêu gọi đồng  bào hay nhất  vẫn  là dùng  thơ ca, hò vè, hát xẩm...  vì nó dễ nhớ, dễ thuộc  và nhanh chóng đi vào lòng người. Cứ lấy chuyện tình yêu  nam nữ, lồng   vào đó nội dung ái quốc,   kêu gọi tinh thần tương thân tương trợ là được,   chẳng   ai có  thể bắt bẻ.  Nhưng ai là người   có khả  năng sáng  tác cổ động  theo đúng tinh thần trên?

Không hẹn  mà gặp. Cả ba người cùng nghĩ đến chàng trai đang lều chõng thi Hương ở  Nam Định. Đó  là nho sinh Nguyễn Khắc  Hiếu vừa tròn  22 xuân xanh – thua Bạch Thái Bưởi hơn một  con giáp. Mọi việc  trở nên thuận  lợi vì ông là bạn  thân thiết  với nhà thơ trào phúng Nguyễn Thiện Kế. Mà ông này   lại  là anh rể của chàng  nho sinh. Nhờ vậy, khi Bạch  Thái  Bưởi  đánh  tiếng  nhờ cậy thì chàng đồng ý  ngay. Chỉ trong một đêm  gặp nhau hàn  huyên,  chưa ăn giập miếng  trầu,  chàng đã phóng  bút làm xong một loạt bài văn vần đúng ý định trên.

Cũng xin nói thêm,  chính   từ mối quan hệ này mà về sau, Nguyễn Khắc Hiếu  trở thành  chỗ  thân thuộc với Bạch Thái Bưởi.

Sau khi trượt thi Hương ôm nỗi buồn quay về Hà Nội, Nguyễn Khắc Hiếu gặp hình  ảnh tưởng  như chỉ  có trong những trang tiểu thuyết diễm lệ là người yêu  lên  xe song mã  về nhà chồng,  trong tiếng pháo nổ như muốn xé nát  con tim, chàng thì đau đớn  như điên  dại!  Quay về Nam Định, rồi chàng lên  sống ở  chùa Hương như muốn xa lánh cõi trần.  Thấy  người  em điên  loạn  vì thất  tình, Nguyễn Thiện Kế  mới dỗ ngon dỗ ngọt rồi đưa chàng về sống trong nhà Bạch Thái Bưởi. Ở  đây, chàng được đọc Tân thư, được anh rể và ông trao đổi nhiều vấn đề, nhờ vậy chàng   đã có sự thay đổi về tư tưởng  và nhận  thức.  Có thể nói không ngoa, bản lĩnh  của chàng sau này, rất nổi  tiếng  với bút danh Tản   Đà,   là  ít  nhiều được  hình thành  từ những  ngày tháng này...

Từ đó, hành  khách  đi tàu của Bạch  Thái  Bưởi thường  gặp những  người hát xẩm  cất tiếng  ca:

Nhiễu điều phủ lấy giá gương

Người trong một nước phải thương nhau cùng

Cô kia má  đỏ hồng hồng

Muốn ra Hà Nội lấy chồng  làm quan

Đường đi hiểm trở gian nan

Tàu “Bạch  Thái Bưởi”  dọn đàng rước dâu

Dù cho nước   lũ sông sâu

Ai về Nam Định rủ nhau cùng về...

Tiếng  vỗ tay vang lên  rào rào. Giọng  hát điêu luyện và chất chứa  nhiều cảm  xúc nhất  vẫn  là lão Nhị,  người  từ thuở  nhỏ đã lang thang kiếm sống ở chợ Nam Định. Dù mù, nhưng lão có trong tay một đám đệ tử kiếm   sống  theo nghề này. Bạch  Thái Bưởi  đã chiêu  dụ  “băng nhóm”   của lão về, trả công cho từng người mỗi tháng vài hào. Nếu khách thương tình ném cho vài xu trong chiếc nón tơi thì họ được  giữ riêng. Cách cư xử này  khiến   họ cảm động  và đem hết sức mình  để cất lên tiếng  hát như ru lòng người. Tiếng  lành ngày một đồn xa. Ai mà không thấy ngây ngất khi nghe lời ca tiếng  hát huê tình, ngọt ngào:

Chung lưng một chuyến thuyền tình

Sông bao nhiêu nước ta thương mình  bấy nhiêu

Chúng anh đây đứng mũi chịu  sào Sông ngang gió tạt, anh bẻ vào càng  mau Khuyên  em đừng tính trước lo sau

Còn lưng còn vốn, ta nên giàu  có phen Khuyên  em đừng  tủi phận  hờn duyên Có  tài,  có sắc ta lên tiên có lần

Rồi ra xé lụa  may quần

Đây loan đấy phượng, ta quây quần lấy nhau...

Có những  bài học thuộc  lòng trong giáo trình  của trường Đông Kinh Nghĩa Thục, ông cũng khéo léo chọn  những  đoạn  có thể phổ biến công khai để giao bọn hát xẩm.  Nhiều khách đi tàu  đã  rưng rưng, bùi ngùi khi nghe giọng ca kêu  gọi kín đáo mà không kém phần da diết:

Đã sinh cùng một giống  nòi

Cùng trong đất  nước  là người đồng thân

Phải coi ruột thịt cho gần

Phải thương, phải  xót quây quần  lấy nhau

Phúc cùng hưởng,  họa cùng đau Một gan, một  dạ ghi sâu chữ đồng May ra trời cũng chìu  lòng

Để đời để giống Lạc Hồng  này cho

Gió thu hiu hắt sông hồ

Sử xanh còn đó, địa  đồ  còn đây

Mấy câu mượn  bút giãi bày

Xin người trong non nước này cùng nghe...

Không dừng  lại đó, Bạch Thái Bưởi còn cho người tới bến  tàu, xuống  tận các tàu để diễn thuyết  cổ vũ  cho tinh thần đồng bang, “tinh thần con Lạc cháu Hồng”,  kêu  gọi người mình  nên  giúp  đỡ lẫn nhau thì  mới  có thể cạnh tranh được  với người Hoa. Ta kinh doanh là vì  lợi ích  của  dân ta, chứ không chỉ thuần  vì đồng tiền kiếm  được. Với người Hoa thì họ đâu có nghĩ  thế.  Lần  nọ chiếc  tàu Long Môn của người  Hoa đã phạm  một  sai lầm “chết người”. Trên  chuyến tàu Hà Nội - Nam Định hôm ấy có cụ già đau bụng,  mệt   lả nằm sóng xoài dưới sàn. Không một  lời hỏi han, chủ tàu tưởng   cụ bị bệnh dịch nên  lúc đến bến Tân Đệ đã  sai người khênh cụ quẳng  lên bờ! Việc  làm bất nhẫn  này đã bị hành khách  phản ứng kịch  liệt.  Nhân chuyện này, nhà văn Nguyễn Công Hoan có  viết truyện ngắn Chuyến tàu Nam phê  phán  thái độ đó. Với Bạch Thái Bưởi, đây là cơ hội tốt để ông đẩy mạnh tuyên  truyền, tẩy chay tàu của Hoa.

Những   lời khuyến khích, phân tích thiệt hơn, khơi gợi tinh thần yêu nước khiến nhiều người cảm động,  đồng  tình.  Họ rủ nhau đi tàu của ông ngày một nhiều hơn. Thắng  lợi của ông là đã  đánh thức được  lòng tự tình  dân tộc, nghĩa  đồng  bào. Vì thế, người  Hoa dù  có xuống   giá  thấp   hơn, bày  trò “khuyến  mãi” nhiều hơn thì cũng không thể cạnh tranh nổi với ông.

Hơn ai hết,  Bạch Thái Bưởi biết  rằng, một khi người dân đã   có  ý thức về tinh thần tương thân tương trợ, “bầu  ơi thương lấy bí cùng”  thì họ nào có tính  toán  gì dăm xu ba hào! Nhưng với  giá vé hạ thấp  như vậy về lâu dài cũng không thể cầm cự nổi, ông bèn nghĩ ra cách mở cuộc  lạc quyên. Trên ba chiếc   tàu của ông đều đặt  một  cái ống,  mời hành  khách  tốt bụng,  tùy tâm, ai muốn  giúp ít nhiều thì  bỏ tiền vào trong ống  đỡ cho chủ  tàu được phần  nào hay phần  ấy... Cuộc lạc quyên này xem ra cũng hữu hiệu.  Có lần khi bổ ống ra, Bạch Thái Bưởi đã rưng rưng nước  mắt. Ai nấy đều ngạc nhiên, ông bảo:

- Nhìn   những  tờ giấy bạc nhầu  nát như thế này, ta biết  nó đẫm bao nhiêu  mồ hôi, bao nhiêu  cực nhọc  của cuộc mưu sinh quần quật... Kiếm  được đồng tiền lắm lúc phải  đổ mồ hôi, sôi nước  mắt nhưng đồng  bào vẫn chắt chiu dành  dụm, ủng hộ cho ta. Ơn này nặng  lắm ai ơi!

Nói xong,  hàm răng ông nghiến  chặt, không cho phép  mình   bỏ cuộc khi sự cạnh  tranh ngày một quyết  liệt. Những đồng tiền trong ống  lạc quyên ngày một nhiều, lắm lúc còn  có cả giấy  năm đồng, hai mươi đồng... Doanh thu của ông dần dần tăng lên.

Với tinh thần người Nam ủng hộ việc  làm của người Nam, trong mắt quốc  dân thuở  ấy, ông là một trong những người được tin cậy, xứng  đáng “chọn  mặt gửi vàng”.

Có lẽ Bạch  Thái  Bưởi  là nhà  doanh nghiệp Việt Nam trước nhất ở  đầu  thế kỷ XX, đã  có  ý thức vận dụng tinh thần yêu nước, khai thác tinh thần tự tôn dân tộc như một vũ khí  sắc bén  để chiến  thắng vẻ vang đối thủ cạnh tranh của mình.  Nói cách khác, trong lúc cuộc  tranh thương khốc liệt  đã đẩy ông vào bóng đêm  mù mịt tưởng chừng không lối thoát, thì ông đã biết  tìm  lấy ánh sáng từ lực lượng  quần chúng có  ý thức dân tộc.   Ý thức  ấy có được   là do ông chủ động tìm mọi cách để khơi dậy  và kêu gọi lực lượng  ấy ủng hộ việc  làm của mình.

Nếu  một người không có chí  tiến  thủ,  sẽ bằng lòng với những  gì đã đạt được, Bạch Thái Bưởi thì không. Khi nhiều tàu của người  Hoa ngày  càng  ế ẩm,  thậm  chí  có người  bỏ cuộc  thì  ông quyết định đẩy cuộc tranh thương lên một mức cao hơn nữa. Bởi ông biết rằng, trong cạnh tranh làm ăn lúc nào ta cũng  ở   tư thế như con thuyền ngược  thác, không tiến ắt  lùi.

Bản lĩnh kinh doanh của Bạch  Thái  Bưởi  ngày càng rõ nét.

Chương  6. HƯỚNG” VÀ  “ĐƯỜNG”

Những  bí quyết  kinh doanh của Bạch  Thái Bưởi thật không xa lạ gì  với chúng ta ngày nay. Nhưng cách  thức áp dụng,  cộng với một  niềm tin tuyệt  đối vào khát vọng phục vụ cộng   đồng, làm phát  triển đất nước  của mình  là  chính nghĩa, đó  mới  là thứ lưu tên  ông vào lịch sử kinh doanh của dân tộc.

NGỌN CỜ “GIANG  HẢI LUÂN THUYỀN”

Trong những   lúc  trà  dư  tửu  hậu,  lão  Thịnh thường  hào hứng kể câu chuyện về Bạch Thái Bưởi thuở  ấu thời mà lão chứng  kiến.  Ngày  nọ, chỉ mới lên  bảy, lên  mười  cậu bị bố đánh  đòn.  Bố bảo do có một lỗi nào đó, còn cậu khăng khăng là không! Nhưng bố cứ đánh.   Ban đầu cậu  còn  phân bua, nhưng sau cứ đứng   im thin thít như thịt nấu đông. Bố càng  già đòn,  cậu  càng  trân người ra chịu  đựng chứ không khóc.  Mãi đến khi bố  mệt quá, vừa dừng tay roi thì cậu lại lăn xả vào bố mà bảo: “Bố đánh  con nữa đi. Con đã nói con không có lỗi  mà bố cứ đánh,  vậy bố đánh  chết  con đi!”. Ông bố thấy  lạ. Sau nghiệm lại mới thấy  con mình nói đúng,  nó không có lỗi thật!

Tính  cách của Bạch Thái Bưởi là vậy.  Một  khi đã xác định  việc  làm của mình  là đúng,   ông kiên  trì đeo đuổi,  bảo vệ đến  cùng.

Nay, việc  làm của mình  đã được  quốc dân ủng hộ thì  ông hào hứng  nuôi ý  định mua thêm  tàu, mở rộng thị trường.  Sau khi đánh  bại đối thủ cạnh tranh trên  tuyến đường Nam Định - Hà Nội, Nam Định - Bến Thủy (Nghệ  An), Bạch Thái Bưởi bắt đầu cho tàu chạy thêm tuyến  đường Hải Phòng.

Sự việc  này diễn ra vào năm 1912 khiến nhiều người kinh ngạc.

Tuyến Hải Phòng  xưa nay là  đường thủy trọng yếu  của các tàu Hoa kiều, nhưng ông vẫn ngang nhiên  “liều mình như chẳng  có”, vẫn dõng dạc bước vào giành  quyền chia thị phần.  Vì thế, một lần nữa các tàu Hoa kiều càng căm tức, hiệp  lực lại cố phá  cho bằng được.  Than ôi! Bất  cứ thủ đoạn nào cũng không đánh  gục được  ý  chí  sắt đá của ông. Bài học vận dụng  tinh thần  tự hào dân tộc, một lần nữa đã giúp ông chiến thắng  vẻ vang. Tàu của  ông ngày  thêm  đông khách.   Tàu  của  đối phương dần dần thưa khách. Về sau không ít chủ người Hoa kiều bỏ cuộc.

Dù không hiếu  thắng, nhưng Bạch Thái Bưởi lại có niềm kiêu  hãnh   là mua lại các tàu từng  là cừu địch của mình.  Ông luôn trả  giá  cao hơn người khác để sở hữu  cho bằng được.  Có một điều đặc biệt là trong phòng làm việc của ông, trang trí cũng khác người. Nếu  thời đó thiên hạ vẫn chuộng cách treo các câu đối đỏ, tranh thủy  mặc, các bức hoành phi sơn son thếp  vàng... còn ông thì không. Ông chỉ treo những  bảng hiệu  của các tàu người Hoa, người  Pháp  mà ông đã  mua được! Ông bảo, các chủ tàu cũ trông vào căm tức bao nhiêu, ông càng thích thú  bấy  nhiêu.  Có  lần mua được  tàu Kim Hằng,   chủ  cũ cố lấy  lại cho bằng  được  cái bảng hiệu bằng  đồng đúc  hai chữ  đại  tự rất  “hoành tráng”, quyết không để cái biểu trưng danh dự của mình  lọt vào tay ông. Không chịu thua, ông thuê luật sư, chịu mất thêm tiền đòi lại cho bằng được để treo chơi!

Tư thế này khiến  ta nhớ đến hình  ảnh vị tướng soái trên chiến trường, sau khi kết thúc cuộc giao tranh khốc liệt thì quyết  phải cắt đầu  của kẻ thù! Chỉ sau hai năm mở  thêm  tuyến đường  Hải Phòng, Bạch Thái Bưởi khuếch  trương thêm nhiều chi nhánh để có thể quản  lý công việc thuận lợi nhất.  Ngoài   trụ  sở chính tại  Nam Định – một vùng  đất văn vật  nổi tiếng  với hai “đặc sản” là “Đọc thơ Xương, ăn chuối  ngự” – vẫn giao cho ông Lã Quý  Chấn   cai quản  thì  ngày  1.6.1914, ông mở thêm chi nhánh Bến Thủy (Nghệ An), giao cho Babou quản lý.

Kế đến, ngày 1.8.1914,  ông lai mở chi nhánh ở Hà Nội và giao cho ông Offhause quản  lý. Vết  tích trụ  sở đó,  nay còn lưu lại   ở trước Cột Đồng  Hồ đường  Bờ Sông (Quai Guillemoto – nay phố Trần Quang Khải).   Đó là ngôi nhà ba tầng, chân tường hầm xây đá  xanh (sau là một   bộ phận   của  Sở Thương chính).  Gọi khu vực  này  là Cột  Đồng Hồ vì thuở  đó, chính quyền thực  dân Hà  Nội  đã  cho trồng  một cột sắt  cao, trên  gắn một  cái đồng  hồ vuông vức  bốn  mặt  để người  dân xem giờ  lên xuống tàu thủy.

Từ đây, trong lịch các tàu thủy chạy tuyến  đường Hà Nội - Hải Phòng,  Hà Nội - Nam Định,  Hà Nội - Tuyên  Quang, Hà Nội - Chợ  Bờ... có tàu của Bạch

Thái Bưởi. Điểm của các bến xếp theo thứ  tự là bến tàu Tây Điếc (tức chủ hãng  Sauvage, tai bị điếc), bến tàu Bạch Thái Bưởi, bến tàu của Hoa kiều như Giang Môn, Long Môn...

Năm 1915,  một lần nữa tên tuổi Bạch Thái Bưởi càng vang dội trên thương trường.  Đó là năm công ty Marty - D’Abbadie phá sản. Ngoài việc mua đứt ba chiếc  tàu thuê lâu nay, ông còn mua luôn mấy chiếc  khác nữa – kể cả chiếc   thuyền đội bề thế nhất của công ty này.

Ngoài ra, ông cũng nuôi ý  định tìm chọn thêm một vị trí mới để đặt trụ sở chính.  Vị trí mới theo ông chỉ  có thể là  Hải Phòng,  bởi nơi đây có vị trí chiến  lược rất quan trọng của một thành  phố cửa biển. Không chỉ  có hải cảng  lớn, khu công nghiệp tập  trung mà  nó còn  là một  vùng   nông nghiệp rộng  lớn. Từ năm 1876, người  Pháp  đã xây dựng hải cảng  Hải Phòng.   Nó trở thành  đầu mối giao thông thuận  lợi với các đường  lộ, các cửa sông lớn và hàng  trăm hòn đảo lớn nhỏ. Hơn nữa, với địa danh Hải Phòng  bao giờ cũng vọng lên  trong tâm thức  của ông niềm tự hào  của  ông cha từng đổ máu xương giữ nước,  là hình ảnh oai hùng  của nữ tướng Lê Chân, của  các  bậc  hiệt kiệt anh hùng như Ngô Quyền, Lê Hoàn, Trần Hưng Đạo... từng đánh đuổi kẻ thù phương Bắc trên dòng sông Bạch Đằng lịch  sử.

Từ tháng  4.1916,  Bạch Thái Bưởi chính thức  lập nghiệp ở  Hải Phòng.  Cơ ngơi đồ  sộ của ông nằm trên  bờ sông Tam Bạc. Vì phố bên sông Tam Bạc nên đặt tên  là phố  Tam Bạc. Lúc mới hình thành, phố  này  có tên  là  Quai Maréchal Foch. Sau Cách mạng  tháng  Tám đổi tên  gọi  là bến   Bạch   Thái Bưởi  và duy trì đến ngày nay. Khi ông đến lập nghiệp, con đường này vắng vẻ, ít người  qua lại thì nay dần  dần  trở thành  chốn sầm  uất, náo nhiệt ngày đêm,  thuyền bè tấp nập...

Chọn vị trí mới, Bạch Thái Bưởi còn thừa hưởng một thành  quả mà người Pháp đã thực hiện.  Trước đây, tàu biển ra vào cảng Hải Phòng  vẫn  qua cửa Cấm, nhưng luồng  tàu này luôn bị sa bồi, gây khó khăn cho tàu mớn nước lớn qua lại. Vì thế  từ năm 1911, người  Pháp  đã cho đào kênh  Đình Vũ nối luồng  Bạch Đằng với dòng sông Cấm hình  thành luồng   tàu vào cảng từ cửa Nam Triệu, thay cho luồng tàu   cũ  ở cửa Cấm. Dù người Pháp đào kênh Đình  Vũ nối sông Cấm với cửa Bạch Đằng,  nhưng họ vẫn  giữ lại cửa Cấm để thoát phù sa ra biển. Sự kiện  này đánh  dấu mốc quan trọng trong lịch  sử phát triển cảng biển Hải Phòng.

Về đây, công việc của ông ngày  một tất bật hơn. Từ phía  ngoài cửa nhìn  vào, đêm  đêm  thiên hạ vẫn thấy ngọn đèn tỏa sáng trên bàn làm việc.  Có một bài toán  khó mà ông đang đau đầu, chưa thể giải quyết được. Trước  đây khi cạnh tranh với  Hoa kiều, ta đã  kêu  gọi  sự  ủng   hộ  của   đồng bào, nhưng việc  làm này thì không thể. Vậy phải làm thế nào đây? Ông suy nghĩ nhiều nhưng vẫn chưa tìm ra cách giải quyết  hợp lý.

Lâu nay, mỗi  lúc tàu hư hỏng thì phải thuê  các nhà máy ở  Hải Phòng  sửa chữa. Nhưng đâu phải có  tiền là được.   Do sự xúi giục  của  các  đối  thủ cạnh tranh nên  không ít lần ông lâm vào cảnh dở khóc  dở cười,  lắm nỗi  nhiêu  khê. Không những bị bắt bí,  lấy  tiền cao hơn mà chất lượng sửa chữa cũng không ra gì! Vậy mà vẫn  cứ chầu  chực,  ngậm bồ hòn làm ngọt! Nay cơ ngơi ngày một phát triển thì không thể tiếp  tục bị động như thế. Ông đang nghĩ đến việc xây dựng một nhà máy sửa chữa tàu! Ước mơ này vượt ngoài tầm  tay của Bạch Thái Bưởi. Ông không đủ tiền và thời  gian đi ra nước ngoài mua sắm được  toàn  bộ máy  móc  để hình thành  một nhà máy theo đúng  nghĩa  của nó. Khi công ty Marty - D’Abbadie phá sản, dù đã mua đứt ba chiếc  tàu đang thuê  và  mua thêm  mấy chiếc khác, ông còn muốn  mua luôn cả nhà máy  nữa. Thế nhưng, việc thương lượng  gặp phải nhiều khó khăn, vì  cũng  có nhiều công ty của người  Pháp, người Hoa lăm lăm nhảy vào phá bĩnh.  Họ không mua mà lại thuê. Thuê không phải nhằm phục vụ cho công việc  sửa chữa  tàu, chỉ  nhằm  tạo áp lực, gây khó khăn, ngăn cản không cho ông phát triển. Một công ty của người  Pháp  cố thuê  và đã  thuê được  nhà máy đó, nhưng lại để không! Trong khi mình cần để sử dụng,   nó lại để cho cỏ mọc!  Oái oăm thật.

Với Bạch Thái Bưởi đây là sự  trêu  ngươi, là một đòn cạnh tranh kiểu mới.  Lẽ nào ta bó tay?

Tối  nay, sau khi nghe đốc  công Nguyễn Văn Phúc  báo cáo lại tình  hình  của nhà máy này, ông càng nôn nóng. Hầu hết máy móc ở đó còn tốt, nếu thuộc về tay mình  thì khác nào thuyền ta ra khơi gặp gió! Ngẫm  nghĩ  một lát, ông bảo tài xế lấy xe hơi đưa mình   và lão Thịnh đến nhà  lão Marty – giám đốc công ty Marty - D’Abbadie.

