Akio Morita và SONY

KIẾN TẠO NỀN GIẢI TRÍ TƯƠNG LAI

Lê  Nguyễn và các  chuyên gia của PACE

Tập sách  này là một phần trong bộ sách  ĐẠO KINH DOANH VIÊT NAM VÀ  THẾ  GIỚI. Và bộ  sách  này là kết  quả  của  dự án nghiên cứu mang tên  Đi tìm Đạo Kinh doanh của Việt Nam và Thế  giới do các chuyên gia của PACE  cùng một số tác giả phối hợp thực hiện.

PACE  giữ bản quyền

Copyright©2007 by PACE

Bộ sách đã được đăng ký bản  quyền, mọi thông tin xin vui lòng gửi về: PACE

Tòa nhà PACE

341  Nguyễn Trãi, Quận 1

TP. Hồ Chí Minh,  Việt Nam

Email: BOOK@pace.edu.vn

In lần thứ nhất  tại TP.HCM, do Nhà xuất  bản  Trẻ ấn hành.

Tác giả tập sách:                                 Lê Nguyễn

(một phần  của  dự án)                                     và các  chuyên  gia của PACE

Giám đốc điều phối  dự án:                            Trần   Vũ Nguyên

Nhóm biên tập  và điều phối  dự án:         Trần   Vũ Nguyên Nguyễn Dương Hiếu Nguyễn Hồng Dung Nguyễn Thị Hà

Chìu traăch nhiẽm xuát baưn:  Ts. Quaăch Thu Nguyẽt

Bièn tập:                              Thành Nam

Bìa:                                      Hữu Bắc

Sửa bản in:                           Phạm Nguyẻn

Kỹ thuật vi tnh:                    Mai Khanh + Thanh Hà

Mục lục

KIẾM TIỀN HAY PHỤNG SỰ XÃ HỘI?

LỜI NÓI ĐẦU

Phần I DỒN TOÀN  BỘ SỨC  MẠNH CHO VIÊC KIẾN TẠO  TƯƠNG  LAI

Chương  1 NHỮNG CHIẾC MÁY THU  THANH BỊ  ĐẬP  NÁT

NHỮNG NGƯỜI TIÊN PHONG GIẢI BÀI TOÁN NHU CẦU XÃ HỘI

CÔNG NGHÊ – NƯỚC NHẬT CẦN CÔNG NGHÊ

Chương  2. RÉT  QUÁ  – HÃY  LÀM  GỐI  SƯỞI  ẤM

NGƯỜI DÂN CẦN CÁI ĐÓ, IBUKA

ĐÁP ỨNG NHỮNG NHU CẦU TIỀM ẨN

Phần II. TÌM  ĐƯỜNG TOÀN  CẦU HÓA

Chương  1 TÌM  ĐƯỜNG VƯỢT  ĐẢO

IBUKA MỘT MÌNH ĐẾN MỸ

LỐI ĐI NGAY DƯỚI CHÂN MÌNH

Chương  2. NHÌN  THẤY TRƯỚC CƠ  HỘI VÀ  DÁM  THỬ  SỨC

“CANH BẠC” TRANSISTOR

THÍCH ỨNG  VỚI LUẬT  CHƠI TOÀN CẦU

TRIẾT LÝ NGƯỜI TIÊN PHONG

Chương  3. DẤU ẤN CỦA  “NGƯỜI ĐÀN  ÔNG ĐI  BỘ”

LẮNG NGHE NHỮNG THỞ THAN

NHỮNG BƯỚC ĐI ĐẦU TIÊN RA THẾ GIỚI

Phần III. NỐI KẾT NHỮNG GIÁ  TRỊ

Chương  1. SAO  KHÔNG DÁM KHẲNG ĐỊNH?

NHỮNG NGƯỜI BẠN – NGƯỜI THẦY ĐẦU TIÊN TRÊN ĐẤT MỸ

TÔI LÀ AKIO MORITA ĐẾN TỪ NHẬT BẢN

THƯA QUÝ VỊ, SẢN PHẨM NÀY “MADE IN JAPAN”

Chương  2.  XÁC LẬP  VỊ  THẾ TRÊN BẢN  ĐỒ CÔNG NGHÊ

CON ĐƯỜNG CHẲNG  MẤY AI ĐI

CHỮ  TÍN  VÀ NGUYÊN TẮC “NÓI  KHÔNG” TRONG HỢP TÁC

Chương  3. CHỦ  NGHĨA  ÁI  QUỐC CỦA DOANH NHÂN  NHẬT

SONY – SỨC KÉO VÀ SỨC ĐẨY TRONG NỀN KINH TẾ NHẬT  BẢN

PHỔ BIẾN CÔNG NGHÊ ĐỂ TĂNG LỰC PHÁT  TRIỂN

Phần IV. HỌC  TẬP  LÀ  NỖ LỰC CỦA  CẢ MỘT ĐỜI  NGƯỜI

Chương  1. XÂY  TÀI  NĂNG BẰNG  NHỮNG VIÊN ĐÁ KINH   NGHIÊM

TRIẾT LÝ QUẢN LÝ ĐẦU ĐỜI

BÀI HỌC  TỪ GIA ĐÌNH NHỎ

Chương  2. VÌ  MỘT  THẾ GIỚI NGÀY  MAI

MỘT ĐẠI SỨ KHÔNG HÀM

NHỮNG ĐIỀU DÊT NÊN MỘT HUYỀN THOẠI

Phần V. PHỤ  LỤC

QUAN ĐIỂM VỀ QUẢN LÝ CỦA MORITA

NIÊN BIỂU SỰ NGHIÊP CỦA AKIO MORITA

MORITA ĐÃ NÓI

TÀI LIÊU  THAM KHẢO

Nhóm chuyên gia, nhóm điều phối,  nhóm  tác giả và nhóm  biên tập của dự  án nghiên cứu Đi tìm Đạo Kinh doanh Việt Nam và Thế  giới  xin chân thành cảm ơn các công ty, cơ quan, đơn vị và các cá nhân đã nhiệt tình  hỗ trợ thông tin, tư liệu trong việc triển khai dự án nghiên cứu và thực hiện tập sách này.

Cùng bạn đọc

KIẾM TIỀN HAY PHỤNG SỰ XÃ HỘI?

Bộ sách  mà bạn đọc  đang cầm trên  tay là kết quả của dự án nghiên cứu mang tên Đi tìm Đạo Kinh doanh của Việt Nam và Thế  giới do Tổ hợp Giáo dục PACE thực hiện trong suốt 14 tháng vừa qua.

Chúng tôi đặt tên cho bộ sách  này là Đạo   Kinh doanh Việt Nam và Thế  giới với mong muốn được chia sẻ cùng bạn đọc,  đặc biệt  là bạn đọc  doanh nhân và bạn đọc quan tâm đến kinh doanh, những  kiến  giải về hàng loạt các câu hỏi như: “Kinh doanh là gì?”, “Doanh nhân là ai?”, “Đâu là ‘đạo’  của  nghề kinh doanh?” và “Tại  sao kinh doanh là một  nghề cao quý  và xứng đáng được xã hội tôn vinh?”...

Đội ngũ chuyên  gia của PACE cùng  các cộng  sự đã nghiên cứu cuộc  đời và sự nghiệp của 25 doanh nhân huyền thoại,  đến  từ 25 tập đoàn kinh doanh dẫn đầu trong những bảng xếp hạng doanh nghiệp trên toàn thế giới, nhằm  tìm kiếm  “cái đạo”,  cái triết  lý cốt lõi trong kinh doanh của họ. Mục đích  là để lý giải  xem vì sao họ là những người kiếm tiền nhanh nhất, kiếm tiền nhiều nhất  và kiếm  tiền bền vững nhất thế giới, đồng  thời họ lại được  xã hội đặc biệt kính trọng?

Phân tích  từng chặng  đường,  từng mốc sự nghiệp,

từng bước thăng trầm... của những  huyền thoại doanh nhân này, chúng tôi đã đúc kết được  những  nét chung

nhất, nói chính  xác hơn, là những yếu tố khiến họ trở nên vĩ đại, trở thành  những  doanh nhân huyền thoại. Đó  là sự khao khát,  là niềm đam mê một cách mãnh liệt để sáng tạo, để đem đến thật nhiều giá trị mới cho cuộc  sống và cho xã hội. Họ đã thực  hiện   được  điều đó bằng việc  cống hiến  cả cuộc đời mình  lẫn việc truyền đạt, dẫn đường cho hậu thế.

Trong lời đầu  này của bộ sách, chúng tôi cũng muốn kể lại với quý  vị một  vài câu chuyện và một  vài so sánh mà PACE luôn tự hào khi tìm  thấy nó trong hành trình Khát vọng Doanh trí của mình  trong suốt những năm vừa qua:

Bà chủ một tiệm  tạp hóa suốt ngày  không vui vì buôn bán  ế ẩm. Nhưng sau những  ngày tháng nhìn  vào “mắt” khách   hàng,  bà chợt nghĩ: “Sao tôi không là người giải quyết vấn đề nhu yếu phẩm cho cả xóm?”. Và mọi  chuyện thay đổi.  Từ đó, nhiều gia đình chưa khá giả trong khu phố  có thể mua một, hai gói mì tôm (mà không cần phải mua cả thùng  mì),  một tép bột ngọt (mà không cần phải mua cả gói bột ngọt).   Bà có thể mở cửa lúc mờ sáng hay nửa đêm, khi chẳng  còn nơi nào bán hàng nữa để đáp ứng nhu cầu “hết chanh đột xuất”  hoặc “nhà  không còn nước mắm”. Hay hơn nữa, mọi người chỉ “xẹt” một hai bước chân là có  ngay những  vật phẩm cần thiết nhất cho gia đình.  Lại thêm chuyện giá cả của  bà so với chợ  và siêu thị cũng chẳng chênh lệch   là bao. Ai cũng đoán ra kết quả: cửa tiệm suốt ngày người ra kẻ vào, bà thì bán hàng  luôn tay và cười nói luôn miệng. Không chỉ tiền lãi thu được tăng cao, mà bà còn  có “lợi nhuận” lớn nhất   là sự quý  mến  của mọi người dành cho một người biết kinh doanh như bà.

Câu chuyện thứ hai về một cơ sở sản xuất tủ sắt. Người ta thường mua tủ của  cơ sở này  về để đựng hồ sơ. Một cơ sở bé xíu rất đỗi bình  thường thì liệu có mang trong người “sứ mệnh  xã hội”?  Trong một thời gian dài, cơ sở hoạt động cầm  chừng, cho đến một ngày ông chủ của nó thay đổi cách nghĩ:  tôi không “bán   tủ sắt” nữa, mà  sẽ “bán giải pháp lưu trữ hồ sơ văn phòng”. Từ đó, ông và đồng sự tiến hành nghiên cứu để tạo ra những cái tủ sao cho có thể  chống  được mối, mọt, chống  thấm, ngăn tủ này  thì  có khóa  kiên cố để đựng hồ sơ quan trọng, ngăn tủ khác  thì  không cần khóa để dễ kéo ra kéo vào... Ông cũng chịu  khó đi đến  các văn phòng để nghiên cứu màu sơn,  thay đổi  kích  cỡ, kiểu dáng... Thế là sản  phẩm của ông còn thêm tính năng làm đẹp cho cả văn phòng  của các công ty. Chỉ sau một thời gian ngắn, cơ sở của  ông đã lột xác và phát  triển rất nhanh. Như vậy, doanh nghiệp lớn hay nhỏ tùy thuộc  vào vấn đề xã hội mà họ giải  quyết được.  Bà chủ tạp hóa của khu phố nọ cùng  Sam Walton (ông chủ tập đoàn  bán lẻ lớn  nhất thế giới Wal-Mart) đều giải quyết  vấn đề mua sắm của  xã hội thông qua việc  mở cửa hàng  bán lẻ. Họ chỉ khác nhau về phạm vi: xã hội của  bà chủ  tiệm tạp  hóa  là một  khu phố,  còn  xã hội của  Sam mang tầm

cỡ thế giới.

Điều xã hội  quan tâm không phải  là doanh nghiệp đó kiếm  được bao nhiêu mà  là họ đã mang lại gì cho cộng đồng.  Chẳng hạn, trong khi tỉ phú Nhật,  Toyoda (“cha đẻ” của Toyota), với tinh thần ái quốc được người Nhật  xem như anh hùng  dân tộc thì  tỉ  phú  Nga, Khodorkovsky (ông chủ của Yukos), ông ta là ai trong mắt dân Nga thì chỉ người Nga mới thấu  rõ. Sự khác nhau này  có lẽ do cách thức kiếm  tiền của họ.

Nghề kinh doanh, xưa nay vẫn  thường bị hiểu chỉ như là nghề “kiếm tiền”. Nhưng thực chất, không hề có nghề kiếm tiền, bởi nghề nào thì cũng kiếm  tiền cả. Chẳng  hạn, luật sư kiếm tiền bằng việc hành nghề luật, bác sĩ kiếm  tiền bằng cách chữa bệnh  cứu người... Và doanh nhân, người hành nghề kinh doanh, cũng kiếm tiền bằng  cách lãnh đạo một doanh nghiệp và thông qua doanh nghiệp đó để giải quyết  vấn đề hay đáp ứng nhu cầu nào  đó của xã hội. Nhưng điều khác biệt  của nghề kinh doanh là  trong quá trình  hành nghề của mình  doanh nhân không hành động một cách đơn lẻ mà biết kiến  tạo ra các chuỗi  giá trị. Cụ thể hơn, họ nắm lấy  một  doanh nghiệp và tập  hợp bên mình nhiều thành viên để cùng cộng hưởng lại nhằm  hình  thành  một sức mạnh  tổng  lực,  từ đó tạo ra nhiều giá trị hơn cho xã hội. Đó cũng  chính là lý do mà nghề kinh doanh thường kiếm được nhiều tiền hơn so với những  nghề khác và vẫn  được cộng đồng xã hội ủng  hộ.

Nghiên cứu 25 huyền thoại doanh nhân thế giới cho thấy,   dù có quá  nhiều sự khác  biệt  nhưng họ đều có chung một tư tưởng chủ đạo: “Kinh doanh là phụng sự xã hội”.  Hay nói một cách đầy  đủ hơn, “Kinh doanh là kiếm tiền bằng cách phụng sự xã hội,  bằng cách dùng sản phẩm hay dịch  vụ như là phương tiện để giải quyết những vấn đề của xã hội và làm  cho cuộc  sống  trở nên tốt đẹp hơn”.

Cái “đạo”  kinh doanh này đã được  họ quán  triệt  ngay từ buổi đầu  khởi nghiệp đầy gian khó cho tới lúc thành công. Và sự thật này cũng chính  là lý do giúp  họ kiếm tiền nhanh nhất, nhiều nhất, bền nhất,  còn bản thân họ thì  được  xã hội tôn vinh, nể trọng,  và rồi  họ đi vào

lịch sử kinh doanh thế giới như những huyền thoại, doanh nghiệp của họ cũng  vĩ đại và trường  tồn.

Như vậy,  với một tâm thế luôn hướng về cộng đồng, luôn khát khao làm cho xã hội quanh mình (có thể nhỏ gọn trong một ngôi làng  hoặc  rộng  lớn bằng  cả một hệ mặt trời) tốt đẹp hơn, chính họ, những doanh nhân (dù lớn hay nhỏ, dù “Tây” hay “Ta”, dù “cổ” hay “kim”) luôn được   xã hội tôn vinh không phải  vì số của  cải khổng lồ họ kiếm  được, mà vì những  đóng góp vô giá của họ vào  sự đổi  thay của thế giới này.

Song song với những  doanh nhân lẫy lừng của thế giới, điều khác biệt ở bộ sách  này  là chúng tôi đã khởi sự hành trình tìm kiếm những “huyền thoại doanh nhân Việt Nam” để, như một  cố gắng, “định vị” xem ông cha ta ngày xưa đã khởi  sự kinh doanh như thế nào. Và thật bất ngờ, trong lịch sử Việt Nam đã từng  có những Lương Văn Can, Bạch Thái Bưởi, Nguyễn Sơn Hà, Trịnh  Văn Bô...  với những tư tưởng kinh doanh có thể gây ngạc nhiên cho đến  tận bây giờ.

Nhìn “Tây” sẽ thấy “Đông”, soi “cổ” mà ngẫm tới “kim”, đó là điều mà chúng  tôi, những người thực hiện bộ sách, mong muốn được chia sẻ. Bộ sách  này cũng  là một  câu chuyện,  một phác thảo cho bức tranh toàn cảnh sinh động  và đầy  màu sắc về doanh nhân thế giới - những doanh nhân làm thay đổi thế giới,  và về một thế hệ doanh nhân tiền bối của Việt  Nam cách đây gần một trăm năm lịch sử - một thế hệ doanh nhân mà đến  ngày nay chúng ta vẫn  có thể tự hào. Từ đó, những  nỗ lực này sẽ góp phần hình thành văn hóa doanh nhân Việt, một bộ phận quan trọng trong văn hóa Việt Nam.

Chúng tôi xin được  gửi lời tri ân trân trọng nhất đến những đồng nghiệp đã hỗ trợ tinh thần cho chúng tôi, đến  các cá nhân và đơn vị đã sẵn lòng hỗ trợ thông tin, tư liệu trong quá trình  nghiên cứu. Đặc biệt, chúng tôi muốn  gửi lời cám ơn chân thành  đến  các tập đoàn hàng đầu  thế giới do các doanh nhân huyền thoại sáng lập, cám ơn gia tộc họ Lương, gia tộc họ Bạch,...  - hậu duệ của cụ Lương Văn Can, cụ Bạch  Thái Bưởi...  đã nhiệt tâm giúp đỡ chúng  tôi trong suốt quá trình  “đi tìm Đạo Kinh doanh của Việt  Nam và Thế  giới”.

Việc triển khai dự án này  từ khâu nghiên cứu đến

thể hiện thành sách trong một thời gian không dài, cùng những khó khăn trong quá trình  đi tìm tư liệu lịch sử về các nhân vật, chắc hẳn bộ sách  sẽ khó tránh khỏi những sai sót nhất định.  Do vậy, chúng tôi rất mong nhận  được  sự thông cảm cũng như những  góp ý  chia sẻ của bạn đọc  gần  xa về bộ sách  để lần tái bản tiếp theo được hoàn thiện hơn.

Chúng tôi, PACE và Nhà xuất bản Trẻ, xin trân trọng giới thiệu  cùng bạn đọc bộ sách đầy  tâm huyết  này. Và chúng  tôi cũng tin rằng, qua bộ sách  này, bạn đọc sẽ có thêm kiến  giải về “đạo kinh doanh”, để từ đó, tự mình đưa ra một định nghĩa  cho nghề kinh doanh và tự mình  khẳng định  rằng, kinh doanh là kiếm tiền hay phụng sự xã hội!

Thay mặt Nhóm   tác giả của bộ sách Giản Tư Trung - Người  Sáng lập PACE Sài Gòn, Xuân Đinh Hợi, 2007

LỜI NÓI ĐẦU

“Khi sinh ra, bạn khóc còn mọi người  đều cười. Sống sao cho khi bạn qua đời, mọi người đều khóc trong khi mỗi mình  bạn cười” – có một  câu thành ngữ mà dẫu  nhiều năm qua rồi, nhiều người dân Nhật vẫn thỉnh  thoảng  nhớ lại khi nhìn  thấy một cái ti-vi mang nhãn hiệu Sony. Họ, những  con người hết sức bình  thường  ấy, hầu  hết chưa một lần gặp gỡ người cha của tập đoàn Sony Akio Morita. Nhưng với họ, ông chiếm  một vị trí quan trọng, thật quan trọng trong lòng họ. Đơn giản, ông đã làm thay đổi cuộc sống của họ, làm thay đổi môi trường sống xung quanh họ bằng  tài năng xuất chúng  và tinh thần xã hội rộng  lớn của mình.

Một trong những  người bạn của tôi, chị Miki Amorato, đang làm việc  tại Thành  phố Hồ Chí Minh đã kể cho tôi về những giọt nước mắt của bà nội mình khi nghe tin Akio Morita qua đời. Miki không khóc, nhưng giọng chị nghe nghèn nghẹn lúc nhớ lại khoảnh khắc chị theo dõi đám tang của ông cách đây đã nhiều năm...

*

* *

Ngày 4.10.1999, một ngày thu ảm đạm ở đảo quốc mặt trời  mọc,  thanh âm những  nhạc phẩm của

Giacomo Puccini vang vọng  khắp nơi. Những giai điệu opera đẫm chất Ý này lại chính là giai điệu đưa tang một huyền thoại của nước Nhật: Akio Morita

– người  sáng lập tập đoàn  Sony. Đơn giản, vì đây là những giai điệu  mà ông thích nhất khi còn sống. Ngày hôm ấy, nước  Nhật  khóc  khi giã từ một  người công dân tuyệt  diệu  của mình.  Akio Morita ra đi ở tuổi 78 sau khi đã cống hiến  cho nước  Nhật  và thế

giới những  giá trị vô cùng to lớn.

Hơn 3.000  người, gồm nhiều chính khách và nhà ngoại giao,  trong đó có các cựu Thủ tướng,  các lãnh đạo những  tập đoàn  lớn tại Nhật  Bản đã tập trung trước khách  sạn Tokyo để tiễn đưa Morita về nơi an nghỉ cuối cùng.

Mọi người đứng yên và cúi đầu  trước  chân dung của Morita trên màn hình  khổ lớn cao 3m trong nhạc phẩm Ave Maria của nhà soạn nhạc Đức, Schubert do dàn nhạc Tokyo Philharmonic biểu diễn. Những thước phim video phát lại hình  ảnh Morita khi còn trẻ đang bày  tỏ niềm mong muốn làm chiếc cầu nối giữa Nhật  Bản và phần  còn lại của thế giới, những hình ảnh về chiếc ti-vi đầu tiên  xuất hiện trên  thị trường, niềm vui của lô hàng xuất khẩu đầu tiên... Khi chiếc xe chở quan tài Morita chạy ngang trụ sở của Sony, khoảng 3.000 công nhân viên của tập đoàn  đã đứng  sẵn hai bên đường, kính cẩn từ biệt người lãnh đạo, người thầy,  người bạn lớn của họ, người   đã gắn bó cuộc  đời  mình  với thương hiệu

Totsuko và Sony suốt hơn 50 năm.

50 năm ấy, Akio Morita đã làm  thay đổi xã hội Nhật Bản bằng những  ý  tưởng của mình.  Hơn thế nữa, ông đã làm thay đổi  cả cách nhìn  của thế giới về đất nước  bị bại trận trong chiến tranh với tàn tích của hai quả bom nguyên tử.

*

*  *

Tôi gọi ông là một  huyền thoại – một huyền thoại đã dành  trọn cuộc đời mình, trọn sự nghiệp của mình để phục  vụ nhân loại.

Tác  giả

Phần I DỒN TOÀN  BỘ SỨC  MẠNH CHO VIÊC KIẾN TẠO  TƯƠNG  LAI

“Cả nước   Nhật  hãy nhìn  về phía trước, dồn toàn bộ sức  mạnh  cho việc kiến tạo tương lai  và tiến bước theo đà tiến  chung của thế giới”.

Nhật  hoàng  – tuyên  bố  sau  chiến tranh

Chương  1 NHỮNG CHIẾC MÁY THU  THANH BỊ  ĐẬP  NÁT

Một  xã hội bị  mất   thông tin liên lạc bởi tất  cả những   chiếc máy thu thanh cũ đã bị đập  nát trong chiến tranh vì  sợ  rò rỉ thông tin và hoang mang dân tình.

Sách lịch   sử  Nhật   Bản

Hoạt động  không vì những  động  cơ thương mại, anh đã  tìm tòi, mở rộng việc  sử dụng  các máy thu thanh sóng  ngắn bằng cách chuyển đổi các máy thu thanh thông thường  hoặc bằng việc  sử dụng một thiết  bị bổ sung...

Nhật   báo   Ashahi  Shimbun

Ngày 14.8.1945,  lần đầu tiên người dân Nhật được nghe tiếng  nói của Nhật hoàng Hirohito, không phải tiếng  nói phủ dụ hay chúc  mừng  họ hằng mong đợi, mà  là lời tuyên bố đầu  hàng  vô điều kiện, sau khi nhiều thần dân của ngài hứng chịu  hai quả bom nguyên  tử  đầu tiên  thả  xuống   các thành   phố Hiroshima và Nagasaki.

Trận Thế chiến  khủng khiếp  kết thúc với những tổn thất không kể xiết. Ở những đô thị lớn như Tokyo, Yokohama, Osaka, Nagoya... chỉ những kiến trúc kiên cố là còn đứng  vững,  đa số nhà  cửa đã trở thành những đống gạch vụn. Những  thước phim tư liệu về thời kỳ này cho thấy một nước Nhật xơ xác, hoang tàn, với những  phụ nữ, trẻ em ngơ ngác, đưa những cặp mất thất thần  nhìn  cảnh tượng  ngổn  ngang quanh họ, cơ hồ nỗi  mất  mát  lớn quá,  nước  mắt không còn để chảy nữa. Thủ đô Tokyo sầm uất  là thế, một thành phố 7 triệu  người mà chỉ còn không đầy 50% cư dân ở lại,  hơn một nửa dân số tứ tán  về những làng quê hoặc phiêu dạt tới các đô thị nhỏ. Nhật Hoàng Hirohito tuyên  bố  trên  đài phát  thanh về sự  đầu hàng vô

điều kiện trước quân Đồng minh và nhận định rằng điều này “mở đường cho một nền hòa bình bền vững dành cho các thế hệ mai sau”. Ông cũng động viên nước Nhật hãy nhìn  về phía trước, “dồn toàn bộ sức mạnh cho việc  kiến  tạo tương lai” và “tiến bước theo đà tiến  chung của thế giới” (Made in Japan).

Bản tuyên  bố đã được  dân chúng  đón nhận với rất nhiều thái độ khác nhau. Không ít người Nhật thở phào  vì biết  rằng,  từ nay nỗi thống khổ do chiến tranh gây ra không còn nữa, nhưng đồng thời cũng ý  thức được rằng những  khó khăn trong một nền hòa bình nhen nhúm giữa đống tro tàn không phải là dễ vượt qua. Một  số khác,  nhất  là giới trẻ, cảm thấy   tự ái dân tộc bị tổn  thương sâu sắc, họ  kích động gây bạo loạn để chống  lại lệnh  đầu  hàng, kể cả việc chiếm dinh thủ tướng  để biểu dương lực lượng. Thủ tướng Nhật, Kantaro Suzuki đã may mắn chạy thoát trong những giây phút đầy nguy hiểm đó. Một số sĩ quan đã mổ  bụng  tự sát (hara-kiri) để thể hiện lòng trung nghĩa  với Nhật hoàng  và đất nước Phù tang.

Nhiều binh lính Nhật ở ngoài nước không có may mắn như những người còn sống trong nước. Tại Mãn Châu, 500 lính  Nhật bị bắt làm  tù binh, bị đày đi Siberia và nhiều nơi khác,  có những người sau mười hai năm xa xứ mới được  quay về sum họp với gia đình.  Còn nhiều vấn đề xã hội khác  khiến những người trực tiếp chứng kiến hay nghe kể lại không khỏi chạnh lòng.

Thế chiến  thứ hai đã cướp mất sinh mạng của 37,6 triệu người, cả quân đội lẫn thường dân, chỉ riêng ở  tám nước dính líu nhiều đến cuộc chiến là Đức, Ý,  Nhật, Ba Lan, Pháp, Anh, Liên  Xô và Mỹ.  Trong những nước này, Liên Xô thiệt  mất 21,3  triệu  mạng sống, kế đến là Đức, hơn 7 triệu người tử vong. Riêng Nhật  có 1,7 triệu binh sĩ tử trận  và 360.000  người dân hi sinh trong cuộc chiến. Những con số khô khan đó là chứng tích của một trong những thảm họa ghê gớm nhất trong lịch  sử loài người.

NHỮNG NGƯỜI TIÊN PHONG GIẢI BÀI TOÁN NHU CẦU XÃ HỘI

Chiến tranh vừa kết thúc, đời sống của nước Nhật thiếu thốn trăm bề, kể cả những món ăn tinh thần đơn giản nhất.  Khó  có thể tìm thấy một máy thu thanh còn nguyên vẹn. Trong chiến tranh, cảnh sát Nhật buộc thường dân giao nộp máy thu thanh để họ hủy đi băng sóng  ngắn vì sợ những tin tức chiến trường phát đi từ các đài  phương Tây làm hoang mang dân chúng,  mặt khác binh lính  Nhật  có thể bị đối phương lung lạc tinh thần.

Khi hòa bình  lập lại rồi, những hạn chế của thời chiến không còn  lý do để tồn  tại nữa, người  dân đua nhau tìm mua máy thu thanh cũ, sửa chữa  và nâng cao tính năng của chúng. Có cầu  tất sẽ có cung, nhiều

cơ sở sửa chữa,  nâng cấp máy thu thanh mọc lên khắp các thành  phố, lôi cuốn nhiều chuyên viên kỹ thuật trẻ tuổi  vào cuộc.

Trong số này  có Masaru Ibuka, một  kỹ sư điện sinh năm 1908, tốt nghiệp trường Khoa học kỹ thuật thuộc Đại học Waseda, đang điều hành công  ty Tokyo Tsushin Kogyo K.K. (Công ty Kỹ thuật  Viễn thông Tokyo) chuyên cung ứng dụng  cụ điện,  thiết bị radar cho quân đội Nhật.

Tháng 9.1945,  Ibuka quay lại Tokyo, bắt đầu những dự tính  mới, khi chiến tranh không còn đe dọa thành phố này nữa. Anh thuê một căn phòng  nhỏ ở  tầng ba của Cửa hàng bách hóa Shirokiya ở  Nihonbashi để làm xưởng sản xuất. Chi phí, lương bổng cho nhân viên  đều lấy từ những  khoản  tiền dành  dụm của chính người kỹ sư nhiều khát vọng này. Sau khi nắm bắt được nhu cầu về thông tin của người dân Nhật, nhất là sự thiếu  thốn các phương tiện  kỹ thuật,  Ibuka quyết định chuyển sang công việc  sửa chữa máy thu thanh và cung cấp cho người tiêu dùng các bộ chuyển đổi (converter) và bộ tiếp  hợp (adapter) có thể gắn vào  máy  thu thanh để nghe tin tức từ các đài phát thanh phát đi bằng sóng ngắn. Việc  làm của Ibuka cùng các đồng nghiệp được công chúng đón nhận nồng nhiệt. Ngày 6.10.1945,  nhật báo Asahi Shimbun đã dành  hẳn mục “Bút  chì  xanh” quen thuộc để viết về công ty của Ibuka, trong đó có đoạn:  “... Anh Masaru Ibuka, nguyên giảng viên bộ môn Khoa học  và kỹ thuật trường  Đại học Waseda,

và là con rể ông Bộ trưởng Giáo dục Tamon Maeda, vừa khai trương Phòng thí nghiệm  nghiên cứu Viễn thông tại tầng ba cửa hàng Shirokiya ở  Nihonbashi. Hoạt động không vì những động cơ thương mại, anh đã tìm  tòi, mở rộng  việc  sử dụng các máy thu thanh sóng ngắn bằng  cách chuyển đổi các máy thu thanh thông thường hoặc bằng việc sử dụng một thiết  bị bổ sung...”

Bài báo ấy đã tình  cờ đến  tay một thanh niên 25 tuổi ở  Kosugaya thuộc quận Aichi. Anh vui mừng nhận ra Ibuka là người   quen cũ và trong đầu  vụt nảy ra một ý tưởng về những vấn đề từng nung nấu trong nhiều ngày qua.

Họ đã bắt được liên lạc với nhau sau chiến tranh một cách tình  cờ và đầy  bất ngờ như vậy.

*

*  *

Ít lâu sau, chàng thanh niên  ở  Kosugaya này  gõ cửa căn phòng  tồi tàn của Ibuka. Hai người  gặp lại nhau trong nỗi mừng rỡ không kể xiết. Chiến tranh và những  lo toan cá nhân đã ngăn cách họ, nhưng nay hòa bình  đã lập lại – cho dù  là hòa bình trong cảnh đổ nát hoang tàn – thì  cũng  là lúc để họ biến những  hoài bão thành  hiện  thực. Họ ngồi  hàng buổi với nhau, trút hết những  gì ấp ủ  trong tâm tư mà chưa có dịp  thổ  lộ cùng  ai.

Bầu nhiệt  huyết  của tuổi trẻ cùng với những  rung động sâu sắc nhất trước hình  ảnh một đất nước đang cần  sự góp sức của tất cả mọi người  đã khiến  họ

gắng tìm  ra một kế sách thuận  lợi nhất. Và kế sách đó đã hình  thành  vào ngày 7.5.1946 với sự ra đời một công ty mới lấy tên là Công ty Kỹ thuật  Viễn thông Tokyo, với một  bộ máy  nhân sự hơn 20 người. Không ai có thể ngờ rằng chỉ hơn mười năm sau, công ty này đã trở thành  một trong những tập đoàn sản xuất hàng đầu  của nước Nhật với thương hiệu SONY. Còn chàng thanh niên  25 tuổi kia chính là một tên tuổi  mà nước Nhật và cả thế giới sẽ còn  nhắc

mãi: AKIO MORITA.

*

*  *

Vào thời điểm chiến tranh đang đến  hồi  ác liệt, Morita và Ibuka cùng ở trong một đơn vị đặc nhiệm chuyên nghiên cứu về hỏa tiễn tầm nhiệt có tên là Marque. Lúc đó, Morita mang cấp bậc trung úy, mới

24 tuổi, còn Ibuka là một  kỹ sư điện 37 tuổi. Ibuka tham gia vào đơn vị đặc nhiệm với tư cách một nhân viên dân sự hợp tác với quân đội, không phải   là một sĩ quan như Morita.

Song song với công việc trên, Ibuka đang là giám đốc một công ty về dụng  cụ đo lường  đã cung cấp vật liệu  và vũ khí  cho hải quân Nhật  từ năm 1940. Sự gần  gũi cả về điều kiện sinh sống lẫn những trăn trở, suy tư của lớp người  trẻ thời chiến  đã gắn kết Morita và  Ibuka ngay từ mùa   hè năm ấy.  Cả  hai thường có nhiều dịp ngồi  với nhau, bàn bạc về những hoài bão của tuổi  trẻ, về tương lai của nước Nhật thời hậu chiến.

Với tư cách một sĩ quan liên lạc hải quân, Morita có dịp đến thăm  công ty của Ibuka ở quận Tsukishima, thuộc thành phố Tokyo. Thông thường, Ibuka chế tạo các dụng  cụ radar theo hợp đồng  ký với hải quân. Tại một cơ xưởng của ông, Morita lạ lẫm  khi nhìn thấy một căn phòng đông đúc các nữ sinh viên thuộc Viện hàn lâm âm nhạc ở  Ueno được ông thu nhận vào làm công việc cân chỉnh các bộ dao động.

Tháng 9.1944,  Tokyo bị dội bom liên  tục, Ibuka dời công ty về thị trấn nhỏ Suzaka thuộc quận Nagano, nằm cách Tokyo 160km về phía tây bắc. Từ đó, ông rất ít trở lại Zushi để làm công tác nghiên cứu cho hải quân, nhưng bù lại, Morita vẫn  có nhiều dịp đến thăm Ibuka ở Suzaka. Mỗi  lần gặp nhau, trong khung cảnh bình lặng của vùng thôn dã Nagano, hai người bạn ngày  càng  có những mối đồng  cảm về vận nước. Khi bàn về diễn tiến của chiến  cuộc, họ cùng  nhận định là cho dù chính  phủ Nhật đang ra sức tuyên truyền về ưu thế của Nhật trong cuộc chiến thì sự thất  trận  là điều không thể tránh  khỏi.  Cả hai cùng phát hiện là nhận định  của mỗi người đều dựa vào những thông tin và bình  luận  mà họ nghe được – một cách lén lút – từ các chương trình phát thanh trên làn sóng ngắn của đài phát  thanh Hoa Kỳ. Ibuka chia sẻ với Morita quan điểm về giá trị tái thiết  của công nghệ vào thời bình.  Họ hẹn  sẽ hợp  tác với  nhau

về mặt kinh tế sau khi chiến tranh chấm dứt.

Lần  gặp gỡ cuối  cùng  trong năm 1945 giữa Morita và Ibuka diễn ra vào ngày 27.7.1945, lúc đó cả hai

ngồi  lắng nghe tin tức về bản Tuyên  ngôn Postdam kêu gọi Nhật Bản đầu  hàng không điều kiện. Trong thâm tâm, Ibuka đã quyết  định  sẽ quay về Tokyo để bắt đầu  lại mọi việc,  nhưng lại không muốn thổ lộ với Morita điều này.

*

*  *

Khi Nhật hoàng Hirohito đọc lời tuyên bố đầu hàng trên đài phát thanh, Ibuka đang ngồi trong văn phòng ở  Suzaka. Ông nghe những  lời nói đó với một tâm trạng phức tạp, pha lẫn những buồn đau, nhục nhã, giận dữ và hối tiếc,  trong khi các đồng  sự của ông đã vỡ òa lên niềm vui sướng khi đón nhận tin này. Với  họ, từ nay sẽ không còn nữa bóng ma khủng khiếp  của chiến  tranh, của những  phân ly, mất mát, của những  niềm hi vọng cháy tiêu  trong bão lửa, của những  hoài bão lụi tàn cùng tuổi  thanh xuân vùn vụt trôi.

Điều quan trọng   là Ibuka cùng các đồng  sự cùng chia sẻ niềm đam mê về công nghệ và sự phát  minh. Với họ, cho dù người  Mỹ là kẻ thù  trong thời chiến, là “những tên man rợ mình đầy lông lá” như họ vẫn thường nghe trên hệ thống phát thanh tuyên truyền, song tự trong thâm tâm, họ vẫn  nghĩ  rằng công việc nghiên cứu của họ phải  dựa vào công nghệ  của người Mỹ.

Quyển sách gối đầu  giường  của họ lúc bấy giờ là Radio Engineering (Kỹ thuật  vô tuyến) của  F.E. Turman, một “textbook” (sách giáo khoa) mà họ phải

“đánh  vật” với tiếng  Anh để có thể nắm được  những ý  tưởng  và kỹ thuật  hiện  đại. Akira Higuchi, một trong những  người cộng tác với Ibuka, từng  có mặt trong buổi chiều ngày 15.8,  đã ghi lại ký ức đó trong cuốn John Nathan – Sony: The Private Life: “Trái tim của  tất cả các kỹ sư đều tràn ngập niềm vui vì chiến tranh đã kết thúc.  Chúng  tôi cảm thấy rốt cuộc rồi chúng tôi cũng  có thể làm một việc  gì đó thật sự, không phải  là vũ khí cho quân đội,  mà là những vật dụng  hữu ích, và chúng  tôi cảm thấy rằng việc cho ra đời những sản phẩm  đích  thực có thể giúp chúng tôi nắm  bắt và thậm  chí  có thể đi trước công nghệ  của người Mỹ”.

Sau chiến tranh, Ibuka cùng  các bạn hữu thành lập Phòng thí nghiệm  nghiên cứu Viễn thông To- kyo. Ai cũng nóng lòng muốn  làm một cái gì đó cho đơn vị mới và góp phần tái thiết  nước Nhật thời hậu chiến, nhưng không ai biết   phải   bắt đầu như thế nào. Tình  trạng tài chính lúc bấy giờ rất khó khăn, lương bổng  trả cho các kỹ sư và nhân viên xuất phát chủ yếu  từ tiền túi riêng của Ibuka. Tình trạng này không thể kéo dài mãi được. Hướng  đi tạm thời của họ là lập  phân xưởng sửa chữa máy thu thanh, sản xuất  các bộ chuyển đổi ra sóng  ngắn.

*

*  *

Khi gặp lại nhau tại Tokyo, hiểu được những khó khăn về mặt tài chính  mà Ibuka đang phải đương đầu, Morita bàn  bạc với bạn  về những giải pháp

tạm thời áp dụng  để nuôi dưỡng Phòng thí nghiệm nghiên cứu Viễn thông Tokyo của Ibuka, đồng thời tìm một hướng đi mới  có nhiều triển vọng hơn. Sau một thời gian dài nghiên cứu và thảo  luận  kỹ lưỡng, cả hai quyết  định  thành  lập công ty mới vào tháng

3.1946. Điều khó khăn nhất về phía Morita là làm sao thuyết  phục được ông bố đồng   ý  để ông điều hành một công ty khác ngoài công ty của gia đình. Theo truyền thống  của người  Nhật lúc bấy giờ, người con trai trưởng phải là người kế thừa cơ nghiệp của gia đình  chứ không phải ai khác. Và người  con trai trưởng không theo nghiệp chính của gia đình sẽ là một vấn đề hết sức nghiêm trọng.

Tháng 4.1946,  sau khi bàn bạc kỹ, Morita và Ibuka quyết định thành  lập một “phái  đoàn”  hùng hậu để việc thuyết  phục ông bố đạt hiệu  quả mong muốn. Thành phần “phái đoàn” ngoài hai ông ra, còn  có bố vợ Ibuka là ông Maeda, cựu Bộ trưởng  Giáo dục Nhật Bản. Cả ba người lên chuyến tàu hỏa đêm  về Kosugaya để thực hiện “sứ mạng” thuyết  phục đầy khó khăn và tế nhị.

Sự đón  tiếp  mà gia đình Morita dành cho hai người khách thân thiết  đã vượt quá mong đợi  của cả ba người.  Món bánh mì rất hiếm  vào thời buổi  khó khăn ăn với mứt, bơ và thấm  giọng  bằng nước  trà – một bữa ăn thịnh  soạn. Nhưng bất  ngờ  và hạnh phúc nhất, không chỉ cho riêng Morita mà cho cả Ibuka và ông Maeda, là thái  độ thân thiện, cởi mở của ông Kyuzaemon Morita, bố của Morita, khi nghe đề nghị

đầy tính “đột phá” về việc cho Akio Morita được từ bỏ vai trò người  kế thừa cơ nghiệp của dòng  họ Morita. Sau một thoáng do dự, ông cụ bày  tỏ sự mong mỏi Morita thay ông để làm chủ gia đình,  đồng  thời nắm giữ việc  kinh doanh do ông trao lại. Rồi  ông quay sang Maeda và Ibuka, nói bằng một giọng  từ tốn: “Nhưng nếu con trai tôi muốn  làm một việc  gì đó khác hơn để tự rèn  luyện,  hoặc thi thố khả năng, nó có thể làm như thế”.

Cuối cùng, ông nói với Morita: “Con hãy làm những gì con thích”.

Những   lời nói đó được  cả ông Maeda lẫn Ibuka và Morita đón  nhận  bằng  tất cả sự vui sướng pha lẫn ngạc nhiên. Họ không thể ngờ rằng mọi việc  đã diễn ra suôn sẻ đến   như vậy. Về sau, Morita được biết thêm là quyết định cởi mở của bố ông xuất phát một phần  bởi việc em trai ông là Kazuaki, lúc đó đang là sinh viên  trường  Đại học Wasada, đã tình nguyện  nối nghiệp  sản xuất rượu sa-kê của dòng họ Morita, giải quyết  được những bế tắc trong gia đình.

CÔNG NGHÊ – NƯỚC NHẬT CẦN CÔNG NGHÊ

Ngày 7.5.1946 là thời  điểm lịch  sử của một  thương hiệu, của  cả một  nền kinh tế Nhật Bản thời hậu chiến:

hơn hai mươi viên  chức  quản  lý và nhân viên  đã tham dự lễ khai trương thương hiệu Tokyo Tsushin Kogyo (Totsuko) tức Công ty Kỹ thuật  Viễn thông Tokyo. Ông Tamon Maeda, bố vợ của  Ibuka được cử làm chủ tịch  công ty.

Có một  sự cố nhỏ,  đó là Ibuka đã công phu chuẩn bị một tờ quảng   cáo về sự ra đời của công ty mới, nhưng đến hôm khai trương thì lại để quên ở  nhà Tachikawa. Trong diễn văn khánh thành, ông nói: “Chúng ta phải tránh  những  vấn đề đang xảy ra với những  tập đoàn  lớn. Chúng  ta sáng  tạo và giới thiệu những công nghệ  mà các tập đoàn  lớn không thể sánh được.  Việc  tái thiết  Nhật Bản tùy thuộc  vào sự phát  triển của những  công nghệ  có tính  năng động...”.

Công ty mới của Ibuka và Morita chỉ  có một  số vốn vỏn vẹn 190.000 yên, không có máy móc, chỉ có một  số dụng  cụ khoa học, thậm  chí  với số tiền như vậy khó có thể vận hành công ty một cách suôn sẻ. Điều quan trọng   là trong đầu mỗi thanh niên đầy nhiệt huyết ấy là một  khát  vọng  lớn lao, mong muốn góp sức vào việc khôi phục,  tái thiết  một Nhật Bản trên đống hoang tàn. Chủ tịch Maeda cũng lặp lại những  ý  chính trong bài phát  biểu của Ibuka, ông nói: “Ngày hôm nay, công ty nhỏ  bé của chúng ta khởi sự hoạt động.  Với công nghệ đỉnh cao và một tinh thần đoàn kết hoàn hảo, công ty sẽ phát triển. Khi đó, chúng  ta có thể tin chắc rằng  mình đang góp phần  cho xã hội”.

Trong những ngày đầu gây dựng Totsuko, Morita giữ vai trò một giám đốc, song với tư cách một đồng sáng lập (cùng Ibuka), ông là người  có trách  nhiệm quan trọng trong việc đề ra đường  lối hoạt động, hướng phát triển của công ty trong tương lai. Tự trong thâm tâm, ông biết rằng đây là bước khởi đầu đầy thách thức, muốn góp phần  công sức  vào  sự hồi phục nền kinh tế của đất nước, không thể chỉ bằng lòng với qui mô khiêm  tốn của Totsuko, mà phải  từng  bước   gắn chặt  thương hiệu  mới mẻ này vào sinh hoạt của cộng đồng,  tạo những  mối liên kết  vững  chắc để có thể phát triển ở  một qui mô ngày càng lớn hơn. Morita tự nhủ,  đây chính là lúc ông cần phải vận dụng những quan điểm, triết  lý về quản  lý tiếp thu từ người   bố nghiêm khắc nhưng rộng lượng, từ những sách báo đã đọc để đưa Totsuko đạt những  thành  quả lớn nhất.

Ngay sau ngày khai trương, mọi người trong công ty lao vào làm việc,  bất kể giờ giấc, với một tinh thần tự giác  cao độ. Ban đêm,  khi cửa hàng bách hóa, nơi họ thuê mướn  làm trụ sở công ty, đã đóng  cửa, họ tiếp  tục công việc bên trong. Cửa hàng đóng kín cửa ra vào vào ban đêm, họ phải  sử dụng cổng thoát hiểm trong những buổi làm đêm  và có lúc  “chạm trán”  với những  bác cảnh sát tuần  tra mẫn  cán cứ tưởng họ  là lũ trộm đục tường khoét vách nhà ai.

Chương  2. RÉT  QUÁ  – HÃY  LÀM  GỐI  SƯỞI  ẤM

Chỉ có sự đồng cảm sâu sắc nhất  với dân nghèo, họ mới  có thể sáng chế ra chiếc gối có khả năng tỏa hơi ấm. Tôi nghĩ, công trình  này thật  sự vĩ đại.

Báo  địa phương

Sau khi Nhật Bản đầu hàng là bắt đầu ngay thời kỳ quân Mỹ đồn  trú khắp Nhật Bản. Người  Mỹ, mà cụ thể là dưới sự chỉ đạo của tướng  MacArthur đã triển khai nhiều chính  sách mới về chính trị và kinh tế trên đất nước mặt trời mọc. Năm 1947,  một bước ngoặt quan trọng trong đời sống chính  trị của Nhật Bản do người  Mỹ tạo ra, đó  là sự  ra đời của bản Hiến  pháp thời hậu chiến,  tác giả của  nó là tướng MacArthur. Theo văn kiện này, Nhật hoàng mất toàn bộ quyền lực chính  trị và quân sự, chỉ  còn là biểu tượng  của đất nước. Một điểm quan trọng  nữa, đó là Nhật  Bản  không được tham gia vào bất cứ cuộc chiến nào và không được  có quân đội riêng. Về mặt kinh tế, MacArthur phá vỡ tình  trạng tập trung quyền lực bằng  cách  giải thể các zaibatsu (các gia đình sở hữu  và kiểm soát phần  lớn nền công nghiệp ở Nhật)  cùng các đại công ty khác. Trong suốt nửa đầu  của thời gian chiếm đóng, quân đội Mỹ kiểm duyệt gắt  gao những   lời tuyên  bố chống   Mỹ hay những   bài báo có tính kích động.

Dưới  sự chiếm đóng của Mỹ, Thần  đạo không còn được coi là quốc  giáo  của  Nhật   Bản  nữa,  mặt  khác, Thiên  Chúa giáo lần đầu  tiên  xuất hiện công khai

sau nhiều thập  kỷ vắng bóng.  Phụ  nữ Nhật được công nhận quyền bầu  cử và tháng 4.1946,  14 triệu cử tri Nhật đã đi bầu Thủ tướng đầu tiên trong thời kỳ đổi  mới là ông Yoshida Shigeru.

Chiến tranh kết thúc, trong những chi tiêu chính của chính  phủ lúc bấy giờ có việc  trợ cấp cho các binh sĩ hồi gia,  bồi thường  cho các cơ sở công nghiệp quân sự do chấm dứt hợp đồng  trước  thời hạn và thanh toán các chi phí cho Bộ tư lệnh  các lực lượng đồng minh (GHQ) hoạt động trên  đất Nhật. Chính những chi tiêu phi sản xuất đó đè nặng lên đời sống kinh tế của toàn  nước  Nhật  và trở thành  nguyên nhân chính  của tình trạng lạm phát năm sau cao hơn năm trước.

Tháng 2.1946,  chính quyền dưới  sự kiểm soát của quân Mỹ chiếm đóng công bố Những biện pháp đối phó khẩn cấp với cuộc khủng  hoảng  kinh tế bao gồm việc đảm bảo cung cấp thực phẩm,  gia tăng sản xuất  và kiểm soát  giá cả. Về mặt tiền tệ, biện pháp được chọn lựa là kìm hãm lạm phát bằng việc tạm thời đóng băng  tiền mặt và tiền gửi ngân hàng. Để thực hiện có hiệu quả biện pháp này, chính  phủ cho ra đời “đồng  yên mới” với những  qui định: tạm thời không cho rút tiền ký thác  ở ngân hàng, ngoại trừ những  trường  hợp rút tiền cho chi phí đời sống tối thiểu, không cho lưu hành những giấy bạc trị giá 5 yên trở lên... Các biện pháp kiểm soát  giá cả cũng được nội các Nhật thực hiện  triệt  để nhằm kìm hãm đà lạm phát.  Với quyết định giải thể các zaibatsu,

cụ thể là các đại  doanh nghiệp Mitsui, Mitsubishi, Sumitomo và Yasuda, đã gây ra một sự xáo trộn lớn trong nền kinh tế. Điều này đã bị người  bản xứ phản ứng quyết  liệt, cho rằng cần  phải có những zaibatsu để duy trì tính cạnh tranh quốc tế.

Dù muốn  dù không, các biện  pháp kinh tế do Mỹ áp đặt ảnh hưởng  rất nhiều đến những doanh nghiệp còn non trẻ như công ty Totsuko của Ibuka và Morita, buộc ban điều hành  phải  có những sáng kiến phù hợp để đối phó với tình  hình  khó khăn, từng bước đưa doanh nghiệp  vượt qua thử thách.

NGƯỜI DÂN CẦN CÁI ĐÓ, IBUKA

Thành  lập công ty giữa lúc nền kinh tế đầy  khó khăn và hai chàng trai hầu như không có đồng vốn đáng kể để vận hành công ty một cách suôn sẻ ngay từ những  ngày đầu.  Sau khi thành  lập không bao lâu, công ty Totsuko đã đối mặt với những  khó khăn về trụ  sở làm việc. Tháng 8.1946,  cửa hàng bách hóa Shirokiya, nơi có một phòng cho công ty Totsuko thuê, phải tạm đóng cửa để nâng cấp. Ibuka và Morita dời trụ sở về khu phố Kichijoji cũng ở Tokyo, nhưng được  một  thời  gian ngắn  lại  phải   chuyển đến Gotenyama, một khu phố ở  phía nam thành  phố Tokyo.

Sự tồi tàn của một công ty mới thành  lập không

ít khi đã làm chạnh  lòng những  người  quen biết, nhất là bố mẹ  của  Morita, những người kỳ vọng  nhiều vào sự thành  công của Morita hơn là nhìn thấy con trai họ phải  làm việc  trong một ngôi nhà thuê mướn dột nát, có lúc phải  lấy dù để che những giọt nước mưa nhỏ tí tách trên chiếc  bàn viết  ọp ẹp.

Song, hai chàng trai trẻ, Morita và Ibuka, dường như không mấy bận tâm đến điều đó. Điều mà hai người đang trăn trở  là khởi đầu  hoạt động của công ty như thế nào, chế tạo những  sản phẩm  nào để tranh thủ thị trường  còn khá bấp bênh của thời hậu chiến.

Thoạt tiên, Ibuka nghĩ đến  một sản phẩm  hầu như không dính  dáng gì đến những  dự định ban đầu của ông và Morita. Đó là những  chiếc  gối điện,  dùng điện năng tạo ra sức nóng để người tiêu  dùng  sử dụng trong mùa đông rét lạnh. Để không làm “mất mặt” thương hiệu Totsuko với những  dự án nhiều tham vọng hơn mà họ đã hoạch  định  trong tương lai, họ bán gối điện dưới thương hiệu Ginza Nessuru Shokai (Công ty sưởi ấm Ginza). Gối điện  làm ra được bán chạy như tôm tươi, giúp Ibuka, Morita và anh em công nhân viên phần  nào vượt qua những khó khăn ban đầu. Tuy nhiên, với kỹ thuật  chưa được hoàn thiện, không bao lâu gối điện  của họ để lộ ra những khuyết điểm chết người.

Một nhân viên được Ibuka tặng cho chiếc  gối, lấy làm thích  lắm, ôm ấp suốt  năm đầu, lòng vui sướng với sản phẩm   do mình  góp sức làm ra. Qua năm

sau, sợi dây truyền nhiệt  bằng nichrome bỗng nhiên từ giữa  lòng  chiếc gối chạy ra nằm sát mép gối, phóng tia lửa điện  làm cháy xém chiếc  quần  “vía”  của chàng công nhân. May mà tia lửa điện chưa xâm phạm vào chỗ khác, nếu không thì  sự việc   sẽ trở nên vô cùng nghiêm trọng.

Vượt qua những khó khăn ban đầu về mặt tài chính, điều quan trọng   là phải  trở về “chủ đề” chính  của những  dự án dài hơi, đó là các sản  phẩm có giá trị thuộc  lĩnh  vực điện  tử. Nhưng muốn  lạc nghiệp thì phải an cư, mà cái văn phòng  tồi tàn ở  Shirokiya thì không thể gọi là một  chỗ  an cư dài lâu được. Có lần,  công nhân của Totsuko đang dọn dẹp chỗ làm để cho lực lượng  chiếm  đóng tổ chức một buổi khiêu vũ thì bỗng  nhiên các vách ngăn  đổ sập. Trời lại đổ mưa, những người đứng bên ngoài   có dịp  nhìn thấy công nhân của Totsuko trần mình lao động dưới mưa, ướt như chuột  lột. Trong số người chứng kiến cảnh  trạng  này có ông Hisao Yuda, chú của Kazuo Iwama, vốn  là em rể của Morita, một  nhà  vật lý từng làm việc  tại Viện  nghiên cứu địa chấn thuộc trường Đại học Tokyo trước khi về với Totsuko. Chạnh lòng trước những khó khăn của hai chàng trai trẻ, ông ngỏ lời cho họ mượn  một ngôi nhà của ông.

Thế là Ibuka và Morita phấn khởi dọn công ty về ngôi nhà Tokuya của ông Yuda, gần địa điểm ngày nay là khách  sạn Mitsui. Ngôi nhà không lớn lắm, chỉ độ vài mươi mét vuông, nhưng cũng đủ cho hoạt động ban đầu của Totsuko.

Trong lúc Ibuka và  Morita đang phân vân giữa việc  sản xuất máy thu thanh với các thiết  bị dùng cho máy thu thanh, chủ yếu là bộ chuyển đổi sóng ngắn, họ bỗng  nhiên  bị thu hút bởi một  loại sản phẩm khá  mới  mẻ thời  bấy giờ. Đó là máy  ghi âm bằng dây kim loại có từ tính.   Cả hai đã có dịp  xem đến chiếc  máy loại này do người Đức làm ra và đang được các nhà khoa học thuộc trường  Đại học Tohoku ở  phía bắc Nhật   Bản  nghiên cứu chế tạo.

Đối với máy ghi âm vào thời kỳ này, hầu hết nỗ lực về mặt kỹ thuật  đều tập trung vào chất liệu của dây kim loại ghi âm. Lúc đó, công ty Sumitomo Metals Corporation đã sản xuất được  dây kim loại dùng cho máy ghi âm, song chất lượng  của loại dây này còn là một  vấn  đề đau đầu  của các nhà kỹ thuật. Mặt khác, qui mô quá nhỏ của một công ty vừa mới thành  lập như Totsuko đã khiến cho Sumitomo “quay lưng ngoảnh mặt”. Song nhờ  sự thất bại nhất thời đó, Morita và Ibuka mới  có dịp  tiếp  cận với đài phát thanh NHK, cơ quan phát thanh chính  thức của Nhật Bản do quân chiếm đóng Mỹ quản  lý. Thăm dò biết được cơ sở này  đang cần các thiết  bị trộn sóng và nhiều loại thiết  bị phát thanh khác, Totsuko đề nghị với NHK được cung cấp cho họ các thiết  bị trộn sóng cỡ lớn và việc  này đã để lại cho Morita một kỷ niệm khó quên.

Nhận được văn bản của Totsuko, NHK cử một  viên Thiếu tướng đến cơ xưởng  của công ty để xem xét cơ ngơi và khả  năng sản xuất. Đến  nơi nhìn thấy

“cơ xưởng”  nhỏ bé, bụi bặm,  viên tướng không tin ở mắt  mình  nữa. Ông ta quày quả ra về, để lại phía sau hai nhà sáng lập Ibuka và Morita lặng  lẽ nhìn nhau ngao ngán. Nhưng trong cái rủi lại có cái may. Tại đài NHK, Ibuka có một người bạn là Shigeo Shima và anh này nhận  lời thuyết  phục viên tướng  Mỹ khó tính.

Ông ta miễn cưỡng  ký hợp đồng  đặt hàng thiết bị trộn sóng với Totsuko, trong thâm tâm tin rằng mối quan hệ giữa hai bên không thể kéo dài lâu.

Tuy nhiên, khi những  mặt hàng đầu  tiên được người của Morita giao đến,  lần này lại chính  viên  tướng kia tròn xoe mắt ngạc  nhiên. Cả một  sự tương phản thú vị giữa cái cơ xưởng  tồi tàn mà viên  tướng  đã có dịp  xem qua và chất lượng  của những  thiết  bị trộn sóng đang nằm ngạo nghễ dưới  mắt ông ta. Lần đầu tiên, sự thành  công của một hợp đồng  sản xuất cho phép  mọi người  có thể kỳ vọng  vào tương lai. Cũng lần đầu tiên, Morita và Ibuka ý  thức một cách đủ đầy  về vị ngọt của tinh thần trách nhiệm và chất lượng  sản phẩm do mình  làm ra.

Chính nhờ sự hanh thông ban đầu trong quan hệ kinh tế với NHK mà Morita và Ibuka trút  bỏ được những căng  thẳng, lo lắng đã dằn  vặt cả hai trong một thời gian dài. Trong một dịp liên hệ với đài NHK, Ibuka tình  cờ nhìn thấy lần đầu tiên một chiếc máy ghi âm chạy bằng băng từ. Niềm đam mê  cũ trỗi dậy,  nhất  là khi ông biết rằng dạng sản phẩm  này cho ra những âm thanh trung thực hơn rất nhiều

so với máy ghi âm sử dụng  băng kim loại. Nhờ  có sẵn sự tín nhiệm đã gây dựng được với NHK, Morita và Ibuka mượn được chiếc máy ghi âm này về công ty Totsuko để mọi người cùng quan sát, tìm hiểu cách vận hành.  Rõ ràng mọi khó khăn về mặt  kỹ thuật đều tập trung ở  băng từ, chất liệu  lưu trữ và phát ra âm thanh trong máy ghi âm.

Vấn đề mà Morita và các  đồng  nghiệp  phải giải quyết là tìm chất liệu nào để làm nền cho băng từ. Lúc đầu  họ sử dụng  thử thứ đang có sẵn  là cello- phane, được tráng lên trên  một lớp hóa chất gồm nhiều hợp chất khác nhau. Nhưng chẳng bao lâu sau, loại chất liệu này để lộ ra một nhược điểm khó cứu vãn: chỉ cần chạy qua lại đầu  thu phát của máy ghi âm vài lần  là băng từ bằng  cellophane bị dãn ra, âm thanh trở nên méo mó, khó nghe ngay. Cuối cùng, sau khi thử qua vài ba phương cách khác, họ cũng tìm  được  một loại chất dẻo tráng  lên trên bằng hai kim loại  là ferric oxide màu nâu và fer- rous tetraoxide màu đen có thể tạm sử dụng  cho các máy ghi âm còn khá mới mẻ đối với nền công nghệ thính thị ở  Nhật  Bản lúc bấy giờ.

ĐÁP ỨNG NHỮNG NHU CẦU TIỀM ẨN

Năm 1949, khi ở  Trung Quốc, một cuộc đổi thay lớn lao đã diễn ra với sự thắng lợi trọn  vẹn của Đảng

Cộng sản Trung Quốc, thì ở Nhật Bản, công ty Totsuko cũng ghi dấu  ấn quan trọng của mình  trong lịch sử công nghệ   của nước  này.  Đó là việc  cho ra đời chiếc  máy ghi âm đầu tiên.  So với ngày  nay, loại phương tiện  giải trí này thô kệch  và nặng nề một cách...  đáng  sợ với trọng  lượng  35 kg, còn giá bán thì cao ngất ngưởng,  170.000 yên, bằng 17 tháng lương của một công chức vừa tốt nghiệp  đại học. Tuy nhiên, sự ra đời của chiếc  máy ghi âm do Totsuko chế tạo là một bước ngoặt quan trọng của nền công nghiệp điện tử Nhật   Bản.  Nó là sự khởi đầu  của những sáng kiến  mở rộng nền công nghiệp tiêu  dùng  và từ đó, đặt nền tảng cho một nền công nghiệp điện tử rộng  lớn của cả nước Nhật.

Tuy vậy, 50 chiếc máy ghi âm ra đời nằm yên trong kho chờ người  tiêu  thụ, mà tuyệt  nhiên  không vị thượng  đế nào đoái hoài đến.  Lúc này các nhà sáng chế  mới vỡ lẽ, đa số người  dân Nhật chưa biết hết tính năng của chúng.  Điều này đòi hỏi một chiến lược tiếp thị khoa học và hữu hiệu  để người tiêu thụ hiểu rõ những  lợi ích của máy ghi âm và từ đó chấp nhận chúng. Trong quyển tự truyện Made in Japan, Morita thú nhận là cả ông lẫn Ibuka chưa có những hiểu biết  tối thiểu về thị trường tiêu  thụ, thậm chí còn hiểu một cách đơn giản  rằng  cứ cho ra đời những sản phẩm có chất lượng cao là có thể bán ra thị trường... Chính  một dịp tình cờ cộng  với sự nhạy  bén của một tài năng chưa có dịp  bộc lộ đã giúp  Morita tìm

ra lối thoát  cho một vấn đề nan giải.

Một hôm, ông chứng kiến cảnh một khách hàng của một tiệm  bán đồ cổ sẵn sàng chi ra một khoản tiền thật lớn, cao hơn nhiều so với trị giá của chiếc máy ghi âm, để được  sở hữu một chiếc  bình cổ mà có lẽ không mấy  người  thấy  được  giá trị của nó. Chiếc bình  cổ được bày trong phòng  khách  nói lên sự giàu sang của chủ nhân, và mai đây có thể mang lại cho ông ta một khoản chênh lệch  giá, song xét về mặt ích dụng thì chiếc máy ghi âm của Totsuko vượt xa. Từ kinh nghiệm về chiếc  bình cổ đó, Morita nhận thức được  rằng khắc phục những khuyết  điểm trong lĩnh  vực kỹ thuật  để cho ra đời một sản phẩm  tương đối hoàn chỉnh  là một  công việc khó, song để các sản phẩm  đó thâm nhập vào đời sống cộng đồng lại càng khó hơn gấp bội.

Bài học kinh nghiệm đó khiến Morita nhớ mãi trong cuộc đời một doanh nhân thành đạt sau này.

Ngay trong thời điểm chập chững những bước đi ban đầu  đã cho thấy một Morita không chỉ  có năng khiếu trong lĩnh  vực kỹ thuật  mà trong quá trình xây dựng công ty, sự nhạy  bén của một nhà kinh doanh từng bước được hé lộ. Ông nhận ra rằng không phải chỉ sản xuất ra những sản phẩm  tốt nhất, độc đáo  nhất  là có thể dễ dàng tiêu  thụ được.  Bài học về 50 chiếc máy ghi âm xếp kho đã thúc đẩy  ông thực hiện phương án tiếp thị đầu tiên của mình.  Muốn tiếp  thị có hiệu  quả  thì  phải  nắm bắt được   chính xác nhu cầu của khách hàng, kể cả các nhu cầu tiềm ẩn  và thuyết  phục họ về sự cần  thiết  cùng lợi ích

của sản phẩm  do mình cung cấp. Morita lân la tìm hiểu nhiều nơi và  sự  chú   ý của   ông dừng  lại ở  Tòa án tối cao Nhật Bản.

Lúc bấy giờ, ngành  tòa án rất cần  nhân viên  tốc ký để ghi chép  lời khai trong những cuộc thẩm vấn, tranh luận  tại phiên  tòa. Khó khăn mà ngành  này gặp phải  là cuộc chiến  vừa qua đã làm tiêu tán một nguồn nhân lực có tay nghề quan trọng, trong đó có nghề tốc  ký.  Nắm  bắt được tình  hình  này, với sự giới thiệu  của ông cựu Bộ trưởng  Maeda, Morita tiếp  cận được  với một vài nhân vật  tại tòa án tối cao và chỉ  sau một hai lần cho họ nghe và sử dụng thử chiếc  máy ghi âm của Totsuko, ông đã nhận được thỏa thuận mua 20 chiếc. Niềm vui sướng của Ibuka, Morita và tất cả thành viên của công ty Totsuko như được  vỡ òa ra. Sau bao nhiêu  trăn trở, những âu lo khắc khoải,  đến  nay, họ mới cảm nhận được hạnh phúc của thành công đầu tiên.

Sau tòa án, Morita lại phát hiện  ra một môi trường khác  cũng  cần  có máy ghi âm mà số lượng   có thể nhiều hơn cả ngành tư pháp,  đó là ngành  giáo dục với những  trường  học trải rộng  khắp cả nước,  đang làm quen với mô hình thính thị trong giảng dạy và học tập. Việc  trang bị một máy ghi âm để phát những cuộn băng  thu sẵn về giảng dạy ngoại ngữ hay những vấn đề khoa học thường  thức có thể giúp các giáo viên tiết kiệm được thời gian và học sinh dễ tiếp thu bài học hơn. Vấn đề là  công ty Totsuko phải thu nhỏ hơn nữa kích thước máy ghi âm cho gọn nhẹ

hơn, mặt khác  giá thành   cũng  từ đó mà hạ giảm, phù hợp với khả năng chi trả của các trường   học nhỏ. Và đây sẽ là một thách  thức rất lớn đối với một công ty như Totsuko thời đó.

Sau rất nhiều nỗ lực, cuối cùng các kỹ thuật  viên của công ty cũng chế tạo được một loại máy ghi âm đạt được những yêu cầu đó với một tốc độ chạy băng duy nhất  là 7,5 inch, tương đương hơn 18cm/giây. Đây có thể xem như một chiến  thắng tuyệt  vời khi những  nỗ lực của công ty nhằm  sản xuất ra các sản phẩm  đáp ứng được nhu cầu  của xã hội.

*

*  *

Khi máy ghi âm đã bắt đầu quen thuộc  với người tiêu thụ tại Kyushu, hai nhà sáng lập Totsuko nhận định: nếu lệ thuộc  hẳn vào một địa phương duy nhất thì khi nhu cầu ở đây đi dần đến  mức bão hòa, hoặc chỉ qua một trận động đất là hoạt động của Totsuko sẽ  lâm vào khủng  hoảng  ngay. Vì thế, điều quan trọng là trong khi khai thác thị trường Kyushu, cần phải thăm dò nhiều thị trường khác trong nước. Thậm chí,  nếu  có điều kiện, cũng phải tìm hiểu thị trường ngoài nước để cải tiến  và phát  triển sản xuất, tạo điều kiện hình thành một cơ sở sản xuất  tầm  cỡ. Trong sản xuất - kinh doanh, có những cơ hội chỉ đến  với chúng ta một lần, nếu không đủ sự chuẩn  bị để nắm bắt chúng, cơ hội  sẽ vĩnh viễn từ bỏ chúng   ta.

Những ý  tưởng  đó đã hình  thành  trong tâm trí

Morita sau những đêm  suy nghĩ về tương lai của

công ty Totsuko mà lúc ấy vẫn  còn quá nhỏ  bé trên thương trường.   Và nó trở thành  bài học đầu tiên mà ông và các đồng   sự nhớ mãi trong sự nghiệp của mình.

Một trong những  chìa  khóa mở ra sự thành  công của máy ghi âm do Totsuko sản xuất  là bằng  sáng chế về kỹ thuật  AC Bias Recording đã giúp  họ giữ độc quyền trên  thị trường. Tuy nhiên, bằng sáng chế  này rồi  cũng  hết  thời hiệu  và đây là một  trong những trăn trở của Morita. Khi thời điểm này đến gần  thì  có tin công ty Matsushita Electric Industrial Co. sắp tung ra thị trường loại máy ghi âm của riêng họ. Tin này từng gây lo lắng cho công ty Totsuko khi họ có một  đối  thủ cạnh  tranh trên thương trường. Nhưng một điều kỳ diệu  đã xảy ra: lúc Matsushita phát động chiến  dịch bán máy ghi âm cũng  là lúc mà nhu cầu tiêu thụ máy ghi âm của Totsuko tăng vọt! Hiện  tượng này làm cho cả Morita và các đồng nghiệp  phải ngạc nhiên. Khoảng  một năm sau đó, khi sự cạnh  tranh diễn ra ngày càng gay gắt thì sản phẩm  của Totsuko càng được tiêu  thụ nhiều hơn. Dù Morita không phân tích nguyên nhân của “hiện tượng”  thú vị này, song trong con mắt của các nhà phân tích kinh tế,  có lẽ khi đó, có một  cách  biệt  khá lớn về mặt chất lượng của sản phẩm  do hai công ty làm ra nên ngày càng đông người tiêu dùng nghiêng về sản phẩm  của Totsuko.

Dù vậy hiện  tượng  này cũng không cho phép Ibuka, Morita và  công ty Totsuko “ngủ quên  trên  chiến

thắng”. Chính  điều trên  đã cho hai nhà sáng  lập một bài học quan trọng: “Một công ty không thể giữ độc quyền trên một thị trường, cho dù  là ở một đất nước  nhỏ bé như Nhật Bản”. Thị trường luôn được kích thích bởi sự hiện  diện  của nhiều công ty cạnh tranh với nhau và Totsuko ý  thức được rằng việc kích thích sự phát  triển của một thị trường  là chưa đủ, cần  phải  tự mình  tạo ra những thị trường mới.

*

*  *

Một trong những người đóng góp nhiều công sức trong giai đoạn thử nghiệm  và sản xuất  ban đầu là Nobutoshi Kihara (nay là Chủ tịch phòng thí nghiệm Sony - Kihara). Anh từng  là sinh viên học với Ibuka tại khoa Kỹ thuật  cơ khí trường  Đại học Waseda, trong một cuộc phỏng vấn để tuyển dụng vào Totsuko, Kihara cho biết anh có khả  năng đặc biệt về điện và có thể chế  tạo máy thu thanh sóng  ngắn, máy thu thanh năm đèn siêu tha phách (superheretodyne) và máy  tăng âm độ trung thực cao (hi-fi amplifier). Chính  người phụ trách cuộc phỏng  vấn lúc đó là Higuchi đã nói với Kihara: “Anh có thể làm về điện, anh lại chuyên về kỹ thuật  cơ khí. Anh quả  là một con người thú vị”. Higuchi nhận  xét không sai: Kihara đã đóng  góp nhiều vào quá trình  sản xuất máy ghi âm, nhất  là chế tạo một loại băng  từ bền chắc, với lớp phủ kim loại có độ nhạy  cao, phát ra những âm thanh gần đến mức trung thực.

Nguyên mẫu chiếc máy đầu tiên ra đời năm 1949

có dạng  đứng,  theo kiểu chiếc  máy ghi âm hiệu Magnecorder đang sử dụng  tại Mỹ. Sang tháng 1 và tháng 2.1950,  Totsuko cho ra đời các kiểu G và A. Kiểu G sử dụng  cho trường  học với thời gian ghi âm một tiếng đồng  hồ; kiểu A sử dụng  trong gia đình với thời gian ghi âm 30 phút.

Khi bán ra thị trường, kiểu G được mang nhãn hiệu Tapecorder. Đồng  thời, Totsuko cũng bán băng  từ tính ra thị trường với nhãn hiệu  SONI-TAPE.

Ngày 15.3.1950, tờ tạp chí  Mainichi Graph đăng một  bài  viết kèm  theo ảnh  chiếc máy  ghi âm Tapecorder của Totsuko, trong đó có đoạn:  “Đây là một máy ghi âm dùng băng vừa được  sản xuất  ồ ạt tại Nhật   Bản.  Nó có thể được  gọi là “giấy nói”... Theo lời nhà  sản  xuất,   nó sẽ trở nên  gọn nhẹ để có  thể được  sử dụng   bất  cứ nơi đâu, và  “tạp chí nói”, “nhật  báo nói” sẽ trở  thành  một thực tế trong tương lai”.

Như vậy  là đã một  năm qua đi kể từ ngày  Ibuka và Morita nghĩ đến việc cho ra đời chiếc  máy ghi âm đầu tiên. Những  thành quả ban đầu chưa lớn lắm, nhưng đủ tạo đà cho những  dự định  đầy  mới mẻ trong tương lai.

*

*  *

Tháng 11.1950,  từ chức  danh Giám đốc điều hành (Managing Director) được đề cử vào tháng  5.1947, Morita trở thành  Giám  đốc điều hành cao cấp (Senior Managing Director) của Totsuko. Ở vị  trí  này,  ông

có nhiều quyền hạn hơn trong việc điều hành công ty, bớt đi nhiều việc cho vị chủ tịch là Tamon Maeda. Tuy nhiên, một trong những nỗi lo lớn lúc bấy giờ là đồng  vốn để phát triển sản phẩm,  vì sản phẩm bán ra, bao giờ việc  thu hồi vốn cũng chậm. Mong muốn của Morita và các đồng nghiệp là làm  sao nâng được đồng vốn  từ 3,6 triệu yên lên 10 triệu yên. Con đường gần nhất để thực hiện ý  định  này là bán cổ phiếu ra thị trường.

Một ngày  nọ, người  bạn thân của ông Maeda là Michiharu  Tajima  ngồi nói  chuyện với  Masao Kurahashi, một viên chức của công ty Yagumo Sangyo, đang quản  lý tài sản cho gia đình Owari Tokugawa, hậu duệ  của Tướng  quân Tokugawa. Trong câu chuyện, Tajima đã nói về công ty Totsuko: “Tôi biết có một  công ty độc nhất ở đó  nhiều người  trẻ có tài đang làm việc.  Họ đang sản xuất một chiếc  máy hấp dẫn  có thể ghi âm tiếng  nói của một người  và phát  trở lại ngay sau đó. Công ty này nhỏ và chưa được ai biết đến, song tôi tin là nó sẽ có một  tương lai xán lạn...”. Tin vào sự thuyết phục của Tajima, Kurahashi quyết định đầu tư 500.000 yên để mua

10.000 cổ phiếu  với đơn giá 50 yên.  Sau đó, ông đến thăm Ibuka và Morita tại phân xưởng nghèo nàn  của họ, tại đây, ông được  tận mắt nhìn thấy những chiếc máy ghi âm kiểu G và các sản  phẩm khác của Totsuka. Xem xong, Kurahashi dường như đã bị chiếc  máy ghi âm chinh phục. Trên đường trở về văn phòng, ông miên  man nghĩ ngợi: “Làm thế

nào để công ty Yagumo Sangyo có thể bán những sản phẩm  này?”.

Những  ngày sau, Kurahashi đến thăm Ibuka và Morita thêm mấy lần  nữa và cuối cùng  ngỏ ý muốn được quyền bán máy ghi âm của công ty Totsuko. Đây là dịp  tốt để có thêm  vốn hoạt động,  nhưng hai nhà sáng lập còn trù trừ, không biết  có nên tin vào khả năng tiêu thụ sản phẩm của công ty Yagumo Sangyo không? Đoán được ý  hai người, Kurahashi tiết  lộ là gia đình Tokugawa ở  Owari đang sở hữu một bảo tàng nghệ  thuật ở  Nagoya, với nhiều bộ sưu tập của nhiều thế hệ khác nhau, nếu cầm cố, ông ta sẽ có ngay trong tay 100 hay 200 triệu yên. Trên thực tế, Kurahashi không thật tâm muốn làm việc  cầm  cố này, song ông muốn đánh tan nỗi nghi ngờ của hai nhà lãnh đạo công ty Totsuko để thương lượng cho xong việc nhượng quyền bán máy ghi âm. Cuối cùng thì ông cũng mua được 50 chiếc máy ghi âm với giá mỗi chiếc 120.000 yên, vị chi là 6 triệu yên. Ông ký ngay một chi phiếu 6 triệu yên và lập tức cho người chở 50 chiếc máy về nhà kho của gia đình Tokugawa ở Mejiro. Lòng khấp khởi mừng, ngày hôm sau, Kurahashi soạn một thư chào  hàng  ký tên Hầu tước Tokugawa gửi đến  những  khách  hàng quen thuộc  và chào giá mỗi  chiếc  máy ghi âm 168.000 yên, cao hơn giá mua 48.000 yên. Lạ một  điều là không ai chê  sản phẩm  đắt quá,  lại còn  trầm trồ rằng đây là một chiếc  máy thú vị mà trước đây họ chưa từng thấy bao giờ. Tuy nói thế nhưng rốt cục

chẳng ai bỏ tiền ra để mua hết  và 50 chiếc máy ghi âm vẫn  án binh bất động  trong kho chứa.

*

*  *

Khi máy ghi âm của Totsuko đã khá quen thuộc với cư dân Nhật, nó xuất hiện  ở  nhiều nơi và đến với nhiều người. Một trong những  người đó là Noria Ohga, sinh viên khoa âm nhạc (nay là Chủ tịch Hội đồng  quản trị tập đoàn Sony). Anh thường  nói với nhiều người là máy  ghi âm cần  được  sử dụng  trong trường  dạy nhạc. Các nhạc sĩ có thể dùng  nó để tự rèn luyện.  Có  lẽ cũng vì nghĩ  thế mà cho dù giá cả sản phẩm  vượt ra ngoài khả năng mua sắm của nhiều người, chúng vẫn được một số trường  đại học quan tâm. Tuy nhiên, với Ohga, sản phẩm  vẫn còn nhiều thiếu sót, nó chỉ  có thể sử dụng  để ghi các bài diễn văn,  các câu chuyện trao đổi thông thường. Cần phải cải tiến  chất lượng máy ghi âm để có thể sử dụng cho việc ghi và phát  lại âm nhạc  là một  loại hình nghệ thuật tinh tế, trong đó chất lượng  âm thanh là một  yếu  tố vô cùng quan trọng.

Sau một thời gian suy nghĩ, Ohga soạn một bản ghi đặc điểm kỹ thuật  ghi âm và nhờ  Kurahashi mang đến công ty Totsuka. Anh ghi các chi tiết về tần số âm thanh và lưu ý là nếu hiện tượng méo tiếng không được hạn chế dưới một mức nào đó thì máy ghi âm sẽ không có giá trị về mặt chất lượng. Sau đó, Ohga đến công ty Totsuka, thảo luận trực tiếp với Ibuka về những yêu cầu cần thỏa mãn để có được  những

chiếc máy ghi âm có thể thu phát âm nhạc.