Sau vài lời chào  hỏi, ông đi thẳng  vào vấn đề:

- Thưa ngài,  trước  đây  tôi đã  nhiều lần hầu chuyện muốn mua lại nhà  máy  của ngài,  nhưng ngài  cứ chần  chừ mãi rồi cho người khác thuê. Tôi thật  sự không hiểu nguyên  do như thế nào? Nếu không bị đánh   giá là kẻ tò mò,  tôi mong mỏi xin ngài nói đôi lời để tôi hiểu thêm, khỏi ngày đêm ấm ức.

Lão Marty vẫn  giữ thái độ im lặng. Thấy  vậy lão Thịnh cũng  lựa lời nói thêm:

- Khi các ngài mở công ty, xây dựng nhà máy thì mong muốn công việc ăn nên  làm ra, nay chẳng may thất  bại thì  cũng  buồn thật.  Chuyện này không ai muốn   cả. Nhưng theo tôi chuyện này không đáng  buồn, vì  tàu  bè của  ông đã  được chúng tôi mua lại và sử dụng  đúng  công năng như trước. Ngày ngày ngài vẫn thấy tàu của ngài hoạt động ngược xuôi trên  bến bãi.

Ngập ngừng  một lát, lão Thịnh  nhẹ nhàng:

- Chỉ  có điều đáng buồn  là...

- Đáng buồn gì?

Lão Thịnh  vẫn nhẹ nhàng:

- Chúng ta là người   sống  vì  nghề, chết  cũng vì nghề. Vì yêu  nghề mà ngài  đã bán  lại tàu bè cho chúng tôi. Không chỉ vì được  ngài bán với giá hợp lý mà chúng   tôi còn cảm động  vì ngài đã tin cậy trao lại tài sản.  Sự tin cậy nên  này  có được   là do ngài đánh  giá chúng  tôi chí  thú làm ăn. Tôi ngờ rằng,  nếu  có kẻ bỏ đồng   tiền ra mua tàu bè của công ty ngài rồi  vứt vào xó xỉnh  thì  ngài rất đỗi đau lòng!

Được  lời như cởi tấm lòng.  Lão Marty xúc động, sao có người   lại hiểu mình đến thế? Lão đến với sông nước chỉ vì yêu  nghề. Thành  lập công ty chỉ vì  yêu  nghề. Nhưng rồi sự biến   động  của cuộc Chiến tranh Thế  giới lần thứ Nhất, tại “mẫu quốc” cũng   có nhiều xáo trộn.  Điều này  đã  làm  ảnh hưởng đến công việc làm ăn của công ty lão. Việc chuyên  chở hàng  hóa cho chính quyền và  quân đội  Pháp  tại Bắc Kỳ ngày  một  thưa dần, khi mà nhà nước  tập trung lực lượng  phục  vụ cho công cuộc chiến tranh tại chính  quốc. Cuối cùng, công ty phá  sản. Dù bán lại tài sản, lòng  đau như cắt, nhưng lão Marty tự an ủi đã bán  cho người cũng yêu  nghề là Bạch  Thái  Bưởi.  Từ ngày  đó, lão đâm ra uống  rượu  càng  tợn  và tâm trí  trở nên  bạc nhược.

Lão Thịnh  đột ngột cắt suy nghĩ của Marty:

- Thưa ngài, chúng  tôi cũng đau lòng như ngài khi biết  nhà máy của ngài, nay người ta thuê  lại nhưng chỉ để không! Như thế  là một  sự phí  phạm. Hơn cả thế, hành động đó còn xúc phạm  đến  công sức đầu  tư khi ngài mở công ty nhằm  phục  vụ cho công cuộc khai hóa của nhà nước.

Nốc thêm  một chén  rượu  của cô nhân tình từ Paris vừa gửi sang tặng, câu chuyện của lão Marty dần dần trở nên thân tình. Qua đó, Bạch Thái Bưởi hiểu được  bí mật trong việc chia chác tiền nong của các cổ đông sau khi công ty này phá sản, họ đang có sự “bằng   mặt  mà  không bằng  lòng”.  Là người  đóng  góp số tiền cao nhất nên tiếng  nói của lão Marty có trọng lượng nhất định,  Bạch Thái Bưởi tìm mọi cách khai thác lợi thế này.

Sau vài chén  rượu  thù tạc, Bạch  Thái  Bưởi  mới nói   rõ  ý định của mình.  Nếu đồng  ý  bán lại nhà máy cho ông thì lão Marty sẽ có hai điều lợi. Thứ nhất,  ngoài  số tiền thỏa thuận  với các cổ đông thì lão  sẽ còn được “lót tay” riêng một khoản tiền nữa; thứ hai, sau khi tống khứ lão Tây đang thuê  nhà máy  thì  lão cũng  nhận  số tiền tương tự. “Đồng tiền đi trước   là đồng tiền khôn”. Vừa dứt lời, ông đưa ngay trước cho lão một  ít, không cần  bất cứ một dòng giao kèo ký nhận  gì cả và bảo:

- Thưa ngài,  xin ngài  yên  tâm. Chúng  tôi là những  người làm ăn lớn và trọng  chữ  tín.  Dù có chết  thì cũng không bao giờ đánh  mất chữ tín. Chúng tôi xin hứa  giữ bí mật  chuyện  này. Ngược lại, xin ngài cũng giữ cho chúng tôi một bí mật.

Lão Marty chựng người phân vân, chưa rõ Bạch Thái Bưởi muốn  nói gì? Không phải đợi lâu, ông rành rọt:

- Bao giờ đôi bên  đã ký văn tự thì  xin ông mới tiết  lộ thông tin này ra ngoài.

Tưởng  gì, lão bật cười sảng khoái.

Sau vài lần  gặp gỡ nữa,  lúc ăn tối tại nhà  riêng của  lão,  khi du ngoạn   tại  Đồ Sơn... công việc thương thuyết khéo léo, khôn khéo tạm ổn. Do đôi bên cùng  giữ bí mật nên  khi văn tự bán nhà máy đã  ký  xong, ai ai cũng  biết thì tay người Pháp đang thuê  trở tay không kịp. Đúng thời hạn giao nhà,  nếu chần chừ thì  ông sẽ  báo   sở  Cẩm can thiệp ngay chứ không “một, hai” gì cả!

Từ  đây, Bạch  Thái  Bưởi  đã nắm trong tay một nhà máy  lớn nhất  nhì  ở  Hải Phòng.  Nhưng còn một thắng lợi cũng  quan trọng không kém  là vị trí của  nó, địa thế không đâu bằng.  Nó nằm  sát bờ sông Cửa Cấm, thuận tiện cho tàu  bè đi lại. Theo quy định  của nhà nước, không một ai được phép xây dựng nhà máy ngay trên  bờ sông, nhưng đây là đất  tư thổ. Việc mua bán đất cứ truyền hết đời chủ  này  đến chủ khác,  nhà nước  không cưỡng đoạt  được.  Nhờ  vậy,  Bạch  Thái  Bưởi  còn được hưởng   từ đất  bờ sông cho đến mặt nước  mênh mông trước  mắt. Diện tích đất này hơn 30 ha, rộng thênh  thang bát ngát,  như cách  nói dân gian thì “cò bay mỏi cánh, chó chạy cong đuôi”. Trong đó, có đến  6.548m2 đã dựng nhà cửa. Ngoài  ra còn  có một  cái bể dài  50m, âu tàu rộng  125m có  thể dung cạn được  chiếc  tàu trọng  lượng  cỡ 300 tấn để sửa chữa  ngoài  vỏ và một khu đất đặt cái cừ có thể đóng  tàu mới cỡ ngàn  tấn! Máy móc lớn nhỏ trong nhà máy này không thiếu  một thứ gì. Có cả búa  máy,   máy   cắt sắt, máy bào, máy tiện...  Lại có cả hai lò đúc  lớn, đúc  được  những   vỉa  gang nặng cỡ năm tấn... Nó hoàn  toàn  đủ khả năng làm tàu mới và sửa chữa  tàu.

Dịp này, Bạch Thái Bưởi chính  thức tuyên  bố thành  lập “Giang hải luân thuyền Bạch Thái công ty”. Tại  các  trụ  sở của  ông, trên  vị trí  cao nhất người ta bắt đầu  thấy  phất  phới  ngọn  cờ hiệu  màu vàng,  có hình   mỏ neo và ba ngôi sao đỏ. Trông từ xa, ta thấy   lá cờ như mũi chiếc  tàu hiên  ngang rẽ sóng mà xông pha trùng dương sóng gió...

DANH, TIỀN VÀ KHÁT VỌNG...

Thấy ông ăn nên  làm ra, nhiều người  mới đến bảo ông rằng buôn tàu  bán  bè như thế,  giàu có như thế, thế lực như thế sao không cầu cạnh, chạy chọt xin cái  danh hiệu  “bá hộ”, “hàn  lâm”, “mề đay”, “kim khánh” có phải  là khôn ngoan, vinh dự hơn không? Thậm  chí, lúc này nhà nước đang có chủ  trương thưởng  “Chương mỹ  bội  tinh”  cho những ai có công về thực nghiệp,  vậy tại sao ông không làm hồ sơ để nhận?  Vẻ vang thay! Danh giá thay! Nghe những  lời bàn ra tán vào ấy chỉ  rác tai. Ông bỏ ngoài  tai, không thèm để ý đến.  Có lúc cáu quá, ông nói toạc móng heo:

- Thôi, tôi van, tôi xin các ngài. Các ngài hãy để yên cho tôi làm việc. Trăm công nghìn  việc còn bề bề ra trước  mắt kia kìa!  Cái danh dự hão  ấy, tôi nhận để làm gì?  Được  người  ta thưa thưa bẩm bẩm   là sướng   lắm à? Tôi chả thiết.  Cái hư danh “ông hàn  cụ bá”  có khiến ngân hàng xuất ra cho vài chục  vạn không? Chắc không thể. Tôi chỉ biết một  chữ ký của tôi trị giá đến  bạc muôn bạc vạn là được!

Với hư danh ấy, ông thừa sức làm được,  bởi ông đang là Hội  phó  Hội  Khai Trí  Tiến  Đức,  trụ sở tại ngã ba phố Lê Thái Tổ và Hàng Trống  do chánh thanh tra chính trị L. Marty trực tiếp  chỉ đạo. Dù có nhiều đánh  giá khác nhau, nhưng đóng góp lớn của Hội này đối với văn hóa Việt Nam là đã  cho biên  soạn  và xuất  bản quyển Từ  điển tiếng Việt. Ông tham gia Hội  là gặp  gỡ những  trí thức như Phạm Quỳnh,  Trần  Trọng,  Bùi Kỷ... bàn bạc những công việc  có liên  quan đến văn hóa, chính  trị chứ không phải nhằm “khoe mẽ”.

Một đặc điểm dễ dàng nhận ra ở  Bạch Thái Bưởi là   không bao giờ  ông nguôi ý   định làm  giàu. Nguyên tắc của  ông, tiền phải  đẻ ra tiền. Tiền phải đầu tư để sinh lợi.  Dù  đã  nắm trong tay đến cả chục  chiếc tàu,  nhưng ông còn    có   ý  định mua thêm  nữa. Ông bảo:

- Như thế này vẫn chưa là gì cả. Các  công ty của Hoa kiều, Pháp kiều còn to hơn ta, lớn hơn ta. Ta phải làm cật lực, làm nhiều hơn để họ thấy người Nam ta không phải không biết kinh doanh trên đường sông, đường biển.

Năm 1917, ước nguyện  của ông ít nhiều đã đạt được.

Chương  7. “LÀM  RA  CỦA  CẢI  LÀ MỘT  ĐẠO  LÝ  LỚN!”

Sinh ra vào  thời loạn  lạc,  lại gặp những  người anh hùng đang ngày đêm dấy nghĩa,  một nhà buôn như Bạch  Thái Bưởi đã tự nhận trên  vai mình một gánh giang san còn nặng hơn cả cơ nghiệp của  ông: Làm  cho rạng   rỡ oai danh của  người  Việt trong lĩnh vực kinh doanh.

Ông đã khẳng định:  Chừng nào tôi còn sống,  thì người Pháp đừng nghĩ đến việc  bắt chẹt chuyện  đi lại của  dân Việt.

NHỮNG CHIẾC THUYỀN MANG TÊN ANH HÙNG DÂN TỘC

Năm 1917. Đây là  năm nổ ra cuộc khởi nghĩa của binh lính người Việt trong quân đội Pháp đóng ở  Thái Nguyên. Chủ soái chỉ huy là Đội Cấn, dưới sự tham mưu của  tù chính trị Lương Ngọc Quyến. Lần đầu tiên có một tỉnh  lỵ đã bị quân khởi nghĩa chiếm giữ,  làm  chủ  trong vòng 6 ngày, treo cờ “Nam binh phục  quốc”,   giải phóng   toàn  bộ tù nhân đang bị giam giữ... Đây là  cuộc khởi nghĩa vũ trang lớn nhất,  kéo dài nhất  và có tiếng   vang lớn nhất ở nước ta trong thời kỳ Đại chiến Thế giới lần thứ Nhất.

Có thể ghi nhận đây là cuộc  “binh biến”  lớn nhất kể từ  năm 1884, cái  năm đánh dấu chính  sách dùng người Việt đánh người Việt lần đầu tiên được thực hiện ở Bắc  Kỳ.   Theo đề nghị của trung tướng Millot – chủ tịch Hội đồng  cai quản   Bắc Kỳ – ngày 12.5.1884  thực dân Pháp   ký sắc lệnh chính  thức thành   lập hai trung đoàn  lính ngụy  đầu tiên. Chúng thực hiện  công khai, có  quy mô và  buộc làng  xã phải  cung cấp đủ số người  cho mỗi đợt bắt lính.  Dù bị ép buộc cầm  súng tiếp  tay kẻ thù đàn áp các cuộc  khởi  nghĩa  của người trong một nước,nhưng nếu  được  giác ngộ họ sẵn sàng quay họng súng, đứng về phía chính nghĩa.

Cuộc khởi nghĩa ở  Thái Nguyên dẫu  thất bại, bị thực  dân dìm trong máu  nhưng đã  tạo  ra một tiếng vang rất lớn trong dư luận, gây chấn động toàn   Đông  Dương.  Ngay  cả   cụ   Huỳnh Thúc Kháng,   bấy giờ đang bị giam ở  nhà lao Côn Đảo cũng hay tin và có bài  thơ khoái   trá lạ thường:

Giữa đất bằng nghe trận  sét rền

Tiếng gươm ngục tối dội rầm  lên!

Cái chết  oanh liệt của những nghĩa  quân này đã ảnh hưởng  sâu sắc  đến nhận  thức của nhiều thế hệ. Sinh thời, Nguyễn Thái Học thường tâm sự với bạn bè: “Từ  năm tao lên mười  tuổi!  Hồi  ấy tao còn học chữ Nho ở  nhà quê. Xong buổi  học lại đi chăn trâu, và nhiều hôm chăn sang đến đồng  làng bên cạnh.   Làng  ấy là quê  ông Đội Cấn. Ông Cấn chết đi, còn để lại mẹ  già.  Bà cụ thương con quá, hóa như kẻ dở người.  Hễ gặp chúng  tao là bà cụ lại ôm choàng   lấy, vừa khóc  vừa nói: “Các  cậu! Các cậu! Làm thế nào báo được  thù cho con tôi!”. Tao còn bé, mỗi  khi gặp  bà cụ là lòng  lại bồi hồi! Rồi nghĩ, chỉ  có đạp  đổ  chế  độ thực  dân mới trả hộ được  thù cho con bà cụ!  Ấy,  tư tưởng  cách mạng  nẩy ra trong óc tao từ đấy!”.  Lớn lên, Nguyễn Thái Học đã sáng  lập ra Việt Nam Quốc dân đảng,  lãnh đạo cuộc khởi nghĩa  Yên  Bái,  dù “không thành công cũng thành nhân”.

Với Bạch Thái Bưởi, chưa biết mặt anh hùng Đội Cấn, nhưng Lương Ngọc Quyến thì ông có  nghe tên  khi đến dự những  buổi  bình  văn tại  trường Đông Kinh Nghĩa  Thục, vì ông Quyến là  con trai của Thục trưởng  Lương Văn Can. Hành động oanh liệt  này khiến  Bạch Thái Bưởi rất khâm phục,  và suy nghĩ  rất nhiều. Theo ông, mỗi  người  có một cách để bày tỏ tấm  lòng  son đối với nước non. Nếu các bậc đàn  anh dám đem thân mình ra chống chọi với hòn tên mũi đạn, thì tại sao ta không dám thể hiện một bản lĩnh ngoan cường tương tự như thế?

Chính vì thế,  khi hay tin công ty chuyên  chở đường biển Deschwanden phá sản, ông quyết định mua nốt sáu chiếc  thuyền và  một   số sà lan của công ty rất nổi tiếng  này.

Sự  việc này,  xét trên  bình diện của thời  cuộc đang diễn ra, rất  có  ý nghĩa về chính trị.

Những  chiếc  tàu của Deschwanden dẫu   là những tàu  cũ và nát  lắm, nhưng ông vẫn  bỏ ra một  số tiền lớn để tranh mua, không để lọt vào tay người Hoa, người Pháp. Nhiều người can ngăn vì sự mua bán này không có lợi về kinh tế,  đó là điều mà một doanh nhân dày dạn kinh nghiệm như ông phải tránh, nhưng ông vẫn  chấp nhận. Ông có lý của ông, nếu đọ về súng đạn thì người Việt ta chưa thể bằng ngoại bang, nhưng về kinh thương thì chưa hẳn họ đã họ trói chân, buộc tay được ta. Thái độ và hành  động  của Bạch  Thái  Bưởi  khi mua lại toàn bộ tài sản của một công ty từng “làm mưa làm gió” trên  đường   thủy  xứ Bắc Kỳ đã làm  nhiều người Việt  mát lòng hả dạ.

Không những thế, ý  thức chính  trị của ông cũng thể hiện  rõ nét khi lấy tên của các anh hùng trong sử sách  nước  nhà đặt tên  cho tàu của mình  như Lạc  Long, Hồng Bàng,  Trưng Trắc,  Trưng Nhị, Đinh Tiên  Hoàng, Lê Lợi, Hàm Nghi...

Thật ra, khi mua lại những   tàu “đồng nát”  của công ty Deschwanden, Bạch Thái Bưởi còn ngầm tính  đến  một yếu  tố khác  mà không mấy ai nhìn ra. Tưởng là đắt,  nhưng thật ra là rẻ. Nếu   ta không nhanh tay thì  chủ  nợ của  công ty này   sẽ mua ngay. Như thế, ta phải tiếp  tục đối đầu  với một đối thủ cạnh  tranh mới.  Hơn nữa,  nay có nhà  máy trong tay thì ta cho sửa chữa  lại, chứ có phải ném tiền xuống giếng đâu!

Đến năm 1919, công ty Bạch Thái còn mở thêm chi nhánh ở  nhiều địa phương khác.  Tổng  số tàu lớn nhỏ của ông lên đến 30 chiếc, chưa kể đến các thuyền phụ; 20 sà lan bằng  gỗ  bằng  sắt; 13 chiếc cầu tàu đứng, 16 chiếc  cầu tàu nổi v.v...  Ngoài tàu mang tên  các anh hùng dân tộc, ông còn  có các tàu  Phi Thượng, Phi Long, Phi Hổ,  Bái Tử Long, Khâm Sai, Kinh Lược, Tổng  Đốc, Yên  Bái, Phố Lu, Chợ Bờ...

Các tàu này chạy  trên  17 tuyến đường thủy: Hà

Nội - Nam Định,  Hải Phòng - Bến Thủy, Hải Phòng

- Nam Định, Nam Định - Nho Quan, Nam Định - Kim Sơn, Nam Định - Bến  Thủy,  Hải Phòng  - Hà Nội, Hải Phòng  - Hòn Gai, Nam Định - Ngô Đồng, Nam Định - Lạc Quần,  Hải Phòng  - Móng  Cái, Hải Phòng - Hải Dương, Hải Phòng  - Kiến An, Hà Nội

- Chợ  Bờ, Nam Định - Thái Bình,  Hà Nội – Tuyên Quang...; kể cả vùng  thượng  du Bắc Kỳ.

Nơi đến xa nhất  là Bến  Thủy   do hai tàu Phi Hổ và Bái Tử Long đảm nhiệm.  Tuyến  khó đi nhất lên vùng  thượng  du Bắc  Kỳ,   do tàu  Chợ   Bờ  đảm nhiệm. Trong số các tàu, tàu Lạc Long chạy tuyến Hải Phòng  - Hải Dương là  tàu chở ít hành khách nhất, chỉ 55 người;  tàu chở nhiều hành khách nhất là tàu  Phi Phụng  chạy tuyến   Hà Nội - Nam Định chở đến  1.200 người.

Với phương tiện phong phú này, Bạch Thái Bưởi nhanh chóng chiếm  lĩnh được thị trường, ông nắm bắt rất  nhanh nhu cầu của hành  khách.  Ngoài những tuyến cố  định, ông còn  mở thêm  những tuyến vận  tải theo mùa. Điều này, thấy  ông rất năng động trong kinh doanh, luôn nhanh nhạy đáp ứng được nhu cầu của thị trường. Chẳng hạn, đến  mùa trẩy  hội chùa Hương, ông mở thêm tuyến Phủ  Lý - Bến Đục, hoặc tháng Tám âm lịch  có hội đền Kiếp  Bạc, ông mở thêm tuyến Đáp Cầu - Kiếp Bạc  (4 chuyến/ngày),   Hải Dương - Kiếp Bạc  (1 chuyến/ngày),   Phả Lại - Kiếp Bạc  (15 chuyến/ ngày).

Trước  lúc mở tuyến  đường mới, bao giờ ông cũng cho quảng  cáo trên  phương tiện truyền thông đại chúng với những vần thơ nôm na, dễ nhớ. Chẳng hạn, bài quảng  cáo cho tàu trẩy  hội chùa Hương có đoạn:

Chùa Hương Tích lạ  thay cảnh  vật

Chữ Nam Thiên  đệ nhất đồn xa...

...

Quan quan, khách khách xa gần Hỏa thuyền sẵn  đó đưa chân đi về Sông Phủ Lý gần  kề cạnh bến Thuyền hỏa xa vừa đến  thời đi Chèo Lan trỏ nẻo Đục  Khê

Lại từ Bến  Đục  đưa về Hà Nam...

Và không ít người  dân lúc bấy  giờ đã mang ơn Bạch  Thái  Bưởi,  vì đã làm cho cuộc  sống  của họ thoải mái hơn rất nhiều khi đáp ứng nguyện  vọng đi viếng  chùa cầu lộc những ngày đầu  xuân.

Muốn biết chất lượng tàu của ông  đã được cải tiến như  thế nào, ta thử lấy  tàu Bái  Tử Long  – thời ông mới chân ướt chân ráo bước vào nghề  sông nước – so  sánh. Tàu  Bái Tử Long một chân vịt, nửa sắt nửa gỗ, dài 40m, ngang 6,5m, dung  tích 150 tấn, chở được 160 người. Nay ông  đã có nhiều  tàu vượt trội hơn  hẳn. Chẳng hạn, tàu Phi Phượng hai chân vịt, bằng sắt, dài 40,25m, ngang 9,2m, dung  tích 300 tấn, chở được 1.200 người...