Lúc đầu, Ibuka nhìn Ohga như một sinh viên trường nhạc, đưa yếu  tố kỹ thuật  ra để gây hoang mang cho công ty, nhưng sau đó, ông bị thuyết  phục và nhờ Ohga thường xuyên đến công ty Totsuko để tư vấn cho mình.

Phần II. TÌM  ĐƯỜNG TOÀN  CẦU HÓA

Chương  1 TÌM  ĐƯỜNG VƯỢT  ĐẢO

Tất nhiên là  phải xuất khẩu  mới biết  sức cạnh tranh của sản phẩm mình  làm ra nằm đâu trên  bản đồ công nghệ  toàn cầu. Thế là  những chàng trai trẻ bước  lên máy bay với hành  trang lớn nhất  là khát   khao học hỏi. Không biết tiếng Anh, nhưng họ tin rằng mình  sẽ sớm hiểu và làm chủ  thị  trường thế giới.

T. V.  Nguyên

Vào những  năm đầu thập niên  1950, chính  phủ Nhật Bản khuyến khích việc xuất dương du học để mang những kiến thức thu thập  được  từ nước  ngoài về phục vụ đất nước. Đây là một  trong những chủ trương rất quan trọng góp phần  giúp Nhật Bản vực dậy nền kinh tế sau chiến tranh.

Ibuka và Morita cũng sớm nhận ra rằng trong xu thế mới của một nước Nhật bắt đầu vươn lên, không nhanh chóng  học hỏi những  cái hay, cái mới của thế giới cũng như không vươn cánh tay ra thị trường nước  ngoài   thì  sẽ khó  mà phát  triển cơ nghiệp một cách lớn mạnh  và bền vững.  Khát  vọng của họ là trở thành  một tập đoàn  hùng mạnh  và các mặt hàng của   họ  có  mặt   ở khắp mọi nơi trên  thế giới. Một hoài  bão lớn và con đường  phía  trước  họ vẫn  còn rất mịt mờ.

IBUKA MỘT MÌNH ĐẾN MỸ

Họ quyết định thay nhau đi ra ngoài để thực hiện những  dự định ấp  ủ từ lâu, trong đó có việc tìm hiểu về một phát minh của Phòng thí nghiệm Bell mà cả

hai đã được  đọc trong một quyển sách vào năm 1948 và nhiều bài báo trong những năm sau đó.

Chuyến đi Mỹ của Ibuka dự kiến  kéo dài trong ba tháng.  Vào lúc này, máy ghi âm của Totsuko bán phần  lớn cho các trường  học, hai nhà đồng  sáng lập  bắt đầu mon men nghĩ  tới một thị trường  mới ngoài nước Nhật. Mỹ được  coi là điểm đến đầu tiên, vừa để họ khám  phá vừa để học hỏi. Muốn  chinh phục thế giới, trước tiên cần phải chinh phục nước Mỹ.

Ibuka bước lên chuyến bay DC-6 của hãng North- west tại sân bay Haneda (Tokyo) vào một ngày tháng

3.1952.  Trước cảnh gia đình, đồng nghiệp tiễn đưa và nghĩ  tới những  công việc đầy khó khăn của mình phía trước, ông cảm  thấy  chột  dạ, nhất  là khi vốn liếng tiếng Anh của ông hầu như... không có gì. Khi đáp xuống sân bay Anchorage, Ibuka bị cú sốc đầu tiên. Đó là sự phân biệt  đối xử về chủng  tộc thể hiện ở  thái độ của dân Mỹ đối với người  da màu.

New York, thành  phố với những  tòa nhà cao ngất, đèn điện  sáng choang vào ban đêm,  đường   sá thì xe cộ dập dìu.  Tất cả những   gì nghe thấy  và nhìn thấy tại New York đã khiến  một người mới đến  Mỹ lần đầu như Ibuka cảm thấy  vừa thích thú, vừa choáng ngợp. Vốn là người thích tìm hiểu ô-tô, ông ngập ngừng đứng trước một phòng trưng bày ô-tô đã qua sử dụng, nhìn  vào hàng trăm chiếc bên trong, song dù đã  qua sử dụng,   giá cả của chúng  cũng quá lớn so với khả năng mua sắm của ông. Ông chi

tiêu rất dè sẻn, giới hạn việc  tiêu tiền từ 10 đến 20 đôla mỗi ngày, do những qui định  ngặt nghèo của chính  phủ Nhật trong việc mang ngoại tệ ra nước ngoài  lúc bấy giờ.

Tại New York, việc làm đầu tiên của Ibuka là đến thăm chi nhánh  của công ty Nissho (nay là Nissho Iwai) và tìm  gặp Shido Yamada đang làm việc  tại đây. Trước Thế chiến  thứ hai, Tamon Maeda (bố vợ Ibuka) và Masaichi Nishikawa, Chủ tịch Nissho đã sống ở New York và biết nhau nhiều. Sau chiến tranh, họ cùng  quay về nước trên một chuyến  tàu. Chính qua sự giới thiệu  của Nishikawa mà Ibuka mới  có dịp tiếp  xúc với Yamada. Viên  chức  này rất có uy tín ở Mỹ, chẳng những  thông thạo tiếng Anh mà còn hiểu biết  rất rộng về những  vấn đề liên  quan đến nước Mỹ. Yamada đã hướng dẫn Ibuka mọi việc trong suốt thời gian ở  Mỹ, đảm  nhận  cả việc  làm thông ngôn cho ông trong các cuộc thăm viếng,  tiếp xúc với người  bản xứ.

Một hôm, một người bạn khác ở Mỹ tìm gặp Ibuka, thông báo ông việc hãng Western Electric đang muốn bán bằng sáng chế về transistor. Đây chính là phát minh mà Ibuka và Morita đã đọc được  từ cuối  thập niên 1940 và ao ước được tìm hiểu về nó. Western Electric chính là công ty mẹ của Phòng  thí nghiệm Bell, nơi phát minh ra transistor, một loại linh kiện bán dẫn đánh dấu bước đột phá quan trọng trong ngành công nghiệp điện tử lúc bấy  giờ. Điều này quả  là rất hấp dẫn  đối với công ty Totsuko, một đơn

vị sản xuất  có đến một phần  ba nhân viên tốt nghiệp cao đẳng và đại học. Nếu  ứng dụng được  transis- tor vào việc  cải tiến  máy ghi âm thì tương lai của Totsuko sẽ hứa  hẹn  nhiều điều tốt đẹp hơn nữa. Tuy nhiên, đã bốn năm kể từ khi Phòng thí nghiệm  Bell phát minh ra transistor, vậy mà chưa có công ty nào ứng dụng  nó, liệu  có nên thận trọng với thương vụ này  hay không?

Ibuka ngỏ   ý với   Yamada là cần   có nhiều thông tin về linh kiện transistor trước khi trở về Nhật. Yamada hết lòng hỗ trợ ông, tìm mọi cách để thu xếp một cuộc gặp giữa Ibuka với vị trưởng phòng của công ty Western Electric phụ trách về linh kiện này. Nhưng lúc đó, thời  hạn Ibuka rời khỏi nước Mỹ đã đến gần.

Ông đành  phải  gửi gắm mọi việc  lại cho Yamada rồi lên máy bay về nước với biết bao tiếc  rẻ trong lòng. Kỷ vật ông mang về nước trong chuyến đi này là một  diode (đèn hai cực) làm bằng germanium và một chiếc  khăn trải bàn bằng nhựa vinyl, hai mặt hàng không có tại Nhật  vào thời điểm đó.

*

*  *

Ibuka đã thông báo cho Morita quyết  định  của ông và tham khảo ý  kiến  người  cộng sự gần gũi nhất về khả năng  sản xuất transistor ở công ty Totsuko. Morita đồng tình. Họ bàn bạc điều này với Giám  đốc điều hành Koichi Kasahara (lúc này Morita đã là giám đốc điều hành cao cấp), nhưng Kasahara cảm thấy

bất ngờ quá, xin cho được suy nghĩ qua đêm. Sáng hôm sau, ông trình  bày quan điểm là transistor quá mới  mẻ và có nhiều rủi ro đối với một công ty như Totsuko, chỉ  có thể sử dụng  tốt ở  một công ty lớn hơn. Tuy nhiên cuối cùng, Kasahara cũng đồng tình là nên dùng đến transistor.

Đã có sự nhất  trí trong nội bộ công ty, Ibuka đích thân đến  Bộ Công thương nghiệp  Quốc tế (MITI) để xin giấy phép sản xuất linh kiện transistor. MITI từ chối cấp giấy phép,  vì theo họ, không dễ sản xuất transistor, nhất là với một công ty nhỏ  bé như Totsuko. Với nguồn  ngoại tệ sở hữu  ít ỏi của đất nước, khó có thể để cho Totsuko sử dụng một khoản tiền lớn vào việc  này. Dù sao, việc này cũng chưa phải  gấp gáp vì hợp đồng  nhượng  quyền sử dụng  bằng sáng chế của công ty Western Electric vẫn chưa ký được. Có dịp  khảo  sát qua thị trường  Mỹ, Ibuka nhận thấy  là máy  ghi âm của Totsuko không thể thâm nhập vào đây như ở Nhật. Ngoại trừ Nhật, hầu như không có một  nước  nào khác  trên thế  giới sử dụng máy ghi âm phổ biến trong trường học. Thường  thì người  sử dụng  máy  ghi âm nhiều nhất ở những nước này  là giới  tốc ký viên  và phóng  viên  báo chí.  Với họ, sự gọn  nhẹ  và linh hoạt của thiết  bị  là những yếu tố cần thiết, mà điều này máy ghi âm của Totsuko

chưa đáp ứng được.

Khi Ibuka đã về Nhật, Yamada thường xuyên thăm viếng trụ sở công ty Western Electric và tiếp  tục vận động để hãng này đồng  ý  nhượng  bằng sáng chế

transistor cho Totsuko. Nhiệt  tình của ông đối với một công ty vô danh như Totsuko không phải  là không có lý do. Bằng nhãn quan của một con người từng trải, ông nhìn thấy trước tương lai rực  rỡ của Totsuko và điều này đã được  ông khẳng định  với vợ  là bà Makie.

Những  nỗ lực của Yamada cũng mang lại kết quả. Đó là một  bức  thư của công ty Western Electric gửi trực tiếp  từ Mỹ sang Nhật cho Ibuka, trong đó có đoạn viết: “Chúng tôi vui lòng nhượng  bằng sáng chế cho công ty của ông...”. Thư cũng thúc giục Ibuka cử người  sang Mỹ để ký hợp đồng. Về sau, được biết rằng sau khi nghe Yamada giới thiệu  về những hoạt động của Totsuko, các giới chức lãnh đạo ở  West- ern Electric rất ngạc  nhiên  và khâm phục về việc công ty của Ibuka và Morita có thể tự mày  mò sản xuất thành công băng từ và máy  ghi âm mà không cần  có một  sự hỗ  trợ nào từ bên ngoài. Chính  từ sự khâm phục  đó mà họ tin rằng công ty Totsuko có thể tận dụng một cách mỹ mãn sáng chế của họ.

LỐI ĐI NGAY DƯỚI CHÂN MÌNH

Tháng 8.1953,  Morita lên đường sang Mỹ. Một cách chính thức, chuyến  đi của ông nhằm tiếp nối công việc dang dở của Ibuka là bàn  dứt  điểm và ký hợp đồng sử dụng công  nghệ transistor với công ty Western

Electric của Mỹ. Tuy nhiên, chuyến đi này còn giúp Morita từng bước thực thi những  khát vọng mà ông đã  ấp ủ từ thời tuổi  trẻ, nhất là từ những ngày đầu mới thành  lập công ty Totsuko. Đó là khát vọng biến đổi nền công nghiệp điện tử nói riêng và nền kinh tế Nhật Bản nói chung vừa gượng dậy sau cuộc chiến. Cần phải bước ra thế giới để biết được những cái tiến  bộ của người  mà từ đó nhìn  thấy những  yếu kém cần  phải khắc phục  của mình. Qua sách báo, Morita hình dung được những mặt mạnh của nền kinh tế Mỹ sau Thế chiến  thứ hai, một nền kinh tế không chịu nhiều ảnh hưởng của chiến  tranh, nếu không muốn   nói là hưởng  lợi từ chiến   tranh. Tuy nhiên, việc  tận mắt chứng  kiến  những  tiến  bộ của đất  nước   Bắc Mỹ này  dù sao cũng mang lại những ấn tượng   cụ thể hơn.

Vai mang túi đeo vai, tay xách một chiếc  va li nhỏ, ông bước lên chiếc Boeing Strattcruiser của hãng hàng không Mỹ Pan Am tại sân bay Haneda. Đây là chiếc oanh tạc cơ B-29 được  cải biến  thành  máy bay vận tải hành  khách,  một sản phẩm  của thời chiến  phục vụ cho thời bình.

Đặt chân lên  đất Mỹ, Morita choáng ngợp trước những  gì ông tận mắt chứng   kiến,   và bỗng   nhiên lòng chùng xuống trong một tâm trạng  mất tự tin. Quả thật, những hình ảnh và sự kiện  ông nhìn thấy đã vượt xa những  gì ông hình dung qua sách báo. Thành  phố New York sau Thế chiến  thứ hai được đánh giá  là “thành  phố dẫn đầu  thế giới”. Nó thừa

kế thành phố Paris (Pháp)  với tư cách một trung tâm nghệ thuật của thế giới và trở thành thành phố cạnh tranh cùng Luân Đôn với tư cách một thị trường nghệ thuật.  Sự phồn thịnh dẫn đến sự bùng  nổ các kiến trúc cao tầng, bắt đầu từ năm 1950 và kéo dài trong khoảng 20 năm. Năm 1952, trụ  sở Liên Hiệp Quốc xây xong, biến New York thành một trung tâm quốc tế của những  vấn đề chính trị quan trọng diễn ra trên thế giới mỗi  ngày. Hồi  tưởng  lại những  hình  ảnh của một Tokyo gượng dậy từng ngày sau vết thương chiến tranh và chiếm đóng, chưa bao giờ Morita cảm thấy tự ti như lúc đó. Bao nhiêu  hoài bão, ước vọng  cơ hồ tan biến như bong bóng  xà phòng  trước  cái kỳ vĩ của một thành  phố phát triển tột bậc ấy.

Tại New York, người đầu tiên mà ông tìm  gặp là Yuzuru Tanigawa, một  người  bạn cũ của Ibuka, từng có quan hệ lâu dài với công ty Totsuko và đã được cử đến  chi nhánh New York của công ty Yamashita

& New Japan Steamship một thời gian trước khi Morita tới Mỹ.  Khi còn   ở Nhật, Tanigawa đã nghe Ibuka nói nhiều đến transistor và cho đó là một  cuộc   cách mạng quan trọng. Transistor sẽ có mọi  chức  năng của một đèn điện  tử chân không. Nó rất nhỏ, nhưng có một  đời sống  lâu dài. Khi gặp Morita ở New York, Tanigawa vẫn  còn mường  tượng  vẻ mặt đầy phấn khích  của Ibuka khi kể ông nghe về những  gì liên quan đến transistor.

Trong ngày đầu tiên  đến  Mỹ, bao nhiêu  câu hỏi cứ lởn vởn  trong đầu Morita: liệu công ty Western

Electric sẽ nghĩ   gì khi tiếp  xúc với một người  Nhật đến  từ một công ty vô danh tiểu tốt như Totsuko? Ngày hôm sau, ông sẽ đến  thăm công ty này như đã dự định và giải thích  làm thế nào mà Totsuko có thể tự mình  sản xuất băng từ và chế  tạo máy  ghi âm. Nhưng làm sao có thể thương thảo trên tư thế bình đẳng với một công ty lớn như Western Electric?

Không thể chờ lâu hơn, Morita đến ngay khách sạn nơi Tanigawa đang ở và  đặt   ra hàng chục câu hỏi. Ông nói với Tanigawa: “Tôi sợ ngày  mai, họ sẽ không xem vấn đề này một cách nghiêm túc, vì vậy, tôi có thể bỏ cuộc  ngay bây giờ”. Tanigawa tròn xoe đôi mắt: “Anh nói gì vậy? Người  Mỹ không phải thế đâu. Một khi họ thấy  một  điều gì đó thú  vị,  họ sẽ báo cho anh. Đó là điều mà người  Mỹ khác với người Nhật. Ngoài ra, ông Yamada sẽ đi với anh. Trong mọi tình huống, anh không có gì phải  mất  bình tĩnh cả”. Rồi cũng như với Ibuka, Yamada luôn tháp tùng Morita ở bất cứ nơi nào ông đến, vì cũng như Ibuka, Morita không nói được tiếng  Anh. Nhờ sự động  viên của Tanigawa và cảm  giác an toàn do Yamada mang lại, Morita lấy lại bình  tĩnh  để thực hiện  sứ mạng

của mình.

*

*  *

Chiều hôm ấy, Morita như muốn hụt hơi khi quay lại khách  sạn tìm  Tanigawa, lúc đó cũng đang nóng lòng  chờ đợi kết  quả cuộc  gặp gỡ giữa  ông với đại diện công ty Western Electric. Nhìn gương mặt rạng rỡ của  Morita, Tanigawa biết   là mọi việc  đã diễn ra

suôn sẻ. Thật  vậy, phía  Western Electric đã đáp ứng tích cực những yêu cầu do Totsuko đặt ra và việc ký hợp  đồng nhượng quyền sử dụng  công nghệ transistor chỉ  còn là vấn đề thời gian.

Trong một  lần  gặp gỡ giữa  hai bên, một kỹ sư của Western Electric đã nói với Morita: “Transistor là một cái gì rất hấp dẫn.  Tuy nhiên, vào lúc này,  nó chỉ có thể sử dụng  vào mục đích  để nghe thôi. Ông có thể làm máy trợ thính  hay một  cái gì tương tự như thế. Vâng, ông nên  chế tạo máy trợ thính  khi trở về Nhật Bản”. Morita gật đầu  đồng  tình,  song trong lòng không hề nghĩ về ý định  sản xuất máy trợ thính nhờ vào quyền sử dụng  transistor.

Thỏa thuận Totsuko - Western Electric không bao gồm phần chuyển giao công nghệ,  vì thế sau khi ký thỏa thuận  tạm thời với Western Electric, Morita phải thu thập nhiều tài liệu  về transistor để có thể ứng dụng khi về Nhật Bản. Sau khi công việc ở  Mỹ đã tạm ổn,  ông bay qua châu Âu với trạm  dừng chân đầu tiên  là  nước Đức, đồng  minh của Nhật trong Thế chiến  thứ hai. Mặc  dù  là hai quốc gia bại trận,  song nhờ thừa hưởng  một di sản công nghệ tiên tiến  mà Đức không bị kiệt quệ như Nhật. Và   ở Đức, thay vì tìm  thấy niềm an ủi của  cảnh “đồng bệnh tương lân” thì Morita vẫn mang đầy mặc cảm như khi đặt chân lên  đất  Mỹ. Tại đây, ông có dịp  đi thăm các hãng  Siemens, Mercedes, Volkswagen..., những cơ sở sản  xuất  có một  quá trình  hoạt động lâu dài, ảnh hưởng  rộng trên  thị trường trong nước và thế giới.

Hãng Siemens ra đời  năm  1847 với  cái tên  Siemens & Halske do  kỹ  sư  Werner von  Siemens và  người thợ thủ công Johanne  Halske cùng sáng lập. Năm  1848, hãng thực hiện một dự  án quan trọng nhằm thiết  lập  đường dây  điện báo dài đầu tiên của châu Âu  nối liền hai  thành phố Berlin  và Frankfurt. Năm  1870, hãng hoàn tất đường dây điện báo dài 10.560km nối liền Luân  Đôn  (Anh quốc) với  Calcutta (Ấn  Độ)  và  bốn năm  sau, thực hiện đường dây  điện báo xuyên Đại  Tây dương đầu  tiên nối  liền Ire- land  và Mỹ.  Bên cạnh đó, Siemens cũng ghi dấu những kỷ  lục   khác: làm đường tàu điện đầu  tiên trên thế  giới năm  1879, hoàn thành đường tàu điện ngầm  của châu Âu  năm  1896. Trong  Thế chiến thứ hai,  hãng đóng vai trò quan trọng trong những nỗ lực chiến tranh của Đức Quốc xã và cuối  cùng bị thất bại nặng nề về mặt tài chính. Phải chờ đến thập niên 1950, Siemens mới hồi phục dần qua  việc sản xuất các thiết bị   xử   lý dữ   liệu.

Hãng Volkswagen trẻ trung hơn, do  Ferdinand Porsche thành lập năm  1930, lúc đầu là  một doanh nghiệp thiết kế ô-tô  với  tên ban  đầu là  Porsche Buro. Năm  sau, một công ty sản xuất mô-tô  của Đức   là Zundapp nhờ Porsche thiết  kế giúp họ  một kiểu  ô-tô  phù hợp và  Porsche đã thiết kế kiểu ô-tô  hai  cửa nhỏ gọn, tiện lợi  khi di chuyển trong những thành phố đông đúc.

Năm   1933, Ferdinand Porsche  được Adolf  Hitler  triệu đến để  thảo luận ý  tưởng về kiểu xe Volkswagen chở được năm  người, đạt tốc độ gần 100km/giờ, trị giá chỉ khoảng

1.000 mark Đức. Cơ hội này  đã giúp Porsche đẩy mạnh ý   tưởng chế  tạo những kiểu xe  nhỏ gọn nhất, phù hợp với  mọi người dân   Đức. Từ  đó  kiểu  xe  Volkswagen hai cửa trở thành sản phẩm  đặc trưng của công ty Porsche. Năm  1949, sản lượng của công ty ngày một gia  tăng. Cuối năm    1953,  vào thời  điểm   Morita  thăm  Đức, Volkswagen đã cho   xuất xưởng 700 chiếc  Volkswagen mỗi ngày, một con  số đủ  khiến cho  nhà doanh  nghiệp Nhật phải choáng  váng.

Tận mắt chứng kiến những tên tuổi lừng danh toàn cầu  là những  bài học rất bổ ích cho Morita trong việc phát triển công ty Totsuko và càng  làm tăng thêm niềm khao khát khẳng định tên tuổi cho các sản phẩm  của mình  ở khắp các châu lục. Đồng  thời, trong lòng ông không khỏi  có cảm  giác hoang mang vì lúc đó cái tên Totsuko vẫn chưa được thế giới biết đến, vẫn chỉ là một  công ty bé nhỏ của nước Nhật nghèo nàn kiệt  quệ.  Từ đó, ông luôn bị ám ảnh bởi câu hỏi: “Làm  sao Totsuko có thể phát triển thị trường ra thế giới trong điều kiện phải cạnh tranh với Mỹ hay Đức?”.

Với một tâm trạng bi quan, Morita lên tàu hỏa sang Hà Lan, đất nước  nổi  tiếng  với những  đàn bò sữa, cũng  là quê hương của hãng điện  tử Philips có sản phẩm  bán ra khắp thế giới. Khi tàu chạy vào lãnh địa  Hà Lan, ông cảm thấy như mình   lạc vào một thế giới khác. Không còn khung cảnh  ồn  ào, náo nhiệt như ở Đức   mà  là phong cảnh êm đềm của một xứ nông nghiệp, với những  chiếc  cối xay gió gợi nhớ một thời dĩ vãng xa lắc. Eindhoven, nơi tọa lạc hãng điện tử Philips lừng danh, chỉ  là một  thị  trấn  nông nghiệp  nhỏ.

Năm 1891, hai anh em nhà Philips là Gerard và Anton đứng ra thành  lập công ty Philips & Co. để sản xuất loại bóng đèn tròn đang có nhu cầu lớn trên thị trường.  Đến  đầu  thế kỷ XX, Philips là một trong những  nhà sản xuất bóng đèn lớn nhất châu Âu.

Năm 1914, Philips thiết  lập một phòng  nghiên cứu để khảo  sát các hiện  tượng  hóa-lý và đưa ra những biện pháp canh tân trong sản xuất. Bốn năm sau, hãng cho ra đời dụng  cụ sử dụng  tia X trong y khoa và năm 1925, bắt đầu những thử nghiệm đầu tiên về vô tuyến truyền hình. Năm 1927,  hãng bắt đầu sản xuất máy thu thanh (gọi  tắt là radio) và chỉ  năm năm sau đã bán được  1 triệu chiếc. Năm 1939, khi Thế chiến  thứ hai bùng nổ thì Philips đã có 45.000 công nhân trên khắp thế giới.

Ngày 9.5.1940, Ban giám đốc hãng được tin ngày hôm sau, Đức Quốc xã sẽ tấn  công Hà Lan. Họ quyết định bay sang Mỹ, mang theo một khoản  vốn lớn. Tại đất nước bình  yên này, họ tiếp  tục việc  sản xuất trong suốt thời gian Thế chiến tiếp diễn.

Sau khi chiến tranh chấm dứt, Ban giám đốc Philips cùng công nhân viên  trở về Hà Lan, đặt   trụ   sở  ở Eindhoven. Trước  đó, bao nhiêu dụng  cụ sản xuất đều được  khóa  kỹ và cất giấu cẩn  thận  nên việc hồi phục sản xuất diễn ra nhanh chóng.

Có dư luận cho rằng trước  và trong chiến tranh, Philips đã cung ứng cho quân chiếm đóng Đức nhiều thiết  bị điện,  đã hợp tác với địch  như nhiều hãng sản xuất khác, song không có chứng  cứ nào về điều này. Vả lại, trong gia đình Philips, chỉ  có một  người duy nhất ở lại  Hà   Lan trong thời gian Đức chiếm đóng là Frits Philips, thì chính ông này đã cứu mạng sống của 382 người Do Thái bằng cách chứng minh cho quân Đức  thấy  là họ rất cần  cho việc sản xuất

tại hãng.   Có lẽ cũng chính chi tiết này dẫn đến  sự suy diễn là Philips hợp tác với địch.  Dù thế nào thì cũng không thể phủ nhận danh tiếng  lẫy lừng của radio Philips trong những thập niên 1940-1950. Nói đến Philips, người ta nghĩ ngay đến những chiếc radio xinh xắn trang bị từ một đến  bốn, năm bóng đèn điện  tử.

Morita dừng chân ở  sân ga Eindhoven, nơi sừng sững pho tượng tiến  sĩ Philips, người  sáng lập ra thương hiệu lừng lẫy này, trong ông bỗng tràn ngập một niềm xúc động  lạ lùng. Từ một mảnh  đất yên bình  của Hà Lan, ngài Philips đã ghi tên mình vào lịch  sử thế giới bởi những  sản phẩm  chất lượng cao. Morita mơ đến  một ngày nào đó, thương hiệu Totsuko cũng  sẽ lẫy  lừng  như Philips, trên  đất Nhật cũng như khắp năm châu. Trở về chỗ trọ, ông tức tốc viết một  lá thư cho Ibuka: “Tôi rất phấn khích  khi nhìn thấy hãng Philips và hoàn  toàn tin tưởng là chúng ta cũng  sẽ bán được   sản phẩm trên khắp thế giới”. Quay về Nhật sau ba tháng phiêu du và quan sát, học hỏi rất nhiều từ thế  giới bên ngoài, Morita báo ngay cho người bạn, người chỉ huy trực tiếp là Ibuka cuộc gặp  gỡ giữa  ông với ban lãnh đạo công ty Western Electric và khẳng định: “Chúng ta phải làm một cái gì đó với transistor. Nếu chúng ta sản xuất được transistor, chúng sẽ mang lại cho chúng ta một cơ hội lớn. Hãng  Western Electric rất muốn  chúng ta

chế tạo máy trợ thính,  anh nghĩ sao?”.

Chương  2. NHÌN  THẤY TRƯỚC CƠ  HỘI VÀ  DÁM  THỬ  SỨC

Một ván cờ quá hiểm nguy khi mang công nghệ chế tạo... máy trợ thính  để sản xuất radio. Lại càng   mệt mỏi hơn khi đó  là chuyện  chẳng mấy ai làm trong thương mại Nhật  Bản.  Và họ đã xông vào  với một  niềm tin mãnh  liệt cộng  với khát vọng muốn nhanh chóng  tạo dựng một nền tảng mới cho ngành công nghiệp  Nhật Bản trong cuộc đua tranh với thế giới.

Nếu ngày nay, chất bán dẫn - transistor được  sử dụng trong hầu hết mọi mạch điện,  thiết  bị phục vụ nhu cầu cuộc sống, thì 50 năm trước đây, nó còn  là một  cái gì đó khá  xa lạ. Vì thế, chuyến  đi Mỹ thương lượng để mang công nghệ này về Nhật quả thật  là một  sự liều lĩnh  và có phần xa xỉ trong mắt những đồng nghiệp của  cả hai.

“CANH BẠC” TRANSISTOR

Với Ibuka, hẳn nhiên  máy trợ thính  không phải là mục   tiêu để công ty Totsuko phải  bỏ ra tới 25.000 đôla để mua cho được  giấy phép  sử dụng  công nghệ transistor. Nghe câu hỏi của Morita, ông trả lời nhanh gọn:

- Chúng ta sản xuất radio.

Song, không phải  cứ mang công nghệ transistor về là lập tức  sẽ làm  ra được những chiếc radio như họ mong muốn,  mà điều quan trọng là phải   cải tiến công nghệ  này để ứng dụng vào việc  sản xuất mà chưa từng một hãng nào trên thế giới từng làm.

Có thể nói, Ibuka đã đánh  cược với transistor bằng số tiền 25.000 đôla!

Kế hoạch ông vạch ra là trước hết sẽ sản  xuất  một loại radio chạy bằng transistor cho dù phải vượt qua nhiều khó khăn, vì trong thời điểm đó, ngay cả  ở Mỹ, transistor cũng  chỉ  sử dụng  thuận  lợi trong việc làm máy trợ thính  hoặc các sản phẩm tương tự. Tuy nhiên ông và Morita cùng   tất cả chuyên viên kỹ thuật của Totsuko chấp nhận thử thách, hi vọng  có thể cải tiến  transistor để biến nó trở thành linh kiện chính trong các loại radio đời mới.

Chấp nhận thử thách, nỗ lực vượt qua khó khăn

– đó là phương châm của các thành  viên của Totsuko. Ibuka đem chuyện này kể cho người bạn là Shigeo Shima, người đang làm việc  tại đài phát thanh NHK, có lần  đã hỗ trợ công ty Totsuko trong việc  ký hợp đồng cung cấp thiết  bị trộn sóng. Shima tỏ  ý nghi ngờ về khả năng thành công của dự tính  mà lãnh đạo  và nhân viên công ty Totsuko đang ấp ủ. Song khi nghe hết những  lập luận của Ibuka, Shima cảm

thấy mình  đã bị thuyết  phục.

Tuy nhiên, có một  chỗ  khó bị thuyết  phục hơn cả Shima. Đó  là Bộ Công thương nghiệp Nhật Bản (MITI), nơi có quyền xét cấp ngoại  tệ cho Totsuko để thanh toán cho công ty Western Electric về hợp đồng  cho phép  sử dụng  công nghệ transistor. Lập luận  mà các công chức  tại đây nêu ra để từ chối  cung ứng ngoại   tệ là Totsuko đã ký hợp đồng   không có sự chấp thuận của MITI. Trong lúc chờ đợi kết quả vận

động  tại MITI, Ibuka và Morita thành  lập một nhóm đặc nhiệm khai triển transistor với sự tham gia của những chuyên viên ưu tú nhất  của Totsuko. Người tình nguyện  lãnh đạo nhóm này là Kazuo Iwama, từng  là tổng điều hành  dự án sản xuất máy ghi âm. Các thành  viên trong nhóm  gồm  có: hai nhà vật lý Tetsuo Tsukamoto và Saburo Iwata, kỹ sư cơ khí Sukemi Akanabe, chuyên viên hóa chất Akio Amaya, kỹ sư điện Junichi Yasuda và nhiều người khác.

Về mặt kỹ thuật,  điều kiện  sản xuất thành công một radio transistor là phải   có transistor tần  số cao chứ không phải tần  số thấp như lúc đó. Tri thức duy nhất về vấn đề này  là cuốn  Transistor Tech- nology do Morita mang về từ Mỹ.  Chính từ quyển sách được xem  là “kinh thánh Transistor” này, Iwama và nhóm đặc nhiệm của ông đã bắt tay vào việc nghiên cứu.

Cuối năm 1953, MITI cải tổ nhân sự trong lĩnh vực công nghiệp điện tử, mọi việc  chuyển biến theo chiều hướng có lợi cho Totsuko và triển vọng được cung ứng ngoại  tệ sáng sủa hơn bao giờ hết.  Đầu tháng 1.1954,  Iwama bay sang Mỹ để tiếp tục nghiên cứu, học hỏi về transistor. Sau đó một tháng,  Ibuka cũng sang Mỹ gặp Iwama và cùng  đi thăm cơ sở sản xuất transistor của công ty Western Electric.

Tại Mỹ, Iwama chủ trương mang về Nhật càng nhiều thông tin càng tốt. Công ty Western Electric không cung cấp đặc tính  kỹ thuật  của sản phẩm   do họ làm ra, song họ vui lòng đưa ông đi loanh quanh

các phân xưởng  của họ. Trong mỗi tua như vậy, Iwama dừng lại trước  từng sản phẩm  của Western Electric mà ông thấy  thú vị và đưa ra những câu hỏi bằng thứ tiếng  Anh không mấy trơn tru. Iwama ghi nhớ những câu trả lời để miêu tả lại trong các báo cáo công tác, kể cả những  nhận  xét riêng của ông.

Dựa vào quyển Transistor Technology và báo cáo của Iwama, các đồng nghiệp của ông tại Tokyo mày mò chế tạo một loại transistor riêng. Transistor của Phòng thí nghiệm  Bell chế tạo theo nguyên lý đèn ba cực, cực âm là một  thanh germanium còn hai cực dương là hai thanh hợp kim indium gắn hai bên thanh germanium. Suy luận   là các  điện tử (electron) âm chuyển động nhanh hơn điện tử dương, các kỹ sư của Totsuko tin là transistor có thể đạt được tần số  cao nếu  đảo các cực của nó thành  âm-dương- âm, thay vì dương-âm-dương như transistor của Bell. Vấn đề là phải  thay indium vì hợp kim này có điểm nóng chảy thấp, không phù  hợp  với sự vận hành của transistor. Cuối cùng, sau những nghiên cứu và thử  nghiệm miệt mài, họ tìm  ra một hợp chất phù  hợp  nhất,  đó là phốt  pho.

Sự thành công của Totsuko trong việc  chế tạo transis- tor tần  số cao đã gây kinh ngạc cho cả những người khai sinh ra nó là các  kỹ sư của Phòng thí nghiệm Bell. Một trong những chuyên viên đã góp công vào sự cải tiến  công nghệ  kỳ diệu  này là Leo Esaki, đến năm 1973, đã nhận  được  sự tưởng thưởng  mà bao nhiêu nhà bác học cũng phải mơ ước,  đó là giải  Nobel

Vật  lý năm 1973 về phát minh Esaki diode. Vinh dự này không chỉ thuộc về Esaki, về nước Nhật, mà còn của cả châu Á, một  châu lục khá “khiêm  tốn” với các giải Nobel khoa học,  vốn  là thế mạnh của các nhà khoa học phương Tây.

Khi Iwama từ Mỹ trở về Nhật  thì đã có tin vui về sự cải tiến  thành  công công nghệ transistor. Sự cải tiến này không chỉ  có ý nghĩa riêng đối với Totsuko, mà còn với cả thế  giới. Nó mở ra những chân trời kỳ diệu  cho nền công nghiệp điện tử, biến những chiếc radio chạy bằng đèn chân không kềnh càng, tỏa nhiệt  nóng bức thành  những  máy thu thanh nhỏ gọn, hầu như không phát ra nhiệt. Từ nền tảng này, nền công nghiệp điện tử cho ra đời hàng  loạt các sản phẩm  phục vụ cho đời sống của con người hiện đại.

Năm 1955 đánh  dấu một cái mốc mới trên chặng đường  sáng tạo đầy  gian nan và thử thách của Ibuka, Morita cùng các đồng nghiệp. Đó  là sự ra đời chiếc radio transistor đầu tiên, mở đầu  kỷ nguyên của nền công nghiệp điện tử sử dụng chất bán dẫn, hiệu  năng cao hơn, gọn nhẹ hơn rất nhiều và giá thành ngày một hạ. Thành  công của họ đã đem lại một  giá trị vô cùng to lớn cho nhân loại.

THÍCH ỨNG  VỚI LUẬT  CHƠI TOÀN CẦU

Kinh nghiệm kinh doanh cho nhiều người thấy rằng thương hiệu  giữ một vai trò quan trọng trong hiệu năng hoạt động của một doanh nghiệp.  Một trong những yếu tố quan trọng  mà một thương hiệu cần đạt  tới là sự dễ đọc, tính dễ nghe, dễ “ngấm”  vào lòng người tiêu thụ chỉ sau một lần nghe nói đến. Trong xu hướng phát triển không ngừng, hoạt động của doanh nghiệp không chỉ giới hạn trong phạm vi một địa phương hay một nước,  mà còn phải mở rộng ra bên ngoài biên giới đất nước. Vì thế, ngoài tính  nhỏ gọn, dễ đọc, dễ nghe, thương hiệu cũng cần được “quốc tế hóa”.

Xét theo những tiêu chuẩn như thế thì thương hiệu Tokyo Tsushin Kogyo (Totsuko) theo cách đọc của người Nhật hay dịch theo tiếng Anh là Tokyo Tele- communications Engineering Corporation, cho dù có gọi  tắt là Totsuko, cũng không đạt yêu cầu. Năm

1946, khi bàn bạc với nhau để đặt tên cho thương hiệu, Ibuka và Morita đã không quan tâm đến những điều đó. Năm 1953, sau khi đã cho ra đời những chiếc máy ghi âm đầu tiên và phấn khích  với triển vọng mở rộng thị trường  tiêu thụ, trong những ngày sống trên đất Mỹ, Morita luôn trăn trở với việc  phải đổi tên thương hiệu theo những tiêu chuẩn kể trên. Ông còn muốn đi xa thêm một bước nữa, đó là đồng

nhất  hóa cả danh hiệu công ty lẫn nhãn hiệu hàng hóa do công ty sản xuất, tăng  gấp đôi cơ hội ghi nhớ của người  sử dụng, vừa tiết kiệm  được chi phí quảng bá cho cả tên công ty lẫn nhãn hiệu hàng hóa.

Khi trở về Nhật,  có lần  Morita đã cùng  với Ibuka giở quyển từ điển ra xem, giống như các bậc cha mẹ thường  làm khi muốn tìm cho con mình  một cái tên đẹp  nhất,  và từ Latinh “Sonus” có nghĩa là “âm thanh” đã làm cho hai ông chú  ý, vì  âm thanh chính là lĩnh  vực mà công ty Totsuko đang hướng  tới trong các kế hoạch  sản xuất của mình.

Trong thập niên 1950, ở  Nhật, do sự chiếm đóng của quân đội, nhiều tiếng  lóng bằng Anh ngữ khá phổ biến trong ngôn ngữ thường  ngày, trong đó có cụm  từ “sonny boys” dùng để chỉ những  cậu bé thông minh, lanh lợi. Từ Sonny lại gần  gũi với từ Sonus trong tiếng Latinh về cách đọc. Tuy nhiên trong tiếng Nhật, một từ đọc  âm “sohn-nee” lại có nghĩa là “đánh mất tiền”. Không một khách  hàng nào lại muốn  mua một  món  hàng  có nhãn hiệu “Mất tiền” sản xuất bởi một công ty cũng  có tên  là “Mất   tiền” cả (!). Cuối cùng, sau nhiều cuộc tranh luận, Morita cùng  các đồng nghiệp nhất trí với cái tên SONY, đọc thành “Xô-ni”.

Sony – một  cái tên  ngắn gọn và hầu  như người nước  nào cũng  đọc và nhớ nó dễ dàng. Không phải mất công nghĩ  ngợi, ban lãnh  đạo cũng  lấy ngay từ SONY chân phương làm biểu tượng cho công ty của mình.  Dù vậy, một khi công ty Totsuko đã khá

quen thuộc  với người tiêu dùng trong nước, việc thay đổi danh hiệu nhanh chóng cũng có những  bất tiện về mặt quảng bá, tiếp  thị.  Vì thế,  từ năm 1953, Morita cùng Ibuka một mặt cho in nhãn hiệu Sony lên sản phẩm,  mặt khác vẫn duy trì thương hiệu Totsuka một thời gian.

Tháng 6.1957,  một tấm bảng lớn mang tên Sony được dựng gần sân bay Haneda ở  Tokyo. Tháng

1.1958, công ty Totsuko chính  thức trở thành công ty Sony. Tháng 12 năm đó, tên Sony được niêm yết tại Sở giao dịch chứng khoán Tokyo. Một trong những việc đầu tiên  mà Morita và các  đồng nghiệp nghĩ đến  là lần  lượt  đăng ký thương hiệu Sony tại 170 nước  và vùng  lãnh  thổ,  và đăng ký nhiều ngành sản xuất khác nhau ngoài ngành chính là điện  tử. Điều đó cho thấy  sự nhìn xa trông rộng của các nhà sáng lập và qua đó cũng  bộc lộ khát  vọng  sẽ chinh phục thế giới của họ.

Dù đã có sự đăng ký nhãn hiệu  hết sức cẩn thận song họ vẫn   gặp sự cố. Một  cơ sở sản  xuất  bán ra món sôcôla nhãn hiệu Sony, thậm chí đổi tên công ty của  họ  là Công ty thực phẩm  Sony. Đến khi đưa nội vụ ra tòa, Morita và các đồng  nghiệp còn phải trải qua cảnh  dở khóc  dở cười,  khi một nhân chứng   là người  tiêu  dùng  đã khai trước tòa rằng anh tưởng là công ty điện  tử Sony đang lâm vào cảnh khó khăn ghê gớm nên phải sản xuất cả sôcôla để bán... cầm hơi.

Vụ kiện  kéo dài đến  gần bốn năm,  cuối cùng Sony

của Morita đã thắng và cũng  nhờ đó mà thương hiệu

Sony được nhiều người biết đến hơn nữa.

Việc đổi tên cho công ty thành Sony thể hiện một sự nhạy  bén của Morita trong lĩnh vực kinh doanh và tiếp thị. Theo ông,  một nhãn hiệu  sản phẩm chính là cuộc   sống   của  doanh nghiệp. Thương hiệu không chỉ mang sứ mạng  tiếp  thị,  quảng  bá mà nó còn là biểu tượng về chất lượng sản phẩm,  trách nhiệm của nhà sản xuất trước  người  tiêu  dùng. Và ngày nay, Sony vẫn  là biểu tượng  của chất lượng,  mọi sản phẩm  mang nhãn hiệu này đều tạo sự tin cậy đối với người  tiêu dùng trên toàn thế giới.

TRIẾT LÝ NGƯỜI TIÊN PHONG

Hai nhà sáng lập Sony đều có “gốc  gác”  là dân kỹ thuật,  rất giỏi với những  sáng chế.  Hơn ai hết, họ  ý thức được tầm quan trọng của việc luôn phải tiên  phong trong lĩnh  vực sáng tạo ra những  sản phẩm  mới. Dưới sự điều hành của hai nhà sáng lập, các sản phẩm  của Sony luôn mang tính tiên phong. Con đường phát triển của Sony là luôn luôn tìm tòi, nghiên cứu để tạo ra những sản phẩm  mới phục vụ đời sống.  Nhờ đó mà các sản phẩm  đồ điện  tử trở nên  hết  sức phong phú  và đa dạng, đáp ứng các nhu cầu  của người  tiêu  dùng. Khoảng  6-10% doanh thu hàng năm của Sony được trích ra dành

cho việc nghiên cứu. Các sản phẩm  không chỉ nhắm vào các nhu cầu  hiện  tại mà còn dành cho cả các nhu cầu chưa nảy sinh.

Cần   nhắc lại là sản  phẩm đầu tiên được sản xuất dưới thương hiệu Totsuko là chiếc máy ghi âm dùng băng từ tính,  ra đời năm 1950 và hai năm sau đã quen mặt với thị trường.  Năm năm sau, sản phẩm thứ hai của Morita và các đồng nghiệp được đánh giá là một  trong những bước đột phá ấn tượng  nhất, đó  là chiếc radio bán dẫn  nhãn hiệu  TR-55 chạy bằng transistor đầu tiên của nước Nhật, mở đầu  kỷ nguyên  bán dẫn  phát triển rầm  rộ vào thập  niên

1960. Hai năm sau (1957) radio bán dẫn của Totsuko thu gọn hơn nữa để người tiêu dùng  có thể bỏ túi mang đi đây đi đó.

Từ năm 1954, để sản phẩm  có điều kiện đến sớm với người tiêu dùng, Morita thành  lập các chi nhánh Totsuko Shoji (tiền thân của Sony Shoji Corpora- tion và Sony Marketing Inc.) tại Tokyo và Osaka. Trước đó, việc  bán máy ghi âm được Totsuko ủy thác cho các công ty Maruizumi và Nippon Gakki. Tuy nhiên, bên cạnh sản phẩm  của Totsuko, các công ty này còn bán hàng  riêng của mình.  Chẳng hạn Nippon Gakki chuyên bán nhạc  cụ cho các trường  học, còn Maruizumi thì bán đồ điện,  vì thế, họ không chuyên tâm vào sản phẩm  do Totsuko ủy thác.  Sự ra đời của Totsuko Shoji được tính  toán nhằm  tạo ra những đại  lý chính thức tập trung vào sản phẩm của Totsuko, tranh thủ một thị phần  đáng kể trên thị trường hàng gia dụng.

Trong thời gian này, chi nhánh  của Totsuko Shoji

tại Tokyo đặt dưới  sự điều hành của Masao Kurahashi, một người rất đam mê máy ghi âm; còn chi nhánh ở  Osaka do Taketoshi Kodama quản  lý. Công việc của những  chi nhánh  này không đơn giản,  nhất  là từ năm 1955, khi radio transistor mới ra đời. Lúc đó, radio vận hành  bằng đèn điện  tử chân không đang rất phổ  biến,  muốn đánh đổ một thói quen, phải  có chiến  lược tiếp  thị mạnh  mẽ, vạch cho người tiêu  dùng  thấy được  sự tiện  lợi của việc  sử dụng radio transistor.

Morita nhận thấy muốn tiêu thụ sản phẩm  nhanh hơn nữa, vận hành  các đại lý chưa đủ mà cần  phải bán thẳng linh kiện transistor cho các công ty khác. Nếu linh kiện transistor nhãn hiệu Totsuko hay Sony (từ 1958) xuất hiện  trong sản phẩm   của các công ty lớn như Matsushita Electric Corporation hay Sanyo Electric Co. thì tiếng tăm của nó càng được  nhân lên. Sau khi đã cân nhắc điều này, Morita cùng Ibuka tổ chức một cuộc trưng bày transistor và mời  chuyên viên kỹ thuật  các công ty Matsushita, Sanyo, Hayakawa Electric Corporation, Toshiba Corporation, Victor Com- pany of Japan (JVC), Standard Co... đến tham quan. Sau cuộc trưng bày đó, Chủ tịch của công ty Hayakawa Electric Corporation là Tokuji Hayakawa đã tổ chức một buổi   gặp gỡ với hai nhà doanh nghiệp  lớn tại khu vực Kansai lúc bấy  giờ là Konosuke Matsushita

– Chủ tịch công ty Matsushita, và Toshio Iue – chủ tịch công ty Sanyo, tại nhà hàng Nadaman ở Osaka. Buổi gặp này  có cả Ibuka – Chủ tịch Totsuko, Morita

– Giám đốc điều hành cao cấp,  và Kodama – người quản  lý chi nhánh Totsuko tại Osaka.

Sau cuộc gặp, Chủ tịch  Iue vội vã gọi điện thoại cho giám đốc xưởng sản xuất Sanyo, yêu cầu ngưng ngay việc sản xuất radio dưới hình thức đang làm và thiết  kế một kiểu mẫu radio chỉ còn bằng một phần ba những  cái đã chế  tạo.

*

*  *

Tháng 12.1959,  Morita được đề cử làm Phó Chủ tịch phụ trách điều hành của công ty Sony và không đầy nửa năm sau, vào tháng 5.1960,  Sony cho ra đời chiếc  máy truyền hình transistor đầu tiên  lấy tên là TV8-301. Đưa transistor (và các loại linh kiện bán dẫn  khác)  từ lĩnh  vực âm thanh sang lĩnh vực hình ảnh không đơn giản như nhiều người vẫn hình dung. Sự vận hành  của transistor và diode (linh kiện bán dẫn hai cực) phù hợp với điện  áp thấp  và dòng diện có cường  độ thấp, không đặt ra vấn đề gì đáng kể khi sản xuất radio transistor, nhưng việc sản xuất ti-vi đòi hỏi điện  áp rất cao, do đó phải  có một  sự xem xét lại toàn  diện  các transistor phục  vụ sản xuất từ trước  đến  nay. So với radio, ti-vi đòi hỏi tần  số tín hiệu cao gấp 100 lần, cường độ dòng điện  cao gấp 20 lần, transistor phải có điện  áp cao gấp 10 lần.

Một trong những phương án cải tiến tính năng của transistor mà Ibuka và Morita cùng các chuyên viên kỹ thuật  nghĩ  đến là  thay đổi chất liệu,  sản xuất

linh kiện  này bằng hợp chất silicon chịu đựng được nhiệt  độ cao, có độ nóng  chảy  cao hơn rất nhiều so với germanium. Từ tháng  1.1958, Iwama đã yêu cầu một chuyên viên trong nhóm là Tsukamoto nghiên cứu vấn đề này và một năm sau, họ tìm  ra các giải pháp  kỹ thuật  khả dĩ nhất.  Tuy nhiên  cũng phải đợi đến tháng 5.1960,  Sony mới chính  thức công bố sự ra đời chiếc ti-vi bán dẫn đầu  tiên của  cả thế giới. Nó được  trang bị 23 transistor bằng silicon và germanium, 15 diode thường và 2 diode điện áp cao. Ngoài ra, nhóm của Iwama còn chế tạo bổ sung chín loại transistor mới để sử dụng  hiệu  quả hơn trong việc  chế tạo ti-vi bán dẫn. Thành  quả trên nhận được sự công nhận  của cả thế  giới, vinh dự không chỉ riêng của Sony mà còn của cả nền công nghiệp điện tử của Nhật Bản.

Đầu những năm 1960, Morita và các đồng nghiệp bắt đầu quan tâm đến  một sản phẩm  khác. Đó là máy  sử dụng băng  video VTR (Video Tape Recorder) do hãng Ampex của Mỹ chế  tạo và cung cấp cho các đài phát  thanh. Vì sử dụng  cho mục đích phát thanh nên máy rất cồng  kềnh, mỗi máy chiếm  diện tích  cả một  căn phòng,  còn giá thành  hơn 100.000 đôla/chiếc thì chỉ những cơ quan có ngân sách dồi dào mới sắm nổi.  Mục  tiêu mà Ibuka và Morita nhắm đến  là những chiếc máy VTR gọn  nhẹ,  giá cả phù hợp với túi tiền của đa số người tiêu dùng trong nước. Tất  cả chuyên  viên,  kỹ sư của Sony tập trung nỗ lực theo hướng này, thiết  kế và sản xuất thử nhiều

mẫu sản phẩm  khác nhau, mẫu sau gọn nhẹ, tiện lợi hơn mẫu trước. Chiều ngang băng video rộng hơn 5cm của hãng Ampex đã được  thu nhỏ còn không đến 2cm. Chiếc máy VTR nguyên mẫu  được đặt tên là U-Matic, đã được  sự đón nhận  khá tích  cực của người tiêu dùng, chỉ riêng hãng xe hơi Ford đã đặt mua một lần 5.000 chiếc để dùng trong công tác huấn luyện nhân viên. Thành công này khuyến khích Morita và các chuyên viên  tiến xa thêm bước nữa, đó là tiếp   tục cải tiến   máy  VTR, hạ giảm  giá thành bằng cách dùng băng  video nhỏ hơn nữa,  có chiều rộng mặt băng  không đến 1,3cm và sử dụng  100% linh kiện  bán dẫn.

Năm 1964,  một toán chuyên  viên  do Nobutoshi Kihara dẫn đầu đã chế  tạo được  chiếc  CV-2000, máy thu phát băng video cassette (VCR) sử dụng trong gia đình đầu tiên  của thế giới. Băng từ tính ghi phát hình không còn  là hai cuộn băng  nằm riêng rẽ  bên  ngoài máy ghi phát hình  nữa, mà chúng đã được  lắp đặt  trong một hộp băng  duy nhất đặt bên trong máy,  gọn gàng và dễ sử dụng.  Giá bán một chiếc CV-2000 chỉ còn bằng không tới 1% giá một chiếc  máy VTR (máy ghi phát hình dùng băng video có cuộn  băng bên ngoài máy: open reel) sử dụng trong các hệ thống phát thanh, truyền hình, và bằng  không đến 10% giá một chiếc máy sử dụng trong ngành  giáo dục.

Tuy mục tiêu chính  của việc  chế tạo máy CV-2000 là sử dụng trong gia đình, song trong thời gian đầu,

chúng được dùng trong cơ sở công nghiệp và cơ quan y tế nhiều hơn. Không lâu sau, bộ phận bán hàng của Sony cho biết người tiêu dùng  tỏ ra ưa chuộng loại máy VCR màu hơn là loại  chỉ  ghi phát hình đen trắng.

Cũng trong thập niên  1960, khi công nghệ   sản xuất linh kiện bán dẫn cho ra đời mạch  tích  hợp (integrated circuit) có thể chứa hàng chục, thậm chí hàng trăm transistor, diode, tụ điện,  điện  trở... trên một mạch điện  chỉ rộng bằng 1-2cm2 thì nền công nghiệp radio, ti-vi, máy ghi âm, máy ghi hình ngày càng thu nhỏ kích  thước,  giá thành  cũng rẻ hơn so với việc  dùng các linh kiện riêng lẻ như trước đây. Tháng 10.1968,  Sony cho ra đời chiếc  ti-vi màu nhỏ gọn sử dụng đèn hình trinitron, một công nghệ mới  mẻ giúp  đèn  có hiệu năng cao. Chính  sáng kiến về trinitron này đã được  Hàn lâm viện quốc gia Mỹ về nghệ thuật truyền hình  và khoa học tặng giải thưởng Emmy cho tập đoàn  Sony vào năm 1972. Ngày 20.7.1969, cả loài người vui mừng trước một thành tựu rực rỡ của  khoa học không gian.  Tàu Apollo

11 đưa hai phi hành gia Mỹ đáp xuống  mặt trăng, ghi dấu ấn đầu  tiên  của con người trên  một thiên thể khác. Trong niềm vui chung của nhân loại, Morita và Sony của ông lại có thêm một niềm tự hào bất ngờ khác.   Đó là phi hành đoàn Apollo 11 đã mang theo trên phi thuyền một máy ghi âm cassette của công ty Sony để chuyển về trái đất những  bản nhạc phát ra từ thượng  tầng  không gian. Điều này nói

lên chất lượng của sản phẩm  Sony đã đáp ứng được những yêu cầu khó tính nhất của người tiêu dùng, và của cả một  tổ chức  khoa học nổi tiếng  thế giới là Cơ quan Quản trị Hàng không và Không gian Mỹ (NASA).

Không ngừng  tìm tòi sáng tạo, cải tiến  công nghệ để cho ra đời những  sản phẩm  mới mang tính đột phá về công nghệ  và tính  năng sử dụng  đã đem lại những thành công rực  rỡ cho Sony. Luôn luôn là người dẫn đầu trong lĩnh vực công nghệ chính là yếu  tố quan trọng nhất giúp Sony phát triển nhanh chóng  và lớn mạnh  như ngày nay.

Chương  3. DẤU ẤN CỦA  “NGƯỜI ĐÀN  ÔNG ĐI  BỘ”

Morita nhận  thấy  giới trẻ lúc bấy giờ ngày  càng  gần gũi  với âm nhạc hơn, nhưng không phải lúc nào họ cũng  tiếp  cận được với thứ  nghệ  thuật đầy hấp dẫn này. Và ông tự nhận  vào mình trách  nhiệm  phải giúp đỡ giới trẻ.

LẮNG NGHE NHỮNG THỞ THAN

Một trong những  cái tên rất dễ thương mà mọi người đặt cho Morita đó  là Walkman-san (ông Walkman). Cái tên  lấy từ một sản phẩm   với chiến  thắng lẫy lừng của Sony trên thương trường. Chính Walkman đã đưa Sony lên một đỉnh cao mới.

Năm 1971, Morita được đề cử làm Chủ tịch  tập đoàn Sony và vinh dự này đã giúp  ông có thêm những sáng kiến để đưa tập đoàn đi xa hơn trong lĩnh vực sáng tạo của mình,  trong đó có sự thành  công của chiếc stereo mini hiệu Walkman, được phổ biến trên toàn thế giới chỉ trong một thời gian ngắn sau khi xuất xưởng sản phẩm đầu tiên. Trong quyển tự truyện Made in Japan, Morita đã kể lại giai thoại về sự ra đời của máy nghe nhạc Walkman. Ý  tưởng đến với ông rất tình  cờ khi một lần Ibuka đi vào phòng  làm việc của ông với một máy nghe băng cầm trên tay và bộ tai nghe choàng qua đầu (head-set). Hình ảnh đó và lời than thở của Ibuka về chiếc máy nghe nhạc nặng nề, về nhu cầu nghe nhạc mà không làm phiền đến đôi tai người  khác đã làm trỗi  dậy trong Morita một ý  tưởng vừa mới thoáng  qua nhưng ông chưa có dịp  suy nghĩ  cặn kẽ. Ông nhận  thấy giới trẻ lúc

bấy giờ ngày càng gần  gũi với âm nhạc hơn nhưng không phải lúc nào họ cũng tiếp  cận được  với thứ nghệ thuật đầy hấp dẫn này. Muốn nghe nhạc,  họ phải về nhà, vào phòng  để nghe hay chí ít cũng trong những  lúc ngồi vào những  ô-tô đắt tiền. Vì thế, nếu tạo cho mỗi người một chiếc máy nghe nhạc thường trực bên mình thì  cuộc  sống  đối với họ sẽ thú vị hơn gấp  bội,  nhất   là họ có thể hưởng thú nghe nhạc ở bất   cứ  nơi đâu mà không làm phiền đến người bên  cạnh.

Sau nhiều trăn trở, Morita yêu cầu  các kỹ sư điều chỉnh lại một  số chi tiết trong chiếc máy cassette ghi âm Pressman loại nhỏ (sử dụng  trong giới báo chí) theo hướng:  lấy ra khỏi máy loa và mạch  ghi âm, lắp bổ  sung vào một mạch  khuếch  đại stereo (âm thanh nổi), bổ sung bộ tai nghe gọn nhẹ kèm theo máy.

Điều đáng   nói là rất ít người chia sẻ  ý tưởng này của Morita, họ không tin vào sự thành công của một loại máy chỉ nghe nhạc mà không ghi âm được. Nhưng Morita có lý riêng của mình,  do đó ông vẫn cho tiến hành nghiên cứu, sản xuất và cho ra đời loại máy mới này. Trong lúc một máy ghi âm Pressman được bán trên thị trường  với giá 49.000 yên, Morita yêu cầu  các bộ phận  sản xuất và kế toán  của Sony điều chỉnh giá thành để giá bán một máy  nghe nhạc stereo Walkman không vượt quá 30.000 yên.

Cái tên Walkman sai ngữ pháp tiếng  Anh cũng là một giai thoại nhỏ. Trong thời gian Morita không

có mặt tại công ty, các nhân viên đã tung sản phẩm ra thị trường  với tên này, đến khi ông trở về, không thích  cái tên sai ngữ pháp  đó và muốn đổi ra thành Walking Stereo (Máy nghe  nhạc stereo di động), nhưng mọi việc  đã trễ: máy đã được  in nhãn hiệu Walkman và chương trình  quảng cáo sản phẩm  mới cũng đã in xong. Khi sản phẩm  được tung ra thị trường, mãi lực của người  tiêu dùng lên cao vượt ra ngoài mong mỏi  của cả Morita, đến nỗi khi ông muốn thay đổi nhãn hiệu cho những đợt máy bán ra thị trường châu Âu và châu Mỹ cũng không còn kịp nữa, tên Walkman đã in đậm trong tâm trí người nghe nhạc  cả thế  giới rồi! Và nếu  đánh  giá một cách công bằng,  cái tên Walkman “có duyên” hơn nhiều so với Walking Stereo. Sản phẩm  Walkman đánh đúng nhu cầu tiềm ẩn của người tiêu  dùng trên  toàn thế giới đã đem lại sự thành công lẫy lừng cho Sony. Sony dự kiến  bán ra đợt đầu 5 triệu máy để thăm dò thị trường, nhưng do nhu cầu tăng nhanh, công ty đã phải sản xuất

20 triệu  máy với 70 mẫu  mã khác nhau. Khách hàng của Sony Walkman không chỉ là đại  đa số người tiêu dùng bình  thường  mà còn là những nghệ sĩ, những nhà chỉ huy dàn nhạc tài ba như Isaac Stern, Herbert von Karajan. Họ không mua một, hai chiếc  mà đặt mua với số lượng   lớn để cung cấp cho cả dàn  nhạc. Chiếc Walkman ngày càng cải tiến  chất lượng và tính năng hoạt động. Những chiếc máy đầu tiên sử dụng pin sạc nghe được 8 tiếng đồng hồ sau mỗi lần sạc. Về sau, thời gian sử dụng  một lần  pin sạc

kéo dài đến  60 tiếng. Với sự ra đời của đĩa CD-Rom, máy Discman (nghe đĩa CD) thay thế dần Walkman. Dấu ấn Walkman quá đậm trong quá trình  phát triển của Sony nên ngày nay tập đoàn Sony thiết  lập riêng một Phòng trưng bày máy nghe nhạc Walkman trong tòa nhà thuộc  khu phố Shinagawa, thủ đô Tokyo. Đó  là nơi duy nhất trên thế giới còn lưu giữ đủ từng mẫu  mã máy Walkman trong số khoảng 200 mẫu mã đã sản xuất  và bán trên  thị trường.

Có thể nói máy nghe nhạc Walkman là một  trong những thành công to lớn của Sony, một niềm tự hào cho riêng Morita, người  đã dám đứng  mũi chịu  sào, hành  động  ngược  lại ý  kiến  của đám đông. Bằng sự nhạy  bén của một doanh nhân, ông nhìn thấy được triển vọng thành công của sự cải tiến  một sản phẩm và không bao lâu sau khi máy Walkman ra đời (1979),  những thân hữu  và người tiêu dùng trong nước  đã gọi Morita là Walkman-san.

Chiếc máy Walkman nổi tiếng  đến  nỗi đã đi vào hai bộ từ điển nổi tiếng  thế giới – từ điển Le Petit Larousse của Pháp  (năm 1981) và  từ điển Oxford của Anh (năm 1986).  Tháng 6.1989,  tức mười năm sau ngày máy Walkman ra đời,  số lượng máy xuất xưởng  đã lên  100 triệu chiếc. Đến năm 1995, đã có trên 300 kiểu máy khác nhau được tiêu thụ trên thị trường. Qua đó cũng  cho thấy  một  sự tìm  tòi không ngừng  của Sony để đưa ra thị trường  những  sản phẩm đa dạng.

Có thể nói, vào những  thập niên 1950-1960-1970,

tập đoàn  Sony đã ghi một  dấu ấn sâu đậm trong đời sống của Nhật Bản cũng như hầu hết phần còn lại của thế giới. Trong khoảng thời gian đầy khó khăn đó, Morita đã có những đóng góp to lớn trong việc thiết  kế và cho ra đời nhiều sản phẩm  mang tính đột phá, vừa phục  vụ người  tiêu dùng một cách tốt nhất vừa mang lại cho tập đoàn Sony những cơ hội phát triển vượt bậc. Công sức của ông không chỉ giới hạn trong phạm vi những cơ xưởng  của Sony trong nước  mà còn  là những hoài bão, những nỗ lực đầy  chất sáng tạo trên  những miền đất mới.

*

*  *

Mọi người thường  tò mò,  do đâu mà những  vĩ nhân có thể nghĩ ra được những ý  tưởng chinh phục  cả thế giới như thế.  Có lần,  trong buổi  trò chuyện với nhân viên  của tập đoàn mình,  Morita đã thổ  lộ bí quyết, hãy  lắng nghe những điều mọi người đang chán nản, những  thở than cần được đáp ứng. Khi bạn nghĩ rằng mình  phải  loại bỏ những  lời thở than ấy ra khỏi cuộc sống của mình,  thì chính  là bạn  đang làm cuộc sống tốt đẹp hơn.

NHỮNG BƯỚC ĐI ĐẦU TIÊN RA THẾ GIỚI

Chuyến đi Mỹ và châu Âu đầu tiên vào năm 1953 đã cho Morita rất nhiều trăn trở. Khát vọng đem các sản phẩm  thương hiệu Sony đi chinh phục thế giới càng ngày càng hình  thành rõ nét trong ông. Theo Morita, Hà Lan giống với Nhật Bản ở nhiều điểm và một công ty như Philips thành công được trên thị trường  quốc tế thì không có lý do nào khiến  Totsuko không làm được như vậy. Từ đó, ông bắt đầu điều hành Totsuko theo hướng  tập trung nỗ lực vào việc xuất khẩu  sản phẩm  sang thị trường  quốc tế. Mục tiêu  ban đầu của ông là dành   50% sản lượng  cho xuất khẩu.  Mục tiêu này không chỉ mang lại cho Sony một nguồn  tài chính dồi dào mà còn góp phần  đóng góp cho nước nhà một nguồn  ngoại tệ đáng kể.

Để thực hiện  chủ trương thâm nhập thị trường thế giới, Morita thường bay sang Mỹ, tự mình  giới thiệu những chiếc radio transistor đầu tiên  của công ty Totsuko và tìm  hiểu thị trường tiêu thụ tại phương Tây. Nền kinh tế Mỹ ít bị ảnh hưởng  của Chiến tranh thế giới lần thứ hai, bằng chứng là vào  năm 1945, trong lúc do ảnh hưởng của chiến  cuộc, tổng  sản phẩm  nội địa (GDP) của các nước  khác  chỉ còn từ

29% (Đức), 30% (Nhật Bản) đến 75% (Nga) so với năm

1938, thì GDP của Mỹ năm này đã tăng 80%, bằng

180% GDP của năm 1938. Morita nhận thức được tiềm năng của thị trường  rộng lớn này nên ông dành nhiều công sức cho việc tiếp thị sản phẩm  trong hệ thống bán buôn của Mỹ. Song, vào được thị trường rộng  lớn và cũng  rất khó tính  này là cả một  vấn  đề, nhất  là với những sản phẩm  đến  từ một nước  châu Á.

Lúc đầu,  những kết quả thăm dò khiến ông cảm thấy thất vọng. Phần  lớn nhà cửa ở Mỹ rộng rãi, khang trang, người dân Mỹ sử dụng  các loại radio lớn, nghe nhạc với âm thanh trung thực hơn loại radio transistor đang được Morita chào hàng.

Sau nhiều suy tính cho bài toán tiếp  thị trên đất Mỹ, Morita quyết định thuyết  phục người tiêu dùng Mỹ bằng cách khác. Ông lý luận  là lúc đó chỉ  riêng New York đã  có hơn 20 đài phát thanh, nếu mỗi thành viên  trong gia đình sở hữu  riêng một radio transistor nhỏ nhắn, với giá không đầy 30 đôla, thì họ có thể mang vào phòng  nghe tự do các chương trình  mình  thích  mà không phải làm phiền đến lỗ tai của những thành viên  khác.

Lời thuyết phục  đó mang lại cho ông một  số đơn đặt hàng, nhưng không phải đơn đặt hàng nào cũng giải quyết  được hết. Trong số những doanh nghiệp cử người  đến  tiếp  xúc với Morita, có hãng  Bulova, một thương hiệu radio của Mỹ rất nổi tiếng  lúc bấy giờ. Số radio transistor họ đặt mua là 100.000 chiếc. Morita xúc động đến  bàng hoàng,  ông không tin vào

tai mình  nữa. Lời đề nghị mua 100.000 sản phẩm của Bulova vượt  quá mọi dự kiến  và mong mỏi của ông, vì chỉ cần  lãi mỗi  chiếc  từ 1 đến 2 đôla, công ty đã có thể kiếm được từ 100 đến 200 ngàn đôla. Vào  thời  đó, một  số tiền như thế không nhỏ chút nào. Tuy nhiên, trong lúc thương thảo, Morita đã đi từ bất ngờ đến...  hụt hẫng.  Phía  Bulova đưa ra một điều kiện cho việc mua bán,  đó là hàng phải đề nhãn hiệu Bulova, không được đề nhãn hiệu nơi sản xuất. Trong thâm tâm, Morita bài bác ngay yêu sách  này,  vì nó đụng  chạm   đến   tự ái dân tộc của một nhà sản xuất chân chính không chấp nhận lợi nhuận   với bất cứ giá nào. Tuy vậy, ông vẫn bình tĩnh,  khất với họ vài ngày để trả lời sau. Ngay lập tức, ông điện  báo cho Ibuka và công ty chính ở Tokyo, kể lại mọi tình  tiết  trong cuộc thương thảo với Bulova. Không lâu sau, ông nhận được bức điện  hồi âm với nội dung: “Hãy chấp nhận đơn đặt hàng”.  Điều này

làm cho Morita rất đau đầu.

Thực ra thời đó, các công ty của Nhật đi gia công hàng cho một số “đại  gia” nước ngoài không phải là chuyện lạ, thậm  chí  là điều hiển nhiên nếu muốn có lợi nhuận cao và nhanh chóng trong khi “sức lực” có hạn.  Với  Morita, đây là điều không thể bởi vì ngoài tinh thần dân tộc thì  nó đã vi phạm vào quan điểm kinh doanh của Morita – coi sự thành công của công ty phải  gắn liền với các sản phẩm mang thương hiệu của công ty.

Do vậy, dù bất đồng   ý  kiến  với Ibuka song ông

vẫn  quyết  định  tìm gặp lại đại diện  hãng Bulova, nhìn  thẳng vào mắt ông ta và trả lời “không” trước yêu  cầu mà ông cho là quá đáng  đó.

Lần  này, sự bất ngờ lại thuộc  về đại diện Bulova. Ông ta không thể hiểu nổi  lý do gì để đại diện một công ty “vô danh tiểu tốt” của một đất nước đã bại trận không lâu trước  đó dám “cả gan” từ chối  một hợp đồng  béo bở như vậy. Sau khi biết  chắc mình không nghe lầm, ông ta đã nói với Morita bằng một giọng  kẻ cả:

- Tên tuổi công ty chúng tôi là một  thương hiệu nổi tiếng  đã hình  thành hơn 50 năm rồi. Không ai là không nghe nói đến  thương hiệu của chúng tôi. Tại sao các ông lại không muốn  hưởng  lợi từ việc giao dịch  với chúng tôi?

Morita đáp  với thái  độ từ tốn và quả quyết:

- Năm mươi năm trước, thương hiệu  của quý ông cũng không được ai biết đến như thương hiệu của chúng tôi bây giờ. Tôi đến đây với một sản phẩm mới  và tôi đang đi bước đầu tiên cho năm mươi năm tiếp theo của công ty chúng tôi. Tôi hứa với ông rằng,

50 năm nữa, tên tuổi của chúng tôi cũng sẽ nổi tiếng như tên  tuổi công ty của quý ông ngày hôm nay. (Made in Japan)

Câu nói của Morita phản  ánh một lòng tự trọng dân tộc rất đáng  khâm phục  và chứa  một  khát  vọng lớn trên  con đường đem sản phẩm  đi chinh phục thế  giới.  Nó sẽ gắn liền với cuộc đời Morita và công ty Sony mà ông là một  đại diện   xứng  đáng.  Ngay

lúc đó, câu nói này được xem như một  sự ngạo  mạn của một công ty “tép riu” trước một gã khổng  lồ như Bulova. Song thực  tế đã cho thấy câu nói còn quá khiêm  tốn, vì không phải sau năm mươi năm, mà chỉ sau mười năm, công ty vô danh tiểu tốt ngày nào đã vượt  qua Bulova, nhấn chìm Bulova trong cơn lốc thị trường  đang cuốn phăng đi những thương hiệu không theo kịp  sự phát  triển của  xã hội.

Bù vào sự mất  mát  một  mối  lợi lớn, nhưng bảo vệ được những  giá trị tinh thần vô giá, Morita đã “đoái công chuộc  tội” với ban lãnh đạo Sony ở  quê nhà bằng  một  số hợp  đồng  bán hàng tuy không lớn như với Bulova, song chúng không làm tổn thương giá trị của một thương hiệu đang từng bước khẳng định mình.

Phần III. NỐI KẾT NHỮNG GIÁ  TRỊ

Chúng tôi cố gắng tạo ra những điều kiện giúp mọi người  có thể đến với  nhau trong tinh thần đồng đội và cống  hiến khả năng chuyên  môn theo tiếng   gọi của trái tim mình.

Akio Morita

Chương  1. SAO  KHÔNG DÁM KHẲNG ĐỊNH?

Ngày đầu tiên đến Mỹ, Akio  Morita choáng ngợp vì sự hoành tráng và kỳ diệu  của  đất  nước   này.  Chỉ một  thời gian rất ngắn sau đó, ông trở  lại để khẳng  định  vị trí của  người  có thể chiến thắng.

Sự thành  công bước đầu của công ty Sony trên một thị trường  rộng lớn và xa lạ mang đậm dấu ấn của Morita. Song, không phải  tự nhiên mà sự thành công tìm đến một cách dễ dàng. Với một người mới đến  Mỹ để bán hàng như Morita, việc học hỏi ở những người đi trước   là vô cùng cần thiết. Bản tính chân thực, vui vẻ, dễ mến, ông không khó tìm những cơ hội tiếp  xúc và thu phục thiện  cảm của nhiều người và họ sẵn lòng  hướng dẫn tận tình cho ông. Và hẳn nhiên nhờ vào sự say mê học  hỏi và sự chân thành của Morita, nhiều đối tác trong kinh doanh sau này đã trở thành  những  người bạn thân thiết  của ông.

NHỮNG NGƯỜI BẠN – NGƯỜI THẦY ĐẦU TIÊN TRÊN ĐẤT MỸ

Người đầu tiên trong số những người này là Adolph Gross, hơn Morita khoảng 20 tuổi. Ngay từ ngày  đầu được giới thiệu  với nhau, Gross muốn biết mọi thứ về Morita, từ công ty mà ông đang làm việc cho đến triết lý về quản  lý của ông. Kết  quả của sự tìm  hiểu này  là Gross sẵn lòng  làm  đại lý bán  hàng  cho Sony, cho dù lúc đó ông đang làm  đại  lý cho một nhà sản

xuất ở  Mỹ. Chẳng những thế, Gross còn dành cho Morita một chiếc  bàn viết trong văn phòng  của ông và chỉ dẫn  Morita về tập quán thương mại của Mỹ, về những  gì cần làm khi bán hàng trên  đất Mỹ.

Một ngày nọ, Gross mua vé xem vở nhạc  kịch  My Fair Lady và rủ Morita cùng đi. Sau khi kết thúc công việc trong ngày khá trễ, cả hai đi đến nhà hát. Morita rất phấn khích  vì được xem nhạc kịch lần đầu tiên trên đất Mỹ, nhưng khi dàn nhạc mới vừa trỗi  khúc mở màn (overture) thì ông đã nghe Gross thì thào bên tai: “Chào anh, Akio”, rồi thả hồn vào giấc điệp  cho đến hết buổi diễn. Vé xem hát đêm đó giá 100 đôla, nhưng Gross chả bận tâm gì đến điều đó.

Năm 1958, Adolph Gross qua đời đột ngột tại Luân Đôn vì bệnh tim, để lại trong lòng Morita nỗi thương tiếc vô hạn đối với một người  bạn, một người  cha, một người thầy.  Từ đó, hầu như không có buổi  lễ nào của Sony tại Mỹ mà không có sự tham dự của bà quả phụ  Gross, cho thấy  sự gắn bó mật  thiết của gia đình Gross với công ty Sony.

Những năm 1950 ấy, Morita còn học được  ở  luật sư của Gross là Edward Rosiny về luật thương mại Mỹ và cách  thức  soạn  thảo  hợp đồng kinh tế. Morita đặt trọn  sự tin tưởng vào Rosiny. Trong một bài viết ngắn đăng trên  tạp chí tư pháp Jurist có nhan đề Chiến lược  pháp   lý trong con mắt một Giám  đốc điều hành, Morita coi Rosiny là “người thầy hướng dẫn” mình về các vấn đề pháp  lý.

Vào cuối năm 1959, khi chưa tung ra thị trường sản phẩm  máy truyền hình transistor đầu tiên thì một nhà phân phối của Sony là  Delmonico Inter- national (Mỹ) vội vàng công bố là họ sẽ phân phối loại ti-vi này mà không hề thương lượng trước với Sony. Việc  làm đó đã vi phạm những nguyên  tắc thông thường trong giao dịch thương mại. Sony phải tuyên bố chấm dứt hợp đồng  với Delmonico. Công ty này đã kiện  Sony và đòi bồi thường  một khoản tiền lớn – 1 triệu đôla. Việc thương thảo diễn ra từng ngày.  Và cứ mỗi  ngày  qua đi, Delmonico nhượng bộ một chút,  đến  khi Morita sẵn sàng thỏa thuận thì luật sư Rosiny đã ngăn lại, đề nghị cho ông thêm một ngày nữa, để ông hạ khoản bồi thường xuống còn 100.000 đôla. Ngày hôm sau, với sự tác động của Rosiny, công ty Delmonico chịu hạ mức bồi thường còn 75.000 đôla. Khi Morita hỏi về chi phí thù lao cho ông,  vị luật sư này chỉ đòi 25.000 đôla, tức khoản tiền mà ông tranh thủ hạ xuống được từ mức  100.000 đôla có thể chấp nhận.

Mối quan hệ giữa Morita và Rosiny ngày càng gắn bó,  cả hai thân nhau như anh em, đối  xử với nhau bằng một thứ tình  cảm hiếm  có. Nhiều năm sau, Sony khởi kiện  một vụ vi phạm bản quyền liên quan đến sản phẩm  Betamax và cuối  cùng  thắng kiện. Sau khi bản án tuyên xong, Morita ra thăm mộ Rosiny, đặt lên mộ tờ báo The New York Times có những dòng tin đăng ở trang nhất loan báo thắng lợi pháp  lý của Sony. Sáng hôm đó, tuyết  rơi trắng xóa cả bầu  trời.

*

*  *

Ngoài Gross và luật  sư Rosiny, Morita còn  có cơ duyên  “thụ  giáo”  một người  thứ ba nữa.  Đó là Yoshinobu “Doc” Kagawa, một người  Mỹ gốc Nhật sinh ở Hawaii, từng làm luật sư cho lực lượng chiếm đóng  Mỹ tại Nhật.  Sau khi nước Nhật phục hồi nền tự chủ,  Kagawa tiếp  tục làm cho chính  phủ Mỹ. Về sau, Kagawa trở thành  cố vấn cho công ty Sony, ông và  Morita thường đi với nhau sang Mỹ. Đến  New York, Morita thường lưu trú trong những khách sạn rẻ tiền và dùng  bữa ở  những quán ăn tự phục  vụ, ăn một mình  và không tiếp  xúc với ai. Lý do cũng dễ hiểu: vốn tiếng  Anh của ông còn  ít ỏi, mà tiền ông cũng không có nhiều để tiêu pha một cách thoải mái.

Tuy nhiên,  Kagawa biểu lộ thái  độ không đồng tình  với Morita về cách sống ấy. Theo ông, Morita cần  có một nếp  sống khá hơn để tạo ra một hình ảnh về sự thành   đạt,  vừa củng  cố sự tự tin trong khi giao dịch  với mọi người, vừa bảo vệ thanh danh và uy tín của công ty mà mình  đại diện.  Kagawa nhấn mạnh: “Thà ở  trong căn phòng   rẻ nhất  của khách sạn sang nhất hơn là  ở trong căn phòng sang nhất của một khách  sạn rẻ tiền nhất”. Ông cũng gợi ý Morita nên ăn ở những nhà hàng có tiếng để phân biệt khẩu vị và cung cách phục  vụ giữa các nhà hàng khác nhau. Cuối cùng, Morita nghe theo lời khuyên của Kagawa, đến đâu, hai người cũng tìm đến những

khách sạn sang trọng nhưng chung nhau một phòng tầm tầm nào đó.