Ta có thể hình dung toàn  bộ cơ sở vật chất  qua các  số liệu được thống kê năm 1919. Dung tích các tàu: 3.600 tấn, trọng  tải: 2.000 tấn, sức mạnh các máy  ước chừng:  3.000 mã  lực,  tốc  độ trung bình: 8 hải lý, tổng   số hành  khách   các tàu có thể chở được:  6.643 người.

KHÁCH HÀNG CẦN GÌ?

Thật không ngoa khi ta đánh  giá Bạch Thái Bưởi là vị tướng   cầm   quân tài ba. Số lượng  công nhân làm việc  cho ông lên  đến hàng ngàn, nhưng họ không biểu tình, đình công như hầu hết các công ty lúc bấy giờ. Tại Hải Phòng  ngót một ngàn người, chia làm hai hạng, hạng làm việc  văn phòng và  ở các  tàu:  271 người,  hạng  làm  thợ trong xưởng máy:  692 người; ở   Nam Định: 199 người; ở   Hà Nội: 108 người; ở  Tuyên  Quang: 69 người; ở  Bến Thủy: 59 người; ở  Việt Trì: 17 người... Ngoài ra còn có những   người  làm  đại  lý, đốc  công trong nhà máy, thư ký  văn phòng...   Thử  tính  số lương, ta thấy  số tiền lên  đến vài vạn bạc chứ không phải là ít.

Sau khi có nhà máy  trong tay, Bạch Thái công ty bắt đầu tiến hành tu sửa, tân trang các tàu. Đành rằng làm việc  này vì chất lượng  tàu phải tốt mới có khả  năng cạnh tranh với tàu của người  Hoa, người Pháp, nhưng như thế vẫn chưa đủ.

Tầm  nhìn  của Bạch Thái Bưởi hơn người ở  chỗ, ông nắm đúng   tâm lý của  hành   khách   đi  tàu.

Nghĩa là  trong kinh doanh, ông luôn nghĩ đến “thượng đế” để có cách  phục   vụ tốt nhất.  Ông quan niệm,  khách  của mình đa phần là  những nông dân như chị Dậu, anh Pha, Thị Nở, Thị Mịch, lão Hạc, Chí Phèo, thằng Mõ; là những thị dân như Kép  Tư Bền, bà Phó  Đoan, Xuân Tóc  Đỏ...  chứ không phải  những  bậc “thượng   lưu  trí  thức”, những “nhà tư sản”, những “ông Tây mắt  xanh mũi lõ”... thì “nội thất”  của tàu phải phù hợp với các đối tượng  trên. Vì thế  các tàu của người  Hoa, người Pháp sau khi mua lại, ông đều cho thay đổi lại toàn  bộ. Sự thay đổi này khiến  người dân quê buôn gánh bán bưng, buôn thúng  bán mẹt không e ngại  “đi  tàu quá  sang” vì  sợ  “chắc   là vé  mắc đây”.

Như vậy cũng chưa đủ.

Nói gì thì  nói, dù có thay đổi hình  thức gì thì giá vé vẫn  là yếu  tố quyết  định.  Bạch Thái Bưởi luôn tìm cách xem xét giảm  giá một cách  hợp lý. Hạ giá vé chút  xíu  nhưng bù lại, khách   đi tàu tăng gấp bội. Những  năm đầu thế  kỷ XX, giá  vé Hải Phòng

- Nam Định là  1,50 đồng, tương đương với  một gánh thóc. Chỉ  có nhà giàu cỡ Nghị  Quế,  Bá Kiến mới dám làm đôi chuyến, chứ chị Dậu, Thị  Nở nào dám bén mảng  đến? Với suy nghĩ  đó, năm 1919, Bạch  Thái  Bưởi  đặt  giá vé cho người  Việt, vẫn tuyến  nói trên,  như sau: ca-bin (hạng nhất): 1,00 đồng;  hạng hai: 0,30 đồng, boong (hạng ba): 0,20 đồng... Ông phân ra nhiều loại  giá vé khác  nhau, để phục  vụ cho nhiều đối tượng,  tùy theo túi tiền của họ. Đây là cách  làm  thông minh, không phải chủ tàu nào cũng  nghĩ  ra. Nhờ vậy hành  khách lên  xuống  tàu ông đủ hạng  người,  đông vui như trẩy  hội, đủ mọi thành  phần.

Muốn được như thế,  thì phải cải tiến  lại tàu.

Sau khi thâu tóm toàn  bộ cơ ngơi của hai công ty lừng danh Deschwanden, Marty - D’Abbadie, Bạch  Thái  Bưởi  còn nhận  cả nhân công của  họ làm việc cho mình  mà ông tin họ sẽ hết  lòng  phục vụ.  Đang đứng trước nguy cơ thất nghiệp,  được ông nhận  vào làm, họ khác nào chết  đuối  vớ được phao? Như thế, lẽ nào  họ không làm việc cho tử tế? Ông đã thấy  được  cái lợi lâu dài và trước   mắt, là được  sử dụng những  người  thợ lành nghề. Không những không mất thời gian đào tạo mà thậm chí, họ còn góp phần  đào tạo tay nghề cho thợ của ta.

Nhưng không chỉ  có thế. Việc đào tạo, thu hút những  tay thợ lành  nghề luôn canh cánh trong lòng của Bạch  Thái  Bưởi. Ông đã  có  ý định  mở trường  kỹ nghệ  ngay trong nhà máy. Trường  này thâu nhận  các em thầy  thợ đang làm việc  cho ông, các thanh thiếu niên  yêu thích nghề máy móc, có đầu  óc thực nghiệp.  Đây sẽ là nguồn cán bộ, công nhân thay thế vị trí của những người đi trước  lúc họ đến tuổi nghỉ việc. Tầm  nhìn  của ông sâu xa và có sự tính  toán  chiến lược, chứ không phải của một người chỉ biết  “ăn xổi ở  thì”.  Tính  cách này hiếm  thấy ở  người kinh doanh Việt Nam thuở  ấy, do nhiều lý do, kể cả lý do bấp  bênh  về đời sống chính  trị khiến nhiều người  không dám  đầu tư lâu dài.  Nhưng Bạch Thái Bưởi lại nghĩ khác.

Nguồn  thợ dồi dào  này  sẽ cùng  công nhân cũ của Bạch Thái công ty sẽ làm  nên nhiều “kỳ tích” đáng nể khác.

SỨ MÊNH BÌNH CHUẨN

Có  lẽ cho đến  lúc cuối đời, không chỉ lực lượng công nhân mà ngay cả  ông Bưởi, lão Thịnh,   ông Chấn...,  thậm  chí các kỹ sư người Pháp cũng không thể lý giải  tại sao nước Nam ta lại có người  thông minh, tài trí  đến   thế.  Đó là trường  hợp quản đốc Nguyễn  Văn  Phúc.  Ông  Phúc  chưa  từng  học chuyên môn ở  trường nào  cả, chỉ  là chân đốc công mà lên, nhưng mọi việc trong nhà máy chỉ một tay ông chỉ huy.

Trước đây, năm 1913, khi khách  hàng ủng hộ Bạch Thái Bưởi ngày càng nhiều, những   tàu cũ kỹ không đủ sức vận chuyển hết thì ông đã  có sáng kiến tân trang, tự nối dài thêm những chiếc thuyền cũ vừa  mua được. Ông chỉ huy nối dài tàu Bái Tử Long, bằng   cách   cắt đôi tàu rồi nối vào khúc  giữa một  khúc  dài 7,8m. Sau thành  công này,  năm 1917, ông lại  cho nối  dài tàu  Yên  Bái thêm  7m; năm 1919 tiếp  tục nối dài tàu Phố Lu thêm  7,2m nữa. Giữa các vết  nối này, các tay thợ đã làm khéo đến nỗi không ai có thể phát hiện  được.  Có hành khách ngớ người khi bước xuống  tàu quen thuộc, cứ tưởng  xuống  nhầm.

Nay, ông Phúc  còn làm thêm  những chiếc  tàu mới,  tự tay ông vẽ  kiểu. Nhiều mẫu  mã khi đưa cho kỹ sư người Pháp xem, họ đều cho là mới  quá, bạo quá nhưng khi thực hiện đều thành công mỹ mãn. Ông đã cho làm mới tàu Đinh Tiên  Hoàng, là tàu  bánh   xe bằng  sắt, trọng   tải 100 tấn,  sức mạnh 200 mã lực; tàu Gia Long cũng   là tàu bánh xe bằng  sắt, cũng   mã  lực  như vậy nhưng trọng  tải tăng gấp đôi. Sự tính  toán chi ly về kỹ thuật đóng tàu, về vận hành  máy móc không thua bất  cứ kỹ sư chuyên  môn nào. Ông thường  bảo:

- Ngày xưa, cụ Cao Thắng chỉ xem qua các kiểu súng của Pháp  mà chế  tạo ra các khẩu  súng mới. Lúc ấy, cụ cùng  các nghĩa   quân của tướng  quân Phan Đình  Phùng sống trong rừng sâu núi thẳm, thiếu thốn  trăm bề nhưng cụ cũng   làm  được. Chẳng lẽ  nay ta có  trong tay đầy đủ máy  móc, nhưng lại không làm được như cụ à?

Công trình đáng kể nhất  của ông Phúc vẫn là chế tạo chiếc  tàu mang tên Bình Chuẩn, là một  sự kiện gây tiếng vang rất lớn lúc đương thời. Tài trí  như ông Phúc, ý  tưởng  táo bạo của ông Phúc nếu không được  sự ủng hộ, tán thành  và đầu tư kinh phí  của Bạch Thái Bưởi thì liệu có  thực hiện được không? Điều này cho thấy bản thân ông Bạch,  dù là một  nhà  doanh nghiệp nhưng cũng  có thiên hướng về công việc  có tính  chất  sáng  tạo của khoa học kỹ thuật.

Trước lúc  bắt tay vào  công việc, ông Phúc đã trực tiếp trình  bày kế hoạch với ban quản trị của Bạch Thái công ty. Về kinh phí,  thời gian thực hiện, nhân công được mọi người thông qua nhanh, vì đây là kế  hoạch   được  sự thống   nhất  trong mọi thành viên, nay chỉ đợi ấn định ngày tiến hành. Cái khó  nhất  là đặt tên chiếc  tàu này như thế nào? Đã đến khuya, nhưng mọi ý  kiến vẫn chưa ngã ngũ. Cuối cùng Bạch Thái Bưởi bảo hãy để ông suy nghĩ thêm, và sẽ có câu trả lời vào ngày  sớm nhất.

Sau cuộc họp, suốt đêm  hôm đó ông lại trằn trọc. Mãi đến   lúc gà gáy canh ba mới chợp  mắt. Những trang sử nước  nhà  vẫn lẩn quất trong giấc  ngủ chập chờn. Những  ngày sau, ông vẫn chưa tìm được  cái tên ưng ý. Lấy  tên của danh nhân để đặt thì mình  đã làm rồi, hơn nữa, nó cũng  chưa có sức khái quát cho ý  nguyện  của ông. Lấy tên  một địa danh cụ thể? Tàu của mình  sẽ xông pha khắp năm châu bốn biển kia mà. Chẳng   lẽ lấy tên  mình? Lố bịch! Cuối cùng, ông quyết định chọn cái tên Bình Chuẩn.

Tại sao?

Khi nhắc đến  Bình  Chuẩn,  lập tức những người yêu  sử  nhớ  đến một  nhân vật  kiệt xuất   có tư tưởng đổi mới triệt để dưới triều Tự Đức  là Đặng Huy Trứ. Ông là người  có công đưa nghề nhiếp ảnh vào trong nước  và cũng  là người đầu tiên mở hiệu ảnh  tại Việt Nam. Sau khi thi đậu ra làm quan, ông được nhà vua tin cậy giao nhiều trọng trách. Chính ông được  triều  đình nhà  Nguyễn  giao nhiệm   vụ cải trang thành người Thanh đi Hương Cảng dò thám  thực lực của người  phương Tây. Tại đây, ông đã thu thập tài liệu  để viết  kỹ thuật  vận hành  của máy  hơi nước.  Về nước,  ông chỉ huy đóng “Mẫn  thỏa khí cơ đại đồng  thuyền” – là chiếc tàu chạy bằng máy hơi nước đầu tiên dưới triều Tự Đức. Đối với một người theo Nho học mà có được tinh thần  nhạy cảm với cái mới như thế thật đáng quý, đáng trân trọng biết  chừng nào. Sau những chuyến công cán, ông đã dâng lên vua Tự Đức bản “Công cuộc  tự cường  tự trị ở  nước ngoài”  mà ông đã nhọc  công tìm hiểu, nhận  xét và ghi chép   lại. Nếu vua tôi trong triều nghiêm  túc đọc  và rút ra những kinh nghiệm cần thiết để áp dụng  thì hay biết bao nhiêu. Rất tiếc, đọc xong văn bản này, Tự Đức chỉ phê mấy chữ “Chuyển nội các lưu giữ”(!). Năm 1866, khi được  cử làm Biện   lý bộ Hộ, Đặng Huy Trứ đã có sáng  kiến  xin nhà vua thành  lập Ty Bình Chuẩn tại Hà Nội.  Có thể ghi nhận đây là một biện pháp tích cực dưới triều Nguyễn nhằm chấn chỉnh công thương nghiệp  nước nhà. Ty này có nhiệm vụ  kinh doanh buôn bán, gầy  dựng  tài chính cho quốc gia; mở nhiều hiệu buôn (như Lạc Thanh, Lạc Sinh, Lạc Đức Điếm...)   ở Hà   Nội;    giao lưu hàng hóa giữa miền xuôi và miền ngược; khai thác mỏ ở  Thái Nguyên; động viên sĩ phu mở đồn điền vừa sản xuất  nông nghiệp  vừa luyện quân; sản xuất thiếc  ra nước ngoài...

Là thế  hệ sinh sau đẻ muộn,  Bạch Thái Bưởi chia sẻ với  sự ra đời của Ty Bình Chuẩn là vì mục  đích lo cho dân, cho nước  và ông cũng rất tâm đắc câu nói bất hủ của người  có sáng kiến  thành  lập: “Làm ra  của   cải  là  một   đạo   lý  lớn,   không thể coi thường”. Chao ôi! Tiền nhân sống cách ta hàng mấy mươi năm trước  còn có suy nghĩ như thế, thật đáng kính  phục biết  chừng  nào! Và chiếc  tàu thủy chạy biển xuyên Việt đầu tiên  của Bạch Thái Bưởi đã mang trong mình  nó một sứ mệnh   lớn với cái tên  Bình Chuẩn!

“CHÚA SÔNG” XỨ BẮC KỲ

Công ty Bạch  Thái  đã huy động gần 800 công nhân làm  tàu Bình Chuẩn. Lúc  bắt tay vào  làm cũng  là lúc cuộc Chiến  tranh Thế giới lần thứ Nhất sắp kết thúc. Nước Pháp đang thoi thóp trong cuộc chiến,  vì thế hàng hóa sang Đông Dương trở nên khan hiếm. Nhiều mặt hàng  không đủ cung cấp cho thị trường. Trong kỹ thuật  đóng  tàu rất cần đinh tán ri-vê,  bu-loong... nhưng nay mua không có. Chiến tranh đang nổ ra, hàng  hóa từ Pháp  đến Đông Dương bị ách  tắc. Nguyên liệu thiếu be thiếu bét. Nhưng trong cái khó  lại ló cái khôn. Mày mò trong sách kỹ thuật,  ông Phúc cùng các tay thợ giỏi nghề chế  tạo ra máy sản xuất hàng loạt! Hầu  hết các vật dụng  để vận hành  tàu đều được chế tạo tại đây. Họ đúc luôn cả nồi  hơi, khung máy v.v...  Theo tính toán của ông Phúc, tàu Bình Chuẩn được thiết kế  toàn  bằng  sắt thép,   dài  46m, rộng 7,2m, sâu 3,6m, hai cột trục, mỗi  cột nặng 10 tấn, trọng  tải 600 tấn, động  cơ hơi nước 400 mã lực, vận tốc 8 hải lý/giờ. Và họ đã làm đúng  như thế.

Để có thể hình dung ra không khí làm việc trong nhà máy của Bạch Thái Bưởi, ta hãy đọc  lại bài ký sự của  ông Quan Dục Nhân - người Hoa. Bài này được viết sau khi khi tàu Bình  Chuẩn  đã hạ thủy và  đăng trên  các   báo    ở Quảng Đông như Nhân quyền báo, Tổng  thương hội báo, Đại  công báo... Nhà báo Thượng   Chi đã  dịch lại  và  cho in trên Nam Phong tạp chí  số 32 (1920):

“... Ngày 18, ta cùng với bạn ta xuống Hải Phòng, nhân cơ hội ấy ta có đi xem các kiểu mẫu  tàu của công ty Bạch Thái, nên ta mới định  chí đi đến tận nơi để xem xét thử  cái sự nghiệp cả công ty ấy ra làm sao.

Người  bạn đưa ta đến nhà máy  công ty Bạch Thái; trong công ty ấy vẫn   có nhiều người Trung Hoa ta làm  công. Lúc  vào  đến nơi thì  lấy một người trong bọn Hoa công làm thông ngôn, chủ khách mừng mặt nhau rồi, ta mới  bày tỏ lai ý, chủ nhân lãnh ý  rồi cho người nhà đưa ta đi xem công xưởng, lúc đến  nơi thì  thấy  có một  người  giám  đốc đứng sẵn đón ta ở  cửa, chắc hẳn chủ đã dùng  điện thoại mà thông báo trước.

Kẻ xưng giám đốc xưởng ấy cũng   lại là người An Nam tên là Nguyễn Văn Phúc, không hề đi du học nước ngoài, mà cũng không có bằng  cấp tốt nghiệp ở trường công nghệ  nào cả, mà trong tay tinh nghề thợ, làm giám đốc được một xưởng máy.

Nguyễn quân đưa ta đi xem khắp trong xưởng, khi bấy giờ đúng  9 giờ rưỡi,  nhân công đương làm lụng,  thợ thuyền ước được  500 người,  máy móc ước được  ba bốn chục  bộ, máy  bào, máy  tiện,   lò nấu, không thiếu  thức gì, trong xưởng xếp đặt thật là chỉnh đốn.

Ta đi xem khắp các bộ phận  ở  trong xưởng rồi thì Nguyễn quân lại đưa ta ra ở  đàng trước xưởng xem các  tàu  và xem các  cừ đóng   tàu  với  cái đà chữa  tàu.

Năm nay trong xưởng  ấy mới đóng  được  một chiếc  tàu toàn bằng sắt  để chạy bể, đặt tên  Bình Chuẩn, đã làm lễ hạ thủy  rồi,  mà nội bộ hãy còn chế  tạo trong xưởng   và đương trục hai chiếc tàu lên  trên  đà để chữa lại: Chiếc  Hùng An là tàu  bể mà  mua ở  Hồng Kông đem về dùng, chiếc  Đinh Tiên Hoàng là tàu  của  công ty, để chạy trong sông. Công nghiệp như thế kể cũng  đã to tát lắm mà độc một tay người An Nam kinh lý nổi,   và lại chỉ dùng  người  bản xứ đứng giám đốc được việc chế tạo, thời  đủ biết  cái trình độ của người  An Nam ngày nay đã lên  cao mấy bực rồi.

Ta còn  nghe nói  công ty Bạch  Thái  mới mua thêm một chiếc  tàu 3.000 tấn   ở bên Mỹ nữa để về chạy sang Âu,  Mỹ, Nhật  và các nước  khác,  xem bấy nhiêu  cũng đủ biết  cái thương nghiệp  của họ cũng  đã có cái cảnh  tượng  tiến  hóa hẳn rồi”.

Những thông tin này   là chính  xác, tuy nhiên, cũng cần  bổ sung thêm  một chi tiết nữa. Ngoài việc  đã mua thêm  chiếc  tàu nặng 3.000 tấn, thì Bạch  Thái  Bưởi  còn có dự định mua thêm  chiếc tàu  của  công ty Roque, nhưng công ty này  do chính  phủ Pháp trợ cấp nên việc thương lượng gặp nhiều khó khăn.

Ngày  ấy, để động viên  tinh thần làm việc của mọi người,  ngay trong nhà xưởng,  ta thấy  có ghi một câu nói trứ danh của Bạch Thái Bưởi: “Trước kia ta cạnh tranh với  các  Hoa thương trên  mặt sông, từ nay trở đi ta lại cạnh  tranh với các tàu bè trên mặt biển”. Ông Quan Dục Nhân nhận  xét: “Ôi! Lời  ấy chẳng   hóa  ra là  lời  khoa trương lắm  ư. Nhưng mà cái chí tiến  thủ của người An Nam cũng đáng khen vậy”.

Sau gần hai năm lao tâm nhọc trí, những người thợ  tài  hoa Việt Nam đã hoàn  thành   tàu Bình Chuẩn một  cách  xuất  sắc. Việc làm  của công ty Bạch Thái đã khiến  báo chí đương thời không ngớt lời khen ngợi. Chẳng  hạn, báo L’éveil  Economique de L’ Indochine (1919) có đoạn  viết:  “Đang thời kỳ khủng  hoảng  mà một hãng tư nhân bản  xứ đóng được những con tàu  tầm cỡ  như vậy, trong khi mọi thứ đều thiếu thốn, sắt thép   đắt kinh khủng và chỉ  bằng  vốn  tự có, không miễn giảm thuế, không dựa vào nhà nước, chẳng cầu cạnh ai, cũng chẳng  có một  chút  hơi hướng  tài trợ nào, hãng này tự xoay xở theo cách của mình  với muôn vàn nỗ lực, đã chứng   tỏ, hơn mọi  lời lẽ, sức  sống   và sự thịnh  vượng của nó”.

Cảng Hải Phòng được vinh dự  là nơi chứng kiến ngày  hạ thủy   của  tàu  Bình Chuẩn. Đó   là  ngày 7.9.1919 – đánh  dấu một sự kiện  trọng  đại của ngành công nghiệp đường thủy Việt Nam, là hình ảnh  tượng   trưng  cho  Phong  trào   chấn hưng thương trường,   cổ  động  thực  nghiệp của  giới doanh nghiệp tư sản  dân tộc nước  nước  Nam trong những năm đầu thế  kỷ XX. Ngày đó, hàng ngàn người hiếu  kỳ đã đến  dự. Lão Thịnh  đã thay mặt Bạch Thái Bưởi phát biểu đôi lời, sau đó Đốc lý Métaireau  đáp từ.

Đây là thời   điểm thiên  hạ  tôn vinh Bạch Thái

Bưởi  là “chúa sông” Bắc Kỳ.

Chương  8. GIONG  BUỒM RA  BIỂN LỚN

Trong Thương học phương châm,  sĩ phu Lương Văn Can đã nhắc đến việc “toàn cầu đi lại  như một nhà”, kêu  gọi dân ta chú trọng ngoại thương, nên  học  hỏi để tăng cường giao lưu buôn bán với quốc  tế. Những tưởng  đó là điều khó khăn muôn trùng khi dân Việt đang một cổ hai tròng,  thì Bạch Thái Bưởi chính là  người khẳng định “làm được”  bằng những hành độngthực tiễn của mình.