Có lẽ đây là một  trong những quan niệm  tác động sâu sắc tới Morita. Sau này, khi được coi là một  nhà kinh doanh lịch lãm, ông từng tuyên bố quan điểm về dùng  hàng tốt không phân biệt quốc gia, lãnh thổ: Chỉ khi chúng ta dùng những  hàng tốt thì mới có thể sản xuất ra những mặt hàng chất lượng cao phục   vụ xã hội.

TÔI LÀ AKIO MORITA ĐẾN TỪ NHẬT BẢN

Trong những năm 1955-1960, Morita thường xuyên tham gia những chuyến bay Tokyo - New York và ngược  lại. Với tư cách Phó Chủ tịch điều hành tập đoàn Sony, ông không thể xa Tokyo lâu, nhưng ông vẫn phải tiếp tục điều nghiên thị trường  Mỹ để giúp Sony có những  bước tiến  thích   hợp trên  thương trường.

Tháng 9.1957,  Morita đã ký với hai công ty Agrod và Superscope hợp đồng  về việc thuê  họ làm đại lý sản  phẩm Sony tại Mỹ.  Agrod bán chủ yếu  ra- dio transistor còn Supersope thì bán máy ghi âm. Vào thời điểm này, cùng  với các hãng  Vistavision và Cinema-scope, hãng Superscope đang ứng dụng kỹ thuật  màn ảnh rộng trong điện  ảnh. Trong lúc

Cinema-scope sử dụng  nhiều camera để tạo ra hiệu ứng màn ảnh rộng thì Superscope chỉ dùng tới một thấu kính  hình  trụ để tăng gấp đôi kích thước hình chiếu.  Nhờ sự đơn giản này mà Superscope tranh thủ được hợp đồng  sử dụng  kỹ thuật  tạo hiệu  ứng màn  ảnh rộng  và thu được nhiều tiền bản quyền. Morita gặp gỡ anh em nhà Tushinsky, chủ nhân của Superscope, trong một dịp  họ đến Tokyo để thu tiền bản quyền. Dù đến  vào lúc nào, họ cũng  sử dụng một phòng trong khách  sạn Nikkatsu ở  Ginza để làm văn phòng. Chính dịp này  đã gắn kết  hai bên lại với nhau và anh em Tushinsky nhận  lời làm đại lý cho Sony tại Mỹ. Các sản phẩm mang nhãn hiệu Sony đã lặng  lẽ có mặt  trong nhiều gia đình ở  Mỹ. Tháng 2.1960, nhận thấy thời cơ đã chín muồi cho sự hình thành một chi nhánh Sony tại Mỹ, Morita quyết  định  thành lập Sony Corporation of America, gọi  tắt là SONAM. Không phải ai cũng đồng tình với ý tưởng  táo bạo và mang tính  đột phá này của ông, kể cả những   người  của Sony đang làm  việc  tại Mỹ với ông. Song ông tin rằng kế hoạch sẽ thành công, và với cương vị Phó Chủ tịch điều hành của tập đoàn, ông có đủ tư cách gánh lấy trách nhiệm về sự thành bại của dự án này. Điều đáng nói là tôn chỉ của SONAM: “Hoạt động thương mại với người  Mỹ như một công ty Mỹ”. Điều này chưa có một  công ty điện  tử nào của Nhật dám làm. Nhiều người   tỏ vẻ nghi ngờ   là một công ty chuyên về radio transistor và các sản phẩm điện tử khác  lại có thể hoạt động thành công

mà không cần tới một  đại  lý nào. Cảnh giác về những nguy cơ có thể xảy đến,  Morita có dịp  trần   tình  với các cộng  sự rằng  trong thời gian này, quyết  định của ông có thể là hơi sớm, song một công ty không biết  tận dụng thời cơ thì không còn  có thể gọi  là doanh nghiệp  được nữa.

Một trong những may mắn đầu  tiên của SONAM là việc chuyển ngân 500.000 đôla từ Sony ở  Tokyo sang Mỹ đã được  sự chấp  thuận  nhanh chóng của Bộ Tài chính  Nhật Bản. Tuy nhiên, đó chỉ  là ngân khoản  đáp ứng yêu cầu hoạt động ban đầu nhằm đặt nền tảng cho những kế hoạch phát triển lâu dài, muốn hoạt động hiệu  quả hơn, cần  bán cổ phiếu trên  thị trường  chứng khoán  Mỹ. Tháng  6.1961, SONAM là công ty Nhật Bản đầu tiên có tên trong danh sách của thị trường chứng khoán New York. Để huy động cổ phần,  phải tuân theo một  số qui định của cả Nhật  Bản lẫn  của nhà nước  Mỹ. Trước hết  phải  có công ty đứng ra bảo hiểm đồng  vốn. Điều này đã có hãng  Smith Barney của Mỹ và công ty chứng khoán Nomura của Nhật lo liệu.

Về mặt pháp  lý, để tham gia vào việc bán cổ phiếu, phải tuân thủ đúng  các nguyên tắc của  Ủy ban Bảo hiểm và Chứng khoán  Mỹ. Một nhóm hành động được thành lập bao gồm Morita, các nhân viên tập đoàn Sony, đại diện hãng Smith Barney, ông Ernest Schwartzenbach và ông Yoshio Terasawa thuộc công ty chứng khoán Nomura. Sau ba tháng tiến hành những công việc cần thiết, Morita sang Mỹ để hoàn

tất các thủ tục cuối cùng cho việc tham gia thị trường chứng khoán. Sony trở thành  công ty Nhật đầu tiên bán cổ phiếu ra thị trường  Mỹ. Trong phiên giao dịch đầu tiên,  SONAM thu được 4 triệu đôla tiền mua cổ phiếu,  một con số có lẽ ngay cả Morita cũng phải bất ngờ.

*

*  *

Xây dựng hình ảnh thương hiệu luôn là một  công việc  mà Morita đánh   giá là rất quan trọng  và đòi hỏi một chiến  lược lâu dài, bài bản và nhất quán, nhằm tạo một hình  ảnh thương hiệu ổn định trong con mắt người  tiêu  dùng. Năm 1960, tại quê nhà, ông và Ibuka đã khai trương một phòng trưng bày ở  quận Ginza thuộc thủ đô Tokyo, nơi khách hàng có thể tự do xem hàng, thử hàng mà không bị làm phiền bởi sự chào mời nhiệt  tình  quá mức của những người bán hàng. Hai năm sau, nhu cầu lập một phòng trưng bày tại New York trở nên bức thiết  hơn bao giờ hết,  vì sản phẩm   của Sony tuy đã thâm nhập thị trường, song hiểu biết của người tiêu  dùng về chúng  còn quá ít ỏi và đôi khi không tránh khỏi sự phiến diện. Sau khi thực hiện một loạt những cuộc khảo sát, Morita nhận thấy để thiết  lập một phòng trưng bày, không đâu bằng  Đại  lộ số 5 (Fifth Av- enue), một đường  phố lớn của khu Manhattan, nơi mà giới  có tiền thường đến để mua sắm   ở những cửa hiệu  nổi tiếng  của Tiffany, Cartier, Bergdorf- Goodman... Ông thuê được một địa điểm trên  Đại

lộ số 5. Căn phòng không rộng, nhưng Morita đã tự tay bài trí, với sáng kiến  ốp kính  một bên tường đã khiến  không gian như được nhân lên.

Ngày 1.10.1962,  phòng trưng bày của SONAM ra mắt người  tiêu dùng Mỹ. Trong lễ khai trương, hơn

400 tân khách  đã đến  dự, trong đó  có Tổng lãnh sự Nhật  tại New York. Khách đứng chật cả gian phòng rộng 170m2, phần đông hướng  sự chú ý  đến chiếc ti-vi nhỏ gọn có ký hiệu  TV5-303. Ngày hôm sau, khoảng 7.000 người đã đến  showroom để nhìn tận mắt chiếc TV5-303, ai cũng nóng lòng muốn biết chừng nào sản phẩm  được bán rộng rãi...

Ba ngày sau buổi khai trương phòng trưng bày, Sony tung ra thị trường  Mỹ những  chiếc  máy truyền hình TV5-303 và số hàng đầu tiên nhanh chóng được người tiêu dùng mua hết veo. Sự nhỏ gọn của những chiếc ti-vi này đã khiến  cho người dân Mỹ bất ngờ và thích  thú. Thành công ấy đã thúc  đẩy guồng máy sản xuất của Sony ở  Nhật: những chiếc  ti-vi vừa lắp ráp  xong lập tức được  chuyển xuống tàu ngay để lên đường  tới New York. SONAM gọi cho Tokyo mỗi  ngày, thúc giục tăng cường  sản xuất  và lắp ráp để kịp thỏa mãn nhu cầu  của các thượng  đế tại Mỹ ngày  một gia tăng. Thời cơ đến trong tay, không tận dụng  được   lúc đó, sẽ không còn  có dịp nữa. Quả nhiên, không đầy 6 tháng sau, các công ty khác đua nhau làm theo Sony, sản xuất các loại micro-ti-vi (ti-vi nhỏ gọn tối đa) để tung ra thị trường. Trong số này,  có công ty Hayakawa Electric, bắt đầu

gửi mẫu  sang chào hàng trên  thị trường  Mỹ.

Mặt hàng TV5-303 là một thành công ngoạn mục của Sony trên đất Mỹ. Không chỉ vận chuyển hàng bằng đường biển mà vào ngày 7.11.1962, một chiếc máy bay của hãng hàng không Pan American (Mỹ) đã được Sony thuê chở sản phẩm  sang Mỹ. Morita và những   cộng  sự tại SONAM thở phào  nhẹ nhõm nhờ thắng lợi của đợt bán hàng đầu  tiên này. Từ đó, ông giao mặt hàng  sinh lợi nhiều nhất  là máy  ghi âm cho đại lý Superscope, sản phẩm chính mà SONAM bán  độc  lập là radio transistor.

*

*  *

Trong thời gian hoạt động ban đầu,  một trong những  trở ngại mà Morita gặp phải  là sự bất đồng ngôn ngữ giữa nhân viên  người Nhật của SONAM với người  bản xứ. Một số người nghe được lõm bõm tiếng Anh, nhưng như thế không có nghĩa là “tiếng Anh” của họ được  người  Mỹ nghe và hiểu. Morita yêu cầu các nhân viên rèn luyện  ngoại ngữ cho thông thạo.

Sự thành  công và ngày càng lớn mạnh  của Sony tại Mỹ đã khiến  năm 1963 Morita quyết định đưa vợ và ba con sang Mỹ sinh sống để có thể vừa điều hành công ty vừa có điều kiện lo cho gia đình. Tuy vậy, Morita cũng không thể từ bỏ nhiệm vụ của một Phó Chủ tịch điều hành tập đoàn Sony tại Nhật.  Hai người có vị trí  cao nhất của tập đoàn Sony thỏa thuận là cứ hai tháng một lần, Morita sẽ bay về Tokyo và

ở đó  trong một tuần lễ để cùng ban lãnh đạo tập đoàn giải quyết  những vấn đề cần thiết.

Morita đã điều hành SONAM suốt 30 năm và trở thành nhà doanh nghiệp  Nhật Bản có mối  quan hệ rộng rãi nhất ở Mỹ.   Ông là người Nhật duy nhất có chân trong Hội đồng  cố vấn quốc  tế của hãng  hàng không Mỹ Pan American, hãng máy tính nổi tiếng IBM, công ty Morgan Guaranty Trust. Ông có mối quan hệ chặt chẽ với nhiều nhà doanh nghiệp  Mỹ và qua những mối quan hệ này, ông tạo cho SONAM những  thuận  lợi trong các mặt hoạt động  của công ty. Nhiều hợp đồng  liên doanh được Morita xây dựng với các hãng  CBS (CBS/Sony), Texas Instrument (Texas Instrument Japan), hãng Bảo hiểm nhân thọ Prudential (Sony-Prudential Life Insurance).

Thắng lợi trên đất  Mỹ là một  thắng   lợi cực  kỳ quan trọng,   cả về mặt kinh tế lẫn về mặt tư tưởng.  Mỹ là nền kinh tế lớn nhất với một thị trường  tiêu thụ khổng  lồ – khẳng định tên tuổi ở Mỹ  là khẳng định sự thành công mang tính  quốc  tế của bất kỳ thương hiệu nước ngoài nào. Đồng  thời, với sự thành  công này, Morita đã xóa  bỏ sự tự ti về một doanh nghiệp từ một nước bại trận, góp phần  khẳng  định  hình ảnh một nước Nhật trong bối cảnh mới.

THƯA QUÝ VỊ, SẢN PHẨM NÀY “MADE IN JAPAN”

Morita đã quyết  tâm phải nói thẳng  với thế  giới về sản phẩm  của Nhật Bản là tượng   trưng của  sự sáng tạo, tính  tiện  dụng  và chất lượng  cao. Một sản phẩm  của quốc gia châu Á làm ra nhưng nó sẽ thích ứng tuyệt  diệu với tất cả mọi người ở tất cả mọi  vùng đất khác nhau trên  quả đất này.

Với đà phát triển của Sony, Morita xác định  không chỉ dừng  lại ở Mỹ. Mở rộng hoạt động  ra ngoài phạm vi nước  Mỹ là một  nhu cầu cần thiết để duy trì sự lớn mạnh  và phát  triển hơn trong tương lai. Và những trù tính về việc vươn cánh tay của Sony ra thế giới được Morita tính  toán  rất chắc chắn, kỹ càng.

Tại châu Phi, việc tiếp thị để bán hàng được thực hiện ngay từ đầu  thập niên 1960. Ở châu lục này, điện năng còn thiếu  thốn rất nhiều, việc  sử dụng radio transistor chạy bằng pin rất phù hợp với điều kiện sinh hoạt của nhiều nước. Công việc “khai sơn phá thạch”  trong khu vực mới mẻ ấy được  Morita giao cho Unoki, nguyên nhân viên của công ty Mitsui, sang đầu quân cho Sony và được  bố trí  làm việc trong bộ phận  quốc  tế. Thời  đó, nhiều nước châu Phi còn nằm  dưới  sự cai trị của Anh, muốn xin visa phải liên  lạc với tòa Đại  sứ Anh tại Tokyo và thủ

tục kéo  dài có khi đến ba tháng. Unoki chọn con đường  ngắn nhất,  thông qua tòa Đại sứ Ai Cập  và mọi việc ổn thỏa nhanh chóng. Chàng trai trẻ mới vừa 30 tuổi đeo trên lưng một túi đầy  những  hàng mẫu radio transistor, bay qua Cairo, thủ đô của Ai Cập,  từ đó, anh đi qua các nước  Sudan, Ethiopia, Kenya, Uganda, Tanzania, Rhodesia, Nam Phi cùng nhiều nước Tây Phi khác.

Nhiệm   vụ chính  của Unoki là tìm  các nhà  phân phối  có khả  năng  đảm đương việc bán radio transistor do Sony sản xuất. Căn cứ vào tài liệu  đã nghiên cứu về những công ty đã có quan hệ với Sony, anh thiết lập một danh sách  các đối  tác có tiềm năng rồi nghiên cứu sâu hơn về hoạt động thương mại, tình hình tài chính của họ dựa vào thông tin thu thập  từ các ngân hàng hoặc phòng  thương mại địa phương. Sau khi có thông tin tương đối đầy  đủ về khách hàng nào, anh liên  lạc ngay với họ, đưa ra những đề nghị và điều kiện   hợp tác. Sự trả lời mà anh nhận được từ những  lời đề nghị này không nhiều, song Unoki vẫn gửi báo cáo hàng  ngày  về cho Morita và Ibuka, kể lại diễn biến những việc đã làm ngày  hôm trước, những khách  hàng  nào có thể quan hệ làm ăn được. Sau khi xem tận mắt hàng mẫu radio transistor, các đại lý  đều thúc giục anh nhanh chóng giao hàng cho họ bán. Một trong những  đối tác tại Nam Phi đã duy trì mối quan hệ làm ăn với Sony suốt hơn 30 năm trời  là hãng Tedelex đã được  Unoki tiếp xúc, thương thảo  và gây dựng mối quan hệ bằng cách đó.

*

*   *

Ở thị trường Trung và Nam Mỹ, người  lãnh trách nhiệm tiên phong là Tamiya, vừa hoàn tất khóa học về thị trường  nội địa Nhật Bản. Anh được Morita cử sang Peru vào năm 1963 trong khi anh muốn chọn Lima hay Beirut. Tại Peru, tiếng Anh không phải là ngôn ngữ chính  mà Tamiya lại không nói được tiếng Tây Ban Nha, do đó trong những ngày mới sang nước này, anh phải làm việc  ban ngày  và học tiếng  Tây Ban Nha vào ban đêm. Tinh thần  học hỏi đó hết sức cần thiết  đối với một doanh nhân muốn thâm nhập sâu vào một thị trường  còn mới lạ đối với mình. Trong suốt năm năm sống  và làm việc  tại Peru, Venezu- ela, Brazil, Tamiya không về thăm nhà. Anh trở về Nhật vào tháng 10.1967. Năm 1970,  một văn phòng đại diện có tên Sony Corporation of Panama S.A. được thiết   lập tại Panama, đảm trách  các công việc  của Sony trong toàn vùng Trung và Nam Mỹ.

Sáu tháng sau ngày trở về Nhật, Tamiya được Morita cử đi Hawaii mở một chi nhánh Sony hoạt động độc lập với SONAM. Vào thời điểm đó, mọi hoạt động của Sony tại Hawaii do một nhà bán sỉ được  văn phòng SONAM ở   Los Angeles điều phối. Tháng

5.1968, Tamiya một  mình bước xuống  sân bay Honolulu với 50.000 đôla quỹ điều hành mang trong người. Trong gần một tháng trời, anh tìm thuê văn phòng, nhà kho và tuyển dụng một số tối thiểu nhân viên cần cho sự khởi động bộ máy  của Sony tại Hawaii.

Anh đã thành  lập Sony Hawaii Inc. với 50.000 đôla và sáu nhân viên, trong đó có hai người Nhật. Nhu cầu  của một cơ sở thương mại mới thành  lập rất đa dạng, do đó  số tiền 50.000 đôla “bốc hơi” khá nhanh, Tamiya phải  sử dụng  cả tiền lương cá nhân để đắp đổi  các khoản  thiếu  hụt.

Tháng 8.1968,  sản phẩm  của Sony bắt  đầu cập cảng Hawaii. Trước  đó, bằng kinh nghiệm dày dạn của Tamiya, Sony Hawaii đã ký thỏa  thuận  với nhiều nhà buôn và một  khi hàng được giao cho họ, lợi tức đã tuôn vào quỹ. Sản phẩm  chủ yếu  của Sony lúc đó  là radio transistor. Tamiya không ký được  hợp đồng  bán máy ghi âm vì vào thời điểm này, Sony đã có hợp  đồng giao cho công ty Super Scope phân phối độc quyền mặt hàng này trên  toàn nước Mỹ, kể cả Hawaii.

Năm 1969,  một năm sau ngày thành  lập Sony Ha- waii, Sony Canada gia nhập đại gia đình Sony. Trụ sở đặt  tại Toronto, Sony Canada nằm  dưới  sự chỉ đạo của Shigeru Inagaki (Chủ  tịch)  và Tsunoda (Phó Chủ tịch). Sau những cuộc thảo luận không mệt mỏi với Morita và luật  sư Edward Rosiny, vào giữa thập niên 1970, Sony Canada mở rộng hoạt động thông qua mối liên kết với nhà buôn Gendis Inc., một cơ sở thương mại có một thời gian dài bán sản phẩm audio gia dụng của Sony. Sony Canada có 50% vốn của Sony, 50% vốn của Gendis Inc. do Albert Cohen làm chủ tịch, đến năm 1995 lại trở thành  một chi nhánh   thuộc  sở hữu hoàn  toàn  của Sony.

*

*    *

Ở  bên  kia bờ Đại  Tây dương (châu Âu), tháng

12.1960, công ty Sony Overseas S.A. (SOSA) được thành  lập tại Zurich (Thụy  Sỹ), quán xuyến  mọi công việc của Sony tại châu Âu. Komatsu, Koriyama và Suzuki là những  người sáng lập SOSA, còn Nobuyuki Idei, Masakazu Namiki, Yasumasa Mizushima và Suehiro Nakamura thì đặt văn phòng  tại các thành phố lớn rải rác khắp châu Âu với tư cách  là các đại diện  bán hàng của Sony. Namiki ở Anh, Mizushima ở  Đức  và Idei ở  Pháp.  Cả ba cùng cạnh tranh một cách thân thiện trong việc bán radio transistor và ti-vi trinitron. Họ luôn miệng  giải thích  với khách hàng  sở dĩ giá bán của sản phẩm Sony tương đối cao là do chất lượng chúng  cũng rất cao. So sánh giá cả với sản  phẩm  cùng loại của các nước khác, hàng của Sony cao giá hơn, cụ thể là đắt hơn hàng cùng loại của châu Âu 10%,  của Đức 20%.  Trong quá trình  hoạt động tại châu Âu, cả ba người này tìm cách thiết  lập các công ty bán hàng trực tiếp nhằm quảng bá thương hiệu  và mở mang mạng lưới phục vụ. Morita vẫn thường căn dặn họ: “Bán  hàng là một hình thức thông tin. Để thuyết  phục người tiêu thụ là sản  phẩm  của Sony nâng cao đời sống  của họ, chúng ta phải  có các kênh bán hàng riêng của mình”. (Sony History).

*

*    *

Tháng 6.1971,  Morita trở thành  Chủ tịch của tập đoàn Sony, thay thế Ibuka lúc này đã hơn 60 tuổi. Từ ấy, ông có toàn  quyền quyết  định  mọi việc, ở Tokyo cũng như New York và nhiều nơi khác. Suốt thập niên  1970, ông đi khắp nơi trên  thế giới để tiếp thị hình  ảnh của Sony. Sau một chuyến  đi trở về, ông ngồi  làm việc  tại trụ sở của SONAM ở  khu Manhattan một cách hăng say.

Vào thời điểm đó, trong lúc các nhà lãnh đạo Nhật Bản chưa nghĩ  đến  việc  mời gọi đầu  tư từ nước  ngoài thì nhiều quốc gia châu Âu đã áp dụng chính sách mở cửa. Anh quốc  là một  trong những nước như thế. Trong bất kỳ những  cuộc hội họp, những  hội nghị thượng đỉnh  nào, Thủ tướng Anh, bà Marga- ret Thatcher cũng không quên nhắc đến chính sách thông thoáng  của Anh dành cho các nhà đầu  tư nước ngoài  và đề nghị  các công ty nên tham gia đầu tư vào nước Anh.

Năm 1970, lần đầu tiên, một hội chợ quốc tế qui mô và hoành  tráng  có chủ  đề Sự tiến   bộ và sự hài hòa của nhân loại được  tổ chức tại thành  phố Osaka của Nhật  Bản.  Hội chợ có sự tham dự của các doanh nghiệp  đại diện cho 77 quốc gia và kéo dài suốt  6 tháng,   từ 15.3 đến 13.9. Trong thời gian này,  đã có 64.210.000 lượt khách đến tham quan hội chợ. Tương tự Thế  vận hội Tokyo năm 1964, Hội chợ Osaka là một thành công lớn của Nhật Bản, một minh chứng cho sự phát  triển cực kỳ nhanh chóng  của nền kinh tế Đông Á  này vào thập niên  1960.

Một trong những chuyện  đáng  nhớ tại Hội chợ quốc tế Osaka là chuyến thăm viếng  của Thái tử Charles hay ông Hoàng   xứ Wales của nước  Anh. Gặp đại diện Sony tại hội chợ, Thái  tử đưa ra lời đề nghị tập đoàn  mở rộng đầu  tư sang nước Anh của ông.  Trước đó, theo lời đề nghị của Đại sứ Anh tại Tokyo, Morita đã cho bố trí  một  số ti-vi Sony trong phòng khách của Thái  tử tại sứ quán  Anh. Trong một buổi chiêu đãi tại sứ quán, Morita có dịp diện kiến Thái tử Charles, được vị khách cao cấp của Hoàng  gia Anh cảm ơn về việc  đã trang bị ti-vi cho phòng khách của ông, đồng  thời cũng ngỏ ý  mời Sony thiết  lập một nhà máy sản xuất ở  Anh quốc. Quả thật, lời đề nghị đó khá bất ngờ đối với Morita, cho dù ông đang muốn triển khai hoạt động của Sony tại nhiều nơi trên thế giới. Ông tình  thực trả lời với Thái  tử Charles như thế  và ông Hoàng xứ Wales đã nở một  nụ cười  tươi và nói: “Tốt,  nếu  ông quyết  định  thiết  lập một nhà máy tại Anh quốc, ông đừng quên vùng đất của tôi.” (Made in Japan).

Câu nói đó đã mở đầu  cho một hướng đi mới của

Morita và tập đoàn  Sony.

Những năm sau đó, Morita và các viên  chức của Sony đã đến  nhiều nơi trên đất Anh để tìm một địa điểm thích  hợp cho sự thành  lập một nhà máy  sản xuất. Cuối cùng, không biết  có chịu ảnh hưởng nào từ câu nói của  Thái  tử Charles không mà Morita quyết định chọn địa điểm đầu tư là vùng   Bridgend thuộc xứ Wales. Nhà máy Sony tại địa phương này được

hoàn  tất năm 1974. Và điều may mắn đầu  tiên được dành cho Morita cùng ban lãnh đạo tương lai của nhà  máy  là Thái  tử Charles nhận  lời đến  dự buổi lễ khánh thành. Tại buổi  lễ, Morita nhắc lại những câu nói của Thái  tử tại Hội chợ Osdaka năm 1970 và bày  tỏ mong muốn  nhà máy  sẽ thỏa  mãn  yêu cầu của người tiêu dùng nước Anh và trên thế giới. Sau buổi lễ, một tấm bảng đồng  được gắn trang trọng tại cổng  ra vào nhà máy, khắc những  dòng chữ bằng tiếng  Anh và tiếng   địa  phương xứ Wales, ghi nhận  sự tham dự của Thái  tử trong buổi lễ khánh thành.  Ít lâu sau, trong cuộc trả lời phỏng  vấn dành cho phóng viên  báo The South Wales Echo (Tiếng vọng South Wales), Thái  tử Charles đã phát  biểu về Morita và nhà  máy  tại xứ Wales: “Không ai ngạc nhiên  hơn tôi, khi hai năm sau, nụ cười  nở trên gương mặt của vị Chủ tịch  khắc khổ  người  Nhật Bản biến thành một xưởng sản xuất ở South Wales”

(Made in Japan).

Hoạt động của Sony tại Anh quốc cũng nhận được sự quan tâm của Nữ hoàng  Anh. Về sau, sản phẩm do nhà máy ở South Wales chế tạo đã được  bán trên cả đại  lục châu Âu lẫn châu Phi và chiếm  độ 30% tổng  số ti-vi màu xuất khẩu  từ nước  Anh.

Bảy năm sau (1981) xưởng  sản xuất tại South Wales được mở rộng để chế tạo thêm đèn hình ti-vi. Thái tử Charles bận việc song ông đã nhờ phu nhân là công nương Diana đến tham dự lễ khánh thành phân xưởng mới của Sony ở  South Wales.

Ngày lễ khánh thành năm đó, vị công nương khả ái của nước  Anh đã xuất  hiện  với vẻ mặt rạng  rỡ, đầu đội chiếc mũ bảo hộ, mắt đeo kính  bảo hộ do Sony gửi đến  Luân Đôn trước cho bà. Sau buổi lễ, lại có thêm  một tấm bảng đồng  tại cửa nhà máy, lần này dành cho công nương Diana.

Nước Anh đã ghi nhận thành tích của Morita khi dành cho Morita những vinh dự cao quí như huy chương Albert của Hội nghệ  thuật Hoàng gia “do những  đóng góp xuất sắc vào việc  canh tân công nghệ và quản   lý công nghiệp, thiết kế công nghiệp, tương quan công nghiệp và các hệ thống  video, và vào sự phát  triển của các mối quan hệ mậu dịch thế giới”.

*

*  *

Cuộc “chinh phục thế giới” của tập đoàn Sony mang dấu ấn đậm  nét của Morita, cho thấy sự nhạy  bén và tài năng của ông trong lĩnh  vực tiếp  thị. Từ những bước đi đầu tiên, với tư cách một người chào hàng trên đất Mỹ, Morita đã nhanh chóng nắm  bắt và khai thác được thị hiếu  của người tiêu  dùng,   từ đó có những quyết sách táo bạo. Với chính  sách bán hàng tại bất cứ quốc  gia nào như là một  công ty của nước sở tại, đã đem lại thành công của Sony trên thị trường thế giới. Công ty Sony không chỉ bán hàng ra thế giới mà còn đem lại cho nền kinh tế của các nước này những  lợi ích thiết thực. Để trở thành  người bán hàng cho thế giới, các nhân viên của Sony khi đến

một thị trường mới sẽ phải tìm cách gần gũi với người địa phương và không quá khăng khít  với cộng đồng người Nhật ở nước  sở tại, điều đó nhằm  xóa đi cảm giác về một sản phẩm,  một công ty mang đậm dấu ấn Nhật  Bản. Ngay khi đặt chân đến  Mỹ, chính  gia đình Morita cũng  tìm  cách  tiếp  cận và hòa đồng với cư dân Mỹ. Morita luôn luôn khẳng định  rằng gia đình ông cũng như Sony phải  thực  sự được quốc tế hóa.

Kinh nghiệm của ông trước khi xây dựng một nhà máy ở một quốc gia nào đó, phải tìm hiểu thị trường, nắm trong tay thị trường và lòng  tin của người nước sở tại. Việc  xây dựng một hệ thống  bán hàng, các dịch  vụ bảo hành cho các sản phẩm  bán ra là hết sức quan trọng khi thâm nhập vào một thị trường mới. Khi đã có thể sản xuất tại một thị trường  lớn ở  nước ngoài, thì công ty có thể dễ dàng thích ứng với nhu cầu của thị trường  mới, khiến  cho công ty trở nên năng động hơn, thành công hơn.

Chương  2.  XÁC LẬP  VỊ  THẾ TRÊN BẢN  ĐỒ CÔNG NGHÊ

Sứ mạng  quan trọng  nhất  của một nhà quản lý  Nhật  Bản là phát triển  mối quan hệ lành mạnh  với người  cộng  sự của mình, tạo ra một cảm giác gia đình trong nội bộ công ty, cái cảm nghĩ  cả người  công nhân lẫn nhà quản lý  cùng chia sẻ với nhau một vận mệnh  chung.

Akio Morita

Sau Thế chiến  thứ hai, hàng  hóa Nhật  bị mang tiếng là có chất lượng kém. Thay đổi cảm nghĩ của người tiêu thụ trong và ngoài  nước  về sản phẩm  của Sony là một  trong những  mối ám ảnh lớn nhất của Morita. Trong sản xuất cũng như kinh doanh, ông tối kỵ kiểu ăn xổi, làm hàng kém chất lượng, bán giá rẻ để lôi cuốn nhiều người mua, vì như thế chẳng khác  nào tự đào  hố chôn mình. Trong quá trình  sản xuất của tập đoàn  Sony, ông vẫn thường nhắc đến ý tưởng biến thương hiệu Sony biểu tượng “Cadilac điện tử”.

CON ĐƯỜNG CHẲNG  MẤY AI ĐI

Cadilac là loại  ô-tô chất lượng cao của hãng General Motors, nhà sản xuất ô-tô đầu tiên của Mỹ đoạt cúp Dewar về khả năng tiêu chuẩn hóa các cơ phận xe hơi. Giải thưởng được Thomas Dewar, đại biểu Quốc hội Anh, đặt ra vào năm 1904 nhằm tưởng thưởng những  tiến  bộ vượt bậc trong lĩnh  vực sản xuất ô- tô. Hình  ảnh của Cadilac là hình  ảnh của sự sang trọng  và chất lượng  cao nhất dành cho xe hơi. So sánh sản phẩm  của Sony với Cadilac, Morita muốn

biểu thị quyết tâm đưa Sony thành một biểu tượng của chất lượng trong ngành chế tạo điện  tử.

Để phong phú hóa sản phẩm,  tạo điều kiện cho sự phổ  biến  rộng  rãi thương hiệu Sony trên thế giới, Morita đã chọn  con đường liên doanh liên kết với các công ty khác. Tháng 3.1965,  liên doanh Sony/ Tektronix ra đời với số vốn  mỗi  bên 50%,  sản phẩm chính là máy dao động (oscilloscope), máy phân tích... mỗi năm đạt doanh số hàng  trăm triệu đôla.

Tuy nhiên, lĩnh vực giải trí mới chính  là một  trong những mối quan tâm hàng đầu  của Morita. Từ năm

1968, bộ phận  giải trí của Sony và hãng  CBS, một tập đoàn truyền thông của Mỹ, đã liên doanh thành tập đoàn CBS/Sony Records Inc. Sau 20 năm hoạt động, vào tháng 1.1988, tập đoàn Sony mua lại hãng CBS Records Inc. với  giá  2 tỉ  đôla và  đến tháng

11.1989, “thôn tính” luôn hãng Columbia Pictures Entertainment, Inc. Với CBS Records, quá trình  thương thảo  kéo dài hơn một năm, nhưng với Columbia Pictures, mọi việc diễn ra tương đối suôn sẻ. Trị  giá hợp đồng  mà Sony phải thanh toán cho Columbia Pictures là 3,4 tỉ đôla, một con số kỷ lục trong các thương vụ do một công ty Nhật thực hiện  lúc bấy giờ. Vụ mua bán này đã làm  chấn  động  cả nước Mỹ, bởi Columbia Pictures là một  hãng  giải  trí  tăm tiếng trên  toàn thế giới. CBS Records có một quá trình nhiều năm ứng dụng công nghệ ghi âm trên đất Mỹ, còn Columbia Pictures thì đang nắm quyền phát hành 2.700 tựa phim.

Với Morita, việc mua lại hai hãng  giải trí  của Mỹ trên là bước thực hiện  chiến  lược đảm bảo chất lượng cao của các phần  mềm hầu bổ sung và quảng  bá các sản phẩm  phần  cứng của Sony. Sau khi về tay Sony, CBS Records trở thành  Sony Music Entertain- ment Inc. (SME), còn Columbia Pictures thì trở thành Sony Pictures Entertainment Inc. (SPE). Về sau SME phân thành ba nhánh khác nhau là: Sony Music hoạt động trong lĩnh vực ghi âm, Sony Music International hoạt động ở 67 quốc gia, và Sony Classical gồm hai bộ phận  Sony Classical Film và Sony Classical Video. Hai thương vụ khổng  lồ trên là phần  chủ yếu trong chiến lược thương mại toàn cầu của Sony trong thế kỷ XXI. Sony không chỉ là tập đoàn  sản xuất các “phần cứng” (ti-vi, radio, máy ghi âm...)  mà còn tham gia vào thị trường  phần  mềm giải trí như phim ảnh, phim hoạt hình... đang được đông đảo giới trẻ trên thế giới ưa chuộng. Ngay từ năm 1994, SME đã  có website âm nhạc đầu tiên. Sony vẫn  tiếp  tục gặt hái những

thành công rực  rỡ trên cánh đồng  mới mẻ này.

*

*  *

Trong quyển tự truyện Made in Japan, Morita dành hẳn một chương bàn về nghệ thuật quản lý của  Sony nói riêng  và người  Nhật  nói chung. Ông mở đầu chương này bằng một nhận  định khá sâu sắc  về phong cách  quản  lý của người Nhật:

Không có thành tố bí mật  nào  hay công thức tiềm ẩn  nào tạo ra sự thành công của các công ty hàng

đầu ở  Nhật. Không một  lý thuyết, một kế hoạch  hay một chính  sách nào của chính  phủ có thể khiến cho một doanh nghiệp đạt được thành  công; thành công chỉ có thể tạo ra bởi con người.  Sứ mạng quan trọng nhất  của một nhà doanh nghiệp  Nhật Bản là phát triển mối quan hệ lành mạnh  với những người cộng sự của  mình,  tạo nên  trong nội bộ tập đoàn  một cảm giác như đang ở  trong gia đình, nơi đó, người công nhân và nhà  quản   lý cùng   chia sẻ với  nhau một vận mệnh.

Ở một đoạn khác, ông viết:

Sở dĩ chúng  tôi có thể duy trì quan hệ tốt đẹp với các công nhân là do họ biết  rõ những cảm nghĩ  của chúng tôi về họ. Trong trường  hợp của Nhật  Bản, công việc kinh doanh không bắt đầu theo kiểu chủ nhân tổ chức công ty bằng cách sử dụng người công nhân như một công cụ. Ông ta thiết  lập một công ty và thuê mướn nhân công để thực hiện  ý  tưởng của mình,  nhưng khi thuê  mướn  họ, ông ta phải coi họ như những đồng nghiệp,  những người hỗ trợ ông ta, chứ không phải   là những công cụ làm  ra lợi  nhuận.

Người  quản  lý phải  quan tâm tới việc  hoàn vốn cho nhà đầu  tư, nhưng người quản lý cũng phải quan tâm đến công nhân của ông ta, hay những người bạn đồng  hành cũng thế, đó là những  người  đã giúp ông ta duy trì sự tồn  tại của công ty và ông ta phải tưởng thưởng cho việc  làm của họ. Nhà đầu  tư và

người công nhân ở  cùng một vị thế, nhưng đôi lúc người công nhân quan trọng hơn, bởi vì anh ta sẽ ở lại lâu dài với công ty, trong khi nhà đầu  tư thường ra vào một công ty như cơm bữa nhằm tìm kiếm  lợi nhuận.  Sứ mạng  của người  công nhân là đóng   góp vào phúc  lợi của công ty, cũng là phúc  lợi của chính anh ta, vào bất cứ lúc nào trong cuộc đời lao động của mình.  Anh ta thật  sự cần thiết cho công ty.

Có thể thấy, Morita luôn nhấn  mạnh  đến  yếu  tố CON NGƯỜI trong quan hệ giữa các thành  phần  của một công ty, một tập đoàn  sản xuất. Theo ông, các doanh nhân Nhật Bản không bao giờ coi người công nhân như một công cụ làm  ra lợi nhuận  cho công ty. Bên  cạnh những mục tiêu  đặt ra cần phải đạt được, trong đó hẳn nhiên  không thể không có lợi nhuận, nhà quản lý  ở Nhật luôn xây dựng mối quan hệ giữa họ với người  công nhân như tương quan giữa những người trong cùng một gia đình,  cùng chia sẻ với  nhau một  lý tưởng   chung, cùng gánh chịu những rủi ro của cơ sở và đương nhiên, cùng được thụ hưởng một cách xứng đáng những thành quả do mình  làm ra. Một trong những  đặc điểm dễ thấy nhất ở các công ty Nhật Bản là người công nhân gắn bó lâu dài với cộng đồng,  bất kể những thăng trầm  mà công ty đang phải trải qua. Họ cũng không dễ dàng  bị cho nghỉ việc, cho dù công ty đang ở vào thời kỳ khủng  hoảng  đi chăng nữa.

Trong khi đó, ở nền kinh tế Mỹ, quan hệ chủ - thợ rất rạch ròi, người  công nhân dễ dàng  rời bỏ công

ty khi tìm thấy những “miền đất hứa” khác. Morita kể lại kỷ niệm về một người  Mỹ từng làm công việc quản  lý thương mại cho Sony với nhiều triển vọng thăng tiến trong nghề nghiệp. Ngày nọ, bỗng  nhiên anh ta đến  gặp Morita và nói: “Ông Morita, xin cảm ơn ông về mọi chuyện,  nhưng tôi sẽ ra đi”. Morita không tin vào tai của mình  nữa, ông cảm thấy bối rối  và không biết  phải làm gì cho phù hợp trong một tình  thế bất ngờ như vậy. Nhiều tháng sau, ông tình  cờ gặp lại người  nhân viên  Mỹ đó trong một cuộc triển lãm hàng điện  tử, nơi “kẻ phản bội” (theo cách nghĩ của ông lúc đó) đang có mặt tại quầy hàng của một doanh nghiệp là đối thủ cạnh tranh với Sony. Điều mà Morita tưởng tượng ra là người  cộng  sự cũ này  sẽ tìm cách tránh mặt ông. Nhưng không, ông lại thêm một lần ngạc nhiên và bất ngờ nữa khi nhìn thấy anh ta đi về phía ông, nhìn ông và... vồn  vã chào đón ông, như không hề biết  xấu hổ chút nào về những  việc  đã làm vừa qua. Về sau, Morita nhận ra rằng thái độ của người  nhân viên  đó phản  ánh phong cách  quản  lý nền kinh tế của người  Mỹ, ở đó, yếu  tố lợi ích  cá nhân chi phối mọi mối quan hệ trong cộng đồng.