SỨ MÊNH CỘNG ĐỒNG

Không riêng  gì Bạch  Thái  Bưởi  đang “làm mưa làm gió” trên  thương trường   mà các nhà tư sản khác  cũng  đang phát  triển nhanh. Tại  Hà  Nội, công ty Quảng Hưng Long buôn hàng nội, ngoại hóa  năm 1907 số vốn  chỉ  3.000 đồng mà  đến năm 1920 đã tăng vọt lên  200.000 đồng; công ty Vũ Văn An ngoài việc  mở thêm xí nghiệp nhuộm, tẩy  hấp len dạ... cũng  đủ vốn mở thêm  nhà máy bia; xí nghiệp  dệt Lưu Khánh Vân, xí nghiệp  thêu Trương Đình Long cũng  mở rộng  sản xuất,  tăng thêm  công nhân; tương tự, nhà  máy  ép dầu  của công ty Đinh Xuân Mai, nhà máy làm vỏ hộp Ích Phong, hãng  nước  mắm Vạn Vân, xưởng cưa Yên Mỹ của  Nguyễn Đình Phẩm,  hãng xe cao su của Hưng Ký, hãng chè Tiên Long, Đồng Lương...  cũng có những   bước  tiến bộ đáng   kể. Không riêng  gì Bắc Kỳ  mà  tại Nam Kỳ, Trung Kỳ các nhà  tư sản Việt Nam cũng đang quyết liệt nhoi lên.

Trong báo  cáo  cuối  năm 1919 của  Phủ  Toàn quyền Đông Dương có đoạn:  “Trong các giới người bản xứ, đâu đâu cũng thấy cái ý  muốn bước theo nền công nghiệp của người  Pháp  và tổ chức  theo lề lối hiện  đại”.  Trên  báo L’éveil  Economique de L’Indochine (1921) ghi nhận: “Những  người Pháp xa Bắc Kỳ sáu,  bảy  năm nay quay trở  lại sẽ thấy một sự thay đổi  lớn. Họ đã có những  cửa hàng lộng lẫy ở  những phố sang trọng. Một trong những nhà in khá nhất ở  Hà Nội là của người   Việt   Nam”.

Trước  sự phát  triển này,  Bạch  Thái  Bưởi  là một trong nhà  tư sản đã phát  động  một  cuộc  cạnh tranh mới, dữ dội, quyết   liệt  đối với các chủ Hoa kiều.

Theo nhà  sử học  Trần Huy Liệu:  “Với  sự phát triển về kinh tế, ý  thức giai cấp cũng  nẩy  nở mạnh mẻ. Một trong những biểu hiện  rõ rệt nhất của ý thức tư sản dân tộc đã trưởng   thành  thời kỳ này là thái  độ của  tư sản Hà Nội đối với sự chèn  ép của tư sản Hoa kiều và người  Pháp.  Trong phong trào vận động tẩy chay Hoa kiều (chủ yếu là tư sản Hoa kiều) ở Hà  Nội   năm 1919, về khách quan cũng  có bàn tay của tụi tư sản Pháp  xúi giục, một mặt để cạnh tranh với tư sản Hoa kiều, một mặt để gây chia rẽ  chính  trị giữa Việt Nam và  Trung Quốc, nhưng căn bản nó vẫn  xuất phát  từ mâu thuẫn về quyền lợi kinh tế”.

Nhà sử học Trần  Văn Giàu khởi đầu cho phong trào  này  là từ Nam Kỳ, do: “Báo Diễn đàn  Bản  xứ (la Tribune Indigène)   của nhóm  “Lập  Hiến” Bùi Quang Chiêu, Nguyễn Phú Khai có đăng một bức thư (chắc  là giả mạo)   của  một  tên Lý Thiên nào đó; thư này  là một  bài nói rằng  người   Hoa kiều thóa mạ người  Việt Nam. Tiếp theo bức thư đó, dưới mắt  gọi  là “trung lập” của bọn Pháp,  một phong trào “tẩy chay các chú”  nổ lên  rầm rộ  ở Sài Gòn, rồi dây ra như một làn thuốc pháo đến  Hải Phòng, Hà Nội  và nhiều tỉnh  lỵ khác  như Nam Định,  Phủ Lý, Thái Bình.  Truyền đơn và biểu tình  rất tự do trong một  xứ chưa hề có tự do rải truyền đơn, hay tự do biểu tình ngoài phố. “Người An Nam không chịu gánh vàng đi đổ sông Ngô nữa”, “Hãy lập cửa hàng, cửa hiệu  của người An Nam”, đó  là những khẩu hiệu đương thời,  rõ ràng  những  khẩu hiệu đặc sệt  nội dung tư sản  mà không có tí  mùi  vị phản đế, phản phong...  Học sinh, sinh viên và con cháu các nhà tư sản Hà Nội mỗi  chiều đến  tập hợp thành  nhóm  đông  đảo  biểu tình ở   phố  Hàng Buồm. Lắm cuộc  xung đột  nhỏ xảy ra. Khi Pháp tính đạt xong mục đích chia rẽ và sợ sinh ra mất trật tự trị an, chúng bắt đầu bắt mấy  người,  xử án mấy vụ, thì phong trào “tẩy chay” tắt mất   và mấy cửa  tiệm ăn vừa mọc,  phần lớn  cũng  lặn theo. Trong báo cáo chính  trị của Phủ Toàn quyền cuối năm 1919, có những   câu đáng   chú  ý:

“Phong trào tẩy chay xảy ra ở  Sài Gòn  này, tuy nó quá trớn  nó cũng  có ý  nghĩa rằng tư tưởng  đã đổi  mới; mới đây ít năm thì người Nam Kỳ chẳng những không thích mà  còn  lại sợ cái việc   buôn bán;  bây giờ họ thấy  thương mại   là quan trọng cho họ và họ cần   phải   cố gắng trên  cái  hướng này”.

Lại  có câu:

“Những  người chủ chốt trong vụ tẩy chay này  (ở Bắc) nói chung là thuộc  vào hạng thương gia giàu có,  hạng   thầu khoán   lớn,  đặc  biệt là  các   ông Nguyễn Hữu Vĩnh,  Bạch Thái Bưởi và ông Sen”.

Đó là lần  đầu tiên  của tư sản Việt  Nam; không chống Pháp mà chống Hoa kiều!”.

Qua thông tin đáng tin cậy này,  ta thấy  dù có những  hạn chế, nhưng qua phong trào tẩy chay, giai cấp tư sản Việt  Nam đã  bắt đầu ý  thức được vai trò của mình  trong công cuộc chấn hưng nền thực nghiệp   nước nhà. Riêng  cá  nhân Bạch Thái Bưởi  đã tạo ra hai sự kiện.   Thứ  nhất,  ông tiên phong xướng lên  phong trào tẩy chay tại  Bắc Kỳ, kêu  gọi người  Việt Nam ủng hộ người  Việt Nam; thứ hai, ông đã đóng được tàu Bình  Chuẩn   mà ý nghĩa  của nó thì ta đã biết.

Việc  làm này không chỉ người Việt,  mà ngay cả các “đại gia” tư bản Hoa kiều, Pháp kiều cũng phải ngả nón kính  phục, kiêng dè...

Từ lúc khởi  nghiệp  chỉ quanh quẩn tuyến đường thủy Nam Định - Hà Nội,  Nam Định - Bến Thủy, nay tàu bè Bạch  Thái  Bưởi  đã vươn đến Sài Gòn. Ngày 29.8.1920 là chuyến  xuất phát đầu tiên  của tàu Bình  Chuẩn  trên  tuyến  Hải Phòng - Sài Gòn, khi dừng  lại tại Đà Nẵng được  vua Bảo Đại kinh lý xuống thăm và khen ngợi. Tàu Bình Chuẩn  còn  có vinh dự  là chiếc  tàu do người Việt Nam sản xuất, lần đầu tiên  chạy  từ Hải  Phòng   vào Sài Gòn.  Nó cập cảng ngày 17.9.1920.  Sự  kiện này  làm  náo nức tinh thần  của giới kinh doanh Nam Kỳ, họ cho đúc bảng đồng  tặng tàu Bình Chuẩn với dòng chữ chói lọi làm kỷ niệm:  “Tặng  tàu Bình Chuẩn, chiếc tàu Việt  Nam đầu tiên  tại Cảng  Sài Gòn”.

Mỗi tháng, tàu Bình  Chuẩn  có hai chuyến đi Đà Nẵng, Sài Gòn. Giá vé hành  khách  Hải Phòng  - Đà Nẵng, người  Tây phải  trả 20 đồng;  người Việt rẻ hơn, ngồi trong phòng thoáng mát 15 đồng/người, nhưng đứng trên boong chỉ 6 đồng/người. Đến Sài Gòn,  giá vé người   Tây 60 đồng; người Việt chỉ phân nửa và đứng  trên  boong thì 20 đồng/người. So với các tàu của chủ người  Pháp  thì  giá vé của tàu này  rẻ hơn phân nửa. Ngoài ra, ông lại tiếp  tục mở thêm nhiều tuyến đường ở Bắc  Kỳ  và  các   tuyến vận tải đường  biển và tất nhiên không chỉ dừng lại ở  đó.

Đến lúc này mọi người đã thấy Bạch Thái Bưởi là  người  có tài quản lý, đủ sức quán xuyến,   điều hành  công việc một  cách  khoa học.  Khi  tham quan trụ  sở của  ông, nhà báo Thượng   Chi nhận xét: “Xét cái cách ông xếp  việc  và dùng người thời thật   là  chỉnh đốn  đâu  vào  đấy.   (Trụ)   sở ông nghiễm nhiên  như một  sở nhà  nước  không khác gì; sổ sách giấy má làm theo lối Tây cả, mà trong cách dùng người cắt việc  thời có châm chước theo lối Tàu.  Đi dạo qua một lượt các phòng  trong sở của ông ở  Hải Phòng,  coi thật  có phong thể lắm; buồng ông chủ, buồng  thư ký, phòng  giữ sổ kiểm tiền, phòng  phát  vé tàu, chỗ  này đánh  máy chữ, chỗ kia bàn tính,  người làm chật ních,  khách  tới tấp nập, không tòa Công sứ tỉnh nào bằng”.

TINH THẦN “CÔNG  LÊ”

Do biết  cách  tổ chức  hợp lý, khoa học nên  dù bận trăm công ngàn việc, ông vẫn  đủ sức mở rộng sang nhiều lĩnh vực kinh doanh. Một việc làm tiêu biểu nhất cho sự  nhanh nhạy  và thức  thời  nhất của ông là  đầu tư vào lĩnh  vực in ấn, báo chí  và tham gia vào các cơ quan quyền lực của nhà nước. Đây chính là nét  mới  thể hiện bản lĩnh chính  trị, và  sự  hiểu biết  của tư sản Việt Nam trong công cuộc đấu tranh. Họ cần  có tiếng  nói chính  thức tại nghị  trường,  tại hội đồng  thuộc  địa,  viện  dân biểu cũng như trong hội  đồng thành  phố; cần  có cơ quan ngôn luận hỗ trợ, bảo vệ quyền lợi cho công cuộc  kinh  doanh của  chính mình và  giới   của mình.  Bạch Thái Bưởi đã bước chân vào làng báo trong thời điểm này.

Tạo một bước chuẩn   bị cho công việc  mới mẻ này, trước hết ông mở nhà in. Ban đầu ông bỏ ra số tiền khổng  lồ là 30.000 đồng để xây dựng nhà in Đông Kinh ấn quán  (Imprimerie Tonkinoise). Sau, nhận  thấy  sự đầu tư ấy  vẫn chưa đủ  sức cạnh tranh với nhà  in tiếng tăm khác như Viễn Đông (IDEO), Nordemann... nên  ông mạnh  dạn xuất thêm  20.000 đồng nữa trang bị  thêm  máy móc. Với cơ ngơi đồ  sộ này, ông giao người em rể là  Lê Văn Phúc  quản  lý. Đông Kinh ấn quán  trở thành một trong những  nhà in lớn  và ra đời sớm nhất  tại Hà Nội. Sự ra đời của một loạt nhà in lúc bấy giờ đã hình  thành  một lớp công nhân mới mà trong dân gian có câu đùa:

Trông xa cứ tưởng   là ông phán

Đến gần thì ra toán  thợ in!

Khi có nhà  in trong tay, ông bắt đầu bước sang lĩnh  vực thông tấn báo chí.  Với mong muốn  góp phần trong việc nâng cao dân trí,  cổ động  cho phong trào thực nghiệp  và bảo vệ  quyền lợi cho nền công thương Việt Nam, ông xin phép chính phủ ra tờ  Khai hóa  nhật   báo.  Tờ báo  này  số 1 phát hành vào ngày 15.7.1921, tòa soạn  và trị  sự ở   82 phố  Hàng  Gai (Hà Nội),  phát  hành  được 1.751 số, đình   bản vào ngày 31.8.1927.  Cùng với Thực nghiệp  dân báo, Hà Thành   ngọ báo, Đông Pháp, Nông-công-thương báo thì  lúc đó Khai hóa nhật  báo của ông là một  trong năm tờ  báo phát hành  hàng ngày.

Khi khảo  sát tờ báo này ta thấy  nó không có sự bảo trợ về tài chính  của chính  quyền; những nhân vật  có khuynh hướng  tích  cực như Hoàng Tích Chu, Đỗ Thận... đã nhận trách nhiệm  chủ bút, trợ bút để điều hành. Bạch Thái Bưởi không ngần ngại nói  rõ tôn chỉ, mục đích tờ báo này:  “Một   là giúp đồng  bào ta tự  khai hóa, dạy bảo lẫn  nhau... mở mang con đường thực nghiệp.  Hai là giãi  bày  cùng Chính phủ bảo hộ những  yêu cầu thiết thực, chính đáng của quốc dân. Ba là  diễn giải những  ý  kiến, những  lợi ích,  tác hại của các công việc Chính phủ đang làm...”.

Kỳ  lạ thay cho bản lĩnh  của Bạch Thái Bưởi. Đời người chỉ làm được những việc như trên, kể ra đã là một   sự phi thường. Nhưng không hài lòng  với những   gì đã có, ông còn thể hiện ý  chí tiến  thủ thật khủng khiếp.  Với tầm nhìn  của một người dày dạn kinh nghiệm trên  thương trường, ông đã  ý thức  mở rộng nhiều lĩnh  vực kinh doanh. Không chỉ làm báo, lập nhà in mà ông còn tham gia khai thác mỏ than. Trụ  sở Công ty than của Bạch Thái Bưởi ở Hải Phòng  nằm trên đại  lộ mang tên đô đốc Amiral de Beaumont (nay là phố  Đinh Tiên Hoàng).

Từ năm 1921, ông đã đầu tư khai thác hai mỏ Ăngtoan và  Cađíp,  với một tuyến  đường sắt  chở than dài 3km, sản lượng hàng năm lên  đến 3.000 tấn. Năm 1925, ông còn mua thêm hai mỏ Bí Chợ và Yên Thọ, tổng cộng 1.924  ha và làm thêm tuyến đường sắt dài  5,5km.  Ngoài ra, ông còn chung vốn với nhà  tư sản  Lê Thị Toán khai thác 450 ha ở Quảng Yên,  hàng năm sản xuất được  9.500 tấn... Cùng  với những  công việc trên,  công việc kinh doanh tàu thủy của ông cũng đang ăn nên làm ra.

Một dịp may đến  với Bạch Thái Bưởi là lúc  trúng thầu chiếc tàu   mang  tên   toàn  quyền  Albert Sarraut, do xưởng Ba Son (Sài Gòn) đóng. Tàu này dài 85 thước,  rộng 12 thước,  sức chở 3.300 tấn, trọng lượng 6.000  tấn, vận tốc 12 hải lý/giờ, công sức 12O mã lực,  có bốn  kho chở hàng,  năm trục bốc dỡ hàng.

Tại sao chiếc  tàu hiện  đại thời đó được mang tên này?

Từ  năm 1887, Tổng  thống Pháp chính  thức ký sắc  lệnh quy định quyền lực Toàn  quyền Đông Dương, tính đến năm 1945 – kết thúc vai trò của chính   phủ Pháp  tại Đông Dương – có  tất  cả  33 chức   sắc thực  dân giữ chức  vụ Toàn  quyền hoặc Quyền Toàn quyền. Albert Sarraut có hai lần  giữ chức  vụ quan trọng  này vào năm 1911-1914 và năm 1916- 1919. Y là một  trong những mục tiêu ám sát của các đảng cách mạng Việt  Nam. Tổ chức Việt Nam Quang phục  hội của cụ Phan Bội Châu năm 1912 từng phái  Nguyễn Hải  Thần về nước ném bom giết y, lúc y dự lễ xướng danh tại trường thi Nam Định, nhưng do chần chừ,  thiếu quyết đoán nên Nguyễn Hải Thần  đã không hoàn thành nhiệm  vụ.

Qua tờ  Khai hóa nhật  báo, ta biết khi có  chiếc tàu  Albert Sarraut, Bạch Thái Bưởi tính  toán kế hoạch:   “Lấy  Sài Gòn làm trụ sở cho tàu tải gạo và hàng hóa đi Phi Luật Tân, tới Phi Luật Tân dỡ gạo, rồi lại xếp  các thứ  hàng  tạp hóa  của Hoa Kỳ  tại bản  xứ đi buôn bán  tại Hương Cảng  và Thượng

Hải...   Ở Thượng   Hải và Hương Cảng  xếp  các thứ hàng hóa hai nơi đó về Hải Phòng,   từ Hải Phòng về Nam Kỳ... đi qua cõi Viễn Đông mà không chỗ nào đến  nỗi phải cho tàu chạy  không cả” (số báo ra ngày 18.2.1921).  Từ ngày  1.6.1922,   tàu Albert Sarraut đã khởi hành chuyến  đầu đi Trung Quốc và Nhật  Bản.  Các tàu của ông lần  lượt  có mặt  tại bến  các nơi như Thượng  Hải, Hương Cảng, Thiên Tân, Hán Khẩu,  Ấn Độ, Phi Luật Tân, Tân Gia Ba... Dù sống với khát vọng vượt đại dương, nhưng ý thức phục vụ cộng đồng  vẫn  luôn âm ỉ  trong tâm thức của ông.

Trước đây, người  Pháp  đã làm đường  xe lửa  từ Cẩm Giàng  về đến Phú  Ninh Giang và  Kẻ  Sặt, không đem lại lợi nhuận   bao nhiêu.  Nhưng Bạch Thái  Bưởi  lại có cái nhìn  khác.  Là người  xông xáo và bám  sát thực  địa,  ông cho rằng nếu  mở một đường xe lửa từ Nam Định ra Hải Phòng,  qua Thái Bình thì  sẽ thành   công hơn vì Nam Định - Thái Bình là vùng  đất  trù phú,  dân cư đông đúc. Hơn nữa, ông nghĩ  rằng  có thêm nhiều tuyến đường thì việc đi lại của người  dân sẽ thuận tiện hơn. Vì thế, trong thời gian này,  dù đang tung hoành ngang dọc trên  đường thủy, nhưng ông vẫn đầu tư làm thêm đường xe lửa. Việc  làm này sẽ khiến số lượng khách đi tàu thủy của ông ít đi, nhưng ông không toan tính  sự thiệt  hơn ấy.

Nhân chứng đương thời  là nhà báo Thượng  Chi đã đánh  giá đúng: “Dẫu  Bạch Thái Bưởi tính riêng việc  của ông mà  thực   là mưu việc công ích  vậy. Những  nhà doanh nghiệp   lớn mà giúp được cho nước mình  phú cường cũng là  như thế  cả. Người ta phàm mưu việc  gì to lớn, biết  trông rộng tính xa, thì bao giờ sự lợi ích  cũng  phổ  cập được  nhiều người, không chỉ  lợi riêng một mình mình; có thể lấy cái công lệ rằng phàm  việc  gì có lợi cho nhiều người   mới  thật  là lợi cho mình, nếu không lợi cho người  khác,  hoặc tổn hại  cho người ta, thì dẫu mình có lợi thì  cái lợi đó cũng  không bền. Xưa nay những người buôn bán to như ông Bạch Thái Bưởi, đều là  những người hiểu cái  công lệ  ấy  và  biết trông rộng tính xa cả”.

Chương  9. PHÚT  CUỐI Ở  THƯƠNG TRƯỜNG

Quá nhiều  biến động lịch sử, đặc biệt là những chính sách chèn ép kinh hoàng  của thực dân nhằm bóp chết những  nhà kinh doanh lớn của  Việt Nam đã đẩy  Bạch  Thái Bưởi vào một hẻm cụt với đầy  rẫy  hiểm nguy. Những hành động vì nghĩa  của ông đối  với phong trào dân tộc, những động thái khuyến  khích việc học hỏi nhằm  nâng cao dân trí của ông lại càng  làm bận lòng chính quyền bảo hộ.

SÓNG  GIÓ THỜI CUỘC

Đêm  đã khuya. Trên nền trời xanh thẳm mọc lên những  vì sao chi chít.  Gió từ sông Cấm thổi  vào như mang theo cả mùi muối  mặn. Cây lá xào xạc ngoài sân. Bạch Thái Bưởi vẫn nghiêng đầu xuống trang giấy. Cây bút trên  tay ông chạy dài những dòng  chữ thẳng  thắn, dứt khoát.  Ông tập  trung suy nghĩ, đang tính  toán những  số liệu  cần  thiết trong việc kinh doanh. Bỗng   có tiếng   gọi thảng thốt:

- Ông ôi! Thằng Tư chết rồi!

Ông giật  mình và  thấy   lạnh   cả  xương sống! Tưởng như núi sập trước  mắt. Bao nhiêu  kỳ vọng vào cậu con trai đã tan theo mây khói. Nhưng rồi ông điềm tĩnh  lại ngay. Quay lại thấy  vợ đang sụt sùi  khóc   và đưa cho ông bức  điện tín. Ông liếc mắt đọc.  Xong, không nói không rằng  gì cả, ông mở hộc  tủ ném  bức  điện tín  vào đó rồi cắm cúi làm tiếp công việc.

- Vậy  là xong!

Ông tặc lưỡi  như không có chuyện  gì. Trước tin cái chết  của cậu con trai, nhưng ông không mảy may xúc động?

Tại sao?

Chuyện rằng, một trong những  bậc túc nho lừng lẫy nhất  của phong trào Đông du là  cụ  Nguyễn Thượng Hiền. Sau khi phong trào  bị đàn  áp, cụ trốn sang Nhật Bản, Trung Quốc... hoạt động trong tổ chức Việt Nam Quang Phục  hội của cụ Phan Bội Châu. Cảm phục ý  chí  và tinh thần  quả cảm của một  chí  sĩ đang bôn ba vì việc  nước, Bạch Thái Bưởi  đã đem con trai thứ hai của   cụ  là Nguyễn Thượng Khoa đem về nuôi, cho ăn học.

Khi có điều kiện  thuận lợi, ông đã cho con trai mình – Bạch  Thái  Tư và  Khoa du học    ở  Pháp. Trước  ngày xuống tàu viễn dương đi xa, ông bảo cả  hai vào trong phòng  làm việc,  đưa tờ giấy  và bảo ghi ra những ước nguyện  sau khi học thành tài.  Cả  hai cùng  viết và cùng   hứa  với  ông bao nhiêu điều tốt đẹp, bao nhiêu dự tính  trong tương lai. Nhưng rồi khi sang Pháp, Tư không giữ được lời, không chăm lo học tập, chỉ chơi bời lêu  lổng. Ông viết thư khuyên  răn mãi cũng  không được. Chính   vì thế,  dù lúc chưa nhận được tin này thì ông cũng  xem như Tư đã  chết. Sống  như thế, không có   ý chí vươn lên  để hoàn thiện  bản thân mình thì chết đi vẫn hơn. Ông tặc lưỡi...

Lúc  này,  công việc kinh doanh đang đè  nặng trên vai ông.

Thật  ra, trong những  tháng  năm này,  không riêng gì Bạch  Thái  Bưởi  mà cả giới tư sản Việt Nam đang phải  đối phó với sự chèn  ép của chính quyền thực dân. Chúng quyết  không để cho người Việt thành công, lấn lướt trên  thương trường.   Sự giàu có của người  bản xứ chỉ  đem lại bất ổn cho nền an ninh tại Đông Dương. Cứ nhìn  các phong trào yêu nước đang nổi lên thì rõ. Chẳng  hạn, trong phong trào Đông du do cụ  Phan Bội Châu khởi xướng, không riêng gì Nam Kỳ, Trung Kỳ mà ngay cả Bắc Kỳ cũng  vậy. Lớp thanh niên  trốn ra nước ngoài hầu hết đều được  sự tài trợ, giúp  đỡ của các địa chủ  giàu  có, của  các tay tư sản  có tinh thần ái quốc đang làm ăn phát đạt. Không những  thế họ còn bí mật,  lén lút ủng  hộ kinh phí cho các “hội kín” đang hoạt động trong và ngoài nước.

Sự phát  triển về kinh tế đã dẫn đến  sự  ý thức về chính  trị, đây là một  đặc  điểm của  xã hội  đương thời mà chính  quyền thực dân Pháp đã nhìn  thấy. Nhiều hoạt động chính  trị sôi nổi đang diễn ra, để cuối  cùng  sẽ là sự thành   lập chính  đảng của các giai cấp. Cho dù tính  chất giai cấp có khác  nhau, thì  họ cùng  có mục  tiêu  thống   nhất  trước   mắt là đánh đổ giai cấp thống trị ra khỏi đất nước họ.

Năm 1926, sau khi từ Pháp  về nước được  ít lâu, cụ Phan Châu Trinh mất tại Sài Gòn. Dù thực  dân nỗ lực, tìm  mọi cách ngăn chặn nhưng đám tang của cụ vẫn  trở thành  quốc  tang, nhằm biểu dương tinh thần dân tộc, tình  cảm đối với non sông đất nước. Hồ sơ theo dõi của mật thám Pháp cho biết, trong đám  công nhân, thợ  thuyền của  công ty Bạch  Thái  đã có người  tham gia. Cụ thể, thay mặt những  người  thợ của hãng tàu Bạch  Thái Bưởi ở Nam Định, anh Trần Quang Tặng (tức Khổng)   đã viếng  cụ Phan câu đối:

Truy điệu Tây Hồ nhật Hoán tĩnh quốc dân hồn (Ngày truy điệu Tây Hồ Thức tỉnh hồn quốc dân)

Vì thế  ngoài việc đàn   áp,  bắt bớ  những người tham gia chính trị thì phải triệt tiêu sự lớn dậy của tư sản Việt Nam.

Công ty Bạch Thái đang bị thực  dân tìm mọi cách chèn ép. Năm cụ Phan mất  cũng  là năm công ty Bạch Thái gặp nhiều khó khăn.

Chưa rõ vì  lý do gì, chiếc  tàu An Nam chở 150 tấn  xi măng bị chìm,  gây thiệt hại ước tính  lên đến 60 nghìn  đồng.  Đã thế, thực dân Pháp còn nghi ngờ  công ty của  ông có dính  dáng  đến tổ chức của Việt  Nam Quốc dân đảng,  dù chứng  cứ rất mong manh.

Ngay sau khi thành  lập vào đêm  25.12.1927, để tạo tiếng  vang trong quốc dân, Việt Nam Quốc dân đảng quyết  định  ám sát tên  Bazin – một tên  thực dân cáo già, khét  tiếng   tàn ác chuyên  mộ phu đi Tân Thế  Giới. Nó phải đền tội. Chiều 30 Tết năm Mậu  Thìn (1929), khi chiếc hơi bóng  lộn  hiệu Hotchkiss sơn màu bleu royal vừa về đến trước nhà riêng tại số 110 chợ Hôm (nay phố Huế - Hà Nội),

Bazin chưa kịp  rời khỏi xe thì  có hai thanh niên bước đến.  Họ mặc Âu  phục, đầu đội mũ nỉ sang trọng  có dáng dấp của người trí thức. Một người lịch  sự cúi vào trong xe và nói bằng  tiếng Pháp:

- Thưa ông, có lá thư của một người quen gửi cho ông.

Hắn  nhíu mày  ngạc  nhiên  nhưng vẫn cầm lá thư. Hắn vừa liếc  nhìn   chỗ  tên  gửi là Hãng   buôn Bạch  Thái  Bưởi  và mở thư ra đọc – thực chất đây là bản  cáo  trạng   dành   cho hắn  – lập  tức  một thanh niên  đã rút súng  ra bắn ngay vào đầu!

Cái chết  của Bazin, thực dân hoảng hốt, kinh sợ bao nhiêu  thì  quốc  dân vui sướng,   hả hê bấy nhiêu. Tên “buôn người”  đã đền tội đích  đáng. Chỉ với bìa thư của công ty Bạch Thái còn để lại hiện trường, nên dù bọn mật thám  dù không thể ghép tội ông, nhưng cũng gây nhiều khó dễ.

Con đường  làm ăn của công ty Bạch Thái càng khó khăn hơn.

Sự khó khăn này còn do ảnh hưởng  tàn khốc của cuộc khủng hoảng kinh tế thế  giới. Từ năm 1929, cuộc khủng  hoảng  này bắt  đầu từ nước   Mỹ,  rồi nhanh chóng  tràn ra khắp  thế giới  tư bản.  Tất nhiên  nền kinh tế Đông Dương cũng không thể đứng ngoài. Bi thảm hơn nữa, nói như nhà sử học Trần Văn Giàu: “Đông Dương lại phải  gánh  một phần  gánh nặng tai hại khủng  hoảng kinh tế của Pháp. Đông Dương là  xứ  nông nghiệp,  độc canh nên  tai họa khủng  hoảng  lại càng ghê  gớm. Ghê gớm hơn nữa  là vì ở  đây, mức sống của nhân dân đã quá thấp  từ lâu, nay lại xuống  đến  cùng độ, và quần chúng thì hoàn toàn không có một  chút  tự do dân chủ nào để đoàn kết, để đấu tranh giảm  bớt sự thống  khổ  của mình”.

Một loạt nhà tư sản Việt Nam chịu  tác động mạnh mẽ của khủng  hoảng  kinh tế thế giới trong những năm 1929-1933; và sự chèn   ép bằng   nhiều thủ đoạn của thực dân Pháp đã dẫn đến  phá sản. Nhà sử học Trần   Văn Giàu cũng cho biết: “Bạch Thái Bưởi bị Pháp cạnh tranh và phá hoại đến  nỗi  tàu bị đắm, bãi than bị bãi nghiệp.  Công ty sản xuất điện Lê Phát An, Phan Tùng Long cuối cùng  đã bị sáp nhập  vào công ty Pháp “Le Sud- Indochinois Industriel”; các công sở có lúc bị cấm  không được dùng  sơn của  Nguyễn Sơn Hà;  Việt Nam ngân hàng  rút cuộc  bị thu hút  vào  Ngân hàng Đông Dương...”.

Thực dân quyết   đánh  gục sự trỗi dậy của một tầng lớp tư sản dân tộc Việt  Nam vừa mới ngoi lên chỉ trong vòng mươi năm trở lại đây.

Không còn cách đứng  vững trước  sự cạnh tranh đã nhuốm   màu sắc  chính  trị, công ty Bạch Thái tuyên  bố phá  sản.  Đó  là ngày 4.5.1929.  Đây một cách  rút lui kịp  thời khỏi “sân chơi”, không thể chần  chừ được  nữa. Sự chần  chừ trong trường hợp này không thể cứu vãn được  tình thế, thậm chí còn sa lầy tệ hại hơn.

Toàn  bộ tài sản làm ăn, chắt chiu dành dụm của ông trong vòng hai mươi năm đã phải  bán lại cho đối  thủ  là Công ty vận tải sông biển Đông Dương do F.Sauvage làm chủ với giá 630.000 đồng.

Dù vậy, một lần  nữa, ta lại thấy  và khâm phục nghị  lực phi thường  của Bạch Thái Bưởi khi ông dũng cảm đi lại những  bước đầu.  Không nản chí. Không bỏ cuộc nửa chừng.

KHÁT VỌNG TRĂM NĂM: KẾT NỐI NGƯỜI  VIÊT!

Với  toàn  bộ số vốn  đang nắm  trong tay, Bạch Thái Bưởi nhanh chóng tìm hướng đi mới. Ông chuyển hướng  tập trung đầu tư khai thác  mỏ mà ông đã tham gia từ năm 1921.

Trong những  ngày này, thời gian đối với ông là vàng  bạc. Ông không cho phép mình  được nghỉ ngơi. Trong thời khóa biểu của ông không có ngày chủ nhật, ngày nghỉ  lễ, ngày Tết.  Dù đang mang trong người căn bệnh  bị tê nửa người, nhưng sức làm việc  của ông vẫn  giữ phong độ như thời trai tráng. Lịch  làm việc  của ông sít sao, không một thời gian nào rảnh rỗi. Mặc dầu bị bệnh  tim nặng, bác sĩ khuyên  ông nên  dành nhiều thời gian tịnh dưỡng, nhưng ông không nghe lời. Thậm  chí,  lúc nhà tư sản Nguyễn Hữu Thu – thông gia với ông – qua đời,  vì quá say mê  với công việc, ông dặn thư ký là lúc  nào  sắp đến  giờ thì báo cho ông biết.

Từ lúc thư ký báo  xong, ông mới đứng  dậy quần áo chỉnh   tề và khi đến nơi thì xe tang đã đi một quãng xa...

Quyết vực dậy sự sống  còn của công ty khai thác mỏ,  ông thực hiện chính  sách “săn đầu người” nhằm thu hút nhân tài. Về chuyên  viên  kỹ thuật, ông cho người sang Pháp  ký hợp  đồng với  sinh viên tốt nghiệp loại giỏi về chuyên ngành hầm mỏ; ký hợp đồng  với chuyên  viên  nước ngoài vào làm sếp mỏ... Thể hiện nhiều sự năng động, toàn tâm toàn ý   trên  lĩnh vực  mới  nên  ông gặt hái  được thành  công đáng  kể. Sản  phẩm than của  ông không những tiêu thụ mạnh ở  trong nước  mà còn xuất  khẩu sang cả thị  trường   Pháp,  Nhật...  Với kinh  nghiệm từng  trải,  lịch lãm  trên   thương trường, ông biết công ty mình còn phải  nỗ  lực nhiều hơn nữa. Nếu  không, về lâu dài khó cạnh tranh  nổi với  Công ty  Than mỏ   Bắc  Kỳ  SFCT (Sociéte Francaise des Charboneges du TonKin) của Pháp – có  quy mô khai thác than lớn nhất  Đông Dương.

Công việc đang tiến hành một cách khẩn trương thì ngày 22.7.1932   Bạch Thái Bưởi lên  cơn đau tim dữ dội. Linh tính  báo trước  có một  điều không hay đang dần dần đến.  Dù đang nghẹt thở nhưng ông còn kịp  mở mắt nhìn   qua các bảng hiệu  của tàu của người  Hoa, người Pháp đang treo trong phòng. Chao ôi! Chứng tích của một thời lừng lẫy vẫn còn uy nghi và đem lại cho ông một niềm tin, một  sức mạnh   lạ thường. Ông mỉm  cười. Một nụ cười mãn nguyện.  Như nụ cười của người  thủy thủ trở về bến  bờ bình  yên  sau những ngày xông pha sóng gió trùng  dương. Lấy hết sức bình  sinh, ông dặn dò các con và những người tâm phúc từng gắn bó:

- Ta còn phải phấn đấu để cho ngọn  cờ của công ty người Việt Nam ta phất phới trên năm châu bốn biển, để cả thế  giới biết  đến  tài trí của con người Việt Nam.

Trăn trối xong điều tâm huyết  nhất, Bạch Thái Bưởi xuôi tay nhắm  mắt. Con người tiên  phong trên  con đường “chấn hưng thương trường, cổ động thực nghiệp”,  tiêu  biểu cho của giới doanh nghiệp tư sản  dân tộc nước  Nam trong những năm đầu thế  kỷ XX đã  về cõi  thiên  thu, thọ  58 xuân. Ngày 28.7.1932 ông được an táng  tại sở mỏ than Bí Chợ (Quảng  Yên),  gần  núi Yên  Tử – cách Hải Phòng chừng năm chục cây số.

Thương tiếc Bạch  Thái  Bưởi,  nhiều trí  thức, doanh nhân bấy giờ đã bày tỏ niềm cảm phục sâu sắc. Ông Hội trưởng  Hội khai Trí Tiến  Đức đã đọc điếu văn: “Ông là một nhà thực nghiệp  nhưng rất nhiệt thành về các công việc  xã hội. Phàm  công cuộc  gì tỏ ra cái nghĩa  đoàn thể, cái chí hợp quần của người mình,  ông cũng  sốt sắng mà tán thành. Ông muốn cho người Nam ta cũng biết  hội họp nhau để mưu tính những việc công ích như người các nước, khỏi mang tiếng là một  dân tộc rời rạc,không biết tương thân tương ái với  nhau. Bởi thế nên khi mấy anh em đồng  chí bàn muốn lập một cái đoàn  thể lớn để tiêu  biểu cho quốc dân, ông vui vẻ nhận   lời ngay, và liền xuất tài xuất lực, cổ động cho thành...

Nước Nam ta vẫn mang tiếng là một  nước  văn nhược, không đủ tư cách ra cạnh tranh với cái đời thực nghiệp  này. Ông đem cái  tài doanh nghiệp, cái chí  kiên  gan mà  tỏ cho thiên  hạ biết  rằng An Nam cũng  có người  có trí khôn, có nghị  lực, kinh lý được   những   sự nghiệp lớn  về công thương, chẳng  kém gì người  ngoài.  Mà ông làm được thành công, khiến cho thiên hạ phải phục.

Cái  sự  nghiệp kinh doanh của  ông, cái  nhân cách gan góc mạnh  bạo của ông, cái đức tính  kiên nhẫn cần  cù của ông thực đáng  làm gương cho quốc dân noi theo.

Nhưng đáng phục hơn là cái chí  khí  của ông, vì ông không phải  là nhà  doanh nghiệp thường. Ông thủy chung vẫn mang nặng một tấm lòng vì nước, vì nòi, ai biết ông cũng phải công nhận như vậy.

Cho nên  hậu  thế bình tĩnh mà   xét  lại  công nghiệp  của ông, tất không ngần  ngại mà phê một câu rằng:  Họ Bạch  thật  là một  bậc vĩ nhân ở  đất Bắc, một  bậc trượng phu trong thương trường”.

Than ôi!

Mây mờ cửa Cấm

Gió lạnh ngàn Yên

Ông Bạch nay đã theo mây theo gió mà đi về nơi mỏ cũ bến  xưa...”.

Chương  kết. NGƯỜI  BIẾN TƯ  DUY THÀNH HIÊN THỰC

Phong trào  đổi  mới xuất phát  từ các trí thức cấp tiến những năm đầu thế kỷ XX đã  đạt  đến đỉnh cao  khi Bạch  Thái Bưởi công khai biến  tất cả những  tư tưởng, lý  luận và sách   vở của họ thành  hiện thực.  Ông đã góp phần  thổi luồng  gió lạ vào  xã hội thuần  nông, vào tinh thần nhược tiểu, vào tiếng  kêu  trầm uất của một dân tộc... Một khát vọng đổi thay, cường mạnh không thua kém bất cứ một giống  nòi nào khác...

NHỮNG NGƯỜI ĐƯƠNG THỜI

Thời  đó, phương ngữ Nam Kỳ  có câu “Nhất Sĩ, nhì Phương, tam Xường,   tứ Định”.

“Nhất Sĩ” tức Lê Phát  Đạt, thuở  nhỏ được  một linh mục gửi sang Pénang  học tiếng  Latinh, nhưng do trùng tên  với thầy  nên  đổi tên  Sĩ. Cơ hội làm giàu  là sau trận bão năm Giáp Thìn (1904)  tại Nam Kỳ nông dân xiêu tán, ruộng  đất bỏ hoang, không người  cày cấy nên  chính quyền thực  dân Pháp phát  mãi ruộng  đất vô thừa  nhận   với giá rẻ, về sau mua chức hàm nên được  gọi Huyện Sĩ. Có điều thú vị, con gái út Huyện Sĩ  là Lê Thị Bình  lấy một hào phú ở Gò   Công là  Nguyễn Hữu Hào, sinh ra Nguyễn Hữu Thị Lan. Về sau cô Lan được  Bảo Đại chọn  làm vợ và trở thành  Nam Phương hoàng hậu. “Nhì Phương” tức Tổng  đốc Phương, tên thật Đỗ Hữu Phương (1840-1914). Do cộng  tác với  thực dân Pháp nên  được thăng Tri huyện, Đốc   phủ   sứ rồi thăng hàm Tổng  đốc, từng được thưởng  Tam đẳng  bội tinh, ân sủng tột bực. Sau khi được Pháp cho khẩn trưng 222,3 mẫu ruộng  đất,  Phương “phất’ lên rất nhanh và trở nên giàu có, nhập  làng Tây. Phương biết  ít nhiều chữ  Hán,  bập  bẹ được đôi chút tiếng Tây và lại thích...  làm thơ! Trong nhà của Phương có treo bức hoành  và thách  ai làm vế đối lại hoàn chỉnh  nhất thì được thưởng tiền: Đất  Chợ  Lớn có nhà  họ Đỗ.  Đỗ một nhà ngũ phúc tam đa

Dụng ý của    Phương là  khoe mẽ  năm con trai Chơn, Trí, Thinh, Vị, Chẩn  và ba gái Sanh, Nhân, Dần đều thành đạt. Trong số những người con của Phương, có lẽ đến   nay Vị – đại  úy phi công Pháp, vẫn còn người nhớ tên, vì một thời trường  Cơ khí châu Á tại  Sài   Gòn    (nay là  trường  Kỹ thuật  Cao Thắng - TP.Hồ Chí Minh) mang tên Đỗ Hữu Vị (!?). Căm ghét   kẻ ra hợp  tác  với  “tân trào”  đàn áp phong trào kháng chiến,  nay giàu  có hợm mình, tương truyền trước câu đối trên danh sĩ Nam Kỳ - cụ Phan Văn Trị đã làm lại vế đối:

Cù lao Rồng có  lũ thằng phun. Phun một lũ  cửu trùng  bát nhã. “Phun”  trùng âm với  “phung” theo cách phát âm của người  Nam Bộ. Đem “nhà  họ Đỗ” mà đối với “lũ thằng  phung” (là lũ cùi, hủi – một căn bệnh nan y thời đó, ai nấy đều tránh xa) thì quả độc địa. “Tam  Xường”   tức Lý Tường  Quan, tên  tục  là Xường,  thường   được  gọi Bang Xường  hoặc Hộ Xường. Học xong trường thông ngôn, Xường  cộng tác với Pháp  nhưng lại  xin về hưu non lúc  mới ngoài 30. Dựa vào thế lực của Pháp, Xường  bước vào thị trường  mua bán đất và nắm độc  quyền lúa gạo và các nguồn lợi khác  từ đồng  bằng sông Cửu Long đưa về Sài Gòn  nên  nhanh chóng  giàu sụ! Lúc nhắm  mắt về nơi chín suối, Xường được vợ xây mộ lớn bằng đá xanh “hao phí hơn bạc muôn”. Tài sản để lại nhiều nhưng do con cái tranh giành, cấu xé, chia chác chẳng bao lâu “của thiên  trả địa”!

“Tứ Định” tức  bá hộ  Trần Hữu Định làm giàu bằng cách mở tiệm  cầm  đồ, kinh doanh đất đai, xuất khẩu   vải sợi nhờ gặp thời nên  giàu to. Ngôi biệt thự của Định  xưa nằm ở  chỗ  chợ Kim Biên  - Bình Tây hiện nay. Trước khi về suối  vàng,  bá hộ Định để lại nhiều tiền của, nhưng con cháu không biết giữ, “ngồi  mát ăn bát vàng”,  chẳng bao lâu tài sản cũng sạch sành sanh!

Ngoài câu trên, trong dân gian ở  đất Sài Gòn xưa cũng  có câu tương tự  “Nhất Hỏa, nhì Đàm, tam Xường,   tứ Ích”; hoặc “Đi  tàu  chú  Hỷ,  ở   phố chú Hỏa”. “Nhất  Hỏa” tức Hoàng Trọng Sinh (1845-1901), gốc người Phúc Kiến  (Trung Hoa), khi giàu  có gia nhập  làng Tây mang tên  Jean Hui Bon Hoa. Lúc mới khởi nghiệp,  chú Hỏa hùn hạp với người  Pháp chuyên khuếch trương các tiệm  cầm  đồ nên “phất” nhanh chóng! Tiền lại  đẻ  ra tiền, chú Hỏa  kinh doanh bất động  sản và cất nhà cho thuê, mở Công ty Hui Bon Hoa. Hiện nay, khu tứ giác  Phó  Đức Chính - Nguyễn Thái Bình - Lê Thị Hồng  Gấm - Calmette nguyên  là đất  của  chú  Hỏa;  hoặc  nhà thương Từ Dũ được  xây năm 1938- 1939 là  phần đất hiến  của chú Hỏa...

“Nhì Đàm”  tức Quách  Đàm  (1863-1937), dấu tích  còn để lại cho đến ngày nay là chợ  Bình Tây do ông bỏ tiền ra xây cất và dãy  nhà  quanh chợ. Trước  đó, những  người Hoa di cư sang Việt Nam đã lập ra một cái chợ (tại địa  điểm Bưu điện  Chợ Lớn ngày nay) lớn nhất thời đó nên dân chúng gọi là  Chợ Lớn, chợ này hình  thành  vào khoảng  năm 1679 đến 1731. Nắm được  nhu cầu  bức xúc của tiểu thương, năm 1928, Quách   Đàm  bỏ tiền ra mua một khu đất rộng 26.357 mét vuông ở  thôn Bình Tây để xây dựng  một  chợ  mới.  Chợ  khai trương ngày 14.3.1930,  ta quen gọi  là chợ  Bình Tây hoặc Chợ Lớn mới. Trong chợ này, trước  năm 1975, có dựng tượng đồng Quách Đàm, nay không còn nữa. Lúc giàu có, ngoài  việc  lập hãng  Thông Hiệp kinh doanh tàu chở khách  đường  biển, Đàm còn đứng ra bảo lãnh cho con nợ ngân hàng để ăn hoa hồng...

“Chú   Hỷ”  cũng   là người   giàu  sụ, có tàu  chạy khắp Nam Kỳ lục tỉnh,  công cuộc kinh doanh chỉ nhằm  đạt mục đích làm giàu, thu vén cho riêng mình nên không ai buồn nhớ đến tên thật  là gì!

Nối gót những   đại gia trên,  tại Sài Gòn  trong những năm 1954-1975, ta thấy còn những  doanh nghiệp   khác cũng giàu có  không kém  với nhiều ngành nghề kinh doanh khác nhau như Hoàng Kim Quy (kẽm gai), Mã Hỷ  (lúa  gạo),  La Thành Nghệ  (dược phẩm),   Lý Long Thân (sắt phế  thải),

Trần Thành  (bột ngọt),  Trương Vĩ  Nhiên  (xuất nhập phim), Lâm Huê  Hồ, Nguyễn Tấn  Đời  (tín dụng, ngân hàng), Vương Đạo Nghĩa  (kem đánh răng), Trương Văn Khôi (xà phòng   bột),  Nguyễn Công Kha (hóa chất) v.v...