Cũng trong mối tương quan như vậy mà ở các công ty Mỹ, lúc nào người  chủ doanh nghiệp  cũng có thể sa thải công nhân của họ khi cần bảo toàn nguồn vốn hay thay đổi phương án kinh doanh. Vì vậy, trong khi ở Nhật, người công nhân yên tâm gắn kết số phận của mình  với số phận  của công ty, thì tại

Mỹ, họ phải  luôn ở trong một tình thế có thể bị “lay- off” (sa thải)  bất cứ lúc nào. Đành  rằng,  họ có thể được  trợ cấp hay bồi thường theo luật định khi bị sa thải. Song điều mà người  công nhân cần không chỉ  có thế,  mà còn là mối  tương quan thân thiết giữa người quản lý với  họ, là niềm vui, nỗi buồn  của mỗi cá  nhân trước những thăng trầm  của tập thể mà họ  gắn bó...

Ở Nhật, người công nhân đặt niềm tin vào người quản   lý và luôn thể hiện  sự trung thành  với cộng đồng doanh nghiệp mà họ là một  thành   viên. Họ có thể hi sinh lợi ích  trước  mắt cho quyền lợi lâu dài của doanh nghiệp. Ở Mỹ lại khác,  quyền lợi của người  quản  lý (ban giám đốc), của cộng đồng  chủ nhân (cổ đông) và của người  công nhân được phân định  rạch ròi. Giữa họ có những  lằn ranh phân cách không thể xóa nhòa bằng những  tình  cảm thân thiện như ở  Nhật. Người giám đốc ở  Mỹ làm việc trước tiên vì lợi nhuận  của công ty để đảm  bảo sự tín  nhiệm do các cổ đông dành cho họ. Trong Made in Japan, Morita đã kể lại rằng khoảng  đầu  thập niên 1980, trong chuyến đi thăm một nhà máy chế tạo ti-vi ở Midwest (Mỹ), ông gợi   ý với vị giám đốc ở đây là nên hiện  đại hóa máy móc, thiết  bị để nâng cao năng suất. Morita vô cùng ngạc nhiên khi vị giám đốc nọ nói với ông rằng, việc đầu tư dài hạn cho công ty sẽ ảnh hưởng đến thu nhập hiện  tại của ông ta và chỉ  có lợi cho người   sắp sửa  kế  nhiệm ông ta mà thôi (!).

Ở Mỹ,  các  quyết định quan trọng  của hội đồng quản trị một công ty thường   chịu  sự tác động  từ bên ngoài; điều này chứng  tỏ họ thiếu tự tin trong việc điều hành công ty. Ở Nhật, Hội đồng  quản trị công ty được toàn quyền và chịu  mọi trách  nhiệm về sự thành bại của những quyết  định  đã đưa ra. Việc ông Chủ tịch Hội đồng  quản trị một hãng hàng không ở  Nhật  từ chức  sau khi một chiếc  máy bay của hãng bị rơi làm chết hàng trăm hành khách là điều rất bình  thường  trong đời  sống  xã hội Nhật. Nói theo ngôn ngữ hiện   đại thì  đó là “văn hóa  từ chức”  rất phổ biến  ở Nhật mà lại rất hiếm  hoi ở Mỹ và nhiều nước khác.

Về môi trường  làm việc, một trong những yếu tố quan trọng quyết định năng suất làm việc  và chất lượng sản phẩm,  cũng có những khác biệt giữa cung cách  quản  lý của các nhà  doanh nghiệp  Nhật và Mỹ. Có dịp đến  thăm một nhà máy sản xuất ti-vi ở  bang Illinois (Mỹ), Morita không khỏi ngạc nhiên khi nhìn  thấy các văn phòng làm việc đều được lắp đặt máy điều hòa không khí, trong khi tại các xưởng sản xuất, không khí oi bức, công nhân làm việc cạnh những cây quạt gió hút hơi nóng  từ nơi này để phả sang nơi khác  (có lẽ những hình  ảnh của thập niên

1970-1980 này đến nay không còn nữa). Theo ông, ở  Nhật, người công nhân làm việc trong những cơ xưởng  có nhiều tiện nghi hơn so với nhà ở của   họ. Vào những năm cuối thập niên 1950, trong lúc nhiều người Nhật chưa đủ điều kiện lắp đặt  máy  điều hòa

không khí trong nhà thì Sony đã đặt ưu tiên trang bị loại tiện  nghi này cho các nhà máy,  trước  cả văn phòng  của cấp lãnh đạo công ty.

Không chỉ riêng Sony mà các công ty Nhật cũng đều quản  lý nhà máy  theo một cung cách như thế. Morita kể rằng khoảng  giữa thập niên  1980, một công ty của Nhật liên doanh với một công ty Mỹ chuyên ngành sản xuất thiết  bị đồ họa vi tính hóa theo phong cách hiện  đại, phía Nhật đề nghị  đối tác Mỹ thiết kế và xây dựng một phòng trưng bày  thật  bắt mắt với ánh sáng mát dịu, những  chiếc  ghế thoải mái dành cho khách tham quan ngồi nghỉ chân, kèm theo là  những băng video, những  sách quảng  bá cho liên doanh cùng sản phẩm  của liên doanh. Chủ trương của các nhà lãnh  đạo doanh nghiệp  Nhật là tập trung mọi công sức cho “bộ mặt” của liên doanh, còn chỗ  làm việc  của ban lãnh  đạo  và nhân viên liên doanh thì được đưa lên trên gác, trong một căn phòng không có vách ngăn,  trang thiết  bị tầm thường. Người đại diện doanh nghiệp Mỹ  tỏ  ý không bằng lòng theo cách  sắp xếp  đó,  song đại diện phía Nhật thuyết  phục được ông ta bằng  luận  cứ cho rằng trong bước đầu hoạt  động  mà tự trang bị chỗ  làm việc một cách xa xỉ, tốn  kém  sẽ ảnh hưởng đến vốn điều hành; mặt khác, khi khách hàng đến giao dịch,  có thể hiểu lầm về quan điểm làm việc  của lãnh đạo công ty, chỉ nhắm vào việc xa hoa, lãng phí mà không chú tâm đến năng  suất làm việc hay chất lượng sản phẩm.

Quan niệm về môi trường  làm việc của người đại diện công ty Nhật trong liên  doanh cũng   là quan điểm của Morita. Ông kể lại rằng  ở  công ty Sony, vào những ngày đầu  hoạt động, trong lúc các chi nhánh được xây dựng tương đối tiện nghi thì trụ sở chính ở  Tokyo chỉ  là một xưởng sản xuất được cải tạo thành  văn phòng.

Về mặt thu nhập cũng vậy, một vị chủ tịch công ty Mỹ “than phiền” với Morita về việc không biết làm gì cho hết  với các khoản  thu nhập do chức danh và công việc mang lại. Công ty của ông ta làm ăn phát triển và thu nhập hàng năm của ông ta lên đến nhiều triệu đôla. Con của ông ta đã lớn, ông ta và vợ đã có một biệt  thự dành  cho các kỳ nghỉ, một du thuyền và một  máy  bay riêng, ông ta hết cách tiêu tiền rồi! Trong khi đó, các giám đốc Nhật làm việc  từ sáng đến  tối để nâng cao vị thế công ty của họ trên  thương trường. Phần  lớn thu nhập của họ bị thuế  nuốt hết.  Vì thế,  khoảng  cách thu nhập  giữa  các nhà  quản  lý Mỹ và Nhật  là rất lớn. Ở Nhật, cho dù làm việc  cực nhọc đến  mấy để nâng cao thu nhập  thì  người  quản  lý Nhật  cũng  không thể nào sánh được  người giám đốc Mỹ về mặt này. Ông Matsushita, người lãnh đạo tập đoàn National- Panasonic, có lẽ là người   giàu  có nhất nước Nhật, song khi đi ra nước ngoài cùng người thư ký, ông vẫn đi trên những chuyến bay thương mại.  Sở hữu một máy bay riêng là điều hầu như ông không bao giờ nghĩ  tới.

Theo Morita, ở  Mỹ, khoảng  cách giàu - nghèo   là vô cùng  lớn,  nhất  là giữa người da trắng với người da màu (da đen, người Mexico nhập cư...). Khoảng

1% người dân giàu  có của Mỹ đã chiếm đến 36% lợi tức quốc gia, một con số nhức  nhối  cho các nhà xã hội học.

Hẳn nhiên  quan điểm trên  trong vấn đề quản  lý doanh nghiệp của Morita không phải đã nhận được sự chia sẻ của mọi người. Nhiều người  Mỹ cho rằng ông muốn  áp đặt triết  lý quản  trị  lỗi  thời  của người Nhật cho một  xã hội Mỹ có những  tập quán  và văn hóa doanh nghiệp riêng. Nhưng với Morita, quan điểm trên  đã trở thành  một thứ triết  lý được  ông áp dụng  trong quá trình  phát triển của tập đoàn Sony và không thể nói rằng  sự thành công của Sony không có sự đóng  góp nhất  định   của triết  lý này. Quan điểm về quản lý của  Morita thể hiện tính nhân bản, một doanh nghiệp  làm ra các sản phẩm  phục vụ xã hội,  tạo công ăn việc làm cho người dân và dành  sự quan tâm tối đa cho các thành  viên  của công ty, chứ không phải  phục  vụ lợi ích  cho một số người  nắm quyền hành trong công ty.

CHỮ  TÍN  VÀ NGUYÊN TẮC “NÓI  KHÔNG” TRONG HỢP TÁC

Năm 1986, khi Morita viết quyển tự truyện Made in Japan,  thì ở Mỹ   đã   có  500.000 luật sư và  mỗi năm, nhà nước tổ chức cho hơn 39.000 người thi để gia nhập luật sư đoàn. Trong khi đó, cũng vào thời điểm trên, Nhật  chỉ  có khoảng 17.000 luật sư và mỗi  năm chỉ  có thêm 300 người gia nhập ngành này. Và trong một buổi thuyết trình diễn ra vào tháng

6.1982 tại một trường  học thuộc  Đại học Harvard, Morita đã nói thẳng  quan điểm của mình  về sự kiện có quá  nhiều luật sư trong đời  sống  xã hội Mỹ và câu nói sau đây hẳn  đã gây sốc cho nhiều người Mỹ lắng nghe ông lúc đó:

- Nếu  các bạn có nhiều luật sư như thế,  họ phải tìm việc làm, đôi khi họ phải  tự tạo việc  làm  cho mình. Tôi biết  có nhiều luật sư ngồi ở  đây. Nhưng tôi nghĩ rằng đó là một  sự thật.   Đôi khi có những vụ kiện  vô nghĩa   được các luật sư dựng lên. Ở xứ sở  này, mọi người kiện  cáo lẫn  nhau.

Qua những  lời phát biểu trên, Morita muốn  bày tỏ quan điểm về nguyên nhân có sự hiện  diện  một đội ngũ luật sư quá đông đảo trên nước  Mỹ. Đó là vì thiếu  sự tin tưởng lẫn nhau của các thành  phần

trong xã hội: giữa  chính  phủ với các doanh nghiệp, giữa người dân với doanh nghiệp và giữa các doanh nghiệp  với nhau. Ở  Nhật Bản, không phải không có những  vụ kiện  cáo, song theo Morita, giữa chính phủ  và các doanh nghiệp có một  sự sắp xếp  theo luật pháp khiến  cho quyền lợi các bên được hài hòa. Chính phủ thu một mức thuế cao trên lợi nhuận doanh nghiệp kiếm được, đồng thời tạo những  điều kiện tốt nhất cho doanh nghiệp  hoạt động.

Trong quan hệ giữa các doanh nghiệp  cũng vậy. Trong con mắt của các nhà doanh nghiệp Mỹ, pháp luật  là một ám ảnh thường  trực. Họ vừa kinh doanh vừa ngoái nhìn  lại phía  sau, xem có  ai định kiện cáo mình  hay không. Tâm lý thủ thế đó không mang lại niềm tin trong quan hệ thương mại, trái lại, đôi khi nó  là nguyên nhân của những  vụ kiện  cáo mà lẽ ra người ta có thể dễ dàng dàn xếp với nhau.

*

*  *

Trong tập tiểu luận The Japan that can say NO, Morita có kể lại buổi thuyết trình của ông tại Chi- cago với chủ đề Mười  phút với mười năm. Tại buổi sinh hoạt này, ông nhấn mạnh đến việc người Nhật lên kế hoạch và thực hiện  các chiến  lược thương mại trong vòng mười năm tới. Nhưng khi ông hỏi một người  Mỹ chuyên  kinh doanh tiền tệ  là ông ta có lập kế hoạch  hoạt động mỗi tuần  lễ hay không, câu trả lời ông nhận  được  là: “Không, không, chỉ mười phút thôi”. Thật vậy, nhà doanh nghiệp  này ngồi

trước máy tính để thao tác nghiệp vụ và chỉ  sau mười phút là biết được kết quả thương vụ ông ta vừa tham gia vào. Morita cũng đã viện  dẫn câu nói của một nhà kinh tế nổi tiếng  là Peter Drucker: “Người  Mỹ không thể sống trong một nền kinh tế tượng trưng, ở đó  các   doanh nhân chỉ chơi với các con số; người Mỹ cần  quay lại với một  nền kinh tế đích  thực, ở đó tiền tệ chuyển động hài hòa với những  hoạt động sản xuất đích  thực”. Đáng tiếc là  ở Mỹ, chứng khoán nằm trong tay các nhà đầu tư chuyên  hoạt động mua bán nhằm  đạt lợi nhuận  tối đa trong một thời gian tối thiểu. Khi trị giá cổ phiếu tăng nhẹ, họ bán ra để kiếm   lời và khi lợi nhuận  của công ty giảm xuống do quản  lý kém,  họ vội vàng  bán tống bán tháo cổ phiếu  để hạn chế thiệt  hại. Đối với họ, tất cả hoạt  động  đều nhắm vào lợi nhuận  tức thì.

Những dữ kiện  trên cho thấy nền công nghiệp dịch vụ của Mỹ sẽ phát  triển, bao gồm  tài chính và dịch vụ tài chính, ở đó các nhà thầu,  các nhà đầu  tư không muốn dành tiền bạc cho các kế hoạch  dài hạn như các kế hoạch  mười năm thường thấy ở  Nhật Bản. Do đó, theo quan điểm của Morita, nền kinh tế của Mỹ là một  nền kinh tế không có thực chất và đất nước châu Mỹ này cần  quay lại với nền kinh tế sản xuất đích thực.

Một nền kinh tế với vòng quay vốn 10 phút không thể cho phép các công ty đầu tư cho sự phát  triển dài hạn.  Có một  số ngoại lệ như trường  hợp của IBM, AT&T, Du Pont..., nhưng những doanh nghiệp  đó

không tiêu biểu cho xu thế của nền thương mại Mỹ hôm nay.

“Các tập đoàn  của Mỹ thuê mướn công nhân khắp nơi và xây dựng  nhà máy mới ở  mọi nẻo một khi thị trường đang tăng trưởng, nhằm nâng cao tối đa các khoản  lợi nhuận  của họ. Một khi gặp thoái trào,  họ sa thải công nhân đơn giản chỉ để bảo tồn lợi nhuận  của công ty. Những người công nhân bị thải hồi  đó không biết làm gì trong những điều kiện thị trường cùng cực”.

Morita cho rằng con người lao động không chỉ vì đồng lương mà thôi. Với hầu hết mọi người, lao động còn   có  ý nghĩa sâu xa hơn là một  công cụ để tồn tại.  Ở Nhật, người công nhân coi sự làm việc  ở một công ty như sự thực  hiện  một sứ mạng  suốt  đời và có nghĩa vụ đóng  góp vào sự phát  triển của doanh nghiệp.  Còn ở Mỹ, người công nhân chỉ mong được hưởng đồng lương tương xứng với việc  làm của họ. Chính sự thuê mướn  và sa thải liên tục đã chối  bỏ mọi khả năng  tạo  lập  ý thức trung thành của người công nhân đối với doanh nghiệp mà họ phục  vụ.

*

*  *

Trong chủ đề chính  của tập tiểu luận The Japan that can say NO, Morita đã soạn thảo một chương nhan đề Let’s become a Japan that can say NO (Hãy trở thành  một nước Nhật có thể nói KHÔNG). Theo ông, sau thời kỳ của chính  quyền Ronald Reagan, đến thời kỳ của chính quyền George H.W. Bush, nước

Nhật nên  bắt  đầu có tập quán  nói “không” khi ở vào một vị thế yếu  kém. Nước Nhật đã đánh  mất nhiều cơ hội để nói lên tiếng “không” như thế rồi. Ông viện dẫn những trường hợp của quá khứ, khi Mỹ nhập khẩu từ Nhật Bản phần  lớn những  sản phẩm đòi hỏi phải ứng dụng công nghệ cao trong quá trình sản xuất, không ít những sản phẩm  loại này rơi vào khu vực quân sự, nhưng ngay cả lĩnh  vực dân sự cũng  sử dụng  sản phẩm công nghệ cao của người Nhật. Người Nhật cần biết nói “không” để chứng tỏ vị thế của mình  trên thương trường  và trong quan hệ Nhật - Mỹ, song theo Morita, “không” không phải là sự khởi đầu  của một mối bất đồng  hay một cuộc tranh luận gay gắt. Trái  lại, “không” là sự khởi  đầu của  một  sự hợp  tác mới,  là một  phương tiện để cải thiện  mối quan hệ Nhật - Mỹ.

Chương  3. CHỦ  NGHĨA  ÁI  QUỐC CỦA DOANH NHÂN  NHẬT

Sự vươn lên  của nền kinh tế Nhật  Bản  từ đống tro tàn sau Thế chiến  thứ hai là một  điều kỳ diệu và là một  hiện   tượng   chưa được  lý giải hết.  Trong những năm 1950-1992, tỉ lệ tăng trưởng bình quân mỗi năm của Nhật  Bản  là 6,7%, trong khi ở  nhiều nước phát triển, tỉ lệ này không vượt quá 4,5%,  như Đức 4,3%, Pháp 3,8%, Mỹ 3,3%, Anh 2,4%... Về mặt cung ứng lao động,  Nhật  Bản có một  lực lượng  nhân công chấp nhận lương thấp  và cống  hiến  hết  mình. Người Nhật Bản tỏ rõ tinh thần kỷ luật  và sự tự chế trong tiêu  pha để dành cho những cơ hội đầu  tư, góp vốn cho xã hội.

SONY – SỨC KÉO VÀ SỨC ĐẨY TRONG NỀN KINH TẾ NHẬT  BẢN

Một trong những lĩnh vực góp phần  quan trọng vào sự phát  triển của Nhật  Bản từ nhiều năm qua là nền công nghiệp điện tử với những  thương hiệu nổi tiếng thế giới  như Sony, Panasonic, Sanyo, Toshiba... Tỉ lệ tăng trưởng  của công nghiệp điện tử luôn vượt mức 10% trong hầu hết thời gian kể trên. Năm 1990, trong lúc trị giá sản phẩm  làm ra

của nền công nghiệp điện tử Nhật  Bản đạt gần  165 tỉ đôla thì toàn bộ châu Âu chỉ  có hơn 154 tỉ đôla và Bắc Mỹ  hơn 211 tỉ đôla.

Với doanh số đạt  từ 40 đến 60 tỉ đôla/năm, vào những năm 1990, tập đoàn Sony xứng  đáng   là đầu tàu của nền công nghiệp điện tử Nhật  Bản. Chính tính cách tiên phong của Sony trong sản xuất hàng tiêu  dùng đã quyết  định  vị trí của tập đoàn trong đời sống kinh tế của xã hội Nhật  Bản.  Trong hầu hết sản phẩm  làm ra, Sony luôn đi đầu về sự đột phá,  từ chiếc máy ghi âm dùng băng  từ, radio tran- sistor, ti-vi bán dẫn đến những thiết  bị phục  vụ nhu cầu giải trí như Walkman hay Discman. Cũng giống như xe gắn máy  Honda trong nền công nghiệp xe máy, Sony trở thành  một trong những biểu tượng của nước Nhật trong nền công  nghiệp  hàng tiêu dùng điện tử. Điều này  có được   là nhờ những   bộ óc siêu việt như Morita, Ibuka, Ohga... trong ban lãnh đạo tập đoàn với những chính  sách đúng đắn  và đầy tính sáng tạo. Chính  sách này thể hiện qua những bước cụ thể như sau:

- Một phương thức  quản  lý hữu  hiệu,   ban lãnh đạo  và tập thể công nhân là một khối đoàn kết cùng một lòng phục  vụ cho lợi ích  và sự phát  triển của tập đoàn.  Ở Sony, Morita đã tạo cho mỗi  người sự gắn bó với tập  đoàn,  sẵn sàng hi sinh lợi ích  cá nhân nhất thời cho mục tiêu dài hạn của tập thể.

- Điều nghiên rộng rãi nhu cầu của thị trường  đang nhắm đến,  không bằng cách chạy theo thị hiếu hiện

có của người  tiêu  dùng mà “đón  đầu” họ, đưa ra những sáng kiến  mà tập đoàn tin rằng  sẽ thu hút được  họ. Chính   hoạt động này đặt những  doanh nghiệp  cạnh tranh với Sony phải luôn ở  trong tư thế rượt đuổi và phải  có một  thời  gian ít nhất  là 6 tháng để có thể mô phỏng được sản phẩm  của Sony. Chính trong khoảng  thời gian ngắn ngủi  này đã đủ để tập đoàn thu vào những  khoản  lợi nhuận  khổng lồ từ sáng kiến  của mình

- Luôn tạo sự hòa đồng   giữa công nhân của tập đoàn với cộng đồng  cư dân nơi đặt nhà máy của Sony. Ở nhà  máy   của  Sony tại nước ngoài, luôn có sự hòa đồng   giữa công nhân Nhật  và công nhân bản xứ, chứng  tỏ cho họ thấy  cả quyền lợi của tập đoàn  và quyền lợi của đất nước,  địa  phương nơi tập đoàn hoạt động đều phải được tôn trọng như nhau. Câu nói của Morita: “Sony UK sẽ là một   công ty đóng góp vào sự hồi  phục  kinh tế của nước Anh” trước các công nhân Anh là một  điển hình  của chính  sách đúng  đắn này của Sony trong quá trình  hoạt động nơi hải ngoại.

Những  sản phẩm  chất lượng cao của Nhật  Bản, điển hình như nhãn hiệu Sony, đã góp phần  thay đổi hình ảnh về sản phẩm  sản xuất tại Nhật Bản. Với những  nỗ lực không ngừng để khẳng định tên tuổi cho thương hiệu đến từ Nhật  Bản,  Made in Japan đã trở thành  một biểu tượng hàng đầu về chất lượng cho những sản phẩm  được bán ra trên toàn thế giới. Các sản phẩm  của Sony là niềm tin của hàng tỉ người

trên  hành tinh này.  Đó  là điều vĩ đại mà các nhà sáng lập Sony đã xây dựng nên.

Sony đặc biệt  quan tâm tới vấn  đề môi trường, bảo  tồn  và bảo  trợ.  Đó là một  trong những phương châm mà Morita đặt ra cho tập đoàn của mình.  Sony đã ủng hộ cho một  loạt sự nghiệp giáo dục, văn hóa và y tế.  Ở Mỹ,  Sony gây quỹ nghiên cứu bệnh ung thư và bệnh  AIDS. Ở châu Âu là việc  trùng   tu cho những  tượng đài. Tại quê hương, Sony đã lập một công ty cùng với tổ chức  phúc  lợi Nhật  Bản cung cấp việc  làm cho nhiều người  tàn tật, cung cấp tiền cho những  trẻ em bị bệnh  bại liệt cột sống ở Anh... Các nhân viên của công ty Sony luôn được lãnh đạo khuyến khích tinh thần trách nhiệm với xã hội,  tham gia vào nhiều hoạt  động  xã hội ở  nhiều nước khác nhau trên toàn thế giới.

PHỔ BIẾN CÔNG NGHÊ ĐỂ TĂNG LỰC PHÁT  TRIỂN

Morita là một  người  có tinh thần ái quốc,   song lại là một  doanh nhân có tinh thần quốc  tế và điều đó đã giúp  ông xây dựng được một Sony mang tính quốc tế cao, trở thành  niềm tự hào  không chỉ nước Nhật  mà đối với bất cứ người  dân nước  nào có nhà máy Sony xây dựng ở đó. Ông đã xây dựng cho Sony một hệ thống  giá trị chung vượt qua ngoài mục tiêu

quốc gia, phục vụ khách  hàng quốc tế, những  cổ đông và công nhân làm việc cho tập đoàn.

Sony góp phần  không nhỏ vào sự phát  triển vượt bậc của ngành  công nghiệp điện tử chính  nhờ quan điểm làm người tiên  phong trong lĩnh  vực mà họ theo đuổi. Quan điểm của hai nhà sáng lập ngay trong thời  kỳ đầu   là sản xuất  ra những  sản phẩm chưa từng  có trước  đó, làm cho các sản phẩm  độc đáo  ấy được đại chúng hóa, góp phần  làm cho đời sống của hàng tỉ người  dân trên toàn thế giới thêm phần phong phú. Cũng chính  nhờ sự không ngừng sáng  tạo, tìm  tòi và cống hiến cho xã hội hàng  trăm, hàng ngàn mẫu  sản phẩm  mới, Sony đã không ngừng khai thác khoa học kỹ thuật  để ứng dụng vào đời sống. Và điều đáng nói là Morita, linh hồn của Sony, đã tuyên  bố rằng  để sản phẩm   trở nên  phổ biến thì người chủ công nghệ cần phải trao quyền sản xuất cho các công ty khác, khuyến  khích  hợp tác để tạo ra một thị trường phát triển. Quan điểm của Morita là chỉ khi có sự cạnh  tranh thì thị trường mới được  mở rộng, cho dù khi đó thị phần  của người tiên phong không phải  là 100% nữa  mà có khi chỉ còn 30% song lúc này thị trường  đã phình   to gấp nhiều lần so với trước.  Morita nói: “Nếu  không có cạnh tranh, chúng ta rất khó có động  lực thúc  đẩy cải tiến  công nghệ”.

Với phương châm này của Sony, rất nhiều công ty khác  đã được  lợi từ những  phát  minh của Sony và cũng  từ đó mà bất cứ một  công nghệ  mới nào

do tập đoàn  Sony tìm  tòi sáng tạo ra thì sau đó sẽ rất nhanh chóng lan rộng trên phạm vi toàn thế giới. Như vậy,  người   được   lợi nhất  vẫn  là hàng tỉ người tiêu  dùng trên  hành tinh của chúng ta.

Không chỉ thế, Morita có một tầm  nhìn  rất xa,  điều mà ông thường chia sẻ với nhân viên và các đối tác kinh doanh là cần phải nghiên cứu, tìm hiểu xu hướng phá triển công nghệ trong tương lai, ngay thời điểm hiện  tại cần phải nghiên cứu về các sản phẩm  mới hữu ích cho cuộc sống của con người trong mười năm tới.

Chính quan điểm kinh doanh đầy tính nhân bản này đã góp phần   làm cho xã hội phát  triển ngày một văn minh, tiến  bộ hơn, cuộc sống ngày càng phong phú  và có thêm nhiều giá trị vật chất  và tinh thần mới mẻ.

Phần IV. HỌC  TẬP  LÀ  NỖ LỰC CỦA  CẢ MỘT ĐỜI  NGƯỜI

Sự  tò  mò   là chìa  khóa của óc sáng  tạo.

Akio Morita

Chương  1. XÂY  TÀI  NĂNG BẰNG  NHỮNG VIÊN ĐÁ KINH   NGHIÊM

Đừng lo sợ khi phạm  phải một sai lầm. Nhưng phải tin chắc là bạn không lặp  lại sai lầm  đó lần thứ hai.

Akio Morita

Rượu sa-kê còn có tên nihonshu, là thức uống mang quốc hồn quốc túy của người Nhật, cũng giống như rượu nếp trong đời sống của người Việt  Nam. Sa-kê được  sử dụng  phổ  biến  trong các nghi thức truyền thống  của người  Nhật Bản như thờ cúng  hay cưới hỏi.   Ở Nhật,  vào nửa đầu  thế kỷ XX, những gia đình cố cựu  ở ngôi làng Kosugaya không lạ gì thương hiệu rượu sa-kê Nenohimatsu của một  dòng  họ đã có bề dày 300 năm sản xuất thứ thức uống mang quốc hồn   quốc  túy này.  Đó là dòng  họ Morita, tính đến ngày 26.1.1921, ngày chào đời của Akio Morita, đã truyền tử lưu tôn được 15 đời.

TRIẾT LÝ QUẢN LÝ ĐẦU ĐỜI

Không chỉ sản xuất rượu sa-kê, dòng  họ Morita còn từng bước cải tiến  các hình  thức kinh doanh, sản xuất cho phù hợp với trào lưu mới. Cụ tổ đời thứ mười  một của dòng  họ sống dưới thời Minh Trị Thiên hoàng  từng mời một người Pháp tới Nhật Bản để hướng  dẫn  cụ cách trồng  nho và sản xuất  rượu vang.

Ngoài  rượu,  dòng  họ Morita còn sản xuất nước chấm làm bằng đậu tương (đậu nành)  và một loại gia vị gọi  là bột  Miso. Ngày nay, đậu tương vẫn  là một trong những nguyên liệu làm thực phẩm  chủ yếu của người Nhật. Theo các nhà dinh dưỡng học, chính loại ngũ cốc này đã góp phần  làm cho tuổi thọ của người Nhật luôn xếp hàng đầu thế giới.

Khi Morita chào đời, việc  đầu tiên  hẳn nhiên  là phải đặt cho cậu bé này một  cái tên. Theo truyền thống  của dòng họ Morita, khi người con trai gánh trọng  trách  trưởng  họ, anh ta phải  từ bỏ tên đang có và khoác  một cái tên truyền thống là Kyuzaemon. Những người con trai trưởng đều mang tên đầu  là Tsunesuke hay Hikotaro. Bố Akio Morita là Hikotaro Morita, khi tiếp quản vai trò trưởng  họ từ ông nội ông, đã trở thành  Kyuzaemon Morita. Song đến khi Akio Morita ra đời,  bố ông nghĩ  rằng cái tên  đầu Tsunesuke đã lạc hậu  khi thế  kỷ XX đã bước  vào thời đại công nghiệp, do đó, ông cụ tham khảo ý kiến  một học giả người Nhật hiểu biết sâu về nền văn hóa Trung Quốc, để tìm cho cậu con trai một tên gọi phù hợp. Vị học giả tra cứu sách  vở và cuối cùng “phán” một cái tên ngắn gọn: Akio. Chữ này nếu đứng riêng thì  có nghĩa là “sáng suốt” hay “khác thường”,  còn đi chung với tên Morita thì trở thành “cánh đồng  lúa thịnh  vượng”.  Như vậy, người con trưởng  đời thứ mười lăm là Akio Morita đã có một cái tên đầu “khác thường”, không theo truyền thống cũ của dòng tộc nữa.

Bố Morita là một  nhà  doanh nghiệp đã tiếp  quản cơ ngơi của dòng  họ khi cơ sở kinh doanh đang gặp những khó khăn, do môi trường kinh tế bị tác động bởi nhiều yếu  tố khách  quan của đất nước.  Song ông đã từng  bước  tháo  gỡ những vướng mắc và khi Morita ra đời thì gia đình ông đã có một cuộc  sống vững vàng. Mẹ Morita thuộc  dòng dõi samurai, lấy chồng  rất sớm – từ năm 17 tuổi. Song bảy năm sau, bà mới  sinh Morita. Bà là một  mẫu   người  phụ  nữ quán xuyến việc gia đình và nuôi dạy con cái theo những chuẩn  mực của một xã hội hiện   đại. Trước khi Morita ra đời,  bố mẹ ông đã đưa gia đình  rời ngôi làng Kosuyaga đến sinh sống tại thành  phố Nagoya thuộc tỉnh Aichi. Đây là một  trong những thành phố công nghiệp đầu tiên của nước Nhật, nơi có những điều kiện  thuận  lợi cho việc học hành cũng như kinh doanh, sản xuất.

Cũng  nhờ đó mà ngay trong thời thơ ấu, Morita đã tiếp  cận được  một môi trường sống thích  hợp cho sự phát  triển trí tuệ. Thập niên 1920, gia đình Morita đã có những phương tiện vốn chỉ dành cho xã hội  thượng lưu như ô-tô, máy giặt, tủ lạnh,  đặc biệt  là dàn  máy  hát đĩa,  phương tiện  đã khơi gợi trong đầu óc non trẻ của  cậu  bé Akio sự hiếu   kỳ để từ đó phát  sinh những sáng kiến tuyệt  vời về sau.

*

*  *

Tuổi thơ của Morita trôi qua trong giai đoạn nước

Nhật gặp nhiều khó khăn như trận động đất khủng

khiếp  vào năm 1923,  cuộc khủng hoảng kinh tế năm

1929 khiến  hàng hóa xuất khẩu  của Nhật bị đình trệ, mâu thuẫn trong nội bộ của nhà cầm  quyền làm tình hình chính trị thêm rối rắm...

Những biến động trên ít nhiều ảnh hưởng đến sinh hoạt  của  gia đình Morita, và  hơn ai hết, ông Kyuzaemon (bố Akio Morita) sớm nhận thức được tầm quan trọng của việc cần phải đổi mới cung cách quản  lý tại cơ sở sản xuất  rượu  sa-kê để thích ứng với những  đòi hỏi của tình  hình  kinh tế khó khăn. Cũng  từ nhận  thức  đó, ông muốn sớm biến cậu con trai trưởng là Akio Morita thành  một nhà doanh nghiệp có đủ bản lĩnh  để điều hành  và phát  triển cơ nghiệp trong tương lai. Những năm 10-11 tuổi, khi còn học ở bậc tiểu học, Morita đã được  bố dẫn đến văn phòng công ty Morita, ngồi bên cạnh  bố xem cách ông điều hành Hội đồng  quản trị. Không chỉ thế, Morita còn phải xuống phân xưởng sản xuất rượu sa-kê, theo dõi từng công đoạn sản xuất của những  người công nhân giàu kinh nghiệm. Những hôm các hội viên hội đồng  quản trị đến họp  tại nhà  ông chủ tịch Kyuzaemon, đương nhiên  Morita phải  tạm gác lại những  trò chơi trẻ con đầy  thú vị để làm một “người lớn”, ngồi khoanh tay lắng nghe từng câu nói của bố, từng lời phát  biểu của các thành  viên. Mưa dầm thấm lâu, từ sự thụ động  để làm vui lòng bố, Morita dần  dà cảm thấy  thích  thú với công việc “người lớn” là tham gia các phiên họp Hội đồng  quản trị công ty Morita.

Tuy hồi  ấy Morita còn rất nhỏ, nhưng ông Hikotaro tin rằng cậu con trai trưởng của mình  đã có thể lĩnh hội được những  nguyên  tắc mà  một  nhà  quản   lý tương lai cần  phải  có. Những gì mà ông cụ Kyuzaemon muốn Morita cần phải tiếp thu đó  là phong cách của một nhà quản  lý. Morita còn nhớ  là ông cụ đã nhắc nhở rằng đừng  bao giờ  ỷ làm ông chủ để tự ban cho mình quyền sai bảo hay có  những hành động không hợp  lẽ đối  với người   cộng  sự. Ông cụ đặc biệt  nhấn  mạnh  đến  việc  người  quản  lý phải chịu trách nhiệm về những  gì đã chỉ đạo người  khác làm, đồng  thời biết động viên kịp thời cũng như chia sẻ từng giây phút khó khăn với các cộng sự. Với người quản  lý, điều tối kỵ là tính  ích kỷ và lợi dụng  công sức của người khác; phải biết nhẫn  nại, rộng lượng và cởi mở trước  những  sai sót của người  cộng sự, động viên họ phát  huy cái tốt và sửa chữa  cái xấu với một tinh thần  tự nguyện.

Trong cung cách quản lý  ở công ty sản xuất rượu sa-kê, ông Hikotaro luôn thể hiện  đúng những gì đã truyền đạt cho cậu con trai. Không ngồi một chỗ ban bố lệnh  một cách  cứng  nhắc, ông cụ đích thân đi xuống xưởng sản xuất, tự mình nếm rượu để theo dõi một cách chính  xác quá trình  lên men.

Từ những  buổi  tham gia vào công việc ở cơ sở sản xuất rượu, cậu bé Morita đã tâm niệm được từ người cha những  triết  lý quản  lý đầu  đời, đó là:

- Người quản lý phải chịu trách nhiệm  hoàn toàn về những  gì đã chỉ  đạo người  khác làm.

- Biết coi trọng việc động viên  người khác, cùng nhau chia sẻ  những  khó khăn trong công việc.

Đây cũng   là triết lý chung của người Nhật, nói lên thái độ cầu thị, biết  tôn trọng người khác trong một cộng đồng, nhận thức được trách nhiệm  của người chỉ huy một tập thể sản xuất. Thái độ, phong cách làm việc  đó đã đồng  hành cùng Morita trong suốt cuộc đời của một doanh nhân sau này.

*

*  *

Lớn lên trong bối cảnh đất nước liên tục có nhiều thay đổi,  xáo trộn, điều may mắn với Morita là ông vẫn nuôi được niềm đam mê  thuở  nhỏ của mình và tự tìm  điều kiện để nâng cao kiến  thức  và năng lực trong lĩnh  vực mà ông theo đuổi. Thời điểm Akio Morita bước chân vào giảng đường  đại học cũng là lúc mà tình  hình  thế giới vô cùng phức tạp. Nước Nhật sống dưới chế độ quân phiệt, sau một thời gian dài chiếm đóng Triều Tiên, đã tấn công Trung Quốc, thực hiện những hành vi hết sức tàn khốc, mà cuộc thảm sát Nam Kinh với hàng trăm ngàn nạn nhân là một ví dụ. Thế  chiến  thứ hai bùng nổ vào năm

1939,  Nhật là một thành phần  nòng cốt trong trục phát xít Đức - Ý  - Nhật. Trong những năm đầu của cuộc đại chiến,  đại quân Nhật đủ mạnh  để đưa chiến tranh ra ngoài biên giới đất nước.  Họ chiếm Trung Quốc, bành trướng xuống phía nam (Đông Dương), nên ngoại trừ những  thanh niên phải phục tùng lệnh tổng động viên năm 1938, phần lớn cư dân bản xứ

Nhật chưa thấy bóng dáng của chiến  tranh. Morita đã bắt đầu cuộc đời sinh viên trong hoàn cảnh như thế.

Điều an ủi cho Morita là trong thời gian học tại trường  Đại học thứ Tám, ông được người thầy  cũ ở bậc trung học  là giáo  sư Gakujun Hattori theo sát để hướng  dẫn,  giúp đỡ. Một ngày nọ, giáo sư Hattori gợi  ý Morita về việc nên thọ giáo một trong những người  bạn học cũ mà ông rất quí mến,  là người đang có những   hiểu biết sâu sắc về bộ môn vật  lý ứng dụng, rất cần cho sự tìm  học của Morita. Đó là giáo sư Tsunesaburo Asada, đang dạy ở  trường Đại học Hoàng gia Osaka. Cho đây là một  cơ hội hiếm   có để thực hiện  ước mơ, đợi đến  dịp  nghỉ  hè, Morita tức tốc đi Osaka tìm  gặp giáo sư Asada. Cuộc  gặp gỡ mang lại sự thoải  mái cho cả hai bên. Một mặt, Morita được quan sát phòng thí nghiệm  của giáo sư Asada, được nghe ông nói về những công việc ông đang làm trong lĩnh vực khoa học ứng dụng, lĩnh  vực phù hợp với những  dự tính  học hỏi của chàng thanh niên chưa đầy 20 tuổi.  Mặt khác, cũng qua câu chuyện  với những câu hỏi do ông đặt ra cho người đối thoại, giáo sư Asada biết được khả năng và những  hoài  bão của Morita, ông có thiện cảm ngay với chàng  thanh niên ngồi trước mặt mình và hứa  sẽ dành  cho anh những cơ hội học tập tốt nhất.