Đương thời với Bạch  Thái  Bưởi  ta thấy nổi lên nhiều nhà tư sản  như Trương Văn Bền, Nguyễn Hữu Thu, Ngô Tử Hạ,  Hồ  Tá Bang, Lê Phát An, Nguyễn Văn Của, Nguyễn Sơn Hà... Nhưng chỉ rồi dăm ba người được hậu thế ngưỡng  mộ nhớ đến, trong đó nổi  bật nhất  có Bạch Thái Bưởi.

BÀI HỌC  CHO HẬU THẾ

Vậy đâu là bài  học  thương trường   từ sự nghiệp kinh doanh của Bạch Thái Bưởi?

Ta có thể nhận ra, bản lĩnh  của ông đã thể hiện ở  chín  bài học: dám đi bằng đôi chân của mình, dám tận dụng thời cơ, dám tin người, dám tiếp thu Tân thư, dám vận dụng tinh thần yêu  nước, dám cạnh tranh đến  cùng, dám sáng tạo, dám mở rộng thị trường kinh doanh và dám  đi lại từ đầu.

Những  bài học này đến  nay vẫn chưa lỗi thời. Trong sự  nghiệp của  ông, đáng  lưu ý  và   ghi nhận là   ở  chỗ,  bằng  tài năng, kinh nghiệm trên thương trường  Bạch  Thái  Bưởi  đã góp phần tích cực thay đổi cái nhìn  không thiện  cảm về doanh nhân trong những năm đầu thế  kỷ XX. Nếu các nhà nho cấp tiến,  các nhà Tây học  có công cổ vũ, hô hào, tuyên  truyền cho một tư tưởng mới thì ở Bạch Thái Bưởi cùng nhiều nhà tư sản dân tộc lại có công biến  nó thành  hiện  thực,  thành  những  việc làm cụ thể.

Khi xét một nhân vật không  thể  tách ra ngoài không khí chính trị và bối  cảnh xã hội  đương thời. Để thấy được vai trò to lớn của họ, ta hãy đọc bài viết “Nghề buôn  dưới mắt người  Việt” của nhà nghiên cứu Đào Hùng: “Nếp nghĩ coi rẻ nghề  buôn, có  lẽ đã tồn tại từ lâu trong tâm thức người Việt. Ở  đây  có hai lý  do: một là  do những thành kiến nghề  nghiệp của chúng ta; hai là do chính bản thân nghề  buôn  gây nên, người đi buôn  không  coi đó  là một nghề  cao  quý.  Giở lại bộ sưu  tập truyện  cổ tương đối hoàn chỉnh Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam của Nguyễn  Đổng Chi – ta thấy trong số một trăm sáu chục truyện chỉ có hai truyện  nói đến nhân vật  lái buôn. Đó  là truyện  Mụ Lường và Đồng tiền Vạn Lịch, mà cả hai truyện đều nói đến cái xấu xa của những người đi buôn. Trong khi đó, nếu so  sánh với bộ  truyện  cổ Nghìn lẻ  một đêm của văn học Á  Rập, thì ta thấy nhân vật  lái buôn có mặt khắp nơi,  mà họ  là những người đáng kính, đại diện cho  đức tính: trung thực, dũng cảm, khôn ngoan, có học.

Một nhà nghiên cứu văn học Việt  Nam ở Mỹ,   gần đây có làm  một  bảng  phân loại  các truyện Nôm khuyết danh thế  kỷ XVII, căn cứ  theo đề tài của truyện đã xếp ra các loại sau: truyện có xu hướng chính trị, truyện  phong tục, truyện  về khát vọng của phụ  nữ, truyện tình chung thủy, truyện anh hùng, truyện  có xu hướng Phật giáo, truyện tâm lý, truyện hài, truyện  dị thường, truyện  lịch sử. Người ta chỉ thấy trong những truyện   này các nhân vật nho sĩ, quan lại, cung nữ, chinh phụ, nhà nông và tiều phu, tuyệt nhiên  không có mặt nhà  buôn. Có lẽ tên  lái buôn duy nhất  có mặt trong truyện thơ là “thằng  bán tơ” trong Truyện Kiều, lại là một  kẻ gây tai họa cho dân lành.

Cuốn  Vũ trung tùy bút của Phạm  Đình  Hổ là tập bút ký hiếm  hoi trong kho sách văn học Việt Nam nói đến sinh hoạt đô thị ở  Thăng Long cuối thế kỷ XVIII. Trong tập này,  ông đề cập đến hoạt động buôn bán   ở kinh thành như là  những chuyện  lừa đảo  và ăn cắp. Bản  thân tác giả, tuy theo cha mẹ lên  kinh thành   từ nhỏ,  nhưng không bao giờ  tự nhận mình là  người thị thành. Ông cứ luôn nhắc đến  cái làng quê xa xôi nơi ông ra đời với đầy  nỗi luyến tiếc. Ông không hề tự hào được làm người dân chốn kinh đô. Cái tâm lý coi khinh thành thị, coi rẻ  nghề buôn của tầng  lớp nho sĩ,  tất  ảnh hưởng lớn đến  đa số dân chúng.

Cần nói thêm rằng vì không có tầng  lớp thương nhân lớn, có một nếp  sống  riêng, một tâm lý riêng, tác động  đến  đời sống chung của  xã hội,  nên  đô thị Việt Nam xưa vẫn  giữ truyền thống sinh hoạt của làng xã, với hội hè đình   đám  quen thuộc  với người nông dân. Nếp  sống đô thị,  mặc dầu đã

hình thành ở  Trung Quốc  từ đời Tống,  vẫn  không có ảnh  hưởng   đến nước ta. Cho đến cuối  thế  kỷ XlX, chúng ta vẫn chưa có những  loại hình  sinh hoạt  đặc  thù  của  đô thị như sân khấu  chuyên nghiệp, tiểu thuyết, hội  họa...  Và nếu như loại truyện phiêu lưu và du ký là sản  phẩm  của những nhà thám hiểm – mà trước hết là những  nhà buôn – được phát triển sớm ở  những dân tộc buôn bán giỏi như người Trung Hoa, người Anh, người  Hà Lan, người  Ảrập... thì  ở  nước ta, đến  tận ngày nay, hình như vẫn  còn vắng bóng.

Cái tâm lý coi rẻ nghề buôn đó đã khiến chúng ta không xây dựng được  cho mình một  truyền thống  tốt đẹp trong việc buôn bán. Chúng ta thiếu một cơ sở đạo  lý của  nghề buôn, mà thậm chí còn coi nghề buôn là đồng nhất  với sự lừa lọc. Đó cũng là một  biểu hiện  của tâm lý tiểu thương, chỉ nghĩ đến việc kiếm lời bằng  mánh   khóe  thủ  đoạn, không có một  tầm  nhìn xa trong kinh doanh...” (Xưa & nay số 4(05) tháng 7.1995).

Trong bối cảnh  như thế, Bạch Thái Bưởi sau khi tiếp thu Tân thư, ông đã mạnh  dạn đứng  ra kinh doanh thành công trong nhiều lĩnh vực. Khi quốc dân thay đổi  cách đánh  giá, nhìn  nhận vai trò của doanh nhân trong nước thì đâu là  đóng  góp lớn nhất của ông?

Điều cốt lõi này, ta có thể thấy qua bài học “dám vận dụng  tinh thần yêu  nước”  mà ông đã  khởi xướng trước nhất. Nếu không thiện  cảm với nghề

buôn, không thay đổi quan niệm về nghề buôn thì liệu quốc dân có ủng  hộ ông một cách mạnh  mẻ, đồng lòng như thế không? Đành  rằng, trong sự ủng hộ này còn có tinh thần tương thần tương trợ, nghĩa đồng bào, người  trong một nước...  Nhưng nếu tư cách kinh doanh, đạo đức kinh doanh... của ông đi ngược  lại những  điều đã nói  thì  liệu có thuyết  phục được lòng tin của đồng  bào?

Thêm  một kinh nghiệm sống  còn, một  bài học quý báu của Bạch  Thái  Bưởi  để lại  cho đời sau chính là  suy nghĩ  của ông về mục tiêu  làm giàu. Nếu chỉ bo bo thu vén để giàu nứt đố đố vách,  thu vén cho riêng  cá nhân mình như biết bao nhà tư sản khác,  thì ngày nay không mấy ai buồn nhắc đến tên tuổi của ông nữa, bởi cái giàu ấy nghĩ  cho cùng  cũng  chỉ  là “giàu  như Thạch Sùng” mà thôi. Sự nghiệp làm giàu của ông bền vững, ngày càng phát đạt vì ông biết đặt mục tiêu kinh doanh trong nhu cầu  và lợi ích  chung của cộng đồng.  Qua đó, ông muốn chứng minh cho người nước ngoài thấy rằng, người nước Nam ta không thua kém ai trên thương trường. Người nước Nam có  thể sánh vai với các nước  năm châu trên  nhiều lĩnh  vực. Khi Bạch Thái Bưởi đặt mục tiêu  cao cả ấy trong lĩnh vực kinh doanh, xông pha trên  thương trường thì không chỉ  đương thời,  mà  hậu  thế cũng  phải ngưỡng mộ và khâm phục bản lĩnh, ý  chí của ông. Bài  học   này   rất  có ý nghĩa thời sự cho giới doanh nhân Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu  hóa như hiện nay.

PHỤ  LỤC

DOANH NHÂN, DOANH NGHIÊP TRONG TÂM THỨC NGƯỜI VIÊT

1. Thử đặt câu hỏi, ai là  thương nhân đầu tiên của nước  Việt  và trong tâm thức của người Việt ai là vị  thần linh bảo hộ nghề buôn bán?

Xưa nay trong tâm thức dân gian Việt Nam, có bốn vị thần  linh được tôn vinh “tứ bất tử”-  biểu tượng cho sự trường  tồn,  bất diệt  của dân tộc ta: Đức Thánh  Tản (Sơn Tinh), Chử Đạo Tổ (Chử Đồng Tử), Đức Thánh Gióng (Phù Đổng  Thiên Vương) và Đức Thánh Mẫu Liễu Hạnh.

Về vị thần  linh Chử Đồng  Tử, trong các thư tịch sách cổ của nước ta đều có ghi chép  rõ ràng.  Trong Lĩnh Nam chích  quái liệt truyện   có truyện Nhất Trạch  Dạ  (theo bản  dịch của  Viện Nghiên  cứu Hán Nôm - Tổng  tập tiểu thuyết  chữ Hán Việt Nam - NXB Thế Giới  - 1997) như sau: “Hùng Vương truyền đến  đời vua thứ ba thì sinh được  một gái tên  là Mỵ  nương Tiên  Dung, mười tám tuổi,  dáng người xinh đẹp, không muốn lấy chồng,  chỉ ham dạo chơi, thích tuần du trong thiên  hạ,  vua yêu chiều nên  cho nàng   tùy  ý. Mỗi   năm vào khoảng tháng hai tháng ba, sắm sửa thuyền bè lênh đênh chơi nơi hải ngoại,  đôi lúc mải vui quên cả về.

Bấy  giờ ở  hương Chử  Xá có Chử  Vi Vân sinh ra Đồng  Tử, hai cha con tính  vốn từ, hiếu.  Nhà gặp hỏa hoạn  của cải sạch sanh, chỉ còn lại một chiếc khố  vải, hai cha con ra vào thay nhau mà  mặc. Đến  lúc cha già, lâm bệnh,  bảo Đồng  Tử rằng:

- Cha chết  thì cứ để truồng mà chôn, giữ khố lại cho con, may khỏi xấu hổ.

Nhưng đến khi cha mất, Đồng  Tử cứ lấy khố liệm chôn, còn mình  thì thân thể trần  truồng,  đói rét khổ  sở. Đi đến bên sông cầm cần câu cá, mỗi  khi thấy  có thuyền buôn thì xuống dưới nước đứng xin ăn.

Không ngờ thuyền Tiên Dung đột nhiên tới. Nghe tiếng chiêng trống  sáo kèn, thấy đầy những nghi trượng cờ quạt, Chử Đồng  Tử kinh sợ, không biết chạy núp vào đâu. Trên  bãi cát có một  chòm  lau lơ thơ ba bốn gốc, bèn vào ẩn tránh  trong đó, moi cát thành  hố để giấu thân, lại lấy cát phủ  lên trên. Trong khoảnh khắc, thuyền của Tiên Dung xốc tới, bèn đậu  ở   đấy để lên  bãi dạo  chơi, rồi ra lệnh quay màn chung quanh chòm lau làm nơi tắm gội. Tiên Dung vào trong màn  cởi áo tắm rửa, dội nước làm cho cát dạt đi, lộ ra thân hình  Đồng  Tử. Tiên Dung kinh ngạc, nhìn  một lúc lâu biết  đó là người con trai, Tiên Dung nói:

- Ta vốn không muốn lấy chồng.  Nay gặp người này   ở trần truồng chung một  hố, ấy là trời  khiến như thế. Chàng nên  mau dậy  tắm rửa đi.

Ban cho áo  quần, rồi bảo  xuống   chung một thuyền, ăn uống  tiệc tùng  vui vẻ. Người   trong thuyền ai nấy đều cho là cuộc  gặp gỡ tốt đẹp  xưa nay chưa hề có. Đồng  Tử nói hết  lý do vì sao đến đây. Tiên Dung bùi ngùi than thở, bảo chàng  cùng kết duyên  vợ chồng.  Đồng  Tử từ chối.  Tiên  Dung nói:

- Sự việc  gặp nhau xui ra như thế,  đừng  cố chối từ nữa!

Những   kẻ theo hầu  vội về tâu với Hùng  Vương. Vua giận nói:

- Tiên Dung không tiếc danh tiết, không tiếc của cải của  ta, rong chơi ngoài  đường,   hạ mình lấy người nghèo,  còn mặt mũi nào thấy ta nữa. Từ nay mặc mày muốn  làm gì thì làm, không được trở về nữa.

Tiên  Dung nghe sợ,  không dám  về, bèn  cùng Đồng   Tử mở quán  chợ, lập phố xá, mua bán với dân, liền thành  cái chợ lớn (chợ Thám). Thương nhân nước  ngoài  tới lui buôn bán, kính thờ Tiên Dung - Đồng Tử làm chúa.  Có một khách buôn lớn đến  bảo Tiên  Dung rằng:

- Quý nhân hãy  bỏ ra một  dật vàng,  năm nay cùng thương nhân nước ngoài mua vật quý, sang năm được  lãi mười dật.

Tiên  Dung nghe ngóng, bảo Chử Đồng  Tử rằng:

- Vợ chồng  ta là bởi trời  mà nên, cái ăn cái mặc là do người  làm lấy. Nay nên  mang một dật vàng cùng thương nhân ra nước ngoài mua vật quý để buôn bán sinh sống.

Đồng Tử bèn  cùng  thương nhân đi buôn bán, lênh đênh  khắp nước  ngoài.  Có núi Quỳnh Vi, trên núi  có am cỏ. Thương nhân ghé thuyền vào múc nước, Đồng  Tử lên am dạo chơi. Trong am có một tiểu tăng tên  Phật Quang truyền phép cho Đồng Tử. Đồng  Tử bèn lưu lại đấy để học phép, đưa tiền cho thương nhân mua hàng. Thời gian sau, thương nhân quay trở lại, tới am để chở Đồng  Tử về. Tiểu tăng tặng cho Đồng  Tử một cây gậy một chiếc  nón lá và  bảo:

- Các phép linh dị thần  thông đã  ở đây cả rồi! Đồng Tử về, đem đạo Phật nói hết với Tiên Dung.

Tiên  Dung giác  ngộ,  bèn  bỏ cả quán   chợ,  nghề buôn để cùng Đồng  Tử tìm  thầy  học đạo. Có một hôm đi xa, trời tối chưa kịp đến  nhà, tạm nghỉ lại dọc đường,  dựng gậy úp nón để tự che thân. Đêm đến canh ba, hiện ra đủ các thứ thành  quách,  lầu châu điện  ngọc, đài các lang vũ, phủ khố miếu   xã vàng  bạc châu ngọc, giường  chiếu trướng màn, kim đồng  ngọc nữ, tướng  sĩ thị vệ la liệt trước mắt. Sáng hôm sau, ai trông thấy cũng kinh ngạc, liền đem các thứ hương hoa ngọc thực đến  dâng, xin làm bề tôi. Từ đó có trăm quan văn võ, chia quân túc vệ, riêng thành một nước.

Hùng Vương nghe tin, cho là  con gái làm loạn, bèn đem quân đi đánh. Khi quân Hùng Vương sắp tới nơi, quần thần xin được lệnh đem binh chống giữ. Tiên Dung cười nói:

- Không phải do ta làm, chính  là trời khiến  vậy. Sống chết  tại trời, con đâu dám chống  lại cha. Cứ tin theo lẽ đúng, mặc cho chém giết.

Bấy giờ những  dân cư mới tới đều sợ chạy  tứ tán, chỉ  có dân cũ   ở  lại cùng   Tiên  Dung. Khi quân Hùng  Vương đến, đóng  doanh trại  ở   châu Tự Nhiên, còn cách một con sông lớn, thì gặp trời tối, chưa kịp tiến quân. Đến nửa đêm, bỗng  nổi  gió to, nhổ cây tung cát, quân Hùng Vương hỗn loạn. Tiên Dung, Chử Đồng  Tử cùng quần  thần,  bộ hạ, thành quách  phút  chốc bay lên  trời.  Chỗ đất  cũ  sụt xuống  thành  cái chằm  lớn. Ngày  hôm sau nhân dân nhìn không thấy nữa, cho là  linh dị, liền lập miếu  thờ, thường xuyên cúng tế. Đặt tên cái chằm ấy  là  “Nhất  Dạ Trạch”,   bãi  cát  ấy là “Tự   Nhiên Châu” hay “Mạn Trù Châu”, cái chợ  ấy là “Hà  Thị” (tr.166 - 168).

Trong truyện  cổ tích, nếu tước đi yếu  tố huyền thoại thì ta sẽ thấy  được  cái lõi của lịch  sử, của sự thật. Chuyện tình Tiên Dung - Đồng  Tử theo tôi, là câu chuyện tình hay nhất trong thư tịch cổ nước nhà,  vì nó mang được  những  nét rất tiến  bộ. Chỉ một câu Kiều “Xăm xăm băng lối vườn  khuya một mình” ra đời  sau đó hàng  ngàn  năm vẫn còn khiến không ít người  “đạo  đức”  nhăn mặt,  khó chịu thì ở  đây, nàng Tiên  Dung đã chủ động  tìm đến người mình yêu,  dù tin đó  là “cơ duyên”  do “trời khiến”. Nàng  dũng  cảm  đặt vấn đề trước, không phải bị ràng buộc bởi quan niệm “trâu tìm cột, đời nào cột tìm  trâu”. Tình yêu đôi lứa  là một sự tự nguyện, chứ không phải theo lễ giáo “cha mẹ đặt đâu con ngồi  đấy”  và Tiên  Dung cũng không cần “môn đăng hộ đối”!  Riêng chi tiết, “Tiên  Dung vào trong màn  cởi áo tắm rửa,  dội nước  làm  cho cát dạt đi, lộ ra thân hình Đồng Tử”, là một  chi tiết gợi cảm  rất  hiện đại,  và rất  đắt giá  của...   nghệ thuật  thứ bảy!

Một  thú  vị nữa,  trong truyện còn  cho biết vợ chồng   nàng đã ăn nên  làm ra, “thuận   vợ thuận chồng  tát biển đông cũng  cạn”  và nhất  là biết  bỏ vốn ra để... đi buôn! Những chi tiết  này cùng với việc học đạo - đạo Tiên, của vợ chồng nàng, chứng tỏ truyện  này ra đời từ thuở  bình  minh của người Việt cổ,  lúc ấy đạo  Phật  và đạo  Khổng chưa du nhập vào nước ta.

Do buôn bán giỏi nên  vợ chồng   Tiên  Dung trở nên giàu  có. Điều đáng   nói là họ không bo bo làm giàu cho riêng mình,  mà còn biết làm cho cả một vùng  đất trở nên  trù phú,  thịnh vượng, thu hút dân chúng tìm đến  lập nghiệp sinh sống... Làm ăn phát  đạt, Chử Đồng   Tử còn đem vốn liếng  vượt biển đi buôn! Chứng tỏ người  Việt   cổ sở trường về sông nước, không chỉ phát huy để đánh  giặc giữ nước  mà còn tận dụng  sở trường   ấy để làm giàu. Hình  ảnh Chử Đồng  Tử phong ba nơi sóng to, gió lớn tìm đến  những vùng đất xa lạ khác   hoặc  những thuyền thương nhân nơi xa tìm đến chợ  Thám buôn bán,  trao đổi hàng  hóa cho thấy   sự giao thương thuở   ấy  đã  hình thành   và nền thương nghiệp của người Việt  cổ đã phát triển.

Liên tưởng đến truyện Mai An Tiêm, người ở  nơi hoang đảo  đã đem dưa hấu  do chính tay mình trồng đổi lấy  lúa  gạo,  vật  dụng   với  các  thương nhân nước  ngoài  đã góp  phần chứng  minh sự nhận định trên là có cơ sở. Chỉ  đến  khi đạo Khổng du nhập vào nước ta, với quan niệm  “tước hữu ngũ sĩ  cư kỳ liệt,  dân hữu   tứ sĩ  vi chi tiên”  thì nghề buôn mới  bị rẻ rúng.  Quan niệm  lệch  lạc này tồn tại hàng  ngàn  năm và nó chỉ  thay đổi khi mà làn gió  Duy tân đầu thế  kỷ XX do các nhà  nho cấp tiến  khuấy  động  rầm  rộ từ Nam chí  Bắc.

Nếu Mai An Tiêm  được nhân dân tôn là “Bố  cái dưa Tây” thì Chử Đồng  Tử không chỉ được tôn ông Tổ của đạo Tiên (Chử Đạo Tổ), mà còn được tôn là anh hùng  khai phá  (chinh  phục  đầm lầy, mở mang nghề nông, phát  triển buôn bán...  nhằm phát triển sự thịnh  vượng  của cộng đồng).  Ta có thể khẳng định Chử Đồng Tử  là thương nhân đầu tiên  của nước  Việt và  trong tâm thức  của người Việt ông còn  là vị  thần linh bảo  hộ  nghề buôn bán.  “Cũng   từ xa xưa, tại bến  Đa Hòa nơi nhìn sang bãi  Tự  Nhiên  bên  kia sông Hồng, dân chài lưới  lập một  hành  đài  thờ Chử  Đồng Tử  -Tiên Dung. Các nhà  buôn mỗi lần qua đây để lên  Kẻ Chợ hoặc xuống Phố Hiến  cất hàng, bán hàng đều dừng thuyền lên  đền thờ  vọng  này  thắp hương khấn  cầu  vợ chồng   ngài phù hộ. Và các quan có năm không vào  được  Đền  Hóa,  tổ  chức  dâng hương ngay tại hành  đài này. Ngôi đền nhỏ, cheo leo trên bờ sông dốc đứng nhưng ngày đêm  rực rỡ hương đăng, tấp nập khác  thập  phương lễ bái” (Theo Chử Đồng Tử -Tiên  Dung vùng  đất và con người - Lê Văn Ba - NXB Văn Hóa - 1994).

Tưởng  nhớ ơn đức của Chử Đạo Tổ,  nhân dân lập đền thờ ngài ở  nhiều nơi, nhưng quần thể văn hóa thuộc  làng Đa Hòa, huyện  Châu Giang (Hưng Yên), cách Hà Nội hơn 20 km vẫn  là nơi nổi tiếng đẹp  và trang nghiêm nhất: Đền Chính  (tức đền Đa Hòa vì nằm trên  địa phận làng này); đền Hóa (tức đền Đền Dạ Trạch)   thuộc  xã Dạ  Trạch,   tương truyền đây là nơi ngài cùng  vợ bay về trời; Bãi cát Tự Nhiên (thuộc xã Hồng Châu), khi diễn ra lễ hội nhân dân che tàn vàng lọng tía rước kiệu  thờ ra đây  dìm xuống  nước,  tưởng  như xưa kia công chúa Tiên Dung vây màn  tắm nơi này; Đền và lăng Thánh Phụ, Thánh Mẫu (xã Văn Đức, thôn Chử Xá) là nơi thờ ông bà thân sinh Chử Đồng  Tử.

Hội làng  Đa Hòa diễn ra từ hàng  năm diễn ra trong 3 ngày  từ ngày  10 đến ngày 15 tháng Ba âm lịch;  tại làng Dạ Trạch  diễn ra từ ngày  10 đến ngày

12 tháng Hai âm lịch  với nhiều nghi thức trang nghiêm nhằm tưởng nhớ ơn đức của vợ chồng Chử Đồng  Tử. Nhân dân tại đây còn kiêng gọi tên hoặc gọi chệch  một số vị thánh  thần   như: tử - tải; dung - dong; tiên - tơn; man - muôn; lương - lang... Không rõ Chử  Đạo  Tổ  sinh và “hóa”   vào ngày tháng  nào, chỉ  biết hiện nay tại  đền Dạ  Trạch chọn ngày sinh Chử Đồng  Tử (12.8 âm lịch); ngày “hóa” bay về trời 17.11 âm lịch.

2. Qua những  tài liệu  đáng tin cậy này, rõ ràng từ ngàn  xưa người Việt ta đã có vị “thần linh” bảo hộ  cho nghề buôn bán  nói  chung. Thế nhưng, không hiểu sao này  nay các  doanh nhân ta lại không nhớ đến  Chử Đồng  Tử. Tại sao? Câu trả lời này xin dành cho các nhà nghiên cứu.

Hiện nay, trong tư gia hoặc cơ sở làm  ăn cá thể ta thấy  phổ  biến   nhất  là thờ ông thần  Tài, nhưng tượng thần Tài được  người  Việt  thờ từ bao giờ? Các nhà nghiên  cứu Nguyễn Đại Phúc  - Huỳnh Ngọc Trảng  đã dành  nhiều công sức tìm  hiểu vấn đề này,  trong tập  Thần Tài  tín  ngưỡng   và tranh tượng (NXB Văn Hóa -1997) đã cho biết:

“Thật  khó xác định  được thời điểm chính xác của việc  thần  Tài được  thờ tự ở xứ  ta, nhất  là khi thần Tài được hội nhập vào hệ thống thần  bảo gia - tức các thần  linh bảo  hộ cho gia đình. Tuy nhiên,  ở các giai thoại đầu thế  kỷ XX, chúng ta thấy thần Tài đã được  thờ trong gia đình   và đã trở nên gần gũi đến  mức bị người  đời đem ra đùa  cợt và chửi bới. Nguyễn An Cư (chú của Nguyễn An Ninh) một lương y nổi tiếng ở  vùng Hóc Môn, đã viết  đôi liễn dán ở  chỗ thờ chung Thổ  Địa,  thần  Tài và ông Táo rằng:

Ít giấy  hẹp  hòi thờ một  chỗ, Giúp tôi giàu   có bớ ba ông.

(Theo Huỳnh Minh: Gia Định xưa và  nay, tr 168)

Ông Đồ Sáu  Mới  (ở làng Ông Văn, huyện Chợ

Gạo  - nay thuộc tỉnh Tiền Giang) là một   người nhiệt tâm đóng góp tiền bạc cho phong trào Duy tân ở Nam Kỳ hồi  đầu  thế kỷ này. Ông sáng tác bài thơ Vịnh  thần  Tài nhằm phê  phán  những  kẻ giàu có mà không xuất tiền đóng góp cho việc nghĩa lúc bấy  giờ.  Ở đó  thần  Tài đã bị Ông Đồ cho xài “tiền chẵn’’:

Đ. h. thần  Tài thiệt quá ngu, Người sao nhóc  túi, kẻ trơn lu. Vắng hoe ruột ngựa, kìa quân tử. Đầy rẫy rương xe, nọ thất  phu. Nhà  lại có thêm vàng  với bạc,

Nước nghèo không giúp điếu  cùng xu. Hèn chi trót kiếp  lòn trôn ghế,

Không ló  đầu ra với địa  cầu.

(Theo Huỳnh Minh: Định Tường xưa và  nay)

“Qua các giai thoại này, chúng ta thấy thần  Tài đã thờ  chung với  Thổ Địa không phải   là trường hợp cá biệt  của Nguyễn An Cư mà cả việc  được  thờ dưới đất cùng với Thổ  Địa như trường  hợp ông Đồ Sáu Mới miêu tả “suốt  kiếp  lòn trôn ghế”; và dường như công năng của vị gia thần  chủ về tiền tài này vẫn chưa thật  sự tách  khỏi  tín  lý phồn  thực của Thổ Địa (ông Địa) - một gia thần vốn  có công năng phò trợ cho gia chủ được  mùa, giàu có.

“Cuối  thế  kỷ XIX, sự  phân biệt  giữa Thần Đất (Thổ Thần) và Tài  Thần vẫn chưa thực  sự rõ rệt. Trong Đại Nam quốc âm tự vị (xuất   bản  1895), tác giả Huỳnh   Tịnh Của   cắt nghĩa Thổ Thần và  Tài Thần đều là “Thần đất, thần  giữ tiền bạc’’ (Tom II, tr 336). Sự nhập  nhằng  xem ra vô lý này  lại được thực tế công nhận: người ta thường  thờ chung ông Địa  và thần  Tài cùng một chỗ  và cứ như là hai vị thần  này là một  cặp  đôi không thể nào  tách  rời được! Hiện tượng phổ biến này có nguồn gốc từ tín lý cổ  xưa về thần  Đất - gọi  là ông Địa, Thổ thần, Thổ địa...  Vị thần này  có hai công năng: một là thần  bảo hộ cho một diện tích đất đai nào đó (nền nhà, vuông vườn,  xóm  ấp...); và hai là tín   lý sinh sản (hoa màu, nông sản...) của đất theo tín ngưỡng phồn  thực. Nói cách khác Thổ  địa cũng  làm cho chủ nhà phát  đạt, giàu có (được  mùa,  bội thu...). Đó là tín  lý của  thời  nông nghiệp còn  là hoạt  động sản xuất chính  yếu,  nhưng về sau, kinh tế hàng hóa phát triển, thương nghiệp càng  lúc càng  có vị trí quan trọng trong hoạt động kinh tế thì tiền bạc, vàng  là dấu  hiệu   của  sự giàu  có chứ  không phải “lúa thiên, ruộng mẫu” thì con người cần một hình tướng mới chuyên trách cho việc  phát tài: ông thần Tài.  Nói  tắt một   lời:  ông Địa, thần Tài  là hai mặt của một vấn đề. Ông Địa   là lý, thần Tài  là sự; và hai ông thờ chung với nhau là “lý  sự viên  dung’’ của  thời  đại  mà nông thương còn đóng  vai trò quan trọng trong cơ cấu kinh tế quốc dân.

“Nói  tóm lại, dựa trên  tài liệu  thư tịch   ít ỏi nêu trên,  chúng ta thấy  rằng thần   Tài được  thờ tự từ

cuối thế  kỷ XIX và đến  đầu thế  kỳ XX đã trở nên một gia thần  phổ  biến  và gần gũi với các “tín  đồ” của mình.  Điều này xem ra có phần   phù hợp với những biến đổi về kinh tế - xã hội cuối  thế  kỷ XIX đầu thế  kỷ XX, giai đoạn  lịch  sử mà nên  kinh tế hàng hóa phát triển và phong trào tranh thương đã được  dấy lên bởi tầng  lớp điền chủ tư sản Việt Nam, theo đó nghề nghiệp doanh thương đã không còn bị đánh  giá thấp  như thời phong kiến trước đó” (tr. 11-13).

Như ta đã biết,  trước  đó, ông thần  Tài này được thờ bằng  tranh vẽ và dần   phổ biến   nhất  là thờ bằng tượng.  Có một điều thú  vị là tượng  này được làm bằng  nhiều “mẫu mã”, chất liệu khác nhau, không thống nhất, màu sắc sặc  sỡ trông đẹp mắt... thường  được  đặt ở  chính  phòng,  mặt hướng  ra ngõ. Tượng  ông thần  Tài phổ biến đến nỗi, ngay cả tủ bán thuốc   lá bên lề đường, trên tủ kính   người ta cũng chưng một ông. Và ông thần  Tài này cũng dễ tính, vui vẻ vì  ta thấy  chủ nhân đôi lúc  còn “mồi” cho một điếu lá đầu   lọc cắm vào tay!

3. Mà muốn  làm ăn, buôn bán thì  phải  có vốn, có tiền. Từ khi nước ta đúc tiền thì đồng tiền cũng dần dần đi vào ca dao, tục ngữ. Nếu  khảo  sát thì ta sẽ tìm  ra những điều rất thú vị. Nay chỉ xin lướt qua. Có một  loại  tiền không hề có thật, chỉ  xuất hiện trong truyện  cổ tích nhưng đã đi vào ca dao là đồng tiền “Vạn Lịch”. Chuyện rằng: Ngày xưa có một người  lái buôn giàu  có tên Vạn Lịch, tính hay ghen, vợ là Mai thị. Ngày kia, một người đánh giậm đến  lại bên thuyền, xin thị một miếng  trầu. Đang ngủ, giật mình  tỉnh giấc  thấy  vợ đưa trầu người khác,   ngỡ  là đôi bên  có  tình ý   nên  y nổi ghen đùng đùng rồi thẳng tay đuổi vợ đi. Sau, Mai thị kết duyên với người đánh  giậm này. Ngày nọ, thấy đàn  gà đến  mổ  thóc,  người  đánh  giậm  lấy những thỏi vàng trong thúng khâu của vợ ném  gà, nhưng ném mạnh  quá nên  vàng văng luôn xuống sông! Mai thị chì chiết:

- Sao anh ngốc  thế!  Có biết  vừa ném  mất cái gì không?

Anh ta thật thà:

- Chả biết!

Mai thị càng điên  tiết:

- Vàng đấy! Anh ta cười ồ:

- Báu gì! Khi bắt  cá  ở vũng kia tôi thấy thứ này nhiều lắm,  nhưng không biết  làm gì nên  vứt bỏ lại...

Nghe nói, Mai thị hối hả bảo chồng đưa đến nơi. Quả  thật  là vàng,   trên có khắc  hiệu “Vạn Lịch”. Thị không ngờ đây là số vàng của người chồng  cũ, do một chuyến đi buôn gặp bão,  đắm thuyền... Từ đó, họ trở nên giàu có và được  nhà vua phong cho chức quan thuế  vụ. Ngày  nọ, Vạn Lịch  đến nộp thuế, không ngờ người   ngồi   trước   án là vợ cũ của mình! Y xấu hổ quay về, làm giấy kê khai tài sản biếu cho Mai thị  nói là chuộc lỗi lầm ngày xưa rồi đâm cổ tự tử. Trước  cái chết  này, Mai thị cũng hối hận, tâu vua xin lấy toàn  bộ tài sản của Vạn  Lịch đúc  một loại tiền gọi  là tiền “Vạn Lịch” rồi đem phân phát cho dân nghèo.

Qua câu chuyện này  có một  chi tiết cho ta biết đây là  những đồng  tiền được  đúc bằng vàng. Mà thật  lạ, rầy  vợ vì hiểu lầm, sau khi hiểu ra sự việc phải  tự tử thì  ngày  nay quả... chuyện hiếm có! Nếu căn cứ vào bảy cớ “thất   xuất”   để rẫy vợ của  thời xưa: không con; dâm dật, lười nhác;  không hiếu kính, chăm sóc cha mẹ chồng; ngoa ngoắt  lắm điều; trộm   cắp; ghen tuông; có ác tật thì  rõ ràng  Mai thị bị oan nên  Vạn Lịch  mới có quyết định như thế chăng? Trong dân gian đến nay vẫn còn lưu truyền:

Đồng tiền Vạn Lịch  thích  bốn chữ vàng Anh tiếc công anh gắn bó với cô nàng bấy lâu Bây giờ cô lấy chồng  đâu?

Để anh giúp  đỡ trăm cau nghìn  vàng

Năm trăm anh đốt cho nàng Còn năm trăm nữa giải oan lời thề Xưa kia nói nói thề thề

Bây giờ bẻ khóa  trao chìa cho ai?

Bây giờ nàng  đã nghe ai

Gặp anh ghé nón, chạm  vai chẳng  chào!

Trong lời ăn tiếng  nói của dân gian có nhiều câu liên  quan đến đồng tiền. Về “sức mạnh  của đồng tiền” ta thấy  có những câu thật ấn tượng  như “tiền đi trước, mực thước  đi sau”, “tiền đến đâu mau đến đấy”,  “nén bạc đâm toạc   tờ giấy”, “đồng tiền không phấn, không hồ; đồng tiền khéo điểm khéo tô mặt người”,  “đồng tiền như miếng thịt chín”, “bố đĩ giàu,  bố đĩ tiên; ông tổng không tiền, ông tổng tểnh”, “có  tiền mua tiên  cũng được”, “chẳng  gì tươi tốt bằng  vàng,  chẳng  gì lịch  sự nở nang bằng tiền”, “có tiền chán vạn người hầu,  có bấc  có dầu chán  vạn  kẻ khêu”... Thậm chí:

Vai đeo túi  bạc  kè kè

Nói phải nói quấy  người nghe ầm ầm

nhưng:

Trong lưng chẳng có một  đồng

Lời nói như rồng chúng chẳng thèm nghe

Lúc  “có tiền khôn như rái,  không tiền dại  như vích”,  “có tiền khôn như mài mại, không tiền dại như đòng đong”, “khôn như tiên, không tiền cũng dại; dại như chó  có ló (lúa)  cũng   khôn”...  Vẫn biết “đồng tiền liền khúc ruột”, nhưng kiếm tiền bằng cách  nào  mới  là điều đáng  nói. Ông bà  ta cho rằng: “tiền buôn tiền bán thì để trong nhà; tiền cờ tiền bạc để ra ngoài đường”, ý  muốn  nói tiền kiếm được  từ sát phạt  đỏ đen không phải  là đồng tiền chính  đáng, không chóng  thì  chày  nó cũng “đội nón ra đi”, không giữ lại được.  Tôi từng nghe nhiều chủ “đề” tuyên bố rằng, những đồng tiền do trúng “đề” mà có, chỉ  đem về xây mồ mả ông bà may ra còn giữ được,  chứ trước  sau cũng  lọt lại vào  tay chủ “đề”! Nghe mà nổi da gà!

Với những  người  có nhiều tiền, ta nghe ví von “tiền dư, thóc mục”, “tiền đầy  gác, bạc đầy  nong”, “tiền khối, bạc đồng”,   “tiền nghìn  bạc vạn”, “tiền rời, thóc đống”,   “tiền trăm, bạc chục”,  “tiền rong, bạc chảy”...  Còn những  người  phải  “giật  gấu vá vai” kiếm từng xu, từng   cắc người ta nói “tiền hàng xáo”... Những  người đi vay tiền, thông thường   có tâm lý “tiền ngắn, mặt dài”, lo lắng không trả được nợ vì “tiền nằm,  lãi chạy”,  “lãi  mẹ đẻ lãi con”! Với người nghèo “tiền vào nhà  khó như gió vào nhà trống”  nào là:

Đồng ăn, đồng  gửi cho chồng Đồng thì lính tráng mỗi đồng mỗi ghê Trông anh chẳng thấy anh về

Quan dài, quan ngắn gửi đi dần dần

Trong khi đó “tiền vào nhà quan như than vào lò” hoặc  “ho ra bạc, khạc ra tiền”!

Có tiền thì phải  biết  cách sử dụng  tiền, nên đem ra kinh doanh vì “tiền trong nhà tiền chửa, tiền ra khỏi  cửa tiền đẻ”... Cầm  đồng tiền đi mua hàng phải biết lựa chọn vật dụng xứng với đồng  tiền bỏ ra, chứ đừng như ai kia:

Tiền trinh mua vội mua vàng

Mua phải  cá thối,  mua nàng ngẩn ngơ và khen:

Tiền chì mua được  cá tươi

Mua rau mới hái, mua người  nở nang

Trong mua bán phải sòng phẳng  “tiền có  đồng, cá có con”, “tiền trao cháo múc”, “tiền trao ra, gà bắt lấy”,   “tiền trả  mạ  nhổ”, đừng quên  “rẻ  tiền mặt,  đắt tiền chịu”... Ông bà ta cũng khuyên “đồng tiền đi trước đồng  tiền khôn, đồng tiền đi sau đồng tiền dại”...; chê  bai những  kẻ “ném  tiền qua cửa sổ”, “ném tiền xuống ao không được xem tăm”...; chê  cười những ai “tiền buộc dải yếm  bo bo; trao cho thầy bói  đâm lo vào mình”, “tiền không một đồng, muốn ăn hồng không hột”, “tiền có  ít  thịt muốn nhiều”, “tiêu  tiền như nước”... Vẫn biết tiền là quý,   nhưng “tiền là gạch,   ngãi   là vàng”, đừng bao giờ “tham vàng  bỏ ngãi”,   “tiền tài, nhân ngãi tận”, “tiền tài phá  nhân nghĩa”, “tiền của như nước thủy triều”...

Tiền tài nay đổi mai dời

Nghĩa nhân gìn  giữ trọn  đời với nhau

Những   lời khuyên  này  không bao giờ  thừa. Trong tình yêu  đối  lứa không ít người  lâm vào cảnh “tình nghĩa đôi ta chỉ thế thôi” cũng chỉ vì:

Đồng tiền chiếc  đũa phân ly

Thiếp đi đường thiếp, chàng đi đường chàng

Trong quan hệ tình  cảm khi đã có đồng   tiền lọt vào, khó mà bền vững:

Chị em hiền thật  là hiền

Lâm đến đồng tiền mất  cả chị  em

Nếu ai cũng quan niệm “tiền tài  như phấn thổ, nhân nghĩa tợ  thiên  kim”, tiền bạc như đất bụi, nhân nghĩa  tựa nghìn  vàng thì đâu đến nỗi...

Lướt qua đôi nét về vai trò của đồng  tiền trong ca dao, tục ngữ ta thấy đồng tiền đã đóng  một vai trò hết  sức quan trọng.  Dù cần  tiền, biết tiền là quý nhưng ông cha ta cũng   có thái  độ  rõ ràng: trọng  người  có nghĩa hơn là trọng  người  có nhiều tiền! Đó  cũng   là bản  lĩnh và  thái   độ  của  kẻ sĩ đương thời nên trong thơ văn thi phú ta thấy  ít có bài  viết về đồng tiền, nếu  có chăng cũng   là cái nhìn khinh miệt. Chẳng hạn trong Vịnh đồng tiền, nhà nho tài hoa Nguyễn Công Trứ hạ bút:

Đương om sòm, chớp giật sấm ran Nghe xóc xách,  lại gió hòa  mưa thuận! Kẻ tài bộ đã vào  phường  vận đạt Không ngươi, cũng  nát với cỏ cây!

Nghe chua chát, đớn đau cho nhân tình thế thái khi đồng tiền đã chen vào quan hệ của đôi bên. Chính  vì căm ghét đồng  tiền, trong câu đố của dân gian lời lẽ thật  quay quắt. Mỗi  câu đọc lên cứ nghe như đang đay nghiến, chì chiết:

Cái gì thông mà thông dốt

Dốt mà dốt đặc Đặc mà đặc hổng  Hổng mà hổng  vuông

Vuông mà vuông hình  tròn

Tròn  mà tròn dẹt?

Viết về đồng tiền chỉ  có dăm câu, không những miêu  tả được  hình   dáng  mà còn bày tỏ được thái độ miệt  thị như thế  quả tài tình!

Hiện nay, đồng tiền đã  “biến hóa” dưới nhiều hình  thức khác nhau, vì trong quá trình  đóng vai trò trung gian trao đổi  thì nó còn giúp cho người ta thực hiện một hoạt động đầu tư, tín dụng... Qua đó những  vật thể khác cũng đóng vai trò tương tự như tiền tệ cũng đã xuất hiện  là chi phiếu, thương phiếu,  hóa phiếu,  thẻ tín dụng v.v...

4. Như đã nói, muốn   lao ra thương trường thì phải  có vốn. “Có bột mới gột nên hồ”,  “cả vốn lớn lãi”; muốn  kiếm  lãi nhiều thì “buôn tận gốc, bán tận  ngọn”  chứ  không  qua  trung  gian. Thông thường những người buôn bán nhỏ, vốn ít thì  họ “buôn gánh bán bưng, “buôn thúng bán mẹt”,”buôn ngược  bán xuôi” thậm chí “buôn đầu chợ, bán cuối  chợ”,  tần tảo  “buôn Sở bán   Tần”, “bán ngày làm đêm”  hoặc:

Nửa đêm ân ái cùng   chồng

Nửa đêm về sáng gánh gồng  ra đi.

Chưa kể gặp lúc “chợ chưa họp,  kẻ cắp đã đến”; buôn bán đâu phải  lúc nào cũng  “xuôi chèo mái mái”, “mua may bán đắt” mà thất thường  tùy lúc như “buôn trầu gặp nắng, buôn đàng  gặp mưa” hoặc:

Đắt hàng  những   ả  cùng anh

Ế hàng  gặp những  thong manh quáng gà.

Kiếm được đồng tiền quả cũng  chảy  máu con mắt. Chẳng  thà như vậy, còn hơn những   kẻ “bán mồm nuôi miệng”,”ăn như rồng  cuốn, uống như rồng leo, làm như mèo mửa”,  khoác  lác một tất đến  trời “bán  trời không mời Thiên lôi”, “bán nắng cho trời, bán  sấm  cho Thiên  lôi”, huênh  hoang “buôn mây bán gió”  nhưng thực ra chả làm nên trò trống  gì! Dân gian cũng chê  cười những  kẻ “buôn hương bán phấn”,  “bán trôn nuôi miệng”, “bán phấn buôn son”, “bán thịt buôn người”...

Tất nhiên, khi buôn bán thì ai cũng muốn có vốn to để buôn lớn, nhưng “thuyền lớn thì  sóng lớn”, phải tính toán, lao tâm khổ  tứ nhiều hơn:

Ông cả  nằm   trên  sập  vàng,   cả  ăn cả mắc, lại càng   cả lo

Ông bếp nằm trong xó  tro, ít  ăn, ít  mặc, ít lo, ít làm.

Có phải  vì  tâm lý này  mà người   Việt xưa ít  có những cửa hiệu  lớn, những người buôn đông bán tây “buôn vạn  bán  nghìn” chăng? Mà  khi buôn bán thì không nên bán riêng lẻ, phải  “buôn có hội, bán  có thuyền” và thực  tế đã cho thấy người tiêu dùng cũng muốn  đến những nơi bày bán nhiều mặt hàng, dễ chọn lựa; hoặc nên  chọn những địa điểm buôn bán thuận   lợi như “nhất  cận thị, nhị cận giang. Buôn bán nơi chợ, đông đúc người qua kẻ lại; gần  sông, nơi tấp nập người  lên kẻ xuống thì mới  có thể “buôn gặp chầu,  câu gặp chỗ”,  “buôn một bán mười”...