Morita đã đến  với trường  Đại học Hoàng  gia Osaka trong trường hợp như thế. Vào thời điểm đó, trường

này không nổi tiếng  bằng các trường  Đại học To- kyo và Kyoto, một nơi là thủ  đô, một nơi là cố đô của nước Nhật, song do mới xây dựng,  nó được  trang bị những  phương tiện nghiên cứu, thí nghiệm hiện đại, rất thuận  lợi cho những người ham thích khoa học ứng dụng như Morita. Thế chiến bùng nổ, giáo sư Asada phải dành phần  lớn công việc ở  phòng thí nghiệm  để thỏa mãn các yêu cầu của Hải quân Nhật. Khi ấy, giáo  sư cũng  đã trang bị cho Morita một vốn kiến  thức lý thuyết và thực hành  kha khá; đổi  lại, Morita đã hỗ trợ giáo sư trong công việc hàng ngày, trong đó có việc viết thay ông mục tin tức khoa học của một  số báo mà giáo sư cộng tác. Cũng qua việc hỗ trợ cho giáo sư Asada mà Morita quen với một  số sĩ quan hải quân thuộc Trung tâm Công nghệ Hàng không Yokosuka, gần Yokohama. Sự quen biết này đã đưa đẩy ông vào trong quân chủng Hải quân với mục đích  lớn nhất là được tiếp cận thường  xuyên với các phòng thí nghiệm  ở  đây. Tuy nhiên, Morita vẫn không gián đoạn  việc  học tại trường  Đại học Hoàng gia Osaka và đến tháng 9.1944,  ông chính thức tốt nghiệp  ngành vật lý của trường  này.

BÀI HỌC  TỪ GIA ĐÌNH NHỎ

Thông thường, sự nghiệp của người đàn ông luôn ẩn hiện đằng sau bóng dáng một người  phụ nữ. Người

phụ nữ của Akio Morita là Yoshiko Kamei, người không chỉ giúp ông tạo dựng một mái ấm, nuôi dưỡng những đứa trẻ thành  những  công dân tốt,  mà bà còn hỗ trợ cho Morita rất nhiều trong việc kinh doanh bằng những việc làm tưởng chừng như đơn giản.

Yoshiko xuất thân từ một  dòng  họ samurai chuyên in sách  và bán sách.  Khi còn trẻ, Yoshiko sống trong một gia đình sung túc, đầm  ấm, quanh năm suốt tháng  chỉ bàn bạc chủ yếu chuyện kinh doanh. Khi chiến tranh bùng nổ, Yoshiko phải  bỏ học, làm công nhân sản xuất đồ mộc trong một nhà máy chế tạo cơ phận máy bay dùng cho việc huấn luyện có tên là Chuồn Chuồn Đỏ. Khi nhà máy này bị dội bom, bà được  điều qua một nhà máy sản xuất quần  áo cho thương binh, sau đó lại được  chuyển về một nhà in để in những giấy tờ dùng   cho mục đích quân sự tại những   vùng  do quân Nhật  trấn giữ. Trong giai đoạn cuối cùng của cuộc chiến,  đa số trường học chỉ dạy mỗi tuần  lễ một ngày,  một số trường ngưng hoạt động hẳn.

Morita đã gặp và quen Yoshiko trong hoàn cảnh dầu sôi lửa bỏng  đó và khi chiến tranh kết thúc, họ không gặp lại nhau trong một thời gian dài. Vào những  ngày cuối cùng của cuộc chiến,  trong lúc Morita tìm về thăm nhà ở  Kosugaya thì Yoshiko về sống với cha mẹ  ở Tokyo. Ngôi nhà cổ kính  của gia đình bà bị bom dội nát, cả nhà sống  trong một căn hầm và Yoshiko đã nấu ăn bằng lửa của đống  sách  vở cháy âm ỉ  nhiều ngày liền.

Năm 1951, Morita mới có dịp  gặp lại Yoshiko và họ đã cưới  nhau trong năm này. Cuộc hôn nhân này cho ra đời ba người con: hai trai là Hideo (1952), Masao (1954) và một   gái  là Naoko (1956). Trong những năm dài Morita bôn ba để gây dựng  và phát triển công ty Totsuko, Yoshiko lo việc gia đình  và nuôi dạy con cái. Năm 1962, các con ông đã  ở độ tuổi từ 6 đến 10 tuổi và với tư cách kiêm nhiệm Chủ tịch tập đoàn Sony Mỹ (SONAM), Morita phải thường xuyên “bám trụ” ở  New York, vì vậy việc  hợp nhất gia đình  đối với ông trở thành  một nhu cầu bức thiết hơn bao giờ hết.

Tháng 10.1962,  nhân dịp Yoshiko qua New York dự lễ khai trương phòng trưng bày của SONAM, Morita đặt ra với vợ vấn đề ông đã suy nghĩ  từ lâu.

Khi bà Yoshiko đưa các con đến New York, các đồng nghiệp của Morita tìm được cho gia đình ông một căn hộ nguyên là chỗ  ở  của nhạc công vĩ cầm nổi tiếng Nathan Milstein, nằm trên  tầng ba ngôi nhà  số 1010 Đại  lộ thứ Năm, đối diện  với Viện  Bảo tàng Nghệ  thuật thành phố ở đường số 82. Tiền thuê nhà khá cao, ít nhất   là so với túi tiền của một người Nhật  thời bấy giờ – 1.200 đôla mỗi tháng. Nhưng căn hộ này có nhiều thuận  lợi, gia đình Morita không phải chuyển đồ  đạc  từ Nhật  sang New York, sở thích trang trí của chủ nhân lại khá phù hợp với vợ chồng Morita... Căn hộ có đến  mười  hai phòng, một tiện nghi cũng quá lớn so với một người Nhật sống trên đất Nhật. Đêm  đêm, ánh sáng  từ Viện  Bảo tàng hắt

sang phía trước ngôi nhà nơi gia đình Morita đang cư trú khiến  cho ông liên  tưởng đến kinh đô ánh sáng Paris, cho dù New York cũng là một thành phố rực rỡ của nước  Mỹ.

Morita dọn đến căn hộ  trên  vào tháng  4.1962, nhưng ông phải ở  một mình  đến tháng 6, chờ cho các con kết thúc niên học ở quê nhà. Trong thời gian này, mỗi  ngày ông đến văn phòng  bằng xe buýt, hòa trong đám đông cư dân New York, lắng nghe họ nói chuyện, quan sát các thói  quen của họ như một  nhà  xã hội học thực  thụ.  Ông tiếp  tục bán sản phẩm Sony, gọi điện  thoại cho khách  hàng,  và khi rảnh rỗi, ông đến  các trường  học ở  khu Manhattan để tìm chỗ trước cho bọn trẻ. Sam Hartwell là người giúp ông nhiều nhất trong việc  này. Có con đang theo học tại trường  học của thành  phố, ông có thể giúp Morita những ý kiến thiết thực, thậm chí cùng đi với ông để trực tiếp  tiếp  xúc với các Ban Giám hiệu  nhà trường. Morita đã cất công tiếp  xúc với khoảng 20 trường  học để tìm nơi thuận  lợi nhất đối với ba công dân Nhật  bé tí, chưa có một chút vốn tiếng Anh nào. Ông muốn  tìm  một trường  học có thể nhận chúng ít nhất hai năm, bởi vì đó là khoảng thời gian ông dự định  làm việc tại Mỹ. Phần  lớn trường học   ở New York chịu ảnh hưởng của truyền thống giáo dục châu Âu, may mắn  là ông Hiệu trưởng trường St. Bernard tỏ ý thích mở rộng tính  quốc tế của trường mình nên sẵn sàng thu nhận hai cậu con trai của

Morita vào học. Riêng cô con gái Naoko thì  sẽ học trường Nightingale - Bamford.

Cuối  cùng  thì  cả gia đình Morita cũng  đã có mặt ở  New York. Các cô cậu  bé choáng  ngợp trước  sự lộng  lẫy  của một  xứ sở đang thay đổi từng ngày, mau chóng quên đi nỗi nhớ nhà. Để các con dễ dàng làm quen với cuộc sống mới, Morita gửi hai con trai đến  trại hè Winona ở tiểu bang Maine. Theo nội qui của trại, trong hai tuần lễ đầu, phụ huynh không được đến trại để thăm con em, điều này giúp chúng sớm rèn luyện  tinh thần tự lực và thích nghi với cuộc sống mới. Với Yoshiko, Morita khuyên  bà học lấy bằng  lái xe của Mỹ, vì trong cuộc sống mới ở  New York, bà phải thường xuyên đưa đón con cái hoặc mua sắm các thứ cần  dùng  trong gia đình, trong khi ông phải đi đây đi đó thực hiện  những  công việc quan trọng cho công ty.

Lời khuyên này khiến  bà nhớ  lại những ngày mới cưới nhau hồi năm 1951,  một trong những đề nghị đầu tiên của Morita đối  với bà là hãy  học  lái xe, cho dù điều này không phổ  biến  đối với phụ nữ Nhật. Cũng nhờ kinh nghiệm lái xe ở  quê nhà  mà bà đã dễ dàng lấy được  bằng lái xe tại Mỹ. Về sau, Morita và Yoshiko càng  thấy  lợi ích  của việc  bà biết  lái xe ở New York. Hồi  ấy, SONAM thường xuyên đưa đón các kỹ sư cùng khách hàng từ Tokyo bay sang New York thăm viếng công ty và Yoshiko trở thành  “tài xế” của SONAM để thực hiện nhiệm  vụ cần thiết đó.

Đôi lúc những  ông bà khách   nào đó bị trái gió, trở trời, chưa quen với thức  ăn lạ, Yoshiko trở thành đầu bếp đặc biệt kiêm nhà tư vấn cho họ. Nhờ  sự xốc vác của bà mà SONAM thu phục được thiện cảm của những người tìm đến công ty để khảo  sát cơ hội làm ăn. Không chỉ làm “tài xế” đưa đón khách, Yoshiko lái xe cho cả Morita và các cộng  sự trong những chuyến  đi đến nơi hội họp hay đến phố Wall

– trung tâm tài chính  của New York.

Có sự hiện diện thường xuyên của người  phụ nữ trong gia đình, căn hộ ấm cúng  hẳn lên. Nơi này cũng trở thành một phòng thí nghiệm  điện tử, nơi các kỹ sư khảo  sát và thử nghiệm những chiếc ti- vi của các hãng khác đang cạnh tranh với SONAM. Căn hộ vương vãi đầy  những  dụng  cụ, thiết  bị điện tử và người   ra vào chẳng mấy khi ngớt.

Đối với Hideo và Masao, cuộc sống ở  trại hè lúc đầu  khá bực bội. Không có một  trẻ em Nhật Bản nào để có thể chơi đùa với chúng.  Hai anh em lại bị tách riêng trong hai nhóm học sinh khác nhau, ngủ trong những căn lều khác nhau. Người giám đốc trại mua một quyển từ điển Anh - Nhật cốt học vài tiếng  Nhật quen thuộc để nói chuyện với chúng,  giúp chúng  bớt cảm thấy đơn độc.

Dự kiến được chuyện đó, Morita viết cho hai cậu câu “Please call my father” (xin gọi giúp  bố tôi) để các cậu nhờ trại giúp thông báo cho Morita mỗi khi chúng  gặp khó khăn và không biết  cách  tự xoay xở. Tuy nhiên, chúng chẳng bao giờ sử dụng  đến  loại

“bùa” cứu hộ đó, vì thế Morita cảm thấy bất an. Ông tự an ủi là dù sao điều này  sẽ có lợi cho chúng, giúp chúng sớm hoàn thiện  tinh thần   tự lập. Sự nhận thức về những khác biệt trong đời sống của hai xã hội Nhật  và Mỹ sẽ trui rèn cho chúng  lòng tự hào dân tộc và giá trị  tinh thần  của lá cờ Tổ  quốc.  Sau này, khi xây dựng một ngôi nhà mới ở Tokyo, Morita không quên cho dựng  một cột cờ và mỗi buổi sáng các con ông đều phải  kéo lá quốc  kỳ lên đến đỉnh cột cờ. Tất cả các xưởng   sản xuất  của Sony cũng đều treo cờ Tổ  quốc,  cờ của tập đoàn   và cờ của nước chủ nhà, nơi xưởng  tọa lạc. Tinh thần dân tộc thể hiện trong sự trân trọng lá quốc kỳ là một trong những yếu tố không thể thiếu không những cho những công dân tương lai như Hideo và Masao, mà cho cả những công nhân Nhật đang lao động trên xứ người.  Điều đó biểu hiện trong từng cử chỉ,  từng ngôn ngữ mà họ sử dụng  trong cộng đồng dân tộc bản xứ và luôn nhắc nhở họ gìn giữ bản sắc dân tộc ngay trong từng thao tác làm ra sản phẩm,  từng giây phút tiếp xúc với khách  hàng.

Riêng Naoko, cô bé còn nhỏ quá, không thể đến trại hè như hai người anh. Khi được  gửi đến  trại chăm sóc trẻ em ban ngày Beachwood trong thành phố, cô đã chứng  tỏ một  sự thích nghi khá nhanh chóng với đời sống mới. Sau năm học lớp một, cô bé có vẻ sẵn sàng tham gia trại  hè, nhất  là khi nghe hai ông anh kể lại cuộc sống ở trại Winona. Hai tuần lễ sau ngày Naoko đến trại hè trên, Morita và Yoshiko đến

thăm con, cô bé dẫn hai người  đến  một cái hồ và hãnh diện chèo thuyền đưa bố mẹ dạo quanh hồ. Về sau, Naoko thú nhận là những ngày đầu mới đến trại, ban đêm,  khi đèn   tắt hết, cô bé cảm  thấy  vô cùng đơn độc  và có lúc đã khóc.  Để bớt sợ, cô đã bật đèn pin trong chăn cho đến khi ngủ được mới thôi. Hậu quả của sáng  kiến   này  là phần  lớn khoản tiền bố mẹ

gửi cho để tiêu  xài, cô bé sử dụng  hết  vào khoản

từ giữa  trưa cho đến ba, bốn giờ sáng hôm sau. Hideo không uống rượu, vì thế thật là một việc khó nhọc khi cậu phải ngồi  với các nghệ  sĩ nhạc rock, tự mình uống Coca-cola và nhìn  họ uống  whisky, rượu vào lời ra lai láng.

Về sau, Hideo được điều về bộ phận  kế toán của

Sony, với cậu  là một  sự thay đổi  toàn diện  từ một lĩnh vực  có tính nghệ thuật là công nghệ ghi âm sang

mua pin đèn ở  cửa hàng của trại.

môt

lĩnh vực khô khan với những  con toán cộng trừ

Sau mùa hè đầu  tiên  đầy nắng  gió  và không khí trong lành, hai cậu trai từ Maine trở về với những câu chuyện vui từ lớp học,  nhất  là tình trạng yếu kém tiếng Anh của các cậu. Bằng nỗ lực riêng, mỗi người cố gắng thích nghi với cuộc sống mới, dù tại trường học hay ở  gia đình.

*

*  *

Con trai cả của Morita là Hideo dù đã đi học nhiều nơi ở  Anh và Mỹ,  nhưng chỉ muốn suốt đời là một thành viên của Sony. Trong tập đoàn,  cậu giữ phần phụ trách mỹ thuật  cho công ty liên  doanh CBS - Sony do Norio Ohga (sau là Chủ tịch tập đoàn Sony) phụ trách. Điều may mắn  là cả Morita và Hideo cùng chia sẻ với  nhau ý  nghĩ là Hideo không nên về làm việc  tại bộ máy  đầu não của Sony, vì như thế dễ gây ra dư luận về chủ trương “gia đình  trị”. Cậu làm việc với cả nghệ sĩ nước ngoài lẫn nghệ sĩ địa phương, đạt được thành công và nổi tiếng trong ngành công nghiệp ghi âm tại Nhật  Bản. Cậu làm việc  vất vả,

nhân chia vô hồn. Nhiều người lo ngại, không biết Hideo có thích nghi được với môi trường mới không, nhưng Morita tin là được, vì ông biết con ông có một phong cách rất Nhật Bản, cho dù cậu có hấp thu nền giáo dục phương Tây đi nữa. Và ông đã suy nghĩ đúng. Hideo quen dần với những  con số và những  xấp chứng từ. Cậu tìm  thấy  niềm vui khi nghĩ đến sự phát  triển, hướng đi trong tương lai của một trong những  tập đoàn lớn nhất nước Nhật.

Sau ngày tốt nghiệp trường Đại học Georgetown, Masao, cậu con trai thứ hai của Morita vào làm cho hãng bảo hiểm Morgan trong hai năm rưỡi. Chính trong thời gian này,  cậu  đã đưa ra những nhận xét thú  vị về chuyện  họp hành ở  Nhật  và ở  Mỹ. Theo Masao, ở  Nhật, mọi người thường  xuyên họp hành  và kéo dài cuộc  họp rất mất thì  giờ; trong khi ở hãng Morgan, chẳng ai chịu lãng phí thời gian vào những  cuộc họp như thế  cả. Hầu  như tất cả những  vấn đề đều có sẵn giải pháp,  mọi người  chỉ cần theo đó mà cho ý  kiến hay đặt ra câu hỏi mà

thôi. Quan điểm này cũng tương tự  ý kiến của một nhà báo phương Tây đến  Nhật Bản để thực hiện một loạt những  cuộc phỏng  vấn các doanh nhân Nhật Bản, khi đến gần cuối chuyến  đi đã đến  thăm Morita và trả lời câu hỏi của ông một cách rất chân tình về người Nhật rằng:

- Tôi không cần  lắng nghe phần đầu những gì họ nói. Tôi chỉ  bắt đầu  chú ý  khi họ nói  “tuy nhiên”, bởi  vì  từ đó trở đi, họ mới  diễn tả hết  ý  nghĩ  của họ...

- Ta cần phải rất kiên  nhẫn khi nói chuyện   với người Nhật. Hầu  hết người Nhật thường buộc ta phải chờ rất  lâu mới  nói ra những   gì thực  sự ở   trong đầu họ...

Chương  2. VÌ  MỘT  THẾ GIỚI NGÀY  MAI

Thế  giới sẽ không có cơ may tiến bộ nếu  chúng  ta làm rập khuôn theo những  gì mà cấp  lãnh đạo của chúng  ta đã làm.

Akio Morita

Năm 1990, Morita chỉ định Norio Ohga làm Chủ tịch tập đoàn Sony, còn ông chỉ giữ cương vị Chủ tịch Hội đồng  quản trị. Ohga chính là người  mà ngày nào, khi còn là một  sinh viên, đã phê phán những chiếc máy ghi âm do Ibuka và Morita làm ra, và cũng vì quí trọng tinh thần dám ăn, dám nói của chàng thanh niên này mà hai ông đã thu nhận Ohga vào làm cho công ty Totsuko và trọng  dụng  về sau. Sau đó, ông đã cùng  chính khách Shintaro Ishihara cho ra đời tập tiểu luận gây “sốc” The Japan that can say NO với những  luận điểm mới  mẻ và đầy tính phê phán đối với cách quản lý nền kinh tế của người Mỹ lúc bấy giờ.

MỘT ĐẠI SỨ KHÔNG HÀM

Những năm đầu thập niên 1990, mặc dù đã ở tuổi trên dưới 70, Morita vẫn di chuyển thường xuyên, đặc biệt  là hai tháng trước khi bị đột quỵ (1993), ông đi rất nhiều nơi. Từ bản doanh Sony ở  Tokyo, ông bay đi New Jersey, Washington, Chicago, San

Francisco, Los Angeles, San Antonio, Dallas, Anh quốc, Barcelona và Paris.

Cũng chỉ trong thời gian ngắn ngủi đó, ông đã được hội kiến  với những  nhân vật danh tiếng  của thế giới như Nữ hoàng  Anh Elizabeth II, Chủ tịch hãng General Electric, ông Jack Welch, Tổng thống Pháp tương lai Jacques Chirac, nghệ  sĩ vĩ cầm Isaac Stern và nhiều chính khách cùng doanh nhân khác. Ông cũng  đã tham dự hai buổi  hòa tấu nhạc  và một buổi chiếu phim, thực hiện bốn chuyến đi trong phạm vi nước Nhật, hiện diện trong tám buổi tiếp tân, chơi chín ván gôn, là khách   danh dự của một  lễ cưới,  và đi làm như thường lệ tại trụ  sở Sony trong 17 ngày. Lịch làm việc chủ yếu của Morita thường được quyết định hơn một năm trước.

Một trong những sự kiện  quan trọng diễn ra trong năm 1993 là  việc Gaishi Hiraiwa, Chủ  tịch của Keidanren (Keizai Dantai Rengokai), tức Hiệp  hội Doanh nghiệp  Nhật Bản, mời Morita thay thế ông trong cương vị lãnh đạo của tổ chức này. Keidanren là hiệp  hội kinh tế có uy tín nhất ở Nhật  Bản và hầu hết lãnh đạo các doanh nghiệp ở nước này đều mơ được ngồi vào chiếc  ghế chủ tịch. Trong lĩnh  vực kinh tế, người ta coi việc  trở thành  chủ tịch  Keidanren cũng giống như kế vị ngai vàng hoàng đế vậy.

Các chuyến đi ra thế giới của Morita, ông như một đại  sứ cho Nhật Bản, góp phần  làm hình  ảnh đất nước Nhật được tốt đẹp lên trong con mắt của bạn bè quốc tế.

Điều oái oăm là  ngày 30.11.1993  được chọn là ngày  công bố  sự  tiếp nhiệm chức  vị  Chủ  tịch Deikanren của Morita cũng  là ngày  ông bị đột quỵ. Lẽ ra đó là một  ngày  kỳ diệu  của đất nước Nhật Bản, vào thời đểm mà nền kinh tế đang rơi vào một cơn suy thoái  kéo dài. Morita từng nuôi mộng   cải cách Nhật Bản, từng tổ chức những nhóm thảo luận trong giới chính  khách, doanh nhân, công chức nhằm tìm ra những  giải pháp khả thi cho đất nước. Nhiều người cho rằng tình hình kinh tế của Nhật Bản lúc bấy giờ sẽ khác  đi rất nhiều nếu  có một  người  như Morita ở vào địa vị người phát ngôn nhân danh giới doanh nghiệp và hoạt  động  vì sự năng động  của

nền kinh tế.

Trong một bài viết  dài nhan đề Akio Morita đăng trên tập san Proceedings of the American Philosophi- cal Society (số 2, tháng 6.2001),  Peterson đã nhắc lại một  số kỷ niệm  đáng nhớ về Morita. Ông kể rằng vào cái tháng  11.1993 đầy oan nghiệt  đó, ông đã có hai cuộc nói chuyện thú vị với Morita. Trong buổi nói chuyện thứ nhất, ông gợi  ý Morita viết một tác phẩm  mới tiếp theo quyển tự truyện Made in Ja- pan (xuất bản năm 1986) rất thành  công của ông. Ông cũng đề nghị nhan đề của tác phẩm này  sẽ là Musings by Morita (Những suy ngẫm  của Morita), trong đó Morita sẽ nêu  lên  suy nghĩ của mình  về nhiều vấn đề khác nhau trong cuộc sống. Bên cạnh đó, ông cũng gợi ý người bạn là Jason Epstein ở nhà xuất bản Random House, một nhân vật thuộc  hàng

quan trọng nhất trong ngành xuất bản ở Mỹ,   nhận xuất bản quyển sách Morita sẽ viết.

Ngoài  việc  gợi ý  viết quyển Musings by Morita, Peterson cũng  có cuộc  đàm  thoại  với Morita về ảnh hưởng  của Internet và truyền thông tương tác trong đời sống. Ông tỏ ra hào hứng với những  vấn đề được nêu ra và đồng  ý với  Peterson rằng nước Mỹ đang là trung tâm hoạt động, ông sẽ dành nhiều thời gian hơn nữa ở Mỹ  để phối hợp công việc  với các doanh nhân và các nhà công nghệ học. Nhưng cơn đột quỵ ngày 30.11.1993 đã giết chết  bao nhiêu dự tính  của Morita, bao nhiêu mong mỏi của nhiều người trước triển vọng một sự góp sức hữu hiệu  của ông vào việc  vực dậy nền kinh tế Nhật Bản đang “ngái ngủ” trong cơn suy thoái. Năm 1994, biết là Morita không thể hồi phục được nữa, Chủ tịch Sony Norio Ohga quyết  định  phải tìm một người có khả năng đưa Sony tiến  vào thế kỷ XXI với  tất cả sự tự tin của một tập đoàn điện tử bề thế  tại nước  Nhật  và trên thế giới. Cuối cùng, vào đầu  năm 1995, ông đã chọn  Nobuyuki Idei vào vai trò người lãnh đạo Sony.

*

*  *

Như một chiến  binh phải  giã từ vũ khí  khi cuộc chiến  còn khốc liệt, khi mà những  chiến  lược mở đường cho một chiến  thắng mới đã gần kề, Morita phải  từ bỏ mọi dự định kể từ những ngày cuối năm

1993. Cuộc sống của ông từ đó là những ngày quay lại với một quá khứ đã trải dài hơn 70 năm, trong

đó thời gian cống hiến tuổi thanh xuân và bao nhiêu công sức cho hai thương hiệu Totsuko và Sony đã chiếm  đến gần nửa thế kỷ (1946-1994). Trên cái nền lung linh, mờ ảo của những  kỷ niệm  quá khứ một thời, hai hình ảnh Masaru Ibuka và Akio Morita luôn hòa quyện, đan xen nhau. Họ là hai bạn đồng  nghiệp gắn kết cuộc đời nhau cho một  lý tưởng  tốt đẹp nhất mà cả một  thế  hệ thanh niên Nhật Bản luôn ôm ấp. Đó là sớm  đưa đất nước hồi sinh trên đống tro tàn từ một cuộc chiến  khốc liệt và từng bước vực dậy nền kinh tế để kịp sánh ngang với các cường  quốc năm châu.

Những năm 1990 đó,  hẳn  là Ibuka và Morita đã nhìn  lại quá khứ của mình với một lòng tự hào khi nền kinh tế Nhật Bản ngày một khẳng định  mình trong cộng đồng  thế giới. Đó là niềm tự hào  thuần khiết  của những con người hiến mình không phải cho lợi ích  cá nhân hay một tập thể nhỏ hẹp mà là cho cả một đất nước.  Ngày  nay, khi văn phòng của họ đã trống  vắng, những  người  nữ thư ký riêng của họ từng  hỗ trợ họ qua hàng chục năm trời nay vẫn  còn phục  vụ ở  Sony, vẫn duy trì thói quen sắp xếp những quyển sách, những dụng cụ điện tử đúng vị trí ngày nào của chúng,  như một sự tưởng  nhớ họ. Trong những hồi ức của mình, Masao, người con trai thứ hai của Morita, vẫn  nhớ  rõ là những ngày anh còn nhỏ, Ibuka là người đam mê tàu điện,  từng là Chủ tịch Hiệp  hội tàu hỏa nhỏ. Morita thì thích sưu tập đàn organ cơ khí, hộp nhạc, đàn piano là

món đồ chơi ông thích nhất là quả khí cầu bơm khí helium có thể điều khiển từ xa. Mỗi khi đi xa về, ít khi Morita quên mua những món đồ chơi hay những vật dụng cơ khí, mỗi thứ hai món, một cho ông và một Ibuka. Những ngày còn nhỏ, mỗi khi chạy vào phòng  của hai ông, Masao tưởng như bước vào một kho đồ chơi dành cho trẻ nhỏ.

Khi còn làm việc  chung, trưa nào Ibuka và Morita cũng ngồi ăn với nhau, đôi lúc mời một người  nào đó cùng ngồi  ăn chung với hai ông tại phòng  ăn công ty. Người này biết rõ cách  sắp xếp  trong văn phòng của người kia như chính văn phòng của mình. Trong phòng làm việc của mình,  Ibuka thỉnh thoảng nói với người  thư ký: “Cô vào phòng  ông Morita (đi vắng), xem có còn  bộ tuốc-nơ-vit ở ngăn kéo thứ ba của bàn viết  của ông ấy không”. Có những  lúc hai người bạn tóc muối tiêu đã thư giãn tại văn phòng bằng một vài ván vật tay với những  tràng cười đầy sảng khoái như hai chàng thanh niên mấy chục năm về trước.

Dù hai người quý trọng nhau và cùng  một  chí  hướng trong công việc lâu dài nhưng chuyện bất đồng  giữa họ cũng  không phải   là không có. Những   lúc như vậy, họ tìm  cách giải quyết riêng với nhau, không làm ảnh hưởng đến công việc của những người khác. Đối với chính  sách của tập đoàn,  trước  mặt nhân viên, họ luôn có chung một tiếng  nói, không ai dù trong hay ngoài Sony nghe người này chỉ trích  người kia.

Nói về mối quan hệ giữa Ibuka và Morita, cả bà Yoshiko Morita lẫn người con trai Ibuka là Makoto đều thừa nhận rằng sự gắn bó giữa  hai người bền chặt, một tình  bạn hết sức đặc biệt.  Khi họ cùng đau yếu, hoặc khi người này đến  thăm người kia, họ ngồi  với nhau trong im lặng, tay nắm chặt  tay nhau, những giọt nước mắt chảy  dài trên má. Những giọt nước  mắt của tình bạn yêu thương, gắn bó; của những  kỷ niệm cả một  thời  gian khó phấn đấu bên nhau, đủ làm mềm lòng những  con người sắt  đá nhất. Ở họ,  không chỉ có những  bộ óc vĩ đại làm nên những điều thần  kỳ cho nền kinh tế Nhật Bản mà còn có những trái tim cao cả biết quý trọng một tình bạn thiêng liêng, kết tinh qua bao nhiêu năm tháng nhọc nhằn. Với người em trai Morita là Kazuaki, mối quan hệ giữa hai người đạt đến mức... không hiểu nổi,  việc  họ đến  với nhau là một  cơ duyên khó ai tin được.  Cũng  có những  lúc Ibuka và Morita bất đồng  với nhau tuy không có gì đáng  kể. Chẳng hạn như khi Ibuka điều xe của tập đoàn  để đi nghỉ ở Honolulu đã gặp phải  sự thống  trách  của Morita, hoặc Morita nổi nóng khi người chỉ huy trực tiếp của mình  bảo trợ cho một người quen biết nào đó. Đôi lúc bất đồng  cũng xảy ra trong lĩnh vực quản lý, như khi Ibuka gần như đưa Sony vào tình trạng phá sản vào những  năm đầu thập niên  1960 bởi việc không chịu  từ bỏ công nghệ Chromatron đầy bất trắc trong việc  sản xuất máy thu hình màu.

Dù đứng trước những tình  huống sống còn như

vậy và phải giảm  thiểu thua lỗ trong một tình thế gần như tuyệt  vọng, vẫn không hề có chuyện Morita nảy sinh ra ý  nghĩ hất chân Ibuka. Morita vẫn luôn cho rằng mình có trách nhiệm  phải bảo vệ Ibuka, người  mà ông vẫn mô tả như “một tâm hồn thuần khiết và giản dị”.  Morita luôn bày  tỏ sự khâm phục Ibuka, coi ông như một trong những người nhạy bén tuyệt  vời trong lĩnh vực công nghệ. Có một giai thoại cũng  đáng  nhớ.  Đó là khi đã bước vào độ tuổi  70 (Ibuka sinh năm 1908), mỗi khi rời trụ  sở, Ibuka vẫn đi một mình.  Một lần, tại nhà ga xe lửa Tokyo, ông đi vào nhà vệ sinh công cộng  và bị một người lạ mặt nhận diện  ra ông rồi lên tiếng  chào. Chỉ có thế nhưng khi Morita nghe tin này, vội vàng  báo động và cắt cử một  nam nhân viên  luôn bám sát Ibuka mỗi khi ông đi ra ngoài.

Trong cuộc sống riêng, Morita luôn có tham vọng đạt được những thành tựu cá nhân và được mọi người nhìn nhận, song trong mối quan hệ với Ibuka, ông biết quên mình. Hideo Morita nhìn thấy ở  cha anh lòng tận tụy của một đứa em dành cho người anh lớn của mình.  Anh cho rằng  vì bố anh là con trưởng trong một đại gia đình có nếp  sống  cổ xưa và được nuôi dưỡng như một ông hoàng,  mà những người như thế thường nuôi trong tiềm thức  của họ niềm khao khát  có một người  anh. Chính Hideo cũng  là con trưởng nên anh chia sẻ với  bố anh niềm khao khát đó.

*  *  *

Trong mối quan hệ giữa Morita với xã hội phương Tây, một điều đã trở thành  đương nhiên  khi Sony hội nhập với thế giới bên ngoài, Morita cũng  có những kỷ niệm  sâu sắc.  Điều này được  ông kể lại trong chương cuối cùng của tác phẩm Made in Japan. Năm

1962, sau khi công ty Sony Mỹ, tức SONAM, vừa tròn hai tuổi  và mặt hàng ti-vi transistor của Sony đã được thị trường  chấp nhận với một triển vọng tiêu thụ ngày  càng  rộng  lớn thì  Ủy ban Truyền thông liên bang Mỹ (FCC) đã có một  qui định đẩy Morita và các đồng nghiệp vào một tình  thế khó khăn. Đó là qui định tất cả ti-vi bán ra trên thị trường  Mỹ đều phải  lắp đặt  bộ thu tín hiệu UHF (Ultra-High Fre- quency: siêu cao tần)  và VHF (Very-High Frequency: cực cao tần),  mặc dù vào thời điểm trên, có rất ít đài truyền hình phát tín hiệu UHF. Lúc ấy, Sony đang sản xuất các kiểu dáng ti-vi thật gọn nhẹ, trong đó có nhãn  hiệu  nổi  tiếng  Tummy ti-vi là một  loại  ti- vi chạy pin có màn hình  4 inch, do đó việc  cài đặt thêm bộ thu tín hiệu UHF là cả một thách thức lớn. Mặt khác,   số tiền đầu tư thêm cho kỹ thuật  này (làm tăng giá thành  sản phẩm) không được  bù đắp một cách tương xứng bởi hiệu  quả của việc  sử dụng  kênh UHF, vì như trên  đã nói, lúc đó dạng tín hiệu  này còn xuất hiện  quá thưa thớt trên  hệ thống truyền hình.

Điều đáng nói nữa là ông Newton Minow, chủ tịch của FCC lúc bấy  giờ, rất quan tâm đến nền kinh tế Nhật Bản. Trong một hội nghị,  Morita và Minow

được giới thiệu  với nhau và Morita đã “phát  pháo”

không khoan nhượng:

- Thưa ông Minow, tôi không ưa ông. Trước khi chúng ta gặp nhau, ông đã gây ra cho tôi bao nhiêu phiền nhiễu.

Câu nói nửa đùa nửa thật được  ông Minow đón nhận một cách nghiêm túc. Ông muốn nghe thêm những lời giải thích và được  Morita kể lại câu chuyện về các qui định của FCC đang gây khó khăn cho tập đoàn Sony. Từ đó, hai người trở thành  một đôi bạn tốt, và khi bay sang Washington để giới thiệu sản phẩm  mới là máy thu phát băng  hình (VTR) nhãn hiệu U-Matic, Morita không quên mời Minow đến tham dự buổi  lễ. Lúc đó, Minow hỏi xem ông có thể mời thêm  một người đến  dự buổi  lễ không và sau khi có sự đồng  tình của Morita, ông đưa đến một người khách có cái tên quen thuộc là Henry Kissinger, khi ấy đang là cố vấn  về chính  sách của Nhà Trắng.

Một tình  bạn đằm thắm giữa Morita và Kissinger đã nảy sinh trong một tình  huống  bất ngờ như thế. Theo lời của Minow nói với Morita ngày hôm đó, trong tương lai, Kissinger sẽ trở  thành một nhân vật rất quan trọng của nước Mỹ. Tuy nhiên, lần gặp đó giữa hai người chỉ kéo dài khoảng  15 phút.

Hai năm sau, khi Henry Kissinger đã  là Ngoại trưởng, hai người  gặp lại nhau trong một buổi chiêu đãi tại Tokyo và Morita cảm thấy vui khi Kissinger nhận ra ông ngay. Kissinger vồn  vã chào  ông trước: “Chào ông Morita”.

Câu chuyện của hai người xoay quanh những vấn đề thương mại trong quan hệ Nhật - Mỹ.  Từ lâu, nhiều dư luận không hay về Nhật Bản được loan truyền tại Mỹ do sự thiếu cân đối trong cán cân thương mại song phương. Nhiều người lên án Nhật  tuôn hàng hóa  ồ ạt sang Mỹ và điều này góp phần  làm gia tăng nạn thất nghiệp  ở  Mỹ. Một số nhà sản xuất  ở  Mỹ than phiền là họ không thể cạnh tranh với hàng Nhật và thị trường  Nhật đóng cửa với hàng hóa của họ. Morita nhận thấy nhiều lời cáo buộc  không công bằng song cũng  có những  sự thật trong đó. Trong buổi chiêu  đãi đó, ông và Kissinger đã ra đứng ở  một nơi riêng biệt  và nói chuyện với nhau hồi lâu. Ông đã nói với Kissinger:

- Thưa ông Kissinger, ông biết đó, người Nhật chúng tôi cảm thấy rất gần gũi với nước Mỹ. Chúng  tôi cảm nhận điều này trong một thời gian dài  và đó  là lý do tại sao một cuộc chiến  trở thành  một bi kịch khủng khiếp  đã không bao giờ xảy ra nữa. Điều tôi quan tâm hiện nay là ở Mỹ,   đôi khi quý vị đánh  giá sai và đã  coi bạn  là thù.  Xét  về cơ bản,  Nhật  Bản  là một người bạn son sắt của nước  Mỹ trong hơn một trăm năm qua, không kể một cuộc chiến  tranh có tính ngoại lệ. Chúng ta đã liên kết với nhau trong một thỏa ước phòng  vệ chặt chẽ. Chúng  ta đang là những quốc gia tự do của thế  giới và sự hiện  diện của một quốc gia ổn định về chính trị và vững  mạnh về kinh tế  sẽ góp  phần  vào nền an ninh của khu

vực châu Á  - Thái Bình dương và điều này  có tính sống còn đối với nước  Mỹ... (Made in Japan)

Mấy tuần lễ sau buổi  gặp, Morita nhận được một bức thư của Kissinger cho biết ông cảm  thấy  ấn tượng về cuộc nói chuyện giữa hai người.  Từ đó, Kissinger thường bay sang Nhật, hai người  có nhiều dịp gặp lại nhau và Morita cũng thường  giới thiệu  Kissinger, một cách không chính thức, với một số người có máu mặt trong chính quyền hay giới doanh nghiệp Nhật. Kissinger rất quan tâm đến tương lai của nước Nhật, năm 1985, trong một bữa tiệc  buffet nhỏ tổ chức tại nhà, Morita có dịp giới thiệu  với vị Ngoại trưởng Mỹ thế hệ thứ hai của một  số nhà lãnh  đạo  doanh nghiệp  Nhật Bản để ông hiểu các nhà lãnh đạo tương lai của nước Nhật đang nghĩ  gì.

Với tư cách một công dân Nhật Bản kết thân với một  số nhân vật trọng yếu trong xã hội Mỹ, Morita có nhiều dịp nói lên chính kiến, quan điểm về kinh tế của tập đoàn  Sony nói riêng và người  Nhật  nói chung, giúp mang lại sự hiểu biết cho cả hai phía. Trong thời gian sống ở  Mỹ, ngoài Henry Kissinger đã trở thành  một người  bạn, ông còn có dịp  tiếp xúc với những  viên  chức cao cấp khác trên  chính trường như Ngoại trưởng Cyrus Vance, Bộ trưởng Quốc phòng Harold Brown, George Shultz, thành viên Hội đồng  quốc tế Morgan, về sau là Ngoại trưởng trong chính  phủ Ronald Reagan.

Cuộc đời của Akio Morita không có nhiều sóng gió,

không có những  cuộc  phiêu  lưu, những mối diễm tình éo le, gay cấn như nhiều danh nhân khác. Nhưng cuộc đời của Morita là cả một  chuỗi  phấn đấu dài cho một trong những thương hiệu  lừng lẫy của cả thế  giới và cho sự phồn vinh của một đất nước đang hồi sinh trên  những hoang tàn, đổ  nát của chiến tranh. Bằng chính  cuộc đời mình,  bằng những nỗ lực không mệt  mỏi và đầy  tính  sáng tạo, Morita đã gửi lại cho thế hệ hôm nay những  bài học về tình yêu nước  đằm  thắm và sâu sắc, về một nhân cách rất “Morita”, một nhân cách  chỉ  có thể cảm nhận bằng chính  trái tim của những  con người biết rung động trước cái đẹp, lẽ phải   và sự công bằng trong cuộc sống. Quan điểm của Morita trong vấn đề quản lý một  doanh nghiệp là một  quan điểm mang đậm tính nhân văn, nó xóa nhòa  ranh giới giữa “ông chủ” với giới công nhân, trong đó, những  người ở các cương vị khác nhau cùng kề vai gánh vác một trách nhiệm chung và cùng  chia sẻ một  số phận  của cộng  đồng nơi họ  là những thành viên  bình đẳng.

NHỮNG ĐIỀU DÊT NÊN MỘT HUYỀN THOẠI

Ở Morita, ta nhìn  thấy một tấm lòng yêu nước xuyên suốt cuộc đời ông thông qua những hành vi tưởng chừng như rất bình  thường.

Cách thể hiện lòng yêu  nước của ông không ồn ào, không mang tính khẩu hiệu, song lại rất thiết thực,  cụ thể. Ngay từ những  dự tính  ban đầu cùng Masaru Ibuka thành  lập công ty Totsuko, tiền thân của tập đoàn  Sony, người ta cảm nhận được ở  ông một chí hướng, không phải  tìm  sự no ấm cho riêng mình, mà góp phần  hàn gắn những vết thương chiến tranh trên cơ thể một nước Nhật đã không còn sức đề kháng.

Ý  thức thời tuổi  trẻ của Morita là  ý thức  của sự dấn thân vì sự hồi  sinh của đất nước.  Là con trưởng của một gia đình  quý tộc, chỉ cần tiếp tục quản lý cơ nghiệp   sản xuất rượu sa-kê  của dòng họ, một trách nhiệm chính mà bất cứ người  con trưởng nào cũng không thể thoái thác, thì Morita ông đã có thể sống một đời no ấm. Song, ông đã từ bỏ quyền thừa kế, quyết lao tâm khổ tứ với một nhúm  anh em cùng chí hướng, thử nghiệm từng cách chế tạo băng  từ, từng kiểu dáng máy ghi âm, tìm một chỗ đứng vững

vàng cho những thương hiệu Made in Japan trên thương trường  thế giới. Khi đặt chân lên đất Mỹ lần đầu tiên năm 1953, mối bận tâm lớn nhất của ông là mang công nghệ nước ngoài về cho xứ sở. Người ta còn  nhớ  câu chuyện ông đứng  trên  sân ga Eindhoven (Hà Lan), tần ngần nhìn pho tượng tiến sĩ Philips, người xây dựng một thương hiệu radio nức tiếng toàn cầu, mơ ước  và tin tưởng  vào một ngày những thương hiệu Made in Japan cũng đạt được thành công  như chính Philips trên thương trường thế giới.

Nhưng có lẽ ấn tượng sâu đậm nhất về Morita là việc ông đã thẳng  thắn từ chối  hợp đồng   béo bở cung cấp 100.000 chiếc radio cho hãng Bulova Mỹ khiến cho phía đối tác phải  trố mắt ngạc  nhiên. Chính lòng  tự ái dân tộc, một hình  thức của tinh thần yêu nước,  đã chi phối quyết  định  của Morita, một quyết định không dễ dàng  gì, nhất  là khi bức điện  gửi đi từ Tokyo sang Mỹ đã yêu cầu ông chấp thuận những điều kiện do phía Bulova đặt ra.

Trong một hồi  ức của mình,  Ryu Kiyomiya, chủ tịch hãng tin Naigai News, đã nhắc lại những cảm xúc trong ngày Sony Mỹ, tức SONAM, khai trương phòng trưng bày trên Đại  lộ thứ  Năm của thành phố New York vào năm 1962.  Vào thời điểm đáng nhớ đó, những  người Nhật lòng tràn ngập niềm tự hào dân tộc khi nhìn thấy lần đầu tiên kể từ ngày  chấm dứt Thế  chiến  thứ hai, lá cờ Nhật   bay phấp phới trên nước Mỹ. Trong niềm vui pha lẫn  sự thành kính

thiêng liêng, Morita đã nói đi nói lại với các đồng sự: “Tôi cắm lá cờ Nhật   trên  đất New York”. Việc làm  ấy có thể sẽ rất  bình  thường  với bất kỳ công ty nào   ở thời đại chúng ta song vào thời điểm đó, khi mà nước Nhật và sản phẩm   Nhật còn khá xa lạ với  nhiều dân tộc trên thế giới, lá cờ Nhật   là biểu tượng  của tinh thần dân tộc bừng  dậy ngay trên đất Mỹ có một ý  nghĩa  hết sức đặc biệt. Trong đời sống cộng đồng,  Morita là một  trong những người Nhật đầu tiên bắc cầu   cho mối quan hệ giữa Nhật Bản với các nước,  tạo lập mối quan hệ kinh tế lành mạnh  với các tập đoàn  lớn trên thế giới. Với tư cách một nhà doanh nghiệp  Nhật Bản, ông đã tham gia vào những  tổ chức quốc tế quan trọng như Hội đồng thương mại Nhật - Mỹ,  Ủy Ban tam phương, Diễn đàn Kinh tế Thế giới...

Từ đầu  thập niên 1960 cho đến những năm cuối đời, ông là người   đi đầu tại tập đoàn  Sony và  cả nền công nghiệp  Nhật Bản trong việc quảng bá hình ảnh Nhật Bản trên  thương trường   và trong nhiều hình thức sinh hoạt quốc tế khác. Việc  thành  lập công ty SONAM tại Mỹ  và sau đó  là những cơ sở sản xuất hay đại lý của Sony tại Nam Mỹ, Phi châu, Pháp, Anh quốc... biểu lộ  ý chí mạnh  mẽ của một công dân ý  thức được nhu cầu làm sáng danh đất nước mình trên trường quốc tế.

Như nhận định  của nhiều nhân vật có uy tín trên thế giới, Morita là Đại  sứ vĩ đại nhất của Nhật Bản tại cộng đồng  thế giới, là người Nhật Bản được các

công dân Mỹ biết  đến  nhiều nhất chỉ sau Nhật hoàng. Leo Esaki, Chủ tịch Viện  công nghệ Shibaura, người từng  là cộng  sự của Morita, đoạt giải Nobel Vật  lý năm 1973, đã viết  về ông trên tờ Yomiuri Shimbun ngày 11.10.1999: “... Ông là một người châu Á được Mỹ hóa mà không bao giờ phai nhạt tình yêu  đối với đất nước Nhật Bản”.

Như ở  phần trên, chúng ta đã có dịp  nói đến,  chỉ trong hai tháng  ngắn ngủi trước  lúc lâm bạo bệnh, Morita đã  có những chuyến  đi liên  tục đến  nhiều nơi trên  đất Mỹ, Tây Ban Nha, Anh, Pháp,  gặp gỡ nhiều nhân vật danh tiếng, trong đó có Nữ hoàng Anh và Tổng thống Pháp tương lai. Những hành động đó chứng  tỏ một tình yêu đối với cuộc sống, đối với đất nước  đã sinh ra ông và tạo điều kiện cho ông có những  cống hiến  rực rỡ nhất.

Morita không chỉ thể hiện tình yêu đất nước qua những hoạt động thuần  túy kinh tế, bảo vệ một thương hiệu Made in Japan trong mọi tình huống, mọi cơ hội mà ngay cả trong lĩnh vực nghệ thuật, ông cũng mang lại cho người tiếp  xúc với ông những cảm nghĩ tương tự. Nói về ông, nhà nghệ  sĩ vĩ cầm  lừng danh ở  thế kỷ XX là Isaac Stern đã viết:  “Akio Morita đã để lại một dấu ấn trên phẩm chất của đời sống chẳng những ở  Nhật Bản mà còn khắp thế giới. Niềm tin của ông ở  âm nhạc  là niềm tin vào một  giá trị  có thể mang lại sự khai hóa cho xã hội.  Ông và Norio Ohga (hiện là Chủ  tịch   danh dự tập đoàn  Sony - NV) say mê âm nhạc.  Cả hai đã tạo cho các nghệ

sĩ trong danh sách của Sony sự cảm nhận  về phẩm giá khi làm việc  với nhau là một  điều vô cùng  kỳ diệu.

Phẩm chất cuộc sống mà rất nhiều người  trẻ ở Nhật Bản đang có được  là nhờ vào sự nhận  thức  của Akio Morita về vị trí của Nhật Bản trên thế giới như một thành viên bình đẳng trong cộng đồng xã hội thông qua ngôn ngữ âm nhạc. Thứ âm nhạc  mà ông vô cùng yêu  mến.  Và vì thế,  chẳng những  Nhật Bản mà cả thế  giới đều phải biết ơn ông”.

Một nghệ  sĩ tài ba khác, nhạc trưởng người Ấn Độ Zubin Mehta, cũng viết tương tự về ông: “Tôi có cảm giác vừa mất đi một người bạn vĩ đại, người chẳng những đưa công ty của ông lên vị trí hàng đầu  mà còn biến nước Nhật thành một trong những người khổng  lồ trong nền công nghiệp  thế giới” (In Memory of Mr Morita).

*

*  *

Các phương tiện truyền thông phương Tây đã dành cho Akio Morita những  bài viết sâu sắc phân tích cuộc đời một nhà doanh nghiệp tài năng đã mang lại những  thành  quả tuyệt  vời cho nền công nghiệp Nhật  Bản, và trong một chừng  mực nào đó, cho cả nền công nghiệp thế giới. Đặc biệt sau cái chết  của ông, nhiều hồi  ức nhắc lại một  nhân cách Morita rất riêng, một nhân cách đã góp phần  không nhỏ trong việc mang lại cho sự nghiệp  của ông và tập đoàn Sony do ông lãnh đạo những  dấu ấn đậm  nét.

Nhân cách Morita thể hiện ngay từ nụ cười  đôn hậu mà chúng  ta có thể nhìn thấy trong bất cứ hình ảnh nào về Morita, từ ánh  mắt như nhìn  xoáy vào tâm tư người đối diện,  một ánh mắt nửa  như tinh nghịch, nửa như chan chứa một tình cảm yêu thương, trân trọng,  xuất phát  tự đáy lòng ông. Rất nhiều doanh nhân và chính khách phương Tây cùng nhìn nhận rằng Morita có biệt  tài thu hút người đối thoại với mình  ngay từ cái nhìn   và những   câu nói đầu tiên. Lợi thế đó giúp ông đạt được những thành công rực  rỡ trong sứ mạng  là người  lãnh  đạo  cao nhất của tập đoàn  Sony tại hải ngoại  và trong suốt cuộc đời của một doanh nhân, nó giúp  ông luôn tự tin trong mọi lĩnh  vực của đời sống.

Tuy nhiên, nói về con người  rất riêng của Morita là phải nhắc đến  trước  tiên một tinh thần  học hỏi không ngừng, cho dù  là trong thời niên thiếu ngồi trên ghế nhà trường  hay khi đã là một lãnh đạo doanh nghiệp thành  đạt. HỌC HỎI KHÔNG NGỪNG  đã trở thành  một triết  lý sống  của Morita và ông đã thực hành triết lý này  suốt  cả cuộc đời mình.  Ta còn nhớ trong những ngày niên thiếu, Morita đã đam mê học hỏi môn vật  lý như thế nào. Không chỉ theo dõi những bài giảng của thầy  dạy, ông còn mua thật nhiều sách báo về để bổ sung vào kho kiến thức của nhà trường. Chính tinh thần ham học hỏi đã tạo cơ duyên cho Morita gặp gỡ những   nhân vật kiệt  xuất trong xã hội như giáo sư Hattori, giáo sư Asada, và học được từ những người này những kiến thức và kinh nghiệm

quí báu trong cuộc sống. Khi đã trưởng  thành,  bước vào thương trường  với những  khó khăn, thử thách trước  mắt, Morita thực hiện chuyến  xuất ngoại đầu tiên cũng nhằm mục tiêu học hỏi thế giới. Trong những chuyến đi đó, ông tìm cách vào từng cơ sở sản xuất, âm thầm theo dõi từng công đoạn sản xuất ở những nhà máy của Siemens, Volkswagen, Philips..., ghi nhận cung cách  quản  lý của những người đi trước mình.  Tập tiểu luận ông viết chung với Shintaro Ishihara có  nhan đề The Japan that can say NO là sự kết  tinh của một quá trình  nghiên cứu, học hỏi và những suy nghiệm để hình thành những nhận định sâu sắc về cung cách  quản  lý của những  nền kinh tế khác nhau trên thế giới. Tinh thần  học hỏi của Morita là một  bài học  lớn  không những cho giới trẻ mà còn cho những nhà doanh nghiệp muốn ngày một hoàn thiện  mình.

Khi đã là một  nhà  doanh nghiệp  thành đạt, ông vẫn không chểnh mảng việc học, đồng  thời kích thích, khêu  gợi tinh thần ham học   ở những người khác. Akira Kojima, Giám đốc điều hành kiêm Trưởng Ban biên tập của hãng Nihon Keizai Shimbun (NIKKEI) có kể lại sự hình  thành một tổ chức giáo dục độc đáo gọi là “trường Morita” với Morita làm “hiệu trưởng”, “sinh viên”  gồm nhiều nhân vật có vai vế trong xã hội như Kazuo Nukazawa, trước làm Giám đốc điều hành của Keidanren, sau làm Đại sứ Nhật  tại Liên Hiệp Quốc (1998),  Wataru Aso, Thống đốc Fukuoka, Eisuke Sakakibara, nguyên Thứ trưởng Bộ Tài chính

phụ trách  các vấn đề quốc tế, giáo sư trường  Đại học Keio...  Thỉnh thoảng, “trường” nhóm họp lúc 8 giờ sáng, thường  xuyên vào những  lúc Morita cần cố vấn cho chính  phủ Nhật Bản những vấn đề thuộc về chính  sách đặc biệt, khi có sự thương thảo với phía  Mỹ, hoặc khi “hiệu trưởng” Morita sắp sửa  đọc một bài diễn văn về một vấn đề nào đó, theo lời mời của một tổ chức, một doanh nghiệp...  Với tư cách “hiệu trưởng”, thường là Morita chọn đề tài thảo luận, các “sinh viên” tự do phát biểu ý kiến. Biết rằng Morita được coi là một “nhà truyền thông vĩ đại”,  cả trong lẫn ngoài nước, các “sinh viên”  của trường  Morita luôn muốn ông thực hiện vai trò của mình  một cách hoàn hảo nhất. “Trường Morita” trở thành  một kiểu mẫu  giáo dục dành cho người lớn – cả về tuổi  tác lẫn  địa  vị xã hội – ở  đó, mọi người  trao đổi kinh nghiệm, truyền đạt cho nhau những kiến thức cần thiết trong cuộc sống.

*

*  *

Morita trong đời thường  là người   rất say mê với các môn thể thao. Ông đã tham gia vào nhiều trò chơi, như phóng xe tốc độ cao cho đến  nhào lộn bằng máy bay, với một  sự thích  thú, háo hức thật sự. Chính sự cởi mở này giúp  ông được nhiều người yêu mến  và gần gũi. Và dường  như với ông, ở  bất cứ tuổi  nào đến  với các trò chơi đều không phải là muộn. Ở  tuổi 55, Morita bắt đầu chơi tennis, ông chơi trượt tuyết ở  tuổi 60. Tuổi 67, ông lại say mê

với trò lặn biển. Gôn là môn thể thao mà Morita yêu thích.  Những  trò chơi đã giúp ông duy trì một sức khỏe  tốt và lấy lại sự cân bằng trong cuộc sống. Morita nói: “Đối  với tôi, niềm vui có được  từ bản tính  tò mò bẩm  sinh và tính  thách  thức  của hoạt  động,  dù đó  là trượt tuyết hay một hoạt động gì khác. Trải nghiệm những gì mới mẻ luôn làm tinh thần tôi sảng khoái  bởi khi đó tôi có thể hoàn toàn quên lãng công việc! Ngoài ra, tôi còn  có cơ hội kiếm  thêm những bạn bè mới,  học hỏi thêm những kiến thức mới. Do luôn luôn bận rộn, tôi phải  cố tự mình tìm kiếm ra thời gian để giải trí!”

Không những thế, Morita còn tự mình học lái máy bay trực thăng  như một thú vui và tâm niệm sẽ dùng vào việc khi cần.  Là người  luôn tất bật với những chuyến đi, những kế hoạch, những chiến  lược mới, song Morita vẫn  rất hào hứng  với những  kỳ nghỉ ngắn cùng  gia đình, ông coi đó  là những giây phút tuyệt  vời để nạp lại năng lượng sống. Ngay từ nhỏ cho đến cuối đời, niềm say mê âm nhạc của Morita chưa phút nào phai nhạt. Âm nhạc đã giúp cho tâm hồn ông luôn bay bổng  và chính  vì thế ông đã có rất nhiều người  bạn là các nghệ sĩ nổi tiếng trong nước  và thế giới.

Bán hàng cho toàn thế giới, cũng chính  vì thế Morita có một  phong cách của một nhà ngoại giao lịch lãm. Chăm sóc cho vẻ bề ngoài cũng góp phần  làm cho ông mang tính “quốc tế hóa”. Morita chọn lựa khá kỹ những  sản phẩm dùng trong sinh hoạt hàng ngày,

trang phục hay những món đồ ông mang đều là những thương hiệu  nổi tiếng  thế giới. Người ta thấy một Morita luôn trong trang phục com-lê, thắt cà vạt ngay ngắn. Ông chọn cho mình chiếc ô-tô nhãn hiệu Mercedes, một máy bay trực thăng của Pháp. Vợt bóng, túi chơi quần  vợt mang nhãn La Coste, túi đựng  hành  lý của hãng  Wilton. Xài hàng  hiệu là phương châm của Morita, vì bản thân công ty ông cũng đang sản xuất ra những  sản phẩm  tốt nhất cho người tiêu dùng toàn thế giới.

Morita tự nhận mình là một người được “Tây hóa” ngay từ nhỏ,  do đó,   ở ông có một  phong thái lịch thiệp  rất phương Tây hòa quyện  với một đặc trưng châu Á, cho ông một phong cách khó mà trộn lẫn. Thái  độ cởi mở, chân thành và luôn luôn quan tâm, học hỏi ở người  khác đã cho ông một cảm giác thân thiện và dễ mến  rất đặc biệt.

Nhưng cốt lõi của nhân cách Morita chính là một cung cách đối nhân xử thế  luôn thu hút người đối thoại bằng chính  cái tâm trong sáng, chân thật  và vị tha của ông. Bên  cạnh  việc  quản  lý công ty với một phong cách thân thiện, dễ gần, ông còn  có những mối quan hệ để lại trong lòng  bè bạn những  cảm xúc mạnh  mẽ nhất. Nghệ  sĩ trumpet Terumasa Hino không ngăn được  xúc động  mỗi  lần  nhắc lại kỷ niệm trong buổi chiều hòa nhạc ngoài trời tại một công viên ở New York nhân kỷ niệm 25 năm ngày ra đời của SONAM. Chiều hôm đó, ban nhạc New York của ông, trong đó có nhạc  sĩ lừng  danh Dave Liebman,

đang trình diễn thì trời đổ mưa to. Hầu hết mọi người vội vã chạy  tìm  chỗ  trú mưa trong những ngôi lều dựng  rải rác quanh đó, trong khi ông bà Morita vẫn tiếp  tục đứng  tại chỗ  nghe nhạc trong tư thế không có dù che hay áo mưa giữa cơn mưa ngày một nặng hạt. Khi bản nhạc kết thúc, ông bước đến chỗ dàn nhạc, quần áo ướt sũng,  bắt tay, ngỏ lời ngợi khen các nhạc  công. Hino đã viết  cảm nghĩ  về điều đó trong hồi  ức của mình: “Tôi tự nhủ: một nhà lãnh đạo chân chính là như thế đó. Đó là một mẫu người biết tôn trọng   và lắng nghe tất cả những   cộng  sự của mình.  Chỉ có một  người  như ông Morita mới có thể làm một điều gì như thế.  Đối với cá nhân tôi, đấy  là một  bài học  vô giá”. Một lần khác, Hino được Morita mời đi đánh gôn. Cả hai rời Manhattan bằng máy bay trực thăng,  khi đến chỗ đáp máy bay gần sân gôn ở New Jersey, đã có sẵn một  chiếc Limousine bóng  lộn chờ sẵn để chở hai người ra sân gôn. Tất cả được  lập trình sít sao như trong trong một cảnh phim. Về sau, Hino vô cùng cảm động khi biết rằng ở  Nhật, mỗi lần đi đánh gôn một mình, Morita chỉ đi trên  một chiếc  xe tải nhỏ tồi tàn, đến  sân gôn, ông vui như một đứa trẻ, đặt đĩa CD vào máy nghe nhạc,  hả hê kêu lên rằng: “Karajan, thật không thể tin được” (Herbert von Karajan là nhạc trưởng lừng danh, bạn của Morita), hay “Hãy lắng nghe Pavarotti”... Dành cho khách  và thân hữu  sự chăm sóc đầy  trân trọng,  đó là tính cách tiêu biểu của một Morita, nhà doanh nghiệp lớn của thế  kỷ XX.

Về sau, có lần  Hino đã đến  thăm Morita tại ngôi nhà của ông ở  Hawaii, chơi kèn trumpet trong sân vườn cho ông nghe và Morita đã lắng hồn nghe những điệu jazz tha thiết trên chiếc xe lăn, sau khi đã bị cơn đột quỵ quật ngã không cho ông khả năng đứng lên được. Đó là những  kỷ niệm không bao giờ quên của một nghệ  sĩ phương Tây về nhân cách của một con người phương Đông mà ông đã tình  cờ gặp gỡ trên đường  đời. Kỷ niệm  của Toshiaki Ogasawara, Chủ tịch kiêm  nhà  xuất  bản của tờ Japan Times, về Morita mang một   sắc thái  khác.  Mùa  hè năm 1989, ông được  vợ chồng Morita mời đến chơi gôn tại khu nghỉ dưỡng Karuizawa cùng với nguyên Đại sứ Mỹ, ông Armacost và ông Hanabusa, Tổng Giám đốc báo chí  và thông tin công cộng thuộc Bộ Ngoại  giao Nhật Bản. Hôm đó, Ogasawara được Morita mời ở lại  qua đêm trong ngôi nhà mùa  hè lợp tranh của chủ nhân. Đánh gôn xong, Morita lái chiếc  xe thể thao màu đỏ đưa Ogasawara về ngôi nhà tranh của ông. Đến nơi, Morita khuyên  khách hãy thư giãn bằng cách ngâm mình trong bồn  tắm. Sau đó, chính  chủ nhân nhanh chóng  cởi quần  áo, theo chân Ogasawara vào phòng  tắm.

Ở Nhật, quan hệ cá nhân giữa hai người đàn ông có sâu đậm hay không thường được đo lường bằng cách xác định xem họ có được thoải mái trong những dịp  tắm chung với nhau hay không. Khi Thủ tướng Nhật Kishi đi thăm chính  thức nước Mỹ, sau khi chơi gôn với Tổng  thống Mỹ Eisenhower, cả hai cùng đi

tắm chung với nhau tại câu lạc bộ. Câu chuyện này được  các giới truyền thông Nhật loan truyền như một dấu hiệu  sự tăng cường mối quan hệ hữu hảo giữa hai vị lãnh  đạo và hai đất nước ở  hai bên bờ Thái Bình dương.

Tuy nhiên, trong lần  tắm chung với Ogasawara, Morita đã có một  cử chỉ nhỏ khiến  khách đi từ thắc mắc đến  bất ngờ và xúc động  trước  tấm lòng của chủ nhân. Đó là lúc Morita dùng tay hứng lấy nước từ vòi để “đo lường”  nhiệt  độ của nước. Ogasawara tự hỏi phải  chăng Morita không biết sử dụng  bộ phận điều khiển nhiệt  độ nên đã phải dùng  tay để làm công việc đơn giản đó. Về sau, ông biết rằng, Morita làm việc  đó vì theo ông chỉ  có bàn tay mới đo lường được cảm giác chính  xác về nhiệt  độ thích  hợp cho một buổi tắm. Điều đó biểu lộ tấm lòng chí tình của ông đối với bạn, phải tinh tế lắm mới  có thể cảm nhận được.

*

*  *

Từ doanh số bán hàng  6.944 đôla và một  công ty với hơn 20 nhân sự vào năm 1946, sau 54 năm (năm 2000), Sony đã  có 189.700 công nhân viên, với doanh số 63 tỉ đôla.

Những số liệu  đó đã chứng  tỏ bước  chuyển thần kỳ của một doanh nghiệp mang tầm  cỡ thế giới.

Trong một bài báo dài tám trang nhan đề Morita: A visionary leader (Morita: một nhà lãnh đạo nhìn xa trông rộng) đăng trên tập san Asia Pacific: Per-

spectives số 1, tháng 5.2001,  nhà phân tích Rich- ard J. Lambert đã viết:  “Sony là câu chuyện thành công đầu tiên  về sự phát  triển thời hậu chiến  của Nhật Bản. Sony ngày nay là di sản của Akio Morita, không hơn không kém. Điều đó không có nghĩa Sony là sự độc  diễn của một người, cũng không phải điều đó làm giảm  đi sự hỗ  trợ và đóng  góp của những người làm việc  với Morita. Nó có nghĩa rằng Morita là một  trong những   người  tình  cờ xuất hiện  trong lịch  sử vào đúng  không gian và thời  gian để hoàn thành một sứ mạng vĩ đại. Không có Morita, tập đoàn Sony như chúng ta nhìn  thấy ngày nay sẽ  không đạt được kết quả như thế...”.

Đó  là một nhận định  chân xác. Trong quá trình phát triển của Sony, từ khi còn là một công ty Totsuko nhỏ bé, chúng  ta luôn luôn nhìn thấy hình ảnh đậm nét của Morita trên mỗi  chặng  đường.  Sự biến đổi công năng của transistor, từ một  linh kiện khiêm tốn để làm máy trợ thính  thành  một chất liệu  cơ bản cho nền công nghiệp  chất bán dẫn, từ đó cho ra đời những sản phẩm  cao cấp như radio, ti-vi, máy ghi âm, máy thu phát hình... là một  bước  ngoặt  kỳ diệu  của Sony với sự đóng  góp không nhỏ của Morita. Trong suốt cuộc đời mình,  Morita luôn có một  cái nhìn  thực tế về cuộc  sống  và như có người  đã miêu tả, cái đầu  ông ở  trên mây nhưng đôi chân lúc nào cũng  bám chặt vào đất. Ông luôn hướng ý  tưởng về những chân trời xa tắp của  sự sáng  tạo nhưng không bao giờ xa rời thực tế. Phong cách đó mang

lại thành  công cho ông và giúp  ông luôn kiên định trước những mục tiêu đã đề ra.

Có thể nói, tầm nhìn  xa là phẩm  chất rõ ràng  và nổi bật nhất của Morita trong vai trò một trong hai người  quản  lý cao nhất của tập đoàn  Sony (người kia là Chủ tịch Masaru Ibuka). Hai thành tích vĩ đại nhất của ông là thành  lập tập đoàn Sony Mỹ (SONAM), từng bước đưa sản phẩm  Sony ra khắp thị trường thế giới và việc  cho ra đời sản phẩm  Walkman, đi ngược  lại ý kiến của hầu hết những chuyên viên kinh nghiệm  nhất trong tập đoàn. Walkman là thành tựu không tiền khoáng  hậu của Sony và nếu  nói nó là dấu ấn riêng của chính  Morita cũng không có gì là cường điệu.

Chính sự nhìn  xa trông rộng của Morita đã ngăn ông chấp nhận tinh thần ăn xổi trong những ngày đầu công ty còn khó khăn, khi từ chối  hợp  đồng béo bở 100.000 chiếc radio phủ nhận công sức của những công nhân tận tụy của Totsuko, và ngay sau đó, nó đã đền bù ông bằng những hợp đồng  mua bán sòng phẳng  hơn, bảo vệ được  thanh danh của công ty và cao hơn nữa  là niềm tự hào  dân tộc cho những sản phẩm  Made in Japan. Cũng chính  thái độ không chấp nhận lề thói ăn xổi do không ít công ty chủ xướng  mà Morita đã thẳng  thừng  bác bỏ đề nghị  của một đại lý muốn Sony bán hàng kém chất lượng  với giá rẻ để chiêu dụ người  mua.

Có thể nói triết  lý quản  lý xuyên suốt  sự nghiệp doanh nhân của Morita là PHẢI KHÔNG NGỪNG SÁNG

TẠO, KHÔNG NGỪNG ĐỔI MỚI. Khi sản phẩm  đang ở  trong cao trào tiêu thụ, ông đã yêu cầu  bộ phận kỹ thuật phải nghĩ  ngay đến những mẫu mã mới. Máy nghe nhạc Walkman từ  khi mới xuất xưởng những chiếc đầu tiên đã bán chạy  như tôm tươi mà cuối cùng  cũng  phải  có đến  hơn hai trăm mẫu  mã khác nhau. Tinh thần “không ngủ quên trong thắng lợi”  là một  trong những khẩu hiệu quan trọng  mà Morita luôn luôn truyền đạt cho các cộng  sự của mình.

Đối với người tiêu dùng, Morita luôn “áp đặt” sáng kiến cho họ chứ không thụ động  ngồi  chờ họ đề nghị hay yêu sách. Do đó, các sản phẩm  của Sony thường tạo cho người tiêu dùng  sự bất ngờ thú vị, các đối thủ của Sony cũng khó lòng cạnh tranh, vì chỉ cần

6 tháng sau, khi họ  bắt kịp  cái trước  là Morita đã có thể cho ra đời những sản phẩm  sau hiện đại hơn. Bài học về Thế  vận hội Tokyo 1964 là bài học  về sự nhạy bén trong việc tiên đoán xu thế thị trường của Morita. Biết  rằng sự kiện  thể thao trọng đại này sẽ  thu hút  sự quan tâm của toàn  thể nước Nhật, ông cho mở rộng cơ sở sản xuất,  tăng cường việc sản xuất ti-vi màu, đón đầu thị trường. Và thực tế cho thấy những tính toán của ông đều chính xác, mang lại cho doanh nghiệp những khoản lợi nhuận lớn lao, đóng góp vào những  thành  quả chung của

nền công nghiệp  Nhật Bản.

Cuối cùng, trong cung cách  quản  lý của Morita, không thể không kể đến công tác nghiên cứu, bởi

vì đó chính là chìa  khóa mở ra những chân trời mới. Không có nghiên cứu, không có transistor với những cải tiến  vượt bậc về mặt kỹ thuật  so với sản phẩm ban đầu  của Bell Laboratories, không có những sản phẩm “lưu danh thiên  cổ” Walkman, Discman và bây giờ  là những thế hệ Play Station đầy chất sáng tạo thì Sony đã không còn  là Sony. Hàng năm,  Morita đã dành  từ 6 đến 10% doanh số cho công  cuộc nghiên cứu, một  tỉ lệ rất cao so với mặt bằng  chung của các công ty trên toàn nước Nhật.

Nhà chính  trị lừng danh Henry Kissinger đã gọi ông là một  “con người yêu nước vĩ đại”, một “người bạn lớn của nước  Mỹ”. Nhưng vinh dự xứng đáng nhất  mà Morita được hưởng là sự  bình  chọn của tạp chí Time (Mỹ) vào năm 1998, xếp ông vào hai mươi nhà doanh nghiệp có ảnh hưởng  lớn nhất của thế  kỷ XX, trong đó, ông là người  Nhật  duy nhất, cũng  là người châu Á duy nhất! Vinh quang không chỉ dừng lại ở đó,   vào   năm 1999 cũng tạp chí trên xếp ông vào thành phần  một trăm nhân vật có ảnh hưởng  lớn nhất của thế kỷ XX, chung với những  danh nhân như Hồ Chí Minh, Roosevelt, Churchill, Gandhi... Trong 100 nhân vật này,  chỉ  có 20 nhà doanh nghiệp và đã có 19 nhà doanh nghiệp là người  Mỹ.

Để kết thúc tập sách này, xin mượn những nhận định đầy chân tình của Peter G. Peterson, Chủ tịch tập đoàn The Blackstone Group, về Morita:

“Akio Morita là một người biết nhìn  xa trông rộng trong mọi vấn đề.  Ông là người phát minh ra những

sản phẩm tiêu dùng làm thay đổi  cả thế  giới, điều đó hẳn  nhiên rồi, nhưng ông cũng   còn  là vị Đại  sứ

- lưu động vĩ đại nhất  của nước Nhật,  một kiến  trúc sư sâu sắc, một  nhà  xây dựng linh hoạt  của nền kinh tế toàn cầu  mới mẻ. Ông không chỉ mơ những giấc mơ lớn – ông còn  có thể biến chúng thành hiện thực.  Thế  giới của thế  kỷ XXI này  sẽ rất  nhớ  đến ông, và  riêng  tôi, hẳn nhiên  là  tôi cũng  nhớ đến ông như thế...”.

Phần V. PHỤ  LỤC

Từ những  quan điểm này, Morita nêu  ra bảy bí quyết dành cho các nhà quản  lý doanh nghiệp:

QUAN ĐIỂM VỀ QUẢN LÝ CỦA MORITA

* Một trong những nhiệm vụ hàng đầu  của nhà quản lý là phát   triển mối quan hệ thân thiện   với các đồng  nghiệp,  tạo ra cảm giác như tất cả cùng  ở chung trong một gia đình; ở  đó, nhà  quản  lý và người công  nhân cùng chia sẻ một  vận  mệnh chung.

* Mọi thành viên trong một công ty có nghĩa  vụ và quyền lợi cùng  đóng  góp trí tuệ vào công cuộc phát triển chung, không phân biệt lao động chân tay hay lao động trí óc.

* Khuyến khích óc sáng  tạo của mỗi  cá nhân trong cộng đồng.

* Không đặt nặng vấn đề thành  tích học tập ở  nhà trường khi quyết định tuyển dụng một nhân viên.

* Cạnh tranh là động  lực để phát triển, song phải là cạnh  tranh lành mạnh.

* Tiết kiệm phải thể hiện trên mọi lĩnh vực, không chỉ riêng trong lĩnh vực chi tiêu. Hạn chế tỉ lệ phế phẩm trong sản xuất,  tái sử dụng những chất thải còn ích dụng cũng là một hình thức tiết kiệm.  Nhật là nước  có tỉ lệ tái chế  giấy  đã sử dụng  cao nhất thế giới. Tỉ lệ này là 50%, trong khi ở các nước phương Tây, tỉ lệ này chỉ  từ 27% đến  tối đa 46%.

1. Phải luôn biểu lộ thái  độ vui ve

Thật là khó  nói  chuyện cởi mở với một nhà doanh nghiệp luôn dọn sẵn một bộ mặt ủ ê trong lúc giao tiếp.  Sự vui vẻ là điều kiện tiên quyết  giúp sự quản lý đạt được hiệu  quả.

2. Phải  biết  lắng nghe người khác

Cho dù thái độ vui vẻ, hoạt  bát là quan trọng, song người nghe sẽ khó chịu trước những tràng thuyết giảng tràng giang đại hải. Bên cạnh  sự hoạt  bát, cần biết  lắng nghe người đối thoại với mình.

3. Phải biết linh hoạt

Một sự quản  lý có hiệu  quả đòi hỏi một đầu  óc biết suy nghĩ một cách linh hoạt.  Sự khô cứng, không thay đổi  với một ý  tưởng   có sẵn sẽ không phải  là sự quản  lý đích thực. Điều này có nghĩa là phải  linh hoạt khi cần  thiết  và không có nghĩa là đánh mất ý  tưởng của mình.

4. Phải quyết đoán

Quyết đoán có nghĩa thực hiện quyền quyết định về một vấn đề gì đó mà cấp dưới  không quyết định được,  đồng  thời nhận lấy trách nhiệm về những quyết định  của mình.

5. Phải  có óc sáng  tạo

Quyết định về công việc đang làm bằng cách riêng của mình,  không theo một lối mòn  nào.

6. Biết  đối phó với sự khủng hoảng một cách hiệu quả

Trong trường  hợp khẩn  cấp, nhà quản lý phải  biết hình dung ra những hậu quả khác nhau và suy nghĩ thật nhanh trong lúc vẫn giữ bình  tĩnh.

7. Phải thành thực trước những sai sót của mình

Sai sót xảy ra, phải dũng cảm đương đầu  với chúng mà không nại cớ hay cố che giấu chúng.

NIÊN BIỂU SỰ NGHIÊP CỦA AKIO MORITA

Morita và tập đoàn  SONY

Morita và các tổ chức ngoài  Sony

Các danh hiệu, huy chương của Morita

Thang

Năm

Sư kiên

6

1993

Chủ tịch Hội đồng thương mại

Nhât – My

6

1993

Chủ tịch HĐ đầu tư nước ngoài thuộc

Tập đoàn phát triển Nhật Bản

5

1992

Phó Chủ tịch Hội đồng Ủy viên - Hiệp hội doanh nghiêp Nhât Bản (Keidanren)

6

1992

Phó Chủ tịch Viên xa hội va kinh tê

Nhât Bản

5

1995

Chủ tịch danh dư Hội đồng  vì quyền công dân tốt đẹp hơn

10

1991

Chủ tịch Tổ chưc hợp tác đào tạo quốc tê Nhât Bản

6

1991

Hội viên danh dự Viên ky thuật điên va điên tư

5

1986

Pho Chu tịch Keidanren

4

1992

Chủ tịch (phía) Nhât Bản, Uy ban tam phương

MORITA ĐÃ NÓI

* Trong thế  giới thông thường,  mỗi  ngày bạn đối diện  với một bài thi và có thể bạn không đạt 100 điểm, mà 1.000 điểm, hoặc  chỉ  có 50 điểm thôi. Nhưng trong kinh doanh, nếu bạn phạm phải một sai lầm,  bạn không chỉ đơn thuần nhận  một con số không. Nếu bạn phạm sai lầm,  bạn luôn bị mất mát  một  cái gì  đó, sự tụt dốc  của  bạn  sẽ không có một  giới hạn  nào  và điều này  sẽ trở thành một nguy cơ cho công ty.

* Vận mệnh  của một công ty và số phận của những người công nhân làm trong đó không thể tách rời nhau.

* Không phải nhà sản xuất xác định  chất lượng  một sản phẩm, mà việc  đó thuộc  về người tiêu thụ.

* Người công nhân sẽ không cảm thấy đam mê việc họ đang làm nếu  họ chỉ  đơn thuần làm công việc mà họ được chỉ  định  phải làm.

* Chỉ cần một con ốc vít  nhỏ  đặt sai chỗ  cũng  đủ làm tổn  hại thanh danh của chúng  ta.

* Không thể tiêu chuẩn hóa óc sáng  tạo.

* Xây dựng một nền công nghiệp cần đến ba hình thức sáng tạo: sáng tạo trong phát minh ra sản phẩm, sáng tạo trong việc   sử dụng công nghệ mới một cách  rộng  rãi và phù hợp, và sáng  tạo trong tiếp  thị sản phẩm.

TÀI LIÊU  THAM KHẢO

* Akio Morita - Made in Japan - Collins - London

- 1987

* Made in Japan - Chế  tạo tại Nhật  Bản - NXB Tri

Thức - Hà Nội - 2006

* John Nathan - Sony: The Private Life - Houghton

Mifflin company - 1999

* SONY History - www.sony.net

* In Memory of Mr Morita - Sony Corporation - 2000

* The Japan that can say NO - www.totse.com

* Richard J. Lambert - Morita: A visionary leader

- Asia Pacific: Perspectives N1 - 5.2001

* China economy - http://www.easybizchina.com/ China_Economy

* Comparisons & Analyses of US & Global Economic

Data & Trends SRI International - www.sri.com

* Peter G. Peterson - Akio Morita - Proceedings of the American philosophical society - Vol. 145 - N.2

- 6.2001

* www.volkswagenspares.com

* www.time.com/time/asia/asia/magazine/1999

* www.google.com

* www.yahoo.com

- và nhiều trang web khác