Những người buôn bán khôn ngoan, chẳng bao giờ  “mua  trâu, bán chả”,  “mua  vải,  bán  áo”  - nghĩa là  đầu tư lớn  nhưng lại  thu về nhỏ  giọt, không tương xứng với món tiền lớn đã bỏ ra; hoặc buôn bán mà không biết điều nghiên  thị trường, tìm hiểu sở thích  của người tiêu dùng thì nào khác gì “bán quạt mua đông, buôn hồng  mùa hè”... Có những   mặt hàng  mà trải qua năm tháng, người buôn bán  có kinh nghiệm như “bán  gà kiêng ngày gió, bán  chó kiêng ngày mưa” vì thời tiết  ấy bán không được giá... Buôn bán thì phải nghĩ đến đồng lãi,  nhưng “ăn lãi tùy  chốn,   bán  vốn  tùy  nơi”, “trong vốn thì nài, ngoài vốn thì buông”...

Muốn gì thì muốn,  trong việc buôn bán phải biết tính toán, “lộn con toán bán con trâu”, “bút sa gà chết”; không nên  “bán   bò tậu  ễnh ương, bán bò mua dê  về cày”, “mua quan tám,  bán quan tư”, “bán  cá mũi  thuyền”! Và điều quan trọng   là phải biết  tiết  kiệm,  chứ “có đồng  nào xào đồng  ấy”, “bóc ngắn cắn dài”  thì  có lúc cũng...  sập tiệm,   có lúc “bán   vợ đợ con”! Ông bà ta thường   dặn dò “buôn tàu,  bán  bè không bằng ăn dè  hà  tiện”,  “hà tiện mới giàu, cơ cầu  mới có”, “năng nhặt chặt bị”... Và khi đã có tiền thì phải dùng tiền nhàn rỗi đầu tư thêm cho công việc kinh doanh, vì “tiền trong nhà tiền chửa, tiền ra cửa tiền đẻ”, nếu  cứ bo bo giữ lấy thì không khéo  cũng  chỉ  là “tiền dư thóc mục”. Lại  có câu mà ông bà  ta cảnh  giác “buôn chung với Đức  ông”, “tậu voi chung với Đức  ông”. Trong Tục  ngữ  lược  giải của  Lê Văn Hòe  có giải  thích: “Đức ông là  tiếng nôm tôn xưng các ông Hoàng (tức anh em bà con với nhà vua) thời xưa, thế lực dĩ nhiên  là  to tát lắm, nhân dân ai cũng kính  sợ. Bỏ vốn buôn chung với Đức ông thì được tiếng là giao thiệp đi lại với người  quyền quý, nhưng chẳng được  lợi lộc gì, chỉ  bị thiệt thòi,  vì bao giờ cũng phải nhường  Đức ông phần hơn, mình chịu phần lép. Câu này, đại ý  khuyên  người ta về việc giao thiệp buôn bán cần phải suy tính  lợi hại thiết  thực, không nên chuộng  cái danh giá hão”.

Ngày nay ta thường  nói “khách  hàng là  thượng đế”, “vui lòng khách  đến,  vừa lòng khách  đi” thì trong dân gian cũng đúc kết thành  kinh nghiệm quý báu: “bán hàng chiều khách”,  “bán rao chào khách”   phải  biết  hòa nhã, khéo  léo “lời nói quan tiền, thúng   thóc”,   “lời nói như ném  châu, gieo vàng”,   chứ  nói với khách   như “bầu dục  chấm mắm cáy”,  “ăn chưa nên  đọi, nói chửa  nên  lời”... thì buôn với bán làm sao thành công được! Cũng đừng quên  “bán  chịu mất  mối  hàng”,   tốt nhất “tiền trả mạ nhổ”,   “tiền trao cháo múc”...  Không nên  “bán  hàng  nói thách,  làm khách  trả rẻ” mà chỉ nên “thuận mua vừa bán”.  Có như vậy mới giữ được  khách  mà “quen  mặt   đắt  hàng”...  Trong thương trường, đôi khi người buôn bán phải biết chấp nhận những tình huống ngoài ý  muốn “bán rẻ còn  hơn đẻ lãi”, “bán tống bán táng”,  “bán sấp bán ngửa”,  “bán  đổ bán tháo”,  “chẳng   được ăn cũng lăn được vốn”,  “thà bán lỗ còn hơn xách rổ về không”... là cũng  không ngoài mục đích thu hồi đồng  vốn nhanh, còn hơn là mất trắng.

Không chỉ truyền lại những   kinh nghiệp trong buôn bán, mà ông bà ta còn nhấn mạnh đến  đạo đức trong kinh doanh. Vẫn biết  rằng, vốn liếng của mình   có bao nhiêu  thì mình buôn bấy nhiêu, nhưng ngặt lúc túng thì dẫu  có vay nhau cũng   là lẽ  thường  tình.  Mà điều quan trọng  nhất trong kinh doanh vẫn  là chữ “tín”:

Mất trâu thì  lại tậu trâu

Những quân cướp  nợ có giàu  hơn ai

Muốn  làm ăn lâu dài  với  nhau thì đừng  quên “có vay có trả mới thỏa  lòng  nhau”. Chị em buôn bán với nhau phải  tự ý  thức  sự tương quan qua lại của các ngành  hàng,  “có hàng  tôi mới  trôi hàng bà”, “việc  tôi không bằng  bác; bánh  đúc, kẹo lạc bác chẳng  bằng  tôi”, chứ đừng  “hàng  thịt nguýt hàng  cá” và cũng  đừng  “hàng  tôm hàng  cá” với nhau... Đạo đức trong kinh doanh thì nhiều, không thể chấp nhận ai đó “treo đầu dê, bán thịt chó”, “bán  mướp  đắng giả làm bầu”, “bán mạt cưa giả làm cám”...

Có người  bán thì  có người  mua, “của giữa chợ ai thích thì mua”. Mà biết  mua hàng nghĩ cho cùng đó cũng  là một... nghệ thuật, cũng như nghệ thuật bán hàng vậy! chứ không khéo “tiền chinh mua cá thối”.  Chỉ  có những  kẻ dại dột mới:

Vàng mười chê đắt không mua

Mua lấy vàng bảy thiệt  thua trăm đường

Hoặc “mua mèo trong bị”,  “hỏi giá trâu sau bụi

rậm”...   lời dặn dò này chẳng  bao giờ thừa  cả. Các mặt hàng phổ  biến  thời xưa đều được người tiêu dùng truyền đạt kinh nghiệm như:

Mua thịt thì chọn miếng  mông

Lấy chồng  thì chọn con tông nhà  nòi

...

Mua cá thì  phải  xem mang

Mua bầu xem cuống  mới toan không nhầm

...

Hoặc “mua trâu xem vó, lấy  vợ xem nòi”,”mua trâu xem sừng,  mua chó  xem chân”, “mua cua xem càng,  mua cá  xem mang”. Thông thường, “mua nhầm, bán  không nhầm” nên  người mua khôn ngoan thường   phải  kì kèo, mặc cả hoặc đòi thêm thắt để có lợi cho mình “mua thì thêm, chêm thì chặt” là vậy.  Muốn   mua hàng tốt thì phải đầu buổi  chợ “của ngon ai để chợ trưa”. Khi mua thì trả tiền ngay, đừng mua chịu,  vì “rẻ tiền mặt,  đắt tiền chịu”...

Tục  ngữ  là túi khôn của ông cha ta, được đúc kết lại từ ngàn   năm qua, chủ yếu  bằng phương thức truyền miệng. Riêng trong lãnh vực kinh doanh, có những câu phản  ánh tâm lý,  kinh nghiệm buôn bán v.v... nhưng rất tiếc  cho đến nay vẫn chưa có ai bỏ công ra sưu tập, nghiên cứu nhằm tiếp thu có chọn  lọc những   kinh nghiệm quý  báu  ấy - dù ra đời trong một  xã hội nông nghiệp, để vận dụng trong đời sống hôm nay.

5. Hiện nay, trên  đất nước ta bên cạnh những lễ hội cổ truyền được  tổ chức  từ hàng  ngàn  năm nay, còn  có những ngày truyền thống khác chỉ ra đời từ sau ngày 2.9.1945,  lúc nước nhà giành  được  Độc lập. Ra đời gần đây nhất  là Ngày  thơ Việt Nam. Từ cảm hứng  bài thơ Nguyên tiêu  (Rằm tháng giêng) của nhà thơ Hồ Chí Minh:

Kim dạ nguyên tiêu nguyệt chính viên Xuân giang, xuân thủy tiếp xuân thiên Yên  ba thâm xứ đàm  quân sự

Dạ bán quy lai nguyệt  mãn thuyền

dịch nghĩa:

Rằm xuân lồng lộng trăng soi

Sông xuân nước lẫn  màu trời thêm xuân

Giữa dòng bàn bạc việc  quân

Khuya về bát ngát  trăng ngân đầy thuyền

(Bản dịch của  Xuân Thủy)

Năm 2003, lần đầu tiên  Hội nhà văn Việt Nam chọn ngày rằm tháng Giêng  hằng năm làm Ngày thơ Việt Nam và đã được  Nhà nước  chấp  thuận.

Với  mục   đích tôn  vinh  những  doanh  nhân, doanh nghiệp  biết làm ăn vì mục tiêu  “Dân giàu Nước mạnh”,  báo Doanh nhân Sài Gòn  số 38 (ra ngày 1420.4.2004), do bà Nguyễn Minh Hiền làm Tổng biên  tập, đã chính   thức khởi xướng  “Ngày doanh nhân Việt”. Trong bài  báo  có đoạn   viết thống thiết:

“Sau khi tuyên  bố độc  lập,  ngày  13.10.1945,

Chủ tịch Hồ Chí Minh đưa ra lời kêu  gọi: “Trong lúc các giới khác  trong quốc dân ra sức hoạt động để giành  lấy nền hoàn toàn độc lập của nước nhà, thì giới công thương phải hoạt động để xây dựng một  nền kinh tế  tài  chính vững  vàng  và thịnh vượng. Chính  phủ nhân dân và tôi sẽ tận  tâm giúp giới công thương trong công cuộc kiến thiết này”. Nhưng những diễn tiến  lịch  sử sau đó đã đặt  giới công thương thành  một loại công dân hạng hai, có khi còn bị đưa ra khỏi guồng quay xã hội như trong những  ngày cải tạo công thương nghiệp 1978... và từ “doanh nhân” không có trong từ điển tiếng Việt; không đâu trên thế giới người doanh nhân lại ngại công khai tài sản như việt Nam. Tại sao?

“Một trăm năm sau ngày ra đời của phong trào Duy tân, một quốc  gia từng đánh  thắng những cường  quốc  sừng  sỏ như Việt Nam vẫn nằm trong đẳng cấp những  nước nghèo  kém. Theo dữ  liệu GDP 2002 của  World Bank, 80 triệu người Việt Nam (đứng  thứ 13 thế giới về dân số) chỉ  làm ra một  lượng  tài sản trị  giả hơn 35 tỷ  USD. Không dám so sánh với nước cùng dân số như Đức (gần 2.000 tỷ  USD), thì ngay trong khu vực  có Philip- pines với dân số  tương đương cũng làm ra được gấp đôi tài sản đó. Nhật  Bản chỉ  mất 23 năm để từ hoang tàn đổ  nát của một nước  bại trận chính thức  đứng  vào hàng  ngũ siêu  cường (1968), còn Việt Nam 30 năm hòa bình  đang tụt hậu. Là một nước được thiên  nhiên  ưu đãi, có dầu  mỏ, dân số đông, nhân lực trẻ, chính  trị ổn định,  câu hỏi tại sao Việt Nam nghèo lý ra phải  là “Tại   sao Việt Nam không giàu?”.  Ước mơ “sánh vai cùng các cường quốc năm châu” đã được  ba thế  hệ nằm lòng từ tiểu học mà ước mơ vẫn  chỉ  là mơ ước, thậm chí việc sánh vai ngang hàng với láng giềng còn chưa thực hiện  được.  Mọi đứa trẻ Việt  Nam đều có quyền được hưởng những điều kiện  sống, học tập, chăm sóc  sức  khỏe   và  cơ hội thành   nhân tương tự những điều kiện  mà một  đứa  trẻ các nước  phát triển có được.  Nhưng ai sẽ thực  hiện  điều ấy nếu không là  doanh giới, những  người  khi làm giàu cho túi tiền của mình,  của công ty - xí nghiệp mình một triệu đồng   thì  cũng  có nghĩa   tài sản của cả quốc gia được  cộng thêm  con số một  triệu? Và không gì quảng   bá cho dân tộc rẻ mà hiệu   quả bằng một chiếc   áo sơ mi bán   ở Mỹ   hay chai nước mắm xuất  sang Nhật  Bản mang nhản “made in Vietnam”.

“Thế nhưng, tính đến hết năm 2003, cả  Việt Nam mới chỉ  có 120.000 doanh nghiệp,   tức phải 800 người   mới  có l doanh nghiệp.   Tỷ lệ này ở Singapore là   4 người/DN,  Úc   là  21 người/DN, Trung Quốc   là 200 người/DN. Cố  gắng  lắm,  đến năm 2010 càng  mới có 500.000 doanh nghiệp,  tất nhiên  khi ấy  dân số đã  khác   nên  tỷ lệ  cũng   sẽ khác. Chúng ta thường mỉm cười khi nhìn  lại phía sau mình  chứ cười sao nổi khi nhìn sang hai bên, bởi thế giới bên ngoài vẫn tiếp tục chuyển động về phía  trước  với tốc độ ngày càng nhanh, và những bước chập chững  của chúng  ta trong kinh tế thị trường  chẳng là  gì  so với  tốc  độ  nước   rút  của “hàng xóm”. Nhưng để có thế  chạy  được  và chạy mỗi  lúc một nhanh hơn, không chỉ cần  một đôi giày tốt, không chỉ cần xuất phát đúng lúc, chọn chính xác đường  chạy, mà còn cần cả những  lời hò reo cổ vũ.

“Mang sự  nghiệp gắn bó cùng   vận  mệnh dân tộc, doanh nhân Việt vẫn chưa nhận được những gì họ đáng  ra phải  có ở  vị trí đầu sóng  ngọn  gió của thương trường  quốc tế. Thủ tướng  Phan Văn Khải  từng  gọi doanh nhân là  “chiến sĩ  của  thời bình”, mà  đã  là chiến   sĩ thì  rất có thể phải “hy sinh”: vỡ nợ, tán gia bại sản,  tù tội...  Sẽ còn nhiều việc  phải làm: cải cách hành chính,  cải thiện  môi trường đầu tư, cải tiến  hệ thống  pháp luật... nhưng trước  hết,  phải  xóa bỏ cho được định  kiến  bất công về một lớp người đang chiến  đấu vì tương lai phú cường của dân tộc, mà một trong những cách làm, theo báo Doanh nhân Sài Gòn  là chọn   ra một ngày trong năm để tôn vinh họ, như chúng ta tôn vinh thầy thuốc,  nhà  báo, nhà  giáo...  bằng  các ngày 27.2, 21.6, 20.11... đó là một  ngày  có thể lấy tên “Ngày Doanh nhân Việt Nam”.

Cùng  với sáng  kiến tìm ngày  tôn vinh doanh nhân Việt,  báo Doanh nhân Sài Gòn  đã “đề nghị chọn  ngày  5.3 - ngày  thành   lập Công ty Liên Thành  với 4 lý do: 1. Là công ty đầu tiên của người Việt Nam; 2. Đây là biểu tượng  của sự chuyển biến nhận thức trong chính  tầng lớp cao nhất  của xã hội (sĩ) về chức năng kinh thương; 3. Liên  Thành là tổ chức  kinh doanh ra đời  từ ý  chí tự cường  của dân tộc, rất cần được tiếp  nối trong thế hệ doanh gia hiện  đại; 4. Liên  Thành   có công rất lớn trong việc giúp Nguyễn Tất Thành  xuất dương trở thành nhà cách mạng Hồ Chí  Minh - chứng   tỏ sự góp mặt từ đầu  với vai trò không thể thiếu  của doanh thương Việt Nam trong tiến trình lịch sử hiện  đại”. Ngoài ra cũng  có nhiều ý  kiến khác nhau đóng góp  về việc chọn  ngày  Doanh nhân việt Nam. Nhân nói về Công ty nước  mắm Liên  Thành,   mời các ban đọc lại mấy vần  thơ mộc mạc của những nhà nho cấp tiến  đầu  thế kỷ XX mà chúng  tôi vừa sưu tầm được. Không chỉ quảng cáo cho sản phẩm phục  vụ cho người tiêu  dùng  một  cách  khéo  léo, mà qua đó còn gửi gắm khát  vọng  lớn lao hơn:

Nghiên  cứu cho cùng phép vệ sinh, Nhứt  thời nước mắm Hội Liên  Thành. Muối  trời Nam nọ rành  tư thận, Cá biển Đông kia rất bổ tinh. Rưới khắp hồn  mê liền tỉnh ngộ, Thấm vào  cốt tủy trở văn minh. Bắc Nam hai ngã xưa kia thế, Từ  có Công ty mới mặn tình.

Như chúng ta đã biết ngày 20.9.2004 tại Hà Nội, Thủ tướng  Phan Văn Khải   đã ký quyết định số 990/QĐ -TTg: “Điều  1: Hàng  năm lấy  ngày  13 tháng 10 làm “Ngày Doanh nhân Việt Nam”. Điều 2: Việc  tổ chức ngày Doanh nhân Việt Nam hàng năm phải thiết  thực, tiết kiệm,  hiệu quả, tránh hình thức,  bảo đảm  các yêu  cầu sau: -Giáo dục truyền thống yêu  nước,  tự cường,  chủ động  của đội ngũ doanh nhân, động viên  phong trào thi đua sản xuất, kinh doanh, nâng cao kỷ luật, đạo đức,  văn hóa  kinh doanh của  các  doanh nghiệp, doanh nhân; -Biểu dương khen thưởng   bằng  các hình thức  thích   hợp đối với các doanh nghiệp, doanh nhân kinh doanh giỏi, thực  hiện  tốt chủ trương, đường  lối, chính   sách của Đảng,  pháp  luật của Nhà  nước  và các tổ  chức,  cá nhân có thành   tích trong việc xây dựng  và phát  triển doanh nghiệp. Điều 3: Quyết định này có hiệu  lực thi hành kể từ ngày  ký. Điều 4: Chủ tịch  Phòng  Thương mại  và Công nghiệp Việt Nam căn cứ các quyết định hiện hành hướng  dẫn tổ chức  thực  hiện Quyết định này. Điều 5: Chủ tịch Phòng Thương mại  và Công nghiệp Việt Nam, các Bộ trưởng,   Thủ  trưởng   cơ quan ngang Bộ, Thủ trưởng  cơ quan thuộc Chính phủ và Chủ tịch  Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc  Trung ương chịu trách nhiệm  thi hành Quyết định này”.

Ngày Doanh nhân Việt Nam ra đời  là một  sự kiện đáng ghi nhận, nhằm phát huy vai trò, truyền thống  của đội ngũ doanh nhân Việt Nam, động viên  các tầng  lớp xã hội trong việc góp phần  xây dựng  và phát  triển doanh nghiệp,  đội ngũ doanh nhân ngày  càng  lớn mạnh,   đáp  ứng  sự nghiệp công nghiệp  hóa, hiện đại hóa đất nước. Đây cũng chính là ước  mơ của Bác Hồ.  Ngay khi nước nhà vừa giành  được  độc lập, sau ngót một trăm năm nô lệ,  dù đang phải lao tâm khổ  trí đối phó với thù trong giặc ngoài, nhưng ngày 13.10.1945  Chủ tịch Hồ Chí Minh vẫn giành thời gian quý báu để viết  lời kêu gọi giới doanh thương “cùng đem vốn làm những công cuộc ích quốc lợi dân”.

Thực  tế đã chứng  minh trong công cuộc  cứu quốc  và kiến  quốc  nhiều thập  kỷ qua, giới công thương nước  nhà đã có nhiều đóng  góp rất to lớn.

TÀI LIÊU  THAM KHẢO

Trích trong tập DOANH NGHIỆP VIỆT NAM - NXB Trẻ 2004 - của Lê Minh Quốc

Việt Nam – những   sự kiện  lịch  sử (1858-1918) - Dương Kinh Quốc - Viện  Sử học, NXB Giáo Dục - 1999.

Việt Nam – những   sự kiện  lịch  sử (1919-1945) - Dương Trung Quốc - Viện  Sử học, NXB Giáo dục - 2000.

Giai cấp công nhân Việt Nam những năm trước khi thành  lập Đảng  -Ngô Văn Hòa, Dương Kinh Quốc - NXB Khoa học Xã hội - 1978.

Đông Kinh Nghĩa Thục  và phong trào cải cách văn hóa đầu   thế  kỷ XX - Chương Thâu - NXB Văn hóa Thông tin - 1997.

Giai cấp công nhân Việt Nam - sự hình  thành và sự phát   triển của   nó  từ giai cấp “Tự  mình” đến giai cấp “Cho mình”- Trần Văn Giàu - NXB Sự Thật - 1958.

Sơ thảo  báo chí  Hà Nội (1905-2000) - Hội Nhà báo Hà Nội - NXB Chính  trị Quốc gia - 2004.

Lịch sử Thủ  đô Hà Nội - Trần Huy Liệu chủ biên- NXB Sử Học  - 1960.

Tân thư và xã hội Việt  Nam cuối  thế  kỷ XIX đầu thế  kỷ XX - Đại học Quốc  Gia Hà Hội - NXB Chính trị Quốc gia - 1997.

Thư tịch  báo chí Việt Nam - Học viện Chính  trị Quốc gia Hồ Chí Minh biên  soạn - NXB Chính  trị Quốc gia - 1998.

Nhớ gì ghi nấy - Nguyễn Công Hoan -NXB Hội Nhà văn - 1998.

Hà Nội nửa  đầu thế  kỷ XX - Nguyễn Văn Uẩn - NXB Hà Nội  - 1995.

Lịch sử   ngành  in Việt  Nam  - Nguyễn Lương Hoàng chủ biên - Cục Xuất  bản, Bộ Văn hóa Thông tin ấn hành  năm 1992.

Nhân vật lịch  sử Hải Phòng  - Sở Văn hóa Thông tin Hải Phòng  - NXB Hải Phòng  - 1989.

Những  người đi qua hai thế  kỷ (nhiều tác giả) - NXB Lao Động - 2003.

* BÁO, TẠP CHÍ

Nam Phong tạp chí  (các số 29 năm 1919; số 31 năm 1931...).

Thương mại  (số 40.2005). Thế giới mới (số 21.10.1996). Nghiên cứu lịch  sử (số 5.2006). Xưa & nay (số 4 (05)- VII.1994).

Pháp  luật  Thành   phố  Hồ Chí Minh (số  Xuân 1999).

Hình  ảnh minh họa trong cuốn  sách  này lấy từ Nam Phong tạp  chí,   từ  carte poster; hoặc  của Charles Peyrin, Albert Kahn, Pierre Dieulefils, Jean Noury... chụp  tại Đông Dương từ nửa cuối  thế  kỷ XIX và đầu  thế  kỷ XX.